·श्रीशिवः शरणम्।
नीमन्महाभारतान्तर्गत
नलोपाख्यानं
सावित्र्युपाख्यानं
स्वयि श्रीअपराधर्मविद्यावाचस्पतिविद्यालङ्कारमहोपदेशकैन
विनिर्मितया वालवोधिन्याख्यया
व्याख्यया समुल्लसितम् ।
स्वर्गीय श्रीमतापचन्द्रराय. सी. आय. ई. विरचितेन
इंग्रजीभापानुवादेन संवलितम् ।
प्रथमभामरत्मकम्।
पुग्यपत्चने
श्रीमजगद्धितेच्छुयन्त्रालये संमुख प्रकाशितम् ।
खिस्तान्दाः १९१७.

·व्याख्यातरि केवलमायतन्ते प्रबन्धस्यास्याधिकाराः सर्वेऽपि । it.in ·श्रीशिवः शरणम् । भूमिका। १ श्रवणाअलिपुटपेयं विरचितवान् भारताख्यममृतं यः। तमहमरागमकृष्णं कृष्णद्वैपायनं वन्दे ॥ इह खलु जगति यानि नाम विद्यन्त आश्चर्याणि वस्तूनि तेष्वेवेदमन्यतम महाभारतं नाम एंप किल निरर्गलप्रसरः पीयूपसारसरसः सरस्वतीनिःस्यन्दो मुनीन्द्रस्य तत्रभवतः कृष्णद्वैपायनस्येति विदितमेवैतदक्षरमुखानामशेषाणाम्। यथा किल समुन्नततया निखिलेऽपि भुवनतलेऽप्रतिभटो महीधरप्रवरो हिमवान् , यया वा पावनतमेष्वद्वितीया महेश्वरशिरोविहारिणी भगवती भागीरथी, यथा वा सकलक्षेत्रमूर्धन्यभूता समस्तदुरितध्यान्तप्रारभाराविध्वंसिनी भगवती वाराणसी, एवमेव च महत्तया च सरसतया च पावनतया च हृदयहारितया चाद्वितीयमेव भुवनेष्वशेपेषु प्रबन्धरत्नं महाभारतं नाम। न हीदशमपरं शक्यमालोकयितुं कापि केनापि। यानि च नामाविनश्वराणि निखिलातिशा. योनि भूषणानि भारतस्य वर्षस्य तेप्येवेदमन्यतमम् । स्थाने किलोदीरित कविप्र- काण्देन गोवर्धनाचायण- व्यारागिरां निर्यासं सारं विश्वस्य भारतं वन्दे । भूपणतयैव संज्ञां यदङ्गिता भारती वहति ॥ इति। एतदेवोपजीव्य विरचिता हृदयहारिणते ते प्रबन्धाः प्राचीन कानभिः । किमधिकं, साक्षादा परम्परयाऽपि वा महाभारतमेव प्रायश उपजीवन्ति प्रबन्धाः रापि प्राचाम्। न खलु नात्यसावर्थः श्रीमति महाभारते यो नामान्यत्रोपपा- दितः समालोक्येत । अत एवोक्तमभियुक्तैः "व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्वम्' इतिा. यथा किल सारभूतमखिलेऽपि वाङ्मये महाभारतमेवमेव च विद्योन्ततेऽत्र सारभूतानि भूयास्याख्यानानि । यानि किलानुवाच्यमानान्यात्मप्रवणतां नयन्ति द्रावयन्यन्तरगाण्यनुवाचयितृणां परिभ्रमयन्ति प्रमदमहावर्णवे, स्खलयन्तिय प्रमोदाधुसंतानमिति न खल्वेतदविदितं महाभारताभिशस्य कस्यापि रसिकस्य । एवं विषेष्वेव चाख्यानेम्वन्यतमं महाभारतान्तःपातिनि वनपर्वणि विभ्राजमान सरलायमानमिव वनपर्वहारे नलोपाख्यानं च साविन्युपाख्यानं चेत्युपाख्यनद्वि. तयम्ायदेतादिदानी संयोज्य नवीनया व्याख्यया समुपहतं सहृदयेभ्योऽस्माभिः " ·. अनयोधीपाल्यानयोरादिमे निषघदेशाधिनायका पुण्यश्लोरमवीरः श्रीमान नगो नाम धीरोदात्तचरितो नायकः। यः किला स्परंपरार्थमनुप्रासानप्यपहाय महेन्द्रप्रभृतीनमरान्स्ययंवृतो रांजईसमुपायगतगुणानुरतया गुणगया विदर्भ- राजस्य भीमस्य दुहिया परमपतियतया दमयन्या। अस्य च महात्मन उपाख्या- नमिदं महात्मनामपि-पुण्यश्लोकानामपि नियतेरनतिक्रमणीयत्वमवयोधयति । दूतादीनां च कामजानां व्यसनानां परमानिष्ट जनकत्वमभिद्योतयति । श्रीमता नलेन सौवर्णयिहर्गमानामादानाय प्रसारितस्य यसनस्यैव तेईरणं प्रदर्शयय 'विपद्विपदमेवानुयमाती येतमय विस्पष्टयति मध्येकाननं च प्रमुमायाः सहध. मिण्याः पुण्यश्लोककृतं स्यागमभिदधत् मुलभसाहसत्यं विपदाममिव्यमयति । दमयन्त्याच दासीभावावलम्बनमाचशाण नागच्छत्युपरिच दशा चक्रनेमिः क्रमेण' त्येतद्वचनोक्तमर्थ यथार्थमाचष्टे। उन्मत्ततुल्यं चारण्ये परिभ्रमतो नलस्य कर्कोटकसदृशेन नागेन साहाय्याघानमुपनिवभत् ' यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्य- चोऽपि सहायताम्' इत्येनमथै प्रत्याययति । नलसहशस्य महात्मनो नरपतेरयो- ध्याधिपतिसारथ्यस्वीकरणं कथयच नियतिथलोग्नतायां विपदि वदनुरूपेणैव " व्यापारेणातिवाहनीया दियसा ' इत्युपदिशति । सुदूरं च विघटितयोरन्ततो दमयन्तीनलयोः समागमं समुपवर्णयत् 'देशान्यस्मादपि मध्यादपि जल- निधेर्दिशोऽयन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिभिमतभिमुखीभूतः॥ इत्येनमर्थ विशदयति । आचष्टे च 'संपद्विपदापि निसर्गलोला कुत्रापि न स्थैर्य, मुरीकरोति' इति । अवयोधयति किलाच पातिव्रत्यस्य पारमार्थिक चोऽज्ज्वलंच स्वरूपं श्रीमत्या दमयन्त्याचरितम्। सन्ति किलोपाख्यानेऽस्मिस्तथाविधाः पसगाः केऽपि ये हि समनुवाच्यमानाः परिस्खलयन्स्यभूणि । यद्यपि नेदं काव्यं तथापिशाचित्सहजयैव रसवत्तया काव्यमप्यतिशेते। रसवत्तमतयैवोपजी. ध्यैतद्विरचितानि तेस्तैः कविभिरतानि तानि काव्यानि । तत्र तायड्रीमता का: लिदासेन विरचितमिति श्रूयमाणं नलोदयं नाम यमकमात्रप्रधानमत एव च जधन्यश्रेयिं क्षुद्र काव्यं प्रथमम् । द्वितीयं च महाकविना वामनभट्टयाणेन संग्र. थितं नलाभ्युदयं नाम! यकिलाष्टमसन्तिमवापलभ्यते। यत्रच समवलोक्यते महाभारतीय क्रमच भूयसी च्छाया च। हृदयहारिणी किलावत्या वासराणः। .तृतीया पुनर्नलचम्पूः। नास्यां समग्रमेव गुम्मित नलचरित कविना, नापि वा' समुपात्ता भारतीयनल चरितच्छाया। तुरीयं श्रीमतों कवीन्द्रेण श्रीहर्षेण संहब्ध नेपधचरितम् । यद्यपि व्युत्पादकमेतत् तथापि नातिहृदयहारीत्येव निर्विशड्क- मभिधीयतेऽस्माभिः । अपवादः पुनरत्र केवलं करुणोक्तिईसस्य । चरितं पुनस्त- भवतो नलस्यैकान्तत एवतियोहित याऽन्ययावा कृतं प्रभविष्णुना श्रीहर्षेण । कुन वा निसर्गत एव रस प्रवहन्नलोपाख्यान ? क्वापि वा मृद्गारसाराणि श्रीहर्ष- वचनानि यदितु सामान्यजनदुरवबोध सभ्यजनानादरणीयेन च शृडारेण संघ टित काव्यं काव्यमूर्धन्यतामवगाहेत निदध्यादेव तदा कुमारसभवादीनां शी .

·पदंनैपचारितम् । पञ्चम् पुनः श्रीमता कृष्णानन्देन प्रणीत सहृदयानन्द नाम । यतिल किरतीव सुधांश्रोत्रपुटे श्रोतृणाम्। यच्च मदयत्यनुवाच्यमानमन्तरङ्गाणि रसिकानाम् । यदपि च समुपस्थापयति पुरस्तात्मविशुद्धां मूर्ति प्रसादगुणस्य । सर्वथा पशममप्येतत्यामभ्यभवावति काव्ये वेतेषु । एतद्विभिन्नानि पुर्ननाद्यापि नयनसरणिनः समवतीणानि नलचरितमधिकृत्य विरचितानि काव्यानि । भारतमअर्यादिगतानि तु न स्वतन्त्राणि । सावित्युपाख्याने च विशदीकृत पतिमवानां पतिप्रेम, महतां च पचन- स्यापरिवर्तनाहत्वं, सपद इय च विसतन्तुभद्गुग्त्वं विपदः, महत्यामपि च विपदि धैर्यस्यापरित्याज्यत्वं, बलीयसश्च पुरुषकारस्य देवातिक्रमणसामर्थ्यम्। नाफिल मनोहरमपि चरितमेतदधिकृत्य विरचितं काव्यं किमपि केनापि संदृष्टमस्माभिः । केवलं गद्यैः परिवर्तित केनापि कापि चरितमेतदालोक्तिम् । यत्र च महाभारत उपनियमेतदाख्यानद्वितय तदेतत् फुतो वा महाभारतं? इत्येवमनुयुझानाः केपि लघोरपि भारतस्यापरस्य सत्तामुत्प्रेक्षन्ते । वस्तुतस्तु भरतान् (भरतवाजान् भूपान् ) अधिकृत्य कृतवादारतामिति सभामनु. प्राप्त प्रयधरत्नमिद निसर्गत एव महत्वा महाभारतत्वमापनम् । सदृश्यन्ते ह्यनपेक्षाकृता अध्ययविधाः समाः । यथा महोदपिरिति। न ह्यस्ति लघुदधि- नाम समुद्रः कोऽपि । अस्य च महाभारतसशाया' प्रवृत्ती निमित्तमभिहित महाभारते 'एकतचतुरो वेदा भारत चैतदेवतः । पुरा किल मुरैः मः समस्य तुलया धृतम् ॥ चतुर्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्योऽभ्यधिक यदा। तदा प्रभृति लोकेऽस्मिन् महाभारतमुच्यते ॥ इति । अस्तु वा जेमिनीये भारतसशा वैयासिके चास्मिन् महाभारतामति । न होतायताऽऽदितो लघोः प्रबन्धस्यास्याख्योनेश्वोपाख्यानैश्च परिवृहितत्वात्पश्चान्महाभारतत्यापत्तिरिति युक्तमभिधातुमिति कृतमप्रकृतानुसरणेन । महाभारत च कस्मिन्काले प्रादुर्भूतमिति जिशाप्साया कलेयुगस्यारम्भ इत्येव युक्तमाख्यातुम् । तदैव हि सार्वभौमपदमधिरूढो महाराजो युधिष्ठिर इति । संप्रति च कलेः पञ्च सहस्राण्यब्दानामतिकान्तानि । शिष्टपरम्परया च भारतीयेपु निराबाध प्रचारितेय सवत्सरसख्या नाश्रद्धेयतामहतीति नो बुद्धिः। नवीनयापि पुनः सरण्या सोऽयमेव भारताविर्भावकालः स्फुटी- भवति । विस्तरभिया च नान काकदन्तगणनयाऽऽस्मानमायासयितुमिच्छामः। महाभारतीयानि पद्यानि किल नार्वाचीनानां कवीनामिव समालक्ष्यन्ते । तानि हि वैदिकीमिव सर. णिमालम्यन्ते । यथा तावद्वैदिकानि च्छन्दांस्यक्षरसख्यावान्येवमेव प्रायेण ·. भारतीयानि । विशेषतचायाभ्यधिकाक्षराणि । चित्पुनर्गाथा अपि समाल- क्ष्यन्ते । गाया च नाम पादादिनियमरहितं छन्दःथत एवचास्मिन् काचिदया. शरपदासमानस्यापि वृत्तस्य चरणे नमान्यप्याराणि संदृश्यन्ते । पचिच पझ्याऽटी या तदधिका अपि या यतुम्यो न्यूना अपि वा चरणाः । छन्दसः पुनरेतस्य लक्षणं 'अत्रानुक्तं गाथा' इति सूनितं भगवता पिहालाचार्येण । विवृतं चैतत् 'विषमाक्षरपादं वा पादेरसमें ददाधर्मयत्। यच्छन्दो नोक्त मंत्र गायति रात्पूर्वरागिभिः प्रोक्तम्' ।। इति केदारेण । इदमेव चास्योदाहरणम् , एवंविधानांचच्छन्दसामुपनियन्धेन प्रतीयते प्रांगेय लौकिकच्छन्दसां प्रचा- रताः प्रादुर्भूत नलोपाख्यानं, सावित्र्युपाख्यानं च तत एव च महाभारत- गपीति । स चायं कालो नार्याचीनः परन्तु प्राचीनतम एथेति विस्पष्टम् .. महाभारतीय व्याकरणप्रयोगा अपि. भूयिष्टमत्र निदर्शनभावमासेवन्ते। अत्र हि नात्मनेपदंपरस्मैपदनियमो धातू- नाम्। यथा यसस्व मयि कल्याण ' (६५-६५) उच्छिष्टं नैव भुजीयाम्' (६५-६८) ययान्यदपि पश्येथाः' (७५-६) 'निवर्त गच्छस्व न ते भमो भवेत् ' (२९६-२९) इत्यादौ । न नुमनियमः । यथा ' अत्रैव यसतीभद्रे' (६५-६६) 'कुर्वन्ती प्रभया देवीम् इति । नगणनियमः। यथा 'न स्वपामि निशास्तदा' (६५-६१) इत्यादौ । न सन्धीनामवश्यं भावित्वम् । यया 'सत्यनामा भवाशोक अशोकः शोकनाशनः ।। (६४-१०६) 'स्वां दृष्ट्वा व्यथिताः स्मेह' (६४-११७) 'उत्ताहोऽसि बराइना' (६४-११९) इत्यादिषु । संख्याशब्दानां विंशत्यादीनां वहुत्वमपि । यथा 'पञ्चाशदिईयैश्चैव पशतैश्च पदातिभिः 1 (6८-२) इत्यादौ। कुवेऽपि चांनियमः। यथा 'वंशभोज्यामिदं राज्यं ' (७८-९) इत्यादिषु । सर्वनामताऽप्यनियता । यथा 'द्वयोरेकतरे बुद्धिः' इत्यत्र । भवच्छन्दयोगेऽपि युष्मद्वन्मध्यमः पुरुषः । यथा 'नेतुं किल भवान कस्मादागवोऽसि स्वयं प्रभो' (२९६-१४) इत्यत्र । शतुः स्त्रीप्रत्यः थाभावः कापि यथा निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमानन्दिता। मृतमेव हि तं मेने काले मुनिश्चः स्मरन् ' (२९५-३२) इत्यत्रा समासान्तोऽ. जस्थानेऽपि । यया 'कुलस्य संसानकर सुवर्चसम् ' (२९८-३८) इत्यादी एवं धात्वादेशाअपिायया न विपीदितुमर्हसि' (७९-१२ इत्यादी छान्दसा अन्यत्र प्रयोगा दृश्यन्ते । यया 'ततोऽगिमानयित्वेह ' ( २१७-७८) इत्यत्र 'निवर्तयित्वा सावित्री स्वमेव भवनं ययो' (२९७-६०) इत्यत्र चेत्येवमादिगु 'क्त्वा च * च्छन्दति' इति क्त्येव न तु त्यप् , यथा वा 'वेतनं ते शतं शता' इत्यत्र - जसो डा । यथा वा भ्रातृणां सोदराणां च तथैवास्या भवच्छतम् ।। (२.८-१३) इत्यत्र लइयइभावः ! . . - ·. 0 ॥ नव्या अपि च केऽपि नियमाः समालयन्ते । यथा सामीप्यार्थे सप्तमी । यया । 'सुखमरम्युपिता त्वयि' (६९-१८) इत्यत्र । त्वयि स्वत्समीप इत्यर्थ । एव ' वस वै मयि बाहुक ' (६७-७) इत्यादौ च । बचिःपुनस्तृतीयार्थेऽपि सप्तमी । यथा पुनस्यानुमते ततः । (६९-२२।२३) इत्यादौ । आपेक्षिक्याः पञ्चम्याः स्थाने तृतीयापि । यथा 'अनसरकारमपि च जानाम्यन्यर्वि शेषतः' (६७-३) एवमादिपु । देशवाची च शब्द. स्त्रियामावन्त. तया प्रयुक्तस्तद्देशराजधानीमभिधत्ते । यथा ' ततो विदर्भा समाप्तम् । (७३-१) इति । अभ्यागच्छत्कोशलायाम् ' इति (७६-२८) च' एवविधानांच प्रयोगाणा विचारे लौकिकव्याकरणनिर्माणतः प्रागेव प्रादु- भूत महाभारतमित्यवश्य वक्तव्य भवति । अन्यथा घपशब्दा एवैते सपद्ये. रन् । रूदमूले हि लोके व्याकरणे तद्विरुद्धा. शब्दा अपशब्दतया प्रोच्यन्ते । नाप्येते समाद्रियन्ते । प्रत्युत विनिन्द्यन्ते ' म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्द' इत्यादिभिः । अपचरिते याऽप्यरूदमूलेऽपि या व्याकरणे यादृशा लोके प्रयो गास्नादृशा एवं समाद्रियमाणाश्योपनिबध्यमानाश्च कविभिन रसमपकर्षन्ति । सत एव च नैव दोपपक्षे प्रविशन्ति । समापयन्ते च शिष्टानामप्यादरणी- यत्वम् । एवमपि चातिमानमेव प्राचीन महाभारत च तदन्त पात्ये राक्षाख्यानद्वितय पेति नात्र सदेह समुन्मिपति । महाभारतीयभाषाविपये च विद्यते काचिदाख्यायिका। या किल विशायमाना रअये मनः प्रियपाठकमहोदयानामिति सेयमन सक्षेपत उपनियध्यतेऽस्माभिः । यथा । कदाचित्किल महाकविः कालिदासो भाराणस्या न्यासमूर्तिमालोक्य नाभिमस्या अगुल्या समालोडयितु प्रावर्तत । सदा च भगवान् व्यासः प्रादुर्भूय 'महात्मन् किमेतत् १' इत्यमाक्षीत् । कालि. दासः प्राह भगवन् पदे पदे किल प्रयुक्ताश्चमारा महाभारते भवता 'द्रोण च भीष्म च जयद्रथ थे' त्यादिषु । तदिदानीमपि किमेते निरवशेषतामा. पन्ना किंवा समवशिष्यन्त एव ते जठर इति विशातुकाम उदर त आलोड. यामीति व्यासस्तु विहसमाह 'भद्र यदि शझोपि विरचय मदुक्तमर्थमालम्य विनैव चकारप्रयोग पद्यम् । सोऽयमर्म:-पञ्चमु पाण्डयेषु प्रथमो द्रौपद्याः पतिश्चासीन्यशुरथ । चरमस्तु पतिश्च देवा च । तदितरे पुनः पतयश्च श्वशुराध देवरश्येति । कालिदासोप्येतदाकर्ण्य झटित्येव प्रत्याह 'पति- भशुरता ज्येष्ठे पतिदेवरतानुजे । इतरेषु तु पाञ्चाल्यास्त्रितय त्रितय त्रिपुरा इति । तदाकर्ण्य पर विस्मयमापन्नो भगवान् व्यास प्रासीदत् । इति । सेय जन. यदनविहारिण्यापापिता मनोविनोदमापलैवेति तदारसक वतुम् ।

·ܕܟ . . . पोलोयिते चास्मिनाख्यानदितये महाभारतसमये संप्रतीव जनानां केयुचिद्विपयेप्वामीदेव श्रद्धति रशुटीभयति । यथा ग्रहचारजनितेषु फलेषु । तत एवोक्तम् ' ग्रहा न विपरीतास्तु ' इति (६५-२४) वैपरीत्य च प्रतिकूलत्वम् । तच्च महाणा स्वजन्मराशित. स्थानविशेषावस्थानेन द्योत्यम् । रातश्च प्रतीयते राशिविशनमप्यासीदेव महाभारतकाल इति! एव सामुद्रि- कऽध्यासीद्विश्वास.। अत एवोक्त 'अस्या ह्येप भुवोमध्ये सहजः पिप्लु. सत्तमः। * * * चिहभूतो विभूत्यर्थमय धागा विनिर्भितः।' (६९-५-७) इति । प्रश्नशास्त्रेऽपि । तत एयोक 'बाह्मणान् विविधशनान् पर्यपृच्छा. धिष्ठिरः1 (७९-२७) इति । प्रतीयते च महाभारतावसरे गणित: शास्त्रसत्ताऽपि । अत एवोक्तम् 'विद्ध्यशहृदयश मा संरयाने च विशार- दम्।' इति । कलामु च मूर्तिनिर्माणं चिनाणां चालेसनमासीदेव । अत एवोक्तम् ' बालस्याश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्व मृण्मयान् । चित्रेऽपि विलिसत्यश्वान्' (२१३-१३) इति'। अश्वशास्त्रादिक च ततस्ततः स्पष्टयत्यात्मनः सत्तामिति विज्ञायेतैव विनापि परिश्रम जिशामुभिः धर्मसंहितास्तु महाभारततः प्राचीना इति महाभारते तद्गताना वचनाना प्रमाणतयोपन्यासानिश्चीयते । एतच्च सावि- युपाख्याने २९३ अध्यायगतस्य त्रयस्त्रिंशस्य तदुत्तराध्यायगतस्य च पड्-- विशरय पद्यरयावलोकनेन शक्येत विज्ञातुम् । सदेव यावदुपलम्म विनिवेदित प्रियपाठकेभ्ध आख्यानद्वितयविषयेऽत्र निवेदनीयमस्माभिः । सर्वथा च परिचायये प्राचीन समय, सजनयेज्ज्ञान. कला, समुपदिदोत्सदाचरित, अवयोवयेत्सुविशुद्धा पातिव्रती, मापयेत्सारमा- धिक च सुविशुद्ध च प्रणय, निवेदयेच्यावश्यमापिनी भावानामपरिहार्यत्वे, नियतेश्च बलीयत्व, बलीयसश्च पुरुषकारस्य विशुद्धतमत्य च धर्मस्य नियति मप्यतिवर्तमानत्वमेतदाख्यानद्वितयमित्यस्ति नो विश्वासः1 बुद्धचरिताद्यपेक्षया तु पठन एतस्य महीयानेव सभाव्यते लाभण्डात्राणामिति नान सदेहः । तदेतत्यानुशीलनेन सपावासु श्रेयः प्रियपाठका इत्याशास्य विरम्यतेऽस्मा - भिरिति शिवम् । विनयावनतः श्रीअप्पाशर्मा विद्यावाचस्पतिः ·श्रीशिव. शरणम् । विज्ञापनम् । विदितमेवैतन्मोहमयोविभागीयाना भूयसा विदुषा यदागामिनि१९१३तमे खिस्तीयवासरे नलोपाख्यान च सावित्र्युपाख्यान चेत्येतदुपाख्यानद्वितय पी.ई. श्रेण्या अध्येयतया विनियुक्त मोहमयीविभागीयेन विद्याधिकरणनेति । अति मनोहर चान्तरान्तरा दुरपयोध चाख्यानान्तरमिवैतदपि श्रीमन्महाभारतान्तः पात्युपाख्यानद्वन्द्रमाअत एव चैतदन्तरान्तरा व्याख्यानत्तापेक्षमिति शक्यमेवैत- द्विशातु जिज्ञासुभि । सन्ति खल्पत्र प्राचीना व्याख्यास्तथापि नैता बालानामुष- कुर्वन्ति । प्रगल्भमातिमात्राणामेव हि कृते तदारम्भः । तत एव च नात्र दुरवगमप्रायाण्यापि तत्तानि पदानि व्याख्यायन्ते, न वा प्रदर्यते जटिलतमेषु स्थलेषु सम्बन्धो, न वा व्याकरणादिक यथास्थानमुपनिबध्यते । यापि चात्र सरनिर्व्याख्यानस्य नेयमुपकारिणी बालानाम । केचि पुनर्महाभारतव्याख्यातारः सर्वन वेदान्तमेव पश्यन्तः सुतरामुत्तानार्थान्यपि पदानि वेदान्तविषयतया ध्याचक्षाणा व्याफुलीकुर्वन्त्यन्तरद्ग विदुषाम् ।तत एव च विनिर्माय नवीनामेव व्याख्या बालबोधिनी नाम प्रकाश्यतेऽस्माभिस्तया सनायमेवैतदुपाख्यानयुगम्। व्याख्यायास्तावद्विनिर्माण सुविशुद्ध मूलमावश्यकामति तदधिगमार्य प्रयतमानैः समासादितानि पक्ष महाभारत पुस्तकान्यस्मामि । तानि च-- (१) कलिकाताया स्वगायेण श्रीमता प्रतापचन्द्ररायमहोदयेन देवनाग. राक्षरैः मुमुन्न प्रकाशितम् । यत्रास्माक पव्यपदेश। (२) वाईक्षेत्रमधिवसनिः श्रीमाधोपनामभिर्नानासाहेयमहोदयैर्दत्तम्। लिपितमेतदतिप्राचीन नीलकण्ठीयव्याख्यासलित मुविशुद्ध च। यकिल नसंशतया निर्दियमस्माभिः । एतच वाराणस्या लिखितमिति विज्ञायते। (२) याशिनियालिभियानोपाख्यै भीमयूरेश्वरशमभिःप्रवित्तीणम् । यस सयोपनिनद्धम् । एतच श्रीमता चतुर्भुजमिण विरचिता व्याख्या ·या सबस्ति जटिल्पायाभर १८११ तमे सिमान्दै महगाधवजी त्याख्येन फेनाप्यमदारादनगरे लिखितम् । (४) भूयोभिरेव भारतयपीय मुपिशुदतया च प्रामाणिकतया च समु सोध्यमाण उम्भघोणत' धीमभिः कृष्णाचार्यमहोदये. प्रकाशितम् । यदिए कनाना सकेतितम् । (५) पुण्यपत्तने'न्यू शीललूट संशाया पाठशाया सस्कृताध्यापकपद- मधितिभिरोयोपाहै.श्रीमहादेवरामभिर्विश्राणितम्।यकिल मसशाम प्रारमहत्तामावहतिामुद्रित चनीलकण्ठीयव्याख्यासनाय चैतत् इति। एतेषु च पञ्चमु पुस्तकेपुश्रीमता प्रतापचन्द्ररायेण प्रकाशितमेव प्रमाणी. पृतमस्माभि । विनियेशित च मूलपदे अन्ततो हि विनिवेशितस्तस्यैव मदारमन इग्रेजीभापामयोऽनुयाद इति । अधस्तात्पुनर्षिनिवेशितानि तत्तत्पुस्वकगतानि • पाठान्तराणि। एतेच पाठेपु टिप्पनीगता अपि मूलापेक्षया कचिमनोरमा इत्यत्र नास्ति न.सदेह । अनुयादसादृश्यभीलाम पुन सत्यप्येय प्रतापपुस्तक- मेव मूलीइतमस्माभि । पाठभेदाना तु चाहत्वाचारविचारो व्याख्यायां विहित। सर्वत किल प्रथितप्रायमिदानी भारते वर्षे कुम्भघोणनगरत. श्रीकृष्णा वाय. प्रकाशित महाभारतमाएतच नानाविधदाक्षिणात्यकोशानुसारेण सशोधि समिति प्रतिज्ञा तेपाम् । प्रशस्यते चैतत्याचीनमतानुयायिभिारव मुक्तकण्ठमेव मध्यमतानुवर्तिभिरपि विद्वत्वरै ।अतश्च तदेव मूलतया स्वीकरणीयमित्यासी- मनोरयोऽस्मारम्।किन्तु सू' मोशिकया सदृश्यमानमेतथित्यमेवानपान्मनो रथमेनमारमानीनम्।यानि हि समासादितानि महाभारतपुस्तकान्यस्माभिस्तन द्वितीय च तृतीय चेत्येते लिखिते च प्राचीने च। तदितरेप्वपिच पश्चममनेकै विद्वद्भि सशोधितमतिमानमेय शुद्ध च। कुम्भघोणमुद्रिते पुन. पुस्तके सदृश्य- माना भूयास एव पाठा' पुस्तकचतुष्टयेऽस्मिनोपरम्यन्ते । न केवल कियन्तश्चि. पदपाठा एव पद्यान्यपिच भूयास्यन्यनाविलोक्यमानानि कुम्भघोणपुस्तके समा पश्यन्ते। किमधिक नलोपाख्यानान्ते हरिश्चन्द्राख्यानमष्येकमाधिकमेवात्र विनि घिष्ठ सहश्यते! नानाविधदाक्षिणात्यकोशानुसारेण सशोधितेऽपि पुन. पुस्तक एतस्मिन्न किल विनिर्दिष्ट कस्मिन् वा पुस्ता उपलब्धपद पद्यमाख्यान वेद- मिति । कियसुचियुन स्थानेषु मन्यामहे तम्भवतो भुनीन्द्रश्य पादरायणस्य धाचिच्युतसस्कारतामसहमान एउप्रादुरकरोखुम्भधोण पुस्तके पाठभेदआरमा मम् । यथा 'पत्नी हि पतिना सदा' इति सर्वत्र पुस्तकेषु (अ.६९५.४१) सहश्यमान पाठ. पतिनेत्येतस्यासवृतत्वमिवाराकमान 'पत्नी पत्या हि निस्यदे' त्येवरूपेण विपरिणत । यथा वा 'अशोभयच नगर पताकाध्वजमा- लिनम्। ' (७६६)इत्येष 'अशोभयर्च नगरी पताकाधजमालिनीम् । इत्येवरूपता मान | पताकाध्वजमालिनमेत्येतस्स नगरविशेषणतानुपपत्तिरेवान . , ·निदानम् । यथा या नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत' हत्येतत्पद्यार्धमात्म- नेपदाभावं यतेःपरिहर्तुमिव' नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः' इत्येवं परिण. 'तिमनुप्राप्तम् । कचित्पुन : कुम्भघोणपुस्तकवर्तिन : पाठस्यास्थाने भीमतापि स्फुटीभवति । यथा 'मुनामाक्षिभ्रुवाणि च ' (५७४७) इत्येप पाठः 'सुनासानि शुभानि न्य' इत्येवंविधत्वमापन्नः। अन चाक्षिभुयशन्दस्यासाधुत्वसंदेहेनैव नि- दानेन भवितव्यम् । अस्थाने पुनरेषः। 'अचतुरे' त्यादिनादि निपातनात्साधुरे- वाक्षिVवशब्द इति । एव 'दत्वा चाश्वशिरोऽगच्छत्' इत्यसायपि श्लोकपादोऽ श्वशिरसोगमनकर्मस्वानहतामिव संभावयन् 'आशु सरोऽगच्छत्' इत्येतदात्मने- पास्मान परिणमयामास। नैव पुनरशासीदनशिरश्च नाम तीर्थविशेष इति। टि- प्पन्यः पुनः प्रायेण सर्वा अपि नीलकण्ठपुस्तकानुसारिण्यो नीलकण्ठव्याख्यातः समुद्भुता एव कुम्भघोणीये पुस्तके समालक्ष्यन्ते । सरला अपि पुनीलकण्ठापे. क्षया चतुर्भुजमिश्रादिभिर्विनिर्दिष्टा नात्रोपनिबद्धा अर्थाः। तस्किमुपेक्षणीयतथे. वामी समाविताः सुसंस्कृत महाभारतमभिकामयमानैः श्रीकृष्णाचार्यः किं या नाधिगतं टीकास्तरपुस्तकमिति नैतच्छक्यते सभावयितुमस्माभिः। इत्यच नी: लकण्ठीयव्याख्याऽनुसारिण्यपिपुस्तक एतस्मिन्समारता अपि नीलकण्ठेनाय.. श्यका अपि पाठभेदमानेणापि नोपदर्शिताः पाठाः। यथा 'उवाच वाक्य तत्वशो नैपधं यदता वरः। (७७ ११) इत्येतदर्धमित्येवमादयः । दिमात्र किलेत. द्विस्तरभीभिः प्रदर्शितमस्माभिः। शक्य चैतत्तत्र तत्र मूले च टिप्पन्यां च चक्षुः प्रक्षिपाद्भिः समवगन्तु विद्वानः। तदेव भूयसामेवानपेक्षितानामनिर्दिष्टप्रभवाणां पाठानामुपलम्भादपेक्षितानां च केपांचिदनधिगमात्समधिगतेषु चानेफेषामनौ- चिस्यात्प्राचीनत्वसंभावनायां सदेहोन्मेपाच नात्र प्रमाणीकृत कुम्भधोणपुस्तक- मस्माभिः । समुचिताः पुनरेतद्गताः पाठा सिनिवेश्य व्याख्याया ससाधुवाद ध्याख्याताः। समुपलब्धयोश्च व्याख्ययोः श्रीमतो नीलकण्ठस्यैव प्राचीनेति प्रतिभाति । अस्यां पुनः मुधिरलान्येव पदानि व्याख्यान्तानि । कचिच मानुष्यकसहज समा- लक्ष्यते स्खलितमपि । यथा ' तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृदयसेऽचिरात् । (७९-५) इत्यत्र ' वश्यसे दीव्यसे । वश कान्तावित्येतस्य रूपम् ।' इति व्याख्यातं तत्रभवता नीलकण्ठेन । वशकान्तावित्यत्र पुनःकान्तिशब्द इच्छाओं नेय तु दीपर्थ इति नैतदविस्पष्टम् । यथा वा 'दत्त्वा चाश्वशिरोऽगच्छत् ' इत्यत्र (७९-२१)अश्वशिरोश्वहृदयमित्येवं विकृतम्। अश्वशिरसस्तु तीर्थत्वेन मनस्यपरिस्फुरणादेवय व्याख्या प्रादुरभूत्। एव'न तेऽपवर्ग:सुकृतादिना कृत' इति यमसाविनीसवादगतपद्यव्याख्यायामप्यपवर्गशब्दोऽपवर्जनवाच्यापि सन्न- न्यथा व्याख्यातो नीलकण्ठेन । प्रदर्शितानि च प्रायेणेवविधानि स्थलानि व्याख्यायामस्माभिः। चतुर्भुजमिश्रः पुनर्विरलतमान्येव पदानि व्याचष्टे ! सरलमेव चालम्बते - ·४ . पन्धान प्रायेण । न चापि सावेगमेन वेदान्तमनुधावति श्रीमतो नीलकण्ठस्येव लेसन्येतस्य । तथापि उनातीय शिथिल प्राचीनपथाभिनिवेश एतस्या यथा चैतत्तथा यमसारिणीसादादिपु स्पीभवति । अन्यत्रापि च यता प्रतिभाति तोद विशदीतमस्माभि । तदेव सत्यपि व्याख्याद्वितय आयश्यिकै वात्र यालावरोधिनी कापि व्याख्ये तिविचिन्तयनिर्विनिर्मिता बालपोधिनीनाम व्याख्याऽम्मामे अस्या पवित्र तानि तानि तानि दुरवरोधानि पदानि विनिवेशितानि तन तताय प्रमाणानि । स्पुटीकृतो भाय । रिशदीपत सन्ध । विचारित च तत्तेषा पाठानां साधुत्व चासाधुत्व च। तथा च समपलम्भिता,भाषाया सरणियथेय विनव प्रयासमल्पेनापि या प्रयासेन शक्येत च्छानरम्ययनोहम् । यद्यप्येवमेकान्तत एवारहितमेतस्या विनिर्माणेऽस्माभिस्तथापि न किल न स्यात् स्खलितमेनस्याम् । यायचाक्य तु प्रयतित तत्परिहारेऽस्माभिरिति क्षम्यता विद्वन्द्रियदि स्यादस्योपलम्भ छापि । यमसाविनीसवादसतिस्तु प्राचीनेरप्रदर्शितैव प्रदर्शिताऽस्माभि । सेयगपि मन्यामहे प्रमोदयेदेवान्तरण रसिकानाम् । यत्सत्य, सस्कृतपुस्तकाना मुद्रण हि नामेद । पाठ महापातक' मेव। गरीयसी खान वैयाकुली भवति यन्त्रालयेष्वक्षराणा प्रथने । दुर्लभाश्च सशोध यितार दुर्लभतमाश्च स्वीयनिर्विशेषमन्यदीयपुस्तक मुद्रणे सावहित प्रयतमाना मुद्राय गाधिपतय । तदेतनाश्चर्य यत्प्ररधानर्माणच्यापृतेऽन्यन विन्यस्तसको धनभरे प्रकाशयितरि समाशिष्य ते प्रकाश्यमानेषु प्रबन्धेशुद्धय याश्चिदिति। अत एव च प्रार्थयामहे घीमत क्षम्यता कतिपयापमुद्रणाविषये युष्माभिरिति। शक्येर च यारया च मूल च नगवदग्धरथ यायेन सयोनयहिरपमुद्रणा मेपामपमुद्रणतावग तु प्रनायनि । मुद्रण हि नामद द्रविणोत्सगशीलस्यापि दैवमेवापरमिहलोकभवम्। मुद्रायनाधिपतय एव च ब्रह्माणो येम्बिद समायतते। एव च नानाविधाना पुस्तमानामनुरोधेन सशोध्य च नव्यया च पाख्य या सयो य मुबोधतामनुप्रापित नलोपाख्यान च सावि युपाख्यान चेत्येत दात्यानद्वितयमस्माभि । अब पुनरावश्या के पाचन च्छवाणा वृत इये जीभापामयस्यानुवादस्यापि विनिवेश इति विचितयन्तस्तनापि भावर्ति महि । अनुमोदित च सानद दिगतविश्रा तयशसा सी आय ई विरुदशा लिना घायण श्रीमता प्रताश्च द्ररायमहोदयेन विनिर्मितस्यानुवादस्य प्रकाशन समाननीयया कल्याणगुणशील्या च तदीयकन्यक्या श्रीमत्याहरि दामीदास देव्योति सइयश दिलास्ये धयवादायितराम । चिर चास्या वृतमा स्म । आवाद पुरय प्रशसितस्तस्तै पण्डितप्रवरे पुस्तकस्यास्या न्ततो विनिोशित ।म यामहे स्यादेवातो महीयती सोकरी गानाणामिति ।

·इंग्रेजीभागमयी पुनष्टिप्पनी नितान्तमेवानावश्यिका योजयितुम् । अपेक्षन्ते छनां छात्रा इति समा. कलयन्तश्च प्रार्थनामात्माफीना सफलयद्भिळगांवपत्तननिवासिभिःसुविश्रुत. नामधेयैः सुप्रथित टिप्पनी निर्माणपाटवैश्च बी. ए. एल एल. बी. इत्युपाधि परिमण्डितैलोकूरोपनामधेयः श्रीनारायणरायमहोदयविरचितां न्यवेशयाम हृदयहारिणी टिम्पनीमध्यान्ते । यत्सय विनियन्निताः स्म उपकारेण लो- फूरश्रीनारायणरायैः । कृतशाः किल सर्वथा स्म एतेषु ।। अन किलोपाख्यानद्वितये सदृश्यन्ते निषधादिदेशानां नामानि । तानि चावेक्षमाणाना जायते जिज्ञासा कुत्र याऽमी देशा भारते वर्ष इति । तस्याश्च परिपूर्तये योजितमत्र प्राचीनस्य भारतवर्षस्यालेख्यमू । अस्य च विनिर्माण आरचित सहाय्यममस्मदुपदिया सरणिमनुसरताऽऽलेखकेन छात्रेण नः श्रीमता नीलकण्ठेनेति यच्छामः प्रणयगर्मितानाशीर्वादानेतस्मै । आलेख्येऽस्मिन् भूयानेयावलोक्येत विशेष आलेख्यान्तरत' प्रहः। अनाहि पृयवेग सिंहलतो विनिर्दिष्टा लङ्काऽस्माभिः । अन्यैव चालम्बिता भुवो मध्यरेखा नाम । अन्येऽपि चैव देशाः केऽपि विनिवेशिता अस्माभिर्नेवाले. ख्यान्तरेषु तथोपलभ्येरन् । अस्माभिः पुनरत्र प्रमाणीकृता ज्योतिषसिद्धा- न्तमन्थाः पुराणप्रबन्धाश्च । निपधादिदेशनिर्देश. पुनर्महाभारतानुसारेणेय कृतः । देशाना सीमानिर्देशः पुनरेकान्तत एव दुष्करः प्रमाणानुपलम्भा. दिति नाशतोऽयन प्रावर्तिध्महि । सामान्यत एव तु विनिर्दिष्ट स्थानमेतेषामिति तदेव प्रयातित प्रबन्धस्यास्य यावच्छय सर्वाङ्गमनोरमतया प्रकाशने. स्माभिः । तथापि यदि लश्येतात्र कोपि दोषो धीमद्भिः क्षम्यता तदैप इति मार्थयामहे । आशारमहे च समनुवाचयन्तो व्याख्या चानुयाद च टिप्पनी च समासादितायोधाः सफलीक्रियासुः प्रयासमास्माकीन छात्रा इतीति शिवम् व्याख्याता श्रीअप्पाशर्मा विद्यावाचस्पतिः ·श्रीशिव, शरणम श्रीमति महाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्व । द्विपश्चाशोऽध्यायः। जनमेजय उवाच- अवहेतोगते पार्थे शकलोकं महात्मनि । युधिष्ठिरप्रभृतय. किमकुर्वत पांडवा. ? ॥ १ वालवोधिनी। आम्नायशीर्पनिवहै परिगीयमान- मानन्दसारमुमया कलितार्धकायम् । सृष्टिस्थितिप्रलयहेतुममेयमीशं चन्द्रार्धचूडमनिशं हदि भावयामः ॥ श्रीनादरायणमुनीन्द्रमुखोद्गतानां केपांचिदद्य वचसाममृतोत्तमानान् । व्याख्यानमल्पमतिमानवियोधहेतो' संतन्यते सुविशदार्थवचोविलासम् ॥ नीलकण्ठादिरचिता सन्ति व्याख्यास्तु काश्चन । तथापि बालबाधाय स्यादियं वालबोधिनी ॥ अस्यां च संशयोच्छित्यै कोशव्याकरणादिकम् । यथास्थानमविस्तीर्ण सप्रमाणं निवेश्यते ॥ अथ तत्रभवान्महर्षिप्रवरो वादरायण श्रीमति महाभारत आदिपर्वणि प्रस. गप्राप्त पुण्यश्लोकप्रवीरस्य महीपतेर्नलस्य चरितमुपवर्णयितुकामस्तदुपक्रममु- पनिबध्नाति जनमेजय उवाचेत्यादिनाऽध्यायेन । तत्र तावद्धार्तराष्ट्रेण दुर्यो- धनेन छूते च्छलेन पराजित्य निर्वासितेगु पाण्डवेषु श्रीमानर्जुनो दिव्यास्त्रप्राप्तय ऐन्द्र लोक प्रातिष्ठतेत्येतापदन्तो वृत्तान्तो वैशम्पायनमुखाजनमेजयन विज्ञातः। ततः परमिदानी जिज्ञासमानो जनमेजय उवाच | जन प्रजा एजयति भ्राज यति स्वीयेन चरितेनेति जनमेजयः परिक्षितः पुनो राजा। एज दीप्तौ इत्य. तो ण्यन्तात् 'एजेः खर' इति खम् । अरुपिदित्यादिना मुम् । (१) युधिष्ठिरप्रभृतयो धर्मादयः 'गवियुधिम्या स्थिर' इत्पलुर पत्व च ।

·श्रीमहाभारते [अध्यायः + वैशम्पायन उवाच- अनहेतोगते पार्थे शकलोकं महात्मनि । न्यवसन् कृष्णया साध कान्यके भरतर्षभाः॥२ ततः कदाचिदेकान्ते विविक्त ईव शाहले। दुःसाता भरतश्रेष्टा निपेदुः सह कृष्णया ।। ३ धनञ्जय शोचमाना. साश्रुफण्ठाः सुदुःखिताः। (२) अनदेतोरिति । महात्मनि महान् उदार आत्मा मनो यस्य तथा भूते । पाथै पृयायाः कुन्त्याः पुनेऽर्जुने । अस्त्रहेतोः अस्याणा कृते शक्रलोक इन्द्रलाय गते सति । भरतर्षभाः भरतमन्दोऽन मरतकुलोत्पन्नेषु लाक्षणिकः तेषु रूपमाः श्रेष्ठाः स्युरुत्तरपदे व्याघ्रपुरगवर्पभकुवराः । सिंहशार्दूल नागावाः पुसि श्रेष्ठायगोचरः।' इत्यमरः । ते पाण्डवाः । कृष्णया द्रौ.. पद्या साधैं पह ! ' सहयुक्त' इत्यादिना तृतीया।' पाञ्चाली पार्वती कृष्णा ' इति निकाण्डशेषः । द्रौपद्याक्ष कृष्णवर्णस्यादेव कृष्णेत्याख्या र तदु. महाभारते ‘कृष्णेत्येवानुवन्तृष्णा कृष्णाऽभूत्सा हि सर्वत' ।' इति । फाम्पके एतदाख्ये बने । न्यवमन्यास कृतवन्तः । काम्यक चनामैतद्वन प- श्वाम्बुषु सरस्वस्त्यास्वीरे विनिविष्टम् । एतच्च हस्तिनापुरतः पश्चिमस्या दिशि विद्यते । एव हि प्रयाणमुवर्णित पाण्डवाना महामारते-आदितस्तावदेते हस्ति- नापुराद्विनिर्गता उदङ्मुसर प्रत्याय भागीरथ्यात्तीरे कस्यापि न्यग्रोधपा. दपस्याधरतादानिमत्तियायामामु' । तन. पर च शौनकादिभि सान्विताः सगासादितसूर्यप्रसादाः काम्यक प्रययुः । तथा तम् पाण्डवास्तु वने या. समुद्दिश्य भरतर्पमा प्रययुर्जाह्नवीतीराकुरक्षेत्र सहानुगा । सरस्वतीप. दत्यौ यमुना च रिपेय ते । ययुर्वनेनैव वन सतत पश्चिमा दिशम् ।। ततः सरस्वतीतीरे समेषु मरुधन्यसु । काम्यक नाम ददृशुर्वन मुनिजनप्रियम् ।। तत्र ते न्यवसन्दीरा बने बहुमृगद्विजे ॥' इति । (वनपर्वणि अ०२) मारते नदीना मो न विवक्षित । असभवात् । आदितो हि यमुना पर- स्तात्सरस्वती भवतीति। (३) तत इति । विधिक पायरे इय वर्तमाने शाहले शादहरिते (. स्तितृणवति प्रदेशे)। नइशादाड्ड्वलच् इति स्पलच् । 'शादो जम्माल शम्पयो.' इति शादल' शादहरिते' इति चामर । निषेदु' उपवेशन धनु । निपूर्वात्सदेपयशनालिट् ( अन इथेत्येव मृद्विति कपुस्तकपाउस याय रमणीयः । तत' पुनः समस्त पदमेतत् विवित्तमृदुशाल इति । (४) धनंजयमिति धनन्जय अर्जुनम्। तस्य च तत्सशाया प्रवृत्तिनिमित्त मदर्शित महाभारत ' सर्वा जनपदाश् जिया वित्तमाश्रित्य केवलम्। मध्ये भनस्य तिठामि तेनाहुमा धनञ्जयम् ।। ' इति 1 शोचमानाः दोकविषयी- १ मृड (क) - A ·. . ५२] नलोपाख्यानपर्व । तद्वियोगार्दितान् सर्वान् शोकः समभिपुप्लुवे ॥४ धनञ्जयवियोगाच्च राज्यभ्रंशाच्च दुःखिताः । अथ भीमो महावाहुयुधिष्ठिरमभापत ॥ ५ निदेशात्ते महाभाग ! गतोऽसौ भरतर्षभः । अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्माणाः प्रतिष्ठिताः ॥६ यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम् । सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुन संशयः ॥ योऽसौ गच्छति धर्मात्मा बहून्लेशान्विचिन्तयन् । भवनियोगाद्वीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ८ यस्य वाहू समाश्रित्य वयं सर्चे महात्मनः । मन्यामहे जितानाजी परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ॥ ९ कुर्वाणाः अस्मिन्नर्थे शुचेः सकर्मकल्याद्धनजयस्य कर्मत्वम् । न चाय शानच् किन्तु चानम् । अनात्मनेपदित्वाच्छोचतेरिति योध्यम् । साश्रुकण्ठाः अश्रु- भिः सह वर्तमानाः कण्ठा येपा तथाभूताः । अश्रुनिरुद्धकण्ठा इत्यर्थः । प्रयुञ्जते चैव कवयः । यथा शाकुन्तले ' कण्ठः स्तम्भित बाप्पवृत्तिकलुपः । इति । अन हेतुः सुदुःसिता इति । अभिपुप्लुवे उपससर्प 'घुप्लुङ् च सर्प. णे' (क. क.) इत्यतो लिट् । व्यासवानिति यावत् । (६) निदेशादिति । महाभाग महान् भागो भाग्य यस्य तथाभूत इति मोत्यासोक्तिः । ते तव निदेशात् आशया । असो स. प्रयुज्यते हि तच्छ• ब्दार्थेऽपि कचिददःशब्दः । 'योऽसौ सुभ्र समागत' इत्यादी ( मा. द. ७ प.) यस्मिन् अर्जुने पाण्डुपुत्राणामस्माक प्राणा प्रतिष्ठिताः प्रतिष्ठा स्थैर्य प्राप्ताः। यमेवालम्ब्य स्थिरत्व प्राप्ता य एवास्मदीयप्राणाना स्थैर्यस्य हेतुरित्यर्थः। (७) यस्मिन्निति । पाञ्चालाः पञ्चालदेशाधिपतयो द्रुपदादयः । प न्चालश्च देशः पञ्चभिः प्रधानाभिर्नदीभि. अलति शोभत इति व्युत्पत्त्या सप्रति पाव इति प्रसिद्ध एव । प्राचीना त्वस्य सीमा शक्तिसगमतन्ने प्रद- निता यथा-'कुरुक्षेत्रापश्चिमाया, तथा चोत्तरमागत• । इन्द्रप्रस्थान्मद्देशा नि दशयोजनकद्वये ॥ पञ्चालदेशो देवेशि ' इति । सात्यकिः सत्यकस्य नाम यादवस्य पुनः पाण्डवपक्ष्यो वीरः । वासुदेवः श्रीकृष्णः । (८) य इति । भवनियोगात् भवत आगया । धमात्मा धर्म आत्मा मनो यस्य तथाभूतः । बीभत्सुः बीभत्सतेऽन्याय्यात्पथो जुगुप्त इति वीभत्सुः अर्जुनः । यधेः स्वाथै सन्नन्तात्सनन्तमिश इत्युः। उक्त हि महाभारते 'न कुर्या कर्म बीभत्स युध्यमानः कथचन । तेन देवमनुष्येषु बीमत्सुरिति वि- शुतः ॥' इति । दुःखतर अतिशयेन दुःखहेतुः। किन किमप्यन्यदित्यर्थः । (९) यस्येति । यस्य अर्जुनस्य बाहू कर्मभूतौ । आजी युद्धे । परान् शम ' अभिघातिपराराती ' त्यमरः । मेदिनी पृथिवीम् । ।

·श्रीमहामारते [अध्याय. - यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये धनुमतः। नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौरलाः ॥ १० ते वयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः । सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ।। ११ वैयं हि सह कृष्णेन, हत्वा कर्णमुसान्परान् । स्वयाहुविजितां कृत्वां प्रशासेमें वसुन्धराम् ॥ १२ भवतो घूतदोषेण सर्वे वयमुपप्लुताः। अहीनपौरुषा योला ! बलिभिर्बलवत्तराः ११३ क्षात्र धर्म महाराज ! त्वमवेक्षितुमईसि । नहि धर्मो महाराज! क्षत्रियस्य वनाश्रयः ।। १४ राज्यमेव परं धर्म क्षत्रियस्य विदुर्युधाः । (१०) यस्येति । धनुष्मतः प्रशस्तधनुर्धरस्य प्रभावात् प्रभावे विश्वस्य । ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे चेति पञ्चमी । सभामध्ये द्यूतमध्ये । सभा चुतसमूहयोः' इति हैम । धाराष्ट्रा धृतराष्ट्रपुना दुर्योधनादयः। मसौबलाः सौबलेन सुबलापुत्रेण शकुनिना सह वर्तमानाः । अमु लोक पर लोकन नीताः । न हता इत्यर्थः । (११) त इति । उत्थित प्रादुर्भूतमात्मन' क्रोध, भवन्मूल भवान् मूल कारण यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा सहामहे । त्वदपेक्षयैव सहामह . इत्यर्थः । ननु भोः क्रोधस्यानियमने विनाश इति चेनेत्याह वासुदेवेन पालिता शति । को हि साक्षाद्भगवता पालिताना विनाशे समर्थ इति भावः। (१२) न चेलोध सह्यते, किं वा तदा विधीयत इत्याह क्यामि ति । कृष्णेन सह वर्तमाना ययम् । परान् । शत्रून् । वरना सकागं या न्धरा पृथिवीं प्रशासेम आत्मन' शासनगता कुर्याम ! प्रशासमेत्यापम् । (१३) मयत इति । बलवत्तराः अद्दीनपौरुषाः हीन क्षीण परेभ्यो न्यून या न भवति तथाभूत पौरुष पराक्रमो येषा तथाभूता अपि सर्वे वय केवले.भवतो द्यूतदोपेण द्यूतरूपेण दोपेण हेतुभूतेन याला बालसदृशीभूताः । अत एव च बालीमा बलवत्तरेभ्योऽस्मत् होनैरिति भावः । उपप्लुताः पीडिताः । अत्र याला इत्यन राजनिति कपुस्तकपाठः । तत्र राजनिति सोलुण्ठनोति । (१४) क्षात्रमिति । धात्र क्षत्राणा क्षत्रियाणा मयाधिनम् । उपेदमिस्प। अवेचिनु आलोचयिामिति यावत्।वनाश्रयः पनस्याश्रय आश्रयणमित्येतद्रूप (१५)राज्यामिति । राज्य राशः वर्म प्रजापाल्नादिम्पम् । कर्मणि प्यम् । पर श्रेष्ठम् । विदुः जानन्ति मन्यन्त इति यावत्। 'विदो स्टो वा' इति लटो इस पाक पर प्रभावादि वप संभामध्ये धनुष्मत. जितान्मन्यामहे सा- भातरायान् मसौदलान्' इत्यधिक मपुस्तक । २ महावला (च) ३ मया (क) ४ मशालीमा (क) ५ राजन् (प.न, घ) ६षभर्म (च) ·नलोपाख्यानपर्व। . स क्षत्रधर्मविद्राजा मा धान्नीनशः पथः ॥ १५ प्राग द्वादश समा राजन् ! धार्तराप्दानिहन्महि ॥ १६ निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम् । व्यूढानीकान्महाभाग ! जवेनैव महामते ! ॥ १७ धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयामि विशांपते !। सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्त्ससौनलान् ।। १८ दुर्योधनं च कर्ण च यो धान्यः प्रतियोत्स्यति । मया प्रशमिते तस्मिंस्त्वमेष्यसि वैनं पुनः ॥ १९ णलादित्याज्झेरुस् । बुधा मन्वादयो शानिनः कर्तारः । तेहि प्राहुः 'क्षत्रियाणा घरो धर्मः प्रजानामेव पालनम् ॥' इति । स क्षत्रियभूत इत्यर्थः । क्षत्रधर्मावर . क्षत्रियधर्मशः राजा सन् त्व धाधर्मादनपेतात्न्याय्यादित्यर्थः। पयोमार्गात् मानीनशः मा भ्रष्टो भव। चौरादिकस्यापरिसमाप्तत्वानशेः स्वाणिजन्तालुद्द। (१६) ननु भोः प्रतिशात किल द्यूते विजितैरस्माभिर्द्वादश वर्षाणि चने वत्स्याम इति,तत्कथमिदानीमेव प्रातिशाभट्गः स्वीकरणीय इति चेत्तनाह प्रागिति । हे राजन् द्वादश समाः वणि प्राक् पूर्वं गतानीति शेषः । शा स्त्रानुरोधेन वत्सरशब्दस्यैकदिनमानपरत्याद्गतान्यस्माक वने द्वादश वर्षाणीति प्रतिशाभगोपि नास्त्येवेति भावः। यथा चैतत्तथाऽत्र त्रयोविंशे पद्ये स्फुटीकरि- ष्यामः । तस्मात् धार्तराष्ट्रान् निहन्महीत्यार्पमात्मनेपदम् । निहन्म इत्यर्थः । (१७-१८) निवत्यति । पार्थमर्जुन,योगरूढः किलाय शब्दस्तस्मिन्न न्यत्र पुनर्योगिक एवेति बोद्धव्यम् । निवर्त्य परावर्त्य प्रत्यानीयेत्यर्थः । आ नाय्य दूतादिद्वारेति भावः । आनयतेय॑न्तात् क्त्यो ल्यप् । व्यूढानीकान् न्यूढ कृतव्यूह अनीक सेना येपा तथाभूतान् । व्यूहश्च योद्भुकामाना सेनायाश्च. मायाकारेण सानिवेशः । सजसैन्यानिति भाव । एतेनात्मनः शौर्यातिशयो व्यज्यते । धार्तराष्ट्रान् दुर्योधनादीन् । अत्र महाहवे इति महामत इत्यत्र क- पुस्तक पाठः। तत्र महति आहवे सग्रामे । तत्र हि युद्धार्थ रिपुराहूयत इति । विशा नराणां पते राजन् । एतेन प्रजापालन हि नाम धर्म एवाय भवत इति गम्यते । 'विद पुसि मनुजे वैश्ये ' इति मेदिनी । (१९) दुर्योधनमिति । प्रतियोत्स्यति प्रतिरथो भूत्वा युद्ध करिष्यति । परस्मैपदमार्पम् । चपुस्तके पुन प्रतियोत्स्य इत्येव पाठः । स तु रमणीयः । युधेरात्मनेपदित्वात् । प्रशमिते हते सति । तस्मिन्दुर्योधने । एष्यसि सत्यामि च्छाया गच्छति भावः । दृश्यते हि वाचल्लोडपि प्रयुज्यमानो लट् । थथा तिष्ठ तावन्मुहूर्त स्थित्वा ततो गमिष्यसीत्यादौ । १ दामन्मा धात् ( क च, न.) २ इत.। पर दियेन विचिन्त्यताम् । तदुत्तिष्ठ महाराज ' इत्यधिक कपुस्तके । ३ महाहवे (क) ४ योत्स्यते (च) ५ बनारसुन (च) - ३ J ·श्रीमहाभारते [ अध्यायः एवं कृते ने दोपाश्च भविष्यान्त विशांपते ! । यज्ञश्च विविधैस्तात कृतं पापमरिन्दम ! ॥ अवधूय महाराज ! गच्छेम स्वर्गमुत्तमम् ।। २० एवमेतद्भवेद्राजन् ! यदि राजा न बालिश. । अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः ॥२१ निकृत्या निकृतिप्रज्ञा हन्तच्या इति निश्चयः । नहि नैकृतिक हत्वा निकृत्या पापमुच्यते ।। २२ तथा भारत धर्मेपु धर्महरिह दृश्यते । (२०) एवमिति । दोषा न भविष्यन्ति, अस्माकमिति शेषः । अय यादि भविष्यन्ति तदा कयमिति चेत्तनाह यसैरिति । तात हे अरिन्दम शनु. निवर्हणा सशाया भतृवृजीत्यादिना खच् अन्तर्भावितण्ययोऽत्र दमिअतशा- या प्रयोगस्तु लाक्षणिकः। विविधैझै करणभूत अवधूय निराश्य दूरीकृत्येत्यर्थ ) (२१) उपालभते एवमिति । हे राजन् बालिशो मूर्ख. " मूर्खवैधेयया- लिशा ' इत्यमरः । धर्मपरायणः धर्मो न्याय एव पर अपन आश्रयो यस्य तथाभूतान्यायमात्रायलम्पीत्यर्थः । दीर्घसूनः दीघेण बहुकालेन सूत्र कार्यार. म्भोऽस्य दीर्घसूत्रः। चिरकारी अलम इत्यर्थः । भवान्यवरमाक राजा न स्यात्तदा एवमेतद्भवेत्। त्वमेव केवलमत्रार्गलायसे धर्मभीरुनिरकारी चेति भावः । (२२) ननु भो अनहे शाट्यावलम्बनामति चेत्रातदेवमित्याह नित्येति। निकृत्या शाख्येन। निकृति शालय ' मित्यमरः । निष्पतिप्रशा. निकृतौ वाट्ये प्रशा बुद्धिपा ते शाध्यमात्रावलम्पिन इत्यर्थः । निरत्तो प्रशा. पण्डिता इति. या। निश्चयः सिद्धान्त नैतिक निकृत्या जयति नैतिकः । तेन दाव्यति खनतिजयातीजत मिति ठक् । हत्या वर्तमानानामिति दोषः । अन्यथा हि समानकर्तृत्त्य व्याइन्येत । उच्यते विवद्भिरिति शेष । (२३) मय यदि राजनीतिमपि शाध्यमेव मन्यमानस्य नास्त्येव तत्र. विश्वास्तईि धर्म एव तावत्प्रमाणीकीयतामित्याह । तथेति । हे भारत भरत कुलोत्पन! तपा यथा राजनीतिराह एव इहलोके धर्म. मीमामाविद्धिरि- वर्यः धर्मेषु घमन्येम्बित्यर्थ दृश्यते । कि तदित्याह हे महागज अहोरात्र अथ निभानयोः समाहार 'अह सरदेश 'त्यादिना अच् समासान। गानाहा. पुति ' इति पुरुराभाय पुनरापः । सपत्सरेण नुस्य ह निध येन रवि एकोऽप्यदोरान सवत्सरसमान इति । भूपते फिल विधनाम मन ससस गरमिति । विशमृनामयन नाम सत्र महरेण सवत्सर्निया- यमित्यर्ष 1 अनफिम सब सरगन्दो घर्षपर प्रसिद्धयत् । कि या मासपस? वि या दादशगनपर' स्वासप्रतिमा यो गास पसर नियमा १२ दोन गो भरिपरि (२)ना भविष्यति (म) मन दोधा मरिचय (म.) २ पार्थ (च) नात। (२) ३ (२) ·नलोपाख्यानपर्व। म . अहोरानं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह ।। २३ तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो । संवत्सरो महाराज ! पूर्णो भवति कृतः ॥२४ यदि वेदाः प्रमाणास्ते दिवसादूर्ध्वमन्युत ! । त्रयोदश समाः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठित. ॥ २५ कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुवन्धमरिन्दम । द्वादश रात्रय ' इति श्रवणात् । किं वा गौणो दिवसपर इत्याशझाया 'त्रिवृदादिपदैः स्तोमविशिष्टमहरुभ्यते । नाहःसघस्ततोऽहःसु गौणी सयन्स राभिधा ।। ' इति दिनपरत्वमेव सवत्सरशन्दस्य व्यवस्थापित मीमासाया पठा- ध्यामस्य पष्ठे पादे ' सहस्रसंवत्सर तदायुषामसभवात्मनुष्येषु ' इति सूत्रे । एतच्च माधवमते सप्तमपादे । अस्या च 'विश्वसृजमयम सहस्रसवत्सरम् इत्यन श्रुतावादितः पञ्चपञ्चाशतास्त्रिवृत इत्यादौ निवृत्पदोपनियन्धनात्तेन च निवृत्सशकस्तोमयुक्तकादिनाभिधानात्सवत्सरशब्दोऽनाह पर एवेति भावः । स्तोमध यागविशेषः। (२४) तथैवेति । हे विभो तथैव तादृशमेव सवत्सरशब्दो दिनपर एवे. त्येतत्प्रतिपादकमेवेत्यर्थः । वेदवचन विश्वसृजायन सहलसवत्सरम् ' इ त्येतदूपमित्यर्थः । नित्यदा सदा । आर्पोऽय दाप्रत्यय । श्रूयते । हे महाराज! कृच्छ्रतः आपदि । आपदर्थकात्कृच्छ्रशब्दात्साविभातिकम्तसि' आद्यादि त्वात् । सवत्सर पूर्णो भवति । एकेन अनेति शेप । नीलकण्ठस्तु कृच्छ्रपद सवत्सरपद च प्रायश्चित्तविशेषपरामित्याशयान 'द्वादशवार्षिक प्रायश्चित्त प्रतिशात तस्कृच्छ्रतः कृच्छैरपि सद्यो भवति । तथाहि । त्रिंशता प्राजापत्य- कृन्,रेकोन्दो भवति।एव मित्रविन्देष्टिपायोटिमृगारेष्टिप्रभृतिभिर्दशदशप्राजाप त्यस्थाने धर्मशास्त्रे विहिताभिर्दादशवार्पिक व्रत समापयितु शक्यमित्यर्थः' इत्याह (२५) यदीति । हे अच्युत च्युतो धर्मतो भ्रष्टो न भवति तथाभूत युधिष्ठिर ! याद ते तय वेदाः प्रमाणा. प्रामाणभूता । प्रमाणमितिपाठस्तु साधुः । दिवसात् एकरमाद्दिवसात् ऊर्ध्वं उत्तरस्मिन् काले । इतः परमेक- दिवसव्यपगम इत्यर्थः । त्रयोदश समाः त्रयोदशवर्षाणि तत्परिमित इत्यर्थः । काला परिनष्ठितः समाप्तः। परिनिष्ठा हि समाप्ति सा सजाताऽस्य परिनिष्ठितः। तारकादित्वादितचाइति शायता त्वयोति शेष । तथैव वेदे प्रतिपादनादिति भाव। (२६) ततः किमित्याह । काल इति । हे अरिन्दम शनुनाशन । सा नुबन्ध अनुबन्धैः सम्बन्धिाभ. परिवारैरित्यर्थः सह वर्तमान दुर्योधन हन्नु अयमिति शेपः कालः । कालसमयवेलास्त्विति हन्तेस्तुमुन् । अयमेव दुर्योधन- नाशोचितः समय इति भावः । कुत एतदित्याह । एकाग्रामिति । यतः हे राजन् स दुर्योधनः सवा पृथिवी एकाग्रा एको दुर्योधन एवाग्रे यस्यास्तथा- १प्रमाण (च. क.) -- * ·नलोपाख्यानपर्व। ! - अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान् दृष्ट्वा च पुनरावयेत् ॥ ३० द्यूतेन ते महाराज पुनतमवर्तत। भवांश्च पुनराहूतो यूते नैवापनेष्यत्ति ।। ३१ से तथाऽक्षेपु कुशलो निश्चितो गतचेतनः । चारप्यास महाराज ! वनेषु वसतीः पुनः ॥ ३२ यद्यस्मान्न महाराज ! कृपणान्कर्तुमर्हसि । यावज्जीवमवक्षस्व वेदधर्माश्च कृत्स्नशः ॥ ३३ निकृत्या निकृतिप्रज्ञां हन्ता इति निश्चयः । अनुज्ञातस्त्वया गत्वा यावेच्यक्ति सुयोधनम् ॥ ३४ उत्तीर्णान् समापितवतः अस्मान्। पाप इति नास्मिन्किचिन्न सभवतीति व्य ज्यते । अधिगच्छेत जानीयात् । आत्मनेपदमार्षम् । तदा दृष्ट्वा च दृष्ट्वैवेत्य. यः । अनुशिष्टो ह्ययधारणार्थोऽपि चकारः । तथाहि मेदिनी चार्थेषु 'पक्षा- न्तरे तथा पादपूरणेऽप्यवधारणे।' इति । आयेत् द्यूतार्थमिति भावः । अन स्पर्धायामाह' इत्यात्मनेपद न, आर्पत्वात् । (३१) आहूता अपि वय न गमिष्याम इति चेनैतत्सम तीत्याह द्यूतेनेति । हे महाराज ते द्यूतेन कारणभूतेन पुनर्द्वितीयवार द्यूतमवर्तत इतः पूर्वमेव वृत्तम् । आदितो हि विजितोऽपि गते दुर्योधनेन युधिष्ठिरो विमो चितो धृतराष्ट्रेण पुनश्च शकुनिप्रोत्साहितेन तेनाहतो विनिवृत्त्य द्यूत चकार वनवास च पणीचकारेति सभापणि ७०-७६ अध्यायेषु द्रष्टव्यम् । ततः किमित्याह । च किंच भवान् पुन द्यूते आहूत सन् तदाट्वान यूत वा नैव अपनेष्यति दूरीकरिष्यति । अवश्य स्वीकरिष्यतीति भाव । (३२) स इति । स तेनाहूत इति । अक्षेषु पाशकेपु तथा तेन दृष्टपू घेण प्रकारेण कुशल । अत्यन्तकुशल इति भावः । निश्चितो जातनिश्चयः । गतचेतनः अपेतशान यसती. अनेकदिनकर्तव्य वासम् । पार्थक्येन प्रतिदिन संघटमान वासमादाय बहुवचनम् । चरिष्यसि आचरिष्यसि करिष्यसीत्यर्थः। (३३) पालतमाह । हे महाराज यदि अस्मान् कृपणान् दीनान् कर्तु नासि न योग्यो भवसि तदा यावज्जीव यापज्जीयसि तासदित्यर्थः । पति विन्दजीयोः' इति णमुल् । वेदधर्मान् वेदाना सन्धिनो वेदप्रतिपा दितान् धर्मान् कृत्मशः साकल्येन अवक्षस्व विचारयेत्यर्थ । (३४) न चात्र शाध्य दोपायेत्याह । निकृत्येति । निहातिप्रशाः नि कृतौ शाट्ये प्रशाः पण्डिता' शाम्यचतुरा इत्यर्थः । निकृत्य हन्तव्या इति निश्चयः । धर्मशास्नस्यति भावः । अनुशात इत्येतदर्धमुत्तरत्र सबध्यते । १ युद्ध मवर्तते (क) २ रतु (च)३ सर्वथा (च)४ सु-(नय, क. म)५ वेदान्धर्माश्च(क च. न )६ शाश्वतान (च) ७ प्रश(कम) प्राशे (च) ८न्तव्य (कम) ९ यावरन्मि (च) य- ·. १० आमहामारते अध्यायः यथैव क्षमुत्सष्ठो दहेदनिलसारथिः । हनिम्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान् ।। ३५ वैशम्पायन उवाच- एवं ध्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः। उवाच सान्त्वयन राजा मृ[पापाय पाण्डवम् ॥ ३६ असंशयं महावाही ! हनिष्यसि सुयोधनम् । वर्षात्रयोदशादूर्व सह गाण्टीवधन्वना ।। ३७ येवं मो मापसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो। अनृतं नोत्महे चक्तुं न घेतन्मयि विद्यते ।। ३८ (३५) यथेति । पूर्वपद्यतोऽर्धमनुपञ्जनीयम् । त्वया अनुशातोऽनुमो दितः अह (भीमः ) यावच्छति यावती. शक्तिस्तावदित्ययः । याव दयधारणे' इति समास । गत्या, यथा उत्सृष्टः क्षितः अनिलसारार्थ' आनिलो वायुः सारथिः प्रेरयिता यस्य तथाभूतोऽमिः कर्ता कक्ष वृण दहे त् तथा मन्द मूर्ख सुयोधन हनिष्यामि । भवान् मे इति शेपे पष्ठी मामि त्यर्थः । अनुजानातु । अत्र यावच्छत्तीत्यत्र यावद्धन्मीति चतुर्भुजाहतः पाठ नच यावद्धन्मि हनिष्यामीत्यर्थः । अयमेव च साधुः । अन्य- था हि दूरान्वयश्च नातिसामञ्जस्य च पदानां भवतीति । (३६) एवमिति ! सान्त्वयन् शान्ति मापयन् । मूयंपाधायेति शिरसि आमाय | आघाणक्रियाया आधारत्यान्यूनः सप्तमी । एए किल प्राचामाचारो यत्कनीयास मूर्यापाज़िप्रन्ति स्मेति । (३७)असशयमिति । महाबाहो इति सामर्थ्यममियोतयति । त्रयोदशावां- दूर्षे गाण्डीवधन्यना गाण्डीवमेतनामक धनुर्यस्य तेन अर्जुनेन सह वर्तमानः त्व का। सुयोधन हनिष्यति । इत्येतदसशयम् । नास्त्यर मे सशय इत्यर्थः । (३८)पष्ट्विशपद्यार्थ उत्तरयति।यत्त्वमिति प्रभो सामार्यशालिन् पार्थ पृथाः पुत्र भीम यत्व मा काल. प्राप्त इति भाषसे। तनोच्यत इति शेषः । यचनमाइ अनृतमिति अनृत असत्य वच इत्यर्थ | अमृत यथातथेति वा। वस्नु नोत्सहे। कुत इत्याह नेति । एतत् अनृत तद्वचनोत्महो वा मपि न विद्यते। (३१) यत्तूच नित्या नितिप्रशा इति तनाह अन्तरेणेति । कौन्तेय कुन्तीपुत्र दुर्धर्ष दु ग्वेन धर्पिनु पराजेतु शक्य अशक्यपराजयेतियावत् मीम। पापनिश्रया पाप पापहेनुनिश्रयो विधानविषयको यस्यास्तयाभूताम् । निध यमानेणापि पापोत्पादिकामित्यर्थः । निकृति प्राठता अन्तरेण विनापि अन्तरान्तरेणयुक' इति द्वितीया । सानुबन्ध सपरिवार सुयोधन १ पादय (घ) ९ पश्च (च) परवमामापसे (क)३ ख (च) ४ कतै ग) ५ मम (च) निश्चयम् (२. च, न, म.) + ·नळोपाख्यानपर्व । अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिं पापनिश्चयाम् । हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष ! सानुबन्धं सुयोधनम् ॥ ३९ एवं सुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे। आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः ॥ ४० तमभिप्रेक्ष्य धर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम् । शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराद् ॥ ४१ आश्वस्तं चैनमासीनमुपासीनो युधिष्ठिरः । आभप्रेक्ष्य महानाहः कृपणं वहभापत ॥ ४२ अक्षयते च भगान् ! धनं राज्यं च मे हृतम् । आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवरक्षकोविदैः ॥ ४३ अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः । मारयिता असि भविष्यसीत्यर्थः । योदशापि वर्षाणि सत्वर गमिप्यन्तीति द्योतयितु वर्तमानसामीप्यद्योतको लट् । । (४०)एवमिति एव ब्रुवति सति वृहदश्व एतनामा महानृषि महर्षिः । (४१) तमिति । धर्मात्मा धर्म आत्मा मनोयस्य तथाभूत धर्म एवात्मा जीयो यस्येति वा । धर्मराट् धर्मेण राजत इति तथाभूतो युधिष्ठिरः । राजे. कि । धर्मचारिण धर्म चरितु शील यस्य तथाभूतम्। ताच्छीलि को णिनिः । तमभिप्रेक्ष्य दृष्ट्वा मधुपर्केण करणभूतेन । मधुना पर्क सपर्को दम्यादी. ना यन स मधुपर्कः । तल्लक्षण यथा कालिकापुराणे 'दधि सर्पिल क्षौद्र (मधु ) सितैताभिस्तु पञ्चभिः । प्रोच्यते मधुपर्कस्तु सर्वदेवीचतुष्टये । जल तु सर्वतः स्वल्प सिता दधि घृत समम् । सर्वपामाधिक क्षौद्र मधुपर्के प्रयो. जयेत् ॥' इति । शास्त्रयत् यथाशास्त्र पूजयामास । (४२) आश्वस्तमिति । आश्वस्त अपेतसेदतया सुसितमित्यर्थः । स्यादाश्वासस्तु निर्वृतिः ( सुरवम् )' इति हैम, । मासीन उपविशन्त उपविष्टमिति यावत्। 'ईदास' इति ईत् । उपासीन. सेवमानः समीपोप. विष्टो वा । महायाहुयुधिष्ठिरः । कृपण दीन यथातथा बहु अभापत उक्तवान् । (४३) भाषणमेवाह अक्षेति । हे भगवन् अक्षकोविदैः अक्षशब्दोऽन तत्क्रीडाया लाक्षणिक अक्षेषु अक्षकीडाया कोविदः पण्डितैः । ' सन् सुधीः कोविदो बुध ' इत्यमरः । निकृतिप्रशैः शध्ये पण्डितैः कितवैः द्यूतकारवैर्दु. र्योधनादिभिः।' धूतोऽक्षदेवी कितव ' इत्यमरः । आहूय द्यूतार्थमावान मृत्वा अक्षयूते अक्षकोडाया मे धन राज्य च हृतम् । (४४ ) अनक्षशस्येति । मे अनःशस्य हि सतः अक्षशानशून्यस्यैव सतः पापनिश्चयैः पापो दुष्टो निश्चयः कर्तव्यविषयको येषा तैः कर्तृभिः प्राणेभ्योऽ. पि गरीयसी गुरुतमा मे भायर्या च मार्याऽपि सभा नीता । नयतेर्दिकर्मक- १ दुपै (च, क.) दुर्घः (न) . ।

·" १२ । श्रीमहाभारते, (अध्याप भार्या च मे समां नीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥४४ पुनीतने मां जित्वा वनवासं सुदारणम् । प्रामजयन्महारण्यमजिनैः परिवारितम् ।।.४५ अहं बने दुर्वसतीर्वसन् परमदुःखितः । अक्षयूताधिकारे च गिरः शृण्वन् सुदामणाः ॥ ४६ आर्तानां सुहृदां वाचो शूतप्रभृति शंसताम् । अहं हृदि श्रिताः स्मृत्या सर्वरात्रीविचिन्तयत् ॥ ४७ यभिचैव समस्तानां प्राणा गाण्डीवधन्वनि । विना महात्मना तेन गतसत्वं इवाभवम् ॥ ४८ कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतासं पुनरागतम् । स्वाद्भार्यायाश्च सभायाश्च कमन्वम् । (४५) पुनरिति । पुनः द्वित्तीयवारमपि द्यूतेन करणभूतेन माँ जित्वा अजिनैः मृगचर्मभिः परिवारित परिवेष्टितम् । परिपूर्वादृणोतेर्णिजन्तानिष्ठा । अजिनः परिवृत कृत्वेत्यर्थः । वनवास बने यासो यस्मिन्कणि तद्यथा तथा। सुदारुण अतिशयेन भयङ्कर महारण्य प्रावाजयन प्रकर्षेण अगमयन् । (४६ )अहमिति । वने दुर्वसतीः दुष्ट निवास वसन् आश्रयमित्यर्थः । च किंच अक्षयूताधिकारे अभातस्य विषये मदीयमक्षयूतमधिकृत्येत्यर्थ । सु. दारुणा गिरो भीमप्रभृतीना वचनानि शृण्वन् परमदुःखितः अस्मीति शेषः। (४७) आतानामिति । आर्ताना मदीयेन कर्मणा व्याकुलीभूताना तत एवं च दूतमभूति यूतोपक्रमादारभ्य शसता ' मैतद्भद्रम् ' इति कथयतां सुहृदां हिताना वाचो हदि श्रिता मदीये मनसि सम्मा इव वर्तमानाः स्मृत्वा सर्वरात्रीः सर्या रात्रीः । 'कालाध्यनोस्त्यन्तमयोग' इति द्वितीया । विचिन्तयन् अस्मी- विशेषः । चिन्ताकुल एच सर्या रानीरतिवाहयामीति भावः। (५८)दुखान्तरगाह यस्मिन्निति । यस्मिन् गाण्डीघवन्यनि समस्ताना सकलाना अस्माकमित्यर्यात् । प्राणा । य यवारमत्प्राणानामाधार इत्यर्थः । तेन महात्मना विना गतसत्व गतप्राण इय अभवम् । 'द्रव्यामुव्यवसायेषु सत्यम्' इत्यमर. अन पूर्वार्धारपर 'सचेन्द्रलोक गतवानस्नहतोमहाबलः।' इत्यत्यिककापुरके आवश्यक चतदान प्रतिभाते। कुत्र हि गतो धनजप इति नविदित वृहदश्वेना नापि चैतदेतेनोत्तरत सपृष्टामति । अन्यया ह्यसो बिशा. समानः पृच्छेदेवति । (४९)क्देति । तात्र कृतानि अभ्यस्तानि अखाणि येन तपाभूतम् ।' भद महान्त उदारमनमित्यर्थः । अतन्द्रित इन्द्रा आलस्य सजावमस्मिस्त. १ अक्षा गमिपड़गा (क) २ योमश क्यमायराा. सदा (क) ३ भन्यना (म) ४ मा पूर्व स चन्द्रकोर गतवानरूदेतोमहाबलः । इत्यधिक कपुस्तके ५समा बारमो (क) T ·५२] नलोपाख्यानपर्व । प्रियवादिनमक्षुद्रं दयायुक्तमतन्द्रितम् ॥ ४९ अस्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुपि । भवता घटपूर्वो वा श्रुतपूर्वोऽपि वा फचित् १॥ ५० न मत्तो दुःसिततरः पुमानस्तीति मे मतिः ॥ ५१ वृहदश्व उवाच- यद्वीपि महाराज ! न मत्तो विद्यते कचित् । अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ॥ ५२ थाभूता न भवति सः । अनलस इत्यर्थः तम् । वीभत्सुं अर्जुनम् ( अष्टमपद्य. व्याख्यायां दृश्यम् ) इतः पर पचतुष्टयमधिक कपुस्तके प्रक्षिसमेतन्नावश्यक- मिति न व्याख्यायते । •(५०) अस्तीति । अस्तीति प्रश्ने काकुः। मया सदृश इति शेषः। यदा । भयेति पञ्चम्यर्थे तृतीया । आपत्वात्तु साधुः । अत एवोत्तरत्र ५२ तमे पद्ये मत्त इति पञ्चम्येवोपात्तेति । अल्पभाग्यतरः अतिशयेन अल्पभाग्यः । अति- शायने तर । भवति खेषोऽयर्थोपपदेऽपि । नैर्देशिकाना याततरका' इति भाष्यप्रयोत् । राजा भवता दृष्टपूर्वः पूर्व दृष्टः । श्रुतपूर्वः पूर्व श्रुतः । 'भूत. पूर्वे चरट्' इतिनिर्देशात्पूर्वपदस्य परनिपातः । (५१) नेति । मत्त इति पञ्चम्यर्थे तसिः। दुःखिततरः अतिशयेन दु. सितः पुमान् नास्तीति मे मतिः अह मन्य इत्यर्थः । इतः पर पद्यमेकमधिक कपुस्तके प्रक्षितत्वान्न व्याख्यायते । + बृहदश्व उयायेति । इत. पर पद्यमेकमधिक कपुस्तके सदृश्यते आव. स्यक चैतत् । विना हि गाण्डीविना विचेतना इवास्मह इत्यभिहित धर्म- राजेन । अवश्य चार किमपि सान्त्वनाय वक्तव्य मुनिना । विना च पद्य- मेत तद्घटत इति । अतथैतदनानुषअनीयम् । तदर्थश्च-हे बुद्धिमतां पर स्वया विपादे सेदे मनो न कार्य न व्यापारणीयम् । मनसि खेदो न कर्तव्य इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह आगमिष्यतीति । बीभत्सुः अर्जुनः आगमिष्यति च अमिवान् शनून् विजेप्यते पराजेप्यते । 'चिपराभ्या जे' रित्यात्मनेपदम् (५२) यदिति । हे महाराज ! पाण्डव 'मत्तः मत् अल्पभाग्यतरः कश्चित् पुमान् कचिदपि अस्तीती न विद्यते न शायते वेत्तेःकर्मणि लट् इति। यद्वीपि। १त: पर' इति सवें महेश्वास चिन्तयाना धनन्जयम् । अनेन तु विषण्णोडर कारणेन सहानुजः ॥ वनवासानिवृत्त मा पुनस्ते पापबुद्धयः । तेनैवाइवयिष्यन्ति पलाक्षेपु तदिदः ।। आहुतश्च पुनद्यते नास्मि शक्नो निवर्तितम् । पणे च मम ना- स्वयं धमु किंचन विद्यते । एतत्सर्वमनुध्यायश्चिन्तयानो दिवानिशम् । न मतो दु:खि. तसरः पुमानस्तीद कश्चन ! 'त्यधिक कपुस्तके ! २ नास्ति (क) ३ इत: पर 'एव ग्रुवन्त दुःखार्नमुवाच भगवानृषिः । शोक व्यपनुदन् रागों धर्मराजस्य धीम- त: ' इत्यधिक कपुस्तके | ४ इत. पर इन विषादे मनः कार्य स्खया इमिमता पर । आगमिष्यति बीभत्सुरमिशांश्च विशेष्यते ।' इत्याधिक पुस्तके . 4 २ ·१४ भीमहाभारते अन्याय अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुभूपसेऽनघ ! यस्त्वत्तो दुःसिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपत्ते ! ।। ५३ वैशम्पायन उवाच-- अथैनमनवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति । इमामवस्था संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि प्रार्थिवम् ।। ५४ वृहदश्व उवाच- शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत !। यस्त्वत्तो दुःसिततरो राजासीत्पृथिवीपते ! ।। ५५ निषधेपु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः । तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्थकोविदः ॥ ५६ स निकृत्या जितो राजा पुष्करेणेवि नः श्रुतम् । (५३) अत्रेति । हे अनघ निष्पाप पृथिवीपते राजन् अनविषये यदि शुश्रूपसे श्रोतुमिच्छसि । शृणोतेः सनि 'शानुस्मृदृशं सन' इत्यात्मनेपदम् । सदा यः राजा त्वत्तो दुःसिततर आसीत्त ते वर्णयिष्यामि करिष्मामीत्यर्थः । (५४) अमेति । एन वृहदश्व अब्रवीत् उक्तवान् चुपो लङ् । ब्रुव ईट ' इतीम् । इति अवयीदित्यनेन सबन्धः । कुतो वक्तव्यमित्याह इमामिति इमा मयानुभूयमांना अवस्यां प्राप्त पार्थिव पृथिव्या ईश्वरं. (राजान) श्रोतुमिच्छामि। (५५) शृष्विति । अच्युत धर्मादपरिभ्रष्ट पृथिपते सार्वभौम । एपच माविनोऽर्थस्य निर्देशः । राजन् अवहितः सन् एकाग्रममाः सन् भ्रातृभिः सह शृणु । यः राजा त्वत्तो दुखेतः आसीत् तमित्यर्थः । (५६) निपधेष्विति । निषधेषु निपधनाम्नि देशे। देशसशवाचिभ्यो देशायुत्तरपदरहितेभ्यो बहुवचन प्रयुज्यते । निषधदेशश्नोत्तरेण विन्ध्य विद्यते। उक्तानि खतो दक्षिणतो विद्यमानानि स्थानानि दमयन्तीम्मति पन्यान निर्टि- शता निपधेषु वर्तमान नलेनाव 'एते गच्छन्ति बहवः पन्थानो दाक्षिणा- पथम् । अवन्तीमृष्यवन्त च समतिक्रम्य पर्वतम् । एए विन्थ्यो महाभागः पयोणी च समुद्रगा 1xx एप पन्या विदर्माणामेष यात्यात कोसलान् । अतः पर च देशोऽय दक्षिणो दक्षिणापथः ॥' इति । अवन्ती चोजयिनी, एमा दक्षिणेन प्ययानाम पर्वतः ( अक्षाशाः २२ इत्यर्वाचीनाः।) ते यातिकम्य विन्ध्य इत्यादिनमः । ततश्वावगम्यते यद्विभ्याटुत्तरवोऽव- न्याः सन्निहितस्तस्या अप्युदीचीनो निषघदेश इति । नामा नलानलनामे- त्यर्थः । प्रकृत्यादिम्य उपसरयान' मिति तृतीया ! धर्मार्थकोविदः धर्मशास्त्रे वाशास्त्रे च पण्डितः । धर्मायशब्दौ तच्यास्त्रयोल शपिको । (५७) स इति । पुष्करेण नाम भ्रामा निकृत्या शारयेन विजितः स राजा मुदु सार्व. मुतरा दुःखपीडित. सत् भायंचा सह वनवास पने वायो ·नलोपाख्यानपर्व । वनवासं सुदुःखार्ती भार्यया न्यवसत्सह ॥ ५७ न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च वान्धवाः । वने निवसतो राज शिष्यन्ते स्म कदाचन ॥ ५८ भवान् हि संवृतो वीरैतृभिर्देवसंनिभैः । ब्रह्मकल्पैर्द्विजाप्रयैश्च तस्मान्नाईसि शोचितुम् ।। ५९ युधिष्ठिर उवाच- विस्तरेणाइमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः । चरितं वदतां श्रेष्ठ ! तन्ममाख्यातुमर्हसि ॥ ६० इत्यारण्यके पर्वाणि नलोपाख्यानपर्वणि वृदहश्वयुधिष्ठिरसंवादे द्विपञ्चाशोऽध्यायः । अध्यायत्रिपञ्चाशः। वृहदश्व उवाच- आसीद्रराजा नलो नाम वीरसेनसुतो वली । उपपन्नो गुणैरिटैरूपवानश्वकोर्विदेः॥१ यस्मिन्कर्मणि तयया तथा । न्यवसत् । वने न्यवसदित्यर्थ । इति नः अस्मा- कम् । शेषे पष्ठी । अस्माभिरित्यर्थः । श्रुतम् । (५८) त्वत्तोऽप्यसो हीनां दशामानापन्न इति प्रदर्शयितुमाह । नेति । वने निवसतः तस्य नलस्य न शिष्यन्ते स्म नावशिष्टाः । लट् स्मे ' इति लट् । (५९) भवानिति । हि निश्चयेन भवान् देवसनिभैवारैभ्रातृभिः ब्रहा- करूपैः ब्रह्मदेवसदृशैः । ईशदसमाप्तौ कल्पप् । एप पुनः सादृश्यार्थ मन्यते कविभिः । अत एव च दण्डिना 'कल्पदेशीयदेश्याश्चे 'त्युपमावाच. फेषु प्रोक्तम् । द्विजाग्रथैः ब्राह्मणश्रेष्ठैः । द्विजेषु ब्राह्मणादिषु त्रिषु अग्न्यैः श्रेष्ठैः प्राहाणैरिति वा । संवृतः परिवृतः । तस्मात् त्वमिति शेषः शोचितुं शाकें कर्तुम् नार्हसि । (६०) विस्तरेणेति । हे वदतां मध्ये पर श्रेष्ठ सुमहात्मनः अत्यन्त- मुदारमनसः नलस्य। इति श्रीनलोपारव्यानन्याख्यायां वालबोधिन्या द्विपञ्चाशोऽध्यायः । (१) आसीदिति । वीरसेनसुतः वीरसेनस्य नाम राशः सुतः पुत्रः । नामेति प्रसिद्धौ । नल इति प्रसिद्ध इत्यर्थः । इष्टैः पूज्यैः ( अभ्यर्हणीयैः) गुणैः । 'इष्टमीप्सिते क्रतुकर्मणि । पूज्ये प्रेयसि सस्कार' इति हैमः । उपपन्नः युक्तः रूपवान् प्रशस्तरूपः । प्राशस्त्ये मतुम् । अवकोविदः अश्वे अश्वशास्ने शिष्यन्ति (च) अप्रयन्त (क) २ सम्मितः (क) ३ अतः परं 'पन्ना दानपतिक्षः सदा शीलपुरस्कृतः।' इत्याधिक पुस्तके । ।

·१६ श्रीमहाभारते '[अध्यायः अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा । उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ॥२ ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्रो निपधेषु महीपतिः । अक्षाप्रियः सत्यवादी महानक्षौहणीपतिः ।। ३. ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः । रक्षिवा धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम् ।। ४ तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः । कोविदः पण्डितः । अश्वशब्दोऽत्राश्वशास्त्रे लाक्षणिकः । अश्वविद्यादित्यच नलस्य मूल एवाग्रतः स्फुटीमावष्यति । अस्ति च मलप्रणीतमश्वशास्त्रमपि। (२) अतिष्ठदिति । यथा देवपतिरिन्द्रः तथा मनुजेन्द्राणा राशा मुनि अतिष्ठत् तेषां शिरक्षा समाननीयोऽभूत् वन्दनीय आसीदित्यर्थः । आदित्यः सूर्य इव तेजसा सर्वेषां उपर्युपरि ऊर्ध्वमूर्ये अतिष्ठत् । सवोत्कृष्ट आसीदि- त्यर्थः अत्र च ' उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु द्वितीयाऽऽम्रोडि. तान्तेषु' इति द्वितीया न भवति । तत्र ' उपर्यघ्यधस. सामीप्य' इति सामीप्याथें एव कृतद्विवचनस्योपरिशब्दस्य ग्रहणात् । अन पुनर्नास्ति सामीप्यसबन्ध इति । (३) प्राण्य इति । ब्रह्मणे ब्राह्मणाय हितः । 'सलययभापतिलवृप बमणध' इति यत् । 'येचाभायकर्मणो ' इति प्रकृतिभावान टिलोपः। महान् अक्षौहिणीपतिः ।अक्षौहिणीपतिषुमहानित्यर्थः । अक्षौहिणी च मेनावि- पः तस्याः पतिः पाता । अक्षौहिण्या सेन्यप्रमाण तु 'अहिण्याः प्रमाण तु खागाष्टकादक (२१८७० ) गंजेः, । रथैरेते (२१८७०), हयैस्त्रिप्तः (६५६१०), पञ्चश (१०९३५० ) पदातिभिः ॥' इति । सर्वमे. वीरतं २१८७००मित मवति । यथा महाकाव्यस्य प्रणेता महाकविरेष महत्या अक्षौदिण्याः पतिर्महानमोहिणीपतिरिति स्वीकारे तु सद्वय निधिवे. दाक्षिचन्द्राक्ष्यामिदिमाशुभि । महामोहिणिका प्रोता सख्यागणितकोविदे।' पति सैन्यप्रमाण योध्यम् । तथ १३२१२४९०० मित सपद्यते । अदः समुहोऽस्यस्यामूहिनी अवाणा रथचत्राणा लक्षणया स्थानामूहिनी रथात. मूदपतीत्यर्पः । सेनायामय रूदः शन्दः । (४) ईप्सित इति । नरनारीणा, लप्यावर पूर्वामिति नरशन्दस्य पूर्व प्रयोगः । इतः आप्नुमिष्टः । आमोतेः समन्तानिहा। 'आप्शप्पामीत्' रति इंचम् 'अत्र लोपोऽभ्यासस्ये' त्यभ्यासरीपश्च । सयन्तोन्द्रयः । निपातोन्द्रयः पविनां प्रशस्तधनुष्मता मध्ये । अयारान्वादन्यगम्दान्मत्वर्थ निः । निधारणे पष्ठी । साधात् स्यय मनरिप यांमानः। मनुध यद्योगान राणां मानषता स राजा। (५) तोति । दिदा विदर्भ नाग्नि देवे । एप र प्रदेश: सप्रति १0 (.म.न.प.)

·५३] नलोपाख्यानपर्व । शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ ५ स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः । तमभ्यगच्छद्रह्मपिर्दमनो नाम भारत !॥६ तं स भीमः प्रजाकामस्तोपयामास धर्मवित् । महिष्या सह राजेन्द्र ! सत्कारेण सुवर्षसम् ।। ७ तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ । कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः ॥८ दमयन्ती दम दान्तं दमनं च सुवर्चसम् । उपपन्नान् गुणैः सर्वेीमान् भीमपराक्रमान् ॥ ९ दुमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया । सौभाग्यपु च लोकेपु यशः प्राप सुमध्यमा ॥ १० व-हाड ( Berar ) इत्याख्यायत इत्याहुः । अस्य च मर्यादा शक्ति सगमतन्ने यथा 'भद्रकालीमहापूर्वे गमदुर्गाच्च पश्चिमे । वैदर्भदेशो देवेशि' इति । भीम एतनामा राजा । प्रजाकामः प्रजाना मूर्तो मनोरम व वर्त- मानः । यद्वा प्रजाकामः सततीच्छुः । अप्रजः सतानशून्यः आसीत् । अत्र नित्यमसिच् प्रजामेधयो' रित्यसिचोऽभाव आर्षः । (६) स इति । प्रजाथै सन्तत्यर्थम्। सुखमाहित• अत्यन्त समाधानयुक्त। दमनो नाम दमन इति प्रसिद्धः । त राजान भीमम् । ५) तमिति । त दमन धर्मवित् धर्मश. एतेन सतोपणे धर्मातिप्रमा भावो घोत्यते । महिव्या पट्टराड्या सह । ' कृताभिषेका महिपी 'त्यमरः। सत्कारेण साधनभूतेन । सुवर्चस अत्यन्ततेजस्विनम् । (८) तस्मा इति । प्रसन्नो महायशाः स दमनः समाय तस्मै राशे कन्यारत्न श्रेष्ठा कन्या उदारान् उत्कृष्टान् त्रीन् कुमारान्पुत्रांश्च वर ददौ। एतचतुष्टयप्राप्तिरूपमेक पर ददाचित्यर्थः । (९) अपत्याना नामान्याह दमयन्तीमिति। उपपन्नानित्यादिपुत्रविषये दमयन्तीविषये स्वागामिनि पये वक्ष्यते । भीमान् शत्रुभयङ्करान् । (१०) दमयन्तीति । सुमध्यमा शोभनो मध्यमो मध्य यस्याः सा दम. यन्ती रूपेण स्वरूपेण तेजसा कान्या यशसा कीया । अव वपुषेति कपुस्त कधृतः पाठः । स चैतदपेक्षया रमणीयः प्रतिभाति । यशः प्रापेत्युत्तरत्रोक्तेः। श्रिया लम्या । सर्वत्रापि करणे तृतीया । सौभाग्येषु शोभनदेवविपये च सौ. भाग्येनेति कपुस्तकपाठः साधीयान् । पूर्वन तृतीययैवोपक्रमात् । भाग्यशब्दश्व बहुवचनान्तोऽपि प्रयुज्यते कविभिः ' सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाले' ज्यादौ (शाकुन्तले)।लोकेषु भुरादिषु भुवनेषु, जनेषु वा यशः पाप । १ वपुषा (क) २ सौभाग्येन ( क. न. च. म.) ( ·१el श्रीमहाभारते [अप्यायः - अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलड्कृतम् ।' शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छेचामिव ।। ११ वन स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूपिता । सखीमध्येऽनवद्याशी विद्युत्सौदामिनी यथा ॥ १२ अतीव रूपसम्पन्ना श्रीरिवायत्तलोचना। न देवेषु न यक्षेषु ताहर रूपवती कचित् ॥ १३ मानुयेष्वपि चान्येषु दृष्टरूपाथ वा श्रुता । वित्तप्रसादनी वाला देवानामपि सुन्दरी ॥ १४ नलश्च नरशार्दूलो लोकेष्वप्रतिमो भुवि । (११) अथेति । वयसि तारुण्ये मासे सति । समलङ्कृतं सम्यनल. कृतं मनोरहैरलड्कारैर्युक्तम् । दासीनां शत सखीनां च शत कर्तृ शची. मिन्दाणीमिव । एतेन चारतातिशयो व्यज्यते। पर्युपासत् उपास्ते स्म तस्याः सेवा चक्र इत्पर्यः । देवादिकादस्यतेः पर्युपपूर्वालाई 'अस्यतिवक्तिख्याति. भ्योऽह' इति लेर। धातनामनेकार्थत्वात्सेवाया वृत्तिः।' पर्युपास्ते ' इति कपुस्तकपाठस्तु साधीयान् । लट्पुनस्तत्रापि कथचिदेवोपपादयितु शक्यः । (१२) तोति । अनवद्यागी न अवद्यानि गईणीयानि अगानि यस्यास्तयाभूता सुभाड्गी । सर्वाभरणभूषिता सराभरणभूषिता भैमी मीम- स्य रायः पुत्री दमयन्ती तत्र सखीमध्ये विद्युत् विशेषेण द्योतमाना सौदा. मिनी सबिदिव । राजते स्म अंशोभत । विद्युदिति विपूर्वात् द्योततेः कतरि किम् । नीलकण्ठस्तु 'मुष्टु जगतो जीवन ददति ते सुदामानो मेघास्तेषां समूहः औदामनः पाट्कारस्तत्सपन्धिनी 'ति प्राह 1 चतुर्भुजोकोऽयमस्म. दारत एवार्यः हिटत्यामायाज्ज्यायान् । १३) अतीति । श्री. राममारिय आयतलोचना जायते दोघे लोचने मैत्रे यस्यास्वपाभूता । तादृक् व दृश्यते तयाभूता ! नाहीत्यर्थः । शेः किन् । तारगिति रूपाविशेषण या | रूपवतीत्यरय यरूपेत्युत्तरेण संबन्धः । (10) मानुप्पिति । अन्येषु गन्धर्वोरंगादिषु । दृष्टरूपा दृष्ट रूप परपास्तयामूता ! दृष्टपूर्वति पुस्तकपावस्तु साधीयान् । पूर्व दृष्टेत्यर्थः । वित्तपादनी चिनस मसादे प्रसन्नतापांसाधनभूता। प्रपूरिसदेः करणे ल्यु। टिस्यान् यो । देवानामरि देवाना मध्येऽपि निपारणे पछी । सुन्दरी सौ. ग्दर्यशालिनी । पाला पोटश स्वीति पल्टमः । (१५)मर इदि । नरशार्दूलो नरः । म्युरुत्तरसदे ध्यामपुङ्गय- मनय सिंहशादग्नागास प्रेधार्थगोयगः । इत्यमरः । नलो. १ साल पा पारसे (क) ३ पूर्ण (रु.२, च, न.) प्रदिनी (6)ना-(क) र (2) ·. ५१] मलोपाख्यानपर्व। कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ॥ १५ तस्याः समीपे तु नले प्रशशंसुः कुतूहलात् । नैषधस्य समीपे च दमयन्ती पुनः पुनः ॥ १६ तयोरदृष्टः कामोऽभूच्ण्वतोः सततं गुणान् । अन्योऽन्यं प्रति कौन्तेय ! स व्यवर्धत हृच्छयः॥१७ अशक्नुवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा। अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः ॥ १८ स ददर्श ततो हंसानू जातरूपपरिष्कृतान् । वने निवसतां तेषामक जमाह पक्षिण ।। १९ ततोऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा । पि भुवि लोकेपु जनेषु अप्रतिमः नास्ति प्रतिमोपमा यस्य तथाभूतः । रूपेण मूर्तिमान स्वय कन्दो मदन इव अभवत् । (१६) तस्या इति । तस्या दमयन्त्याः समीपे । तुः पादपूणार्यः । नि- श्रयायों वा । निपातानामनेकार्थत्वात् । नल प्रशशसुः प्रशसितवन्तः वार्ता. हरा इति कर्तृपदमत्र शिष्यते । (१७) तयोरिति । सतत गुणान् अन्योन्ययोरित्यर्थात् शृण्वतोः तयोः दमयन्तीनलयोः । अधिकरणे सप्तमी । अन्योन्य प्रति परस्परस्य विषये अदृष्टः अप्रकटरूपः कामो मदनः अभूत् उत्पन्न. । निरुपसर्गस्यापि भवतेः सो. पसर्गवदर्थप्रतीतिः यागात्स्वों भवतीत्यादिवत् । कामः अभिलापो वा । अनार्थे च तयोरिति पष्ठी। न पुनरसापर्थो मनोरमः । हृच्छय इत्युत्तरत्रोक्तः। स हृच्छयो मदनः व्यवर्धत विशेषेण अवर्धत। विपमायुधो दपर्ककामहन्छ- याः।' इति मदनपर्यायेषु हैमः । (१८) अशक्नुवनिति । नल. फर्ता हृदा मनसा करणभूतेन । कामं धारयितु नियन्तु अशक्नुवन् अन्त' पुरसमीपस्थे अन्तःपुर नृपस्य स्त्रीम- दिर तस्य समीपवर्तिनि । 'सुपि स्थ' इति क. बने उपवने रहोगतः रहसि निर्जनप्रदेशे विद्यमानः । आस्ते उपाविशत् इत्ययः । (१९) स इति । ततः स नलः जातरूपपरिष्कृतार जातरूपेण सुव- जैन परिष्कृतान् विभूपितान् हेममयानित्यर्थः । 'चामीकर जातरूपम् इतिसुवर्णपर्यायवमरः । (जात प्रशस्त रूप यस्य ) वने उद्याने निवसता. तेषा मध्ये एक पक्षिण जग्राह गृहीतवान् । (२१) तत इति । ततोऽनन्तर अन्तरिक्षगः खगो हंसः वाच व्या- जहार उक्तवान् । व्यापूर्वी हरतिर्वचने । द्विकर्मकश्चायम् । वचनमार १ निषपस्य (च) २ परिच्छदान् (क)३ मत पर अन्य तदा भयादिमा वृक्षमारुह्य पक्षिणः । समूचुनैपध वाक्य भो भो राजन् शृणु प्रभो ॥ न हन्तम्थो न रन्तव्यस्त्वयाय सग उत्तमः । भरमाक सोदरो माता कनीयोचापि पार्थिव ।। 1 इत्यधिक नपुस्तके।

·२० श्रीमहाभारते। [अध्यायः हन्तव्योऽस्मि न ते राजन् ! कारप्यामि तव प्रियम् ।। २० दमयन्तीसकाशे त्यां कथयिप्यामि नैपघ !। यथा त्वदन्यं पुरुपं ने सा मंस्यति कहिचित् ।। २१ एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः । ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः ॥ २२ विदर्भनगरी गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिक । निपेतुस्ते गुरुत्मन्तः सा दर्श च तान् गैणान् ॥ २३- सा तान तरूपान्वै राष्ट्रा सखिगणावृता । हन्तव्य इति । हे राजन् ते त्वया । अय च ते शब्दो निपातः। तमेशन्दौ निपातौ त्वयामयेत्यर्थ ' इतिधाममवचनात् हन्तव्यः हन्तु योग्यः न अस्मि। यद्वा अस्मीत्यहमर्थे तिडन्तप्रतिरूपकमव्ययम् । अस्मि अहमित्यर्थः । कुत इत्याह करिष्यामीति । अह तव प्रिय करिष्यामि तस्मान त्यया हन्तव्य इत्यर्थः। (२१) किं तत्प्रियमित्याह दमयन्तीति । नैषध निषधदेशाधिपते नल | तथेति शेषः । त्वा दमयन्त्या. सकाशे तथा कथयिष्यामि वर्णयिष्यामि यथा सा त्वदन्य त्वत्तो भिन्न पुरुषं कर्हिचित् कदाचिदपि न नस्यति न मंस्यते न बहुमानविषय करिष्यतीत्यर्थः । अनुदात्तत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्या नित्यत्वान्नात्मनेपदम् । (२२) एमिति । एवमुक्तप्रकारेण उक्तो महीपतिः राजा नल- हस उत्ससर्ज। मुक्तवान् तत ते, बहूनामेय हसाना तनोपस्थानाद्वहुवचनम् । समुत्पत्य उड्डीय । अगमन् गतवन्तः गमेईट् लदित्वान्च्लेरड् । (२३) विदर्मेति । विदर्मनगरी विदर्भाणा नगरी राजधानी कुण्डिनस- शां गत्वा तदा ते गरुतमन्तः गरुतः पश्चा. सन्त्येषा ते पक्षिणो हसाः। गरु- च्छन्दान्मनु । 'प्रत्यये भाषाया नित्य ' मित्यनुनासिकस्तु न भव ते यवा दिगणे 'गरुत् ' इति तकारनिपातनात् । अत एव चानुनासिकाभावे न जश्त्वमपि । यवादित्वादेव च न 'झय' इति मतोषः । अयवादेरिति पर्यु- दासात् । दमयन्या आन्तिके समीपप्रदेशे निपेतुः अवतीर्णाः । सा दमयन्ती र तान् गणान् पक्षियान् ददर्दा । अत्र सगानिति पाठस्तु साधुतरः । (२४ ) सेति । सखिगणावृता ससीना गणेन समुदायेन आवृता परि- वृता।'डपापो सशाच्छन्दसोबहुलम्' इति च्छान्दस सखीशब्दस्य हस्पत्यम्। अद्भुतरूपान् अद्भुत आश्चर्यजनक रूप येषा तथाभूतान् । अद्भुतामनि हेतु हेतुमतोरभेदोपचारात् । सगमान् सेन आकाशेन गमो गमन येषा तान् १न च सा बामयिष्यति (7)२ अत पर 'तव चैव यया मार्या भविष्यति तथाऽनप । विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मा मवान् ॥' इत्यधिक कपुस्तके। चालके तवैव च यथा माया भविष्यति तथा क्यम् । विधारयामो नरव्याघ्र ! ‘स मामुत्रष्टुमईसि । ' इति । ३ सदन्तिके (च) ४ ददर्शाप (क) ददर्शाय च (च)५ सगान् ( म. क. च.) -- ·५३ नलोपाख्यानपर्व। २१ हृष्टा ग्रहीतुं सगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ॥ २४ अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने । एकैकशस्तदा कन्यास्तान् हंसानभ्युपाद्रवन् ॥ २५ . दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके । समानुपी गिरं कृत्वा दमयन्तीमधाब्रवीत् ॥ २६ दमयन्ति ! नलो नाम निपधेपु महीपतिः । अश्विनोः सहशो रूपे न समास्तस्य मानुपाः। कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ॥ २७ तस्य वै यदि भार्यात्वं भवेथा वरवणिनि !" सफलं ते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ! २८ वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान् । दृष्टवन्तो न चास्माभिदृष्टपूर्वस्तथाविधः ॥ २९ त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः । पाक्षिणो हसान् । त्वरमाणा त्वरा कुर्वती । उपचक्रमे आरम्भ कृतवती । उप. पूर्वोत्कमेरारम्भार्मालिट् । 'प्रोपाम्या समस्या ' मियात्मनेपदम् । (२५) अयेति । प्रमदायने प्रमदाना तरुणीना वन उद्याने। सर्वतः सर्वत्र। आद्यादित्वात्सप्तम्यर्थे तासः। विससृषु प्रासर्पन् । सृपेर्षिपूर्वाल्लिट् । कन्या दम. यन्तीप्रभृतयः एकैकशः एकैकान् हसान् । 'सख्यैकवचनाच चीप्सायामि' ति शस्। समुपाद्रवन् सत्वरमुपजग्मु । (२६)दमयन्तीति। आन्ति के समीपे वर्तमानय हस उपाधावत् सत्वरमुगजगा- मासमानुपी मनुष्यसंबन्धिनीं गिर वाणी कृत्या। मानुष्या वाचाऽब्रवीदित्यर्थः । (२७) हसस्य वाचमाह दमयन्तीति । रूपे स्वरूपविषये अश्विनोः अश्विनी. कुमारयो म देवाना वैद्ययोः सदृशस्तुल्यः। तौ हि रूपयत्तमावाख्यायेते।मानु- पास्तस्य नलस्य समान पुनः प्रशसति कन्दर्प इति। रूपेण सौन्दर्येणोपलाक्षतः सौंदर्यविशिष्ट इत्यर्थः। उपलक्षणे तृतीया। 'रूप स्वभावे सौंदर्य' इति मेदिनी। स्वयं कन्दो मदनः मूर्तिमान् शरीरवान् शरीरधारी सन्' अभवत् अवतीर्ण इव। (२८)तस्यति । हे वरवर्णिनि ! वरः श्रेष्ठो वर्णोऽस्यस्यास्तथाभूते दम. यन्ति । स्वमिति कर्पदशेषः । तस्य नलस्य भार्यात्व पत्नीत्व यादि भवेथाः प्रामुयाः । भूमाप्सावात्मनेपदी । तथा युक्त देवे ' सत्ताया भवति, प्राप्ती णियि भावयते तडि । भवते शपि तत्रैव ' इति। तदेति शेषः हे सुमध्यमे से तय इद जन्म रूप च सफल भवेत् । (२९) पुनरपि नल प्रशसितुमाह ययमिति । हि निश्चयेन तथाविधी नलसहशः न दृष्टपूर्वः पूर्व न दृष्ट इत्यर्थः । (३०) नलपरिणयनस्यानुरूपत्वमाह त्वमिति । चापीति चाथै त्वं नारीणां मध्ये रत्न श्रेष्ठा । नरेषु मध्ये च नलो वरः श्रेष्ठः । वत्स एव स्वया ·श्रीमहामारते [अमाप । - - . विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान् भवेत् ॥ ३० एवमुक्ता तु हंसने दमयन्ती विशांपते ! भनवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नलं वद ॥ ३१ तयेत्युक्त्वाण्डज. कन्या विदर्भस्य विशांपते !। पुनरागम्य निपधानले सर्व न्यवेदयत् ॥ ३२ इति श्रीमात महाभारते वनपर्वाणि नलोपाख्यानपणि इंसवाक्ये त्रिपञ्चाशोऽध्यायः । चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः। हदश्व उवाच- दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत!। ततःप्रभृति ने स्वस्था नलं प्रति वभूव सा ॥१ तवचिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा । बसूव दमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ॥ २ नियतामिति भावः । यतः विशिष्टायाः सर्वाभ्योऽपि विशेषवत्याः सर्वोत्कृष्टा- या इत्यर्थः विशिष्टेन सर्वोत्तरेण सह सगमो योगः गुणवान् शोमनः भवेत् । (३१) एवमिति 1 बृहदश्वोक्तिरियम् । विशां नराणां पते पालक राजन् युधिष्ठिर । तत्रोद्याने त हस अब्रवीत् । वचनमाह त्वमिति।त्व नलम- पीति योजना । एव यया मामुक्तवानसि तथेत्यर्थः । (२२) तथोति । अण्डजः पक्षी हस' कर्ता विदर्भस्य विदर्भदेशाधि- पतेः । आपस्तद्राजलुक् । कन्या दमयन्तीम् । तथेत्युक्त्वा पुनः निषधान् भागम्य सर्व वृत्त नले नलायेत्यर्थः न्यवेदयत् निवेदितवान् । इति नलोपाख्यानव्याख्याय बालबोधिन्यां निपञ्चाशोऽध्यायः । (१) दमयन्तीति । हे भारत भरतकुलोत्पन्न युधिष्ठिर हसस्य तद्वचः भुत्वा वर्तमानेति शेषः सा दमयन्ती ततः प्रभृति तस्मारकालादारम्प नलं प्रति नलविषये खस्था स्यारम्यवती न यमूव । नलेन्छया कामाविकारण म्याकुलान्तरहगासीदित्पर्यः। (२)एतदेव विस्पष्टपति तत इति तत अस्वास्थ्यात् हेतोःतदा दमयन्ती चिन्तापरा चिन्ता स्वामीपस्तुप्पानमेष पराप्रधाना यस्यास्तपामूवा प्राधान्य तभिन्तामेव उर्वतीत्यर्थः चिन्तालक्षणतु 'प्यान चिन्ता हिताना शून्यता. भारतापात् ।'विदर्पणे। दोना दैन्ययती दैन्य च निरतेजस्त्यम्। तदाह 'दोर्गत्यायरनोमस्य दैन्य मलिनतादिकृत।' इति दर्पणकायः विवर्णपदना पिग विमिमपणे कान्तिपून्य पा पदन यस्यारापाभूतानि श्वासपरमा निःश्वा. भएप परमाप्रपामा यस्यारसयाता मुहुर्मुनिःशस्तीत्यर्थः । बभूव । दुरबार में रबादा (क) सिया (न) ·५४] नलोपाख्यानपर्व। ऊर्ध्वदृष्टिानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना । पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना ।। ३ न शय्यासनभोगेपु रति विन्दति कर्हिचित् । न नक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती पुनः ।। ४ तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जझुरिझिातैः। ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनः ।। न्यवेदयत्तामस्वस्था दमयन्ती नरेश्वर!। तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात् ॥ ६ चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्वां सुतां प्रति । किर्मियं दुहिता मेऽद्य नातिस्वस्थेव लक्ष्यते ॥ ७ स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम् । (३) अति । अथ क्षणेन दमयन्तीत्युनुवर्तते । अर्ध्वष्टिः अर्वा ऊर्श्वभागासगिनी दृष्टिर्यस्यास्तथाभूता । तर हेतुः ध्यानपरेति । उन्मत्तदर्शना उन्मत्ताया इव दर्शन साक्षात्कारो यस्यास्तथाभूता उन्मत्तवदृश्यमानेत्यर्थ।। हृच्छयाविष्टचेतना हृच्छयेन मदनेन आविष्टा आसमन्तात् कृतप्रवेश देतना बुद्धिर्मन इति यावत् यस्यास्तथाभूता । 'प्रतिपज्शतिचेतनाः ' इति बुद्धि पर्यायेष्वमरः। (४) नेति । शय्यासनभोगेषु शय्या चासन च भोगा उपभोग्यवत. खीकाराश्च । तेषु रतिं प्रीति न विन्दति न प्रामोति । स्मेत्यध्याहार्यम् । एते. नारतिर्नाम सात्विको भाव उक्तः । निद्रानाशमाह नेति । नक्त रात्री दिवा दिवसे । शेते निद्राति स्म । हाहति कृत्वेतिशेषः । पुनः धारयायमित्यर्थः । मुहुरितिपाठस्तु साधुः । (५) तामिति । ता. सख्यः कर्त्यः अवस्था तत एव च तदाकारी स आकारः स्वरूप यस्यास्तथाभूता ता इगिते. हृद्तभावानुरूपाभिस्तदुम- यनक्षमाभिश्चेष्टाभिः साधनभूवाभिः । जनु : शानवत्यः तस्याश्रेष्टाभिराशय शातवत्य इत्यर्थः। (६) न्यवेदयदिति । नरेश्वर हे युधिष्ठिर दमयन्याः सखीगणात गछुत्वेत्यरप चिन्तयामासेत्युत्तरेण सयन्धः । (७) चिन्तायमासेति । स्सा स्वीयां सुतो प्रति मुताविषये वत्सखी. भिनिवेदितं सुमहत्कार्य भस्वास्थ्यरूप अवस्थान्तर चिन्तयामास । तद्विषयिणी : चिन्ता कृतवानित्यर्थः । चिन्तामाह किमिति । अद्य इयं बुद्धिस्या मे दुहिता पुत्री किं किमर्थम् नातिस्वस्येव लक्ष्यते दृश्यते । (८)स इति । सः चिन्तयमानः स्वा सुतां प्राप्तयौवनां तारुण्यमा. १ मुः (कम) २ किमर्थ (च, न, क. म.)

·नलोपाख्यानपर्व देवराजस्य भवनं विविशाते सुपूजितौ ॥ १४ तावर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम् । पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ।। १५ नारद उवाच- आवयोः कुशलं देव ! सर्वत्रगतमश्विर ! । लोके च मघवन्कृत्स्ने नृपाः कुशलिनो विभो ! ॥१६ गृहदश्व उवाच- नारदस्य वचः श्रुला पप्रच्छ बलवृत्रहा । 'धर्मज्ञाः पृथिवीपालस्त्यक्तजीवितयोधिनः ।। १८ शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराङ्मुखाः । अयं लोकोऽक्षयस्तेपां यथैव मम कामधुक् ।। १८ कनु ते क्षत्रियाः शूरी न हि पश्यामि तानहम् । आगच्छतो महीपालान्दयितानतिथीन्मम ।। नारद उवाच- एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभापत ॥ १९ र्षिः। तदाहुः ' नारं पानीयमित्युक्त तस्मितृभ्यः सदा भवान् । ददाति तेन से नाम नारदेति भविष्यति । ' इति । पर्वतः एतत्सशो देवर्पिः । महाप्राज्ञी ' महाविद्वांसौ । प्रश एव प्राज्ञः । प्रशादित्वात्स्वार्थेऽण् । देवराजस्य देवानां राश इन्द्रस्य । राजाहःसखिभ्य इति टन् । विविशाते प्रविष्टवन्तौ। आर्षमात्मनेपदम् । (१५) ताविति । मघवा इन्द्रः कर्ता तौ नारदपर्वतो । अव्यय नास्ति व्ययो नाशो यस्य तथाभूत अविच्छिन्नमित्यर्थः । कुशल क्षेमम् । कुशलस्या क्षीणता पप्रच्छेत्यर्थः । विभुः प्रभुः त्रैलोक्याधिपतिरित्यर्थः । एतेन सर्वगता- मामयप्रश्नस्यौचित्य द्योत्यते । सर्वगत सर्वत्र लोकेषु विद्यमान अनामयं आम- यानां रोगाणामभावम् । तयोरिति शेपे पष्ठी ताधित्यर्थः । पप्रच्छ । (१६) आवयोरिति । सर्वत्रगत सर्व विषयसबन्धि । प्रयुज्यते च गत शब्दः सम्बन्धेपि यथा भवत्योः ससीगत ' ' इतोगत वृत्त' मिस्यादौ ( शाकुन्तले)। कस्ने सकले लोके । (१७-१९) नारदस्येति । बलवृत्रहा बल वृत्र च नाम दैत्यं हन्ति तथाभूत हन्द्रः । हन्तेः किम् । पप्रच्छ । प्रश्नमाह धर्मशा इति । धर्मशाः 'युद्धे चायपलायन ! मित्येवंलक्षणमात्मनो धर्म जानानाः । त्यक्त जीवितं स्वीयं यस्मिन् कर्मणि तद्यथा तथा योद्ध शीले येषां ते । युधेस्ताच्छीलको णिनिः। स्वजीवितनिरपेच युध्यमाना इत्यर्थः । ये अपराङ्मुखा युद्धादित्यर्थात् । फाले सति प्रसङ्गे शस्त्रेण निधन मरण गच्छन्ति तेषां यथैव मम तथा, कामभुक् कामान् दोधि पूरयति तयाभूतः । इष्टप्रद इत्यर्थः । दुहेः किम् । १पुस्तके नास्ति, ३ ·श्रीमहाभारते [अध्यायः शृणु मे मघवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ॥ विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता । रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोपित. ॥ २० सस्याः स्वयंवरः शक ! भविता नचिरादिव । तन्त्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥ २१ तो रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः । काक्षन्ति स्म विशेषेण वलवृत्रनिपूदन ॥ २२ एतस्मिन् कथ्यमाने तु लोकपालाच साग्निकाः । आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः ।। २३ ततस्ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत् । श्रुत्वैव चात्रुवन्हृया गच्छामो वयमप्युत ॥ २४ तत. सर्वे महाराज ! सगणाः सहवाहनाः । अयं लोक इन्द्रलोक. अभयः शाश्वतिक इत्यर्थ.। दयितान् प्रियान् अतिथीन माणिकान् । कनु सन्तीति प्रश्नः । इन्द्रेण उक्तः पृष्टः । प्रत्यभाषत उत्तर दत्तवान् । (२०)ण्विति । हे मघवन् येन महीक्षितः मह्यां क्षयन्ति ईशते म. हीक्षितः पृथ्वीश्वरा राजानः। विक्षयैश्वर्ययोः' इत्यतःकिप। 'व्हस्वस्य पिति रतीति तुक् च । येन कारणेन न दृश्यन्ते तदिति शेषः मे मत्त इत्यर्थः, निपातानामनेकार्थत्यात् । विदर्भराश' विदर्भदेशाधिपतेः । समासान्तविधेर नित्यत्वान्न टन् । रूपेण सौन्दर्येण कारणभूतेन सर्वयोपितः सर्वाः वियः अतिगता अतितान्ता । सो अपिअतिशय्य वर्तमानेत्यर्थः । अस्तीति शेषः । (२१)तस्या इति । स्पयनरः स्वय नियते पतिरस्मिन्कन्यया तथाभूतो वियाह विधिः । नचिरादितः प्रायेणाल्पेनैव कालेन । सर्वशः सर्वे ! (२२) सामिति । हे बलानियूदन । चल वृत्र च दानव नियति नाशयति तमामून इन्द्र । मदीक्षितो राजानोलोकस्य रत्नभूता रत्नसदृशीम् । रनवालोकमल कुतीभित्यमार्थयन्त' याचमानाः सन्तीति शेषः । अर्थ यतेरागवायत्वेना मनेपदिस्वेऽपि निवृत्तपेपणासुन माण्णाचे परस्मैपदम् । सत एव च दाता साधुः । मेदि पादपूरणे । तेन न कासन्तीति लिडधैं हट । 'चहिनुम्मवैशदपूरण' इत्यमरः । काझन्ति इच्छन्ति । (२३) एतस्मिन्दमयन्तीमारतृत्तान्ते वध्यमाने सति । अमरोत्तमा देयश्रेठाः सामिका अमिना सद वर्तमाना रोकपाला दिक्पाला यमादयः । अनच दिशामा पतयो रोकपालखेन विपश्यन्ते र तु विदिशामपि । अत एव चामे पार्यक्न निर्देशः । (२०) रत इति । महत् महत्तयुगमायणः पन्त अनुपन् । पचनमाह Pariतनिकिनेल परे ता.मिर स्पपिगमार्थ ·५४] नलोपाख्यानपर्य। विदर्मानभिजग्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षितः ॥ २५ नलोपि राजा कौन्तेय ! श्रुत्वा राज्ञां समागमम् । अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुनतः ।। २६ अथ देवः पार्थ नलं ददृशुर्भूतले स्थितम् । साक्षादिव स्थितं मूल् मन्मथं रूपसंपदाग। २७ तं दृप्दा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम् । तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ॥ २८ ततोऽन्तरिक्ष विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः । अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ।। २९ भो भो निषेधराजेन्द्र ! नल ! सत्यग्रतो भवान् । अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ॥ ३० शति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि चतुप्पश्चाशोऽध्यायः। . (२५)तत इति । सगणाः गणेन सेनाविशेषेण सह वर्तमानाः । योपसर्ज- नस्येति वैकल्पिकः सहस्य समायः।तत एव च सहवाहना इति साधु । गण. प्रमाण तु २७ गजाः २७ रथाः ८१ अश्वाः १३५ पदावय इति । यतः येषु विदर्भपु । आधादित्वात्तसः । (२६) नल इति । कौन्तेय कुन्तीपुन युधिष्ठिर । राजा समागम स्व- यंवरार्थ समुपस्थानम् । दमयन्तीमनुव्रत. दमयन्त्यामनुरक्त इति यावत् । अदीनात्मा अदीन' तेजस्वी आत्मा शरीर मनो वा यस्य तथाभूतः। (२७) अथेति । रूपसपदा सौन्दर्यस्य समृध्या हेतुभूतया मूर्त्या शरी. रेण विशिष्टं साक्षात् मन्मथ मदनमिय स्थित नल ददृशुः दृष्टवन्तः । (२८) तमिति । भ्राजमान प्रकाशमानम् भ्राज्ञ दीसावित्यतो लटः शानच । यथा रवि रविमिव । रूपसपदा नलस्य सान्दतिशयेन विस्मिता आश्चर्य प्रामाः सन्तः विगतसाल्पा विगतो नष्ट सकल्पो दमयन्तीविषय. कोऽभिलापो येषा तथाभूता। (२९)दा इति । दिवौकस दिव स्वर्ग ओको निवासस्थान येषां ते देवाः । अन्तरिक्ष आकाशे विमानानि विष्टभ्य स्थिरीकृत्य नभस्तलादव तीर्य नैषध नल अब्रुवन् । (३०) भो भो इति । सत्यप्रत. सत्यमेव व्रत यस्य तथाभूतः सत्यैकानि वेत्यर्थः । अस्तीति पूर्वार्ध योज्यम् । हे नरोत्तम त्वमिति शेषः अस्माफ् । साहाय्य कुरु । किंतदित्याह । दूतो भवेति । अस्माकमिति सबध्यते । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या चतुष्पञ्चाशोऽध्यायः ।

·२८ भीमहाभारते [अपाय पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः। बृहदश्व उवाच- तेभ्यः प्रतिज्ञाय नल करिष्य इति भारत!। अर्थतान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरुपस्थितः ।। १ के वै भवन्त. कश्चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः । किं च तन मया कार्य कथयध्वं यथातथम् ॥२ एवमुक्ते नेपधेन मघवानभ्यभापत । अमरान्दै निनोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागतान् ॥३ अहमिन्द्रोऽयमानिश्च तथैवायमपांपतिः। गरीरान्तकरो नृणां यमोऽयमपि पार्थिव ॥ ४ त्वं वै समागतानसान्दमयन्त्यै निवेद्य । लोकपाला महेन्द्राद्याः समां यान्ति दिक्षवः ।। ५ प्राप्तुमिच्छन्ति देवास्त्वांशकोऽग्निवरुणो यमः । (१) तेभ्य इति । तेभ्यः तान्परितोषयितुम् । क्रियार्थोपपदस्य च क मणि स्थानिन इति चतुर्थी । वरिष्ये भवता साहाय्यामिति शेषः । तत्कार्यस्य स्वीयकार्यत्वाभिप्रायेण पलस्यात्मगामित्वविवक्षणादात्मनेपदम् । इति प्रति शाय प्रतिशा वृत्या । कृताले' बद्धाअलि: उपस्थित समीप गतः सन् । (२) प्रश्नमाह के इति । ईप्सित इष्ट च किंच तर साहाय्यविषय। मया कि कार्य इति यथातथ तथा स्वरूपमनानेक्रम्य यथास्यात्तथा,सत्यमित्यर्थः। (३)एवमिति । मघवानिद्र कर्ता। मघ मुखमस्यास्तीति मघवानिति स्वामी। मघया बहुलमिति वादेशे वा साधु । तथा च महते पूज्यत इति मघवा । श्वन्नु भनित्यादिनिपातनात्साधु । नस्य नादेश । 'वजी विडोजा मघवान् पुर न्दर ' इति हैम । निरोध जानीहि । बुधौवादिकालोट् । वै पादपरणे । (४) अहमिति । अपा जलाना पति. पाता यरुणः । (५) कार्यमाह त्वमिति । वे इति त्वयं त्वतु इत्यर्थः। समागतान्प्रा मान् निवेदय कथय अस्मद्वार्ता तस्यै निवेदयेत्यर्थः । निवेदनीयमर्थमा लोकपाला इति सार्धन पद्येन । दिदृक्षव, द्रष्टुमिच्छयः महेन्द्राद्याइन्द्रादया। अनच महच्छन्दो निरर्थकः । तदाह केशवमिथ. 'भूतेन्द्रभारतेशामा महन्छन्दो निरर्थक । ' इति । समा यान्ति आयान्तीत्यर्थः । अनुपसृष्टस्या न्युपसृष्टपदर्थः । द्योतकत्यादुपसर्गाणाम् । समायान्तीति पाठस्तु साधु । म हेन्द्राद्या इत्यत्र सहेन्द्रास्त्वनि चतुर्भुजमिश्रः पठति तदपि साधुत्तरम् । (६) प्राप्तुमिति । इच्छन्तीति चतुणी सभूयकर्तृत्वाटूहुवचनम् । शक्र. आमे यरुणो यमश्रेत्येत इत्यर्थः । तेषा मध्ये अन्यतम एकम् । पतित्ये १रोकपाल, सहेन्दारत्वा ममापान्ति (च) २ ममापान्ति (क. म. न.) , ·५५) नलोपाख्यानपर्ष। तेपामन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह॥६ एवमुक्तः स शक्रेण नलः प्रालिरप्रवीत् । एकार्थसमुपेतं मां न प्रेपयितुमर्हथ ।। ७ कथं तु जातसंकल्पः खियमुत्सहते.पुमान् । परार्थमीदशं वक्तुं तत्क्षमन्तु ममेश्वराः-॥८ देवा ऊचुःन - करिष्य इति संश्रुत्य पूर्वमम्मामु नेपध ।' न करिष्यसि कस्मात्वं ब्रज नैपध माचिरम ॥९ वृहदश्व उवाच- एवमुक्त. स देवस्तै पधः पुनरब्रवीत् । सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे ।। १० पतिकर्मविपये । कर्मणि त्वः । भावे वा । वरयस्व स्वीकुरुप्य । पलस्य फर्तृगा मित्वादात्मनेपदम् । एतेन ते श्रेय. सपत्स्यत इति द्योत्यते । हेति अवधारणे । (७) एवमिति । प्राञ्जलिः प्रकृष्टोऽअलियस्य तथाभूतः । बद्धाञ्जलिः सन्नित्यर्थः । पचनमार एकेति भवद्भि समानेन अर्थेन कार्येण समुपेत स मागतम् । यद्भवता दमयन्तीयरणरूप कार्य तदेवोद्दिश्य प्राप्तमित्यर्थः । सम घेतमिति पाठे सबमित्यर्थ । प्रेपयितु नाथ । (८) अनर्हत्वे हेत्वन्तराभिधानपूर्वक क्षमामभिप्रार्थयते । तुकारोऽन हेत्यर्थः । कथ नु इति पाठस्तु साधीयान् । जातसड्कल्प जात सकरूपःप्रार्थ नीयस्त्रीविषयकोऽभिलापो यस्य स पुमान् पुरुष कर्ता । एतेन परायें प्रार्थ- नस्यात्यन्तासभवो द्योत्यते । स्त्रिय स्वाभीष्टा नारी प्रति ईदृश भवदुक्तसदृश परार्थ परस्य स्वस्माद्भिन्नस्य अर्थमभिलाप कार्य वा वक्तु उत्सहते उत्साहयान् स्थादित्यर्थः । अशक्यसघटनमेतदिति भाव । तत् नस्मात् ईश्वरा भवन्तः मम भमन्तु क्षमा कुर्वन्तु । अनुदात्तत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । (९) करिष्य इति । हे नैषध नल ! अरमासु विषये । अस्मत्समक्ष मिति यायत् । करिप्य इति सश्रुत्य प्रतिज्ञा कृत्वा । सपृषको हि शृणोतिःप्र तिज्ञार्थः । 'प्रतिज्ञान नियमाश्रवसंश्रवा इत्यमर । कस्मात् हेतोः न करिष्यसि अवश्य करिष्यसीति भाष । रज गच्छ । अन वदेत्यपि काच- स्पाठः । चिर विलम्म मा कुर्विति शेष । विलम्मो मास्तु इति वा । (१०) एवमिति । मुरक्षितानि अत्यन्त राषितानि वेश्मानि दमयन्त्या. सदनानि प्रयेप्टु कथ उत्सहे उत्सहेयेत्यर्थ ( उत्साहवान् भवेयम् ) , मनवत ( 7.) २ हि () ३ उत्मजत (क म.) ४ तदै पझ्यामर. श्वर (क) ५ अत्र एवमुक्त नपधन मघवान्पुनरवान' इति व पुस्तकपाठ । 'म स्वमागतानरमान् दमयन्त्य निवेदय । प्रमया योदयम हि स्थ कुर्वनमरशामनन् ॥' त्यधिक कपुस्तरे, .

·५५, नठोपायमानपर्य। १ न चैनमभ्यमापन्त मनोभिस्त्वभ्यपूजयन् ।। १६ अहो रुपमहो कान्तिरहो धैर्य महात्मनः । कोश्य देवोऽधवा यक्षो गन्धर्वो वा भविष्यति ॥ १७ न सास्तं शक्नुवन्ति स्म व्याइनुमपि किंचन । तेजसा धर्पित्तास्तस्य लज्जावतो वराहगनाः ॥ १८ अथैनं स्मयमानं तु स्मितपूर्वाभिमापिणी । दमयन्ती नलं वीरमभ्यभापत शिस्मिता ॥ १९ कस्त्वं ? सर्वानवद्याझा ! मम हरयवर्धन ! प्राप्तोस्यमरवद्वीर शातुमिच्यामि तेऽनप ! ॥२० कथमागमनं च कथं चाति म ललित। सुपीता अत्यन्त हटा सत्यः। भुपातिः प्रमदो दर्प'मरः । स प्रा. शमुः प्रशसितपरयः । एन नल न अभ्यभापति शमपि नीतयस्यः एमासी- लत्याचस्य तेजसाभिभूतत्वाधेति भावः । तु किन्तु मनसा फरणभूतेन अभ्य. पूजंपन् सतपाया। (१७) प्रशंसामा । भहो इति। मोश्याश्च । महात्मनो नलस्य । अय का देवी यशो गन्धयों या भविष्यति । इतर वारस्य रूपस्थासमया- दितिभावः। (१८) नेति । तात किंचन किमपि ध्यादनु पक्तम् । ध्याहपूर्षो हर तिर्वचने । न शक्नुवन्ति स्म । 'द स्मे' इति विदथे लट् । अपचने हे. तुमाह । तेजसेति । वराङ्गनाः श्रेठा स्त्रियो दमयन्याः सख्यः । (१९) अथेति । तु किंतु यदावि सख्यो नोकपत्यस्तथापीन्यपः । अथ स्मयमान ईपद्धगन्तम् गिड ईवदास इत्यतो तरः शानन् । स्मितह- क्षण । पद्विकासिनयन स्मित स्थास्पन्दिताधरम् ' इति दर्पणे । आ स्मन. सदर्शनेन वीणा सभ्रान्तावमालोकमानस्य स्मितोदयः । एन नलम् । स्मितपूर्वाभिभाषिणी स्मित पूर्व प्राग्यामस्तपथा तथा भापित शील परयो सा दमयन्ती विस्मिता आश्चर्य प्राना सती । (२०) भाषणमाइ क इति । स्वांनाद्याग सणि अनवद्यानि अग. ह्योणि दोपशून्यामि मनोहराणीति यावत् अगानि अययदा यस्प तयाभूत मम ज्यवर्धन हन्छयस्य मदनस्य वर्धन वृद्धिकारक। वर्धयतीति वर्धनः । वृधेय॑न्ताल्ल्युः । अमरवत् देवनुस । प्रातः त्व का असि इति है अनय - निष्पाप ते तय । शेषे पहो । वत इत्यर्थः । शातुमिच्छामि। (२१) शातपान्तरममाह कयमिति । कय केन प्रकारेण १ किम मित्यर्थ निपातानामने कार्यत्वाद्र्ष्टव्यः । न लक्षितो न दृष्टः । रक्षिमिरि- स्यात् । कस्तापदागमने प्रतिबन्ध इति चेत्तत्राद। मुराभितमिति { में ये १३मयमानेव ( क. प.) १ चेह ( क. म. न. च.)

·- श्रीमहाभारते [ अध्यायः सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोग्रशासनः ॥ २१ एवमुक्तस्तु पैदा नलस्तां प्रत्युवाच ह । नेल उवाच- नलं मां विद्धि कल्याणि । देवदूतमिहागतम् ॥ २२ देवास्त्वां प्राप्तुमिन्छन्ति शक्रोअग्निवरुणो यमः । तेषामन्यतमं देवं पति वरय शोभने ! ॥ २२ तेपामेव प्रभावेण प्रविष्टोऽहमलक्षितः । प्रविशन्तं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् ॥ २३ एतदर्थमहं भद्रे प्रेषित. सुरसत्तमै । एतकृत्वा शुभे धुद्धिं प्रकुरुष्व यथेच्छसि ।।२४ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चपभ्याशोऽध्यायः । पट्पञ्चाशोऽध्यायः। बृहदश्व उवाच- सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमप्रवीत् । गृह सुरक्षित अतिशयेन रक्षित, तत एव चालक्षितस्य प्रवेशासभव इति भावः । चैवेति चार्थे । राजा भीमः उग्रशासन. उग्र भयकर शासन दण्डो यस्य (यस्कर्तृकः ) तयाभूत । शासनस्योग्रतामवेक्षमाणस्य बलादपि प्रवे ( २२) नलमिति । हे कल्याणि शोभने । इह आगत मा देवदूत नल विधि जानीहि । विदेरादादिकालोट् । (२१) देवा इति । पति वरय पतित्वेन स्वीकुर्वित्यर्थ । हे शो शासभव इति भावः। भने दमयन्ति । (२२) अलक्षिततयाऽऽगमने कारणमाह तेषामिति । तेषा शमादीना प्रभावेण सामध्येन कारणभूतेन अलक्षितो रक्षिभिरदृष्ट एव प्रविष्टः त्वदीय गृहमित्यर्थात् उत्तरार्धे च तेषामेव प्रभावेणेत्येप एव हेतुः । न अवारयत् न निवारयामास । (२३) हे भद्रे ! मह एतदर्य एतस्मै सदेशहरणरूपाय कार्याय सुरस समै, देवश्रेष्ठ प्रेषितः त्वत्सकाशमित्यर्थात् । हे शुभे । एतत् मदुकं श्रुत्या यथेच्छसि तथा बुद्धि निश्चय कुरु । रति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया पालयोधिन्या पश्चापनाशोऽध्यायः । (१) सेति । सा दमयन्ती देवेभ्य देषान् इन्द्रादीननुकूलपितुम् । स्त काल नाला ·नमोपारम्यानपर्य। मणयस्य प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्कि परवाणि ते ॥ १ आहे पैच हि यन्चान्यन्ममान्ति पसु किंचन । तत्सर्व तव विन्धं पुर प्रणयमीश्वर ॥ इसानां वचनं यत्तु तन्मां महति पार्धिय ।। स्वत्कृते हि मया वीर ! राजान सनिपातिता ।। ३ यदि त्वं भजमानां मां प्रत्यास्यास्यसि मानन । विपमप्निं जलं रज्जुमास्थाम्ये तव पारणात् ॥ ४ एवमुक्तस्तु वैदा नलस्तां प्रत्युवाच ह । तिष्ठत्सु लोकपालेपु कथं मानुपमिच्छसि ? ॥ ५ •येषामह लोक्कृतामीश्वराणां महात्मनाम । नमस्कृत्य तानितिशेष. । प्रहस्य हसिया अशक्योन्मूलनेऽपि पतिवतानाम- नुरागे हस्तप्रक्षेप देवानामाकलयन्या हासोन्मेष । यचनमाह प्रणयस्येति । यथाश्रद्ध श्रद्धा मदीय त्वद्गत विश्वासमनतिक्रम्य । हे राजन्नल। मय्यनुराग कुरु । प्रपूनियतेरनुरागार्थकालोट् । मियादात्मनेपद वैकल्पि कम् । ते तव कि करवाणि कुर्याम् । प्रार्थनाया लोट् । अन्न यथाश्रद्ध देवानमस्कृत्य मा प्रणयस्वेति योजय शिरोवेष्टनेन प्राणायामे प्रवर्तमानो नीलकण्ठश्चिन्य एव । (२) त्वमेव ममेश्वरो नान्य इत्यात्मनोऽभिलाष विस्पष्टयति अहमिति । वहीति निपातसमुदायश्चार्थे । मम किंचन किमपि वसु द्रव्यम् अस्ति तत्सव तय त्वदीयमेवेत्यर्थ । तन हेतु हे ईश्वरेति । त्व हि मम स्यामी- त्यर्थ । विसब्ध निर्विशड्क यथा तथा प्रणय अनुगग कुरु । (३) नैतत्कपटत्कापाटिकत्व किंतु परमार्थ एयेत्याह हसानामिति । हसाना वचन त्रिपञ्चाशाध्यायान्ते समुपानिबद्ध 'दमयन्ति नलो नामे , त्यादि । तत् मा दहति दाहसदृशी दशामनुभावयति त्वग्यभिनिविष्टत्वान्म नसस्तव चानधिगतत्वादिति भाव । त्वत्कृते तव कृते त्वदर्थम् । सुप् सुपेति समास । हिकारोऽवधारणार्थ । सनिपातिता विनिमन्यानाता । (४) आत्मन प्रत्याख्यानेऽनिष्टमाह यदीति । हे मानद समानदा यिन् स यदि भजमाना त्या सेवमाना मा प्रत्याख्यास्यसि निराकरिष्यति । त्यक्ष्यसीयर्थ । तदाहमिति शेष । तव कारणात् त्वदर्भम् । ततश्चैतमन्य पातक त्वय्येर निपतिष्यतीति भाव । रज्जु उहन्धनार्थी आस्थास्ये आध यिष्यामि प्राणत्यागार्यमित्यर्थ । आर्षमात्मनेपदम् । (५) एवमिति । नत्वचनमाह तिष्ठस्विति । लोकपालेषु इन्द्रादिषु तिष्ठत्सु सत्सु मानुष मामित्यर्थात् । कथमिच्छसि ?' (६) तोऽपि नाइमनुरूप इत्याह येषामिति । अह येषा लोककृता लोकान् कुर्यता जनयता पाल्यां वा । क्रियासामान्यार्थकत्वात्करोते पाल ·३४ श्रीमहामारते [अभ्यायः न पादरजसा तुल्यो मनस्तेषु प्रवर्तताम् ।। ६ विप्रियं ह्याचरन्मयों देवानां मृत्युमृच्छति । त्राहि मामनवद्यागि ! वरयस्व सुरोत्तमान् ॥ ७ विरजांसि च वासांसि दिव्याचित्राः बजस्तथा। भूषणानि च मुरयानि देवान्प्राप्य तु भुक्ष्व वै ।। ८ य इमां पृथिवीं कृत्वां संक्षिप्य पसते पुनः हुवाशमीशं देवाना का तं न वरयेत्पतिम् । ॥९ यस्य दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः । धर्ममेवानुमध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ? ॥ १० नार्थकता । लोकपालानामित्यर्थः । पादरजसा तुल्यः न तेयु लोकपालेगु मनः तव हृदय प्रवर्तता प्रवृत्तिमद्भवतु । (७) ननु भो ' तत्तस्य किमपि द्रव्य यो हि यस्य प्रियो जनः इति त्वमेव मे श्रेयानितिचेत्तथापि न युक्तमित्याह विप्रियमिति । मर्त्यः देवाना विप्रिय अप्रिय आयरन् मृत्यु गच्छति प्राप्नोति । विप्रियश्चायम यों देवाना यन्मया ते पाणिग्रहणमिति नैतच्छ्य इति भावः । ततः किमि- त्याह त्राहीति । हे अनवद्यागि दोभनशरीरे ! मा नाहि रक्ष मरणादित्य र्यात् । त्राहीति प्रायतेः । अन्येभ्योऽपि दृश्यत ' इति विीचे मत आचारे किपि घातुत्वे लोटि रूपमिति दुर्घटवृत्तौ शरणदेवः प्राह । (८) देवाना यरणे लाभोऽसि ते मविप्यतीत्याइ विरजांसीति । विर- जासि विगत रजो येम्पस्तथामूनानि । देवाना रजः सपर्काभावादित्यर्थः । दिवि मवा. वासासि वस्राणि । दिमाः स्वगीयाः सजो मालाः । मुख्यानि प्रधानानि भूपणानि च मुक्त अनुभव । वै निधन । (९)तुणामरि पार्थक्येन प्रभावमाचष्टे य इत्यादिभिश्चतुर्भिः । योऽमि: इमा कृत्या सपूणो धिषी पुन सशिप्य सकोचमनुप्रापय्य असते कवल यति व्याप्नोतीत्यर्थः । प्रलये हि मगरान् गहिन व भरमसायरोती त्याहुः त देवानामीय दुतासममिम् । हुतमभाति हुताश: । पर्मण्या का पति न यरमा ! पतिलेन न स्वीकुर्यात् ? म अपि स्वीयुयुरित्यर्थ । (1.) यममुपायति । यस्येति । समागताः सन्मानुपासा. सर्वे भूतमामा प्राणिमदाः । 'ग्रामो विषयगन्दासभूतेन्द्रियगुणादाजे । हनिमः । दम्य ददममा गागनमयात् हेतुभूतान् धर्ममेष अनुकम्पन्ति रजन।' भनी रुप काम' इति देयादिशादद । अनुदात्तेवरमग ग्यारमनेरवायानित्यम्यासपदम् । त गमम् । ११ (क न. म.)दिपा (): गुमानि (म. म.) ।

·गोपाल्यानपर्य। * धर्मात्मानं महात्मान देन्यानरमर्दनम् । महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न परयत्पतिम् ? ॥ ११ क्रियतामपियन मनसा गदि मन्यसे । वरुणं लोकपालानां मुहद्वाश्यभिदं गृणु ॥ १२ नैपधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती यचोऽगवीत् !। समाप्ताभ्यां नेगभ्यां गोकजेनाथ वारिणा ।। १३ देवेभ्योऽहं नगरमत्य सर्वेभ्यः पृथिवीपते ! । वृणे त्यामेव भतारं सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ १४ तामुनाच ततो राजा वेपमानां कृतालिम् । दौत्येनागत्य कल्याणि ! तथा भद्रविधीयताम् ? १५ कथं हाहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेतप । (११) इन्द्र प्रशसति धर्मात्मानमिति । धर्मारमान धर्म आरमा मनो यस्य तथाभूतं, महात्मान उदारमनसम् । सर्वदेवाना महेन्द्र महान्तमधिपति इन्द्रम् । (१२) क्रियतामिति । याद लोकपालाना मध्ये वरुण मन्यसे वहुम- न्यसे अनुमन्यसे वा । तदेति दोष अविराट्केन शङ्काशून्येन मनसा जि. यता स्वामीष्टो वरुणवरणरूपोऽर्थ इत्यथीत् । इद सुहृदाक्य सुहृदो मिनस्य मे वाक्य शृणु अनुतिष्ठेत्यर्थः । (१३) नेपधेनेति । अथ नैषधेन एवमुक्तपकारण उक्ता सा दमयन्ती गोकन नलप्राप्तिरूपेष्टप्रतिबन्धकश्रवणजन्यत शोकाजातेन वारिणा अश्रु जलेन समाप्लुताभ्या पूर्णाभ्यामिति यावन्। नत्राभ्या विशिष्टा सती वच.सवयीत्। (१४) वचनमाह देवेभ्य इति । नमस्कृत्य वन्दनमात्रात्वेन पति. वायोग्यत्वादिति भाव. । नमस्कृत्य दूरत परित्यज्येति या । सदृश्यते हि दूरतःपरिहरणार्थकताऽपि नम शब्दस्य ‘नमस्ते अस्तु धन्वन' इत्यादी (रुद्रभाष्ये द्रष्टव्यम् ) । ते तुभ्य, कर्मत्वाविवक्षणाचतुर्थी । त्वामिति वार्थः तेशब्दस्य निपातत्वेनानेकार्थत्वात् । (१५) तामिति । वेपमाना शोकवशात्कम्पमानाम् वचनमा दौत्ये नेति । अत्र मये यध्याहार्यम् । हे कल्यागि ! दौत्येन दूतत्वेन हेतुभूतेन आ गत्य मया तथा स्वदुक्तप्रकारेण विधीयतां क्रियतां १ प्रश्ने काकुः । नैत. युक्तरूपमिति भाव। (१६) अयुक्तता विवृणोति । कयमिति । हि यस्मात् अयं च दम. यन्तीवचनस्यानुष्ठानुमायत्वे हेतु । प्रतिश्रुत्य परस्य कार्य स्वीकृत्य । वि. शेपतच देवाना, कार्यमिति शेषः । प्रातिश्रुत्य । देवानामिति शेषत्वावियचाया षष्ठी । देवेभ्यः प्रतिश्रुत्येत्यर्थः । षष्ठी च नामेय PATH. १ नोलहे मगमोदितम् (0) कथ सामिहोत्सरे (१) ·श्रीमहाभारते [अन्याय J पराथें यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ॥ १६. एष धमों यदि म्वार्थो ममापि भविता नत.' एवं स्वार्थ करिष्यामि तथा भद्रे ! विधीयताम् ॥ १७ ततो याप्पाकुलां वाचं दमयन्ती शुचिस्मिता। प्रत्याहरन्ती शनकैनलं राजानमब्रवीत् ॥ १८ उपायोऽयं मया हो निरपायो नरेश्वर ।। येन दोपो न भविता तव राजन्कथंचन ।। १९ त्यं चैव हि नरश्रेण ! देवाश्चन्द्रपुरोगमा । आयान्तु सहिता सर्वे मम यत्र स्वयंवरः ॥२० ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां मरेश्वर । कैय प्राचाम् । इह भवरसकारी स्वार्थ आत्मन. कृते इह भवत्सलादो कथ. मुत्महे उत्स्यवान् भवेयम् । नतच्छक्य च युक्तरूप चेति भावः । परार्थ इसेप त्वत्येय प्रपञ्चः । परे हि देवाः तेषामर्थे प्रयत्न आरभ्येति । परागें प्रयलमारममाणस्य तेनैव स्वार्थसाधनमत्यन्तमेवान्याय्यमिति नतम्सयस पटनामिति भावः। (१७) मनु मोः स्वार्थोऽव्यय धर्म एव परयनोरथपूरकरवादिभ्य इति. रोऽयमपि स्वार्थलक्षणो धर्मो ममान्यतोऽपि मुमाप इत्याद एष इति । यदि एप भवत्योक्तः स्वायों धर्म, तदाऽय मम तत. देवकार्यक्षपादनादपि मपिता अवश्य भायीत्यर्थः । देवकार्यमपि हि मया मार्थित मे स्वार्थ एयति। यति शेषः । हेमने यथा एव मदमितप्रकार स्वार्थ परिध्यामि साधयि- ध्यामि तथा विधीयतात्ययेति शेषः परय शमादीन्येन भै कार्य सपधेतीत भावः। (१८) सत इति । ततः शुचिस्मिता याचे शुभनिदोंप या स्मित म. न्दहासो मस्यास्तथामृता दमयस्ती की याप्पाला यायः आफुला नियक्ष- पठत्यादविरमायामित्यर्थः ! याच व्याहरन्ती यदन्ती एती शनः सानैः। अध्ययनामामकन् प्राक्टेरित्या स्वायें । नल राजान अमवीत् । (११) यथनमाद उपाय इनि । हे नरेश्वर राजन् नल •मया अय ययमाम उपाय. मास्वीकारोपायः निरपाय अशयशून्यः निखः (मग. साहलि चतुपुर पंचायाधारित प्राय: । येनोपायत ५. कम फेनानि प्रकारेण ते दोषो न भविता । भयतेनु । (१०) उपाय निर्दियति । चेति । व र इन्द्रपुरोगगाः इन्द्रः पुगेगमा गुरसरो येपा से देयाश्रेत्येते सरें सादिता मालिताः सत: यत्र मम यायायान्तु । (२१) ferयात विसरानो लादीनो मनिधी मोना नरहरिशुमारपदे गाभाष 1xx 1ngगर (...) .

·५६] नलोपाख्यानपर्व। 2 । वरयिष्ये नरव्यात्र ! नैवं दोपो भविष्यति ॥२१ एवमुक्तस्तु वैदा नलो राजा विशांपते । आजगाम पुनस्तन यत्र देवाः समागताः ॥ २२ तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ।। २३ कपिद्दष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता । किमावीच नः सर्वान्यद भूमिपतेऽनघ ! २४ नल उवाच- 'भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम् । प्रविष्टः सुमहाकक्षं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ।। २५ प्रविशन्तं च मां तत्र न कनिद्दष्टवान्नरः । पुंसि श्रेष्ठार्थगोचराः ' इत्यमर एवं अनेन प्रकारेण ते दोपो न भविष्यति । मयैव ते परिणीतत्वेन त्वयि दोषारोपस्य कर्तुमशक्यत्वादिति भावः । (२२) एवमिति बृहदश्वोक्तिरियम् । चैदा दमयन्त्या । विशांपते राजन् युधिष्ठिर ! समागता अत्मना सम मिलिताः । (२३) तमिति । महेश्वराः महासामर्यशालिनः ।त दमयन्तीविषयकम् । (२४) कचिदिति । कचिदित्यभीरप्रश्ने । हे अनघ निष्पाप भूमिपते राजन् नल सर्वान् नः आस्मान् किं अब्रवीत् उत्तरयामास तद्वद । (२५) भवद्भिरिति । भवद्भिः आदिष्ट. आशप्त. अह दण्डिभिः दण्ड पद्भिः कञ्चुकिभिरित्यर्थः स्थविरै?. पुरुपैः वृत व्याममित्यर्थः । एतेन दुष्प्रवेशत्व गम्यते । सुमहाकक्ष सुतरा महत्यः कक्षाः प्रकोष्ठका यत्र तत् । दमयन्त्या निवेशन गृहम् । प्रविष्टः । (२६) प्रविशन्तमिति । तत्र गृहे प्रविशन्त मा ता पार्थिवसुतां राज्ञः पुनी नाते विना कश्चित्कोपि नरः पुरुषः कर्ता भवतामेव तेजसा प्रभावेण हेतुभूतेन न दृष्टवान् । नरशब्दस्य मनुष्यसामान्यवाचकत्यागीकारे तु स. ख्यश्वास्या मया दृष्टा' इत्युत्तर पद्य विरध्येत । नरो न दृष्टवान् नार्यस्तु फाचट् दृष्टयत्य एवेति भावः । अन दमयन्तीमृत इति ' ततोऽन्यत्रापि दृश्यत' इति वातिकाद्वितीया । हरदत्तातु पदम्झयों " अन्यारादितर । सतिसूत्रे'कथ तर्हि यत्किचिद्राजसूयमृते सोम' मिति ? धान्दसत्यात । कथं न मामृते राम रमेति वाली 'क कर्म प्रध्वस्त फलति पुरुपारा. धनमृते । इति "निरङ्कुशाः कवयः" इत्याह । कौस्तुभे दीक्षितचरणास 'एवमन्येऽपि (प्रयोगाः) शिग्रहणात्साघनीयाः । तद्यथा ' चैत्र याव. छीतामिति । फलति पुरुषाराधनमृते ' इति च । तथा च चान्द्रसूत्र गते द्वितीया च ' इति । चकारात्पञ्चमी ।' इत्याहुः । सहश्यते चैतन्या- न्द्ररात्र चान्द्रव्याकरणस द्वितीयाध्याचे प्रथमे पादे पहशीतितमम् । चान्द्र: १ . " . , ४ ·१८ श्रीमहाभारते [ अध्यायः ऋते तां पार्थिवसुतां भवतामेव तेजसा ।। २६ सख्यश्वास्या मया दृष्टास्ताभिश्वाप्युपलक्षितः । विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः ॥२७ वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिरानना । मामेन गनसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः ॥ २८ अनवाचैव मां वाला आयान्तु सहिताः सुराः । त्वया सह नरव्याच ! मम यत्र स्वयंवरः ॥ २९ तेषामहं सन्निधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध !। एवं तव महापाहो दोपो न भवितति ह ॥ ३० एतापदेव विबुधा यथावृत्तमुदाहृतम् । वृत्तिकारश्च नरशब्देन योग द्वितीया भवति पञ्चमी च । ' इति व्याच: ख्या । शाक्टायनोऽपि 'पञ्चमी चर्ते । ( ११३६१९१) इत्याह । जैनेन्द्रोपि का (पञ्चमी) चते ' (१४४६) इत्येव सत्रयामास । घोपदेवस्तु धिक्समये 'त्यादिना मरतेयोगे द्वितीयाप्रविघाय 'मुक्तिर्नर्तेऽच्युतोपास्ति' इत्युदाहरति । तदेव व्याकरणान्तरसवादाहीक्षितमतमेव ज्याय इति द्रष्टव्यम्। दुर्घटवृत्ती शरणदेवस्तु ते द्वितीयेति कश्चित् । तन । 'अन्यारादितरत' इतिप्रतिपदपक्षमीबाधकदेतोरदर्शनात्। तस्मात् द्वितीयेति ' योगविभाग. क. तन्यः । तेयोगे द्वितीयापम् । इत्याह । (२७) वास्ता नार्य इत्याह सल इति । च विच हे विधेश्वराः विबुधाना देवानामीश्वरा । मयाऽस्या दमयन्याः सल्यो दृष्टा । अह च (२८) वर्धमानध्विति । हे मुरोत्तमा देयश्रेष्ठाः । चकारोऽप्राप्यय: मया मवरम वर्म्यमानेषु सत्स्वपि गतसाला गतो विशात. सकल्पो भय. दिरस्या उद्वाहो भविस्येवरूपो मदीयो मानमव्यापारो यया त्याभूता सती का मामेव वृणीते यरपति । गत विशातयातयो.' इति मेदिनी।मामित्र गतेन या सबन्धमा गत साल्पो वान्या मनहति यावद्यस्यालयाभूतेत्यर्थ । (२१) ततः मिरयाह अनीदेति । न्याययसमुदायमा । पास पोदायर्पयपस्वादमयन्ती भवतीत्। वचननाद भायान्विति । एतन्न विशेन पोन घ्यारघ्यारामाय स्पष्टार्थम् । (३०)रोगामिति नेगा देवानाम् । महागाहो एन एतेन प्रका गते दोषो न मरिता इति अवादियान माध, हेयरधारणे । (२१) एतापक्षिनिशुिधा देना ! तय यमाग गृत भात না ঘর পৃষ নং ৭ ( 1 না যা নােম मामाfricामधिक धेरपर्ण ग उदाहन उपन्यरनिवदित. मि. भयाशी कापमा पर पाय दिशेबराः वाभिः उपलक्षितो दृष्ट ।

·५७] नलोपाख्यानपर्व। मया शेपे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ॥ ३१ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पट्पञ्चाशोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशोऽध्यायः। वृहदश्व उवाच अथ काले शुभे प्रामे तिथौ पुण्ये क्षणे तथा । आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ॥१ तछुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हच्छयपीडिताः । त्वरिताः समुपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ।। २ कनकस्तम्भरचिरं तोरणेन विराजितम् । विविशुस्ते नृपा रङ्ग महासिंहा ईवाचलम् ।। ३ देवानामाधिपतयः । तृतीया यौवनरूपैव दशा येण ते विदशा । 'निदशा वि. बुधा मुरा' इत्यमरः । भवन्त प्रमाण फतव्यावर्तव्यनिश्चये प्रमाणभूता इत्यर्थः । अत' परमपि यद्भवद्भिरादिश्येत तदवन्य प्रमाणीकरिष्यामीति भाव। इति बालबोधिन्या पट्पनाशोऽध्याय । (१) अयेति । अथ नलप्रतिगमनानन्तरं शुभेनिर्दोष इत्यर्थः। काले । स च काल' कल्पसूत्रकार प्रदर्शित । यथा गोभिल -उदगयने पूर्वपक्ष इत्यादि । दोषाश्च गुरुशुत्रास्तादय । पुण्ये शुद्धे तिथौ चान्द्रदिने । रिता- स्वप्रभृतयश्च तिथिदोषा । तद्विरहितत्व च तस्या शुद्धत्त्वम् । शान्तिवृत्तस्य द्वादशो भागो राशिः। तस्य च विंशद्विभागा अशाख्या । अमावस्याया सूर्याचन्द्रमसायकस्मिन् राशावेकस्मितेवाशे भवत । तत प्रत्यह चन्द्रमा द्वादशाशानुपभुत्ते । सोऽयमस्योपभोगकालस्तिथिरित्याख्यायते नदाह सूर्यः ' अर्काद्विनिःसृत. मार्ची यद्यात्यहरह शशी। मागेद्वादशीमस्तस्या- त्तिथिश्चन्द्रमस दिनम् ।।' इति । क्षणे मुहूर्त पुण्य इत्यनुवर्तते । आजुहाय आइतवान् ।आइपूर्वात् वयतेलिट् । स्वयवरे स्वयवरार्थम्। निमित्ते सप्तमी। (२) तदिति । तदाधानम् । दृच्छयपीडिता मदनेन पीडिताः । त्वरिताः सजासत्वराः। अभीप्सय अभ्याप्त प्राप्तुमिच्छवः । 'आपूश- प्यधामीत् ' इत्यामोतेः सनीत्वाभ्यासलोपौ । (३) कनकेति । क्नकस्य सुवर्णस्य स्तम्भै रुचिर मनोहरम् । तारणेन बाहिरिण वन्दनमालिकया वा विगजितम् । महासिंहा अचल पर्वत तद्वर्ति- वनमिवेति यावत् । श्व रग सभामण्डप विविशुः प्रविष्टवन्तः। उपमालकार। १सिंह (क) २ वाचाः (च) ·१ ९ श्रीमहाभारते [अध्याया तत्रासनेषु विविधेष्वासांनाः पृथिवीक्षितः । सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमाष्टमणिकुण्डलाः ॥४ तां राजसमिति पुण्यां नागैर्भोगवतीमिव । संपूर्णी पुरुषव्याङ्ग्रागिरिगृहामिव ।। तन स्म पीना दृश्यन्ते वाहवः परिघोपमाः। आफारवर्णसुलक्षणाः पञ्चशीपा इवोरगाः ।। ६ सुकेशान्तानि चारण सुनासाक्षि वाणि च । मुखानि रानां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ॥ ७ दमयन्ती ततो रङ्ग प्रविवेश शुभानना । मुष्णन्ती प्रमया राज्ञां चक्षुपि च मनांसि च ॥८ तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिमहात्मनाम् । तत्र तत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम् ॥९ (४) तनेति । सुरभिसग्धराः सुरभीणां मुगन्धानां सजा माल्यानां धरा धारकाः । प्रमृष्टेति । प्रमृष्टानि प्रकण विमुद्धानि माणिकुण्डलानि या ते । सर्वे पृथियोशितः राजानः आसीना उपविष्टा इत्यर्थः । (५) तामिति । नांगैः सर्पविशेषैः भोगवतीं शेषस्य नगरी इव, व्याप्रैः गिरिगुहा पर्वतप्तपन्धिनों गुहामिव या पुरुषव्याभैः पुरुषश्रेष्ठः सपूर्णाम् । ता पुण्यां पविनां राजसमितिं राशं समाम् । अतः पर 'प्राविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप । ' इति कपुस्तकेऽधिक पदार्धम् आवस्यक चातत्। अन्यथा हि साकाझमेव वाम्य भवतीति । स्पष्टाथै चैतत् । (६) तति । तन रङ्गे परिघत्य अर्गलया उपमा सादृश्य येषां ते परिषवदायताः पुष्टाश्चेत्यर्थः । पोना' स्थलाः यायो राजा भुजाः । आकार. वर्णसुलक्षणाः आवारेण वर्णन च मुलणाः सुतरां मनोहराः । ' लक्ष्ण म. नोहर ' मित्युपादिकोपः। पञ्च शीर्षा पञ्चणि फटा येपों तथामता उर. गाः सपा इव । उरसा हि ते गच्छन्तीति । उपमालकारः । (७) मुकेशान्तानीति । मुकेशान्तानि शोभना वेशानां शिरसिजानाम- न्तः प्रान्तो येषु तथाभूतानि । प्रसाधितत्वात्यशानाम्। चारूप मनोहराणि। गुनासाशिवाणि अशीणि च ध्रुवश्चाईभुवाणि ।' अचतुरविचतुरे । स्यादिनिपातनाद्भव उपद् अब समासान्तः । शोभना नासा चाशिभुवा. णि च येतां वधाभूतानि । दिवि आराये। (८) दमयन्तीति । प्रमया गरीरदीप्या करणभूतया गां चभूपि च मनांसि च मुष्णन्ती अपदन्ती आत्मकतानानि पुर्वतीत्यर्थः । (.) तस्या इति । तस्या दमयन्याः गापु अवयतिपा राताम् । पूषी (क)२ मा पर प्रविौर नगे देव पुग्यशेरो नराधिप।' यधिक पुस्तके । ३ मुनामानि गुमानि न (च.क) १ . - .

·५७] नलोपाख्यानपर्व। . ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत । ददर्श भैमी पुरुपान्पञ्च तुल्याकृतीनथे ।। १० तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीस्थितान् । संदेवादथ वैदी नाभ्यजाननलं नृपम् ॥ ११ यं यं हि ददृशे तेषां तं तं मेने नलं नृपम् ! मा चिन्तयन्ती बुद्धयाऽथ तर्कयामास भाविनी ॥ १२ कथं नु देवासानीयां कथं विद्यां नलं नृपम् । एवं संचिन्तयन्ती सा वैदभी भृशदुःखिता ।। १३ श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत!। • (१.) तत इति । हे भारत युधिष्ठिर अथ प्रवेशोत्तर ततः तस्मिन् रगे। सप्तम्यर्थे तसिः । राज्ञां नाममु सकीर्त्यमानेषु । उचार्यमाणेषु । कृत संशब्दन इत्यतश्चोरादिकारकर्मणि लटः शानच् । उपधायाश्चेतीत् । उपधा. यां चेति दीर्यः । तुल्याकृतीन् तुल्याः समाना आकृतयो येषां तथाभूतान् पञ्च पुरुषान् । चतुभिरिन्द्रायेदेवैरपि नलरूपस्य धृतत्वादिति भावः । (११) तानिति । ततः तान् सर्या निर्विशेषायतीन् । निर्गतो विशेषो भेदो याभ्यस्तथा ता आकृतयो येषा तथाभूतान् स्थितान विद्यमानानिति यावत् । सदेहात् सशयात् हेतोः । नल नृप न अन्यजानन् सोऽयामिति न शातवती । अभिपूर्वो हि जानातिः पूर्व दृष्टस्य लक्षणादिना शाने । सर्वेषा. मपि समानरूपतयाऽय वा नलोऽयं वेति शातु न प्रयभूत्यर्थः । (१२) अभिज्ञानाभावे हेतु विस्पष्टयति य यमिति । तेषा समानाका. राणां पञ्चानां मध्ये य य ददृशे दृष्टवती । आघमात्मनेपदम्। त तं नलं नृपं मेने ) समानत्वारस्वरूपस्येति भाव । अत एव च सदेहमाप्तयती अय भाषिनी भावो लीलाऽस्त्यस्यां सा सुन्दरीत्यर्यः । दमयन्ती । 'झियालीला. पदार्थेषु ' इति'भावशब्दार्थेषु मेदिनी 1 भामिनीति पाठे कोपनेत्यर्थः । भा- मो हि क्रोधः । न चायमनोचितः पाठः । प्रकृतानुपयोगात् । चिन्तयन्ती विचारयन्ती सती बुध्या करणभूतया तयामास नलविषयक तर्क कृतवती- त्यर्थः । अय नल एतल्लक्षण विशिष्टत्वादित्यादिकमनुमान कृतवतीस्यर्थः । (१३) तर्कतोऽयविशाते नले दुःखमेव प्रापे यार कथामिति । विद्या जानीयां वेत्तेशनालिट् । वैदी दमयन्ती । भृशदुःसिता भृशं अत्यन्तं दुखिता सतीत्युत्तरेण सबन्धः । विशातुमशक्यत्यानलस्येति भावः । (१४) श्रुतानीति । हे भारत ! भुनानि वृद्धेभ्यः समाकर्नितानि देव- लिड्गानि देवानां चिन्हानि ( लक्षणानि )तर्कयामास । अहितवती विचिन्त्य १निह (क. म. ग.) निव (च)२ अम. पर निविशेषययोवेषरूपाणा तत्र मा शुभा ।' त्यधिक कपुस्तक ' तत्ममीक्ष्य ततः मानिर्विशेषातीनिर । मदे. राय पैदा गान्मजागल पतिम् ।' पति तु चपुरनके । भामिनी (क) .

·. ५७] नलोपाख्यानपर्व । यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निपधाधिपः ॥ १९ तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे । यथेदं प्रतमारब्धं नलस्याराधने मया ॥ २० तेन सत्येन मे देवास्तमेव परिशन्तु मे। खं चैव रूपं कुर्वन्तु लोकपाला महेश्वराः ।। २१ यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् । निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं परिदेवितम् ।। २२ निश्चयं परमं तथ्यमनुरागं च नैपधे । मनोविशुद्ध बुद्धिं च भक्ति रागं च नैपधे ॥ २३ यथोक्तं पकिरे देवाः सामर्थ्ये लिगधारणे । साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान् ।। २४ हेपितम्रप्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् । तैः स निपधाधिपो नल एव मे भर्ता पतिविहितः । एतच्च नलरूपधारित- यैव दमयन्तीमपहर्तुं प्रवृत्तिर्देवानामभिद्योतयति । (२०) तेनेति । यथा यस्मात् मया नलस्य आराधने प्रातिनिमित्तम् । 'चणि द्वीपन हन्ती' स्यादिवत्सप्तमी । ' आराधन पाकमाप्त्योः साधने तोपणेऽपि च ' इति हैमः । इद स्वयवररूपमित्यर्थ । एतच 'त्व चैव हि नर- श्रेष्ठ , इत्यादिना (अ. ५३-१, २०-२१) दमयन्तीवचनेन प्रतीयते । (२१) तेनेति । लोकपाला. कर्तार स्व स्वीय, कुर्वन्तु प्रकटयन्तु--- (२२) यथेति । यथा येन स्वरूपप्रकटनप्रकारेण अह पुण्यश्लोक प्रवि. प्रकीर्ति नराधिप राजान नल अभिजानीया अभिज्ञानविषय कुर्याम् । तत् दमयन्त्याः करुण हृदयद्रावक तत्पूर्वोक्त परिदेवित विलापम् । परिपूर्वा देवतेन. पुंसके भावे क्त इति । निशम्य श्रुत्वा- (२३) निश्चयमिति । परम उत्कृष्ट आयन्तिकमिति यावत् निश्चय, नै- पधे निपधानामधिपतौ नले तथ्य पारमार्थिक अनुराग, मनसो विशुद्धि अ. त्यन्तशुद्धता, बुद्धि, ज्ञान, भक्ति (देवेषु) प्रेम, नैषधे राग दमयन्तीविषयक- मनुराग च दृष्ट्वति शेषः । उभयोरपि परस्परागत प्रेम सवीश्येत्यर्थः । (२४) यथोक्तमिति । देवा यथोक्त तस्या उक्त वचनमनातकम्य तद्व- चनानुसारेणेत्यर्थः । लिड्गधारणे लिड्गाना देवमानुपचिन्हाना धारणे अव- धारणे सामध्ये तस्या इति शेषः । चकिरे । ततश्च सा दमयन्ती की सर्वान् * विबुधान् अस्वेदान् स्वेदरहितान् स्तन्धलोचनान् स्तब्धानि अनिमिपत्वानिमेषो न्मेषशून्यतया स्तब्धवद्भासमानानीत्यर्थः लोचनानि नेत्राणि येषां तथाभूतान् । (२५) हपितेति । हपितसमजोहीनान् हपिता विकासिता अम्लाना इति यावत् सजो माल्यानि येषां ते च ते रजोमिहीनाश्च धूलिसपर्कशून्याश्च तान् । क्षिति भूमि अस्पृशतः । स्पृशतेः पर्थिकालटः शता । एव भूतान् १ पुष्यन्तु (क) २ अम्लान (क) अफ्तिस्रजो हीनान् (च) ·~ ५७] नलोपाख्यानपर्व । आश्वासयद्वरारोहां प्रहष्टेनान्तरात्मना ।। यत्वं भजास कल्याणि ! पुमांसं देवसन्निधौ । ३१ तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतं ते वचने रतम् ।। यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते !। ३२ तावचयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ दमयन्ती तथा वाग्भिरैभिवन्ध कृताञ्जलिः । ३३ तौ परस्परतः प्रीती दृष्ट्वा त्यग्निपुरोगमान् । तानेव शरणं देवाजग्मतुर्मनसा तदा ॥ ३४ वृते तु नैपधे भैम्या लोकपाला महौजसः । प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ॥ ३५ प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् । (३१) आश्वासयदिति । वरारोहां वर उत्तम आरोह' श्रोणी यस्यास्तां सुन्दरीमित्यर्थः । 'श्रोण्यामप्यारोहो वरास्त्रियाः' इत्यमर. । प्रहृष्टेन अन्तरा- स्मना अन्तरिन्द्रियेण मनसा उपलक्षितः । उपलक्षणे तृतीया । आश्वासयत् वाग्मिः मुसितां चकार । वाच आह यादति । हे कल्याणि शोभने दम- यन्ति स्व यद्यस्मात् देवसन्निधौ इत्यात्मनि दमयन्त्या प्रणयपक्षपातातिशयो धोत्यते । पुमास मनुष्य माम् । ' स्युः पुमास पञ्चजना ' इति मनुष्यप. यिध्वमरः । भजसि सेवसे स्पीकरोपीत्यर्थ । (३२-३३ ) तस्मादिति । तस्मान् एत मा ते वचने रत त्वदाशायां रममाणमित्यर्थः । भार पतिं विद्धि जानीहि । च किंच हे शुचिस्मिते मे देहे यावत्प्राणा धरिष्यति अवस्थास्यन्त इत्यर्थ । धृ धारण इत्यस्य प्रेप. णाया निवृत्तौ रूपम् । तावत् त्वयि भविष्याम प्रभविष्यामि । तब प्रभुर्भ- विष्याभि से पतिविप्यामीत्यर्थः । त्वामालम्ब्य वर्तमानो भविष्यामीति वार्थः । ते तुभ्यम् । सप्रदानत्वेन विवक्षणाचतुर्थी , तथा यथा नलस्तामेव दम- यन्ती (नल ) वाग्भिः अभिवन्ध सपूज्येति यावत् । अभिनन्येति पाठस्तु साधीयान् । अभिनन्दित कृत्वेत्यर्थः । कृताञ्जलिः आसीदिति शेषः । (३४) ताविति । परस्परतः अन्योन्यस्मात् हेतुभूतात् प्रीती हृष्टौ । तौ दमयन्तीनलौ आमिपुरोगमान् अमिः पुरोगमः पुरःसरो येषु तान् देवान् ह. ष्ट्वा तानेव पनसा शरण जग्मतुः । (३५) वृत इति । महौजसः महत् ओजः प्रभावो येषां ते सर्वे लोक. पाला इन्द्राद्याश्चत्वार। तेषामेव सन्निहितत्वात् । प्रहृष्टमनसः प्रहृष्ट प्रमुदित मनो येषा तथाभूताः सन्तो नलाय अष्टौ चरान् ददुः । (३६) वरानाह प्रत्यक्षमिति । प्रीयमाणः प्रीति (हप) प्राप्नुवन् श. चीपतिः इन्द्रः यज्ञे प्रत्यक्षदर्शन आत्मनः साक्षाद्दर्शन, अनुत्तमा नास्त्युत्तमा १ अभिनन्य (ग. म. न. च.)

·'श्रीमहाभारते [अन्याय नेपधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ॥३६ अमिरात्मभवं प्रादायन वाञ्छति नैपधः । लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ।। ३७ यमस्वन्नरसं प्रादाद्धौ च परमां स्थिविम्। अपांपतिरपां भावं यन वाद्धति नैपध ॥ ३८ सजश्चोत्तमगन्धाट्याः सर्वे च मिथुनं ददुः। घरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ।। ३९ । पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः । यस्यास्तथाभूता शुमा दोमना गति स्वर्गादिलोकमार्मि च ददी। (३७) अमिरिति । अहिः कता यत्र यस्मिन्प्रदेशे नैषधो वारिइ. महति तोति शेषः आत्मभा आत्मनो ( यहनेः) भव प्रादुर्भाव मादात् । किंच हुतागना हुतमरान यस्य स यादिनः आत्मप्रभान्। आत्मनः स्वस्य प्रमेय प्रमा येषां तान् । आग्निवप्रकाशमानानित्यर्थः । लोकान् स्वर्गादीन् । (३८-३९) यम इति । यमः अनरस अन्ने रस आस्वादावशेप मा. दात् । यद्यदन्न नलले निष्पादयिष्यति। तत्र तन रसविशेष उत्पत्स्यत इति पर प्रायच्छदित्यर्थः । धर्मे परमां श्रेष्ठामात्यन्तिकीमिति यावस्थिति आवस्थानम्। भपांजलानां पतिवरुणः यत्र नैषधो वाञ्छति तत्र अपां जलानां भावमुत्पति प्रादात् । यत्र जलो वान्लेत्तत्र जलमुत्पद्येवेति परं प्रादादित्यर्थः । च किंच उत्तमगन्धायाः सजो माल्यानि च प्रादात् । अयरमदानस्थैव प्रस्तु- तत्वात् 'नेपानीटानां सजाउत्तमगन्धादयत्व भविष्यती' तिर मादादित्य पा। सरद चात्र पुप्पसहतिपर लक्षणया । अत एव प्रोक्तमुत्तरम (७५ तमेऽध्याये ) मृयमानानि पाणिन्या तेन पुष्पाणि नान्यथा ! भूय एव मु. गधानि पिवानि मपन्ति हि' इति अत एव च प्रत्येक योद्वयोर्व- सोः सपिपिटतानां चाटना राणा प्रदानमुपए पसे । सबै चत्वारोऽपि देवाः प्रत्येक मिथुन दा नी हौ वगवित्यर्थः । ददुः । अत्यति शेषे पष्ठी ज. म इत्पः । विदिय तृतीयं लोग रागम् । 'निदिविदाम्याः पतिस. गंरायचारः। इतः पर शोकचतुष्टयमधिक पुरा गट समन শাখী অধিনা। (४०) पार्षा रवि मार्थिया अपरे राजानः अस्य परस्प दमय. पाप विद भनुभूप या विवाहमहोत्सवगनुभूपेन्यः कलियान्विताः भाभयंगुकाः । साधारशस्बिाहमहोत्स्यस्यति मायः मर्दिताः अनु.

·५७ नलोपाख्यानपर्व। दमयन्त्याश्च मुदिता प्रतिजग्मुर्ययथागतम् ॥ ४० गतेषु पार्थिवेन्द्रेपु भीमः प्रीतो महामनाः । विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च ॥४१ उप्य तत्र यथाकामं नैपधो द्विपदांवरः । भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् ॥ ४२ अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः। रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा ॥ ४३ अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव । अरज्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् ॥४४ ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुपः। रूपदाम्पत्यावलोकनादिति भावः । यथागत आगतमनतिक्रम्य यथा आग- तास्तथैवेत्यर्थः । अन च विवाहपदेन वरणमात्र विवक्षित नैव तु संस्कारः। उत्तरन पुनः संस्कार एव विवक्षितः । यद्वा विवाह अनुभूय भाविन मनसा निश्रित्यर्थः । विस्मयान्विताः देवानपि परित्यज्य नलस्य वरणादिति भावः। (४१)गतेविति पार्थिवेन्द्रेषु नृपश्रेष्ठेषु प्रीतो दृष्टः । विवाह एतदाख्यं" संस्कार कारयामास पुरोहितेनेति शेषः । (४२) उप्येति । द्विपदा मनुष्याणा मध्ये वरः श्रेष्ठः । पद्दन्नित्यादिना पादस्य पदादेशः । नैषधः तत्र भीमस्य नगरे यथाकाम यथेच्छ उष्य वासं कृत्वा । क्त्वो ल्यप् । अन न्यास " वा च्छन्दसी" तिवाच्ये ' क्त्वापि. च्छन्दसी ' ति वचनमसमासेऽपि ल्यबर्थ, तेन 'अर्घ्य देवानागत " इति । 'छान्दसा' अपि कचिद्भापाया प्रयुज्यन्त' इति भाषायामपि सिद्धमिति दुर्घ- टवृत्ती शरणदेवः प्राह । एप च विधिः प्रामाणिकप्रयोगसियों न तु प्रवृ. स्यर्थ इतिं द्रष्टव्यम् । समनुज्ञातः सम्यक् प्रदत्ताभ्यनुजः । स्वक स्वीयम् । (४३) अवाप्येति । तुः पादपूरणार्थः । अपि किच पुण्यश्लोकः पा. थियो नलः। नारीरत्नं स्त्रीषु श्रेष्ठा दमयन्तीम् । रत्न स्वजातिश्रेष्ठेऽपो' त्यमरः। अवाप्य प्राप्य । हे राजन् युधिष्ठिर ! बलवृत्रहा बलस्य वृत्रस्य च हन्ता इन्द्रः शच्या इव तया दमयन्या सह रेमे विहृतवान् । (४४) अतीवेति । अंशुमान् सूर्य इव भाजमानः प्रकामानः अतीय अत्यन्तं मुदितो हलो वीरो राजा नलः धर्मेण न्यायेन । 'धर्माः पुण्ययम- न्याये ' त्यमरः । परिपालयन् प्रजा अरअयत् अनुरागयुक्ताः कृतवान् । (४५) ईज इति। चापीवि चार्थे किंचेत्यर्थः । नाहुपः नहुषस्य पुनः । शिवादेराकृतिगणत्यादण् । ' यतिययातिसयात्ययातिवियतितिसशा नदुपस्य पट्पुना महायलपराकमा बभूवुः ।' इति विष्णुपुराणम् (४-१०) यया. तिरिव अश्वमेधेन अमः मेध्यते हिस्यतेऽस्मिन् अश्वमेघो यशविशेषः तेन 'महत्यादिभ्य उपसख्यान' मिति तृतीया । ईजे यागं कृतवान् । यजेर्लिन् ।

·श्रीमहाभारते [ अध्यायः अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्कतुभिश्चातदशिणैः ॥ ४५ पुनश्च रमणीयेयु पनेपूपवनेषु च । दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ॥ ४६ जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः। इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥ ४७ एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः । ररक्ष वसुसंपूर्णा वसुधां वसुधाधिपः ॥ 8८ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वाण सप्तपश्चाशोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशोऽध्यायः। वृहदश्व उवाच- वृते तु नैपधे भैम्या लोकपाला महौजसः । यान्तो दशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ।। १ यचिरवपीवि सप्रसारणम् । अश्वमेध ' लक्षणविशेषानान्तमश्च सप्रोक्ष्य कपाले जयपश्यदास्यजेत् । तद्रक्षाय च पुरुषविशेष नियोजयेत् । सत्य, रान्तेऽच्चे आगते सति, अथवा केनापि सरद्धे युद्ध कृत्वा तमानीय, ययावधि वधं कृत्या तापया होम. कर्तव्य । इत्यायुक्तः (स.फ.) एतस्य च विशेषतो विवरण लघुशन्दार्थसर्वस्वे द्रष्टव्यम् । एतविधिध तौतिरयिबामणस्य तृतीययाग्देऽयमनवमप्रपाठकयो । धीमान् ज्ञानवान् नलः अन्यैः अश्वमेध. भिनेः आगदक्षिणे. आता यांसा प्रभूतति यावत् दक्षिणा येउ तथाभूतैः । रिपुलदक्षिणायुनै रित्यर्थः । यहाभ. पर्सः ईज इत्यनेन पूण सरन्धः । (४६) पुनति । पुनध यशानुष्ठानोत्तरमित्यर्थः । अमरोपमो देव तुरयः । उपयनेषु । उद्यानेषु । रिजहार विहार मृतवान्। विपूर्वादरतलिट् । (४७)नयामासति । इन्द्रसेन एक नामान, इन्द्रसनो चैतमाम् । अप सध्यमाय आपः। (४८)एपमितिापमान याग युणिमाविहरन् विहार कुश नराभिप नराणां पाता। यमुभाभिषो राजा यमपूण पनेसम्या पूगी यमुधा भिती ररक्ष । दचि नसोनारपाया थालयोपिया TANTasvart जय भीमतो निधेियस्य शामियां प्राचिनुकामस्त निदानका पले. समानुपनिरमायान । (१)तसी भैया दमपन्या अपये गोमति मान गन्त। पारेर पाणदादय. पनि युगतिराइ मायान्त times Riपति मुगा र त मन HTTER Ayeगिलो ने कार दिनाजोगा ।

·नलोपाख्यानपर्व । . अथाब्रवीत्कलि शकः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा । द्वापरेण सहायेन कले ग्रूहि व यास्यसि ? ॥२ ततोऽप्रवीत्कलिः शक्र दमयन्याः स्वयंवरम् । गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम् ॥ ३ तमप्रवीत्महत्येन्द्रो निवृत्तः स स्वयंवरः। वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः ॥४ एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः । देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ।। ५ देवानां मानुपं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत । सन तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥ ६ एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः । (२)अथेति । शक इन्द्रः काल सप्रेक्ष्य दृष्ट्वा । वचनमाह द्वापरणेति । सहायेन सह गच्छता द्वापरेण सह । क यास्यसि गमिष्यसि । यद्यपि पूर्वदेश- त्यागपूर्वकउत्तरदेशसयोगानुकूलो व्यापारो गमन, तथाप्यनोत्तरदेशसयोग मात्रस्य गमनत्वेन विवक्षणात्तस्य च भावित्वालट् । अन्यथा घारब्धापरिस- माप्तत्वाद्मनस्य लडेव स्यात् । (३) तत इति । हि यतः मम मन. कर्तृ ता दमयन्ती गतं तस्यां गतं तामेव सस्पृहं विषयीकृतवादित्यर्थः । (४) तमिति । प्रहस्य अत्यत हासत्वा । अतिक्रम्य काल स्वयवर- गमने प्रवृत्तिमुपलक्षयतो हासः । निर्वृत्तः निष्पन्नः ( सजातः ) तया दम- यन्त्या । अस्मत्समीपतः अस्माक समीपे । आद्यादित्वात्तासिः । (५) एवमिति । कोपसमन्वितः कोपेन युक्तः । आत्मनोऽनिष्टस्य दमयन्याः स्वयवरस्य सवृत्तत्वादिति भावः। आमन्त्र्य आगच्छति समीप आहूयेत्यर्थः । आइपूर्व आमन्त्रयतिराप्रश्रेऽपि विद्यते । अन पुरसौ नेष्टः । आप्रभो हि गमनानुशापनम् । न हि ततः पर पुनःघीयान् सलापः सभवतीति । (६) कलेवचनमाह देवानामिति । यत् यस्मात्सा देवाना मध्ये मानुष पति अविन्दत अलभत । देवाननादत्य मानुष वृतवतीत्यर्थः । तस्मादिति शेषः । तत्र तत्कर्मविषये तस्याः विपुल भूयिष्ठ दण्डधारण दण्डस्यास्मत्कृत स्य शासनस्य धारण स्वीकरणमनुभयनमिति यावत् । न्याय्य न्यायादनपत योग्यमित्यर्थः । अनुभूयतामनयाऽस्मत्कृतो विपुलो दण्ड इति भावः। 'धर्म- पश्यन्यायादनपेते' इति यादण्डधारणशब्दो दण्डकारणार्थोऽपि काचित् काशे सदृष्टः । तेन दण्डकारणमुचितमित्यर्थः । अयमेव चार्थोऽक्लिष्टत्वात्साधुतरः । (७) एवमिति । कलिना एवमुक्ते सति दिवौकसः दिव स्वर्ग ओक: स्थान येपा ते देवाः। दिवमित्यकारान्तोऽपि कुलवत् । प्रायेण वृत्तिविष- १ ननु (क) ·५. भीमहाभारते 1 [अन्याय . - अस्माभिः समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृतः ।.७ का च सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम् । यो वेद धर्मानखिलान्यथावश्चरितमतः ।। ८ योऽधीते चतुरो वेदान्सर्वानारयानपञ्चमान् । नित्यं नृमा गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मतः ॥ ९ अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी रडवतः। यस्मिन्सत्यं धृतिशेनं तपः शौचं दमः शमः ॥ १० ध्रुवाणि पुरुषव्याने लोकपालसमे नृपे । येऽस्य प्रयोगः।' इति हैमव्याख्या ! प्रत्यूचुः उत्तरं दत्तवन्तः । उत्तरमाह अस्माभिरिति । समनुशाते सति अनुमती दत्तायां सत्याम् । (८) युक्त चैतदित्याह केति । सर्वगुणोपेतम् गुणशब्दोऽय सद्गुणमात्र परः । सर्वेः सद्गुणैर्युक्तमित्यर्थः । आश्रयेतेति श्रिनो भित्यादात्मनेपदम् ।य- थावत् यथायोग्यं चरितमतः चरिदमाचरितं व्रतं ब्रह्मचर्य येन तयाभूतः । 'नेकान्नादी भवेद्बती 'इत्यादिषु मन्वादियचनेषु प्रतिपदस्य ब्रह्मचार्यकत्व- दर्शनाद्दतं नाचर्यमित्यर्थः प्रतीयते । यः अखिलान् सर्वान् धर्मान् वेद जा- नाति । विदो लटो वेति णल् । यथावचरितात इत्युत्तरत्रापि संबन्ध्यते । (१) य इति । यः आख्यानपञ्चमान् आख्यान इतिहासः पञ्चमं येषु तान् चतुरः चतुःसख्याकान् मर्यान् समग्रान् वेदान् अधीते । अर्थशानपूपर्क पठति । अधिपूर्वादिडोऽध्ययनायलिट् । अर्थशानपूर्वक पठनमेवाध्ययनशब्दा- थः । आख्यानामीतिहासांचे' त्यादिषु मन्यादिवचनेषु आख्यानानामितिहा- सतः पार्थस्ये निर्देशासापर्णमैत्रायरुणादीन्याख्यानानाति चेदाढं तथैव तन्म. ज्यादौ । पार्थक्येन निर्देशात् । अत्र पुनराख्यानानां वेदेषु पञ्चमत्वोक्तेः 'इतिहासपुराणं पञ्चमो वेदानां वेदः' इतिश्रुतेरितिहास एवाख्यानपदार्थः । 'अयमपि व्याख्यायत एवेति । यस्य गृहे नित्यं धर्मतः धर्मेण (प्रवृत्तेषु) यरेणु पञ्चमहायशेषु देवास्तृताः। (१०-११) अहिंसेति । नित्यं अहिंसायां रतः सक्तः । आहिंसा च कयममि परद्रोहाभावः । तदाहापादा: "अहिंसा सर्वथा सर्वदा सर्वभू- तानामनभिद्रोहः, इति ( योगमाष्ये २.३०) । सत्यवादी सत्यं बदितुं शीलं यस्य तथाभूतः | सत्यमप्युक्त तैरेव तत्रैव यथा ' सत्यं यथायें वाय- नसे, यथा दृष्टं यथाऽनुमितं यथा श्रुतं तथा वाइ मनधेति । परत्र स्वयोध- संक्रान्तये वागुता, सा यदि न यश्चिता भ्रान्ता या प्रतिपत्तिवथ्या वाभवे. दिति । एषा सर्वभूतोपकाराय प्रवृत्ता न भूतोपघाताय | यदि चैवमप्यभि. धीयमाना भूतोपघातपय स्यात्, न सत्यं भवेत् 1 ' इति । दृढ़ मतं निय- यम्य । सीताकस्मादपि नियमाकधमप्यविचलचित्यः । १कारि (क) कश्य (च.) २ दाश्यं (फ, म.) मो ·५८] नलोपाख्यानपर्व। एवंरूपं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले !! ११ आत्मानं स शपेन्सूढो हन्यादात्मानमात्मना । एवंगुणं नलं यो चै कामयेच्छपितुं कले ! ॥ १२ कृच्छ्रे स नरके मज्जेदगाधे विपुले हूदे । लोकपालसमे इन्द्रादिदिक्पालतुल्ये यस्मिन् पुरुच्याने नरश्रेष्ठे पुरुषो म्यान इव पुरुषव्याघस्तस्मिन् । 'उपमित व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोग ' इति स. मासः । सत्य, धृतिः चित्तवृत्तिविशेषः । तदाहुगीताभाष्ये भगवन्तो भगव- त्पूज्यपादाचार्याः धृतिर्धारण, सर्वावस्थास्वनवसादो भवति यया धृत्योत्त- म्भितस्ये 'ति ( १८-४३) 'महत्यामपि विपदि देहेन्द्रियोत्तम्भिनी चि. त्तवृत्तिधृतिः' इत्यानन्दगिरिः । अस्याश्च भेदा गीतास्वष्टादशे त्रयस्त्रिंशादिषु पद्येषु द्रष्टव्याः । ज्ञान 'आत्मादिपदार्थानामवबोधः (गीताभाष्यम् १०-४)' तपः द्वन्द्वसहन, तदुक्त योगभाष्ये 'तपो द्वन्द्वसहन, द्वन्द्वश्च जिघत्सापिपासे, शीतोष्णे, स्थानासने, काष्ठमौनाकारमौने च प्रतानि चैव य- थायोग कृच्छ्चान्द्रायणसान्तपनादीनि । ' इति । 'काठमौन इङ्गितेनापि स्वाभिप्रायाप्रकाशनम् , अवचनमात्रमाकारमौनम् , इति वाचस्पतिमिश्राः । 'शास्त्रोकरीत्या निद्वेष द्वन्द्वसेवन ( तप.)' इति विशानः । शौच शुचि- भावः । ' इगन्ताच लघुपूर्वात् ' इत्या भावे । शौच च लक्षयति बृहस्प- ति:' अभश्यपरिहारश्च ससर्गश्चाप्यनिन्दितै. स्वधर्म च व्यवस्थान शौचमे तत्प्रकीर्तितम् ।।' इति । याह्याना चाभ्यन्तराणा च मलानाक्षालन शौचमित्यर्थः। अत एवाह व्याघ्रभूतिः 'शौच तु द्विविध प्रोक्त बाघमाभ्यन्तर तथा । मृ. जलाभ्या स्मृत बाह्य, भावशुद्धिस्तथान्तरम् ।।' इति ।। दमो बाह्येन्द्रियोप शमः शमश्वान्तः करणस्योपशमः । (गीताभाष्ये १०-४) उपशमश्न विषयेभ्यो व्यावृतिरित्यानन्दगिरिः । इत्येतानि ध्रुवाणि निश्चलानि । एव. रूप ईदृश नल शापितु शप्तु ( शापेन योजयितुम् ) आप इट् । शपतीति शपः । पयाद्यच् । स इवाचरति शपति । आचारे विप् । ततस्तु तुमुनि स्याच्छपिनुमिति । नलशब्दात्पुनरेव सप्तम्यपेक्ष्यते । कामयेत् । काम (इच्छा) कुर्यात् । तत्करोतीति णिन् । १२) आत्मानमिति । स मूढः आत्मान शपेत् । नलाय तेन, प्रदतः शाप आत्मन्येव फल प्रदर्शयेदित्यर्थः । आत्मना स्वयमेव आत्मान हन्यात्। तस्मै शापप्रदाने शप्तुरात्मविनाशः स्यादित्यर्थः। (१३) कच्छ्र इति । कृच्छ्रे दुःखहेतो, हेतुहेतुमतोरभेदोपचारात् । अगाधे गाधः मुसोत्तरणीयो न भवति तथाभूते तत एव च दे दतुल्ये । १ अतः परं 'अपि नो भागधेयं स्याद इत्यादीन्येकादश पचान्यत्राधिकानि संध्यन्ते चपुस्तके । एतानि पुनः पष्टितमेऽध्याये सप्तमादीनि सप्तदशान्तानीदेति नात्र पुनः प्रकाश्यन्ते। - ·५९) नलोपाख्यानपर्व । गनिदान) अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रन कालवशत् ॥३ स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलने वै ॥४ अक्षयूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया । निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नलं नृपम् ॥५ एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् । कलिश्चैव वृपो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ॥ ६ आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा । दीव्यावेत्यनवीद्भाता घृषेणेति मुहुर्मुहुः ।। ७ न चक्षमे ततो राजा समाहानं महामनाः । शश्चायमशतः । अन्यथा पार्थक्येन पुष्करसकाशे गमनासमवात् । रूपान्त रेण गमनामिति तु नीलकण्ठाशयः। (४) स इति । स कलिः । पुष्करस्य एतत्सशस्य नलनातुः । इद एहीत्यादि वक्ष्यमाणप्रकारम् । आह उवाचेत्यर्थः । वचनमाह एहीति । एहि आगच्छ । किमर्थमित्याह नलेनेति । नलेन सह दीव्य द्यूत कुरु । दीव्यतेर्लोट् । (५) ननु तत्र मे पराजयः स्यादिति चेन्नेत्याह अक्षयूत इति । मया सहितः भवान् अक्षयूते अक्षक्रीडायाम् । नल जेता । जयतेलट् । जेष्यती त्यर्थः । हि निश्चयेन । ततोऽपि को लाभ इत्याह । राज्य प्रतिपद्यस्व प्रामुहि। (६) एवमिति । अभ्ययात् उपगतवान् । चैवेति चार्थे किंच कालः गयां वृषभाणां मध्ये वृषः श्रेष्ठो भूत्या पुष्कर अभि पुष्करमभिलक्ष्य अगात् गतवान् । पुष्करण साक गतवानित्यर्थः । अभिरभाग इति कर्मप्रवचनीय- तायां द्वितीया ( कलेश्च वृषभत्व पणसाधनद्रव्याथै पुष्करस्यति बोदव्यम् । गयां शारीणामिति व्याचक्षाणश्चतुर्भुजो गोशब्दस्य लक्षितलक्षणया पाशकार्थत्व भवदश्च नीलकण्ठः क्लिष्टत्वादुपेक्षणीयावेव । अत एवाह भारतमञ्जयो क्षेमेन्द्रः अह सहायस्ते द्यूते वृपो भूत्वा पुर:स्थितः । द्वापराविष्कृतैरक्षैः पण मामेव कल्पयेः' इति । अन्वगादिति कपुस्तकपाठस्तु साधुतरः। (७) आसाोति । आसाद्य प्राप्य । परवीरहा शश्वीराणां हन्ता भ्राता नलस्येत्यर्यात् । वृषेण पणीभूनेनेति भावः । दीव्याव द्यूत करवाव मार्थनायां लोट् । (८) नेति । समावान छूतार्थमादान न चक्षमे न सोढवान् । प्रेक्ष- -माणाया: पी.जानादरे। अति प्राचीमwLA--- १ अतः परं अपि नो भागधेयं स्यात् इत्यादीन्येकादश पचान्यत्राधिकानि संलक्ष्यन्ते चपुस्तके । एतानि पुन. धष्टितमेऽध्याये सप्तमादीनि सप्तदशान्तानीति गान पुनः प्राश्यन्ते । .

·५९) नलोपाख्यानपर्व। सलग क्षिा) अकृत्वा पादयोः शौचं तवन कीलरीविशत् ॥ ३ स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च । गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥४ अक्षछूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया । निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नलं नृपम् ।। ५ एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् । कलिश्चैव वृपो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ॥ ६ आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा। दीव्यावेत्यप्रवीद्भाता पृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥ ७ न चक्षमे ततो राजा समावानं महामनाः । शधायमंशतः । अन्यथा पार्थक्येन पुष्करसकाशे गमनासंभवात् । रूपान्त. रेण गमनामिति तु नीलकण्ठाशयः। (४) स इति । स कलिः । पुष्करस्य एतत्सशस्य नलभ्रातुः । इद एहीत्यादि वक्ष्यमाणप्रकारम् । आह उवाचेत्यर्थः । वचनमाह एहीति । एहि आगच्छ । किमर्थमित्याह नलेनेति । नलेन सह दीव्य द्यूत कुरु । दीव्यतेर्लोट् । (५) ननु तत्र मे पराजयः स्यादिति चेनेत्याह अक्षयूत इति । मया सहितः भवान् अक्षयूते अक्षक्रीडायाम् । नल जेता । जयतेर्छन् । जव्यती. त्यर्थः। हि निश्चयेन । ततोऽपि को लाभ इत्याह । राज्य प्रतिपद्यस्व प्रामुहि। (६) एवमिति । अभ्ययात् उपगतवान् । चैवेति चार्थे किंच काल: गवां वृषभाणां मध्ये वृषः श्रेष्ठो भूत्वा पुष्कर अभि पुष्करमभिलक्ष्य अगात् गतवान् । पुष्करेण साकं गतवानित्यर्थः । अभिरभाग इति कर्मप्रवचनीय- तायां द्वितीया । कलेश्च वृषभत्व पणसाधनद्रव्याथै पुष्करस्येति योद्धव्यम् । गयां शारीणामिति न्याचशाणश्चतुर्भुजो गोशन्दस्य लक्षितलक्षणया पाशकार्थत्वं प्रवदश्च नीलकण्ठः क्लिष्टत्वादुपेक्षणीयावेव । अत एवाह भारतमार्यो क्षेमेन्द्रः अहं सहायस्ते द्यूते वृपो भूत्वा पुरःस्थितः । द्वापराविष्कृतैरक्षैः पण मामेव कल्पयेः।' इति । अन्वगादिति कपुस्तकपाठस्तु साधुतरः । (७) आसाद्येति । आसाद्य प्राप्य । परवीरहा शत्रुवीराणां हन्ता भ्राता नलस्येत्यर्थात् । वृषेण पणीभूतेनेति भावः । दीव्याव द्यूत करवाव प्रार्थनायां लोट् । (८) नेति । समावान छूतार्थमावानं न चक्षमे न सोढवान् । प्रेक्ष- माणायाः | 'पष्ठी चानादरे' इति षष्ठी । प्रेक्षमाणां वैदी (दमयन्ती) अनाहत्येत्यर्थः । पणकालं यूतस्य काल द्यूतकरणोचितं कालमित्यर्थः । - १ स (च)२ तं वै (क.) ३ अन्वयात् (क) ·५४ . श्रीमहाभारते [अभ्यायः वैदाः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यते ॥ ८ हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् । आविष्टः कलिना यूते जीयते स्म नलस्तदा ।। ९ तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कञ्चन । निवारणेऽभवच्छतो दीव्यमानमरिदमम् ।। १० ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत !। राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ।। ११ ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यनेदयत् । एप पौरजनो दवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥ १२ निवेद्यतां नैपधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः । ऋग्यशाकाटिकाबूतव्यवहार ' इति पणशद्वायु मेदिनी । (१) हिरण्यस्येति । हिरण्यस्य हेम्नः । शेषे षष्ठी । हिरण्यमित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । सुवर्णस्य शोभनवर्णस्य यानयुग्यस्य युग स्कन्धकार वहन्ति युग्याः। तद्वति रथयुगासगम्' इति यत् । यानानि रथादीनि वाह- नानि युग्या अश्ववृषादयश्च यानयुग्य तस्य । सर्वो द्वन्द्वो विभाषयैकवद्भवती. त्येकवनावः । तदित्यर्थः । वाससाम् वस्त्राणीत्यर्थः। कलिना आविष्टोनलः। जीयते रम अजीयत पुष्करणेति शेषः । जयतेहादित्वेन द्विकर्मकलानलस्य च हिरण्यादीना च कर्मत्वम् । अभिभवपूर्वक च ग्रहण जयतेरर्य । (१०) तमिति । अक्षमदसमत्त द्यूतजन्येन मदेनोन्मतीभूत सुहृदा मध्ये । निधारणे पष्ठी । कश्चन कोऽपि । अरिंदम दामन दीप्यमान ते- जसा मज्वलन्त तम् । पार्थेऽसौ द्वितीया । निवारणशन्दस्य कृदतन्तया 'कर्तृकर्मणोः कृती' ति पच्या अवश्यमावित्वात् आर्पत्वात्तु द्वितीयेत्येके । दीक्षितास्तु 'अनित्येय पश्ची, तदहमिति निर्देशात् ।' इति कौस्तुभे माहुः । ततश्च नाम द्वितीयाया असाधुत्वम् । शरणदेवोप्येवम् । (११) तत इति । पौरजनाः पुरवासिनो लोकोः । मन्त्रिमिः मन्त्रो राजकार्याणा रहस्यालोचनमस्ति कार्यत्वेन तेपा ते. मत्वर्थ इनिः आतुर अक्षयूतरूपेण रोगेणाभिभूतम्। 'विकृतो व्याधितोऽपटुः । आतुरः' इत्यमरः राजान निवारयितु द्रष्टुमागन्छन् । (१२)तत इति । सूतः सारथिः । 'सूतस्तु सारयो तरिण' इति मेदिनी । कार्यवान् कार्य किमपिकर्तव्यमस्यस्य तथाभूतः । कार्यायीत्यर्थः । (१३) सूतस्य पवनमाह निवेद्यतामिति । नैषधाय नाय । निवेद नीयमाह सर्या इति । प्रकृतयः भौरवर्गाः । 'प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यादमात्यादि। स्वभावयो।xx पोरवर्ग । इति मेदिनी । अमृध्यमाणः असमान' १ मा (क) २ अन पर । सुत स राजा महासा देवितुं सप्रचक्रमे । भाता शामिनेन देशाविटो जनाधिर' इत्यपि पुरसके । ."

·+ नलोपाख्यानपर्ष। अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ १३ ततः सा बाप्पकलया वाचा दुःखेन कर्पिता । उवाच नैपधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ १४ राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिक्षुरवस्थितः । मन्त्रिभिः सहितः सबै राजभक्तिपुरस्कृतः ॥ १५ तं द्रष्टुमईसीस्येवं पुनः पुनरभाषत । तां तथा रुचिरापाङ्गी विलपन्ती तथाविधाम् ॥ १६ आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभापत किंचन । ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः ॥१७ नायमस्तीति दुःखार्ता प्रीडिता जग्मुरालयान् । तथा तदभवद्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । स्तरितेवादात्मनेपदम् ! धर्मार्थदर्शिनः धर्मार्थी द्रष्टु शील यस्य तथाभूतस्य धर्मशास्त्रशस्यार्थशास्त्रशस्य चेत्यर्थः । व्यसनं अक्षयूते ससक्तिम् । व्यसन स्वशुभे सक्तौ' इति मेदिनी । द्यूत च कामज व्यसन राशाम् । तदाह मनुः। (७-४७) मृगयाक्षा दिवास्वप्नः + + कामजो दशको गण: इति । एतेन चार्थधर्मयो शस्तेनैवोक्तः ‘कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्याम ' इति । (१४) तत इति । दुःखेन करणभूतेन कार्पिता कर्ष आकर्षण स संजातो यस्यास्तयाभूता । दुःखाकृष्टेत्यर्थः । शोकोपहतचेतना शोकेनोपहता प्रस्ता चेतना बुद्धिर्यस्याः सा | बाष्पकलया बाध्येण कण्ठानरोधहतुना दुःखजेनाश्रुणा कला अव्यक्तमधुरा तया वाचा । (१५) दमयन्त्या वचनमाह राजनिति । त्वा दिदृक्षुः द्रष्टुमिच्छः । द्वारि द्वारदेशे । 'स्त्री द्वारम् । इत्यमरः । राजभक्तिपुरस्कृतः राजवि- पयकेणानुरागेण पूजितः ( समाननीयता प्राप्तः ) पुरः अग्रे कृत इति वा राजभक्त्या पश्चादवस्थाय नोद्यमान इवेत्यर्थः । 'नमस्पुरसोर्गत्योः' इति सः। एतेनावश्यं द्रष्टव्यत्वं द्योत्यते । इतः पर पद्यमेक प्रक्षिप्तामति न व्याख्यायते । (१६) तमिति । तामित्यस्य नाभ्यभाषतेत्युत्तरेण सबन्धः। एवमु. त्तरत्रापि प्रतिश्लोकं यावदध्यायम् । रुचिरापाड्गी रुचिरी मनोहरौ अपा. गौ नेत्रप्रान्तौ यस्यास्ताम् । विलपन्ती रुदतीम् । (१७) आविष्ट इति । कालना आविष्टः भारीरे कृतप्रवेशः । एप चाभाषणे हेतुः । मन्त्रिण इत्यस्य जग्मुरित्युत्तरेण सबन्धः । (१८) नेति । ब्रीडिताः आत्मनोऽधमानेन लजिताः । अय राजा नास्ति । इवेति गम्यम् । असनियायमिदानीमिति मन्वाना इति शेषः । १३त:पर वृद्धाह्मणमुख्यैश्च वणिभिश्च समन्वित: । भागत सहित राज- नवप्रसादारसम्पनम् ॥' इत्यधिक कपुस्तके ।

·श्रीमहाभारते [ अध्याय F . चैदाः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यते ॥ ८ हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य याससाम् । आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ।। ९ तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन । निवारणेऽभवच्छतो दीव्यमानमरिंदमम् ।। १० ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत !। राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ॥ ११ ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यनेदयत् । एप पौरजनो दवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ।। १२ निवेद्यतां नैपधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः । ऋय्यशाकाटिकायूतव्यवहार ' इति पणशद्वार्थेषु मेदिनी । (९) हिरण्यस्येति । हिरण्यस्य हेग्नः । शेषे पष्ठी । हिरण्यमित्यर्थः । एवमुत्तरतापि । सुवर्णस्य दशोभनवर्णस्य यानयुग्यस्य युग स्कन्धकाष्ठ वहन्ति युग्याः । तदहति रथयुगमा सड्गम् ' इति यत् । यानानि रथादीनि बाह- नानि युग्या अश्ववृषादयश्च यानयुग्य तस्य । सर्वो द्वन्द्वो विभापयैकवद्भवती. त्येकवद्भायः । तदित्यर्थः । वाससाम् वस्त्राणीत्यर्थः । कलिना आविष्टो नलः । जीयते स्म अजीयत पुष्करणेति शेष । जयतेदुंहादित्वेन द्विकर्मकत्यानलस्य च हिरण्यादीना च कर्मत्वम् । अभिभवपूर्वक च ग्रहण जयतेरर्थ । (१०) तमिति । अक्षमदसमत्त द्यूतजन्येन मदेनोन्मतीभूत सुहृदा मध्ये निर्धारणे पष्ठी । कश्चन कोऽपि । अरिंदम शत्रुशमन दीप्यमान ते. जसा प्रज्वलन्त तम् । पख्यर्थेऽसौ द्वितीया । निवारणशब्दस्य पदतन्तया 'कर्तृकर्मणोः कृती' ति पख्या अवश्यमावित्वात् आपत्वातु द्वितीयेत्येके । दीक्षितास्तु 'अनित्येय षष्ठी, तदहमिति निर्देशात !' इति कौस्तुभे माहुः । ततश्च नान द्वितीयाया असाधुत्वम् । शरणदेवोप्येवम् । (११) तत इति । पौरजना पुरवासिनो लोकाः । मन्त्रिभिः मन्त्री राजकार्याणा रहस्यालोचनमस्ति कार्यत्वेन तेपा तैः । मत्वर्थ इनिः । आतुर अक्षयूतरूपेण रोगेणाभिभूतम् । 'विकृतो व्याधितोऽपटुः । आतुरः' इत्यमरः राजान निवारयितु द्रष्टुमागच्छन् । (१२)तत इति । सूतः सारथिः । 'सूतस्तु सारयौ तक्षिण' इति मेदिनी । कार्यवान् कार्य किमपि कर्तव्यमस्त्यस्य तथाभूतः । कार्याीत्यर्थः । (१३) सूतस्य वचनमाह निवेद्यतामिति । नैषधाय नलाय । निवेद- नीयमाह सर्वा इति । प्रकृतय. पौरवर्गाः। 'प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यादमात्यादि' स्वभारयोः। xx पौरव, ' इति मेदिनी । अमृष्यमाण: असहमानः । १ मार (क) २ अत पर । सत. स राजा सहासा दवितुं संप्रचक्रमे । भाता देवामिभूनेन देवारिष्टो जनाधिपः ।' त्यधिकं कपुरसके । .

·. ५९] नलोपाख्यानपर्व । अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ १३ ततः सा बाप्पकलया वाचा दुःखेन कर्पिता उवाच नैपधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ १४ राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिक्षुरवस्थितः । मन्त्रिभिः सहितः सवै राजभक्तिपुरस्कृतः ॥ १५ तं द्रष्टुमईसीस्येवं पुनः पुनरभाषत । तां तथा रुचिरापागी विलपन्ती तथाविधाम् ।। १६ आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभापत किंचन । ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः ॥१७ नायमस्तीति दुःखार्ता प्रीडिता जग्मुरालयान् । तथा तदभवद्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । सरितेत्त्वादात्मनेपदम् । धर्मार्थदर्शिनः धर्मायाँ द्रष्टु शील यस्य तथाभूतस्य धर्मशास्त्रशस्यार्थशास्त्रशस्य चेत्यर्थः । व्यसन अक्षयूते ससक्तिम् । व्यसन त्वशुभे सक्ती' इति मेदिनी । द्यूत च कामज व्यसन राशाम् । तदाह मनुः। (७-४७) 'मृगयाक्षा दिवास्वप्नः ++ कामजो दशको गण: इति । एतेन चार्थधर्मयो शस्तेनैवोक्तः 'कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः । वियुज्यतेऽर्थधर्माभ्याम ' इति । (१४) तत इति । दुःखेन करणभूतेन कर्पिता कर्ष आकर्षण स संजातो यस्यास्तथाभूता । दुःखाकृष्टेत्यर्थः । शोकोपहतचेतना शोकेनोपहता प्रस्ता चेतना बुद्धिर्यस्याः सा । बाष्पकलया बाप्पेण कण्ठानरोधहेतुना दुःखनाशुणा कला अव्यक्तमधुरा तया वाचा । (१५) दमयन्त्या वचनमाह राजनिति । त्वा दिदृक्षुः द्रष्टुमिच्छुः । द्वारि द्वारदेशे। 'स्त्री द्वारम् । इत्यमरः । राजभक्ति पुरस्कृतः राजवि- पयकेगानुरागेण पूजितः ( समाननीयता प्राप्तः ) पुरः अमे कृत इति वा राजभक्त्या पश्चादवस्थाय नोद्यमान वेत्यर्थः । 'नमस्पुरसोर्गत्योः' इति सः। एतेनावश्य द्रष्टव्यत्वं छोत्यते । इतः पर पद्यमेक प्रक्षिप्तामति न व्याख्यायते । (१६) तमिति । तामित्यस्य नाभ्यभाषतेत्युत्तरेण सबन्धः । एवमु- त्तरत्रापि प्रतिश्लोक यायदध्यायम् । रुचिरापाड्गी रुचिरौ मनोहरौ अपा. गो नेत्रप्रान्तौ यस्यास्ताम् । विलपन्ती रुदतीम् । (१७) आविष्ट इति । कालिना आविष्टः शरीरे कृतप्रवेशः । एप चाभाषणे हेतुः । मन्त्रिण इत्यस्य जग्मुरित्युत्तरेण सबन्धः । (१८) नेति । ब्रीडिताः आत्मनोऽवमानेन लजिताः । अयं राजा नास्ति । इवेति गम्यम् । असन्निवायमिदानीमिति मन्वाना इति शेषः । १ इत:पर । वृद्धाह्मणमुख्यैश्च पणिभिश्च समन्वितः । आगत सहित राजे- नवप्रासादानलम्बनम् ॥' इलाधिक कपुस्तके । -- ·श्रीमहाभारते [भप्यायः युधिष्ठिर ! बहुन्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ।। २८ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऊनपष्टितमोऽध्यायः। पष्टितमोऽध्यायः॥ . - बृहदश्व उवाच- दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोक नराधिपम् । उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने गैतचेतसम् ॥ १ भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः । चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्पार्थिवं प्रति ॥ २ सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम् । नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ।। ३ आलयान् गृहान् । 'गृहा' पुसि च भूम्न्येव निकाय्यनिलयालयाः।' इत्यमर तथा तेन प्रकारेण । बहून् मासान् अनेकेषु मासेम्वविच्छिन्नमित्यर्थः । काला ध्वनोरत्यन्तसयोगे' इति द्वितीया । तु किन्तु पुण्यश्लोकः पवित्रकीर्तिनल अजीयत जितः । पुष्करेणेत्यर्थात् । ' श्लोको यशास पद्ये च ' इत्यमरः इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्यामेकोनपष्टितमोऽध्यायः । (१) दमयन्तीति । देवने द्यूते उन्मत्तवत् उन्मत्तमिव गतचेतर नष्टविवेकम् । चेत शन्दोऽत्र विवेक लक्षयति । देवने गत प्रविष्ट अत्यन्त मासक्तमिति यावत् चेतो यस्य तथाभूत वा । दमयन्ती-- (२)भयेति भयेन, विपदःसमापतनसभावनया जातेन शोकेन च समाविष्टा अत्यन्तमाविष्टा । पार्थिव प्रति राशो नलस्य विषये । तत् तस्मिन्काले समुपस्थित सुमहत् अत्यन्तमहत्त्वविशिष्टं कार्य आत्मनः कर्तव्य इति चिन्तयामास । शैलीर भगवतो बादरायणस्य यत्तस्मिन्विषये तदानीं सुमहत्कार्यमित्याकल्यामासे त्याद्ययें तं प्रति तत्सुमहत्कार्यमित्यादि प्रयुक्ते । अत एव च प्रयुक्तं पूर्व पापि 'चिन्तयामास तत्कार्य सुमहत्स्वा सुता प्रति ' इति (५१.७) (३) मेति । तन् यूत पाए अनिष्ट अनिष्टहेतुमित्यर्थः । पापशब्दोऽनि टार्थ- कल्पद्रुमे द्रष्टव्य हेतुहेतुमतोरभेदोपाचरः । शकमाना सभावयन्ती तप्रिय तस्य राज्ञः प्रिय चिकीर्पन्ती कर्तुमिच्छन्ती नलमिति उपक्रमानुरो धात्सर्वनाग्नैव परामर्शनीये नलमिति प्रयोग आपत्वात् । हृतसर्यस्व इत सह व धन यस्प तथाभूत उपलभ्य शाखा । उपपूर्वो हि लभिर्शानार्थ । अन्न वीदित्यस्य वृहत्सेनामित्सननोत्तरेण सबन्ध' । कुन (क) ·६.] नलोपाख्यानपर्व। पृहत्सेनामतियशां तां धात्री परिचारिकाम् । हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम् ॥ ४ बृहन्सने ! प्रजामात्यानानाय्य नलशासनात् । आचक्ष्वं यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ॥ ५ ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम् । अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा नेलमात्रजन् ।। ६ तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः । न्यवेदयद्भीमसुता न च सं प्रत्यनन्दत ॥ ७ वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमाभिवीक्ष्य सा! दमयन्ती पुनर्वेश्म प्रीडिता मविवेश ह॥८ (४) बृहत्सेनामिति । बृहत्सेनेति धान्याः सशा । अतियशा अत्यन्त यशो यस्यास्तथाभूताम् । यशसोऽदन्तत्वमार्यम्। धात्रीमुपमातरम् । परिचारि- कां सेविकाम् । परिपूर्वो हि सरति सेयने । रितां हितकारिणीम् । सर्वार्थकु- शलां सर्वेषु कार्येषु कुशलाम् । सुभाषिता शोभन भाषित भाषण यस्यास्तथा- भूताम्। भापितमिति भाषेनंपुसके भावे क्तः । अनुरक्ता अनुरागनतीम् । (५) वचनमाह बृहत्सेन इति । व्रज गच्छ नलशासनात् नलस्याश- या अमात्यान् अमा सह भवाः तेषु तेषु कार्येवालोचनार्थ वर्तमाना अ- मात्या मन्त्रिणः तान् । ' अव्ययात्यप् ' इति त्यप् । ' मन्त्री धीसचिवोऽ- मात्य ' इत्यमरः । आनाय्य आनीयेत्यर्थः । निवृत्तप्रेरणामयतेः प्रयोजक- णिचि क्त्वो ल्यप। दूतादिद्वारा आनाय्येति वार्थ । तन्मन्दिरात्कार्यस्थानमानी. येत्यर्थः । अर्थस्य रहस्येव निवेदनीयत्वादानाय्याचश्वेत्युक्तिः। यत् द्रव्य हृत पुष्करणेत्यर्थात् च किंच यत् अवशिष्ट अवशेषभूत वसु द्रव्य नलस्य तदा. चश्व । अतः परं कपुस्तके सदृश्यमानमावश्यक प्रक्षिप्त स्पष्टार्थ पद्यम् । (६)तत इति नलशासन बृहत्सेनया कथित विशाय शात्या । अपी. ति वितः । नः अस्माक भागधेय भाग्य स्यादपि । कच्चिदस्मदीय भाग्य नलगतविरामलक्षणं फल प्रदात्मनोऽस्तित्व प्रकाशयेत् ? इति उक्त्वा । आमजन् आगताः। (७)ता इति । तुकारस्तत इत्यर्थे । भीमसुता दमयन्ती कत्री ता. सर्याः प्रकृतयो मन्त्रिणः द्वितीय द्वितीयवार समुपस्थिताः प्राप्ताः इतीति दोषः । इति न्यवेदयत् अकथयत् नलायेत्यर्थात् । स नलः चकरस्त्वर्थे । न प्रत्यनन्दत नाभ्यनन्दयत् नन्दतिरत्रान्तर्भावितण्यर्थः । आर्पमात्मनेपदम् । (८) वाक्यामिति ! सा दमयन्ती भर्तार पति नलं वाक्यमात्मनो यचनं अप्रतिनन्दन्तं अभिनन्दनेनायोजयन्त अभिवीक्ष्य वेश्म गृह प्रविवेश । १ अतः परं इत्येवं सा समादिष्टा बृहत्सेना नरेश्वर । उवाच देव्या वचनं म- त्रिणा सा समीपतः ॥' इत्याधिकं कपुस्तके । २ पुनरावजन् (क) ३ तत् (क. म. न.)

·५८ भीमहाभारते [अमायः निगम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखाम् । नलं च हत्तसर्वस्वं धात्री पुनरुवाच ह ।। ९ वृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ॥ १० वृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभापितम् । वाष्र्णेयमानयामास पुस्पैरामकारािमः॥११ वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयलक्ष्णया गिरा। उवाच देशकाला मानकालमनिन्दिता ।। १२ जानीपे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वाय । तस्य त्वं विषमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥१३ यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते । तथा तथाऽस्य वै तेरागो भूयोऽभिवर्धते ।। १४ (९) निशम्येति । अक्षान् पाशकान् पुण्यश्लोकपरामुखान् पुण्यश्लो- कात् नलात् पराङ्मुखान् विमुखान् नलविरुदानित्यर्थः निशम्य श्रुत्वा । हृतसर्वस्व हृत सर्व व धन यस्य तथाभूतम् । (१०) वृहत्सेन इति । हे कल्याणि शुभे वृहत्सेने ! नलशासनात् न- लस्याशया वार्ष्णेयमेतन्नामान सूत सारथिम् आनय । कुतइत्याह महादति। यतः महत् कार्य प्रयोजन । ' कार्य हेतौ प्रयोजने' इति मेदिनी! (११) बृहत्सेनेति । आप्तकारिभिः आसशब्दोऽत्र भावप्रधानः ! आ. सेन आप्ततया श्रद्धेयतया कर्नु कार्यमनुष्ठातु शील येषां तथामूतैः ) श्रद्धेयैरि- त्यर्थः । आनयामास । आनयतेय॑न्ताल्लिट् । आप्तेत्रिभावप्रधानो निर्देशः। (१२) वार्ष्णेयमिति । सान्त्वयन्नित्या पुस्त्व, सान्स्ययन्तीत्यर्थः।पा- न्यसान्स्वप्रयोग इत्यतश्चौरादिकालटः शता । सामप्रयोगे विषयीकुर्वतीत्यर्थः। स्वामिनः पराभवमसहमानस्य धोभसमावनया सान्त्वनम् | लक्ष्णया मनोहर- या। अनिन्दिता प्रशमनीया, देशकालशा देशमात्मनाऽधिष्ठित, काल च जानाति तथाभूता । तस्मिन् देशे तथाविधे च काले यत्कर्तव्य तजानतीत्य. यः । प्राप्तकाल प्रातः कालो यस्य तथाभूतम् । वचनमित्यध्याहार्यम् । (१३) यचनमाह जानीष इति । त्वयि स्वद्विपये तथा सम्यवृत्तः सम्यक् वृत्त वर्तन यस्य तथाभूतः । तथा त्व जानीघे । एतेन च समयेऽ. स्मिन्साहाग्यस्याकरणे कृतघ्नत्वापत्तिरित द्योत्यते । विषमस्थस्य संकटे वर्त. मानस्य । 'कुतस्त्वा करमलमिद विपमे समुपस्थितम् ।' इति गीता। (१४) विषममाह यथेति । द्यूते रागः प्रणय आसक्ति रिति यावत् । भूयः भूयिष्ठ यथा तथा अभिवर्धते । निशाम्य (क) २ सान्त्वयच्छलाया ( क, म.) .

·j नलोपाख्यानपर्व यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ १५ सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च । ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति मोहितः ।। १६ नूनं मन्ये न दोपोस्ति नैपधस्य महात्मनः । यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ॥ १७ शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः । न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदपि ॥ १८ (१५) आस्तां नन्वेतत् । कदाचिदेतेनापि पुष्करो जीयेतेति चेन्नैतदस्ती- स्याह यया चेति । यथा पुष्करस्य यशवर्तिनः सन्तः पतन्ति तथा नलस्या- पि अक्षेषु विपर्ययः वैपरीत्य वशवर्तित्वाभाव इत्यर्थः । तदत्र नास्ति विज- यप्रत्याशेति भावः। (१६) यद्येवं, उपदिश्यतामिदानी सुहृद्धिरिति चेत्तदापि निष्फलमि- स्याह सुहृदिति । सुहृदां मित्राणां स्वजनानां स्वीयानां (संबन्धिनां) च वाक्यानि यथावत् यथायोग्यं न शृणोति न च नशृणोत्यपि। दूरे तावत्तदुपदिष्टा- थीनुष्ठानमिति भावः । ननु भोः सुहृदुपदेशापेक्षया सहधर्मिण्युपदेशो ज्याया- न् । स हि बलादिवावर्जयत्यन्तःकरणं सर्वागमनोरम इति प्रवृत्यता तावद. प्रेति चेत्सोऽप्यत्र काननचन्द्रिकायमान एवेत्याह ममेति । नाभिनन्दति न बहुमन्यते । तत्र हेतुः मोहित इति । मोह विवेकशक्तिशून्यता प्रासः । 'अ. हह गहनो मोहमाहिमे 'तिभावः । (१७) ननु भो गरीयानय दोपो यदात्मनो बहिश्वराणा प्राणानां सहध. मिण्या अपि यचो न शृणोति चेन्नायमेतस्य दोषः किन्तु भवितव्यताया एवेत्याह यत्त्विति । राजा मोहितः सन् यन्मे वचन नाभिनन्दति सोऽय त- स्य महात्मनो नैपधस्य दोषो नून नेति मन्य इति संबन्धः । 'प्रायः शुभ च विदधास्यशुभं च जन्तोः, सर्वकिपा भगवती भवितव्यतैवे' ति भावः। (१८) तदिदानी त्वयैवाधीयतां साहाय्यमित्याह शरणमिति । स्वां शारणं रक्षितार प्रपन्ना प्राप्ता । त्वमेवेदानीं नो रक्षितेति भावः । मद्वचः मदुक्तमर्थमित्यर्थः । ननु भोः प्रतीक्ष्यतां तावत् कदाचित्परस्ताद्विजयोऽप्यस्य समविष्यतीति चेनैतदस्तीत्याह नेति । मे मम मावो हृदय न शुध्यते न निर्मलं भवति । संदिग्ध हवेत्यर्थः । अतः कदाचित् विनशेदपि विनाशमपि प्राप्नुयात् । सभायनायां लिड् । 'गणकार्यमनित्यम् । इत्युक्तेः 'न विश्वसे- दविश्वस्तम् ' इत्यादिवत् शप् । शुध्यत इत्यार्पमात्मनेपदम् ।' सतां हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय' इति मनसो मे सन्दिग्धत्वमेव १ नैषधः (क) २ इतःप्राक् यथा राश: प्रदीप्ताना भाग्यानामब मारये । 'लपिक पषार्थ कपूरतके । शेषः (क) विनाशं मति सारथे (फ) . - ·५८ भीमक्षमारते [अध्यायः निशम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् । नलं च हृतसर्वस्वं धात्री पुनरुवाच ह ।। ९ वृहत्सेने पुनर्गच्छ वाणेयं नलशासनात् । सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ।। १० बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम् । वाणेयमानयामास पुरुराप्तकारिभिः॥११ वार्णेयं तु ततो भैमी सान्त्रयलक्ष्णया गिरा। उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ॥ १२ जानीपे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वाये । तस्य त्वं विपमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥१३ यथा यथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते । तथा तथाऽस्य वै सुते रागो भूयोऽभिवर्धते ॥ १४ (९) निशम्येति । अक्षान् पाशकान् पुण्यश्लोकपराङ्मुखान् पुण्यश्लो- कान् नलात् पराङ्मुखान् विमुखान् नलविरुदानित्यर्थः निशम्य श्रुत्वा । हृतसर्वस्व हृत सर्व स्व धन यस्य तथाभूतम् । (१०) बृहत् मेन इति । हे कल्याणि शुभे वृहत्सेने ! नलशासनात् न- लस्याशया वाणेयमेतन्नामान सूत सारथिम् आनय । कुत इत्याह महादति। यतः महत् कार्य प्रयोजन । ' कार्य हेतौ प्रयोजने' इति मेदिनी! (११) वृहत्सेनेति । आप्तकारिभिः आप्तशब्दोऽन भावप्रधानः । आ- सेन आततया श्रद्धेयतया कर्तुं कार्यमनुष्ठानु शील येषां तथाभूतैः । श्रद्धेयैरि- त्यर्थः । आनयामास । आनयतेय॑न्तालिट् । आप्तेतिमावप्रधानो निर्देशः। (१२) वाष्र्णेयामिति । सान्त्वयन्नित्या पुस्त्य, सान्त्वयन्तीत्यर्थः । पा- नवसान्त्वप्रयोग इत्यतश्चौरादिकालटः शता । सामप्रयोगे विषयीकुर्वतीत्यर्थः। स्वामिनः परामवमसहमानस्य क्षोभसभावनया सान्त्वनम् । लक्ष्णया मनोहर या । अनिन्दिता प्रशसनीया, देशकालशा देशमात्मनाऽधिष्ठित, काल च जानाति तथाभूता । तस्मिन् देशे तथाविधे च काले यत्कर्तव्य तजानतीत्य: यः । प्राप्तकाल प्राप्तः कालो यस्य तथाभूतम् ! वचनमित्यध्याहार्यम् । (१३) वचनमा जानीय इति । त्वयि त्वद्विपये तथा सम्यावृत्तः सम्यक वृत्त वर्तन यस्य तथाभूतः । तथा त्व जानी । एतेन च समयेऽ. स्मिन्साहाय्यस्याकरणे कृतघ्नत्वापत्तिरिति द्योत्यते । विषमस्थस्य संकटे वर्त- मानस्य । ' कुतस्त्वा करमलमिद विषमे समुपास्थितम् ।' इति गीता। (१४) विषममाह यथेति । ग्रूते रागः प्रणय आसक्तिरिति यावत् । भूयः भूयिष्ठ यथा तथा अभिवर्धते । निशान्य (क) २ सारवयवक्ष्णया (क. म.) - ·नलोपाख्यानपर्व । यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ॥ १५ सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च । ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति मोहितः ।। १६ नूनं मन्ये न दोपोस्ति नैषधस्य महात्मनः । यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः ॥ १७ शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे पुरु मद्वचः । न हि मे शुध्यते भावः कदाचिद्विनशेदपि ॥ १८ (१५) आस्तां नन्वेतत् । कदाचिदेतेनापि पुष्करो जीयेतेति चेनैतदस्ती. स्याह यथा चेति । यथा पुष्करस्य वशवर्तिनः सन्तः पतन्ति तथा नलस्या. पि अक्षेषु विपर्ययः वैपरीत्य यशवर्तित्वाभाव इत्यर्थः । तदत्र नास्ति विज. यप्रत्याशेति भावः। (१६) ययेवं, उपदिश्यतामिदानी सुहृद्भिरिति चेत्तदपि निम्फलमि. स्याह सुहृदिति । सुहृदां मित्राणां स्वजनाना स्वीयानां (संबन्धिनां ) च वाक्यानि यथावत् यथायोग्यं न शृणोति नच नशृणोत्यपि। दूरे तावत्तदुपदिष्टा- नुष्ठानमिति भावः । ननु भोः सुहृदुपदेशापेक्षया सहधर्मिण्युपदेशो ज्याया- न् । स हि यलादिवावर्जयत्यन्तःकरणं सर्वागमनोरम इति प्रवृत्यतां तावद- प्रेति चेत्सोऽन्यत्र काननचन्द्रिकायमान एवेत्याह ममेति । नाभिनन्दति न यहुमन्यते । तर हेतुः मोहित इति । मोह विवेकशक्तिशून्यता प्राप्तः । 'अ. हह गहनो मोहमाहिमे ' ति भावः । (१७ ) ननु भो गरीयानय दोपो यदात्मनो बहिश्वराणां प्राणानां सहध. मिण्या अपि वचो न शृणोति चेन्नायमेतस्य दोपः किन्तु भवितव्यताया एयेत्याह यत्त्विति । राजा मोहितः सन् यन्मे वचन नाभिनन्दति सोऽय त. स्य महात्मनो नैपधस्य दोपो नूनं नेति मन्य इति संबन्धः । 'प्रायः शुभं च विदधास्यशुभं च जन्तोः, सर्वड्कपा भगवती भवितव्यतैवेति भावः। ( १८ ) तदिदानी त्वयैवाधीयतां साहाय्यमित्याह शरणमिति । त्वां शरणं रक्षितार प्रपन्ना प्राप्ता । त्वमेवेदानी नो रक्षितेति भावः । मद्वचः मदुक्तमयमित्यर्थः । ननु भोः प्रतीक्ष्यतां तावत् कदाचित्परस्ताद्विजयोऽप्यस्य संभविष्यतीति चेनैतदस्तीत्याह नेति । मे मम भावो हृदय न शुध्यते न निर्मल भवति । सदिग्ध इवेत्यर्थः। अतः कदाचित् विनशेदपि विनाशमपि प्राप्नुयात् । संभावनायां लिइ । ' गणकार्यमनित्यम् । इत्युक्तेः 'न विश्वसे- दविश्वस्तम् ' इत्यादिवत् शप् । शुध्यत इत्याप्रमात्मनेपदम् ।' सतां हि संदेहपदेषु वस्तुयु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तय ' इति मनसो मे सन्दिग्धत्वमेव १ नैषधः ( क ) २इतःप्राक् यथा राश: प्रदीमाना माग्यानामध मारपे । रत्सपिक पधार्थ कपूस्तके । शेषः (क) ४ विनाशं मति सारपे (क) , ·नगोपाख्यानपर्व । ऋतुपर्ण स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः । भूति चोपययौ तस्य सारथ्येन महीपतेः ।। २५ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वाण पष्टितमोऽध्यायः । एकपष्टितमोऽध्यायः । वृहदश्व उवाच- ततस्तु याते वार्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः । पुष्करेण हतं राज्यं यथान्यद्वसु किचन ।। १ हृतराज्यं नलं राजप्रहसन्पुष्करोऽनवीत् । शूनं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति फस्तव ॥ २ शिष्टा ते दमयन्येका सर्वमन्याग्जितं मया । दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ॥ ३ पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना । व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ॥४ (२५) अतुपर्णमिति । मतुपणों नलसमसामयिकोऽयाध्याधिपतिः । उपतस्थे वृत्तिलिप्सया उपजगाम । 'उपपूर्वात्तिष्टतेलिट् ' 'वा लिप्सायामिति पक्तव्य' मित्यात्मनेपदम् । भृति वेतन, सारथ्येन सारथि कर्मणा करणभूतेन । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालपोधिन्या पष्टितमोऽध्यायः। (१) तत इति वाणेये पूर्वाध्यायनिर्दिो सारयाँ । याते सति । पुण्य. लोकस्य नलस्य राज्य राष्ट्रम् । यच अन्यत् किचन किमपि पसु द्रव्य सद। पीति पच्छब्दबलालभ्यते । (२) हतराज्यामिति । प्रहसन् परिहासविषयीकुर्वन् महासशन्दश परिहासार्थः 'महासे च मन्योपपद ' इत्यम सिद्धातकौमुद्या द्रष्टव्यः । भूयः पुराप द्यूतं कर्तुं प्रवर्ततां प्रवृत्त भवतु । प्रतिपाणः प्रतिपणीकरणाथै वस्तु । पण एल पाणः । स्वार्थेऽण् । आदितः पुष्करण पणीहते वस्तुनि पणीकरणी- यस्य नलस्थ वस्तुनः प्रतिपणस्वोक्तिः । (३) शिवेति । एका केवला । शिवा अवशिष्टा। पणः पणीकर- णम् । स्पधु यथा तथा वर्तता भवतु । (४) पुष्करणेति । मन्युना कोपेन हेतुभूतेन । यदीर्यतेल विदीर्ण षभूवेव । विपूर्वाद्दीयतेर्ल । चकारस्वर्थे । च किन्तु एन पुष्कर किचित् किमपि । नामवीत् नोक्तवान् विपदि सहिष्णुत्वस्यैव श्रेयस्त्वादिति भावः। १च सददी चास्य मारथ्येन नियोजिनः (क) २ महीपत च. म.) १ यचापि (क) ४ नं (क) " ·नलोपाख्यानपर्व । त्रिरात्रमुपितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ॥१० पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्पयन् । प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ॥ ११ क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो यहुतिथेऽहनि । अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान्॥ १२,... स चिन्तयामास तदा निपधाधिपतिबली । अस्ति भक्ष्यो ममायायं पसु चेदं भाविष्यति ॥ १३ ततस्तान्परिधानेन वाससा स समावृणोत् । तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ॥ १४ उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम् । दृष्टा दिग्याससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ॥ १५ घयमक्षाः सुदुवुद्धे तव वासो जिहर्पिवः । न्तोऽपीति मुकुटः । जलमाण केवलेन जलेन करणभूतेन वर्तयन् वृत्ति कुर्वन् सन् । जलमानमेवाभ्ययहरन् सन्नित्यर्थः । उपित. यास कृतवान् । (११) पीड्यमान इति । क्षुधा क्षुधया का । तर नगरसमीपे फलमूलानि कर्पयन् आकर्षन् । चौरादिकस्यापरिसमाप्तत्वापिणन् स्वार्थे । प्रातिष्ठत प्रयाण कृतवान् । 'समयप्रविभ्यःस्थ' इत्यात्मनेपदम् । अन्वगात् अन्वगमत् । इणो लुड्। (१२) क्षुधयेति । बहुतिथे बहूना पूरणे । 'बहुपूगगणसघस्य तिथुन्' इति इट् तिथुर च । अहनि दिवसे । हिरण्यसदृशच्छदान् हिरण्येन मुवर्णेन सदृशाश्छदाः पश्चाणि येणं तथाभूतान् । 'छदः पलाशे गरुति' इति मेदिनी। शकुनान् पक्षिणः । 'शकुन्तशकुनद्विजाः' इत्यमरः । (१३) अस्तीति । अयं पक्षिसमूहः भक्ष्यः भक्षणार्हः । इद पक्षिसमु- दायरूप वसु धनं च भविष्यति । स्वर्णमयत्वादेत पक्षाणामिति भावः। (१४) तत इति । परिधानेन परिधीयते गानमनेन तथाभूतेन । करणे मुट् । यासमा वस्त्रेण । अधोवसनेनेत्यर्थः । तदेकवरत्वात्तस्य । परिधान- शब्दस्याधोवसनयाचित्वेऽपि परिधानसाधनवाचकता विशिष्टवाचकानामिति न्यायात् । सर्वे पक्षिणः विहायसा आकाशमार्गेण । (१५) उत्पतन्त इति । उत्सतन्तः उड्डयमानाः सगाः- पक्षिणः । दिग्याससं दिश एव वासो बम्ब यस्य तथाभूत वनशून्यमित्यर्थः । तत एव च अधोमुस अवनतमुसम् । लजित वादिति भावः । (१६) वचनमाह ययमिति । सुदुर्बुद्ध ! सुतरां दुष्टा युद्धिर्यस्य तथाभूत नल।' गालिरियम् । वय पक्षिणः। अनाः पाशकाः । वासो वत्र जिहीर्षवःतुमि. १ धापि (क) भो ममापोह (च) २ अन्तरीयेश ( क.)

·६४ . श्रीमहाभारते अध्यायः भागता नहि नः प्रीतिः सवाससि गते साये ।।१६- तान्समीपगतानहानात्मानं च निवाससम् । पुण्यश्लोफस्तदा राजा दमयन्तीमथाप्रवीत् ॥ १७ येषां प्रकोपादैश्वर्यात्मच्युतोऽहमनिन्दिते । प्रागयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयान्वितः ॥ १८ येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मानि नैपधाः । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीर हरन्ति में ।। १९ वैपम्यं परमं प्राप्तो दुःसितो गतचेवनः । भर्ता तेऽहं निवोधेदं वचनं हितमात्मनः ॥२०॥ एते गच्छन्ति बह्वः पन्थानो दक्षिणापथम् । अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ॥ २१ एप विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा। छन्तः सन्तहरते. सनन्तादुः आगता किमर्थमियमिच्छेत्याह नेति। विस्वयि सवाससि यात्रयुक्ते गते सति नः अस्माक प्रीतिः हपः न तस्मादागता इत्यर्थः। (१७) तानिति रिवासस विगत वासो यस्मात्तथाभूत वारशून्यमित्यर्थः । राजनित्यत्र वीक्ष्येति पाठः साधुतमः तान्पक्षिरूपानक्षानात्मानच वीक्ष्येत्यर्थः । (१८) पचनमाह येषामिति । हे अनिन्दिते प्रशस्ते दमयन्ति ! येषा प्रकोपात् हेतुभूतात् ऐश्वर्यात प्रव्युतः प्रभ्रष्टः दुःखितः क्षुधयान्वितः राजपि प्राणयानां प्राणरक्षणोपाय अम्यवहार्य, यानाशब्द उपायार्थः कल्पद्रुमे द्रष्टव्यः । न विन्देयं पातु न शस्नुयाम् । शकि लिट् चेति विन्दतोलन । (१९) येषामिति । मेषां कृते येरेव निमित्तभूतेरित्यर्थः । निमित्त पर्यायप्रयोगे सर्वासा मायो दर्शन मिति पाठी । तेशन्दरल्यव्ययम् । नैपधाः निपधा निवासो येषा ते (निषधदेशवासिनः) लोकाः कर्तारः। 'सोस्य निवास' इत्यम् । मयि मद्विषये । त इमे अक्षा इत्यर्थ हे मीरु भयगाले दगयन्ति। पासवापहरन्ति मे' इति पाठे चबागेऽप्यर्थ, । अन्यत्सर्वमपहनमिदानी- मवशिष्टं पासोऽप्यपदरन्तीत्यर्थः । (२०) वैषम्यामिति । परम आत्यन्तिक वैषम्य दुःसम् । गतवेतनः नष्टबुद्धिः । 'प्रतिपयप्सिचेतनाः ' इति बुदिपर्यायेप्यमरः । दित हिते देतु- भूतं पद मयोदीर्यमाण । निबोध शृणु । निपूर्वको हि योधतिः श्रवणार्गः। (२१) अथ पितृपुरमेर प्रयातु शासहा दमयन्तीत्यभिप्रेत्य माना. विधदेशशापनच्छलेन विदर्मगामिन मार्गमुपदिशति । एत इति । दक्षिणा पर्य दक्षिणा दक्षिणस्या दिशः पन्था देशविशेषः।यमिदानी दाणत्यांचा सते । दक्षिणादानित्यान् । 'ऋरपूरम्धूः पधादान' इत्यधः । अवन्ती उनपिनी । पेचिगु नगरीयमुयिनीतः योगार्धा-तरितत्याहुः । वस्तुतस्तु १ ममीद (स. प.) र वासश्चापहरनि म ( ब ) मामाऽप्यपदरन्ति में (च.) । ye ·. ११]. नलोपाख्यानपर्व। आश्रमाच महषीणां बहुमूलफलान्विताः ॥ २२ एप पन्या विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान् । अतःपरं च देशोऽयं देक्षिणे दक्षिणापथः ॥ २३ एबद्वाक्यं नलो राजा दमयन्ती समाहितः । उवाचासकृदातों हि भैमीमुद्दिश्य भारत ॥ २४ ततः सा बाप्पकलया वाचा दुःसेन कार्पिता । उवाच दमयन्ती तं नैपधं करुणं वचः ॥ २५ उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यानि सर्वशः। तव पार्थिव संकल्प चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ॥२६ हृतराज्यं तद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम् । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ॥२७ यल्लइकोजयिनी' त्यादी भास्करणोजयिन्याः ' रोहितकमवन्ती चेति' सूर्यण यावत्या भूमध्यरेसागतत्वेनोपवर्णनादवन्त्येवोजयिनी प्राचां मत इति प्रतीयते । अत एव च 'उजयिनी स्याद्विशालायन्ती पुष्पकर- विडनी' इति हैमः। २२ ) एप इति । पयोष्णी तापीत्यर्वाचीना। तापी पयोष्णी रेवाचे ' त्यादिषु पुन' पुराणवचनेषु पयोष्ण्यास्तापीत पार्थक्येन निर्देशा. द्भिन्नैव तापीतः पयोप्णीति प्रतीयते । (२३) एप इति । कोशलान् कोशलदेशम् । कोशलामिति पाठे तु कोशलदे- शराजधानी मित्यर्थः। एतस्य च प्रदेशस्य विदर्भसन्निहितत्वाद्दमयन्त्यै निवेदनम्। ( २४ ) एतदिति । एतत्पूर्वोक्त मार्गनिर्देशविषयकम् । समाहितः समाधानयुक्तः । तत्र हेतुमाह आर्त इति । हि यत भैमीमुदिश्य आतः दमयन्तीविषये पीडित । दमयन्त्याः क्लेशेन क्लिश्यनित्यर्थः । वर वियोगो न त प्रेयस्याः क्लेशानुभवावलोकनमिति मन्वानस्य मार्गोपदेशे समाहितता। ( २५ ) तत इति । बाणकलया अव्यत्तमधुरया । (२६) उद्वेजत इति । उद्वेजते उद्वेग ( खदे ) प्रामोति । गण- कार्यस्यानित्यत्वाद्विजतेः शप् । विभेतीति वा । 'ओविजी भयचलनयोः । इत्युक्तेः । उद्वेपत इति पाठे तु भीत्या कम्पत इत्यर्थः । सर्वशः सर्वाणि अगानि अवयमः सीदन्ति अवीर्यमाणानीय भवन्ति । दुखातिशयवशा- दिति भावः । सकल्पमभिलापम् । (२७) हृतेति । उत्सृज्य पक्वा । निजेने जनशून्ये । पूर्वाधन साहायस्वावधात्य निजने वन इत्यनेन च साहारपस्यात्यन्तमसभवों योत्पते । नैष महामण्या धर्म इति भार। १५५ यास्यति ( क ) भय गति (प.) २ दक्षिणा (क. च.) ३ उदेपरो (क. च ..

·श्रीमहाभारते [ अध्यायः श्रान्तस्य ते क्षुधातस्य चिन्तयानस्य तत्सुसम् । वने घोरे महाराज नागयिष्याम्यहं कुमम् ॥ २८ न च भार्यासमं किंचिद्विद्यते भिपजां मतम् । औषधं सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ २९ नल याचा • एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्रं नरस्यातस्य भेषजम् ॥ ३० न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीर शङ्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ॥ ३१ दमयन्त्युवाच । यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिच्छसि । तकिमर्थ विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते? ३२ भुमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि । घेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ।। ३३ पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतोऽनिमित्त शोक में वर्धयस्यमरोपम ।। ३४ (२८ ) त्वमपि ताकि करिष्यसीति चेत्तपाद श्रान्तस्यति । तत् अनुभूतपय मुग्न चिलयानस्य चिन्तयत । चिन्तयतेर्लट शानन्। 'आग- मयाममनियम् (पशे. ९४) इत्युत्तेने मुगागम । पम सानिम् । (२९ ) नेति । भार्यासम भार्यया तुल्यम् । भिपजा दुखरूपस्य रोगर मीकार जानानामा मतं समतम् । औपचं प्रतीकारोराय । ते तुभ्यम्। (३.) एमिति । मुमध्यमे शोमनो मध्यमो मध्य यस्यारतथाभूते। या आप नवीपि । 'सुय पञ्चानामादित' इत्यादिना परादिषु पल्या हादेश आइस्प ' इति ५ । एव तथा एतत् । आतस्य दुषितस्य गरस्य मार्यास मित्र, भेषज दुरामारोपायच नारित । (३१) परित्यागशामरनेनुमाह नेति । हे भीम! एतेन त्यागस्या तावित चोयते । त्यस्तुकाम स्याँ कामो यस्य तथाभूत ।'तुका मासोरणी ' विमलोर । मल पाने यया तथा कि किमय सकसे. * आसानं समर स्यद्रय सक्नु गुपया नाम स्वाम् । (१२) महीति । यो विहातु त्याम् । सत्ता। (१) भीमार मांस्य नाम इति अमि जाने । परतु भरान गनिसमा हीना दवा मानेन चनुसा उपयति (मसि भात ए)पा मारमालि। प्रतिसागसमयति मार! (BOTiमाग रया पाना या मामयम् । मापाप भएर बिपि (.)

·१२ मलोपाख्यानपर्व। यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीबजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ।। ३५ विदर्भराजस्तत्र त्यां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन्सुसं वत्स्यासे नो गृहे ॥ ३६ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वणि नलयात्रायामेफपष्टोऽध्यायः । 0" द्विपष्टितमोऽध्यायः। cokJD नल उवाच-- यथा राज्यं तव पितुस्तथा मम न संशयः । न तु तत्र गमिष्यामि विपमस्थः कथंचन ॥१ कथं समृद्धो गत्वाऽहं तव हर्षविवर्धनः । पष्ठी । पन्धान अभीषण पुन पुन. 'भूय. पुन पुन शश्वदभीक्षणमसकृत्समाः।' इत्यमरः । आख्यासि कथयासि । अनिमित्त निष्कारण यथा तथा वर्धयासि । एतेन ते निवेदनेन मे शोक प्रवर्धत इत्यर्थ । (३५) यदीति । शातीन् पितृकुलसबन्धिनो बान्धवानिति यावत् । बजेत् गच्छेत् । इय भार्येति शेष' । इतीत्यस्याभिप्राय इत्यनेन सबन्धः । तदेति शेषः । यदि मन्यसे अनुमन्यस इत्यर्थ । (३६) नास्ति ते तत्रानादरशङ्कापीत्याह विदर्भेति। मानद बहुमान प्रद नल । पूजयिष्यति सत्करिष्यति । न अस्माक । तव मम चेत्यर्थः । अस्मदो द्वयोश्चेति बहुवचनम् । पितुह आत्मीयत्वारोपादियमुक्तिः । न इति परकीयत्वशङ्काया अयनवसरमभिद्योतयति । वत्स्यसि वास करिष्यसि । इति नलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या एकपष्टोऽध्यायः । (१) दमयन्याः पितृकुलश्य पाराशकाभावमभ्युपगम्य गमनेऽननु. मति प्रकाशयति । यथेति । यथा यस्मात् तथा तस्मात् । ममेति आश्योर- भिन्नत्वादिति भावः । तु किन्तु तथापीत्ययं । विषमस्या सकटे वर्त. मानः । कथंचन केनापि प्रकारेण न गमिष्यामि । (२) कथमिति । (पूर्व) समृद्ध. समृद्धिमान् अत एव तय हर्षवर्धनः आनन्दस्याभिवर्धयिता सन् गरवा (इदानी) परिच्युतोराज्यतो भ्रष्टः पारखून इति पाठे परिक्षीणःसन् । 'दीव्यतेर्दिवोऽविजिगीषायाम्' इति निष्ठातस्य नः। १ राजन् भविष्यति । २ वृहदश्व उवाच । इत्युक्तः स तदा देव्या नलो वचनमबीत् ।' इत्यतः पूर्वमधिकं कपुस्तके । .

·श्रीमहाभारते [अध्यायः परिन्युतो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः ॥२ बृहदश्व उवाच- इति झुवनलो राजा दमयन्ती पुनः पुनः । सान्त्वयामास कल्याणी वाससोधेन संवृताम ।। ३ सावकवस्त्रसंवीतावदमानास्तिस्ततः । क्षुत्पिपासापरिश्रान्ती सभां कांचिदुपेयतुः॥४ ता सभामुपसंप्राप्य तदा स निपधाधिपः । धैदा सहितो राजा निषसाद महीतले ।। स चैकैवस्रो मलिनो विवर्णः पांसुगुण्ठितः । दमयन्त्या सह श्रान्तः मुष्याप धेरणीतले ॥ ६ दमयन्त्यपि कल्याणी निद्रयाऽपहृता ततः । सहसा दुःसमासाद्य मुकुमारी तपस्विनी ॥७ मुमायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विगांपते । छोः डिति अन च । अत एव च तव शोकविवर्धनः सन् कथ गर्मि- ध्यामि । न युक्त विषमस्थत्य गमन मिति भावः । (३) इतीति । वासस. अर्धेन । अर्धस्य नलेन परिहितत्यादिति भावः। (४) साविति । एकवस्त्रसवीतौ एकेनैव वस्त्रेण सम विभक्तेन सवीवी आन्छनौ । इतस्ततः अठमानौ पर्यटनशीली । अटतेश्वानम् । तौ सा च से च! 'पुमान् स्त्रिये त्येकरोष.। सभा गृहम् । 'वासः बुटी द्वयोः शाला सभा' इति गृहपर्यायेघमर'। उपेयतुः उपगतवन्तौ । उपपूर्वादिको लिट् । अमरेऽपि वास इत्यारभ्य चत्वारि सुटीनामानीत्येवोचितम् । (५) तामिति । निपधाधिपो राजा महीतले निरास्तरण एवेत्यर्थः । अहो प्रभावो भवितव्रताया इति भावः। (६)स इति । एकवस्त्रः एक परिधानीयमात्र वसन यस्य तथाभूत: तत एव च पासुगुण्ठितः धूलिउपास- 1 गुण्ठित इति 'गुठि वेष्टन' इत्यतो निशा तत एव च विकटो विकराल इस दृश्यमानः । विकटा वनवाराहा त्रिपूरुविकरालयोः।' इति मेदिनी । मुप्पाप सुमवान् । श्वपोर्लट् । अतः पर पद्यमेक प्रक्षिप्त कपुस्तके स्पष्टार्थम् । ७) दमयन्तीति । दु खमासाद्य प्राप्य वर्तमाना सुकुमारी सौकुमार्य- युक्ता तपस्विनी अनुकम्पा । 'तपस्वी तापसे नानुकम्पे नियु' इति मेदिनी । सहसा युगपत् निद्रया अपहृता आया यहीतेत्यर्थः । (८.) मुमायामिति । विशापते राज-युधिष्ठिर ! शोकोन्मथितचित्तात्मा परिनो (क. च) २ नास्तीदं कनवपुम्नकेशु. ३ वै वि-(क च. गम) ४ अन.पर ना. सवसनसान दमयन्ता विशाने । भूमावती सुधार पनिमानिहाय शोभना ।।' इत्यधिकं कास्तके. १ ( - ·१ ६२] मलोपाख्यानपर्य। शोकोन्मथितचित्तात्मा न स्म शेते तथा पुरा ॥८ स तद्राग्यापहरणं सुहत्यागं च सर्वशः । वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान् ॥९ किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किं नु मे स्यादकुर्वतः । किं नु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा ॥१० मामियं ह्यनुरत्तैवं दुःखमाप्नोति मत्कृते । मविहीना विमं गन्द्रकदाचित्स्वजन प्रति ॥ ११ माय निःसंशयं दुःखमियं प्राप्स्यत्यनुप्रता। पुत्सर्गे संशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं कचित् ॥ १२ से विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः । उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिप ॥ १३ न चैपा तेजसा शक्या कैश्विद्धर्पयितुं पथि । शोकेन उन्मथित चित्तं आस्मा देहश्च यस्य तथाभूतः । अत एव न्य यथा पुरा तथा न शेते स्म निद्रां न लेभे । (९) स इति । तत् शनुकृत राज्याहरण सर्वशः सर्वात्मनेत्यर्थः । सुहत्यागं सुहृदां मित्राणां त्यागम् । मिनकृतमात्मनस्यागमित्यर्थः । परि- ध्यस परिक्षयम् प्रेक्ष्य आलोच्य । उपेयिवान् प्रासवान् । (१.) किमिति । इद मनसि चिन्त्यमान भार्यापरित्यागरूप कार्यम् । कृत्या वर्तमानस्येति शेषः । नु वितर्के । श्रेय' श्रेष्ठम् । शस्यशब्दादीयसि प्रशस्यस्य श्र इति श्रः। जनस्य दमयन्तीरूपस्य । (११) मामिति । मामनु मामभिलक्ष्य रक्ता राग (प्रेम ) विशिष्टा भनुर्लक्षण इति कर्मप्रवचनीयसशायां द्वितीया । मय्यनुरक्त त्यर्थः । अत एय मत्कृते मदर्थम् । १२ ) मयोति । मयि भाद्वषये अनुव्रता अनु सदृश प्रत आचार इत्यर्थः यस्यास्तथाभूता । प्रेमवशान्मदाचारसदृशमाचारमनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । मयेति पाठे मया हेतुभूतेनेत्यर्थः । उत्सर्ग अस्यास्त्यागे सति सशयः मुखवि- पयकः सदेहः स्यात् तु तथापि काचित् कदाचिदित्यर्थः । विन्देत प्राप्नु. यात् । अपीति संभावनायाम् । (१३) स इति । बहुधा अनैकैः प्रकारैः । दमयन्त्या उत्सर्गे त्यागे श्रेयः कल्याणम् । ( १४ ) ननु भोः। परित्यक्तामेनां पथि केचिर्पयेयुरिति चेन्नैतदेव १ चित: सन् (क) चित्तोऽमौ (च)२ मया (क) ३ अतः परं वृहदश्व वानस्यधिक कपुस्तके । ५ स विचिन्त्येव (च) ·भीमहाभारते [अध्यायः यशस्विनी महाभागा मद्यं पतिमता ॥ १४ एवं तस्य तदा युद्धिर्दमयन्यां न्यवर्तत । फलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने ॥ १५ सोऽवत्रतामात्मनश्य तस्याश्चायेकवानवाम् । चिन्तयित्वाऽध्यगादाजा बत्रास्यावर्तनम् ॥ १६ कथं वासो विकतेयं न च युद्धयेत मे प्रिया । विचिन्त्येवं नलो राजा सभा पर्यचरत्तदा ॥ १७ परिधावनथ नल इतश्चेतश्च भारत । आससाद सभोदेशे विकोश सङ्गमुत्तमम् ॥ १८ सेना वाससटिवा निवस्य च परंतपः । सुमामुत्सृज्य वैदर्भी प्राद्रवद्गतचेतनाम् ।। १९ ततो निवृत्तहृदयः पुनरागम्य तां सभाम् । मित्याह नेति । तेजमा हेतुभूतेन तेजोविशिष्टत्वादित्यर्थः । धयितु अभि. भवितुम् । मदना मम भक्ता अनुरागिणी । ( २५ ) एवमिति । दमयन्त्यां विषये एवं पूर्वोक्तप्रकारेण ग्यवर्तत निश्रिता आसीत् । उत्सर्गमेगास्या निश्चितवानित्यर्थः । चत्र हेतुमाह मालि. नेति । कलिना करा दमयन्त्या विसर्जने त्यानिमित्तं दुष्टभावेन दूर्षितेन मनसा हेतुभूतेन । दमयन्त्यारत्यागमुद्दिश्य कलिना मनसो दूषितत्वादिति भावः। अन दमयन्त्या इत्येयादिमेऽधं वचित्पाठः सदृष्टः। तत्र च दमयन्या निवृत्ता परावृत्तेत्यर्थः। (१६) स इति । वस्त्रार्धस्य अर्धस्य वस्त्रस्य अवकर्तनं अयकर्त्य पृय. करा द्वयोरपे परिधाननिर्वाहामिति भावः । अभ्यगात् मनसोपससार मनसि कृतवानियर्थः। ( १७ ) कमिति । यथा तथेत्यध्याहार्यम् । यथा मे प्रिया न बुभ्यत न जागृयात् । तथा वासः कथं विक्र्तेयमिति सबम्धः । पर्यचरत् वर्तनसाथ- नान्वेषणार्थ परितश्वचार। ( १८ ) परीति । भारत युधिष्ठिर! परिधावन् । धात्रु गतिशुद्योरि. स्यतो लटः शता ! विकोश विगतः कोशात् पिधानाद्विकोशः तम् । खड्ग आससाद प्राप्तवान्। ( १९ ) तेनेति । ठित्वा पृथर कृत्वा । द्विधा कृत्वेति तु नार्थः । अर्धस्य फर्मत्वात् । निवस्य परिधाय । वस्तेराच्छादनार्थात् क्त्वो ल्यप् । निरस्येति पाठो लेखकप्रमादमूलक एवेति प्रतिभाति । सुप्तां तत एव च गत• चेतना नष्टसज्ञाम् । उत्सृज्य त्याला प्राद्रवत् अगच्छत् । द्रुगतापित्यतो लड् ।' (२०) तत इति । निवृत्तहृदयः निवृत्त गमनाकयावः परावृत्त हृदय 1 निवस्याय (च) २ नियद ( क ).

·६२j नलोपाख्यानपर्व । ७१ दमयन्ती तदा दृष्ट्वा रोद निपधाधिपः ॥२० या न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम् । सेयमा सभामध्ये शेते भूमावनाथवत् ।। २१ इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी । उन्मत्तेव 'वरारोहा कथं बुद्ध्या भविष्यति ।। २२ कथमेका सती भैभी मया विरहिता शुभा। चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिपेविते ॥२३ आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनी समरुद्गणौ । रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता ॥२४ एवमुक्त्वा प्रियां भायी रूपेणाप्रतिमां भुवि । कलिनाऽपहतज्ञानो नलः प्रातिष्ठदुद्यतः ।। २५ यस्य तथाभूतः । प्रणयातिशयवशादिति भाव । रुरोद विललाप । (२१) विलापमा यामिति । पुरा न पश्यति नापश्यत् । असूर्यपश्य- रादिति भावः । आदित्यः सूर्य. । . (२२) इयमिति । चारुहासिनी चारहसितु शील यस्यास्तथाभूता। वस्त्रायकर्तेन वस्त्रखण्डेन सवीता आच्छन्ना । व्यञ् सवरण इत्यतो निष्ठाया यजादित्वात्स- प्रसारणे हल इति दीर्घ । उन्मत्तेव भूता । पत्युस्तिरोभूतत्वादिति भावः । घुद्ध्वा जागरानन्तर कथ किं प्रकारा भविष्यति का दशामनुभविष्यतीत्यर्थः। (२३) कथामिति । भैमीति राजपुत्रीत्वादनचरस्याशक्यस्व योत्यते । मया विरहितेति च विपदि परिजातुरभावादत्य-ताशक्यत्व तस्य द्योतयति । स्वभावतोऽपि नैव शक्यसचार वनमिति द्योतयितुमाह मृगेति । मृगैः वन्यैः पशुभिः व्यालैः सर्पश्च निषेविते नितरा सेविते । (२४) परित्राणार्थमाशिष प्रयच्छति आदित्या इति । आदित्या द्वादश देव- विशेषाः अर्यमाच विधाता च त्वष्टा पूपा च भारत । विवस्वान्सविता धाता मिनो वरुण एव च । अशो भगश्वातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः।।' इति हरिवशोक्ताः । वसव. अष्ठौ देवविशेषा 'धरो ध्रुवश्च सोमश्च विष्णुश्वार निलोऽनल. । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽनौ प्रकीर्तिताः । इति भरतोता। रुद्रा एकादश देवताविशेषा 'अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षः सुरेश्वरः । जयन्तो पहुरूपश्च व्यम्बकोऽप्यपराजित । वैवस्वतश्च सावित्रो हरो रुद्रा इमे स्मता' इति जटाधरेण निर्दिष्ठा । अश्विनौ अश्विनीकुमारौ | मरतो देव. विशेषाः । स्वयमयात्मान गोतु प्रभवसीत्याह धर्मणेति। धर्मेण कर्मा समावृता सम्पर कृतावरणा न हि धर्मावताना नारा, समनतीति भावः। (२५) एमिति । प्रिया भायो उद्दिश्यति शेक । प्रिया रूपेणाप्रति- मा (निरुपमा) इति च त्यक्त्वा प्रस्थानस्साशक्यत्वमभिद्योतयति । गमन- कारणमाह कलिनेति । प्रातिष्ठदित्यार्षमात्मनेपदम् । उद्यतः त्यागोयुक्तः सन्। १मया होना (क. च.) .

·श्रीमहाभारते ( সাঃ 1 गत्वा गत्वा नलो राजा पुनरेति ममा प्रति । आकृष्यमाण' कलिना सौहृदेनापकृप्यते ॥ २६ द्विधैव हृदयं तस्य दुःसितस्याभवत्तदा । दोलेय मुहुरायाति याति चैव मुहुर्मुहुः ॥२७ अवकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवनलः । सुप्तामुत्सृज्य तां भार्या विलय करणं वहु ॥२८ नष्टात्मा कलिना स्पृष्टस्तत्तद्विगुणयन्मुहुः । जगामैको वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य मोहितः ॥ २९ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वणि द्विपष्टितमोऽध्यायः । त्रिपष्टितमोऽध्यायः। amine वृहदश्व उवाच- अपमान्ते नले राजन्दमयन्ती गतलमा । अयुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ।। १ अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता । ( २६ ) स्नेहप्रवृत्तेलीयस्त्वमभिद्योनयितु प्राह गत्वेति । चीप्साया द्विवचनम् । मुहुः गत्वा गत्वा पुनरतीति सबन्ध |तर कारणमाह कालनेति । एकतः कलिनाऽपरतश्च सौहदेन (प्रेम्णा) समाकृष्यमाणो दोलेव बभूवेति भावः। सौहृदमिति शोभन हृदय यस्य तस्य भावः। सुहृच्छब्दात् युवादिस्वादम्। (२७) एतमेगाथै विस्पष्टयति द्विधेय द्विप्रकारामेव । (२८,२९) अवकष्ट इति । तु किन्तु मोहितो मोह पापितः। प्राद्रवत् अगच्छत् । करुण यथा तथा बहु विलप्य । कलिना स्पृधः अत एव नचात्मा नष्ट आत्मा मनो लक्षणया विवेको यस्य तथाभूतः । अत एव च तत्त विगणयन् अवगणयन् । शून्ये निर्मानुपे । दुःखितः सन् जगाम । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालमोधिन्या भयन्तीत्यागे द्विपष्टोऽध्याय: है (१) अपकान्त इति । नले अपमान्ते सति अबुध्यतेति समन्धः। गतलमा नपग्लानिः निद्राया आसेवनादिति भाव. ततश्च विजने निर्मा- नुपे । सस्ता भीता आसीदिति शेषः निजन ईति सत्राचे हेतु प्राह । (२) अपश्यमानेति । भतार अश्यमाना अपश्यन्ती। आर्षमात्मने। पदम् । तत एव च संघस्ता अत्यन्त भीता। उच्चैः तारस्वरेण महाराजात १ मा (क. च. ) ·- . ६३]] नलोपाख्यानपर्व । ७३ प्राक्रोशदुजैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ॥ २ हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्कि जहासि माम् । हा हताऽस्मि विनष्ठाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने ॥ ३ ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवागसि । कथमुक्त्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सृज्य फानने ॥ ४ कथमुत्सृज्य गन्तासि देक्षा भार्यामनुग्नताम् । विशेषतोऽनपकृते परेणापकृते सति ।। ५ शक्यसे ती गिरः सम्यक् कर्तु मयि नरेश्वर । यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा ।। ६ नाकाले विहितो मृत्युर्मानां पुरुपर्पभ । प्राक्रोशत् आहूतवती । क्रुश आह्वाने रोदने चेत्यतो लङ् । महाराजेत्या- स्यात् प्लुतत्वाभावान प्रकृतिभावः। (३) इति । हेति विपादे। हा विषादशुगार्तिषु । इत्यमरः । किं कस्मात् जहासि त्यजसि । हता इतमाया विपन्नतमत्यादिति भावः । विनष्टा यिनाशं प्राप्तव । (४) नन्विति । नन्विति स्मारणे । धर्मश इति भार्यात्यागस्यानौचित्य द्योतयति । सत्यवागिति च 'न त्वां त्यक्तुमिच्छामी' त्यात्मवचनातिकमस्य । तथा 'न चाहं त्यक्तुकामस्त्वाम् ' इत्येव (६१-३१) प्रकारण। उत्सृज्य गच्छसीति शेपः। ५) कथमिति । दक्षां चतुरां अनुव्रतां अनुकूलाचारां भायों सहधर्मि. णीम् । एतेन त्यागस्यात्यन्तमनौचित्य द्योत्यते । अनपकृते मत्कृतापकाराभावे सति । अपकृतं ह्यपकारः । परेणं शत्रुणा मदन्येन या पुष्करण। अयुक्तोऽयं चौरापराधे माण्डव्यदण्ड इति भावः । (६) शक्यस इति । मयि मद्विषये याः पुरा स्वयंवरकाले कथितास्त्व. येति शेषः । ता इति च यच्छन्दबलालभ्यते । तेषां मरणायोपस्थिताना. मिति भावः। एतेनात्मनःप्रणयदाय द्योत्यते । गिरो वाचः कर्मभूतः सम्य कर्नु तदुक्तमर्थमनुष्ठातमित्यर्थः । शक्यसे शक्नोपीत्यर्थः । देवादिकस्यापरि. समासस्वाच्छ्यन् । येति प्रथे। पद्यतोऽस्माद् गम्यमानापि निन्दा दमयन्त्यां नोचितेति द्रष्टव्यम् । अत एव च वेत्यस्यायदेति नार्थः। ता इति पाठस्तु साधीयान् । (७) नेति । पुरुषर्षभ नरश्रेष्ठ । अकाले असमये न विहितो न कृतः पात्रीत शेषः । यन यस्मिन् अकारणे सति । यस्मादिति यावत् उत्सृष्टा १ कविधत्वं हि तथा (क) २ मां गतः (क. च.) ३ वश्यां ( क. प.) ४ नापकृतः (क) ५ तो दास (क) ६ न (क ) संसाः (क)' शयते ता गिरः मन्या मयि क नरेश्वरः' (च) . ( ·श्रीमहाभारते [ अध्यायः - यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तुमपि जीनति ॥७ पर्याप्त. परिहासोऽयमेतावान्पुरपर्पभ । भीताऽहमति दर्शयात्मानमीश्वर ।। ८ दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेप रेष्टोऽसि नैपध । आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभापसे ।।९ नृशंसं यत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्ती समालिन्य नावासयास पार्थिव ।। १० न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि ॥ ११ कथं नु राजस्तृपित. क्षुधितः श्रमकर्शितः । सायाने वृक्षमूलेपु मामपश्यन्भाविष्यासे । ॥ १२ त्यस्ता । मुहूर्त अल्पकालमपि । जीवती । मुहूर्तमरुपकालेऽपी 'ति.. शब्दार्णवः। (८) परिहासेन यत्र कापि निलीयायस्थितो भर्तेत्यागड्वयाह । पर्याप्त इति । अय मयानुभूयमानः परिहासस्त्वया कृत इत्यर्थात् । पर्याप्तः अल- म्भूतः । नास्मदधिकापेक्षेत्यर्थः । कुतः पर्याप्तिरित्याह भीतति । अतिदुर्धर्षः अत्यन्त दुरभिभव । (९) दृश्यस इति । गुल्मैः प्रकाण्डदान्यरतरावशेषैः करणभूत आत्मान आवार्य आवृत्त कृत्वा । चौरादरपरिसमाप्तत्वात्स्वाथै णिच् किं कस्मात् । • (१०) नृशसमिति । इह एवमनेन प्रकारेण गता विद्यमाना समागम्य नाश्वासयति धैर्यप्रदानेन सुखिता न करोघि इति यत् तदेतत् नृशस क्रूर कर्मत्यर्थः। बतेति खेदे । 'नृशसो धातुक. क्रूर ' इत्यमरः । (११) नेति । अन्यदाप किंचन न शोचामि । एकः मया विरहितः कथ भवितासि सत्ता प्राप्स्यसि जीविष्यासित्यर्थः । न त्वया जीवतु शक्यमिति भावः । इति हेतोः। त्वा शोचिमि शोचामीत्यर्थः । आर्पमिदम् । शोचय इति पाठे शोचतेर्भावादिकानिवृत्तप्रेषणाण्णिाचे साधुता । (१२) कथामिति । सायाह्ने अह्नो दिवसस्य साये अन्ते । दिनान्त इत्यर्थः । वृक्षलमूलेयु आवासार्थमुपाश्रितेषु मामपश्यन्निति एयविधेहि समये यथावत्परिचरन्ती भार्यव दुःखमपनयतीति तामपश्यानिति भावः । आत्मनस्तृष्णादिभिः प्रेयस्या ममापि तृष्णाद्याकुलीभाव समावयन् सविशेष पहिामनुप्राप्त इति वा भार. ! कथ किम्प्रकारः । नुर्वितके । 1 मृश भीताऽस्मि (क) २ दुर्धर्ष ( क, च.न म.)३ तिष्ठसि (क) तिष्ठति नैपध(च) नझसो (क), नएस ( च ) ५ शोचये ( के ). रादिमि (च) ·नलोपाख्यानपर्य। ७५ ततः सा तीनशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्वेतश्च रुदती पर्यधावत दुःमिता ॥ १३ मुहुरालीयते भीता मुहुः कोशति रोदिति ॥ १४ अतीव शोकसंतप्ता मुहुनिःश्वस्य विबला । उवाच भैमी 'निःश्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता ॥१५ यस्याभिशापाहुःसार्को दुःसं विन्दति नेपधः । तस्य भूतस्य नो दुःसाहुःसमभ्यधिकं भवेत् ॥ १६ अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम् । तस्माहु.सतरं प्राप्य जीवत्वसुराजीविकाम् ॥ १७ एव तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः । अन्वेपमाणा भर्तारं बने श्वापदसेविते ।। १८ उन्मत्तवद्रीमसुता विलपन्ती इतस्ततः । १३) सत इति । प्रदीसा प्रज्वलिता । मन्युना शोकरूपेणामनेति गम्यते । 'मन्युशोको तु शुक् स्त्रियाम्' इत्यमर । इतश्चतश्च पर्यधावत् परि भ्रान्तवती । आर्षमात्मनेपदम् । (१४ ) मुहुरिनि । उत्पतत हत्यार्पमात्मनेपदम् । लट् च लड्थें । उद- पतादित्यर्थः । एवमुत्तरनापि । विह्वला व्याकुला । आलीयते भीतत्वाद्य हेतोरात्मान गोपयितुमिति भाव । कोशति भर्तारमाह्वयति । .(१५) अतीवेति । अस्याधस्य रोदितीत्यनेन पूर्वण सबन्ध । अन्यथा हि निश्वस्यति पौनरुक्त्य प्रमज्येत । (१६) यस्येति । यस्येति कर्तृकर्मणो कृतीति कर्तरि षष्ठी , अभिशापेन अनिष्टचिन्तनेन । यत्कृतेनानिष्टचिन्तनेनेत्यर्थ । भूतस्य जन्तो न' अस्माकम् 'अस्मदो द्वयोश्चेति बहुवचनम । मम च नलस्य चेत्यर्थ । दुःसात् अभ्यधिक दुःख भवेत् भवतु । ' जन्तौ लीय विचिते' इति भुतशब्दार्थेषु मेदिनी। (१७) अपापेति । अपापचेतस अदुष्टमनस नल य एष ईदृशम् । म इति शेषः। तस्मात् नलात् दु.खतर अत्यन्त दु सम् । असुसजीविका असुखेन जीविका जीवन ताम्। धापर्यनिर्देशे उल् । स्त्रीत्वाट्टा । जीवतु करोतु । धातूनामनेकार्थत्वात्। 'जीवेद्बाहाणजीविकाम् ' (४-११)इत्यन हि मनावित्यमेव कुल्लुको जीवति व्याचल्यो । सुसशून्य जीवस्वित्यर्थः । (१८-१९) एव चिति । युग्मकमेतत् । अन्वेषमाणा अन्वेषयन्तीत्यर्थः एपृ गता' वित्यतोऽनुपूर्वालटः शानन् । श्वापदसेविते श्वापदैहिः पशुभिः १निष्क्रम्य (च) २ रुदतीनि (च), रोदमाना (क ३ नैष नन्दति (क) ४ सद्ध साद (क) ५ अन्वेषति स्म (क) ६ ततस्तत (क. च.)

·श्रीमहाभारते अध्यायः हाहा राजनिति मुहुरितश्वेतश्च धावति ॥ १९ तां कन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम् । करुणं बहु। शोचन्ती विलपन्ती मुहुर्मुहुः ॥ २० सहसाऽभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् । जाहाजगरो प्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ॥ २१ सा प्रस्यमांना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता। नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ॥ २२ हा नाथ मामिह वने प्रस्यमानामैनाथवत् । प्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि ।। २३ कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैपध । कैथं भवाश्चगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो ॥२४ शापान्मुक्त' पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं घेतो धनानि च । सेविते कृतसपने युक्त इत्यर्थः। इतस्ततः प्रदेशे हा हा राजानिति विलपन्ती रुदती । उन्मत्तवत् इतश्चेतश्च धावति । भूते लडापः। (२०२१) तामिति पुनर्युग्मकम् । अत्यय अत्यन्त क्रन्दमाना क्रोशन्ती वाशती विराव कुर्वतीम् । वाशतिस्तिरक्षा शब्द रूढः ।' तिरथा वाशित स्त' मित्यमरः । कुररी पशिविशेषमिव। अस्या हि रत क्रन्दनप्रतिम भवति । अत एवाह मालतीमाघवे भवभूतिः 'नादस्तावाद्विकल कुररीकाजित. स्निग्धताराः' इति। फरुण यथा तथा शोचन्तीम् शोक कुर्याणाम् । शोचते. सकर्मकत्वविवक्षायां त्यात्मान च भार चेति कर्मपदमध्याहार्यम्। सहसा अकस्मात् अभ्यागत समीप प्राप्तम् । अभ्यासपरिवर्तिनी अभ्यासे (मे) आत्मनः समीपे परिवर्तते परिभ्रमति विद्यते या तथाभूताम् । अजगरः सर्प विशेषः स्वनामा ख्यातः । जग्राह गृहीतवान् । (२२) सेति । प्राहेण गृह्णातीति ग्राहोऽनगरः तेन । 'विमापा प्रह' रतिपः। परिष्टुता व्याप्ता] नात्मानमिति प्राणेश्योपिऽप्रियः पतिः पति मतानामित्यही माहात्म्यमेतासामिति मायः। (२३) शोकमा हेति विपदे। विजने निर्मानुषे । एतेन परिमातु. रत्यन्तममायो दोत्यते । मस्यमागा कपली त्रियमाणाम् । अनुधापति मगनुपगम्यसत्यर्थः। (२४) क्यामिति। मामनुस्मृय क्य विकारो भाषप्यारी । अनि पनीय प्रचार प्रविपत्त्यस इत्यर्य: पय स्थास्यसीति या। जगाम गतयान् । दमयन्याः मुमतया गमनस्य परोशतया लिट् । (२५) ननु मानीने सादादि समरहारयतो न मुक मेऽवमानामिति 1.AAI (अ.प.) २ समध्यमार (4) भी (1)४पराविना ५ भागम् (0) अमर नास्ति। पापा (म. न.).

·७७ " नलोपाख्यानपर्व । श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध ॥२५ कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेऽघ । ततः कश्चिन्मृगव्याधो विचरनाहने वने ॥२६ आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह। तां तु दृष्ट्वा तथा प्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् .।। २७ त्वरमाणो मृगव्याधः समातक्रिम्य वेगतः। मुखतः पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च ॥२८ निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस्य मृगजीवनः ।। unter मोक्षयित्वा स तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह॥२९ चेद्गतमपि ननु लभ्येतैय पुनरतादति कृत तन खदेनेत्याह शापादिति । दम. यन्त्या सभावितात् मुक्तः । बुद्धिं शान चेतो विचारशक्तिमिति यावत् । लब्धा लप्स्यस इत्यर्थः। भवानिति कर्तृपद सबध्यते । लभेलृट् । अर्धतोऽस्मात् "कथं भविष्यसीत्यादि पूर्वतरमर्धे योजयन् लब्धेत्यत्र च लब्ध्वेति पाठ कल्प- यन्व्याचक्षाणो नीलकण्ठमहोदयः सर्वथा चिन्त्य एव सहृदयप्रयरैः । अतः पर पुनः शोचति श्रान्तस्येति। श्रान्तस्य श्रम प्राप्तस्य,परिम्लानस्य ग्लानिमनुप्राप्तस्य। (२६) क इति । पूर्वार्ध पूर्वश्लोकोत्तरार्धान्वयि । मृगव्याधः मृगान् विध्यति तथाभूतो मृगवधाजीवी । गहने दुष्प्रवेशे । (२७) आकन्दमानामिति । आकन्दमाना आक्रोशन्ती सश्रुत्य सम्यक् श्रुत्वा । तस्याः ऋन्दित श्रुत्वेत्यर्थ । जवेन वेगेन अभिससार तस्याः समीप जगाम । हेति पादपूर्ती । उरगेण सण ( अजगरेण ) । स पुरसा गच्छ- तीति । आयतेक्षणां आयते दीर्घ ईक्षणे नेने यस्यास्तथाभूताम् । सुन्दरी. मित्यर्थः । एतेन काममूलकत्वमेतत्कृतस्य स्त्रीपरित्राणस्य गम्यते । (२८) त्वरमाण इति । त्वरमाणस्त्वरा कुर्वन् । स्वरतेर्लटः शानच् । वेगतः वेगेन समतिकम्य आक्रम्येत्यर्थः। अजगरमिति शेषः । मुखतः मुखा- प्रति । निशितेन शाणोलीदेन तीक्ष्णेनेत्यर्थः । शो तनूकरण इत्यतो निपूर्वा निष्ठा । शस्त्रेण पाटयामास । विदारितवान् । चौरादिकस्य पटेर्धातू- नामनेकार्थत्वाद्विदारणे वृत्तिः । (२९) निर्विचेष्टमिति। निर्विचेष्ट चेष्ठाभिः शून्यम् । प्रकृतिः खल्यसावजगराणां यदेते प्रस्तमानुपान विचेष्टितु प्रभवन्तीति । भुजग सर्पमजगरम् । स हि भुजेन कौटिल्येन गच्छतीति । विशस्य हिंसिस्वा । शमु हिंसायामित्यतः त्यो ल्यम्। मृगजीयनो मृगा एव जीयनमुपजीविका यम्य तथाभूतः व्याधः । मोक्षायेत्या अजगरोदरान्माक्ष गमयित्वा । प्रातिपदिकाद्वात्वर्थ इति माशशब्दाणच् । १ ग्लानस्य (च. क. न. म.) २ अतः परं 'बृहदश्व उवाच' इत्यधिकं कपुस्तके ३ ता तु कश्चित् (क), तामकस्मात् (च) ४ समधिक्रम्य (न म.), सत्वरं गहने बने (क) ५ अतः परं : समभिकम्य वेगेन सत्वरः स बनेचरः।' इत्य. चिकं कपुस्तके । ६ मुखे तं (क) ७१(च.) .

·७८ श्रीमहाभारते [ अध्याया । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत । कस्य त्वं मृगशापाक्षि कथं चाभ्यागत वनम् ।। ३० कथं चेद महत्कृच्छ्र प्राप्तवत्यसि भाविनी । दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशापते ।। ३१ समेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत । तामर्धवप्रसवीता पीनश्रोणिपयोधराम् ॥ ३० सुकुमारानवद्याशी पूर्णचन्द्रनिभाननाम् अरालपक्ष्यनयनों तथा मधुरभापिणीम् ।। ३३ लक्षयित्वा मृगव्याध कामस्य वशमायिवान । तामेव लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया ॥३४ सान्त्वयामास कामार्तस्तबुध्यत भाविनी । दमयन्त्यपि त दुष्टमुपलभ्य पतिवना ।। ३५ तीबरोपसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना। (३०) समाश्वास्येति । मृगशावाक्षि मृगशावस्य हरिणशिशोरिवाक्षिणी यस्यारतथाभूते । सुदरीत्यर्थ । अभ्यागत आगमनाविपीकृतम् । त्वयेति शेष । (३१) कथमिति । भाविनि अनुशागणि । इच्छु दु खम् । (३२) सर्वमिति । एतत् वृत्त यथावृत्त वृत्त घटितमनातिकम्प । यथा घटित तथेत्यर्थ । आयचक्षे कथितवती । चशिडो लिट् । अर्धवनसवीता अर्धेन वाससा प्रावृताम् । पीनश्रोणिपयोधारा स्थूलनितम्बस्वनीम् ) ( ३३ ) सुकुमारेति । मुसुमाराणि अनवद्यानि निर्दूपणानि धागानि अवयवा यस्यास्ताम् । पूर्णचन्द्रनिभानना पूर्णस्य च द्रस्य निम सदृश आनन यस्यारताम् । अगलपक्षमनयना अरालानि कुटिलानि पक्ष्माणि लोभानि ययो स्तथाभूते नपने यस्यास्ताम् । (३४) लक्षयित्येति । लक्षविल्या दृष्ट्वा । कामस्य मदनस्य वश अधी ननाम् । इयिवान् प्राप्तवान् । इणो लिट कसु । एयमिति किचेत्यर्थे । । व्याध । लक्ष्णया मनोहरया मृदुपूर्वया मृदु मार्दवयुक्तत्व पूर्व तपाभूतया । वाचा करणमूतया । (३५) सान्त्वयामासेति । सान्त्वयामास साम्ना योजयामास | भाविनी तयितु शील यस्यास्तथाभूता तर्कशीलत्यर्थ । अनुपसर्गाणामपि सभावनार्थ । तान्छोलिको णिनि । त दुष्ट शात्या (३६) तोवेति । सीप्रेणात्यन्तिकेन रोपेण समाविष्टा सम्यकृतशरीर प्रवेश । मन्युना कोपेन । 'म युदन्ये रतौ कुधि' इत्यमर । मन्युनत्यधिक चाम्यागता (च म न ) चाम्यगता (क) २ वामध (पक)३ ती 3 4. ~ ·६ig मलोपाख्यानपर्व । स तु पापमतिः ऋद्धः प्रधयितुमातुरः ।। ३६ दुर्धा तर्फयामास दीप्ताममिनिसामिव ।। दमयन्ती तु दुःसार्ता पतिराज्यविनाकृता ॥ ३५ अतीतवारपणे काले शशापैनं रुपा किल । यथाऽहं नैपधादन्यं मनसाऽपि न चिन्तये ।। ३८ तथाऽयं पततां क्षुद्रः परासुर्मगजीवनः । उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः । व्यसु. पपात मोदन्याममिदग्ध इव दमः ॥ ३९ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि त्रिपष्टोऽध्यायः। चप्पष्टोऽध्यायः वृहदश्व उवाच- 25mg-enger सा निहत्य मृगव्याधं प्रतस्थे कमलेक्षणा। वनं प्रतिभयं शून्यं झिल्लिकागणनादितम् ।। १ /reritra मप्यार्पस्वासोढव्यम् । पापमति. पापे पापा वा मतिर्यस्य तथाभूत । आतुरः." कामन व्याकुलीभूतः । प्रधयितु अभिभपितु अन्य कारविषयी कमिति यावत् । तर्कयामासत्युत्तरेण सबन्ध । 'धर्ष स्यात्पभिरे' इति मेदिनी। (३७) दुर्धर्षामिति । दुर्धपी दु.सेन धर्षितु शम्याम् अशक्याभिभवा. मित्यर्थः । अमिशिखामनिज्वालाम् । 'अहिति शिवा' इति ज्वालापर्यायेष्व. • मरः। तर्कयामास विचारयामास । पतिरायविनाकृता पत्या गप्येन च विरहिवा। (३८) अतीतेति । अतीतोऽतिकान्त पापथो वाचो भागों तन तथा. भूते । यत्र न शक्यो वाचाऽऽrमा परित्रानु तथाभूत इत्यर्थः। काले शशाप.. शाप दत्तवती । शापमा यथेति । यथा यदीत्यर्थ । (३९) तथेति । तथा तहत्यिर्थः । मृगजीयनो व्याध. परासुः परांगता असयो यस्य तथाभूत सन् मृतः सन्नित्यर्थ, 'परासुप्राप्तपञ्चत्वपरेतप्रेतस्थिता' इत्यमरः । पतता पतनु । आर्षमात्मनेपदम् । उक्तमा उक्त एव । वचन- समनन्तरमेवत्यर्थः । व्यसु विगतप्राणः सन् । मेदिन्या भूमौ । इति श्रीनलचरितव्याख्याया बालगोधिया प्रयपष्टोऽध्यायः। (१) सेति । सा दमयन्ती प्रतस्थे प्रययौ । ' समवनविभ्यः स्थ इत्यात्मनेपदम् । प्रतिमय भयङ्करम् 1 मिल्लियागगनादित सिलिकाना चोरीणा 'चिलट' इतिख्याताना गणनादि । मादयुक्त वृतम् । 'वीरी झिलिका चश्मा इमाः।' इत्यमरः । १ शुद्रः (क.म.न.) उसी नारा ·6 -- श्रीमहाभारते [अध्यायः सिंहद्वीपिरुरुव्यायमाहिपळगणैर्युतम् । नानापक्षिगणांकीर्ण म्लेच्छ तम्करसोवतम् ॥२ सालवेणुधवाश्वत्यतिन्दुकेइगुदकिंशुकैः । अर्जुनारिष्टसउन्न स्यन्दनव संशाल्मलेः ॥ ३८ / जम्च्याम्रलोधखदिरशोलवेत्रसमाकुलम् । पद्मकामलकप्पक्षकदम्योदुम्बरावृत्तम् ।।४ पदरीविल्वसंछन्नं न्यग्रोधेश्च समायुलम् । प्रियालवालसर्जूरहरीतकिविभीतकैः ।।५ नानाधातुशतैर्नद्धान्विविधानपि चाचलान् । (२) वनमुपवर्णयति सिंहेत्यादिभिश्चतुर्भिः । सिंहेति । सिंहाः दीपिन: चिनकाया च्याप्रविशेषाः 'चित्ता' इति ख्याताः । करुः रोह' इति महा- राष्ट्रमा ख्यातो मृगविशेषः । महिपो बनमहिषः ऋक्षा अच्छमल्ला 'अस्वल' इतिख्याताः मृगा हरिणाश्च तैः । नानोति नानापक्षिणां गणैः आफर्णि - व्यासम् । म्लेच्छाः गोमासखादको यस्तु विरुद्ध बहु भाषते । सर्वाचार- विहीनश्च म्लेच्छ इत्यभिधीयते' इति बौधायनेन परिभाषिताः । (३) सालेति । सालाः सर्जाः ' सालई ' इतिख्याता वृक्षविशेषाः घेणया, घयाः अर्शप्रभृतिरोगनिर्मूलना वृक्षविशेषाः 'धयो घटो नन्दितुरु' शित भावप्रकाश । अश्वत्थाः, तिन्दुकाः स्फूर्जकाः 'टेंभुरणी' इति ख्याता., गुदा 'हिंगणमिदृ' इति ख्याता किंशुकाः पलाशाच । अर्जुनेति अर्जुनाः 'सादडा' इति ख्याता अरिष्टाश्च रिठा' इति ख्यातास्तैः सछन्न आवृतम् । स्पन्दनैस्तिनियः तिवस ' इति ख्यातः । सछन्नामिति समासैक- देशोऽनुवर्तते । सशास्मलैः शाल्मलैः शाल्मालीभः 'सावरी' ति ख्यातैः सहवर्तन्ते तयामूतैः । (४) जम्ब्वः आम्राः लोध्रा लोध' इति ख्याठाः खदिराः 'खैर' इतिख्याताश्च ये साला वृक्षास्तैश्च वेत्रर्वेतसैथ समाकुल व्याप्तम् । पद्मकोति। पद्मकाः पद्मकातरवः आमलकाः प्लक्षाः 'पायरी' इति ख्याताः कदम्बाः कळर' इति ख्याता उदुम्बराश्च तैरावृतम् । (५) बदरीति । न्यग्रोधैर्यटैः । प्रिपालेति प्रियाला राजादनाः 'चार' इतिख्याताः तालाः खजूरा हरीतका हरीतकी ( हिरडा) तिरयः बिभीतकाः 'बेहडा' इतिख्याताश्च : समाकुलम् । (६) नानेति ] अत। परमष्टभ पद यावविनीयान्तानि कर्मपदान्यष्टम. पद्यान्तर्गतेन ददशेत्यनेन सबभ्यन्ते । नाना यानि धातुशतानि तैः नदान बान्च्यासानिति यावत् । अचलान् पर्वतान् ! पक्षितपुष्टान् पक्षिभिर्नादितान १ राइ(क) २ शाक (क) । - ·नलोपाख्यानपर्व। निकुश्मान्परिसंपुष्टान्दरीयाद्भुतदर्शनाः॥६ नदीः सरांसि वापीश्च विविधांश्च मृगद्विजान् । सा बहून्भीमरूपांश्च पिशाचोरगराक्षसान् ॥ ७ पल्बलानि तटाकानि गिरिकूटानि सर्वशः । सरितो निर्झरांश्चैव ददर्शाद्भु“दर्शनान् ॥ यूथशो ददृशे चात्र विदर्भाधिपनन्दिनी । महिपांच वराहांश्च ऋक्षांच वनपन्नगान् ।।९ तेजसा यशसा लक्ष्म्या स्थित्या च परया युता। वैदर्भी विचरत्येका नलमन्वेपती तदा ॥ १० नाविभ्यत्सा नृपसुता भैमी तत्राथ कस्यचित् । दारुणामटवी प्राप्य भर्तृव्यसनपीडिता ॥ ११ विदर्भतनया राजन्विललाप सुदुःखिता। भर्तृशोकपरीताइगी शिलातलमथाश्रिता ॥ १२ निकुआन् लतादिपिहितोदरान् प्रदेशान् । अद्भुतदर्शनाःअद्भुत आश्चर्यजनक दर्शन यासा ताः दरीः कन्दराणि । (७) नदीरिति । महान्तस्तडागा' । वापी खाते चतुर्दिक्षु प्रातदिश निंशदधिकशतहस्तान्यूनो जलाशयाविशेषः । (८) पल्वालानीति । पल्वलानि अल्पसरासि । तडागाः खाते चतुर्दिक्षु प्रतिदिश चत्वारिंशद्धस्तान्यूनो जलाशयाविशेषः । तडागादिलक्षणानि च जला- शयोत्सर्गतत्वे दृश्यानि । गिरिकूटानि पर्वतशिखराणि । सर्वशः सर्वाणि । निझ. रान् झराख्याञ्जलप्रवाहान् । (९) यूथश इति । विदर्भाधिपनन्दिनी दमयन्ती । यूथशः यूथभूतान् । यूथः समूहः । वनपन्नगा आरण्यकाः सर्पाः । सर्पाः हि पन्न पतित यथा तथा गच्छन्तीति। (१०) तेजसेति । स्थित्या स्थैर्येण । अन्वैपती अन्वेषयन्ती । अनु. पूर्यादेपतेरनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यतया लटः शतरि उगितश्चे' ति स्त्रियां दीप् । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वाच नुमभावः । (११) नेति । अविभ्यदित्यार्पम् अविभेदित्यर्थः । भियो लङ् कस्य. चित् करमादपीत्यर्थः । शेपे पष्ठी । दारुणा भीषणा अटवी वन प्राप्य भर्तृ. व्यप्तनपीडिता भर्तुर्दुःखेन सजातपीडा ग्लेशिता वा विललापेत्युत्तरण सम्बन्धः । (१२) विदर्भेति । भारति भर्तुः सन्धिना शोकेन परीतानि अगानि अचयचा यस्यास्तपाभूता। १ पक्षि (क) निकुञपक्षिसंपुष्टा (च) २ चरतो (क) ३ सरित्सरासि च तश (क) ४ दर्शनाम् (क) ५ महिपान्वराहान् गौमायूवृक्षवानर- पसगान् (क) ६ वानरपन्नगान् (च) ७ चचारैका (क) ८ कर्शिता (च. के.)

·. ८२ श्रीमहामारते [अध्यायः दमयन्त्युवाच । यूढोरस्क महाबाहो निपधानी जनाधिप । कनु राजन्नतास्यद्य त्यक्त्वा मां विजने वने ॥१३, अश्वमेधादिभिरि ऋतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।। कथमिष्ठा नरज्यान मयि मिल्या प्रवर्नसे ॥१४ यत्त्वयोक्न नरश्रेष्ठ मत्समक्षं महाद्यते । स्मर्तुमर्हसि कल्याण वचनं पार्थिवर्पभ ॥ १५ यच्चक्ति विहगैर्हसैः समीपे तव भूमिप । मत्समक्षं यदुक्तं ' च तदवेभितुमर्हसि ॥ १६ चत्वार एकती वेदा. साइगोपागाः सविस्तराः । स्वधीता मनुजव्याघ्र सत्यमेकं किलकतः ॥ १७ तस्मादसे शत्रुघ्न सत्यं कर्नु नरेश्वर । उक्तवानसि यद्वीर मत्सकाशे पुरा वचः ।। १८ (१३) न्यूटोरस्कोति । व्यूढ पृथुल वक्षो हृदय यस्य तथाभूत।चूदः सहतविन्यस्तपृथुलेष्वभिधेयवन् । इति मेदिनी।' विमृज्य त्यक्त्या मामिति शेषः। (१४) अश्वमेधेति । भूरिदक्षिणैरिति भूरि भूयिष्ठा दक्षिणा येषु तथा- भूतैः। ऋतुभिर्यनै इष्टया । यशान् कृत्वेत्यर्थः । मयि मद्विपये मिथ्या अस त्यावलम्बी सन प्रवर्तौ । नैतत्सदृशामिति भावः । (१५) यादेति । यत् विवाहयाले ' यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शाविस्मिते । तापश्यपि भविष्यामि सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ (५७-२२) वचन तद्वचनमित्यर्थः । पार्थिवर्षम भूपतिश्रेष्ठ । (१६) यदिति। विगैःविहायास आकाशे गच्छद्भिागमेई. "विहायसो विह चेति विहादेशः } अपेक्षितु आलोचयितुम् । नार्हति तादृश प्रेम त्यामिति भाव.1 (१७) चत्वार इतिावेदा ऋग्यजु: सामायाख्यानासाड्गोपाड्गा अगै रुपाङ्गैश्च मह वर्तमानाः वेदानामड्गानि च शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त उन्दसा चयः । ज्योतिपामयन चेति पइद्गानि प्रचक्षते ॥ ' इत्युक्तानि । उपाङ्गानि च पुराणन्यायमीमासाधर्मशास्त्राख्यानि । एकतः एकस्मिन्पावे। सत्य किल साड्गोपाङगेन वेदचतुष्टयेन समितामेति भावः । ( १८.) तस्मादिति । पुरा मत्सकाशे यद्वच उक्तवानसि तत्सत्य कतुम- हसीति सबन्धः । ' इति उक्तम् सिहोरस्क (क. च.) २ गनोमि त्वं (4) गोसीह (च) ३ श्याप्त (क) खाप्त-(च) ४ फर्नु ( क. च.) ५ तहत (क प.) ६ महरस- काश च तरुक्तं (क.पं.)

·१४ नलोपाख्यानपर्व । ८३ हा वीर ननुनोमाहं नष्टा किल तवानघ । अस्यामटव्यां घोरायां कि मां न प्रतिभापसे ।। १९ भर्सयत्येष मा रौद्रो व्यात्तास्यो दारुणाकृतिः । अरण्यराट् क्षुधाविष्टः किं मां न त्रातुमर्हास ।।२० न मे त्वदन्या काचिद्धि प्रियाऽस्तीत्यमेवीः सदा । तामृतां कुरु कल्याण पुरोक्तां भारती नृप ।। २१ उन्मत्तां मिलपन्ती मा भार्यामिष्टां नराधिप । ईप्सितामीप्सितोऽसि त्वं किं मां न प्रतिभापसे ॥ २२ कृशां दीनां विवर्णा च मलिनां वसुधाधिप । वस्त्रार्धप्रावृतामेकां विलपन्तीमनाथवत् ॥२३ 'यूथभ्रष्ठामिवैकां मां हरिणी पृथुलोचन । न मानयसि मामार्य रेदतीमरिकर्शन ॥०४ महाराज महारण्ये अहमेकाकिनी सती। . (१९) हेति । अनघ निष्पाप । तव नष्टा असता। त्वयाऽपेक्ष्यमाणाऽपि ते नेदानीमस्मि असान्निध्यादिति भावः । नाम प्राकाश्ये । स्पष्टोऽयमर्थ इति भावः। हा इति विपादे । यद्वा तय सत्य'यह नष्टा नाशमनुप्रासेत्यर्थः अन्यत्पूर्ववत् । घोरतमे कानने नाशस्यावश्यभावत्वाद्भूततयाक्तिः । प्रति भाषसे उत्तरयसि । (२०) भक्षयतीति । रौद्रो भयङ्कर पातास्य व्यात्त भक्षणार्य उद्घाट्य प्रसरित आस्य मुख येन तथाभूत । अरण्यराट् अरण्यस्य राट्र राजा सिंहः । क्षुधा आदिष्ट. आक्रान्त । एतेन जीवनप्रत्याशाया अभावो धोत्यते। (२१) नेति । त्वत् त्वत्तः । अन्यारादित्यादिना पञ्चमी । भारती याणीम् । यता सस्याम् । (२२) उन्मत्तामिति । उन्मत्तामुन्मादयुत्तामिव सजाताम् । इष्टा मियाम् । इप्सिता आप्तमिष्टाम्। ईप्सितोऽसीत्यत्र ईप्सितोऽपीत्येव पाठः साधु तम । अपिरेव खत्र प्रयुक्तः प्रतिभाषणाभावस्यायुक्त ता विषदीकुर्यान पुनर- स्तिरिति। (२३) शामिति । पिवर्णा कातिशून्या म्लानामित्यर्थः । (२४) यूथेति । यूथभ्रष्टा यूथात्सजातीयाना समूहाद् भ्रष्टा हरिणीमिव धर्तमानाम् । पृथुलोचन विशाल्नेत्र नल। पृथुलोचनता हि लक्षण महात्मन इति लक्षणविद आचक्षते । अरिकर्षणेति अरीन् कर्षयति वधार्यामति तथा त । कनेति पाठे यश कार्य इत्यतो देवादिकाष्णिचो ल्युट् । कर्शयति पृशीकरोतीति कर्शनः क्षयकारीत्यर्थः । (२५) महाराजोते । महारण्ये एकाविनी असहाया 'एकादाकीनिया १ गामाइमिष्टा ( क. .) २ प्रियेत्यमकृदनवी (च) ३ अवास्तदा (क) दन्ती ( क म है - 1 -- .

·A १ आभाषमाणा स्वां पत्नी (क) सपत्नीमभिभाषन्ती (च) सपना श्रीमहाभारते [अध्यायः दमभन्त्यभिभापे त्वां कि मां न प्रतिमापसे ॥२५ फुलशीलोपसंपन्नं पारसर्वागयोभनम् । नाद्य त्वां प्रतिपश्यामि गिरावस्मिन्नरोत्तमम् ।। २६ क्ने चास्मिन्महाघोरे सिंहळ्यायनिपोवते । शयानगुपविष्टं वा स्थितं या निपधाधिप ॥२७ प्रस्थितं या नरश्रेष्ठ मम शोकविवर्धन। कं नु पृच्छामि दुःसार्ता त्वदथें शोककर्शिता ।। २८ कथिदृष्टस्त्वयाऽरण्ये संगत्येह नलो नृपः। को नु मे ाथ प्रष्टव्य बनेऽस्मिन्प्रस्थितं नलम् ॥२९ . अभिरूपं महात्मानं परव्यूहविनाशनम् । यमन्वेपसि राजानं नलं पद्मनिभेक्षणम् ।। ३० अयं स इति कस्याद्य श्रोष्यामि मधुरां गिरम् । सहाय' इत्याकिनिचा सती। एतेन प्रतिमाषणामावस्यास्यन्तमयुक्तस्य द्योत्यते। (२६) कुलेति । कुल कुलीनता शील सदृत्त ताम्या उपसपन युक्तम् 'शील स्वभावे सद्वृत्ते ' इति मेदिनी । चार्विति चामणि मनोहरााण सर्वाण्य. गानि यस्य स चासौ शोभनध तम् । (२७-२५)मनु पृल्यता यः कोऽपि मदीयमधिष्ठानामिति चेनैतच्छक्य- सघटनामित्याह वन इति । इतः मभृति साथै पद्यद्वयमेक वाक्यम् । शयाना शयन कुर्याणम् । प्रस्थित प्रयान्तमिति यावत् । शोकार्पिता शोकेनाकृष्टा (आकान्तेत्यर्थः ) कृषनिवृत्तप्रेषणाणिचि निष्ठा। कार्शतेतिपाठे कशीकृतेः। (२९) कच्चिादेति । कचिदित्यभीष्टप्रोऽव्ययम् । सगत्य समागम्य त्वया इहारण्ये सगम्य नलो नृपः कश्चिदृष्टः ? इति सन्धः । इतीत्य ध्याहार्यम् । पद्यार्थमिदं पूर्वान्वयि । मे मया । निपातोऽय मे शब्दः । को नु नल पृष्टव्य इति सबन्धः । मच्छेर्द्विकर्मकतया किमर्थश्च नलश्चेति कर्माद्वितयम्। (३०) अभिरूपामिति । अभिरूप विद्वास मनोहर वा ।' प्राप्तरूप. स्वरूपामिरूपा युधमनोशयोः । इत्यमरः । अभिरूपभूयिष्ठा परिपादय मिति' कालिदासः । परब्यूहविनाशन शत्रुसमूहनाशनम्। 'सदोहे प्रकरौष धारनिकरः।' इति हैम । पद्मनिभेक्षण कमलसदृशनत्र । अन्वेषास अन्वी- उसिप गताविम्यतो लद। अनुदानालागस्पास्मोपदस्पानिपल्यापारी पदम्। अतः पर चतुस्लिंश पद्य यावदुत्तरोत्तरपद्यपूर्वार्ध पूर्वपूर्वपद्योत्तरार्धान्वयि । (३१) अयमिति । मधुरा मनोहरा । अय पुरो दृश्यमानः चतु 4 (न.म.) सपन्ना (च) संपन्ना (क) ३ शोमन ( न.म.) शोभना च) शोभनाम् (क) अतः परं च । मनुषता महारान कि मौन प्रतिमापसे । ' इत्याधिक पुस्तके । ४ निवईग (क) ५ संगत्येति ( क ) ६ कथश्च घनेऽसिन्निहित पम् ( क. च.)

·६४] नलोपाख्यानपर्व । अरण्यराडयं श्रीमांश्चतुर्दष्ट्रो महाहनुः ॥ ३१ शार्दूलोऽभिमुसोऽभ्येति पृच्छाम्येनमशकिता। भवान्मृगाणामधिपस्त्वमस्मिन्कानने प्रभुः ॥ ३२ विदर्भराजतनयां दमयन्तीति विद्धि माम् । निपधाधिपतेर्भायर्या नलस्यामित्रधातिनः ॥ ३३ पतिमन्वेपतीमेकां कृपणां शोककर्शिताम् । आश्वासय मृगेन्द्रह यदि दृष्टस्त्वया नलः ॥ ३४ अथवा त्वं वनपते नलं यदि न शसास । मां सदिय मृगश्रेष्ठः दुःसादस्माद्विमोचय ।। ३५ श्रुत्वाऽरण्ये विलाप नै मामाश्वासयत्ययम् । दष्टः चतस्रो दष्ट्रा यहिदृश्यमाना यस्य तथाभूतः अरण्यराट् अरण्यस्य राजा। राजत इति राट्। राजेः किए । 'राजा राट् पार्थिव ' इत्यमरः । " (३२) शार्दूल इति शार्दूलो व्यामः। अभिभुखः समुखः सन् एति गच्छति । अशङ्किता अभीता । ब्रजामि उपगच्छामीत्यर्थः । नल प्रष्ठमिति भावः । गत्वा पृच्छति भवानिति । मृगाणा वन्याना पशूनाम् । कानने अरण्य- विषये । प्रभुः स्वामी । असीति शेषः । (३३) विदति । दमयन्तीति विद्धि दमयन्ती जानीहि । कर्मणो निपातेनाभिधानात्प्रथमा । 'नारद इत्यबोधि स' इत्यादिवत् । आमित्र- घातिनः शनुपातनशीलस्य । ताच्छील्ये णिनिः । (३४) पतिमिति । अन्वेपती अन्विच्छन्तीं । नुमात्मनेपदयोरभाव- स्तूपपादितः प्रागेय । कृपणा दीना । आश्वासय वातानिवेदनेन सुखय । (३५) अथवेति । स्व वनपत इत्यत्र अरण्यनृपत इति पाठरतुन साधुः। नृरतिशब्दस्याधीश्वरसामान्यवाचकत्याभावात् । नृणामेव बधीश्वरे युक्तः प्रयोग एतस्येति । शससि कथयसि । शसु स्तुताविस्यस्य धातूमामनेकार्थ- स्वात्कथने वृत्तिः। प्रयुझते न्यानार्थ एन कवयः । यथा कालिदासः' न मे हिया शसति किंचिदीप्सितम्।' इति ( रघौ) । तहीति यदिशन्दवला. लभ्यते । खादय भक्षय । खादतेनिवृत्तप्रेपणाणाचे लोट् । कुत इत्याह । दुःखादिति । वाक्यमेतत्वादने हेतुमयबोधयति । (३६) शार्दूलमनाचक्षाणमुपलभ्यान्यतः प्रवर्तते श्रुत्वेति। अय व्याघ्रः मां नाबा- सयति । अत इति शेषः । स्वादुसलिला मधुरजलाम्। सागरगमा सागरे गच्छ. न्तीम्। 'गमेः सुपि वाच्य' इति सचा अद्विषदित्यादिना' मुम्! आपगानदीम्। साखापेन जलसमूहेन गच्छत्तीति। यामि प्रयुमिति भावः । अतः परच यथापूर्व यथोत्तर चात्मनो निवेदनस्य नलावषयकस्य च प्रभस्याभावाद्भवितव्यमेव १ अनः परं 'सिंहस्क धो महाबाहु पनपत्रनिभेक्षणः । इत्याधिक कपुस्तके २ अथवाऽरण्यनृपते (क. च.) मामदस्व मृगश्रेष्ठ विशोको कुरु दुखिताम् (च) ४ ममैव मृगराट् स्वयम् (क. च. ८ ·८६ श्रीमहामार | अध्यायः यामीमा स्वादुसलिलामापगां सागरगमाम.॥ ३६ इमं शिलोचयें पृच्छे शुगबहुभिरुच्छितः । विराजद्भिरिवानेकनैकवणमनोरमैः ॥ ३७ नानाधातुसमाकीर्ण विविधोपलभूषितम् । अस्यारण्यस्य महतः केतुभूतामिवोत्थितम् ॥ ३८ सिंहशार्दूलमातड्गवराहक्षमृगायुतम् । पतत्तिभिर्वहुविधैः समन्तादनुनादितम् ।। ३९ किंशुकाशोकवकुलपुन्नागैरुपशोभितम् । कर्णिकारधवप्लभैः सुपुष्पैरुपशोभितम् ४० सरिद्भिः सविहड्गाभिः शिसरैश्च समाकुलम् । गिरिराजमिमं तावत्सृन्छामि नृपति प्रति ॥ ४१ कैश्चित्पौरिति प्रतीयते । नैव पुनः क्वापि सदृष्ट्यान्येतानि । 'श्रुत्वाऽरण्ये विलपित मभैष मृगराट् स्वयमा यात्येष मृष्ट सलिलामापनासागरोपमाम्' इति कचपुस्तक-- धृततु पाठो नैतदपेक्षते। बहुषुपुन:प सदृष्टो नापि चारुतर इत्युपोचतोऽस्माभिः ( ३७ ) अथ पर्वत पृच्छामीत्याह इममिति । शिलोच्चय पर्वतम् । स हि शिलानामुच्चय इति । पुण्य पवित्रम्। शृङ्गैः शिखरैः उच्छ्रितम् । प्रकृत्या. दिखातृतीया । उच्छ्रितशिसरामित्यर्थः । विराजाद्भः शोभमानः । अनु दात्तेत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वालटः शता। नैकवर्णमनोरमैः नेके अनेके वर्णा येपा तान्यत एव च मनोरमाणि । नैकेति नशब्देन सुप्मुपेति समास'। (३८) नानेति । कलापफमेतत् । इतः पर द्वितीयान्तानि पचान्येक- चत्वारिंशगतेन गिरिराजमित्यनेन सबध्यन्ते । नानाधातुसमाकीणी अनेकैी. अभिर्याप्तम् । विविधोपलभूषितम् अनेकप्रकारैः पापाणै रत्नैवां शोभितम् । उपलः प्रस्तरे रत्ने' इति मेदिनी । केतुभूत ध्वजसदृशम् । उस्थित उच्छ्रित. मित्यर्थः । उच्छ्रितमिति पाठस्तु साधुतरः । (३९) सिंहेति सिंहाना शार्दूलानामातगाना (गजाना ) वराहाणा शाणा मृगाणा च अयुतानि दशसहस्राणियरिंमस्तथाभूतम्। अयुतशब्दोऽ भासस्येयता लक्षयति। पतास्त्राभिः पक्षिमिः यतत्लाणि हि पततस्त्रायन्ते तानि चपां सन्तीति । अनुनादित नादयुक्त कृतम् । (४.) किंशुकेति। किंशुकाः पलाशाः। पुन्नागाः 'उडणीति विख्याता कर्णिकाराः 'पागेरा' इति ख्याताः । धवा अशोहरा वृक्षविशेषाः । (४१) सरिद्भिरिति । सविहङ्गाभिः हसादिजलचरपक्षियुक्ताभिः । सरिदिनदभिः समाकुल व्याप्तम् । नृपति प्रति नलविषये । तावत् आदौ । यात्येप मृष्टमलिलामाफ्गा सागरोपगार । ( क ) यायेता मृष्टसालला (ब) २ विराजित दिवस्पग्मिः (प. च. ) ३ मिवोछिनम् (क) मिव स्थितम् (च)४ स्पशोभितम् (च) ५ अन. पर 'पृथिव्या रुचिराकारं चूडामणिमित्र पितम् !' स्यधिक कयुम । ६ प्रश्यामि (च) ।

·नलोपाख्यानपर्व । भगवन्नचलश्रेष्ठ दिव्यदर्शन विश्रुत । शरण्य बहुकल्याण नमस्तेऽस्तु महीधर ॥ ४२ प्रणमे त्वाऽभिगम्याई राजपुत्री नियोध माम्। राज्ञः स्नुपां राजभायी दमयन्तीति विश्रुताम् ॥४३ राजा विदर्भाधिपतिः पिता मम महारथः । भीमो नाम क्षितिपतिश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ॥ ४४ राजसूयाश्वमेधानां ऋतूनां दक्षिणावताम् । 6 आहर्ता पार्थिवश्रेष्ठः पृथुचावश्चितक्षणः ॥ ४५ ब्रह्मण्यः साधुवृत्तश्च सत्यवागनसूयकः । शीलवान्वीर्यसंपन्नः पृथुश्रीधर्मविच्छुचिः ॥ ४६ सम्यग्गोप्ता विदर्भाणां निर्जितारिगणः प्रभुः। तस्य मां विद्धि तनयां भगवंस्त्वामुपस्थिताम् ॥ ४७ (४२) भगवनिति । दिव्यदर्शन दिव्य दर्शन वर्णो यस्य तथाभूत अलौकिकस्वरूपेत्यर्थः । 'दर्शन वर्णमुकुरचक्षु शास्त्रोपलब्धिषु।' इति निकाण्ड- शेषः। विभुत विख्यात । शरण्य शरणे रक्षणे साधो! । 'तच साधु' - रिति यत्। । (४३) प्रणम इति । आभिगम्य आगम्य । प्रणमे नमस्करोमि । आप. स्त । निबोध जानीहि । विश्रुता ख्याताम् । (४४) राजेति । महारथ 'एको दश सहस्राणि योधयेद्यस्तु भन्वि- नाम् । अस्त्रशस्त्रप्रवीणश्च महारथ इति स्मृत. ॥' इत्युक्तलक्षणो वीरः । क्षितिपती राजा । चातुर्वर्ण्यस्य चत्वारो घर्णाश्चातुर्वर्ण्य तस्य । ब्राह्मणक्षत्रिय- पैश्यशूद्राणामित्यर्थः । 'चतुर्वर्णादीना स्वार्थ उपसख्यान' मिति प्य स्वार्थे। (४५) राजसूयेति । राशा सोतव्योऽभिषवद्वारा निष्पादनीयो राजा वा सोमः (लताविशेषः) सूयतेऽस्मिन्स राजसूयो राज्ञा कर्तव्यो यज्ञविशेषः । 'राजसूयसूर्ये'त्यादिनिपातनात्साधु । 'राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेते' ति श्रुतिः । अश्वमेधश्च प्रागुक्त' ऋतुविशेषः । बहुना करणाद्वहुवचनम् । दक्षिणायता भूयिष्ठदक्षिणायुक्तानाम् । भूमार्थे मतुप् । आहर्ता कर्ता । 'आदर्ता नूनाम् ।' इति कादम्बरी । पृथिति पृथुनी विशाले यारु मनोहर अदित स्पन्दन ययोस्तथाभूते च ईक्षणे यस्य स । (४६) ब्रहाण्य इति। ब्रह्माण्यो ब्रह्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो हित।'तस्मै हित मिति यत्। अन च ब्राह्मणयाच्येर ब्रह्मशब्दो गृह्यत इति भाष्ये द्रष्टव्यम्। अन- सूयकः नासूयतीति तथाभूतः । 'असूम् उपतापन' इत्यतो पुल् कर्तरि शील. वान् दोभनस्वमाययुक्त । पृधुश्रीविपुलसपत्ति । (४७) सम्यागेति । गोप्ता राक्षता । गुपेस्तृन् कर्तरि । त्वामुपस्थितां । स्वरसमीपं प्राप्ताम् ।

·८८ भीमहाभारते (अयामा निपधेषु महाराजः श्वगुरो मे नरोत्तमः । गृहीतनामा विख्यातो वीरसेन इति स्म ह ॥ ४८ तस्य राज्ञः सुतो वीरः श्रीमान्सत्यपराक्रमः । क्रमप्राप्तं पितुः स्वं यो राज्यं समनुशास्ति ह॥ ४९ नलो नामारिहा श्यामः पुण्यश्लोक इति श्रुतः । ब्रह्मण्यो वेदविद्वाम्मी पुण्यकृत्सोमपोऽगिचित् ।। ५० यष्टा दाता च योद्धा च सम्यक्चैव प्रशासिता । तस्य मामला श्रेष्ठां विद्धि भार्यामिहागताम् ।। ५१ यक्तश्रियं भर्तृहानामनायां व्यसनान्विताम् । अन्वेपमाणां भर्तारं त्वं मां पर्वतसत्तम ।। ५२ सैमुल्लिखद्भिरेतौह त्वया शृङ्गशतैर्नृपः । (४८)पितृकुलमाख्याय पतिलमिदानीमाचष्टे निपधेविति। गृहीतनामा मुगृहीतनामेत्यर्थः । स च प्रातःस्मरणीयनामा । 'स मुगृहीतनामा स्यावर प्रातः स्मर्यते बुधैः।' इत्युक्ते । (४९) तस्येति । तस्य वीरसेनस्य । पितुः सकाशात् क्रमप्राप्त । पश• क्रमेण प्राप्त राज्य राष्ट्रम् । हेति निश्चये पादपूर्ती वा। (५०) नल इति । नलो नाम नल इति प्रसिद्धः। नाम माकाइये । अरिहा श–णा हन्ता । हन्तेः किम् । वाग्मी वाचोयक्तिपटुः । वाचो युकि- पटुर्वाग्मीति तर्कवाचस्पतिः । अन द्विगकारमेव रूपमित्येके । वस्तुतस्तु 'हलो यमा यमि लोप' इति वैकल्पिक लोप एकगकारमपि रूप मपद्यत एव । सोमपः सोम पिबति तथासूतः । पिरते कः । यज्ञकतेत्यर्थः । तत्रय हि सोमरसः पीयत इति । सोमश्च नाम मानसपरिसरोद्भवोलताविशेषः । यस्य किल सोमस्येव कलाः शुक्ल पक्षे पेनाण्युपचीयन्ते कृष्णे चायई सन्ति । विशेषतश्च स्वरूपादिकमेतस्य मुश्रुते चिकित्सितस्थान एकोनत्रिंशेऽध्याये द्रष्टव्यम् । अग्निमान् आहितामिः । (५१) यष्टेति । यष्टा यजनशीलः । यजेस्ताच्छील्ये तृन् । एवमुत्तरतापि। अबला श्रेष्ठामित्यत्र अचलश्रेष्ठति पाठः साधुतरः। अन्यथा यात्मनः श्लाघा भवतीति। (५२) त्यक्तश्रियमिति । त्यक्ता श्रीः सपद्यया तयाभुताम् । अनाथा नास्ति नाय आश्रयो यस्यास्तथाभूताम् । व्यगनान्विता दुःसयुक्ताम् । अन्वे: पमाणामित्यनुपूर्वादेपतेर्भावादिकालटः शानन्। अनेकार्थत्वादन्वेषणे वृत्तिः । मामिति विद्धीति पूर्वेण सबन्धः । (५३) समुलिखद्भिरिति । समुलिसद्धिरित्यवान युक्तः पाठः । कर्मणि स्मृतः (क. च.) २ अचल श्रेष्ठ (क. च.) ३ नलं नवरात्तमम् (क) तवे (च) स (क. च.)

·मलोपाख्यानपर्व। ८९ कचिदृष्टोऽचलश्रेष्ठ वनेऽस्मिन्दारणे नलः ।। ५३ गजेन्द्रविक्रमो धीमान्दीर्घबाहुरमर्पणः । विक्रान्तः सत्त्ववान्वीरो भी मम महायशाः ॥ ५४ निपधानामधिपतिः कचिदृष्टस्त्वया नलः । किं मां विलपतीमेकां पर्वतश्रेष्ठ विठ्ठलाम् ।। ५५ •गिरा नाश्वासयस्यद्य स्वां सुतामिव दुःखिताम् । वीर विक्रान्त धर्मज्ञ सत्यसंध महीपते ॥ ५६ यद्यस्यस्मिन्धने राजन्दर्शयात्मानमात्मना । कदा सुस्निग्धगम्भीरां जीमूतवनसन्निभाम् ।। ५७ श्रोष्यामि नैपधस्याहं वाचं ताममृतोपमाम् । वैदेभीत्येव विस्पष्ट शुभां राज्ञो महात्मनः ।। ५८ आम्नायसारिणीमृद्धां मम शोकविनाशिनीम् । नैराकारश्यात् । स आकाश उल्लिखद्भिः घर्षद्भिः अभ्रकरित्यर्थः। एतेन च दूरस्थस्यापि दर्शने शक्तिरभिव्यज्यते । दारुणे भयङ्करे । कचिदिति प्रभे। (५४) नल विशिष्टि गजेन्द्रविक्रम इति । गजेन्द्रविक्रमः गजेन्द्रस्येव विक्रमी गतिर्यस्य तथाभूतः । 'द्विरदेन्द्रगतिश्वकोरनेन' इति मृच्छकाटकम् अमर्पणः अभिभवासहिष्णुः । अमर्पश्चावश्यको गुणविशेषो विशेषतो राशाम् । अत एवाह भारवि. 'अमर्पशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्दैन न विद्विपादरः।' इति । विक्रान्त. पराकमशाली सत्त्ववान् बलशाली । (५५) निषधानामिति । विलपतीति आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान नम्। विह्यला व्याकुलाम् । अर्धमिदमुत्तरान्वयि । (५६) गिरेति । गिरावाचा करणभूतया। पुनर्नलमेवोद्दिश्याह वीति। अर्धमेतदुत्तरान्वयि । स यसन्ध सत्या सन्धा प्रतिज्ञा यस्य तथाभूत । 'सधा स्थितिप्रतिशयोः' इति मेदिनी। (५७) यदीति | आत्मना स्वयमेव आत्मान स्व स्वीयां मूर्ती वा। फदेत्याद्यर्धमुत्तरान्वयि । सुस्निग्धगम्भीरा सुतरा निग्या नेहवती चासौ गम्भारा च ताम् । जीमूतस्वनसानमाम् मेघध्वनिसदृशीम् । (५८) श्रीप्यामीति ।नेपघस्य वैदर्भि इति विस्पष्टा वाच कदा श्रीष्या- मोति सपन्धः । ता पूर्वमनुभूताम् । अनुभूतार्थकत्वाच न यच्छन्दापेक्षा 'प्रकान्तप्रसिद्धानुभूतार्थकस्तच्छब्दो यच्छन्द नापेक्षते' इत्युक्तेः । (५९) आग्नायति । अर्धमेतत्पूर्वपट्यान्वयि । आसायसारिणी आमायस्य वेदस्य सार उत्कृष्पोशः अस्त्यस्यां तथाभूतां । वेदतुल्यामि यर्थः । मद्धाम् १ अरिमन्योरे यने (च) २ वैदहीति (क) वैदयत्येिककथितां (च) ३ भारमाभिधायिनी ( क ) आत्मानुसारिण (च) ।

·AN H भीमहामारो [अध्यायः भीतीमावासय च मां नृपते धर्मवत्सल || ५९ इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी । दमयन्ती ततो भूयो जगाम दिशमुत्तराम ।। ६० सा गया त्रीनहोरानान्ददर्श परमाइगना । तापसारण्यमतुलं दिव्यफाननशोभितम् ॥ ६१ चासष्ठभृग्वानिसमस्तापसी पनाभितम् । नियतैः संयताहारैर्दमशौचसमन्वितैः ।। ६२ अन्भर्वायुभव पत्राहारैस्तथैव च । जितेन्द्रियैर्महाभागः स्वर्गमार्गादिक्षाभः । मुसमृदा अदीनामिति यावत् । आमाभिधायिनीमित्यादिस्तु पाठ उपेश्यः समयेऽस्मिन्मृद्धपदस्य दमयन्त्यात्मनि प्रयोगासमवात्। धर्मवत्सल धर्ग कसल स्निग्ध (प्रणयिन् ) स्निग्धस्तु वत्सल ' इत्यमरः । (६०)इतीति । इति एवप्रकारेण । पर्वत प्रत्येव प्रस्तुते वचने स्मृता- धुपस्थितत्वान्नलमुद्दिश्योक्तिरप्रधानैवेति गिरिश्रेष्ठमित्येवोक्तम्। पार्थिवनन्दिनी राजपुत्री। भूयः पुनरपि । ततस्तरमा प्रदेशात् । । (६१ ) सेति । त्रीन् अहोरागान् गत्या अहोरात्रत्रय यावदविच्छेदेन गमन कृत्वेत्यर्थः।' कालाध्यनोरत्यन्तसयोग' इवि द्वितीया । परमाद्गना उत्कृष्टा स्त्री तापसारण्य तापसाना तपस्विना अरण्य दिव्यकाननशोभित दिव्यस्य दिवि भवस्य काननस्य नन्दनाख्यस्य वनस्येर शोभित शोभा यस्य तथाभूतम् । दिव्यकाननमिव शोभितामिति वा । (६२)कानन विशिनष्टि वसिष्ठेत्यादिवसिष्ठो भुगुरत्रिश्चेत्येते स्वनामख्याता मुनिप्रवरा. तत्तुल्यैः । नियतैर्नियमवद्भिः। नियमाश्च 'शौचसन्तोषतपः- स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा' इति पतञ्जलिना प्रोक्ताः। सयताहारैः सयतो निगृहीतो योगविरुद्धपदार्थवर्जनेन स्वरूपसकोचमापादित आहारो यैस्तथा- भूतैः । अस्पाहारैर्या असाहार' प्रयासश्च प्रजल्यो नियमग्रहः। जन सगश्च रोल्य च पड्भिर्योगो विनश्यति ॥' इत्युक्तेः । दमाचसमन्वितैः दमस्थ शोचेन शुद्धतया निर्दुष्टत्वेन समन्वितैः निर्दोषदमशालिभिरित्यर्थः । नपत्र दमशौचयोद्वंन्द्र. । नियमान्तर्भूततया शौचस्य पुनर्वचने पौनरु. त्यापत्तेरिति । (६३) अब्भक्षैरिति । भक्षन्त इति भक्षाः भक्षयितारः । पचाद्यन् । अपा भक्षा. 1 ' सर्व वाक्य सावधारण ' मिति न्यायात् अपामेव भक्षितारो नान्यस्येत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । पाहारैः पर्णानि सुक्षेभ्य' स्वय पतितानि आहारो भक्ष्य येपा ते। 'स्वय विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसः इति कालिदासः। स्वर्गमार्गाददृशुभिः । स्वर्गस्य प्राप्त्युपाय साक्षात् द्र छुमि. च्छा। वल्कलजिनसवीतः वल्कलैक्षित्वचाभि अजिनैर्मृगचर्माभिश्च सबरीतः १ नास्तीद कपुस्लके । २ दर्शितम् (च) , ..

·६४] नलोपाख्यानपर्व। वल्कलॉजिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः ।। ६३ तापसाध्युपितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् । नानामृगगणैर्जुष्टं नानामृगगणायुतम् ॥ ६४ तापसैः समुपेतं च सा दृष्टैव समाश्वसत् । सुभूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचां सुद्विजानना ॥ ६५ वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना ......... सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ॥ ६६ योपिद्रलं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी । साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता ॥ ६७ स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सस्तासैश्च सा। पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः ॥ ६८ मावृतैः । सयतेन्द्रियैः यत यमः । भारे क्तः। सम्यक् यतेषु यमेषु इन्द्रियाणि येषां तैः । यमससक्तेन्द्रियरित्यर्थ । अर्थान्तरागीकारे तु जिते. न्द्रियैरित्यनेन पौनरुक्त्यापत्ति । यमाश्च 'अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा' इति पतअलिनोक्ताः । उपशोभितमिति पूर्वस्मात्पद्यादनुकृप्यते । (६४) तापसाध्युपितमिति । तापसाध्युपित तापसै कृतावासम् । अधि. पूर्वाद सेर्निष्ठा । य जादित्वात्सप्रसारणम् | आश्रममण्डल आश्रमप्रदेशम् । जुष्ट सेवितम् । जुपी सेवन इत्यतो निष्ठा। नानामृगगणायुतमित्यत्र शाखामृगगणायु. तमित्युचितः पाठः। शासामृगाश्च वानरा । तेषा गणानामयुत यस्मिंस्तथाभूतम्। (६५) तापसैरिति । मुद्विजानना शोभना द्विजा दन्ता आनन च यस्या. स्तयाभूता ! शोभना दन्ता यस्मिंस्तथाभूतमानन यस्या' साया । समाश्वसत् सम्यगाश्वास माप्तवती आपूच्छ्यिसेर्लङ् । (६६) वर्चस्विनीति । वर्चस्विनी तेजस्विनी। 'अस्मायेत्यादिना' विनिः। सुप्रतिष्ठा मुजधनामिति नीलकण्ठ । शोभना प्रतिष्ठा स्थैर्य यस्यास्तथाभूतेति तु सुक्तम् । स्वसितायतलोचनेत्यन 'स्वञ्चितोयतगामिनी' ति चतुर्भुजः पठति । व्याचष्टे च स्वञ्चित मन्दोपक्रम यथा तया गानुशील यस्यास्तामिति। स्वचितशब्दः पुनः मन्दत्वप्रतिपादने न समर्थः । आश्रमपद आश्रमप्रदेशम्। (६७) योपिदिति । योपित्सु स्त्रीपु रत्न श्रेष्ठा। तपस्विनी अनुकम्पा । तपोवृद्धान् तपसा वृद्धान् ज्येष्ठ न्। तानृपीनित्यर्थः । अभिवाद्य नमस्कृत्य । अभिपूर्वको हि वादयतिः प्रणामे । (६८) स्वागतमिति । ते दमयन्त्याः । प्रोक्ता औच्यन्त । यथान्याय यथायोग्यं पूजा बहुमानम् । १ शाखा (क.न. म.) अतःपरं सा दृष्ट्ववानापदं चारुमृगानेषेवितम् शाखामृगगणेश्चैव तापमश्च समन्वितम् ।' इत्यधिक चपुरतके २ नास्तीदमः चपुस्तके ३ खाँचमतो सुपतिष्ठा स्वधितोपतगामिनी (च) ४ मनखिनी (च) ५ तापसोत्तमैः (म.क. च.)

·- भीमहाभारते [अध्यायः भीतीमावासय च मां नृपते धर्मवत्सल ।। ५९ इति सा तं गिरिश्रेष्ठमुक्त्वा पार्थिवनन्दिनी । दमयन्ती ततो भूयो जगाग दिशमुत्तराम ।। ६० सा गत्वा त्रीनहोरोमान्ददर्श परमाइगना । तापसारण्यमतुलं दिव्यकाननशोभितम् ॥ ६१ वासिष्ठभृग्यनिसमस्तापसरपगाभितम् । नियतैः संयवाहारैर्दमशोचसमन्वितैः ।। ६२ अन्भर्वायुभक्षेश्य पत्राहारैस्तथैव च । जितेन्द्रियैर्महाभागैः स्वर्गमार्गादभिः । मुसमृदा अदीनामिति यावत् । आत्माभिधायिनीमियादिस्तु पाठ उपेक्ष्यः समयेऽस्मिद्धपदस्य दमयन्त्यात्मनि प्रयोगासमवात् । धर्मपत्सल घर्ग कसल स्निग्ध (प्रणयिन् ) स्निग्धस्तु वत्सल' इत्यमरः । (६०)इतीति । इति एकप्रकारेण । पर्यंत प्रत्येक प्रस्तुते बनने स्मृता- घुपस्थितत्वान्नलमुद्दिश्योक्तिरप्रधानैवेति गिरिश्रेष्ठमित्येवोक्तम्। पार्थिवनन्दिनी राजपुत्री । भूयः पुनरपि । वतस्तस्मा प्रदेशात् । (६१) सेति । नीन् अहोरानान् गत्वा अहोरात्रनय यायदापिच्छेदेन गमन कृत्वयर्थः। 'कालाध्वनोरत्यन्तसयोग' इति द्वितीया । परमाङ्गना उत्कृष्टा स्त्री तापसारण्य तापसाना तपस्विना अरण्य दिव्यमाननशोभित दिव्यत्य दिवि भवस्य काननस्य नन्दनाल्यस्य यनस्येव शोभित शोमा यस्य तथाभूतम् । दिव्यकाननमिव शोभितामति वा । (६२)कानन विशिनष्टि वसिष्ठेत्यादिवसिष्ठो भुगुरनिश्चेत्येते स्वनामख्याता मुनिप्रवराः । तत्तुल्यै । नियतैनियमवद्भिः। नियमाश्च 'शौचसन्तोपतपः- स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा'इति पतञ्जलिना प्रोक्ताः। सयताहारैः सयतो निगृहीतो योगविरुद्धपदार्ययजनेन स्वरूपसकोचमापादित आहारो यैस्तथा- भूतैः । अपाहारा ' अत्याहारः प्रयासश्च प्रजल्यो नियमग्रहः। जन सगश्च रोल्प च पभियोगो विनश्यति ॥ इत्युक्तः । दमशौचसमन्वितैः दमस्य शौचेन शुद्धतया निर्दुष्टत्वेन समन्वितैः निर्दोषदमशालिभिरित्यर्थः । नपत्र दमशौचयोद्धन्दः । नियमान्तर्भूततया शौचस्य पुनर्वचने पौनक- क्ल्यापत्तेरिति। (६३) अभक्षैरिति । भक्षन्त इति भक्षाः भक्षयितारः । पचायन् । अपा भक्षः। ' सर्व वाक्य सावधारण ' मिति न्यायात् अपामेव भशितारो नान्यस्येत्यर्थः । एवमुत्तरजापि । पहारैः पर्णानि वृक्षम्या स्वय पतितानि आहारो भक्ष्य येषा ते स्वय विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तिता परा हि काष्ठा तपसः' इति कालिदास । स्वर्गमादिक्षुभिः । स्वर्गस्य प्राप्युपाय साक्षात् द्र घुमि च्छा विल्कराजिनसवीत. वल्कलै एक्षित्वचाभिः आजनैगचर्मभिश्च सवीत: नास्तीदं कपुस्तके । २ दर्शितम् (च) .

·+ ६४] मलोपाख्यानपर्व। वल्कल जिनसंवीतैर्मुनिभिः संयतेन्द्रियैः ।। ६३ तापसाध्युपितं रम्यं ददर्शाश्रममण्डलम् । नानामृगगणैर्जुष्टं नानामृगगणायुतम् ॥ ६४ तापसैः समुपेतं च सा दृष्दैव समाश्वसत् । सुभूः सुकेशी सुश्रोणी सुकुचा मुद्विजानना ।। ६५ वर्चस्विनी सुप्रतिष्ठा स्वसितायतलोचना 161 सा विवेशाश्रमपदं वीरसेनसुतप्रिया ।। ६६८ योपिद्रत्नं महाभागा दमयन्ती तपस्विनी । साऽभिवाद्य तपोवृद्धान्विनयावनता स्थिता ।। ६७ स्वागतं त इति प्रोक्ता तैः सर्वैस्तापंसैश्च सा। पूजां चास्या यथान्यायं कृत्वा तत्र तपोधनाः ॥ ६८ प्रावृतैः । सयतेन्द्रियैः यत यमः । भाने क्तः। सम्यक् यतेषु यमेषु इन्द्रियाणि येषां तैः । यमससक्तेन्द्रियरित्यर्थः । अर्थान्तरागीकारे तु जिते. न्द्रियरित्यनेन पौनक्यापत्तिः । यमाश्च 'अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा ' इति पतञ्जलिनोक्ताः । उपशोभितमिति पूर्वस्मात्पादनुकृप्यते । (६४) तापसाध्युपितमिति । नापसाध्युपित नापतैः कृतावासम् । अधि. पूर्वादसेनिठा । य नादित्वात्सप्रसारणम् | आश्रममण्डल आश्रमप्रदेशम् । जुष्ट सेवितम् । जुपी सेवन इत्यतो निष्ठा। नानामृगगणायुतमित्यप्र शासामृगगणायु. तमित्युथितः पाठः शाखामृगाश्च वानराः। तेषा गणानामयुन यस्मिंस्तथाभूतम्। (६५) तापसैरिति । मुद्विजानना शोभना द्विजा दन्ता आनन च यस्या. स्तथाभूता । शोभना दन्ता यस्मिरतथाभूतमानन यस्याः साया । समाश्वसत् सम्यगाश्वासं प्राप्तवती आइपूर्वान्छ्वसेर्लट् । (६६) वर्चस्विनीति । वर्चस्विनी तेजस्विनी। 'अस्मायेत्यादिना' विनिः। मुप्रतिष्ठा सुजघनामिति नीलकण्ठः । शोभना प्रतिष्ठा स्थैर्य यस्यास्तथाभूतेति तु सुत्तम् । स्वसितायतलोचनेत्यन 'स्वाचितोयतगामिनी' ति चतुर्भुजः पठति । व्याचप्टे च स्वश्चित मन्दोपक्रम यथा तथा गन्नुशील यस्यास्तामिति। स्यश्चितशब्दः पुनः मन्दत्वप्रतिपादने न समर्थः । आश्रमपद आश्रमप्रदेशम्। (६७) योपिदिति । योपित्सु स्त्रीषु रत्न श्रेष्ठा । तपस्विनी अनुकम्पा । तपोवृद्धान् तपसा वृद्धान् ज्येष्ठ.न् । तानृषीनित्यर्थः । अभिवाद्य नमस्कृत्य । अभिपूर्वको हि वादयतिः प्रणामे । (६८) स्वागतमिति । ते दमयन्त्याः । प्रोक्ता औच्यन्त ! यथान्यायं यथायोग्यं पूजा बहुमानम् । १ शाखा (क. म. ग. ) अनःपरं सा दृष्ट्ववाश्रमपदं चारुमृगानेषेवितम् शाखामृगगणेथेव तापलेश्व समन्वितम् ।' इत्यधिक चपुस्तके २ नारतीदम चपुस्तक ३ याच मती सुपतिष्ठा स्वधितोपतगामिनी (च) । मगखिनी (च) ·९२ श्रीमहाभारते [अभ्यायः आस्यतामित्यथोचुस्ते ब्रूहि कि करवाम हे। तानुवाच वरारोहा कशिद्भगरतामिह ।। ६९ तपस्वनिपु धर्मेपु मृगपक्षिपु चानघाः । कुशलं वो महाभागाः स्वधर्माचरणेषु च ।। ७० तैरुक्ता कुशलं भद्रे सर्वत्रेवि यशस्विनी । 'ब्रूहि सर्वानवद्याइगि का त्वं किंच चिकपिसि ।। ७१ इस्दैव ते परं रूपं मुर्ति च परमामिह । विस्मयो नः समुत्पन्नः समाश्वासहि मा शुचः ।। ७२ -अस्यारण्यस्य देवी त्वमुताहोऽस्य महीभृतः। अस्याश्च नद्याः कल्याण यद सत्यमनिन्दिते ॥ ७३ साऽब्रवीत्तानृपीनामरण्यस्यास्य देवता । न चाप्यस्य गिरेविप्रा नैव नद्याश्च देवता ||७४ मानुपी मां विजानीत यूयं सर्वे तपोधनाः। विस्तरपामिधास्यामि तन्मे शृणुत सर्वशः ॥ ७५' विदर्भेपु महीपालो भीमो नाम महीपतिः । तस्य मां तनयां सर्वे जानीत द्विजसत्तमाः ॥७६ (६९) आस्यतामिति । अथ ते, हे इति सबुद्धिरियं दमयन्त्याः । आस्यतां उपविश्यताम् । आस्तेः कर्मणि लोट् । त्वयेति शेषः । किं करयाम कुर्याम | करोतेर्लोट् । तानित्युत्तरपद्यान्वयि । (७०) तपसीति । तपसि तपोविषये । एवमुत्तरनापि वैपयिक एवाधारे सप्तमी । कच्चिद्भगवतां कुशलम् इति संबन्धः। (७१) तैरिति । सर्वानवद्याड्गि सर्वाणि अनवधानि दूपणानहरंग्य- ड्गानि यस्यास्तथाभूते। चिकासि कर्तुमच्छसि । करोतेः सन् । (७२) दृष्ट्वति । पर श्रेष्ठ, न' अस्माक, विस्मय आश्चर्य समुत्पन्नः जातः। लोकातिशायित्वाकान्त्यादीनामिति भावः। मा शुचः शोक मा काई- शुचिर पूतीमाय इत्यतो देवादिकात् ‘माई लुट्' इति लुट् । इरिस्वाद । धान्नामनेकार्थत्वाच्छोके वृत्तिः । (७३) अस्योत । व अस्य अरण्यस्य दैी उताही अथवा अस्य महीभृतः पर्वतस्य । उताहो अस्येति प्रगृह्यत्वाभाव आर्षः । अस्याश्चेति चकारो पार्थः । च अथवेत्यर्थ देवीति प्रश्ने कारः। (७५)मानुपीमिति । हे तपोधनाः यूयं स कारमा विजानीत अवगच्छता विस्त धालानुवर्ती । अभिधास्यामि यस्यामि मे वृत्तमिति शेषः। सर्वशः सम्। (७६) विदर्भाध्यति । महोपालः महीं पालयति तथाभूतः । महीपतिः राजा । अत्र चैको यौगिका परश्च रूढः शब्दः । अन्यथा पौनकरत्यापत्तेः।" जानीत यूयामिति दोपः।

·६४ - थाभः। आर्यः साधो सौषिदल' इति विश्वः तल्लक्षण च ' कर्तव्यमाचरन स्मृतः।' इति । अकृतात्माभः कृत कार्य, भावे क्तः । अश्तेप्वकार्ये- नलोपाख्यानपर्व। निपधाधिपतिर्धीमानलो नाम महायशाः । वीरः संग्रामाजीद्वद्वान्मम भर्ता विशांपतिः ॥ ७७ देवताभ्यर्चनपरो द्विजातिजनवत्सलः । गोप्ता निपधवंशस्य महातेजा महाबलः ।। ७८ सत्यवान्धवित्प्राज्ञः सत्यसंधोरिमर्दनः । ब्रह्मण्यो दैवतपरः श्रीमान्परपुरचयः ॥ ७९ नलो नाम नृपश्रेष्ठो देवराजसमद्युतिः 12. . . मम भर्ता विशालाक्षः पूर्णेन्दुवदनोऽरिहा ॥ ८० आहर्ता ऋतुमुख्यानां वेदवेदाङ्गपारगः । सपलानां मृधे हन्ता रविसोमसमप्रभः ॥ ८१ स कैश्चिनिकातिप्रज्ञरैनायरैकृतात्माभः । आहूय पृथिवीपालः सत्यधर्मपरायणः ॥ ८२ (७७) निपधेति । सप्रामाजित् सग्रामेषु युद्धेपु जयति उत्कर्ष प्राप्नोति तथाभूतः । विशापतिः नरपतिः राजा नलः मम भर्ती । (७८) भर्तारमुपवर्णयति द्वाभ्याम् । देवतेति । देवतानामभ्यर्चनमेव पर कार्यान्तरापेक्षया प्रधान यस्य तथाभूत । द्विजातिजनवत्सलो ब्राह्मणजन- प्रणयी । द्वे जाती जन्मनी येषा ते द्विजातयो ब्राह्मणा।' मातुर्यदये जायन्ते द्वितीय मौअिबन्धनात् । ' इत्युत्तेह्मिणाना द्विजन्मता । एप च शब्दो वर्गप्रयसाधारणोऽपि रूढ्या ब्राह्मणेप्येव प्रयुज्यते । गोप्ता राक्षता । देवतपरः दैवतानि पराणि इतरापेक्षया प्रधानानि यस्य स । परित्यज्य कार्यान्तराणि देवानव सेवमान इत्यर्थः । परपुरमयः परेपा शत्रूणा पुराणि नगराणि जयति पराभूय गृह्णाति तयाभूत'। सज्ञाया भजीत्यादिना सशाया सिद्धः पुरञ्जय- शब्दो गोण्या लक्षणयाऽन्यत्रापि प्रयुज्यते । ( ) नल इति । देवराजसमुद्युतिः। इन्द्रतुल्यकान्तिः । आरहा अरीन् हन्ति तथाभूतः । एनः किम् । (८१) आहतेति । अतुमुख्याना यज्ञेषु प्रधानाना आहता की । वेद- वेदागपारगः वेदेषु वेदानामगषु च पूर्वमुक्तेषु पारगः पारगतः। मृधे युद्ध सपत्नानां शत्रूणां, ते हि सहैकस्मिन्नर्थे पतन्तीति कल्पद्रुमः । सपत्नीव विद्या मानः सपत्नइति तु भानुदीक्षित। तन्मते व्यन् सपत्न इति निर्देशाददन्तत्वम्। (८२) स इति । निकृतिप्रशैः शाट्यकर्मणि पण्डितः। अनार्यः असा. काममकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य (वै+आर्य) इति प्वात्मा मनो येषां तैः । उत्तरपद्येन सबद पद्यमिदम् । अतस्तत्रापि यानि तृतीयान्तानि तानि कश्चिदिति पदेन सयध्यन्त इति बोध्यम् । । .

·श्रीमहाभारते [ अध्यायः . . 'देवने कुशलैर्जिर्जितो राज्यं वसूनि च। "तस्य'मामवगच्छध्वं भायी राजर्षभस्य वै ।। ८३ दमयन्तीति विख्यातां भर्तुर्दर्शनलालसाम् । सा वनानि गिरीश्चैव सरासि सरितस्तथा ॥ ८४ पल्वलानि च सर्वाणि तथाऽरण्यानि सर्वशः। अन्वेपमाणा भर्तारं नलं रणविशारदम् ।। ८५ महात्मानं कृतास्त्रं च विचरामीह दुःखिता। कचिद्भगवतो रम्यं तपावनामदं नृपः ॥ ८६ भवत्प्राप्तो नलो नाम निपधानां जनाधिपः । । 'यत्कृतेऽहमिद दुःसं प्रपन्ना भृशदारुणम् ॥ ८७ वनं प्रतिभयं घोरं शार्दूलमृगसेवितम् । यदि कैश्चिदहोरात्रैर्न द्रक्ष्यामि नलं नृपम् ॥ ८८ (८३) देवन इति । देवने यूतकर्मणि । जिहौः कुटिलैः । ' तथापि जिलः स भवजिगीपया ' इति भारविः। राप्य वसूनि द्रव्याणि च जितः । जयतेर्दिकर्मकत्वात्र राज्यस्य वसूना च नलस्य च (तच्छब्दार्थस्य ) कर्मत्वम् । अवगच्छध्वम् अवगच्छत जानीत । अपपूर्वो हि गमिझने । आर्षमात्मनेपदम्। राजर्षभस्य राजश्रेष्ठस्य । अत नरमूननवतितम पद्य यावदुत्तरोत्तरसबद्धानि पद्यानि । (४) दमयन्तीति । विख्यातां प्रसिद्धाम् । दर्शनलालसाम् दर्शने लालसा आत्यन्तिकी इच्छा यस्यास्तशाभूताम् । सापेक्ष वेऽपि गमकत्यास- मासः। 'अमिलापश्च तर्घश्च सोऽयर्थ लालसा' इयमर, लालसेति | समतेी. तूनामनेकार्थत्वादीप्साया वर्तमानाबान्तादच) यप् च ।सा पूर्वोक्तवृत्ता अहम् । (८५) पल्पलानि । पल्बलानीति अल्पानि सरासि । 'पल्वल चाल्प- सर' इत्यमरः । सर्वश' साणि । रणविशारद युद्धकणि विद्वारा प्रगल्भ वा ' विमुप्रगल्भौ विशारदी' इत्यमरः । (८६) महात्मानमिति ! कृतास्त्र अभ्यस्तास्त्रम् । अन्वेपमाणेति पूर्वेण सबन्धः । कधिदिति प्रश्ने । तपोवनामित्यस्य प्राप्त इत्युत्तरेण सबन्ध । (.८७) भवेदिति । जनाधिपो राजा । ब्रह्मन् ब्राह्मणाः । आर्षमेक्व चनम् । प्रपा प्राप्ता । भृशदारुण भृता सख्यातिगामिनो दारुणा भयानका मारा यस्मिस्तथाभूनम् । भृशशब्दस्य द्रव्यवृत्तितया पुस्त्वम् । यीये शीमा असचे स्यास्त्रिया सत्त्वगामि यत्' इत्यमरान् । (८८) यनमिति । प्रतिभय स्वरूपत एक मयकरम् । घोर पुरन्ति नन्ति हिंसागुमभूतपो यस्मिस्तत्। घुर भीमार्यशब्दयोरित्यतोघम्। घोरत्ये हेतुमाह शार्दूलमासेवितमिति। पदीयुतरावपमिदम् । यदि वैश्विदहो. रोन, साधनभूत।

·। १५ (९३) भैमीति । धर्मभृता धर्म विभ्रति पुणन्ति तेषा मध्ये । भृतः किए। निर्धारणे पष्ठी।विगतज्वर प्रशान्तपीडम् । द्रश्यस इत्यापमात्मनेपदम्। ev] नलोपाख्यान आत्मानं श्रेयसा योइये देहस्यास्य विमोक्षणात् । को नु मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरपर्पभम् ।। ८९ कथं भविष्याम्यद्याहं भर्तृशोकाभिपीडिता। तथा विलपतीमेकामरण्ये भीमनन्दिनीम् ।। ९० दमयन्तीमयोचुस्ते तापसाः सत्यदर्शिनः । उदर्कस्तव कल्याणि कल्याणो भविता शुभे ॥ ९१ वयं पश्यामस्तपसा क्षिप्रं द्रक्ष्यसि नैषधम् । निषधानामधिपति नलं रिपुनिपातिनम् ॥ ९२ भैमि धर्मभृतां श्रेष्ठं द्रक्ष्यसे विगतज्वरम् । विमुक्तं सर्वपापेभ्यः सर्वरत्नसमन्वितम् ॥ ९३ (८९) आत्मानमिति । तहीत्यध्याहियते यदिशन्दबलात् । अस्य भवता पुरो वर्तमानस्य देहस्य मदीयस्य शरीरस्य बिमाक्षणात् त्यागात् । त्याग विधाय । त्यब्लोपे पञ्चमी । आत्मान स्व श्रेयसा कल्याणेन योदये योजयिष्यामि। युजेरन्तभाधितण्याल्लुट् । अमति पत्यौ जीवितस्य निरर्थकतया त्यक्स्वेद श्रेयः सपादयिष्यामीति भावः । कुतो जीवितहानिरित्यनाह क इति । हि यतः त पुरुषर्षभ नरश्रेष्ठ नल ते विना मे अर्थः प्रयोजन किम् । न काश्चिदर्थ इति भावः। तमृते इति 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यत' इति द्वितीया। 'ते देवदत्तमिति द्वितीयापीष्टा' इति दिगंतरर्तेऽन्यैश्चे' ति कलापसूने दुर्गः । विशेषतस्तु प्रागेव प्रपञ्चितम् । (९०) कथमिति । भत्रिति भर्नु सबन्धिना शोकेन सर्वतः पीडिता । "फथ भविष्यामि अवस्थास्ये । नैव मयाऽस्थातु शक्यमित्यर्थः । तथा तेन प्रकारेण । विलपती विलाप दुर्यतीम् । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान नुम् । भी. मनन्दिनीमित्युत्तरेण सबध्यते। (१) दमयन्तीमति । स यदर्शिन सस्र्य द्रष्टु शातु शीलं येषां ते सर्वे दृश्यर्थी शानार्थी इत्युक्ते । ताच्छील्ये णिनि. । वचनमाह उदर्क इति उदः भावि पलम् । उदर्क एष्यत्कालीनफले' इति मेदिनी । कल्याणः शुभः भविता । भवतेलुं । हे शुभे क्षेमवति। 'वान्यवरक्षेमशालिनि।' इति शुभशब्दार्थेषु मेदिनी। एतेन क्षेमप्राप्तेरवश्यभाविता द्योत्यते । एवं कल्याणीत्यपि । कल्याणी कल्याणवती । (९२) क्यमिति। तपसा साधनभूतेन पश्यामो जानीमः। प्रभवन्ति हि तपस्विनों भूत भवद्भावि च विशातुमिति । शायमानमर्थमाह शिप्रामति । इतीति शेषः । इति पश्याम इति सबन्ध । रिपुनिपातिन रिपूनिपातार्यतु विनाशयितुमित्यर्थ. शील यस्य तथाभूतम् । १ वादिन (च) ·भीमहामारते ঘা . 1 तदेव नगरं श्रेष्ठं प्रभासतमरिन्दमम् । द्विषतां भयकर्तारं मुहदा गोकनाशनम् ॥ १४ पति द्रक्ष्यसि कल्याणि कल्याणाभिजनं नृपम् । एवमुक्त्वा नलस्येष्ठां महिषी पार्थिवात्मजाम् ।। ९५ अन्तर्हितास्तापसास्ते सामिहोपाश्रमास्तथा। सा दावा महदाश्चर्य विस्मिता ह्यभवत्तदा ।। ९६ दमयन्त्यनवद्यागी वीरसेननृपस्नुपा। किंनु स्वप्नो मया दृष्टः कोऽये विधिरिहामवत् ॥ १६ कनु ते तापसाः सर्वे क तदाश्रममण्डलस् । क सा पुण्यजला रम्या नदी द्विजनिपेवितो ॥ ९८ (९४) तदेवेति । प्रशासतामिति । अन प्रशासन्तमित्ययुक्तः पाठः । 'जक्षित्यादयः पाडे' ति शास्तेरम्यस्ततया 'नाम्यवाछतु रिति नम. प्रतिषेधात् । पद्यमिदमुत्तरपदान्यपि । (९५) पतिमिति । कल्याणाभिजन कल्याणोऽभिजनः कुल यस्य तथा. भूतम् । 'कुलान्यमिजान्यया इत्यमर' एवमित्यर्धमुत्तरपद्यान्वयि । इष्या प्रियाम् । 'इष्टमाशसितेऽपि स्यात्पूजिते प्रेयसि निषु' इति मेदिनी । महिपी पट्टराशीम् । (९६) तापसेति । तापसा अन्तर्हिता इति छेदः। सन्धिः पुनरापः। मामिहोत्राश्रमाः अमिहोआणि तत्सम्बन्धिनोऽमय इति यावत् तानि च आमम. श्रत सह वर्तमाना । अन्तहिता अदर्शन गता. ! आय आर्यहेतुः तददर्शनम्। हिः पादपूरणेऽवधारणे वा। विस्मिता आवर्य प्रापा । विपूर्वको हि स्मयतिराश्चयें। (१७) दमयन्तीति। वीरसेननृरस्नुपेत्यत' पर 'चिन्तयामास चैदी स्मितदृष्टवत्यहम्।' इत्यधिक कपुस्तकोआवश्यक चैतदनार्धमाचिन्तनस्वरूप माद किमित्यादिना द्विजनिषेविवेत्यन्तेन । किन्वित्यव्ययद्वय वितकें । 'फिनु' प्रश्नवितर्कयोः' इति मेदिनी स्वप्न. प्रसुभेन समनुभूयमान वृत्तान्तादि । विधिः प्रकारः। (९८) केति । नुर्वितके तापमा छनु, गवा इत्यध्याहिरयते । तदनुभूत आश्रममण्डल आश्रमप्रदेश अनुभूतार्यकत्वादेवात्रयजन्दनिरपेक्षता तच्छ दस्य । विजनिषेविता द्विजैहैसकारण्डवादिभि पक्षिमि ब्राह्मणेवा निषेविता। अत पर पद्यमेकमाधिक प्रशितल्यादनावश्यकत्वाचन व्याख्यायते । पनिमयास (क ) २ अत पर चिन्तयामास वेदी किमतष्टय पहम् ।' इत्यधिक कपुस्तके । ३ 'कनु ते ४ नगा या. फनपुमोर- शोभिता । 'त्पत परमधिक चकनमपुस्तकेषु । तन परमपि च ' इले नामाल विस्मिता कमशा।' त्यधिक कपुस्तके । .

·६४१ नलोपाख्यानपर्व । ९७ . ध्यात्वा पिरं भीमसुता दमयन्ती शुचिस्मिता । भर्तृशोकपरा दीना विवर्णवदनाऽभवत् ॥ ९९ सा गत्वाऽथापरां भूमि वापसंदिग्धया गिरा। विललापाश्रुपूर्णाक्षी दृष्ट्वाऽशोकतरुं ततः ॥ १०० उपगम्य तरुश्रेष्ठमशोकं पुष्पितं बने । पल्लवापीडितं हृद्यं विहङ्गरनुनादितम् ॥ १०१ अहो बतायमगमः श्रीमानस्मिन्वनान्तरे। आपी.बहुभिति श्रीमान्पर्वतराडिव ॥ १०२ विशोकां कुरु मां क्षिप्रमशोक प्रियदर्शन । १९९) ध्यात्वेति। चिर बहुकालपर्यन्त धात्वा विचार्य। विवर्णवदना विवर्ण कौन्तिशून्यं वदन यस्यास्तथाविधा । तन हेतुर्भर्तृशोकपरेति । (१००) सेति । पए भूमि अन्य प्रदेशम् । बाप्पसन्दिग्धया बापेण कण्ठस्य निरुद्धत्वादस्पष्टया गिरा वाचा विललाप । ततः अशोकतरं दृष्ट्वे, यस्योत्तरेण सबन्धः । यद्वा ततः। तस्या भूमौ अशोकतरु दृष्ट्वा विललाप पेलापं कृतवती । पत्युरभावादिति भावः । अशोको हि पश्चस्वन्यतमः शरो मदनस्य । तत एव च तदालोकनस्य कामोद्दीपकतेति । (१०१) उपगम्येति । पुष्पित विकसित पुष्पाणा विकसितत्वेन तरी विकसितत्योपचारः। पुष्प विकसन इत्यतो निष्ठा । यद्वा सजातानि पुष्पाण्य- स्मिंस्तयाभूतम् । तारकादित्वादितच् । पल्लवापीडित पलयानामापीडा गुन्छाः सजाता अस्मिंस्तथाभूतम् । इतच् पूर्ववत् । हृय हृदयस्य प्रियं मनोहर- मित्यर्थः । 'हृदयस्य प्रिय' इति यत् । हृदयस्य हलेखे' त्यादिना हृदादेशः । विहगः पक्षिभिः अनुनादितआत्मनः जितैःसशन्दतां नीतम्ाइह खलु मावि. सध्यमेवातः परं केनापि पद्येना अत्र हि सायशेष वाक्यम् । उपगमपरभाविन्या: क्रियाया अनिर्देशात्। नैव पुनरेतत्कस्मिन्नपि पुस्तके सदृष्टम् । उवाचेत्यभ्या. हार एव या स्वीकरणीयः । वचनस्यैवोत्तरनोपन्यासात् । (१०२) अहो इति । अहोबतेत्याश्चर्ये । श्रीमान् शोमासंपन्नः । भगमो वृक्षःोन ह्यसौ गच्छत्तीति । गमेः पचायच्। पलाशी गुमागमा इत्यमरः । आपीः कुसुमगुच्छै विशिषः पर्वतराट् पर्वतस्य राजेवेत्युप्रेक्षा। भाति मानविषयो भवति । अनेकापीडविशिष्टत्वरूपसामान्यधर्मनिर्देशदुपमा । पाआपीडैः पुष्पफलादिरूपैरलट्कारैरिति नीलकण्ठः। अतःपरमपि 'पृच्छामि सावदेनमि' त्याचकमावश्यक वाक्यं, नैव पुनरेतदृश्यते झापि । (१०३)विशोकामिति । प्रियदर्शन प्रियं दर्शन यस्य तथाभूता मनोहरे. त्यर्थः । अशोकेवि विशोककरणे सामर्थमभिद्योतयति। नास्ति शोको यस्मिन्स १ वि (1) .

·१८ श्रीमहामारते [अध्यायः वीतशोकमयावा, कश्चित्वं दृष्ट्वान्नृपम् ॥ १०३ नलं नामारिदमनं दमयन्त्याः प्रियं पतिम् । निषधानामधिपति हटवानसि मे प्रियम् ? ॥ १०४ एकवस्त्रार्धसंचीतं सुकुमारतनुवचम् । व्यसनेनादित वीरमरण्यमिदमागतम् ॥१०५ - यथा विशोका गच्छेयमझोकनग तत्कुरु । सत्यनामा भवाशोक अशोकः गोकनाशनः ॥१०६ एवं साऽशोकवृक्षं तमार्ता वै परिगम्य ह । जगाम दारुणतरं देशं भैमी वराङ्गना ।। १०७ सा ददर्श नगाकान्नैकाश्च सरितस्तथा । नैकांश्च पर्वतात्रम्यान्नैकांश्च मृगपक्षिणः ॥१०८ कन्दरांश्च नितम्यांश्च नदीश्चाद्भुतदर्शनाः । शोको भवतीति । विशोका विगतः शोको यस्यास्तथाभूताम् । पीतेति।वीता विगता शोकभययोराबाधा पीडा यस्मात्तथाभूतम् । 'भयशोकविवर्जित- मित्यर्थः । दृष्टयानित्यस्योत्तरपद्यपूर्वार्धेन सबन्धः । (१०४) नलमिति । दमयन्त्या मम । नल नाम नृपमिति पूर्वतः प्रबध्यते । दृष्टवान् अमीति शेषः। काञ्चिदिति प्रभो उत्तरार्धस्तु पृथवाक्यामेति मे प्रियमिति न पौनरुक्त्याय । असीति प्रश्ने काकुः प्रिय पतिमित्यर्थः । (१०५) प्रिय विशिष्टि एफवस्त्रेति । एकवस्त्रार्घति एफेन यस्त्रा. धेन सवीत कृतावरणम् । सुकुमारतनुत्वचम् सुकुमारा मृदुला तनोः शरी. रस्य पर चर्म यस्य तयाभूतम् । व्यसनेन दुःखेन अर्दित पीडितम् । (१०६) ययेति । विशोका सती गच्छेय गृह प्रतीत्यर्थात् । अशोक नग अशोकतरो।नगल्छतीति नगः। नगोऽप्राणिम्वन्यतरस्यामि निपातनात्साधुः। शैलवृक्षी नगावगौ हत्यमरः । सत्यनामा सत्य यथाय नाम यस्य तथाभूत । सत्यत्वस्य स्वरूप प्रदयितु नामार्थमाह अशोक इति । अशोक. किल शोकनाशनः शोकस्य नाशयिता भवतीति दोया। मास्ति शोको यस्मादितिव्युत्पत्तरिति भाव । अन्यथा धत्तूरस्येव कनक इति विसदृशमेव तेऽशोप इति नामेति भावः । तृतीयतुर्ययोः पादयोः सन्धिरापः। (१०७) एवमिति | आता पीडिता सा परागना श्रेष्मा स्त्री दमयन्ती अशोकवृक्षं परिगम्य भर्तृप्रवृत्तिविशानायोपगम्य तदनन्तर दारुणतर पूर्वमा- दधिकमयड़कर देश जगाम । (१०८) सेति । नैकान् अनेकान् । सुप्मुपति शब्देन समासः । मृगपाक्षिणा मुगान्पक्षिणश्च ददर्श । (१.९) कन्दरानिति । कन्दरान् दरीः । 'दरी तु कन्दरो वा स्त्री इत्यमरः । अद्भुतदर्शना आश्चर्यजनकाकारा महत्त्वादिविशिष्टत्वात् । पूर्वत्र स्वमत. (च) २ मम शोकविनाशनः ( क. च.)

·६४] नलोपाख्यानपर्व। ददर्श सा भीमसुता पतिमन्वेपती तदा ।। १०९ गत्या प्रकृष्टमध्वानं दमयन्ती शुचिस्मिता । ददर्शाथ महासाथै हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥ ११० उत्तरन्तं नदी रम्यां प्रसन्नसालिलां शुभाम् । सुशान्ततायां विस्तीर्णा हदिनी वेतसैताम् ।। १११ प्रोझुटां कौञ्चकुरैश्चरुवाकोपकूजिताम् । कूर्मप्राइझपाकीणी विपुलद्वीपशोभिताम् ॥ ११२ सा दृष्ट्वैव महासार्थ नलपत्नी यशस्विनी। उपसर्प्य वरारोहा जनमध्यं विवेश ह ॥ ११३ सोर सामान्यवचनादन च महानदीवयन्नान्न पौनरुक्त्यमिति बोध्यम् । नित- भ्यान् पर्वतकटकान् । 'कटकोऽन्त्री नितम्योऽद्रे' रित्यमरः । अन्वेपती अन्यिच्छन्ती।एपृगतावित्यतोऽनुदात्तेवलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यतया परस्मै- पदे लटः शतरि आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान्नुमभाव । (११०) गत्वेति । प्रकृष्ट द्राधीयासमित्यर्थ । गत्वा अतिक्रम्य । हस्त्यश्वरथसकुल हस्तिभिरश्वै रथैश्च सकुल व्याप्तम्। महासार्थ महान्त वणिक्- समूहम् । 'सार्थो वणिग्गणे वृदे' इति हैम । 'आन्महत समानाधिकरण- जातीययो' रिति महत आवम् । (१११) महासाथै विशिनष्टि उत्तरन्तामिति । प्रसन्नसलिला स्वच्छ. जलाम् । प्रसादो हि कालुष्याभाव इति । सुशान्ततोया सुशान्त सुतरामेवाक्षुब्ध तोय यस्यास्तथाभूताम् । एतेन च गाम्भीर्यातिशय सरितो द्योत्यते। विस्तीणी विशालाम् । हुदिनी हुदा अगाधजलप्रदेशा सन्त्यस्या तथाभूताम् । (११२) पुनरपि नदी विशेषयति प्रो ष्टामिति । क्रौञ्चकुररैः क्रौञ्चाः 'करकुश्चा' इति महाराष्ट्या ख्याता , कुरराश्च उत्क्रोशापरपर्यायाः कुररीति- ख्याताः पक्षिविशेषा येपा किल विकलाना नादो नारीणामामान्दितध्वनि- मनुहरति । अत एवाह श्रीमान् भवभूतिमालतीमाधवे 'नादस्तावद्विकल- कुररीकूजितस्निग्धतार" इति। तैश्च प्रोपुष्टा नादिताम् चक्रवाकैः स्वनाम- ख्यातः पक्षिविशेषैः उपपूजिता शब्दयुक्तत्व नीताम्। कूर्मेति । कूमैंः माई- मवरैः समस्यैश्च आकीणी व्याप्ताम् । विपुलद्वीपशोभिताम् विपुलैविस्तीर्णे द्वीपैडलमध्यवाभिः स्थान. शोभिताम् । द्विगता आपोऽत्र द्वीपम्। ऋक्पू- धूपयामानक्ष इत्यः समासान्त' । द्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई। इती च। (११३ ) सेति । उपसर्प्य समीप गत्वा । सृपेरुपपूर्वानिवृत्तप्रेपणा- मिचि क्त्वो ल्यप् । जनमध्य सार्थमध्य विवेश आश्रयाथै प्रविवेश । , १ तान् (क. च. न. म.)२ शात (च. स. न. म.) ।

·। भीमहाभारते [अभ्यायः उन्मत्तरूपा शोकार्ता तथा वखार्धसंवृता । कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा ।। ११४ तां दृष्ट्वा तत्र मनुजाः केचिद्रीताः प्रदुद्रुवुः । केचिचिन्तां परांजग्मुः केचित्तत्र विचुनशुः ॥११५ प्रहसन्ति स्म तां केचिदभ्यसूयन्ति चापरे । अंकुर्वत दयां केचित्पप्रच्छुश्वापि भारत ॥ ११६ फासे कस्यासि कल्याणि किं वा मृगयसे धने । त्वां दृष्ट्टा व्यथिताः स्मेह कायित्वमास मानुपी ।। ११७ वद सत्यं वनस्यास्य पर्वतस्याथवा दिशः। देवता त्वं हि फल्याणि त्वां वयं शरणं गताः ॥ ११८ यक्षी वा राक्षसी वा त्वमुताहोगस वैरागना। सर्वथा कुरु नः स्वस्ति रक्ष चास्माननिन्दिते ॥ ११९ (२१४) दमयन्ती विशिनष्टि उन्मत्तेति । उन्मत्तरूपा उन्मत्तवद्रूपं यस्याः सा । भर्तृवियोगवशेनोन्मत्तत्वात् । पांसुष्यस्तशिरोमहा पांसुभिस्ता आकीर्णा इति यावत् शिरोरुहा मूर्घजा यस्याः सा । ( ११५ ) तामिति । तत्र सार्थे तां दृष्ट्वा प्रदुद्रुवुः पलायामासुः । अन हेतुमीता इति । परां अतिशापितां चिन्ता जग्मुः।महाभयसमापत्तिशड्कयति. भावः । विचुकुशुः विशेषेणाक्रोश कृतवन्तः । अतिमात्रमेव भीतत्वा- दिति भावः। (११६) प्रहसन्ति स्मेति । हे भारत युधिष्ठिर । तो केचित् प्रहसन्ति सम परिइसान्त स्म । परिहासविषयीकृतवन्त इत्यर्थः । अभ्यसूयन्ति स्मे. त्यनुवर्तते । अभ्यसूयाया विषयं कुर्वन्ति स्मेत्यर्थः । कोपप्रभवत्वाभावादना- सूयाया ने 'त्रुधदुहे ' त्यादिना चतुर्थी । असूया च गुणेषु दोषारोपः । दयामकुर्वत तस्यामित्याल्लभ्यते । पप्रच्छुः तामिति मंडूकप्लुत्याऽनुवर्तते । का त्वमित्यादिक पृष्ठवन्त इत्यर्थः । ( १९७) प्रश्नमेवाह केति । मृगयसे अन्वेषयसि । मृग अन्वेषण इत्य. तचौरादिकाछन् । रमेहेति सधिरापः । रम हेति च्छेदः । इहास्मिन् साथै त्या दृष्ट्वा व्यथिताः स्म । कचिदित्यभीष्टप्रश्ने । व मानुभ्यास कचित् ।। (११८) पुनः पृच्छान्त वदति। हीतिपादपूरणे। शरणं गताः शरणं प्रासाः । गमेरनुपसृष्टस्यापि सोपसर्गवदर्थः। तत एव चागता इत्यर्थः । (.११९) यक्षी वेति । यक्षी यक्षस्त्री । पुंयोगादाख्यायामिति डॉ । एषमुचरत्रापि । उताहोऽसीति सघिरापः।' ओदिति प्रगृह्यत्वात् । उताः हो अपोति च्छेदः नः अस्मभ्यं स्वस्ति में कुरु । नमावस्ती' स्यादिना चतुर्थी। चिन्तापरारतस्थुः (च. के.) २ च श्वास्या (घ) कुर्वन्त्यस्या (क) ३ सर्व (च).४ पन्नगी (५) सुराङ्गना (च. के.) .

·६४] नलोपाख्यानपर्व | 26836 1 अत इनि- यत । पुरुशार्दूलं नरश्रेष्ठम् । 'उपमित व्याघ्रादिभिरिति समोसा ASYA यथाऽयं सर्वथा सार्थः क्षेमी शीघ्रमितो प्रजेत् । तथा विधत्स्व कल्याणि यथा श्रेयो हि नो भवेत् ।। १२० तथोक्ता तेन सार्थेन दमयन्ती नृपात्मज़ा प्रत्युवाच ततः साध्वी भर्तुर्व्यसनपीडिता ।। १२१ सार्थवाहं च साथै च जना ये तत्र केचन । युवस्थाविरबालाश्च सार्थस्य च पुरोगमाः ।। १२२ मानुषी मां विजानीत मनुजाधिपतेः सुताम् । नृपस्नुपां राजभायी भर्तुर्दर्शनलालसाम् ॥ १२३ विदर्भरामम पिता भर्ता राजा च नैषधः । नलो नाम महाभागस्तं मागाम्यपराजितम् ।। १२४ यदि जानीत नृपतिं क्षिप्रं शंसत मे प्रियम् । नलं पुरुपशार्दूलममित्रगणसूदनम् ॥ १२५ (१२०) प्रार्थयन्ते । यथेति । क्षेमी कुशलवान् सन् । ठना' विवि मत्वर्थ इनिः । इतः अस्मात्प्रदेशाच्छीघ्र प्रजेत् गच्छेत् । तथा विधत्स्व कुरु अकर्तृगामिन्यपि क्रियाफल आत्मनेपदमार्पम् । यथा नः अस्माकं श्रेयः कल्याण भवेत् । (१२१) तयेति । तथा पूर्वोक्तप्रकारेण उक्ता । ततः तदनन्तरम् । भर्तृव्यसनपीडिता भर्तुः सबन्धिना व्यसनेन दुःखेन पीडिता । प्रत्युवाच उत्तर दत्तवती। (१२२) कान्प्रत्युनाचेत्याह । सार्थवाह साथै वणिक्समूह यहत प्राप- यति स्व स्व स्थानमिति सार्थवाहस्त वणिक्समुदायात्याधिष्ठातारम् । मार्य च । चकारः किल समुच्चेयाना सार्थस्यान्ते वा प्रतिसमुच्चेय वा परस्ता. प्रयुज्यत इत्यत्रोत्तर एव पक्षः स्वीकृतो भगवता व्यासेन । तत्र तस्मिस्थाने ये केचन जना आसन् तानिति शेपः। युवस्थाविरबालाः यवानः, स्थावरा युद्धाः, पालाश्च । पुरोगमा अग्रगामिन' प्रधाना इत्यर्थः। तान्प्रत्युवाचेत्यर्थः।' (१२३) प्रतिवचनमाह निभिः । मानुषी मिति । मानुषी मनुष्यजातीय स्त्रियम् । विजानीत अवबुध्यध्वम् । मनुजाधिपते राशः । भर्तृदर्शनलालसा भर्तृदर्शने लालसा अभिलापातिशयो यस्यास्तथाभूताम् । ( १२४) रामपुनीत्यादिक विवृणोति विदर्भराडिति । विदर्भाणां राट राजा भीमः । नैपधः निषधानामश्विरः । अपराजित नास्ति पराजित पराजयो यस्य तम् । मार्गामि अन्वेषयामि । मार्ग अन्वेषण इत्यतो लट् । 'अन्वेषणेऽथें मृगयेत णौ यो मार्गर्भवेन्मार्गति मागयच' इति दैवम् । (१२५) यदीति । यदि जानीत तहीति शेषः।मे प्रिय शंसत कथ. - गणसूदन अमिगाणां शत्रूणां गणस्य सूदन नाशयितारम्, ये चात्र (फ. न.) वा येऽत्र (च) .

·१०२ श्रीमहाभारते [अध्यायः तामूवाचानवद्यागी सार्थस्य महतः प्रभुः। सार्थवाहः शुचिर्नाम शृणु कल्याण मद्वचः ।। १२६ अहं सार्थस्य नेता वै सार्थवाहः शुचिस्मिते । मनुष्यं नलनामानं न पश्यामि यशस्विनि ॥ १२७ कुचरद्वीपिमहिपशार्दूलझमृगानपि । पश्याम्यस्मिन्वने कृत्स्ने ह्यमनुष्यनिविते ॥ १२८ प्रत्ते त्वां मानुषीं मर्त्य न पश्यामि महावने तथा नो यक्षराडद्य मणिभद्रः प्रसीदतु ॥ १२९ साजवीद्वणिज. सर्वान्सार्थवाहं च तं ततः । क नु यास्यति सार्थोऽयमतदारयातुमर्हास ।। १३० सार्थवाह उवाच-- सार्थोऽयं चेदिराजस्य सुवाहोः सत्यदार्शनः । (१२६) तामिति। महतः सार्थस्य प्रभुरधिपतिः शुचिनमि शुचिरिति नाना प्रसिद्धः । वचनमाह सृण्विति । हे कल्याणि कल्याणवति दमयन्ति । (१२७) अहमिति । सार्थवाहः वणिक् । 'वैदेहकः सार्थवाहो नैगमो वणिजो वणिक् । 'इत्यमरः । सार्थस्य वणिक्समूहत्य नेता नायकः । हे शुचिस्मिते शुभ्रहसिते दमयान्त । न पश्यामि नापश्यामीत्यर्थः । (१२८) कुअरेति । कुजराः करिणः । महान्तो हि तेषां कुञा हनयो , भवन्तीति । 'खमुखकुञ्जन्यो र इति रः । द्वीपिनश्चिनव्यामाः । महिषा वनमहिपाः शार्दूला व्याघ्राक्षा अच्छभल्ला मृगा हरिणाच तान् । फस्ने सकले । अमनुष्यनिविते मनुष्यैर्निपेवित न भवति तयाभूते । (१२९) सत इति । त्या मानुपी मनुष्यस्त्रिय ऋते विना अपरमित्य- र्थात् मत्र्य मानुप न पश्यामि । अशक्यसघटनस्य च मानुपीदर्शनस्यानिष्टा- पादकतामाशकमानस्तदुपशमायात्मनो देवताया मणिमद्रस्य नाम यक्षस्य प्रसादमभिप्रार्थयते । तथेति । यक्षराट् यक्षाणामधिपतिः। माणिमद्रः एतनामा नः अस्माकम् । शेपे पष्ठी। अस्मास्वित्यर्थः । प्रसदितु अनुग्रह क्रोतु । यया किमप्यनिष्ट न स्यात् यथा वाऽतःपर मनुष्यदर्शन स्यादिति शेषः । (१३०) सेति । आदितः सर्वान् वणिजः अत्रवीत् । ततः पर चत सार्थवाहम् । तुः प्रभे। आल्या कवितुमहति योग्यो भवसि कथयेत्यर्थः। शैलीय विनीताना प्रार्थनस्य यदप्रयुज्य लोटमईतिरेव प्रयुज्यते । सार्थवाह- मुद्दिश्ययोत्तरत्र पचनादहसीत्येकवचनम् । पूर्वत्र पुनः अईयेति विपरिणमप्य विमारियोजनीयम् । (१३१) सार्थ इति । चेदिराजस्य चेदीना देशविशेषाणां राशः। दिदेशश्च गनिमत्या नाम नमस्तीरे विद्यत इति कल्पद्रुमः । मुआहो।

·नलोपाख्यानपर्व। . क्षिप्रं जनपदं गन्ता लाभाय मैनुजात्मजे ॥ १३१ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि चतुष्पष्टोऽध्यायः । पश्चपष्टोऽध्यायः । वृहदश्व उवाच- सा तच्छ्रुत्वाऽनवद्यागी सार्थवाहवचस्तदा । जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा ॥१ अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे । तटाकं सर्वतोभद्रं पद्मसौगन्धिकं महत् ॥२ एतनाम्नः । सत्यदर्शिनः सत्ये द्रष्ठ शातु शील यस्य तथाभूतस्य । जनपदं देश गन्ता । गमेलृट् । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालयोधिन्या चतुष्पष्टोऽध्यायः । ( १) मेति । अनवद्यानि अनिन्दितानि दोपशून्यानीत्यर्थः अड्गानि अययथा यस्यास्तपाभूता । ' अपापण्यवर्या गर्षपणितव्यानिरोधेपु' इति निपातनादवद्यशब्दस्य साधुत्वम् । पतिलालसा पत्यौ विषये लालसाऽभिलाषा । तिशयो यस्यास्तथाभूता । एप च सार्थेन सह गमने हेतु.। (२) अथेति । बहुतिये बहूना पूरणे । अनेकेषु दिवसेषु कस्मिश्चिद्दि- वस इत्यर्थः । कालस्यैकत्वेऽपि तदवयक्भूताना दिवसाना बहुत्वस्य तास्मिन्नु- पचारादहुतिय इत्युक्तिः। 'बहुपूगगणसघस्थ तिथुगिति तिथुग् डश्चासर्वतोभद्र सर्वतः सर्वेः प्रकारैर्भद्र शुभम् । सर्वतोभद्र इति तडागविशेषसशैव स्यादिति प्रतिभाति । यथा सदनविशेषस्य । न पुनरत्र प्रमाणमुपलब्धम् । पद्मसौग- धिक शोभनो गन्धोऽस्य सुगन्धि । 'गन्धस्येदुःपूतिसुमुरभिभ्य' इवीत् । तदेव सौगन्धिकम्। विनयादिन्यष्ठगिति स्वार्थे ठगिति भानुदीक्षिताः। पौः सौग- धिक पद्मसौगन्धिकम् । कमलसुगन्धशालीत्यर्थः । पद्मसौगन्धिक 'पभैः सुरभीकृत सौगन्धिकैश्च (कमलविशेषैः ) युतम्' इति चतुर्भुजः । स चा. यमर्थः सौगन्धिकपदमावर्त्य तनैकस्याआद्यजन्तत्वाड्गीकारे सभवति । पद्मपदस्यैव कमलसामान्ययाचकत्वेन सौगन्धिकविशिष्टत्वस्य पार्थक्येन वचन. स्थानावस्यकत्वालिटतमत्वाचापेक्षणीयोऽयम् । नीलकण्ठस्तु 'पझैश्च सौगन्धि. कैश्च पद्मविशेषैर्युक्तत्त्वात्पद्मसौगन्धिक नाम सर' इति व्याचक्षाणः सरसोऽस्य सशैवेयमित्यभिप्रेति । अनार्थेऽर्शआयजन्तः पद्मसौगन्धिकशन्दः अत्रार्थ पुनः सौगन्धिकस्य पद्मविशेषत्वाड्गीकाराश्चिन्त्यः । पार्थक्येन निर्देशायोगात्।कमल- सामान्यवाचित्ववत्सूर्यविकासिकमलवाचकत्याच पद्मशब्दस्यति । पद्मसौगन्धि. १ नवरा-(च)२ सौगन्धिकायुतम् (क) ·[अभ्यायः ? श्रीमहाभारते वनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्धा वहवो भयात् । फेचिदन्तः करैः केचित्तचित्पाभ्यां हता गजैः ।। १२ निहतोप्दाश्चबहुलाः पदातिजनसंकुलाः । भयादाधापमानाश्च परस्परहतास्तदा ।।१३ घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले । वृक्षेप्वारुह्य संरब्धाः पतिता विषमेषु च ॥ १४ एवंप्रकारैर्वहुमिदेवेनाकम्य हस्तिामः । राजन्विनिहतं सर्व समृद्धं सार्थमण्डलम् ॥१५ आरायः सुमहांश्वासीत्रलोक्यभयकारकः । एपोऽग्निरुत्थितः कप्टस्त्रायध्वं धावताऽधुना ॥ १६ रत्नराशिर्विशीणोऽयं गृहणीध्वं किं प्रधावत । सामान्यमेतद्रविणं न मिथ्या वचनं मम ॥१५ (१२) वनेति । वनगुल्मान् धनस्य सबन्धिनः प्रकाण्डशून्यास्तविशे. पान्। 'अप्रकाण्ड स्तम्वगुल्मो' इत्यमरः । धावन्तः सावेग गच्छन्तः । सरतेः शीघ्रगती पाप्रेत्यादिना धौरादेशः। ततो लटः'शता । महतो भयात् धावने हेतुभूतात् करैः शुण्टाभिः करणभूताभिः । गजैः कतभिः । (१३) निहतेति । निहता उष्ट्राशाश्वाश्च बहुला येषा येषु वा तया. भूताः । पदातिजनसकुलाः पदाम्या अतन्ति सतत गच्छान्ते पदातयस्तैः पादचारिभिः संकुला व्याप्ताः आधायमाना आसमन्ताद्भावनशीलाः । सरते- श्वानम् । परस्परहताः परस्परैर्हता' शत्रुशड्कयोति भावः । (१४) घोरामिति। सरघाः सरम्भ प्रासाः । सरम्भश्च भीत्यादिजन्यो वेगविशेषः । वृधेष्विति आरुहे: फर्माविवक्षयाऽकर्मकत्वेनारोहणाक्रियाधार- तया वृक्षाणामाधिकरणत्वम् । विपमेषु सकटेषु प्रदेशेषु। (१५) एयमिति । हे राजन् युधिष्ठिर ! दैवेन प्रयोजकका हस्तिभिः प्रयोज्यैः कर्तृभिः आक्रम्प आरमणविषय कृत्वा । आइपूर्वात्क्रमेय॑न्तात् क्त्वो ल्यप् । समृद्ध समृद्धिमत् विपुलमिति वा । सार्थमण्डल वणिक्समूहः । सार्थरान्दोऽन वणिपचनः । अवययावयविनोरभेदोपचारात्। 'कट मण्डल- चकवाले' ति समूहपर्यायेषु हैमः। (१६) भाराव इति । आराव; शब्दः । त्रैलोक्यममकारकः यो लोकाः स्वर्गादयस्पैरोक्पम् । चातुर्वयादिस्यात्स्यायें प्यान । तस्य मयजनकः। *आवमाह एप इति । प्रायभ्व रक्षत | धावत परिमाणार्थ सत्यरमागन्छन । निरुपसर्गस्यापि सरवः सोपसगवदर्थः । (१७) रत्नराशिरिति । विशीर्णः स्फुटितः । किंकिमर्थम् । एतद्रविण धनं सामन्यम् सर्वसाधारणम् । मम कस्यनिणिजः। निदया मनी भपार (क) निद्रामा यहवाऽभवन् (न)२ आरुष मंविधा. (च) भासम्य राभा (क) v ·.. ६५j मलोपाख्यानपर्व । 10 एवमेवाभिभापन्तो विद्रवन्ति भयात्तदा । पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सुकातराः ॥ १८ तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनमक्षये। दमयन्ती च युयुधे भयसंत्रस्तमानसा ।। १९ अपश्यद्वशसं तत्र सर्वलोकभयंकरम् । अदृष्टपूर्व तदृष्ट्वा पाला पद्मनिभेक्षणाः ॥२०॥ संसक्तवदनाश्वासा उत्तस्थौ भयविठ्ठला । ये तु तर विनिर्मुक्ताः सार्थास्केचिदविभताः ॥ २१ ॥ * तेऽनुवन्सहिताः सर्वे फस्येदं कर्मणः फलम् । नूनं न पूजितोऽस्माभिर्मणिभद्रो महायशाः ।। २२ तथा यक्षाधिपः श्रीमान्न वै वैश्रवणः प्रभुः । न पूजा विघ्नकर्तृणामथवा प्रथमं कृता ।। २३ शकुनानां फलं वाऽथ विपरीतमिदं ध्रुवम् । (१८) एवमेवेति । व्यत्यासेन योजनीये पूर्वापरार्धे अभिधास्यामि गृणीय द्रव्यामिति वक्ष्यामि । सकातराः सभयाः कातरशब्दो पत्र भावप्रधान: फातर्यवाची । कातयै च भीतिरिति । सुकातरा इति पाठरतु साधुतरः।सुतरा कातरा भीता इत्यर्थः। विद्रवन्ति धावन्ति स्म । (१९) तस्मिानति । दारुणे भयकरे जनसक्षये जनाना नाशे वर्तमाने सति । भयसंत्रस्तमानसा भीत्या पाडितहृदया सती दमयन्ती च अपि घुबुधे जागर प्राप्ता। (२०) अपश्यादिति । वैशसे महाव्यसनामित्युत्तरचरितव्याख्यायां धीर. राघवः । विशसति हिनस्तिति विशसम् । पचाद्यच् । तदेय वैशस प्रशादि- स्वादण् स्वार्थे । हिंसा चान मरणप्राया पीडा । अदृष्टपूर्व पूर्व न हष्टम् । भूतपूर्व चरादिति निर्देशात्पूर्वस्य पूर्वनिपातः । (२१) संसक्तति । पूर्वार्धस्य पूर्वेण सबन्धः। ससक्ताः प्रसक्ताः प्रवृत्ता इति यावत् वदनस्य सधिन आश्वासा निःश्वासा यस्या तयाभूता । ये. स्विरयर्धमुत्तरपद्यान्वयि । सार्यात् विनिर्मुक्ता अवशिष्टा इति यावत् । अवि- साता अप्रासमणा: आसान्निति शेषः। (२२) त इति । सहिता एकत्र मीलिताः सन्तः । वचनमाह भूनाम- त्यादीभः सप्तभिः । मणिभद्रो यक्षेषु प्रधानः । (२३) नेति । वैभवणः कुबेरः । स हि विश्वसः पुत्रः । शियादि. स्वादण विभयसो विश्वणरवणाविति गणसूनाद्विश्रवणादेशश्च । देवताविशेषाणाम् । (२४) शकुनानामिति । शक्नोति शुभाशुभमवगन्तुं यस्ते शकना- बापजाटिलदर्शनादयः तेषाम्। 'शुभाशुभशानायिनिर्णयाय हेतुणा यः शानः + विमकर्तृणो ·. १०८ श्रीमहाभारते [ অন্যান্য प्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम् ॥ २४ अपरे त्वब्रुवन्दीना ज्ञातिद्रव्यविनाकृता । याऽसावध महासार्थे नारी हुन्मत्तदर्शना ॥२५ प्रविष्टा विकृताकारा कृत्वा रूपममानुपम् । तयैवं विहिता पूर्व माया परमदारुणा ।। २६ राक्षसी वा ध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी। तस्याः सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा ॥२७ यदि पश्याम तां पापां सार्थनी नकदु सदाम् । लोप्टाभ. पासुभिश्चैव तृणै. काठैश्च मुष्टिीभः ॥२८ अवश्यमेव हन्याम सार्थस्य किल कृत्यकाम् । दमयन्ती तु तच्छुत्वा वाक्यं तेषां सुदारुणम् ॥ २९ स उक्त.।' इति वसन्तराजशाकुन ध्रुव अवश्यम्भाधि । महा रव्यादयो नव विपरीता अनिष्टस्थानस्थित्याऽशुभफलदायिन । नेति प्रश्ने काकु. । अपि न स्युरिति भावः । अन्यद्यदिष्यते तस्मानिन्न वैशरारूपम् । किं कस्मात्कारणात् । (२५) अपर इति । दीना दैन्यवति । शातिद्रव्याविनाकृता शातिभिः सगोगादिभिः सबान्धभि द्रव्येण च विनाकृता विरहिता । नारीत्यस्य प्रवि- टेरयुत्तरेण सबन्ध । (२६) प्रविष्टेति । विकृताकारा विकृतो बीभत्स आकार आकृति र्यस्यास्तथाभूता। 'विकृत त्रिषु धीमत्स' इति मेदिनी ।। अमानुष रूप कृत्वा गृहीत्येत्यर्थः । पूर्व प्रथमम् । द्वितीयवार पुन किं करिष्यतीति न शामत इति भावः । माया इन्द्रजालसदृशघटितघटना। (२७) राक्षसीति । राक्षसी या साऽस्तीति शेष (पाप दुष्ट कर्म । अत्र मस्मिन् विषये विचारणा तस्या एवेद कर्म न वेति विचार । नात्र सदेग्धव्य निश्चितत्वादस्यार्थस्येति भाव । (२८) यदीति । उत्तरपद्यगतेन पूर्वाधैन सषद्ध पद्यमिदम् । सानी सार्थस्य हन्त्रीम्। पश्याम पश्येमेत्यर्थ । दशेलोटातहीति यदिशन्दयलारसयायते। लोमुभि. मृदःखण्है । यानि किल कृष्यमाणादेर्भुवो निष्पद्यन्ते । 'होटे सोलिलेन्दु' रिति हेमः। (२९)त्यका कृत्वाम् । प्रत्याश दास्याथै कान 'केप' रवि इस्वस्तत. पाक्षिपकादित्वानेत्। त्या चोयो देवताविशेषः । या पिल'मोधाग्य रन्ती जलन वमन्ती सृष्टिं दहन्ती दितिज प्रसन्तीम्। भीम नदन्ती प्रणमामि त्या गैरूयमाणा अधयोप्रकालीम्' इति तान्त्रिका ध्यायन्ति । तत्सादृश्य दरया. त्वालम् । या कृत्या दुषिता । 'देयतायां पा र कुपिते gh इति नानार्थानमाला।

·१.९, . नलोपाख्यानपर्व । हीता भीता च संविमा प्रावधान काननम् । आशङ्कमाना तत्पापमात्मानं पर्यदेवयत् ।। ३० अहो ममोपरि विधः संरम्भो दारुणो महान् । नानुबध्नाति कुशलं कस्येदं कर्मणः फलम् ? ॥ ३१ न स्मराम्यगुभं किंचित्कृतं कस्यचिदण्वपि । कर्मणा मनसा वात्रा कस्येद कुर्मणः फलम् ३२ नूनं जन्मान्तरकृतं पापमापतितं महत् । अपश्चिमामिमां कष्टामापदं प्राप्तनत्यहम् ।। ३३ भर्तृराज्यापहरणं स्वजनाच पराजयः । भर्ना सह वियोगध तनयाभ्यां च विच्युतिः ॥ ३४ नि यता वने वासो वहुव्यालनिपेविते । अथापरेा. संप्राप्त हतशिष्टा जनास्तदा ॥ ३५ देशात्तस्माद्विनिष्क्रम्य पशोचन वैशसं कृतम । (३०) हीतेति । ह्रीता लजिता । संविमा विषण्णा । यत्र कानन तति शेपः । प्रादयत् अधावत् । तत् साक्ति हन्याम इति पाप दुष्कृत्य आशकमाना भोदिति सम्भावयन्ती आत्मान स्व पर्यदेनयत् शुशोय ।। निवृत्तप्रेपणाद्देवगिन् । (३१) शोचनमाह अहो इति विधेः देवस्य सरम्भ कोपः । न अनुबध्नाति न सातत्येन प्रवर्तयति । विधिरिति पदमत्राध्याहार्यम् । इद कुशलस्याननु रन्धनम् । (३२) नेति । अण्वपि अल्पमपि कस्यापि अशुभ कृत मयेति शेषः । कर्गादित्रयमत्र करणभूतम् । (३३) ननमिति । पूर्वार्धार्थे हेतुमाह अपश्चिमामिति । नास्ति पश्चिमा परभाविनी यस्यारतथाभूता चरमा कोटिमनुप्रासामित्यर्थ । कष्टा दुस्सहाम् आपदम् । अतो निश्चीयते जन्मान्तरपापापत्तिरिति भावः । (३४) आपद विवृणोति भर्षिति । स्वजनाद्देवृरूपात् । तनयाभ्या कन्या पुनाम्याम् । तनयथ तनया चेत्येकशेष । विच्युतिः विभ्रशो दूरीभवनं वियोग इत्यर्थः। (३५) निर्नायतेति । निनीयता अनाथता । बहुव्यालनिषेविते पभियोलर्तुष्टश्वापदैनिपेविते यने । ' श्वापदे नान्यवत्खले' इति व्याल. बाल्दार्थषु मेदिनी । अपरेाः परस्मिन्दिवसे । 'सद्यः परपरारी' त्यादिना. निपातनात्साधु । समाते सति । इतशिष्टा हतभ्योऽवाशिष्टाः । अशोचनि- रगुत्तरेण सबन्ध । (३६)देशादिति । निष्कम्य निर्गत्य कृत करिभिरिति दोपः । वैशस पातम् । उनावित महाव्यसनं वा । नराधिप राजन्युधिष्ठिर! श्रातरं पितर. १वनगुल्मादिनिकम्य (क) २ शाचन्द ( क. च. म.) शोचन्तो (न) : " ·श्रीमहाभारते [ अध्याय. भ्रातरं पितर पुन ससाय च नराधिप ।। ३६ अगायत्तर वेदी किं नु मे दुष्कृतं कृतम् । योऽपि मे निर्जनेऽरण्ये सप्राप्तोऽय जनार्णव ॥ ३७ स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत् । प्रामव्यं सुचिर दुस नूनमचापि वै मया ॥ ३८ नाप्राप्तकालो म्रियते श्रुत वृद्धानुगासनम् । या नाहमा मदिना हस्तियूयेन दु सिता ॥ ३९ न हाईवकृत किचिन्नराणामिह विद्यते । न च मे वालभाऽपि किंचित्पापकृतं कृतम् ॥ ४० कर्मणा मनमा वाचा यदिद दु समागतम् । मित्यादेरशोचनियनेन सबन्ध । तस्मा विपदि निधन गतत्वाच्छोचनमेत' पालत पर प्रनितमेक घय नात्यन्तमावश्यकमिति न व्याख्यायते । (३७) अशोचदिति । अशोचत् पिल्लापेत्यर्थः । विरापमह किन्वि- ति । मे मया दुष्कृत पापम् । कुत पापाचरण समान्यत इति चोपलानुमे यमेतदिति 47 तावन्निदिशाति योऽपीति । मे मया जनार्णन अर्णव इव "महरमो जनसमूह । अर्धस्यास्योत्तरेम सबन्ध । (३८) स इति । स जनार्णव । हस्तियूथेन करिणा समूहेन । ममेव मन्दभाग्यात् अल्पभाग्यात् देतो हतं तत् तस्मात् मया अद्यापि नून सुचिर जतिः काल यावत् दु से प्रातव्यम्। वै इति पादपूरणे अवधारणे वा । (३९) नेति । अप्राप्तकालीन प्राप्त ममुपस्थित कालो मरणसमयो यस्थ पयानो उन्तुरिति शेष । न म्रियते इति वृद्धानुशासन वृद्धाना शाबसा वचन श्रुत मयेति शेप । तदेतत्सत्यमिति भाव । सत्यतामुपमा दयति येति । या अह दु सिता मा जय हस्तियूथेन न मृदिता न नुणींक तेति स पन्ध । अतो युनमुच्यते नाप्रासमालो नियत इतीति भाव । (४०)न हीति । अदैवात देवभिनेन न, देवान भाति तथा भूत था तु ।तो दैहितमेवैतदिति भान । ननु पापमेवैतत्वदीय पर तीति रितदेवमित्याह न चेति । भावेऽपि चाल्येऽपि । उत पुन मनुस्दगापामिति भाव । पापत पाप कर्म । तरान्दोभावत्तान्त जर्म पाची । मे मया। (४१) कमलेति । रमणा मनसा याचेति करणे तृतीया । न तमि- राना र पूणास सरच । यत् यस्मा दद दुसमागत तत् पारा ATT समय दे मातररभाश्यनिमय पति मन्य इत्युप्रेमापार चालयाजा भावना सयपरकृने सवरार्थम् । 'पूरगगुने । त्यादी पद पूति साहादिययपरमे । एव नामा १. पर 'मन र गाई दमन RTIFI पन'लपिकपुरको ।

·. ६५] नलोपाख्यानपर्य। मन्ये स्वयवरकृते लोकपाला समागता ।। ४१ प्रत्याख्याता मया तन नलस्यार्थाय देवता । नून तेपा प्रभावेन वियोग प्राप्तनत्यहम् ॥ ४२ एवमादीनि दु यार्ता सा दिलाय वराद्गना । प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता ।।४३ हतशेपै सह तदा ब्राह्मणैदपारगै । अगच्छद्राजशार्दूल चद्रलेसेन शारदी ॥१४ गन्छन्ती सा चिराद्राला पुरमासादयन्महत् । साया चेदिराजस्य सुनाही सत्यदर्शिन' ॥१५ व्ययेन सह समासो न प्रतिषिद्ध । अत ए च 'अनेकमन्यपदार्थ । इति सूने ' सर्वपश्चात् , इति भाग्यप्रयोग इत्याहु । प्रयुयते चेवगने के अपय । कैयटहरदत्तौ तु अ ययसामान्यमेन निषेधविषय इत्याचक्षते । ते मते कृत् इति कार्यार्थक शब्द । सपदादित्वारियप् । स्वयपरस्य कृते कार्यायेत्यर्थ । (४२) प्रत्याख्याता इति । तत्र तस्मिन्स्वयवरे मया नास्यार्थाय नलार्थम् नलप्राप्त्यर्थमिति भाव । देवता इन्द्रादय देवात्तल् ' पति देवभन्दास्वायें तल । 'तल त' इति नित्य त्ररियम । प्रत्यारयाता निरा कृता । तेषा देवानाम् । देवता दप्रतिपादयस्यायस्येर गाइस्पतया सामान्य तथ तस्य पुस्खेन पुसैव तच्छब्देन परामश । वस्तुतस्तु तासा पभावेगेत्येवा वश्यकम् । प्रभावेनेत्यत्र णत्वाभावस्तु प्रामादिन । गत्वस्यावश्यम्भावित्वात् । (४३) एवमिति । दु खाती पतितता वगरगना श्रष्टा सा दमयन्ती तदा एवमादीनि एव पूपात प्रकाराणि आदी येषा तानि । ता( प्रगपानि निरर्थकानि वचनानि कर्मभूतानि । निरर्थकवचनोपपत्ता एवोक्त दु सातति। विल प्य विलापे विषयोकृत्य । अगछदित्युत्तरेण स ध । प्रलापाब्द स्यार्प हीरत्वम् । लिगमनियत लोकाश्रयत्वालिगम्येति भाग्यातेवा । (४४) हतशेपैरिति । हतेभ्य शेषा अभिप्रास्तत्रापण सर । एतेन ब्राहाणानामपि पाचित्तदा साथी सह गमा प्रतायत । पारगरिति सह गमनाहत्यममियोतयति । शारदी दादि भया । गरजाशिकार्तिको । 'सन्धिवेलातुनचत्रेभ्योऽम्' इत्यण । 'रिढाणान' त्यादिना नीम् ।। रेखा चन्द्रस्य फरेव वर्तमाना । एतेन काश्य च नैसर्गिम यान्तिमत्तरत्व च द्योत्पते । अत्र दुसशोक परायणेति कपुस्तकपाटोऽपि साधुतर । (४५) गच्छन्तीति । याला मुदरीति यावत् । आमादयत् । उपन गाम । साया? अहो दिनस्य सायेऽन्ते । चेदिराजस्येत्यादि व्याप्यात पूर्वा ध्यायान्ते । अत पर प्रक्षितम नापश्यामिनि न पारयायते । १दुमशोकपरायणा (व) २ सयवादिन (क) ३ मा पर सा 1 तमचारसर्वागी सुपादोस्तुड्गगोपुरम् 'त्यधिय कपुरतये ।

·4 भीमहाभारते [अध्यायः ११२ अथ वसाधसाता प्रविवेश पुरोत्तमम् । ता विट्टला कशा दीनां मुचकेशीममार्जिताम् ॥ ४६ उन्मत्तामिव गच्छन्ती ददृशु पुरवासिन । प्रविशन्ती तु ता दृष्ट्वा चेदिराजपुरीं वदा ॥४७ अनुजग्मुस्तत्र पाला प्रामिपुना पुतलात् । सातै परिवृताऽगच्छत्समीप राजवेश्मन ॥४८ ता प्रासादगनाऽपश्यद्राजमाता जनैर्वृताम् । धानीमुवाच पैनामानयेह ममान्तिकम् ॥४९ जनेत विश्यते याला दुखिता शरणार्थिनी। याहरूप च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम् ।। ५० उन्मत्तवेशा कल्याणी श्रीरिवायतलोचना । (४६) अथेति । अथ नगरोपगमनानन्तर वस्त्रार्धसवीता वस्त्रास्याभेन - प्रावृता दमयन्ती । तानित्यस्योत्तरपद्यगतेन पूर्वार्धन सबन्ध । अमार्जिता अकृतमार्जनाम् । मार्जन च आईवस्त्रादीना गारादीना निर्मलीकरणम् । मृजशौचालङ्कारयोरित्यतो निष्ठा । अस्नातामित्यर्थ । जनलद्धृतामिति या। धूमरवेणीमिति भातिनीलकण्ठस्य ! मुक्तकेशीमित्युत्ते षण्या एवासम्भवा।। (४७) उमत्तामिति । उत्तरार्धमुत्तरपद्यान्ययि । (४८) अनुजग्मुरिति । ग्रामिपुना ग्रामिणो ग्रामवासिन ।तेपा हि ग्रामो निवासतया भवतीति । तेपा पुत्रा । कुतुहलात् कौतुकात् । कौतुक च जघन्याया दशाया विद्यमानाया अलौकिक लावण्यमिति । सैले । (४९) तामिति । प्रासादगता प्रासादपद प्रासादोपरिप्रदेश रक्षयति तन गता प्रासादतले विद्यमानेत्यर्थ ।' एना दमय ती मम अन्तिा समीप आनय' इति धात्रीमुपमातर उवाच । चैवेति चार्थे । (५० पुनर्वचनान्तरमाइ जनेनेति । जनेन लोकसमूहेन शिस्यते लेश प्राप्यते । ग्लिश्यविरनान्तर्भावितण्यर्थ । यद्वा जनेनेति हेती तृतीया । लिश्यते तप्यते क्लेशमनुभवतीत्यर्थ ।' दिवादेरुपतापेऽर्थे तडि स्याग्लिश्यते पदम् ।' इति दैवम् । यालेत्यादियमनुकम्पाहता द्योतयति । नतु क्मिन योन्मत्तयेति चेत्तबाह यादगिति । याद यादृश्य रूप सौदर्य अस्या पक्ष्या मीति शेप । तेनेति येए । मे गृह द्योतयति प्रकारयिष्यतीत्यर्थ । अव य कल्याणीत्युत्तरपद्यगत कर्तृपद सबध्यते । (५१) उन्मत्तवेशेति । उन्मत्तपेशा उन्मत्तस्येव वेशो यस्यास्तथाभूता। आयतरोयना आयते दीधे लोचने यस्यास्तषाभूता।ाल्याणी पल्याणहेतु श्रीरिव एपा द्योतयतीति पूर्वेण सरन्ध आश्रति क्लिास्या गुणाननुगापयतीति भाय । का राजमाता त दमयन्ती परिवृण्वन्त बाजासमूद धारयित्वा दुरी मा बप) २ गश्ता--(प म) ३ तार (र च, ग 1) ·नलोपाख्यानपर्व। । सा जनं वारयित्वा तं प्रासादतलमुत्तमम्॥५१ आरोप्य विस्मिता राजन्दमयन्तीमपृच्छत ) एवमप्यमुखाविष्टा विभर्पि परमं वपुः ॥ ५२ भासे विद्युदिवाभ्रेपु शंस मे काऽसि कस्य वा। न हि ते मानुपं रूपं भूपणैरपि वर्जितम् ॥ ५३ अराहाया - नरेभ्यश्च नाद्विजस्यमरप्रभे !ident तच्छुत्वा वचनं तस्या भैमी वचनमब्रवीत् ॥ ५४१... मानुपी मां विजानीहि भर्तारं समनुप्रताम् । सैरन्ध्री जातिसंपन्ना भुजियां कामवासिनीम् ॥ ५५ फलमूलाशनामेकां यत्रसायंप्रतिश्रयाम् । कृत्यं । प्रासादतल प्रासादस्योपरिभान 'गच्ची' तिमहाराष्ट्रची ख्यातम् । अरोप्येत्युत्तरेण सबन्धः । (५२) आरोष्यति । विस्मिता विस्मय प्राता लोकातिशायिनीमाकृति- मालोक्येति भावः । राजन् युधिष्ठिर । अपृच्छतेयार्पमात्मनेपदम् । एवं असुसेनाविष्टाऽपि परम उ कृष्टं लावण्यशालीत्यर्थः । वपुः शरीर बिभर्पि । (५३) भासीति । अभ्रेपु मेघेषु विद्युदिव भासि । अभ्राणाममुखानां च विगुतो दमयन्त्याश्वोपमानोपमेयभाव' । मे मा शस कथय । कथनी- यमर्थमाह कासीऽति । कुतोऽय प्रश्न इति चेत्तगाह नेति । हि यतः भूषणे- चर्जितमपि ते रूप मानुष मनुध्यसमन्धि न । अलौकिक विद्यत इत्यर्थः । अतोऽस्ति प्रश्नावकाश इति भावः। । (५४ ) रूपस्यालौकिकता प्रदर्य सत्वस्यापि लोकातिशायितामाह असहायेति । अमरप्रभे अमराणा देवानामिव प्रभा कान्तिर्यस्यास्तथाभूते । नोद्विजास न विभेपि । ओविजी भयचलनयोरित्यतो लट् । अनुदातेत्य लक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । (५५) मानुषीति।मा भर्तार पतिं समनुव्रता सम्यगनुगतामिति यावत् । सैरन्धी स्वैर स्वाच्छन्द्य धरतीति तथाभूतेति शब्दकल्पद्रुमः । ताम् पृषोद- रादित्वात्साधुः । गौरादित्वान् डीम्। ' सीरा' प्रतिससिः (जवनिका ) तासा समूह और धारथिनी नेपथ्यधारिणीमन्तःपुरचरीमित्यर्थः।' इति नीलकण्ठः। 'चतुष्पष्टिकलाभिशा शीलरूपादिसचिनी । प्रसाधनोपचारशा सैरन्ध्री परिकीर्तिता' इति कात्यः जातिसंपन्ना जात्या जन्मना कुलज नेत्यर्थः संपन्ना। युक्ताम् । भूजिभ्यां भुक्ते स्यामिदत्त वेतनामिति तथा भूतां दासीमित्यर्थः । रुचिभुजिम्यां किष्यन् ' इत्यौणादिकः किम्यन् । भुजियपारचारकाः इत्यमरः । कामवासिनी कामेन स्वेच्छया वस्तु शील परपास्तथाभूताम्। ताच्छीलको णिनिः । स्वेच्छया यन कापि वसन्तीमित्यर्थः । (५६) एयमात्मनः सार्वदिक स्वरूपमभिधाय सांप्रतिकी वृत्तिमाह - ·धीमहाभारते [ अध्यायः -- असन्येयगुणो भी मा च नित्यमनुव्रत ॥ ५६ भत्तामपि त वीर छायेवानुगता पथि । तस्य दैवात्प्रसद्गोऽभूदतिमात्र सुदेवने ॥ ५७ वृते स निजितश्चैव वनमेक उपेयिवान् । तमेकर्वसन वीरमुन्मत्तमिन विट्वलम् ॥ ५८ आपासयन्ती भर्तारमहमप्यगम वनम् | स कदाचिद्वने वीर कस्मिश्चित्कारणान्तरे ॥ ५९ सुत्पतिस्तु विमनास्तदप्येक व्यसर्जयत् । तमेकरसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम् ।। ६० अनुग्रजन्ती बहुला न स्पामि निशा सदा। ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मा कचित् ॥ ६१ फलात । य र मायप्रतिश्रया यत्र यस्मिन्प्रदशे साय दिनान्त स प्रतिश्रय, आश्रयस्थान यस्यास्तथाभूताम । सचरन्त्या यत्र सायानो भवति वन निवसन्ती मित्यर्थ । सुप्तुपात समास । एकामियनेन सूचितस्य भर्तुविरहस्य कारण मारयातुकामा तमुपवर्णयति । असख्येति । असख्यया सरयातु (गणयि तुम्) अशाचा गुणा यस्य तथाभूत । मामनुव्रत अनुगत । (५७) भत्तेति । भत्ता पू-ये भर्तर्यनुरागिणी । पूज्येषु अनुरागो भात । पथि छायेर अनुगता। 'छायेव ता भूपनिरन्वगच्छन् ।' इति यालिदास । तस्य देवात् देववशादित्यर्थ । सुदेवने बूते । सुशब्दोऽभ निरर्थक । अतिमान अत्यत प्रसङ्ग आसक्ति अभूत् । (८) द्यूत इति । एक आत्मोचितपरिवारशून्य सन् । उपेयिवान् उपजगाम | पप गतावित्यतो लिट कसु । 'उपेयिवान नाश्वाननूचानधेति निपातनात्साधु । तभित्यायर्धमुत्तरान्वयि । (५९) आश्वासयतीति । आश्वासयन्ती सान्त्वयतीत्यर्थ । कारणान्तरे मारणापे सति । (५०) शुदिति । शुत्परीत भुधा व्यात । तत एस च विमना विगत पिरेर गित विविध वा मनो यस्य म विमना इति महेश्वर । व्यारल चित्त रत्वयं । तदप्येक वग्नमिति शेष । व्यसनयत् अपहारयामासेत्यर्थ । तत्यानात या समित्लायर्धमुनरा ययि । (5)आमतीति । माती आगच्छ ती सती बहुला अनेका निमा गती। शराथनोरयतसयोग' इति द्वितीया । न स्पामिन मुगणी जमिति शेष । गपसायस्यानित्यत्वात्स्स दशा । भूतकापिस वा । यतगाप्रयोगरतु तस्या अवस्थाया स्मृतापस्थितया प्रयभा "मा गोतया इत्यर्धमुत्तगायि । मना" (-) २ वर्षमा (1) वागर (म)' .

·११५ ६५] नलोपाख्यानपर्व वाससोऽध परिच्छिद्य त्यक्तवान्मामनागसम् । तं मार्गमाणा भर्तारं दह्यमाना दिवानिशम् ।। ६२ साऽहं कमलगर्भाभमपश्यन्ती हदि प्रियम् ।।.. न विन्दान्यमरप्रख्यं प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम् ॥ ६३ ।। तामश्रुपरिपूर्णाक्षी विलपन्ती तथा बहु । राजमाताऽब्रवीदार्ता भैमीमार्तस्वरां स्वयम् ॥ ६४ वस त्वमयि कल्याणि प्रीति, परमा त्वाय। मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम || ६५ अपि वा स्वयमागच्छेत्परिधावन्नितस्ततः । इहैव वसती भद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे ।। ६६ राजमातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती वचोऽब्रवीत् । समयेनोत्सहे. वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि ॥ ६७ उच्छिष्टं नैव भुञ्जीयां न कुर्या पादधावनम् । (६२) वासस इति । वाससो मदीयस्य वस्त्रस्य अर्धे परिच्छिद्य छित्वा छेदनक्रियया पृथक्त्येत्यर्थः । परिरत्र धावानुवर्ती। अनागम निरपरा- धाम् । मार्गमाण! अन्वेषयन्ती । दह्यमाना वियोगवटिनेति भावः । दिया. निश रानिन्दियं त मार्गमाणा आसम् । (६३) सेति । कमलगर्भाभ कमलगर्भतुल्य मुकुमार गौर च हृदि आत्मनो हृदये प्रिय प्रेम्णो विषयीभूत अपश्यन्ती सा मार्गमाणाऽह त प्रभु समर्थ प्राणेश्वर मत्माणाना स्वामिन प्रिय पति न विन्दामि न प्राप्नोमि | अतः परं प्रक्षिप्तमेक पद्य स्पष्टार्थम् । (६४) तामिति । आर्तस्वरा आर्त' शोकवशाद्याकुलीभूतः स्वरो यस्यास्ताम् । (६५) वसस्वेति । आर्पमात्मनेपदम् । मयि मत्सकाश इत्यर्थः । परमा आत्यन्तिकी । मम पुरुषा दूताः ते भतार मृगयिष्यन्ति अन्वेपयि ध्यन्ति । मृग अन्वेषण इत्यतश्चौरादिकानिवृत्तपणा पुनर्णिचि परस्मैपदम् । अन्यथा पुनरागीयत्वादात्मनेपदम् स्यात् । (६६) अपि येलि । अफ्यित्यय येत्यर्थः । आपच्छेदिति सम्मपनायां लिट् । वसतीति आगमशास्त्रस्यानित्यान्नुमभावः । उपल'स्यसे साक्षात्करिष्यसि । (६७) राजेति । हे वीरप्रजायिनि वीरान् प्रजायते प्रसूते तथाभूते वीरमातः। त्वयि त्वरसमीपे समयेन नियमेन कमपि नियम पुरस्कृत्येत्यर्थः । वस्तुमुत्सहे। (६८) समयमाह उच्छिरमिति । उच्छिष्ट भुक्तावशिष्ट मन्न न भुञ्जीयां न इत्युक्ता साऽनवयागो रानमातरमप्युन । स्थिताऽपरिपूर्णाक्षी वेपमाना सुद:सिमा । 'त्यधिक कपुस्तके २ त्वमिह ( क ) अनः पर ·"श्रीमहाभारते [ अध्यायः न चाहं पुरुपानन्यान्प्रभापेयं कथंचन ॥ ६८ प्रार्थयेद्यदि मां कधिद्दण्ड्यस्ते स पुमान्भवेत् । वध्यश्च ते सकृन्मन्द इति मे व्रतमाहितम् ॥ ६९ भर्तुरन्वेषणार्थ तु पश्येयं ब्राह्मणानहम् । यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशयः ।। ७० अतोऽन्यथा न मे वासो वर्तते हृदये कचित् । तो प्रहन मनसा राजमातेदमनवीत् ।। ७१ सर्वमेतत्करिप्यामि दृष्ट्वा ते व्रतमीदृशम् । एवमुक्त्वा ततो भैमी राजमाता विशांपते ॥ ७२ उवाचंद दुहितरं सुनन्दा नाम भारत । सैरन्ध्रीमभिजानोव सुनन्दे देवरुपिणीम् ।। ७३ वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम् । भयिष्यामत्यिर्थः । आपे परस्मैपदम् । ' भुजोऽनवन इत्यात्मनेपद- विधानात् । पदधावन पादयोः प्रक्षालनम् । प्रभापेयम्। आप परस्मैपदम् । क्थचन केनापि प्रकारेण । (६९) प्रार्थयेदिति । मा प्रार्थयेत् इच्छेत् । अर्थतेनिवृत्तप्रेपणात्पुन- णिचि परस्मैपादम् । ते चया दण्ड्यः दण्डनीयः । ते तर दण्ड्यो दण्डम. हति तयाभूतो या । ' दण्डादिभ्यो यत्' इति यत् । एतच्च सकृत्प्रार्थने । असा प्रार्थने पुनरार वध्य इति । च किंच असकृन् वार वार मां यदि प्रार्थ- येत् तदास मन्दो मुर्ष ते तव वध्यः वधाई भवेदिति शेषः । प्रत नियमः आहित निश्चितम् । (७०) मनुरिति । तुकारोऽधारणार्थः । केवल भर्तुरन्वेषणामिल त्यर्थः । यदि पर ईदृशः समयः स्यात्तदेत्ययात्राबध्यते । वत्स्यामि धास काश्यामि। (७१) अत इति । अत अस्मात् अन्यथा अन्यप्रकारः कचित् कापि वासः मे हृदये न वर्तते नास्ति । मे मनसे न रोचत इत्ययः । प्रष्टेन मनसा उपलीयता । उपलक्षणे तृतीया । (७२) ममिति । व्रत नियम दृष्ट्वा शात्या । तस्य भासत्यादि यर्थः । विद्याले राजन् युधिष्ठिर। (७३) उयाचेति । सैरन्ध्रों दमयन्तीम्। दमयन्त्यां हि सैरन्ध्रीत्येवात्मा निर्दिष्ट इति। अभिजानीघ जानक्षियर्थ । अमिरत धात्वर्थानुवती । देवा- पिणी देवाना रूपमस्तस्यास्तथाभूताम् । (७४) वयसेति । निमदिममनाः निर्गत उद्विान उद्वेगो यस्मानथाभूत मनो यस्यास्नयाभूना गती 1 एतवा सह मोदस्स आनन्द प्रामुहि। १ना दमपन्या । (क) २ दिष्टया ( . न. म.) .

·१५). नलोपाख्यानपर्व । एतया सह मोदस्व निरुद्विग्नमनाः सदा ॥ ७४ ततः परमसंहष्टा सुनन्दा गृहमागमत् । दमयन्तीमुपादाय ससीमः,परिवारिता ।। ७५ सा तत्र पूज्यमाना वै दमयन्ती व्यनन्दत । सर्वकामैः सुविहितैनिन्द्वेगाऽवसत्तदा ॥७६ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चपष्ठितमोऽध्यायः । पट्पष्टितमोऽध्यायः । सहदश्व उवाच- उत्सृज्य दमयन्ती तु नलो राजा विशांपते । ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥ १ तत्र शुश्राव शब्दं वै मध्ये भूतस्य कस्यचित् । अभिधाव नलेल्युचैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥२ (७५) तत इति । तत तस्मान्गातुर्वचनात् तदनन्तर वा। परम- सहृष्टा परम अत्यन्त सहृष्टा प्रमुदिता । सखीभि परिवारिता सती गृह स्थीय भवनम्। (७६) सेति । पूज्यमाना बहुमानेन योग्यमाना । व्यनन्दत विशेषण आनन्द प्रापत् । आर्पमात्मनेपदम् । मुविहित मुए कृते. सम्यम्परितोरित्यर्थः सर्वगामैः सर्वाभिरिच्छाभि हेतुभूतै निरुद्वेगा उदेगशून्या सती । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या पत्रपष्ठोऽध्यायः । (१) उत्सृज्येति । विशापते राजन् युधिष्ठिर | उत्सृज्य त्यक्त्वा । दमयन्तीत्यागानन्तरामित्यर्थः । गहने निबिडे दह्यन्त प्रज्वलन्तमिति यावत् । दान्तमिति दिवादेराकृतिगणत्वात् साधु । दाव बनागिम् । पनवष्ट्रिर्दयो दाय' इति हलायुधः । (२) तति । तत्र दावामौ मध्ये मध्यप्रदेशे । भूतस्य प्राणिनः । शब्दमाह अभिधावेति । पुण्यश्लोक नल अभिधाय सत्वरमागच्छ इति उच्चैः महान्त शब्दम् । ' अल्पे नीचैर्महत्युचैः' इत्यमरः। आभिघावेति अभिपूर्यास गतविल्यतो लोट् । शीप्रगती च भौरादेशः। असरद्वारवारं शुभाय । १ अत: पर चपुस्तके ' ततः मुनन्दा राजेन्द्र सप्रष्टमना सती । सरन्ध्रीस. हिसाऽगच्छ स्वमेवावसथ तदा । तत मुनन्दया साधं दमयन्त्यरसत्मुखम् । सर्वयामै. समुदिता पतिदर्शनलालमा ॥' इत्येव पाय दृश्यतेऽध्यायस्यारयान्तिमम् । २ अगदै कपुरतके पपम् । सहसा •यवसद्राजनराजपुञ्या सुन-दया ॥ चिन्तयन्ती नलं वीरमनिशं धामोचना ॥' , ·. , ११८ श्रीमहाभारते [ अध्याय मा भैरिति नलयोस्त्या मध्यममेः प्रविश्य तम् । ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ।। ३ स नागः प्राचलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा । उवाच मां विद्धि राजन्नागं कर्कोटकं नृप।। ४ मया प्रलब्धो महपिनारदः सुमहातपाः । तेन मन्युपरीनेन शप्तोऽस्मि मनुजाधिप ।। तिष्ठ त्वं स्थारर इत्र यावदेव नलः कचित् । इतो नेता तन हि त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात् ।। ६ तस्य शापान शनोमि पदाद्विचलितुं पदम् । उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ॥ ७ (३) मेति । मा मै भीति मा वहेति उक्त्वा। मा भरिति भियोल। आगमदास्त्रस्यानित्यत्वात् 'अस्तिसिचोऽपृक्त ' इतीटोऽप्रवृत्तौ 'हल्याभ्य' इति सिलोपे सिचो विसर्जनीये च रूपम् । केचित्तु गातिस्थाधुपाभूम्य इत्यन भूधातोः पर भीधातोहणमिच्छन्ति भूम्य इति च सौर पञ्चम्येकवच- नमाचक्षते । तेषां मते सिचो टुकि रूपम् । एतत्पक्षे च 'भा भैपीरि ' त्यस्याशुद्धतापत्तिर्दुवीरा । त भूतं शयान भूमौ पृष्ठ सयोज्य पतितमित्यर्थः । कुण्डलीहत वलयीभूत । वहिना तथा कृतमिति वा । नागराजान नागाना सर्पविशेषाणा राजान कर्कोटकम् नाम । समासान्तविधेरनित्यत्वार टन् । (४) स इति। प्राञ्चलिद्धाञ्जलिः । एतेनास्य मानुषस्वरूपावलम्बन प्रतीयते । बदाजालसदृशोऽत्यन्त विनत इति वाऽर्थः। चेपमानः कम्पमानः । मरणभयादिति भावः । नृप नृन् पाति तथाभूत | राजन् । यद्वा नृपेति वृहदश्वकृता युधिष्ठिरसम्वृद्धिः। (५) मयेति । मलब्ध' मतारित प्रपूर्वको हि लभिाप्रपूर्वकलभिप्त- मानार्यः । विप्रलम्भश्च प्रतारणम्। 'शशिकरवीचिपु विप्रलब्धजिवः ' इति श्रीकण्ठचरितम् | 'प्रलब्धव्या न ते वयम् ।' इति तत्तरन (अ.७१ प, १६)। मन्युपरीतेन कोपव्याप्तेन । ' मन्युदैन्ये ऋतौ क्रुधी ' त्यमरः । (६) शापमाह विष्ठेति । स्थावरो वृक्षपापाणादिवि स हि स्थानशीलो भवतिति । नैन पुनः स्थानात्स्यानान्तर प्रजतीति । 'स्थेशभासे ' स्यादिना परन् । यायदेव नलः (वामिति शेषः) इतः क्वचित् प्रदेशे नेता । तावदिति यावत्पदबलाल्लभ्यम् । तत्र यत्र प्रदेशे स मेष्यति तस्मिन्प्रदेो । मोक्ष्यसि मुस्तो भविष्यसि । मुञ्चते प्रेषणाया विनिवृत्तावयमर्थः सिद्धः। नेतेति नयतेलर । (७) तस्येति । तस्य नारदस्य शापात् हेतुभूतात् । पदात् अवस्थान प्रदेशात् पद पदमानमपि प्रदेश विचलिनु गन्तु न शक्तोऽस्मि । ते मुभ्य श्रेयः श्रेयसः साधनमूतमर्थम् । श्रेयः फ्ल्याणम् । हेतुहेतुमतोरभेदः । १ तापिरनागा. (क) २ यावदेति (क) ३ नेताऽसि तत्स स्व (क) ·. । ६६] नलोपाख्यानपर्व । ससा च ते भाविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः। लघुश्च ते भविष्यामि शीघमादाय गच्छ माम् ॥ ८ एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाइगुप्ठमात्रकः । तं गृहीत्वा नलः प्रायादेशं दावाविवर्जितम् ॥९ आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्मना । उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् ।। १० पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैपध कानिचित् । तत्र तेऽहं महानाहो श्रेयो धास्यामि यत्परम् ।। ११ ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे । तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ १२ १.८) सखेति । किं ते सख्येनेत्यत्राह मत्सम इति । पनगः सर्पः त्व व नरेयह च पन्नगेष्यद्वितीय इत्युचितमुभयो. सौहार्दमिति भावः । ते स्वदर्थमित्यर्थः । लघु. स्वल्पोन्मानः भविष्यामि । एतेनादाय गमने सौकर्य घोस्यते । (९) इतीति । सः नागेन्द्र' सर्पश्रेष्ठ' कर्कोटक । अङ्गुष्ठमानक. अङ्गुष्ठः प्रमाणमस्य तथाभूत । अड्गुष्ठपरिमिताकार इत्यर्थः । प्रमाणे मानच् । स्वाथे कन् । दाववियर्जित वनामिना रहितम् । (१९) आकाशेति।आसमन्तात् काशतेऽनावृततया शोभतेऽसावाकाशः स चासो प्रदेदातम्। अनावृत देशम्। कृष्णवर्मना आमिना । तस्य हि वम कृष्ण भवति । विमुक्त विवर्जितमित्यर्थः । उत्स्रष्टुकाम त्युक्तुमिच्छन्त त नलम् । (११) पदानीति । कानिचित् कियन्तिचिदित्यर्थ । स्वानि स्वीयानि पदानि पदन्यासानित्यर्थः । गणयन् एक द्वे त्रीणीत्यादिसख्याया विषयीकुर्वन गच्छ। गणनादेशोऽय दशनाभ्यनुज्ञोपगमार्थ । गणयता हि यदा दशेत्युच्यते तदा तत्सख्यावाचीय दशतेलौडन्तस्यापि रूप सपद्यत इति यथाकथमप्य- नुशामादाय दष्टव्यामति । तत्र गणनायाम् । ते यत्पर उत्कृष्ट श्रेयः कल्याण तत् धास्यामि विधास्यामि ( करिष्यामि )। (१२)तत इति । सरूपातु पदानि गणयितुम् । आरब्ध कृतारम्भम् । आइपूर्वाद्रभेरविवक्षितकर्मतयाऽकर्मकत्वात् गत्यकर्मके' त्यादिना कर त । यता आरब्धमारम्भ । नपुसके भाने क्तः । तदस्यस्यारब्धः । अर्श आयच् । तम्। दशमे पदे अश्शत् दष्टवान् । तर हि दशेति गणनाकः । तस्य च दशतेलाटि हो च समान रूपमिति दर्श युर्वित्यर्थः । नागाःकिल विनाभ्यनुशा न दशन्तीति प्रसिद्धि । तस्य नलस्य तत् रूप सौन्दर्य शिम सस्वर अन्तरधीयत अन्तर्हितमभूत् । अन्त पूर्वाद्दधातेस्तिरोघानार्थात्कर्म- फर्तरि स्ट् । विकृत आसीदाारस्तस्येति भावः । .

·- १२० श्रीमहाभारते [अध्यायः स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः । स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ॥ १३ ततः कर्कोटको नागः सान्वयनलमत्रवीत् । मया तेऽन्तर्हित रूपं न त्वां विद्युर्जना इति ॥ १४ यत्कृते चासि निकृतो दुःसेन महता नल । विपेण स मदीयेन त्वयि दुःसं निवत्स्यति ॥ १५ विपेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्वां न विमोक्ष्यति । तावत्वयि महाराज दुःसं वै स निवत्स्यति ॥ १६ अनागा येन निकृतस्त्वमनों जनाधिप । क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ।। १७ न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोऽपि वा । ब्रह्मविद्यश्च भविता मत्प्रसादानराधिप ।। १८ .(१३) स इति । आत्मान विकृत विरूपतामापन्नं दृष्ट्वा । स्वरूप धारिण स्वस्य रूप धारयति तथाभूत स्वीकृतपूर्वस्वरूपमित्यर्थः । (१४)तत इति। सान्त्वयन् सान्न कुर्वन् । सान्त्व चान मधुरया चौपपन्नया चोक्त्या विपादापनयनम् । रूपतिरोधाने कारणमाह मयेति । त्या जना न विगुर्न जानीयुरिति हेतोः मया ते रूप अन्तति तिरोभाव प्रापितम् । अन्तर्हितमित्यः न्तीवितण्यर्थाद्दधातेर्निष्ठा । एतेन नाथ रूपस्यात्यन्तो विनाश इवि द्योत्यते । (१५) यकृत इति। कृतशब्दोऽव्यय निमित्तवचनः । यनिमित्तामित्यर्थः। येन निमित्तभूतेनेति यावत् । महता दुःसेन दोरतोऽभिभूतः । स कलि. रित्यर्थः । मदीयेन विपेण हेतुभूतेन त्वयि दुःख यी तथा सवस्यति । (१६) विपेणेति । स कालः यावत् त्वा न विमोक्ष्यति तावत् विरेण सवृतातैर्गारवयवैविशिष्टः सन् । विशेषणे तृतीया । (१७) अनागा इति । हे जनाधिप राजन् नल । अनागा नास्ति आगोऽपराधो यस्य तथाभूतः । 'आगोऽपराधोमन्तुश्चे' त्यमरः । आगः शब्दः की । 'अनागसि प्रेयसि केन हेतुने ति कालिदासः। अनर्हः नितेरयोग्यः । येन निकृतः आभिभूतः } निपूर्वः करोतिर्वञ्चन इत्येके । त असूययित्वा असूयाविषय कृत्वा । अमूयाशब्दात्प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इति णिचि क्त्वा । असूया चान लक्षणया द्वेषः । मे मया भवतो रक्षा रक्षणम् । (१८) नेति । ते तव दष्ट्रिभ्यो दष्ट्राविशिष्टेभ्यः सर्पव्याघ्रादिनः । प्राविदयो ब्राशेभ्यो ब्रहार्पि योऽपीत्यर्थः । अस्ति च ब्रह्मर्षिभ्यधेत्यपि पाठान्तरम् । ब्रह्मविचमिति पाठे बदाइत्वमित्यर्थः । नैप पाठः साधुः सवनानु. गतस्य नन एकर परित्यागायोगात् । भाति च ब्राविभ्यः शापभय मिति । मत्प्रसादाममानुग्रहात् । १'तावतु त्या महाराज वृशेऽस्मिन् स नियादयनि क.) २ महावित्व (क.) महर्षिभ्यश्च (च.) । 7 क ·.६६j नलोपाख्यानपर्व । राजन्विपनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । संग्रामेषु न राजेन्द्र शश्वजयमवाप्स्यसि ॥ १९ गच्छ राजनितः सूतो बाहुकोऽहमिति द्रुवन् । समीपमृतुपर्णस्य स हि चैवाक्षनैपुणः ॥२० अयोध्या नगरी रम्यामद्य वै निपधेश्वर । स तेऽभहृदयं दाता राजाऽश्वहृदयेन वै ॥२१ इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भावष्यति । भविष्यसि यदाऽक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ॥२२ सममेप्यसि दारस्त्यं मा स्म शाके मनः कृथाः । राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ २३ (१९) राजनिति | विषनिमित्ता विप निमिस यस्या तथाभूता विप- जन्येत्यर्थः । शश्वत् वार वार सदा या । 'सदार्थे च पुनरर्थे च दृश्यते' इति सश्वरपदार्थेषु मेदिनी। (२०) गच्छेति । इतोऽत्मात्प्रदेशात् । अह नलः बाहुक इति सशे. यम् । बाहुभ्यां फायति शोभते तथाभूतः इति च तदर्थः । वीरस्वाथ बाहु. शालित्वम् । ऋतुपर्णस्य एतत्सशस्यायोध्याधिपतेः । किमर्थ तन गमनमित्य- प्राह स इति । हि यतः सः अक्षनैपुणः अक्षेषु अक्षमीडाया नैपुण निपुणता यस्य तथाभूतः । अक्षशब्दो निरूढलक्षणया द्यूतमाचष्टे । अत एव 'मृगयाक्षा दिवास्वप्न' इत्यादि प्रयुञ्जते मन्यादयः । पाठान्तर तु साधुतरम् । (२१) कुन वायमृतुपर्ण इत्याकाक्षाया गन्तव्य नगरमाह अयोध्या- मिति । अयोध्या योधयितुमशक्या रिपुभिः । सशेय नगर्याः । स ऋतुपर्णः असहृदय अक्षाणा दूतविद्याया हृदय रहस्य दाता दास्यतीत्यर्थः । ददाते- लृट् । कथमित्याह । अश्वहृदयेन अश्वशब्दोऽश्वविद्याया लाक्षणिकः तस्य हृद. येन रहस्येन विनिमेयभूतेन । स किल परिवृत्या स्वत्तोऽश्वहृदय गृहीत्या अक्षरहस्य ते दास्यतीत्यर्थ दान चात्र शिक्षणम्। नलश्वाश्वहृदयश इति प्रसिद्धः। लम्यते हि विद्यया विद्येति मुघटोऽयमर्थ इति भावः । (२२) इक्ष्वाधिति । इक्ष्वाकुकुलजः हृदयाको म राशः कुले जायते तथाभूतः । इक्ष्वाकुश्च सूर्यवंश्यो भूपः । यदा अक्षशः द्यूतशः भविष्यसि तदा श्रेयसा फल्याणेन योक्ष्यसे युक्तो भविष्यसि । स्वरितेच्यादात्मनेपदम् । (२३) सममिति। दारैर्भार्यया दमयन्या सम सह एष्यसि सगस्यस इत्यर्थः। 'दाराः पुभूग्नि' इत्यमरः । 'दारान पद्मभुवस्त्रिलोकजननी 'मिति विद्यानाथ:: | समेष्यसि चेति पाठस्तु साधुतमः । 'सयोक्ष्यसे स्वदार' रित्यप्येवम् । शोके मनः मा स्म कृथाः मा समर्पय । 'स्मोत्तरे लड्वेति लुट्। राज्येन तनयाभ्यां च सममेष्यसीति सबन्धः । १ स हि येक्षनेपुणम् ( क. च. न.) २ संयोक्ष्यसे स्व-( क.) समेप्यसि (च) ।

·१२२ भीमहाभारते [अध्यायः स्वं रूपं च यदा द्रष्टुमिच्यास्वं नराधिप । संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहं वासभेदं निनासयेः ।।२४ अनेन वाससा च्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे। इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ २५ एवं नलं च संदिश्य वासो दचा च फौरव । नागराजस्ततो राजस्तनवान्तरधीयत ।।२६ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वणि पद्पष्टितमोऽध्यायः । सप्तपष्टोऽध्यायः। वृहदश्व उवाच- तस्मिन्नन्तहिते नागे प्रययौ नैपधो नलः प्रतुपर्णस्य नगरं प्राविशदशमेऽहनि ॥१ स राजानमुपातिष्ठद्वाहुकोऽहमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः॥२. (२४) स्वमिति । स्व स्वीय रूप सौन्दर्यमाकार वा । इच्छेयाः इच्छे, आर्षमात्मनेपदम् । अभिलषिष्यसीत्यर्थः । तदा ते त्वया । हद मया- 'दीयमान वासो वस्त्र निवासयेः परिधत्स्व । बस आच्छादन इत्यत आदादि- कानिवृत्तप्रेपणाण्णिाचे प्रार्थनाया लिड् । (२५) अनेनेति । आच्छन्न. प्रावृत्तः । स्वरूप स्वस्य स्व था रूप प्रतिपत्स्यसे प्राप्स्यसि । दिव्य दिवि मव वासोयुग वाससोर्युग्मम् । (२६) एवमिति । सदिश्य उक्त्वेत्यर्थः । दिशिरुच्चारणक्रिय' इत्युक्तेः हे कौरव कुरोर्गोनापत्य (कुरुकुलोद्व) राजन् युधिष्ठिर । अन्तरधीयत अन्तर्धान प्राय । दिवादेरपरिसमाप्सवात्साधु । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया मालवोधिन्या पट्पष्टोऽध्यायः । (१) तस्मिन्निति । नागे सपै कर्कोटके अन्तर्हिते सति । नैषधो निष- •धानामीश्वरः नलः प्रययौ तस्माद्देशात्प्रयाण कृतवान् । दशमेऽहनि दिवसे । (२)स इति । स कृतनगरप्रवेशो नलः । राजानमृतुपर्ण उपात्तिष्ठत् उपजगाम । अह बाहुक एतन्नामा इति ब्रुवन् । वयनान्तर चाह अश्वाना• मित्यादिना सार्धद्वितयेन । अश्वाना वाहने चोदने युक्तो योग्यः । पृथिव्या मरसमो मत्सदृशः नास्ति। ।

·. - ६७] नलोपाख्यानपर्व। १२३ अर्थकृच्छ्रेपु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेपतः ।। ३ यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यचैवान्यत्सुदुष्करम् । सर्व यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ॥ ४ घरतुपर्ण उवाच । वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्धियते मे विशेषतः॥५ स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोऽसि वेतनं ते शतं शताः ॥६ त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ । (३) अर्थेति । अर्थकृच्छ्रेषु अर्थस्य द्रव्यस्य संबन्धिषु कृच्छ्रेषु संकटेषु अई प्रष्टव्यः तन्निराकरणोपायमिति शेषः । एतेनाथशास्त्रे प्रावीण्यं द्योत्यते । य किंच नैपुणेषु निपुणभावेषु विपये । कः कस्मिन्विषये निपुण इत्यस्मि- विषय इत्यर्थः । प्रष्टव्य इत्यनुषज्यते । अनसस्कार अन्नस्य गुणविशेषेण योजन सम्यनिष्पादनमित्यर्थः । समः करोतेः सुट् । नलः किल पाक- निष्पादने नितान्त निष्णातः । अस्ति खल्वेतेन प्रणीत पाकशास्त्रम् । अन्यरित्यार्पत्वात्पञ्चम्यर्थे तृतीया । अन्यभ्य इत्यर्थः। विशेषतो विशेषेण । (४) यानीति । अस्मिन् लोके यानि शिल्पानि कलाश्च नृत्यादयः कारुकर्माणि च स्वर्णकारादिकर्मादीनि । सुदुष्कर सुतरांदुःखेन कर्तुं शक्यम्। मां भरस्व पुषाण । म्वादेराकृतिगणत्वात्साधुः । अतः पर प्रक्षिप्तमेक पद्यं नात्यन्तमावश्यकामिति न व्याख्यायते । (५) वसेति । बाहुक ते तव भद्र कल्याण भवत्विति शेषः । वस अत्र मद्गृह इत्यर्थात् । एतत्त्वयोक्त सर्वे करिष्यसि कुर्वित्यर्थः। प्रयुञ्जते घेवं कवयः। मे बुद्धिः सदा शीघयाने सत्वरगमने विशेषतः घियते अवतिष्ठते तत्रैव सलमा भवतीत्यर्थः । धृड् अवस्थान इत्यतो लट् । (६)स इति। सः अश्ववाहने कुशलत्व, येन मे हयाः शीघ्राः सत्वरगामिनः भवेयुः तं योगं उपायं आतिष्ठ अवलम्बस्व ।'द्रव्योपायसन्नहनेष्वपि।इति योग- शब्दार्थेषु मेदिनी। अश्वाध्यक्षः अश्वेषु अधिकृतः। अध्यक्षोऽधिकृते' पुंसि इति मेदिनी। सहि व्यवस्थावलोकनार्थमश्नानध्यक्षयतीति। ते वेतन भृतिः शतं शताः। दशसहससमितास्तदानीन्तन्यो मुद्रा इत्यर्थः । आपै पुंस्त्वं शतशब्दस्य। शत शता इति पाठे तु शता शतानीत्यर्थः छान्दसोडाप्रत्ययः छान्दसा अपि क्वचि भाषायो प्रयुज्यन्त इति तत्प्रयोगः शतं शतमितिपाठस्तु साधुतमः अक्लिष्टत्वात्। (७) त्वामिति । वाणेयजीवलौ पाणेयो जीवलश्वेत्येतदाख्यौ पुरुषौ अतः परं इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपणों नराधिपः । उवाच सुप्रीतिमनारतं प्रेक्ष्य च महीपते।' इत्यधिक कपुस्तके पदम् । २ एतस्कपुस्तके नास्ति । ३ शतं शतम् (क. च.) शनं शता (म) ·-- १२४ श्रीमहाभारते [ अध्याया एताभ्यां रस्यसे साधे वस वै माये चाहक ॥७ बृहदश्व उवाच । एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजितः। ऋतुपर्णस्य नगरे सहवाष्णयजविलः ॥ ८ स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायं सायं सदा चेमं शोकमकं जगाद ह ॥ ९ क नु सा क्षुत्पिपासार्ता प्रान्ता शेते तपस्विनी। स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साऽद्योपतिष्ठति ॥ १० एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक ॥ ११ आयुप्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशाचास । तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य फस्यचित् ॥ १२ उपस्थास्यतः सेविष्यते । एतान्या साध सह रस्यसे आनन्द प्रापयसि । बै निश्चये । मयि मत्समीप इत्यर्थः । (८)एवमिति । पूजितः बहुमतः । सहवार्ष्णेयजीवल: यार्णेयजीवलान्या सह वर्तमानः ।' योपसर्जनस्ये' ति सहस्य समावविकल्पः । (९)स इति । साय साय प्रतिसायामित्यर्थः । वीप्सया द्विवचनम् । इम वक्ष्यमाण श्लोक पद्यम् । यद्यपि श्लोकशन्दः पद्यसामान्यवचन' 'लोको पशसि पो चे' ति कोशात् तपापि सोऽयमष्टाक्षरपाद पद्यविशेषमेवार ! अत एव लक्षित कालिदासेन 'लोके षष्ठ गुरु शेय सर्वत्र पथमम् । द्विचतुप्पादयोहव सप्तम दीर्घमन्ययोः।' इति । (१०) श्लोक्माह केति । नर्पित क्षुत्पिपासार्ता भुधा बुभुक्षया पिपा. सया पावामिन्छया (तृप्णया)च आर्ता पीडिता तपस्विनी अनुकम्पीया सा स्त्री तस्य मन्दस्य मूर्खस्य स्मरन्ती । त मूर्त स्मरन्तीत्यर्थः । 'अघी- गयेशा मिति पछी । अब तच्छन्दः स्वीलिङ्गो दमयन्ती पुमांश नलगाचष्टे । नु ते । अब संप्रतीत्यर्थः साकया उपसिधति उपगन्छति। पाकारो नुसमानार्थः । आत्मनो वृत्तस्य प्रसाद तिमिटत्यात्तसन्देनैव सामान्यतो निर्देशन (११) एयमिति । राजान नम्। एनां लोके निर्दिश्यमाना या योनसे बिनाविषयीकरोपि। 'गणवानिवदामनेपदम् ' रवि कवि- फस्पद्रुमन्याला दुगादारापिचापागी।। (१२)भायुपातिनि । मासुगन् भूपिठामापुरम्यस्य सामूग भारी मा। यामागनुमोतिषस्प विपपीकरोषि माघापारः प्रभापः । गाय पननमार मरेत्यादिना । मन्दप्रसस्य मन्दाऽन्या प्रशा दलियंस्प गाय । भमेतदुमकाति।

·६७ नलोपाख्यानपर्य। १२५ आसीद्वहुमता नारी तस्या इंदतरं वचः। स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ।।१३ विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः । दह्यमानः स शोकेन दिवारानमतन्द्रितः ॥ १४ निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेव स्म गायति । स विभ्रमन्महीं सी कचिदासाद्य किंचन ।। १५ वसत्यनहस्तदुःखं भूय एवानुसंस्मरन् । सा तु तं पुरुपं नारी कृच्छ्रेऽप्यनुगता वने ॥ १६ त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति । (१३) आसीदिति । आसीदित्यस्तेर्लट् । अस्तिसिच इतीट् । महुमता अत्यन्तं मान्या । तस्या वचः दृढतर अतिशयेन दृढमविचलम् । आत्मोक्ति कदाचिदप्यपरिवर्तयन्तीत्यर्थः। केनचित् अर्थेन कर्मणा हेतुभूतेन । व्ययुज्यत वियोग प्रापत् । (१४) विप्रयुक्त इति । मन्दात्मा मूढमतिः । मनोवचन आत्मशब्दो बुद्धौ लाक्षणिकः । असुखपीडितः दुःखपीडितः । दिवारानं दिया च रात्री च । ' अहः सर्वेकदेशे' त्यत्र चकारेण संख्याव्ययादेरप्युपसमहादव्यय. पूर्वाद्रानेरन् । अत्यन्तसयोगे द्वितीया । अतन्द्रितः तन्द्रा निद्रागमसूचक- मालस्य अत्यस्मिस्तथा न भवति तथाभूतः । तारकादित्वादितच । शोकेन कर्ना दह्यमान इत्युत्तरान्वयि । (१५) निशेति । तस्याः स्मरस्ता स्मरन् । 'अधीगर्थे ' त्यादिना पष्ठी । एवं उक्तप्रकार श्लोकम् । सर्वो महीं विभ्रमन् स कचित् प्रदेशे किंचन आश्रयस्थान आसाद्य प्राप्य । (१६) वरातीति । अनर्हः दुःखानुभगायोग्यः । भूयः पुनः पुनः । अनुस्मरन् स्मरन् । पण्ड्या विकल्पाद् द्वितीया । 'मामनुस्मर युध्य चे 'ति गीता | उपसर्गावत्र धात्यानुवर्तिनौ । तस्याः पुनर्नार्याः किंवा सवृत्तमि. त्याह सेति । अर्धमेतदुत्तरपद्यान्वयि । कृच्छ्रे व्यसनेऽपि तं पुरुष अनुगता। (१७) त्यक्तेति । अल्पपुण्येन । संभाव्यते खलु तस्याल्पपुण्यत्वमन्यथै- वमसंभवादिति भावः तेन वने त्यक्ता याद जीवति तदा तत् दुष्करं दुःख. फरमित्यर्थः । दुःशब्दो दुःसवाच्यव्ययम् करोतीति करमिति च पचायन् । सुसुपेति समासः । यद्वा दुष्करमिति पृथगेव । येन केनापि त्यागरूपं कर्मदं दुःखेनैव कर्तुं शक्यामित्यर्थः । करोते रीपहुँःसुचि' त्यादिना खल् । यादिशन्द आराकायाम् । यदि जीवति जीवति वा न वेति सन्देह एवेत्यर्थः । एकत्युत्तरान्वयि । एका असहाया बाला नयनलोभनीयेन वयसोपगतेत्यर्थः। १ इटतरच सः (क.) दृढतरं च सः (च)२ मेक (क. च. म. न..) 1 अपभाग्येन (क) ·श्रीमहाभारते [अभ्यायः एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता ॥१७ क्षुत्पिपासापरीताझी दुष्करं यदि जीवति । श्वापदाचरिते नित्य वने महति दारुणे ॥ १८ त्यक्ता तेनाल्पभाग्यन मन्दप्रज्ञेन मारिप । इत्येवं नेपधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् । अज्ञातवासं न्यवसद्राशस्तस्य निवेशने ॥ १९ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि सप्तपष्टोऽध्यायः । -- अष्टपष्टोऽध्यायः। वृहदश्व उवाच- हृतराज्ये नले भीमः सभायें प्रेप्यतां गते मार्गाणां अनभिज्ञा अविशात्री । एतेन विपदामवश्योपनिपातित्व ध्वन्यते । अतयोचिता तथा तस्य प्रकारस्य उाचता योग्या न भवति तथाभूता। (१८)अदिति। श्वापदेत्याद्यर्धमुत्तरान्वयि। नित्य श्वापदाचरिते श्वापदैहिसैः पशुभिः आ सर्वतः चरिने कृतसचारे । हे मारिप आर्य । स हि मर्पणशीलो भवति । पृषोदरादित्वासाधुः । 'आयें मारिपमार्षकौ ' इति शब्दार्णवः । एष च शब्दो नाट्योक्तावेव प्रयुज्यत इति केचित् । तन्न समअसम् । लोकेष्वप्रयुज्यमानस्य नाट्ये प्रयोगानइत्यात् । नाट्य हि नामायमादर्श एवावि. परीततया लौकिकस्य प्रदर्शयितेति । नाट्यवर्गे मारिपशब्दपाठस्तु नाट्ये बहुल दर्शनादिति । इत्येवमिति युधिष्ठिर प्रति वृहदश्वोक्तिः । तस्य राश ऋतुपर्णस्य निवेशने गृहे अज्ञातवास न शातो वास आत्मनो वामक्रिया यस्मिन्कणि तद्यथा तथा न्यवसत् । अज्ञात वास वा व्यवसत् अकरोत् । यासशब्दस्य पार्थक्येन निर्देशाद्वसेः करणार्थकता । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्यायां बालबोधिन्यां सप्तपष्टोऽध्यायः । (१) एतावता नलस्य च दमयन्त्याश्च वृत्तमुपवर्ण्य सप्रति विदर्भनगर- गत वृत्तमुपवर्णयति । हृतति । सभायें भार्यया सह सहवर्तमाने प्रेष्यता दासताम् । दमयन्ती हि सैरन्ध्रीभूयावस्थिता नलश्चाश्वाध्यचो भूत्येति । गते १ ममार्येऽदर्शन (क) संभार्थे च वन ( च ) अतः परं 'चिन्त. यामास पहुशः सहामात्यैनराधिपः ॥ समाहूय द्विजान्सानिदं वचनमब्रवीत् । अग्रहारं च दास्यामि ग्राम नगरसमितम् । दमयन्ती नल चैव पर्यन्वेषति यो दिज । गवां शतमहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये ॥ इत्युक्त्वा नाक्षणान्स- यो समाव दिनोत्तमान् । प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाझ्या ॥' इन्त्यधिक मयुस्तके। + ·६८] नलोपाख्यानपर्व। द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाझया ॥१ संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम् । मृगयध्वं नलं चैव दमयन्ती च मे सुताम् ॥२ अस्मिन्कणि संपन्ने विज्ञाते निपधाधिपे । गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानायिष्यति ॥ ३ अग्रहारांश्च दास्यामि ग्राम नगरसंमितम्। न चेच्छक्याविहानतुं दमयन्ती नलोऽपि वा ॥ ४ . झातमात्रेऽपि दास्यामि गया दशशतं धनम् । इत्युक्तास्ते ययुहटा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् ।। ५ पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैपधं सह भार्यया। नेव कापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपु काम् ॥ ६ सति । अतः परं सार्धे श्लोकत्रयमधिक कपुस्तक उत्तरार्धन पौनरुक्त्यापादक- मित्युपेक्षणीयम् । प्रस्थापयामास प्रेषयामास । (२) सदिदेशेति । पुष्कल बहुल । वसु द्रव्य दत्त्वा सदिदेश उक्तवान्। वचनमाह मृगयध्वामिति । मृग अन्वेषणे । आगयित्वादात्मनेपदम् । (३) अस्मिमिति । अस्मिन्नन्वेपणरूपे कर्माण सपने परिसमाते । अस्मिन् मदभीष्टे दमयन्तीनलाधिगमरूपे कर्माण कार्ये सपन्ने घटिते सती- ति वार्थः । एतत्पक्षे विशात इत्यादि स्पष्टीकरणमानार्थम् । निषधाधिपे नले । एतय दमयन्त्या अप्युपलक्षणम् । वः युष्माक मध्ये । निर्धारणे पष्ठी । यः तो दमयन्तीनलौ आनयिष्यति आनेष्यतीत्यर्थः। आधु इट्। तस्मै इति शेषः। (४) अग्रहारानिति । अन बाह्मणभोजन तदर्थं हियन्ते राजधनात्पृथ. विक्रयन्त इत्यग्रहारा क्षेत्रादयः इति नीलकण्ठः । अग्रहाराः शासनामिति चतुर्भुजः । शब्दः पुनरय मामविशेष एव रूढो दृष्टः । यस्मास्किल निवर्तते राजशासनम् । नगरसम्मित नगरसदृश महान्तम् । इतःपरमधिकमधैं प्रक्षिप्तम् । नेति । अर्धमेतदुत्तरान्वयि । याकारश्वार्थः । अन्यथा द्विवचनायोगात् । शातमात्र इति । शात ज्ञान तस्मिन्नेश सति । तयोः केवल शानेऽपि सतीत्यर्थः । नपुसके भावे क्तः । निष्ठायां तु द्विवचनमावश्यकम् । दशशत दशगुणित शतम् । शाकपार्थिवादित्वात्समासः । धन धनतुल्य. मित्यर्थः । सर्वतोदशं सर्या दिमित्यर्थः । आर्कोऽव्ययीभावः। शरदा- दित्वात्तु टन् । (६) परोति । भार्यया पल्या दमयन्त्या सह नैषधं विचिन्वन्तोऽन्वि. च्छन्तः । पराणि अन्यनृपायत्तानि राष्ट्राणि ययुरिति पूर्वेण सम्बन्धः । प्रप श्यन्ति ददृशरित्यर्थः। नास्तीदम कपुस्तके । २ निष्पन्ने (क) ३ मत: पर 'हिरण्यं च. सुवर्ण, च दासीदास तथैवच ॥' त्यधिक पुस्तके । १ ·१२८ -- भीमहाभारते [अध्यायः ततश्चेदिपुरी रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः । विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवइमानि ॥७ पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् । मन्दं प्रत्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम् ।। ८ निवद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः । तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम् । तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ।। ९ सुदेव उवाच- यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना । कृताथाम्यद्य दृष्ट्वेमा लोककान्तामिव श्रियं । पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम् ॥ १० कुर्वन्तीं प्रभया देवी सर्वा वितिमिरा दिशः। (७) तत इति । चेदिपुरी चेदिदेशस्य राजधानीम् । सुदेवो नाम द्विजः ययाविति शेषः । विचिन्वानः अन्वेषयन् । अतःपरं पद्यमेक प्रक्षिप्त नावश्यकमिति न व्याख्यायते । (८) पुण्येति । राशः पुण्याहवाचने पुण्याह याच्यतेऽस्मिन्त्राझणैरिति पुण्याहवाचन नाम कर्मविशेषः । तर हि 'पुण्याह भवन्तो ब्रुवन्तु ' इति 'ॐ पुण्याहम् , इति त्रिः पठन्ति । मन्द अल्प यथा तथा प्रख्यायमानेन प्रकाशमानेन । प्रपूर्वको हि ख्यातिः प्रकाशने । दिवादे- राकृतिगणत्वाच्छचन् । निबद्धामित्युत्तरेण सम्बन्धः । (९) निबद्धामिति । निबद्धा व्याप्तां युक्तामिति यावत् । विभावसो. रमेः प्रभामिव स्थितामितिपूर्वेण सबन्धः । कारण मत्विसाधकैलक्षणादिभिः उपपादयन् समर्थयन् इय भैमीति तर्कयामास । (१०) यथेति । मे मया इय अगना यथा पुरा दृष्टा तथारूपा तादृशाकारा । लोककान्ता लोकैरभीष्टा लोकेषु कान्ता कान्तिमती वा । पूर्ण. चन्द्रनिभा पूर्णस्य चन्द्रस्य सदृशीम् । श्यामा 'शीते सुखोष्णसर्वाङ्गी ग्रीष्मे तु सुखशीतला | ततकाञ्चनवर्णाभा सा स्त्री श्यामेति फय्यते ॥' इति महिव्याख्याया भरतमलिकेनोक्तम् । चारुवृत्तपयोधरा चारू मनोहरी वृत्ती च पयोधरौ स्तनो यस्यास्तथाभूता । (११) अतः पर पञ्चविंश पद्य यावद्दमयन्तीमुपवर्णयति । कुर्वन्ती मिति । देवी दीव्यन्तीमित्यर्थः । राशी दमयन्तीमति वा । प्रभया शरीर- कान्या सर्या दिगो चितिमिरा विगत तिमिर तमो याभ्यस्वयाभूताः कुर्वन्तीम् । आर्यों नुम् । कुर्वतीमति शक्य पठितुम् । चार्विति । पद्मपदमन । अत. पर 'सथैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयन । भोजनार्थे सुदे. जोऽपि तत्रैव प्रविवेश-१ ॥ कृशां विवर्णा मलिनां मर्तृशोकपरायणम् । प्रार्थिता ब्राह्मणा 14 इन्यधिकं कपुरतके।

·६८ नलोपाख्यानपर्व । १२९ चारुपमविशालाक्षी मन्मथस्य रतीमिव ।। ११ इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव । विदर्भसरसस्तस्मादेवदोपादिवोद्धृताम् ।। १२ मलपकानुलिप्ताशी मृणालीमिव चोद्धृताम् । पौर्णमासीमिव निशां राहुप्रस्तनिशाकराम् ॥ १३ पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीमिव । पद्मपत्रे लाक्षणिकम् । थारुणी पद्मे इय विशाले अक्षिणी यस्यास्तथाभूताम् । मन्मथस्य मंदनस्य रतीमिव एतत्सां भार्यामिव वर्तमानाम् । एतेन नलस्यापि लोकातिशायिस्वरूपमभिद्योत्यते । रतिशब्दस्य क्तिजन्तत्वेऽपि डीपार्षः। .(१२) इष्टामिति । पूर्णचन्द्रप्रभामिव समस्तलोकस्य सर्वस्य लोकस्य दृष्टा प्रियाम् । विदर्भसरसः विदर्भदेशरूपात्सरोवरात् देवदोपात् दैवस्य दीपात् दुष्टादैवावेतुभूतादित्यर्थः उद्धृतामुत्पाटिताम् । एतेन दमयन्त्यां कम लिनीस्वारोपः सूच्यते ततश्च सौकुमार्यहृदयाल्हादकत्वादयो धर्मा अभिव्यज्यन्ते। (१३) मलेति । मलस्य पङ्केनानुलिप्त अड्ग यस्यास्तथाभूताम् । विरहिणीदशायां शरीरसस्कारस्य प्रियपरितोपमानहेतुकस्योपेक्षणादिति भावः।. अशेषमपि हि प्रियार्थमेय साध्वीनाम् । मृणालीपक्षे तु भलो माल नः पटक- स्तेनानुलिप्समग यस्या इत्यर्थः । प्रम्लाना नालनीमधेति पाठे तु नैप साधारणो धर्मः। मृणाली मृणालम् । पौर्णमासी पूर्णो मासोऽस्मिंस्तद्दिन पूर्णमास तत्सम्बन्धितीम् । तस्येदमित्यणि टिड्ढाणमित्यादिना डीप् । चान्द्रः किल मासः पूर्णिमान्तश्चामान्तश्चेति द्विविधः । तनादिमः पूर्णिमायामेव परि- समाप्यत इति । राहुग्रस्तनिशाकरा राहुणा च्छायाग्रहविशेषेण प्रस्तः कवलितः सछन्न इति यावत् निशाकरश्चन्द्रो यस्या तथाभूता । राहुश्च क्रान्तिविषुवद्- धृत्तयोः सपातविशेषो यस्य किल विलोमा गतिर्भवति । एतत्सानिन्यमन्तरा य ग्रहणानिष्पत्तेरास्मिन् महणकर्तृत्वमारोप्यते । एत सानिध्यजन्यया च भुव. चन्द्रमसोऽपि वा छायया चन्द्रमसः सूर्यस्य वा कवलितस्येव सदर्शनाद्मास. कर्तृत्वमेतस्मिन्नारोप्यते आरोप्यते च ग्रहे ग्रासत्वम् । वस्तुतस्तु महंण नाम राहसानिध्यजन्यतया राहुणा कृतत्वेनोपवर्ण्यमानश्छायाकरणको वेध इति प्रतीयते । अत एव 'यत्या सूर्य स्वर्भानुस्तमसाऽविध्यदासुर ' इति ध्रुतौ स्वर्भानोः कर्तृत्वमिव तमसः (छायायाः) करणत्वमुपनिवध्यमानं सङ्गच्छते । विशेषः पुनरस्मिन्विषयेऽस्माभिः प्रकाशिते ग्रहणशीर्षके प्रबन्धे • द्रष्टव्यः । अत्र दमयन्तीनिशयो राहुमलपट्कयोरनुलेपप्रासयोरड्गनिशा. फरयोशोपमानोपमेयभावः। (१४) पतीति । पत्युःसम्बन्धिना शोकेन दुःखानुभवेन आकुलां व्याकुलीभूताम् । शुष्कसोतां गुष्कं हीनजलत्वमापन्न सोत स्रोत: प्रवाहो १ अम्लानी नलिनीमिव (क) मृणालरीमिय तां भृशम् (च) २ श (क) ·भीमहाभारते [अध्याया। विध्वस्तपर्णकमलां विनासितविहंगमाम् ।। १४ हस्तिहस्तपरिहिन व्याकुलामिव पमिनीम् । सुकुमारी सुजातागी रत्नगर्भगृहोचिताम् ।। १५ दामानामिवाण मृणालीमिव चोद्धृताम् । रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनामिमण्डिताम् ॥ १६ पन्द्रलपामिव नवां व्योग्नि नीलाप्रसंवृताम् । कामभोगैः प्रियहीनां हीनां बन्धुजनेन च ॥ १७ देह धारयती दीनां भर्तृदर्शनकाक्षया । मर्ता नाम परं नार्या भूपणं भूपणैर्विना ॥ १८ यस्यास्तयाभूताम् । स्रोतमित्यकारान्तोऽपीत्यमरटीकायां भरतः । विध. स्तोति । विस्वस्तानि विनष्टानि पनि येषां तथाभूतानि कमलानि यस्या तथाभूता । विवासितविहङ्गमा विप्रासिताः संजाताविनासा विहङ्गमा हसा- दया पाक्षणो यस्यास्तथाभूताम् । वित्रासश्च विशिष्टा भीतिः । अत्र य स्रोतसश्च लावण्यस्य च, नद्याश्च दमयन्याश्च, कमलानां च गानाणां च, विहङ्गमानां चालङ्करणाना चोपमानोपमेयभायो गम्यते । (१५)हस्तीति । हस्तिहस्तपरामृष्टा हस्तिनो गजस्य हस्तेन शुण्डया परामृष्टां स्पृष्ट तत एव च व्याकुला लेशमनुभवन्तीम् । पद्मिनी कमालनीमिव । दुर्दैवमन इस्तिहस्तोपमेयम् । सुजातानि शोभनं जात प्रकारो येषा तया- भूतानि अगानि यस्यास्ताम् । शोमनजातीयागयतीमित्यर्थः। रत्नगर्भगृहो. चितां रत्नाना गर्भगृहोचिता गर्भगृहस्य उरिता योग्याम् । गर्भगृहामति राजद- तादित्वात्परनिपातः। गृहस्प गर्भ इत्यर्थः।रत्नमये गर्भगृहे स्थातुं योग्यामित्यर्थः) (१६) दह्यमानामिति । अर्केण दह्यमानामुद्धृता मृणालीमिवेत्यर्थः । एकः पुनरधिकोऽवकार आर्यत्वात्सोढव्यः । त्यति । रूपस्य सौन्दर्यस्य औदार्येण महत्तया उत्कणेत्यर्थः । गुणैश्व उपेतां युक्ताम् । मण्डनाहमलङ्करण योग्याम् । अमण्डितामनलकृताम् । पतिविरहादिति भाषः । उदारोदातृ- महतो' रिति मेदिनी। (१७) चन्द्रलेखामिति । नवा प्रातिपदिकीम् । एतेन क्रारीमातिशयो द्योत्यते । चन्द्रलेखा चन्द्रस्य कलाम् । एतेन च निसर्गत एवाल्हादककान्ति विशिष्टत्वमाभिव्यज्यते । व्योम्नीति निरालम्वत्व ध्वन्यते । नीलाभ्रमवृताम् नीलै- भैधेश्छन्नाम् । एतेन म्लानिविशेषो गम्यते । प्रियैरभीष्टैः कामभोगैः कामा. नामभीष्टवस्तूनां भोगैयसेवनैः हीनां शून्याम् । (१८) देहमिति । धारयतीमित्यागमशास्त्रत्यानित्यत्वान्न नुम् । भर्तृ- दर्शनकाक्षया पतिदर्शनप्रत्याशया धारयन्तीम् । भूषणैर्विनापि वर्तमानाया नार्या मर्ता नाम पर श्रेष्ठ भूपणम् । उत्तरान्वयादमर्धम् । म; हि विशिष्टा एता अमण्डिता अपि मण्डिताभ्योऽपि भर्तृहीनाम्यः सर्विशेष शोभस्त इत्यर्थः ।

·६८] नलोपाख्यानपर्व । १३१ एपा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते । दुष्करं कुरुतेऽत्यन्त हीनो यदनया नलः १९ धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति । इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम् ॥ २० सुखाही दु:खितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः । कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा ॥ २१ भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा । 'अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैपधः प्रीतिमेष्यति ॥२२ राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लध्वा च मेदिनीम् । तुल्यशीलवयोयुक्त तुल्याभिजनसंवृताम् ॥२३ नेपधोऽर्हति वैदर्भी तं चेयमसितक्षणा । युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया ॥ २४ समाश्वासयितुं भायी पतिदर्शनलालसाम् । (१९) एषेति । हि यतः तेन भर्चा । शोभमाना अपीति गम्यते । प्रकृत्या शोभावत्यपि शोभा नावहतीत्यर्थः । दुष्करमित्युत्तरान्वय्यर्धम् । (२) धारयतीति । यत् अनया हीनो नलः आत्मनो देह धारयति जीवतीत्यर्थः । यच्च शोकेन नावसीदति न शणिों भवति तदेतदत्यर्थ. 'मत्यन्त दुष्कर अन्यैःखेन कर्तुं शक्य अशक्यकरण वा कुरुते । इमामित्यर्ध- मुत्तरान्वयि । असितकेशान्ता कृष्णकेशपाशाम् । शतपनायतेक्षणा शतमनेका. नीत्यर्थः पत्राणि दलानि यस्य तत्कमलमिव आयते ईक्षणे नेने यस्यास्ताम्।. कमल शतपन कुशेशय ' मित्यमरः । (२१) सुखामिति । कदेत्यर्धमुत्तराग्वयि । दुःखस्य पार परतीर परि• समाप्तिमित्यर्थः । पारपद च दुःखेऽम्युधित्वारोप गमयति । (२२) भर्तुरिति । रोहिणी नक्षत्रविशेषः । सा हि रोहित (रक्त) वी भवतीति । रोहितशब्दात् 'वर्णादनुदात्तात्तापधात्तो न ' इति की नश्च । अस्मिश्च । नक्षने पञ्च तारका भवन्ति । शकटतुल्यश्चाकार एतस्य । उक्त हि रत्नमालाया नक्षत्रतारकानिर्देशे ' वनित्रित्वि' इति क्रमेण नक्षत्रतारा यस्थानम् । आकारोऽपि तत्रैव 'तुरंगमुससदृश योनिरुप क्षुराभ शेंकटसम- मणस्योत्तमागेन तुरयम् । ' इति । रोहिणी च शशिनः सहधर्मिणीति प्राचां समयः । अस्या इत्यर्घमुत्तरान्वयि । (२३) राजेति । तुल्येत्यर्धमुत्तरान्वयि । तुल्येति । तुल्येन शीलेन घयासा च युक्ताम् । तुल्याभिजनसवृताम् तुल्येन अभिजनेन कुलेन संवृतां सम्यक्स्वास्तां युक्तामित्यर्थः (२४) नैषध इति । आसितेक्षणा नीललोयना । युक्तमित्यर्धमुत्तरा- भयि । मया तस्य मायौ समाश्वासयितुं युक्तमिति सबन्धः। अप्रमेयस्य १लाध्वेष (क. च.)

·श्रीमहामारते [ अध्यायः अहमाश्वासयाम्यनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । अदृप्रदुःसां दुःसाती ध्यानरादेनतत्पराम् ॥२५ वृहदश्व उवाच । एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम् । उपगम्य ततो भैमी सुदेवो ब्राह्मणोऽयवीत् ॥ २६ . अहं सुदेयो वैदर्भि भ्रानुस्ते दयितः ससा । भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ॥ २७ कुशली ते पिता राशि जननी भ्रातरश्च ते । आयुष्मन्ती कुशलिनी तंत्रस्थौ दारको च तौ'।। २८ त्वत्कृते चन्धुवर्गाश्च गतसत्या इवासते । अन्वेष्ठारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम् ।। २९ श्व उवाच । अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर । प्रमातु तत्वतो विशतुमशक्यस्य । लोकातिशयित्वादुर्विशेयस्वरूपश्येत्यर्थः । वीर्यसत्यवतः शौर्यधैर्यविशिष्टस्य । (२५) समाश्वासयिनुमिति । समाश्वासायतु पित्रादिवृत्तीनवेदनेन धैर्येण योजयितुम् । दुःखस्येति शेपे पष्ठी । दुःखेनेत्यर्थः । अदृष्टपूर्वा पूर्व न दृष्टाम् । अस्या अवस्थिते. प्रागस्पृष्टदुःखामित्यर्थः । दुःखानमिति भावः । ध्यानतत्परा चिन्ताया प्रसक्ताम् । (२६) एवमिति । एवमुक्तप्रकारेण कारणे:मीत्वसाधकः ' ययेय मे पुरा दृष्टे ' त्यादीमः । लक्षणैर्दमयन्तत्तिनिश्चायकधिदै: एतानि चाध्या- येऽस्मिन्ननुक्तप्रायाण्यध्यायान्तरे वश्यन्ते 'अस्या होष भुवोर्मध्ये सहजः पिप्रुत्तम ' इत्यादीनि । ता विमुक्ष्य विचार्य ज्ञात्वेत्यर्थः। (२७) अहमिति ! दयितः प्रिय सखा मित्रम् । वचनात् प्रार्थनारूपात् । (२८) मुशलगति । हे राशि राजमार्ये दमयन्ति । भ्रासरः कुशालिन इति वचनविपरिणामेन सबन्धः । आयुष्मन्तौ दीर्घायुपौ । एतच वृद्धैः कनीयरसु प्रयोक्तव्यमुपपदम् । दारको दारकश्च दारिका व कन्याकुमा- रावित्यर्थः । ती हि पितृहे प्रहितावनयेति । (२९) यकृत इति । त्वाकृते यदर्थम् बन्धुवर्ण कान्धावाना समूहाः। गतसत्त्वा गतशणा गतधैर्या अपगतयला इव वा आसते सन्तीत्यर्थः । प्रयुञ्जते किल धातूनामनेकार्थत्वात्सत्तायामास्ति कवयः । अन्वेष्टारस्त्वदन्वेषण- कारः। शतशोऽसख्याता इत्यर्थः। (३०) अभिशायेति । त ब्राह्मण मुदेव अभिशाय तद्वचननादिना शाला । अभिशान हि दृष्टपूर्वस्य लक्षणादिना ज्ञानम् । तान् अनुभूतपूर्वान् ·६८] नलोपाख्यानपर्व पर्यपृच्छत तान्सर्वान्कमेण सुहृदः स्वकान् । रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोकार्पिता ।। ३० दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् । ततो रुदन्ती तां दृष्टां सुनन्दा शोककर्पिता ॥ ३१ सुदेवेन सहकान्ते कथयन्ती च भारत । जनिव्याः कथयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम् ।। ३२' ब्राह्मणेन सहागम्य तां विद्धि यदि मन्यसे । अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा ॥ ३३ जगाम यन सा वाला ब्राह्मणेन सहाभवत् । ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते ॥ ३४ पप्रच्छ भार्या फस्येयं सुता वा कस्य भाविनी । कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भतुर्वा वामलोचना ।। ३५ स्वकान् सहृदो मित्राणि पर्यपृच्छत पृष्टयती । आर्पमात्मनेपदम् । कथमय । कथं सः१ इत्यादि स्वीयमित्राविपये पृष्टवतीत्यर्थः । शोककर्पिता शोकेनाकृष्टा भृशमत्यन्तम् । इत आरभ्य प्रायेणाध्यायान्तं यावदुनरोत्तरपद्यान्वयि पूर्वपूर्वपयोत्तरार्धम् । (३१) रोदने कारणमाह दृष्ट्वेति । ' स्वजनस्य हि दुःखमग्रतो विवृत. द्वारामिवोपजायते । ' इति भावः । भ्रातुः इष्ट प्रियम् । रुदन्तीमित्यापों नुस् । सुनन्दा चेदिराजपुती । ता दमयन्ती रुदन्तीम् । (३२) सुदेवेनेति । च किंच एकान्ते सुदेवेन सः कथयन्ती कथा कुर्वती दृष्ट्वा । जनित्र्याः मातुः। शेषे पष्ठी । मान इत्यर्थः । कथनमाह सैरन्ध्रीति। (३३) बादाणेनेति । ब्राह्मणेन सहागम्य समागता भूत्वा । भृश रुदती आस्त इति सशेषेण पूर्वेण सम्बन्धः । यदि मन्यसे तहीति शेषः । तां वेद जानीहि । गणकार्यस्यानित्यात्वाच्छम् । अथेति । राशः चेदिपतेः चोदिदेशाधीशस्य माता अन्तःपुरात् निर्गम्येति शेषः । (३४) जगामेति । यत्र सा बाला दयमन्ती । तत्रेति शेपः। जगाम । अस्याश्यागमनतः प्रागेव सुदेवस्य दयमन्तीतः प्रतिगमन मतीयते ) अ एवोक्तं ततः सुदेवमानाय्येति । आनाय्य दूतादिभिराहूय सधीपमानीयेत्यर्थः । (३५) पप्रच्छेति । प्रभमाह भार्येति । इय भाविनी प्रेमवती स्त्री' दमयन्ती । शातिभ्यो बान्धवेभ्यः नष्टा प्रभ्रटा वियोग प्रातेत्यर्थः । नाती. विहाय अदर्शन गतेति वा । त्यन्लोपे पञ्चमी । वामलोचमा वामे मनोहरे लोचने यस्यास्तथाभूता भतुवां कथं नष्टेति सबन्धः । १ प्रेषयामास ( क ) जनिय प्रेषयामास (च) जनिध्या कथयामास (क १२ - ·श्रीमहाभारते. গাষ त्वया च विदिता विम कथमेवंगता सती । एतदिच्छाम्यई श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः ॥ ३६ तन्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्या देवरूपिणीम् । एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः । सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ॥३७ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण नलोपाख्यानपर्वाण अष्टपष्टितमोऽध्यायः । एकोनसप्ततितमोऽध्यायः । सुदेव उवाच । विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः । सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ॥ १ राजा तु नैपधो नाम वीरसेनसुतो नलः । भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकरय धीमतः ॥२ स द्यूतेन जितो भात्रा हृतराज्यो महीपतिः । दमयन्त्या गतः सार्ध न प्राज्ञायत कस्यचित् ॥ ३ ते वयं दमयन्त्यर्थे परामः पृथिवीमिमाम् । (३६) त्वयेति । एवगता एवमास्मिन्प्रकारे अस्या दशायामित्यर्थःगता विद्य. मानासती त्वया कथ विदिता शाता । स्वत्तस्तव सकाशात्। अशेषतः साकल्येन। (३७) तत्त्वेनेति पूछन्त्या मम पृछन्त्यै मद्यमित्यर्थः। तत्त्वेन यया. धतया देवरूपी देवतुल्यरूपशालिनी दयमन्ती आयश्व कथय अस्याः पारमार्थिक स्वरूप कययेत्यर्थः । सुखोपविष्टः सुखेनोपविष्टः यथातथ तथा पारमार्थिक स्वरूपमनतिक्रम्य वर्तते तथाभूतम् । वृत्तमिति शेषः । आचष्ट कथितवान् । आपूर्वाचविडो लड् । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया घालबोधिन्यामष्टपष्टोऽध्यायः । (१) विदर्मराज इति । धर्मात्मा धर्म एवात्मा जीयो यस्य तथाभूत धर्म आत्मा मनो यस्योति या । भीमो नाम भीम इति प्रसिद्धः । विश्रुता प्रसिदा । इय कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता तस्य सुतेति सम्बन्धः । (२) राजेति । नामेवि नल इत्यस्मादुत्तर योग्यम् । नलो नामेत्यर्थः। नैपयो निषधानामांश्वरः। धीमतो शानिनः । (३)स इति । द्यूतेन करणभूतेन भ्राना पुष्कराख्येन कर्म । दमयन्त्या माघे सह गतः सन् । कस्यापि केनापि । शेपे पष्ठीनि प्राशायत न विशतः त इति । ते अविज्ञातवन्तः । शैलीय संस्कृतभाषाविदा यदेते 1 महामनाः (का . ४ ·. नलोपाख्यानपर्व । सेयमांसादिता वाला तव पुत्रनिवेशने ॥४ अस्या रूपेण सरशी मानुषी न हि विद्यते । अस्या ह्येप सुयोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः ।। ५ श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया। मलेन संवृतो ह्यस्याश्छन्नोऽभेणेव चन्द्रमाः ॥६ चिमभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः । प्रतिपत्कलुपेस्येन्दोर्लेखा नातिविराजते ॥ ७ न चास्या दृश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम् । हेतौ वक्तव्ये तच्छन्देनैव कनिद्विशेषयन्ति कर्तारम् । अत एव चैवविधेषु स्थलेषु तस्मादित्यवसेयोऽर्थः । एवं चात्रापि तस्माद्वयमित्यर्थः । तव पुत्र- निवेशने पुत्रस्य गृहे पुत्रस्यैवाधीश्वरत्वात्स्वाम्येन निर्देशः। (५) अापि पुनः कथमिय विज्ञातत्याह । अस्या इति । रूपेण सौन्द- येण । प्रकृत्यादित्वात्तृतीया । अस्या दमयन्त्याः सदृशी तुल्या । नहि नैव । "हि हेतावधारणे' इत्यमरः। अवोऽसो विज्ञातेत्यर्थः । अभिशानान्तरमाह अस्या इति । एप मया दृश्यमानः। सहजः सह जातः नैसर्गिक इत्यर्थः । पिप्लु कालकापरपर्यायो 'लासे' इति महाराष्ट्रा ख्यातश्चिहविशेषः । रक्तवर्णतिलाकृतिश्चितविशेष इति नीलकण्ठः । तिलकालक इति चतुर्भुजः। 'जडुला कालकः पिल्लु' रित्यमरः । उत्तमः । शुभसूचकत्वात्तस्येति भावः । अस्य च लक्षित इत्युत्तरेण सम्बन्धः। (६)श्यामाया इति । श्यामायाः सुन्दाः । पद्मसकाशः पनत्य सदृशः। आरक्तवर्ण इत्यर्थः । अन्तर्हितो मलच्छनत्यात्तिरोभूतः । लक्षितो दृष्टः । अस्या इत्यस्य विलभूत इत्यनेनोत्तरेण सम्बन्धः । (७) चिर्भूत इति । चिभूतो लक्षणभूतः । लक्षण चान खूण इति महाराष्ट्रयां ख्यात शानसाधनम् । विभूत्यर्थे ऐश्वर्यार्थम् । ऐश्वर्यमदाना- मित्यर्थः । भुयोरन्ते ललाटे या (स्त्रीणां) मशको राजसूचकः । इते सामुद्रिकम् । मशकश्च पिप्लुः । भुवोरन्ते भूमध्ये । धात्रा प्रहाणा प्रतिपदित्याद्यर्धमुत्तरान्वयि । प्रतिपदामासारम्भातिथ्या। प्रतिपद्यत उपक्रम्यतेऽ नया मासः (पक्षो वा ) प्रतिपत्। करणे झिप् बाहुलकात् । कलुषस्य कल- । पवदाविस्पष्टस्वरूपप्रकाशस्य । 'कलुप त्याविले पापे' इति मेदिनी । इन्दो. लेखा चन्द्रस्य कला नातिविराजते नात्यन्त शोभते । (८) नेति । अत्याध । रूपन दृश्यते न स्वयमेव गोविषयीभवति । अविस्पष्टत्वादिति भावः । एव च नात्यन्त प्रकाशत इत्यर्थः । र कर्मकतरि लट् । अप च वास्ययोः साम्यस्य गम्यत्वादेकस्यैव र विराजनरूपस्य धर्मस्य पार्थक्येन निर्देशात्प्रतियस्तूपमालहकारः । 'प्रति- सरकार नश्यते (क) .

·1 श्रीमहाभारते [ अध्यायः असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम् ॥ ८ अनेन वपुपा वाला पिप्लुनाऽनेन सचिता। लक्षितयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोप्मणा ॥ ९ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते । सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ।। १० स मलेनापकृष्ठेन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत। दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नमसीव निशाकरः॥११ पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत । रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तामिव तस्थतुः ॥ १२. उत्सृज्य वाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत् । भगिन्या दुहिता मेसि पिप्लुनानेन सूचिता ॥ १३ अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मन । वस्तूपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गम्यसाम्ययो । एकोऽपि धर्मः सामान्यो यन निर्दिश्यते पृथक् ।' इति लक्षणात् । मलसमाचित मलेन व्याप्त वपुः शरीर कर्तृ असस्कृत निर्मलीकरणादिसस्कारशून्यमपि व्यक्त स्पष्ट यथा तथा काञ्चनसन्निभ सुवर्णतुल्य भाति । (९) उपसहरति अनेनेति । निभृतो भस्मादिपु निगूढः ऊप्मणा सूचितः अमिरिव । अनेन वपुषा अनेन पिप्लुना च कर्तृभूतेन सूचिता शापिता इय देवी राशी दमयन्ती । लक्षिता शातेत्यर्थः। (१०) तदिति । विशापते राजन्युधिष्ठिर । पिप्लुप्रच्छादन पिप्लु प्रच्छादयन्त मल शोधयामास दूरीचकारेत्यर्थः । (११) स इति । अपकृष्टेन क्षीणतामापनेन । मलस्यापकर्पणादित्यर्थः । शैलीय भापाया यालियाया हेतुत्वे वक्तव्ये निष्ठान्तमेव हेतुगर्भतया विधेय- विशेषणतामापाद्यत इति । व्यरोचूत विशेपेण प्राकाशत । व्यभ्रे विगतान्यभ्राणि मेघा यस्मात्तथाभूते । (१२) पिप्लामिति । रुदन्त्याविति । आत्मन' सनिकृष्ट सबन्धित्वा वगमाद्दमयन्त्या इति भावः । परिप्यन्य आलिय। मुहूतमिव क्षणमिव । (१३) उत्सृज्योते। काम्प उत्तृप्या कामासानन्तरम् । शमः शनैः। 'अव्ययसर्वनाम्नामक - प्राक्टे' रित्यकच । इद वश्यमाणम् । वयनमेवाद भगिन्या इति । अनेन पिन्टुना सूचिता त्व में भगिन्या दुहिताऽसीति सम्बन्धः । (१४) उत्तमर्थ विवृणोति । अहमिति । सुदामः मुदामसशकस्य दशाणाधिपतेः दशाणसशक्देशाधिनायस्य गत' सुते दुहितरौ।हे चार- दर्शने मनोहरस्वरूपे दमयन्ति । दश ऋणानि जलागि दुर्गाणि या यस्मि. १ अन पर 'वृहदश्व उवाच' इति पुस्तक।

·। - . ६९] नलोपाख्यानपर्व । सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने ।। १४ भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरवाहोरहं पुनः । त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे ॥ १५ यथैव ते पितुर्गेहं तथदमपि भाविनि । यथैव च ममैश्वर्य दमयन्ति तथा तय ॥ १६ तां प्रहप्रेन मनसा दमयन्ती विशांपते । प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमनवीत् ॥ १७ अज्ञायमानाऽपि सती सुसमस्म्युपिता त्वयि । सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ।। १८ सुसासुसतरो वासो भविष्यति न संशयः । न्स दशाणों देश. । नपशब्दो दुर्गचा जल चाचष्टे । 'प्रवत्सतरे' स्यादिना वृद्धिः । दशार्णाख्यश्च देशो मध्यभारतवर्ती निर्दिष्टश्चैप मेघसदेशे कालि दासेन। 'सपस्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णा । इति । यक्षः किल भेघायालकाया मार्ग निर्दिशन्नादितो रेवा (नर्मदा) तत• काश्चिपर्वता- स्ततश्च पर दशार्णानिर्दिशति । उदीचीनदेशगामी चाय मार्गः । ततश्च मतीयते नर्मदामुत्तरेण केचिच्छैला (विन्ध्यच्छेदा) तानपि योत्तरेण दशार्णा इति । येषा किल राजधानी विदिशा नाम वेनवत्या नाम सरितस्तीरे विनिधिष्टा । विस्पष्टीकृत चैतन्मेघसदेशे कालिदासेन । यथा तेपा ( दशार्णा- ना) दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणा राजधानी गत्या सद्य पलमावकल काम. फत्वस्य लब्धा । तीरोपान्तस्तनितमुभग पास्यसि स्वादु यस्मात्मभूभड्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोमि ॥' । इति । विदिशासन्निहितश्च नीचर्नाम "गिरिस चाय प्रदेशो मालवसनिहित इत्यर्वाचीना । (१५) भीमस्येति । सा चन्माता भीमस्य राज्ञ राशे भीमाय शेष पठी। धीरबाहोः चेदिदेशाधिपते । तस्मै इत्यर्थ । शेषे पष्ठी । दशार्गेपु. दशाणदेशे पितुः मदीयस्य तातस्य । जाता जातमात्रेत्यर्थः । ततः प्रभूत्पद्य- यावददर्शनासरिचयाभाव इति भावः । (१६) यथैवेति । ते तय यथा पितुर्गह तथैव मम । यथा च ऐश्वर्य- मतवैभव मम तथा तथा अन गेहे पैश्वर्षे च वादश स्वाम्य तादृशमेव तवापि दुहितृस्थानीयत्यातवेति भावः । (१७ ) तामिति । ता मानुभगिनीं प्रणम्य नमस्कृत्य । इद वक्ष्यमाणम् । (१८) वचनमाह । अज्ञायमानेति । त्वयेति शेषः । त्वयि त्वत्समीपे मुस यया तथा उपिता कृतवासा अस्मि । यतः सर्वकामैः सर्वरभीष्टवस्तुभिः मुविहिता सम्यक् सयोजिता । ( १९) गमनाभ्यनुशा माययितुमुपरमते । मुरादिति । सुखात्पूर्वमनु- भूतात् मुसविशिष्टात्मुसहेतोर्वा वासात् मुसतरः अत्यन्त मुखविशिष्टः सुख- .

·* है धीमहाभारते चिरविप्रोषितां मातामनुज्ञातुमर्हसि ॥ १९. दारको घहि में नीती वसतस्तन वालफो! पित्रा विहीनी शोकाती मया चैव कथं नु तौ ॥ २० यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि । विदर्भान्यातुमिच्छामि शीनं मे यानमादिश ।। २१ यादमित्येव तामुक्त्वा हृष्टा मातृप्वसा नृप। गुप्तां घलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ।। २२ प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमती नरवाहिना । यानेन भरतश्रेष्ट स्वन्नपानपरिच्छदाम् ॥ २३ ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमत्पुनः । तां तु बन्धुजनः सर्वः प्राहटः समपूजयत् ॥ २४ हेतुर्वा वासः इतःपरभावी भविष्यति । सम्बन्धस्य विशातत्वादिति भावः । तयागि हे मातः मातृभ्यसः । तस्या अपि मातृतुल्यत्वान्मातृत्वनिर्देशः । चिरविप्रोपिता चिरमेव कृतप्रवासाम् । विप्रपूर्वादसतेः कर्तरि निष्ठा । अय मनुशाप्रदाने हेतुः। (२०) नन्विदमात्मीयमेव ते सदन तस्किमितो गमनेनेति चेतनाह दारकाविति । मे दारको कन्यापुत्रौ बालको अत्यन्तं बालभावे वर्तमानौ तत्र मपितुर्गहे नाता तो पित्रामया च विहीनौ कथ नु वसतः। वत्स्यत इत्यर्थः। अतोऽवश्यं मया गन्तव्यामति भावः। (२१) यदीति । इह अत्र गृहे मयि मद्विषये । यदि इच्छसि तहति शेषः। यानं प्रयाणसाधन वाहन आदिश दीयतामित्याशापय । एतदेव हिमे प्रियं न पुनर्वास इति भावः। (२२) यादमिति । बादमिति स्वीकारे। ततः पुत्रस्यानुमते सति अनुशाया सत्याम् । तृतीया वा सप्तमी। प्रयुज्यते ह्येवमसावत्रानेकेषु स्थलेष्विति। अनुमते धर्तमानेति वा। महता बलेन सैन्येन गुप्ता रक्षिता प्रास्थापयदित्युत्तरेण संबन्धः । (२३) प्रास्थापयदिति । स्वन्नपानपरिच्छदां शोभनमन्न पान परिच्छदा परिवारश्च यस्यास्तथाभूतां कृत्वेति शेषः । श्रीमती शोभासपन्नां दमयन्तीम् । नरवाहिना नरा एव वाहा वोढारस्ते सन्त्यस्य तथाभतेन मनुष्यवाटेने- स्यर्थः । मत्वर्थ इनिः। यानेन । एतच 'पालखी, मेणा' इति वा स्यातम् । मनुष्यवाध चतुरस्रयानमभ्यास्य कन्या परिवारशोभ' इति कालिदासः। प्रास्थापयत्प्रेषयामास । (२४ तत इति । नचिरात् अचिरेण । महष्टस्तदर्शनेनेति भावः । समपूजयत् प्रभावयामास सबकारेत्यर्थः। पशुमा (क. च.)

·६.] मलोपाख्यानपर्व। सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा वान्धवान्दारको प तौ। मातरं पितरं चोभी सर्व चैव सखीजनम् ॥ २५ देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते ॥ २६ अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः । प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां प्रामेण द्रविणेन च ।। २७ सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर्वेश्मनि भाविनी । विनान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ।। २८ दमयन्त्युवाच । मां चेदिच्छसि जीवन्ती मातः सत्यं प्रवीमि ते । 'नरवीरस्य वै तस्य नलस्यानयने यत ॥ २९ •दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता । (२५) सर्वानिति । सर्वान् बान्धवान् कुशलिनः कुशलयतो दृष्ट्वा । तो आत्मीयौ दारको । दृष्ट्येत्यस्योत्तरेण सबन्धः । (२६) देवता इति । यशस्विनी प्रशस्तयशःशालिनी देवी राशी दम- यन्ती परेण उत्कृष्टेन विधिना विधानेन देवता ब्राह्मणाश्च पूजयामास । एते. पामेव हि प्रसादेन कुशल भवतीति । विशापते नरेश्वर युधिष्ठिर । 'L (२७) अतर्पयादिति । पार्थिवो राजा भीमः । गोसहस्रेण करणभूतेन अतर्पयत् तृप्त कृतवान् । तदस्मै समर्पयामासेत्यर्थः । 'गवा सहस्र दास्यामि यो यस्तावानयिष्यति ।' इति प्राक्प्रतिशातत्वादिति भावः । प्रामेण द्रवि. णेन च करणभूतेन अतर्पयदिति सम्बन्धः।' अग्रहाराश्व दास्यामि प्राम नगरसाम्मत' मिति प्रतिश्रवणदिति भाव । धन पुनः पुरस्कारार्थमप्रतिश्रुत मपि प्रादायिः। तत्र हेतुः। तनया दृष्ट्वैवेति । प्रीत. प्रमुदितः । (२८) सेति । सा माविनी दमयन्ती तन पितुर्वेश्मनि रजनी समनायां रात्रौ । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया (म्युष्टा कृतवसतिः । एप विभ्रान्तरवे हेतुः। विपूर्वाद्वसे क्तः। आगमशास्त्रस्यानित्यत्वात् ' वसतिक्षुघोरिट् 'हतीन भवति मारवाद्वा । विश्रान्ता लब्धविधमा । राजन् थुधिष्ठिर । अत्रैव विच्छेद- यन्ति केचिद्ध्यायम् । नैव पुनरेतद्युक्तमाविच्छेदाईत्त्वात्कथावस्य । (२९) वचनमाह मामिति । आनयने आनयनविषये यत प्रयत्न कुरु । अनुदात्तत्वलक्षस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । + (३०) दमयन्त्येति । सा देवी राशी दमयन्या जननी । भृशदुःखिता अत्यन्त दु:खिता वाष्पेण अपिहिता आन्छन्ना ! गवेग प्रवृचस्य गात्रे प्रस. पणादिति भावः। एतेन दुःखातिशयो व्यज्यते । किंचिदुत्तरं नात्रवीत् । १. परमेवाप्यायस्य विन्छेक्षे दमयन्त्युवाचेखुराराध्यापारम्भप कचपुस्तकयोः १ नबस्य नरपोरस्य यतस्यानपने पुनः (क) ·श्रीमहाभारते [ अध्यायः यायेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किचिदरवीत् ॥ ३० तवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा । हाहाभूतमवीवासीदृशं च प्ररोद ह ॥ ३१ ततो मीम महाराज भार्या वचनमब्रवीत् । दमयन्ती वर्ष भृशं भर्तारमनुशोचति ॥ ३२ अपकृष्य च लजां सा स्वयमुक्तवती विभो । प्रयतन्तु तव प्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य मार्गणे ॥ ३३ 'तया प्रदेशितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः । प्रास्थापयदिशः सर्वा यतध्वं नलमार्गणे ।। ३४ ततो विदर्भाधिपतेनियोगाद्राह्मणास्तदा । दमयन्तीमेथो मृत्वा प्रस्थितास्ते तथाऽनुवन् ॥ ३५ अथ तानववीद्धमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः । बाप्पनिरुदत्वेन कण्ठस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः। 'मूर्ते हि दुःस मातृणा कन्याः पितृविनाकृताः ।' इति भावः। (३१) सदवस्थामिति । ता गर्थी । तदवस्था सा अवस्था यस्यास्तथा- भूता दृष्ट्वा अन्तःपुर अन्तःपुरयामिजनवृन्दम् । वास्थ्यात्तदुपचारः । मश्चाः कोशन्तीतिवत् । हाहाभूत हाहाकारात्मतामिव प्राप्तम् । सर्वत एव हाहार. वस्य प्रवृत्तत्वादिति भावः । हकारः पादपूरणे । (३२) तत इति । महाराज युधिष्ठिर महाराजामति पाठे तु भीम- विशेषणमैतत् । वचनमाह दमयन्वीति । (३३) अपकृष्यति । लजा अपाध्य न्यूनीकृत्य स्वय उक्तधती। एतेन विरहजन्यस्य हुःखस्यासहनीयतमत्व द्योत्यते । तर प्रेप्या दूताः पुण्यश्लो- कस्य नलस्य मार्गणे अन्वेषणे प्रयतन्तु प्रयतन्तामित्यर्थः । अनुदात्तत्त्वनि- मितकरयात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । अतः पर वृहदश्व उवाचेत्यधिक यपुस्तके । न पुनरतदावश्यक प्रकरणादेव तथागतेः। (३४) तयेति । प्रदेशितः उक्तः निरत्तप्रेषणात्मपूर्वाहिशेरुचारणा- थकाणिचि क्तःनलमारणे नरस्यान्वेषणे यतध्वमित्यभिधायेति शेषः । सर्या दिशः प्रति प्रास्थापयत् प्रेरितवान् । .(२५)तत इति । विदर्भाधिस्ते मस्य नियोगात् आनया प्रस्थितास्ते ब्राह्मणा । दमयन्ती मृत्या उपगम्य अनुपसृष्टस्यापि सोपसर्गपदर्थ उपसगाणां द्योतकालात्। तथा भीमोक्तप्रकारम् । भीमनात्मन उक्त निवेदयामासुरित्यर्थी (३६)अथेनि । सर्वरानेषु सर्वेषु राष्ट्रेणु इदं पश्यमाण वयः तत्र तत्र तामु तामु जनसत्नु लोकसमुदाये। संमच्छन्दः सभावचनः समुदाय १ (क) २ दर्शने (क) ३ . पूर्व दश उयाचे ' स्यधिक फास्तके । ४ प्रनादिलो (क) ५ अयापचय ( क ) ·नलोपाख्यानपर्व। घूयास्त जनसंसत्सु तत्र तत्र पुनः पुनः ॥ ३६ कनु त्वं कितव च्छित्वा वस्त्राधैं प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ३७ सा वै यथा त्यया दृष्टा तथाऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना भृशं याला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ॥ ३८ तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव । प्रसादं कुर वै वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ॥ ३९ एवमन्यच वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि । लक्षयति । व्यास्त । यूययिति शेषः । आशिपि लिट् । अस्ति मे प्रत्याशा यव्यासुर्भवन्तो वक्ष्यमाणेन प्रकारेणेति भावः । (३७) वचनमाह सप्तभिः । केति । कितव शठ । विसधाया भायीया यञ्चनाकितवत्वम् । मम वस्रार्ध छित्त्वा क नु प्रास्थितः प्रयातः ! कितवत्वं विवृणोति उत्सृज्येति । विपिने अरण्य इति निर्दयत्वमाभिद्योतयति । अनुरक्तां अनुरागवतीम् । एतेन त्यागानईत्व द्योत्यते । प्रियामिति तदुक्त्य- नुवादात्कपटकापटिकत्व धोत्यते । प्रियेति । एवमपि विद्यत एव त्वयि मे प्रणय इति भावः। (३८) सेति । सा वाला भृश दह्यमाना दाहसदृशी पीडामनुभवन्ती कर्मकर्तरि लटः शानच् । दिवादेराकृतिगणत्वाद्वा श्यन् । त्वत्प्रतीक्षिणी त्वत्प्रतक्षिणशीला सती त्वया यथा दिष्टा उक्ता तथैवास्ते । दृष्टेत्येयान रम- णीयतमः पाठः । यथा त्वया दृष्टा तथैवास्ते । तामेव दशामनुभवतीत्यर्थः । (३९) तस्या इति । तेन शोकेन दुःखानुभयेन । रुदन्त्या इति नुमापः । शेपे पष्ठी। तस्यामित्यर्थः । प्रसादमनुग्रहम् । प्रतिवाक्य प्रतिवचनम् (उत्तरम्) पदस्व वदेत्यर्थः । आपमात्मनेपदम् । नीलकण्ठस्तु भासनोपसभापेत्यादिना- स्मनेपदमाह । चिन्त्यमिद भासनादीनामन स्वरसतोऽस भवात् । (४०)न केवलमेतावत् अन्यदपि च वक्तव्य, समुद्दीप्यमाना हि मानसी वृत्तिः स्वभाव प्रकाशयतीत्याह । एवमिति । एव वक्ष्यमाणप्रकारं अन्यत् अर्थान्तरमित्यर्थः । वक्तव्य यथा स मयि कृपां कुर्यात् । ननु भोः कथमनेन वचनेनैष त्वयि कृपा चुर्यादिति चेत्तताह वायुनेति । हि यतः वायुना धूयमान आधूय सर्वतश्चाल्यमान इत्यर्थः । पावकः अमिः वन दहति । दाहकत्वरूपमात्मनः स्वभाव प्रकाशयतीत्यर्थः। यथा तेजोमयोऽपि पावको * वायुना भूयो धूयमान एव वन दहति एव तेजस्वितया पावकोपमो नलो वायुसदृशैः प्रकम्पजनकैदीत्तान्तैः प्रमुद्धो गहनतमतया काननायमान । मदीय दुम विनाशलक्षण दाहं प्रापयिष्यतीत्यर्थः । स च दाहस्तकृपैक- १ धून वै जनसंमत्यु (4) येयू गजससत्म (च) २ देव (क) ·मीमहाभारते [ममायः वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः ॥४० भर्तन्या रक्षणीया च पत्नी हि पतिना सदा । तन्नष्टमुभयं करमाद्धर्मज्ञस्य सत्तस्तव ॥ ४१ स्यातः शहः कुलीनच सानुकोशो मान्सदा । संवृत्तो निरनुक्रोशः शके मद्भाग्यसंक्षयात् ॥ ४२ तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्षभ । आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः ॥ ४३ एवं अवाणान्यदि वः प्रतियाद्धि कञ्चन । स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क नु वर्तते ।। ४४ यश्चैवं वचनं श्रुत्वा श्रूयात्प्रतिवचो नरः । तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः ॥४५ साध्य इति यटिभ्यत एवात पैतस्यैति भावः । नीलकण्ठरतु ' शोकाभिः कालवायुना दिने दिने वर्धमानो दमयन्तीशरीरयन पक्ष्यतीति रूपकेणोचाम्' प्रत्याह । अस्य पुनः साधुत्यासाधुत्वयोः सहृदया एव प्रमाणम् । (४१) वक्तव्यमर्षमाह भर्तव्येति । हिकारोऽवधारणार्थः । भर्तव्यैवे. त्यादिरर्थः पतिना पतिरित्याख्यायमानेन पुरुषेण भत्यर्थः । पतिशब्दा. दाख्याताणिजन्तात् कर्मणि 'अय इ' रित्यौणादिक इप्रत्ययः । गौणश्राप पतिशन्दः पतिः समास एवेत्यस्या घिसशाया विपयो न भवति । गौण. मुख्ययोर्मुख्य कार्यसप्रत्यय इति न्यायात् । मते हि 'वृद्धौ च मातापितरौ भावी मार्या शिशुः मुतः । अप्पकार्यशत कृत्वा भर्वव्या मनुग्नचीत् ।।' इति । 'स्वा प्रसूति चरित्र च कुलमात्मानमेव च । रव च धर्म प्रयत्नेन जाया रचन् हि रक्षति।' इति च । तत् उमप भरणरक्षणलक्षण धर्मद्वयम् । (४२)ख्यात इति । प्राश कुलीनश्च भवान् छदा सानुमोशः सदयः । 'दयाऽनुकम्पा स्यादनुकोश' इत्यमरः । ख्यातः प्रसिद्धः । तथापि मन्दाग्यवक्षयात् मे देवस्य क्षीणत्वात् निरनुकोशो निर्दयः सवृत इति मन्ये प्रभावयामि । नाय ते दोपः किन्तु मे भाग्यस्वेत्यर्थः । (४३) तदिति । हे नरव्याघ्र हे नरर्षभेत्यनुनयातिशथे। नत एव च न पोनरुक्यम् । आनुशस्य अनुशसत्व दया भावे प्यन् । नृन् दासति इन्तीति नृशसो धातुक तद्विरुधोऽनृशसः सदय विरोध नम्। 'शसो घातकः यूर' इत्यमरः । दयालक्षणः परः श्रेष्ठो धर्मः । मे मया । (४४) इत्य वक्तव्यमाख्याय पुनः कर्तव्यमुपदिशति। एममिति प्रति घूयात, इतर दवात् । हाति शेष। सर्वथा प्रकारैः नेयम शानस्यरूपमाह कहता (४५) य इति । एव मदुपदिष्टपकारम् । तत्तस्ययचः आदाय मनसि वृत्त्वत्पर्यः । मम मह्यम् । दोरे पक्षी । आवेद्य वगनीयमित्यर्थः । आए पूर्वादिदेण्यन्तात् । पन्या सिनिया (क) ·मलोपाख्यानपर्व । यथा च वो न जानीयाऐवतो मैम शासनात् । पुनरागमनं चेह तथा कार्यमतन्द्रितैः ॥ ४६ यदि वाऽसौ समृद्धः स्याद्यपि वाऽप्यधनो भवेत् । यदिऽवाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य विकीर्पितम् ।।४७ एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम् । नलं मृगयितुं राजस्तदा व्यसनिनं तथा ॥ ४८ ते पुराणि सराष्ट्राणि प्रामान्योपांस्तथाऽश्रमान् । अन्वेपन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्द्विजातयः॥४६ तच वाक्यं तथा सर्वे तत्र तत्र विशांपते । श्रावयाञ्चकिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ॥५० इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलान्वेपण एकोनसप्ततितमोऽध्यायः । सप्ततितमोऽध्यायः। हदहश्व उवाच। अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः । (४६) यथेति । वः युष्मान् मम शासनात् आशया ब्रुवतः न जानी- यात् तथा अतन्द्रितैर्निरालस्यैः पुनरागमन कार्यम् । मयैवादिष्टा भवन्तो वदन्तीति चेजानीयात्तदा परिहतुकामः समागम प्रदेशान्तरं गच्छेदिति यथै- तदसौ न जानाति तथा शीघ्रमेव प्रतिनिवृत्यतामिति भावः । (४७) यदीति । यादवा यद्यपि । समृद्धः धनादिसमृद्धिमान् । अस्य प्रतिवचनप्रदातुः पुरुपस्य । चिकीर्षित कर्तुमिष्टम् । (४८) एवमिति । उक्ता दमयन्त्येत्यर्थात् ! मृगयितुमन्वेषयितुम्।तथा तेन प्रकारेण व्यसनिन दुःखवन्तम् । (४९) त इति । पुराणि नगराणि राष्ट्राणि मण्डलानि । घोषान् आभीराणा पल्ली पल्लीच च क्षुद्रो प्रामः। 'घोष आभारपल्ली स्यात् इत्यमरः। आभीराश गोपाः। परिभ्रम्येति शेषः । अन्वेपन्तः अन्वेषयन्तः ते नल न अधिजग्मुः न प्रापुः । अधिपूर्वको हि गमिः प्रासौ । (५०) तदिति । तत् दमयनयुक्त वाक्य भापितमित्यर्थः । यथा दम- यन्त्या हरित कथित तथा तेन प्रकारेण तन तन तेषु तेषु प्रदेशेषु श्रावया. स्वकिरे भावयामासुः शृणोतेर्ण्यन्तालिन् । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया यालबोधिन्यामूनसप्ततितमोऽध्यायः। (१) अयेति । दीर्घस्य कालस्य दीर्येण कालेनेत्यर्थः। शेष षष्ठी । १चरतो (च.) २ भीम (क) ·श्रीमहाभारते [ अध्यायः - प्रत्येत्य नगर भैमीमिदं वचनमनवीत् ।। १ नैपधं मृगयाणेन दमयन्ति मैया नलम् । अयोध्या नगरी गत्वा भागामुरिरुपस्थितः ॥२ भावितध मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने । प्रतुपर्णी महामागो यथोक्तं वरवर्णिनि ।। ३ सन्दुवा नाप्रवीकिंचितुपर्णो नराधिपः । न च पारिपदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयाऽसकृत् ॥४ अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कधिग्रवीत् । अस्तुपर्णस्य पुरुषो वाहुको नाम नामतः ।। ५ पर्णादो नाम पद इति नामा प्रसिद्धः। प्रत्येत्य प्रत्यागम्य । प्रत्यापूर्वा दयतेः क्त्वो ल्यप् । इद् वक्ष्यमाणम् । (२) वचनमाह द्वादशाभः । नैपमिति । नैपघ निपधदेशाधिपतिम् । 'तस्येश्वर' इत्यत् । नल मृगयाणेन अन्वेषयता । आगमशास्त्रास्यानित्य- स्वान्न मुक् । भाद्गासुरिः भगासुरस्यापत्य प्रतुपर्णः । एप किल सूर्यवंश- जोऽयुताश्वस्य नाम राशः पुत्र इति विष्णुपुराणम् (अ. ४ अ. ४)। यथा अयुताश्वस्तत्पुत्र नानपर्णो नलसहायोऽक्षहृदयसो बभूव । इति । श्रीमति महामागवते तु 'सिन्धुदीपस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ' ॥ १६ ॥ 'नातु. पों नलससो योऽश्वविद्यमपानलात् । ' इति (क. ९ अ. ९)। शैवे पुनरसावयुताजितः पुत्र इत्युच्यते ' अयुताजिरसुतस्त्यासीहतुपर्णो महायशाम दिघ्याक्षहृदयशोऽसौ राजा नलसखोऽभवत् ।। ६२ ॥ इति (धर्मसहिताया ६१ तमेऽध्याये ) भड्गासुरपुरत्व पुननान्यतः सदृष्टम् । भागस्वरिरिते तु कपुस्तकपाठः । नीलकण्ठचतुर्भुजौ तु 'भागामुरिः नातुपर्ण' इत्येव व्या. ख्यायामाहतुः । चपुस्तकपाठस्तु व्याख्याविरोधी लेखकप्रमादमूलक एव । उपस्थितः उपगतो मयेति कर्तृपदशेषः । (३) श्रावित इति । स तुपर्ण · महाजने महति जनसमूहे । हे वर, वाणान श्रेष्ठशरीरवर्णयति दमयान्त । यथोक्त स्वदुक्तमनतिक्रम्य स्वदीय वाक्यं श्रावितः। (४) तदिति । मया असत् वारवार भाष्यमाण उध्यमानः कश्चि- कोऽपि पारंपदः पारपाद साधुः सम्याप नाप्रवीत्। पारपद इति 'परि पदाण्य' इत्यत्र परिषद इति योगविमागणः | (५) अनुज्ञातमिति । अनुज्ञात गमनाय दचाभ्यनुज्ञ मा, नामतः नामा बाहुको नाम बाह्रक इति प्रसिद्धः कश्रितुपर्णस्य पुरुषः। विजन एकान्ते १ दिवानिशम् (क. च, ) २ भागस्वरिः ( क.) मार्ग चाभिमुख चित. (च.)

·७.1 नलोपाख्यानपर्व। . सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो हस्वबाहुकः शीघ्रयानेषु कुशलो मिष्टकर्ता च भोजने ॥ ६ स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च पुनः पुनः । कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभापत ॥ ७ वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गों न संशयः ।।८ रहिता भईमिश्चैव न कुप्यन्ति कदाचन । प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरखियः॥९ विपमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च । यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न कोडुमर्हति ।। १० (६) तस्याधिकार च स्वरूप चाह । सूत इति । सूतः सारथिः । विरूपः सौन्दर्यशून्यो विकृतरूपो वा । हस्यवाहुकः हस्वौ बाहू यस्य तथाभूतः शेपा- द्विभाषेति कप् । शीघयानेषु सत्वरगमनेषु । भोजने भोजनीयवस्तुस्वित्यर्थः । जातायेकवचनम् । मिष्टकर्ता मिष्टाना मधुरिमविशिष्टाना कर्ता। 'मिष्टो मधुररस इति कल्पद्रुमः। मिष्टस्य च तदेव येनान्न मनसेऽतिमात्रमेव स्वदमानमुपादे- यतमत्वमापद्यते । मृष्टकर्तेति पाठे मृष्टपद मिष्टसमानार्थकमेव । (७) स इति । स बाहुक. विनिःश्वस्य इष्टजनवृत्तान्तश्रवणेन दुःखस्य नवीभूतत्वादिति भावः । अयमेव च रोदनेऽपि हेतुः। प्रणयिजनकुशलाजशा. सया कुशलप्रभः । न ह्यकुशले स्वामिनि दूताः कुशलिनो भवन्तीति । (८)पम्यामिति वैषम्य विपमा दशा प्राप्ता अपि सत्यः साध्व्यःकुलस्त्रियः कुलीना नार्यः । आत्मना स्वयमेव आत्मान गोपायान्त । गुपूरक्षण इत्यतो लट् गुपूधूप विच्छपणिपनिभ्य' इत्यायः । ताभिः स्वर्ग. जित. स्वतेजसाऽभि- भूय स्वायत्तीकृतः । अवश्य लभन्त एवविधन चरितेन स्वर्ग कुलनार्य इति भावः । लाभस्य निश्चितत्वाद्भूततया निर्देशः। (९) रहिता इति । भर्तृभिः पतिभिः स्त्रीणामनेकत्यमादाय भर्तृहु- पचनम् । रदितास्स्यक्ताः सरह त्याग इत्यतो निष्ठा । वरस्त्रियः श्रेष्ठा नार्यः । चारित्रकवचान् चारित्र सदाचरणमेव कवच परकृतप्रहारविपलीकरण उपका- रकतया कवचसदृश येषा तथाभूतान्। धारयन्ति । नासामात्मगोपने परसहा- पापेक्षा चारित्रवतीनामिति भावः । (१०) इत्य सामान्यतोऽभिधायात्मनोऽपराधस्यापरिहार्यतानिवेदन. पूर्वकं दमयन्याः कोपापगममभिप्रार्थयते । विषमस्येनेति । विषमस्येन सकटे वर्तमानेन । मूढेन मोह भाप्तेन । परिभ्रष्टमुसेन विगलितसुसेन । एतच सुसोचितायाः परित्यागस्यौचित्यमभिद्योतयति । यत् यस्मात्तेन परित्यक्ता तदिति रोपः। तत्र त्यागविषये तस्मिन् भर्तरि वा फोड कोप कर्तुं नाईति मष्ट (क, प. म.) अभीष्ट (न) .

·भीमहाभारते [ अध्यायः प्राणयात्रा परिप्रेसोः शकुनैहतवाससः । आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्भुमर्हति ॥ ११ सत्कृताऽसत्कृता वापि पति दृष्ट्वा तथागतम् । भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ॥ १२ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः । श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय ॥ १३ एतत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते । दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभापत ॥ १४ अयमों न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन । त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहं सुदेवं द्विजसत्तमम् ॥ १५ (११) प्राणयानामिति । प्राणयाना प्राणरक्षणोपायमाहार परिप्रेप्सो परिमाप्तुमिच्छोः । परिप्रपूर्वादानोतेः सन्नन्तादुः।' आप्शप्यधा' मितीत् । माकुनैः पक्षिभिः सुवर्णमयैः हतवाससो हतवस्त्रस्य आधिभिः मानसीभियं- थाभिः दह्यमानस्य भस्मीक्रियमाणस्य । एतेन तापातिशयो गम्यते । शेषे घष्ठी । एवविधाय तस्मा इत्यर्थः । श्यामा सुन्दरी सा स्त्री। (१२) सत्कृतेति भ्रष्टराज्य भ्रष्ट च्युत नष्टमिति यावत् राज्य राजस्व यस्मात्तथाभूतम् । क्षुधित वसतिक्षुधोरि ' तीट् । व्यसनाप्त व्यसन दुःखैः आप्लुत सर्वतः शावितम् । तथागत तस्या दशाया वर्तमान दृष्ट्वा । मत्कृता सत्कार प्रापिता पत्येति शेषः । असत्कृताऽपि वा न क्रौद्धमहतीति सबध्यते । यथागतमिति पाठस्तु न साधुः। (१३) तस्येति ।पर्णादोक्तिरियम् । तस्य बाहुकस्य । श्रुत्वा एतद्वचन- मिति शेषः। भवती प्रमाण इतः पर करणीयस्यावधारणे प्रभुरित्यर्थः । राश- वैव निवेदय त्वमेव कययेत्यर्थः । अप्रासनलो नाह राजानं द्रष्टुं शक्नोमीति भावः। (१४) एतदिति । विशापते राजन् युधिष्ठिर । पादस्य एतत् वचन. मिरपर्यः । अश्रुपूर्णाक्षी अभूमिः पूर्णे अक्षिणी यस्यास्तथाभूता ! बाहुकस्य नरुत्वेनावधारणात्तस्य च विपद्तस्वशानेन दुःखोदयादिति भावः । रहा एकान्ते अभ्येश्य उपगम्य मातर प्रति अमापत उक्तवती । (१५) अयमिति । अय इदानी मयाभिधीयमानः अ विषयः भीमे भीमायेत्यर्थः । ज्वेदनक्रियायामाधारस्वविवक्षणासप्तमी । न सवैद्यः न निवेदनीयः । अर्थमाद स्वत्सनियाविति । द्विजसत्तम माहाणे मतमम् । नियोधये मदीये कर्मणि नियुक्त परिप्यामि । सामान क्रोमांटि (क..)

·७.] नलोपाख्यानपर्व । यथा न नृपतिर्भामः प्रतिपद्येत मे मतम् । तथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि ॥१६ यथा चाहूं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान् । वेनैव मझलेनाद्य सुदेवो यातु माचिरम् ॥ १७ समानेतुं नलं मातरयोध्या नगरीमितः । विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम् ॥ १८ अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भाविनी। नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु ॥१९ त्वया हि मे बहुकृतं यदन्यो न करिष्यति । यद्भाऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ॥२० स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः । गृहानुपययो चापि कृतार्थः सुमहामनाः ॥ २१ (१६) यति मम प्रियमिच्छसि चेत्तदेति शेषः । मे मत ममाभि- प्रायम् । न प्रतिपद्येत न जानीयात् । तथा त्वया प्रकर्तव्यम् । (१७) यथेति । यथा यस्मात् अह सुदेवेन आशु शीघ्र यथा तथा बान्धवान् समानीता प्रापिता । नयतेर्द्वि कर्मस्वादस्मत्पदार्थस्य च बान्धवा. नाश कर्मत्वम् । तथेति शेषस्तस्मादित्यर्थः । तेन मदानयनरूपेण मगलेन शुभशकुनेन हेतुभूतेनेत्यर्थः । माचिर सत्वरम् । नश्समानार्थोऽय माशन्दः । मुलुप्वेतिसमासः । यात्वित्यस्योनरेण सबन्धः । (१८) समानेतुमिति । इतः अस्मान्नगराद्यात्वित्यनेन पूर्वेण सबन्धः । अतः परमधिकमधे स्पष्टार्थम् । विश्रान्त गृहीतविश्रमम् । अर्धमेतदुत्तरान्वाय। (१९) अर्चयामासति । भाविनी वैदर्भी धनेन करणभूतेन अतीय अत्यन्तमेव अर्चयामास समावयामास । सबहुमानमातिमानमेव द्रव्य प्रायच्छ- दित्यर्थः । अतःपर ' उवाच चैन महता सपूज्य द्रविणेन वै । 'इत्यधिक कपुस्तके । आवश्यक चैतत् । साकाङ्क्षत्वात् । दमयन्त्या वचनमा नल इति । भूयः अस्माद्बहुतर वसु द्रव्यम् । ' भाविनी भामिनी चापी । ति द्विरूपकोशः। (२०) किमर्थमितोऽप्याधिकस्य प्रदान द्रव्यस्येत्याह । स्वयेति । मे मम पटु पृत कार्य सपादितम् हि निशयेनायत् यस्मात् समेध्यामि समागम प्रापयामि (२१) स इति । उक्तो दमयन्त्येत्यर्थात् । मुमङ्गलैः अत्यन्त शोभनैः आशीर्वादः शुभाशंसनवाग्भिः आश्वास्य धैर्ययुक्ता मुखिता वा कृत्वा तामिति शेषः । सन्ध्यभाव आर्यः । गृहान् स्वीय गृहम् । 'गृहाः पुसि च भूम्न्येव' इत्यमरः । कृतार्थः कृतकृत्यः । महामना उदारहृदयः । पतः पर 'ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम् ।' इत्यधिकं कपुस्तके २ भामिनी (क) ३ इतः पूर्व ' उवाच चैनं महता सपूज्य दविग्न ३ ।' इत्याधिक पुस्तके।

·श्रीमहाभारते [ গাব ततः सुदेवाभाष्य दमयन्ती युधिष्ठिर । अब्रवीत्सन्निधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ॥ २२ गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम् । ऋतुपर्ण वचो ब्रूहि संपतन्निव कामगः ॥ २३ आस्थास्यति पुन:मी दमयन्ती स्वयंवरम् । तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ॥२४ यथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति । यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम || २५ सूर्योदये द्वितीय सा भतारं वरयिष्यति। न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवति वा न वा ।। २६ (२२) तव इति ! आभाप्य आहूयेत्यर्थः । आनाय्येवि पाठस्तु साधुतर.. (२३) वचनमाह । गत्वेति । हे सुदेव कामगः कामोमिलाप एवं गच्छति तथाभूतः । अत्यन्त शीघ्रगामी सन्नित्यर्थः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत ' इति यातिकाड्डः । कामशब्दोऽत्र तमि मनो लक्षायति । सपतन् सावेगमु- पतिष्ठन् । सपातो हि वेगेनोपस्थानमिति स्वयवरस्य सन्निहिततमत्वप्रत्यायनार्य- मुपस्थानस्य सावेगत्वम् । अत्र 'पतिमन्य चिकीर्पतीति पाठान्तरमयुक्ततरम् । (२४) वक्तव्यमर्थमाह निभिः । आस्थास्यतीति । भैमी भीमस्य राशः पुत्री । पुनर्दितीयवारम् । स्वयवर आस्थास्यात करिष्यति । सर्वशः सधैं । (२५) यति । यथा कालः स्वयवरकालः गणितः सख्यातः दिवस गणनया विचारित इत्यर्थः । तथेति शेषः । स स्वयवरः श्वोभूते आगामिनि दिने लब्धात्मनि सति । आगामिनि दिन आरम्धे रातीत्यर्थः हे अरिन्दम शत्रुपशमन ऋतुपर्ण । ते त्वया सभावनीय गमनेन सभापयितुं योग्य तत्स्वयवरस्थानमिति शेषः । तदेति च । शीघ्र गच्छ । नीलकण्ठः पुनरन संभाषिनीति पाठमाद्रियमाणः समाविनी सभाविता इयं गति रित न्यायख्यौ । इयमिति पुनः पद कय वा गतिमसन्निहिताचामाचष्टामिति न जानीमः । तथैव पावागीकारे चेयमिति दमयन्तीमेय प्रकृतामुस्थापयितुं प्रभवेत् । यदीति च समावनायाम्।तथा यायमर्यः । इय दमयन्ती यदि कदाचित ते तव सभाविनी भविषी । त्वत्स्वामिका भविष्यति । स्वापि या घरयिष्यतीत्यस्ति समय इति भावः। (२६)लरातिशयस्यावश्यकत्वमाह सूर्योदय इति । सूर्योदये सति । कुतो द्वितीयभर्तुर्वरणमित्यत्राह नेति । हि यस्मात् । जीवति वा नवेति न शायते । तस्मादित्यर्थः। . १ भानथ्य ( क. च.) २ पतिमन्यं चिकीर्षति (क.)३ सपा ( क.न, म.) ४ जोन्मृतोऽपि वा ( क..)

·७१] नलोपाख्यानपर्व। एवं तया यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत् । ऋतुपर्ण महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ॥ २७ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि दमयन्तीपुनःस्वयंवरकथने सप्ततितमोऽध्यायः । एकसप्ततितमोऽध्यायः । वृहदश्व उवाच- श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः । सान्त्वयलक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ॥ १ विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम् । . एकाना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि वाहुक ।। २ एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य है । व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ॥ ३ दमयन्ती भवेदेव किं नु दुःखेन मोहिता । (२७) एवमिति । यथोक्ता तथेत्यर्थात्मवध्यते। वै पादपूरणेऽवधारणे वा। महाराज युधिष्ठिर। इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या सप्ततितमोऽध्यायः । (१) श्रुत्वेति । सुदेवस्य वच 'आस्थास्यति पुनमैमी ' त्यादि 'जीविति वा नवे' त्यन्त पूर्वाध्यायान्ते विनिर्दिष्टम् । श्लक्ष्णया मनोहरया सान्त्वयन् प्रसादयन् । 'एकेनैवाइना सख्यातिगामीनि योजनानि प्रापये त्यादिरूपस्य अशक्यसघटनस्यादेशस्य करिष्यमाणत्वाद्वाहुके कोपोत्पत्ति सभावयतः प्रसादनम् । बाहुक मति अभापत उक्तवान् । अतःपर प्रक्षिप्त साधै पद्य नावश्यकामिति न व्याख्यायते । (२) विदर्भानिति । विदौस्तन च दमयन्त्या. वयवर एकामा एकेन दियसेन । समासान्तविधेरनित्यत्वान्न टच् । हयतत्वश इयशब्दोऽन तद्विद्या लक्षयति । हयस्य हयविद्यायास्तत्व रहस्य जानाति तथाभूत । एतायतो हि दवीयसो मार्गस्य लड्यने प्रभवन्तो हया विना हयतत्वश न शक्या उन्नेतुमित्यत उक्त हयतवशेति । यदि मन्यसे अनुमन्यसे । (३) एवमिति । हकारः पादपूरणे । मनः व्यदीर्यत विदीर्णता प्रापत्। प्रेयस्याः श्रद्धेयतमायाच सहधर्मिण्याः पुनः स्वयवरे प्रवृत्तेराकर्णनादिति भावः। प्रदध्यौ अत्यन्त चिन्तयामास । ध्यै चिन्तायामित्यतो लिट् । (४) दमयन्तीति । दुःखेन मोहिता सजातमोहा दमयन्ती एतत् १ अतः परं 'सारथीन्स समानीय वाणयप्रभूतान्नपः । कथयामास यत्वृत्तं प्राक्षणेन पुन तथा ॥ पाहुक च समाहय दमपन्त्याः स्वयंवरम् । इत्याधिक पुस्तके । २ च (च.)

·१५... . भीमहामारते [अध्याय: अस्मदर्थे भवेद्वाऽयमुपायश्चिन्तितो महान् ॥ ४ नृशंस यत वैदी भर्तुकामा तपस्विनी । मया क्षुद्रेण निकृता कृपणा पापयुद्धिना ॥५ स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोपश्च दारुणः । पुनः स्वयंवररूप कर्म कुर्यात् इत्येतत् भवेत् स्यादिति म काकुः । वा अथवा अयं स्वयंवररूपः महान् उपायः अस्मदर्थे भरमत्माप्त्यर्थः चिन्तितः' भवेत् । अनापि प्रभे काकुः । प्रश्नश्चायमात्मानं प्रत्येवात्मगतः । विधीयते धेयं कस्याप्ययस्य विचार इति । (५) आदिमे पक्षे समय प्रदर्शयति नृशंसमित्यादिना । भर्तृकामा भर्तरि पत्यो मय्येव कामोऽमिलापो यस्यास्तथाभूता । कतुकामेति पाठस्तु नो. चितः। तपस्विनी अनुकम्पार्हा कृपणा दीना च वैदर्मी पापबुद्धिना दुष्टमीतना क्षुद्रेण पामरेण मया निकृता प्रतारिता इत्येतन्नृशंस अतिक्रूरं कर्म बतेति खेदे । निपूर्वः करोतिः प्रतारणे । 'निकृत विप्रलम्भे स्यादि ति मेदिनी ।. निकृतमिति हि नपुंसके भावे क्तः। (६) ततः किमित्याह । स्त्रीस्वभाव इति । चलः अस्थिरः । तेन यादश पूर्वतादृशमेवेदानीमपि स्यायेमेति नैतत्सभवतीति भावः । कारणान्तर- माह ममेति । च किंच मम दोषः अपराधः दारुणो भयङ्करः । विलब्ध मुप्तायाः प्रणयकरमायाः प्राणेभ्योऽपि गरीयाम पतिमाकलयन्याश्च सहधर्मिण्या एकाकिन्या एव धने परित्याग इत्येतद्रूपो धेष इति । अतः विकासात् विवासनात् मया दूरीकरणादित्यर्थः । गतसौहृदा गतमपेत सौहृद मद्विषयक यस्यास्तथासूता सा एष कुर्यात् इति स्यात् । सौहृदमिति सुद्दच्छन्दाधुवा. दित्वादण् । आदिवृद्धिश्च । 'हद्भगसिन्भ्वन्तेभ्यः पूर्वपदस्य चे' त्युभयपदा- दिवृद्धिस्तु न भवति । 'मुहृदुहृदो मित्रामित्रयो' रिति निपातनात्सिदस्य हि निरर्थक एकदेशः सुहृच्छन्दस्य । सार्थकग्रहणे च न निरर्थकग्रहणम् । अस्ति च सुहृदयशब्दादणि हृदयस्य हद्भावे चमार्थको हृच्छन्द इति तथा हि शरणदेयधृतो रक्षितः 'कचित् अर्थवत्परिभाषया, सुहृदुईदो मित्रा- मित्रयोरिति निपातितस्य सुहृच्छन्दस्य योऽवयवो हृच्छन्दस्तदन्तस्योत्तर- पदस्य वृदिर्न भवतीति व्याचक्षते । समुदायस्तन मित्रषचनोऽवयवलु निर- । र्थक' इति । शरणदेवस्तु ' सज्ञापूर्वको विधिरनित्य ' इति 'हद्भगे त्यादि. वृद्धरप्रवृत्ती पूर्णपदमात्रवृद्धिरित्याह । चान्द्रास्तु 'हृन्दगे' त्यत्र प्रतिपदोक्तस्यैव हृदयापरपयार्यस्य हृच्छब्दस्य ग्रहणमित्याशेरते । तेन तन्मते मैन्याथै नो. भयपदवृद्धिः । विरुद्ध पुनरेतदृत्तिग्रन्थस्येति शरणदेवः । वामनस्तु काव्याल. कारसूनेषु ' सौहृददौड्दशब्दावणि हृद्भायात् ।' इति सूत्रयन् ' सुहृदय. दुईदयशब्दयोयुवादिपाठादणि कृते हृदयस्य हद्भावः । आदिवृद्धौ सौहद- दोर्टदशब्दौ भवतः । सुहृदुईच्छन्दाभ्यां युवादिपाठादेवाणि कृते हद्भग- १ क (क) ·1 ७१) नलोपाख्यानपर्व । स्थादेवमपि कुर्यात्सा विवासाद्गतसौहृदा ।। ६ मम शोकेन संविना नैराश्यात्तनुमध्यमा । नैवं सा कहिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ॥ ७ यदन्न सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् । ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थ च करोम्यहम् ॥ ८ इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः । कृताञ्जलिरुवाचेदमृतुपर्ण नराधिपम् ॥ ९ प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप । एकाला पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरी नृप ॥ १० ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः । सिन्ध्यन्तेभ्य इति हृदयस्य तद्धितेऽपि कृते सत्युभयपदवृद्धौ सत्यां सौहार्द- मिति भवति इति व्याचष्टे । (७) पक्षान्तरं समर्थयति । ममेति । मम मद्विषये । शेपे षष्ठी । नैरा- श्यात् आशाराहित्यात् । शोकेन दुःखानुभवेन सविना अत्यन्त विषण्णा । एतेन दमयन्त्याः आत्मनि गतस्य प्रेम्णो निश्चलत्वमभिद्योत्यते। न हि कृतक प्रेम दुःखमनुभावयति नापि चाकृत्रिम चल भवतीति । शोकसयिमस्व चास्याः पर्णादवचनतो विज्ञातं नलेन । सा काहीचत् कदापि एव न कुर्यात् । च किंच सापत्या अपत्यसहकृता सती विशेषतो न कुर्यात् । अपत्यमानार्थक वाद्विवाहस्येति भावः (८) यदिति । अत्र विषये यत् सत्यमसत्य वा निश्चय निश्चयवत निश्चितमित्यर्थः । अर्शआदित्वादच । तदिति शेषः । गत्या वेत्स्यामि शास्या. मि । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वादिडभावः । ऋतुपर्णस्य काम मनोरथ अभीष्टं विदर्भगमनरूपं कार्यमित्यर्थः । आत्मार्थ च स्वस्य कृतेऽपि । (९) इतीति । दीनमानसः दीनमुसाहशून्यमित्यर्थः मानस यस्य तथा- भूनः । तालिः बदाआलः । एए सल्वाचारो भृत्याना यत्प्रभूणां पुरो वक्तव्येऽअलिमाषघ्नन्तीति । (१०) यचनमाह प्रतिजानामीति । ते वाक्य वचन प्रतिजानामि अड्गीकरोमि । आर्य आत्मनेपदाभावः । हे पुरुषव्याम नरश्रेष्ठ नृप राजन् ऋतुपर्ण एकादा एकेन अड्डा विदर्भनगरी गमिष्यामि । इतःपर पद्यद्वयः मधिकं कपुस्तके नावश्यकमिति न व्याख्यायते । (११) सत इति । राजन्युधिष्ठिर अश्वानां परीक्षां गमनक्षमत्यशानार्थ मिति भावः । मागासुरिः ऋतुपर्णः । जनाधिपम् ( क. म. ग.) नरेश्वरम् ( च.)२ अत:पर सत्रादित्यादये फाले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि ॥ एवमुक्तोऽमवीदाना वाहुकं प्रहमानिव । कि ते काम फरोम्यप तुष्टोऽस्मि तव पाहुक । बाहक उवाच-यावधानमिद सञ्जमृतपणे करो- म्यहम् ॥' इत्यधिक कपुस्तके।

·१५२ श्रीमहामारते [ अध्यायः अश्वशालामुपागम्य भागासुरिनृपाज्ञया ॥११ स त्वर्यमाणा वहुश ऋतुपर्णेन याहुकः । अश्वाजिज्ञासमानो.वै विचार्य च पुनः पुनः ॥ १२ अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् । तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान् ॥ १३ चर्जितॉयणनिः पृथुप्रोयान्महाहनून् । शुद्धान्दशभिरावतः सिन्धुजान्वातरंहसः ॥ १४ तान्दृष्ट्वा दुर्बलानाजा प्राह कोपसमन्वितः । (१२) स इत्यादिभिस्त्रिभिर्विशेषकम् । स इति । बहुशः अनेकवार त्वर्यमाणः पराया प्रात्य॑मानो बाटुकः अश्वान् जिज्ञासमानः गतिक्षमतया शातुमिच्छन् । जानातेः सन्नन्तात् ' ज्ञाश्रुस्मृदृशा सन ' इत्यात्मनेपदम् । पुनः पुनः विचार्य औचित्यविचार कृत्वा । (१३) अध्यगच्छादिति । कृशान् समर्थान् प्रकृत्यैव बलवतः । अश्वान् अप्वनि अध्वलयन इत्यर्थः । धमान् समर्थान् अध्यगच्छत् लब्धवान् । ज्ञातवानिति वार्थः । अश्वान्विशिनटि । तेज इत्यादिना साधेन । तेजोवल. समायुतान् तेजसः विक्रमस्य बलेन समायुक्तान् । चतुर्भुजस्तु तेजः सत्त्य बल सामर्थ्यमित्याह शालि चानौदत्यमिति व्याचष्टे । (१४) वर्जितानिति। हीनः निवृष्टैलंशणेयर्जितान् रहितान् । तानि च जात्यावर्तादिविरोपेण बहुविधानि नकुलादिप्रणीतेप्वश्वशास्त्रेषु द्रष्टव्यानि । रिस्तरमयानापोदाहियन्ते । पृथुप्रोथान् पृथु पृथुल प्रोथ नासिका येषां तयाभूताः । 'प्रोथमश्वस्य नासिका' इति हेमः। महाहनून् मह्ती महा न्या हनुयेपा वान् । हनुश्च पोलाघोवती प्रदेशविशेषः । ' दन्तयन च तयान्तो मृकणी असिक सधः । असिपापलु चिनुक स्यादतः सृषणः परः । गहात्सरः कपोलश्च परो गण्डः कपोलतः । ततो हनुः' इति हेमः। परशन्दोऽनाध.समानार्यः दशभिः आवत: रोम्णा भ्रमिवासस्थानाधिशेरेः उपाधतान् । उनलवणे तृतीया । 'रोम्पा भ्रमिवदाहतिरावर्त इति कथ्यते इति युत्तिकसतरी भोजः । 'यशेमस्तकपोदी दो दो स्त्रोपरन्धयोः । भाले प्रयागे (पृठे ) को ध्रुयायां इमे दा॥' इति व्याख्याया चतुर्मुज' तव एवच पक्षान् निदोपान्सिन्धुजान सिन्धुपु स्वनामख्यातेषु जनादेषु जायन्ते तयाभूतान् । 'सतम्या जने' इति पातरदसः यातस्येर रहो येगा मेषा तथान्तान्। मन' पर प्रभितमधे गतार्यवान व्याप्यायते । (१५) दृष्ट्येति । तानभान् दृश्या किनित्योपसमीन्यतः । अश्वानां है पायावलोकनेनाधम नामानादिति भार. ते स्पया इदर्षि गर्नु प्रार्थिन मारि (क) २ न. परश्यमानारशानयनामापnि' पषित।

·७१) मलोपाख्यानपर्व । किमिदं प्रार्थितं कर्तु प्रलब्धव्या न ते वयम् ॥ १५ फथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्ताम या मम । महानध्वा स चैकाहा गन्तव्यः कथमीरशैः ॥ १६ वाहुक उवाच । एको ललाटे द्वे मूर्षि द्वौ द्वौ पार्थोपपार्श्वयोः । द्वौ द्वौ वक्षास विज्ञेयौ प्रयाणे चैक एव तु ॥१७ एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः । यानन्यान्मन्यसे राजन्यूहि तान्योजयामि ते ॥१८ ऋतुपर्ण उवाच ।। त्वमेव हयतत्वज्ञः कुशलो ह्यासि वाहुक । यन्मन्यसे समास्त्वं क्षिप्र तानेव योजय ॥ १९ इंष्टम् । वय न प्रलब्धव्या न वञ्चनीयाः । प्रलम्भो हि विप्रलम्भः । ते इति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयनापि सबध्यते । त्वयेत्यर्थः । (१६)विप्रलम्भसभावनामात्मनस्तुरड्गमानामक्षमत्वप्रदर्शनेन समर्थयति कथामिति । अल्पबलप्राणा' अल्प बल भारसाहष्णुता प्राणा वेगश्च येपा तथाभूताः । 'बल भारसहिष्णुता प्राणाश्च वेगवत्तेति नीलकण्ठः। इमेहया मम शेपे पष्ठी।मामित्यर्थः। कथ वश्यन्ति अभीष्ट स्थान प्रापयिष्यन्ति। नैतच्छक्यमित्यर्थः । वह प्रापण इत्यतो लट् । ममेत्यन रथमिति पाठः पुनः सारल्यविशेषात्साधुः । च किंच ईदृशैर्महान् द्राधीयान् अध्वा मागों यस्य त विदर्भदेश प्रति । महत आत्याभाव आर्ष । कय गन्तव्यम् । रथ- वहनस्य कयचित्समवेऽपि एतावतो दवीयसो मार्गस्याक्रमणमत्यन्त दुर्घट- मिति भावः । नीलकण्ठः पुनरन अध्वान निशब्द महदतिदूरे। दमयन्त्याः पुनर्भूत्वात्तद्वग्णे महती लजा तया च अवृते महत्तरा लभेति प्रच्छन्नतयैव तन गतमपि वेगवशादगतमिव यथा भवति तथा गन्तव्यमिति भावः । इति व्याचष्टे । नैतद्युक्त पूर्वापरविरोधादिति द्वष्टव्यम् । (१७)एक इति । अश्वाना प्रयाणक्षमत्वज्ञापनाय तज्ज्ञापकावर्तसख्या. विनिर्देशोऽयम् । उपपाश्वे पार्वसमीपभागः । पद्यमेतत्काचिन दृश्यत इति निलकण्ठ । चतुर्मुजमिनोऽपि नैतदाद्रियते। विरुद्ध चैतत् 'शुद्धान् दशमिरा वर्त" इति पूर्वोत्ते नार्थेन । अन हि द्वादशावर्ता. सपयन्त इति। अतश्च कचन प्राचीनव्याख्याया विद्यमानमतलेखकप्रमादादिना मूल प्रविश्य तदात्मतामाप- समिति प्रतिभाति । असबद्धमिव चैतदकान्ततः सदृश्यत इत्यपि द्रष्टव्यम् । (१८) एत इति । ते तव अश्वान्त्वया निर्दिष्टानश्वानित्यर्थः । योजयामि रथ इति शेषः। (१९) त्वमिति । हयतत्पशः अश्वशास्त्रमर्मशः कुशलः स्वकर्माण चतुरः । शिम शीघ्रम् । , *~ ·* भीमहामारते [अध्यायः ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान् । योजयामास कुम्लो जपयुक्तारथे नलः ॥ २० ततो युक्तं रथं राजा समारोहवरान्वितः । अय पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ॥२१ ततो नरवरः श्रीमानलो राजा विशांपते । सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोगलसमन्वितान् ॥ २२ रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेप सः । सूतमारोप्य वार्णेय जवमास्थाय वै परम् ॥ २३ ते चोद्यमाना विधिवद्वाहुफेन हयोत्तमाः। समुत्पेतुरिखाकाशं रथिनं मोहयन्निव ।। २५. तथा तु दृष्ट्वा तानवान्वहतो वातरंहसः। अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ॥२५ (२०) तत इति । तत ऋतुपर्णवचनानन्तर चतुरः चतुःसख्याकान् जवयुत्तान् वेगेन युक्तान् । वेगगामिन इत्यर्थः । सदश्वान् दोभनानश्वान् । (२१) तत इति । ततो हययोजनानन्तर युक्तं सनीकृतमित्यर्थः । त्वरान्वितः त्यरया युक्तः सन् समारोहत् आरूढवान् । जानुभिः करणभूतैः भूमी पर्यपतन् । जानूनि भूमौ विन्यस्य निपतिता आसनित्यर्थः । पतने यद्भूमौ विन्यस्यते तस्य करणवेन निर्देशा इति शैलीय भाषायाः । (२२) तत इति विशापते युधिष्ठिर । तेजोवलसमान्यतान् तेजसा सरन बलेन वाहनसामयेन च युक्तान्। सान्वयामास सत्कार सश्लाघाशन्द वा कर- 'तलेन पृष्ठमास्फाल्य विगतशोमाचकारेत्यर्थः एतदेव हि सान्त्वनमश्वानामिति (२३) रविमभिरिति । रश्मिभिः प्रग्रहापापर्याय रथ्यानां नियमनरज्जुभिः। उद्यम्य गमन उद्यतान् कृत्वा । तानश्वानित्यर्यात्सबध्यते । वार्ष्णेयमेतन्ना. मानं सूत सारथिम् । स हि नलस्य सारथिरामदिीत } आरोप्य रथ इति शेषाः । पर आत्यन्तिक जब वेगमास्थाय समाश्रित्य । (२४) त इति । पाहुकेन विधिवद्ययाशास्त्र चोयमाना' प्रेर्यमाणाः ते हयोत्तमा अश्वश्रेष्ठाः रधिन रथयामिनमृतुपर्णम् । मोहयन्निव मोहयन्त इव । एकवचनमार्षम्। आकाश समुत्पेतुः आकाश उत्पतिता बभूवुः। मोहयन्ति चोति पाठस्तु न समीचीनो लब्लिटोः समानविषयकतया प्रयोगमायुज्यमानत्वात् । यता तु तिवाच्याक्रियायाः प्राधान्यात् ' धातुसबन्धे प्रत्यया ' इति भूतेऽपि लटि स्यात् । तिडन्तत्वे तु लिडेवावश्यकत्वमापोत । (२५) तथेति । वातरह मो यातस्येव रहो वेगो येषां तथा तान् तथा तेन प्रकारण यहतो गच्छतः । वदिप्रयोगो वेगातिशयमियोतयति । अयोध्याधिपतिः मनुपर्णः। परमात्यन्तिक विस्मयमाश्रय ययौ प्राप । अदृष्ट- पूर्ववेगावलोकनादिति भावः मोश्यान्ति च क ·, . ७२j नलोपाख्यानपर्व । रथयो तु तं श्रुत्वा ह्यसंग्रहणं च तत् । वाष्र्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य यज्ञताम् ॥२६ कि नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः । तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ।। २७ शालिहोत्रोऽथ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् । मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ।। २८ उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरचयः । सोऽयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ॥२९ (२६) रथघोपमिति । त तदानीमनुभूयमानम् । रथघोष गच्छतो रथस्य ध्वनि श्रुत्वा । तचानुभूयमान हयसग्रहण हयाना नियमनम् । दृष्ट्वेति शेषः । वार्ष्णेयः कर्ता याहुकस्य यशतामश्वशास्त्रशता चिन्तयामास । तामधिकृत्य मनसि विचार प्रवर्तयामासेत्यर्थः। हयशब्दोऽत्र तच्छास्त्रे लाक्षणिकः (२७) विचारमाह किं न्विति । नुर्वित । अय बाहुक: देवराजस्य देवाना राश इन्द्रस्य सारथिः मातलिरेतनामा स्यात् किन्नु । कुत एव सभाव्यत इत्यत्राह तथेति । तथा तादृशप्रकार महत् तलक्षण तस्य मातले- लक्षण चिह्न हयचोदनकौशलविशेषरूप बाहुके दृश्यते । (२८) शालिहोत्र इति । अथ अथवा हयाना कुलतत्त्ववित् कुलानां तत्वस्य रहस्यस्य परमार्थस्य या वेत्ता शालिहोनो नाम मुनिः। एपच शक्रसान्निध्यवर्ती दैवतविग्रहः । परमशोभन अत्यन्त शोभन मानुष मनुष्य. सम्बन्धि वपुः शरीर प्राप्तः किन्तु । न ह्येतदश्वकौशल मानुपेषु सभवती- त्यत एव प्रतीयत इति भावः । शालिहोनश्चाश्वशास्त्रस्यादिप्रणेता देवेन्द्र- सनिधिचारी मुनिविशेषः । यः किल शकादेशादिपीकास्त्रेण तुरङ्गमाना पक्षा- चिच्छेद । तथाभिप्रार्थितस्तेपा कृतेऽश्वशास्त्र द्वादशसहस्रपद्यात्मक प्राणि. नायेति नकुलप्रणीतेऽश्वचिकित्सिते प्रथमे प्रभाध्याये स्पष्टम् । इत्थ च स्तूयते शालिहोत्रो नकुलेन 'येन ज्ञातवता हिमालयतरुच्छायामु विक्रीडित यः स्नातो हिमपुष्पवातशिशिरे गड्डाजले पायने । रेमे यस्तु तुरङ्गयूथजनित- नानाविधायक पाया तुरङ्गयोपतमय श्रीशालिहोत्रो मुनिः । ति (२९) उतेति । उताहोस्विदित्यव्ययसमुदायोऽथवेत्यर्थः । उतेति वित। अनेकार्थत्वाग्निपातानाम् । आहोस्विदित्ययवेत्यर्थे वा । परपुरजयः +परेषा शत्रूणा पुराणा नगराणा जेता आभिभूय ग्रहीता । सोऽय नलो नृपति- रायातः भवेत् इत्येव समचिन्तयत् मनसि विचारयामास । पुरअय इति 'सशाया भूति' त्यादिना जयतेः साचे निष्पन्नस्य गोण्या लक्षणयाऽन्यत्र प्रयोगः । अथवा पूर्वाध वितर्क उत्तरार्धे तु बाहुकस्य नलत्यबुद्धिः। सोऽय नृपतिर्नला आयात. बाकरूपेण प्राप्त. इति समचिन्तयत् व्यचारयत् ।

·भीमहाभारते [ अध्यायः - अथ चेह नलो विद्यां वेत्ति वामेव बाहुका। तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ॥ ३० अपि चेदं वयस्तुल्यं वाहुकस्य नलस्य च । नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति ॥ ३१ प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम् । देवेन विधिना युक्ता. शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः ॥ ३२ भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरुप्यतां प्रति प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ॥ ३३ वयाप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः । (३०) बाहुकस्य नलत्वशङ्कासमर्थनायोभयोः सादृश्यमुपवर्णयनि । अथेति । अथ च किंच। नलो यामिति तच्छन्दरलालभ्यते या विद्या तामेव बाहुकोऽपि यति । हिकारो अवधारणे तुल्य हि तुल्यमेव लक्षये पश्यामि । (३१)हेत्वन्तरमुपन्यस्यति । अपि चेति। इद मया विशयमान क्यः । नुल्य समानप्रमाणकम् । वस्मात् तद्विद्यः तस्य नलस्य विद्येव विद्या अश्व- विद्या यस्य सोऽय बाहुको महावीयों नलो न भविष्यति । प्रभे कापुः । स्यात्कदाचिनल एवेति भावः । (३२) कथमीहवरूप नलस्येत्याह प्रच्छन्ना इति। हि यतः दैवेन देव- सधिना दिव्येनालौकिकेनेति यावत्ावधिना रूपान्तरपरिमहरूक्षणेन यर्मणा - शास्त्रोतः योगशास्त्रे विहितः निरूपणैरुपदेशश्च युत्ताः महात्मानः प्रच्छना. सन्त इमा पृथिवीं चरन्ति । एवमेव च कारणवशाद्विचरस्थाकदाचदय नल एवेति भावः । (२३) ननु भोः कुत्र या विग्रहवानिव मकरकेतुमहाराजो नलः कुत्र चायं विरूपतमो बाहुक इति चेन्नैतनस्तक प्रतिहन्तीत्याह । भवोदिति ।गाति विकृत रूप विरूप तदेय बैलप्यम् । चतुर्वर्णादिभ्य उपसख्यानमिति स्या ध्यम् । तस्य भावो वैरूप्यता । गाप्रवरूप्यता पति शरीरस्य विरूपताविषये मे मतिभेदः विचारान्तर न भरेत् । फेनापि हेतुना विरूपतामापर्न नलगान मित्येय मया मन्येत । र पुनस्तावतेय नाय नल इति विनिश्चीयेतेति भावः तुकारः शानिरासार्थः । नलगात्रप्रमाणापेक्षया बाहपगाप्रमाणस्य नि. सपा नाय मल इति शमा न पर्तन्यति मायः । प्रमाणात् दारीरस्य मानात पूर्व विधमानात् परिदीनोन्यूनतामापनः मयेत् स्यात्येनारि पारणेन । नेता. पता नायं नल इति युज्यते यनुमिति भावः । (३४) उपसहरति पय इति । ययाप्रमाणययस' प्रमाणतनुप नस. नुस्यम् । अनीति शेषः। फेयल रूप सौन्दर्येण विपर्ययो परीत्यना. अपर मग पातो पिपा तामेव बाइक (4) अपरा महास्यो विवि स पाएक. यं पर सर (प) ·७२ नलोपाख्यानपर्व । नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः॥ ३४ एवं विचार्य बहुशो चार्णेयः पर्यचिन्तयत् । हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ।। ३५ ऋतुपर्णश्च राजेन्द्रो वाहुकस्य हयज्ञताम् । चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवाणेयसारथिः ॥ ३६ ऐकाय च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् । पैरं यत्तं च संप्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह ॥ ३७ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि भातुपर्णविदर्भगमन एकसप्ततितमोऽध्यायः । द्विसप्ततितमोऽध्यायः । वृहदश्व उवाच- स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च । अचिरेणातिचकाम खेचरः से घरन्निव ।। १ दित्यर्थात् । ततः किमित्याह । सर्वगुणैः सकलैनलेऽनुभूतैर्गुणैरित्यर्थः । उपेतं युक्त बाहुक अन्ततो निश्चयेन नल मन्ये सभावयामि । अन्तः स्वरूप निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः।' इति हैम' । साविभक्तिकस्तृतयिार्थे तसिः । (३५) एवमिति । हे महाराज युधिष्ठिर । पुण्यश्लोकस्य नलस्य सारथि. प्णेियः एव बहुशः बहु विपुलमित्यर्थः । विचार्य तत्त्वपरीक्षार्थ प्रमाणा. न्युद्भाव्येत्यर्थः । सदिग्धे वलुनि प्रमाणेन तत्वपरीक्षा विचार ' इति गोपीचन्द्रः। हृदयेन मनसा कारणभूतेन पर्यचिन्तयत् आत्मनाऽवधारतमर्थ भ्यायन्नासीत् । बहुश इति पर्यचिन्तयदित्यतः । प्राग्या योज्यम् । (३६) ऋतुपर्ण इति । सहवार्ष्णेयसारथिः वार्ष्णेयसारथिना सह वर्त. मानो राजा प्रजाना रअपिता राजेन्द्रो नृपश्रेष्ठः । चिन्तयन् मनसा विचार- यन् । मुमुदे आनन्द प्राप। (३७)ऐकाम्यमिति। ऐकायमेकामताम् । सारथ्यकर्मणीत्यर्थात्। यसमहण अवनियमन नियास् १ एर उत्कृष्ट यत्न खकार्यसाधन प्रयत्न छ । सुद इर्षम् । 'मुत्प्रीतिः ममदो हर्ष ' इत्यमरः । इति भीनलोपाख्यानव्याख्याया वालबोधिन्या एकसप्ततोऽध्यायः । (१)स इति । स रथः कर्ता मार्गगता नदीः । से आकाशे चरन् सागर सेघरः से आकाशे चरतीति तथाभूतो ग्रहो विद्याधरः पक्षी वाम स्य ।' चरेष्ट' इति ट'! 'तत्पुरुषे प्रति बहुलम् ' इत्यलुक् । (१) पर प्रयत्न (च) कौशल चापि (क) १४ ·२ - १५८ भीमहाभारते अध्यायः तथा प्रयाते तु रथे तदा भागासुरिनपः। उत्तरीयमधोऽपश्यद्मष्टं परपुरमयः॥२ - ततः स वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ।' प्रहीप्यामिति तं राजा नलमाह महामना ॥ ३ निगृतीप्य महायुद्धे हयानेतान्महाजवान् । चाणेयो यावदेन में पटमानयतामिह ॥ ४ नलस्तं प्रत्युवाचाय दूरे भ्रष्टः पटस्तव । योजन समतिकान्तो नाहतुं शक्यते पुनः ।। ५ एवमुक्ते नलेनाथ नातिप्रीततमा नृपः। आससाद वने राजन्फलवन्त विभीतकम् ।। ६ तं दृष्ट्वा याहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ॥ ४ (२)तथेति । रथे तथा तेन प्रकारेण प्रयाते सति भागामुरिः भगा मुरपुत्र स्तुपर्ण । भाद्र्गासुरिति चतुर्भुजः । भागस्वरिति कपुस्तके । सान्धिविग्रहिको महापात्रो महाकवि. श्रीकृष्णानन्दख 'मार्गासरेः कर्ण- पुटोपकण्ठ नित्ये चरैस्तस्य गुणप्रकर्षः।' इत्यादौ राजानमेन मार्गासरि- माहू महदयानन्दे । उत्तरीय उत्तरस्मिन् शरीरस्योपरिभागे भवं (प्रावरण- रूपेण विद्यमान ) वन्त्रम् । 'गेहादिभ्यथे' ति छ ! अधो रथावस्तात अष्ट व्युत अपश्यत्। (३) तत इति । स्वरमाण, त्वरा कुर्वन् । ग्रहींच्यामि । तसमिति मोपः । इति मन्वान इति शेष । आह उत्तवानित्यर्थः । (४) यचनमाह निगडीध्वेति । हे महाबुद्धे नल । महाजवान् महान जवो घेगो येषा तान् एतान् हयानश्वान् निगृह्रीष्व नियन्छ । किमर्थमित्याह पाणेय इति । यावत्सत्वर पटमानयताम् आनयतु । (५) नल इति । योजन क्रोशचतुष्टय समतिकान्तः अतीत्य स्थितः। अत एव च पुनर्द्वितीयवार आहत ग्रहीत त्वयेति शेषः । गृहानिर्गच्छता किलादितो गृहीतोय भवता न पुनरत पर कदापि ग्रहीतु शक्यो दुरधि. गमस्वादिति भावः । 'पुनरप्रथमे मतम् ' इति मेदिनी । (६) एवमिति । राजन् युधिष्ठिर पिलवन्त फ्लयुक्त विभीतक 'येहडा इति महाराय ख्यातं वृक्षविशेष आससाद उपजगाम । तरसमीप प्रापे. त्यर्थः । विभौतक इति विगत भीतरोगभयं यस्मात्सः । शेषादा । इति वा कप् । एव च दन्त्योठयादिरेवाय शब्दः । यवयोरभेदाभ्युपगमातु कचिदोष्ठधादि, पठयते । (७) समिति । स विभीतकम् । सख्याने गगनक्रियायो परम उत्कृष्ट वल सामर्थ्यम् । पश्य साक्षारकुरु ] साभार्गामरि (च) भागस्वरि. (क) ·१५१ . नलोपाख्यानपर्य। सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकन परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे फचित् ।। ८ वृक्षेऽस्मिन्यानि पानि फलान्यापि च पाहुक । पतितान्यपि यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् ॥ ९ ऐकमत्राधिक पत्रं फलमेकं च बाहुक । पञ्चकोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः ॥१० "प्रचिनु घस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः । आभ्यां फलसहस्रे हे पञ्चोनं शतमेव च ।। ११ ततो रैथमवस्थाप्य राजानं वाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्कत्यसे शत्रुकर्शन ॥ १२ (८) त्व किल तुरगवाहने कुशलः । अह पुनर्गणनायाम् । कुत एतदि- त्याद । सर्व इति । 'नदि सर्वः सर्वे जानाति' इति मुद्राराक्षसम् । कश्वन कोऽपि । एकत्र पुरुषे ज्ञानस्य परिनिष्ठा परिसमाप्तिः साकल्येन विद्यमानत्व- मिति भावः । काचित् कस्मिन्नपि । *(९-१०) वृक्ष इति । युग्मकमेतत् । हे बाहुक अस्मिन् वृक्षे यानि पानि फलानि च सन्ति यानि चात्र प्रदेशे पतितानि सन्ति तत्र तेषां मध्ये एकतोऽपरनेति भावः । एक शत अधिकम् । अत्र आस्मिन्नपि पत्रे एक पत्रमेक फल चाधिकम् । एव चैकाधिकमके शत फलाना पनाणां चाधिक- मेकतोऽपरत्रेत्यर्थः । ततश्च वृक्षवर्तिभ्यः फलेभ्यो भूमी पवितानि ततो वा वृक्षवतीन्येकाधिकेन शतेनातिरिक्तानीति भावः । एवमेव च पत्राणि । उपरि पुनः कियन्ति पाणि फलानि चेत्याह । पञ्चति । पञ्च कोट्यः । कोटि- शब्दो दीर्घान्तोऽप्यस्तीति भरतः । इतः परमधिकमर्ध कपुस्तके स्पष्टार्थम् । (११) प्रचिन्विति । प्रयिनु परीक्षस्व । प्रशाखिकाः प्रकृष्टाः शाखाः । थयोः कयोरपि वा शाखयोः पमाणामेतावस्येव सख्या सपोतेति भावः ।। पलसंख्यामाद । आभ्यामिति । सप्तम्यर्थ आर्षी चतुर्थी । अनयोः शाखयोरि. त्यर्थः । द्वे फलसइसे, च किंच पश्चोन शत फलानाम् । एव च पञ्चनवत्याधिक फलानां सहयाद्वितयमित्यर्थः । (१२) तत इति । अवस्थाप्य स्थिरीकृत्य । 'टा गतिनिवृत्तौ' इत्यतो णिजन्तात् क्त्वो ल्यप् । गकर्शण गन् फर्शयति क्षीणान् करोति तथाभूत मे मम परोक्षं अक्षणोः पर अगोचर इव । इति मत्ववेत्यर्थः। 'प्रति. परसमनुभ्योदण' इति टन् । परोक्षे लिडितिनिपातनादोत्त्व च । न खल्वे. तन्मया साक्षात्कर्तुं शस्यमिति यस्मिपि वा प्रोक्त प्रामाण्यमेवावगाहेतेति मत्वेय अपीपीत्यर्थः। १ कृतम् (क) २ एकपत्राभिर चात्र (२, न. क. म.) ३ फलकोग्यपि (क) ४ अतः परं 'प्रपश्यामि फलान्यग्र यानि संख्यास्यते भवान् ॥' इत्यभिक कपुरलके । (५) स्थादयप्ठन्य (क. व.) ६ फरंग (च, क. ग. म.) - ·. श्रीमहाभारते [ अध्यायः प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा विभीतकम् ।। अथान गाणते राजन्विद्यते न परोक्षता ।। १३ प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये यिभीतकम् । अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं नयति या ॥१४ संख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतरते जनाधिप । मुहूर्तमपि वाष्र्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ॥ १॥ तमनवीन्नृपः सूतं नाय कोलो विलम्बितुम् । बाहुकस्त्वनवीदेने परं यत्न समास्थितः ॥ १६ प्रतीक्षस्व मुहूर्त त्वमथवा त्वरते भवान् । एप याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ॥१ अब्रवीदतुपर्णस्तुं सान्त्वयन्पुरुनन्दन । त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ।। १८ (१३) प्रत्यक्षमिति । शातायत्वा छित्त्वा । शद्दल शातन इत्यतो णिजन्तात् कत्य । ' शदेरगतो त' इति तः। एतत् फलादिकम् । अथ शातनानन्तर अत्र फलादौ गणिते सख्याते सति परोक्षता अविशेयत्वमित्यर्थः। न विद्यते । अन पाठान्तरमसमञ्जसप्रायम् । (१४) प्रत्यक्षमिति । ते तव प्रत्यक्ष समक्षम् । एष हि न्यूनीमावे न मयि दोपः सकामेदिति भावः। शातयिष्यामि च्छे स्यामि । नाभिजानामि न जानामीत्यर्थः । अभिरम धात्वर्थानुवर्ती । (१५) सख्यास्यामीति । ते पश्यतः सतः। 'पष्ठी चानादर' इति षष्ठी। मुहूर्ते क्षण घटिकाद्वय यावद्वा । 'मुहूर्तमल्पकालेऽपि घटिकाद्वितयेऽपिश' इति शब्दार्णवः । वाजिनामश्वाना रश्मीन् प्रग्रहान् 'काडणी' ति महाराष्ट्रंपा ख्यातान् । 'मुक्तेषु रश्मिपु निरायतपूर्वकाया' इति शाकुन्तलम् । (१६) तमिति । सूत सारथिं बाहुकम् । विलम्बितु विलम्ब कर्तुं कालः समुचितः समयः न । कालातिपाते स्वयवरोपस्थानासमवादिति भावः । 'कालसमयवेलास्वि' ति तुमुन् । पर यत्न समास्थितः आत्यन्तिक यत्नमाल. म्बितवान् बाहुकः । (१७)वचनमाह प्रतीक्षस्वेति! प्रतीक्षस्व प्रतिपाल्य पक्षान्तरमाह अयवेति यदीतिशेषः मदिसरते तदेति च शेष.। तदा एप पुरो विद्यमानः शिवः शुभः पन्या याति विदर्भानिति भावः । तस्मात् वार्ष्णेयसारथिः वाणेयः सारथिर्यस्य तयाभूतः सन्। याहि गन्छ । अह तु नागामियामीति भावः। (१८) अब्रवीदिति । हे कुरुनन्दन युधिष्ठिर ! सान्वयन् प्रसादयन् । यन्ता सारथिः १ मथ ते गणित राजन्विज्ञानाम्यपरोक्षताम् (क) नपुस्तके वित्त आरभ्या- इस नास्त्येव । २ २ (क.च.)

·७३] नलोपाख्यानपर्व । त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्यकोविद । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विनं कर्तुमर्हसि ॥ १९ कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक । विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्य दर्शयितासि मे ॥२० अथाब्रवीद्रा कस्तं संख्याय च विभीतकम् । ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वं वचो मम ॥ २१ अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । एकदशं च शाखायाः समादिष्टं मयाजध ॥ २२ गणयस्वाश्वतत्त्वज्ञ ततस्त्वं प्रीतिमावह । सोऽवतीय रथातूर्ण शातयामास तं द्रुमम् ॥ २३ ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्येव फलानि च ॥ २४ . . (१९) त्यदिति । हे हयकोविद अश्वविद्यापण्डित । 'सन्सुधीः कोविदो बुध' इत्यमरः । त्वकृते कृते शब्दो निपातः । स चात्र कर्मवचनः । ततध तृतीयाया लुस् । तेन तव कर्मणा हेतुभूतेनेत्यर्थः । मद्गमनेच्छायां तय हयवाहनकर्मैव हेतुः । अन्यथा तदुदयस्यासभवादिति भावः। प्रपन्नः प्राप्तः । (२०) काममिति । यत् मा वक्ष्यासि तत् ते काम मनोरथ करिष्यामि पूरयिष्यामीत्यर्थः । यदि अद्य विदीन् यात्वा गत्या दर्शयिताऽमि दृष्टि- विपर्य करिष्यसि । प्रागेव सूर्यास्तमानात् यदि विदर्भान् गमिष्यसीत्यर्थः । '(२१) अथेति । सख्याय च गणयित्वैव । चकारोऽवधारणार्थः । निपातानामनेकार्थत्वात् । विभीतक विभीतकवर्तिफलपुष्पसमूहामत्यर्थः। मम बचः उक्ति कुरु अनुपालयेत्यर्थः । (२२-२३) अकाम इति । अकाम इव अनिच्छ इव । विलम्ब भयेनेच्छाया अनुदयादिति भावः । हे अनघ निष्पाप । मया समादिष्ट उक्त शाखाया एकदेश एकमवयवम् । गणयस्वेति । एतेन गणनफलस्य बाहुक- मानगामित्वमात्मनश्च तानिरपेक्षध्वन्यते । अन्यथा हि नात्मनेपद प्रसज्येतेति। प्रीति हर्ष आवह आसेवस्य । स याहुकः। पूर्ण शीघ्रम् । शातयामास चिच्छेद । (२४) तत इति । ततश्छेदनानन्तर यथोक्तानि उत्तमनतिक्रम्य • वर्तमानानि । तापन्ति तत्परिमाणानि । नृपोदितपरिमाणपन्तीत्यर्थः । गण. यित्वा गणनया विशायन्यर्थः । विस्मयाविष्टः विस्मयेन आविष्टः कृतान्त:- प्रवेशः स बाहुकः। १ अर्धमेतमपुस्तके नास्ति । १ तु (क- न. म.)

·भीमहाभारते [मायायः . क . । + अत्यद्भुतमिदं राजन्दष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमिच्छामि ते विद्यां ययैव-ज्ञायते नृप ॥२५ तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप । विद्धपक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ।। २६ वाइफस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ।। २७ ऋतुपर्णस्ततो राजा वाहुकं कार्यगौरवात् । इयज्ञानस्य लोभाच तं तथेत्यनवीद्वचः ॥ २८ ययाक्तत्व गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वाय तिष्ठतु याहुक ।।२९ एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै । तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरानिःसृतः कलिः ॥ ३० .६काकाविप तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् । कलेस्तस्य तदातस्य शापामिः स विनिःसृतः ।। ३६ (२५) अत्यतामिति । यया एतद्गणित ज्ञायते तामिति शेषः । ते तव विद्या श्रोतुमिच्छामि। (२६) तमिति । नृपः नृणा पाता गमने त्वरितः सजातत्यरः राजा अतुपर्णः । षचनमाह विधीति । मा अक्षहृदयश द्यूतरहस्यवेत्तारम् । सख्याने गणनाया विशारद पण्डित विद्धि जानीहि । (२७) बाहुक । इति मम मह्यम् । शेषे पष्ठी । मचः मत् । (२८) ऋतुपर्ण इति । कार्यगौरवात् आत्मनः कृते पाहुकेनानुष्ठीय- मानस्यैकेना । विदोपगमनरूपस्य कार्यस्य गुरुत्वात् । कृतज्ञत्वाधयेति भावः । यशानस्य अश्वविद्यासबन्धिनो शानस्य लोभात् अभिलापात् । त बाहुक तथा यथा वदास तथा करिष्यामीत्यर्थः । इति । (२९) यथोक्तमिति । यथोक्त त्वदीयवचनानुसारेणेत्यर्थः । अक्षाणां द्यूतविद्याया इत्यर्थः पर उत्कृष्ट हृदय रहस्यम् । गृहाण । अश्वहृदय अश्व विद्यारहस्य तु त्वयि मे निक्षेपो न्यासः 'ठेव' इति महाराष्ट्रघां ख्यातः । तमेन स्वाभिलषिते समये महीध्यामीत्यर्थः । (३०) एवमिति । विद्यामक्षाविद्याम् । अक्षहृदयशस्य द्यूतरहस्यशस्य तस्य नलस्य शरीरात् कालः प्रविष्टपूर्वो युगविशेषाधिष्ठातृदेवताविशेषः । निःसृतो निर्गतः। (३१) कलेरवस्थामाह । कोटकेति। तक्षिणं तीन कर्कोटकविष कों टकायस्य नागस्य विषम् । आर्तस्य पीडितस्य तदातस्यैत्येकं वा पदम् । तेन विषेणार्तस्येत्यर्थः । स दमयन्त्योत्सृष्टः शापामिः शापरूपोऽमिः । पता ( क. च. न. म. ) २ विपाट्य च मे । (क) ·म - ७३] नलोपाख्यानपर्ष। स तेन कर्पितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् । ततो विपविमुक्तात्मा स्वं रूपमकरोत्कालः ।। ३२ - तं शत्युमैच्छत्कुपितो निपधाधिपतिनलः । तमुवाच कलि तो वेपमानः कृतास्त्रीलः ॥ ३३ को संयच्छ नृपते कीर्ति दास्यास्मि ते पराम् । इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा ॥ ३४ यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भशपीडितः । अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःसमपराजित ॥ ३५ विपेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् । शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम ।। ३६ ये च त्वां मनुजा लोके कतियिष्यन्यतन्द्रिताः । मत्प्रत्सूतं भयं तेपां न कदाचिद्भविष्यति ॥ ३७ (१२)स इति । तेन कलिना कर्षितः समाकृष्टः समाफ्रान्त इत्यर्थः । स राजा नलः दीर्घकाल चिरकालपर्यन्तम् । कालाध्वनोरत्यन्यसयोग' इति द्वितीया । अनात्मयान् आत्मा स्वातन्त्र्यमस्त्यस्य तथाभूतो न भवति तथा- विधः । आसीदिति शेषः । विषविमुक्तात्मा विषाद्विमुक्त आत्मा शरीर यस्य तथाभूतः । स्व स्वीय रूप आकार अकरोत् प्रकटयामास । (३३) तामिति । येपमानः कम्पमानः । तत्र हेतुभीत इति । कृतास- लिबद्धाञ्जलिः। (३४) कोपमिति । कोप सयच्छ निगृहीत कुरु । ते तुभ्य परा उत्कृष्टाम् आत्मनः पीडामुपन्यस्य शरणागति निवेदयति । इन्द्रसेनस्यति इन्द्रसेनस्य नलपुत्रस्य जननी माता दमयन्ती । वीरप्रसूरिति ध्यन्यते । (३५) यदेति । त्वया परित्यक्ता वने तदेति संध्यते । ततः तस्मा. छापात् । भृशपीडितः अत्यन्त सजातपीछः । सुदुःख सुतरा दुःख यस्मिन् कर्मणि सद्यथा तथा । अपराजित नास्ति पराजयो यस्य तथाभूत । शत्रुभिर्न पराजितेति या। (३६) पीडाया आत्यन्तिकत्वे कारणान्तरमप्याह । विषेणेति । नाग राजस्य सर्पाधीश्वरस्य कर्कोटकस्य । दह्यमानः अवसमिति पूर्वेण संबन्धः । इद यक्ष्यमाणम् । (३७) वचनमाह । य इति । लोके ये मनुजा अतन्द्रिता तन्द्रा आलस्यं सजात येषु तथा न भान्ति तथाभूताः सन्तः । त्वा कीर्तयिष्यन्ति आत्मनो याचो विषय करिष्यन्नि । कृत सान्दन इत्यतथौरादिकाल्लट् । १ कर्शितः (क. च. न. म.) २ अत: पर 'भान्तरूप नि.शोभ सहिष्ठम- करोकाल ।' त्यधिक कपुस्तके। ३ अन पर न तेषो मानस किंचिच्यारीर पानिकं सपा । भविष्यत्ति महाराज कीर्तयिष्यात ये नलम्' इत्यधिकं कपुस्तके। - - ·६४ भीमामारने [ अध्यायः - . भयति शरणं यातं यदि मां त्वं न शक्यसे । एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः ।। ३८ ततो मीतः कालः क्षिप्रं प्रविवेश विभीतकम् । कलिस्त्वन्यैस्तदादश्यः कथयन्नैपधेन वै.॥ ३९ ततो गतज्वरो राजा नैपधः पुरवीरहा। संप्रेनष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत ।। ४०० मुदा परमया युक्तस्तेजसाऽथ परेण वै रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैहयैः॥४१ विभीतकञ्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् । मत्प्रसूत मत्तो जातम् । अतः पर पद्यमेक प्रक्षिप्त गतामिवानेन पयेनेति न व्याख्यायते। (३८) भयार्तमिति । भगाते भीत्या पीटित दारण रविवार त्यां यात.' उपागतमित्यर्थः । विनाप्युपसर्ग तद्विशिष्टवदर्थः । द्योतकत्वादुपसर्गाणाम् । यदि मां न शप्स्यसे शापेन न योजियिष्यसि । तदा पूर्वोक्त भविष्यतीत्यर्थः। राप्स्यस इति स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्। न्ययच्छत् निगृहीतवान् । निपूर्वायमे. लड् । 'इपुगमियमा छ' इति छः। (३९) तत इति । भीत इति । नलस्यात्यन्तमेव क्लेशितत्त्वात्पुनः कोपस. मवाशकिया भीतिः । यिभीतक निर्दिष्टपूर्व वृक्षविशेषम् । कलेः प्रवेशादेव तोरस्य 'कलिगुम' इत्याख्या । तथा हमरः भूतावासः कलिमः । ' इति । क्रिमेप दृष्टः कलिनलमिननों वेति चेन दृष्ट इत्याह । कलिरिति । नैषधेन सह कषयन् कथा कुर्वन् कालः अन्यैः अदृश्यः द्रष्टुमशक्यः आसीदिति शेषः। अन्येन नो दृष्ट' इति पाठस्तु साधीयानेव। नो इति निषेधार्यो निपातः। (४०) तत इति । फलौ सप्रनष्टे अदर्शन गते सति । समगर इति मूर्धन्यविशिष्टस्तु पाठः प्रामादिकः । नशेः पान्तस्येति णत्यनिषेधात् । गत- "अरः गतो नष्टो ज्वरः शारीरस्तापो यस्य तथाभूतः। अभूदिति शेषः) उत किंच अस्य विभीतकस्य प्लानि सख्याय गणयित्वा । अर्धगेदुत्तरान्वयि । (४१) मुदेति । परमया आत्यन्तिश्या मुदा हर्षेण परेण उत्कृष्टेन तेजसा कान्तिविशेषेण च उक्तः । तेजस्वी विक्रमवान् । ' तेजो दीप्ती ममावे च स्यात्पराकमरतसो।। इति मेदिनी । जयनगशालिभिः हयैः प्रययौ प्रयाण कृतवान् । (४२) विभीतक इति । कलिसश्रयात् कलेराश्रयणात् कलिना समा. श्रितत्वादित्यर्थः । अपशस्तः अशुभः। सवृत्तो जातः । एतेन मल्लातकमेय अन्येन ना दृष्टः (क) मन्येन नायर (च) २ वरा (क)३ संश्रगटे (ब)लः परं सब प्रभृति राजेन्द्र लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन' . नाक्षरतुपः कर्षफलो 4 - ने . प्रत्याधिक पुस्तके ·नलोपाख्यानपर्व योत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः ।। ४२ नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना । विदर्भाभिमुसो राजा प्रययौ स महायशाः ।। ४३ नले तु समतिकान्ते कलिरप्यगमद्गृहान् । ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतिः । विमुक्तः कलिना राजरूपमानावियोजितः ।।४४ इति श्रमिन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलकलित्यागे द्वासप्ततितमोऽध्यायः । त्रिसप्ततितमोऽध्यायः। दहश्व उवाच । ततो विदर्भान्सप्राप्तं साया सत्याविक्रमम् । ऋतुपर्ण जना राज्ञे भीमाय प्रत्यपादयन् ॥ १ स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् । कालिद्रुम मन्वाना भ्रान्ता एवेति बोद्धव्यम् । अत' पर प्रक्षिप्त पद्याध स्पष्टार्थम् । हयोत्तमानिति । द्विजान् पाणि इव उत्पततः उत्पतन कुर्वाणानू योत्तमान् पुनः पुनः सचोदयामासेत्युत्तरेण सबन्ध । (४३) नल इति । सचोदयामास प्रेरयामास । प्रहृष्टेन अत्यन्तमान- न्दितेन कालिना विमुक्तत्वादिति भाव । अन्तरा मना अन्तःकरणेन (मनसा) विशिष्टः । विदर्भाभिमुखः विदर्भदेशसमुखः सन् । (४४) नल इति । नले समतिक्रान्ते अतिदूर प्रयाते सति । काल- रपि गृहान् आत्मनो गृहम् । गृहशब्दो हि पुसि भूम्यपि विद्यत इति । राजन् युधिष्ठिर ! ततः कालना विमुक्तः तत एव च गतज्वरः पृथिवीपतिः पृथिव्याः पाता राजा नलः रूपमानबियोजित रूपमात्रेण केवलेन सौन्दर्येण वियोजितो विरहितः अभूत् आसीत् । तदवाप्तिस्तु नलेच्छाधीनैव ककोटकवचनादिति । इति श्रीनलोपाख्यानन्याख्यायां पालबोधिन्यां द्विसप्ततितमोऽध्यायः । (१) तत इति । जना विदर्भावासिनो लोकाः। विदर्भो विदर्भदेशराब. घानाम् । सत्यविक्रम सत्यः पारमार्थिको विक्रमः पराक्रमो यस्य त ऋतुपर्णम् । प्रत्यपादयन् निवेदितवन्तः । प्रत्यवेदयानितिपाठेऽपयमेवार्यः । (२)स इति । स राजा ऋतुपर्णः भीमवचनात् भीमवचनमनुसृत्य । ल्पन्लोपे पञ्चमी । कुण्डिन एतनामधेय विद त्यपरपर्यायम् । विदिशः दिग्म्यां विनिर्गता विदिशः । दाम्या द्वाभ्या दिग्भ्यां विनिष्पनाः कोणदिश १ प्रत्यवेदयन् ( क. च. म.) .

·- भोगामारत [मम्मामा नादयत्रथयोपेण सर्वाः म विदिशो दिशः ॥२ ततस्तं रथनिर्घोपं नलाश्यास्तत्र शुश्रुवुः । श्रुत्वा तु समहप्यन्त पुरेव नलसन्निधौ ।। ३ दमयन्ती तु शुश्राव रथयो नलस्य तम् ।। यथा मेषस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ।।४ परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महास्वनम् । नलेन संगृहीतेयु पुरवे नलवाजिषु ॥ ५ सदृशं रथनि|प मेने भैमी तथा हयाः। प्रासादस्थाच शिपिनः गालास्थाश्चैव वारणाः ।। ५. हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथयो महीपतेः। ते श्रुत्वा रथनिर्घोपं वारणा: शिसिनस्तथा । प्रणेदुरुन्मुसा राजन्मेघनाद इवोल्सुफाः ॥ ५ आभयाधापीदश लामिः सहपामामा' दिशा दिशामध्ये दिक सियाम् ' इत्यमरः । नादयन् शब्दयुक्ताः कुर्वन्। (३) तत इति । त ऋतुपर्णसचारकालिक । रयषि|प रथावनिम् । ‘नियों: स्वानो ध्वानः स्खनो धनिः।' इति हेमः । तत्र दुण्डिनपुरे । समहष्यन्न अत्यन्तमतुष्यन् । 'हप तुष्टौ' इत्यतो लड् । आर्पमात्मनेपदम् । पुरा नलसनिधो इव । यथा नालसानिधी तथेत्यर्थः । (४) दमयन्तीति । यथा जलदागमे वर्षाकाले । न हि जलदानां मेघानामागमो भवतीति । गम्भीर यथा तथा नदतः शब्द कुर्वतो मेघस्य । तयेति शेषः। (५) परमिति । पुरा नलेन नलयाजिए स्वीयेष्वश्वेष सगृहीतेषु सयतेषु सत्सु इव । नलवाजिस्वित्यत्र स्वान्दस्याने नलशब्दप्रयोग आर्थः । महास्वनं महान् सपनः प्रतिध्वनिरित्यर्थः यस्य त नाद रयघोषम् । पर आत्यन्तिक विस्मय आश्चये आपना प्राप्ता । (६) सशमिति । भैमी दमयन्ती सदृश बलरयोपतुल्यम् । प्रासा. दस्था प्रासादे राजमन्दिरे तिष्ठन्ति तयाभूताः शिखिनो मयूरवेषां हि शिरसि, शिखा भवतीति । बालास्था गजशालास्था वारणा गजाश्र । सदृश मेनिर इति विपरिणामेन सबन्धः । (७) कयमेतदवगम्यत इत्याह । हया इति । शुश्रुवुः परिचितामिव ध्वनिमेकतानेन मनसा श्रुतवन्त इति भावः । वलुतः पुनरर्धमेतदप्राधिक मिव प्रतिभाति । अश्वकृतरथध्वनिश्रवणस्य प्रागेयोक्तत्वात् । मेघनादे चा.. श्वानामौत्सुक्यामसिदेरिति । मेघनादे सतीच उत्सुकाः इष्टायपासो समु. द्युत्ता: 1 इष्टायोंयुक्त उत्सुक इत्यमरः । उन्मुखा, उन्नमित मुख यैस्तथाभूताः सन्तः। प्रणेदु ध्वनि कृतवन्तः।उन्मुखत्व तु स्वभाव एतेपाम् १ तच्छत्वा ( क. म. न.) २ दृष्ट्वेव जरदोदयम् । (क) , ·. + 4 ४] नलोपाख्यानपर्व । 'दमयन्त्युवाच । यथाऽसौ रथनिघोपः पूरयानव मेदिनीम् । ममाहादयते चेतो नल एप महीपतिः ॥ ८ • अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि । असंख्येयगुणं चीरं विनइक्ष्यामि न संशयः ॥ ९ यदि वैतस्य वीरस्य बाटो द्याहमन्तरम् । • प्राविशामि सुसस्पर्श न भविष्याम्यसंशयम् ॥ १० यदि मां मेघनिषोंपो नोपगच्छति नैपधः । अद्य घामकिरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २१ यदि मां सिहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः । नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनइक्ष्यामि न संशयः ।। १२ न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकरिताम् । (८) यथेति । यथा यस्मात् मेदिनी पृथ्वी पूरयान्निव वर्तमानो,रय- निघोंपः मम चेतो मन आह्लादयत आनन्दयति । तथेविशेषः । तस्मादि- त्यर्थः । एप रथारूढः महिपतिः नल: नल एवेत्यर्थ । यद्वा एपः अयमागत एवेति भावः। (९) अथेति । अथ इत पर, चन्द्राभवक्त्र चन्द्रस्येय आमा कान्ति- यस्य तथाभूत वन मुख यस्य तम् । असख्येयगुण असख्येयाः सख्यातुम- शक्या गुणा, यस्य तम् । यदि न पश्यामि अचिरादेव ने द्रक्ष्यामीत्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये भविष्यति लट् । तदेति शेप. । विनक्ष्यामि विनाश प्राप्स्यामि | धिपूर्वान्नशेर्लर् । 'मस्जिनशोहली ' ति नुम् । (१०) यदीति । ये इति पादपूरणे । वा एतस्येति च्छेदः । एतच्छ- न्देनैवोपक्रमात् । तस्य वीरस्य नलस्य सुसस्पर्श सुखः सुखहेतुः स्पों यस्य तपाभूतं बाटो जयोः अन्तर मध्यप्रदेशम् । प्रविशामि सत्वरं प्रवे. श्यामीत्यर्थः । पूर्वद्भिविष्यति लट् । तदेति शेपः । न भाविष्यामि सत्ता न प्राप्स्यामि न जीविष्यामीत्यर्थः । भूधातु सत्ताया पश्यते। (११) यदीति । मेघनिर्घोपः मेघस्येव निघोंषो ध्वनिर्यस्य सः । नापेगच्छति नोपगमिष्यतीत्यर्थः । चामीकरप्रख्य चामकिरस्य 'सुवर्णस्य प्रख्या कान्तिर्यस्य तम् । मुवर्ण किल चमीकरे नाम सनिविशेपे निष्पद्यत इति तद्भवस्वादस्य चामीकरत्वव्यपदेशः । हुताशन अभिम् । स हि हुतम- भातीति । प्रवेश्यामि त विना जीवितस्य धारयितुमशक्यस्वादिति भावः । (१२) यदीति । सिंहविक्रान्तः सिंहस्येव विक्रान्त विक्रमः (पराक्रमः) । यस्य तथाभूतः । मत्तवारणविक्रमः मत्तस्य वारणस्य गजस्येव विक्रमो गति- यस्य तथाभूतः । राजेन्द्रो नृपश्रेष्ठो नलः । अभिगच्छति उपगमिष्यति । (१३) नेति । नलस्येत्यध्याहारः । नलस्य स्वैरेषु स्वच्छन्दवर्तवेष्वपि । १एवं(फ.

·श्रीमहाभारते अध्यायः न च पर्युपितं वाक्यं स्वैरेष्वपि कदाचन । प्रभुः क्षमावान्वीरश्च दाता चाप्याधिको नृपः ।। १३ रहोऽनीचानुवर्ती च कीवन्मम नेपधः ।। गुणास्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ॥१४ हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् । एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ॥ १५ आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षयाँ । किश्चित् अल्पमपि अनृत मिथ्यावचन, अपकारितां अपकारशीलताम् पर्युः पित प्रतिशातकालविलड्डि । परित्यज्य कालमापत पर्युषितम् । अन एव प्रायेण प्रयुज्यमानः शब्दोऽय तद्गुणयोगाद्वचने लाक्षणिकः । 'पर्युक्ति अवगीत' (विगीत, गद्यम् ) इति चतुर्भुजः । न स्मरामि । प्रभुः समर्थ:- नृपैरिति पञ्चम्यर्थे तृतीया आपी । इतरेभ्यो नृपेभ्य इत्यर्थः । अधिकः श्रेष्ट! (१४) एवविधगुणोऽपि नात्मनि तद्गुणावरब्धः प्रत्युतात्यन्तमनुवर्तना. दिशील इयाह । रह इति । नैवधः स नलः मम रहोऽनीचानुवर्ती नास्ति नीचमपकृष्ट यस्मात्त यया तथाऽनुवर्तितु शील यस्य तथाभूतः । अत्यन्त- मनुवर्तनशील इत्यर्थः । रहसि तयाभूतो रहोऽनीचानुवर्ती । अहो नीचानु- वाति पाठान्तरे अहो इति विस्मये । गुणानामलौकिकत्वस्मरणाद्विस्मयः । नीचानुवर्ती न्यग्भावनानुवर्तनशील इति चतुर्भुजः । ' रहसि कर्तव्ये *** विषये नीचकर्म पारदार्यादि तदनुवर्तत इति तदन्यः अनीचानुवती ' इति नीलकण्ठः च किंय क्लाबचन् अमर्पशून्य इव आसीदिति शेषः । मत्सम्बन्धे कदाचिदप्यम न चकारेति भावः । लैव्य मास्म गमः पार्थ ' इत्यादी संहारः लीवान्दोऽमर्पशन्यवार्थे । 'परस्त्री लीय इत्यर्थः इति नीलकण्ठः शब्दस्य पुनरेतस्यान गौणवृत्तिव्यपाश्रय एव श्रेयान् । विशेषतश्च साध्या- दमयन्या पचने । गुणानत्यर्धमुत्तरान्वाय। दिवानिश तपरायास्तमि. मल आसक्तायाः। (१५) हृदयमिति । प्रियविनाश्व प्रियेण विरहितम् । एप यात्मनि. त्य धर्मस्य मनस्यारोप: १६ हृदय शोकात् दु सानुभवात् हेतुभूतात् दीर्पते दोन भाति । दोयंनिविदारणे देवादिक' । अपरिसमासत्याद्दिवादेः । न विदी कठिनाः मत्रियः।' इति कालिदास । एकामेति । विलपमाना विसरशीला पिलरन्तीति यायत् । तालील्ये चानम् । नष्ठस. शेष नशा पिठमा सशा चेतना यस्यास्तपाभूतेर अभूदिति शेषः । (१६) आयरोहेति । तत इति देहरीदीपन्यायेनोमयभार सध्यते। सराः तदनन्तरम् पश्लीदिरया पुण्यश्लोक्सनलप दिया द्रमुमिन्जा RENमनः (क) १ हो (च) ३ सयान् । भा.पर ' भालोपता सभी राजमनस्विनी' इत्यधिक स्तो। + ·७३ नलोपाम्यानपर्व । ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् ॥ १६ ऋतुपर्ण महीपालं सहवार्ष्णेययाहुकम् । ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् ॥ १७ ह्यास्तानवमुच्याथ स्थापयामास तं रथम् । सोऽवतीर्य रथोपस्थाहतुपर्णो नराधिपः ॥ १८ उपतस्थे महाराजं भीम भीमपराक्रमम् । तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः ॥ १९ स तेन पूजितो राज्ञा ऋतुपर्णो नराधिपः । स तत्र कुण्डिने रम्ये वसमानो महीपतिः ॥२० न च किंचित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः । स तु राज्ञा समागम्य विदर्भपतिना तदा ॥ २१ अकस्मात्सहसा प्राप्तं श्रीमन्तं न स्म विन्दति । तया हेतुभूतया । महदेश्म गृहं राजमन्दिरमित्यर्थः । आरोह अरूढवती । तुड्गगृहामस्थितया हि शायमशेपमप्यालोकयिनुमिति । तत इत्यर्धमुत्तरा- न्यायि । मध्यमकक्षाया मन्दिरमध्यप्रकोष्ठे । प्रकोष्ठश्च चौक ' इति महा. राष्ट्रयां ख्यातः। रथ आस्थित आश्रित्य स्थितम् । रथोपविष्टमित्यर्थः। (१७)या तुपर्णमिति। सहवाणेयबाहुक वाणेयबाहुकाभ्या सह वर्तमानम् । तत इत्यर्थमुत्तरान्वयि । (१८)यानिति । तान् रथे योजितपूर्वान्। अवमुच्य मोचयित्वा । रथं स्थापयामास यथास्थानमित्यर्थात् । स्थापयामासतुरिति पाठे तु उभयापेक्षया द्विवचनम् । स इत्यर्धमुत्तरान्वयि । रथोपस्थात रयमध्यात् । रथोपस्थ उपाविशत्' इति गीता। (१९) उपतस्य इति । उपतस्थ उपजगाम । उपादेवपूजे त्यादिना सगतिकरण आत्मनेपदम्। भीमपराक्रम भीम. शनुभयङ्करः पराक्रमो यस्य तयाभूतन् । परया पूजया बहुमानेन सबहुमानमित्यर्थः । प्रातिजमाह स्वीचकार । आत्मनो गृह प्रवेशयामासेरयर्थः । (२०) स इति । तेन राशा भीमेन स नराधिप ऋतुपर्णः पूजितः । - ततः तन मुण्डिने समानो वासशीलः । चानम् । वसनिति यावत् 1 स महीपती राजा ऋतुपर्णः । उत्तरान्वय्यमिदम् । (२१) नेति । मुहुर्महुः वार बार प्रेक्षमाणः प्रकण पश्यन्नपि निपुर्ण निरूपयनीत्यर्थः । स्वयघरस्थानादिजिज्ञासया प्रेक्षणम् । तदा समतुपर्ण: राशा विदर्भातिना कर्म समागम्य पृष्ट इति शेषः । (२२)भीमत्य प्रभमाह अस्मादिति। अकस्मात् अवितर्कितं सहसा पलेन धेगेनेत्यर्थः । प्रास प्राप्तिः कुत्रापि देश उपरथानम् कर्तृ । 'नपुसके १ मुझ (क)२ बोमन ( क. म.) ' ·१७६ भीमहाभारते मण्यांव कि कार्य स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टः स भारत ॥ २२ नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुत्रिर्थे समागतम् । ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रम. ।। २३ राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन । नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ॥ २४ ततो विगणयनराजा मनसा कोसलाधिपः । आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः ।। २५ राजाऽपि च स्मयन्भीमो मनसा समाचिन्तयत् । भावे क्त' इति क्तः । श्रीमन्त भवन्तम् । गौरवे खल्वप्रयुज्यैव युष्मद श्रीमदाद्या शब्दाः प्रयुज्यन्ते। न विन्दतिन भजतेन कदाचिदपि त्वमवितर्कित च सत्वर च कचिदप्युपतिष्ठमीति भावः । तत्कुत एतदद्यैवमगमनामिति पचनाशयः। ते स्वागत शोमनमागमन अस्तु । किं ते इत्यनुपज्यते । किं कार्यम् । इति राशा भीमेन पृष्ट । (२३) ननु स्वयवरार्थमुपगते कुत एप मभ इत्यनाह। नेति। स नृपतिभामः ते ऋतुपर्णम् । दुहिथें आत्मनः कन्यायाः कृते । स्वयवरेण तां परिणे तुमित्यर्थः। समागतं नामिजले न शातयान् । तरतुपर्ण इत्यर्धमुत्तरान्वयि स्पष्टा च । (२४) राजानमिति । स्वययरार्थमुपस्थितमित्यर्थः । एकमपत्यिकवचन- प्रयोगतो गम्यते । न पश्यति स्म न ददर्श । स्वयंवरकथा स्वयवरस्य मार्ताम् । अपीति गम्यम्। विमसमागम मामणानामागमनम् । स्ययवरोत्स. पार्थमित्यर्थः । अत' पर प्रचितमघु नात्यन्तमावश्यकम् । तत्र च स्वयवर. विधि प्रति स्वयपरविधिविषये अन्य एतद्भिन्न कचिवमप्यारम्भ उद्योगम् । न स्म पश्यतीत्यनेन सबन्धः। आरम्भस्तु स्वराया स्यादुद्यमे 'इति मेदिनी। (२५) सत इति । कोसलाधिपः उत्तरकासलेश्वरापरतुपर्णः । अयोध्या धुसरकोसलदेशराजधानी । 'प्रियासखारुत्तरकोसलेश्वरः । इति रघुः । मनसा विगणयन् प्रतारितोऽहमतेनेति समायनया अपहेलयन् । मयन्तं भाभवादयः अभिवादपिप्यन् नमस्करिष्यन् सन् । नमरकर्तुमिच्छानिति पायत् । 'मुन्धुरी प्रियाया प्रियार्थायाम् ' इति माविष्यति बुल् । 'भाविष्यति गम्यादय' इत्यतो भाषष्पतत्युिनुवृत्तेः। 'अनोभविष्पदाध. मर्ययोः' इति प्रत्यठोनिषेधात्तमात दितीया सोनुष्ठनोक्तिरियम् । आभ- पादुक इति पाठख प्रामादेव. । उयो विधानामावार । आगतोsita रति एनं भीममुवाच । (२१) राजेति। स्मयन् किंचित् हसन्। भार परस्मैपदम्। असमाध्यमान- अमनभवणार स्मितोदय । मना करणभूरोन तरप समुपास्य आगमन मा. रम पम रिदार मारपि पित .

·. ७४] नलोपाख्यानपर्व। अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ।। २६ राक्षश्चान्यानतिक्रम्य प्राप्तोऽयमभिवादकः । प्रामान्वहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् ॥ २७ अल्पकार्य विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् । पश्चादुदकें ज्ञास्यामि कारणं यद्भविष्यति ॥२८ नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् । विनाम्यतामित्युवाच शान्तोऽसीति पुनः पुनः ॥ २९ स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः । राजप्रेप्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ॥ ३० मारणं समचिन्तयदिति सबन्धः चिन्तनमाह अधिकमित्यादिना । अधिक कियताऽप्यंशेनेति शेषः। योजनशत अतिक्रम्येत्युत्तरेण सबन्धः । योजनं न्य क्रोशाना चतुष्टयमित्यवोचाम । (२७) राश इति । अन्यान् राशः अतिक्रम्य बहून् मामांश्च अतिः कम्य अयमृतुपर्णः अभिवादकः प्रणमिष्यन् सन् प्रात इति प्रो काकुः । नैतन्छक्यामिति भावः । 'इति विचारयनिति शेषः । यथातथ परमार्थ नाध्यगच्छत् न शातवान् । 'यथार्थतु यथातथम् ।' इत्यमरः । तथाशन्दः सत्यवचनस्तस्य च पदार्थानतिवृत्ती यथाशब्देनाव्ययीभावः । (२८) पुनर्भीमस्य मानसीमुक्ति निर्दिशति अल्पमिति । तस्य तु. पर्णस्य आगमनकारेण आगमने हेतुभूत अल्पकार्य अल्प क्षुद्र कार्य विनि- दिष्ट तेनेत्यर्थात् । यत् कारण भविष्यति स्यादित्यर्थः । तदिति शेपः । उदफें भाविनि फले सति शास्यामि । फल च कार्यम् । आगामिनि काले यत्कार्यमेष करिष्यति ततः शक्यमागमनकारण विज्ञातुमिति भावः । 'उदर्क -एण्यत्कालीनपाल ' इति मेदिनी । लक्षणया भावष्यकालवचनो याऽयमु- दवशब्दः । आगामिनि काले ज्ञास्यामीत्यर्थः । (२९) ननु भोः कथितमेवैतेन कारण तत्कुतः पुनर्जिशासेत्याह । नेति एतत् अभिवादक आगतोऽस्मीति वचन एवं न । असभावादिति भावः। इति विचिन्त्येति शेषः । नृपतिमिः त ऋतुपर्ण सत्कृत्य संभाव्य व्यस- • जयत् निवासस्थानं प्रति निवासाय प्रस्थापयामास । लान्तः परिभान्तः असि इति हेतोः विश्राम्यतां विश्रान्तिः सेव्यता इति पुनः पुनरुवाचाविश्राम्यतामिति 'मिता हव'इत्यत्र या चित्तचिराग इत्यतो वेत्यनुवत्यै व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् (३०)स इति । प्रीतेन प्रेमविशिष्टेन राशा भीमेन सस्कृतः प्रीतः प्रेमविशिष्टः स पार्थिव ऋतुपर्णः प्रसारमा प्रहृष्ट आनन्द प्राप्त आत्मा मनो यस्य तथाभूतः सन् राजप्रेप्यै राशो भीमस्य दासरनुगतः दिष्टं यासाय निर्दिर दत्त या वेश्म गृहम् । १ ममिद का. च. न. म. पुस्तकेषु न दृस्पते।

·१७२ भीमदागरते माया: प्रतुपर्ण गते राजन्वाणयसहित नृपे । वाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत् ॥ ३१ स मोचयित्वा तानयानुपचयं च शास्त्रत । स्वयं चतान्समाधास्य श्योपस्थ उपाविशत् ।। ३२ दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भागासुरिं नृपम् । सूतपुत्रं च वार्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥ ३३ चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैप रथनि स्वनः । नलस्येव महानासीन च पश्यामि नैषधम् ॥ ३४६ वाणेयेन भवेन्नून विद्या सैवोपशिक्षिता। तेनाद्य रथनि?पो नलस्येव महानभूत् ।। ३५ आहोस्विस्तुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा। तस्यायं रथनिघोंपो नेपधस्येव लक्ष्यते ॥ ३६ एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते । (३१) स्तुपर्ण इति । उपागमत् उपागतवान् गमे दालदित्वादाचा (३२) स इति । शान्त्रत. शास्त्रानुसारेण स्वय उपचयं सेवित्वा । तत्परिश्रमापनोदाद्यर्थमुपचारान् कृत्वत्यर्थः । एतानश्वान् समाश्वास्य पृष्ठा कालनादिना मुग्वयित्वा । स्योपस्थे रयमध्ये उपारिशन् उपविश्वान् । (३३) दमयन्तीनि । शोकाती शोकपीड़िता सता चिन्तयामासेत्युत्तरेण संपन्य । निष्येतेषु नलस्यादर्शनाच्योर तथाविध प्रकार विरूपमित्यर्थ । (३४) चिन्तयामासति । चिन्तामाह कस्यत्यादिना नितयेन । एप मे बुदायारूढ. । नैषध नलम् । (३. ) तन्तिरेण समाधत्ते । सैव नलगतैव विद्या वाणेयेन नलसार थिना । उपशिक्षिता भवेत् । तेन हेतुना अस्य वार्ष्णेयस्य । दुपपद्यते रथ पनिमाश्यमिति भाव । (३६) पपान्तरमाह आहोस्विदिदि । आहोस्वित् अथवा मतुपर्णाऽपि यथा गजा नलस्तथा विद्यते । अश्वहृदयश इत्यर्थ । रथनिर्धाप तस्य नैपधस्य नल्स्येव तद्रयानोप इवेत्यर्य । ल्यते दृश्यते । (३७) एषमिति । गुमा कल्याणी दमयन्ती नैपधान्यपणे नैषधस्या- न्वेषणार्थम् । निमित्ते सप्तमी 'चर्मणि द्वीपिन हन्ती' त्यादिवत् । दूती प्रस्थापयामास प्रेषितवती । अनन्यसुलमेन रमनिर्धाषण बलवत्तरेण हेतुना दमय त्यपि ( क मन) ·७४) नलोपाख्यानपर्व। दूर्ती प्रस्थापयामास नैपधान्वेषणे शुभा ॥ ३७ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण नलोपाख्यानपर्वाण भीमपुरप्रक्शे त्रिसप्ततितमोऽध्यायः । चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । -- दमयन्युवाच- गच्छ केशिनि जानीहि क एप रथवाहकः उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो हुस्वयाहुकः ॥१ अभ्यत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्व समाहिता । पृच्छेथाः पुरुपं ह्येनं यथा तत्त्वमनिन्दिते ॥२ अन मे महती शङ्का भवेदेप नलो नृपः । यथा च मनसस्तुष्टिहृदयस्य च निर्वृतिः ॥ ३ घूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा । प्रतिवाक्यं च मुश्रोण बुद्धयथास्त्वमनिन्दिते ॥४ सामान्यतो नलस्योपस्थान प्रतीत्यापि तस्यादर्शनायाकुलहृदया हयानां सग्रहीतारं बाहुकमेव चापाततो नल सभावयन्ती तत्त्व च जिशासमाना दूती प्राहैपीदित्यर्थः। इति श्रीनलोपाख्यान-याख्याया बालबोधिन्या त्रिसप्ततितमोऽध्यायः (१) गच्छेति । केशिनीति दूल्या नाम । शातव्यमाह क इति । एप क इति जानीहत्यिर्थः । विकृतो बीभत्साकारः । 'विकृत त्रिषु बीभत्स' इति मेदिनी । हस्वबाहुक स्वावल्पप्रमाणी बाहू यस्य तथाभूतः । (२) शानसाधन विधिमाह अभ्येत्येति । अभ्येत्य समीपे गत्वा । सुसमा. हिता अत्यन्त अवहिता। मृदुपूर्व मृदु मार्दव पूर्व पुरःसर यत्र तद्यथा तथा । पृच्छेथा इत्यार्पमात्मनेपदम्। प्रच्छेविधौ लिट् । यथा येन प्रकारेण तत्त्वं परमार्थः विज्ञायतेति शेषः । यथातत्वमित्येक वा पदम् । तत्त्वं परमार्थ- प्रकाशमनतिक्रम्य । तथा पृच्छेथा यथा तस्वमस्य विज्ञायतेति भावः । (३) किमेतेनेति चेत्तबाह अनेति । अगएतत्पुरुषाविष्ये । शड्का संभावनाशकास्वरूपमाह भवदिति । एष पुरुषः नलो नृपः भवेदिति । न केयलं शङ्कामाप्रमिद, विद्यते तु प्रमाणन्तरमपीत्याह यथेति । यथा यस्मात् नि तिः सुसम् । भवतीति शेपः । 'निर्वृतिः सुस्थितायस्तंगमनेऽपि मुखे स्त्रियाम् ।' इति मेदिनी । 'सता हि सदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः करणप्रवृत्तय ' इति भावः । (४) या इति । यथा पर्णादव वनं पदस्य नाम दिजस्य वचनं प्राक् . (अ. ६९ प. ३७-३९) निर्दिष्टं तथा । प्रतिवाक्यमुत्तरम् । मुश्रोणि शोभननितभ्ये मुन्दरीत्यर्थः।

·श्रीमहाभारते [ अध्यायः ततः समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् । दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्था हुपक्षत ॥ ५ केशिन्युवाच- स्वागतं ते मनुष्येन्द्र ! कुशलं ने अधीम्यहम् । दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ॥६ कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः। तत्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ॥ ७ बाहुक उवाच-- श्रुतः स्वयंवरो राजा कौसलेन महात्मना । द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ।। ८ श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः । हयैर्यातजवर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ॥ ९ केशिन्युवाच- | अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः । स्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ? ।। १० बाहुक उवाच- पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः (५) तत इति । समाहिता समाधानविशिष्टा अवधानयुत्ता वा । उपेक्षत समीपतो दृष्टवती । अन्ववैक्षतेतिपाठस्तु साधुतम. 1 उपेक्षतेपेक्षणार्थ- स्यात् एवमभ्युदैवतेत्यपि । (६) स्वागतमिति । हे मनुष्येन्द्र नरश्रेष्ठ । राइयेव रूढःशब्दोऽयं तत्व. जिशासया दूत्या बाहुके प्रयुक्त । अह ते तव कुशलं क्षेम ब्रवीमि भवस्विति पदामि । निबोध अवधारय शृणु का। (७) कदेति। प्रस्थिता विनिर्गताः। यूय त्वदायास्त्रया तत् तमर्थम् । तत्त्व परमार्थ या । यथान्याय यथायोग्यम् । दुतः कथनामत्याह वेदाति । (८) श्रुत इति । कौसलेन कोसलदेशाधीश्वरेण। 'तस्येश्वर' इत्यम् । महात्मना उदारमनसा श्वः आगामिनि दिवमे । भविता भावी इति श्रुत.। (९)श्रुत्येति । एतस्वययरवृत्तम्। शतयोजनयायिभिः शत योजनानि पातु गन्तु शीलं येषा तथाभूतैः । यातेस्वाच्छीलिको णिनिः । युक् च । प्रत्यह योजनशतातिक्रमणसमरित्यर्थः । (१०) अयेति । अथ अनन्तर कथ्यतामित्यर्थः । युष्माक त्रयाणां मध्ये पस्तृतीयः प्रयाणा पूरणः । पुनरिति किंचेत्यर्थः । यस्य स्याम्यसबन्धे पठी किंस्वामिका यस्य दास इत्यर्थः । एवमुत्तरप्रापि इदं फर्म सारध्य. रूप स्थयि समाहित निहित त्वदायत्त कृतामित्यर्थः । (११) तृतीयः क इति प्रश्नमुत्तरयति पुण्येति । ये पादपूरणे । विश्रुतः १ व (क. च.) र अन्वेशन (फ) भभ्युदैइन (च.)

·७४] नलोपाख्यानपर्व । स नले विद्रुते भद्रे भागासुरिनुपस्थितः ।। ११ अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः । ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ॥ १२ केशिन्युवाच- अथ जानाति वार्णेयः क नु राजा नलो गतः ? । कथं च त्वाय वै तेन कार्थतं स्यात्तु बाहुक ? ॥ १३ माहुक उवाच-- इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य शुभकर्मणः । गतस्ततो यथाकामं नैप जानाति नैषधम् ॥ १४ न चान्यः पुरुषः काश्चन्नलं वेत्ति यशस्विनि !! गृढश्वरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ॥ १५ आत्मैव हि नलं वेद या चास्य तदनन्तरा। प्रथितः (मसिद्धः)। 'प्रथितख्यातवित्तविशातविश्रुता.।' इत्यमरः । विद्वते अपगते सति । स एवायमस्मामु तृतीय इत्यर्थः । (१२) आत्मवृत्तमाह । अहमिति । अश्वकुशल: अश्वविद्यायां चतुरः। सूतत्वे साराधकमणि । वाहाणादेराकृतिगणत्या कमणि स्व । प्रतिष्ठितः प्रतिष्ठा प्राप्तः । सुदृढं मे सारध्यकौशलमित्यर्थ । सारथ्ये साराधर्मणि भोजने पाककर्मणि च । भोजनशन्दश्च पाके लाक्षणिक । स्वय आत्मना स्वेच्छये. त्यर्थः । वृतः अगीकृतः । (१३) अथेति । अथशब्दोऽत्र प्रभार्थ । ' मगलानन्तरारम्भप्रश्न- कान्येवथो अप।' इत्यमरः । नलो गतः। इतीति शेप: जानाति किम् । कथमेतन्मया वक्तव्यामिति चेत्तताह । कय चेति कय च कथमपि केनापि प्रकारणेत्यर्थः । त्वयि स्वरसमोपे एतेन कवितं स्यात् । वा तेनेत्यादिपाठस्तु नातिसाधुः। (१४) इति । पुत्रौ पुन च पुत्री च । एकशेषः । ' पुत्रौ पुत्रश्च दुहिता च । ' इत्यमरः । इहैव अस्मिन्नेव कुण्डिननगरे । यथाकाम स्वेच्छा. नुसारेण न तु नलमनुसृत्येति भाव. । एप च नलचरिताविज्ञाने हेतुः । (१५)न केवल वार्णयः परोऽपि कोऽपि नैव वेदेत्याह । नेति यश- स्विनि प्रशस्तयशःशालनि । प्राशस्त्ये मनुप । कथ न वेत्तीत्याह गूद इति। नष्टरूपः नष्ट तिरोहित रूपमाकारो यस्य तथाभूतः । अत एव च गूद: अविशेयः सन् चरति । नष्टम्प इति यत्र दमयन्त्या नलत्यसंदेहस्ततः पूर्वरूपादर्शनादेय केवल तन्निवृत्तिर्मा गस्विति सूचयनात्मनो नलत्वमाभि ज्यायति । परतीति च नायमत्यन्त निष्ट इति द्योत्यते । (१६) तरिक सर्वथा नैवाय विशेय इति चेन्नेत्याह । आत्मेति । १ भागसरिम् (क) भाडामरिम् (च) २ प्रियदर्शनी (क) शुभलक्षणो (च) ३ तु (क) .

·भीमहाभारते [अध्यायः तत्सर्व कार्थतं चैव विकारं तस्य चैव तम् ।। ३१ इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वगि फेशिनीवास्ये चतुःसप्ततितमोऽध्यायः । पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः। -.- दिश्व उवाचं-- दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा । शकमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ॥ १ गच्छ केशिनि ! भूयस्त्वं परीक्षां कुरु वाहुके । अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्ष्य ॥२ यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भाविनी!। तत्र संचेष्टमानस्य लक्षयन्ती विचेष्टितम् ॥ ३ न चास्य प्रतिवन्धेन देयोऽग्निरपि केशिनि । याचते न जलं देयं सर्वथा त्वरमाणया॥४ मिति नपुसके भावे क्तः । त त्वेनानुभूत तस्य विकार दुःखादिरूपम् । दमयन्त्यै न्यवेदयत् । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया यालबोधिन्यां चतुरसप्ततितमोऽध्यायः . (१) दमयन्तीति । भृश अत्यन्त योकपरायणा भर्तुःस्थित्यन्तरसमा. वनेन दुःखानुभवपरायणा तं वाहुक नल शङ्कमाना सभावयन्ती। (२) गच्छति । भूयः पुनरपि बाहु के दाङ कविषये परीक्षां कुरु । परीक्षणप्रकारमाह अब्रुवाणेति । अब्रुवाणा समीपस्था समपवर्तिनी सती अस्य चरितानि आचरणानि लक्षय पश्य । (३) यदेति । हे भाविनि प्रेमशालिनि केशिनि यदा च स किंचित् किंगपि कारणं कियाम्। करणमेव कारण स्वार्थेऽम् । करण च क्रिया। सदा तत्र क्रियायां विषये चेष्टमानस्य प्रयतमानस्य विचेष्टित व्यापार लक्षयन्ती पश्यन्ती भवेति शेषः । सलक्ष्यथा इति पाठःप्रामादिक आर्पताहा साधुः । ४) नेति । प्रतिबन्धेन प्रतिबन्धात् । हेतो तृतीया । दानस्य मया प्रतिबद्धत्वादित्यर्थः । अस्य अस्मै । शेपे षष्ठी । अगिरपि न देयः । नल: किल स्वयंवरसमये देवैः प्रदत्ताद्वरतः स्वयमेवाग्न्यादीनां विनिर्माण समर्थ इति तत्मतिबन्धे स एवाय न वेति शक्य विज्ञातुमित्यग्न्यादिप्रदानप्रतिवन्धः याचते प्रार्थयमानाय ! यायतेः स्वस्तित्त्वात्परस्मैपदे लटः माता । सया केनापि मकारेण । केशिन्यास्ताचः श्रुत्वा दमयन्नो विदापते (क) २ मशय (क) ३ सच्चा (क) । ( M ·७६ नलोपाख्यानपर्व। एतत्सर्व समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । निमित्त यत्त्वया घटं बाहुके दैवमानुपम् ॥ ५ यच्चान्यदपि पश्येयास्तचाख्ययं त्वया मम । दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी ।। ६ निशाम्याथ हयज्ञस्य लिगानि पुनरागमत् । सा तत्सर्व यथावृत्तं दमयन्ये न्यवेदयत् ।। निमित्तं यत्तया दृष्टं वाहुके देवमानुपम् ।। ७ केशिन्युवाच-~ ईढं शून्युपचारोसौ न मया मानुपः कचित् । दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः॥ हस्वमासाद्य तु द्वारं नासौ विनमते कचित् ॥ ८ त तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् । (५) एतदिति । समीक्ष्य दृष्ट्वा । बाहुके देवमानुप दैव देवसबन्धि दिव्यमित्यर्थः तच मानुष मनुष्यसबन्धि च अलौकिक च लौकिक चेत्यर्थः । 'सा द्वन्द्वो विभाफ्यैकवद्भवती ' स्येकवद्भायः । यत् निमित्त लक्षणे सया दृष्य तन्मे निवेदय । 'निमित्त हेतुलक्ष्मणोः' इति मेदिनी । (६) यदिति । पश्येथाः पश्येः । दृशेर्लिङ् आर्षमात्मनेपदम् । मम मह्य, शेपे षष्ठी। आख्येय कथनीयम् । (७)निशाम्येति । अथ गमनानन्तर यशस्य अश्वशास्त्रशस्य बाहुकरय लिङ्गानि लक्षणानि निशाम्य दृष्ट्वा । शमोदर्शन इत्युत्तेर्दर्शने मिस्वाभावान्न हवः । 'ईक्षण तु निशमनम् ।' इति हैमः । यथावृत्त वृत्त घटितमनति. ऋग्य घटनानुसारेणे यर्थः। (८)हदामिति । असौ बाहुकः दृदं अत्यन्त शुच्युपवारः। शुचिः उप- चार आचारो यस्य तथाभूतः । उपाहोः समानार्थत्वात् । 'गादबाढहता. निन' इत्यस्यन्तपर्यायेप्वमरः । अस्तीति शेषः। मया तथाविधो नलसदृशः मानुपः कचित् कुत्रापि न हष्टपूर्वः पूर्व न दृष्टः नापि वा श्रुतः । अश्रुतदृष्ट- पूर्वत्वसाधकानि लक्षणान्याह । असौ हस्व अनुन्नत सञ्चार प्रवेशद्वारम् । सचरन्त्यनेनेति करणे पन् बाहुलकात् । आसाद्य प्राप्य । अवनमनस्यावश्य- फत्वे सत्यपीति भावः । न विनमते नावनमति । आर्पमात्मनेपदम् । आसाद्य गु मारमि'वि पाठस्त्वाग्लेष्टत्वासाधुतमः । उत्तरत्र पुनरतत्तु दृष्टेत्येव पाठ आवश्यकः । सचारो द्वारामिति नीलकण्ठः । (९) तमिति । तु किन्नु त सचार दृष्ट्वा यथाऽसद्ग असहगं अनि- रोध अतिक्रम्प न भवति तथा अप्रतिबन्ध यया तयेयर्थः । अस्ति च निरोधाः सद्गशमः । 'सगो मूत्रपुरीषयोः' इत्यादिष्वायुर्वेदवचनेषु पदिय (क. च.) २६ शुच्यपदानोऽमी (क) गुधोपचारोऽमी, (च) -- ·भीमहाभारते [ अध्याय - संकटेऽप्यस्य सुमहान्विवरो जायतेऽधिकः ॥९ ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनकेश.। प्रोषितं तत्र राज्ञा तु मांसं बहु च पाशवम् ।। १० तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिताः। ते तेनावेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा पवाभवंस्ततः ।। ११ ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः । तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत् ।। १२ अथ प्रज्वलितस्तन सहसा हव्यवाहनः । तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताऽहमिहागता ॥ १३ अन्यञ्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्य लक्षितं मया । यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दह्यते शुभे ॥ १४ छन्देन चोदकं तस्य वह्त्यावर्जितं द्रुतम् । तथाविधार्थदर्शनात् । त नलमित्यर्थस्लु न साधुः। तुकारस्वारस्यभड्गप्रस- द्गात् । उत्सर्पति उन्नत एव गच्छतीत्यर्थः । द्वारस्याल्पत्वे कथ गमनसभव इत्यवाह सङ्कट इति । संकटे अल्पावकाशे सचारे सत्यपि । ' संकट ना तु माघ' इत्यमरः। 'द्वयमेतदरपायकाशे वादाविति महेश्वरः । अस्य अल्पायवाशस्य द्वारस्य विधरः अधिकः सुमहान् जायते । नलप्रवेशार्थः मत्यन्तमभिवर्धत इत्यर्थः। (१०) रतुपर्णस्पेति । नरतुपर्णस्य अर्थाय कृते राशा भीमेन अनेकाः अनेकमकारमित्यर्थः । भोजनीय भोजनाहै वस्तुजात प किंच पाशव पशु सगन्ध माम च तत्र नलाधिष्ठितप्रेदेदो प्रेपितम् । (११) तस्येति । तस्य मासस्य प्रक्षालनार्थाय प्रक्षालनार्थम् । "निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासा प्रायो दर्शन मिति चतुयौं। उपारिताः समीप- मानीता: 'सामामिक मे रथमुपकल्पय ' इति वेणी । कुम्भा घटाः । . वेशिता दृष्टमाना एव पूर्णा अभयन् । (१२)तत् इति । समाधिश्रिय पायनाय चुल्ल्यामरस्याप्य। समाधिपूर्वको हि अयतिरेतदर्थे तृणमुष्टिं तृगाना मुष्टिं मुष्टि गरिमित तृणमित्यर्थः । परिमाण- माने प्रथमा । सवितुः सूर्यस्य सनुस इति शेष । समादधत् धारयामास | (१३) अयेति । तत्र गृणमुष्टौ सहसा युगपत् । हव्यवाहनः हव्य हवनीय वस्तु याहयाति प्रापयति तास्ता देयता इति तयाभूतोsमिः ! अ. अततमं अस्यन्तमाधयह सा अमे. प्रगलनम् । विस्मिता आश्चर्य प्राप्ता । (१४) अयादिति । भाश्य आचर्य हेतुः । यादति स्वरूपनिर्दछ । असा मला अजिसस्पृश्यारिन दखते न दापियो भाति । ममातरि स्ट् । (१५).देनेति । शकिय उदर तस्य चन्देन अभिप्रायमात्रेण आमि उग उस मदिर्य ।। इति फरशमायजयति' इति ममादिमा नपरेऽपिका (क) ·७५ मलोपाख्यानपर्व। अतीव चान्यसुमहदाश्चर्य दृष्टवत्यहम् ॥ १५ यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः । मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा ॥ १६ भूय एव सुगन्धीनि हपितानि भवन्ति हि एतान्यदुतलिङ्गानि दृष्ट्वाई द्रुतमागता ॥ १७ .वृहदश्व उवाच । . दमयन्ती तु तच्छुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ॥ १८ सा शङ्कमाना भर्तारं वाहुकं पुनरिङ्गितैः । केशिनी लक्ष्णया वाचा रुदन्ती पुनरब्रवीत् ॥ १९ पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य वाहुकस्योपसंस्कृतम् । * महानसाच्छ्रुतं मांसमानयस्वेह भाविनि ! ॥ २० शाकुन्तलम् । छन्दोऽभिप्राय आकृतम् ' इति हैमः । छन्दशन्दो' दन्तो देवयत् । इति तहिप्पनी । अतीव अत्यन्त सुमहत् । (१६) यदिति । यदित्याश्चर्यस्य स्वरूपनिर्देशे । उपादाय गृहीत्वा । ममृदे मूदितवान् । आर्पमात्मनेपदम्। मृद क्षोद इत्यतो लिट् । तेन नलेन पा. णिभ्यां करणभूनाभ्याम् ।मृद्यमानानि पुष्पाणि कर्तृभूनानि। उत्तरेणास्य संबन्धः- (१७) भूय इति । भूय एव पुनरपि भूयिष्ठमेव यथा तथेति वा । मुगन्धीनि दशोभनो गन्धो येपा तथाभूतानि । 'गन्धस्येदुरसूतिसुसुरभिभ्यः ।। दतीत् । हषितानि विकसितानि । इत्येतत् न अन्यथेति पूर्वेण संबन्धः । अद्भुतालिङ्गानि अद्भुताति लक्षणानि । (१८) दमयन्तीति । चेष्टित चेया व्यापारम् । कर्मचेष्टाभिसूचितं कर्मणां आमिप्रज्वलनादीना सबन्धिनीभिश्वेष्टाभियापारैः सूचितम् । (१९) सेति । इङ्गितः चेष्टाभिर्धापकहेतुभूताभिः बाहुक भार पति नलं माना संभावयन्ती । इङ्गित चेष्टेति कल्पद्रुमः । रुदन्ती रदती पश्युरन. नुरूपदशानुभवेन दुःखितत्वादिति भावः । श्लपणया मनोहरया सौम्यया था। (२०) वचनमाह पुनरिति । याहुकस्य प्रमत्तस्य अनवधानवतः सतः। प्रमत्स्यता पमः । उपसर, संस्कार प्राप्तिाम् । श्रत. 'श्रा पाक ' इत्यत आदादिकानिष्ठायां ' शृतं पाक ' इति निपातनादूपम् । अत्र पुनरसावार्षः प्रयोगः । 'क्षीरहविषो' रितिवार्तिकेन क्षीरहविपोरवैतनिपातनात् । महानसात् पाकस्थानात् । महच्च सदनच महानसम् । 'अनोऽश्माय ' इत्यादिना टच् । अनःशब्दोऽत्रोपकरणवचनो सक्षणया । महानस च मदुपकरणं भवति । तदेकमूलत्वादेहयात्रायाः । 'सयां तु पाकस्थानमहानसे ' इत्यमरः । सान्यदुनामानि दृष्ट्वाई भृशविस्मिता । चेष्टितानि विशालाक्षि पाहुकस्य समोपतः । (क) २ मलं चाहकरूपिगम् ( क च.) पकम् ।

·15 MAN . २४३ भीमहामारते अध्याय सा गत्वा बाहुकस्याप्रे चन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणात्प्रियकारिणी ।। २१ दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन । सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा ।। २२ प्राश्य मत्वा नलं सूतं प्राकोशदृशदुःसिता । बैठव्यं परमं गत्वा प्रक्षाल्य च मुरां ततः । २३ मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत । इन्द्रसेनां सह अना समभिज्ञाय बाहुकः ।। २४ अभिष्टुत्य तदा राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् । बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ ॥ २५ (२१)सेति । याहुकरयाने गत्या । याहुके व्यम इति पाउस्तु साधीयान:: ज्य कार्यान्तरण्यासत्त इत्यर्थः । अपमध्य अमहत्येत्यर्थः । (२२) दमयन्या इति । सेत्यर्धमुत्तरान्यायि । यशोऽनेकयारं ना. सिदस्य नलेन निष्पादितस्य । सिध्यतिरत्रान्तर्मवितण्ययः । उचिता योग्या नलसाधितं मासमशितयतीत्यर्थः । उचितत्यत्रासितेति पाठ साधुतमः । समच अभातेः कर्तरि कामासस्येति चशेपे पटीमासमित्यर्थः । (२३) प्राश्येति । प्राय भशापित्या । प्रपूर्वको भाति: पान एप भानेऽपि सदृष्टः श्रुति । यथा तिरीपनामणे अपमारे परमे दशमानुषाके अवयमेव । सग्नेय माशित मेमाशितम् ।' इति । सूर्ग पाकगल मस्या अमरसपरिचयामिभिवेत्यर्थः । प्रापोस्त आपरामरोदी ए नलस्यामहादशानुमपायलोपनादिति भावःपिं वियना (मालीभा. ५)भारममावस्येवलेशरिनिभितरियामस्पनर विरुपयादिना पनिहनाभिरामास्यतया पति पिरणानगम्यागुभाष मुग प्रशाम पयामा युत्तरेत संपन्यः । (२४)मानामति ।मधुन पन्या र पुरातादिरापम् । नापा. माग वापर यात् । तप न याकारी नदि र नम पर मतदा भगमन पाकिवतात। भामा मन माना नामा FATRAPARNamala (२) मिनिरपवेगमा गया गोs. finitोनु परियार तो Emrap भान सालय मानव । नुमपि मुरमोमो देवमालको MOTHER मा गुनगुना grat Fridiभाल मात्र *म (*. अ.) of (ROMAn(R) IST 31 ·नलोपाख्यानपर्व । १८३ भृशं दुःसपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह । नैपधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा ।। २६ उत्सृज्य सहसा पुत्री केशिनीमिदमब्रवीत् । इदं च सदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ॥ २७ ततो दृष्ट्वैव सहसा वाप्पमुत्सृष्टवानहम् । वहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोपतः । वयं च देशातिथयो गन्छ भद्रे नमोस्तु ते ॥ २८ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वणि नलकन्यापुत्रदर्शने पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । (२६) भुशमिति । भृश अत्यन्त दुःसपरीतात्मा दुःपेन व्यासमनाः सन् सुस्वर सुतरां आत्यन्तिकः स्वरः शब्दो यस्मिस्तद्यथा तथा । उस्तम- मित्यर्थः । सस्वरामिति पाठस्तु साधुः । विकार पुनवात्सल्यजन्य मनसोऽन्य- थाभावम् । असकृत् अनेकवार दर्शयित्वा । (२७) उत्सृज्येति । सहसा युगपत् उत्मृज्य त्यक्त्वा । पुनसदर्शन- जन्येन हर्षातिरेकेण विस्मृतस्यात्मनोऽवस्थान्तरस्य पुनः सस्मरणादितिभावः। अब्रवीत् आत्मान प्रच्छादायतमिति भावः । इदमिति । इद् मिथुन कन्या; पुयोर्युग्म मम पुनयोः कन्यापुनयो. सदृश तुल्यम् । (२७) तत इति । ततः तस्मात् दृष्ट्वैव दर्शनसमनन्तरमेव । साह- श्येनात्मपुनस्मरणादिति भावः । उत्सृष्टवान् मुक्तवान् । बहुशः अनेकवार सपतन्तीमागच्छन्ती स्वा जनो दोपतः दोषरूपेण शड्केत सभावयेत् । पाप- मेव त्वया सम मे सबन्धमाकलयेदित्यर्थः । ननु भोः कुत एव प्रथित. चारित्रे त्वयि माकायसर इति चेत्तत्राह । क्यामिति । देशातिथयो देशस्य प्राधुणिकाः।वैदेशिकाः कियतेचिदेव कालायात्रोपस्थितास्तेन नास्त्वस्माकमत्र चारित्रविज्ञानामिति भावः । शड्कन्ते हि देशान्तरे सुप्रथितचारित्रमपि धार्मिकप्रवरमपि च सहोदर्यापि यवीयस्या सह वसन्त यान्त सलपन्तमपि वाऽन्यथैव पण्डितम्मन्या अकारणमत्सरिणो दृष्टिविकला इव विवेकविद्वेपिण इच च लोका इति नात्र ते बहुशः सपतन युक्त मिति भावः । नमोऽस्तु त इति । वन्दनीयासि तत्क्षम्यतामिद वचनामेति भावः । यथासुखमिति पाठ: सुगमः। इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या पञ्चसप्ततोऽध्यायः । या में ·नलोपाख्यानपर्व। १८३ भृशं दुःसपरतिात्मा सुस्वरं प्रसरोद ह । नैपधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा ॥ २६ उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् । इदं च सदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः ॥ २७ ततो दृष्ट्वैव सहसा वाप्पमुत्सृष्टवानहम् । बहुशः संपतन्ती त्वां जनः शङ्केत दोपतः । वयं च देशातिथयो गन्छ भद्रे नमोस्तु ते ॥ २८ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपारयानपर्वणि नलकन्यापुनदर्शने पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः । (२६) भृशमिति । भृश अत्यन्त दुःसपरीतामा दु'रोन व्याप्तमनाः सन् सुस्वर सुतरा आत्यन्तिक. स्वरः शब्दो यस्मिस्तद्यथा तथा । उचैस्तम- मित्यर्थः । सस्वरामिति पाठस्तु साधु । विकार पुनवात्सल्यजन्य मनसोऽन्य- थाभावम् । असकृत् अनेकवार दर्शयित्वा । (२७) उत्सृज्येति । सहसा युगपत् उत्सृज्य त्यक्त्वा । पुनसदर्शन- जन्येन हर्षातिरेकेण विस्मृतस्यात्मनोऽवस्थान्तरस्य पुनः सस्मरणादिति भावः। अब्रवीत् आत्मान प्रच्छादायतुमिति भावः । इदमिति । इद् मिथुन कन्या, पुनयोर्युग्म मम पुत्रयोः कन्यापुनयोः सदृश तुल्यम् । (२७) तत इति । तत' तस्मात् दृष्ट्वैय दर्शनसमनन्तरमेव ! साह- येनात्मपुरस्मरणादिति भावः । उत्सृष्टवान् मुक्तवान् । बहुशः अनेकवार सपतन्तीमागच्छन्ती त्या जनो दोषतः दोषरूपेण शकेत सभापयेत् । पाप- मेव त्वया सम मे सबन्धमाकलयेदित्यर्थः । ननु भोः कुत एव प्रथित. चारिने त्वयि शकायसर ति चेत्तताह । क्यामिति । देशातिथयो देशस्य प्राधुणिकाः । वैदेशिकाः कियतेचिदेव कालापात्रोपस्थितास्तेन नास्त्यस्माकमत्र चारप्रापिशानामिति भावः । शड्कन्ते हि देशान्तरे सुप्रथितचारित्रमपि धार्मिकप्रपरमपि च सहोदर्यापि यवीयस्या सह वसन्त यान्त सलपन्तमपि घाऽन्यथैव पण्डितम्मन्या अकारणमत्सारिणो हष्टिविकला इव विवेकविद्वेषिण इव च लोका इति नात्र ते बहुशः सपतन युक्तमिति भावः । नमोऽस्तुत इति । चन्दनीयासि तत्सम्यतामद पचनामति भावः । यथासुखामिति । पाठः सुगमः। इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या पञ्चसप्ततोऽध्यायः । १पया से ·भीमहाभारते [अन्याय पट्सप्ततितमोऽध्यायः । दृहदश्व उवाच-- सर्व विकारं दृष्ट्या तु पुण्यश्लोकस्य धीमत । आगत्य केशिनी सर्व दमयन्यै न्यवेदयत् ॥ १ दमयन्ती ततो भूय प्रेषयामास केशिनीम् । मातु सफाशं दुखार्ता नल्दर्शनकाक्षया ।।२ परीक्षितो मे बड्डशो वाहुको नलशङ्कया रूपे में संशयस्त्वेक स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३ स वा प्रवेश्यता माती वाऽनुज्ञातुमर्हसि । विदित वाऽथवाऽज्ञात पितुर्मे सविधीयताम् ।।४ एवमुत्ता तु वैदा सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिव ॥५ (१) सर्वमिति । विकार वात्सल्यजन्य मनसोऽन्यथाभावम् । केशिनी समित्या क्षिमिति पाठ साधु । अन्यथा पौनरुक्यापते । सबै निवे दनीयमिति या। (२) दमयन्तीति । मातुरनुमाधिगगार्थ केशिन्या प्रेषणम् । पिना हि गुरुजाभ्यनुज्ञा न न्याय्यमेवमुपसर्पणमिति । प्रेपयामास किमपि साद येति शेष । (३) सदेशमाह । परीश्चित इति । मे मया बहुश अनेक प्रकारे । कुत इत्याह नलशयेति । हेतो तृतीया । नत् सभायनया तस्य नल्वेन सभवितवादीत भाव त किमित्याह रूप इति । मे मम एक चल रूपे रूपविपये सदाय । तस्मादिति रोप स्वय वैदितु शातु परमार्थमित्य र्थात् । इच्छामि । (४) तदर किंवा मया विधीयतामिति चेत्तताह । स इति । युक्त किलाम पितरमप्यनुशापायमित्यभिप्रेत्याह विदितमिति । मे पितु विदित यथा तथा । प्राधान्येनामीष्टत्वात्ययममित्य वचनम् । अशात अविदित यथातथा था अन तु भवदिच्छैव प्रमाणमिति भाव । सविधीयता कमेद भियताम्। स्वयेति शेष । (५) एवामिति । उता सदेशद्वारा प्रार्थितेत्यर्थ । देवी राशी दमय न्या जननी 1 भीम अब्रवीत् उपपती दमयन्युक्तमयमित्ययात् । स पार्थियो मीम ! अन्यजानात् अनुनातवान् । १ विप्र (क) २ नहाकासामुसा (क) नरदर्शनकाक्षिणीम् (च) ·नलोपाख्यानपर्व । सा वै पिनाऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः॥६ तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्ती नलो नृपः । आविष्टः शोकदुःसाभ्यां घभूवाश्रुपरिप्लुतः ॥ ७ तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीनशोकसमाविष्टा वभूव वरवानी ॥ ८ ततः कापायवसना जटिला मलपदिनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।। ९ (६) सेति सा दमयन्ती तम्या दमयन्त्या यत्र प्रतिश्रयो वास: सति सबध्यते । प्रवेशयामास आनाययामास । अनमध्ये श्लोकचतुष्टयमाधिकं कपुस्तके नात्यन्तमावश्यक स्पष्टार्थे च । इतः पर तु विनिवेश्यमान उत्तराधे प्रवेशयामासेति पद कर्तृपद सापेक्ष ग्लिश्यतीवेति द्रष्टव्य धीमद्भिः । (७) तामिति । स्मेति पादपूरणे । तां विरहायस्थामनुभयन्ता दमयन्ती दृष्ट्वैय नलः शोकदुःसाभ्या इष्टवियोगानुचिन्तनेन दुःखेन च आविष्टः कृतान्तःप्रवेशः । अन्तःप्रविश्योन्मत्ततामिव नीत इति भावः । आवेशो दि विशायादीना भवती येन विस्मृतात्मभाय. पुरुप उन्मत्तवद्भवति । तद्- पयोगादेव चान्यताप्यापूर्वो विशतिः प्रयुज्यते प्रायेण । इष्टवियोगानाच- न्तन शोक इति नागेशः । अश्रुपरिप्लुतः अश्रुभिर्व्याप्तः । (८) तमिति । तथा तेन प्रकारेण युक्त सगत त दृप्या तीप्रशोकसमा. विष्टा तीव्रण आत्यन्तिकेन शोकेन समाविष्टा । तीयेकान्तनितान्तानी स्यतिशयपर्यायध्यमरः । अन तु विशेष्यनिमोऽयम् । (९)तत इति । कापायवसना कापायण रागेण रक्त कापायं वसनं यस्मास्तथाभूता। 'तेन रक्त रागात्।' इत्यण् । कापायश्च रागो नीलरक्तयोर्व- योोगेन निष्पनः । तदाह भरतः 'नीलरक्तसमायोगास्कापायो नाम जा. यते ॥ इति ( २१-६२)। विरहिणीभिर्धार्यमेतद्वसनमिति प्रतीयते । जटिला जटाः परस्परप्रथिताः केशाः सन्त्यस्यास्तथाभूताः। पिन्छादित्या- दिलन् । विहिपालो केशमा काराभायात्राटेवलम् । मलाइ किनी मलाय, गात्रे समुपचितस्य पकोऽस्यस्या तथाभूता । विरहिण्या अगमार्जना. मायादिति भायः। १ मतः परं 'तयोनियोगात्कौरव्य कौशनीमिदममवीत् ॥ गच्छ केशिनि शीर्म स्वं बाकं पिसतासनात् । आनयरव यथा माता स्वं तथा कुरु मे प्रियम् ॥ गत्या तु केशिनी शीघ्र यादुकं वाक्यममदीस् । मामस्य शासनारसूतागताई विदि बाहुक । प्रविश्यता रानवेश्म इस्युक्तो भरतर्षभ । साहुकस्तु चिरं यात्वा कौशन्या सर भारत । प्रविवेश महामाहुर्दमयन्तीनिवेशनम् ॥ ' इत्यधिक कपुरसके ।

·भीमहाभारते [ अध्यायः पट्सप्ततितमोऽध्यायः। वृहदश्व उवाच--- सर्व विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः । आगत्य काशिनी सर्व दमयन्यै न्यवेदयत् ॥१ दमयन्ती ततो भूयः प्रेपयामास केशिनीम् । मातुः सकाशं दुःखार्ता नलदानकाझ्या ॥२ परीक्षितो मे बहुशो याहुको नलशङ्कया । रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम् ॥ ३ स वा प्रवेश्यतां मातमी वाऽनुशातुमर्हसि विदित वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ॥ ४ एवमुक्ता तु वैदया सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ॥ ५ " (१) सर्वमिति । विकार यात्सल्यजन्यं मनसोऽन्यथाभावम् । केशिनी सर्यमित्यत्र क्षिप्रमिति पाठः साधु' । अन्यथा पौनरक्यापत्तेः । सबै निवे. दनीयमिति वा । (२) दमयन्तीति । मातुरनुशाधिगमार्थ केशिन्या. प्रेषणम् । विना हि गुरुजनाभ्यनुशा न न्याय्यमेवमुपसर्पणमिति । मेषयामास किमपि सदि श्येति शेषः। (३) सदेशमाह । परीक्षित इति । मे मया बहुशः अनेः प्रकारः । कुत इत्याह नल शङ्कयेति । हेतो तृतीया । नर सभाग्नया तस्य नरस्येन सभवितवादित भाव नित विमित्याह रूप इति । मे मम एकः केवल रूपे रूपविपये सशयः । तस्मादिति शेप. स्वय बर्दितु ज्ञातु परमार्थमित्य- र्थात् । इच्छामि । (४) तदन किंवा मया विधीयतामिति चेत्तनाह । स इति । युक्त किलान पितरमध्यनुभापयितुमित्यभिप्रेत्याह विदितमिति । मे पितुः विदित यशा तथा प्राधान्येनाभीष्टत्वात्प्रथममित्थ वचनम् । अशात अविदित यथा तथा या अन तु भवदिच्छैच प्रमाणमिति भावः । सविधीयता कद क्रियताम्। स्वयेति दोपः। (५) एवमिति । उक्ता सदेशद्वारा प्रार्थितेत्यर्थः । देवी राज्ञी दमय- भत्या जननी । मीम अब्रवीत् उत्तयती दमयन्त्युचमर्थमित्ययात् । स पार्थियो मीमः । अन्वजानात् अनुगातरान् । १ (क) २ नशासमु मुका (क) नरदर्शनकारिणीम(च) ·नलोपाख्यानपर्व। सा वै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ। नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ।। ६ तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्ती नलो नृपः । आविष्टः शोकदुःसाभ्यां वस्वाश्रुपरिप्लुतः ॥ ७ तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीनशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ॥ ८ ततः कापायवसना जटिला मलपटिनी । दमयन्ती महाराज याहुकं वाक्यमब्रवीत् ॥९ (६) सेति सा दमयन्ती सम्या दमयन्या यत्र प्रनिश्रयो वासः तत्रेति सयध्यते । प्रवेशयामास आनाययामास । अनमध्ये श्लोकचतुष्टयमाधिक कपुस्तके नात्यन्तमावश्यक स्पष्टार्थ य । इतः पर तु विनिवेश्यमान उत्तराधे प्रवेशयामासेति पद कर्तृपदसापेक्ष क्लिश्यतीति द्रष्टव्य धीमद्भिः । (७) तामिति। स्मेति पादपूरणे । ता विरहावस्थामनुभवन्ती दमयन्ती दृष्ट्वैव नलः शोकदुःसाभ्या इष्टवियोगानुचिन्तनने दु'सेन च आविष्टः कृतान्तःप्रवेशः । अन्तःप्रविश्योन्मत्ततामिव नीत इति भार' । आवेशो दिपिशायादीना भवती येन विस्मृतात्मभाव' पुरुष उन्मत्तवद्भवति । तद्- णयोगादेव यान्यना यापूर्वो विशति प्रयुज्यते प्रायेण । इष्टवियोगानुचि- न्तन शोक इति नागेश. । अश्रुपरिप्लुत. अश्रुभिर्याप्त । (८) तमिति । तया तेन प्रकारेण युक्त सगत त दृष्ट्वा तीनशोकसमा. विष्टा तीवेण आत्यन्तिकेन शोकेन समाविष्टा । ' तीबैकान्तनितान्तानी' त्यतिशयपर्यायध्वमरः । अन तु विशेष्यनिमोऽयम् । (९)तत इति । कापाययसना पायेण रागेण रक्त कापाय पसन यस्यास्तथाभूता । तेन रत्त रागात्।' पण । कापायश्च रागो नीलरक्तयोर्व- जयोर्योगेन निष्पन्नः । तदाह भरतः नीलरत्त समायोगात्कापायो नाम जा. यते ॥ इति ( २१-६२) । विरहिणीभिर्धार्यमेतद्वसनामिति प्रतीयते । जटिला जटाः परस्परप्रथिताः केशा सन्त्यस्यास्तथाभूताः। पिच्छादित्या. दिलन् । विरहिणीना फेशकाराभानाजटिलत्वम् । मलपड्किनी मलस्य गाः समुपचितस्य पड्कोऽस्यस्या तथाभूता । विरहिण्या अगमार्जना. भावादिति भावः। अत. 'तयोनियोगाकौरव्य केशिनीमिदमस्वीत् ॥ गच्छ केशिनि शी4 रवं माइकं पितु शासनात् । आनयस्व या माता स्वं तथा कुरु मे प्रियम् ॥ गत्वा तु केशिनी धीमं पादुकं वाक्यमप्रवीत् । भोमस्य शासनात्स्तागताएं विदि माहुक । प्रविश्वना राजदम इत्युक्तो भरतर्षभ । बाबुकस्तु चिर यात्वा केशिन्या सह भारत । प्रविषेश महारादमयन्ती निवेशनम् ॥' त्यधिक पपुस्तके ।

·१८६ भीमहाभारते [ अध्यायः ? पूर्व दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम याष्टक सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरपः खियम् ॥१० अनागस प्रियां भायी विजने श्रममोहिताम् । अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ॥ ११ किं नु तस्य मया वाल्यादपराद्धं महीपतेः । यो मामुत्सृज्य विपिने गतवानिद्रयाऽदिताम् ।।१२ साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया । अनुव्रतां सामिकामा पुत्रिणी सक्तवान्कथम् ? ॥ १३ अनौ पाणिं गृहीत्वा तु देवनामप्रतस्तथा । भविष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क तद्गत ? ॥ १४ (१०) वाक्यमाह पूर्वमिति । धर्मशो नाम धर्मशतया प्रसिद्धो यः कोऽपि । विपिने अरण्ये । (११) अनागसमिति । अनागसं अनपराधां प्रियां प्रेमविषयीभूता विजने निर्जनप्रदेशे श्रममोहिता श्रमेण मूर्छिता विसंशतामिवापनामित्यर्थः । स्त्रियमित्यनुपज्यते । पुण्यश्लोक पवित्रयशसमित्युपालम्माक्तिः । नल ऋते विना । ' ततोऽन्यत्रापि दृश्यत ' इति द्वितीया । विशेषतरतु प्रपञ्चितं प्राक् । अनागसमित्यादिना स्यागस्यात्यन्तानहत्व द्योत्यते । (१२) किन्विति । बाल्यात् बाल्यमारभ्य ल्यब्लोपे पञ्चमी । तस्य । महीपते राशो नलस्य किन्नु अपराध को वापराधः कृतः । यः निद्रया अर्दितां पीडितां माम् । विपिने अरण्ये उत्सृज्य त्यक्त्वा गतः । विनैवापराध त्यक्तास्मीति भावः (१३) सावादिति । साक्षात् प्रत्यक्षमुपास्थतान देवान् इन्द्रादीन् अ. पहाय त्यक्त्वा मया यो वृतः पतित्वेन स्वीकृतः । एतेन प्रणयातिशयो द्यो. त्यते । सः अनुव्रतां अनु आत्मनः सदृश वृत नियमो यस्यास्तथाभूता सुख- दुःखसविभागिनिमित्यर्थः । सामिकामा अभिकामेन पतिसान्निध्याभिलाषेण सह वर्तमानाम् । पुत्रिणी पुत्रवतीम् । एतदपि त्यागानहत्त्व द्योतयति । (१४) अमाविति । अग्नौ अमिसमीपे । देवानां इद्रादीनां अग्रतः पाणि गृहीत्वा परिणय कृत्वा भावष्यामि इति अनुस्मरणाय वाक्यैकदेश. स्यैप प्रयोगातच वाक्य 'यावच मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ! ताव- त्वयि भविष्यामि सत्यमेतदद्वीमि ते॥' इति (५७-३२) सत्यं यथातथा प्रतिश्रुत्य प्रतिशा कृत्या वर्तमानस्येति शेषः। तत् प्रतिज्ञातं त्वयि भविष्या- मीति क गतम् । अहो सत्यप्रतिशता पुण्यश्लोकस्येति भावः । पाठान्तरं सुगमम् । नातिमनोरमञ्च । १ अमिमता (क) २ पाणिगृहीता च इंसानां वचने स्थिनाम् ( क ) पाणि गृहीत्वा तु इंसाना वचनात्तथा (च) ३ भरिष्यामि ( क. च.) ४ इतः पर बृहदन उगाच ' इत्याधिक पुस्तके ।।

·- ७६] नलोपाख्यानपर्व। दमयन्त्या वन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुसं प्रास्रवदह ।। १५ अतीव कृष्णशाराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् । परिस्रवन्नलो राजा शोकामिदमब्रवीत् ।। १६ मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् । फलिना तत्कृतं भीरु ! यच्च त्वामहमत्यजम् ॥ २७ यत्त्वया धर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा । बनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां दिवानिशम् ॥ १८ स मउरीरे त्वच्छापादह्यमानोऽवसत्कलिः। (१५) दमयन्त्या इति । हे अरिन्दम शत्रुशमन राजन्युधिष्ठिर ! एत- सबै नुवन्त्या दमयन्त्या नेनाम्या असुरा सुख सुखहेतुः शीतलमित्यर्थः न भवति तथा उष्णमित्यर्थः । प्रासवत् प्रकणागलत् । (१६) अतीवेति । कृष्णशाराम्या कृष्णे तारकाया कृष्णवर्णे तत एव च शारे शबले च । 'शारः स्याच्छयले पुसि वाच्यालिड्गः समीरणे।' इति मेदिनी । शबलश्च श्वेतवृष्णो वर्ण: तारफाया कृष्णत्वात्तदितरन च नीलेन्दी. यरकल्पतया श्वेतकृपणत्वेन क्य्रत्वादक्ष्णोः कृष्णशारत्वम् । कृष्णताराभ्या- मिति पाठस्तु साधुः। रक्तान्ताभ्या रत्तौ अन्तौ प्रान्तभागौ ययोस्तथाभूसाभ्याम् नेनाभ्यामित्यनुपज्यते । परिस्रवत् विगलत् तज्जल दृष्ट्येति शेषः । राजा नलः शोकाते शोकेनातै पीडित यथा तथा। शोकादविस्पष्टाक्षरमित्यर्थः । अतः पर 'नलोऽह विपुलश्रोणि त्यामुत्सृज्य यतो गत । आविष्ट कलिना भद्रे तेन मोहवश गत' ' इत्यधिक कपुस्तके । आवश्यक चैतत् । आत्मप्रकाश- नमन्तरा वृत्तान्तरनिवेदनस्यानत्वात् । अत्र च हे विपुलश्रोणि अह नल: हे भद्रे (अद) यत कलिना आविष्ट• तेन ( तस्मात् ) मोहवश गतः सन् स्वामुत्सृज्य गत' इति समन्धः । (१७) त्वत्परित्यागे तु बलिरेव हेतुरित्याह ममेति । हे भीरु भयशीले मुन्दरीत्यर्थः । (१८-१९) यदिति । युग्मकमेतत् । यत् यस्मात् धर्मकृच्छ्रे धर्मस्य पतिपरिचर्यारूपस्य पतिव्रताधर्मस्य कृच्छे व्यसने विलोपसमये मद्वियोग इत्यर्थः । शापेन 'पस्याभिशापादु सातो दुस विन्दति नेपधः । तस्य भूतस्य नो दुःखाद्दु-समभ्याधिक भवेत् ।' (अ. ६३ ५-१६) इत्येव रूपेण अभिहतः प्रहृतः । मा शोचन्या शोकविषयीकुर्वन्या । तस्मादिति शेष.। सकलिः स्वच्छापाद्दह्यमानो दाहविषयत्वमापद्यमान सन्। सतत त्यच्छा- पदग्धः सः अमौ आहितः स्थापितः आमिरिव मच्छरीरे अवसादति सबधः। १ शोरात १६ (क. च.) मोकासामिद ( न. म.) १ अत पर 'नलोड विपुल्त्रोणि त्वाम मृज्य यतो गत. । आविष्ट. कालिना भद्र तेन मोहवरा गतः॥, श्त्यधिक पुस्तके ।

·भीमहाभारते [अध्यायः 'ट न । त्वच्छापदग्धः सततं सोऽनाव मिरिवाहितः ॥ १९ मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः । दुःखस्यान्तेन चानेन भावतव्यं हि नौ शुभे ॥२० विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः। स्वदर्थ विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ॥ २१ कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कहिचित् ।। २२ दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्ना नृपतिशासनात् । भैमी किल स्म भोरं द्वितीय वरायेप्यति ॥ २३ स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपामगात्मनः । श्रुत्वैव चैवं सरितो भाडासुरिरुपस्थितः ॥ २४ भेनवाक्यत्वाद्दग्ध इति न पौनरुक्त्यम् । दुःखैस्तप्यमानत्वाच्उरीरस्यामित्व शापेन दह्यमानत्नाच कलेरिति युक्त सादृश्यम् । (२०) ममेति । व्यवसायेन उद्यमेन निश्चयेन वा तपसा च निर्जितः पराजितः आसीदिति शेष. । कथमेतत्सवृत्तमित्याह दुःखस्यति । हि यतः हे शुभे कल्याणि अनेन राप्रत्यनुभूयमानेन नौ आवयोः दुःसस्यान्तेन भवि. तव्य तस्मादेव स निर्जितोभूदिति भावः । अपश्य किलावयोवुःखस्या- नेन भाव्य, न चानिर्जिते कलौ स सनरतीति तपसा मे विनिर्जितोऽय. मिति भाव। (२१) विमुच्येति । पापो नीच. कलि मा विमुच्य त्यक्त्वा गतः । ततस्तदनन्तरम् । हे विपुलश्रोणि सुन्दरि । श्रोण्या हि वैपुल्य सौन्दर्यलक्षण प्राचाम्। तत एवोपवर्णित कालिदासेन' श्रोणीभारादलसगमने ' ति मेघः, सदेशे । अह त्वदय त्यामपेशेत्यर्थ । हि यत मे मम प्रयोजन हेतुः । ( २२) कथमिति । हे भीरु भयशीले सुन्दरीत्यर्थः । त्व यथा त्वत्स दृशीत्यर्थ नारी अनुरक्त अनुरागिण अनुवृत्त अनुकूलाचारमात्मसदृशवत वा भर्तार उत्सृज्य अन्य कर्हिचित् कस्मिन्नपि काले । 'अनद्यतनेहिलन्यतरस्याम्' इति किमोदित्प्रत्यय' काले । कथ नु वरयेत् । नैतच्छत्यसघटनामिति भाव. ! यद्वा यथावतथा नारी या कापि वा स्त्री अनुरक्तमनुवत च भर्ता- रमुत्सृज्यान्य कथ वरयेत १ न कथचिदात्यही ते पातिव्रतीत्युपालभ्भोऽयम् । (२३-२४) दूता इति । युग्मकमेतत् । नृपशासनात् रागो भीमस्या- देशात् दूताः कृता पृथिवी चरन्ति । तेभ्य इति शेप । 'भैमी किल तथा स्वैरवृत्ता स्वैर स्वच्छन्दानुसारी वृत्त वर्तन यस्यास्तथाभूता स्वैरिणीय आत्मनःस्वस्य काम अत्यन्त अनुरूप योग्य इव द्वितीय भर्तार यरयिष्यति ।' एव इति श्रुत्वैव भागासुरि मतुपर्ण उपस्थित. अत्र प्राप्तः। १ भागस्त्ररि ( क.) भागारि (च) प H ·१८९ नलोपाख्यानपर्व। ७६] दमयन्ती तु तच्छुल्ला नलस्य परिदीवतम् । प्राञ्जलिपैमाना च भीता वचनमब्रवीत् ।। २५ न मामर्हसि कल्याण दोषेण परिशङ्कितुम् । ‘मया हि देवानुत्सृज्य वृत्तस्त्वं निपधाधिप ।।२६ तवाभिगमनार्थ तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः । वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ॥ २७ ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत्कोशलायामृतुपर्णनिवेशने ॥ २८ तेन वाक्ये कृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथाढते । उपायोऽयं मया दृष्टो नेपधानयने तव ॥ २९ (२५) दमयन्तीति । परिदेवित परिदेवन रुदितात्मक वचनमित्यर्थः। देव देवन इत्यतो नपुसके भावे क्तः प्राञ्जलि बद्धाञ्जलि । क्षमापनायेति भायः । वेपमाना कम्पमाना । तन हेतु तेति । नलेनान्यथा शङ्कितमिति भीतिः। (२६) नेति । दोषेण दोपविशिष्टतयेत्यर्थः । ननु वरान्तरवरणे प्रय तमानाया त्वयि कुतो नाशक्यतामिति चेत्तनाह मयेति । देवानुत्सृज्येति अनन्यथाभाषी पारमार्थिक. प्रणयातिदायो द्योत्यते । तन मे पत्यन्तरपरणा- भिलाप इति भावः (२७) यद्येव तत्कुतो दूता परिभ्रमन्तीति चेनगाह तवेति । अभिः गमनाथै समागमार्थम् । अधिगमनार्थमितिपाठस्तु साधु । अधिगमन च प्रासिः । सर्वतः सर्वन । आधादित्वात्सप्तम्यर्थे तासि । मम वाक्यानि गाथाभिः। छन्दोविशेपैः गायमाना गातु शील येषा तयाभूता । ताछील्ये चान । 'अनानुक्त गाथै ति पिगलाचार्य । विवृत चैतत्केदारेण 'विषमाक्षर. पाद या पादैरसम दशधर्मवत् । यच्छन्दो नोक्तमन गायेति तत्पूर्वसूरिभिः प्रोक्तम् ।। इति । सप्रति च श्लोकतयाऽऽख्यायमान छन्द एतस्यैव भेद इति दमयन्तीवचनप्रतिपादकाना श्लोकाना गाथात्वमिति द्रष्टव्यम् । दश दिशो गता पति सबन्ध ! (२८)तत इति । ततो ब्राह्मणगमनान्तर पर्णादो नाम विद्वान्ब्राह्मणः फोचलाया पोशलदेशराजधान्यामयोध्याया ऋतुपर्णनिवेशने अभ्यगच्छत् उपगतवान् । (२९) तेनेति । तेन पदेन सम्यक् वाक्ये प्रश्नरूपे बचने कृत उक्ते सति तथा प्रतिवाक्ये प्रत्युत्तर आह्ते समानीते सति । अय स्वयवरप्रख्याप नरूप' । मया तव आनयने आनयनविषय उपायो दृष्टः मनस्य साक्षात्कृतः अवधारित इति यावत् । १ अत्रैव परिसमाप्तोऽयमध्यायश्चनपुस्तकया। २ पापेन ( क. च.)

·श्रीमहाभारते [अध्यायः । . M स्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाहा पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वनराधिप ॥ ३० स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते । यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसाऽपि चराम्यहम् ॥ ३१ अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः । एप मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापंचराम्यहम् ॥ ३२ तथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा । स सुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३३ चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् । (३०) कथ स्वयवरप्रख्यापन मदानयन उपाय इति चेत्तगाह त्यामिति । त्वामृते त्वां विना लोके अन्यः एकेन अह्ना अश्वैर्योजनशत गन्तु न समर्थः इति योजना । अतः पर 'तथापि मा महीपाल भजेता चरणी तय' इत्य- धिक कपुस्तके | तथा तेन प्रकारेणापि स्वयवरप्रख्यापनेनापि मां तव चरणौ भजेता सेवेयाताम् । तेनापि वा विधिना समागच्छतु सकाश मे भवानिति विचिन्तितमिति भावः । न पुनरर्धमेतदत्यन्तमावश्यकम् । (३१) स्पृशेयमिति । यथा यस्मात् अह असत् यत्सनभवति तत्पाप कृत कर्म । नपुसके भाव क्त । मनसाऽपि कुतः पुनः शरीरेणेति भावः। न चरामि नायरामि। तेन तस्मात् हे महीपते। अहमिति शेषः एतौ मत्पुरो- वर्तिनौ पादौ ते चरणौ सत्येन शपथेन हेतुभूतेन स्पृशेय स्पृष्टौ कुर्याम् । पापकर्माचरणाभावे ते चरणौ स्पृष्ट्या शपथ फरोमीत्यर्थः 'सत्यकृते च शपथे' इति मेदिनी। (३२) अयमिति । यद्यह पाप चरामि । तदा य इति शेप योऽय भूतसाक्षी भूताना द्रष्टा सर्वनापि प्रवेशादिति भावः । 'साक्षाद्रटारि संज्ञाया' मिति इनिः । सदागतिः सदा गतिर्यस्य तथाभूतो वायुः । वायुमातरिश्वा सदागति 'रित्यमरः । 'रात्रिंदिव गन्धवहः प्रयाति ' इति कालिदास । एषः मे प्राणान् मुशतु मोचयत्वित्यर्थः । मुञ्चनेरन्तर्भावितण्याल्लोट् । (३३) तथेति । तथा किंच य इति तच्छन्दबलालभ्यम् । यः तिग्माशुः तिग्मा प्रखरा अशः किरणा यस्य स सूर्य.'आदित्य' सविता सहसकिरणः प्रद्योतनो भास्करस्तिग्मांशुः' इति हलायुधः । भुवन लोकं परेण लोकस्य परस्तादिति भावः । परशब्दात् एनमन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्या । इति एनपि 'एनपा द्वितीया' इति द्वितीया । अन परित इति पाठः साधुः। स इत्यादि पूर्ववत् । (३४) चन्द्रमा इति । यश्चन्द्रमाश्चन्द्रः साक्षिवत् द्रष्टेव वर्तमान सर्वभूताना सर्वेषा प्राणिनामन्तः शरीराभ्यन्तरे चरति चन्द्रो हि मनसोऽ. १ अतः परं तथापि मां मदगिल मजेता चरणी तव । त्यधिक पुरसके । .

·नलोपाख्यानपर्व . स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ॥ ३४ एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । ते' अवन्तु यथासत्यमेतद्देवास्यजन्तु माम् ॥ ३५ एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षाभापत । नेपा कृतवती पाप नल सत्यं ब्रवीमि ते ॥ ३६ राजन्छीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः । साक्षिणो रक्षिणश्वास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ॥ ३७ उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया । न घेकाहा शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह ।।३८ उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । । धिष्ठात्री देवता । तत एव च मनसि वर्तमानस्यास्य सर्वभूतान्तश्चारित्वम् । साक्षिशब्दो जीववचनो वा वेदान्तिनो हि जीव साक्षिणमाचक्षते । साक्षियत् यथा जीवस्तयेत्यर्थः । (३५) एत इति । एते पूर्वोत्तास्त्रयो देवा वायुः सूर्यश्चन्द्रमाश्चेत्येत मृत्न सकल त्रैलोक्य त्रीन् लोकान् । चतुवर्णादित्वात्स्यायें ध्यन् । धारयन्ति अवस्थापयान्ति सत्तया योजयन्तीत्यर्थः।धृट् अवस्थान इत्यतो णिचो लट् । ते एतत् एन विषयमित्यर्थः । सामान्ये नपुसकामेति क्लीयत्वम् । यथासत्य सत्यमनतिक्रम्य जुयन्तु । अन्यथेति शेषः । मदुक्तेरन्यथात्वे तु मा त्यजन्तु । (३६) एवमिति । अन्तरिक्षात् आकाशात् अशरीरिण्या याचाऽभापते. त्यर्थः । वायोर्वचनमाह सार्धनितयेन । नेति । एषा दमयन्ती । ते तुभ्यम् । (३७) राजमिति । हे राजन्नल दमयन्त्या का स्फीतः वृद्धो महानि- त्यर्थः । 'स्पायी गृद्धा' वित्यतो निष्ठा । 'स्पाय: स्पी निष्ठायामि' ति स्पी. भावः । शीलनिधिः सद्वृत्तरूपो निधिः। 'शील स्वभावे सदृत्त' इति मेदिनी । सुरक्षितः सम्यनक्षितः । वय वायुः सूर्यश्चन्द्रमाश्चेत्येते त्रयः त्रीत् परिवत्सरान वर्षाणि । अविच्छेदेन वर्पनय यावदित्यर्थः । साक्षिणो द्रष्टारो रशितारध स्मः। (३८) तकिमर्थं पुनः स्वयवरोद्धोषणमिति चेत्तताह । उपाय इति । अय स्वयवरप्रख्यापनरूपः । कथ मदर्थत्वमेतस्येति चेत्तनाह नेति । हि यतः इह अस्मिल्लोके त्वामृते त्या विना अन्यः एकेन अहा दिवसेन शत योजनश. तमित्यर्थः । गन्ता गमनकर्ता न नास्ति । तस्मात्यमेक एव यथासमयमागमि- प्यसीति योजितोऽनयायमुपाय इति भावः । (३९) उपपन्नेति । त्वया सह । सगन्तुमिति शेषः । उपपना योग्या । अति स्वरसहवासमित्यर्थः । भैम्या सह सगन्तुमिति यथापूर्वम् । १ वि (क. च. न. म.)

·। . श्रीमहाभारते ( अध्याय नान त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥ ३९' ततो अति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ॥ ४० तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत । दमयन्त्यां विशङ्का तामपाकर्पदरिंदमः ॥ ४१. ततस्तद्वखमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः । संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः ॥ ४२ स्वरूपिणं तु भतारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा । प्राक्रोशदुबैरालिय पुण्यश्लोकमनिन्दिता ॥४३ भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । अब अस्मिन् विषये । सगच्छ सगम कुरु । आपै परस्मैपदम् । 'सतो गम्युच्छिम्याम् । इत्यात्मनेपदविधानात् । (४०) तत इति । याया वाय्वधिष्ठाच्या देवतायामि यर्थ । इतरस्य यचनायोगात् । यति एव वदति सति । तत' तस्मिन् प्रदेशे । आद्यादित्या- त्तसि. सप्तम्यर्थे । तदनन्तरामिति तु नार्थः । युवतीत्येतेनैव कालस्य सार्च- तत्वात् । पपात आकाशादिति शेषः । दमयन्त्या नलेन सह समागततया प्रीतत्याद्देवानामीत भाव । नेदुः दध्वनुः । पवनो वायुः शिवः सुभः सुखकर इत्यर्थ । वयौ चचार । 'वा गतिगन्धनयो रित्यतो लिट् । (४१) तदिति । तत् वायुभाषितपुष्पवृष्टयादिकम् । भारत युधिष्ठिरा ता पूर्वोक्ता दमयन्त्या दमयन्तीविषये । दमयन्तीविषयिणीमित्यर्थः । विदा. इको आत्मनो विपरीत सन्देह अपार्षत् हासयामास दूरीचकारेत्यर्थः । (४२) तत इति । ततस्तदन्तरम् । यमुधाधिप. पृथ्वीपतिर्नल त नागराज कोटक समृत्य सम्यक् स्मृत्वा । तदादेशानुरोधादिति भावः (दृश्यता पट्योऽध्याये चतुर्विश पद्य पञ्चविंश च ) तत् कोटकेन दत्तपूर्व अरज. रज शून्य वस्त्र प्राणोत् प्रावरणतया जग्राह । स्वक स्त्री- यम् । स्वाथै कन् । वपुः शरीर सरूपमिति यावत् । लेभे । (४३) स्वरूपिणामिति । भार स्वरूपिण स्वस्य रूपमाकारः अस्त्यस्य धयाभूतम् । प्राप्तात्मरूपमित्यर्थ । तं पुण्यश्लोक नलमालिन्य उचैः प्रा. कोशत् । एप हि स्वभावो नारीणा यत्नैराश्यविषयीभूतस्य यान्धवादे में स्मृत्युपस्थितपूर्वदुःखा परिष्वज्य नोशन्तीति । (४४) भैमीमति । यथा पुरा पूर्व तयेति शेषः । तथा भ्राजमानः दीप्यमानः राजा नल' अपीति भिन्नझमेण योज्यम् । सरपजे आलिगिता यान् । स्वा परिषद्ग इत्यतो लिट् । 'श्रन्थिन्धिदम्भिवजीना लिट विरार ये 'तिव्यावरणान्तरेण विचे 'अनिदिता हल उपधायाः विति' इति न लोपः १ स्यमुतौ आत्मनः यन्यानो यथावत् यथोचितम् । प्रत्यनन्दा ·नलोपाख्यानपर्व । सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ।। ४४ ततश्चोरसि विन्यस्य वस्तं तस्य शुभानना । परीता तेन दुसेन निशश्वासायतेक्षणा॥ ४५ तथैव मलदिग्धाङ्गी परिप्वज्य शुचिस्मिताम् । सुचिर पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुत ॥ ४३ तत सर्व यथों वृत्त दमयन्या नलस्य च । भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भीजननी नृप ॥ ४७ ततोऽप्रवीन्महाराज कृतशीचमह नलम् । दमयन्त्या सहोपेत कल्ये द्रष्टा सुसोपितम् ॥ ४८ ततस्तौ सहितौ रानि कथयन्तौ पुरातनम् । प्रत्यनन्दयत् । मूर्धावप्राणाकारोपणादिना नन्दयामासेत्यर्थ । अन्तर्भवित- ण्यर्थोऽन नन्दति । आर्षमात्मनेपदम् । (४५) तत इति । आयतेक्षणा आयते दीर्धे ईक्षणे यस्यास्तथाभूता। तेन अनुभूतपूर्वेण दु सेन परीता व्याप्ता । मियजनसन्दर्शनेन तस्य सपदि समसर स्मृतायाविर्भूतत्वादिति भाव ।' सन्तानवाहीन्यपि मानुपाणा दु खानि सहन्धुवियोगजानि । दृष्टे जने प्रेयसि दु सहानि सोत सहसैरिव सप्लयन्ते । इति भवभूति । (४६) तथैवेति । मलदिग्धाड्गी विरहावस्थाया शरीरसस्कारानगुष्टा नात् मलेन दिग्ध लिप्त अड़ग यस्यास्तथाभूताम् । शुचिस्मिता शुभ्रसिता दमयन्तीम् । परिष्वज्य आलिङ्ग्य सुचिर सुबहु काल शोकपरिप्लुत शोकेन व्याप्त सन् तस्यौ यथावस्थितमेवातिष्ठत् । शोकेन कार्यान्तरस्य विस्मरणा- दिति भाय । (४७) तत इति । वैदर्भाजननी दमयन्त्या माता दमयन्त्या नलस्य च वृत्त यथा यथावत् । प्रीत्या हर्षेण । (४८) तत इति । महाराजो भीम । तद्वचनमाह कृतेति । अह सुसोपित मुग्न उपित कृतवासम् । यसतेर्निष्ठा यजादित्वात्सप्रगरणम् । दमयन्त्या सह उपेत युक्त नल यल्ये प्रभाते । ' प्रत्यूषोऽहर्मुस पल्य' मित्यमर । कृतशौच कृत शौच शुचित्वापादक स्नानादिकर्म येन तथाभूत द्रष्टा दोनवती भविष्यामीति शेष । हशे 'आकेस्तन्छीलतर्मतसा. धुकारिए' इति साधुकारिण्यथे ' तृन् ' इति तृन् । ' नलोके 'त्यादिना पाठीनिषेषाद्वितीया । 'द्रठा द्रक्ष्यामी' ति भ्रान्तिरेवेय चतुर्भुजस्य शुटि द्रष्टास्मीति रूपापत्तेरिति । (४९) सत इति । सहितौ परस्पर मिल्तिौ तौ दमयन्तीनलौ रात्रि सकलाया राजावदेन पुरातन पूर्वकालिक सर्व वने विचरित संचरण तत्सत्तिमिति भार । ' नपुसके भाव त ।' कथय तौ परस्परस्मै 1 वैभ्या (क. म. म.) ।

·भीमहामारखें (अध्यायः वने विचार सम्पनुर्मुदिती नृप ॥ ४९ गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुसैपिणौ । वसेता हष्टसंकलौ वैदर्भी च नलच ह ॥ ५० स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया ।। • सर्वकामैः मुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् । दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम् । अर्घसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ।। ५२ सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्वा । । निवेदयन्ती मुदितौ दृष्टौ सन्ती ऊपतु. । स्वभावः किलाय चिरदृष्टानां प्रण- पिनाम् । अत एवाह भरभूति' 'किमपि किमपि मन्द मन्दमासत्तियोगाद- विरलितकपोल जल्पतोरक्रमेण । अशिथिलपरिसम्भव्यस्तै कदोष्णारविदित- गतयामा रानिरेव व्यरसीत् ।। ' इति । (५०) गृह इतिहटसकल्यौ दृष्टासको मनो ययोस्तयाभूतौ । परस्परसु. खैपिणी परस्परयोः सुख एपितु शील यथोस्तथाभूतौ । वसेता अबसतामित्यर्थः । लम लिडापः। (५१) स इति । तत इति लम्धवानित्यनेन संरभ्यते । न तु चतुर्थे वर्ष इत्येतेन । सुसिद्धार्थ सुप सिद्धो निष्पन्न. अर्थ, कार्य यस्य तथाभूतः। कृतार्थः । सर्वकामः सवैरभारियः । कामशब्दो लक्षणया तद्विषयवचनः । परमा आत्यान्तकी मुद प्रीति (६) तब्धवान् । प्रणयिजनलाभन सपनसकलकाम इवानन्दं मापदिति भावः। (५२) दमयन्तीति । भृश भाप्यायिता वृदि प्रासा । हर्षातिरेकेण कार्यहाना पुरेव बभूवेति भावः । अर्धसंजात सस्या अर्ध सातानि सस्यानि धान्यानि यस्या तथाभूता । वसुन्धरा पृथ्वी तोय जल प्राप्येव । यथा मरूढेवपरिपक्केषु च सत्येप्ययमहगृहीता पृथिवी वृष्टयाऽऽप्यायत एवं प्ररू- दप्रणयाऽपि विप्रयोगव्याकुला श्रीमती दमयन्ती भारमवाप्याप्यायता बभूवेत्यभिप्रायः । बिम्पप्रतिबिम्भावेनोपमालट्कारः । (५३) सेति । एव समेत्य भर्ना सगत्य तन्द्रा आलस्यविशेष व्यपनीय वर्तमानेति दोपः । व्यपनीततन्द्रेति पाठस्तु साधीयान् । शान्तज्यरा प्रशा• न्ततापा हर्पविवृद्धसत्ता हर्षेण विद्ध सत्व बलं यस्यास्तथाभूता । आनन्द. वशासरित्यकलानिरित्यर्थः । भैमी उदितन उदय प्राप्तेन शीताशुनाशीवा अशवः किरणा यस्य तेन चन्द्रेण राकिरिव राजा त्रिपक्षे तन्द्रा आतप तापादिना शक्ती सत्यामर प्राणिना वावादासीन्यमित्येतद्रुपा व्यपनीयेति न ·७७] जलोपाण्यानपर्व । रराज भैमी समाप्तकामा शीतांशुना रानिरिवोदितेन ५३ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण नलोपाख्यानपर्वाण नलदमयन्तीमेलने पद्सप्ततितमोऽध्यायः । सामसप्ततितमोऽध्यायः। 7 वृहदश्व उवाच- अथ तां व्युपितो रात्रि नलो राजा स्वलंकृतः । वैदा सहितः केल्ये ददर्श वसुधाधिपम् ॥ १ ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः । ततो नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ॥२ तं भीमः प्रतिजग्राह पुनवत्परया मुदा । यथार्ह पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभु ॥ ३ मलेन सहितां तन दगयन्ती पतिप्रताम् । समानम् । शान्तयरा शान्ती जर सूर्यकरजन्यस्तापो यया यस्या वा तया. भृता । हर्पचिवृद्धसत्या हर्षेण विवृद्धा विशिष्टा वृद्धिमिव प्रासा' सत्या जन्तवो यस्या तथाभूतेत्यर्थः । उपमालकार । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालमोधिन्या षट्सप्ततितमोऽध्यायः। (१) अथेति । ता रानि व्युपित तस्या सकलायामपि रानौ कृतयस. तिः। 'कालाध्वनीरस्यन्तसयोगे' इति द्वितीया । न्युषित इति विपूर्वाद्- यसतेर्निठा । कल्ये प्रात स्वलकृत सुष्टु अलङ्कृत सन् वसुधाधिप पृथ्वीपति भीम ददर्श। (२) तत इति । ततो दर्शनानन्तर प्रयत पवितः।' पवित्रः प्रयतः पूत' इत्यमरानला श्वशुर अभिवादयामास नमश्चकार । अभिवादन च न हि करयोः कुड्मलीकरणरूपो लौकिको नमस्कार किन्तु अभिवादयेऽमु- फशर्माहम्भो इत्युच्चारपूर्वको नमस्कार. । स च पादोपसग्रहणपूर्वकः । 'अ. भिवादात्पर विप्रो ज्यायासमभिवादयन् । असौ नामाहमस्मीति स्व नाम परिकीर्तपेत् ।। भोशिब्द कीर्तपेदन्ते रसस्वनानाऽभिवादनम् । इति मनुः । उपसग्रहणप्रकारश्च तेनैव दर्शितः। यथा-व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसग्रहण गुरो । सव्येन सव्या रप्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिण । इति । तत्तोऽनु ततः पश्चात्। (३) तामिति । पुत्रवत् यथा पुरा तथा परया मुदा आत्यन्तिकेन ह. पण प्रतिजग्राह गृहीतवान् । हस्ताम्यामुपादायात्मनः सकाश उपवेशितवा- नित्यर्थः । यथा अईशब्दोऽनाईतापरः । भाषप्रधानो हासी निर्देश इति । १ फाल्यं (क) २ अत पर 'अनुजमाह गहता सारेण क्षितीधरः ॥' इसधि कपुस्तके। ५ .

·. भीमहाभारते [ अध्यायः तामहणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि ॥४ परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् । ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्पजः स्वनः ॥५ जनस्य समेहष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम् । अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालनम् ॥ ६ सिक्तःसुमृष्टपुष्पाट्या राजमार्गाः स्वलंकृताः। तेन नलस्य योग्यतानुरूपमित्यर्थः । पूजयित्वा बहु मानयित्वा समाश्वासयत सुसित कृतवान् । अर्धमेतदुत्तरान्याय ! (४) नलेनेति । अर्धमेत पूर्वपद्योत्तरार्धेनान्वेति । अतः पर 'अनुजा, माह महता सत्कारेण क्षितीश्वरः।' इत्यधिकमधे कपुस्तके पौनरुपत्यायैवे- त्युपेक्षणीयम् । तामहणा पूजा सत्कारमित्यर्थः । यथाविधि विधिवत् मति गृह्य स्वीकृत्य । उत्तरपयान्वय्यमिदम् । (५) परिचर्यामिति । तस्मै भीमाय आत्मनः परिचयी वृत्तान्तमिति चतुर्भुजः । परिपूर्वकस्तु जरति स्मिन्नथें सदृष्टः किन्नु सेवायामेव प्रथितः । इत्थं हि सदृश्यते कोशेषु। तथा यमरः 'वरिवस्या तु शुश्रूपा परिचर्या प्युपासना!' इति । अतश्च परिचर्याशब्दोऽत्र परिचर्यासाधने लाक्षणिक । तेन आत्मनः परिचर्या तत्सेवासाधनभूत समुचित कमप्युपहार तस्मै त बहु- मन्तामित्यर्थः । यार्थीपदस्य च कर्मणि स्थानिन' इति चतुर्थी । प्रत्यये- दयत् प्रतिलम्भयामास । विद्ल लाभ इत्यतो णिचि लड़ । यथा तेनाय व हुमतस्तथाऽयमपि स्वकर्तृकसेवासाधन कमप्युपहार तस्मै प्रतिपादयामासेति भावः । तत इत्यर्धमुत्तरान्वयि । स्वन. शब्द । (६)यामसो शब्द इत्याह । जनस्यति । तथा तेन प्रकारेण आ- गत प्रास नल दृष्ट्वा सप्रहरस्य अत्यन्तमानन्दितस्य जनस्य । तथागत तथा तस्यामभ्युदयमय्यामवस्थाया गत प्रविष्ट विद्यमानामिति वा । अशोमयदिति। जन इति विभत्ति विपरिणामेन सबध्यते। जनः कर्ता नगर पताकाध्वजमा. लिन पताकाः क्षुद्रा ध्वजाः ताश्च ध्वजाच माराश्च सन्ति यस्मिंस्तयामूर्त प्रत्येति शेषः अशोमयत् छोमायुक्त कृतवान् । अम नगरदान्दः पुंसि । लिगमनियत रोपाश्रयत्वाहिद्गस्येति भाप्यात् । अत एव च प्रयुजते वैय्याकरणा अपि क्ययः । यथा 'अलभ्य घोरामि मुविमरतपोरादिशभिरपि' रवि जगन्नाथः । अत्र च 'यशोमयच्च नगरी पताकाध्वजमालिनीम् ।' पति सुसस्मृतः कपुस्तकमाउसटष्टः पाठः । (७) सिता इति ! राजमार्गा. मार्गणा राजानः प्रधानमार्गाया। सिनाः मुमुटयुमायाः मुटु मृटा. पुलसमाननाश्च पुपैरादयाथ । सल. एमाः अत्यन्तमलता थासमिति शेष। पौराणा पुरेमवाना हो. अदभ्यो मदिना राना (प) २ असामयन नगरी पवारापनमानितम् ·७७] नलोपाख्यानपर्व। द्वारि द्वारि च पौराणां पुप्पभगोपफलपिताः ॥ ७ अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च । ऋतुपर्णोऽपि शुनाव बाहुकच्छझिनं नलम् ।।८ दमयन्त्या समायुक्तं जहपे च नराधिपः । तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम् ॥९ स च तं क्षमयामास हेतुभियुद्धिसंमतः । स सत्कृतो महीपालो नैपधं विस्मिताननः ।। १० उचाच वाक्यं तत्वज्ञो नेपधं वदतां वरः। दिप्ठ्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ॥ ११ कानां द्वारि द्वारि प्रतिद्वार पुष्पभड्गोपकल्पिताः पुष्पभगा उपकल्पिता इति च्छेदः । आर्षः पुनः सन्धिः । पुष्पभड्गाः कुसुमसमूह इति चतुर्भुजः । पुष्पसम्मर्द इति च नीलकण्ठः । वस्तुतः पुनर्भद्गो विच्छिात्तिः । यिन्छि. त्तिश्च वैचित्र्यम् । पुष्पशब्दश्च पुष्पाणामुपहाररूप विन्यासविशेष लक्षयति । ततश्च पुष्पोपहारवैचिन्यमुपकल्पितमित्यर्थ सपद्यते । आसीच्च रीतिरियं प्राचाम् । सदृश्यते हि विरचितीवविधकुसुमोपहारेष्वि ' त्यादीनि पदानि कादम्बर्यादौ । न्याय्य चान महोत्सवायसरे द्वारि द्वारि विचिनकुसुमपिहारो- पकल्पन पौराणामिति । ' कौटिल्ये भयविच्छित्यो ' रिति भङ्गशब्दार्थेषु हेमः। (८-९) अर्चितानीति युग्मकमेतत् । देवतायतनानि देवमन्दिराणि अर्चितानि पूजितानि अलतानीति यावत् । धजयन्दनमालादिभिरलड्. करणमेव हि पूजा देवतायतनानामिति । बाहुकच्चामन बाहुकस्य च्छन्न मिप तदस्त्यस्य तथाभूतम् । अत इनि ठनावि ' ति इनिः । बाहुकमिपे. णास्थितमित्यर्थः । छद्मशब्दः पुनरदन्त आपः । नल दमयन्त्या समायुक्तं सगत शुश्राव । नराधिप मतुपर्णः जहपे जहर्ष आनन्द प्राप्तवान् । आर्ष मात्मनेपदम् । त नल आनाय्य दूतादिद्वारा भानीयेत्यर्थः । आनयतेय॑न्तात् कत्वो ल्यप् । क्षमयामास क्षमा प्रार्थयामास । क्षमाशब्दात्प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इति णिचि लिट् । (१) स इति । बुद्धिसम्मतो बुध्द्या सम्मतो बहुमतः प्रशस्तद्धि- मानित्यर्थः । स च स नलोपि । हेतुभिः कारणवचनैः । हेतुप्रदर्शनपूर्वक- मित्यर्थः । स इत्यर्धमुत्तरान्वयि । महीपाल तुपर्णः । उवाचत्यनेन सबन्धः। (११) उवाचेति । तत्त्वशः तत्त्व परमार्थ जानाति तयाभूतः । अव. गतपारमार्थिकनलस्वरूप इत्यर्थः । वदता वरः वाग्मिधु श्रेष्ठः। स्वैः स्वीयैर्दार- र्भार्यया समेतो मिलितः । इति उक्त्वेति शेषः । अभ्यनन्दत अभ्यनन्दयत्। अन्तभांवितण्ययोन नन्दतिः । आत्मनेपद पुनरापम्। १ पुष्पभद्ग. प्रापितः । ( क. च. ) २ पार्थिवः ( क ) ३ मंमितः (क) ४ विस्मितो नमम् (च) ५ एतदर्भ कचपुस्तकयोनास्ति ।

·भीमहाभारते [अध्याय: कच्चितु नापराध से कृत्तवानस्मि नेपध । अज्ञातवासे वसतो मद्गृहे वसुधाधिप ।। १२ यदि वाऽयुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्वयाऽपि कानिचित् । मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं अन्तुमर्हसि ॥ १३ नल उवाच- न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृनेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ॥ १४ पूर्व छपि सखा मेगस संवन्धी च जनाधिप । अत ऊर्ध्व तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ॥ १५ सर्वकामैः सुविहितैः सुखमम्युपितस्त्वयि । न तथा स्वगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा ॥ १६ इदं चैव यज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ॥ १७ एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नेपधः । सच तां प्रतिजमाह विधिदृष्टेन कर्मणा १८ (१२) पुनरपि तुपर्णस्य वचनमाह कच्चिदिति । तु किन्तु वसु घाधिप राजन नैषध । काचदिति प्रश्रेऽव्ययम् । (१३) क्षमा प्रार्थयते यदीति । युद्धिपूर्वाणि शानपूर्धाणि । वा अथवा अबुद्धया अशानेनापि । अकार्याणि कर्तुं योग्यानि कार्याणि तथा ने भवन्ती त्यकार्याणि । त्वद्विपये कर्तुमयोग्यानि कर्माणीत्यर्थः । (१४) नेति । कृतेऽपि कृते सत्यपि । अपराध इत्यात्सबध्यते । हि कारोऽवधारणे। (१५) पूर्वमिति । भूयः पुनरपि प्रीति मद्विपय इत्यर्थः । आहहे आलम्मिमिति यावत् । मयि स्नेह प्रविधातुमित्यर्थः । (१६) सर्वकामैरिति । सर्वकामै । मदीये. सर्वैमनोरथैः सुविहित स्वया सम्यक् सपादितै उपलक्षित' उपलक्षणे तृतीया । सुख यथा तथा वार वत्सकाशे उपितोऽस्मि कृतवसतिरस्मि । उपित इति वसेनिया सप्रसारण च तथा स्वगृहे न उषित इत्यनुपसनीयम्। (१७) इदमिति { इद मयानुभूयमान यशान अश्वशास्त्र त्वदीय त्वत्स्वामित्वविशिष्टम् । अक्षहृदय प्रयच्छता हि त्वया तनिक्षेपतया मदि स्थापितमिति त्वदीयमेव तदिति भाव.। (दृश्यता ७२ अध्याये २९-तम् पद्यम् ) उपाकर्तु प्रतिप्रदातुमित्यर्थ । उपाहतुमिति पाठस्तु साधीयान् (१८) एवमिति । विधिदृष्टेन शास्त्रे साक्षात्कृतेन कर्मणा शास्त्रोक्ताव धिनेत्यर्थः। प्रतिजग्राह स्वीकृतवान् ।

·७८] नलोपाख्यानपर्व । गृहीत्वा चाचहृदयं रोजन् भागासुरिर्नृपः निपधाधिपतेश्चापि दत्वाऽक्षहृदयं नृपं ॥१९ सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह ।। धातुपर्ण गते राजन्नलो राजा विशांपते । नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवाभवत् ॥ २० इति श्रीमन्महाभारते आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णदेशगमने सप्तसप्ततितमोऽध्यायः । अष्टसप्ततितमोऽध्यायः। ब्रहदश्व उवाच- स मासमुप्य कौन्तेय भीममामन्य नेपधः । पुरादपपरीवारो जगाम निपधान्प्रति ॥ १ (१९) गृहीत्वेति । अश्वहृदय अश्वशास्त्ररहस्यम् । निषधाधिपतेर्नल. स्येत्यर्थः। शेषे पष्ठी । एतच्चान 'स तेऽशहृदय दाता राजाऽश्वहृदयेन वै' इति कर्कोटकवचनस्य सपन्नत्वसूचनायात्र निर्दिष्ट भगवता बृहदश्वेन । अक्ष. हृदयं हि प्रागेव समर्पित नलायर्तुपर्णेनेति । (दृश्यता ७२ तमेऽध्याये त्रिंश पद्यम् ) यदा 'हे नृप राजन् ( युधिष्ठिर ) नृपो भागासुरिः (मागेव) अक्षहदय दचा निपधाधिपतेश्चापि इदानीं अश्वहृदय गृहीत्येति योजनीयम् अपार्थे निपधाधिपतेरिति पञ्चमी । (२०) सूतमिति । अन्य सूत सारथि, वार्ष्णेयस्यापि नलसारयित्वेन तग्रहणायागादिति भावः । उपादाय गृहीत्या । कारः पादपूरणे । विर्शा मराणांपते पालक राजन् युधिष्ठिर । मातिदीर्धकाल नातिचिरकालमिवेत्यर्थः। अभवत् आमीत् । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया पालबोधिन्या सप्तसप्ततोऽध्यायः । (१)स इति । कौन्तेय कुन्तीपुभ युधिष्ठिर । मास (यावत् ) उष्य पित्या (पास प्रत्या)। उष्येविच्छन्दसम् । छान्दसा अपि कचिद्रापानी प्रयुज्यन्त इति तु भाषायां तत्प्रयोगः । 'या च्छन्दसीति वक्तव्ये क्त्वापि छन्दसीतिवचनमसमासेऽपि ल्यपर्थम् ।' इति शरणदेवधृतो न्यासः। भीम आमन्य आपृच्छय । आरपूर्वको दि मन्त्रयतिरापृच्छतिवद्गमनाम्यनुशा. प्रार्थनार्यः । 'चक्रवाकयधूः ! आमन्त्रयस्य सहचरम् । इति शकुन्तला। पुरात् कुण्डिनाख्यात् । १ ततो गृपाश्वदृश्ये तश भाइ सुरिनर (च) मोतो भागस्वारेनूप (5) २ नर. (क) ३ भवसद ( क. प. म. न.

·२०० भीमहाभारते [मस्यामा the रथेनैकेन शुभ्रण दन्तिभिः परिपोडशैः । पञ्चाशद्भियश्चैव पदशतैश्च पदातिभिः ॥२ स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः । प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामनाः ॥३ ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो गलः । उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयार्जितम् ॥ ४ दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते । एप वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर ॥५ पुनः प्रवर्ततां यूवामिति मे निश्चिता मतिः । पाणनैकेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ।। ६ (२) अल्पपरिवारत्यमुपादयति रयेनेति । परिघोडशैः शोडशानां प. रितो विद्यमानैः । उपपोडशेरित्यर्थः । ' सख्ययाव्ययासन्नादूराधिकसख्याः सख्येये ' इति समासः । ' बहुबोहौ सख्येये डजबहुगणात् । इविडच् । पञ्चाशद्भिरिति । आर्षमिदम् । “विशत्याद्याः सदैकत्व' इत्येकवचनस्याव- यश्वभाषित्वात् । एय पट्शतैरित्याप । पदातिभिः पादचारिभिः । (३) म इति । महीं कम्पयनिय भीत्या कम्पयुकां कुन्निव । अत्र हेतुः सुपरब्धः अत्यन्त सरब्ध. क्षुब्धः । त्वरमाणः त्वरा कुर्वन् । तरसा वेगेन । प्रविवेश आत्मनो राजधानी मिति शेषः । महीपतिरित्यन महापुरी- मिति कपुस्तकपाठः साधुतरः । (४) तत इति । पुष्कर नाम भातर आसाद्य उपगम्य । वीरसेनसुत इति तेजस्वितातिशयो द्योयते । उपाय । वयनमाह दीव्यायेति । दीव्याव द्यूत करवाव । दीव्यते प्रार्थने लोट । ननु कस्ते निर्धनस्य पण इति वेत्तनाह बहुवित्तमिति । (५) पणार्थ वस्तुन्यासव्यवस्थामाह दमयन्तीति । मम सन्यास: समी- चीनो न्यासः पणार्थेन्यसनीय द्रव्यम् । तरतु राज्य सन्यास इति सबध्यते। (६) पुनरिति । एकेन पाणेन 'डाव' इति महाराष्ट्रमा ख्यातेन । यस्कि- लोपकान्त दूतकर्म तज्जयपराजयान्त सझदवासित पाण इत्युच्यते । ततश्च सत्सामिच्छाया पुनरूपकम्यते स द्वितीयः पाण. । एवमन्यदपि द्रष्टव्यम् पण-ते पणीकुर्वन्यस्मिन्निति पाणः पण व्यवहारे इत्यतो घम् । व्यवहारब ग्रूते पणकरणरूपः 'पणानामपाणिष्टासौ' इति महिः (८-१२१) प्राणयोध प्राणयोरपि विषये पणावहे पण ः। वायुविशेश्वचनः किल प्राणशब्दो बहुवचनान्तः । पञ्चत्यातेपाम् । जीवश्चनस्तु प्राण्यतेऽनेनेति व्युत्पत्या सिद्ध एकवचनान्तः । एकस्यात्तस्येति । एकरिमस्तायसाणे जीवमेव पणीकरिष्याय इति भायः । पाणेनेति करणत्यविवक्षाया तृतीया । १ यदापुरोग (फ) २ एमाशेन (क. च, म.) पणेनेकन ( न.)

·७८] नलोपाल्पानपर्व २०१ 10836 जित्वा परस्वमात्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाणः प्रदातव्यः परमो धर्म उच्यते ।। ७ न चेद्वाञ्छसि तद्यूतं युद्धचूतं प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु थे शान्तिस्तव वा मम वा नृप ॥ ८ वंशभोज्यमिदं राज्यथितव्यं यथातथा । येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिनि शासनम् ॥ ९ द्वयोरेकतरे युद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां तु युद्धे वा नाम्यतां धनुः ।। १० नैपधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ॥ ११ दिष्टया त्वदार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नेपध । (७) ननु भो नाहमिदानी द्यूतमिच्छामीति चेन्नैष धर्म इत्याह जित्वेति। परस्व परस्य स्वं स्वत्यास्पदं वस्तु । किं तदित्या राज्यामिति । जित्वा अभिभूय गृहीत्वा । प्रतिपाणः प्रतिदेवनभूतः पाणः प्रदातव्य इत्येप परमो धर्म उच्यते शस्त्रद्भिीरति भावः । (८) द्यूतानिन्छायामाह नेति । युद्धात युद्धरूप द्यूतं प्रवर्तता आरब्धं भवतु । ततः किमित्याह । द्वैरथेनेति । द्वाभ्यां रथाभ्या प्रवर्तमानेन रथारूढ- योर्द्वन्द्वयुद्धेन करणभूतेन । शान्तिः शमो नाश इत्यर्थः । (९) कुतोऽयमाग्रह इति चेत्तत्राह । वागभोज्य वदोनन वचक्रमेण भोज्य उपभोक्तव्यमित्यर्थः । आपः कुत्वाभावः । 'भोज्य भक्ष्य, इति भक्ष्य एव हि सः । अर्थितव्य आभिलपणीयम् । यथातथा येन केनापि प्रकारेण वंशभोज्यमित्यनेन सपन्धः । शासनमाशा । (१०) द्वयोरिति । द्वयो'तयुद्धयोर्मध्ये एकतरे एकतरस्मिन्नित्यर्थः । आर्षः स्मिनोऽभावः । एकाच्च प्राचा' मिति पत्र इतर.। डतरान्त च सर्वनाम । सर्वनामश्च देः स्मिन् । कयोयोरित्याद केतवेन कपटेन अशवत्यां द्यूते । ' द्यूतोऽस्त्रियामक्षवती' त्यमरः । द्यूतक्रियाया घक्षा एव प्रमाणतया प्राधान्येन भवन्तीति । युद्धे युद्धावपये युद्धामित्यर्थः । नाम्यतां । अवन- मितं क्रियताम् । नमतण्यन्तात्कर्माणि लोट् । ' चा चित्तविराग' इत्यतो येत्यनुवृत्तेर्मित्वविकल्पाद्वा इस्वत्वम् । (११) नेपधेनेति । आत्मजय आत्मन उत्कर्ष ध्रुव निश्चित अवश्यम्भा. विनमित्यर्थः । मत्वा प्रहसनिय अवज्ञार्थः प्रहासः । प्रत्याह उत्तरयामास । पृथिवीपतिमिति निषघराज्ये पुकरस्याधिकाराभाव द्योतयति । (१२) परिहासमाह । दिष्टयेति । यया प्रतिपाणाय प्रतिपाणं कर्तु वित्त धन अर्जित संपादितमित्येत् दिष्टया मे हर्षायेत्यर्थः । दिष्टपेति हड. पाणोदिया उच्यते (क) पर हि भनमुच्यते(च) २ वा (क. च.) निपधाधिपम् (क) . F 20636 ·२०२ भीमहाभारते. [ मण्याय दिष्टया च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः स्यं गतम् ।। १२ दिष्टया च धियसे राजन्सदारोऽद्य महामुज.। ...... धनेनानेन वै भैमी जितेन समलंकृता॥ १३ मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमियाप्सराः । नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेऽपि च नेपध ॥ १४ देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहगणैः । जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् ॥ १५., कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि । श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बयद्धपलापिनः ॥१३ व्ययम् । च किं च दमयन्त्या दुष्कृतं दुष्कृतरूपं पापरूपं फर्म । यस्य किल फलं भवद्भार्याभवनमिति भावः । क्षयं गतं नाशं प्राप्तम् । पणे कृतां 'हि'. तामहमवश्य जेष्यामि ततश्चासौ सुखमाप्स्यतीति नष्टमिदानीं तस्याः पापं कति भावः । एतदपि दिष्टया हर्षकरं म इत्यर्थः । . (१३) दिष्टयेति । ध्रियसे जीवसि धृङ् अवस्थान इत्यतो , लट् । आर्यपुत्र प्रिय एषा दिये' इत्युत्तरचरितम् । ( अं ४.) । महाभुजेति . परिहासः । सामर्थ्यशून्येति भावः । अत्र 'दिष्टं वै प्रीयसे राजन्मम लाभाय नैपधे । इति पाठान्तरं नातिमनोरमम् । धनेनेत्युत्तरान्वय्यर्धम् । समल. कृता सम्यगलकारविशिष्टा भैमी दमयन्ती की अनेन धनेन सह । (१४) मामिति । शक्रं इन्द्र अप्सराः स्वर्वेश्येव । सागरात्किल मध्य मानादाविर्भूता अप्सरस इत्यद्भ्यः सरणात्ता अप्सरस इत्याख्यायन्ते । अप्परःशब्दस्य बहुत्व प्रायिकम् । तत एव स्त्रियां बहुप्यप्सरसः स्यादे- कत्वेऽप्सरा अपि । ' इति शब्दार्णवः । व्यक्तं स्पष्टं यथा तथा उपस्था- स्यति उपगमिष्यति । निःसन्देहमेव हि त्यां जेध्यामात भावः। हिकारोऽ: यधारणे । नित्यशः प्रत्यहम् । आपःशम् । प्रतीक्षे प्रतिपालयामि । समागतं हि त्यां विजित्य दमयन्ती विन्देयमिति मे विश्वास इतीति भावः । (१५) देवनेनेति । असुहृद्गणैः शत्रुसमूहः सह देयनेन छूतेन मम प्रीतिहर्षः न भवति । तत्कुतो या देवने प्रवृत्तिरित्याह । जित्वेति। तु तथापी- त्यर्थः । वरारोहां मुन्दरी जित्या स्वाममिभूय गृहीत्या । कृतकृत्यो भविष्या; मीत्युत्तरेण संपन्धः । (१६) कृतकृत्य इति । कृतकृत्यः कृतं कृत्यमात्मनः कर्तव्यं येन तथा भूतः कृतार्थ इत्यर्थः । हि यतः सा नित्यशः प्रत्यहं निरन्तरमिति यावत् हृदि हृदये अस्तीति शेपः । श्रुत्वेत्यर्धमुत्तरान्याय। यहु यथा तथा अबदमा लापिनः असंबद्धनिरर्थकभापणशीलस्य तस्य पुष्करस्य । प्रीयमे ( क ) व प्रीयमे ( च.)२ मम लाभाय नैपध (क)मारोह रिनिएईण (प) ३ अतः परं पुनते व ते पुद्धिदिष्टया पुरुषसचम ॥ त्यधिक कपुरको । ४ मवरपदा-(क.) अभयप (1) -- ·नलोपाख्यानपर्व। 4. श्येप स शिरश्छेनु खड्गेन धुपितो नलः । स्मयंस्तु रोपताम्राक्षरतमुवाच नलो नृपः ।। १७ पणावः किं न्याहरसे जितो न व्याहरिष्यास । ततः प्रार्तित दूतं पुष्करस्य नलस्य च ॥ १८ एकपाणेन वीरेण नलेन स पराजितः । सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितोपि च १९ जित्वा च पुष्करं राजा महसन्निदमप्रवीत् । मम सर्वमिद राज्यमन्य हतकण्टकम् ॥ २० वैदर्भी न त्वया शस्या राजापसद पीक्षितुम् । तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ॥२१ न त्वया वत्कृतं फर्म येनाहं विजितः पुरा । कालना तत्कृतं कर्म त्वं च मूढ न युध्यसे ।। २२ (१७) इयेति । इयेप अभिलपितवान् । शिर. पुस्करस्य मस्तकम् । तु तथापि । इच्छाया सत्यामपीत्यर्थः । स्मयन्किचिद्ध सन् | आप आत्मने. पदाभावः । अहो अप्रभविष्णोरवष्टब्धस्य प्रलापमानसारत्वगेतस्येति चिन्तयतः स्मितोदय । उवाच उक्तवानेव न तु शिरश्चिच्छेदेति भावः । (१८)वचनमाह पणाव इति । पणाव. पणायहे पणविन्यासपूर्वक द्यूत कुर्व इत्यर्थ । अनुदात्तेच्चलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वादात्मनेपदाभावः । किमर्थ व्याहरसे वदसि । व्याट्पर्यो दि हरतिर्वचने । ' व्याहार उक्ति 'रत्य. मरः । जित्वादात्मनेपदम् । जित हति । मयेति शेप । अवश्य वाजेध्यामि ततश्च न व्याहतु प्रभविष्षसीत्यलमनेन पुरो गर्जनेनेति भावः । (१९) एफेति । एकपाणेन एकेनैव पाणेन 'डाय' इति ख्यातेन करणभूतेन । साल्नकोपनिययः रत्नैः सह वर्तमानैः कोशामा निचयैः प्राणन जीवेन च प्रत्यादित्वात्तृतीया । पणित सजातपण, । तारकादित्यादितम् । कोशनिचय च जीवित च पणीकृतवानपीत्यर्थः । (२०) जिरवेति । अव्यम अनाकुलम् । हतकण्टक हताः कण्टका भवादृशाः क्षुद्राः शनयो यस्य तथाभूतम् । ' कण्टको न स्त्रिया क्षुदेशनौ। इत्यमरः । इद सर्व राज्य मम । मया जितत्वादिति भावः । (२१) वैदर्भाति । राजापसद राजतु अपसद अपकृष्ट ( नीच )। यीक्षितु एमपि कुतः पुनमगन्तामति भावः । (२२) न केवलमिदानीमेव सर्वदापि व जय्य एव । पुरा तु भे परा. जयों न भवरकक इत्याह । नैति । येन कर्मणा पुराऽह विजितः तक। केन नाई कृतमिति चेताह ! करिनेति । य चेति । चकारस्त्वयं तु किंतु स्य नाव पसे पेन कृतमिति न जानासि 1 अत एवात्मनि तत्कर्तृत्व. मारोग्यसीति भार।

·२०४ 'श्रीमहाभारते [आया नाहं परकृतं दोपं त्वय्याधास्ये कथंचन । यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते ॥ २३ यथैव सर्वसंभार स्वमंशं वितरामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ।। २४ सौहार्द चापि मे त्वत्तो न कदाचित्महास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता स जीव शरदः शतम् ।। २५ एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेपयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ।।.२६ सान्वितो नैपधेनवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवान कृताञ्जलिः ॥ २७ कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुसी । (२३) अह पुनरेतज्जानामीति न त्यापराधिनमाकलयामीति प्राह । नेति । परकृत अन्येन कृत दोष अपराध कथचन केनापि प्रकारेण स्वपि नाधास्ये नारोपयिष्यामि । ते तव प्राणान् अवसृजामि त्यजामि ने तु हरामीत्यर्थः । तुभ्य यच्छामीति वा । (२४) यथैवेति । यथैव यस्मात्कारणादेव । सर्वसभार सर्वे सभारा उपकरणानि यस्मिस्तयाभूत स्व स्वीय त्वदीयमिम अदा सपद्विभाग ते तुभ्यं वितरामि ददामि । विपूर्वको हि तरतिर्दाने। तथैव य तस्मादेव च कारणात् हे वीर लथि मम प्रीतिः अस्ति अन संदायो नेति विभाव्यतां भवतेति भावः। (२५) सौहादमिति। सौहार्द सुहृद्भायः कर्तृभूतः। युवादित्वाद्भाव 'हगे' त्यादिनोभयपदवृद्धिः । त्यत्तः त्यद्विषयमित्यर्थः । आद्यादित्या- तसिः साम्प वैषयिके चाधारे सप्तमी । न प्रहास्यति न न्यूनीभविष्यति । आर्ष परस्मैपदम् ओहारत्याग इत्यतः कर्मरतरि लट् । प्रयुज्यते चायमेव हान्यर्थे । यथा । मुविहितप्रयोगतया आर्यस्य न किश्चित्परिहास्यत ' इति शाकुन्तले । कयमेतदित्याह पुरोति हि यतः । दात शरदो वर्षाणि आवधिनं शतसवत्सरपर्यन्तमित्यर्थः । जीव आभिपि लेद । 'हायनोऽ. सी परसमाः |' इति वर्षपर्यायपमरः । (२६) एवमिति । मान्लयिका मधुरैचोमिर्गतरोद वृत्ताा पुनः पुनः परिपन्य आलिम । एतेनप्रेमातिमयोऽभिव्ययते । स्थपुर स पुष्कररस स्वचास्पदीभूत पुर प्रेषयामास गमनानुशा दत्तवानित्यर्थः । अन्यथा हिपुन: पुष्परपचन न गत । अत्र वचनस्तापयामासेति पाठः सान्त्वनेनर तोष. पस्य गतार्थयाम युनः । अत एषोत्तम सान्वित इत्युत्त न तु तोपित इति। ( २५ ) साम्पिन इति । अभियान नमरराय | आमिपूर्वको हि गा. या प्राय: सरमदर्शितः मात्र तालियामालियन २८) पातिगति अम्मा गया। शुकाया' ना (६. सन. म.) र मनोरयामार (6) - - ·प्रधानरुपाय: सहवर्तमानाः मालयः सन्त ऊचुः। वचनमाह ७८ नलोपाख्यानपर्व । यो में वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ॥ २८ स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः । प्रययौ पुष्करो हटः स्वपुरं स्वजनावृतः ।। २९ महत्या सेनया साध विनीतः परिचारकैः । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुपर्पभ ॥ ३० प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तमन्तमनामयम् । प्रविवेश पुरीं श्रीमानत्यर्थमुपशोभताम् ।। ३१ प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निपधाधिपः । पौरा जानपदाश्चापि संप्रहृष्टतनूरहाः ।। ३२ ऊचुः प्राजलयः सर्वे सामात्यप्रमुखा जनाः । इति निपातनात्साधु । वर्षायुत वर्षाणा दश सहस्राणि । उभयत्राप्याशिपि लोट् । यः मे प्राणान् वितरसि ददासि । अधिष्टान अधिष्ठीयतेऽत्र तन- गरमिति कल्पद्रुमः । कृत्यल्युटो बहुलमित्याधिकरणे त्युत् । (२९-३०) स इति। युग्मकमेतत् । स नृपः पुष्करो राशनलेन सत्कृतः। मास उप्य उपित्या वसेः क्त्वो ल्यप् उध्येति च्छान्दसमित्यवोचामा महत्या सेनया विनीतैः पिनयवादित परिचारकै. सेवकैश्च साध सह प्रययौ । कीरशः स इत्याह भ्राजमान इति । आदित्यः सूर्य इव वधुपा शरीरेण भ्राजमानी दीप्यमानः । (३१) प्रस्थाप्येति ' वित्तमन्त द्रव्ययुक्तम् । वित्तशब्दात् ' तदस्त्य. स्यास्मिमिति मनुप्' इति मनुप् । यवादेराकृतिगणवान यः । चित्तवन्त. मिति पाठस्तु साधुतरः । अनामय नास्त्यामयो यस्य तथाभूतम् । प्रस्थाय प्रयात कृत्वा । अत्यर्थ अत्यन्त उपशोभिता नृपागमनमहात्सवनालवृता पुरी प्रविवेश । एतेन नगराब्दादिश्य तावन्त कालमवस्थान द्योत्यते । '(३२)प्रविश्येति । पौराथ जानपदानपि इति चकारेण द्योत्यते । पौराः पुरवासिनो जानपदाच जनपदवासिनो लोकाः । सान्त्वयामास आत्मनो वियोगेन खिनान्मधुरया याचा व्यपगतखेदाचकार । इतः परमर्धमाधिक स्पा कपुस्तके मतदावश्यकामति प्रतिभाति ! पौरा इति । साहटतनू. छहाः सप्रदशानि विकसितानि उनम्पावस्थितानीत्यर्थः तनहाणि रोमानिया तयाभूताः । आनन्दातिशयपशाजातरोमाचा इति भावः । रोम्णा हि संयुज्यमानो हण्यतिस्तेषामुन्नमनमाभिधत्ते या किल रोमहर्ष इति भाषा विदा व्यपदेशः । ' रोमहर्षच जायते ' इति गीता । अभवन्निति शेषः। (३३) कुरिति । सामान्यप्रमुखाः अमात्याच प्रमुखा नागरिफेषु अयोति । उसमा सेवि! पुगः शवक्रतु इन्द्रम् । तस्य हि शत ऋतष इति सावरकर २ भर.पर 'हितपु चपा मा पितवावदिताऽभवत् । मधिकं कपुरत के। .

·श्रीमहाभारते अध्यायः अद्य स्म निर्वृता राजन्पुरे जनपदेऽपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतरुतुम् ॥ ३३ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पुष्कराश्वासेऽष्टसप्ततमोऽध्यायः। ऊनाशीतितमोऽध्यायः। बृहदश्व उवाच-- प्रशान्ते तु पुरे हटे संप्रवृत्ते महोत्सवे । महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ॥१ दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीममराक्रमः ॥२ आगतायां तु वैदभ्यो सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने ॥३ ततः प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे रैराज सः । प्राप्ता देवा इव अद्य पुरे जनपदे राष्ट्र इत्यर्थः । वर्तमाना वयमिति शेषः। निर्वृताः सुसिन. सवृत्ता । भवतः पुनर्लाभादिति भावः । स्मेति पादपूरणे । इति श्रीनलोपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्यामष्टसप्ततोऽध्यायः। (१) प्रशान्त इति । हष्टे निजनृपतिलाभेन हर्ष प्रास तत एव च प्र. शान्ते निरस्तस्तद्वियोगतापे सति । राजा नलः । उपानयत् पितृकुलादान' यत् । अतः पर श्लोकद्वयमधिक कपुस्तके नावश्यकामिति न व्याख्यायते । (२) दमयन्तीमिति । अमेयात्मा अमेयः परमार्यतो विज्ञातुमशक्य भात्मा मनो यस्य तथाभूतः । गूढेङ्गित इत्यर्थ.। अमेयात्मा महामना इति वा । पिता दमयन्त्या इत्यर्थात् । भीमो राजा । (३) आगतायामिति । सपुत्राया पुत्रेण पुत्र्या च सह वर्तमानाया पै. दो दमयन्त्या आगताया सत्या मुदितो हटः नृपो नलः देवराट् देवाना राजा इन्द्रः नन्दन एतत्सतके वन इव वर्तयामास ववृते । वृतेनिवृत्तप्रेपणा. णिचि लिट् । भापार्थस्य था चौरादिक्स्य वृतेधीतूनामनेकार्थत्वाद्वर्तने वृत्तिः। (४) तत इति । प्रकाशता यातः सर्वजनविदितत्त्व प्रातः । अज्ञातं हि यास वसनेप नासीत्प्रकाशतामनुप्राप्त इतीद वचनम् । स जम्बूद्वीपे जम्बूप लक्षितो द्वीपो जाजूद्वीप' सप्रति आशियाअमेरिकायूरपइतिख्यातदेश- पितयरूपः । तामिन् । अन हि पुरा महान् जम्बूवृक्ष आसोदित्युपवर्णित १ अत: ' पर युवक तु राज्यरथ श्रुषा मीमो महीपतिः । मुदा परमया युक्तो बभूव भरतर्षभ ।। अथ हष्टमना राजा महत्या सेनया सह । सुता प्रस्थापया- मास पुण्यटोकाय धीमते।' इत्यधिक कपुस्तके । २ स राजमु । नः से, यावसद्राज्य (क.च) 'म राजमु' इत्येतावरमपुस्तक्योरपि । - ·७१) मलोपाख्यानपर्व। २०७ पुनः शशास तदाज्यं प्रत्याहृत्य महायशाः ।। ईजे च विविधैर्यविधिवच्चाप्तदाक्षणः । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहद्वक्ष्यसे चिरात् ॥ ५ दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरंजयः । देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ।। ६ एकाकिनैव सुमहनलेन पृथिवीपते । दुःसमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ॥ ७ त्वं पुनर्भातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव । पुराणेषु । तद्योगादेव चेयमाख्येतस्य । यथा चोक्तस्य देशावितयस्य जम्बूद्वी- पस्व तथा प्रतिपादितं 'प्राचा भूगोलविज्ञाने'ऽस्माभिः । विरस्तभिया तु नात्र प्रपञ्च्यते । सामान्यस्तु निरक्षप्रदेशत उदीचीन भूमेरर्धे जम्बूद्वीप इति प्रायां सिद्धान्त इत्सवयोध्यम् । प्रत्याहृत्य रिपोः सकाशात्मातिगृह्य । आदराति - जबलमूलकत्वं प्रत्यादानस्य द्योतयति । (५) ईज इति । आप्तदक्षिणैः आप्ता पर्याप्ता प्रचुरेति यावत् दक्षिणा येषु तथाभूतैः । यसैः करणभूतैः ईजे देवान्पूजयामासेत्यर्थः । देवपूजार्थी- यजतेर्लिट् । तथा नलवत् हे राजेन्द्र ससुहत् सामेत्रः सह स्वसपरित्यर्थः अचिरादविलम्बितमेव वक्ष्यसे स्वीय राज्य प्राप्स्यसि । वह प्रापण इत्यतो 'लट् । स्वरितेत्वादात्मनेपदम् । वक्ष्यसे दीव्यसे । वश कान्तावित्येतस्य रूपमिति महाभारतस्य व्याख्याता नीलकण्ठः । वश कान्ताचित्यत्र पुनः कान्तिशब्दो न धुत्यर्थः । इच्छार्यो ह्यसौ कमेर्धातोः स्त्रियांक्तिनि निष्पन्न अत एव च प्रयुञ्जते वैय्याकरणाः 'वष्टि भागरिरल्लोप' मित्यादि । अन्येपि 'निःस्वो वष्टि शतम्' इत्यादि । वस्तुतः पुनरत्र ' यक्ष्यस' इति चिरका. लिकोपि कतिपयपुस्तकसंदृष्टोऽपि च पाठो लेखकप्रमादमूलक एव । 'यक्ष्यसे इत्येतेनेव स्वत्र भवितव्यम् । दृष्टान्तवाक्ये हि ( पूर्वाध) 'ईज ' इति यजिरेव प्रयुक्त इति । ततश्च तथा नलवत् शनुजयपुरःसरमित्तिभावः यक्ष्यसे यशैर्देवान्पूजयिध्यसि' इत्यर्थः । चपुस्तके तु सुहृदो द्रक्ष्यस इति पाठः संदृश्यते । तत्र आर्पमात्मनेपदम् । (६) इत्थं नलोपाख्यानमाख्याय नलापेक्षयाऽल्पमेय ते व्यसनामति माऽ शोक कापीरिति युधिष्ठिर चतुमुपक्रमते । दुःखमिति । एतादृश पूर्वोक्तप्रकारम् । देवनेन छूतेन हेतुभूतेन । हेतौ तृतीया । (५) गरदुःसतो युधिष्ठिरदुःसस्य वैषम्यमाह त्रिभिः एकाकिनैवेति एकाकिनैव असहायनेर । ' एकादाकिनियासहाय ' इत्याकिनिन् ।दमय- नयातु परित्यक्तत्वाय दुःसपरिहारे साहाय्याभावाञ्चकाकिनेत्युक्तिः । घोर भयकर दुःपमासादितं प्राप्तम् । अभ्युदय उत्कर्णः ।' यतोऽभ्युदयनिः यससिद्धिः स धर्म ' इति वैशेषिकसूत्रम् । (८) ता पुनरेतद्विपरीतमेल्याह त्वमिति । पुनः किन्तु स्व भ्रातृस, ·. भने भीमहाभारत [मायाय' रैमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन् ।। ८ ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगै । नित्यमन्वास्यसे राजस्तन का परिदेवना ॥ ९ फोटकस्य नागस्य दमयन्या नलस्य च । ऋतुपर्णस्य राज कीर्तन कलिनाशनम् ॥ १८ इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमन्युत । शक्यमाश्वासतु श्रुत्वा त्वद्विधेन विशापते ॥ ११ अस्थिरत्व च सचिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा। हितो धुभिर्युक्त । कृष्णया द्रौपद्या चैव सहित इत्येकदेश सबध्यते । धर्ममेव अनुचिन्तयन् मातत्येन विभावयन् सन् अस्मिन्महारण्ये रमसे क्रीडसीवेत्यर्थ । रमुनीडायामित्यतो लट् । नात्र ते दुसलेशोऽपीति भाव । रमसे नन्दसीति वा । एवमपि हि प्रयुज्यते रमिरिति । (९) ब्राह्मणैरिति । महाभागैर्महात्माम ।त्य अवास्यसे उपास्यो। अनुपूर्वो ह्यास्तिरुपासने। अन्वासन स्नेहवस्तायुपास्तायनुशोचन ' इति मेदिनी । 'अन्वासितमरुन्धत्या' इति कालिदास । तर तरयामवस्थाया अस्यामवस्थायामिति यावत् । परिदेवना परिदेवने हेतु शोकजनकामत्यर्थ का किं न किमपीत्यर्थ । परिदेवनेति परिपूर्वाद्देवतेविलापार्थाष्णिाचि 'ण्यास यो युन् ' इति युच स्त्रियाम् । तत एव च किमोऽत्र स्त्रिया प्रयोग । परिदेवयति विलापयतीति परिदेवना विलापहेतुरित्यर्थ । (१०) कोटिकस्येति । राज कतुपर्णस्य । मबुद्धप तपाठे तु हे राजर्षे युधिष्ठिर कीर्तन नामोच्चारणम् । यद्वाऽत्र पादयस्तत्तदृत्तान्ते लाभाणे का । ततस्तदृत्तान्तकीर्तनमित्यर्थ । फलिनाशन क्लेनाशयितृ अस्तीति शेष । (११) इतिहासमिति । इतिहास पुरावृत्त (प्राचीनमाख्यानम् ) यस्मिन्किलारख्यायमान इतिहपद प्रयुज्यते स्म प्राचीनै । तत एव च इतिह (पदं ) आस्तेऽस्मिन् इतिहास ' इति घअन्तमेनमाचक्षते । प्रायिक चैत दिति पुरावृत्तमाने रूढ इतिहासशन्द | अव्युत नास्ति च्युत धर्मादिभ्य परिभ्रशो यस्य तथाभूत युधिष्ठिर । त्यद्विधेन त्वत्सदृशेन आश्वासितु धैर्यमा लम्यितु शक्यम्। (१२) अस्थिरत्वामिति । पुरुषार्थस्य पुरुणेच्छाविषयीभूतस्य वस्तु । इन्छाबाची सत्वशन्दस्तद्विपये रामाणिक काममनोरयादिवत् । अस्थि रव एकरूपतयावस्यानस्याभाव सोचन्य विचार्य । तस्य अभिलाषितस्य वस्तुनो राज्यादे उदये प्रादुर्भावे पये विनाशेपि या मति चिन्तयिनु चिन्ता कर्नु नासि । न हि चिन्तया शस्यते भावाना स्वभाव परिवर्तयितुमिति, R १ वससऽस्मि महारण्य (च) कथावापि समावर्ण्य () ·७९] नोपास्यानपर्य। तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि ॥ १२ श्रुत्वेतिहासं नृपतें समाश्वसिहि मा शुचः। व्यसने त्वं महाराज न विपादितुमहासे ।। १३ विपमावस्थिते देवे पौरुपेऽफलतां गते । विपादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः ।। १४ ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ॥ १५ अस्तिस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति । इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ।। १८ पुत्रान्पौत्रान्पशूश्चापि लभते नृपु चाप्यताम् । सारोग्यः प्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः ।। १७ भयं पश्यसि यच त्वमायिष्यासि मां पुनः । निष्फलैवात्र चिन्तेति भावः । चतुर्भुजस्तु पुरुषार्थशब्द द्वितीयपुरुषार्थवा- चिन मेन्यानः पुरुषार्थस्यार्थस्ये ' ति व्याचष्टे । (१३) श्रुत्वेति । इतिहास नलोपाख्यानरूप श्रुत्वा समाश्वसिहि धैर्य- मालम्रख । मा शुचः । शोक मा कार्षीः। सोचतेईडि इरित्वादड् वा। न माड्योग इत्यटो निषेध । विपीदितु विषत्तुमित्यर्थः । आपः सदेः सीदादेशश्वेट च। ( १४ ) दैव इति । दैवे विषमावास्यते विषम प्रतिकूल अ वस्थितमय- स्थान यस्य तथाभूते सति । पौरुपे उद्यमे । स हि पुरुषस्येति । अफलतां पलशून्यता गते सति । सत्त्वापाशयिणः सत्त्वं धैर्यमेयापाश्रय आलम्पन अस्त्येषा तयाभूता नराः आत्मान न विषादयन्ति न खेदयन्ति । (१५) नलचरितस्य श्रवणे पठने च फलमाह त्रिभिः । य इति । अभीक्ष्ण पुनः पुनः । ' मुहुः पुनः पुनः शश्वदभीक्ष्ण ' मित्यमरः । अल- दमी: लक्ष्मीविरोधि दारिद्यम् । विरोधे नम् । मजिष्यति सेवियत उपस- पिध्यतीत्यर्थः। (१६) अर्धा इति । तस्य नलचरितस्य कथायितुः श्रोतुश्च अर्था मनो- स्थाः उपपत्स्यन्ते सपत्स्यन्ते सकला भविष्यन्तीत्यर्थः धन्यता पुण्यवत्तां गामिः प्याति। स इति विभा विपरिणमध्य योजनपिम् । सुशी: पुण्यवान्चन्य इत्यमरः । इतिहासमित्यर्धमुत्तरान्वयि । पुराण प्राचीन इतिहास सवानि- रन्तरमाद्वा। (१७) पुपानिति । नृपु मनुष्येषु अग्यतां श्रेष्ठस्वं च लभते । सारोग्य आरोग्येण सहितः । प्रीतिमान् हर्षयुक्तः। 'मुत्पीतिः प्रमदो इर्ष' इत्यमरः । {१८) इत्य फलमभिधाय साहाय्याधान प्रति जानीते । मयामिति । : यदिति यदीत्यर्थेऽव्ययम् । च किंय त्य यत् यादे भय भीतिहेतु अप्रसङ्ग. भाराग्यप्रीतिमाश्व ( क. म.) अरांग. प्रीनिमांश्चैव (न. च.)

·भीमदामार - (आपापा अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ॥ १८ वेदामहृदयं कुरतमहं सत्यपराक्रम । उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसनोऽहं ब्रवीमि ते ॥ १९ वैशंपायन उवाच-- ततो हष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह । भगवनक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्वतः ॥ २० सतोक्षदर्य प्रादापाण्डवाय महात्मने । मित्यर्थः । पश्यसि द्रक्ष्यसीत्यर्थः । तदेति शेषः। मां आहयिष्यसि आहृयेत्यर्थः । प्रयुध्यते हि लोइ लडपि फायत्कविभिः । यथा ' आस्य तायन्मुहूर्त ततो गमिष्यसि । ' इति । किमाहानेनेति चेतनाह ! अहं अक्षशः घूताभिगः इति हेतो.ते तव तत् भयं नाशयिष्यामि । (१९) वेदेति अहंकारनं अशे पक्षहृदयं यूवरहस्यं वेद जानामि । उपपद्यस्य तेनाक्षहृदयेन उपपन्नो (युतः) भव । प्रसन्नः संतुष्टोऽह ते अवीमि उपदिशामीत्यर्थः। (२०) तत इति। तत्वतः परमार्थतः। अक्षयस्य पारमार्थिक स्वरूपमित्यपः। अतः परमर्धमेकमाधिक कपुस्तक आवश्यकामति प्रतिभाति । स्पष्टाप स्वेतत् । (२१)तत इति । पादात् बृहदश्व इति शेषः । दत्वा च उपरप्रष्ट स्नातुम् । 'उपस्पर्श: स्पर्शमाने स्नानाचमनयोरपि' इति मेदिनी । अश्व शिरः एतदाख्यं तीर्थम् । अश्वहृदयामिति वदन्नीलकण्ठस्तु दत्त्वापदेन प्रतारि- a. ! 'उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छद' ति तु कपुस्तकमात्रसन्दृष्टः मुसंस्कृतः) पाठः । एवंविधाः पुनः पाठा अर्धमुग्धाना लेखकानामेव स्वरूपमुपस्था- १ अतः पर 'कौन्तेयेनैयमुक्ततु बृहदश्वो महामुनिः। इत्यर्धमधिक कपु. स्तके । २ अतः पर 'लव्ध्या च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत । बृहदश्व उयाय--1पुनरेष तु वक्षामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः । तं शृणुष्य महाराज सर्वदुःसापनुत्तये ॥ इक्ष्वाणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः । विवरिति विख्यातो राजराजो महाद्युतिः ॥ हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्ना- करो नृपान् । ततो विशेषैर्विविधैर्यशैविपुलदशिणैः । स तु लोके वरः पुतां गुण्यश्लोको महायशाः) सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभापिता ॥ तस्य भार्या- ऽभवद्भूमी सौशिल्यसमलकृता। उशनिरस्य राजहिता पुण्यलक्षणा ।। स्व- यंवरे महाभागं घरयामास भामिनी । हरिश्चन्द्र समेताना राज्ञां मध्ये पनि विभुम् ॥ तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोश्या । रेमे च सुचिर कालं राजा राज्यमवाप्य च ॥ तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राग्जज्ञे राजीवलोचनः । पुत्र: पुण्यवता श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः ॥ देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे पुण्यैर्महावः एतस्मिय काले तु विश्वामित्रो दिवगतः । पुरुहूतपुरी रम्यामाजगामेन्द्रसेवया ।। उपस्थाने च उत्तरपृष्ठे द्रव्ययम् ) ·मार्कण्डेय उवाय- N भीमहामारते [अपाया arti धूते दुरात्माभिः लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम् । जयद्रथेन च पुनर्यनाचापि हता बलात् ।। २ अस्ति सीमन्तिनी काचिदष्टपूर्वाऽपि वा श्रुना। पतियता महाभागा यथेयं दुपदात्मजा ।। ३ शृण राजन्लषीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर । सर्वमेतद्यथाप्राप्तं साविया राजकन्यया ॥४ आसीन्मनेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः । RAण्य महात्मा व सासन्धी जितेन्द्रियः ॥ ५ (२) यूत इति । दुरात्माभः दुष्टचित्तैः फौरयैः शिष्टाः शिताः । लिश्यतिरप्रान्तर्मावितण्यर्थः । तारिताः सशस्य पार गमिताः । द्रौपद्यैव दुःशासनेनाभिधृष्यमाणयाऽऽहूय श्रीकृष्ण परित्रात आत्मेति तस्याः सानि- ध्यादेव लेगाना विस्मरणादिति भावः। जयद्येनेति जयन्परान्पराभवन् रयो यस्य तथाभूत एतनामा नृपविशेषः तेन । एप च सिन्धूनामधिपतियो- धनगिन्या दुःशलाया भर्ता । सोय कदाचिद्विवाहकामुफः शिपित्रिगर्ता- दिदेशाधिपतिमिः सह शाल्यान् गच्छन् मध्येमार्गे भगवतो मुनेस्तृणवि- न्दोराश्रमे कदग्पशासामालम्ब्य सपिलासमयतिष्ठमानां लोकातिशाथिलाव- ण्या काचन स्त्रियमवैशिष्ट । विशामता तावत्केयामिति च कामाकुलः शि. विदेशाधिपति कौटिकाश्वमाशापयामास । तेनच विज्ञाय पाण्डवानामिय भा- थति निवेद्यमानोऽपि स्वयमेवैनामुपगम्याभिप्रार्य चाननुमन्यमाना बलादेवा- पजहार। अथ क्षणादेव मृगयात. प्रतिनिवृत्ताः पाण्डवा विशाय वृत्तामद समभिपत्य हत्वा च भूयसो भूपान्पराजित्य गृहीत्वा च जयद्रथ द्रौपदी म. त्याजदुरिति दौपदीहरणपर्वकथाऽनानुसन्धेया । (३) अस्तीति । यथा याशी इय द्रुपदात्मजा तथेति शेपः काचित् कापि सीमन्तिनी स्त्री प्रशस्त' सीमन्तः केशवम 'भाग' इति पुति म- हारामा ख्यातः अस्त्यस्यास्तथाभूता सुन्दरीत्यर्थः। 'केशेषुवमै सीमन्तः । इति हैमः । 'नारी सीमन्तिनी यधूः' इत्यमरः । स्त्रीविशेषवचनोऽपि शब्दोऽयमत्र स्त्रीसामान्यवाचितया प्रयुक्त । अस्तीति प्रश्ने काकुः । (1) अस्तीत्युत्तरणीये शिरोथेष्टनप्राणायामभीरु' सावित्र्युपाख्यानमेवोत्त रत्नोपन्यस्यति शृष्यिति एतत्मसिद्धतमतयाऽगुलिनिर्देशामिव भासमान कुलम्रीणां तत्कुलजानां स्त्रीणाम् । कुलशब्दोऽत्र सत्कुलवाची शाकपार्थिवा वदित्वाच्च समासः । यथा येन प्रकारण प्राप्त त प्रकार शृण्वित्यर्थः। (५) आसीदिति । मद्रेषु मद्रदेशे। एप च देशः पाश्चमेन पञ्चाम्द नासीत् । सपति पुर्नर्मद्रास्हत्याख्यायमानो विभिन्न एतस्माद्देशः । सत्य सन्ध सत्यप्रतिशः । 'सधा प्रतिभा मर्यादे' त्यमरः । अथवा (च) २वरलीणा (च) R ·७६० २१५ नलोपाख्यानपर्व। यया दानपतिदक्षः पौरजानपदाप्रियः । पार्थिवोऽश्वपति म सर्वभूतहिते रतः ॥ ६ क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः। अतिकान्तेन पयसा संतापमुपजग्मिवान् ॥ ७ अपत्योत्पादनार्थ च तीनं नियममास्थितः । काले नियमिताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ८ हुत्वा शतसहस्रं स साविच्या राजसत्तम । पप्ठे पष्ठे तदा काले बभूव भितभोजनः ॥ ९ T (६) यज्येति । यजते स्मेति यज्मा कृतयशः । 'सुयजो निप् ।' इति इनिप् । दानपतिः दानक्रियाया अधीश्वरः। भूयिष्ठ प्रदातेत्यर्थः। अश्वपतिः एतन्नामा पार्थिवः पृथिव्या ईश्वरो राजा । (७) क्षमावानिति । क्षमायान् सहिष्णुताशाली सत्यवाक् जितोन्द्रयश्च सः अनपत्यः सन् आतिका-तेन वयसा तारुण्येन हेतुभूतेन सताप अनपत्य. ताजन्य उपजाभवान् प्राप्तवान् । तारुण्यस्य व्यपगमादनपत्यतया ताप प्राप- दित्यर्थः । वयःशब्दोऽ7 तारुण्याची। 'वयसि गते क कामविकारः।" इति श्रीशङ्कराचार्याः । (८-९) अपत्योत्रादनामिति । नियम व्रत आस्थित. समाश्रितवान् । सन् काले नियतसमये नियमिताहार नियमितो निगृहीत आहारो येन तथा- भूतः । आहारमवहासयन्निति यावत् । परिमिताहार इति पाठान्तरन्तु नातिमनोरमम् । आहारकालश्च निर्दिष्टो मनुना ' सायप्रातर्द्विजातीनामशन श्रुतिचेदितम् । नान्तरा भोजन कुर्याचान्द्रायणसमो विधिः ।' इति ब्रह्म- चारी ब्रह्माणि जाने तपसि याऽश्य चरति तथाभूत । प्रकृते पुनः शब्दोऽ यं ब्रह्मचर्ययन्तमेव लक्षयति तद्धविशिष्ट वात् । ब्रह्मचर्य च सर्वथा स्त्रीस मागमत्यागः । ( दृश्यता पातञ्जलयोगशास्त्र यमसूत्रमाप्यम् २-३०)। राजसत्तम युधिष्ठिर साविच्या गायत्रीमन्त्रस्य । शतसहस लक्ष हुत्या प्रति. मन्त्रभेकाऽऽहुतिरिति लक्षाहुतिप्रक्षेपास्मक होम कृत्वेत्यर्थः । हवनसाधने मन्त्रे हवनकर्मत्वमुपचारात् । स च पादत्रयात्मको विज्ञायते प्रायेणेदानीन्तना. झाणैः । 'निभ्य एव तु वेदेभ्यः पाद पादमदूदुहत् । तदित्यूचोऽस्याः सानियाः परमेष्ठी प्रजापति ।' इति मनुः । काले नियमिताहार इति स्वोक्त विशदयति पाठ इति । पठे पठे काले सूर्योदयतः प्रभृति षष्ठे पटे मुदत । मुहूर्वश्व पाटिकाद्वितयम् । पष्ठे काले त्वमपि लभसे देव विश्रान्ति महः।' इति कालिदासः । एव च न मनूक्तवद् द्विः किन्तु सरदेव , भुत्वानिति भावः । -- १ इतोऽपदयं नास्ति चपुस्तके २ परिमिता (क. न. म. च), ·२१७ २९४ ] . सावित्र्युपाख्यानपर्व । पुना मे वह्वो देवि भवेयुः कुलभाजनाः ॥ १४ तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम् । संतानं परमो धर्य इत्याहुमा द्विजातयः ।। १५ साविन्युवाच:- पूर्वमेव मया राजनभिप्रायमिमं तव । 'ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो चै भगवांस्ते पितामहः॥ १६॥ प्रसादाचव तस्मात्ते स्वयंभुविहिताहवि । कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भावष्यति ।। १७ . चाह श्रुतिः 'जायमानो ह वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्मणैरणवान् भवति । यशेन देवेन्यो नहाचणार्षिभ्यः प्रजया पितृम्य ' इति । मणवयापाकरणगन्तरा 'मोक्षानाधिकारस्मरणाच । स्मर्यते हि मनुना ऋणत्रयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । ' इति । अपत्यार्थः अपत्यान्यर्थः प्रयोजन यस्य तथाभूतः । समारम्भः तीयनियमाश्रयणरूपः समीचीन उद्यमः कुलभाजनाः कुलस्य में यशस्य भाजना आश्रयभूता इति यावत् । आर्ष पुस्त्वम् । कुलस्य कुलीन, स्वस्थ भाजनभूता वा। (१५) तुह्येति । यदि तहीति शेषः । कुतोऽय वर इत्याह सन्नानमिति । सन्तान सततिः अपत्य तदुत्पत्तिरित्यर्थः । परम उत्कृष्टः धर्मः । धर्मसाध. नत्यात्तस्यति मायः । देतुहेतुमतोरभेदोपचारः । (१६) पूर्वमिति । अभिप्राय आगय ज्ञात्वा । शानदृष्टयति मायः । भगवान् भगानि ऐश्वर्यादीनि पर् सन्त्यस्य तथाभूत. । ' वयस्य समनत्य यीर्षस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव पण्णा भगमितीगना , इति । 'ऐश्वर्यमय्यमनुपाधिमती च लक्ष्मीनि च वीर्ययशसी च विरागता चा एते गुणाः पडपि ते भगसशयोक्ताः सन्तीत्यनेन भगवन् भगवानसि त्वम् ॥' इति श्रुतिसूक्तिमालाया श्रीहरदत्ताचार्यः । पूयो या ' नैघण्टुकाश्च भगवः न्तमुशन्ति पूज्यम् । ' इत्यपि स एव । पितामहो ग्रहा । स हि पितृणां जनकानामपि पिता जनक इति । 'परमेष्ठी पितामह' इति ब्रह्मपर्यायध्वमरः। ते तव पुत्रार्थ उत्तरः। (१७) प्रासादादिति । तस्मात् यस्मान्मयोक्त तस्मादेतोः । स्वयमु- विदितात् अयमुना बहाणा कृतात् । 'स्वयम्भूध स्वयभुश्च' इति द्विरुपकोशे श्रीपः (८८ प.) शब्दश्वायं भुा औणादिके डुप्रत्यये निष्पन्नः । स्यय- भूविहितादिति कपुरुाकपाठसु सुसंस्कृत एव । प्रसादात् अनुग्रहान् । भुवि मूगोश तेजस्विनी प्रशस्ततेजोविशिष्टताप्राशस्ये 'अस्माये' त्यादिना विनिमत्व। । भावना: (क. च. न. म ) २ संवानं हि परो (च) ३ सय विहितव यहम् (न) ·२१८ श्रीमहामारने अध्यायो उत्तरं च न ते किंचियाहर्तव्यं कथंचन । पितामहनिसर्गेण तुष्टा ह्येतद्रवीमि ते ॥ १८ मार्कण्डेय उवाच- स तथेति प्रतिज्ञाय साविन्या वचनं नृपः । प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति । अन्तर्हिताया साविन्यां जगाम स्वपुरं नृपः । १९ स्वराज्ये पावसद्वीरः प्रजा धर्मेण पालयन् ।। कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतन्नतः ॥२० ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां माहत्या गर्भमादधे । राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मालव्या भरतर्षभ । २१ (१८) उत्तरमिति । उत्तर इतः पर ते त्वया किंचित् किं वा क. न्यया ? पुन एव मे भूयादि' त्यादि किमपि न ब्याहर्तव्य न वक्तव्यम् । व्यापूर्वी हि हरतिर्वचनार्यः । कुत एयमित्याह पितामहति । पितामहस्य ब्रह्मणो निसर्गुण दानेन हेतुभूतेन । पितामहेनैव दत्तमेतदिति नात्र किमपि वक्तव्यामेति भावः । निसर्गशब्दवान दानार्थः । उत्सर्गादिपु सृजतेस्त- थार्थदर्शनात् । उपसर्गास्तु द्योतका एवेति । 'निसर्गेण आशये ' ति चतु- भुजः नीलकण्ठोऽध्येवम् । (१९) स इति । प्रतिशाय ! अड्गीकृत्य । एतत् कन्यामालिकार्य क्षिा भविष्यति भववित्ययः । इति प्रसादयामास अनुग्रह प्रार्थयामासेत्यर्थ. प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इति णिम् । अन्तहिताया अदर्शन गताया सत्यम् । (२०) स्वराज्य इति धर्मेण न्यायेन । 'धर्माः पुण्ययमन्याये' त्य- मरः । कस्मिंश्चित् । कियतिचिदित्यर्थः । दृश्यते हि किम. केवलस्यापि परिमाणार्थकता 'क: कालस्तर गतस्ये त्यादौ । नियतव्रतः नियतमैक- रूपमनन्यथाभूतमित्ययं. व्रत यस्य तथाभूतः । इत. परनिश पद्य यावत्पूर्व- पूर्वपद्योत्तरार्धमुत्तरोत्तरपद्यपूर्वार्धान्वयि । (२१) ज्येष्ठायामिति । धर्मचारिण्या धर्मचरणशीलाया ज्येष्ठाया म. हिच्या राज्याम् । पट्टाभिषिक्तनृपस्त्रीयचनोऽपि महिपीशब्दोजराजलीसामा- म्यवचनो विशिष्टवाचकानामिति न्यायात् । मालव्या मालवदेशोद्भवायारा- जपुन्याः । मालवीति देशत. प्रवृत्त राज्या नाम । मालयाश्च सप्रति माळया ' इति महाराष्ट्रया ख्याता. । 'अवन्तीत. पूर्वभागे गोदावर्यास्त- योत्तरे । मालवाख्यो महादेशोधनधान्यपरायणः। ' इति शक्तिसगमतन्नम् । (२२) व्यवर्धनेति । यथा शुक्ले (प) अमरे आकाशे तारापतिश्चन्द्रः तथेति नियोगेन (क) २ नास्तीद कपुस्तके ३ मानच्या (क न. म.) राज- पुश्या तु गर्म स मालव्यां (च) । प ·२९४३ H सावित्र्युपास्यानपर्व । व्यवर्धत यथा शुले तारापतिरिवाम्बरे । प्राप्ते काले तु सुपुवे कन्यां राजीवलोचनाम् ।। २२ क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः । साविच्या प्रीतया दत्ता सावित्र्या हुतया ह्यपि ॥२ सावित्रीत्येव नामास्याश्चतुर्विप्रास्तथा पिता । सा विग्रहवतीव श्रीर्यवर्धत नृपात्मजा ॥ २४... कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह । तां सुमध्यां पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनीमिय ॥ २५ प्राप्तय देवकन्यति दृष्ट्वा समनिरे जनाः । तां तु पद्मपलाशाक्षी ज्वलन्तीमिव तेजसा ।। २६ न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः। शेषः । इवशब्दस्याधिक्यमात्मात् सोढव्यम् । काले प्रसूतिसमये प्रासे सति राजीवलोचना राजीचे कमले इव मनोहरे लोचने नेने यस्यास्तथाभूताम् । परं शतसहस्राभ्यां पत्र, राजीवपुष्करे ' इति कमलपर्यायेषु हैमः । सुपुवे प्रसूतवती । पूइ माणिगर्भविमोचन इत्यतो लिट् । (२३) क्रिया इति । तस्याः कन्यायाः किया जातकर्मादिरूपाः । मु- दितो दृष्टः । तस्याश्च सावित्रीतिनाग्न करणे हेतुमाह सावित्र्यति । अत्र सावित्रीशब्दो देवताविशेपं च गायत्री चाचष्टे । (२४) सावित्रीति । अत इत्यध्याहारः । तथेति चार्थेऽव्ययम् । विप्राः पिता चेत्येते चरित्यर्थः । विग्रहयती मूर्सिमती । विग्रहो हि शरी- रम् । ' शरीर वर्म विग्रहः । ' इत्यमरः । श्रीलक्ष्मीः शोमा या । नृपा. स्मजा राजपुत्री सावित्री । (२५) कालेनेति । कालेन कियतापि समयेन । यौवनस्था तारुण्ये वर्तमाना । यूनो हि भायो यौवनम् । युवादित्यादण् भावे । पृथुश्रोणी पृथुः श्रोणी नितम्बो यस्यास्तथाभूताम् । काञ्चनी सुवर्णमयी प्रतिमामिव । गौरत्यादिति भावः। (२६) प्राप्तेति । दृष्ट्या इयं देवकन्या प्राप्ता इति जना मेनिरे मत- चन्तः । एवमति लावण्यवतीमप्येनां न कोऽपि वरयांचकारेत्याद तामिति । तु किन्तु । पदापलाशाक्षी पद्धस्य कमलकुसुमस्य पलाशे पत्रे इव (मनो- हरे विशाले च) अक्षिणी यस्यास्तथाभूताम् | तेजसा कान्त्यतिशयेन प. लन्तीमय वर्तमानां ताम्। (२७) नेति । तेजसा । तदीयेन कात्यतिशयेन प्रतिपारितो निवारितः सोदुमक्षमत्तात्तस्यास्तेजसः प्रतिनिवृत्त इति भावः । कश्चित्कोपि न बरः, यामास न वृतवान् भार्यात्वेन न मार्थयामासेत्यर्थः । अथ अनन्तरं शिर:- स्नाता शिरसा स्नाता सा उपोप्य उपयाम कृत्वा । प्रतादिविशेषमन्तरा न । तदा (च) २ प्रतिराषितः (च) ·- २२० भीमहाभारते, . [ अध्यायः अथोपोप्य शिरःस्माता देवतामभिगम्य सा ।। २७ हुत्वाग्नि विधिवद्विमान्याचयामास पर्वणि । ततः सुमनसः शेपाः प्रतिगृह्य महात्मनः ।। २८ पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी । साऽभिवाय पितुः पादौ शेषाः पूर्व निवेद्य च ॥ २९ कृताञ्जलिवरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता । in यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां मुतां देवरूपिणीम् । VAirt अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत् ॥ ३० राजोवाच- पुनिप्रदानकालस्ते न च कश्चिद् वृणोति माम् । किल नार्यः शिरःस्नान कुर्वन्तीत्यत उक्त शिरःस्नातेति । देवता अभिगम्य उपगम्य । देवता समुपास्येन्यर्थः । (२८) हुत्वेति । पर्वणि कालविशेषे । प्रदर्शितानि च पर्वाणि वि रेणुपुराणे 'चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसकान्तिरेव च ॥' इति । हुत्या हवनेन तपर्यित्वेत्यर्थः । वाराणान याचयामास स्वस्तीतिशेपः । ब्राह्मणान् स्यास्ति वाचयामासेत्यर्थः । मङ्गल कामुकैः किल सपूज्य ब्राह्मणाः प्रार्थ्यन्ते ' मह्य नमस्कुर्वाणायाशीवयं- नमपेक्षमाणायास्मिन् कर्मणि स्वस्तीति भवन्तो सुबन्तु ' इति । ततश्च आ हाणा 'आयुष्मते स्वस्ती' ति निः पठन्तीति सोऽय विधिः रवस्तिवाचन मित्युच्यते । तनः स्वस्तिवाचनानन्तर शेषाः प्रसादभूताप्रसादसया दत्ता वा सुमनसः पुष्पाणि । 'सियः मुमनसः पुष्प ' मित्यमरः । 'प्रसादानिजनि. माल्यदाने होपेति कीर्तिता' इति विश्वः । निर्माल्यस्थानीयाना पुष्पाणा पार्थक्येन निर्देशानुपापदस्य प्रसाददत्तेत्येवायः। 'तयति शेपामिव भर्तु. राजाम् ' इति कालिदासः (कुमारसभवे)। प्रतिगृह्य ब्राह्मणेभ्यः स्वीकृत्य महात्मन इति पितुरित्यनेनोत्तरेण सबन्ध । (२९) पितुरिति । रूपिणी मूर्तिगती श्रीरिव । देवी श्रीरिव रूपिणी सौन्दर्यवतीति वार्थः । अगमत् गमेलुं । लदित्यादड् । सा सावित्री आभ वाद्य प्रणम्य पूर्व प्रथम दोषाः विप्राणा प्रसादपुष्पाणि निवेध पिने समय । (३०) इताअलिरिति । वरारोहा मुन्दरी कृतामाल। बद्धाञ्जलिः सती, नृपते रामोऽश्वपतेः पाच समीपप्रदेश आस्थिता आश्रितवती । समीपे रिशत.. बतीत्यर्थः । तु किन्तु नृपतिः ता देवरूपिणी देवाना रूप सौन्दर्यमस्त्यत्या तथाभूना स्या मुता यौवनस्था वरैः अयाच्यमानां च दृष्वेति सबन्धः । (३१) पुत्रीति । हे पुनि ते प्रदानकालः विवाहसमयः । अयामिति शेष अस्ति । 'वैवानस किमनया व्रतमाप्रदानात्' इति कालिदासः । शृणोति प्रार्थयते त्वद्विषय इत्यर्थः । एप किल प्राचां विशेषतच धनियाणा. . M * ·२२१ . २१४] सावित्र्युपाख्यानपर्व। स्वयमन्विच्छ भार गुणैः सदृशमात्मनः || ३१ प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम । विमृश्याहं प्रदास्यामि वरये त्वं यथेप्सितम् ।। ३२ श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः । तथा त्वमपि कल्याण गदतो मे वचः श्रुणु ॥ ३३ अप्रदाता पिता वान्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः । मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ॥ ३४ इदं मे वचनं श्रुत्वा भर्तुरन्वेपणे त्वर । देवतानां यथा वाच्यो न भवयं तथा कुरु ॥ ३५ मार्कडय उवाच । एवमुक्त्वा दुहित्तरं तथा वृद्धाश्च मन्त्रिणः । माचारो यदमी रामानोऽनुरूप बन्यका पितरमस्या याचन्ते स्मेति । अत: गुणैः आत्मनः सदृश योग्यम् । ' सदृशमेत पुरुषशप्रदीपस्य भवत्ता शकुन्तला। भर्तार पति अन्विच्छ अत्रेपय । (-३२) प्रार्थित इति । प्रार्थितः अभिलपितः । मम मद्यमित्यर्थः । 'शर्षे पष्ठी । विमृश्य युक्तौ न वायामीत विचार्य प्रदास्यामि ततश्च स्व यथे- सितं यथेच्छ घरय । (३३) ननु भो यदि केनापि न नियते ततः किमिति प्रदानायास इति चेतबाह । श्रुतमिति । द्विजातिभित्र हाणैः। वर्णत्रयसाधारणोऽपि रूढो ब्राहा- णेपु द्विजातिशब्दः । धर्मशास्त्रेषु स्मृतिग्रन्थेषु ' श्रुतिस्तु वेदो विशेयो धर्म- शास्त्रं तु चै स्मृतिः । ' इति मनुः । पाध्यमान व्यक्ततयांच्यमानम् । पठ व्यक्तया वाचीत्यतः कणि लटः शानच् । वच इति काकाक्षिगोलकन्यायेन संवध्यते । तथा तत्प्रकार ताशमित्यर्थः । न तु साक्षात्तदेवेति मायः । एतेन काचिद्विपरितृत्तावापि पदस्य प्रामाण्यमव्याहतमेवेति चन्यते । (५३४ ) अमदातेति । अप्रदाता समुचिते समये फन्याया विवाहयाकर्ता पिता.बायः वस्तु अपवादेतुं योग्यः । दोपभाजन भवतीत्यर्थः । बालो. रिति ण्यत् 'वोऽन्दसशाया 'मिति कुत्वाभावः । अनुपयन् समुचिते फाले भार्यामापगञ्छन् । वचनमेनूदित्य रमर्यते मनुना 'काले दाता पिता, याच्या वाव्यश्वानुमयन्पतिः । मृते भर्तरि पुनस्तु बाच्यो मातररक्षिता । इति' १९-४)अनच प्रथम तृतीये च पादे मनागय भेद इत्यत एव मागुक्त 'तयेति- (३५) दमिति । तर खरा गुरु ! नित्वरा सनम इत्यतो लोट् । अनुदा वेलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्सरस्मैपदम् । यथा येन. - मकारण देवताना वाच्यः अपवादाहः । काले कन्याया अमदानादिति भावः । ( ३६ ) एवमिति । आनुपात्र अनुयात्रासंबन्धि सैन्यवाहनादिकं व्यादि १ यथेच्छमि ( २ ) २ नारलाई कपुस्तके ·२१२ भीमहाभारते, [अण्यावा - व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां घेत्यचोद्यत् ॥ ३६ साभवाद्य पितुः पादौ प्रीडितवे मनस्विनी । पितुर्वचनमाज्ञाय निजंगामाविचारितम् ॥ ३७16h fort सा हमें रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैता । तपोवनानि रम्याण राजपीणां जगाम ह ॥ ३८ मान्यानां तन वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम् । वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ।। ३९ एवं तीर्थेषु सर्वेपु धनोत्सगै नृपात्मजा । कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥४०. इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि पतियतामाहात्म्यपर्वाण सावित्रीस्वयंवरे द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । त्रिनवत्यधिकद्विशततमोध्यायः ।। मार्कण्डेय उवाच । अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समामतः । देश एतदस्या अनुपात्र भवत्वित्याज्ञापयामास । गम्यतामिति अचोदयत् मेरितांध । अनुयात्रा च रक्षणार्थ पश्चान्गमनम् । (३७) सेति । मनस्विमी प्रशस्त मनोऽस्यस्याः सा सावित्री अभिवाद्य नमत्स्य पितुः पचन आशाय आज्ञात्वेन स्वीकृत्य आविचारितं यथातथा निर्जगाम पराग्वेषणार्थ निर्गतवती । (३८) मेति । हैम हेलो विकार सुवर्णमयामित्यर्थः । आस्पाय आप. घश्य । स्थपिरैर्वृद्वैः साचता परितृता । राजपाणां राजानश्च ते अपयध तेषां यानप्रस्थाश्रमे वर्तमानाना राशामित्यर्थः । हकारः पादपूरणे । (३९) मान्यानामिति । मान्याना समानाहाणा भृद्धानाम् । अभ्यगत उपगतवती । आर्यमात्मनेपदम् । (४.) एयमिति । एष यथा यनान्यभ्यगच्छत् तथा । सर्वेषु मध्येमार्ग मासादितेषु निखिलेषु ती मापिभिष्टामु नगदिश्यानेषु द्विजमुख्यान वाक्षणठेभ्यः । शेरे पछी । पनोलागे द्रव्यदान पुर्यती । अवतारपि. शुष्टाम्बुपायोपाध्यायमन्त्रिपु' इति तीर्यवान्दार्थेषु मेदिनी । इति श्रीसायियुपाण्यानव्याख्यायां यालबोधिन्यां दिनपस्यधिक- द्विशततमोऽध्यायः। (१) अति । अपमायित्रीमपालोतरम् । मद्राधिपो मद्रदेशाधिपनी যুগা অম্বানি:] নাবণ মাস চন: ৪ঃ রুনু কাযৗন কথা: । भनुपात (प.) शामिनी (क) ·२९४] सावित्र्युपाख्यानपर्व। २२३ उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥१ ततोगभगम्य तर्थािनि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मान्त्रभिः ।।२ नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभा । उभयोरेव शिरसा चके पादाभिवादनम् ॥ ३ नारद उवाच-- क गताऽभूत्सुतयं ते कुतश्चैवागता नृप । किमर्थ युवती भत्रे न चैनां संप्रयच्छसि ॥४ अन्धपतिरुवाच- कार्येण सल्वनेनैव प्रेपिताद्यैव चागता । एतस्याः शुणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ॥ ५ मार्कडेय उवाच--- सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संचोदिता शुभा। दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत् ॥ ६ सावित्र्युवाच-- आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । सबन्धन सभामध्ये उपविष्टः । तेन साक कथा, कुर्वाण उपविष्ट आसीदि. त्यर्थः । हे भारत युधिष्ठिर (२) तत इति । ततोऽश्वपतेरुपवेशनानन्तर । सावित्री मन्त्रिाभिः सह पितुर्वेश्म गृह आजगाम । (३) नारदेनेति । नारदेन सह आसीन उपविशन्त उपविष्टमिति या- वत् । आस्तेर्लटः शानचि 'ईदास' इतीत । उभयोईयो. पितुर्नारदस्य च पादाभिवादन पादयो प्रणामं चके । (४) केति । हे नृप अश्वसेन कुत. कस्मात्पदेशात् युवती तरुणी सती । यौतेः शनन्तान् डीपि रूपमिदम् । तच्च रूढ्या तरुणीमाचष्टे । 'यु वती युवति: समे' इति द्विरूपमोशे श्रीहर्षः (१४३))। एना भः पत्ये किमर्थं न सप्रयच्छसि न ददासि । दाणो लटि पाने' त्यादिना यच्छादेशः। (५) कार्येणेति । अनेन पतिसबन्धिनैव कार्येण देतुभूतेन प्रेषिता । या अनया वृत्तः समिति शेषः । भतार एतस्याः अस्याः सकाशात् शृणु । (६) सेति । विस्तरेण ब्रूहि इनि पित्रा सचोदिता सम्यक् प्रेरिता दैवत- स्येप तस्य पितुरित्यर्थः वचन प्रतिगृह्य अड्गीकृत्य इद वक्ष्यमाण अवयीत्। (७) आसीदिति । द्युमत्सेन इति ख्यातो धर्मात्मा धर्मे आत्मा मनो यस्य तथाभूतो धर्म एवात्मा यस्य तथाभूतो वा क्षत्रियः पृथिवीपतिः राजा आसीत् । अस्तिधात्र पृथिवीपतित्वेनैव सयध्यते नैव पुनर्युमरसेनेन । १ भद्र (क) २ मदस्या. शृणु देवर्षे मां वै योऽनया मृतः (क) ३ सदेर तस्य (फ. न. म.) ४ नास्तीद कपुरतके । ५ देशेषु (च) - ·२१२ भीमहाभारते [अध्यायः व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां चेत्यचोदयात् ।। ३६ साजभवाद्य पितुः पादौ प्रीडितव मनस्विनी । पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ।। ३७५ सा हमें रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता । तपोवनानि रम्याणि राजपणां जगाम ह ।। ३८ मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम् । वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ।। ३९ एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्ग नृपात्मजा । कुर्वती द्विजमुख्यानां तं तं देशं जगाम ह ॥ ४०. इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वणि पतिव्रतामाहात्म्यपणि सावित्रीस्वयंवरे द्विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । त्रिनवत्यधिकद्विशततमोध्यायः । मार्कण्डेय उवाच । अथ मद्राधिपो राजा नारदने समामतः। देश एतदस्या अनुयान भववित्याज्ञापयामास । गम्यतामिति अबोदयत् मेरितवाश्च । अनुयाना च रक्षणार्थ पश्चाद्गमनम् । (३७) मेति । मनस्विनी प्रशस्त मनोऽस्त्यस्याः सा साविधी अभिवाद्य नमस्कृत्य पितुः वचन आज्ञाय आशात्वेन स्वकृित्य आविचारित यथातगा निजंगाम वरान्वेषणाथै निर्गतवती। (३८) सेति । हैम हेनो विकार सुवर्णमयामित्यर्थः । आस्थाय अधि. डाय । स्थविरै दैः साचपैर्वृता परितृता । राजपणा राजानश्च ते अपयश्य तेषां पानप्रस्थाश्रमे वर्तमानाना राज्ञामित्यर्थः । हकारः पादपूरणे । (३९) मान्यानामिति । मान्याना समानार्हाणा मृद्धानाम् । अभ्यगच्छत उपगतवती । आर्षमात्मनेपदम् । (४०) एयमिति । एय यथा वनान्यभ्यगच्छत् तथा । सर्वेषु मध्येमार्ग मामादितेपु निखिलेषु तीथेषु शििभजुटाम्बुपु नद्यादिस्यानेषु द्विजमुख्यान ब्राह्मणश्रेष्ठम्यः । शेपे पछी | धनोत्सगै द्रव्यदान कुर्वती ।' अवतारपि. जुष्टाम्बुपात्रोपाध्यायमन्त्रिपु' इति तीर्थशब्दार्थेषु मेदिनी । इति श्रीसावित्र्युपाख्यानव्याख्याया वालपोधिन्या विनवत्यधिर- द्विशततमोऽध्यायः। (१) अयेति । अय सावित्रमियामोत्तरम् । मद्राधिपो मद्रदेशाधिपती राजा अश्वपतिः । नारदेन मुमिना समागतः सगतः सन् कयायोगेन कथा- १ मनुयाना (च.)२ वस्पिनी (क) ·२९४] सावित्र्युपाख्यानपर्व। २२३ उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ॥ १ ततोजभगम्य तर्थािनि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा । आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मान्त्रभिः ॥२ नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभा उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवादनम् ॥ ३ नारद उवाच-- क गताऽभूत्सुतयं ते कुतश्चैवागता नृप । किमर्थ युवती भर्ने न चैनां संप्रयच्छसि ।। ४ अश्वपतिरुवाच- कार्येण सल्वनेनैव प्रेपिताथैव चागता। ऐतस्याः शुणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ॥ ५ मार्कडेय उवाच-- सा घहि विस्तरणेति पित्रा संचोदिता शुभा। दैवतस्येव वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत् ॥ ६ साविन्युवाच- आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः । सबन्धन सभामध्ये उपविष्टः । तेन साक कथाः कुर्वाण उपविष्ट आसीदि. त्यर्थः । हे भारत युधिष्ठिर ! (२) तत इति । ततोऽश्वपतेरुपवेशनानन्तर । सावित्री मन्निभिः सह पितुर्वेश्म गृह आजगाम । (३) नारदेनेति । नारदेन सह आसीन उपविशन्त उपविष्टमिति या- वत् । आस्तेलटः शानचि 'ईदास' इतीत । उभयोयोः पितुर्नारदस्य च पादाभिवादन पादयोः प्रणामं चके। (४) केति । हे नृप अश्वसेन बुत, कस्मात्प्रदेशात् युवती तरुणी सती । यौतेः शत्रन्तान् डीपि रूपमिदम् । तच रूढ्या तरुणीमाचष्टे । 'यु- वती युवतिः समे' इति द्विरूपकोशे श्रीहर्षः ( १४३))। एना भत्रे पत्ये किमर्थ न सप्रयच्छसि न ददासि । दाणो लटि 'पाने' त्यादिना यच्छादेशः । (५) कार्येणेति । अनेन पतिसवन्धिनैव कार्येण हेतुभूतेन प्रेषिता । यः अनया वृतः तमिति शेषः । भर्तारं एतस्याः अस्याः सकाशात् शृणु । (६) सेति । विस्तरेण ब्रूहि इति पित्रा सचोदिता सम्यक् प्रेरिता दैवत- स्येव सस्य पितुरित्यर्थः वचन प्रतिगृह्य अड्गीकृत्य इद वक्ष्यमाण अत्रवीत्। (७) आसीदिति युमत्सेन इति ख्यातो धर्मात्मा में आत्मा मनो यस्य तथाभूतो धर्म एवात्मा यस्स तथाभूतो वा क्षनियः पृथिवीपतिः राजा आसीत् । अस्तिधात्र पृथिवीपतित्वेनैव सभ्यते नैव पुनर्युमत्सेनेन । १ भद्र (क) २ तपस्याः तु देवर्षे भर्ता वै योऽनया ः (क) ३ तदेव तस्य ( फ. न. म.) ४ नास्तीद कपुरतके । ५ देशेषु (च) ·[अध्याय भीमहामारये २२४ . शुमलेग रतियात पशापान्धो यभून ६॥ ७ विनष्टचा उपस्तस्य यालपुत्रस्य भागत । गामाया तं राज्य दिऽस्मिन्पूर्ववैरिणा !! ८ स यालवरमया सधि भार्या प्रस्थितो धनम् । महारण्य गाथापि गपस्तंपे महामत ।। ९ सस्य पुत्र पुरे जात सवृद्धश्च तपोरने । सत्यवाननुरूपो में भर्तति मनसा वृत ॥ १. नारद उवाच- अहो यत महत्पाप मारिया नृपते वृतम् । अजानन्या यदनया गुणयान्सत्यवान्यून ॥ ११ पश्चात् पृथिवीपतित्वमायन तर रियतापि पाते। हवार पादपूरणे । साल्पदेशाध काम्परादुदीच्या दिश्यासीदेति प्रतीयते । सिन्धूना हिरामा जपद्रय माल्या गटामध्येमार्ग काम्पके तृणपि दोराममे द्रौपदी दृष्ट्या पजहारेति द्रौपदीहरणपर्वयुपवर्णितम् । विध काम्यक दक्षिणेत वर्तते । (८) पिनटेति । दिन पशुप पिनटे चभुपी यस्य तथाभूतस्य पालपु त्रस्य राल पुनो यस्य तथाभतस्य च धमितो शानिनो गुमसेनस्य । अ. मिन्द्रेि प्रतीकारानमे विनसमये । पूर्ववैरिणा मागेव शत्रुतामापने केनापि सामीप्येन हेतुमा समीपयर्तित्वादिति भाव । समिन्तति पाठस्तु माधुतरः । सीम तेन एतनामा भूपेन । एपा किल राक्षा नीतियत्परेपा छिद्रमालोक्य प्रहर तीति । (१) स इति । स अपहतराज्यो द्युमत्सेन । पालपरसया पालो माल्ये वर्तमाो यस पुत्रो यस्यास्तयाभूतया भार्यया साध सह । महामत महाति प्रतानि नियमाचा द्रायणादयो यस्य तथाभूत सन् । तप तेपे समाचारपर्थ । तप कर्मको हि तपतिराचारार्थ एव सदृष्ट इति । (१०) तस्येति । पुरे नगरे जात उत्पन्न तपोवने तपस समन्धि य रण्ये सवृद्ध । एतेन नागरिकल च पुण्यशीलत्व चास्मिन् गम्यमान वरणाहतामेतस्य द्योतयति । सत्यवान् मे मया अनुरूपो भर्ता इति मनसा करणभूतेन वृत। (११) अहो इति । अहो यतेति सेदे । 'अहो वत महापाप कर्नु व्यवसिता वयम्' इति गीता । अजान येति अशाामेवान हेतुरिति द्योत्य ते । आर्पो नुम्। पाप अनिष्ट कर्म सयावरणरूपम् । वैधव्यतनकत्यात्तस्यति भाव । 'पापमनिष्टे' इति क्ल्पद्रुम । गुणवार सद्गुणशाली । एप च वरणे हेतु । (१२) सयवच्छब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाचष्टे सत्यमिति । यथेति तथा १ सीमनेन (च) २ वै (च) ·, २९४] '. साविश्युपाख्यानपर्व । २२५ सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते । तथाऽस्य ब्राह्मणाश्चक्रुनौमतत्सत्यवानिति ॥ १५ यालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयांन् । चिन्नेपि विलिसत्यश्वांश्चित्राश्व इति चान्यते १३ राजोवाच- अपीदानी स तेजस्वी युद्धिमान्वा नृपात्मजः । क्षमावानपि वा शूरः सत्यवान्पितृवत्सलः ॥ १४ नारद उवाच- ... . विवस्वानिव तेजस्वी वृहस्पतिसमो मतो ... " शब्दबलालभ्यते यथा यस्मात् । तथा तस्मादित्यर्थः । सत्यवानित्येतत् अस्य द्युमरसेनपुनस्य नाम चकुः कृतवन्तः सत्यवानदि नामकरणे कृत नामेत्यर्थः । यत्पुनीरतमसो सत्ववानित्येवास्य नाम सदृश्यते तदेतल्लेख- फप्रमादमूलकमेव । (१३) अथास्य लौकिक नामान्तर च तर प्रवृत्तिनिमित्त चाह बाल स्येति । अस्य सत्यवतो बालस्य वाल्ये वर्तमानस्य अश्वाः प्रियाः । एप च मृन्मयाश्वकरणे चित्रेऽश्वलेसने च हेतुः । करोति कृतवानित्यर्थः । मृन्मयान् मृदो विकारभूतान् । 'नित्य वृद्धाशरादिभ्य ' इति मयट् । नत्वस्यासिद्ध- त्वान्न णत्वम् । विलिखति आलिसतीत्यर्थः । अत इति शेषः । चित्राश्वः चिनभूता अश्वा यस्य तथाभूतः । द्वितय हि वाच्य चित्रपदस्य मूर्तयश्च मृदा. दिमय्य आलेख्यानि चेति उमयावधाश्वनिर्माणाचित्राश्व इति सौतस्येति भावः। (१४ ) किंतावद्दुरुन्नेय एवं कोपि दोषः सत्यवद्वरणहेतुः किया शक्योऽपि विज्ञातुमुपेक्षितः सारित्र्यति जिशासमान' पृच्छति अपीति । इदानी अतिक्रान्तबालभावे समय इत्यर्थः। तेजस्वी 'अधिक्षेपापमानार्देः प्रयु- तस्य परेण यत् । कालात्ययप्य सहन तत्तेजः समुदाहृतम् ' इत्येवमुक्त तेजो. ऽस्त्यस्य तथाभूतः । विक्रमशाली वा । ' तेजो दीप्तौ प्रभावे च स्यात्पराक्र. मरेतसोः। ' इति ह्याभिधानिका आचक्षते । वस्तुतः पुनरत्र दीप्तिशालीत्येव तेजस्विपदस्यार्थः। उत्तरानुराधात् । पितृवत्सलः पित्रोत्सत. निग्धः । पितृ- पद चाकशेपेण मातापितृवाचि । 'निग्धस्नु वत्सल इत्यमरः। (१५) विवस्वानिति । विवासि रश्मयः सन्त्यस्य स विवस्वान्सुर्य इय। 'तसौ मत्वर्थ ' इति भत्वास रुत्वम् । मतो बुद्धिविषये वृहस्पतिः मुराणा- माचार्य इव । स हि बृहत्या वाचः पतिरिति । पारस्करादिपु निपातनात्सा. धुः। 'माग्वै वृहती तथा एप पति ' रिति च्छान्दोग्योपनिषत् । महेन्द्रो देवेन्द्रः । ' भूतेन्द्रभारतेशात्प्राइमहच्छन्दो निरर्थकः' इति केशवमिश्रः। । इदि परमेश्वयं इसतो निष्पमस्याभिधयैव देवाधिपतियाचित्तादिन्द्रशन्दस्य महन्छन्दोऽप्र निरर्थक इति तदीयोऽभिप्रायः । सामान्यतरतावच्छष्ठयाचि - ·२२६ भीमहाभारते अध्यायः - महेन्द्र इव पीरेश्य वसुधेव क्षमान्वितः ॥१५ अश्वपतिरुवाच। अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यचापि सत्यवान् । रूपवानप्युदारो वाऽप्यथवा प्रियदर्शनः ॥ १६ नारद उवाच-- सांकृते रन्तिदेवम्य स्वशक्त्या दानतः समः । प्राह्मण्यः सत्यवादी च शिनिरीशीनरो यथा ।। १४ तया प्रयुज्यमानत्वमवेक्षमाणा इन्द्राब्दस्य प्रयुञ्जते महन्छन्दमन मापाविद इति स्थितिरेपा । वसुधा पृथिवीव क्षमान्वितः सहिष्णुतायुक्तः । (१६) अपीति ! अपीति प्रश्ऽव्ययम् । दाता दानशीलः । ददाते- स्ताच्छीलिकस्तृन् । ब्रह्मण्यः ब्रह्मभ्यो ब्राहाणेभ्यो हितः।' सलवये ' त्या- दिना 'तस्मै हितमित्यर्थे यत् । अव च ब्रह्मशब्दो ब्राहाणमानवाचीति भा- प्यम् । उदारः महान् दक्षिणो या । 'उदारो दातृमहतोदक्षिणेऽप्याभधेय. वत् ।' इति मेदिनी । प्रियदर्शनः प्रियं दर्शन साक्षात्कारो यस्य तथाभूतः अपि अस्ति वेति प्रश्नः । (१७)सांकृतेरिति । साकृतेः संकृातपुत्रस्य । बाह्यादेराकृतिगणत्वात्सं- कृतिपदादपत्यार्थ इम् । आपत्वाद्वा साधु । रन्तिदेवस्य एतन्नाम्नः 'तुल्या!रतु- लोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्' इति पष्ठी। समः सदृशः। दानतः दानकर्माण आधादित्वात्तसि ससम्पथे । रन्तिदेवश्चातिमान दानशूर इति पुराणेषु च भारते चोपवर्णितम् । ' सहस्र तुम्यमित्युक्त्वा ब्राह्मणान् सप्रपद्यते । अन्वा- हापिकरण द्रव्यापकरण च यत् ।। घटा. पाच्यः कटाहानि स्थाल्यश्च पि ठराणि च । नास्ति किञ्चिदसौवर्ण रन्तिदेवस्य धीमतः।' इति महाभारते शान्तिपर्वाणि । 'स्रोतोमा भुवि परिणता रन्तिदेवस्य कीर्तिम् । ' इति का- लिदासः । औशीनर उशीनरस्यापत्य शिपि. एतन्नामा भूपः । अयमेव शि- विरपि । यवयोः सावया॑त् । औशीनर इति शियादेराकृतिगणवादण् ।। शिविः किल महाभागः कमपि जिधरसुना श्येनेनानुगम्यमान कपात परित्रा- णार्थमात्मनोऽकमुपागतमवैशिष्ट । श्येनोऽप्यनुपदमेवागतो दीयतामेतन्मे मक्ष्यमित्यभाषिष्ट ! राजा तु शियि. शरणमनुप्रास कपोतमन्तरा यत्किमपि वा दास्यामीति प्रत्यवदत । ततः दयेनः कपोतोन्मत राज्ञी मास ययाचे। राजा च तुलायामेकतः कपातमारोन्यान्यतः स्वयमेव स्वशरािदुकृत्त मास न्यक्षप्सीत् । नैर पुनस्तत्कपोततुल्यतामापेदे । अन्ततस्तु राजा स्वयमेव तुलामारूढवान् । ततश्च गगनात्कुमुमवृष्टिः समपतत् । श्येनश्व प्रकटीकृ. स्यात्मनः पारमार्थिकामन्द्रस्वरूप राश आशिषः प्रायच्छत् । कपोतोऽप्यग्न्याः रमना प्रादुर्भूय राजान प्रशसेत्यग्निपुराणागता कयाऽत्रानुसया । . १ रथ (च) ·२२७ २९४] खाविन्युपास्यानपर्व । ययातिरिव चोदारः सोमवप्रियदर्शनः । रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां घुमत्सनसुतो बली ॥ १८ स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः । से मैत्रः सोनसूयश्च स हीमान्ध्रतिमांश्च सः ।। १९ नित्यशश्चार्जवं तस्मिस्थितिस्तस्यैव च ध्रुवा। संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धश्च कथ्यते ॥ २० अश्वपतिरुवाच- गुणैरुपेत सवैस्तं भगवन्प्रब्रवीपि मे । (दोपानप्यस्य मे भूहि यदि सन्तीह केचन ।। २१ नारद उवाच- एक एवास्य दोपो हि गुणानाकम्य तिष्ठति । . (१८) ययातिरिति । ययातिः पुरोः पिता । सोमवचन्द्रयत् । अ- विभ्यां अश्विनीकुमारापेक्षया अन्यतमः अत्यन्त भिन्नः । ततोऽप्यतिमान. मेय सुन्दरत्वादिति भावः । अश्विनौ च सौन्दर्य प्रथिततमौ देववैद्यौ । एप च शब्दो नित्यं द्विवचनान्तः । द्वित्यात्तयोः । (१९) स इति । सः स एवेत्यर्थः सवै वाक्य सावधारणामिति न्यायात् । एवमुत्तरत्राप्यन लोके। दान्तो दमविशिष्टः । दमश्च बाह्येन्द्रियनिग्रहः। मृदुः साम्बस्वभावः । जितेन्द्रियो निगृहीतान्तःकरणः । अनेन्द्रियशब्दो मनोमान. यचनो दमेन वालेन्द्रियनिग्रहस्योक्तत्वात् । भैनः मैत्रीविशिष्टः सर्वच मिन. तया वर्तमान इत्यर्थः । 'मित्रभावो भैत्री मिनतया वर्तते' इति 'भैत्रः करुण एव च ' इति श्रीमद्भगवद्गीतापद्य ( १२।१३) भाष्ये श्रीशकरा- चार्याः । 'भैलो नाहाण उच्यत' इति श्रीमनुवचनव्याख्याया "मित्रमेव मैत्र इति स्वार्थेऽग्' इति मेधातिथिः । अनुसूयः असूया परगुणेषु दोषारोपः स नात्यस्मिस्तयाभूतः । 'गुणान गुणिनो हान्त स्तौति मन्दगुणानपि । नान्यदोपेषु रमते सानसूया प्रकीर्तिता।' इति वृहस्पतिः। धृतिः संतोपः। (२०) नित्यश इति । नित्यशो नित्य आर्जव माजुता सारल्यं शाम्यविपरीतो गुणः तस्मिस्तस्मिवेत्यर्थः । स्थितिमर्यादा । हतीति शेष: इति तपोटैस्तपसा वृद्धः शीलेन सदाचारेण वृद्धश्च सक्षेपतः कथ्यते । (२१) गुणैरिति । इह अस्मिन्सत्यवति । यदि सन्ति तदति शेषः। मे मह्यम् । (२२) एक इति । दिशन्दोऽधारणे । गुणानाक्रम्य अभिभूय । तेन १ सः परं स वदान्यः तेजस्वी धीमाश्चैव क्षमान्वितः । इसधिया कपुस्तके। २ सन्भरः (क) ३ तिमान् (क. म. ग.) ४ धृतिस्तत्रैव (क) ५ भगवान्प्रनीति (ब) ·२२८ भीमहामारते [ अध्यायः + -- म स च दोपः प्रयत्नेन न शक्यचातिवर्तितुम् ।। २२ एको दोपोऽस्ति नान्योऽस्य सोधप्रभृति सत्यवान् । संवत्सरेण क्षणियुदेहन्यासं करिष्यति ।। २३ राजोवाच-- एहि साविति गच्छस्व अन्यं वरय शोभने । तस्य दोपो महानेको गुणानानाम्य च स्थितः ।। २४ यथा मे भगनानाह नारदो देवसईतः । संवत्सरेण सोऽल्पायुदहन्यासं करिष्यति ॥ २५ सारित्र्युवाच- सकर्दशो निपतति सकृत्स्न्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति भीण्येतानि सकृत्सकृत् ।। २६ गुणानामप्यनादरणयिपक्षे पातनेन नैप्पल्यादिति भावः । अतिवर्तित अतिक्रमितुम् । (२३ ) एक इति । दोपः कन्यामदानानहत्यप्रयोजको धर्म इत्यर्थः । दोपान्तरस्यायन्ताभावविनिवेदनायासौ पुनरातः । दोषमाचष्टे अद्यप्रभृति वर्तमानाद्दिवसात्प्रभृति सवत्सरेण क्षीणायुः सन् देहन्यास देहत्याग करि- प्यति मरिष्यतीत्यर्थः। (२४ ) नारदवचनतः सावित्र्याः प्रतिनिवर्तनकामुकोऽधपतिः प्रेरै नामात्मनः समीपमाहूय घरान्तरान्वोपणे प्रवर्तयति । एहीति । आगमनो- त्तर प्राह गच्छस्वैति । आर्पमात्मनेपदम् । ' गच्छ त्यमिति पाउस्तु साधुतमः । शोभन इति अल्पायुषे प्रदानस्यात्यन्तमनाचतत्व द्योतयति । अन्यस्य वरणे हेतुमाह तस्येति । चकारी हेत्वर्थः । (२५) दोषस्वरूपमाह । देवसकृतो देवैः सत्कार प्रापितः । नारद आह प्रवीति । एतेन श्रद्धेयता दोषास्तित्वस्य द्योत्यते । (२६) 'अप्रदाता पिता याच्य' इति धर्मशास्त्रवचसा वरवरणे प्रय तैयतः पितुः समाधानाय धर्मशास्त्रीय वचनमेव किंचिद्विपरिवर्य प्रतिवचन- तयोफ्न्यस्यति समादिति। मनुसहितापानवमाध्याये सतचत्वारिंश पद्यामिदम् । 'ससकृ'दित्यन पुन' 'सता सहाद 'ति मनुवचने । अंशः पिनादि धनविभागों धर्मतो विहितः सहत् सकृदेव । सवै वाक्यं साधारणमिति न्यायात् । निपतति भवति । इत्यमेव हि व्याचष्टे कुलूकः । कन्या सकृदेव मदीयते । सकृमदत्तायाः पुनर्दान नास्ती रथ । कन्याभिनेऽव्यय धनादौ ददामीति सकृदेवाह वदति दालेयर्थात् । यद्ददानीत्येकदा प्रतिभूत तत्र पुनः पचनान्तरेणापरस्मै दातु युक्तमित्यर्थः । एतानि त्रीणि सत्पादकैक्वारमेन भानन पुनरधिक्वारमित्यर्थः । 1 शयमतिवर्तितुन् ( क. न. म.) शक्य अतिवतिनुम् ( 1 ) २ गच्छ स्वै (1) ३ ससन (च ·२९४] साविम्युपास्पानपर्व । दीर्घायुरथवाऽल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽ पि वा। . सकृद् वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ॥२७ मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते । क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः ।। २८ नारद उवाच- स्थिरा बुद्धिनरश्रेष्ठ साविल्या दुहितुस्तव । नेपा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन ।। २९ नान्यस्मिन्पुरुपे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः। प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव ॥ ३० राजोवाच- अविचाल्यमेतदुक्तं तथ्यं च भवता वचः । करिष्याम्येतदेव च गुरुर्हि भगवान्मम || ३१ (२७) तत. किमित्याह । दीर्घायुरिति । दीर्घायुष्ट्यस्य सगुणत्वस्य चात्मनः समतत्वादादितो निर्देश. { पराभिमततया त्वन्ययोः परस्तादिति योध्यम् । मया भी सरदृतः स्वीकृतः । भर्तुश्च स्वीकारस्तस्मा आत्मनो दानम् । तचैकवारमेव भवतीति धर्ममर्यादेति प्राह न द्वितीय वृणोतीति । धर्मविरुद्धस्यादिति भाव । तदाह मनु. 'न द्वितीयश्च साध्वीना कचिद्भों. पदिश्यते ' इति । (२०) इतश्च न मयाऽन्यो वरीतु शस्य इत्याह मनसेति । आदित- स्तावद्य. फोऽप्यों मनसा निश्चीयते तत. परमसावुच्यते तदनु च कार्या- स्मनाऽसौ परिणम्यते । तदन सर्वत. पूर्वभाविनो मनस एवोत्तरप्र कारण- तया विना च मनस. प्रति क्रियाया अनुत्पादान्मम च मनसोऽन्यन प्र. तेरभावान्नान्य भर्तारमहगीकर्तु प्रभवामीति भावः । ततः तस्मायस्मादार- क्रिययोनिपत्तिस्तदेकायत्ता तस्मादित्यर्थ. । प्रमाण एकान्ततः समाननीय. मनुलधनायमित्यर्थः। (२९) स्थिरेति । बुद्धिनिश्चयः । धर्मर्मिणोरभेदोचारात् । अस्मात् धर्मात् धर्मरूपारसत्यवद्वरणात् कथंचन केनापि प्रकारेण । (३०) गुणवते कन्यका प्रतिपादनीयेत्येप हि धर्मः । गुणवाश्च स. स्यानिति युक्तमेवारी प्रदानमेतस्य इत्याचिख्यासुः सत्यवतो गुणवत्ता माह । नेति । वैकारोऽधारणे । प्रदान सत्यवत इत्यर्थात् । मे मह्य रोचते। रच्यांना प्रीयमाण ' इति सप्रदानत्याच्चतुर्थी ! (३१) अविचाल्यमिति । अविचात्य विचालयितुमशक्य न्याय्यत्वा. दिति भावः । विचालन चान्ययाकरणम् । तथ्य सत्य प्रमाणभूतमित्यर्थः । गुरुः उपदेष्टा । अनतिरमणीयो गुरोगदेश इति भावः । १ भगरता (च) २ ये(च) ·श्रीमहाभारते [ अध्यायः - नारद उवाच- अविष्मस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव । साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः ॥ ३२ मार्कण्डेय उवाच- एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः । राजाऽपि दुहितुः सज्ज वैवाहिकमकारयत् ॥ ३३ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि नारदानुमतौ त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । . * मार्कण्डेय उवाच- अथ कन्यादाने स तमेवाथै विचिन्तयन् ।। समानिन्ये च तत्सर्व भाण्डं वैवाहिकं नृपः ॥ १ (३२) अविधमिति । तव दुहितु: कन्यायाः प्रदाने विवाहविषये अविघ्न विघ्नस्याभाव. अस्तु । अर्थाभावेऽव्ययीभावः तावादति वाक्याल कारे । साधयिष्यामि गमिष्यामि । 'प्रायेण ण्यन्तकः साधिमेरेर्थे प्रयुज्यते। इति दर्पणम् । न चैतन्नाटयमानविषयकमिति भ्रमितव्यम् । लोकेनप्रयुज्य- मानानां नाटये प्रयोगासभावात् ! ' साधयामो वयम् ' इति शकुन्तला। (३३) एवामिति । 'स आकाश उत्पत्य आकाश उत्पतन कृरवेत्यर्थः । विदिव स्वर्ग । तृतीय हि तद्दिव लोक इति । सख्यायचना हि शब्दा वारी विषये पूरणार्थतामप्यापद्यन्ते । अत एव हि प्रयुअते कवयः ‘विभाग. पामु निशा' इत्यादि । वैवाहिक विवाहसंबन्धि सम्भारजातम् । इति श्रीसावित्र्युपाख्यानव्याख्याया विनवत्यधिाद्विशततमोऽध्याय.। *मार्कण्डेयः मृगोर्मुने. पौत्रो मृकण्डोर्नाम मुने पुन.। मृकण्डशब्दात् 'शुभ्रादिभ्यश्च ' इति दक् (एयः)। एप फिल चिरजीवीत्याख्यायते । एतद्विषये च नानाविधा- क्या. पाशनारसिंहादिषु पुराणेषु सदृश्यन्ते । (१) अथेति । त नारदोत्तमथ अल्पायु सत्ययानित्येतद्रूपं विचिन्त यन् नृपो राजाश्वपति कन्याप्रदाने कन्यायाः प्रदानानमित्तम् । वैवाहिक विवाहसबन्धि भाण्ड भूपणादिकमुपकरणाजातमिति यावत् । माण्ड पारे यणिरमूलधने भूपाश्वभूषयोः।' इति मेदिनी । समानिन्ये समोलतवान् एकीकृतयामित्यर्थ । सपूर्वको बानयतिः समेरने । समानयतुल्यगुण यधूपर चिरम्य याच्यन गतः प्रजापतिः' इति शकुन्तला । १३ ()२ प्रदानाय वैराहिमचि तयर (प) ३त (च) ·२९४] गविन्युपाख्यानपर्व । ततो वृद्धान्द्विजान्सर्वानृविजः सपुरोहितान् । समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ॥२ मेध्यारण्यं स गत्वा च घुमत्सेनाश्रमं नृपः । पद्धयामेव द्विजैः साध राजाएँ तमुपागमत् ।। ३ तत्रापश्यन्महाभागं सालवृक्षमुपाश्रितम् । कौश्यां वृष्यां समासीनं चक्षुहीनं नृपं तदा ।। ४ स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथाऽर्हतः । वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ।। ५ तस्याय॑मासनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित् । किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत् ६ (२) तत इति । वृद्धान् ज्ञानेनेत्यर्थः।' यो वै युवा यधीयानस्त देवाः स्थविर विदुः । ' इति स्मृति । वयसा ज्येष्ठान्वा । ऋत्विज याजकान् । वृताः कुर्वन्ति ये यशमृत्विजो याजकाश्च ते।' इति कात्य । ऋतुपु यजन्ति ऋत्विजः। 'त्यिग्दधृ' गित्यादिना किन्। मपुरोहितान् पुरोहितसहितान् । पुरोहिताश्च 'वेदवेदाङ्गतत्त्वको जपहोमपरायण । आशीर्वादवचोयुक्त एप राजपुरोहित । इति चाणाक्योऽत्तलक्षणा । पुण्ये पवित्र शुभफलदायिनीत्यर्थः । (३) मेध्यारण्यमिति। सोऽश्वपति । मेध्य पवित्र अरण्य मेध्यारण्यम् । 'पूत दविन मेध्य थे' त्यमर । धुमत्सेनाश्रम सत्यवत पितुगश्रमम् । पद्भधा मेव न तु बाहनादिनेत्यर्थः । राजर्षि राजानमृपि क्षत्रियकुलोत्पन्नमृषिमित्यर्थः । (४) तनेति। तनाश्रमे । महाभाग महान् भागो भाग्य यस्य तथाभू- तम् । सालवृश्च साल 'सालई ' इति ख्यातो वृक्षविशेषस्तमुपाश्रितम् । कौश्या कुशाना दर्भाणामिय कौशी दर्भविनिर्मितेत्यर्थ तस्या वृध्या आसने । 'प्रतिनामासन बृषी' इत्यमर । वृपात्यप्यत्र । ध्रुवन्तः सीदन्ति (उपवि. शन्ति) अस्या वृषी । पृषोदरादित्वात्साधु । समासीन सम्यगुरविष्टमित्यर्थः। (५)स इति । यथार्हतः यथायोग्यम् । अहशब्दो भावप्रधान' । याचा मुनियतः अ यन्न नियन्त्रितः । नियन्त्रितयाणीक इत्यर्थ प्रकृत्यादि- स्वानृतीया । विनयानुकूलत्याद्वामियन्त्रणस्य | आत्मनिवेदन आत्मवृत्तनि- वेदनम् । आत्मशन्द आत्मवृत्तान्ते लाक्षणिक । (६) तस्येति । धर्मवित् धर्मवेत्ता । एतचाध्यादिदानस्यौचित्य द्योतयति । - तस्य अश्वपतेः। शेपे षष्ठी । अश्वपतय इत्यर्थः । अयं पूजोपचारार्थ गन्धपुप्पा. क्षतादिमिश्रित वारि । 'अयमय पाय पादाय वारिणे' इत्यमरः । अर्धे पूजोपचार इति महेश्वर. । गा धेनु आवेय दपेत्यर्थः । अभ्यागताय किल धेनुः प्रतिदनीयेत्याचारोऽय प्राचाम् । राजा द्युमत्सेनः राजानमश्वपतिम् । अत्रवीत् अपृच्छदित्यर्थः। .१ प्रविसम्म (क.)

·२३० भीमहाभारते [ अश्याय: नारद उवाच- अविधामस्तु साविन्याः प्रदाने दुहितुस्तव । साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः ॥ ३२ मार्कण्डेय उवाच- एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारदलिदिवं गतः । राजाऽपि दुहितुः सज्जं वैवाहिकमकारयत् ।। ३३ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि नारदानुमतौ त्रिनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । चतुर्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच- अथ कन्यादाने स तमेवाथै विचिन्तयन् ।। समानिन्ये च तत्सर्व भाण्डं वैवाहिक नृपः॥१ (३२) अविघ्नमिति । तव दुहितुः कन्यायाः प्रदाने विवाहविषये अविघ्न विघ्नस्याभावः अस्तु । अर्थाभावेऽव्ययीभावः तावादिति याक्याल कारे । साधयिष्यामि गमिष्यामि । 'प्रायेण ण्यन्तकः साधिर्गमेश्य प्रयुज्यते। इति दर्पणम् । न चैतन्नाटधमानविषयकमिति भ्रमितव्यम् । लोकेवप्रयुज्य- मानानां नाटये प्रयोगासभावात् । ' साधयामो वयम् ' इति शकुन्तला | (३३) एवामिति । 'ख आकाश उत्पत्य आकाश उत्पतन कृरवेत्यर्थः । विदिय स्वर्ग । तृतीय हि तद्दिव लोक इति । सख्यावचना हि शब्दा वृत्ति विपये पूरणार्थतामप्यापद्यन्ते । अत एव हि प्रयुञ्जते कययः 'निभाग- पासु निशासु ' इत्यादि । वैवाहिक विवाहसंबन्धि सम्भारजातम् । इति श्रीसावित्र्युपाख्यानव्याख्याया विनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः। + कमाई डेयः भृगोर्मुनेः पौनो मृण्डोनर्नाम मुनेः पुत्र.। मृकण्डशन्दात् 'शुभ्रादिभ्यश्च ' इति दक् (एय')। एए किल चिरजीवतियाख्यायते । एतद्विषये च नानाविधा. कथाः पाद्मनारसिंहादिषु पुराणेषु सदृश्यन्ते । (१) अथेति । त नारदोत्तमयं अल्पायु सययानित्येतद्रूप विचिन्त यन् नृपो राजाश्वपति कन्यामदाने कन्याया. प्रदानानमित्तम् । वैवाहिक विवाहसन्धि भाण्ड भूषणादिवमुपकरणाजातमिति यावत् । यणिष्टमूल धने भूपाश्वभुषयोः।' इति मेदिनी । समानिन्ये समलितवान् एकीकृतवानित्यर्थ । सपूर्वको बानयतिः समेल्ने । समानयरगुल्यगुण यधूपर चिरस्थ यायन गतः प्रजापतिः। इति शकुन्तला । १ रा (घ) २ प्रदानाय वैवाहिकमचिन्तयन् (घ) ३. (च) माण्ड पात्रे - .

·२९४] सावित्र्युपाख्यानपर्व । ततो वृद्धान्द्रिजान्सर्वानृविजः सपुरोहितान् । समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ॥२ मेध्यारण्यं स गत्वा च शुमत्सेनाश्रमं नृपः । पद्धयामेव द्विजैः सार्ध राजार्प तमुपागमत् ।। ३ तत्रापश्यन्महामार्ग सालवृक्षमुपाश्रितम् । कौश्यां वृष्यां समासीनं चक्षुहीनं नृपं तदा ॥ ४ स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथाऽर्हतः । वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ॥ ५ तस्यायमासनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित् । किमागमनामत्येवं राजा राजानमब्रवीत् ६ (२) तत इति । वृद्धान् ज्ञानेनेत्यर्थः । 'यो वै युवाऽप्यधीयानस्त देवाः स्थविर विदुः । ' इति स्मृतिः । वयसा ज्येष्ठान्वा । ऋत्विज' याजकान् । वृताः कुर्वन्ति ये यजमृत्विजो याज काश्च ते।' इति कात्यः। मतुपु यजन्ति ऋत्विजः। 'विग्द' गित्यादिना किन्। मपुरोहितान् पुरोहितसहितान् । पुरोहिताश्च 'वेदवेदाङ्गतायत्रो जपहोमपरायण | आशीर्वादवचोयुक्त एप राजपुरोहितः।' इति चाणाक्योऽक्तलक्षणा' पुण्ये पविनेशुभफलदायिनीत्यर्थः । (३) मेध्यारश्यामिति । सोऽश्वपतिः । मेध्य पवित्र अरण्य मेध्यारण्यम् । 'पूत दवित्र मेध्य थे' त्यमरः । युमत्सेनाश्रम सत्यवत. पिराश्रमम् । पद्भधा. मेव न तु वाहनादिनेत्यर्थः । राजर्षि राजानमृपि क्षत्रियकुलोत्पन्नमृपिमित्यर्थः । (४) तोति। तनाश्रमे । महाभाग महान् भागो भाग्य यस्य तथाभू- तम् । सालवृक्ष साल: ' सालई ' इति ख्यातो वृक्षाविशेषस्तमुपाश्रितम् । कौश्या कुशाना दर्भाणामिय कौशी दर्भविनिर्मितेत्यर्थ तस्या वृध्या आसने । 'प्रतिनामासन यूपी ' इत्यमर । बृपीत्यप्यत्र । ब्रुवन्तः सीदन्ति (उपवि- शन्ति) अस्यां वृषी । पृषोदगदित्वात्साधु' । समासीन सम्पगुरविष्टमित्यर्थः । (५)स इति । यथार्हतः यथायोग्यम् । अहंशब्दो भावप्रधानः । वाचा सुनियतः अ यन्त नियन्नितः । नियन्त्रितवाणीक इत्यर्थः । प्रकृत्यादि- त्यातृतीया । विनयानुकूलत्वाद्वामियन्त्रणस्य । आत्मनिवेदन आत्मवृत्तनि- वेदनम् । आत्मशन्द आत्मवृत्तान्ते लाक्षणिकः । (६) तस्येति । धर्मवित् धर्मवेत्ता । एतचाादिदानस्यौचित्य द्योतयति । तस्य अश्वपतेः। शेपे षष्ठी। अश्वपतय इत्यर्थः। अप्य पूजोपचारार्थ गन्धपुष्पा. क्षतादिमिश्रित बारि। 'अयमर्याथै पाद्य पादाय चारिण' इत्यमरः । अर्घ पूजोपचार इति महेश्वरः । गा धेनु आवेव दत्त्वेत्यर्थः । अभ्यागताय किल धेनुः प्रतिपादनीपेत्याचारोऽय भाचाम् । राजा द्युमत्सेनः । राजानमश्वपतिम् । अग्रवीत् अपृच्छदित्यर्थः। 'विषमभ्य (क.) , .

·भीमहाभारते [मध्यायः 1 ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ॥ १६ सत्यवानपि तो भायो लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम् । मुमुदे सा च लब्ध्वा भर्तारं मनसेरिसतम् ।। १७ (गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा। जगृहे वल्कलान्येव वस्त्रं कापायमेव च ॥ १८ परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च । सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमादधे ॥ १९ श्वश्रू शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनाादीभः । श्वगुरं देवसत्काराचा संयमनेन च ॥ २० दासादि । राजाईमुपकरणमिति कलहमः । परिच्छाद्यतेऽनेनेति परिच्छदः । 'पुसि सशाया घः प्रायेणे' तियः । 'छादेऽन्युपसर्गस्ये ' त्युपधाहस्वः स्व स्वीयं, एवकारोऽत्र नातिसार्थकः । भवनमेवेति भिमक्रमो या। (१७) सत्यवानिति । सर्वगुणान्वितामिति मनसेप्सतमिति न प्राप्तो मोदे हेतुः। (१८)अप पावित्र्या भर्तृकुलानुरूपा वृत्तिमाह गत इति । पितरि गते सति । पितुर्हि समचमेय स्वीक्रियमाणो मुनिदारवेषः कदाचितरोदयेपि. तरामेति तद्गमनोत्तरमेव तत्स्योकारः । सर्वाणि आभरणानि अलफरणानि संन्यस्य त्यक्त्या ! कापाय कापायेण रागेण रक्त यस्त्रम् । 'तेन र रागात्' इत्यम् । जगहे गृहीतपती । महर्लिट् । परितेवादात्मनेपदम् । (१९) परिचारैरिति । परिचरणानि परिचाराः । परिचरणक्रियाः। भावे पम् । सेवाभिरित्ययः । गुगै. सद्गुणैः प्रभषेण विनयेन ।' माति फरणीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः' इत्युत्तरतरितम् । दमेन — विकारहेतुविषयप्त निधानेऽप्यविक्रियत्व मनसो दमन दम इति सनन्दपचनात् शीतातपादि- दन्दसहिष्णुता दम' इति गोविन्दराजः' इति मत्वर्यमुपापल्या (६-९२) युएफ: । सर्वकामार्पयामिः सयाभिः कामाभिः अश्वाराधमिलपितामि: क्रियामिः । सर्वप्र फरणे तृतीया । कामधन्दोऽष तदिपये लाशक्षिकः। सर्वेग तुष्टिं सतो आधे पवार जनगामासेपः ।' भापतियोः प्रयोग उमयोरामोदमोदय' इति विश्वगुणादर्शः । (२.) सामान्यतः पा सन्तोषजननमभिधाय विशिम्य श्वप्रभृतीनां गोषजननमा । समिति। म आमादनामः परिधानप्रमातीभः शरीरमतारः रीप पि | मलिते सोमनलमा पालन रामः सत्ताग: । फरणे पम् । भार रेशमाः देयनुस्ः बा गाभिः । धान: सामनेन निपल । कदाचिदप्रियमुस यस्यपि Haमामदानादयं याच मपमनम्। परंतोषदिर परेप संध: - - ·२३८ भीमहाभारते [अभ्याया -- अवैधव्याशिपस्ते तु साविश्यर्थ हिताः शुभाः । ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ॥ १२ एवभस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा । मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृहात्तपस्विनाम् ॥ १३ तं कालं तं मुहूते च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा । यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ।। १४ ततस्तु श्वश्रूश्वशुरादूचतुस्तां नृपात्मजाम् । एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ॥ १५ श्वभूधशुराधूचतु:- प्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया । आहारकाल: संप्राप्ताः क्रियतां यदनन्तरम् ।। १६ (१२) अवैधव्यति । विधवाया भावो वैधव्य तन भवतीत्यवैधन्य तस्य सबन्धिनीराशिषः । ऊचुः उक्तवन्तः । दत्तवन्त इति यावत् । (१३) एवमिति । ध्यानयोगपरायणा ध्यानरूपो योग एव परायण प्रधान आश्रयो यस्यास्तथाभूता प्राधान्येभीष्टाया देवताया ध्यानमेव • कुर्वा. जेत्यर्थः। ध्यान च यस्मिन्नमीष्टे देवनादौ मन आबध्यते तन प्रत्ययकतानता। तदाह भगवान् पतञ्जलि: 'तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम' इति । ध्यानस्य योगाङ्गत्वेऽपि योगत्वोक्तिरद्गाङ्गिनारभेदोपचारात् । मनसा प्रत्यगृह्णात् प्रतिगृहीतयती स्वीकृतरतीत्यर्थः । मनःशब्दयात्रा कृत्रिमत्वं बुद्धिपूर्वस्य वा स्वीकारस्याभिद्योतयति । एवविध एव हि स्थले करणतयोपन्यस्यते मनोयाची सन्दः । यथा 'हृदयेनाभ्यनुजातो यो धर्मस्व नियोधत ' इति मनुः । '(१४) तमिति । त सत्ययन्निधने हेतुभूत काल समय तत्र च त नारदनिर्दिष्टं मुहूर्त घटिकाद्वितय प्रतीक्षन्ती प्रतीक्षमाणेत्यर्थः । अनुदात्तेत्त्व. •लक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदे लटः दाता । 'उगितश्चे' तिटी) नारदवचः यथोक्त उक्तमनतिक्रम्य वर्तमान, अवश्यम्भावीत्यर्थः । चिन्त. यन्ती सती मुदुःसिता बभूवेति शेषः । (१५) तत इति । एकान्त आस्थिता आभितपतीम्। एप हि मनस एक- तानवार्थमाश्रयणीयो भवतीति। भरतसत्तम भरतारोमन्नेषु श्रेष्ठ युधिष्ठिर । (१६) प्रतमिति । यथा उपदिष्ट उक्त तथा तेन प्रकारेण तत् पारित समापितम् । साहारपालो भोजनसमयः । व्रतपारणाकाल इत्यर्थः। संप्राप्तः। ततो यत् अनन्तर करणीयामिति शेषः । तदिति यन्सलालम्पम । मोजामिति मार' । क्रियताम् ।

·. २९४] साविन्युपाख्यानपर्व । - सावित्र्युवाच- अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया ॥ १७ एप मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया मार्कण्डेय उवाच- एवं संभापमाणायाः साविन्या भोजनं प्रति । स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ।। १८ सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हास । सह त्वया गमिष्यामि न हि त्वां हातुमुत्सहे ।। १९ सत्यवानुवाच- वनं न गतपूर्व ते दुःखः पन्थाश्च भाविनि । प्रतापवासक्षामा च कथं पद्धयां गमिष्यास ॥ २० सावित्र्युवाच- उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रम । गमने च कृतोत्साहां प्रतिपेष्टुं न माऽहसि ।। २१ (१७)अस्तमिति । आदित्ये रयौ अस्त गते सति कृतकामया कृतः निर्व. तितः कामः अभिलपितोऽथों यया तथाभूतया भोक्तव्यम् | सकल्पो विचार इत्यर्थः । समयः प्रतिज्ञा । (१८) एवमिति । सावित्र्याः भोजन प्रति भोजनविषये एव सभा- धमाणायाः सत्याः । आर्षत्वादनादराभावेऽपि पष्ठी । सत्यवान् स्कन्धे भुज- शिरसि परशु कुठार आदाय गृहात्वा । आधायेति पाठ साधुः । विनि. भायेत्यर्थः । वन प्रस्थितः विनिर्गतः । (१९) सावित्रीति । तु किन्तु । आह ब्रवीति उक्तवतीत्यर्थः । एकः असहायः । गमिप्यामि आगमिष्यामीत्यर्थः । उपसर्गाणा द्योतकत्वात् । हि यस्मात् त्वां हातु त्यक्तु नसिहे । (२०)घनामिति । ते त्वया वन नगतपूर्व पूर्व न गतम्। 'भूतपूर्व चरडिवि. निर्देशासाधु । पन्थाः मार्गश्च दुःसो दुःखहेतुः । च किंच व्रतोपवासक्षामा रतस्य संवन्धिना उपवासन भोजननिवृत्त्या क्षामा क्षीणतामासा दुर्बलीभूतेत्यर्थः। क्षामेति 'क्षायोम' इति निष्ठायां तो मः । 'क्षाम क्षामकपोलमाननमि' ति शकुन्तला । पझ्या चरणाम्या कथ गमिष्यसि | वनगमनस्यानम्यस्तत्वात्तत्र न पयो दुःखकरत्यात्तत्रापि च तवोपरासक्षामत्यादरामय गमनमिति भावः । (२१) उपयासादिति । उपवासान् भोजनाभावाद्धेतुभूतात् मे ग्लानि दौर्बल्यकम्पकार्यानुत्साहादिप्रयोजको धर्मः न नास्ति । उक्ता फिल ग्लानि. दर्पणे विश्वनायेन 'रत्यायासमनस्तापपुत्पिपासादिसभया । ग्लानिनिष्प्राणता. कमकार्यानुत्साहतादिकत् ॥' इति । परिश्रमः वनगमनजन्यो नास्ति न भवि. व्यतीत्यर्थः। वर्तमान सामीप्ये भविष्यति लट् ।मामा प्रतिषेधुनिषेधुनाईसि १ समापमानाया साविम्या (1) - ·२४० भीमशमारते [अध्याय ५ सत्यवानुवाच- यदि ते गमनोरसाहः फरिप्यामि तब प्रियम् । मम स्यामन्यय गुरून मां दोपः स्पृशेदयम् ॥ २२ मार्कण्डेय उवाच- साऽभिवाद्यानबीच्यधू श्वगुरं च महामता । अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ॥ २३ इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह । अनेन सह निर्गन्तुं ने मेऽथ विरहः क्षमः ।। २४ गुर्वमिहोत्रार्थकृते प्रस्थितच सुतस्तव ननिवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ॥ २५ संवत्सरः किंचिदूनो न निष्कान्ताऽहमाश्रमात् । वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ॥ २३ (२२) यदीति । प्रिय धननयनसंपमिएमय परिष्यामि । गुरू माता- पितरौ । 'अयः पुरुषरयातिगुरयो भवन्ति । माता पिता आचार्यश्च । 'इति विष्णुः । आमन्त्रय आपुच्छरख । मन्त्रयतेराउस्मीयत्वेनात्मनेपदस्यावश्यक- स्वेऽपि निवृत्तप्रेपणापुनर्णिीच णिचति परस्मैपदमाप । किमर्थमेवादित्याद नेति । अय उपोषिताया बननयनरूपो दोपः मां न स्पृधेत् मपि न समामा ताभ्यो धनुशाते नाद दोपमाग् भविष्यामीत्यर्थः । (२३) मेति । महामता महत् प्रत नियमो यस्यास्तयाभूता यचनमाह अयामिति । फलाहारः गच्छति पलानि आदत आने गच्छतीत्यर्थः । আংৱিনঃ ' অপু, কম ল য । . (२४) ततः किमित्याद हन्छेयमिति । आर्यया श्वभूदेव्या । हमार- था अव्ययानामनकार्य वात् । अनेन भनां सह निन्तुि इच्छेयम् । कुत' स्याह नेति । विरहः पतिवीयोगः क्षमः मोटुं शल्यः । (२५) ननु भो अयमेव नावहिनिवार्यता यनगमनकामुको मतेति चेन्नैतयुक्तमित्याह गुर्विति । गुर्वमिहोत्रार्यकृते गुरोः पितुः अमिहोपस्य अमौ । होमस्य अर्थः कार्ये तस्य कृते तदर्य समिदाहरणार्थमित्यर्थः । तप सुत हत्यनेन समिदाहरणादेरक्यकर्तव्यता द्योत्यते । अत एव च न नियों निवायितु न योग्यः। अन्यथा कार्यान्तरोद्देशेन मस्थाने तु निवार्यः स्यात् । (२६) भात्मनो गाने हेत्वन्तामाह मवासर इति । संवत्सरो पर्वम् किंचित् नाता प्रभृतीति थेपः । अह आश्रमात् न निष्मान्ता न यहि- गंता। हिकारबाऽवधारणे या । पर आत्यन्तिक कौतूहल कौतुकम् । कौतूहल च 'रम्ययस्तुधमालोके लोलता त्यारकुतूहलम् ।' इत्युक्तलक्षणम् । (दर्पण) कुसुमितं मातानि युसुमानि पुष्पाणि यस्मिस्तयाभूतम् । वारकादरवादितच्। 1 गुरुन् (क) २ अम्पनुहातमाया यशुरस्य (च) २ न ६ मे (1) ·१९४७ साविन्युपाख्यानपर्व। गुमत्सेन उवाच-- यतः प्रभृति सावित्री पिना दत्ता तुपा मम । नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्व स्मराम्यहम् ॥ २७ तदेपा लभतां कामं यथाभिलपितं वधूः । अप्रमादश्च कर्तव्यः पुनि सत्यवतः पथि ।। २८ मार्कण्डेय उवाच-- उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी । सह भर्ना हसन्तीव हृदयेन विदूयता ।। २९ सा पनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः । मयूरगंणजुष्टानि ददर्श वियुलेक्षणा ॥ ३० नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पिताश्च नगोत्तमान् । सत्यवानाह पश्येति सावित्री मधुरं वचः ।। ३१ ( २५ ) यत इति । पित्रा दना सावित्री यतो यस्मात् कालात् प्रभृति मम स्नुपा तत' प्रभृतीति शेष । अभ्यर्थनायुक्तः वचनमित्ययात् । उक्तपूर्व पूर्वमुक्त अह न स्मरामि । एतेन प्रार्थनाया विधातानहत्त्व द्योत्यते । (२८) तदिति । तत् तस्मात्कारणान् । वधू स्नुषा सावित्री । ' वधूः स्नुया नवोढा स्त्रीभार्यासृागनामु च ' इति विश्व । हे पुनि स्नुपे ! पथि मार्ग सत्यवत' अप्रमाद अनवधानताभाव साहितत्वमित्यर्थः । कर्तव्यः स्वयेति शेषः । यथाय मार्गेऽनवरितो न स्यात्तया विधीयतामिति भावः। चकारस्स्वर्थे। ( २९ ) उभाभ्यामिति । उभाम्या प्रश्वा च श्वशुरेण चेनि द्वाभ्याम् । विदूयता प्रयासन्नत्वात्सत्यवतो मरणस्य विशेषतो दूयमानेन। आप परस्मैपदम्। हृदयेन उपलाक्षिता सत्यपि । उपलक्षणे तृतीया । दूयमानहृदयापीत्यर्थः । हसन्तीव पत्यु परितोपायेति भाव । (३०) सेति । विचित्राणि विशेषत आश्चर्यजन कानि । हेतुहेतुमतोर. भेदात्। सर्वश सर्वत्र । मयूरगणदृष्टानि मयूराणा गणैः मेवितानि । ता. शानीत्यर्थः । मयूररक्युटानीति पाठे मयूरणा रवैः शन्दै(धानि नादिता- नीत्यर्थः । विपुलक्षणा स्थूलनेवा । (२१)नदीरिति । सत्ययान् को पुण्यवहाः पुण्य. पवितो यहः प्रवाहो यासा सथाभूता नदी पर्मभूताः। पुष्पितान् संजातपुष्पान् तारकादित्यादितच् विकसितामा पुष्प विकसन इत्सता देवादिकाजिष्ठा ! नगोत्तमान् उत्तमान् वृक्षान् । शैलवृक्षौ नगावगौ' इत्यमर ! 'नगोऽप्राणिभ्यन्यतरस्यामिति निपातनासाधु । पश्य इति मधुर वय. आह अवीति अवाचदिति यावत् । (क) २ रसपान (1) मरवरः (१) ·२४३ मीमहाभारते [ अध्यायः निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता। मृतमेव हि तं मेने काले मुनिश्चः स्मरन् ॥ ३२ अनुव्रजन्ती भतारं जगाम मृदुगामिनी । द्विधेव हदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ।। ३३ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण पतिमतामाहात्म्यपर्वणि साविया वनगमने पञ्चनवत्यधिकद्विशततमोऽध्याय, । पण्णवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच-- अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान् । कठिन पूरयामास तत काष्ठान्यपाटयत् ॥ १ तस्य पाटयत. काष्ठं स्वेदो वै समजायत । (३२) निरीक्षमाणेति । सर्वावस्थ सर्वा अवस्था यस्मिन्कर्माणि तद्यया तथा भार निरीक्षमाणा । सर्वे. प्रकानिरीक्षमाणेत्यर्थ । काले तस्मिन्समये मुनिवचो नारदस्य मुनेर्वचन स्मरन् स्मरन्तीत्यर्य । उगितश्चेतिटीपोऽभाय आप । मृतमेव मेने मरणकालस्यात्यन्तमेव सनिहित यान्मुनेश्च पचनस्या नन्ययाभावित्वादिति भाव । (३३) अनुवनन्तीति । मृदु अनुदत गतु शील यस्यास्तथामूवा सावित्री भार अनुब नन्तीति आग दन्ती इयेति गम्यम् । मृत भेन इति हि प्रा गुरु ततश्च साविच्या गमनमनुगमनस्वेनोत्प्रेक्ष्यते । हृदय विधा द्विप्रकार विदीर्णीमात यावत् कृत्वा या हेतुमाह तमिति । त मनिधने प्रयोजशी. भूत काल अवेधती पुरत पश्यन्तीव । आदानेचरक्षणग्यात्मनेपदस्यानित्य- स्वात्परस्मैपदे शनयुगितभेति दी । आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान्न नुम् । इति श्रीसावित्र्युपाख्यानव्यारयाया बाल्पोधिन्या पानवत्यधिक- द्विशततमोऽध्याय । (1) अथेति । भार्यासहाय मार्या महाया साहाय्यकत्री यस्य उपाभूतः सम्मादिनीय इत्यर्थ । स सत्यवान पनि आदाय अवचिप गृहीत्वा पाठन गीत ति महागाहया ग्याताम् ‘फठिनमपि निष्ठुरे स्थान्त धेऽपि विशुनपुरूप गारयाम।' इति मंदिनी ! पाठानि इन्धना. यानि अपाटयर विदारयामास । कठिन सम्पम् ति चतुर्भुजः । (२) तस्येति । काठ एवमपीति गम्यते । प्रा एय रपेदस्य नि. मुपयाम् िदी थम मा पर मार (अतिशयोपियापर) Him मरे निनादविशालये ·२९५] पावित्र्युपास्यानपर्व । व्यायामेन च तेनास्य जजे शिरसि वेदना । सोऽभिगम्य नियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः ॥ २ सत्यवानुवाच-- व्यायामेन ममानेन जाता शिरास वेदना । अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च । अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभपिणि ।। २ शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्ष्याम्यहमें । तस्त्वतुमिच्छे फल्याणि न स्थातुं शक्तिरस्ति मे ।। ४ सो समासाद्य सावित्री भारमुपगम्य च । उत्सोऽस्य शिरः कृत्वा निपसाद महीतले ॥५ ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी । तं मुहत क्षणं वेलां दिवसं च युयोज / ॥ ६ यस्य अतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमामणितेष्विव च स्रसः (स मुमूर्षुः)' इति ( शारीर १० अ.)। तेन एककाष्ठविपाटनजन्येन व्यायामेन श्रमेण । शिरसि वेदना जशे समुत्पन्ना । प्रियां भायो सावित्रीम्। (२) व्यायामेनेति । अगानि अवयवा दूयन्त इति विपरिणामेन योजना दूवि दूयते परितप्यते । आप परस्मैपदम् । दूड् परिताप इत्यतो लट् । अस्वस्थ स्वास्थ्यशून्यामिव । हे मितभापणि मित परिमित भाषितु शील यस्यास्तयाभूते। (४) शूलैरिति । इद शिर. शुलैर्विद्ध इव सलक्षयामि पश्यामि मन्य इत्यर्थः । तत् तत्मात् स्वप्तु शायितुम् इच्छे इच्छामि । आर्षमात्मनेपदम् । शयने हेतुमाह नेति । (५) सेति । सो पतिसेवापरायणा सावित्री भर्तार आसाद्य उपलभ्य तथाविधावस्थ शास्वेत्यर्थः । सर्वे गत्यर्धा शानार्था इति वचनात् । उपगम्य समीपे गत्वा उत्सग आत्मनोऽके अस्य पत्युः शिर कृत्वाऽवस्थाप्येत्यर्थः । करोतः क्रियासामान्यार्थत्वात् । अत एव च किं करोति ? पचतीत्यादौ सा मानाधिकरण्यम् । निषसाद उपाविष्टवर्ती । (६) तत इति । सपस्विनी भर्तुस्ताहगावस्थागतत्वेनानुकम्पनीया सपोविशिष्टा वा । 'तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये त्रिषु' इति मेदिनी। नारदवचः अमुकस्मिान्दवसे सत्यवान्देहन्यास करिष्यतीत्येवरूप । विमृशन्ती विचारयन्ती। त तदानी वर्तमान मुहूर्ते घटिकाद्वय तत्र च क्षण मुहूर्तस्य द्वादशमश वेला पूर्वापराह्मादिरूप कालदिवस च युयोज ह मेलयामास । युजिरत्रान्त चित- प्पः । मेलन च गणनादिभिस्तदेवेदामिति निर्धारणम् । 1 नवं कचपुस्तकयाईदयो । र ब (च) ३ दानी () ४ अत: पर, अमन्ताय दिशः सर्वाधिकार मनो मम । इत्याधिक कपुस्तके ५ समासापाथ (च) ३ भव परं 'इन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तारा सती॥ रत्याभिक कपुस्तके ·२४४ भीमहाभारते [ अध्यायः मुहूतादेव चापश्यत्पुरुष रक्तवाससम् । बद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ।। ७ श्यामावदातं रक्ताझं पाशहस्तं भयावहम् । स्थितं सत्यवतः पार्थे निरीक्षन्तं तमेव च ॥ ८ तं दृष्ट्वा सहसोत्याय भर्तय॑स्य शनैः शिरः । कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ।। ९ सावित्र्युवाच- दैवतं त्वाभिजानामि वपुरेतध्द्यमानुपम् । कामया बेहि देवेश कस्त्वं किं च चिकीसि ॥ १० यम उवाच- पवित्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता । अतस्त्वामाभिमापामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ॥ ११ (७-८) मुहूर्तादिति । युग्मकमेतत् । रक्तवासस रक्त रक्तवर्ण वासो वन यस्य तथाभूतम् । बद्धमौलिं बद्धो मौलिः शिखा येन तथाभूतम् । मौलि: किरीटे धमिल्ले चूडायामनपुसकम् ' इति मेदिनी । वपुष्मन्त प्रशस्त वपुः शरीरमस्यस्य तथाभूतम् । प्राशस्त्ये मतुः । श्यामावदात श्यामश्चासौ अव. दातः शुभ्रश्च तम् । वणों वर्णेनेति समासः । श्याममिश्रशुभ्रवमित्यर्थः । पाराहस्तं पाशो बन्धनरज्जहस्ते यस्य तथाभूतम् । सत्यवतः पार्श्वे समीपे स्थित त सत्यवन्तमेव च निरीक्षन्त पश्यन्तम् । अनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपद- - स्यानित्यत्वेन परस्मैपदे लटः शता। पुरुषवाय यम इत्युत्तरनरफुटीभविष्यति । (९) तमिति । त पुरुष ( यमं) सहसा युगपत् दिव्यतेजोऽवलोकनेन संभ्रान्तत्वादिति मावसभर्तुः शिरः स्वाटकस्य शनै आघाताभयेति भावः। न्यस्य भूमौ निधाय आता पीडिता । हृदयेन मनसा । प्रकृत्यादिस्वात्ततीया। प्रयेपती अत्यन्त कममानाअनुदात्तेवरक्षणस्यात्मेनपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदे लटः शता। आगमशास्त्रस्यानित्यत्वान्न नुम् । चेपमानदयेत्यर्थः । भिति भावः । कृतालिदालि: सती उवाच । (१०)पचनमाह ! त्या त्या दैवत अभिजानामि जानामि समाक्या. मीति यावत् । अभिस्त्र धात्वार्यानुवती । कुत एवामित्याह वपुरिति । हि एतत् पुरे उदयमान भवदीय वपुः शरीर अमानुष मानुष मनुष्यसंगन्धि न मवति तथाभूतम् । दिव्यमित्यर्थः । कामया इन्ध्या । हेतो तृतीया । यस्मादहमिच्छामि तस्मादित्यर्थः । ब्रूहि । (११) पतिप्रति ! तपोऽन्यिता समता युत्तासि अतः अस्मादेवोः । नबपुण्येन सहारमया सरापयोग इति मायः । अभिभाषामि वदामि । प्रत्युतरयामीति यावत् । अनुदात्तेत्यलक्षपस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैप दमाशुभे कल्याणिपमा यम विद्धि जानीहि । मेरपरपस्या परमभिजानामि (च) +- ·२९५] सावित्र्युपाख्यानपर्य। २४५ अयं ते सत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः । नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विध्धेतन्मे चिकीर्पितम् ।। १२ सावित्र्युवाच-- श्रूयते भगरन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान् । नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो ।। १३ मार्कण्डेय उवाच- इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्पितम् । यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियाथै प्रचक्रमे ॥ १४ अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः । ना) मत्पुरुपैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः ॥ १५ ततः सत्यवतः कायात्पाशवद्धं वसंगतम् । अगुष्ठमात्रं पुरुपं निश्चकर्प यमो वलात् ॥ १६ (१२) एवं 'करस्व' मित्यस्योत्तरमाख्याय किं चिकीर्षसी' त्य- स्योत्तरमाह । अयमिति । पार्थिवात्मजः पृथिव्या ईश्वरस्य राज्ञो झुमत्सेनस्य पुत्रः । क्षीणायुः क्षीणं विनष्ट आयुर्जीवनकालो यस्य तथाभूतः । अत इति शेषः । एतत्सत्यवतो नयन मे चिकीर्पित कर्तुमिष्टम् । (१३) श्रूयत इति । हे भगवन् पूज्य यम । तय दूता आगच्छन्ति न तु साक्षात् त्वमिति भावः । एव सति भवान् स्वय कस्मादागतः आसे । मध्यमः पुरुष आर्पः । युष्मदस्मदिनकर्तृकतया प्रथमपुरुपस्यैव युक्तत्वात् । (१४) इतीति । इति एव प्रकारेण उक्तः पृष्ट हत्यर्थः । पितृयजः । पितॄणा राजा यमः । 'धर्मराजः पितृपतिः ' इति यमपर्यायेष्वमरः । तथा. यत् याहशमासीत्तारशमित्यर्थः । तत्प्रियाथै तस्याः साविन्याः प्रियाय, प्रच- क्रमे आरब्धवान् । अमेर्लिट् । 'प्रोपाभ्या समर्थाम्याम् ' इत्यात्मनेपदम् । (१५) अयमिति । चकारोऽवधारणार्थः रूपवान् सौन्दर्यशाली गुण- सागरः गुणानां सागर इव अय सत्यवान् धर्मसयुक्त धर्मेण सम्यक् सबद्धः मापुरुपर्नेतु नाईः अतो हेतोः स्वयमागतोऽस्मि । (१६) तत इति । तत एववचनानन्तरम् । यमः सत्यवतः कायान्छ- रीरात् वश गत आयत्तीभूत पाशबद्ध अङ्गुष्ठमात्र अङ्गुष्ठपरिमितम् । प्रमाणे मात्रच् । पुरुष पुरौ शरीरे शेते सुरा वसति पुरुषो लिड्गशरीरावृतो जीय इत्यर्थः । सदावृतस्यैव हि तस्य पारलौकिकफ्लभोक्तृत्व प्राहुः । यः किल म्रियते तत्सहशाकारः कोपि चेतन ऊर्य प्रयातीत्याधुनिका अपि पावत्या वैज्ञानिका आचक्षते । यथा चैतत्तथा सप्रपञ्च प्रतिपादित संस्कृत- चन्द्रिकायामस्माभिः । विस्तरभिया तु नान शक्यते प्रपञ्चयितुम् । निश्कर्ष आयूष्टवान् । आकृष्य शरीराद्वाहिश्वकारेत्यर्थः । 1 भारम्य प्रयोसारमान्वं पायघकपुस्तके नास्ति । २ उक्त्वा (घ) ·भीमहाभारते अध्यायः ततः समुद्धृतप्राणं गतवासं हतप्रभम् । निर्विचेष्टं शरीरं वाप्रियदर्शनम् ॥ १७ यमस्तु तं वतो वद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुसः । सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत । नियमनतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ।। १८ यम उवाच- निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौदेहिकम् । कृतं भर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ।। १९ ( १७ ) तत इति । समुद्धृतप्राणः समुद्धृतः प्राण उपरिनिर्दिष्टोऽगुष्ठ- समितः पुरुषो यस्मात्तयाभूतम्। एष एव हि हृदयमधिष्ठितः शरीरं चेष्ट- यति ' ईश्वरः सर्वभूताना हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रा- रूदानि मायया।' इति गीता। अतोड्गुष्ठमानः अगुष्ठमानः पुरुषो हृद्देशे यः प्रतिष्ठितः।' इत्यन्यन । हतप्रभ हता नष्टा प्रभा कान्तिर्यस्य तथाभूतम् । निर्विचेष्ट निर्गता विचेष्टा चलनादि व्यापाये यस्मात्तथाभूतं अप्रियदर्शन अ. प्रिय पीतेरविषयो दर्शन साक्षात्कारो यस्य तथाभूतम् । अनाट्लादकामित्यर्थम (१८) यम इति। ततः यमः त सत्यवन्तम्। दक्षिणामुसः दक्षिणस्यांमुख यस्य तयाभूतः सन्। दक्षिणदिगभिमुखः सन्नित्यर्थः । नियमव्रतससिद्धा नियमैः शौचसतोषादिभिः प्रतैः चान्द्रायणादिभिश्व हेतुभूतैः ससिद्धा सम्यसिद्धि प्राप्ता । सिद्धयश्च 'अणिमा महिमा चैव गरिमा लाधमा तथा । प्रातिः प्राकाम्यमीशिव वशित्व चाष्ट सिद्धयः । ' इत्युचाः । नियमत्रता तेन त्रिदिनात्मकेनानुष्ठितेन ससिद्धेति या योजनीयम् । एतच्च यमानुगमने सामर्य- मभिद्योतयति । महाभागा महान् भागो दैव यस्यास्तयाभूता । एतेनास्या वैधव्यस्याननुभवनीयत्व द्योत्यते । दुःखार्ता दुःखेन पीडिता सती । अन्वगच्छत अनुमृत्य गतवती । आर्षमात्मनेपदम् । (१९) निवर्तेति । निवर्त परावर्तस्व । अनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपद- स्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । अस्य सत्यवतः औदैहिक देहादूर्य ऊर्वदेहः राजदन्तादित्वात् साधुः । तस्मिन् भव और्घदौहिकम् । अध्यात्मादित्वा । अनुशतिकादित्यादुमयपदवृद्धिः । प्रेतमाद्दश्य मरणादनमारभ्य सपिण्डीकर• जपर्यन्त प्रत्यह क्रियमाणः क्रियाकलाप आवंदहिकपदयाच्यः । 'मृतार्थ तदहे दानं विषु स्यादौर्षदैदिकम् । ' इत्यमरः । त्वया का भर्तुः पत्युः सबन्धि आनुण्य नास्ति रण यस्या साऽनृणा तस्या भाव आनृण्य तत् ! प्रणयोपकारादिरूप यहणतुल्य पत्युः सकाशाव्यात तत्तदीयसेवानुगमनादिना प्रतिनियातितमित्यनृणामीत्यर्थः । यावत् गम्य गन्तु शक्य तावत् स्वया गतम् अयमप्यानृण्येऽन्यतमो हेतुः । १ अत: पर' भशरीररक्षा च विधाय हि तखिनी । मारमनुगच्छन्ती नपावसं मुमध्यमा।' इत्याधिक पुस्तके ।

·२९६ सावित्र्युपाख्यानपर्व । २४७ सावित्र्युवाच--- यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति । मया च तत्र गन्तव्यमेप धर्मः सनातनः ॥२० तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद् व्रतेन च । तब चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ।। २१ प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तवार्थदर्शिनः । मित्रतां च पुरस्कृत्य किचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ।। २२ नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्म च वासं च प्रतिश्रयं च । (२०) यति । यत्र नीयते येन केनापीत्यर्थात् । स्वयं आत्मना स्वेच्छयेत्यर्थः । चकारोऽप्यर्थः । मया च मयापीत्यर्थः । एषः पत्यविनामा. वरूपः सनातन' सना सदा भवः सार्वकालिको नित्य इत्यर्थः । सनेति सदाऽव्ययम् । तस्मात् ' सायचिर' मित्यादिना टयुः (तन :)। (२१) यावद्गम्य गतमित्या महित तत्र यावद्गम्य गन्तु शक्यमित्यर्थात् अतः पर न त्वया गन्तु शक्यमिति द्योत्यते । तदेतदवबुध्य ततः परत्र गमन आत्मन' सामर्थ्याभाव प्रत्याख्यातुमाह तपसेति । तपसा द्वन्द्वाना सह-, नेन कृच्छ्रादीना चाचरणेन ।' तपो द्वन्द्वसहन, द्वन्द्वश्च जिप्रत्सापिपासे शी- तोणे स्थानासने काठमौन चाकारमौन च प्रतानि चैव पृच्छ्रचान्द्रायण- सान्तपनादानि यथायोगम् ' इति योगभाष्यम् । गुरुभत्या गुरूणा सम्ब- निधन्या भक्तधा परेणानुरागेण । ' सा परानुरातिरीश्वरे ' इति शाण्डिल्यः। ईश्वर इत्यविवक्षितम् । तेन गुर्यादिप्पपि परोऽनुरागो भक्तिरेव । अत एव च पूज्येष्वनुरागो भक्ति ' रिति केचित् । भर्तु पत्यु स्नेहा प्रणयात् । प्रतेन समनुष्ठितेन लिदिनात्मकेन । प्रसादेन अनुग्रहेण । मे गति गमनशक्तिरि- त्यर्थः । न प्रतिहता न कुण्ठिता । अन सर्वन हेतौ तृतीया । (२२) अत पर स्वाभीष्टसाधनाथ भगवन्त यम चाचा प्रसादायि- तुकामा वचन आत्मोऽधिकारमाह प्राहुरिति । तत्त्वार्थदर्शिनः तत्त्व पार. मार्थिक अर्थ धर्मरहस्यरूप द्रष्टु विज्ञातु शील येषा तथाभूता बुधा विद्वासः मैत्र मित्रभाषम् । आर्पा भावेऽण् । साप्तपद सप्ताना पदानामिद सप्तमिः पर्दघंटनीयमित्यर्थ । पदाब्दयात्र विभक्त्यन्तदाब्दवचन चरणाविन्यास- वचनो या । समपद चाल्पलक्षफम् । तेन स्तोकेनापि सलापेन स्वल्पेनापि च सहयानेन सख्य घटत इति विदुषा मतमित्यर्थ । एव च त्वया सह कियदपि सरपित रत्या. कियन्तमपि च पन्थानमतिमान्तवत्याः सपन्न त्वया मे सरूपमिति माप' । चकारी हेत्वर्थः । अत इत्यर्थ.1 मित्रता पुरस्कृत्य अमे कृत्वा तामनुसृत्योपर्थः । अनुगम्यो बनुगन्तुः पुरस्तादयतीति । एतेन पणत्यावश्यकच द्योत्यते । ( २३ ) रह तावत्पत्युः प्रत्याहरणमेव सावित्र्याः परम कार्यम् । तदर्थ १ परिक्रमे (कम) ·। ૨૪૮ श्रीमहाभारते [अभ्यायः विज्ञानतो धर्ममुदारहन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ॥ २३ च सचेष्टमाना सन्त यम अनुनहादिरूप सता धर्ममनुस्मारयन्ती तदालन नस्यावश्यकत्वं तत्परित्यागस्य चानहत्यमभिद्योतयितुकामा धर्मस्य प्राधान्य सोपपत्तिकमाह । नानेति । नाना अनेकविधाः आत्मवन्तः आत्मा जीयोs. स्त्येषा ते प्राणिनः कर्तार इत्यर्थः । बने अरण्ये । वन एवं निवसन्तः स्मृतिप्रत्युपस्थिततयाऽर वनपदोपनिरन्धः । वस्तुतः पुनरविवादितमेवेदम् । धर्म वेदबोधितकर्तव्यताक कर्म वास वसति प्रतिश्रय संश्रय समर्थानामा श्रयमित्यर्थः चरन्ति आचरन्ति आसेवन्त इत्यर्थः । तत्र च धर्म विशाननः हेतौ पञ्चम्यास्तसिल् । विशिष्टाज ज्ञानादेतुभूतात् निप्पद्यमानमिन्याच्छेपः। आहुः वदन्ति । तत्त्वविद इति शेषः । तस्मात् हेतोः सन्तो मवादृशा इति भावः । धर्म प्रधानमाहुः । वासः प्रतिश्रयश्च ज्ञानाशानवसाधारणः। पश्वा... दिध्वपि तदर्शनात् । धर्मः पुनर्पिविष्टशानसाध्य एवेति स एव प्रधान इति सतामाभप्राय इति भावः । सत्पदेन त्वयापि धर्मप्राधान्यवादिनैव भार्वतव्य- मित्याभिव्ययते । अनात्मवन्तः आत्मवन्तो बुद्धिमन्तो न भवन्ति ते न चरन्ति इति वाऽर्थः । धर्मादिचारिणः सर्वेऽपि बुद्धिमन्त एयति भावः । "शनमस्ति समस्तस्य जन्नोविपयगोचरे । इत्युक्तः । सामान्य तु ज्ञान न धनिष्पाद कमित्याशयनक्ति विज्ञानत इति । विज्ञानतो विशानाय मोक्षायति वा । साविमतिकस्तास धणैव हि परम्परया मोक्षो लभ्यत इति । एतेन च पद्येन यो न धर्मस्व प्राधान्यमभिमन्यते नासौ सन् यश्च धर्म मालभ्यते नासी पश्वापेक्षया विशिष्टज्ञानसंपन्न इति सता भवतापि धर्मा. चलम्बिना च धर्मप्रधानेन च भवितव्यमन्यथा पश्वादिसाधारण्यापत्तरित्याभ- न्यजते । नीलकण्ठस्तु ' अगात्मवन्तोऽजितेन्द्रियाः को धर्म यशादिरूप न चरन्ति । जितेन्द्रिया एव वने ग्रामे वा यशादीन्त्रीसम्बन्धान धर्मान् कुर्वन्ति । तेन गृहस्थानप्रस्थयो. सग्रह. । वास गुरुकुलवास ब्रह्मचर्यम् । परिश्रम परित्यागरूपमाश्रम सन्यासम् । पामन्तरे मतिश्रय प्रतिनिवृत्त. श्रयः कर्म. पलाश्रयणमति प्रतिधय सन्यासम् । विज्ञानतः । चतुर्थ्यर्थे साविभक्ति- कस्तसिः । धर्मस्य पलमात्मविज्ञानमित्यर्थः ' इति व्याचष्टे । चतुर्भुजस्तु "अनात्मयन्तो बुद्धिरहिताः। धमे ब्रह्मचर्यलक्षण वास गार्हस्थ्य" तृतीय वनम् प्रतिश्य सस्यासम्' प्रतिनिवृत्त श्रयः सुकर्मफलाश्रयणमति न्युत्पत्त्या। तदिद चतुष्टयमात्मयन्त एव चरन्तीत्पन हेतुमाह विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्तीति शान पूर्वमाचरितमेव धर्म धर्म यदन्ति। 'शाला चानुष्ठानम्' इति स्मरणात् । तस्मा- देतो." इति विणोति । न पुनरमगाईस्थ्यादिषु यस्यवस्थापि प्राधान्यमप्राधा- समापि या सावित्र्याविवक्षित सा हि पत्यु प्रत्यादानाय यमस्यानुग्रहममिल. प्यन्ती तत एवच दयानुग्रहप्रभृतीन्सता धर्माननुस्मारयिष्यन्ती सदवलम्बनस्य चावश्यकत्वमव बोधयिष्यन्ती सामान्यतो धर्मस्य प्राधान्य विवधमा पद्यमिद मादेति । पाच च प्रतिभय चैत्यत्र 'प्रदेवा' इति पिड्गलस्वा प्रेका स्वा .

·२९६] साविन्युपाख्यानपर्व । २४९ एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वे स्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः । मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वान्छेत्तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् 7. यम उवाच---- निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यसनहेतुयुक्तया । (३४) पुनरपि च स्थूणानिखननन्यायेन धर्मस्य प्राधान्यमययोध- यति । एकस्येति । सता मतेन सद्भिरभिमतेनेत्यर्थः एकत्य प्रधानपुरुषस्य सबन्धिना धर्मण देतुभूतेन सर्वे जनाः त प्रधानपुरुषाचरित मार्ग धर्मरूप श्रेयसः पन्थान अनुप्रपन्ना भवन्तीति शेपः । 'एके मुख्यान्यकेवलाः।' इत्यमरः । अतः स एक इति शेषः । स एक' प्रधानपुरुष. की द्वितीय धर्मापेक्षया द्वितीय अर्थरूप पुरुषार्थ तृतीयं कामरूप व पुरुषाय मा वाञ्छेत् न कामयेत । सभावनाया लिङ् विधिरपि व्यज्यते । तस्मात् हेतोः । दान्छेदित्यार्पत्याद्वैकवचनम् । त मार्गमनुप्रपन्न। सर्वे द्वितीय तृतीय च न वान्छेयुरित्यर्थः । तस्मात् हेतोः । न सलु कश्चिदश्रेयास पन्थानमा. श्रयति । श्रेयोर्थस्यैव प्रयत्नस्य सर्वन साक्षात्करणात्। समाश्रयन्ते च विहा- यार्थादिक प्रधानपुरुषाचरित धर्ममार्ग सर्वेऽपि । तत एव च प्रतीयते धर्मस्य प्राधान्यम् प्राधानपुरुषाचरितत्वाच्च मता सम्मतत्वाच्च । एतेन 'ययदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन । स यत्प्रमाण कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ।। इति प्रधानपुरुपत्य ते न न्याय्य. स्वधर्मपरित्यागः समवलम्पनीव त्वस्याव- शक्यमित्यभिव्यज्यते । अत्र नीलकण्ठ " एतेपामाश्रमधर्माणा समुच्चय वारयति । एकस्पेति । चतुर्णामन्यतमस्य एकस्याश्रमधर्मेण सता मतेन दम्भा दिरहितश्रद्धया सम्यगनुष्ठितेनेत्यर्थ । सर्व वयमाश्रमा त मागे प्रपना. स्म । अतो हेतो अस्मत्सहशोऽमिसाध्याना कर्मणा र्ता धर्म च वास च प्रति श्रय चेतिपाठक्रमापेक्षया द्वितीय नैठिक गुरुकुलवास दाराकरणरूप तृतीय पारिमाज्य दारादित्यागरूप या न वान्छेत् । ज्ञानहेतो. प्रधानभूतस्य धर्म. स्याद्यपि सिद्धरित्यर्थः । मद्भर्तुर्हरणेनावयोर्धमै मा नाशयति भावः । ' इति व्याख्यातवान् । चतुर्भुजस्तु " एकस्य चतुर्णामन्यतमस्याश्रमस्य । धर्मेणा- चारेण । सर्वेऽन्ये धर्माः तन्मार्ग तस्याद्गकृितस्य मार्ग अन्वध. कृत्य प्रपन्ना गुणीभूताः। वैदेतौ । द्वितीय गाईस्थ्य तृतीय वनवास धर्म स्वा. अमोदित च प्रधानमाहुः। इति विवृणोति । सावित्र्याः पुनराश्रमवला. मलप्रतिपादनरूपो धर्मशास्त्रीयो विषयोन प्रतिपिपादयिपित । अप्रस्तुतत्वा. सत्यति नैतदत्र विस्मरणीयम् । (२५) निवर्तति । निवर्त परावर्तख प्रतिगच्छेत्यर्थः । अनुदात्तेवरक्षण- स्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । सराक्षरस्य अनहेतुयुक्त्या स्वरा अा. रादयोऽशराणि कादीनितेपुष्पजनेन व्यञ्जनातिव्यापारण द्योतनरूपेण हेतुना आङ्गतेन च युगा तया प्रतिस्पर प्रतिपशन गास्यामुक्कौ साभिप्रायत्त्व व्यय- वाग्छ (क. म.) " ·. । । २५० श्रीमहाभारते [अध्यायः वरं वणीष्वेद विनाऽस्य जीवित ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् साविन्युवाच- च्युतः स्वराज्यावनमासमानितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे । स लब्धचक्षुर्वलवान्भवेन्नृपस्तव प्रसादाज्ज्वलनासंनिमः ।। २६ चम उवाप- देदानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा । सवाध्वना ग्लानिमियोपलक्षये निरर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् साविन्युवाच- श्रमः कुतो मर्तृसमीपतो हि मे यतो हि भर्वा मम सा गतिर्बुवा । यतः पति नेण्यास तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो नियोध मे ॥ २८ सतां सकृत्संगतमीसितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते । विशिष्टत्व चति भावः । गिरा याचा तुष्टोऽस्मि अत इति शेषः । अस्य रा. त्यस्तो जीवित विना वर अभ्यर्थनीयम वृणु याचस्व । ते तुम्यम् (२६)पत्या पाणी गृहीतायाः साध्याः श्वशुरकुलस्यैवात्मीयत्वेनाम्य- हित्यातत्यैयादितोऽभ्युदयमभ्यर्थयते च्युत इति । मम श्वशुरः स्वराज्यात् . .च्युतो भ्रष्टः पनवासमाश्रितः समाश्रितवान् सन् आश्रमे अस्तीति शेपास तव प्रसादादनुमहात् लब्यचक्षुः सन्धे चक्षुषी येन सथाभूतः बलवान् शत्रुपराजयसामर्थ्यविशिष्टो नृपो राजा ज्वलनालसनिमः ज्वलनस्यारोः अर्कस्य सूर्यस्य च संनिभस्तुल्यः कान्त्या तेजशा चेति भावः । भवेत्। प्रार्थनाया लिङ्! (२७) ददानीति । ददानि दद्याम् । विधौ लोट् । त्यया यदिति सच्छन्दबलालम्यम् । यद्यथा उक्त तत्तथा भविता भविष्यतीत्यर्थः । अध्यना मागेंण मार्गस्याक्रमणेन गमनेनेत्यर्थः । ग्लानि दौर्बल्यम् ‘लानिनिष्प्राणता कम्मकार्यानुत्साहतादिवत् । ' इत्युक्तेः । उपलश्चये परसामि । 'निवतं अनु- गमनतो निवृत्ता भय । पूर्ववत्परस्मैपदम् । गच्छस्व । आर्पमात्मनेपदम् ते तव श्रममात्रफलकोऽय मदनुयानव्यापार इति विरम्यतामस्मादिति भावः। (२८) श्रमस्यात्मनि सत्ताया असमवमाह श्रम इति । मर्नुसमापता पत्युः समीपे । सप्तम्पय सार्वयिमक्तिकस्तासः ।मे श्रमः कुतः कस्मात्कारणा- द्भविष्यतीति शेषः। न कुत्तोऽपीति मायः कुतो भर्तुः समीपे श्रमामाय इत्याह यत इति । हिरवावधारणे । यतो यस्मात् कारणात् मम मता हि पतिरेव सा मुमसिद्धा ध्रुवा अविनश्वरी मोशादिरूपा गतिः। अतो यदर्थे चेष्टितव्य तरसा- सिध्ये क इव श्रमसमय इति भावः। ननु भो अदायमतः पर त्वया गन्तुमिति चेत् तदपि नास्तीच्याह यत इति । यतो यस्मिन् प्रदेशे । सप्तम्यर्थे तसिः । तत्र मे गतिः गमन भविष्यतीति शेषः । मूयश्च पुनरपि । निगौध शृणु अवधारयेति वा। (२९) उक्त धर्मस्य प्राधान्यम् । सप्रति सन्तं यम स्वघमें प्रवधिनु- ददामि ·सावित्र्युपाख्यानपर्व सन्तस्त चाप्यमित्रेषु दयां प्राप्पु कुर्वते ।। ३५ यम उवाच- पिपासितस्येव भवेद्यथा पयस्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम् । विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ॥३६ साविन्युवाच- ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवेपितुः पुत्रशतं तेथौरसम् । लोको मृत्युलोकः। अय लोको न पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे।' इति कठवल्ली । तेन सत्यवतो मरण नाश्चर्यमिति भावः । ये भक्ति- पेशलाः भक्तौ पूज्येष्वनुरागे पेशला दक्षास्त एव मनुष्याः । नैव तु तदितर इति भावः । पूज्येष्वनुरागविधान किल प्रधान लक्षण मानुषत्वस्येति भावः। 'अपशवो वा एते गाश्वादिभ्य' इत्यत्र यथा गवाश्वाभिन्नेषु पशुत्थामावो. तिवाश्वयोः प्रधानत्वाख्यानायैवमेवात्रापि भक्तिपेशलभिन्नेष्वमनुष्यत्वोक्ति- रिति द्रष्टव्यम् । तेन ममापि त्वद्भक्त्यनुष्ठानं नाश्चर्यामति मावः । च किंच ये मातेपु समीपमुपागतेषु शरण प्रपन्नेष्वित्यर्थः । अमितेष्वपि मित्रभिनेषु उदा. सीनेष्वरिष्वपि या दया कृपा कुर्वते ते त एव सन्तः सत्पुरुषाः। तव त्वह मित्रमिति प्रागेपोपपादितम् । ततश्च मयि ते दयापि नाश्चर्यायेति भावः । एव च यद्यपि मरणधर्मत्वान्मृतः सत्यवास्तथापि भत्ताया मय्यवश्य विधी. यतां दया सता भवतेति गम्यते। 'पेशलो सचिरे दक्ष' इति मेदिनी। (३६) पिपासितस्येति । इवकारोऽन सिद्धाप्रयोग । यथा पिपासितस्य तृष्णायतः । 'उदन्या तु पिपासा तृट्' इत्यमरः । पिवते. सन्नन्तानिष्ठा। पिपासाशम्दाहा तारकादिवादितच् । यथा पयो जल भवेत् तथा तादृशं सृप्तिकरमित्यर्थः । इद पूर्वोक्तं पाक्य पदसमूहः समीरित उक्तम् । सदृष्टो हि उदीरयतात्यत्र वचनार्थ ईरपतिः। उपसर्गस्तु द्योतक एव । वाक्य स्या- योग्यताकाक्षासत्तियुक्तः पदोधयः' इति विश्वनाथः । वाक्यानामनेकत्वेऽ प्येकत्वोक्तिर्महावाक्यत्वाभिप्रायेण । 'वाक्योधयो महावाक्यम् ।' इत्युक्त। शुभे कल्याणि । एतेन नामङ्गल ते भविष्यतीति व्यत्यते । वरशन्दथ लीपलिगोऽपात्यवाचाम । (३७) प्रार्थितः श्वशुरत्याभ्युदयः । इदानी पिनुरभ्युदयं प्रार्थयते । अमेति । समिति सजा समशिता भरमा नाति मामय हम समा. 'भूतः अस्तीति शेषा तयेति हेत्वयं निपातानामनेकार्थत्वात् । तस्मादित्यर्थः । पितुः मम जनकस्य औरस 'स्वशेने सस्कृतार्या तु स्वयमुत्पादयदि यम् । समौरस विजानीयात्' इत्युदलक्षणम् । पुत्रशतं भवेत् । यमौरसमिति उस साधुः। तथेति पादपूरणे या । यत् पुत्रशत कुलस्य यशस्य सन्तान. र विस्तारकर भवेत् तदिति संयन्धः) एवच पुत्रशतस्यापि पुत्रोत्पत्तिर्भव. मा सन्तरत्वेवापि मित्रेणु (क. म.)२ यमौरसम् (च) .

·श्रीमहामारले [ अध्याय कुलस्य मंशानकर च यद्भवेतृतीयमंतद्वयामि ते वरम् ॥ ३७ यम उवाच- कुलम्य संतानकर सुवर्चसं गतं भुतानां पितुरस्तु ने शुभ। कृतेन यामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्यमागता ॥ ३८ सावित्र्युवाय- ज दृग्मतनगम भसन्निधौ मनो हि में दूरतरं प्रधावति । अथ प्रजन्नेव गिरं समुद्यता मयोन्यमानां शृणु भूय एव च ।। ३९ विरस्यतस्त्वं तनय प्रतापवास्ततो हि वैवस्वत उन्यसे बुधैः । विति प्रार्थित मयति । एतदिति घामान्ये नपुसकम् इमममित्यर्थः ते तवत्वया प्रदीयमानमित्यर्थः । कर्तरिखसा पठी रोपेवा । त्या परयामि मार्थय इत्ययः। (३८) कुलभ्येति । सुवर्चस शोभन वर्चस्तेजो यस्य तयाभूतम् !आपः समासान्तोऽन् । मया कृतेन कामेन अभिलापेण हेतुभूतेन । एवमइमिच्छा भीत्यत इत्यर्थः । निवर्त निवर्तस्य । तत्र कारणमाह होति। हि यतः । पयों मार्गस्य दूर दूरत्वविशिष्ट भागम् पयो मार्गान् दूरामति या । यस्त्वया विश शस्यस्ततो मार्गाव दूरमनुप्रासासीत्यर्थः । (३९) नेति । मम भर्तृतनिधौ मर्तुः समीपे वर्तमानाया इति शेषः एतत् स्थान दूर न । दूरत्व व सामीप्य चेत्येतदपेक्षाकृतमेव । अवधिसापे. क्षत्वात् । अहं च भारमेवानयोरवधिमाकलयाम । तेन यद्भर्तुः सकाशाद् दूर तदेव दूरमिति नैत-मे दूरमिति भावः । भर्तृहनिघाविति दूरस्वाभावे हेनु । हिकारस्वर्थे मे मनस्वित्यर्थः । दूरतर अतिशयेन दूर धावति वेगेन गच्छति । मनोरथपथातीते मृतपतिप्रत्याहरणे प्रविष्टत्वादिति भावः । मनः पद चानाभिलाषपरम् । अजन्नेव न स्ववस्थायेत्यर्थः । एतेन मदीयवचन- श्रवणेन नैव ते कार्यव्याघातो भावीति चोत्यते । समुद्यता सम्यगुग्नता नत्व. पकष्टामिति भावः। एतेनानौचित्यशङ्कापरिहारेण गिरः श्रवणाईता व्यज्यते । उत्पूर्वरथ यच्छतिरुलमनाओं दृष्टः । दण्डमुवच्छतीत्यादौ । स एव च निवृत्तप्रेषण उन्नतिवाच्यनाभिप्रेतः । (४. ) अथेदानी यमस्य महाकुलीनता च धर्मपक्षपतिता चोपवयं तविपरीताचरणरयान्याय्यत्वमभिव्यञ्जयति। विवस्वत इति । प्रतापवान् पराक्रमशाली र विवस्वतः सूर्यस्य तनयः पुत्रः। प्रतापवानिति सूर्य- पुत्रवे सन्देहाभावमभिद्योतयति । सोऽपि हि प्रतापवान् भवतीति । एतेन महाकुलीनख द्योत्यते । वैवस्वतः विवस्वतः पुत्रः अपत्यार्थोऽण् । चर्किय स्वयेति शेषः । श्मा लोकाः समेन अविषमेण धर्मेण न्यापेन रक्षिता अनुराग प्रापिताः अतो देतोलव धर्मराजता अस्तीति शेषः। राजा प्रतिरजना- दित्यादी रञ्जयतेरेव राजशब्दस्य निष्पत्तिमाचक्षते मुनयः । तेन राजशब्दो • मामa) • नपा (च) ३ ह (१) ·२५५ २९६] सावित्र्युपारयानपर्व ! समेन धर्मेण च रञ्जिता प्रजास्ततस्तवेहेश्वर धर्मराजता ॥ ४० आत्मन्यपि न विश्वासस्तथी भवति सत्सु यः । तस्मात्सत्सु विशेपेण सर्वः प्रणयमृच्छति ॥ ४१ सौहदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते । तस्मात्सत्सु विशपेण विश्वासं कुरुते जनः ।। ४२ यम उवाच-- उदाहृतं ते वचनं यदङ्गने शुभे न ताहक त्वदृते श्रुतं मया । अनेन तुष्टोम्मि विनाऽस्य जीवितं वरं चतुर्थे वरयस्व गच्छ च ॥ ४३ रचयितृवाची । पृषोदरादित्वात्तु साधुः । धर्मेण राजा रयिता धर्मराज इति । राजाहःसखिभ्य इति समासान्तष्टच् । ईश्वरेति मनोरथस्य सफ- स्वीकरणे सामर्थ्यमभिद्योतयति । सर्वोऽपि खल्वात्मनः कुलस्य चाधिकारस्य यानुरूप चेष्टते । व तु गहति कुले समुत्पन्नो महति चाधिकारे वर्तमान इत्यावश्यकरते कुलाद्यनुरूप आचारः । प्रार्थयितुः प्रार्थनाविघातो मादृश्या वैधव्ये विनिपातन च न ते कुलाद्यनुरूपमिति नैतयुक्तमिति भावः। उत्तरत्र वक्ष्यमाणस्य विश्वासस्य विधातार्थ चेय कुलानुस्मारणमयी प्रशसा । (४१) स्वयि रिल प्रगादो मे विश्वासो न युक्तो विहन्तुमित्यभिद्योत यितु सामान्यतः सत्सु विश्वासमुपवर्णयति। आत्मनीति । यः यादृश इत्यर्थः । सत्सु सत्पुरुपेषु विषये विश्वासो लोकानामित्यर्यात् । तथा तादृशः आत्मनि स्वस्मिन्नपि विपये न भवति नोत्पाते। इत्येष सामान्यो नियम इति भावः । तस्मात् आत्मापेक्षया सत्सुविपये विश्वासोदयात् । विशेषेण प्रणय विश्वास क्रोति । विश्वासचाय मे मनोरथ पूरयिष्यतीति निश्चयानुगता सभावना । एतेन त्वग्यपि मे स्वापेक्षया विशिष्टो विश्वास इति योत्यते । 'प्रणयः प्रसवे प्रेम्णि याञ्चाविसम्भयोरपि ' इति मेदिनी । (४२) कुतश्चायमेतावान्विश्वास इत्याह सौदादिति । सर्वभूतानां फर्तरि पठी सकलमाणिकर्तृक इत्यर्थः विश्वासो नाम सौढ्दात् सुहृद्भावात् हेतु, भूतात् जायते उत्पद्यते। यः किलात्मनः सुहृद्भवति तत्रैव सर्वोऽपि विश्वमिती- त्यर्थः । तस्मात् मुहद्भायादेतुभूतादित्यर्थः । सन्तो हि सर्वत्रापि सौहार्दमा- यजन्तीति । एतेन सतस्तय सर्वश्रेष मय्यपि सौहार्दमेव न्याय्य नैवतु तद्वि. परीताचरण, मम च विद्यत एवात्मापेक्षयापि स्वयि विश्वास इति तद्विधातस्ते फुलस्य चाधिकारस्य चाननुरूप एवेति द्योत्यते । (४३) उदाहृतमिति । अगने प्रास्तान्यद्गानि सन्त्यस्यास्तथाभूते सौन्दर्यशालिनीत्यर्थः । पामादित्यान्मत्यर्थ प्रशसाया नः । ते त्वया उदाहृतं उकम् । तार ताश त्यहते त्या विना । त्वदिति 'अन्यरादि । त्यादिना पक्षमी । अनेन वचनेन । १चरन्ति सा (क. म. न. प.) २ तावान् (प) ३ इतः परम धन्य पुलके नास्ति।

·. २९६] सावित्र्युपाख्यानपर्व । २५७ सत्ता सद्भिर्नाफल: संगमोस्ति सद्भयो भयं नानुवर्तन्ति सन्तः ॥४६ सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्य सन्तो भूमि तपसा धारयन्ति । सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राजन्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ॥ ४७ आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम् । पत्युः पत्युन्जीवनलक्षणो मयि विधातव्योनुग्रहरूपः स्वधर्मस्ते दुर्घट इति मारम विगलितोत्साहो भूर्मा च व्यथिष्ठा द्योत्यते । आत्मनो मनोरथस्य - सापल्य सत्ययन्निधनभातेरभाव च प्रार्थयमाना पुनः सतामाचारोदाहरणव्या- जेनाभीष्टमभिव्यञ्जयति । सतामिति । सता सद्भिः सह सगमः समागमः अपलः फलशून्यः नास्ति न भवति । तेन सत्या मे भवतः समागमोन निष्फलो भवेदिति द्योत्यते । सन्तः कर्तारः सद्भयो हेतुभूतेभ्यः भय भीति नानुवर्तन्ति नोपगच्छन्ति । एव च अहमपि सतस्त्वत्तो भर्तृवियोगरूप भय नानुविन्देयमित्यभिव्यज्यते । अनुदातेत्त्वलक्षणस्यात्मनेपदस्यानित्यत्वान्द्ययेश मृतेश्च परस्मैपदम्। (४७) सामथ्र्योद्वोधनपुरःसर प्रोत्साहयितु सता माहात्म्यमुपवर्णयति सन्त इति । सन्तः कर्तारः सत्येनात्मनाऽऽचरितेन करणभूतेन सूर्य नयन्ति एकस्माद्देशादपर देश प्रापयन्ति । यत्किल सूर्यः पूर्वस्या दिश्युदितः पश्चिमां दिशमनुप्रयाति तत्र सता सत्यावलम्बनमेव हेतुरिति भावः । अर्थवादोऽयम्. सूर्यनयनरूमशम्यमप्यर्य घटयन्ति किं पुनः सत्यवज्जीवनादिसहशमिति भावः । तपसा तपःप्रभावणेत्यर्थ. भूमि धारयन्ति अवष्टम्भयन्ति । यदियम- तरीक्षेऽपि विद्यमाना भूमिनधिस्तात्पतति तन सता तपसा कृत तदवष्टम्मन- मेव हेतुरिति भावः । एव च भुवमप्यध. पातात्परित्रायमाणाना सता क- एव मादृशामुद्धारे भार इति भावः । हे राजन् अनुरक्षयितर्यम । राजशन्दो हि रञ्जयतेनिष्पन इत्युपपादितमेव प्राक् । सन्त. सन्त एच भूतभव्यस्य भू. तांना उत्पन्नाना भव्यना भवनायणा उत्पत्स्यमानानामित्यर्थः । एकवचन जात्यभिप्रायेण गतिः आधारः। एव च ममापि त्वमेवाधार इति गम्यते। सन्तः सता मध्ये वर्तमाना न अवसीदन्ति नक्षीयन्ते । सता समागमोऽव. सादायन प्रकल्पत इत्यर्थः। एव च तक समागममनुप्राप्ताह न सत्यवाद। योगेनावसदिसामेति व्यज्यते। आत्मनः सत्वाभिधानाच्चानुग्रहाईत्व द्योत्यते- (४८) अय पुनरपि सदाचारोपदेशव्याजनात्मनोऽभिलषितस्यार्थ- स्यानुष्ठानमभिप्रार्थतते । आर्यजुष्टमिति । इद परार्यानुष्ठानरूप वृत्त आच. रित शाश्वतं शश्वद्भव सार्वदिक सततमवलम्बनाय नित्यमित्यर्थः । आर्यजुर्व आयैः माधुभिः जुष्ट आसेवित आलम्बितमित्यर्थः । 'आर्यः साधौ सौवि. दले' इति विश्वः । कर्तव्यमाचरन् काममकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचरे स या आर्य इति स्मृतः ॥' इति शन्दस्तोममहानिधिः । इति नानुभवान्त (च) २ भवन्ति पूराः (च) ३ न विधीदन्ति (च ।

·२५८ श्रीमहाभारते [अध्याय: - । सन्तः परार्थ पुर्वाणा नापेक्षन्ति परस्परम् ।। ४८ न च प्रसादः सत्पुरुषेयु मोधो न चाप्यों नश्यति नापि मानः । यस्मादेवनियतं सत्सु नित्यं तम्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ।। ४९ यम उवाच- ग्रथा यथा भापसि धर्मसंहितं मनोनुकूलं सुपदं महार्यवत् । राथा तथा मे त्वाय भक्तिरत्तमा वरं वृणीवाप्रतिमं पतिते ।। ५० विशाय सन्तः परार्थ परस्याभीष्ट कार्य कुर्याणा: परस्पर अन्योन्य न अवे. क्षन्ति न पश्यन्ति । अन्यनिरपेक्षतया स्वयमेवानुतिष्ठन्ति परार्थ नैव पुन- स्त्वयैवायमनुष्ठेय इत्यभिव्यञ्जयितु परस्परमवेक्षन्त इत्यर्थः । एव च ममापि मनोरथपूरणे निरलसेनैव भाषेतव्य सता भवतेति द्योत्यते । (४९) अथ सफलीभावमात्मनो मनोरथस्य फामायमाना सता वृत्ति वर्णनव्याजेनाभिलपितमात्मीयमभिव्यअयति । नेति । सत्पुरुषे सत्सु पुरु- पेषु वर्तमानः। प्रसादः प्रसन्नता सतोप इत्यर्थः । मोघः निष्पला न न म. वति । अवश्य बसौ प्रयच्छति फल किमपीति । उक्तः किल त्यया 'निवर्त- तुष्टोऽस्मि तवानया गिरे ति वदताSSमकः सतोषः। स तावन्न निष्फलो भवस्विति गम्यते । सत्पुरुषेषु विपये प्रसादः प्रसादन प्रसादजनक कर्मेत्य- थों या । अयमेव च युक्त प्रतिभाति नृतीयचरणानुरोपात् । अर्थः सत्पुरयेषु क्रियमाणा अभ्यर्थना न नश्यति न निष्फलीभवतीत्यर्थः । फ्लशून्यता ह्यभ्यर्थनाया विनाश इति ' अर्थों विषयार्थनयो.' इति मेदिनी। अपि किं च सत्पुरुषेषु विषये मानो ग्रहः एते मे मनोरथ सफलीकरिष्यन्तीत्येव. रूपा सभावनेत्यर्थः । न नश्यति । अभीष्टघटनानवाप्तिश्च तमाशः । स न भवतीत्यर्थः । यस्मात् सत्सु विषये एतदुपरिनिर्दिष्ट नितय प्रसादम चाम्य- र्थन चाभीष्टघटन चेत्येतत् त्रिक परप्रयुक्त अस्ति तस्मात् हेतो. सन्तो रक्षि- तारो भवन्ति । आस्मान परिप्रातुकामाः किल पुरुषाः सत प्रपद्य प्रसाद यन्ति चाभीष्ट प्रार्थयन्ते च तत्प्राप्तिं च सभाग्यन्तीति सदृश्यते सततम् । न हारशितृष्वेव केपि वर्तेरन । यतश्च वर्तन्ते ततः प्रतीयते सन्तो रक्षितारो भवन्तीति भावः । एव चाहमपि सता त्वया वैधव्यदु रातोऽस्मात्परित्रात. व्येति भावः। 'मानशितोवती ग्रह ' इति मेदिनी । ) यथायथेति । धर्मसंहित धर्मण सहित सबद्ध यथातया सुपद धोमनानि पदानि यस्मिस्तयाभूतं यया तथा हृदयहारिपदन्यास यथा तथेत्यर्थः। महार्थवत् महान् गभीर इत्यर्थः अर्थः आभिधेय अस्त्यस्मिस्तद्यथा तथा । भाषसि भाषसे अनुदात्तत्वलक्षणास्यात्मनेपदस्यानित्यत्वात्परस्मैपदम् । त्ययि स्वद्विषये भक्तिः पूज्यस्वानुगतोरागः भवतीति शेषः । अप्रतिम नास्ति १ परेष्टं (प) २ प्रतिक्रिया (क) नावाने प्रतिक्रियाः (च) .

·सावित्र्युपाख्यानपर्व । २५९ सावित्र्युवाच- न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृतस्तथा यथाऽन्येपु वरेपु मानद । वरं वृणे जीवतु सत्ययानयं यथा मृता ह्येवमहं पति विना ॥५१ न कामये भर्तृविनाकृता सुसं न कामये भर्तृविनाकृता दिवम् । न कामये भर्तृविनाकृता श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीवितुं ॥५२ वरातिसर्गः शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो हियते च मे पतिः । प्रतिमा सदृश वस्त्वन्तर यस्य तथाभूत वर घृणीष्व स्वीकुरु । अप्रतिममिति सत्यवतः प्रदानमपि शक्यते कर्तुमिति गम्यते । पतिव्रते इति च पतिजीवि- ताया स्वयि नैव वैधव्यमापातयिष्यामीति द्योत्यते । परमार्थिकी किल पति- व्रतासीति भावः। (५१) नेति । हे मानद बहुमानदायिन् यम । एतेन बहुमानितास्मि तवानेन वचनेनेति गम्यते । यथा अन्येषु प्रथमादिचतुर्थान्तेषु यरेघु तथा अस्मिन्वर इति शेषः । अस्मिन्पञ्चमे वर इत्यर्थः । सुस्ताद्विना पुण्येन विना । विना शब्दोऽव्ययमभावयालि । तेन मदीयेन पुण्यस्याभावेनेत्यर्थः । कृतो जनितः अपवर्गः अपवर्जन सत्यवज्जीवितवरणस्य प्रतिषेध इत्यर्थः न नास्ति । न खल्विदानी वर कृणीप्वेति समादिशता भवता 'विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितम् ' इत्युक्तम । यच्च प्रागुक्त तदपि न स्वीयया बुद्धमा किन्तु मदीयापुण्यप्रेरितेनैवेति नान ते कश्चिद्दोप इति भावः । एष चार्थ उत्तरार्धे हेतुः । तेन च तस्मादित्यर्थात्सबध्यते । अय त्वत्समीपे विद्यमानः सत्यवान् जीवतु शरीरेण सयुज्यताम् । यस्माच्छरीरात्ययायमुदृतस्तेनैव पुनः सयुज्यतामिति भावः। एतच्च जीवतेः प्रयोगेण द्योत्यते । शरीरान्तरसयोग- प्रार्थने तु जायतामित्येवावक्ष्यादिति । इत्येत वर पणे प्रार्थय इत्यर्थः । कुतः प्रार्थ्यते जीवनमेतस्येति चेत् तनाह यथेति । यथा यस्मात् एव पति विना विद्यमाना अह मृतैय मृततुल्यैवेत्यर्थः । प्राणायमानस्य पत्युरभावादिति भावः । अपवर्ग इत्यन सृजेभीवे घम् । (५२) न मे पति विनान्यदभीष्टमित्याह नेति । मर्तृविनाकृता भर्ना पिरहिता सुस न कामये । अन करोतेः प्रयोगेण यमे कर्तृत्वारोपात् भर्ना विनाकरणमविनाकरणमपि वेदानी सर्वथा त्वदायत्तमेवेति गम्यते । दिवं स्पर्गम् । भर्तृहीना पतिविरहिता सती जीवितु न व्ययसामि नोत्सहे । व्यव. मामीत्यार्पम् । व्यवपूर्यको ह्या स्यतिरिति । अध्ययस्यतिसमानार्यवायमत्र द्योतकत्वादुपसर्गाणाम् । अध्ययसायश्चोत्साहः । (५३) आत्मनो वचनमनुपालयितुमपि वा जीवनीय एप सत्यवान् भयतेत्याह । यरातिसर्ग इति । मम शतपुरता इत्येतद्रूपः परातिसर्गः वर- दानम् । मृजेन् । त्वयैव दत्तः एत इत्यर्थः । प्रयुज्यते हि दानवाचिभ्यः सन्देभ्यः फरणार्थ एव ददातिर्दान ददातीत्यादौ । च किंच मे पतिहियते । रहसन (च) २ विनास्त प्रिय (च) विनाश्ता निय (न) ·भीमहाभारते अम्माप: - सत्ययानुपाच- मुचिरं या सुनारिम किमर्थ नायबोधितः । क चासो पुरुषः व्यामो योसी मां मंचकर्ष ६ ॥६४ माविण्यपान- मुचिरं त्वं प्रमुमोसि ममा के पुरपर्पभ । गतः स भगान्देवः प्रजासंपनी यमः ।। ६५ विश्रान्तोसि महाभाग गिनिद्रश्य नृपात्मज । यदि शस्यं समुत्ति निगाढां पश्य शरंगम् ।। ६६ मार्कण्डेय उवाच- उपलभ्य ततः संहां सुरसुम इवोस्थित! दिशः सर्वा बनान्तांय निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ।। ६७ फलाहारोस्मि निष्प्रान्तस्त्यया सह मुमध्यगे। ततः पाटयत' काष्ठं शिरसो गे रजाऽभवत् ।। ६८ (६४)मुचिरमिति । यतेति रोदे। अक्योधितः प्रयोषितः । योऽमी यः सः मां सचकर्ष समायट्यान् । मार्पः परोक्षत्वामावेऽपि लिट् । कारः पादपूरणे। (६५) सुचिरमिति । पुरुषर्षभ पुरुषश्रेष्ठ ममाद्के । यमानुगमनाया- स्मवृत्तान्तकश्न आत्मश्लाघा च प्रसस्येतात्मनः शतमायनया च प्लेयोऽपि सत्यवत उत्पद्यतेत्यतः प्रमुमोऽतीत्यन्यथा यचनम् । भगवान् पूज्यः देवो दीप्तिमान् प्रजासयमन. प्रजाना सयमनो निग्रहीता। (६६)विधान्त इति । महाभाग महान् भागो भाग्यं यस्य तथाभूत पुनः प्रत्युज्जीवनादिति भावः । विथान्तः गृहीतविधमः । विनिद्रः विगत! निद्रा यस्य तथाभूतः । यदि शक्यं तदेति शेप.। विगाढा विशेषेण भूलोक प्रविष्ट अतिप्रौढीभूतामित्यर्थः । शर्वरी रारिम् । सा हि प्रस्थापयन्ती मनाति (नाशयति ) प्राणिना चेष्टा इति । 'गृभ्यतिम्यः स्वरन् ' इत्यौ. णादिकः प्यरन् । 'विद्गौगदिभ्यश्चे' ति टोप च । 'अथ शर्वरी । निशा' इत्यमरः । अतिक्रान्त आश्रमप्रतिगमनसमय इति भावः । (६७) उपलभ्येति । सज्ञा चेतना उपलभ्य प्राप्य सुखसुप्तः सुखेन निद्रिवः । अनुभूतसुग्वस्वाप इत्यर्थः । उत्थितः प्रबुद्ध इव वर्तमानः । उत्पूर्वको हि तिष्ठतिः प्रबोधायोऽपि । सत्यवान् सर्मा दिशो बनान्तान् वनसीमाच विलोक्य । रात्रिपरिज्ञानाय दिगाद्यालोकनम् । (६८) फलाहार इति । अस्मि अह । विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययमेतत् । पलाहारः फलानि आर्तुम् । ' अण् कर्मणि चे' त्यण् । हे सुमध्यमे शोम. नशरीरमध्ये सुन्दरीत्यर्थः । ततः काठ पादयतो विदारयतः । पाटयानिहि विदारणवचनो धातूनामनेकार्थत्वात् । भासाथै खेन चुरादौ मैनेयः पठति , रुजा वेदना अभवत् उदपद्यत । १नास्तीद कपुस्तके । ।

·२९६] सावित्र्युपाख्यानपर्व । 'शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन् । तबोत्सं प्रसुनोस्मि इति सर्व स्मरे शुभे ।। ६९ त्वयोपगृढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः । ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ।। ७० तद्यदि त्वं विजानासि किं तब्रूहि सुमध्यमे । स्वप्नेनै यदि वा दृष्टो मयि वा सत्यमेव तत् ॥ ७१ 'तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते। श्वस्ते सर्व यथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ॥ ७२ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुत्रत । विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ॥ ७३ (६९)शिर इति। शिरोऽभितापसतसः शिरसः अभितापेन सर्वतः पीडया संतसः पीडितः अत एव चिर स्थातु उत्थानविशिष्टत्वमनुभवितुम् । स्मरे स्मरामीत्यर्थः । आर्पमात्मनेपदम् । शुमे कल्याणि सावित्रि । (७०) त्वयेति । उपगूढस्य आलिहितस्य एप च मनसो निद्रया- पहरणे हेतुः सुखविशेषसजनेन पीडायास्तिरोभावादिति भावः । निद्रया अप- हतं स्वायत्तीकृतमित्यर्थः । अन्यदीयस्य हि द्रव्यस्य विनाभ्यनुशा स्वायत्ती- करणमपहरणामिति । ततः तदनन्तर । घोर भयङ्कर तमः अन्धकार, महौ. जसं महत् ओजः दीसिर्बल वा यस्य तम् । 'ओजो दीतौ बल ' इत्यमरः । (७१) तदिति । हे मुमध्यमे सुन्दरि यदि व विजानासि तदेति शेषः तत् तमोऽवलोकनादिक किं इति ब्रूहि । यदि मयि विद्यमानेनेत्यर्थः स्वमेन सुतस्य विषयानुभवरूपेणावस्थाविशेषेण हेतुभूतेन दृष्टः साक्षात्कृतः स पुरुष इत्यर्यात् । अयमा तत् पुरुपालोकन सत्यमेव । याकारः प्रभे। स्वनो मे यदि वा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् । ' इति पाठे मे मयेत्यर्थः । अय तु पाठ: साधायानिति प्रतिभाति । (७२) तमिति । रजनी रात्रिः व्यवगाहते विशेषेण जगत्मविशति । विशेषतः समुपचीयत इत्यर्थः । इदानी हि मया निवेद्यमान वृत्तमेतदति- पातयेद्गमनकालमिति भावः । ते तुभ्य आख्यास्यामि कथयिष्यामि। (५३) अलिटोलि । अतिटोल समतो विपनम् । 'पास्यादेशामा त्रितस्ये ' त्यादिना । हे सुत्रत शोभन मत नियमो यस्य तथाभूत । एतेन पित्रोदर्शनस्यावश्यकत्वमभिद्योत्यते। पितरौ मातरं च पितरं च ।। पिता मात्रे 'त्येकशेषः । इयं रजनी विगाढा विशेषेणोपचिता। दिवाकरः दिवा दिवसस्य करः कर्ता सूर्यः निवृत्तः अस्तामतः। अतो नेदानी विलम्बितुं युक्तमिति भावः। १स में (च, म.) सुप्तेन यदि वा (न) स्वप्न नु स मवा (च) २ यदि (का. च.. म.) ३ स (च) ·-- श्रीमहाभारते ( अध्यायः २ चकंचराचरन्त्येते हमाः पूराभिभापिणः । भूयन्ते पर्णशब्दाथ मृगाणां चरतां वने एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । आस्थाय विरुवन्त्युमाः कम्पयन्त्यो मनो मम ॥ ७५ सत्यवानुवाच- वनं प्रतिभयाकारं धनेन तमसा वृतम् । न विज्ञास्यास पन्थानं गन्तु चैव न शश्यसि ॥ ७६ सावित्र्युवाच--- अस्मिन्नद्य बने दग्धे शुष्कवृक्ष. स्थितो ज्वलन् । वायुना धम्यमानोऽन दृश्यतेऽमिः कचित्कचित् ।। ७७ ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिष्यामि सर्वत.. (७४ ) नक्तंचरा इति । नत रात्रौ चरन्ति ते पिशाचादयः राभि- भाषिणः क्रूर कठोर यया तया मापितु शील येषा तथाभूता। मृगाणा বনা না মন ভান্ধা ছুরি ইঃ। বলা নূমিকা যাত্রা। मृगाणा सचरणेन पत्राणा सचलनादिति भावः । अत्र पर्णशब्दस्याने पदश- ब्देन भवितव्यमिति प्रतीयते । सारल्यविशेषात् । न पुनरसी कापि संदृष्टः पाठः। '(७५) एता इति । एता: उमा भीपणाः शिवाः शृगाल्यः दक्षिणप- श्रिमा दक्षिणस्या पश्चिमायाञ्च दिशोऽन्तरालभूना नैती दिश आस्थाय आश्रित्य घोर यथा तथा नादान् शन्दान् विरुवन्ति उदीरयन्ति । कथभूताः शिवाः १ मम मनः कम्पयन्त्यः भीत्या कम्पित कुर्वत्यः। मनसः कम्पन च शिवारुतस्य निसर्गत एव परुपायतत्वेन भीतिजनकत्वात् । नैव पुनर्दक्षिण- पश्चिमा दिशमाश्रित्य विरावात् । शुभफलो ह्येषः तदुक्त वसन्तराजशाकुने रक्षः प्रचेतोऽनिल सोमशम्भुदिक्षु द्वितीये प्रहरे रुतेन ।स्यादिष्टवाचितिरिष्ट सिदिलोमः सुभिक्ष प्रियलोकसङ्गः । ' इति । (७६) वनमिति । प्रतिभयाकार प्रतिभयो भयङ्कर आकारो यस्य सथाभूत तर च धनेन सान्द्रेण तमसा अन्धकारेण वृत्त व्यासम् । अतस्त्व प्रमात समस्याल । ति मावि नातुन समारतेन स्वदेकावलम्बन मे गमनामिति घोत्यते । (७७) अस्मिनिति दग्धे वनाग्मिनेत्यर्थात् स्थितः अस्तीत्यर्थ: । वायुना पम्यमानो मायमानः ध्माधातोरापो धमादेशः । धमन चासोद्वोधनम् । (७८) तत इति । ततस्तस्माद्वृक्षात् अग्निं आनयित्वा आनीय । छान्दस. क्त्वा । इद् सन्ति विद्यमानानि इमानि काष्ठानि सर्वतो ज्वाल. विमामि । 'स्वल्हलनमामनुपसर्गा'सि मित्रविक्पावृद्धिः । आत्मनो यो च) ·२९६] सावित्र्युपाख्यानपर्व । काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः ॥ ७८ यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये। न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते.वने ।। ७९ श्वः प्रभाते बने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव । ५, बसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ ।। ८० सत्यवानुवाच- शिरोरुजा निवृत्ता में स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये । मातापितृभ्यामिच्छामि संयोग त्वप्रसादजम् ।। ८१ न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वो मैयाऽश्रमः । अनागतायां संध्यायां माता मे प्रेरणद्धि माम् ।। ८२ 'दिवाऽपि मयि निष्कान्ते सन्तप्यते गुरू मम । मनसः सताप मार्गादर्शनमूलकगमनासामर्थ्यजन्यम् । जहि नाशय त्यजेति यावत् । हन्तेलोट् । 'इन्तेर्ज ' इति जः । प्रज्वलितेषु हि कारेषु शक्यते तत्प्रकाशेन प्रयातुमिति मात्र सेदावसर इति भावः । (७९) यदिति । अनुत्साहे कारणमाह सहजमिति । हि यतः त्वा सरुज रोगिण लक्षये पश्यामि समावयामीत्यर्थः । च किंच यदि तमसा सकते सम्यग्ज्यासे । हेतुरय पथोऽविशाने । बने । (८०)श्व इति । पूर्व श्लोकसबद्धमेतत्पद्यमिति तप्रत्ययदिशन्दपला- तदेत्यध्याहारः । तप अनुमते सति अनुमतौ सत्या श्वः प्रभाते प्रातः वने दृश्य शक्यदर्शने सति यास्यावः । वनपद चात्र तद्गतान्मादिलक्षयति । तेन प्रभाते धनगतेषु मार्गेषु चक्षुषा ग्रहीतु शक्येषु यास्याव इत्यर्थः । इस अस्मिमेव प्रदेशे एकां क्षपारानिम् । कालाघ्वनीरत्यन्तसयोग इति द्वितीया। पसाय । विधौ लोट् । यदि ते तुभ्य रुचितम् । 'कच्याना प्रीयमाण' इति सप्रदानस्वाचतुर्थी। (८१) शिरोक्जेति । मे शिरोरुजा शिरसो घेदना निवृत्ता प्रशान्ता अगानि स्वस्थानि प्रकृतिस्थानि विकारशून्यानीत्यर्थः । लक्षये पश्यामि । स्वत्प्रसादज तव प्रसादात् अग्निप्रज्वलनरूपादनुग्रहात जायमानं मातापितृभ्या सह सयोगं इच्छामि । (८२) कुत एव स्वर्यत इति चेतंत्राद । नेति । मया कदाचित् विकाले असमय समुर्चित कालमतिकम्यैत्यर्थः । आश्रर्मा न गतपूर्वः पूर्व न प्रविष्टः । अद्य यावत्कदाचिदपि नातिक्रम्य कालमाश्रम गतवानस्मीति भावः। में माता सन्ध्यायां पानिमायामित्ययीत् । अनागताया सत्याम् । प्रागेव सापरान्याः सन्ध्याया इत्यर्थ. । प्ररुणद्धि बहिर्गमना. प्रतियमाति । (८३) दिवांत । मयि निधान्त बहिगते सति में गुरु मातापितरौ । सतम्यते दु.रामनुमस्त. किमु पुनतिष साविति भावः कथमेतत्समा- १सम्पते (.)२ माघमार (क) ३ मामा (म)४ महंगाम(च) - ·M साविन्युपाख्यानपर्व । त्वयि पिण्डश्व कीर्तिश्च सन्तानश्यावयोरिति ॥ ८८ माता वृद्धा पिताऽप्यन्धस्तयोर्यष्टिरहं किल । तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्था गमिप्यतः । निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम । माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी। अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः ।। ८९...... मातापितृभ्यो हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे । व्यक्तमाकुलया बुद्धया प्रज्ञाचक्षुः पिता मम || ९० एकैफमस्यां वेलायां पृच्छत्यानमवासिनम् । नात्मानमनुशोचामि यथाऽहं पितरं शुभे ॥ ९१ पिण्डानिर्वपती'त्यादौ निवापस्य दानार्थकत्वदर्शानात् । 'पिण्डो देहे जपा. पुष्पे निवापे सिलिकेऽपि च'। इति विश्वः । प्रतिष्ठित इत्यनुवर्तते । स्व. दायत्तमेवास्माक नियापादि कर्मत्यर्थ । कीर्तिः प्रातिष्ठितेति विपरिणमय्य योजना । सत्पुत्रेऽपि सावायतते । दुप्पुत्रो घेना विनिहन्तीति । सन्तानो चशः। 'सतानः सततौ गोरे' इति मेदिनी। इति मामूचतुरितिपूर्वेण सबन्धः। (८९) मातेति । अत' पर 'आपदमास्थित' इत्यन्तस्यैकपद्यत्वेनो- पनिबन्धन प्रामादिक, कामवस्था गमिष्यत इत्येतदन्तस्य नैरपेक्ष्येण पार्थ- क्याईत्वात् 'प्रतापपुस्तका'नुरोधित्वातु निर्दिष्टमैकपा सार्धस्य पद्यद्वित. यस्य । अन्यथा ह्यनुवादगवेषण न सौवर्यमापद्यतति । तयोमातापित्रोः यष्टिः आधार इत्यर्थः । यस्या हेतोः यया हेतुभूतयेत्यर्थ । 'पष्ठी हेतुप्रयोग' इति षष्ठी। मम पिता अनपकारिणी माता च मत्कृते मद्विपय इत्यर्थः सशय अनिष्ट सदेहं माता तस्या निद्राया सप्रत्यनुभूताया गमनविलम्ने हेतुभुताया अभ्यस्यामि । शेपे पष्ठी । गुणभृतामपि निद्रा दोपपक्षे करोमीत्यर्थः । असूया हि गुणेषु दोषारोप इति । अह च अहमपि सशय मद्वियोगेन पित्रोरनिष्टा- शरका प्राप्तः सन् कृच्छा दुस्तरामित्यर्थ आपद दुःख आस्थितः समाधि- तवानस्मि । अनुमाप्तोऽस्मीत्यर्थ । (९०-९१) कुतः पिमोर्विषयिण्याऽनिष्टाशकया दुखानुभव इत्य- पाह । मातेति । हि यतः । पुनरपि पितरमनुचिन्तयति व्यक्तमिति । प्रशा- याः प्रशैव मुदिरेष चभुर्यस्य तथाभूतः। अन्ध हत्यर्थः । मम पिता आकु- लमा मद्विलम्येन भ्याकुलीभूतया युद्ध्या उपलक्षितः सन् अस्या येलाया एकेक , एक मेक आश्रमयामिन पृच्छति मदातामिति शेषः । इति व्यक्त स्पष्टम्। हे शुभ साविति यथा पितर तथेति शेषः आस्मान नानुशाचामिन शोकविषयोंकरोमि। १ सपपि भारतीदमयं मतापपुरतके तपापि सर्वत्र सहश्यमानमावश्यक लेसकभ्रमवसादेय प्रतापपुस्तकेऽस्मारपदमिठिसगृहतिमरमामिः। मातामसयो. योः सर्वन सुपटो केसकरस अम इति । २ पिता पर: (क. न. म.) ३ रहितः (1) तु (1) ·* २२८ श्रीमहाभारते [अभ्यामः भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं परिदुर्यलाम् । मत्कृतेन हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः ॥ ९२ जीवन्तावनु जीवामि भर्तव्यौ तौ मयति ह । तयोः प्रियं मे कर्तव्यमिति जानामि धाम्यहम् ॥ ९३ मार्कण्डेय उवाच- । एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभत्तो गुरुप्रियः । उच्छ्रित्य बाहू दुःसातः सुस्वरं प्रररोद ह ।। ९४ ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वा भतारं शोकशितम् । प्रमृज्याणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ।। ९५ यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि । (९२) भारमिति | मार पतिं मे पितर अनुगता परिदुर्बलां सर्वतो दुबलाम् । एतेन दुःसासहत्व द्योत्यते । यथानुशोचामि तथा नात्मानमपीति पूर्वेण सम्बन्धः । कुतस्तयोर्विपये शोक इत्यनाह मत्कृतेनेति । मत्कृतेन मम कर्मणा प्रतिगमनविलम्बरूपेण । अद्य तौ परममा यन्तिक सन्ताप दुःख मेष्यतः प्रापयत । (९३) तदर्थमेव च मदीय जीवितमित्याह । जीवन्ताविति । ती मातापितरौ जीवन्तौ अनु जीवन्तावभिलक्ष्य जीवामि । तौ जीवत इत्येवाएं जीवामीत्यर्थ । 'लक्षणेत्यभूताख्यानवीप्सासु प्रतिपर्यनव' इति कर्मप्रव चनीयत्त्वाद्वितीया । कुतस्तदर्थत्व जीवितत्येत्याह । भर्तव्याविति । हका- रोऽवधारणे । मया भर्तव्यो ह पोषणीयावेव इति हेतोः। 'वृद्धौ च माता- पितरौ साध्वी भार्या शिशु सुत । अप्यकार्यशत कृत्वा भर्तव्यों मनुरब्रवीत् ।। इति मनुः । तयो मिय प्रीतिजनक कर्म मे मया । अतः पर पद्यमेकमाधिक कपुस्तके स्पष्टार्थम् । (९४ ) एयमिति । धर्मात्मा धर्म एयात्मा जीवो यस्य तयाभूत' । प्राणोपम धर्ममाकलयनिति भाव । गुरुभक्त गुर्वोर्मातापिनो मत्तः अनुरक्तः न केवलमयमेव तत्रानुरक्तस्तावपि त्यति प्राह गुरुपिय इति । गुवों प्रियः प्रेम्णो विषयः । दुखात सन् । एप च रोदने हेतुः । बाहू उच्छ्रित्य उन्न मप्य सुस्वर सु भृशः स्वरो ध्वनियस्मिस्तद्यथा तथा। उच्चै स्वरमित्यर्थः 'सु पूजाया मृशानुमतिकृच्छ्रसमृद्धिषु' । इति मेदिनी । १ः पादपूरणे । (९५) तत इति । ततो धर्मचारिणी धर्म चरितु शील यस्यास्तथा भूता सावित्री की । भार पति तया तेन प्रकारेण शोकार्शित शोकेन कृशीकृतम्।उत्साहादीना क्षपणात्कर्शनोक्ति।पाणिभ्यां अभूणि प्रमृज्य मोच्छपा (९६) यदीति । यदि तप्तमाचरित तप दत्त दान हुत हवन च मे १ भृशदाखिताम (क) २ जीवामि (ब) ३ अत पर 'परम देवनं तो मे पूजनीयो सदा मया । तयोस्तु मे मदाऽत्ये व्रतमेन पुरातनम् ॥', स्पधिर मपुस्तके । ४ पीडितम् (4) 1 ·२९६] सावित्र्युपाख्यानपर्व। श्वभूश्वशुरभर्तृणां मम पुण्याऽस्तु शर्वरी ॥ ९६ न स्मराम्युपूक्तवीं वै स्थैरेप्वप्यनृतां गिरम् । तेन 'सत्येन तावद्य धियेतां श्वशुरौ मम ॥ ९७ सत्यवानुवाच-- कामये दर्शनं पित्रोर्याहि साविति माचिरम् । पुरा मातुः पितुर्वाऽपि यदि पश्यामि विप्रियम् ॥ ९८ न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे । “यदि धौ च ते युद्धिर्मा चेजीवन्तमिच्छसि ॥ ९९. - मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात् । मार्कण्डेय उवाच- सावित्री तत उत्थाय केशान्संयम्य भाविनी । पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ १०० मम मत्स्वामिक मदुपभोग्यफल मिति मायः अस्ति तहीति शेषः । शर्वरी इयं रानिः । पुण्या शुभा शुभहेतुरित्यर्थः । (९७) नेति । स्वैरेष्वपि स्वच्छन्दवर्तनेष्वपि अनृतामसत्या गिर उक्त पूर्वी पूर्यमुक्तो न स्मरामि । तेन सत्येन हेतुभूतेन अब मे श्वश्रूश्वशुरौ ध्रियेतां जीवताम् । आशिपि लोट् । (९८-९९) कामय इति । माचिर अचिर सत्वरमेयेत्यर्थः । सुप् मुपैति समासः । याहि निर्गछेत्यर्थः । कुतर वरेत्यत्राह पुरेति । विप्रियं अनिष्टं मद्वियोगजन्य मरणमित्यर्थः । पुरा पश्यामि द्रक्ष्यामि । यावत्पुरानि- पातयोर्लट् ' इति भविष्यति लट् । न जीविष्यामि । आर्षमात्मनेपदम् । हे वरारोहे सुन्दरि । आत्मानं जीव स्व वा सत्येन शपथेन आलभे स्पृशामि । आइपूर्वको हि लभिः स्पर्शने । आस्मान शपथेन योजयामि आत्मनः शपथ करोमीत्यर्थः । ' सत्य कृते च शपये' इति मेदिनी । तस्मात् यदि तहीति शेषः । अन्तिकात् अन्तिक मार्गमासाद्य । स्यश्लोपै कर्मणि षष्ठी । आश्रम गच्छाय । गमेर्लोट् । दूरेण हि मार्गेण गच्छतोविलम्यः संपत न पुनर- साविष्ट इत्यत उत्तमन्तिकादिति । उत्तममित्यपि पाठोप चतुर्भुजस्य । (१००) सावित्रीति ! केशान् संयम्य यमानुगमनसरम्भेण तत इतो विकीर्णानियम्य । पाहुभ्यामात्मनो भुजाम्यां करणभूताभ्यां परिग्रह्य अवल. , म्यस्पर्थः । वैकारः पादपूरणे । उत्थापयामासेति उत्पूवातिष्ठतर्मिजन्तालिदा अतिही ' त्यादिना पुक् । ' उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्येति पूर्वसवर्णः । १क्षमा (1) वनेष्वपि (न.) ३ प्रीयता (च) ४ इत; परं 'भषि माम गुरू तोहि पश्यं धिपमापको।' इत्यधिकं कपुस्तके। ५ च जोषितुं (२) ६ उपमम् (1) ·श्रीमहाभारते [अध्यायः . उत्थाय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना । मर्या दिशः समालोक्य काठने दृष्टिमादधे ॥ १०१ तमुवाचाथ सावित्री श्वः फलानि हरिष्यास । योगक्षेमार्थमेतं ते नेण्यामि परशुं त्वहम् ॥ १०२ कृत्वा काठनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम् । गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ॥ १०३ वामे स्कन्धे तु वामारूभर्तु हुं निवेश्य च । दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी ॥१०४ सत्यवानुवाच-- अभ्यासगमनाद्भीर पन्थानो विदिता मम । (१०१) उत्था येति । पाणिना हस्तेन अड्गानि अवयवान् करचरणादीन् प्रमृज्य प्रोञ्छय । भूमौ शयितत्वेन गात्रेषु सलमानां धूल्यादीनामपाकरणार्थे प्रमार्जनम् । सर्वा दिशः समालोक्य दृष्ट्वा कालोपलक्षणार्थ दिशामवलोकनम्। सद्गतेन हि तमसा शक्यते रात्रिस्वगन्तुमिति । काठने स्थाल्या फ्लपूर्णाया. मित्यर्थात् । दृष्टिं आदघे निहितवान् । तजिघृक्षासूचनार्थ चैतदाधानम् । (१०२) तमिति । अथ काठने दृष्टेराधानोत्तरम् । श्व: आगामिनि दिने हरिष्यासि हरेत्यर्थः । परशु कुगरम् । ते योगक्षेमार्थ अपूर्वार्थसमातियोगः माप्तस्य च परिपालन क्षेमम् । ते अर्थ. प्रयोजन यस्य तथाभूतम् । तस्यैव वत्साधनत्वात् । ' योगोऽपूर्वार्थसप्राप्तिः । इति ' क्षेमोऽस्ली लन्धरक्षणे' इति च मेदिनी । नेष्यामि नयामीत्यर्थः । आरब्धापरिसमाप्तः किल कालो वर्तमानः। स च प्रयोगसमानकाल इति वचनप्रयोगोचरमादित्वात्परशुनय नस्य भविष्यति लट् । (१.३) कृत्वेति । सा सावित्री काठिनभार फलभारवत्कठिनमित्यर्थ । भारवत्वाच्च कठिने भारस्वारोपः । वृक्षशाखावलम्बिन वृक्षस्य शाखामवलम्य ते तथाभूतम् । वृक्षशाखाश्रितमित्यर्थः कठिनस्य परशोध दूरेयस्थितस्त्रापुन. रागमदित्युक्तिः । आगमादिति गमेलृट् । लादत्वादह । (१०४) वामस्कन्ध इति । वामोरूः वामौ ऊरू सक्थिनी यस्यास्त. याभूता । ' सहितशफलक्षणवामादेव' इत्यू स्त्रियाम् । सुन्दरी सावित्री. त्यर्थः । वामे पत्युः सव्ये स्कन्धे भुजशिरसि निवेश्य प्रवेश्य अवस्थाप्येत्यर्थः। बाहु, स्कन्धमारभ्यागुल्यन्तो भागो बापदनाभिधीयते । अत एव च प्रयुञ्जते 'बाहू द्वौ च मृणालम् ' इति 'सस्तासायतिमात्रलोहिततली पाहू' इति च । स्वीय हुम् । दक्षिणेन अपसव्येन याहुनेस्यात् सबध्यते । परिषज्य आलिङ्ग्य परिपूर्वको हि सातिरालिगने । एतेन साविश्याः पत्युर्दशणतोऽप्रस्थान गम्यते । (१.५) अम्यानेति । अम्यासेन पौनःपुन्येन गमनात् हेतोः । मम वि. छाता अवगता सन्ति ! च किंच वृशान्तरालोकितया वृक्षाणामन्तरेण मध्येन .

·२९७] सावित्र्युपाख्यानपर्व। २७१ वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ॥ १०५ आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च। यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ।।१०६ पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा । तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गाळ त्वरस्व च ॥ १०७ स्वस्थोस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ । ध्रुवन्नेव स्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति ॥ १०८ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण पतिव्रतामाहात्म्यपर्वणि सत्यवदाश्रमगमने पण्णवत्याधिकद्विशततमोऽध्यायः । m सप्तनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच--- एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबल. । छिद्रेण वा। अन्तरमवर छिद्र' इति हलायुधः । अवलोकितया दृष्टया ज्योत्तया चन्द्रिकया साधनभूतया लक्षये पश्यामि । (१०६) आगताविति । येन पथा मार्गेण आगतौ स्व. यस्मिमिति विपरिणमय्य विभक्ति योजिनीयम् । यस्मिन्मार्गे फलानि अवचितानि । स एवाय पन्या इति शेषः । ययागत आगत आगमनमनतिक्रम्य गच्छ । (१०७) पलाशखण्ड इति । एतस्मिन् पुरो दृश्यमाने पलाशखण्डे पलाश. वृक्षाणा समूहे । पण्डशब्दः किल समूहमभिधत्ते । स एव च सषयोरभेदा. त्खण्डत्यमनुप्राप्तः । 'पण्डः पनादिसघात ' इति भेदिनी । पन्या मार्गः द्विधा द्वाभ्या प्रकाराभ्या व्यावर्तते भियते । व्यापूर्वो हि कृतिभेदे । तस्य पलाशखण्डस्य उत्तरेण उत्तरप्रदेशेन । त्वरस्व स्वरा कुरु | शित्वरा सभ्रम इत्यतो लोट् । अतः पर मार्कण्डेय उवाचेत्येतदावश्यकम् । अन्यथा हि सत्यवतो पचने प्रथमः पुरुषो नोपपतेति । (१०८) स्वस्थ इति । मार्कण्डेयोक्तिरियम् । स्वस्थः स्वे प्रकृती ति धति तथाभूतः निवृत्तविकार इत्यर्थः । उभौ पितरौ मातर च पितर च । उमाविति तात्पर्यमाहकम् । दिक्षुः द्रष्टुमिच्छुः अस्मि । इति ब्रुवनेव यदय एवमिति पाठस्तु साधुः । अध्याहारायोगात् । इति श्रीसाविम्युपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या सप्तनपत्याधिकद्विशत- तमोऽध्यायः (१)अथ सत्यवतोऽसन्निधानावर आश्रमवृत्तमाख्यातुमुपक्रमते । एत. १ मुवमेव तया (च) ·। २७२ श्रीमहाभारते [ अग्यायः लब्धचक्षुः प्रसन्मायो दृश्यां सर्व ददर्श ह ॥ १ स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैव्यया सह भार्यया । पुत्रहेतोः परामात जगाम भरतर्षभ ।। २ सावनमानदाश्चैव वनानि च सरांसि च । तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ।। ३ श्रुत्वा शब्दं तु यं कंचिदुन्मुसो मुतशङ्कया । सावित्रीसहितोऽभ्योति सत्यवानित्यभापताम् ।। ४ भिन्नैश्च पम्पैः पादैः सत्रणैः भोणितोक्षितैः । कुशकण्टकविद्धाद्भावुन्मत्ताविव धावतः ।। ५ ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सवेराश्रमवासिभिः । परिवार्य समाश्वास्य तावानीतो स्वमाश्रमम् ॥ ६ स्मिन्निति । एतस्मिन् यस्मिन्सत्यवान् विनिर्गतस्तस्मिन् एव काले। महाबलः महद् बल सामर्थ्य यस्य तथाभूतः लब्धचक्षुः प्राप्तदृष्टिश्च सन् । एतेन यमप्र. दत्तस्य वरस्य फल प्रतर्शितम् । दृष्टया प्रसप्लाया प्रशान्तदोषाया सत्याम्। -- प्रसादो हि नैर्मल्य तच्च हाशि दोषप्रशमरूपामिति । (२) स इति । शैन्यया शैब्यासंशया भार्यया सह । पुत्रदेवोः । पुत्रा. र्थम् । पुत्रस्यान्वेषणार्थमित्यर्थः सर्वानाश्रमान् गत्या परां आर्ति पीडां जगाम । अनाधिगमनापुनस्यति भावः । भरतश्रेष्ठ भरतकुलश्रेष्ठ युधिष्ठिर । (३) साविति । तौ दम्पती जाया च पतिश्च चौब्यायुमत्सेनौ । राजद. तादिगणे निपातनाजायाशब्दस्य दम्मावः । विचिन्वन्तौ पुत्रमन्वेपयन्ती 'लक्षणहेत्वोः क्रियाया ' इति हैती राता। पुनस्यान्वेषणार्थमित्यर्थः । तस्यां निशि रानी । ' पदनि ' त्यादिना निशाया निश् । नदीः वनानि सरांसि च परिजग्मतुः उपगतवन्तौ । (४) श्रुत्वेति । मुतशङ्कया पुत्रस्य सभावनया । य कपि वा शब्द पुत्रस्य पदशब्दमेव मत्वा तदागमनस्योत्प्रेक्षणादित्यर्थः। एतेनोत्कण्ठातिशयो घोत्यते। (५) भिनरिति । परुथै कठिनैः पाषाणखण्डादेभिर्मार्गगतैः कर्तृभिः भिन्नर्षिदारितैः अत एव च सवगैः तत एव च शोणितीक्षितैः रक्तन सिक्तैः । उक्षितैरिति उक्ष सेवन इत्यतो निष्ठा । पादैरुपलक्षितौ । कुशकण्ट: कविदागी कुशाना कण्यकैः पत्राप्रसूचीभ विद्धानि सजातक्षतानि ' अगानि येषा तथागो । सभ्रमाशेन मार्गमनपेक्ष्यापि भ्रमणादिति भावः। अनहेतुमभियोतयति मित्ताविवेति। पुत्रवियोगव्याकुलतयाऽऽस्मनो विस्मर. पादिति भाव 441. अधावताम् । आपों भूते लट् । (६) लत इति। ते प्रसिद्धः । अभिसृत्य उपगम्य । परिवार्य परिवृतौ कृत्या समाश्वास्य धैर्येण योजयित्वा च स्खे स्वीय झुमत्सेनीयमित्यर्थः । 1 मसश्या लायचादृष्टया (च) ·२७३ . गौतम उवाच . ( १९७] सावित्र्युपाख्यानपर्य । तत्र भार्यासहायः स वृतो वृद्धस्तपोधनैः ! आश्वासिलोपि चित्राथैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयः ॥ ७ ततस्तौ पुनराश्वस्ती वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया । बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ।। ८ पुनरुक्त्वा च करुणां वाचं तौ शोककर्शितौ । हा पुत्र हा साध्वि वधूः कासि कासीत्यरोदताम् । भ्राह्मणः सत्यवाक्तेपामुवाचेदं तयोर्वच. ॥ ९ सुवर्चा उवाच- यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १० वेदाः सागा मयाऽधीतास्तपो मे संचितं महत् । कौमारब्रह्मचर्य च गुरवोऽमिश्च तोपिताः ॥ ११ समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव प्रतानि में। ७) तोति । अपिशब्द किंचेत्यर्थे । तत्र तस्मिन्नाश्रमे भार्यासहाय' भार्या सहाया यस्य तथाभूत पत्नीयुक्त इत्यर्थ । वृद्धस्तपोधन. तप एव धन येषा रोर्मुनिमि. वृत परिवृत । अपि फिंच पूर्वराशा पूर्वेपा राशम् । समासान्तावधेरनित्यवान टच् । वयाश्रयै कथा आश्रयो येषा तथाभूते. चित्रायः चित्रैराश्चर्यहेतुभिरविषय करणभूतै आश्वासित धैर्येण योजत' (८) तत इति । आश्वस्तौ मुनिवचनत प्राप्तधैर्यावपि ती वृद्धौ । शैन्या घुमत्सेनौ । पुषवात्सल्यातिशयवशादाश्वसनमपि क्षणिकतामापन्नामेति भावः। (९) पुनरिति । करुणा हृदयस्य द्रावयिनी वाचम् । इति एव प्रका- रेण । तेपा ब्राह्मणाना मध्ये सत्यवाक् सत्या वास् यस्य तथाभूतो ब्राह्मण. सुवर्चा नाम तयो शैव्यायुमत्सेनयो शेपे षष्ठी। तौ प्रतीत्यर्थ । इद वक्ष्य माण वयः । आश्वासनार्थमुदीरयामासेत्यर्थ । सत्यवागिति श्रद्धेयता द्योत्यते । (१०) ययेति । यथा यस्मात् अस्य सत्यवन भार्या सावित्री। भा. चारेण सदृतेन संयुक्ता सम्यक्तबद्धा अस्ति तथा तस्मात् । न हि धर्माचरण मनिष्टाय कल्पेतेति भावः । (११-१३) आत्मनो वचसि श्रद्धोत्पादनाय पारमार्थिकमात्मनः स्व रूपमाह गौतमः सार्धद्वितयेन । विशेषक चैतत् । वेदा इति वेदा ऋग्यजुः- सामाथर्वाण एतेहीष्टस्य प्राप्तेरनिष्टस्य च परिहारस्यालौकिकोऽभ्युपायो विद्यत इति । तदा प्रत्यक्षेणानुमित्या या यस्तुपायो न बुध्यते । एन विदन्ति घेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥' इति । सागा अगैरुपकारकैः शिक्षादिभिः पूर्वरा कथाश्रय. (क) पूर्व सह स्थानये (च) २ भत. पर • साविच्या दर्शनानि च । दोक जगतुरन्योन्यं ' इत्यधिवं वपुष्तके । ३ नास्तीदं चपुस्तके । ४माक्षण सुवर्चा उवाच (च) ५ च (च) ·ऐ श्रीमामा [मण्याव पायुभोपयासातो मे विधियरसपा ।। १२ भनेन तपसा येति स परपिकीर्पितम् । सत्यमेतनियोधध्यं प्रियसे सत्ययानिति ॥१३ शिष्य उवाच- उपाध्यायस्य मे धक्त्रायथा वाफ्यं विनिम्मृतम् । मैये जातु भवेन्मिध्या तथा जीवति सत्यवान् ।। १४ ऋपय ऊचुः- यथाऽस्य भार्या सावित्री सबैरेव सुलक्षणैः । भधैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १५, भारद्वाज उवाच- यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च । आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ॥ १६ सह वर्तमानाः । उपकारकतयागसदृशत्यादेवाइंगत्योक्तिः शिक्षादीनाम् । तानिय शिक्षा कल्पो व्याकरण निरुक्त छन्दसां चयः । ज्योतिपामयन चेति वेदाङ्गानि पहेव तु । इत्युक्तानि । एतेषां चागत्वविवरण यथा पाणिनीयशिक्षायाम् ' छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ फल्पोऽथ पठ्यते । ज्योतिषामयन चक्षुर्निरक श्रोत्रमुच्यते । शिक्षा प्राण तु वेदस्य मुख न्याकरण स्मृतम् ॥' इति । अघीता अर्थज्ञानपूर्वक पाठताः । रचित, सपादितमित्यर्थः । महत् तपः मे मम अस्ति । कौमारनझचय कौमार कुमारत्व तदारम्य ब्रह्मचर्य मेऽस्तीति सबन्धः । कौमारमारभ्य कालमेताव. न्त ब्रह्मचार्यस्मीत्यर्थः । समाहितेन सम्यगेकाममनसा मे मया । चीर्णानि समाचरितानि । च किंच मे मया सदा विधिवत् यथाशास्त्र वायुभक्षोप- वासः वायुर्भक्षो भक्ष्य यस्मिस्तथाभूत उपवास आहारनिवृत्तिः । अनेनोपरि. निर्दिष्टेन तपसा हेतुभूतेन। परचिकीर्पित परेषा फर्नुमिष्टमथै मनोगतमित्यर्थः । एतेन दिव्यदृष्टित्व तत एव च सत्यववृत्तान्तशाने सामयं द्योत्यते । निबो भध्वमवधारयध्वम् । आर्पमात्मनेपदम् । नियते जीवति । 'धृङ् अवस्थान' इत्पतो लट् । न चेयमात्मप्रशमा दोषायति वकव्यम् । भूतार्थत्वात् । 'आत्मप्रशसादोपश्च नास्ति भूतार्थशसिनः।' इति दण्टी। (१४) उपाध्यायस्येति । यथा यस्मात् मम उपाध्यायस्य उपेत्यापी. यतेऽरमादुपाध्यायोऽध्यापयिता तस्य यक्वात् मुखात् विनिःसृतं विनिर्गत • वाक्य मिथ्या न भवेत् न भवतीत्यर्थ. यथा तस्मात् । (१५) ययेति । अवैधव्यकरैः विधवाया भावो वैधव्य तद्विरोधि अवैधव्य सौभाग्य तस्य करैर्जनकः । सुलक्षणेः शोमनैश्विकैः । (१६) ययेति । नहि तपआदाना वैधव्यकरत्य युक्त माड्किंतुमपीति भावः । १ कुशलानि च यानि मे (च) नेतज्जातु (1) ·२९७] शाविन्युपाख्यानपर्व। २७५ दारभ्य उवाच-- यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते साविन्याश्च यथा नतम् । गताऽऽहारमैकृत्वा च तथा.जीवति सत्यवान् ॥ १७ आपस्तम्ब उवाच- यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपाक्षिणः । पार्थिवी च प्रवृत्तिस्ते तथा जीवति सत्यवान् ॥ १८ धौम्य उवाच- सर्वगुणैरपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः । दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति सत्यवान् ॥ १९ मार्कण्डेय उवाच-~ एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिरतपस्विभिः । । तांस्तान्चिंगणयन्सवीस्ततः स्थिर इवाभवत् ॥ २० ततो मुहूर्तात्सावित्री भ; सत्यवता सह । आजगामाश्रमं रानौ प्रहष्या प्रविवेश हैं ॥ २१ प्राहाणा ऊचु- पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च । (१७) यथेति । दृष्टिश्चक्षुरिन्द्रियक्रिया प्रवृत्ता आरब्धा । प्रतियन्ध कनिवृत्या यथापूर्वं प्रवृत्तेत्यर्थः । आहार पारणाम् । पारणाया अवश्यकरणी. यतया तत्र प्रतिबन्धकस्यासभवादेव कालान्तर एना पातयित्वा प्रयाता सावि. थी। अन्यथा तु विधायैव पारणामगमिष्यदिति भावः । (१८) यथेति । शान्ताया क्षोमान्याया दिशि मृगपक्षिणः पशवः पक्षिणच वदन्ति शब्द कुर्वन्ति । ते तव पार्थिवस्य राज्ञः सन्धि- नी राजोचितेत्यर्थः प्रकृत्तिः। अद्य यावतु तापमोचितैवासावासीत् तस्याश्रये परिवृत्तिस्तवाभ्युदय गमयतीति भावः । (१९) सर्वरिति। दीर्घायुलक्षणोपेत. दास्यायुधो लक्षणैर्शायकैश्चित: उपेतः युक्तः। (२०) एवमिति । तास्तान् सर्वान् विगणयन् अवगणयन् वर्तमानः स शुमसेनः तैः सत्यवाभि. सत्यवचनै तपस्विभिः आश्वासितः धैर्येण यो. जित सानियत इत्यर्थः । ततः स्थिर इस बासस्यशून्य इव । (२१) तत इति । मुहूर्तात् मुहूर्त अल्प काल अतिक्रम्य । ल्यव्लोपे कर्मणि पनमी । एकारचायें। किंच प्रहृष्टा सती प्राधियेश अन्तः प्रविष्टवती । (२२) पुणेरते । हे पृथिवीपते राजन् द्युमसेन त्या पुमेण मह मगत चभुमन्त चक्षुषी रतोऽस्य तयाभूत प्राप्तचक्षुष्यमित्यर्थःनिरीश्य मवें १ प्रानुशासित (च) २ अरव (क) ३ पापिका व पनि ते (क) विगान (न) ५ : परं रचा चौपतिताः सर्वे हर्ष जग्मुख ने दिनाः! माता पिता चास्स स्मादिग्याभ्यरोदता ।' त्यधिक कास्तके। ५त्वाऽ(4) .

·२७६ श्रीमहाभारते अध्याय: -- " 2. सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ॥ २२ समागमेन पुत्रस्य साविन्या दर्शनेन च ! चक्षुपश्चात्मनो लाभानिभिर्दिष्ट्या विवसे ॥ २३ सरस्माभिरुक्तं यत्तथा सन्नात्र संशयः भूयो भूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ।। २४ ततोऽग्नि तत्र संचाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि । उपासांचक्रिरे पार्थ गुमत्सेनं महीपतिम् ॥ २५ शैव्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकता स्थिताः। सर्वेस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोकाः समुपाविशत् ।। २६ ततो राज्ञा सहासीना' सर्व ते वनवासिनः । जातकौतूहला. पार्थ पप्रच्छु पतेः सुतम् ॥ २७ प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो । वय वृद्धि अभ्युदयं पृच्छामः त्वामिति शेषः । इदानी जातो न वा तवाभ्युदय . पति पृच्छाम इत्यर्य। (२३) समागमेनेति । पुनस्य समागमेन सावित्र्या दर्शनेन आत्मनथ- .क्षुपो लाभाचेत्येतस्त्रिभि कारणभूतैः विवर्धसे विशेषेण अभ्युदय प्राप्नोषि इतीद दिष्टया अस्माकमानन्दाय । दिष्टयेति हर्षेऽव्ययम् । 'दिष्टपा हर्षे मद्गले चेति मेदिनी। (२४) सर्वरिति । ते तव क्षिप्रमेव सत्वरमेव भूयो भूयः पुनः पुनः समृद्धिः वृद्धिः अभ्युदय इत्यर्थः । (२५) तत इति । तत्राश्रमप्रदेशे अमि सज्वाल्य प्रज्वाल्य शीवनि- वारणार्थमिति भाव । महीपति राजान द्युमत्सेन उपासाश्चकिरे शुमत्सेनस्य समीप उपविष्टवन्त इत्यर्थ । (२६) शैन्येति । शेव्या द्युमत्सेनस्य भार्या सत्यवान सावित्री चेत्येत. विशोका एकत एकस्मिन्प्रदेशे स्थिता उत्यानवन्तः । तैः सर्वैः मुनिभिः अभ्यनुशाता अनुमोदिताः। सन्तः । उपाविशन् । (२७) तत इति । राशा शुमत्सेनेन सह आसीना उपविशन्त उप. विष्टा इत्यर्थ । आस्तेः शान 'ईदास' इतीत् । बनावासिन । यने परत शील येषा तयाभूता पयः । नृपते राशो द्युमत्सेनस्य सुत सस्पषन्तम् । (२८) प्रभमाह दाम्याम् । प्रागिति। प्रागितः पूर्वमेव । विमो शामर्थ्य- सम्पन । एतेन विभोरपि विलम्चे बलीयसा कारणेन भवितव्यमिति जिशा- साया उपपनत्व द्योत्यते । विराने विशिष्टाया रात्री 'अहः सर्व इति -- । १५मा मो दिन (1) स्थिता ३ 'अन पर मार्कण्डेय ऊबाने' त्यधिक * न. न.)४iशारा समुप विशन् (च. म.)

·२९७] सावित्र्युपाख्यानपर्व। २७७ विरात्रे चागतं कस्मात्को नु वन्धस्तवाभवत् || २८ संसापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज । कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्व वक्तुमर्हसि ॥ २९ सत्यवानुवाच- पिनाऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः । अथ मेऽभूच्छिरोदुःसं यने काष्ठानि मिन्दतः ॥ ३० मुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये । तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्व कदाचन ।। ३१ सर्वेपामेय भवतां संतापी मा भवेदिति । अतो विरानगगमनं नान्यदस्तीह कारणम् ॥ ३२ गौतम उवाच- अकस्माचक्षुषः प्राप्तिद्युमत्सेनस्य ते पितुः । नास्य त्वं कारणं वेत्ति सावित्री वक्तुमर्हति ।। ३३ श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ पराव म् । स्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ।। ३४ चकारेण सख्याव्ययादेग्रहणादार्विपूर्चाया अच् । ' राबाहाहाः पुसिच' इति पुरुत्वम् । नुः प्रो। बन्धः प्रतिबन्धः । (२९) संतापित इति । सतापितो दुःखितः वयनि शेषः । तत् त. स्मात् । वयमिति । सतापिता इति विपरिणामेन योज्यम् । (३०) पिति । अभ्यनुज्ञातोऽनुमोदितः । अथ गमनानन्तरम् । काष्ठानि मिन्दतो विदारयतः मे मम । (३१) सुप्त इति वेदनया शिरःपीडया हेतुभूतया चिर बहुकाल मुमो निद्रित इति उपलक्षये सभावयामि । तावत्काल तावन्त कालम् । न सुतपूर्व पूर्व न मुप्तम् । (३२) चिरान आगमने कारणमाह ! सर्वेपामिति । मा भवेत् न भवतु । नाय मा किन्तु माशब्द इति न लुट् । इति हेतोः । इह आस्म- नू विषये अन्यत् कारण नास्ति। (३३) बलीयसा कियात्र कारणेन भवितव्यमिति सभाषयानसमाहि. तः सत्यस्तो वचसा सावित्री प्रष्टुमुपक्रमते गौतमः । अकस्मादिति । अस्य ता च पिरात्रागमन पितुध ते चापः प्राप्तिरित्येतस्य द्वितयस्य एवं •न वेति न जानासि अत इति शेषः । सावित्री वक्तुमईति । ( ३४ ) सावित्री पृच्छति । दि यतः परावरम् पर भावि अवर भूत ।' सर्यो द्वन्दो रिमापयैश्यवती' त्येकवद्भायः । तेजसा देतुभूतेन साविणी ब्रह्मणः पनी देवताम् जानामि मन्ये । एतेन परावरज्ञानसाम- मुपपाधते । वेत्थ जानामि । 'विदो लटो ये ' ति सिपम्पल् । २४ ·२७८ भीमहाभारते [अम्पायः स्वमन हेतुं जानीपे तस्मात्सत्यं निरच्यताम् । रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र यदस्व नः ।। ३५ साविन्युवाच- एवमेतद्यथा वेत्य संकल्पो नान्यथा हि वः । न हि किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव तत् ३६ मृत्युमें पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना। स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ।। ३७ सुसं चैनं यमः साक्षादुपागच्छत्साकिंकरः। स एनमनयद्वद्ध्वा दिशं पितृनिपेविताम् ।। ३८ भस्सोपं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम् । पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ॥ ३९ चक्षुपी च स्वराज्यं च द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे। लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ॥ ४० चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान् । (३५) त्वमिति । अत्र अस्मिश्चक्षुषः प्राप्तेविरानागमनस्य च विपये । निरुभ्यता कथ्यताम् । निरन घायर्यानुवर्ती । विनियतामिति वाऽर्थः ।नि- र्वचनं हि विववरणमिति । रहस्य गोपनीय नास्ति तदेति शेषः । वदस्व ब्रूहि । आषमात्मनेपदम् । 'नचेद्रहस्य प्रतिवस्तुमर्हसि ' इति कालिदासः । (३६) एवमिति । यथा वेत्थ जानीय । आपों गुणः । त्वमिति वा कर्तृपदाध्याहारः । त्वं यथा वेत्य एवमेतत् इति सबन्धः । हि यतः यः सकल्पः समावना अन्यथा न भवतीति शेषः । तत् तस्मात् तथ्य परमार्थ- भूतमेव नृतं श्रूयताम् । (३७) मृत्युरिति । आख्यातः भावितया कथितः । स नारदेन क- थितो मरणहेतुः । ततः तस्मात् एन पति सत्यवन्त न जहामि न त्यजामि । (३८) स्वापान्त यावत्कथितो वृत्तान्तः सत्यवता । ततः परमाचष्टे । सुप्तमिति । सुन पूर्वोक्तन प्रकारेण निद्रित एन सन्यवन्तम् । सकिड्करः किकरैः सह वर्तमानो यमः उपागच्छत् उपागतवान् । प्रयोजनाभावात्तु नोपयर्णित प्राक् सकिकरत्व यमस्यात्र तु तनिर्दिष्टम् । एन पितृनिषेविता पितृभिः सेविता दिश दक्षिणा दिशम् । तस्या हि पितरो निवसन्तीति । (३९) अस्तोपामिति । सत्येन सत्यविशिष्टेन । अर्शआदित्वादच् । वचसा करणभूतेन अस्तौप स्तुतवती । स्तौतेलृट् । तेन यमेन वैकार: पा दपूरणार्थश्चायों वा । मे मह्यम् । ममेति शेपे पष्ठी मत्सकाशादित्यर्थः । (४०-४१) पञ्च वरान्निवृणोति । चक्षुषी इति । द्वयोरपि चक्षुपोः आस्मनो राज्यस्य च प्राप्तिरित्यर्थः । मे श्वशुरस्य सन्धिनौ । तृतीय घर- १ विविध्यताम (न) २ तथ्यमव यत् (क) तथ्यमा यत् (च)३ दशा• न्वरान् (च) चक्षुष्यत्व (च) 4 ३ .

·२७९ '२९७] साविम्युपाख्यानपर्व। भर्तुईि जीविताथै तु मया चीर्ण विदं व्रतम् ॥ ४१ एतत्सर्व मयाss ख्यातं कारणं विस्तरेण वः । यथा वृत्तं सुखोदकमिदं दुःखं महन्मम ॥ ४२ अपय ऊचुः- निमजमानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरेन्द्रस्य तमोमये दे । त्वया सुशीलतपुण्यया कुलं समुदृतं साध्वि पुनः कुलीनया४३ मार्कण्डेय उवाच-- तथा प्रशस्य हभिपूज्य चैवै वरस्त्रियं तामृपयः समागवाः । - माह लब्धामिति । पितुः पुनशत लब्धम् । यमाद्वरेणेत्यर्थात् । तुरीयमाह । पुनाणामिति । च किंच आत्मनः स्वस्य ममेत्यर्थः पुत्राणा शत लन्धमि. त्यनुपज्यते । पञ्चममाह । चतुरिति । चतुर्वर्षशतायुः चत्वारि वर्षाणां श. तानि यस्मिस्तथाविधमायुर्जीवनकालो यस्य तथाभूतः । मे मया । मृतस्य पुनर्लाभादुक्त लन्ध इति । हि यतः भर्तुर्जीवनार्थ तु जीवनार्थमेव । तुकार एवार्थों निपातानामनेकार्थत्यात् । इद दिनत्रयनिर्वत्यै प्रत चीर्णमाचरितम्। चीर्णमिति पृषोदरादित्वात्साधु । (४२) एतदिति । वो युष्मभ्यम् । मम इद भवद्भ्यो निवेदित पति- निधनजन्य महत् दुःख यथा येन प्रकारेण सुसोदकै सुखः सुखदेतुः उदकों भावि फल यस्य तथाभूत वृत्त जातम् तत्कारणमिति सबन्थः । 'उदर्कः फलमुत्तरम् ' इत्यमरः। (४३) निमजमानामिति । नृपतेर्युमत्सेनस्य कुल व्यसनैर्दुःखैः अमि. द्रुत आक्रान्त तत एव च तमोमये अन्धकारप्रचुरे । प्राचुर्ये मयट् । एदे। अगाधमलो हूदः । अब पुनर्जलस्थाने तम एवेति तमोमयोऽय ठूद इत्यु. क्तम् । निमजमान निमड्क्तु शील यस्य तथाभूतम् । आसीदिति शेषः। यथा गाढे तमसि विनिममस्य पुरः पश्चाद्वा किमपि न दृश्यते एव विपद्- प्रस्ततया यस्य पुरः पश्चाद्वा किमपि भव्य न दृश्यते तथाभूतमासीदित्यर्थः । पुनः परतु हे सावि । तदित्यध्याहार्यम् तत्कुल कुलीनया प्रशस्तकुलमभू- तया मुशीलमतपुण्यया शोभनेन शीलेन प्रतेन च पुण्यया पवित्रया त्वया समुदतम् । निमज्जमानामेति ताच्छील्ये चानम् । (४४) तयेति । समागताः तनामिलिता म्पयः कर्तारः तां वरस्त्रिय श्रेष्ठ त्रिय सावित्री तथा तेनोक्तेन प्रकारेण प्रशस्य स्तुत्या अभिपूज्य बहु- मानयित्वा च । चैयेत्यव्ययद्वय चार्थे । अअसा सत्वरम् । अव्ययमेतत् । अघसाक्षाय द्राक्' इत्यमरः । सपुन नरेन्द्र राजान गुमत्सेन आमन्प निमज्यमान (क) २ मतधर्मयुनया (च) ३ चैव ते (प) ·२८. भीमहाभारते [अध्यायः नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुनमलसा शिवेन जग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ४४ इति श्रीमन्महाभारत औरण्यपर्वणि पतिमतामाहात्म्यपर्वणि सावित्रीकथायां सप्तनवत्यधिकद्विशतवमोऽध्यायः । अष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । AG-.-. मार्कडेय उवाच-- तस्यां राज्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले । कृतपौक्षिकाः सर्वे समेयुस्ते तपोधनाः ॥ १ तदेव सर्व साविन्या महाभाग्यं महर्षयः । शुमत्सेनाय नातृप्यन्कथयन्तः पुनः पुनः ॥२ ततः प्रकृतयः सर्वाः साल्वेभ्योऽभ्यागता नृपम् । आचख्युनिहत चैव स्वेनामात्येन तं द्विपम् ॥ ३ आपृच्च्य शिवेन तदीयेन मड्गलेन मुदिता आनन्द प्राप्ताः सन्तः ख स्वीयं आलय गृह जग्मुः । आमन्त्रण च गमनाभ्यनुज्ञाप्रार्थनम् । इति श्रीसावित्र्युपाख्यानव्याख्याया बालबोधिन्या सप्तनवत्याधिकाद्विशत. तमोऽध्यायः . (१) तस्यामिति व्यतीतायां अतित्रान्तायां सत्याम् । सूर्यमण्डले उदिते सति । कृतपौर्वाणिकाः कृत पौवाहाणक पूर्वाह्णे अनः पूर्वभागे भव कर्म सन्ध्योपासनहोमादिक यैस्तथाभूताः। पौर्वाहाणकामिति 'विभाषादिगापरा. लोभ्याम् ' तिटयुविकल्पाठ्ठम् । तपोधना ऋषयः तेपा हि धन तप एवेति समेयुःसमागतवन्तः।समाङ्पूर्वादिणो लिट् । घुमत्सेनसकाशमागतयन्त इत्यर्थः। (२) तदिति । पुनः पुनः कथयन्तो नातृप्यन् तृति (अलम्बुदि) न मासवन्तः । कथनमेव त्वस्य भूयोऽप्यभ्यलप्यन्नित्यर्थः । एतेन प्रमोदा तिशयो व्यज्यते । (३) तत इति । साल्वेभ्य एतत्संज्ञकाद्देशात् । केवलाः किल देशस शावाचिनः शब्दा बहुवचनान्ताः प्रयुज्यन्ते । आगताः सर्वाः प्रकृतयः प्रजाः कर्यः स्वेन स्वीयेन घुमत्सेनपक्ष्येणेत्यर्थः । अमात्येन कर्म । तें येन प्रच्यावितो राज्याचुमत्सेनस्त द्विप शा, द्विषमिति द्विषः कर्तरि किप् । निहत आचख्युः कथितवत्यः । (४) तमिति ! ससहाय सहायैः सहाय्यकर्तृभिः सुहृद्भिः सह वर्त- मान सबान्धव बान्धवैः सह वर्तमान च त धनु हत प्राच्य उकया । वि. त विशेषेण पलायित द्विपद्दल द्विषतः शत्रोल सैन्य कर्तृ यया यत्प्रकार वृत्त सवृत्त तत् न्यवेदयन् कथितवत्यः । पष्ट तदव साविश्या (न) क ·२८१ २९८ सावित्र्युपास्यानपत्र। तं मन्त्रिणा हतं प्रोच्य ससहायं सवान्धवम् । न्यवेदयन्यथा वृत्तं विद्रुतं च द्विपद्धलम् ॥ ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं प्रति । सचक्षुर्वाऽप्यचक्षुर्वा स नो राजा भवत्विति ॥ ५ अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप । प्राप्तानीमानि यानानि चतुरहं च ते वलम् ।। ६ प्रयाहि राजन्भद्रं ते घुष्टस्ते नगरे जयः। अध्यात्स्व चिररानाय पितृपैतामह पदम् ॥ ७ मार्कण्डेय उवाच- चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषाऽन्वितम् । मूना निपतिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।। ८ (५)निवेदनान्तरमाह निभिः । मत्यमिति । सचक्षुः दृष्टियुक्तः अचक्षुरन्धोऽपि या स द्युमत्सेनः नः अरमाक प्रजाना राजा भवतु इति नृप प्रति राजविषये सर्वस्य जनस्य सर्वासामपि प्रजाना ऐकमत्य समानमतत्व च न्यवेदयनिति पूर्वेण सबन्धः । (६) अनेनेति । अतः पूर्व प्रकृतय ऊचुरित्येतदावश्यकामय प्रतिभा ति । नैव पुनरेतत्कुत्रापि सदृष्टम् । अनेन त्वदीयनृपत्वविषयकेण निश्चयेन हेतुभूतेन । वय प्रस्थापिता साल्वेभ्य इतोमुख प्रस्थिता । प्रपूर्वात्तिष्ठतेनि- वृत्तप्रेपणाणिचि निष्ठा । ते तव । यानानि वाहनानि । चतुरड्ग चत्वारि हस्त्यश्वरथपदातिरूपाणि अगानि अवयवा यस्य तथाभूत बल सैन्यम् । प्राप्तमिति विपरिणामेन सबन्ध । (७) प्रयाहीति । ते तव भद्र कल्याण भवत्यिति शेष । प्रसाहि नगर प्रति प्रयाण कुरु । नगरे ते जय' घुष्टो घोपितः । धुपेरन्तावितण्य- निष्ठा । चिररात्राय चिरम् । 'चिरायचिररानायचिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ।' इत्यमरः । अव्ययमेतत् । पितृपतामह पितामहात् पितुः पितुः आगत पैता महम् । पितुरपि पितामहात्मासमित्यर्थ । पैतामहामति तत आगत इत्यष्णू औत्सर्गिकः । कुलक्रमागतमित्यर्थः । पद नृपाधिकार अध्यास्व आलम्यस्य । 'अधिशीट्रस्थाऽऽसा कमें ' ति कर्मसशाया द्वितीया । (८) चक्षुष्मन्तामति । त राजान द्युमरसेन चक्षुष्मन्त वपुपा प्रश स्तेन आकारेण अन्वित च दृष्ट्या मूळ करणभूतेन निपतिताः प्रणताः । मनिपूर्वोहि पततिः प्रणामार्थ । अन चाय विनैव प्रेण तस्मिन्नथें प्रयुक्तः विस्मयोफललोचनाः विस्मयेन अन्धस्य पुनटिप्राप्तिजन्यनाश्चर्येण उस्फु. हानि विकसितानि लोयनानि येषां तथाभूताः उत्फुल्लोति जिपला विशरण इत्यरमादिकसनानिष्ठाया 'उपसफुलयोरुपसख्यानम् ' इतिनिपात- नात्साधु । 'यपुः प्लीब तनौ शस्तातावपि ' इति मेदिनी । र जनरय प (क) चनस्यासा (च) २ वपुपाचितम् (न.) - ·. २८२ भीमहाभारते [अध्याय - . । ततोऽभिवाद्य तान्वृद्धान्द्रिजानाश्रमवासिनः । तैश्चाभिपूजितः सर्वैः प्रययौ नगरं प्रति ॥ ९ शैब्या च सह साविन्या स्वास्तीर्णेन सुवर्चसा । नरयुक्तेन यानेन प्रययौ सेनया वृतः ॥ १० ततोऽभिपिपिचुः प्रीत्या शुमत्सेनं पुरोहिताः। पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्येऽभ्यपेचयन् ॥ ११ ततः कालेन महता साविन्याः कीर्तिवर्धनम् । तद्वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ १२ प्राणां सोदराणां च तथैवास्या भवच्छतम् ।। मद्राधिपस्याश्वतेर्मालव्यां सुमहाबलम् ॥ १३ (९) तत इति । द्युमत्सेन इति कर्तृपदमनाध्याहार्यम् । अभिवाद्य प्रणम्य । तै. अभिपूजितो बहुमानितः । नगर राजधानी प्रति । (१०) शैव्येति । शैब्या धुमत्सेनभार्या । स्वास्तीर्णेन शोभनमास्तीर्ण आस्तरण यस्मिस्तेन । सुवर्चसा शोभन वचों दीप्तिर्यस्य तयाभूतेन । नर- युक्तेन नरेपु मनुष्येषु युक्तेन । योजितेन । मनुष्यवाह्येनेत्यर्थः । (११) तत इति । ततो नगरगमनानन्तर पुरोहिताः ' वेदवेदाङ्ग- तत्यशो जपहोमपरायणः । आशीर्वादवचोयुक्त एप राजपुरोहितः ॥' इत्युलक्षणा ब्राह्मणाः। प्रीत्या प्रेम्णा हर्षेण था । 'प्रीतियोगान्तरे प्रेम्णि स्मरपानीमुदो स्त्रियाम् ' इति मेदिनी । महात्मान उदारमनसम् । आत्मशब्दो हि मनोवचनोऽपि यौवराज्ये युवराजत्वे युवराजपद इत्यर्थः । (१२) तत इति । तत तदनन्तर हे पुन वत्स युधिष्ठिर । युधिष्ठिरस्य मार्कण्डेय प्रति शिष्यभूततया पुति सबुद्धि । तदाहुः 'वत्स पुत्रक तातोत नाग्ना गोनेण वा सुत । शिष्योऽनुजश्च वक्तव्य.' इति । पुषकेत्यन कन्स्वार्थ इति तदभावेऽपि प्रयोगो न दोषाय । पुनशतमिति समस्ततया पाठरस्व. समस एय। ' सविशेषणाना वृत्तिन वृत्तानाच विशेषणविशेष्यभाषी ने' युक्तोः । सावित्र्याः सावित्रीत' अनिवर्तिता संग्रामादपरावर्तनशीलाना शू. राणा पुत्राणामित्यर्थः । तत् यमेन प्रदत्त शत जशे उदपद्यत । जनखिंद । (२३) भारतमामिति । अस्याः सरीसर । सदसणार सह समान बदर मातृकुश्चियेंषा तयाभूतानाम् । तुल्यमातृकाणामित्यर्थः समानार्थकसहाब्देन समासः । 'योपसर्जनस्ये ' ति वा समावः सोमनन्दीतु समानस्य छन्द सीत्या योगविभागेन सोदरपद साधयतीति शरणदेवः माह । सहपदस्य समानार्थकल्यादेव सहोदरपद मात्र दृष्टम्।भ्रातृणा शत भक्त अमादित्य: भयतेदि अदभावश्चान्दनः । यहुल छन्दस्यमायोगेअप' इत्युरो। मद्राधिपस्य अश्वपतेमालच्या एतत्सशाया भार्यायाम् ।

·. २९८] सावित्र्युपाख्यानपर्व । २८३ एवमात्मा पिता माता श्वः श्वशुर एव च । भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्व कुष्टात्समुद्धतम् ।। १४ तथैवेपा हि कल्याणी द्रौपदी शीलसंमता । तारायष्यति वः सर्वान्सावित्रीव कुलागना ॥ १५ वैशंपायन उवाच-- एवं स पाण्डवस्तेन अनुनीतो महात्मना । विशोको विज्वरो राजन्काम्यके न्यवसत्तदा ॥ १६ अश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या सावित्र्याख्यानमुत्तमम् । स सुसी सर्चसिद्धार्थो न दुःसं प्राप्नुयानरः॥ १७ इति श्रीमन्महाभारत आरण्यपर्वाण पतिव्रतामाहात्म्यपणि शुमत्सेनराज्यलाभेऽष्टनवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः । समाप्तं पतिव्रतामाहात्म्यपर्व सावित्र्युपाख्यानं च। (१४) सावित्र्युपाख्यानमुपसहरति एवमिति । याद्दुःसात् । । स्या कष्ट कृच्छ्रमाभीलम् ' इति दुःखपर्यायेप्वमरः । (१५) तयैवेति । हिकारोऽवधारणे । शीलसमता शीलेन सत्तेन समता समान प्राप्ता । कुलाङ्गना कुलविशिष्टा स्त्री । शाकपार्थिवादित्वात्स- मासः । कुलपद' च मशरतकुलपरम्। कुलीना स्री-पर्थ । सान् वो युप्मास्ता- रयिष्यति उदारिप्यतीत्यर्थः । (१६) एवमिति । तेन महात्मना मार्कण्डेयेन एव अनुनीतः सान्वि- राः पाण्डवो युधिष्ठिरः विज्वरः विगतो ज्वरः पीडा यस्मात्तथाभूतः । हे राजन जनमेजय । अनुनयः सान्त्वनमिति शब्दस्तोममहानिधिः । (१७) सावित्र्युपाख्यानभवणफलमाह य दति । भक्त्या आदरानुग. तेनानुरागेण । सावित्र्याख्यान साचिच्या आख्यान चरितमित्यर्थः । आख्यान न प्रसिद्धमृत्तकथामिति श्रीतारानाथः । सर्वासिद्धार्थः सिद्धा सफलीभूता अर्था मनोरथाः सिद्धार्याः सचे सिमार्था यस्य तयाभूतः सन् । इति । पाराशर्यमुसाम्बुजाद्विगलितः कायं सुधासोदरः प्रस्यन्दो वचसां मितम्पचतमा फेयं मदीयाऽपि धीः। ध्याल्यां यत्तदपि व्यधामिह सुमं यालावबोधेन्छया सोयंऽफेवलमिन्दुचूडचरणाम्भोजद्वयानुप्रहः ।। सारल्योज्दिातमत्र ने विहितं प्रामाण्यपझे मया मायां वाऽपि बचो, नपीनमथवा नोक्तं न यज्यते । मारासाराचारपेशलमतिः मुश्मेझिकातः सुद्धं १यः मुष्ठ (4) ·t श्रीमहाभारते - [अध्यायः विज्ञातुं प्रभवेद्बुधः परगुणप्रेमा तदेतत्वयम् ॥ प्राचामेव वच.सु मीलितहशो यस्यानुरागः पर- स्तस्मै सन्तु नमांसि चारुमतये, नेयं तदर्थी कृति । ये तत्त्वैकहशो मुनीन्द्रहदयं जिज्ञासमानाः परं ते तु प्रीतिमयी किरन्त्विह दृशं स्वाभासिवप्रसव' ।। श्रीपादरायणमुनीन्द्रमुसोद्गतानां वाचा व्यधायि विधृतिः किल या मयेयम्।। सेयं सुरासुरशिरशिरसरार्चनीये पुष्पायतां गिरिशपादसरोजयुग्मे ॥ इति श्रीमत्पण्डितराजक्शावतसश्रीमाकान्ताचार्यपरिणा झामेण श्री. मत्सदाशिव धन्द्रतनुजन्मना राशिवडेकरोपावेन वासिष्ठेन वड्गीयविनुधमण्डलीरितीर्णविद्यावाचस्पतिविरुदेन श्रीमद्भारतधर्ममहामण्डलसमुपहतविपाल. कारमदोपदेशकोमाधिना गीर्वाणयाणी परिचरण पद्धादरेन श्रीअप्पाश मणा विनिर्मिताया थालयो- चिन्यारूपाया श्रीसावित्री। चरितव्यारव्यायामष्ट नरत्युत्तरादात- तमा पाय । श्रीसदाशिनार्पणमस्तु ।

·2 NALOPALHYANA O great king, it is not the duty of a Kshatriya to live in the woods ( 15 ) The wise are of opinion that to rule 1s the foremost duty of : Kshatriya O Log thout art conversant with Kshatriya porality Do not therefore, deviate from the path of duty (16) Turning away from the woods, let us simwoning pârtha aud Janardapa , slay, o klug the sotua of Dhritarashtra, er eu before the twelve years are complete (17) O illustrious ruodarch, O hing of Lings even if these Dhirtarshtras be surrounded by soldiers an array of batte, I shall send them to the other world by dint of might alone ( 18 ) I shall stay all tle sous of Düritarashtra zlong with Sauvalas, indeed Duryo dhadı, and karna and any one else that will fight with we (19) And after I shall bese slain all oti foes thou muayst come back to the woods By actiug thus 0 hing, 10 fault sill be thue (Or if any sin be thise ). (20) o repressor of foes O enighty monarch washing it off, O'sire by various secrifices He may ascend a superior heaven (21) Such a cousummrtion may come to pass, if our king proveth not uutise or procrastiantips Tlou art, however, yltuous ( 22 ) Verily the deceatful should be destroyed by deceit To stay the deceitful by deccit, is not regarded as stuful ( 23 ) O Bhátata it is also said by those rersed in inorality that one day and wglit is, O great prioce equal unto a full year ( 24 ) Tu Teda text aisa O cxalted one is often hcard, sigefying that a year is equis aleut to a day wleu passed in the observance of certua difficult von 5 ( 25 ) O thou of uplnding glory, il the Vedas are an authority with thee, regarı! tlou tue prou of a day and comething more 15 tlic cauti alent of thirteen scars (20) Orcpressor of focs tuus is the func to slay Duryo!!13113 with his adherents 1 ls, O Ling lc wall Icforclaud long tbc hole earth obedient to his will (27) O foremost of monarchs all this is the result of this x lection to tulkos Ile are 0: &e icege of destruction already in copsaqueacc oftly prontis. O ftuing one year Undiscovered (25) I do not or the country ulicre if t1c live the sched minded Siyodbans 15319 no le able to Irace ra ly lus pies ( 29 ) And finling 118 osit, laat kreich will gain deceitfully send us into suck cxic in the xoals ( 10 31 ) Or if that mului one bcloric is eructae, at the exply of the palgel pool of non diselt), Off! Life is dit al the ·SECTOV LVII دن play will once more begiu Summoned once more, thiou wilt again effrce thyself at dice (32) Thou art not skiler at dice, and when stimuoned at play, thou wilt be deprived of tly senses Therefore, O miglity 11onarch, thou wilt have to lead a life in the woods ngaiu ( 33 35 ) If, O mighty ling, it beboteth thee not to make its wretched for life observe tliou fully the ordance of the Vedas, (hich inculcateth that ) verily the deceitfnl ought to be slainLy deceit If I but live thy command, I would go (to Hastiuúpıra ) and, even as fire falling iipon n beap grass consumeth it, would slay Duryodhana, putting forth my utnost might If behoveth thee, therefore, to grant me the permission " ( 36 ) Vaishumpayana coutumed, -" Thus addressed by Bumn, ling Yudhishthira the just smelt the crown of that son of Pandut and pacifying lum said --( 37 ) O mgher. armed one, without doubt thou wilt assisted by the wielder of the Gandıta, stay Suyodhann at the expiry of the tlurteenth year ( 38 ) But son of prithá is for thy assertion O lord the time is complete -I cannot dare tell an untrutii, for uutruth is not in nie ( 39 ) O son of Kunti, without the help of fraud, tilt thou hill the riched and irrepressible Duryo dhana, with his allies ( 40 ) While Yudhishtlura the just as speaking into Blata thus, there came the great and illustrious Risiu Bruha. dashwa befor thiem (41) And belolding that virtuous ascetic before hun, the righteous hing worslapped hu according to the ordinance, with the offering of Valhuparka' ( 42 ) And wlieu the ascetic was seated and refreshed the mughty armed Vucituslithira sat by him, and lookiug up at the former, addressed uur thus in exceediugly piteous accents- (43) 'Ololy one, suinmoned by cunning 8702- blers skilled at dice, I have been deprived of wealth and kingdoin througlı gambling (41) I am not an adept at dice, aud nm nacrtiainted with deceit Sinful men, by 11 means, vanquished me at play They brought into the public assembly my wife dearer u to me than life itself ( 45 ) Aud defenting me a second unic, they have sent me to distressful csile 111 tlus great forest, cind in deerslins ( 46 47 ) At present 1 ans The usual ingredients are lones, curd, clarified butter, sugar, and mlk in a small cup of some metnl eten ·مد 1101 irit hading a dlaresalul life 1.1 the role is frict of bconti Thom lared and cauic prelics tis ad fre«vd mnt (n the 08.01 or that maulas matchanlike moda of my Altliutei finali relating to the match at dice and other indifere are all #10761 mp in my içmenil zarce Recollect. Ing tliem I paru tlic uto's nigiit in (sleepka ) nnxity (19) Danned alon (rt the commas) sillon il nastrinus hicleler of the Gindi,x, on schon depend the Inses of us all I am nimio i deras of life (19) Ol, when shall I see thie Ficet pecche ani larpt hennter II 191.1 full of Lundnasa nn i nclluits, return to us brung olti ed all capon (50) Is therca Ling on this earth who is more unfortable than mssell ? llast thou cicr son or licard of any furch Ixlose ? To my thinkiur liore is 110 than more Tetched than 1 on 11 ( 51 ) Brihadaslina said - Ogrent kirg 0 son of Pid, thout cas est - There is no persor 1100 716 rahle 17 an I am (52) O gunless mouch If thou wilt linten I will relate uuto u ce the hist053 of a line inore Teichcl than thy ell. ( 53 ) Vaisbasaris 1919 continued "Aswi (fereupon the Ling said unto the ascetic-o illustrious onr,tc11 me I des reto locar the lustory of a king who had 1911cn into uch a cor dition ( 54 ) Bralda bka «211 - oling O thou that never Inllest off listen attentis cls with thy troll ers' I trill narrate the history of 1 prince more miserable than thyself (55) There was a celel rated Ling among the Mishnd has, ormed Vtrasenn Ile de son timed Nain Tersed in the knowledge of ) xirtue and wealth ( 56 ) It hall been beard by is that that ling was deceitfully defeated by Pushlari, and afflcted with calamity lie dwelt in the woods with fus spouse (57) And Ohing while be as living in the forest he had neither slures nor cars ueither brothers nor friends with him ( 58 ) But thou art surrounded by ihy Heroic brothers like unto the celestials and also bos foremost regenerate ones like unto Bralımá bumsel There fore it behoveth thee not to griese ( 59 ) Iudhushthura sud, - I am anxious to lear in detail Othon foremost of eloquent men the bistory of the illustrious Nala It beloteth thee therefore to relate it into the Tlinsends the fifty-second Section in the Nalopalhy ina of the Vanz put ·5 SECTION LIII Srcriov LIII. ( 1 ) Brihadashna sud, - There was a ling nained Nala, the son of Virasena. And he was strong and handsome and well-versed in the knowledge of ) Liorses, and possessed of every desirble accomplishment (2) And he was at the head of all the kings, even like the lord of the celestials And, exiited over all, lie resembled the sun in glory (3) Aud lie was the king of the Nisbadlıns, intent on the welfare of the Brahmadas, versed in the Vedas, qud possessed of beroisin And he was truth-telling, fond of dice, and the master of a mighty army (4) And he was the beloved of men and women, and of great soul and subdued passions And he was the protector (of all ), and the foremost of bowmen, and like unto Manu himself (5) And like hum, their was among the Vidarbhias ( a ling named) Bluma, of terrible prowess heroic and well affected towards bis subjects, and possessed of every virtue ( But withal ) be syas child less (6) And with a fixed mind lie tried bis utmost for obtaiting issue And, o Bharata, there catue uuto lan (once ) a Brahmarshı named Damanı (7) And, o king of Lings, desirous of having offspring, Bbwa, versed 10 morality, With his queen gratified that illustrious Risht by a respectful reception (8) And Damana, sell-pleased, granted unto the Ling and his consort a boon 111 the form of a jesvel of a daughter, and three sous possessed of lofty souls and great fame (9) (And they were called respectively ) Damayanti, and Dama and Dînta, and the illustrious Da- And the tree sons were possessed of every ac. coinplishuiuent and terrible mien and fierce provess. (10) And the sleuder-waisted Damaysuti, in beruty and brightness in good une and grace and luch, became celebrated all over the wrold ( 11 ) And on her attain ing to age, hundreds of hand maids, and female sinies, deched in ornaments, wuted upon her uke Shacht herself ( 12 ) Avd Bhuma's daughter of faultlesss features, decked in every ornment, shone in the midst of her band. tards, like the lawinous lightning of the clouds ( 13 14 ) And the farge eyed damsel was possessed of great beauty The word in the text is Aksharhini, which mean a large force consisting of 1, C9, 350 foot, 65, 610 horse, 21,870 chariots, and 27, 870 elephants + The queen of heaven, Indra s wife, 111atia ·NATOD AKIN ANA like that of Shres hersell Aud peitlier among celestials, nor among Yakshas, nor among quen was any body po. scessed ol <itch benuty, scén or leud of kefort. And the beautiful wualdcu filled with gladness thic bear's of creu the gods (15) And tliat tiger among men, Na'a also wird not luts pect in the (tlice ) orlds, fot in bequly he was lilc Kan larpa. hmself in bis embodied forur ( 16 ) And moved by aduuration, (thic hieralds) ngain and again celebrated the Praises of Nala before Drinayanti and those of Daniayantı belore the ruler of the Mishadhas (17) Aud repeatedly lear- 10g of cach otler's virtues, they conceived an attachment to nards each other, not begot of sight, and that attachment O son of Kuptı, began to grow in strevgtlı (18) And then Nala was unable to control the love that was in his bosom And lie began to pass much of his time 1a solitude 111 the gardens adjoining the inner apartmeuts (of his palace) ( 19 ) And there he saw 1 puniber of swaps furnished with golden wugs, sandering ia those Foods And frotn amoug them he caught one with luis kands (20) And thereupon the sky ranging one said unto Nala,-Deserve I not to be slain by thee Ohing, I will do something that is agreeable to thee ( 21 ) O king of the Nishadbas, I will speak of thee before Datnayanti in such a way that she will not ever desire to llave any other person ( for her lord ) - ( 22 ) Thus addressed, the Ling liberated that stan And those swans then rose on therr wings and went to the country of the Vidarbhas (23) And on arriving at the city of the Vidarbhas, the birds alighted before Damayants, who beheld them all (24) And Damayauti 12 the midst of her wards, beholding those birds of extraordinary appearance was filled with delight, and strove without loss of time to catch those coursers of the skies (25) And the swaus at this, before that bery of beauties, fled in all directions And those maideos there pursued the birds, each (ruuniig ) alter oue (26) And the st an after which Damayanti ran, having led ler to a secluded spot addressed lier bumati speech, says ing-(27) O Damayanlı, there is a bing amongst the Nisha dhas named Nal? He is equal unto the Ashwins in beauty, not braving his peer ameag wen Indeed, 10 comeliness, he is like upto Kandarpi umself in his euibodied form (28) O fair.com plexloved one, thou of slender waist, if thou becomest lus wife, thy existence and this thy beauty way be ol purpose $ Lakshmi. 1 he god of love ·SrCTIOV LIV. 7 ( 29 ) We have indeed, beheld celestials and Gandharias, and Nágas and Rakshasas and men, but never sin se before any one like Nal? (30) Thou also att a jewel awaog tuy ser, as Nala is the prime aviong men The union of the best With the best is happy (31 -Thus addressed by the stan, Damayantı, O monarch, replied unto hun there, sayiog, -Do thou speak thus tinto Nal also 32 Saying, So be it to the doughter of Vidarbha, the oviparous one, o ling returned to the country of tlie Nishadlias, and related everything uuto Nala) This ends the fifts third Section in the Nalopályána of the Vana Parva SrctioY LLY (1) Briliadasiwa said, Blárata hearing those words of the sy 70 Damayanti thenceforth lost all peace of mind on account of Nala ( 2 ) And leasing frequent sighs, slie was filled with anxiety and became melancholy and nale faced and le 101 (3) And wità lier lieurt possessed by the god of love she soon lost color, and with her uptried gaze and moods of abstraction looked like one de mented (4) And she lost all inclination for beds and seats and cbjects of enjoyment And she cersect to lie down by day or night, always weeping with exclamation of Oh' and Alas! (57) And beholding her uneasy and fallen into that .conditiou lier hand maids represented, o ling the nintter of her liness 211to the ruler of Vidarbha by indirect Lints And king Bhuma hearing of this frou the handwards of Danuzzanti, regarded the affair of lus daughter to be scious Aud fie asked frinseff, hy is it that my datiguitar stemcth to be so ull now > 19 ) Aud tbe king, re flecting by fumuseli tlint lus daughter lud attinted to puberty, concluded that Dimayanti Swaj imara sliould take place 9 And the nourck, O cxalted oue, (imited ) all the tulers of the earth, saying --Ye herece, Know that Damapanli's S.cajam ar v at hand! 10 11 And all the Lings hring of Damayanti s Siajam ara cate unto Blumo, agreeably to his message, filling the earth with the datter of their cats, the roar of their e ephants and the treglag of their hor-es and companied mill their fine looking battalions deukeut la ornaments and graceful garlands 12 And the ·8 NALOPAKAYAKA mizlity armel Bhuma puid due rei erence unto those illustrious mourrch and duls honored by him they took up their quarters there ( 13 14 )' And at this juncture, tlose foremost of cele. stial Rishis, possessed of great splendour, of great wisdon and greit vons, namely, Nafada and Parsata, lasing arried 10 course of their wauderings at the regions of India, entered the mansion of the lord of the 101111ortais, recensiog proper Worship ( 15 ) And Maghayat, baving worsbipped then f*verentially, inquired a'ter their undisturbed perce and Welfare as regards all respects ( 16 ) And Nárada said, Olord, Odivine one, peace attendeth us 111 every respect. And, O Mighavat peace attendeth also, O exalted one, the kings of the whole world ( 17 18 ) 'Bribadastwa continued, --Hearing the words of Narada, the slayer of Vala and Vritra said – Those right eous rulers of euth who fight renouuciog all desire of life, and who miect denth when their tun is come by means of weapons, w thout flying from the field ---theirs is the regioa ererlast ing unto them and granting all desires e sen as it is to me (19) Where ba thosa Kshatriya heroes? I do not see those ap. proach ( now ) who are my favorite gtiests -Thus addressed, by Shakra, Narada replied - (211) Listen, o Vaglavat, aby thou seest not the king (now)' The ruler of the Vidarbhas hath a daughter--the celebrated Damayapti Iu beauty sue trapscendeth all the women of the earth ( 21 ) Her Swayamvra, o Shakra will take place slortly Thither are going all the kings and princes from all directions ( 22 ) And all the lords of earth desire to have that pearl of the eartb-desire to have her eagerly, 0 slayer of Vala and Vritra (23) Aud while they were talking thus, those foremost of the immortals, the Lokapalas with Agumong them appeared before the lord of the celestials (24) And all of them heard the words of Narada fraught with grase import And as scon as they heard them, they excfarmed 10 rapture IVe also will go there - (25) And O mighly monarch, accompained by their attendants and wounted on their (respectae) vehicles they set out for the country of the Vidarblias, whithar ( had gone ) all the kings (26) And, O son or Kuntı, the bigli souled Ling Nala also, heuring of that con1 course of kings set out with a ch'erful beart full of Dama yapti's love ( 27 ) And ( it came to pass ) that lie gods saw Nala on the way treading the earth And his for at .

·SECTION LV 9 owing to its beauty was like that of the god of lore bir selt (28) And beholding him resplendent as tlie sun the okapulas were alled with astonishment at h's wealth of Benuts, and abındoned their intentioni ( 89 ) And O king la veing their cits in the sky the dwellers of heaven alighted from the wellit And spake into the ruler of Nishndhas saying '30 ) O formost of monarchs ruling the Nishadhas, O Nala, thou art devoted to troth Do thou help us O best of meu be thoi otir inessenger Thus euds the fifty fourth Section in the Nnlopikliyê a of the Vana Parva SECTION LV ( 1 ) Briliadashian co itinued - O Bhârata Nala piedged luis word to the celestials saying I will do it And then app on aching tliese le nshed with folded hands (2) Who are ye? And who also is lie that destrc th me to be lits measenger ? And what further shall i lase to do for you? O tell me truly '-(3) When the 41119 of thic Nishadhas bad spolen this Mazhar at replied - 110w us in the 110 niortals come luither for Damayanti s sahe (4) In Indra this One is Agni this the lord of waters and this O king 29 even Yauna the destroyer of the lodies of men (5) Do tho 1 inform Damayanti of our arrival saying The guardians of the world ( consisting of the great Indra And the others, the comig to the assenibly desirous of beholding ( the Sanyamıyvara ) (6) The gods-Shakra and Agn and Varuna and Yama desire to obtain thee Do thou therefore, choose one of them for thy lord (7) Thus addressed by Shalta Nafn said with joined thuds -I have come here with the sellisime object It behoveth you not to send me on this errand (8) How can a person who is himself under the influence of love bring inipself to speak thuis unto a ady on bebali of o hers? Therelore spare me *30 gods (9) The gods lion erer said - ruler of the Visliadhns hating promised first saying, I will —ly wilt thou not act accordingly now? O ruler of the Nishadlies, kell 118 this the it delas ( 10 ) Brindiaslıw a continued - Thus addressed by those celestints the ruler of islad has spre again sis Ing-Those mansions are Tell luarded llor can I bope to enter ·10 NALOPAKHIAVA. them? ( 11 ) Indra replied, Thoit shalt be able to enter And, saying So beri --Nola thereupon sent to the palace of Damayanti ( 12 13 ) And having arrned there, he behet! the daughter of the king of Vidarbha Surrounded by her band maids blazing in beauty and excellig in synimetry of formu, of limbs exceedingly delicate, of slender waist and fair eyes And she seemed to rebuhe the light of the moon by her on n splendou ( 14 ) and as he gazed in that lady of sweet smiles, Nala's love increased, but desirous of keeping his truth, he suppressed his passion, (15) And at the sight of Nishadlia, Orespowerd by his effulgence, those first of women sprang up from their seats 10 avrazement ( 16 ) And filled with sonder (at his sight 1) they praised Nala in gladness of lieut And without sayiog anything, the mentally paid h11 lomage, ( 17 ) Ok, u hat beanly' Oh, what comeliness' Oh, what gentleness belongeth 10 this high souled one! Il'ho is heº Is he some god or Yaksha or Gandhara' (18) And those foremnost of women, confounded by Nal s splendour and from bashlulness, could not accost him at all in speech, (19) And Damayantı, although bersell struck with amazement smilingly addre. ssed the warlıbe Nals, who also gently smuled at ber, saying, (20) What art thou O thou of faultless features, that hast come here analening my love O sinless one O hero of celestial form, I am anxious to kaoty who thou art that hast conue hither ( 21 ) And why hast thou come hither? And hon is it that thou hast not been discovered by any one, considering that my apartinents -te well guarded and the Ling's nuandates are stern --Thus addressed by the the danghter of the king of the Vidarbbas Nala replied ( 22 ) O beauteous lady, hoof that my arme is Nala I come lere as the messenger of the gods The celestials Shakra, Agn, Varuna, qud Vama, desire to hire thee o beautiful lady, do thou choose one of them for thy ford (23 ) It is through their poter that I have entered bere iuperceivel, and it is for thus renson that nope saw nie on my way or obstructed my entrance ( 24 ) O gentle one, I have been sent by the foreniost of the celestials eren for this object Hearing this, O fortunate one, do that thou pleasest Thus ends the fifty fifth Section in the Natopithana of the Vata Para ·10 ŚCCTION LVI. Secrion LVI. Brikadashwa said, --Daulayapti, having bowed i.to the gods, thus addres:ad Nala with a sniile,- king Ave me with proper regard, and command me what I shall do for thee. (?) Myseif and what else of wealth s nuiue, are thine. Grant me, o exalted one, thy love iu full trust. (3) O kiog, the language of the swuns is burning me. It is for thy sake, Oliero, that I have caused the kings to rueet. (+) O giver of proper honor, if thou forsale me who adore thee, for thy sake will I resort to poison, or fire, or water or the rope (5) Thus addressed by the daughter of the king of the Vidarbhas, Nala answered her, saying, With the Lolapalas present, choo. sest thou a man? (6) Do thou turn thy heart to those bigbsould lords, the creators of the worlds, unto the dust of whose feet I am not equal. (7) Displeasing the gods, a mortal cometh by death, Save me, O thout of faultless limbs ! Choose thout tbe all-excelling celestials, (8) By accepting the gods, do thou enjoy spotless robes, and celestial garlands of varriegated bues, and excellent ornaments. () What sowan would not choose as her lord Hutasha--the chief of the celestials, who conjpressing the cartu stvalloweth it? (10) What woman would not choose him as her lord the dread of 1 Lose muace iuduceth all creatures to tread the path of urine > (11) And what woman would not choose as her lord the virtuous and high-sould Malendra, the lord of the celestials, the class tiser of Daityas and Dinavas > (12) Or if thou couldst choose 12 thy heart Varuna arougst the Lalapilas, da $ughesitatingly. O accept this friendly ads ice ! (13) Tbus addrecsed by Nishadha, Dyruajauti, with eses bathed in termen begot of griel, spake thus xato Nala,- (24) O lord of carth, bowing to all the gods, I choose the for my lord. Truly do I tell thee this (15) The lingwho had come as the messenger of the gods, replied into the trembling Damayanti standing with foldcd bands.-0 amiable one, do as thou pleasest. (16) Having giren my -pledge, O blessed oue, unto the gods in especial, boy can I, hasing conie on other's mission, dare seek iny own intrerest? (17) If seeking my own intrest consist with Virtue, I will seek it, and do tlou also, O beautious oue, act accordingly, (18) Then Damayanti of luminous smiles ·(70) O 113 . Narorikin W Blously upruh unto bing Val, in nous choked 17th ferts -(19) O lod of jen I see a blonicless a), by * duch 110 bafes er full altachmito thee king, do tlou, o foremost of men come to the S.rajy* compiny with all the gods heruud Is Indr* (21) Tacte o monarch in the presentee of the Lokapalis I will, o'tiger among men choose thee at which no Ilime will be thue (22) Thus addressed Omonarch by the daughter of Vidarbha, hing Mala returned to where the gods mere staying together (23) And beholding blue approach, those gteit gods, thc Lotapilas eagerly asked uim about all that had happened syy10g -(24) Hast thou, Oling, seeu Damayanti of street smiles ? What hath she said unto all? O sınless monarch, tell us everything (25) Nala answered, commanded by you, I entered Da mas antes palace furosted with lofty portals guarded by veteran warders beartug Finds. (26) And as I entered no one parcers ed me by virtue of your power, except the princess (27) And I £3t her hand mads, and they also And o exalted of celestials seeing we, they were filled thith wonder (28) And as I speak into her of you, the fair faced maiden hier will fixed on me," se best of the gods ( for her spouse) (29) And the maiden said, -Lel the guits Oniger anong mien conce with thee to the Swazamiara (30) I will, in their prescs ce, choose thee Al thes, O thou of mighty arms, 720 Name will attach to thee (31) This is all ye gods, that took place, as I have said Finally, every thig rests aith you ye foreniost of celestials." Thus ends the fifty sixth Section in the Nalop ikyhiva of the Vana Parva $t te chose me SECTION LVII (1) " Brihadashwa controued They at the sacred hotit of the boly lunar day of the auspicious season Ling B4100 summoned the liogs to the Suay ari ara (2) And lering of it, all the lor ds of earth smt sth love, speedily cue. thither, desirous of (possesing) Damayautı (3) And *The word in the text is Gatasanlalpall fised (01 me) Th. Re: H H Vilman renders it bereit of reason evidently a mistake in such 7 connection ·SECTIOV LVI 13 the monarchs eutered the amphithe tre decorated with golden pillars and a lofty portal arch file inighty lions entering tie niountain wilds (4) And those lords of earth decked with fragrant garlands and polished ear riogs hung with jen els seated themselves on their several seats (5) And that sacred assembly of kings graced by those tigers Tiuong nen resembled tue Bhogde att* swarming with the Nagts or 1 toouatara cirera ssit (igers (6) And therr arrus were robust and resembling iron maces, and wellshaped, and graceful and looking like five headed snakes (7) And graced with beautıful locks and fiue noses and eyes and brows the countenance of the kings sbove like stars in the firmament (8) And ( wben the time came ), Danayanti of beauteolis face stealing the eyes and hearts of the princes by her dazzling light entered the hall (9) Aud the glances of those illustrious hings were rivetled to those prts of her persou where they had chanced to fall first without muoving at all (10) And when O Bharata, the names of the monarchs were pro laimed the daughter of Bufna saw five persons all albe in appearance ( 11 ) And beholding them seated there Without difference of any Lind in fotin doubt filled her mind and she could not ascertain which of them was hung Nala (19) And at u bomsocier ( among them ) she looked she regarded to be thc Ling of the Nishadhas ( 13 ) And filled with ansiety, the beauteous one thought within herself ---Ob fow shall I distiuguish the celestials and how discern the royal Nalal Aad tuukrag thus the daughter of Vidarblia became filled with grief (14 28) And O Bharata recollecting the marks belonging to the celestials of which she had heard, sle tbottgbt -Those attributes of the celestials of which I have llud from the nged do not pertain to any of these destes present here upon eartu And revolving the matter long 10 her mind, and reflecting upon it repeatedly she decided upon eeling the protection of the gods themselves And bowing dot n unto them with puind and speech with folded hands she addressed thein tremblog -Since I heard the speech of the Sitans I close the king of the Nisbndhag as my lord For the sale of truth O let the gods rever lim to me And as in tlioutgut or Word I bare never served from bum, o let the gals for the s. kc of that truth reveal hint to me * The nether region, calicd alco Pulila ·12 NALOPAKHSANA varat in slowly speak unto king Nala in words clioked with tears,— (19) O lord of men I see a blameless way, by which no sin whatever will attach wuto thee (20), king, do thou, O foremost of wen cone to the Swajan company with all the gods headed by Indra (21) There O monarch in the presence of the Lokapalas I will, o tiger aproog men choose thee -at which to blame will be thige (22) Thusaddressed O monarch, by the daughter of Vidarbha, king Nala returned to where the gods were staying together (23) And beholding but approach, those great gods, the Lokapulas eagerly asked him about all that lud happened saying (24) Hast thou, o king, seen Damayastı of sweet smiles ? What Irath she said unto all ? sinless monarch tell us everything (25) Nala answered, --commanded by you, I entered Da. mayantı s palace furnished with lofty portals guarded by veteran warders bearing winds (26) And as I entered, no one perceived me, by virtue of your power, except the princess (27) And I saw her hand-mads, and they also Sme And, o exalted of celestials, seeing me, they were filled with wonder (28) And as I speak unto her of you, the fau faced maiden her will fixed on me, * omges best of the gods chose me (for ber spouse) (29) Aud the maiden said, -Let the guis, o tiger anong men conte with thee to the Swajantara (30) I will, in their presence, choose thee at this olhou of maghly arms, no blame trall atlach to thec -(31) This is all ye gods that took place, as I have said Finally, every thug rests with you ye fo enost of celestirls. -" Thus ends the fifty sixth Section in the Nalopilyatoa of the Vanz Parsa LA SECTION LVII (1) "Brihadashn a couupued Then at the sacred lour of the holy lunar day of the auspicious season King Bhima summoned the Liugs to the Su ay amata (2) And heutig of it, all the lor ds of euth sout with love, specdily cride Butler, desirous of (posesiug) Damayant (3) And * The word in the text is Gatasankalpa-vill fred (on me) The Res II H Vilman resders it "bereit of reason', estedently a mistaky in such a counclou ·SECTION LVI 13 the niotarchs entered the amplitheatre decorated with golden pillars and a lofty portal archi, like nighty lions entering the mountain wilds (4) And those lords of earth decked with fragrant garlands and polished ear rings hung with jewels, seated themselves on their several seats. (5) And that sacred assembly of kings, graced by those tigers among men, resembled the Bhogar at* swarming with the Nigas, or a mountain casern with tigers (6) And their arins were robust, and resembling iron maces, and wellshaped, and graceful, and looking like five-headed snakes. $7) And graced with beautiful locks and fine noses and eyes and brows, the countenance of the kings shone like stars in the firoinent (8) And ( when the time came ), Daniayantt of beauteous face, stealing the eyes and hearts of the priuces by her dazzling light, entered the ball. (9) And the glances of those illustrious Lings were rivetted to those parts of her person where they had chanced to fall Grst, without moving at all (10) And when, o Bharata, the names of the monarchs were pro laimed the daughter of Batma saw five persous all alke in appearance ( 11 ) Aud beholding them seated there, without difference of any Land in form, doubt filled her mod, and she could not ascertain which of them was Ling Nala (12) And at whomsoever ( among them) she looked she regarded to be the Ling of the Nishadhas ( 13 ) And filled with anxiety, the beauteous one thought withia herself, -Oh, bowy shall I distinguish the ce'estials, and bow discero the royal Nalal And tbuling thus the daughter of Vidarbha became filled with grief (14 28) Aod, o Bharata, recollecting the marks belonging to the celestials, of which she had heard, she thought, Those attributes of the celestials, of which I have heard from the aged, do not pertain to any of these deities present liere upon earth -Aud revolving the matter tong in her wl, mil relecting was repeatedly, she decided upon seeking the protection of the gods themselves And bowing down into them with mind and speech, with folded hands she addressed them trembling, Since I heard the speech of the strans, I chose the king of the Nishidhas as my lord. Tor the sake of truth, 0. let the gods reveal bun to me And as ti llought or ford I hate neser smerted from him, 0, let the gols for the sale of that truth, rereal him to me * The nether region, called alco Paltla.

·. 14 NAOPAKIYXA. And as the gods theintres have destined the ruler of the Nishidhas to be my lod, O, let them, is the ath of that truth, reveal tun to pie Ind as it is for paying bowie un'o Vals that I have adopied ibis 101, for the sale of that truth, O, let the gods Tostal lum tinto mc 0,1 the exalted Lundians of the worlds assume ti el otrn proper forms, so that I mig kross the righteous hin Hearing these mtectis to-ds of Damayant and ascertaining her fixed resolre, 1d fers cnt love for thching of the Yisladhas, the purity of liet heart and lcr inclination and regard and affection for Nala, the gods did as they had beeu adjured, and assumed their Iespectise attributes as best they could And thereupon site bebeld the celestials tauloistened with perspiration, with Wrinkless eyes, and unfading gerlands, unstarood with dust and stayiog wthout touching the ground And Yarshadhr stood revealed by his shadon, lits fading garlands fumself stancd with dust and sweat, restiøg on the good with finksome eyes Aud, o Bharata, discerning the gods and the virtuous Nala, the daughter of Bhiwa chose Narshadba according to her troth And the large-cyed danisci theu bashſully caught the len of huis garment and placed round his pech a floral wreath of cyceedids grice ( 29 34 ) And when that ſair complexioned maiden had thus chosep Sala for her liusband, the kings suddenly broke out into exclamations of Oh! and Alas / Apd, Bharata, the gods and the great Riskus ip wonder cried-Excellent / Excellent 1, appliuding the king the while And, O Kaurarya, the royal son of Vrasena, with heart filled with gladness, con. forted the beauteaus Damayantı, saying, Since thou, O blessed one, last chosen a wortal in the presence of the celestials, know me for a husband eren obedient to thy command And O thou of sweet siniles, truly do I tell thee this that as long as life continueth in this body of mine, I will remain thine and thine alone-Damayanti niso, rith folded hands, pad homage unto Vala is words of lihe im port And the happy pair beholding Agni and the other gods mentally sought their protection (35) And after the daughter of Bhima had chosen Naishadha as her husband, the Lotapalas of exceeding effulgence, with pleased hearts bestowed on Nala eight boons (36) And Sladra, the lord of Shacbf bestowed on Nala the boon that he should be able to belold his godship in sacrifices and that he should attain to blessed regions thereafter (37) And Hutasiuna ·SECTION LVIII. 15 bestowed on blin the boon of his own presence whenever Naislındha wished, and regions also bright as himself (38- 39.) And Yama granted himi subtle taste in food as well as pre-eminence in virtue And the lord of waters granted Nala bis own presence whenever he desired, and also garlands of celestial fragrance, And thus each of them be stowed upon hin a couple of boous. And haring bestoned these the gods went to heaven (40.) And the kings also, having witnessed with wonder Damayanti's selection of Nala, returned delighted whence they came. (41.) And ou the departure of those mighty monarchis, the higitsouled Bhima, well-pleased celebrated the wedding of Nala and Damayanti. ( 42 ) And having stayed there for a time according to his desire, Naishadba--the best of menm returned to hus own city with the perimission of Bhima. ( 43.) And having attained that pearl of a wonien, the virtuous king, O monarch, began to pass his days in joy, like the slayer of Vala and Vritra 10 the company of Shacht. ( 44 ) Aud resembling the sun in glory, the king, full of gladness, began to rule his subjects righteously, and gave them great satisfaction (45) And like to Yayâtı the sou of Nabusha, that intelligent monarch celebrated the horse-sacrifice and many otlier sacrifices with abundant gifts to Brälmaua (46) And like unto a very god, Nala sported with Damayanti in romantic woods and groves, (47.) And the high-minded king begat upon Damayanti a son nimed Indrasena, and a daughter nanie Indrr senå. (48.) And celebrating sectifice, sporting ( with Damayanti ) thus, the king ruled the earth abounding in wealth the Nalopa. Thus ends the fifty-seventh Section in Llyan of the Vana Parva. 1 SferION LVIII. (1) "Brihadashwa said, ' Vlien the blazing gurdians of the worlds were returning after the datiguter of Bhima and chosen Naishadlia, on their way they met Dwipara withi Kali approaching towards them (2) And seeing Kali. Shila the slayer of Valr and Vntra, said, Kali say whither art thou going with Dwipara? (3) And there- ·16 NATOPAKUYANAI upou Kali replied unto Sbalra, Going to Damayant's Swazamiara, vill I obtain her ( for my wile), as niy heart is fixed upon that daınsel, (4) Hearing this Iudra said with a soule,--That Suajamiara isalready ended. Iu our sight she hath chosen Nala for her hus. band.-15) Thus apswered by Shakra, Kali, that sitest of the celestials filled with wrath, addressing all those gods spake,-16) Since in the presence of the ce'estials she hath chosen a mortal for her lord, it is meet that he sliould undergo a heavy doo !-(7) Upon hearing these wards of Kali, the celestials answered, - It is with our sanction that Damayanti hath chosen Nala. (8-12) What damsel is there that would not choose king Nola endued with every virtue ? Well-versed in all duties, always conducting himself with rectitude, he hath studied the four Vedas together with the Purânas that are regarded as the fifth. Leading a life of harmlessness unto all creatures, he is truth-telling, and firm in his vows, and in his house the gods are ever gratified by scificss held according to the ordinance. In that tiger among men that king resembling a Lolapala,-is truth, and forbearance, and knowledge, and asceticism, and purity, and self-control and perfect tranquility of soul O Kalı, the fool that wish. eth to curse Nala bearing such a character, curseth himself and destroyeth himself by his own act. And, O Kali, be that seeketh to curse Nala crowned with such virtues, sinketh into the wide bottomless pit of hell tife with torments.-Having said this to Ka'i and Dwapara, the gods went to heaven, (13-14) And when the gods had gone away, Kall said unto Dwapara, -I am ill able, O Dwāpara, to suppress my anger. I shall possess Nala, deprive bit of his kingdom, and he shall 110 more, sport with Bhima's daughter. Entering the dice it behoveth thee to help me." Thus ends the fifty-eighth Section in the Naloprkhyana of the Vana Parva. . SECTION LIX. (1) Bribadashwa said, -'Having made this compact with Dwapara, Kal came to the place where the king of ·SECTION LIX the Nisbadbas vas (2) And always watching for a hole he continued to dwell in the conntry of the Nishadlias for a long time And it was in the twelfth year that Kali saly a bole (3) For one day after answering a call of nature Narshadha touching water said his twilight prayers without having previously washed his feet And it was through this ( omission) that Kalı entered his person And having possessed Nala, he appeared before Pushkara, and addressed him, saying,--Come and play at dice with Nala. (5) Through my assistance thou wilt surely wia at the play And defeating king Nala and acquiring his kingdom, do thou rule the Nishadhas (6) Thus ex horted by Kali, Pushkari went to Nala And Dwapara also aprroached Pusblara becoming the principal die called Vrisha * (7) And appearing before the warlıke Nala, that slayer of kostile keroes, Pushkara, repeatedly said Let us play together with dice (8) Thus challenged in the presence of Damayanti the lofty minded king could not long decline it And be accordingly fixed the time for tlie play (9) And possessed by Kali, Nafa begat to lose in the game, his stales in gold, and silver, and cars with the teams thereof, and robes ( 10 ) And inddened at dice no one amongst his friends could succeed in dissuading that repressor of foes from the play that went on ( 11 ) And thereupon O Bharata, the citizens in a body with the chief councillors came thither to behold the distressed monarch and make him desist. ( 22 ) And the charioteer coming to Damayanti spake to her of this, saying - lady the citizens and offiscets of the state wait at the gate (13) Do thou inform the hing of the Nisdadlas that the citizens have come here, unable to bear the calamity that batu befallen tbeir klog conversaat with virtue and wealth (14)-Thereupon Bhimas daughter, overwhelmed with grief and almost deprived of reason hy it, spake unto Nala in choked accents, (15) Oking, the citizeys with the councillors of state, urged by loyalty, stay at the gate desirous of beholding thec ( 16 18 ) It behoveth thee to grant then an inter. Most editions read, "Kali niso, becoming' &c The true reading, however, must be " Dwapara also, becoming" &c as otherwise the compact betirect Kals and Dwapara would remain unkulalled ·SEOTION LX 19 name to bring hitler, O blessed one the charioteer Var sbneya The matter at hand 18 very serious $(11) And Brihat seni hearing those words of Damayantı caused Várshneya to be suntuoned by trusty servants (12) And the 'blaueless daughter of Bhima, acquainted with conduct suitable to time and place, addressing soft words said according to the occasion -(13 Thou notvest bow the king hath always beliaved towards thee He is now 10 difficulty and It behoveth thee to assist lum (14) The more the king loseth to Pushkara the greater becometh his ardour for the play. (15) And as the dice fall obedient to Puslikara, it is seen that they are adverse to Nala in the matter of the play ( 16 ) And absorbed in the play he heedeth not the words of is friends and relaties nor even those of mine (17) I do not think however that in this the high souled Naisbdbu is to blame inasmuch as the Liog regardeth not my words, being absorbed 10 play (18) O charioteer I sech thy protection Do my behest My mind msgiseth ne The hing may come to grief (19) Yoking Nala's favorite hoises endued with the fleet ness of the mind do thou take these twins ( my sou and daughter) on the car and he thout to Kundina (20) Leaving the children there wth my hindred as also the car and the horses either stay thou ther or go to any other place as it listeth thce -(21) Varshneya the cliarioteer of Nala then reported in detail these words of Damayanti unto the chief officers of the king (2') And having settled ( the matter ) 111 consutation with them, and obtaining their assent, Omfglity monach tha cunnoteer stuted for Vidarbha tabing the children on that car (2394) And leruing there the boy Indrasena and the girl Indrasen? as also that best of cars tad tuose steeds, the charioteer, with a sad heart grieving for Nala, bade farewell unto Butun And wandering for some time lie ated she court of Axxlly. (25)) And there le appered with a sorron ful heart before hing Rituparna and eutered the service of that monarch as charioteer Tlmus euds tle sistieth Section in the Nalopithy4n1a of the Vann Parta $ The text is Mahat kurjam upsthilan Yilman renders It frent tlc deed niet not be done This is evidently 1 Inistake ·18 NALOPAKHYANA view --But the king, possessed by Kati, uttered 1100 & Word 19 reply upto lus queen, of graceful glances uttering thus her lamentation And at this, those councilors of state as also the citizens, afflicted with grief and slame, Teturned to their homes, saylug -- He lucth not And, O Yudhishtlıra, it was thus that Nala and Pushkara gambled together for many mouths, the virtuous Nala being always worsted » Thus ends the fifty-ninth Section in the Nalopikhyana of the Vana Parva Sectiov LX. (12) Briliadashwa sud, Bhima's daughter, the cool headed Damayanti, seeing the righteous liug maddened and depr i ed of bis senses at dice, was filled, o king, with aların and grief And she thought the affair to be a serious one with the king (34) And apprehensive of the calamity that threatened Nala, yet seeking his welfare and at last understanding that her lord had lost everything, she said unto her nurse and maid servant Bribatsen of high fame, intent upon her good dexterous 1n1 all duties, faithful and sweet speecbed, these words, (5) O Brihatsent go thou and sntumon the councilors in the name of Nala, and tell thein also what of wealth and other things hath been lost and what remaneth -(6) The councillors then hearing of Nala's sunimous, said.This is fortunate for us 19-and approached the king (7) And when the subjects in a body lad (thus) come a second time, the daughter of Bhinia ipformned Nala of it But the king regarded her not (8) Finding ber husband disregarding her words, Damayanti filled with shatue, returned to her apartments (9) And heariug that the dice were upiformly unfavorable to the virtuous Nala, and that he had lost everything, she agun spake unto her nurse, aying (10) O Briliatsenâ go thot agun 11 Nalas $ Api no blngadheyam-" tlus is lucky or fortunate for us, as rendered here I do not know from what text the Re: H H Milmau translates His rendering" our own fate is now in peril" 19 certainly an crot, unless of course huis text is different ·SEOTION LX 19 name to bring bither, O blessed one, the charioteer Vårshaeya The natter at hand is very serious $(11) And Brihatseni hearing those words of Damayanti, caused Várshneya to be summoned by trusty servants (12) And the blanteless daugliter of Bhima, acquainted with conduct suitable to time and place, addressing soft words, said according to the occasion -(13 Thou knowest how the king bath always behaved towards thee He is now in difficulty and it behoveth thee to assist him (14) The more the Ling, loseth to Pushkara, the greater becometh his ardour for the play. (15) And is the dice fall obedient to Pushkara, it is seen that they are adverse to Nala in the matter of the play (16) And absorbed in the play Le heedeth not the words of his friends and relatii es nor even those of mine (17) I do not think however that 10 this the high souled Naishdha is to blame, inasmuch as the Ling regardeth not my words, being absorbed 10 play (18) O charioteer I seek thy protection Do my behest My miud msgiseth nie The king may couie to grief (19) Yoking Nala's favorite houses endued with the fleetzess of the mind, do thou take these twius ( my son and daughter ) ou the and he thou to Kundina ( 20 ) Leaving tbe children there with my biodred also the car and the horses either stay thou ther to any other place as it listeth thee (21) Värshneya the charioteer of Nala then reported 111 detail these words of Damayanti unto the chief officers of the king (2') And 11aving settled (the matter ) in consutation with them, and obtaining their assent, Omfglity monarch, tha charioteer started for Vidarbha taking the children on that car (23 24) And leaving there the boy Indrasena and the girl Indraseni as also that best of cats and those steeds, the charioteer, with a sad heart grieving for Nala, bade farer ell unto Bblua And wandering for some liue, he agu ed at the city of Ayolliga (25) And there le apperred with 1 Sorrowlul heart before hing Rituparna and eutered the service of that nionuch as charioteer" Thus ends the sixtieth Section in the Nalopillyana of the Vaul Para car as or o $t $ Tlic tort is lahat kúrjam upsthutanı vfifman renders It great the deed juust now be done Tuis is evidently a mistahe ·2+1 NALOPAKIYANA SECTION 'LXI. (1) Bribadasbwa said, 'After Vårshanesa had gone away, Pushkara won from the righteous Nala the latter's Lingdom and what else of wealth he had (2) And unto Nala, o king, who had lost his kingdom, Pusulara laugh. ingly said.-Let the play go on But what stake hast thou now? (3) Damayanti only remaineth; all else of thine hath been won by me Well, if thou likest, that Damayanti be our stale po~(4) Hearing these words of Pushbara the vistuous lpg felt as if his heart Fould burst in rage, but he spale not a word (5). And gazing at Pushkara 19 auguish, king Nala of great fame took all the ornaments off every put of lus body (6) And aftred in a single piece of cloth, his body uncovered, renouncing all his wealth and enhancing the grief of friends the king set out (7) And Damayanti clad in one piece of cloth, followed him behind as he was lenving the city And coming to the outshirts of the city, Nala stayed there for three nights with his wife (8) But Pushkara, o Ling, proclaimed through the city that he that should show any attention to Nala would be doomed to death (9) And on account of those words of Pushbara, and Leowing his walice towards Nala, the atizens, O Yudhishthira, no longer showed him hospitable regards (10) And upregarded thouglı deserving of hospitable regards, Nala passed three nights in the outshirts of the city, living on water alone (11) And amicted with hunger the king went away in search of fruits and roots, Damayanti following him bebind (12) And in agony of famune, after many days, Nala salv some birds with plumage of golden hue (13) And thereupon the 11- ghty lord of the Nishadlias thought within himself These will be my banquet to day and also my wealth ( 14 ) Aud then he covered them with bis wearing cloth when bear- 19g up that garinent of bis the birds rose áp to the sky (15) Aud beholding Nala nude and inelancholy, and standing with face towards the ground, those rangers of the shy addressed him, saying ( 16 ) Othou of small sense, we are even those dice We had come buther wish. 13 to tale away the cloth, for it pleased us not that thou shouldst depart even with thy coth au--(17) Ard Gading binsell deprived of his attire, and knowing niso that the dice were departing ( with it ), the yutuqus Nala, ·SECTON LXI 21 O king, thus spale unto Dainayıntı,- ( 18 19 ) O faultless one, they through whose anger I have been despoiled of uy lingdom they through whose influence ditsressed and hfflicted with bunger, I am unable to procure stistevance, they for whom the Nishadhas offered me not any hospita Iity, they, Otimid one, are carrying off my cloth, asstioning the form of birds ( 20 ) Fallen into this dire disaster, I am afllicted with grief and deprived of my senses I ain thy lord, -do thou, therefore, listen to the words I speah for thy good ( 21 ) Tliese many roads lead to the southern country, passing by the city of ) Avantı and the Rikshavat mountains ( 22 ) This is that mighty mountain called Vindhnya, yon, the Ilver Payoshni running seawards, and yonder are the asylums of the ascetics, furtsheed with various fruits and roots (23) This road leadeth to the country of the Vidarbhas--and that to the country of the Koshalas Beyond these roads to the south is the southern country - (24) Addressing Bhima s daughter, O Bharata the distressed Ling Nala spahe those words unto Damayın'ı over and over again—( 25 ) Thereupon afflicted with grief in voice choled with tears Damayanti spake unto Naishadha these piteous words, ( 26 ) O king thinking of thy purpose my heart tre mbleth, and all my limbs become faint ( 27 ) How can I go leaviog thee in the lone woods despoiled of thy kingdom and deprived of thy vealth thyself without a garment on, and worn with hunger and toil? ( 28 ) When in the deep woods fatigued and afflicted with hunger thou brulest of thy former bliss I will great monarcb soothe thy weariness ( 29 ) In every SOITON there is 220 ply sic equal unto the wife, say the physicians It is the truth O Nala, that I speal unto thee ( 30 ) Hearing those worde of 218 queeu, Nala replied,-- slender waisted Damayanti, it is even as thou hast said To a man in distress, there is no friend or medicine that is equal unto a wiſe ( 31 ) But I do not seek to renounce thee, wherefore, timid one, dost thou dread this ? O faultless one, I can forsake niyceli, but thee I caonot forsake -( 32 ) Damayanti then ad- If thou dost sot, O mighty ling, intend to forsile me, why thien dost thou point out to me the way to the country of the Vaidarbhis? ( 33 ) I Inow king, that thou wouldst not desert me (But, o lord of earth, considering tlıt thy mind is distractel, thou mayst desert the ( 34 ) 0 best of vien, thout repentdly poistest out to die the way, ·24 NALOPAKHYARA, Thas ends the sixty-second Section in the Salopákuzing of the Vana parva. + SECTION LXIII 1. Brihadashwa said,-'o Ling, after Nals had goce away, the beauteotis Damayanti, aos relreshed, timorously avoke in that lonely forest. (2) Aad, O mighty monach, not finding her lord Naishadha, afflicted with grief and pain she shtieked aloud in Inght, saying,~(3) O lord ! O mighty mouarch 1 O husband dost thon desert me! Oh, I am lost und trodone, frightened in this desolate place. (4) pilastrious prioce, thou at truthful in speech, and conversant with morality. How hast thou, then, haring pledged thy word deserted me asleep in the Fools? (5) Oh, why hast thou, deserted the accomplished wife eren deroted to thee, particularly one that hath not wonged thee, though wronged thou hast been by others ? :(6) O king of men, it behoreth thee to act faithfully, according to those words thou hadst spoken unto me before in the presence of the guardians of the orlds. (7) 0 bull among men, that thy toife lıreth eteu a monett after thy desertion of her, is oaly because mortals are decreed to die at the appoined time. (8) O bull among men, enough of this joke! O irrepressible one, I terribly frightened. O lord, skolv thyself. (9) I see thee! I see thee, Oking! Thou art seen, O Naisladba, Hiding thyselt behind those shrubs, why dost thou not reris tato me? (10) It is cruel of thee, great ling that seeing me in this plight and so lamenting, thou dost not, O Ling, approach and comfort me. (11) I griese pot for myselí nor for anything else. I opis grieve to think how thou will pass thy days alone, Ling ( 12 ) In the evening oppressed with hunger and thirst and fatigue, underneath the trees, how wilt it fate with thee then thou seest me not ? --(13) And then Damayanti, afflicted with anguish and burning with grief, began to rush hither and thither, Teepiog in woe, ( 14 ) And now the helpless princess sprang up, and noy sbe sank down in stupor; and not she shrank in terror, and now she wept and wailed aloud. (15 ) And Bluina's daughter devoted to her husband, burning in anguish, and att > ·SECTION LXIII, 25 sighing evermore, and faitst, anů veeping, esclaimed.-(16) That being through liose imprecation the afflicted Naishadlia sufferetu this woe, shall bear grief that is greater than ponours. (17) May that wicked being who bath brought Nala of sinless heart to this, lead a more miserable life, bearing greater ills I (18) "Thus lamenting, the crowned consort of thie illustrious ( king ) began to seek ber lord in those woods, inhabited by beasts of prey. (10) And the daughter of Bhima wailing bitterly, wandered hither and thither like a maniac, exclaiming-Alas / Alas' Oh king! ( 20.21 ) and as she was wailing loudly like a female ospry, and grieving aud indulging iu piteous lamentations unceasingly, she came near a gigantic serpent. And that huge and hungry serpent thereupon suddenly stezed Bhima's daughter, who had come near and was moving about within its ratge. ( 22 ) And folded within the serpent's coils and filled with giiel, she still wept, not for herself but for Naisbadba. (23) And she said, -o lord why dost thou not rush towards me, now that I am seized, without anybody to protect me, by this surpeut in tuese desert wilds ? ( 24 ) Aud, O Nalshadba, Low wiil it fare with thee when thou rememberest me? O lord, why last thou gone away, deserting me today w the forest ? (25-28 ) Freed form thy curse, when thou wilt have regained thy mind and senses and wealth, how will it be with thee when thou thinkest of O Nashdha, O siniess one, who will soothe thee when thou art weary, and hungry, and fainting, tiger among kings ?-And while she was wailing thus, a certain bnntsman ranging the deep woods, hearing her famentations, swiftly came to the spot. And beholding the large-eyed one $ in the coils of the serpent, he rushed towards it and cut off its head with his shap wenpon. (29-30 ) And having struck the reptile * it fout seem dat ide ühe, "Why fast thou gone away, leaving me in the woods, "&c. is an interpolation. It does not occur in all texts. The Rev. H. H. Milman omits it properly. To connect the fine "shapinmutla" &c, with the Dext line beginuing with shrinlasya &c. would be nonsense. $ This is an adjective, rather adjectival substantive, referriog to Dantaj anti. The Rey, H. H. Milman makes it qualify Serpent which is only a careless mistake. 8 me ·AL & ANA. ? dead, the huntsman set Damayanti free. And having sprinkled her body with water and fed and comforted her, O Bharata, he addressed her, saying, thou, with eyes inke those of a young gazelle, who art thou, And why also hast thou come into the woods?, (31-39 ) And, o beatitious one, how hast thou fallen into this extreme misery 2-And thus accosted, O monarch, by that man, Damayanti, o Bharata, related unto him all that had hap. pened. And beholding that beautiful woman clad in half a barment, with deep bosom and round hips, and limbs delicate and faultless, and face resembling the full moon, and eyes graced with curved eye-lashes, $ and speech siveet as honey, the hunter became inflamed with desire. And affilicted by the god of love, the huntsman began to soothe her in winning voice and soft words. And as soon 29 the chaste. and beauteous Damayanti,' beholding hiru, understood his intentions, she was filled with fierce trath and seemed to blaze up in anger. But the wicked-minded ivretch, burning with desire, became wroth, attempted to recuploy force upon her, who was unconquerable as a flame of blazing, fire And Damayantı already distressed upon being deprived of husband and kingdom, in that hour of 'grief beyond utterance, cursed him in anger, saying, --II hare taver even thought of any other person than Naishadha, therefore let this mean-minded wretch subsisting on chase fall down lifeless-And as soon as she said this, the hunter fell down lifeless upon the ground, like a tree consumed by fire.” Thus ends the sixty-third Section in the Nalopakhyang of the Vana Parva. (G Nurzicheshtam is lat moveless. " Milman renders it, the unresisting serpent. This is a mistake, the word being really a predicatue adjectise in the text. $ Aralapakshma-nayanıyes with curved est-laples, not, as Ali(mau renders it, " eyes with brots dark-Arcbios. ralshma is the eyelastes, Veds Wilson's Diet. * Yalhikam. A different reading is Yodsaharyn7/" &c!

·SECTON LXV. 27 SECTION LXIV. (I)' Briliadasliva continued, -' Having destroyed that wild-beast-hunter, Damayanti of eyes like lotus leares, went onwards throngh that fearful and solitary forest ringiog with the chirp of crickets (2) And it abounded with lions, and leopards, and Rurus, and tigers, and buffalos, and bears, and deer And it starmed with birds of various species, and was infested by theves and mlechehha tribes (3-5) And it contriped Shalas, and bamboos, and Dhalas, and Ashu athas, and Tindukas, and Ingudas and Kinshukas, and Arjunas and Nim zas, and Tinishas, and Shalmalas, and Jambus, and mango trees and Lodhras, and the catechu, and the cane, and padnakas, and Amalakas, and Palhshas, and Kadambas and Udumbaras, and Badars, and Balwas, aad banians and palas, and date trees, and Harlakas, and Vibhitakas (6 8) And the princess of Vidarbhas saw many mountains containing ores of various kinds, and groves resounding with the notes of winged chours, and many glens of wondrous sight, and many rivers, lakes and tanks, and various kinds of birds and beasts And she san numberless spales and goblins and Rakshasas of griin Visage and pools and tanks and buillochs and brooks and fountains of wonderful appearance ( 9 ) And the princess of Vidarblia siw there lerds of buffalos, and boars and bears as well as serpents of the wilderness (10) ind safe in virtue and glory and good fortune arid patience Damayanti wandered through those woods alone in search of Nala (11) And the royal daughter of Bufua, distressed only at her separation from her lord, was not terrified at aught in that fearful forest ( 12 ) And, o king, seating herself down upo a stone, and filled with griet, and evry limb of hers trembling with sorrow on account of her husband, she begun to lament thus (13)-0 Liug of the Nishadhas, O thon of broad chest and tughty arips, whitler last tholt gone, o ling, leaving me ip this lone forest ? ( 14 ) Olero having performed the Ashu amedha and other sactifices with gifts 11 profuston ( unto the Brihuanas) why fast thou, O tiger among tien, played false with rue alone ? ( 15 ) best of men, thou of great splendour, it bchoveth thee, O auspicious one, to remember what thou hidst declared before we, o bull among hingg? ( 16 ) And, O montch, it behoveth thee also to call to mind what the sky-ranging saans spake in thy presence and in wide Zoom (17) O tiger arnong men, the four Vedas in all the extent,with ·28 NALOPAKIIYANA. the Aogás and the Upånges, well-studied, on one side, and one single truth ou the other, ( are equal ); ( 18 ) therefore, Oslazer of foes, it belioscth thee, O lord of men, to make good what thou didst formerly declare before ine? ( 19 ) Alas! O berol o warrior! O Nala! O sintess one 1 being thine, I am about to perish ! In this dreadful forest, Oll wherefore dost thou uot answer me? ( 20 ) This territsle' lord of the focst, of grim visage and gaping jaws, and famishing huoger filleth me with fright? Doth it belove thee to deliver ine? ( 21 ) Thou didst use to say always,-Save thee there existelh not one dear unto me blessed one, o kiug, do thou now make good thy words so oft sopken before ? ( 22 ) And, O king why dost thou not return an answer to thy beloved wife bewailing and bereſt of sense, although thou lovest her, being loved it return? (23, 24) O king of earth, o respected one, Orepressor of foes, O thou of large cyes, why dost thou not regard me, emaciated, and distressed, and pale, and discolored, and clad in half a piece of cloth, and alone, and weeping, and lamenting like one forloro, and like uuto a solitary doe separated from the herd ? ( 25 ) O illustrious 'sovereign, it is I, Damayanti, devoted to thee, who alone in this great forest, address thee! Wherefore, then dost thou not reply unto me ? (26) Oh, I do not bebola thee today on this mountain, O chief of men, Othou of noble birth and character and every limb possessed of grace!" (27-33). To this terrible forest haunted by lions and tigers, O king of the Nishadhas, o fore-most of men, enhancer of my sorrows, (wishing to know whether thou art lying down, or sitting, or standing, or gone, whom shall I ask, distressed and woe-striken on thy account, taying-Häst thou seen in these woods the royal Nala ? Of whom shall I in this forest enquire after the departed Nala, handsome, and of high soul, and the destroyer of hostile arrays ? $ From whom shall I to-day hear the sweet words, That royal Nala, of eyes like lotus-leaves, whom thou seekest even here.-- The Rev. E. H. Milman regards this sentence to be interrogative, which I fear, it is not. To take it as such would be unquestionably more poetic, but the succeeding sentence then would be out of place. Having said, "Do I not see thee" &c, it would be 7nconsistent of Damayanti to say, " Whom shall I ask " &c. $ Some editions tead, Konu me kathayedadya &c The variation is slight, 0 ·SECTIOV LXIV 29 Yonder cometh the forest-king, that tiger of graceful mein, furnished with four teeth aud prominent cheeks Even bim will I ask fearlessly Thou art the lord of all animals, and of is forest the king | Know me for Damayantı, the daughter of the king of the Vidarbhas, and the wife of Nala, destroyer of foes, and the king of the Nishadhas (34) Distressed and woe struken, I am seekiog my husband, alone in these woods, Do thou, O Ling of beasts, comfort me (with news of Nala ). if thou hast seen luim (35) Or, o lord of the forest, if thou cannot speak of Nala, do thou, then O best of beasts, devour tie, and free me from this sursery (36) Alas? bearing my plaintive appeal in the wilderness, the king of beasts (heedeth me not but ) hieth to the crystal river that rolleth towards the sea * (37-41) Let me, then, for tidings of the king ask thus king of nountains, this high and sacred hill, crested with innumerable heaven kissing and many hued and beautious peals and abounding in various ores, aud decked with gems of diverse kinds, and rising like a banner over this broad, forest, and ranged by lions and tigers and elephants and boars and bears and stags and echoing all arouod with (the notes of) winged creatures of various species, and adorned with hinsulas and Asholas and Bakulas and Punnagas with Blossoming Karıkars, and Dhazas and Plakshas, and with streims haunted by waterfowls of every kind, and abounding in crested sammits ( 42 ) O sacred one! O best of moun. vains' o thou of wonderous sight! O celebrated billi O refuge ( of the distressed ) 1 O highly auspicious one! I bow to thee, O pillar of the earth ! ( 43 ) Approaching I bow to thee Know me for a Ling s daughter, and a king's daughter in law, and a king's consort, of name Damayanti (44) That lord of earth who ruleth the Vidarbhas that mighty warripr-king Bhim? by one, who protected the four orders, is my sire (45 47 ) That best of Lings celebrated the Rajasuyas and Ashwamedha sacrifices, with proſuse, gifts to the Brahmanas. Possessed of benutiful and large eyes, distinguished for devo tion to the Vedas, al roblemished character, tryith-telling, devoid of gtuie, gentic endued with prowess, lord of immense I wenith rersed in inorality, and pure, he having vanquished *There are some sligát valtatios in the readiog of the second hial of this Sloka They are not of much consequence. $ Sonc texts read Vajapeya for Rajası, The former 15 & $10 ice less splendid than the latter ·30 NALOPAKHTARA! till lus focs effectually protecteth the inhabitants of Vidabbas Know me, O lioly one, for his daughter, thus come to thee. (48) That best of mert--the celebrated ruler of the Nisha. dlas- kuons n by the nume of Virasenr of bighfime, was my! father in law (49 51 ) The son of that ling, heroic and liandsome and possessed of energy incapable of being balled, who tuleth sul the kingdom which hath descended to him that of froin luis father, 19 ploed Nela Koow, O mountain that slayer of foes, called also Punzasloka, possessed of the complexion of gold, and devoted to the Brahmapas, and versed in the Vedas and gifted faith eloquence-of that right cous and Soma-quaffing and Fire adoring king, who celebrateth sacrifices and is liberal and warlile and who adequately chastiseth ( criminals ), I am the innocent spousouthe chief of lus queens-standing ore thee ( 52 ) Despoited of prosperity, and deprired of (the company of my hus band without a protector and afflicted with calamuty, hither brve I come, O best of nountains, seebag my husband (53) Hast thou, O foremost of mountains with thy hun dreds of peaks towering ( into the sky) seen king Nela in this frightful forest? ( 54 59 ) Hast thou seen my hus band, that ruler of the Nisbadhas the illustrous Nala with mode the tread* of a mighty elephant endued with intelligence long arned and fiery energy, possessed or proness and palience and courage and high fame? Seeing me bewasiliog alone overwhelmed with sorrow, wherefore, O best of moun tains, dost thou not to day soothe me with thy voice as thy own daughter ip distress ? O hero o warrior of prowess o thou versed in every duty Othou adhering to truth, lord of earth if thou art in this forest, then, O king discover thy self unto me! Oh when sliall I again hear the voice of Nala gentle and deep as that of the clouds that voice, sweet as Amrita, of the illustrious king, calling me Vidharbha s daughter, with accents distinct, and holy, and musical as the chanting of the Vedas $ and rich, and soothing all my Gajendra-vitrama Vikrama bere means 'tread', and not "prowess as Milman renders it It simply 30 plies' of Duajestic tread the elephant being regarded so by Hindu poets The root of tıkarama is krama, to take a step Both Gajendra gamını and Gajendara vikarama in this sease are very usual $Amnázo-sinnım is lit inimitation of the vedas' Nila Laptha, iu lus love for spiritual interpretation, explains this as meaning' truthful as the Vsdas," tyhich is rather far-fetched ·SECTION LXVI. 31 Sorrows O king, I am frightened, do thou, O vituous Otie, comfort me - ( 60 ) "Having addressed that foremost of mountains thus, Damayant then went in northerly direction, (61) And having proceeded three days and nights, that best of women came to an incomparable woody asylum of ascetics, resembl løg lo beauty a celestial grove And the charming asylum slie beheld was tohabited and adorned by ascetics lle Vası stha and Blurigu and Atri, self-denying and strict in diet with minds under control, endued with holidess some living on water, some on air, and some on (fallen ) leaves, with pa ssions in check, eminently blessed, seeking the way to heaven, clad in barks of trees and deer-skins, and with senses subdued (64 67) And beholding that asylum inhabited by ascetics and abounding in herds of deer and monkeys Damayanti was cheered And that best of women the innocent t and blessed Danayantı, with graceful eye brows, and long tresses, with lovely hips and deep bosom and face graced with fine tectis and with fine black and large eges, in der brightness and glory entered that asylum And saluting those ascetics grown old 10 practisiag austerities she stood in an atutude of humility (68) Apd the ascetics lyig in that forest, said IVelcome! And those men of ascetic wealth, paying her due bomage, said, -( 69,70 ) Sit ye down, and tell us what we may do for thee That best women replied uuto them, saying, --Ye sinless and eminently blessed ascetics, is it well with your ansterities, and sacrific al fire and religious observances and the duties of your own order ? And is at nell with the beasts and birds of this asyluin (71) And they answered,- beautious and illustrious lady prosperity attendeth us in every respect But, o tbou of fault ess labs # Tapasrını is lit , ouc lending an ascetic course of life It very often means, however, innocent, or helpless I prefer to take it in this sense, instead of regarding it as used in the sense of Dumajantı leading an ascelic life in her search after Nala, ( as soine of the Beogal translators have chosen to tinderstand it) $ Srdvirána Dyr in this connection means tooth ie somethung that is twice-ban ·321 NALOPAKIYANA tell us who thou art, and that thou stekest. (72) Bebold. ing the beautcouts form and thy bright splendoter, Te have been amazed. Cheer up and mourn not (73) Tell us, o blessed one, art thou the presiding deity of this forests, or of this moupland, or of this river)-(74) Damayanti replied unto those ascetics, saying 0 Brahmanas, I am not the goddess of this forest, or of the mountain, or of this stream (75) O Rishis of ascetic wealth, know that I am a human being. I will relate my history in detail. Do ye listen to inc (76) There is a ling-the mighty ruler of the Vidarbhas-Bhima by name o foremost of regenerate ones, know that I am his daughter. (77) The wise ruler of the Nishadhas, Nala by name, of great celebrity, heroic aud ever victorious in battle, and learned, my husband, (78-80) Engaged in the worship of the gods, devoted to the twice-born ones, the guardian of the line of Nishadhas, of mighty energy,possessed of great strength, truthful, conversant with all duties, wise, unwavering in promise, the crusher of foes, devout, serviug the gods, graceful, the conqueror of hostile towns, that formuost of kings, Nala by name, equal in splendour into the lord of celestials, the slayer of foes, possessed of large eyes, and a face resembling the full monn, is my husband. (81) 'The celebrater of great sacrifices, versed in the Vedas and their branches, the dertroyer of enemies in battle, and like unto the sun and the moon in splendour, is he. (87-89) That king devoted to truth and telgion was sunimoned to dice by deceitful persons of mean mind and uncultured soul and of crooked ways, and skilful in garabling, and was deprired of wealth and kingdom. Know that I am the wife of that bull among kings Loown to all by the pame of Damayanti, anxious to find out my (missing) lord. In sadness of heart am I wander. ing among woods, and mountains, and lakes, and rivers and tanks and forests in search of that husband of nine-Nala skilled in battle, high-souled, and well-versed in the use of Weapons O' hath king Nala, the lord of Nishdhas, come to this asylum of your holy selves! It is for him, O Brahmans, that I have come to this dreary forest full of terrors and haunted by tigers and other beasts If I do not see king Nala within a few days and nights, I shall seek my good by renouncing this body. Of what use is my life without that bull among mea? (90. 97) How shallI live amicted with grief on accunatof my husband ·SEOTION LXIV. 33 * Unto Bhima's daughter Damayant this lamerting forloru 10 that forest, the truth teling * ascetics replied, say 10g-o blessed and beauteous one, we see by ascetic poner that the future will bring happiness to thee, and trat thou wilt soon behold Naishadba o daughter of Bhima, thou wilt behold Nala the lord of the Nishadhas, the slayer of foes, and the foretnost of the virtuous, freed from distress And O blessed lady, thou wilt behold the king-tby lord--freed from all sips, and decked with all Linds of gems, and ruling the sellsame aty, and chastising his enemies, and striking terror into the bearts of foes, and gladdening the learts of friends, and crowued with every blessing Having spoken unto that princess--the beloved tjueen of Nala--the ascetics with their sacred fires and asylum vanished from sight And beholdag that mighty sonder, the daughterinlaw of Ling Virasena, Damayanti of faultless limbs, was struck with amazement And she asked herself Was it a dream that I saw? What an occurence bath taler place! (98 ) Where are all those ascetics? And where is that asylum > Where, further, is that delightful rher of cacred Vaters the resort of diverse linds of fowls? And wliere waip are those charming trees decked with fruits and flowers ?-$ ( 99 ) And after thinking so for sometime Blfmas daughter, Damaynt of sweet smiles, melancholy ind afflicted will grief on account of her lord lost the color of her face (again) And going to another part of the wood she sas astoha tree And aproachung that first of trees in the forest so clrmig with blossous dud its load of foliage, Rad resounding with the notes of birds, Darayant, with tears in her cyes and accents choked In grief, began to'limept, (102) Oh this graceful tree in fieart of the forest decked in flowers looletu beautiful, like a charmog Ling of bills (103-105) O beauteous ashoka cothou speedily * Some taxts read Sat, adarshinas for Satya- admas Truth aceing or prophetic is certainly more in Leeping wit12 spirit of the pissage $ There is a slight pariation in the reading of this sloka beginning with kwa ror nanadwijanisheveta, some texts read nodrobinishe ata, and in this second line for nadı te cha nagu Rc, sogic texts tead punnju lo cla nagu &c, ·SECTION LXX 35 $ 1 us wholly and protect us! (120) And, o blessed one, do thou so act that this caravao may soon go bence 10 prosperity and that the welfare of all us may be secured! (121) Thus addressed by that caravan, the princess Damayanti, devoted to her husband and oppressed by the calamity that had be fallen her, answered, saying (122 123) leader of the caravan, ye merchants, ye youths, old men and children, and ye that compose this caravan, know me a human being I am the daughter of a king, and the daughter in law of a Ling, and the consort also of a king eager for the sight of my lord! (124) The ruler of the Vidarbhas is my father, and my husband is the lord of the Nisudhas named Nala Even now I am seeking that unvanquished and blessed one (125) If ye have chanced to see my beloved one king Nala that tiger among men, that of hostile hosts, O tell me quich! (126) Thereupon the leader of that great caravan, named Shuchi, repud unto Damayantı of faultess limbs say 10g, O blessed one listen to my words! ( 127 ) O thou of sweet smiles I am a merchant and the leader of this caravan, O ilustrious lady I have not seen any man of the pame of Nala (128) In this extensive forest uminbabited by inen, there are only elephants and leopards and buffalos apd tigers and bears and other animals (129) Except thee I have not niet with any man or woman bere so help us now Manibbadra,--the king of Yahshas! * (130) Thus address cd by them, she asked those merchants as well as the leader of the lost, saying - It behoveth ye to tell me whither this caravan is bound (131) The leader of the band said, daughter of a great Ling, for purpose of profit this caravan is bound direct for the city of Subalu The truth telling $ ruler of the Chedis !" Tlus ends the sixty-fourth Section in the Nalopålhyâna of the Vana Parva Manbhadra, the chief of Yakshas (next to Kubera) is the tutelary deity of travellers and caravaus passing through woods and mountains $ A different reading is Sula-darsharis ·$ NÁTOMABAYANA. SPCTION LXV. 3 : (1) Brigadaslıwa said, 'Hastog heard the yords of the leader of that caravan, Damayant of faultless limbs proceeded with that catat in itself, anxious to behold her lord (2-4) And after having proceeded for many days the merchants saw a large lake fragrant wtrh lotuses in the undst of that deose and tcrrible forest Avd it was lautıful all over, and exceedingly delightfut (with banks ) abounding in grass and fuel and fruits and flowers, And it was inhabited by various kinds of fouls and birds, and full of water that was pure and styeet And it was cool and capable of captivating the heart (5) And the cravan, worn out with toil, resolved to halt there (5) And with the permission of their leader, they spread theorselves around those beautiful woods And that mighty caravan Ending it was eveucog kalted at that place (67) And (nt came to pass that) at the hour of midnight when everything was bushed and still and the tired caravan had fallen asleep a heard of elephants in going towards a mountain stream to dunk of its water befouled by their temporal juice, $ar that caravan as also the sumerous elephants belonging to it (8) And seeing their domesticated fellows, the wild elephants infuriate ard with the temporal juice trickling down rushed impetiiously in the fornter with the intention of killing them, (9) And the force of the rush of those elephants was hard to bear, like the impetuosity of peaks loosened from mountain summuts rolling towards the ground (10) The rushing elephants found the forest paths to be all blocked up, for the goodly caravan was sleeping obstructing the paths around that lake lotuses (11 12) And the elephants all of a sudden, began to crush the men lying insensible on the ground And uttering cries of Oh and Alas! the merchants, banded by sleep, fled, 19 order to escape that danger, to copsas and woods for refuge † And some were slain by the tusks, and Sone by the trunks, and some by the legs of those elephants.$ (13) Aud innumerable camels and horses were killed, aud * For Mſalato bhayit some texts Bahajo abhavan The formet reading however, is to be preferred $ For Gajaus (pl instrumental) some texts read Naras The meanizt is almost the same difference being only one of grammatical construction ·SSCTION İXV. 37 crowds of men on foot, rusuing in fright, killed one another $ (14) Aud tuttering loud aies sowe fell done on the ground, and some in fear climbed on trees, and some dropped down *** on uneveu ground. (15) Ando kings, thus accideutally attacked by that large herd of elepbatts, that goodly caravan suffered a great loss. (16) (And there arose a tremendoas uproar calculated to frighten the three worlds. Lol a great fire liátu brokeu out! Resctie us! Do ye speedily fly away! (17) Wly do ye fly? Take the leaps of jewels scattered | around ! All this wealth is a trifle ! I do not speak falsely, (18) I tell you again, (exclaimed some one) think on my words O ye distracted ones! With such exclamations they rau about it fright. (19) And Damayanti awoke in fear and auxiety. While that terrible slaughter was raging there. (20-23) And beliolding that slangåter capable awakening the fear of all the worlds, and which was sa euforeseen, the damsel of eyes like lotus-leaves rose up, wild with fright, and almost out of breath And those of the caravan that lad escaped unburt, tiet together, and asked one another, Of wliat deed of ours is this the consequence? Surely, we have friled to warship the illustrious Mamibliadra, aud likewise the exalted and graceful Vaistavana the king of the Yakshas ! Perlaps, we have not worshiped the deities that cause cala. mities, or perhaps, we have not paid them the first homage. (24) Or, perhaps, this evil is the certain consequence of the birds (tve saw)! Our stars are not azopropitious. From what other cause, then, hath this disaster come ?(25-26) Others, distressed and bereft of wealth and relatives, said, The maniac-like woman who came amongst this mighty caravan, in guise that was strange and scarcely iman, alas, it is by ber that this dreadful illusion had been pre-annuged. (27) Of a certainty, she is a terrible Raksbasa or Vaksha or a Pisbacha woman. All this eyıl is her work, what need of doubts? (28-30) If we again see that wicked destroyer of woluuts tw givet af inquieralite wes, we sluitiny stay that injurer of ours, with stones, aud dust, and grass, and wood, and cuffs --Aud hearing these drendful words of the tercluauts, Daruayauti, in terror and shatue and anxiety, $ For Nihatoshtrashxabahulas some texts tead Gogajoshtni. shtrabahxla for Padaranasankulas, Padalınayasankulas. Ta the second hue of the Siola also, there is a slight variation. The sense in ciller case is almost the same.

·38 NALOPAKIYANA fled into the woods apprehensise of evi And reproching herself, she sud (31) Alas! fierce and great is the winth of God on me! Pence followeth not in my track of liat misdeed Is this thic consequence ? (32) I do vot remember that I did crct so little a wron, to any one, 10 thought, word, or decd of what deed, then, is thug the consequence ? (33-36) Certainly, it is on account of the great sins I had comunitted on a former life, that such calainity bath tefallen me, 112, the loss of my husband's Lingdom, bis defeat at the bruds of his own hinsinan, this separation from my lord and my son and daughter, this my unprotected state, and my presence in this forest abounding in innumerable beasts of pray"]*-- "The next day, Oking, the rempant of that caravan left the place, bewailing the destruction that had overtaken them and lamenting for their dead brothers and fathers and sons and friends (37–38) And the princess of Vidarbha began to lament, saying.-Alas! What inisdeed have I perpetrated ! The crowd of men that I obtained in this lone forest, hath been destroyed by a herd of elephants, surely as a consequienee of my 111 luck Without doubt, I shall have to suffer Miscaya for a long time (39) I have heard from old men that no person dieth ere his time it is for this that sny miserable self Hath not been trodden to death' by that herd of elephants (40~42) Nothing that befalleth men 13 due to anything else than Destiny $ for even in niy childhood I did not commit any such sin in thought word or deed, whence might come this calamity Methiphs I suffer this severance from my husband through the potency of those celestial Lokapalas, who had come to the Swyamvara but whom I disregarded for the sake of Nala 1-(43 44) Bewailing thus, o tiger among hings that excellent lady, Damayaptı, devoted to her busband, went, oppressed with grief and (pale) as the autumnal moon with those Brahmanas versed in the Vedas that had survived the slaughter of the caravan (45) And The whole of this passage beginuing with "And'ın the eighth lipe of page 37 and enclosed within brackets does Hot occur in every test It bears, however, every mark of genuineness and I hare not accordingly omitted it $As depending upon the acts of past lives for dawa includes pracklana ·SRCTON LXV. 39 departing speedily towuds er ening the d113scl came to the fuiglity city of the truth telling Sub'ibu the king of the Chedis (46 48) And she entered that excellent city ciad in half agarment And the citizens saw her as she went, overcome with fear, and lean, and melancholy her hair dishevelled and soiled with dust, and manac-like And belolding her enter the city of the Ling of the Chedts the boys of the city, from curiosity, began to follow her And surrounled by them she came before the palace of the bing (49) And from the tcrrate the queen mother saw her surrounded by the crowd And she said to ber nurse-Go and briog that wonian before me! (50) She is forlorn and is being vexed by the crowed She hath fallen into distress and standeth in need of succour I find lier beauty to be such that it illumineth my house (51 52) The fair ont though loching like a mamac seeneth a very Skree with her large ejes Tims commended, the nurse went out and dispersing the crowd brought Dama yanti lo the graceful terrace And struck with wonder O king, she asked Damayıntı saying - Afflicted though thou art with such distress thou ow nest a benutsful form? (53 54) Thou shinest Ithe lightsing in the midst of the clouds Tell me who thou art and whose ? thou possess ed of celestial splesdour surely thy beauty is not b111213 Exereft though thou art of ornaments! And although thou art ielpless yet thou art unmoved under ths outrage of these iucnlleuring these words of tie ut rse tue daughter of Burua ward (55 56) Know that I am 3 fernale belonging to the humau species 200 devoted to my husband I an 2 crying-woman of g 10 lielse I live wherever I like, subsisting on fruits and roots and without a companion and stay where eveulug overtaleth ne My husband is the nwner of countless virtues, and res ever devoted to me (57) And I also on any part was deeply attached to lum following him hle us stiadow It clianced that once lie became desperately engaged af dice (58 63) Defeated at dice he came alone tuto the forest I accompanied my husband into the woods comforting the hero clad in a single piece of cloth and maniac like and overwbelined with calamity Once on 3 time for some cause that hero aflicted with hunger and thirst and grief, was forced to abandon that sole piece of covering, in the ferest Deetitute of garment and wantelike aut depried of is senccs as he was, I follonel hun, myself in a single 1 ·40 NALOPARIYANA garitent Following him, I did not sleep for nights together Thus passed many days tatil at last while I was sleeping, he cut off half of my cloth, and forsook me who had done hipi no Wrong I am seeking any husband but unable to find him who is of hute like the filauuents of the lotus, without being able to cast my eyes on that deligut of ny heart, that dear lord who owneth my heat and reserubleth the celestials in men, day and night do I burn ic grief... (64) Unto Bhima's daughter thus lamenting with tearful eyes, and afflicted and speaking ia accents chocked in grief, the queen mother hersell said,--(65) O blessed damsel, do thou stay with me I am well pleased with thee O fair lady, my men shall search for thy husband (66) Or, per haps he may come here of his own accord 11 course of his Wanderinge And, o beautiful lady residing here thou wilt Tegain tuy (lost) lord -(67 68) Hearing these words of the queen mother Damayadti replied - mother of heroes I may stay with thee on certain conditions ! I shall not eat the remnants of any dish, nor shall I wask any bodys feet, for shall I have to speak with other men (69) And if any body shall seek me (as a wife or mistress) he ahonld be fiable to punishment at thy hands And, further, should he solicit me over and over again that wicked one should be punished with death This is the vow I have inade (70) I intend to have an interview with those Brahmanas that will set out to search for my husband -If thout canst do al this I shall * certainly live with thee: (71) If it is otherwise I cannot find it in my heart to reside with thee - The queen mother answered her with a glad heart saying –(72 73) I will do all this Thou last done well in adopting such a vow, Bribadashwa continued 'Oling, having spoken so unto the daughter of Blıtma the queen mother O Bharata, said to her daughter ammed Sunsadá, - Sunaudí nccept thus lady like a goddess as thy Szirandhr/ * (74) Let her * A Sairandhn was a serving woman of a superior order Teaned Tue a companion A' mad scivar Slae would undertake no kind of menial labour, the offices employing her being the making of floral wreaths, the preprration of sandal paste the bind ng of braids ud gederally to attend to the toilette of the queen of her daughter Regarding food and treatment serving some of this class were better treated, in lact almost as equals They were like the bed chamber women of the royal house holds of Europe-T ·SECTION LXVI. be thy companion, as she is of the same age with thee Du thou, with heart free from care, always sport with her in joy (75) And Sunanda ebeerfully accepted Damayautt and led her to her own apartmeists accoppapied by her associates (76) And treated with respect, Damayanti was satisfied, and she continued to reside there without anxiety of any kind, for all her wishes were duly gratified." Thus ends the sixty-fifth Section in the Nalopákbyána of tbe Vana Parva SECTION LXVI. "Bribadashwa said, 'O monarch, having deserted Datnayanti, king Nala saw a mighty conflagration that was raging in that dense forest (2) And in the indst of that conflagration, be freard the voice of some creature, repeatedly crying aloud, --Orighteous Nala. come bither -(3) And answering Fear not, he entered into the indst of the fire and beheld a mighty Naga lying in coils (4) And the Naga with joined lands, and trembling, spake unto Nala saying,- krog, koow that I am a snake, Karkotaka by none ! (5) I had deceived the great Rishi Närada of high ascetic merit, and by him have I been cursed in trath, Ohing of nien, even in words such as these, -(6) Stay thou here like an immobile thing, until one Nala taketi thee hence. And, indeed, on the shot to which he worll carry thre, there shall thou be freed hom my curse! (7) It is for that curse of his that I an uable to sit one step I w211 anstruct thee in respect of thy welfare. It beloveth thee to deliver me. (8) I will be thy friend. There is 110 snake equal to me I will be light in tlıy bands Taking me up, do thou spee lily go bence ! (9) Ilaving said tuis, tuuat prince of stakes became as sual as the thumb And taking biin up, Nala went to a spot free from fire. (10) And having reached an open spot where there was no fire, Nala i tended to drop the serpent, upon which Karkotika again addressed bin, saying,-(11) O king of the Nishadbas, proceed thou yet, counting a few steps of thine, meanwhile. rughty-armed one, I will do thee great goal 1-(12) And as Nala began to cotint bis steps ·5 1 NALOP4KKYANA. the snake bit him at the tenth step Aod lo! as be nas bit his form speedily undercnt a change (13) Aud leholdjag kiss cbange of form, Nal was amatu And the king saw the sunhe also assume lus omn form (14) And the snake Karkotaha, comforting Nila, spake uptouim -I have depır. cd thee of the beauty, so that people inay not recognise thee (15) And, o Nala, be by mliom thou last been deceived add cast into distress shall direll 111 thee tortured by thy renom (16) Aud, O monarch, as long as lie doth not Terte thee, be will have to dwell 19 pain 18 thy body with every linib filled with my renom (17) And O ruler of men, I have saved thee from the hands of lum ho from anger and hate deceived thee, perfectly innoceut though thou art and underserving of trong ! (18) And, O tiger among mien, through my grace, thou sbalt has e (no longer ) any fear froun animals with fangs from enemies, and from Brahmanas also versed in the Vedas (19) O lag ! Nor shalt thou, O monarch, feel pain on account of my poisob And O foremost of lings thon shalt. be ever victoricu, in battle ! (20) This very day O prince, o lord of Nishadbas, go to the delightlul aty of Ayodhya, and p esent thysell before Rituparna skilled in gambling, saying, I am a charotrer, Bahula by name (21) And that Ling will give thee his skill in dice for thy Luowledge of horses (22) Sprung from the live of Il shs álu, and possessed of prosperity, he will be thy friend When thou wilt be an adept at dice thou shalt then have prosperity. (23) Thou wilt also meet with thy wife and thy children, and regain thy Lingdon I tell thee this truly Therefore let not thy niad be occupied by sorrot (24) Ard, O ford of men when thou shouldst desire to bolold thy proper form, thou shouldst remeviber me, and wear this garment! (25) Upon wearing this, thou shalt get bich thy oryn fortu-And saying this that Naga then gave unto Nala tive pieces of celestial cloth (26) And son of the Kuru race, baring thus instruzted Nala, and presented * When Nall began to count his steps, lie began to say, onc, luo, ôc ten The Sanskrit word for ten is dasha which The suale again is equivalent to bite ( in the imperative) felt a delicacy in biting the Liog without being commanded to do so And hence bis bite at the tenth step Cred tlus Nilakanth, -T ·SECTION LXVII 43 him with the atture, the king of snales O blonarch, made bimseit invisible there and then !'” Thus ends the sixty-sixti Section in the Nalopákhyána the Vana Part 2 gew of SECTION LXVII (1) "Brihadashwa said 'After the snake bad vanished, Nala, the ruler of the Nishadhas, proceeded, and on the tenth any entered the city of Rituparia (2) And he approached the 210g, saying, --My name is Bahuka There is no one in this world equal to nie in managing steeds (3) My councel also should be sought in matters of difficulty and in all affairs of skill I also surpass others in the art of cooking (4) In all those arts that exist in this world, and also in everthing difficuit of accomplishmeuts I will sirne lo attais Success O Rituparna do thou maintain me' (5) And Rituparna replied, O Bahula, stay with me' May good betide thee Thou wilt ever perform all this I have always particularly desired to be driven fast (C) Do thou consert such measures that my steeds may become fleet! I apriot > thee the superintendent of my stables Tly pay shall be ten thousand (coins) (7) Both Varshneya and Jayala shall always be under thy direction Thou wilt me pleasantly in their coidpany Therefore O Bâbula stay thou with nel" (8) Brihadashia continued -Thuts addressed by the king, Nala began to drell in the city of Rituparua treated with respect and with Värshneys and Jivala as bus comprnious (9) And residing there the king (Nala) remenihering the princess of Vidarbha recited every evemng the following shloka,- (10) Where lieth that helpless one afficted with hunger and thurst and worn with toil, thinking of that urech' And upon whom also doth she now warto (11) And once as the Lidg was reciting this ju the night, Jivala sked hum saying, Bhul? whom dost thou laruent tous daily? I am curious to hear it (12 13) Othou blest with length of days, whose spouse is she whom thou thus lamentest ? - Thus questioned, Ling Nala answered how, saying --A certain person devoid of sense had a wife well known to many That wretch was false in his promises l'or some reason tbat wicked person was separated froin ber (14) Separated from ber, ·44 NALOPAKHYÁNA. that wretch wondered about oppressed with woe and burning with grief he restetu not by day or night (15-16) And at might remembering her, he singeth this shloka Having Vindered over the entire world, he hath at last found a refuge, and undeserving of the distress that hath befallen him, he pisseth his days, thus remenibering his wife When calamity had overtaken this man, huis wife followed him into the woods (17 19) Decerted by that man of little virtue lier life itself is in danger Alone, without knowledge of ways, ill able to bear distress and fainting with hunger and thirst, the girl can hardly protect her life And, O friend, she bath been desereted by that man of small fortune and having little sense, in the wide and terrible forest, ever abounding in beasts of prey i- "Thus remembering Damayantı, the king of the Nisho dhas continued to live unknown in the abode of tliet mogarch!" Thus ends the sixty seventh Section in the Nalopakhyan of the Vipa Para SrCTIO LXVIII (1) Brunladaskısa said, 'After Nala despoiled of huis hingdom, had with his wife, becorde a bordstan Bhima with the desire of seeing Nala, sent ouit Brahmans to search for liwt (2) Ard giving them profuse wealth, Bhima en joined them saying.-Do ye search for Nala, and also for my douglte Dinyanti! (36) Whio achieveth this tash, 113 ascertaining where the ruler of the Nishadhas is bringeth 1107 and my daughter inther, will obtain from me a thousand Line and fields a d a village resenibling a ton o rien is failing to bring Damayanti and Nala here, lie that sncceeds in learnier thiet licclouts all set from me the wealth re prescaled by a thousand kue-Thus addressed the Brihmans cheerlully went out in all directions socking Nala nad biu sufein in cities and motraces But Nall or luts spouse they found not anysbare (7-9) Until at tengt!t «euclung in the beutiful city of the Chedis a Brahaman rimed Sudern during the time of the king s prayeti 11 tn" pircess of Vix:b'11 in the palace of the king gulecl with Sunand's Auct hier inte piatte beauty was mightly perceptille. 11. the ·SECTION LXVIII 45 brightness of a fire enveloped lu curls of smoke And behold. ing that lady of large eyes, soiled and emaciated, he decided her to be Damayanti, coming to that conclusion from various reasons (10 18) And Sudeva sud, -As I saw her before, this damsel is even so at present o I am blest, by casting my eyes on this fair one like Shree herself delighting all the worlds! Resembling the full moon, of 113changing youth of wellrounded breasts, illimining all sides by her splendour, posses sed of large eyes like beautıful lotuses like unto K4m2 s Rati lucrselt the delight of all the worlds like the rays of the full Moon 0, she looketh like a lotus - stall transplanted by adverse fortune from the Vidarbha lale and coiered with mure in the process Add oppressed with grief on account of her husband, and melancholy she looletu like the agltt of the full noon when Rilu lath swallowed that lumipary, or Iike a stream whose current lath dried up Her plight is very much like that of a ravaged iake tvith the leaves of its lotuses crushed by the truuks of elephants and with its buds and fowis affriglited by the insasiou liideed this girl of a delicate frame, and of lovely limbs, and deserving to dwell in a man sion decked with geins is (now) ile nn uprooteed lotus stalk scorched by the Sun Endued with beauty and generosity of unture, and destitute of ornaments though deserving of them, she looketh like the Moon new bent in bearen but covered with blach clouds Destitute of comforts and luxuries separat ed from loved ones and friends she liveth in distrecs support ed by the liope of beholding her lord Verify the liusband is thie lest ornament of a woman however destitute of ornanients (19 25) Without her fuusband beside her this lady thouglı Leantiful shineth not It is hard fent achieved hy Nala in that he liveth without succumbing to griet though separated from such a wife Beholding this damsel posses ed of blach huit and of eyes like lotus feases in woe though deserving of bliss, even my heart is pained | Alas i nen shall this girl graced with auspicious mails and devotel to her husband crossing thus ocean of vroe, tegain tile company of lier lord The word in the text is sligumi which nieins a damsel always appearing sixteen So Nilhantha Others say that it mcans a woman having a body warm in r intet and cool in summer and lizing 1150 a slender waist, topether with mody other virtues ·46 NALOPAKHYANA. like Röhia* regaining the moon's? Surely, the king of the Nishadhas will experience in regairung her the delight that Ling deprived of his kingdom experienceth in regaltung his Lingdom Equal to fiet in nature and age and extraction, Nala deserveth the daughter of Vidarbha, and this damsel of black eyes also deseryeth him It behoveth me to comfort the queen of that hero of immeasurable prowess and endued with energy and gbt. (since) she is so eager of beholding her husband, I will console this afflicted girl of face like the full Moon, and suffering distress that she had never before endured, and ever meditating on her lord - (26) Brihadashwa continued, --Having thus reflected on these various circumstances and signs, the Brahmana, Sudeva, approached Danayantı, and addressed her saying, (27) O princess of Vidarbha, I ain Sudet a, the dear friend of thy brother ! I have come here, seeking thee, at the desire of Ling Bhima (28) Thy father is well, and also thy mother, and thy brothers And thy son and daughter, blessed with length of days, are living 10 pence (29) Thy relatives, though alive, are almost dead on tày account, and hundreds of Brahmanas are ranging the world in search of tbeel- (30—35) Brihadashwa continued, Yudhishthura, Damayantı recognising Sudet i asked him respecting all her relatives and kindreds one after another And, O monarch, oppressert with grief the princess of Vidarbha began to weep hitterly, at the unexpected sight of Sudeva that foremost of Bralumanas and the friend of ber brother And, O Bharata, beholding Damayantı weeping and conversing 10 private with Sudeva, Sunanda was distressed, and going to her mother informed her sayingSairandhri is weeping butterly in the presence of a Brahmana If thou like, satisfy thysell! And thereupon the another of the king of the Chedis issuing from the inner apartments of the palace, came to the place where the girl (Damayanti) was with that Brahinana Sndeja, o king, the queen mother asked hiin,- Whose wife is this fair one and whose daughter? How hath this lady of beautiful eyes been deprised of the company of her relatives and of her husband as well? (56) And how also hast thou come to know tlus lady fallen into such a pught? I Fish to hent all this in detail from thee (37) Do thou truly relate tanto me to an asking thee about this damsel of celestial Rohini is the wife of the Moon Then calling ·SECTION LXIX 47 beanty -Then, O Ling, thus addressed by the queen mother Sudeva, that best of Brahmanas, sat at bus ease, and begin to relate the true history of Datu ayanti' Thus ends the sixty-eighth Section in the Nalopallyâna of the the Vana Parva SECTION LXIX 16 Sudeva said, -There is a virtuous and illustrious ruler of the Vidarbias, Bhiwa by name This blessed lady is his daugher, and widely Luown by the name of Damayanti (2) And there is a king ruling the Nisbadhas, banned Nala the son of Vusega This blessed lady is the wife of that wise and righteous monarch (3) Defeated at dice by tits brother, and despoiled of his kingdom thathing accompanied by Damayanti, vent away without the knowledge of any one (4) We have been wandering over the whole earth 101 search of DamayantAnd that girl is at last fouud 11 the 2011 se of thy son. (56) No woman existeth that is lier rival in beauty Between the eye-brows of his ever youthful damsel, there is an excellent mole from birth, resembling a lotus Noticed by 119 (before) it seems to base disappeved covered (as her foreliead is) with a coat of) dust even like the Moon hd in clouds (7) Placed there by the Creator luuselt as an tadication of prosperity god sealta that mole is visible fatntly, like the cloud covered lunar crescent of the first day of the higuted fortrught (8)-And covered as her body is with dust hier beuaty bath not disappeared Though carless of ler person, it is still manifest, and shineth hhe gold (9) Aud this girl-goddess like-capable being identiGed by this form of hers and that mole, bath been discovered by nie as one discoverth a fire that 19 covered, by its leats { (10) "king, heating these words of Sudeva, Suzandá tasted thic dust that covered the mole between Damayantis eye lots (11) And thereupon it became visible like the woju in the sly, just emerged from the clouds (12) Aud seelog that mole, O Bhirata, Sunanda and the queen-mother bryan to treep, and embracing Damayanti stood silent for a will (13) And the queer mother, shedding teus as slic spohe, said in gentle accentsBy thus thy mol, I Gvd that thou art the daughter of my sister (14) O Lauteous girl, } ·49 MOTAKUSAHA I and thy mothiet fire both draghlers of thic lilgh-sund Sudhin the rules of the Daslarnng (15) Slic nas iestored tipon Ling Bilmi and I on Virabilit I witnova thy lurth at our father s palice in tlic country of the Darlarnas (16) Ixautiful onc, iny liouse is to thee cica as thy father's And this wealtlı, O Damijanti, is thlue 94 mach as minc (17) At this o ling. Dainayanti boxing down to her 1110tlier's sister with a glid licart spake upto her these words (18) Unrecognised, I have still ined happily with thiec, every want of mide satisfied and mysell cared for by tbec (19) And hapny as my stay hath bech, it would, without doubt, bc bapp ur 441!! But mother, I have long been an Luc It Ixlovcth thick, therefore to grant me permisuon (to depart) (20) My son and daughter sent to my fathers palace, are living there Deprived of their father, and of their mother Also low are they passing their days strihen With sorron ! (91) If thou wishest to do a bal ke agreeable to nuc, do thou, without loss of time, order a elucie for I tvish to go to the Vidarbhas I-(22 23) At this, o ling, the sister of (Damayanti s) mother, with a glad heart, said, So be 11 And the queen mother, with her son's permission, O chief of the Bharatas sent Dauayant in a handsome litter carried by picu protected by a large escort and provided with food and drink and garments of the first quality (24) And soon enough she reached the country of the Vidarbhias And all her relatives rejoicing (in her arrival) recensed her with respect. (25 26) And seeing ler relatives, her children, both her parents and all lier pads to be well, the illustrious Damyaptı, o Lig worshipped the gods and Brahmadas according to the nuost superior melliod (27) And the liog, rejoiced at beholding his daughter gave upto Sudeva, a thousand line and much wealth and a vil age (28) And, o ling, having spent that night at her father's mansion and recovered from fatigue Damayantı addressed her mother, saying -(29) O mother if thou wishest me to lie I tell thee truly, do thot endeavour to bring Nala tirat bero among men '30) Thus addressed by Damayanti the venerable queen became filled with sorrow And bathed 10 tears she was unable to give any answer (11) And beholding her 10 that plight all the inmates of the iuper apartments broke out into exclamations of OR and Alasi and begun to ay bitterly (32) And then the queen addressed the mighty monarch ·SECTION LxIx. 49 Bhima, saying, Tly daughter Damayanti wourneth op account of her husband (33) Nay, banishning away all bashfulness, slie hath herself, o Ling, declared ber fund ta me Let thy men strive to find out (Nala) the righteous ! (34) Thus informed by her, the king sent the Brahmanas under bim in all directions, saying,-Exeri je to discover Nalal (35) And those Brahmadas, commanded by the ruler of the Vidarblas (to seel. Nala), appeared before Damayanti and told ber of the journey they were about to undertak (36) And Bhima's daughter spale upto thew saying,-Do ye cry in every realm, and in every assepubly(37) O bc Loved gandler, where hast thou gone, cutlung of half of 1117 garment, and deserting thy dear and debied wife asleep in the forest" (38) And that girl, as commanded by thce, stayeth expecting thee, clad in hall a piece of cloth and burning with friet? (39) O kug, o hero, relent touards and answer her who incessantly weepeth for thal gnct' (40) This and more ye will say, so that he may be ioclined to pily me Assisted by the wind, fire consumeth the forest (41) (Further, ye will say that) the wile is always to be protected and maintained by the husband IVhy ther, good as a thou art and acquainted with every duty, hast thou neglected both the duties (42) Posa sessed of lame and wisdom, and lineages and kindness why last thou been unkind? I fcay this is owing to the loss of my good luch! (43) Therefore, thou tiger anong mon, haze pily O bull among mer! I have heard it from ther that kindness as the highest virtue! (44) Speaking so if any body apswereta you, that person should by all means be kuowa, and ye should learn who he is, and where he dwelleth (45) And ye foremost of regenerate ones, do ye bring me the words of him who bearrag this speech of ye will chance to answer ye ! (46) Ve should also act with such care that 110 one way Lgow the words ye utter to be at my command, not that ye will come back to me 1 (47) And ye should also learn wieder eine man that answers 19 Wealthy, or poor or destitute of power, in fact all about him (48) "Thus instructed by Damayanti, o king, the Drabianas set out in all directions in search of Nala over taken with such disaster (49) And the Brahwanas, o ling, scarcted lor biar la cities and Lingdoms and villages, and as, juoss of isoclics, and places jubabited by cow herds, 5 ·50 NALOPAKUTANA. (50) And, o suonarch, wherever they went tlicy recited the specches that Damayanti had directed them to do." Tlius ends the sixty pinth Section in the Nalopakliyana of the Vapa Parva, + SECTION LXX. 1 (1) "Brihadashwa said,-'After a long time liad passed Away, a Bralımana named Parnáda returned to the city (of the Vidarblas), and said upto the daughter of Bhima, (2) O, Damayanti, sceking Nala, the king of Nishadhas, I came to the city of Ayodhya, and appeared before Bhangåsuri ! (3) And, o best of women, I repeated those words of thine in the prescoce of the blessed Rituparna. (4) But hearing them neither that ruler of nien, nor his courtiers, answered anything' although I uttered them repeatedly. (s) Then, after I had been dismissed by the monarch, I was accosted by a persou in the service of Rituparna, named Bábuka. (6) Aud Báluka is the charioteer of that king, of unsightly appearance and possessed of short arms. And he is skilful in driving with speed, and well acquainted with the art of cookery. (7) And sighing frequently, and weeping again and again, he inquired about my welfare and after yerds said these words,-Chaste women, although fallen into distress, yet protect thepiselves, and thus certaiuly secure heaven. (9), Although they may be deserted by their lords, they do not yet become angry on that account, for women that are chaste lead thin Ines, eccased in the armour of virtuous be. llaviour. (10) It behoveth her not to be angry, since he that deserted her was overwhelmed with calamity, and dear prived of every bliss. (11) A beauteous and virtuous wonian should not be angry with one that was deprived by birds of his garnient while strivlug to procure sustenance rad who is being consumed with grief. (12) Whether treated well or ill, such a wife should never iudulge in ire, beholding her husband in that plight, -despoiled of kingdom and des. titute of prosperity, oppressed with hunger and overwhelmed With calamity (13) Hearing these words of his, I have specdily come here. Thou bast now lieard all. Do what thou thiukcst propet, and inform the king of it!" $ ·Section LXX, 51 (14) "'O king, baving heard these words of Parnida Damayanti with tearful eyes came to her mother, and spake uinto her in private,-- (15) Otrother, Ling Bhima should Bot, by any means, be made acquainted with my pitspose. In thy presence will I employ that best of Brahmanas, Sudeva! (16) If thou desirest my welfare, act in such a way that king Bhima may not know my purpose. (17-19) Let Sudeva without delay go bence to the city of Ayodhya, for the purpose of bringing Nala, o motuer, having performed the same 9115picious rites by virtue of which he liad speedily brought me into the midst of iriends! With these words, after Parnada tad recovered froin fratigue, the princess of Vidarbhas worshipped bin with profuse wealth and also said. Vlen Nala will come here, o Brahmana, I will bestow on thee wealth in abundance again! (20) Thou hast done ine immence service which none else, indeed, cau do me, for, (oning to that service of thipe) O tlou best of the regenerate ones, I shall speedily regain my (lost) Iord, (21) And tbus addressed by Damayantı, that lugu-minded Bråliniana comforted her, uttering benedictory words of auspicious import, and then went home, regarding bis mission to uave been success. 'ful (22) And after he bad gone away, Damayantı oppres. sed with gricſ and distress, calling Sudera, addressed him, O Yudhishthira, in the presence of her mother, saying, (23) O Sudeva, go thou to the city of Ayodhyi, straight as bird, and tell king Rituparna living there, these words ; (24) Ebima's daughter, Damayanti will hold avother Swa. gimiara. All the kings and princess are Ineing thither. (25) Calculating the time, I find that the ceremony will take place tomorrow, O repressor of foes, if it is possible for thee, go thither without delay! (26) Tomorrow, after the sun hath risen, she will choose a second husband, as she doth not know whether the heroic Nala liveth or not I-(27) And addressed by ber, O monarch thus, Sudeya set out And be said unto Rituparna, all that he had been directed to say." Thus ends the seventieth Section in the Nilopákbyána of the Vana Parva.

·32 SALOPIXOVA A. SECTIOS LXXI. (1) Iritidashita cortin ed-Has Ing heard the area of Sedern, king Rllupca, polling Bhula with gentle tronks, roid.- (2) O 33 uka. thou mt well skill in training Bad guiding bores if it pleasettle, I intend to go to Darna. ynuti's Swayamam in cocrre of a sogle day. (2) Thuis addressed, con o! Kunti, by that lios, Xala feit his heart tole kirsting in grief Ard the high souled lag semed to u is sos08 (4) Ariel te thought within tilaiseli, gherbapa, Damayanti in doing this is bindal by worron. Or, perhaps, «lc unth concenel this msgailcent scheme for my $11c (5) Alas, cn.cl is the deed that the innocent prioces of Vidarbha intends to do, basing been declied to my Naful and low sell of little seus (6) It is son in the world that the nature of toman sinconstant My offence nino hath beca steat . perhaps sle is acting because she hath no longer any love for me oning to my sparition from hier (7) In. decel, that girl of slender raist, afflicted with gricl ou nuy account ond with despair will not certainly do apything of the Lind, lica especially she is the mother of off-spring (by muc) (8) lforever, shether this is true or false, I shall - Ascentrin with certitude by going thither I will, therelore, no complist Rituparna's agd my are purpoc aiso - (9) Ilasing resolved this in his mind, Babula with heart is sorrow, spake unto king Rituparnia, with joined hands, saying, (10) O monarch I bow to thy lehest, and, o tiger anong meu, I will go to the city of the Vidarbhas in a single day, o Ling (11) Then O monarch at the command of the Toyal con of Bhangåsura, Bílula went to the stables and began to examine the horses (12) And repeatedly urged] by Rituparna to mahe baste, bihuka after inuch cuting and careful deliberation selected some steeds that were lean flesh ed yet stroug and capable of a long journey and endued with energy and strength, of high breed and docility, free from 111auspicious marks, with wide bostrils and stelling cheeks * There is a substantial differeace of reading here reading I prefer is V: Asadgatasouhndi.-ber lore (for me) extinguished (or lost) osing to separation follows the king's exclamation about the inconstancy of The other reading is l'rz asi gatasouhrida, the first word mening 'without self control . The This naturally woman ·SECTOV LXXI 53 free from faults as regards the ten lury curls born in (the country of Sindhu, and fleet as the wiods (15) And seciog those horses, the king said somewhat angrily,-What is this, that thou wishest to do? Thou shouldst not jest with tus (16) How can these horses of niue, Weak in strength and breath, carry tis ?' And how sball we be able to go this long way by help of these, (17) Bahuba replied, ---Each of these borses bears one curi on lus forehead, tivo on lus temples, four on his sides, four on bis chest, and one on his back * (18) Without doubt, these steeds will be able to go to the country of the Vidarbhas If, O Ling, tlou thighest of choosing others, point them out and I shall yote them for the (19) Rituparda rejoined - Balula thou art versed in the science ot horses, and art also skilful (in guiding theni) Do thou speedily yoke those that thou thinkest to be able ! (20) Thereupon the skilfal Nala yoked unto the car four excellent steeds of good breed that were, besides docile and fleet (21) And after the steeds had been soled the king without loss of time mounted upon the car when those best of horses fell down upon the ground on their knees (22) Ther, O king that foremost of men the blessed Ling Nala began to soothe those horses endued with energy and strength (23) And raising then up with tlie reips and making the charioteer Varshneya sit on the car lie prepared to set out with great speed (24) And those best of steeds, duly urged by Baluha rose to the sky confounding the occupant of the vehicle (25) And beholding those steeds gifted with the speed of the wind thus drawing the car, the blessed king of Ayodhya was exceedingly amazed (26) And noticing the rattle of the car and also the manage ment of the steeds, Vårshneya reflected upon Bihula's shill in guiding horses (27) And he thought -Is le Mâtalı, the charioteer of the king of the celestials? I find the same magnificent indications in the heroic Babuka (28) Or, bard Sundotru versed in the science or worses taken ins human shape so beatitiful? (29) Or is it king Nala tlie reducer of hostile tomis that liati come here? (30) Or, it ftray be that this Dihuk? Inoweth the science that Nala koonet, for I percelte that the Luowledge of Bahuha is * Sonic texts ont this Sloka It is, however, noticed by Nillaath who explains this, counting 10 all twelve curls ·54 NALOPAKAYANA. equal to that of Nala. (31) Furtbes, Bibuka and Nala are of the same age. This one, again, inay not be Nals of high Prowess, but somebody of equal koowledge. (32) Illus trious persons, however, talk this earth in disguise in conse quence of misłortape, or agreeably to the ordinance of the Scriptures. (33) That this person is of tinsightly appeurance need not change my opinion; for Nala, I think, may cren be despoiled of his personat features. (31) In respect of age this one equats Nala. There is difference, hokerer, la personal appearance, Bibuka, again, is endaed with every accomplish ment. I think, therefore, be is Nala. (35) Having thus reasoned long in his mind, O mighty monarch, Vorsuneya. the (former) charioteer of the righteous Nala, bccatue absorb. ed in thought (36) Apd tlust foremost of Lings Ritapıras, also, bebolding the skill of Bahuka in equestrian science, experienced great delight, along with his charioteer Varslareya (37) Aod tainking of Bibula's applicatiot and ardour and the manner of his holdiog the reins, the king felt excredingly glad." Tuus ends the seventy-first Section in the Nalopakhyana of the Vaua Paris Section LXXII. (1) "B:ibadsbra said — Like a bird coursiug through the sky, Nala soon crossed rivers and mortaioa, and wools • and lakes (2) Ard uſe the car was courrir a thus, that conquietor of bosuic cities, tlic royal son o! Buongisura, am bis uppet garaient drop dond on the ground. (3) Aglas 5001 as bls garment hau dropped down, the high.mindre monach, without loss o titus, told Xals. I fateol to recover 11. (4) Othont of roloual intelligente, restrain this young coisendaal mith exceedingsmilin*1 hou! V&rsunxya biar eth back my suncoil-15) Tbetrupos Salt replied to Hi,Tuy wheel k drop do a far away. It'e hare traitel on You$theme Theeze, it is inespale or trier recorded. (6) Alter Xaa bul addrewd lie this, Olim, the royal on od 1329, $ma cape to. Saka ore with this free. (:) Jo! bir ta bort, the Sear, li itay $ míst, ot, ·ܝܚܝܝܚܢ 1 SECTION LXXII. 5S! king hastily said to Bábuka, - charioteer, do thou also behold my high proficiency in calculation ! (8) All nien do not know everything There is no one that is versed it very knowledge. Knowledge in its entirety is not found in any one person. (9) O Biluka, the leaves and fruits of this tree that are lying on the ground respectisely exceed those that are on it by one hundred and one. (10-11) The two branches of the tree have fifty willions of leaves, and two thousand and ninety five fruits. Do thou examine these two branches and all their boughs !-(12) Thereupon staying the car, Bahuka addressed the king, saying, -o crusher of foes, thou takest credit thyself in a matter which is beyound my perception. (13) But O monarch, I will accertain it by the direct evidence of my senses, by cutting down the Vibhrtaka. O king, when I actually couut, it will no longer be matter of speculation. (14) Therefore, in thy presence, O monarch, I will hew down this Vibhitala! I do not know whetber it be or be not (as thout hast sard). (15) In thy presence, O ruler of men, I will count the fruits and leaves Let Värshneya hold the reins of the borses for a wbile, (16:17) Unto the charioteer the king replied, --There is no time to lose.But Babuka answered with humility. Stay thou a short space, or, if thou art in a hurry, go then, making Värshreya thy charioteer The road lies direct and even. (18), And at this, O son of the Kuru race, soothing Båhuka, Rituparua said,- Báhuka, thou art the only charioteer, there is none other in this world ! (19) And, thou versed in horse-lore, it is through thy help that I expect to go to the Vidarbhas ! I place myself in thy bauds. It beboveth thee not to cause any obstacle ! (20) Aud, O Båbuka, whatever thy wish I will grant it if taking me to the country of the Vidarbhas, today thon makest me see the sunrise --(21) At this, Bábuka austered him, saying - After having counted (the leares and fruits of the ) Vibhilaka, I shall proceed to Vidarbha, do thou agree to my words I (22.23) Then the king reluctantly told tim, --Count. And on connting the leaves and fruits of a portion of this branch, thou wilt be satisfied of the truth of my assertion - And thereupon Béluka speedily alighted from the car, and felled that tree.* (24) And struck with amazement upon finding the fruits, alter calculation, to be what the king had said, le addressed the king, saying.- (25) O monarcli, this thy power is t ·56 NALOPADHYANA. wonderful! I desire, O prince, to know the art by which thou hast asccertained all ibis 1-(26) And at this, the king, intent upon proceeding speedily, said unto Bahuka, -kuow that I am proficient at dice besides being versed in numbers ! (27) And Babuka said unto him,- Impart unto me this knowledge, and O bull anong men, take from me toy koow. jedge of horses !-(28) And king Rituparna, having regard to the iniportance of act that depended upon Båhuka's good. will, and tempted also by the horse-lore (that his charioteer possessed ), said, (29) So be it. As solicited by thee, receive this science of dice from me, and, O Bahuka, let my equine science remain with thee in trust I. (30,31) And saying this, Rituparna imparted unto Nala the science (he desired). And Nala upon becoming acquainted with the science of diçe, Kali come out of his body, incessantly vomit. ing from his mouth the virulent poison of Karkotaka ! And when Kali, afilicted (by Damayanti's curse), came (out of Nala's body ) the fire of that curse also left Kati. (32) Indeed, loug had been the time for which the king had been afflicted by Kali, as if he were of upregenerate soul. And freed from 'the poison, Kali regained his native form. (33) And Nala the ruler of the Nishadhas, in wrath, was bent upon cusing Kali, when the latter, frighteced, and trembling, said with joined hands,-(34.35) control thy wrath, O kuog! I rril render thee illustrious! Indrasena's mother had formerly cursed nie in anger when she had been deserted by thee! Ever since that time undergoing sore affliction I resided in thee, O mighty monarch, 0 unconquered ode, miserabiy and burning night and day with the venom of the prince of snakes! I seek thy protection! (37.38) If thou dost not curse me who am affrighted and seek thy protection, then those inen tuat will attentively recite thy history, shall be ever free from: fear on my account l-And thus addressed by Kali, king Nala controfled his wrath, (39) And thereupon the frightened Kalt speedily entered in the Vibhitaka tree. And while Kali was conversing withi Naishadha, he was invisible to others (40.41) And delivered from his affiictions, and hasing counted the fruits of that tree, the king, filled with great joy and of high energy, mounted on the car and pro. ceeded with energy, urging these fleet korsse, (42.43) And from the touch of Kati the Vibhitalas tree from that bour fell STerminalia belerka. Its fruits do not serve any purpose.

·SECTION LXXIII. $7 Into disrepute, And Nala, with a glad heart, began to urge those foremost of steeds which sprang into the air once and again like creatures endued with wings. And the industrious monarch drove ( the car ) in the direction of the Vidarbhas. (44) And alter Nala had gone far away, Kali also returned to his abode. And abandoned by Kali, o king, that lord of earth, the royal Nala, became freed from calamity though be did not assume his native form.'" Thus ends the seventy-second Section in the Nalopakhyana of the Vana Parva. * SECTION LXXIII. (1) " Bribadashwa said, -'After Rituparna of prowess incapable of being baffled had, in the evening, arrived at the city of the Vidarbiias, the people brought unto king Bhima the tidings (of his arrival ) (2) And nt the invitation of Bbima, the king (of Ayodhya ) entered the city of Kundina, filling with the rattle of his car all the teu points, direct and transverse, of the horizon. (3) And the steeds of Nala that were in that city heard that sound, and hearing it they became deliglited as they used to be in the presence of Nala himself. (4) And Damayanati alsó heard the sound of that car driven by Nala, like the deep roar of the clouds in the rainy season. (5-7) And hearing that loud sound she wondered much. And both the daughter of Bhima and the steeds (of Nala ) regarded the clatter of that car to be like that which they itsed to bear in days of yore when king Nala himsell urged his own steeds. And the peacocks on the terraces, and the elephants in the stables, aod the horses alsa, all heard the rattle of Rituparna's car. And hearing that sound, so like the roar of the clouds, the elephants and the peacocks, O king, began to utter theis mies, facing that direction, and filled with delight such as they experienced when they hear the actual roar of the clouds. (8) And Damayanti said, -Because the rattle of his car filling the whole earth, gladdens ruy heart, it must be king Nala (that bas coine). (9) H I do not see Nala, of face bright as the moon, that hero with countless virtues, I shall certainly die ! (10) If I am not clasped today in that hero's thrilling embrace, I shall certainly cease ; to be! (11) I Naishdką 1 ·$$ ΝΑΙΟΡΑΣΗ: ΑΜΑ. with voice deep as that of the clotide dotli pot come to me to day, I kball enter into a pytc ol golven Lilliance (12) It that foremost of 1984, poweslist as a lion gud gifted with the strength of an infuriate elephant, doth not posat umseil ix. fore me, I shall certainls cense to llc (13-19) I do not remember a single untruth in him, or a single wrong done by him to others Nerte hath bespoken an tiptruth cved in jest ! Oli, my Nala is exalted and forgiring and heroic and munificicnt apd superior to all other kings, and faithful to his marriage sow and like into a clinuch in respect of other females Night and das dwelling upon his rxrfections, y heart, in absence of that dear one, is about to burst in grief!- "Thus betrailing as if des oid of sease, Damazanlı, o Dharath, ascended the terrace (of her mansion) with the desire of secing the righteous Nala. And in the yard of the central musion s'e lelield Ling Rituparor on the car with Värsbreya, and Piliha Ari Várslines 1 and Babuka, de scending from that excellent vehicle, uosoked the steeds, and Lept the poincle itself in a proper place And kig Ritttparna also descending from the car, presented insell before king Bhimn possessed of terrible prowess And Bhima Te. ceived him with great respect, for 10 the absence of a proper occasion, a great person cannot be bad (as a guest ) $ (20-22) And honored by Bhirua, Ling Rituparna looked about him again and again, but say no traces of the Stayammura And the ruler of the Vidarbhas, o Bbárata, approaching Ritaparna, sand - Velcome ? What is the occasion of this tly visit ?- (23-24) And Ling Bhima asked this without knowing that Rituparna had come to obtain the hand of his Raho-anechantartre Rahas, acts of privacy, anecchu. nutartın, one that does not bebare lle los person The sense is that Nala never, in contravention of his marriage vows, enjoyed other women $ The half sloka beginning with Akasmat &c forms, I suspect, the first line of the 21st sloka (as rendered here), Otherwise, if it 15 regarded as the 1st line of the 22nd, it would have no meaning It should be observed also that Streemantram is evidently a misreading for Skirmantam To what desperate expedients are editors reditced to give a sense to passages that become quite intelligible by a little transposition !

·SECTION LXXIII 59 daughter. Aud Liug Rituparna, of unbaffied prowess and gifted with intelligence, saw that there were no other lings or proces. Nor did he bear any talk relating to the Swayam vara, nor sarv any concourse of Braumanas (25) And at this, the king of Koshata reflected awhite and at length said, --I have come here to pay my respects to thee I-(26) And Ling Bhima was struck with astonishmeat and reflected upon the (probable) cause of Rituparna's coming, having passed over an hundred Yojanas (27) Aud he reflected That passing by other sou erelgus, and leaving behind him ingumerable countries, be should come simply to pay his respects to me is scarcely the reason of this arrival (28) What he assigacth to be the cause of his coming appeareth to be a tric Ilowever, I shall learn the true reason in the future. (29) And although kibg Bhim, thought so he did not distuiss Rituparna sunilniarily, but said unto him again and again,--Rest, thou art weaty :-(30) And honored thus by the pleased Barna, Ling Rituparna was satisfied and with a delighted beart, he went to his appointed quarters followed by the servants of the royal household (31) Brshadashsa continued - And O king after Rituparna badgone away with Vársbpeya, Buhuha took the car to the stables (32) And there freerug te steeds, and tending them accordiog to rule and soothing them busell Sat dotys on a side of the car (33 4) Meanwhile, the princess of Vidarbla, Datuayantı, aliicted with grief, having beheld the royal son of Bhangasura, and Varshneya of the Suta race and also Bihuka in that guise, asked hersell, Whose is this car-rattle? It was loud as that of Nala But I do not ace the ruler of the Nishadhas1 (33) Certainly, Várshneya hath learnt the art from Nala and it is for this that the rattle of the car driven by him hath been even like that of Nala! (36) Or, 13 Rituparna equally skilled with Nall so that the rattle of his car seemeth to be like that of Nala ?- (37) And reflecting thus, O wonarch, the blessed and beauteous girl scat a female tuesscoger in search of Naisliadła" Thus ends the seventy thud Section in the Nalopákhyana of the Vana Parva 4 ·NALOPAKHTANA. SECTION LXXIV. (1) "Damayanti said. Keskini, go thou and learn who that charioteer is that sitteth by the car, unsightly and possessed of short arms! (2) O blessed ove, O faultless one, approaching him, cautiously and with soft Words, take thou the usual inquiries of courtesy avd learn all particulars truly. (3) Having regard to the feeliog of satisfaction my mind experienceth, and the delight my heart leeleth, I am greatly afraid this one is king Nala himself. (4) And o faultless one, having inquired after his welfare, thou shalt speak unto him the words of Parnada. And O beauteous one, understand the reply ke may make thereto I (5) Thus in. structed, that female-messanger, going cautiously, while the blessed Damayanti watched from the terrace, addressed Båhuka in these words. (6) O foremost of men, thou art welcome; I wish thee happiness; O bull among men, bere now the words of Damayanti 1 (7) When did ye all set out and with what object have ye come hither : Tell us truly, for the princess of Vidarbhas wisheth to hear it ; (8) Thus addressed, Babuka anstered.---The illustrious king of Koshala bad heard from a Brahmana that a second Swayamvara of Damayanti would take place tomorrow. (9) And hearing it, he hath come here, by the help of excellent steeds fleet as the wind and capable of going an hundred yojanas. I am his charioteer.-(10) Keshini then asked,Whence doth the third among you come, and whose (sos) is he? And whose son art thou, and how hast thou cotne to do this wok? (11) Thus questioned Babuka replied, -He (of whom thou inquirest) was the charioteer of the virtuous Nala, and known to all by the name of Värsbreya. After Nala bad, o beauteous one, left his kingdom, he came to the son of Blangásura ? (12) I am skilled in horse-lore, and have, therefore, been appointed as charioteer. Indeed, king Rituparna bath himselt chosen tue as his charioteer and cook ! (13) At this Kesbini enjoined, Perhaps Várshneya tuoweth where king Nala hath gone, and O Bahuka, he may also have spoken to thee (about his master)! (14) Bihuka then said, --Having brought hitler the children of Nala of excellent deeds, Vårshneya went away whither be listed. He doth not know where Malshdha is. (15) Nor, o illustrious one, doth any body ·SPCTION CXXIV. else hnow Nala's whereabouts, for the king (in calamity ) tvinderetl over the world in disguise and despoiled of ( his native ) beruty! (16) Nala's selt only knoweth Nals, and she also that is his second self Nala teser discovereth huis i marks of indentity an a here (17 18) Thus addressed Keshin returned, be Brábmaga thrt had before this gone to Ayodhya, had repeatedly said these words suitable to feniale lips, beloved gambler, where hast thou gone, cutting off hnlt my piece of cloth, and desertıng me his dear and dezolid wile asleep uit the tools“ (19) And she hersell as commanded by hini, wadeth e repecting him clad 1: half a garment and burn. ing day and night 1 griet' (20) O king, O hero, do thor relent towards her that weepeth ceaselessly for that calamily, and do thout give her an ansuer ! (21) O illustrious one do thout spack the words agrecable unto her for the blamelessness one pantetl to hear them / (22) Hearing these words of the Brahmann, thou didst formerly give a reply 1 The princess of Vidarbha agrin wistieth to lear the words thou didut then say -- (23) Briliadashwi continued —'Oson of the Kuru race, bearing these words of Kesbint Nala s heart was pained, and his cyes became filled with tears (24) And repressing bis Sorrow, the king who wis buruing in grief sud again these words in accents choked with tears - (25) Chaste women, though overtalen by calamity, set protect themselves and thereby secure hcazen' (26) Women that are chaste deseried by their lords, neer become angry but coxlınac to live cased in virtues (27) Deserted by one fallen inlo calamity bereit of sense, and despoiled of bliss behoreth her not to be angry! (28) A virtuous lady should not be antry with one that was deprived by burds of huis garment while str. 22 ing to procure suste nince and who is burning in miscry! (29) Whether treated well or all she should nczer be angry seeing her husband nu that plighi, despoiled of his kingdom bercft of prosperly, oppressed with hunger, and ou rwhelmed with calamıly! (30) Aui, o Burrata, tlulę spelling thus Nala oppressed with grief, could uot restrain bis terrs, but begin to weep! (31) And thereupon Keshuni went back to Danıyantı, and acquainted bor 11th everything about that conversation as well as that outburst of grief Thus ends the setenty-fourth Section in the Nalopa" Lbyaua of the Vana Parva 6 ·NALOTACHYANA SECTION LYXV Bribadastra said - Ileuing etry thrug Dinas yapti lxecamne oppressed with snici, and suspecting the person to be Xala, said unto Keshint, (2) O heshipt, go thou again, and examuue Bththa and staying at lence at his sider mnul thou his conduct, (3) Aud, o beauteous one, whenever he happens to do anything «Liiful, do thou observé well bis acts while accomplishing it. '* (4) And, o heshin, whenever he may ask water or fire, with the vies of offering him obstruction thou shalt be in no turry to greit (5-7) And inarling everytbing about his belasıour come thou and tell me' Apd hatever human or super bumans thou seert in Bihuka togetlier with anything else, should all be reported unto we ! And thus addressed by Damayanti, Keshini went away, and having marked the conduct of that person versed in lorse Tore, she came back and she releated into Damayant: all that wad happened, wodeed everything of human aed superhuman that she had witnessed in Babuka (89) Apd Keshidi said Damayanti' person of such control over the elements I have never before seen or beard' Whenever le cometh to a lon passage, he never stoopeth down, but seeing him, the passage itself groweth in height so that he may pass througe at easily And at hus approach, impassable partow holes open wide (10) Wag Bulaa had sent various kinds of meat-of direrse animals for Ritu parna's food (11) Avd inany vessels had been placed there for wasbing the meat And as he looked upon them those vessels became filled (with water ) (12 '3) And hry 1 here is a diffierence of reading here for karanantaire Wome texts read kaushalantain which seems to be the true reading I have accordingly followed at Tbe Pandits of the Vaharajah of Burdwan have followed it In the second finc also for lakshayantee toate read sanlalshetlas This horever, 13 hardly a variance $ This line begioning with nimittam and ending with manusham does tot occur in every text The word in the text is shuhyupacharas compounded of shuckz and upacharas Nilalantka explains this to mean, as be puts it jalasthalaskudłytdiptras which is substantially as have put it,' with power over the elements ·SECTION LXXV 63 i ng washed the ineat as he set himself to cool he took up a baudful of grass ard held it in the sun ben fire i lazed up All on a sudden ! Beholding this marvel I have come hither nazed I (14) Further I have stoessed in him another great wonder 'O beauteous oue be touched fire and was not burst ! (15) And at his will water falling fowcth in a stream ! Ani I base witnes.ed another greater wonder still! (16 17) He tooh up some floners began to press them slow ly with his hands And pressed by his hand the flowers did not lose the r original forms but on the contrary became gayer and more odorous than lefore Having beheld these wonderful thungs I have come hither with speed - (18) Brihadashwa continued Hearing of these acts of the virtuous Nala and discovering him from his behnviour Damayanti con dered l as already tecavered (19) And from these indications suspecting that Bahuka was ber Ins" band Dau nyanst once more weepingly addressed Keshint 1 soft words saying --(20) O beautious one go thou once inore and bring from the kitchen without Babuka s know ledge some reat that hath been botled and dressed (by himl) *821) Tlus commanded Kesbit ever lent on doing what was agreeable to Damayantf went to Báhuka and taking some hot ineat came back without loss of time (2227) And Lesbiat gave that meat O son of the Kuru rice toto Data ynot! And Dainayanti who had formerly often partaken of mcat dressed by Naia tasted the meat that was brought by her hand maid And she thereupon decided Båhula to be Nala and wept aloud in grief of heart And O Bharata over whcl ned with gref and washing her face she sent her two children rith Keshim And Bihula who was the ling in disguise, recognising Indrasena with her brother advanced hastily and embracing them took thens up on lus lap And taking up his children bhe unto the clildren of the celestials he began to freep alond in sonorous accents his heart oppress ed with great sortOW And after hajaing repentedly betrayed Luis agitation Noisladha suddenly left the children and ad Wressed Kesi iut saying - fair damsel these twins are very Hhe myora cu dren! (28) Beholding them unexpected ly I shed tears! If thou comest to me frequently people may think culto de are guests from other land Therefore, O blessed one font thy case- ·NALOTALITARA SECTION 1 XXV (1) "Rribadasts i said —'Teario, estrything Dima yapti kecanie onpeed with grief, and suspecting the person to be Nnlı, said unto Keshini, (2) OKeship, go thou again, and exame Bihuka, and staying in silcucc at his sideme inarh thou his conduct, (3) And, oberteous one, whenever be happens to do anything skillul, do thou obuerte well bis acta u bile accomplishing it i* (4) And, O Kesbını, whenever he may ask water or Gre, with the wex of offering him obstruction thou shalt be in no flurry to greit (5-7) And marking everything about luis bchaviour comc thou and tell me And baterer luman or super humans 111011 seest in Bábula together with anything else, should all he reported unto ine ! And thus addressed by Damayanti, Keship vrent auay, and having marked the conduct of that reson versed in horse Tore, she came back and she releated unto Damayant all that had happened, indeed, everything of human aod superhuman that she had witnessed in Bábula (89) And Keshin said, Damayanti' person of such control over the elements I have nerer before seen or beard ! Whenever be cometh to a los passage, bc never stoopeth, down, but seeing hum, the passage itself groweth 10 Leigut so that he may pass through it easily ! And at his approach, impassable partow holes open wide (10) Kieg Butua had sent various kinds of meat-of diverse animals for Ritu parna's lood (11) And nany vessels bad been placed there for washing the meat And as be looked upon them those tessels became filled (with water ) (12 !) And har • There is a diherence of reading here fot karanantatra some texts read kaushalantatret which seems to be the truc reading I have accordingly followed it The Paudits of the Vabarajah of Burdwan have followed it In the second line also, for lakshayantee some read sanlakshethas This bowever, is hardly a variance $ Tlus line beginning with nimittam ad coding with minisham does not occur 10 every text. T The word in the text 15 shrichyupacharas compounded of shuckz and upachanas Nilakantha explains this to mean, as he puts it, jalasthalashudkytsiparas which is, substantially as have put it,' with power over the elements" ·SACTIOY LXXY 63 ng washed the inent as he set himself to cook he took up a handful of grass and held it in the sun ben fire blazed up all on a sudden ! Beholding this musel I have come hither arvozed ! (14) Fortber I have mutsessed in him another great wonder ! O beauteons one be touched fire and was not burnt 1 (15) And at his will tater falling Poweth in a stream ' Aut I have witnessed another greater sonder still? (16 17) He took up some flowers began to press them slov ly with his hands And pressed by his hand the flowers did not lose the r original forms but on the contraty became gayer and niore odorous than lefore Having beheld thest wonderful things I have come hither with speed (18) Brihadashtra continued - Fearing of these acts of the virtuous Nnia and discovering him from luis beliaviour Damayanti considered him as already recovered (19) And from these indications suspecting that Båhuka was her bus band Dannyautt once more weepingly addressed Kesbupt in soft words srying - (20) O beautious one go thou once more and bring froin the kitchen without Båbuka s know ledge some nueat that hath been boiled and dressed (by himt) 121) Tbus commanded Kesbipt ever bent on doing what wl agreeable to Damayant went to Báboka and taking some hot meat came back frithout loss of time (22 27) And Leshraf gare that meat O son of the Ktiru race toto Darua yapti! Aud Damayanti ho had formerly often partalen of ineat dressed by Nain tasted the meat that was brought by her hand maid And she thereupon decfded Bahula to be Nala and wept aloud in grief of heart And Bharata over whelmed with gref and washing her face she sent her two cluidren with heslim And Bihuka who was the king in disguise, recogns ng Indrasena with her brother Advanced hastily and embracing then took thens up on his lap And taling up his children like unto the children of the celestials bie began to treep aloud in sonorous accepts bus heart oppress od with great sortOY And after basaidg repeatedly betrayed hs agitation Nalshedha suddenly left the children and au Adressed Keshat saying --O faur damsel these trias are tery ble my own chi dren! (28) Reholding them unexpected ly, I shed teu ! Il thou comest to me frequently people may 1222332 eru fore are guests trom other land Therefore, O blessed one go at thy ease ·VALOPALIVAYA Thus chuis the sauront littls Sectiou in the lopál lrytíra of the 111 1'17 SICTION LEXI (1) 'Briliadas'ımaid - Beho'dits !le Agilation of the 111111011s and wiee Wali Keshin returned unto Dani innit and sclated city thing unlo lier (2) And 11 ocupon Dam ynnt with a ton ful scurt ard cas,er to behold Mali ogam despatched Kesluint to be nothier geking her to say on ICT belalf (3) Suspecting Babula to be Nalr, I have tried 11t11 in Sarious ways My doubt nor onts relates to his ary prarnucc I intend to examine tuin myselt (+) O inothcs cithet let bum enter the paince orghe me permission to go to lim And arrange this with the knoyledge of my father or withont it? (s) And thus addressed by Damas ant that Indi comm inicated unto Bhimr the intention of his daughter and upon learmng it the Laug gate 115 consent (6) Ara, Olull of the Bharata tace lizing obtained the concert both of her father apd mother Damayanti caused Nali to te brought to ber apartments (7) And as soon as he saw Danayotl uilexpectedly Ling Nal was orerwhelmed with grief and sorron, and bathed in tears (8) Ard that heat of women, Damag anti also upon beholding haug Nala in that condstion was sorely afflicted with grief (9) Ando mouasch versell clad in a pice of red cloth and wearing, matted locks and covered with dirt and dust Damayanti then nddressed Bihuha nying (10) O Bihuka hast thou ever seen any person acquainted with duty ti ho hath gone atray deserting his sleeping wife in the forest ? (11) Who except the virtuous Naa could go away deserting in the woods his derr and unoffending wife or ercome with trugac? (12) Of that offence as I guilty in the eyes of that monarcb since my early south that he should go away desert ing me in the words while overcome with sleep? (13) tl ly should be whom I formerly shose in preference to the gods theinselves abandon his eter des oted and loving wife who had be ome the mother also of his children? (14) Before the fire and in presence also of the celestials he had taken my hand voting -Verily I will be thine / Ob vbere iris that yow when he deserted me --(13) O repressor of ſoes ·65 Sacron LXXVI. while Dayainayantt was saying all this, tears begot of sorrow began to flow plentifully from her eyes (16) And behold ing her thus afflicted with grief, Nala also, shedding tears from bis eyes black a- those of the gazelle with extremilies of reddish hue, sard, - (17) O timid one, reither the loss of my kingdom nor ruy desertion of thee was my act! Both were due to Kilt! (18 19) And, O foremost of virtuous woinen, lamenting for me day and night, and overcome with sorrow, since thou hadst in the woods cursed Kali, he began to dwell in my body, burmng in cousequence of the curse! Indeed, burmng with thy curse, he lived within me lle fire within fire! (30) O blessed girl, that our sorrow night termivate, that wretch have I overcome by my observances and austertties! (21) The sinful wretch hath already left me, and it is for this that I have come hither ! Vy presence here, O fair lady, is for thy sale! I have no other object! (22) But, o trinid one, can any other woman forsaling her loving and devoted husband, ever chooee a second lord like thee (232+) At the command of the king messengers are rang ing this entire earth saying -Blîna s daughter will, of her own accori, choose a second husband worthy of her / Immediate- I ly on hearing this the son of Bhingásura hath arned here? (25) Hearing these lamentations of Nala Damayanti affrighted and trembling, said with joined hands,- (26) It, be hoveth thee not o blessed one to suspect any fault in me! O ruler of the Nishadbas, passing over the celestials themselves' I chose thee as my lord! (27) It was to bring thee hither that the Brahminas had gone out in all directions even to all the sides of the horizon, singing my vords iu the form of ballads! (28) At last, o king a learned Brábnana named Paroda had found thee in Koshala in the palace of Ritu* patna ! (29) When thou hadst returned a ft answer to those words of his, it was then, 0 Naishadha, fliat I devised thus scheme to recover thee! (30) Except thee lord of earth there is no oure it this world who in one day can Clear Oking, an hundred yojanas with horses ! (31) O monucu touching thy feet I can swear truly that I have not eren in thought, committed my siu! (32) Vay the all- Fitnessing Air that courseth through this world, the my life, if I have committed any sin ! (33) Vay the Sun that LICT coursetb through the sky take siy bfe if I have commit od any in 1 (34) Vay the Vioon that dsselleth within ·1 66 NALOPAKIYANA. every creature as a witness, take diy life, if I have cotamitted auy sin! (35) Let the three gods that sustain the triple worlds in their entirety, declare truly, or let them forsale me to-day! (36) And thus addressed by her, the W11 d-god said from the sky,-0 Nala, I tell thee truly that she bath done no wrong! (37) O Ling, Damayanti, well guardır, the honor of the family, bath enhanced itOf this we are the Witnesses, as we have been her protectors for the three years! (38) It is for thy sake that she hath devsied this uprivalled scheme, for, excepting thee, none on earth is capable of travell ang 10 & single day an hundred yoands ? (39) O monarch, thou hast obtained Bhfma's daughter, and she bath also obtained thee' Thou needest not entertain any suspicion but be united with thy partner' (40) And after the Wind god had said this, a floral shower fell there and the celestial Lettle drum began to play, and auspicious breezes began to blow (41) And belo'ding those wonders, O Bhárata, Ling Nala the repressor of foes, cast away all his doubts in respect of Damayant (42) And then that lord of earth, remembering the king of serpents, wore that pure garment and regained his native form (43) And beholding her righteous lord in his own form, Bhima's daughter of faultless limbs embraced him, and began to weep aloud (44) And Ling Nala also embraced Bulma's daughter devoted to him as before, and also bis children, and experienced great delight (45) And burying hier face in his bosom, the beauteous Damayanti of large eyes began to sigt heavily, remembering her griefs (46) And overwhelmed with sorrow, that tiger among men stood for some time, clasping the dust covered Damayanti of sweet smiles (47) And O king, the queen mother theo, with a glad heart, told Bhima ali that had passed between Nala and Damayanti! (43) And the mighty monarch answered, - Let Nala pass this day in peace, tomorrow I shall see him after his bath and prayers, with Damayanti by his side 1 (49) And O king, they pasesd that night pleasantly, in relat ing to each other the past incidents of their life in the forest (50) And with hearts filled with joy, the princess of Vidar bha and Nala bagan to pass the r days in the palace of Bhima intent upon mıking each other happy (51) was in the fourth year (aftr the loss of his Lingdom) that Nala was reututed with his wife and all his desires gratified once more experienced the highest bliss (52) And Dama LIORY And it ·SICTION LXXYII. 67 yant rejoiced exceedwugły in havio, recotered her lord even as field of tender plants ou receiving a shower. (53) And Bhima s daughter, thus recovering her iord, obtained her * wisi and blazed forth in beauty,mbi weariness gone, lier atxieties dispelled and herseit swelling with joy, even like a mght that is graced by the bright disc of the moon Thus ends the seventy sixth Section in the Nalopákbana of the Vana Parva SECTION LXXVII. 2 Brihadashwa sasd -(1) Hiving passed that night, Ling Nala decked in oraibents trith Damayanti by his side presented lumself in due tine before the king (2) And Nata stiuted his father in law with becomiag humility, and after hin the fur Dunavıntı paid lier respects to her father (3-5) And tue esaltech Bhima with great jay, rrceived him as 1 son ud honoring luu duly along with les devoted wife comforted them 112 proper words And duly accepting the homa,e rendered unto lum king Nala offered his father in lan hus service as became bir And seeing Nala arrived the citizens Bere 113 great joy (6) And there arose in the city a lou i uprur of delight And the citizens decorated the city with tags and standards and garlds of flowers (79) And the streets were water ed and decked in floral wreathis and other ornaments And at their gates the citizens piled fowers $ and their temples and shrines were all adorned with flowers And Rituparnn heard that Babyha had already been united 11th Damayanti And the Riog vas glad to fiear of all this And calling unto bi Ling Nala be asked us forgreness (10-11) And the intel igent Nalz ulso asked Rituparna ş forgretess slowing diterse reasons And that foremost of speakers tersed in the truth king Ritup 1117 after being thus honored by Nala, said with a countenance expressive of wonder, these words onto the ruler of the Nt-brdias By good fortune it is that reguiming the company of thy on se, thou hast obtained happiness ! (12) O Nasıskadiia wlule dweli ng in dieguise at uus house I hope I did not wrong thee in any way, O ford $ This was an tspicious ceremony ·68 NALOPARMANA. A of Karth! (13) II hi on ingly rrutiknoriu Ly I have done thee auy vrow, it belinieth tliec to forget Hel (14) ller ing this, Nala rep ied, Chou fast not, monych dolem es er so little an injury! Aid of thou hast, it lità not as promo hened any ire, for surely, thou «liculdst le forgisen by ine! (13) Tlicu sart Yurmerly my friend, and O ruler of nien, thou not a so related to me! Hencelcrth I clioll find greater de ihht in theel (16) O Ling, with nl! 1115 decres fruibed I Irred happily in thy Atode in fact more happily there thu11 in in3 ofn house? (17) Thus thy Horse lore is in my heeping It thou tislicst, o king, I will make it over to you (18) Saying this, Kristiadha gare unto Rituparnu that science and the intter took it with the ordained rules (1 -20) And, O monarch, the royal sou of Bhanga sura, having obtained the mysteries of equestrain science and 1271 113 guen unto the ruler of the Nishadhas the mysteries of dice went to his own city, employing another person for his charioteer And. O ki, after Rituparna had gone, lig Nala did not stay long in the city of Kundina!!! Thus ends the seventy saventh Section in the Nalopa Lhyann of the Van Pria . SECTION LIXVIII "Brihadshwa sard -(1 3) 'O son of Kuntı, the ruler of the Nishadbıs having direlt for a month (at Kundina), set out that city with Bhfma's permisson and aacompamed by only a few followers for the country of the Nisha duas With a single car wbite in hue sixteet ele pbants fifty hotsas and six hundred infantry that illustrious king, causing the earth itself to tremble entered the country of the Nishadhas) without loss of moment and swelling with rage (4) Aid the migliz son ot Vir?sena approaching his brother Pushkara said unto tun? —We will play again for I have carned vast wealth (5) Lt Damayantt and all else that I have be my stale and lot o Puslah ra, this king dou be thy stale? (6) Let the play begin 7231a ? This is my certain deterinination Blessed be thot let us stake all we bare along with 0114 Intes? (7) Haiing won over or acquired another s wealth or Lingdom it is a high duty says ·SECTION LXXVIII 69 the ordinance, to stake it when the owner deulands (8) Or if thou dost not relish play with dice, let, the pay with weapous begiu , o king let me or lliyself base peace by single combat (9) That this pucestral kingdon should, under all circumstances ud by any 1967ns le recovered there is the authority of sages for folding (10) And O Fushlara, choose thou one of these two things cambling with dice or bending the bow in battle (11) Thus ad dressed by Naishadhi, Pushkara, sure of his own success langlingly answered that monarchi suring (12) 0 Naishndia, it is by good fortune that thou hast earned wealth (again) to stahe It is by good fortune also that Damayanti s 111 luch hath at 11st come to an end 1 (13 14) And O king, it is by good fortune that thou art s'ull alive with thy wife, O thou of mighty arms ! It is evident that Damayanti adorned with this mealth of tige that I will win will sait upon me Ike an Ap-arx in heaven upou Indra ! O Narshadun I dasly recollect three and ameren 12111318 for thee! (15 17) since I derive no plensure from gambling with those that are not conccted with me in blood! Wiring, over to day the beruteous Damayanti of fruitless features I shall regard my self fortunnte, indeed, since it is st that lanther duelt in my heart i--Hearing these words of that incoherent brnggart Nah in anger desired to cut off lus bead with a scimitar With a smile however, though his eyes were red in arger, Ling Nalr said (18) Let us play Why do you peal so non ? Hating vanquished me you can say anything you like Then the play commenced between Pushhari and Naia (19) Aud, blessed be tliou Nala at 7 single throw won his wcaith and treasures bich along with the life of his brother that also liad been stnked (20) And the king baying won smilingly sud unto Pushlara - This whole hingdom Without a thorn in its side is 110W uudisturledly mibe (21) And, worst of kings, thou canst not now ereu laok at the princess of Vidarbha With all thy family thou art notv O fool, reduced to the position of her slave' (22) But my former lefeat at thy hands was not due to ans act of thige 1 Thou knon cst it not, o fool that it was Kali niko did it all! (23) I shall not therefore impute to ulee the faults of others Live happily as thon choosest, I grant thee thy lle! (24) falso grant theç tby portion (in the paternal Liogdoun) along with all necessVies! And, o hero, witloul doubt, my ·(26) ** 70 NALOPAKTYAKA. afection towards thee is not tlit same as before! (25) My fraternal lose aisqlar there will never know any diasinution 10 - Puchh ura, Ibon art ins brotler, live thou for a hundred years!-. And Nal d unafted por'eas, baring comforted his brotbiet thus, gave him permission to go to his own town, haring embraced him repeatedly. (27) And Pushkara bimself, thue conforted by the ruler of the Mishadhas, salute that righteous king, and addressed bim. O monarch, saying, thics words with joined hands, ---(28) Let thy fame be immortal, and live thou happily for ten thousand years, thou walio grantest iuc, o ling, both life and refuge...(29-30) Add entertained by the Ling, Pushkara dwelt there for a bionth and then went to his own town accompanied by a large torce and many obedient serrants and bis own kindred, bis heart fiilled with jos. And that bull ninong men all the n bile blazed forth in beanty of person like a second sun (31) And the vicssed ruler of the Nishadbas, baving established Pushkara and made him wealthy and freed him from troubles, entered his richly decorated palace, (32) Aud the ruler of the Nishadbas, having entered ius palace. comforfed the citizens Aud all the citizens and the subjects from the country horri pilated in joy. (33) And the people headed by the officers of state said with joined hands-o king, we are truly glad today throughout the city and the country 1 We have obtained to day our ruler, like the gods their chief of a hundred sacrifices ! Thus ends the seventy-eighth Section in the Nalepkhyána of the Vana Parva 4 SECTION LXXIX. "Brihadashwa said, -(1) “After the festivities had cominenced in the city that was full of joy and without anxiety of any kind, the king with a large force brought Damayanti (from her father's hone). (2) And her father too, that slayer of hostile heroes, Bhima of terrible process and immeasurable soul, sent his daughter, laviug bonored her duly. (3) And upon the artiral of the princess of Vidarbha accompanied by her son and daughter, king Nala began to pass his day's in joy like the chief of the celestials in 1 ·SECTION LXXIX the gardens of Nandana (4) And the king of undyiog fame having regained his kingdom and becording illustrious among the monarche of the island of Jambu * began once more to rule it (5) And le duly performed puuierous sacrifices with abundant gifts to Bribmipas O great kios thou also wilt with thy kindred and relaties so blaze forth in effulgence soon ! (6) For O foremost of tien it was thus that subjugator of hostile cities kitig Nala had fallen ipto distress along with his wife in consequence o bull of the Bharata race of dice' (8) And O lord of earth Nala had suffered such dire we all alone and recovered his pros perlty (8) whereas thou O son of Páudu with heart fixed on virtue art sporting in joy in this great forest accompanied by tly brothers and Krishna ! (9) When thou art also o monarch mixing daily with blessed Brahmanns versed in the Vedas aud their branches thou hast little cause for sorrow (19) The history besides of the Naga Karkotaka of Damayanti of Nala and of that royal save Rituparan is destructive of evil t (11) And Otliou at trnfading Glory, tbus history, destructive of the influence of Kali is capable O king of comfortig persons like thee when they listen to It! (12) And reflecting upon tlie uncertainty (of success) of human exertion it behoveth thee 110t to joy or griere at prosperity or adversity's (13) Hav ok, listened to this history be comforted Ohing and yield not to brief It behoveth thee not Ogrtat kiug to pide 11 der calamity (14) Iudeed, men of self possession reflecting upon the caprice of destiny and the fruitleestless of exertion never sul fer theinselves to be depressed (15) 1 bey that will repeatedly recite this lugli bistory of Nala and they that will hear it 1ecited will never be touched by adversity (16 17) He that 1 stenetu to tu s old and excellent liistory bath all luis purposes crowned with success and without doubt obtaineth faine besides sons and grand sons and animals a bigla posz tion among men and health joy (18) And Oking, ibe peninsula of India is freguertly called in tne Parunas the 'I land of Jambu It is supposed to be the clotral disision of the storld there being sx other divissors † This Sloka does not occur in every text $ This Sloka also does not occur in every text ·72 NALOPÁXIIYAKA the fear also that thou entertainlst vir Some one skilled 10 dice will summon the I will for ouce dispel (19) O thou of invincible prowess I know th sience of dice in its entirety! I am gratified with tliee tale this lore...Ok son of hunt, I will tell it upto theé! Varshaupiyana contioued (20) king Yudhishthura then with a glad heart said uuto Brihadashwe illustrious on I desire to learn the scießce of dice frou thee! (21) The Rislit then sive his dice-lore unto the bigh souled son of Pandu and having gren it unto him that great ascetic went to the sacred waters of Ashauashira for a bath (22 23) And after Brihadashna had gone away Vudki shthira of firun vows heard from Brahmanans and ascetic tbat came to him from various directions and from places of pilgrunage and mouutasus and forests that Arjuna of ligh iptelli eace and capable of drawing the bow with his left hand was still enga ed in the susteres of ascetic penances living tipon ur alone (24) And be heard that the mighty armed Partha was engaged in such fierce asceticism that done else before him had ever been engaged 10 such penances (25) And Dhananjaya the son of Pritha engaged in ascetic austerities with regulated vots and fixed nind and observing the vots of perfect silence was he heard le tue blazing god of justice himself in his eabodied form (26) And O Ling (Yudhishthira) the son of Paadu bearing that hus dear brother Jaya the son of hunti was engaged in such asceti cistu in the great fcrest began to grieve for bunu (27) And with a heart burning in grief the eldest son of Pandu seeling consolation in that mighty forest lield converse with the Bralimanas possessel of various knowledge who were ining with him there Thus ends the seventy mnth Section in the Valopil hyána of the Vana Par a :

·Situ Chanta A SUCTION CCLXLII. (1) 'Yudhishtlura sasd Omighty sage, I do not so much grieve for myself or these my brothers or the loss of my kingdom as I do for this daughter of Drupada (2) When we were afflicted at the gatue of dice by those wiched souled ones it was huisbuå that delivered us Aud she was forci hly carried off from the forest ly Jayadratha (3) Hast thou cyct scen or heard of any chaste ant exalted lady that resembleth this daughter of Drupada? (4) Markandeya said - Listen OLsug lurw the exalted merit of chaste ladies O Yudhishthira was completely obtained by a princess named Savitri (56) There was a king among the Madras who was Virtuous and highly pious And lie always ministered unto the Brahmapas, and was high souled and firm 10 proinise And he was of subdued seases and given to sacrifices Aud he was the foremost of gkers and was able and beloved by both the citizeus and the rural population And the name of tbat lord of Lartu svas Ashwapati And he was t1 tent on the welfare of all beings (7) And that forg ving ( monarch ) of truthful Speech and subdued senses was without issue And when he got old he was strichen with grief at this And with the ubject of raising offspring ble observed rigid vows and began ta live upou frugal fare having recourse to the Brahmacharya mode of 31fe and restraid his sºuses (9) And that best of kings. (daily) offering ten thousand obtations to the fire recited na siras in honor of Saustri* and ate temperately at the sixth lour (10) Aud be passed erguteen years practis Itt), such sons They when the eighteen years were fall, Si tra was pleased (with him) (11) And Oling issu 1 * t's great delight in embodied forna from tlie Agnz hotra fire the goddess showed herself to that Ling cos ferring bona ske spike thiese words unto the monarch, (12, I lige been gratified Oking with thy Brahmacharya • Also called Gajal, the wife of Brahm. -T And intent on ·SATTTRI CHARITA practices thy purity and sell-totran100 observance of TORS 7d all thy odest us H sertation ! ,(13) Do thou O mighty hng Ishrapati ak for the boon that thou desires! I Thou ought borcier, by no mezas show any disegard for virtue -(14) Thereat Aslinapatı said It is with the desire of attaining virtue that I have been engaged in this task O goddess, may naay sous be born unto me worthy of irry race! (15) If thou art pleased with me goddess I ask for this boon The twice born obes bare assured me that teat inesit lieth in bavlog offspring 1 (16)-Salitri replied, ling Lavog already learnt this tby intention I had spokeu unto that Iord the Graud-sire about thy sons (17) Through the far our granted by the Sell weitc there simll speedily k born unto thec on carth a daughter of great energy (18) It behoveth thee vot to male Any repts Well pleased I tell thee this at the command of the Grand sic 1 (19) Várkandeya said Having accepted Sartri's words and said So besl /-the king agara gratified her and -a1day this happeu soon l-On Sarıerı vaniships away, the pronarch eutered luis own city (2022) And that hero began to fire in his kipgdom ruling his subjects righteously And when some time kad elasped that kigg Observaut of votre begat offspring on his eldest queen engaged to the practice of virtue And the bull of the Bharata race, the embroy in the womb of the princess of Málava increased take the lord of stars in the beasens during the lighted fort night And when the time came she brouglit forth a daughter furnished with lotus like eyes (23 24) And that best of monarchs joyfully performed the usual cereniomies on dret behalt And 18 she had beer bestowed with delight by the goddess Savrtrı by artue of the oblations offered in liquor of that goddess both her father and the Brahandas named her Si tra And the blog daughter grew uile unto Shree bersell in an embodied form (25 30) Aud indure time that damisel attained her julety And behold og that gracefut maden of slender waist and ample la ps and resembling golden image people thought we have received a god dess And overpowered by her energy none could wed that girl of eyes libe lotue leaves and possessed of a burning splendogo v tir ·SECTION CCLXLII. 75 ; *And It came to pass that once ou the occasion of ai parzia* saving fasted and bathed her head, she presented herself before the (fainily) deity and caused the Bráhmanas to ofler oblations with due rites to the sacrificial fire. And taking the flowers that had been offered to tLe god, tbat lady, beautiful as Shree hersell, vent to her high-souled sire, And haring reverenced the feet of her father, and offering him the flowers slae had brought, that maiden of exceeding grace, with joined hands stood at the side of the king And seeing his own daughter resembling a celestial damsel arrh ed at puberty, and unsought by people, tlie kiug became sad (31) And the king said, --Daughter, the time for bestowing thee is come! Vet none asketh me. Do thou (therefore) thyself seek for husband equal to thee in qualities (37) That person who may be desired by thee should be notified to mne by thee. Do thou choose for thy husband as thou listest. I shall bestow thee with deliberation (33) Do thou, O auspicious ore, 1Isten to me as I tell thee the words which I heard recited by the twice-born ones (34) The "father that doth not bestow his daughter cometh by disgrace And the husband tuat knoweth not his wife in her scason meetetla with disgrace. And the son that dath not protect his mother when her husband is dead, also suffereth disgrace (35) Hearing these words of mine, do thou engage thyself in search of a litsband. Da thou act 10 such a way that we may not be çeasured by the gods - (36) MArkandeya said, 'Having said these words to his daughter and his old counsellors, he castructed the attende ants to follow her, saying, -Go' (37) Therat, bashfully bowing down unto her fater's feet, the meel mad went out without hesitation, int corupliance with the fords of ler sire. (38) And ascending a golden car, she went to the delightful asylums of the royal sages, nccompal ned by her fatiier's aged counsellore (39) There, O son, worshipping the feet of the aged ones, she gradually began to roam over all the woods (40): Thus the king's daughter distributing wenlth it all wered regious, ranged the various places belonging to the foremost of the twice-born obes,” Thus ends the two hundred and minenty-second Section in th Privata.mábátnya of the Vava Parva. A holy day festivali generally, some ausplcious fuper day.T.

·541779174 SectiOx CCI,S1.11). (1.3) Matkamera moniinil.-' in or seeasion, o Metala, sicut et litig.thie 3d of the die liv«, *14c! * Narails in the 1st cli« ctt, mer in Comic:*** tinn, Svitri, rannanich lry tle kir; '- (TAlfow!!os, camin ker lathiet ** alkal afiet lasite suited faticxi« 120ml tegi 14 Wed cylumns, (3) med loding let fallist rated with Xarada. Atc frorshipped the lect of both lige prin carta de beat, (+) And Sarada then wit..Whitbier had this this dar:1147 pouc? And, Oking. #lence als dnt stie come Why n'so doi tine not Irstom ter ou a fulan.. morrikat be bath nine al tie nae of puberty ? (5) Adhitapati #patcted, saying--Surely, it tras on thifa lety bus forming that had leon sent, and she returneth now (fron lice sncb). 1th, Oceksttal kare, liden, even froin het, as to the budynd he lonta chosen berelli (6) "Markandeya continnel. -Then that blesseri maid, coromanded liv her father with the worde. -Adal arty!king in detail, -egarded those words of her sire ns if they were those of n god, and apolc urtoliin tlius, 17) There was, amongst the Sun 24, n virtuous Kshatriya king known as the name of Dyrmatsena Irul it came to pass that in course of tinc lic became blindl. (8) In that Llinel Ring pase«ced] of wisatou hnd an only son. And it so luzapened that an oll eneiny dwelling in the vicinity, taking adianta e of the Ling's mislıp, deprived him of his lingdon. (9) And thereupon the monarch, accompanied hr bis wile berring a child on her treast, rent into their rods And finuing retired into the forest, be adopted great comes and began to practice :etic aus'erities. (10) And his son, born in the city, began le gros in the bermitage. That youth, fit to be my hushand, I have accepted in my herrt for my lord I (11) At these trords of liers, Nárada said,-Alas, O ling. Siritif bath comhi'tted a great miong, since, not knowing, she hath accepted for her lord this Satyavat of excellent qualities! (12) His father speeketh the truth and his mother also is truthful in ber speech And it is for this that the Brabuanas late nimed the son Satya art (13) In his childhood be took great delight in horses, and tused to inake horees of chy. Ard he used also + The truthful-T, ·SecTION CCLXLIII 77 to draw pictures of horses And for this that youth is sontetimes called by the name of Chitráshwa *(14) The king then asked And as prince Satyavat, who is de oted to lus father endued with energy and intelligence and forgiveness aud courage - (15) Narada replied saying - In energy Satyas nt is like unto the Sun and in wisdoni like unto Brihaspati ? Aud lie is brase like unto the lord of the celestials and forgiving lhe unto the Luth herself 1- (16) Ashwa pati then said --And is the prince Satyavat liberalin gifts and devoted to the Brahma11247 Is he handsome and magnanimous and lovely to behold?- (17) Närada caid-In bestowal of gifts according to his power the mighty son of Dyumatsena is like upto Sankrittsson Rantideva In truthfulness of speech and devotion U1to Bräkmanas he is lhe Shibi the son of Usluuar (18) And he is magnanimous like Yayátt and berutiini lile tie Moon And in beauty of person he is like either of the thin Ashwilis (10) A d with senses under control he is meeh and brave and truthful And tvith pas sions in subjection he is devoted to his friends and free from 11&lice and modest and patient (?)) Iudeed briefly speaking, they that are possessed of great ascetic merit and are of exalted character say that he is always correct 13 bis con duct and that bonor is firmly seated on his brow - (21) Hearing this Asli wapati said-O reverend sage thou tellest mne tant he is possessel of every virtue ! Do thout now tell mne lus defects of indeed he hath any (22) Nárads thien said --He hath one only defect that hath overwhelmed all virtues of bis! That defect is incapable ofbeing conquered by even the greatest efforts (23) He liath only one defect and 10 other Within a year from this day, Satyavat ei dued with a short life will cost off his body 1- (24) Hearing tliese words of the snge the long sud - Come O Savitri go thou hud choose quother for thy lord, o beautiful daunsel That one great defect (11 tlus youth) existetle cosering all his nierits (25) nie uiltstrious Nzrada fionored by even trie gods sayeth that Satyavat will have to cast off his body Thithin a year his days bring numbered 1- (26) At these Yords of her fatlier Savitri Said The die ca fall but once a daughter can be given assay but once and once oily can a person say Im & arcay! These three thrugs can take place only ouce ! (27) Iudeed with a lifc short or long possess · Ollint 1 s 1 otsis ·78 SAVITRI CHARITY, ed of virtues or dereft of them, I haveitor once, selected my hushaud. Twice I shall not sclect. (38) Having first settled a thing mentally, it is expressed in words, and theu it is carri. ed out into practice. Of this my mind is an example – (29) Nárada then said, best of men, the beart of thy daughter Såvitt wavereta not! It is not possible by any means to take fier swerve from this path of virtue! (30) In 110 other person are those virtues that dwell in Satyavat. The bestowal ol tliy daughter, therefore, is approved by of me ! (31) The king said,What thou hast said, O illustrious one, should never he disobeyed, for thy words are true; And I sball act as thou hast, since thou art my preceptor 1- (32) Nárada said, -May the bestowel of thy daughter Sávitrf be atteuded with ptace; I shall now depart. Blessed be all of ye ! (33) "Márkandeya continued - Having said this, Nárada rose up ioto the sky gud went to heaven. On the other hand, the king begau to make preparations for his daughter's wedding Thus ends the two hundred and ninety-third Section in the Pativrata-mábatmya of the Vana Parva Av SECTION COLXLIV. (1) "Mørkandeya said, ---Having pondered over these words (of Nárada) about his daughter's marriage, the king began to make arrangements about the nuptials (2) And summoning all the old Brabravas, and Rituzjas togetber with the priests, he set out with his daughter on an auspicious day, (3) And arriving at the asylum of Dyumatsen in the sacred forest, the king approached the royal sage on foot, accompanised by the twice born ones. (4) And there he beheld the band monarch of great wisdom seated on a cushion of Kresha grass spread under a Sala tree. (5) And after daly reverencing the royal sage, the king in an humble speech Introduced himself. (5) Thereupon, offering him the Arghya, a seat, and a con, the monarch asked his royal guest - Wherfore is this visit ? (7) Thus addressed, the king disclosed everything about luis intentions and purpose with referesce to Satyavat, (8) And Ashtrapati said, royal y ·SECTION CCLLXIV, 79 sage, this beautiful girl is my daughter named Savitr! O thou tersed 11 morality do thou agreeabley to the customs of our order take her from me as thy daughter in lau! (9) Hear ing these words Dyumatsena sud-Depiled of kingdot and taking up our abode 111 the woods, we are engaged in the practice of virtue as ascetics with regulated lives Unworthy of A forest life liow will thy daughter fiting in the syſvau asylum bear this fiardslup ? (10) Asliwapati sadı, -When iny daughter kroneth as well as inyself that happiness and misery come and go (without either being stationary), such words as these are not fit to be used towards one like me! O king I have come hither baving made up my mind! (11) I have bowed to thee from friendship it behoveth th-e not therefore to destroy any liope! It behoveth thee not also to disregard ne who ioved by love have come to tliee (12) Thou art my equal and fit for su alliance with me indeed, I am thy equal and fit for an alliance with thee I Do thou, tlierefore, accept my daughter for thy daughter in law and the wife of the good Satyavat (13) Hearing these words, Dyntintsena said, --L'ormetly I had desired an alliance with thee But I besitàted being subsequently deprived of my kingdon (14) Let this wish therefore that I had formerly entertalued be accomplished this very day Thou art rudeed, a welcome guest to inel- &S (15) Then summoning all the trvice bara oues residlag in the hermitages of that forest, the two kings caused the itotou to take place with due rites (16) Ind having bestow ed his daughter with suitable robes and ornatlients, Ashwapati went bach to his abode 111 great joy (17) And Satyavat liaving obtained a wife possessed of every accomplishment became lughly glad, while she also rejoiced exceedingly upon 1171 ing gained the husband After her own heart (18) And wlien her father bad departed she put off all her ornaments and clad herself in barks and clothes dyed in red (19) And by fier services auri virtues fier tenderness and self deuial and by het agreeable offices unto all, she pleased everybody (20) And she gratiſed her mother in law by attcading to her person and by coveriøg her with robes and credients And she gratified her father in lawy by worshipping laun as a god and controlling lier speech (21) And she pleased lier lusband by her lioned speeeches her shill to elery kind of woth, tlac erenness of lier temper, and by the indications of ·80 SAI TXCUARITI lier toue in stivale (32) anithi O Mirata, niin the sy'um of thov nionduelleit of the fact the same miler some time a prachu auriu "aushirities (13) 13'tetic words poken by rada trere fyty ut tight and dav is the mint of the kerrostal Stiftet" F 1 hue cudu ile tho hudrel and ninety lotnih con 111 the Patiryat mühitmyn of the Vont l'arts SrCTION CCLXLVI 15 (1) "Varkaudeya said, 'At lengtis, o krug after a Otig time lind passed anny, the bour that halben oppornited for the death of Siya at arrived And as the words that tuul been spoken lis rada teie eset present in the inind of Sssstri, wlie had counted the days as they passou (3) Adid having ascertained tliat her husband would die ou the lourth day following the dum-el fasted day and aght, observing the Inntir son (+) And hering of her low, the king lccime exceedingly sorty Rod tising up soo bed Savitri and said these words -- (5) This son that thout bast begun to obserse O daughter of Ling, is exocedugls hnrd, for it is extremels difficult to fast for three wghts to gether I (6) And bearing these worels, Sáritt and Thoa pcedst not be sorry, O father I This sow I shall be able to observe ! I have for certain undertaler this task with perse and perseverance is the cause of the successful observance of OTV (7) Avd having listened to her, Dyamatsena said I can by no means say into thee, Do you break thy doo, One like me should, on the contrary wy, Do thou complete thy ro. I-(8) And having said this to her, the higu minded Vyumatsena stopped And SA it! continuing to fast began to look (lead) {like 3 wooden doit (9) Aod, o lull of the Bharata race thioking that her lius baud would die on the morrow, the woe stricken Såvitri, Obsors in a fast, spent that uight in extrenie aux utsh (10) And when the sun had rieen about a couple of hand Savitri tarakiag vithiu her off Today is that day,--insbed her morming tiles and offered oblations to the flaming fire (11; And boring down into the aged Bråbmanas and her father-in 17ty, and mother in las she stao 1 before them with joined hands concentrating her senses (12) And for the vernoct 1 ·SECTOR CCLXIV . welfare of Savitri, sill the auctiny dwells in that humpallapk. uttered the auspicious relictis tilat #hr #mla revet enfi widowloor! (13) And Hiviti mord in crorenjilatini accepted all thoe words of tim qwrica, 11H4otally sayilik, mas So beat/(14) An king's dauylum, tflersinly on this was words of Naraila, irnialna 1, #xfacilny, thi films stoties 11011cnt. (15) T141, Ort of the Batatan, will polud, fit father-in-Inw anel mother-in-lavi ku14 llits Wome with the prinlegg ecated in a conri, (10) Thus faut ab 111* vow as prescritrd. The time for thy som di 11401 www mullyrt therefore do thou what to juopot! (17) The *t hvitet srid.Now that I liave coinpicted the mirrorpil www, I will eat when the sun goes down lives this is only foll'n toily and this my vow - (18) Markandeya contim,'Aut mies hit tiwt I spoken thus about her aliral, Halyavat, trikin, 1.18 RXH HD his shoulders fat ontt for the worln (19) 11 mithiin, Savitri said unto her frushind,-It **lurvetli the 110 l" y, atone! I will accompany thee I cannot Ixent to ko mpanied from thee 1—(20) Ilearing theme worl4 of hers. Satyavat said.Thou last never before repaired to the forest Ando lady, the forest paths are liarıl to pass ! Besides, tlou hant been reduced by fast on account of thy vow How wouldst thou, therefore, be able to walk on foot ? (21) Tlus ad dressed, Shuttrf said, I do not feel langour because of the fast, nor do I feel exhaustion And I have made up my inind It behoveth thee not, therefore, to prevent me! (22) At this, Satyayat said --If thou desirest to go, I will gratify that desire of thine Do thon, however, take the per. mission of my parents, so that I may be guilty of no fault !-- (23) "Markaudeya continued, --Tbus addressed by ber lord, Savitrt of high otvs saluted her father-in-law and mother-in-law and addressed them, saying, “This my hus. band goeth to the forest for procuring fruits. (24) Permit. ted by my revered lady-mother and father-in-law. I will ac. company him, Por today I cannot bear to be separated from him. (25) Thy son goeth out for the sake of the sacrificiat fire and for his revered superiors He ought not, therefore, to be dissuaded. Indeed he could be dissuaded if le veut it to the forest on any other errand (26) Do je not prevent me to go.

·SÁTTTHI CHANITA I will go into in teet mith bin. It iq a filtis less iban a year that I have 13*+ CON Oʻll of the neyitim. Islet, I am extreme. ly desirous a Wholding the blossoming role kv-(27) 11er. ing the monils, Dyruoans said.--Since Savitrt hath excom 1xstopred lrg lier father as my daughter-in-law, I do not te. Incmber that slie liath ever spoken ang lord: concuias a Iouest, (28) Le my daughter in-law, therefore, fare her will in thila matter. Do thou, foreles, Odtugliter, act in such a way that Satyavat's work isy so be neglected - (29) MAILandeya continued.-' Having received tuc permission of both, ile illustrious Savitri, departed with fiet Jord, in seming, smiles although her bicart was tacked with griel. (30) Antliat lady of large cyes went 01. xckolding picturesque and deliglittu noals inhabitert by swara nof peacocks. (31) And Sitarat strectly said unto Savitti, Behold these tiers of seed currents and these excellent trecs decked suh flowers 1 (32) But the faultices Series continued to match her lord In all his moods, and recollecting the words of the celestial cage, slie considered her husband as atrendy dead, (33) And with lieart cleft in tvain, that damsel, replying to her lord, softly followed him expecting that hont, t'" Thus ends tlic two hundred and ninety-fifth Section in the Patlvrata-rnähâtınja of the Van Persa. + SFCTION CCLXTVI. (1) "MArkandeya said, "The powerful Satyavat then, accoinpadied by his wife, plucked bruits and filled his wallet with them Apd he then began to fell branches of trees. (2) And as he was bewing them, he began to perspire, And in concequence of that exercise his lead began to ache. And amicted with toil, he approached his beloved wife, and * The word in the original is Naga, lit, anything immor able hence a bill or a tree, The Burdwan Pundit take it to filean a huli. The adjective pushpafan loterer, would point other way, # The meaolug is tiirt Siviert's heart being divided into two parts, with one of these she beld converse with bet lusband, and with the other thought of the approacbing bour of his death.-T, 4 ·SECTION CCLXİ, VI. 33 addressed her, saying,~(3) O Savitrl, owing to this hard exercise thy head acheth, and all my linius aud my heart also are afflicted sorely! o tlou of restraiged speech, I think myself unwell. (4) I feel as if my head is being pierced with numerous darts Therefore, O auspicrous lady. I wish to sleep, for I have uot the power to stand. (5) Hearing these words, Savitrt quickly advanciug, approached her hus. band, and sat dowu upon the ground, placing his head upon her lap (6) And that helpless lady, thinking of Nárada's words began to calculate the appointed ) division of the day, the hour, and the moment The next moment she saw a person clad in red attire, his head decked with a -diaden, and his body was of large proportions and effulgent as the sun (8) And he was of a darkish hue, and red eyes, carried a doose in his haud, and was dreadful to behold. And he was standing beside Satyavat and was steadfastly gazing at him. (9) And seeing him, Sávitrt gently placed her husband's head on the ground, and rising, suddenly, with a treinbling heart, spake these words in distressful accents. (10) Seeing this thy superhuman foru, I take thee to be a deity. If thou will, tell me, O chief of the gods, who thou - art and what also thou intendst to do-(11) Thereat Yama replied, -- Såvitrt, thou art ever devoted to thy husband, and thou art also endued with ascetic xerit. It is for tliis reasou that I hold conversation with thee Do thou, o auspicious one, know me fot l'ana (12) This tuy ford Satyavat, the son of a king, bath his days run out. I shall. therefore, take him away binding him in this noose. Know this to be uny errand ! (13) At these words Sávitrı said, I had heard that thy emissaries come to take away mortals, O worsbipfiil oue ! Why then, O lord, hast thou come in person?' is (14) Märkandeya continued,Thus addressed by her, the illustrious lord of Putrus, witli a view to oblige her, began to uufold truly all about his intentions. (15) And Vama said, This prince is endued with virtures and beauty of person, and is a sea of accomplishments. He deservetb not to be borue away by niy emissaries Tberesore it is that I have come personally, (16) Saying this, Yana by main force pulled out of the body of Satyavat, & person of the measure of the thumb, bound In zoose aud completely under subjection. (17) And oben Satyavat's life had thus been ·SAVITRI CHARITA. talea out, the body deprived of hrcatli, and shorn in lustre, and destiluta of inotion brcauic udsglutly to Irhold (18) And liudint, Satyas at s cital essence Yatna procecled in a outhetly directlon Thereupon, with heut orer whelmed in grief, the cxalted SAtrtrt, eser devoted to her lord and crowned with success iu respect of her vows, legau to follotr Yatra (19) And at this, Yama said, Desist. O Savitrt I Go back, and perform the funeral obsequies of thay lord! Thou art freed from all thy obligations to thy lord Thou hast come as far as it is possible to come ~(20) Savitri replied,- Whither muy husband is being carried, or whither be goeth of his own accord, I wul follos bim thither. This is the eternal custom (21) By virtue of niy asceticism, of wy regard for my superiors of any affectiou for my lord, of 1933 vbservance of sons, as well as of thy favour,'nıy course is unimpeded (22) It bath been declared by wise uuen endued with true knowledge that by walking only seven paces with another, one contractetb a friendship with one's companiou $ Keeping that friendship (which I have con tracted with thee) in view, I shall speak to thee something Do thou listen to it (23) They that have bot their souls under control acquire no merit by leading the four successive podes of life, wh!, --celebacy with study, dopesticity, retire went into the woods, and renunciation of the world That which is called religious metit is said to consist of true Loow ledge 'The wise therefore, have declared religous went to be the foremost of all tlings, and not the passage through the four successive tiodes (24) By practising the duties of eveu one of these four modes agreeably to the directions of the wise we have attained to true merit, and therefore, we do not desire the second or the third node, tim, celebacy with study reunciation It is for this again that the wise have declared religious merit to be the foremost of all things'$ In the orginal Pruna nit life or rather something in consequence of which he is sustained $ The brevity of the original can scarcely be exhibited 18 translation In the original the expression is, Saptapadanı martran, 1 & friendship as seota paced -T $ These two slokzs are difficult to understand and are altuost lu the arture of enigt33 But for the nid I bare derived trom Nhakantka, I could never bare understood the measing ·+5 ŠECTON SRCTON CCLXLVI (25) Hearing these words of lers, Vama said, -Do thou desist ! I have been pleased with these words of thine couched in proper letters and accents, and based on reason. Do thou ask for a boon ! Except the life of thy husband,- thou of faultless featues, I will bestwow on thee aby bood that thou mayst solicit ! (26) Hearing these words, Savitat said, Deprived of bis kingdom and bereft also of sight, my father in-law leadeth a life of retirement in our syivan asylum. Let that king through thy favor attain his eye-sight, and become strong like either fire or the Sun (27) Vama said, -0 thou of faultless features, I grant thee this boon! It will even be as thou hast said I It seems that thou art fatigued vith thy journey. Do thou desist, therefore, and return ! Suffer not thyself to be weary any longer ! (28) Savitri said,--Vhat teariness can I feel in the presence of my hus. band? The lot that is buy husband's is certainly tine also. Anaimarantah means, as usual, persons not having their souls under control. By Dharman in the first line is meant the duties of domesticity ; by Vasant, dwelling in the preceptor's abode in celebacy and study, ie the Brahmacharya mode of life ; by Parishraman, or, as some texts read. Pradtshrayas, - renunciation of the world, e Sannyāsam In the second line Dharnan means true religious merit, and Pijndnam (the word, however, occurs in the fourth case) is meant true knowledge. Tanmagan in the second line of second Shloka means "that path": & the path of true knowledge ; and dwillyam and initiam in the last half of the last fine, wean the second and the third of the uodes of life as enumerated in the first ball of the first line of the first shloka. It is needless to say that for Vane (in the locative case) I read Vanan (in the accusative), although iſ the locative is accepted, thred, apd not four, modes of life would be spokes of, without the meaning being at all affected Nilakantha very ingeniously points out the connection of this speech with Sávitri's own position. What sie says in effect to Yama is that is she has attained to the path of true knowledge by leading a life of domesticity, the king of the Pitris should not sever her from "ber busband and thus impede ber 19 the acquisition of religi." ous uerit by pointing out to her some other wode of life in the absence of her lord. It should be replarked that almost all the vernacular translators, the Burdwan Pundits included, kare failed to understand the passage correctly.-7. 7 ·$6 SAVITRI CHARITA whither thou cartiest my husband thither will I also repair chiel of the celestials do thou again listen to ine (29) Even A single interview with the pious is highly desirable / friend ship with them is still more so And intercourse with the Virtaous can der er be fruitless Therefore ose should live in the company of the righteous (30) Yams said,These Frords that thou hast spoken, so fratight with useful instruction, delight the heart and enhance the wisdom of even the learned Therefore, O lady, solicit thout a second boon, except the life of Satyavas -Savittı said, -Souretime before, my wise and intelligent father in law syas deprived of his kingdom May that wonach regala luis kingdom And may that superior of mine neter renounce his duties 1 Even tlus is the second boon that I solicit (32) Then Yamg said The king shalt soon regain his kingdom Nor shall be ever fall off from his duties Thus O daughter of a king, hare 1 fulfilled thy desire Do thott now desist! Return ! Do not take any future trouble -(33) Sáriut said Thou bast restrained all creatures by thy decrees and it is by thy decrees that thou takest them away not according to thy will Yana / Do thou listen to the words that I say I (34) The eternal duty of the good towards all creatures is never to injure them 10 thought word, and deed but to bear them fore and give them their due As regards this world, everything here Is like this (husband of mine) Men are destitute of both devotion and skill The good however stoty mercy eten to their foes when these seek their protection (36) 181113 said As water to the thirsty coul so are these words uttered by thee to inę ! Therefore do thou O fair lady, if thou will nce again ask for any boon except Satyavan s lile - (37) AL these words Savitri replied ---That lord of earth, my father, As without sous That he may have an hundred sons begotten of his loins so that his line may be perpetuated is the third boon I would ask of thee (38) Yania said Thy sire, O auspicioue lady sball otain an hundred illustrious sons who will perpetuate and lucrease their father s race! Now, O daughter of a Ling thou hast obtained thy wish Do thou desist! Thou hast come far enough (39) Savitrs said - Staylog by the side of my husband I am not conscious of the. length of the way I have walked Indeed my mind rusbeth One that goverus by ordinances of decrees.--T ·SECTION CCLXLVI 87 to yet a longer way off Do thou again, as thou goest on, listen to the words that I will presently utter (40) Thou art the powerful son of Vivastat It is for this that thou art called Vawaswat by the vise And lord, since thou dealest out equal law unto all created things thou hast been designated the lord of justice ! (41) One reposeth not even in one s owli self the confidence that one doth in the righteous Therefore every one wisheth particularly for intimacy with the righteouts (47) It is goodness of heart alone that in spireth the confidence of all creatures And it is for thus that people rely particularly on the righteous (43) And liearing these words Yama shid -The words that thou utterest O Yair lady I liave not heard from any one save thee I am bighly pleased with this speech of thine Except the life of Satyaynt solicit thou therefore a fourth boon and theit go ty Way !-(44) Savitri then said--Born of me and of Satyavat s tous begotten by both of us let there be a century of sons possessed of strength and prowes and capable of perpetuating our race ! Even this is the fourth boon that I would beg of thee 1-(45) Heariug these words of hers, Yama replied, Thou shalt O lady obta n a century of sons, possessed of strength and prowess and causing thee great delight O daughter of a king let no more weariness be thine! Do thou desist! Thou hast already come too far (46) Thus addressed Såvitrt said They that are righteous always practise eterval morality! And the communion of the pious with the pious is i ever fruitless 1 Nor is there any danger to the pious from those that are prous (47) And verily it is the righteous who hy their truth make the sun more in the heaven And it is tiie rigliteous that support the eartlı by their austeritics! And O king it is the righteous upon whom both the past and the future depend / Therefore they that are righteous are never cheerless in the company of the righteous (48) Arowing this to be the eternal practice of the good and nguteous they that are righteous continue to do good to others without expecting any benefit in return (49) A good office is never thrown away on the good and stuous Meither interest nor dignity sufferetli any injury by sucli au act And since stich cocduct erer ndheres to the righteous the righteous ofteu become the protectors of all (50) Hearing these words of hers, Vama replied The inore thou utterest sach speeches tbat are pregbant with great ·88 SATTTRI CHARITA, . import, lull of bonied phrases, instinct with inorality, and Agreeable to 'mind, the more is the respect tbat 1 feel for thee? O thou that art so devoted to thy lord, ask for some incomparable boon! (15) Thus addressed, Savitri said, O bestower of honours, the boon thou hast altcndy girenme is incapable of accomplishment without uuion with my husband. Therefore, among other boons, I ask for this, inay this Satyavat be restored to life? Deprired of 129 kusbaud, I am as one dead ! (53) Vithout my husband, I do not wish for happiness. Without my husband, I do not wish for beaven itself. Without'my husband I do not wish for pros perity. Without my husband I cannot make up my önind to live ! (53) Thou thyself last bestowed ou mc tuc boori, namely, of a century of sons; yet thou takest away tuy husband I I ask for tbis boon --May Satyavat be restored to life for by that thy words trill be made true...' (54) Márkandeya continued, -'Thereupon saying,-- So be it,-Vivswat's son, Yama, the dispenser of justice, un. tied his noose, and with cheerful heart said these words to Savitri.(55) Thus, o nuspicious and chaste lady, is thy husband freed by me, Thou wilt be able to take him back free from disease. And he will attain to success. (56) And along with thee, he will attain a life of four bundred years And celebrating sacrifices with due rites, he will achieve great fame in this world. (57-58) And upon thee Satyavat will also beget a century of sons. And these Kshatriayas trith their sons and grandsons will all be kings, and will always be famousin connection with thy name And thy father also will beget an hundred sons on thy mother Målavi. And under the name of the Malavas, thy Kshatriya brothers, resembling the celestials, will be widely known along with their sops and daughters (--(60) And having bestowed these boops on Savitri acd having thus made her desist, the lord of the Patris went to his own abode. (61) And having obtained her lord. Såvitrí, after Yama had gone away, went back to the spot where her husband's ash coloured corpse lay. (62) And seeing her lord on the ground, she approached him, and taking hold of him, she placed his head on her lap and herseli sat down on the ground. (63) Ther Satyavat regaited his consciousness, and affectionately eyeing Såvitrí again and Igau, like one come home after a sojourn in a strange land, 1 ·SECTION CCLXLVI. 89 he addressed her thus,- (64) Alas, I have slept long 1. Wherefore didst thou not awake me? And where is that same sable person that was dragging me away?- (65) At these words of his, Savitrt said, --Thou hast, O bull among men, slept long on my lap ! That restrainer of creatures, the worshipful Yama hath gone away. (66) Thou art refreshed, O blessed one, and sleep hath forsaken thee, O son of a king! If thou art able, rise thou up! Behold, the night is deep 1 (67) "Márkandeya continued.-'Having regained consciousness, Satyavat rose up like one who bad enjoyed a street sleep, and seeing every side covered with woods, said,- (68) Ogirl of slender waist, I came with thee for procuriog fruits, Then while I was cutting wood. I felt a pain in my head. (69) And on account of that intense pain about my hend I was unable to stand for any length of time, and there. lore, I lay on thy lap and slept All this, O auspicious lady, I remember (70) Then, as thou didst embrace me, sleep stole away iny senses. I then saw that it was dark all around. In the midst of it I saw a persou of exceeding effalgence. (71) If thou kuotvest everythiog, do thou then o girl of slender waist, tell me whether what I saw was only a dream or a reality - (72) Thereupon, Savitri addressed hun, sayiog, --The night deepens , I shall, O prince, ralate everything tinto thee on the morrow, (73) Arise, arise way good betide thee! And, Othou of excellent vows, come and behold thy parents I The sun hath set a long while ago and the night deepens (74) These rangers of the niglit, having frightful volces, are walking about 10 glee And sounds are heard, proceeding from the depizens of the forest treading throgh the woods (75) These terrible shrieks of jackals that are issuing from the south and the east make my heart trenuble (10 fear) 1- (76) Satyavat then said, --Cosered with deep darkness, the wilderness bath worn a dreadful aspect. Thou wilt, therefore, uot be able to discern the tract, and consequently wilt not be able to go 14 (77) Then Sávittt repli. 'ed-In consequence of a confiagration having taken place in the forest today a whitbered tree standeth aflape, and the flanies being stirred by the wird are discerned now and then, (78) I shall fetch some fire and light these faggots around, Do thout dispel all anxiety. (79) I vill do all (this) it thou dorest not go, for I find thee unwell. Nor wilt thou be able to ·88 SAVITRI CHARITA, import, full of 'honied phrases. instinct with morality, and agreeable to mind, the more is the respect that I feel for thee? O thou that art so devoted to thy lord, ask for some incomparable boon! (15) Thus addressed, Savitri said, O bestower of honours, the boon thou hast already given. me is incapable of accomplishment without uvion with toy husband. Therefore, among other boons, I ask for this, may this Satyavat be restored to life? Deprived of my husband, 1 am as one dead ! (53) Without any husbind, I do not wish for happiness. Without my husband, I do not wish for heaven itself. Without'my husband I do not wish for prosperity. Without my husband I cannot make up my inind to live i (53) Thou thyself Last bestowed on me the boou, namely, of a century of sons; yet thou takest away my - husband 1 I ask for this boon,--day Satyarat be restored to lilc, for by that thy words will be made true.- (54) Márkandeya continued, -"Thereupon saying,-- So be it,-Viyswat's son, Yama, the dispenser of justice, 'un. tied his noose, and with chectful heart said these words to Savitri..-(55) Thus, O auspicious and chaste lady, is thy husband freed by me. Thou wilt be able to take him back frec from disease. And lie will attain to success. (56) And along with thee, he will attain a life of four hundred years. And celebrating sacrifices with due sites, he will achieve great tame in this world. (57-58) And upon thee Satyavat will also beget a century of sons And these Kshatriacas vith their sons and grandsons will all be kings, and will always be famous in connection with thy name. And thy father also will beget an bundred cons on thy mother Malavi. And under the Aanne of the Malaras, thy Kshatriya brothers, rescuibling the celestials, will be widely known plong with their sous ead daughters (60) And laricg lestored these boons on Saritrí ncd having thus made her desist, the lord of tlic Pitri's Fent to his own abode. (61) And having obtained ber ford, Sariuſ, after Yama bad gone away, trent back to the spot where her husband's asl coloured corpse lay. (62) And occa for her lad on the ground, she approached him, and takip hald of him, she place I his tead on her lap and betrell sat *** od the proand. (63) Thea Satyavat regaiosd his corkiatry, en sfeclosately egcing Shirt again ex 77019, like bese cotne bome alzer a sojourn is a strappe laul, ·SECTION CCLXLVI. 89 he addressed her thus,- (64) Alas, I have slept long I - Wherefore didst thou not awake me? And where is that sane sable person that was dragging me away?- (65) At these words of his, Savitrt said, --Thou hast, O bull among men, slept long on my lap! That restrainer of creatures, the Worshipful Yama hath gone away. (66) Thou art refreshed, O blessed one, and sleep hath forsaken thee, O son of a king! It thou art able, rise thou up! Behold, the night is deep 1 (67) "Márkandeya continued.-'Having regained consciousness, Satyavat rose up like one who had enjoyed a Siveet sleep, and seeing every side covered with woods, said, - (68) O girl of slender waist, I came with thee for procuring fruits, Then while I was cutting wood I felt a pain in my head. (69) And on account of that intense pain about my Jiend I was unable to stand for any length of time, and therelore, I lay on thy lap and slept All this, O auspicious lady, I remember (70) Then, as thou didst embrace me, sleep stole away iny senses. I then saw that it was dark all around. Iu the midst of it I saw a person of exceeding effulgence. (71) If thou huowest everything, do thou then o girl of slender waist, tell me whether what I saw was only a dream or a reality 1- (72) Thereupon, Sâvilrt addressed hun, sayivg.-The night deepens , I shall, O prince, ralate everything unto tbee on the morrow (73) Arise, arise may good betide thee ! And, thou of excellent vors, come and behold thy parents! The sun hath set a long while ago and the night decpens. (74) These rangers of the uglit, having frightful "yolces, are walking about iu glee. And sounds are heard, proceeding from the denizens of the forest treadıog throgh the woods (75) These terrible shrieks of jackals that are issuing from the south and the east make my heart trenuble (10 fear) - (76) Satyavat theu said, --Covered with deep darkness, the wilderness hath vorn a dreadful aspect. Thou wilt, therefore, uot be able to discern the tract, and conse. quently wilt not be able to go - (77) Then Sávilrt repliled-ia consequence of a conflagration having takes place in the forest today a whithered tree standeth afane, and the flames being stirred by the wird are discerned now and then. (78) I shall fetch some fire and light these faggots around. Do thou dispel all anxiety, (79) I will do all (this) it thou darest not go, for I find thee untell. Nor wilt thou be able to ·96 SAVITRI CHARITA. descover the has through lurs forest caseloped 13 dakoess. (80) Tomorrot #hen the words become visible tre vill go bence, if throu please ! 11 vpless one, it is thy much the shall pass this night crea here, (81) Ar tlicse vords of hers Salyavat replied, The pain in my licad 19 off, and I feel well in my limbs With thy favour, I wish to bcholl my lattier and mother (82) Nerer before did I relurn to the hermitage after the proper time had passed away Even before It is twilight my mother contineth nie witlun the asylum (83) Eren 1 hen I come out duriog the day, oly parents become anxious on my account, and my father searchelb for me to. gether with all the inhabitants of the sytran asylums (84) Before this moved by deep grief my father and mother lad rebuled ine mapy a time and often saying Thou comes ha ing tarried long! (85) I am tallog of the pass they hare today come to on my account for, surely, great grief will be theirs when they miss me (86) One night before this the old couple, loring me dearly, tept from dcep Sorrow and said unto me, (87) Deprt ed of thee, O son we cannot Ile for rent montent ! As long as thou Inest, so long, surely we also will lite' (88) Chou art the crutch of these blind ones on thee doth perpetuity of our race depen: * On thee also depend our funeral cale or fume and cur de scendants' (89) Vy mother is old and my father also is so I am surely their qutch If they see me not in the mught, what, oh, will be their plight' I hate that slumber of mide for the sake of which my unoffending mother and my father hare both been in trouble and I myself also placed as I am in such rending distress (90-92) Without my father and mother, I cannot bear to live It is certain that by this time my blind fathet, hus mind disconsolate with grief is asking every one of the inhabitants of the hermitage about me! I do pot O fair girl gttere so much for myeelf as I do for tuy sure, and for my real mother crer obedient to her lord Surely, they will be afflicted with extreme anguish on account of me (93) I hold my life so long a they hva And I know that they should be taiptained by me and that I should do only. what is agreeable to them I (94) "Mardanieya continued -Having card this that virtuous youth who loved and revered his parents afflicted with grief held up his arms and began to lament in acceats ·SECTION CCLXLVI. 91 of woe. (95) .And seèing her lord overwhelmed with sorrow, the virtuous Savitri wiped away the teats from hih eyes and said, -(96) If I kate observed austerities, and have given away in charity, and have performed sacrifice, may this night be for the good of my father in-law, mother. -law and husbud! (97) I do not remember having sold a siugie falsehood, even in jest. Let my father-lo-law nud mother-in-law bold their lives by virtue of that truth - (98.99) Satyavat said, -I long for the sight of my father and mother 1 Therefore, O Savitri, proceed without delay. O beautiful damsel, I sweat hy my own self that if I find any evil to have befallen my father and mother, I will not live. If thou hast any regard for virtue, if thoni wishest ine to live, if it is thy duty to do what is agreeable to me, proceed thou to the liermitage -(100) The beautiful Sávitri then rose, and tying up her huir, rarsed her lusband in her arms (101) Aud Satyayat baving risen, rubbed hus limbs with his bands. And as he surveyed all around, luseyes fell upou his wallet. (102) Then Savitrí said 119to him, Tomorrow thou mayst gather fruits. And I shall carry the axe for thy ease. --(103) Then hanging up the wallet upon the bough of a tree, and taking up the axe, she te aproached her hus. band (10+) And that lady of beautiful thighs, placing her husband's left arm upon her left shoulder, and erabracing him with her right arn, proceeded with elephantic gait. (105) Then Satyavat said,- timid one, by virtue of babit the (forest) paths are known to me And, further, by the light of the zoon betu een the trees I can see them. (106) We have not reached the same path that we took in the morning for gathering fruits Do thou O auspicious one, proceed by the way that we had come , thou needst not any longer feel dublous about our path (107) Near that tract overgrown with Palasha trees, the way diverges into two, Do thou proceed along the path that lies to the north of it (103) I am now well and hare got back my strength. I loug to see any father and mother !-Srying this, Satyavat hastily proceeded towards the hermitage Thosends the two hundred and ninety-sixth section in Palivtta mahatmya of the Vana Parsa.

·92 SAVITRI CHARITA. SECTION CCLXI.VII. (1.) Markandeya said, ſean shite' the nighty Dyuuntsena, having regained his sigut, could see ercything, And when his vision grewy clear le saw everything around him. (2.) And, O boll of Bharata race, proceediog with his wife Saibya to all the (neighbouring) asylums in search of his SOD, be became extremely distressed on his account. (3.) And that night tbe old couple went about searching in asylumus, and tirers, and woods, and floods. (4.) And wheperer they heard any sound, they stood raising therr leads, aoxious. ly thinking that their son was coming, and said,- yonder cometh Satyavåg with Savitstě! (5.) And they rushed hither and thither like wapiacs, their feet torn, cracked wounded, and bleeding, pierced with thorns and Kisha blades, (6.) Theu all the Brahmans dwelling in that hermitage caine unto them, and sourounding them on all sides, comfort ed them, and brought them back to their own asylum. (7.) And there Dyumatsena with lus wife, surrounded by aged ascetics, was entertained with stories of pionarchs of former times. (8.) And although that old couple, desirous of seeing their son, was comforted, yet recollecting the youthful days of their son, they became exceedingly sorry. (9.) Aud afficted with grief, they began to lament io piteous accents, saying: - Alas, O son, alas O chaste daughter-in-law, where are you?- Then a truthful Brahmana of the name of Suvarchas spake unto them, saying, - (19) Considering the austerities, itselfrestraint, and behaviour of his wife Savitrí, there can be no doubt that Satyavat liveth 1, (11.) And Gautama said -I have studied all the Vedas with their branches, and I have acquired great ascetic merit And I have led a celebate .exis tence, practising also the Brahmacharya mode of life. I havgratified Agni and my superiors (12) With rapt soul I have also observed all the vows, and I have according to the ordinance, frequently lived upon air alone. (13) By virtue of this ascetic merit, I am cognisant of all the doing of others, Therefore, do thou take it for certain that Satyavat liveth. (14) Thereupon his disciple said, -The words that have falten from the lips of my preceptor can never be false. Therefore Satyavat surely liveth.-- (15) And the Rishi said, Considering the auspicious marks that his wife Såvitri beareth and all of which indicute immupity from widowhood, there ·SECTON CCLXLVII 93 can be no doubt that Satyavat liveth 1-(16) And Bharadvaja said, -Having regard to the ascetic wierit, self-restraint and conduct of bis wife Såsstrí, there can be no doubt that Satyavat liveth (17) And Dalbbya said, Since thout regained thy sight, and since Sávitri hath gone away, after completion of the vow, without taking any food, there can be no doubt that Satyavat liveth (18) - And Aprstamba said, From the manner in which the voices of birds and wild animals are being heard through the stillness of the atmosphere ou all sides, and froni the fact also of thy liating regained the use of thy eyes indicating thy usefulness for earthly purposes once more, there can be no doubt that Satya vat liveth (19) And Dhauna sald, --As thy son is graced with every virtue, and as he is the beloved of all, and as he is possessed of marks betokening a long life there can be no doubt that Satyavat liceth- (20) "Mårhandeya continued --Thus cheered by those ascetics of truthful speech Dyumatsena pondering over those points, attained a little ease (21) A little while after, Sivitri with lier husband Satyavat reached the hermitage during the night and entered it with a glad leart (22) The Brahmanas then said --Beholding this meeting with thy son, and thy testoration to eye singht we all wish thee well o lord of earth. (23) Thy meeting with thy sou thy sight of ths daughter in law, and thy restoration to sight-constitute a tlireefold presperity which thou hast gained (24) What we all have said must come to pass there can be no doubt of this Henceforth thou shalt rapidly grow in prosperity - (25) Then O Prithá s son the tice born ones lighted 3 fire and sat themselies down before king Dyumatsenar (26) And Saibya, and Satyas at, and Sauert who stood apart, their hearts free from grief, sat down with the permission of them all (27) '1 hen O Pârtha, seated with the monarch, tbose dwellers of the woods actuated by cliriosity, asked the king s son, saying. (28) Why didst thou pot O illustrious one come back earlier with thy wife? Why hast thou come so late up the night? What obstacle prerected thee? (29) We do not knon, O son of a king, why thou hast caused such alarm to us, and to thy father and another It behorelli thee to tell us all about this — (30) Thereupont Satyrat said, -With the per tuission of my father, I rent to ·SECTION CCLXLVIII. 95 bled bade farewell to that foremost of kings as well as to his sou. And having saluted them thus, they speedily went, in. peace with cheerlal hearts, to their respective abodes'" Thus ends the two hundred and ninety-seventh Sectiou in the l'attprata-máhatmya of the Vana Parva. SECTION COLXLVIII. (2) Märkandeya contiqued,- When the night had passed away, and the solar orb had risen, those ascetics, having performed their morning rites, assembled together. (2) And althougli thosc tighty sages again and ain spate tinto Dyu. matsena of the buigli fortune of Sávitri, yet they were never satisfied (3) And it so happened Oking, that there came to that lier mitage a large body of people from Shilwa Aud they brought tidings of the enemy of Dumastsena having been slaid by his own minister (45) And they related unto him all that had happened, we , hor haviog heard that the usurper had been slain with all his friends and allies by lus minister his troops and all flecl und low all the subjects liad become 11020mous (on behalf of their legetiucate king) saying, Whethier possessed of sight or not, even he shall be our king ! (6.) And they said, We has been sent to thee in cousequence of that resolve These cars of thine and this army consisting of four kinds of forces have arrived for thee 1 (7) Good betide thee, O ling! Do thou come! Thou hast been proclaimed 10 the city Dothon for ever occupy the station belonging to thy father and grand-father' (8) And bebold- Jpg the king possessed of sight and able-bodied, they boned dotyn their heads, their eyes espanded with wonder (9) Then having worshipped triose old Brilmagas dwelling in the bersuitage nud honoured by them in retury, the Ling set out for Ius city. (10) And surrounded by the soldiers, Saibya also accompanied by Stvitri, went in chicle furnished with shining shects and borne on the slioulders of nuen, (11) Then the priests with joyful hearts iustalled Duymat sena on the throne with lis fuigh-souted son as prince-regent (12) And after the lapse of a long lume, Sasitrt gave birth to a century of sons all varlike and upretrealibg from battle, and enhancing the

·THE NALOPAKHYANA
• AND
THE SÅVITRYUPAKHYANA.
PART II.
NOTES
BY
Narayan Swamirav Lokur, B, A
Hon Gott Pleader, Belgaum,
Second Edition.
RITISED BY
M. P Oak,
Teacber, X E School, Poort.
PUBLISHED BY
Mcobre a Ramchandra & Co,
Booksellers and Publishers,
Badhwar Peth, Poona Oity.
1917.

·Index to Important Annotations. मश २९३३२६ भय्य ८८ पाक्षिभुषाण ५. अक्षोहिणी ५३ भग्निचितू मध्य ५६४ समहार ६१४ भर्ग ६४।१० अंगुष्ठ २९६६ अगुष्ठामात्रक ६६९ अंजता २९५४४ अतदिन ५२१४९,६५१४ अतिमात्र ६४५७ अतीनपापथै ६३१८ भत्रि ६४१६२ अनुरक स११ अतरेण ५२१३९ अपोल्य ५३१७ भरे ६५५३५ भमारा ८४ अभिकाम ५६।१३ अभिवादक २५ अमीक्ष्ण्य ११५ अभीप्मु ५५२ अमरपत् ५५२. अमात्य ६० अरिम ५२१२१, ५९१. अर्याय १. अर्धरात्र अपनी १२१ अश्मंध ५७४५ मशिर ॥२॥ भधिन् २१३१८ अस्त्रहती है अनारमाशक २९५८ अहोरात्र ५२१२३ महोगने १४८८ आदित्य शि२४ आनुयण २९५५ आनृण्ये २६११ बातदक्षिण ९५ आध्यापित ५६५२ आयुन ६४४३९ आराधने ५१२. । थारोप्य ६०११ आवर्त २०१४ आवसन् ५५ार आस्थास्ये ५६४ आहे ५२१३० इच्छेथा ६६३५ उक्तमा १३१ उताहो ६४ उत्कट ६५ उत्तरीय ७२ गतिठोत्तिष्ठ २९६१ उतर्क ५३२८ उभत्तवत् ६.१ उपचक्रमे ५३५२४ उपपन्नान ५३शर उपसस्कृत ७२० उपांग ६४०१७ उपाध्याय २९४ वपासीन ०२४२ रग ५३२९,५७६ उध्य ५५४२ ऋक्षवत् १११२१ भने ६२६ एकाकिन् २९,७१७ एफायणा३६ एशेकश ५३३२५ ऐकमत्य २९४९ . औरस २९६०३० मोदेहिक २९६।११ औशीतर २९३॥

·. पाथिRY पारित भार कामदान १४ परियार पादिपिपास! | MIRR पामग 18 पाय ५२२ फा १९२१५ जय ७५९ फामता ९५८ IRI पीm विकमा १४ विपी, २१९१२ सणार षि १० पिरराषाय २९८ पदि । गग्लिा 0 जपप २९श जरमा १. जातरूप ५१ निशासमान १ तमतमय 08 तथागत १२ धाविध ARY रुपस्पत् २९१२२ गुण्डाहत पार कसरी २० फरखी जा कुशीन २१४५३ ति १२१२४ नात्यात लश ५२३५ कृष्णशाराम्मा 18 कोशिनी पार फोशल ६२३ फतिय ५२३९ फौरस्य ५७३. कैसल ७४ क्षणेन ५४३ खेचर २१ गापडीयधन्वन् २०३० गत २९५६२. गावागत्वा ६१२६ गवी घृष . गाधाभि ७६२९ गुल्म ६५/१२ गोपापना 10 ग्राम्य ६५ चतुरग २९०६ चरित ५२६, तर कारणातू ५॥ तस्मे ५ नस्पोत्तरेण २९११.. तस्य स्मरन्ती ६. निग्मांशु र ने ५३२. नजसा ६२०१४ तेन भनुनीत २९॥ न सस्पेन 10 स्पजीवितयोधिन ५४. स्पनुकाम ६११ विदशा ५६।३१ बिराचे १२१२ लोक्य ०६३५ दक्षिणपश्चिमा २१६७९ दाक्षणाथि ६१२१ दहशे ५११२ दशमे पढ़े ६१११ दशा ६१४ दारको ६५२८ दिवारा २९५३ दिटपा ११३२९५ चर्या ५२२. चातुर्वय ६५४४ प ·3 पर्धिसूत्र ५२२२१ दीर्घस्य कालस्स ..!! दुखित ५१५ दुर्धर ५२३९ दृष्टपूर्वः १२१५४ देवेभ्यः नमस्कृत्य ५५॥१५ दोत्ये १६१५ द्वारको ६०२. दिन ५२१६४ द्वीप ५४।१२२ धनअप ५२४ धनुष्मत् ५२।१० धर्य ५५ न दुखात ६०१६ नग ६४१.६ नरशार्दूल: ५३३१५ नामधेय २१६८ नामानल.५२१५६ नाटप ५१४५ निकामया २९६३३ निमिरेण ५४५६ निषत्स्यने २९४१ रेक ६४१७-१८ अकृतिक २२२ नेषध ६.१५ नधान्वेषणे ६३३३५ न्याय्य ५८ पतता ६३॥९ पतित्व ५५ा पतिना ६९४१ पई २९० पदानि ६१३ पनसोगन्धिफ ६पार पगार पपोणी ६१२२ परन्तप ६२११ परपुरजप १२९ परस्परत ५०२५ परिच्युत ९२२१ परिष्कृत ५९ परेण ७६३३३ परोक्ष १२ पर्युषित ५३११ पर्वन् २९२२२८ पश्चिमी निशां ६५९ पश्यसि ९१८ पश्येथाः ७५९. पारिषद: .. पाधिव. ५५४ पिनुराज. २९६।१४ पिपासित २१६३६ पिष्टुः ६९५ पिहित ६९९ पुण्यश्लोफ ५७२२, ५९।१० पुण्याहवाचन ३८१८ पुनः पुन ५३१६ पुरस्कृत ५३३२, ५९।१५ पुरा पश्यामि २९६१८ पुष्यभग ७७७ पृच्छे ६४.३० पोर्धाद्विक २९०१ प्रचक्रमे २१६११४ प्रजार्थे ३६ मतस्ये ६४१ प्रतिप्राण ८. प्रतिबन्धेन ५४ प्रतिभय ७६६ प्रभावात् ५१. प्रमदावनं ५३३२५ मश्रय २९४१ प्रातिष्ठत ६१३११॥ ६१२५ बहुतिय ६५०१२ बधा ५१५ बदन् मासान् ५111 पाल्पात् ५५१२ बीमन्सुः ५२८ बृहस्पतिः २१३१५ बहाफस ५२१६४ माण्य ५११४१५ परम्प टा. परारा २९५४ परिचर्या १५ ·4 एग्य ५९४९ भरतर्षभः ५३२ भवभयात्मक २९- भागपय ६.1 भोगापुर .२ मापिनी ५१२,६८३५ मी ०५ भुजिम्या ६५०५५ सुनसाक्षिम् ०६।१२ भगु ६४।६२ भेषज १३. मणिभद्र ६४१२९ मधुपका ५५ भायम ५0. मम ५५८ महात्मन् ५२।१ महानस ७५२. महाभाग ५२१४०, ६२१४ महामागा २१२।३ महारप ६४४४ महाराज ५२१६ भारण्डेय २९ मातलि १२० मातृष्वर ६९०२२ मानद ५६४, ६१५९ मानीनश ५२१५ शहनादेव २९६ मृदुपर्व २ मृन्मय २९३।१३ मे २९३३. मेदिनी ५२२ म भूतानि ५ यज्वन १२ पथाकाम ५४२, ६२. यपातमम् ५५ार याह ५४|१२ युधिष्ठिर पस योजन ७२१५ योषराज २९८०११ रक्षित ३६ रमिता २९६. रलमूना ॥४॥२२ राजन्य ६४ राजसूय ६४/४५ राजापसद' चार राष्टू ६८१३ द्रा ६२४ रोहिणी ६८२ लक्षयन्ती ७५ लामाय ६१ लोककान्ना ६८३१. रोकात् ५६ लोकपाला ५४।२३ वयं तारिता २९२२ यागिनी ५२।१२,५२८ परारोहा ५३३१ चप्सति २९५५ पमिष्ठ ६४०६२ ६१२४ वसुन्धरा ५२।१२ वम्रान्त ५३२७ यघा ६४२३ दाग्मिन् ६४१५० कामोरू २९६३१०४ चाहिन् २०२२ पिदिश ५२।१२ विद्युत् ५३१२ विधिदृष्टन MIC विनक्ष्यामि ॥ विमोचित ६९९ विभाष ६८ विभीतक श विभूति ११ विमोक्षणात् ६५४८९ विरात्र २९५२८ पिलम्बित २०१६ विज्ञापनि ६२१ था, यथावत् ५७/० समाति ५५४५५ २१३०१९ यान ५९९५ न्यानयुग्प ५९९ यापजनी ५१३३ युग २९.

·3 विहायसा ६११४ वेद ५८८ पेरुम ७५।२३ वैदभ्या प्रेक्षमाणाया. १९४८ पेशर्स ६५२. क्षेत्रवण पा२३ व्यनन्दन ६५४७६ न्युष्ट ६१॥२८ म्यूटोरस्क ५४१२ शपित ५८११ शरण्य ६४१४२ शरीरान्त: ५५४ शार ५२३ शालिहोत्रा १२८ शाश्वत २१६४६ शाखवत् १२१४१ शिष्यन्ते स्म ५२१६३ शुष ६४७२ शुचिस्मिता ६४.१८ उध110 शुरूपसे ५२२५३ शेष ५६३१ शाचिभि ६३३११ श्रीमत् ॥२२ शुwith प्रति ५६।१६ अश्वशी २९५।१५ सकट ७५९ सगच्च ६३९ सत्यवादिन ५८१. सत्यसध२९२१५ सनातन २९६३२० समुदाइ २१४१५ सवंगन ५४१५ सव्यसाचिन् ५५२२ सागरगमा ६४॥३६ साग्निक ५५१२३ संरते रन्निदेवम्य २१११. सासपद २१६१२२ सायद६४१२ सार्ध ५२१२ सावित्री २९२९ साधुकण्ठ ५२।१ मुनो ७५।२५ एपद २९६५० यमनस २९२८ सौदामिनी ५३१२ तोमर ५२११० सोहाद ७८१२५ सौदद ६२।२६,00 स्था with उप ६०१ स्थायर ६६६ स्फीत ७६३ स्वपामि ६३१ स्वास्तीर्ण २९८१. ६५२२२३ हाहा५५२९ हिरण्यस्य ५९९ इद्य ६४।१०१ न्दस्वभाहुक ..

·पं. १२२ मामामा २९. मासंपरा मालागार गनी गा माम 11 पुधिहि ॥ मोगरा मेरपले २९८१ गत ३ १९६४. पालना VIR समरस रानगर VI राजारता RI भरिमा १५ भूगमाता २ मणिE VIR मपर माम11. मम ५५ मात्मन् ५२।। मदानप्त ५२. महाभाग ५२१५ मदामागा २९ महार: VI४ महाराज२९ मार्फडेय २९ मानाले २० मातृपा ६९४२२ मानद ५६४ ११० मानीनश ५२१५ शनीदेव २९५ मृदूर्व सा मृन्मय २९१३ मे २९१३. मंदिनी नशा मे श्रुतानि ५॥ यज्वन ५३१२ यथायाम ५२, २. पघातयम् ५५ार सभाह ५४०१२ यपावत् ५८ ययाति. ५५५६२१३०१८ यान ५९१ यानयुग्मः ५९९ सापज्जीव ५२५३ युग २५१. गर द्रा २४ रोहिणी (१२ मभपन्नी सामार 10 सोम्माना लोकमत कराग ५४५२१ व तारिता सार पारगिनी ५२॥१२,५१० राहा५५३१ पसनि २९५५ यमिठ ६४२ पमः २१ पान्परा ५२।१२ घमान्ले ५२ पचार्थ ६४२३ वाग्मिन् ६४॥५. पामोरू २९।१४ पाहिन् ६०२२ विदिश २ विद्युत् ५३ १२ विधिवृष्टंन | पिनक्ष्यामि । विभावमुः ६८९ विभीतक २६ विभूति ६९९ विमोक्षणात् ६४१८९ विरात्र' राण विलम्बित ५२१६ विशॉपनि ६२१५ ·PREFACE. . A word of apology is needed for tho unavoidable delay in the publication of this part. The poem 15 very simple and noods little oxtraneous belp, and the Bálabodhint of the Vidyâra'- chaspati Appashastrı leaves nothing moro to bo desired. The English notes are morely intended to help a begianor ho inds himself unable to follow the commentary simple though it may be I feel myself bound to exprogs my heart felt thanks to tho Vidyirichaspati for the help he has rendered me all along The text adopted is based on the text of the late Baba Pentapchandra Roy's edition But it will be found that it Home places the Babu adopts some other reading in his trapsdation of the passage Those can be easily found out and the students should see which of the readings given in the foot poto of the toxt 19 adoptod by the translator Owing to the hurry of publication many misprints lare crept in, which the indulgent reader will kindly excuse Among the books which I have consulted in writing the Introduction I have to make a special mention of the valuablo works of ar 0. V Vaidya, u ALL D to whose views I LATE moat willingly conformed I express my thanks to him and other writers from whom I haro derived help Bolgaum, 12-2-1913 NBL } Introduction नारायण नमस्कृत्यं नर चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वनी प्यास समो जयमुदीरयत् ।। The Poem. 5 The two grest Indian Epics, the Ramayana and the Mahabharata, are precions relics of the spring time of Eastern thought, and although they are oxtremely raluable and intorenting and easily accouble, yet it must be admitted that they ·PREFACE. A word of apology is needed for the unavoidable delay in the publication of this part The poem is very simple and needs little oxtrandons help, and the Bålabodhini of the Vidyara'- chaspati Appashastri leaves nothiag more to be desired. The English notes are merely intended to help a beginner who finds himself unable to follow the commentary bimple though it may be I feel myself bound to exprogs my heart-felt thanks to tho Vidyavichaspati for the help he has rendered me all along The text adopted 13 based on the text of the late Baba Pratapchandra Roy's edition But it will be found that in uomo placos tho Babu adopts some other reading in lus trans. lation of the passage Theso can be easily found out and the students should 868 which of the reading, given in the foot noto of the text is adoptod by the translator Owing to the hurry of publication many misprints have cropt in, which the indulgont roader will kindly excuse. Among the books which I have consulted in writing the introduction I have to make a special mention of the valuabla works of Mr, 0. V Vaidya, M. A IL B to whose views I hayo most willingly conformed I express my thanks to him and othor writers from whom I have dorived help. Belgaum, N.SL, Introduction. नारायणं नमस्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वनी प्यास ततो जयमुदीरयेत् ॥ The Poem, The two great Indian Epica, the Ramayana and the Mahaharata, axo precious relics of the spring-time of Eastern hought, and although they are extremely valuablo and interating and easily accesible, yet at must be admitted that they ·to Aro not as largely road and studied as they deserve to bo Oar Unirereits is therefore cortalalr to bo congratalated upon compelling the Bansknt słndents of the Provious Olass to studs two of the best opisodos in the Mahabharata As Prerost Paradol 1858,"Isors nace bay in its lugtory ona grand sobiovement on which it bangg all its past and all its latase, and the memory of which is a rallying cry and a į ledgo of prosperity It will be rscalled on all 00.2910ns to forungha arguments, political claims, rhetorical effects, patnotic oncouragurent in great crisis and in the end imperishable regrets » Thusus literally true with the Indians too for the Indian people the great Kore Kshetra Wat is tho dentrol event of the history And the history of this war 19 recorded in the Dababharnta, as undying and infallible ecriptare, from the lip3 of ato tepu red bard Shri Krishna D181påyana Vyáze Begidos being listory of the war, & voty great deal of valuable matter concording politice, roligion, morals, science, art etc, that does not tall under the usual denomination of history, may be readı. 1s found in this voluminous epic, imparting to it a bigh valuu for all time It has left an abiding influence upon the habits and conceptions of the entire nation In respect of its impo-tence the bard has richtly gard अनाभि येतदाख्यान क्या भाव न विद्यते । आहारमनपाभित्य शरीरस्येव धारणम् । Adi Porto II 389 There is not a story current in this world bat doth depend upon this history, even as the body upon the food that it taketh” This is what is meant by the common Baying ' व्यासोच्छिष्ट जग सबम्" The Poet The author of the original epic 18 generally believed to be Vyasa, whose personality as improperly doubted by many It is mentioned in the poem itself that he composed it in three years working day and sight, but whether tho present rolu minous work extending ordt about a hundred thousand yerses was the sole work of Vyara alone is hard to ascertain Tho poem in its present form evidently boars the impress that it 39 in amplification of an originally much smaller work It seems that Valshampaya18, one of the five pupils of Vyaet recited the room before king Janamejasa at the Serpent Sacrifice with ·3 Wome amplification, and it was forther amplified by Santi nben he narrated it to Shaunaka at his Sacrifice* Ol the three Vyasa tras a contemporary narrator who wrote the history from personal knowledge; Vaishampayana is also represented as his pupil, while Sauti is of a much later date and seems to have studied the Puranas and narrated them with amplification. The Date. It is very hard to ascertain the length or the portion of the original poom of Vyasa, and consequently it is hard to fix the date when Vgasa wrote the poem. Weber places the origin of the Mahabharata between 300 B. C. and 50 A D. He says: " The earliest direct evidence of the existence of an epio, with the contents of the Mahabharat', comes to us from Rhetor Dion Chrysostom, who flourished in the gecond half of the first centary A, D, and it appears fairly probable that the information in question was then quite now, and was derived from mariners who had penetrated as far as the extreme South of India, ..Since Mogasthenes base nothing of this epic, it is not an improbable hypothesis that its origin is to be placed in the interval between his time and that of Chry#ostom." + But this reasoning 19 not conclusive, since the whole work of Megasthenes is not available, and our information about It 18 derived only from its fragments quoted by others. Vyasa and Vaislampayane wero, ng 8a1d above, the contemporaries of the Mahabharata war. The earliest date 899igned to this war is that fixed by Mr. Modak who thinks that seven thonsand poora might havo elapsed since then 89 at the time of the war the rerasl equinox was in Punai rasti, Varaha Mibira assigns to the battle the date 2001 B.C. European scholars on the *मोतिरुवाच। जनमेजयस्य राजर्षे सर्पसत्रे महात्मन । समीप पाधिमेन्द्रस्य मम्यस्पारिक्षतस्य च ।। कृष्णद्वैपायनमोना. सुपुण्या विविधाः कथा.। कथिनाचापि विधिद्या देशपायनेन वै॥ गुवाह ना विचिवार्था महाभारतसधिना.॥ A'di-Patva, Oh. I. "The Ilistory of Indian Literature, " by Dr, Albrecht Web• pp. 185-188:

·Mahabharata which professes to be a bistory, and not a moro porel. Yet as Oman remarks of the one hundred thousand Terses of the Mahabharata' not moru than a fourth part is concerned with the main story of the epic—tho rost consists of more or 1098 irrelorant, though of ten beautıful cpisodes, and of disquisitions on government, morals aad thoology", The Maha'bha'rata as an Epic poem. "The subject of the Epic poom must bo some ono, great complex action The principal personages must belong to tho high places of Society and must be grand and elovated in their Ideas The measure must be of a sonorous dignity bolittıog the subject The apic is developed by a muxtaro of dialogue, soluloquy and narration” Applying this test of Arnold, thero 19 no doubt that all these requintos are satisfactorily falfled by the Mahabharata • Its subject is the great war fought on the plaio of Kuru Kshetra its sabject is vast and complox, tha cenes and incidente described therei &ro numerous and diverse and at the same time well kuitted, and the characters are olevatod and trpe to nature Thu Mababbarata 19 algo full of well conceived, eloquent and foreible dialogues buited to the character of the spenkers They are & poculier charm of the poem and almost convert it into a drama We do not how ever and any soliloquies in the Mahabharata worth mentioning. The story 18 always told with force and perspicuity and the dosoriptions are ever grand and pictureaque In short the Mahabharata deserves to rank among the finest epic poems of the world OD The Language. The language of the Mahabharata 19 simple and got dignified 'It bears the impress of a writer who is the master of a apoken language It is also archaic in appearance and stands the same level with the language of tbe Upanishads, Although, as a rule, the meaning of the perse8 19 plain on the face, we fall here and there apou come which have to be strained to give out a complete sense As the legend goed, *wben Vyasa ci mpleted the vast epic witbout committing any portion of It'u riting, Brahma approying of it directed him to have it writtet out by Ganesh, the God of wisdom Gasosh consented to do the work, provided 413 pen were not allowed to ·5 Mahabharata which professos to be a bistory, and not a nero 710 Tel Yet as Oman remarks "Of the one hundréd thousand verses of the Mahabharata' not more than a fourth part is concoraed with the main story of the epic the rest consists of more or loss irrelorant, though of ton beautıful opisodes, and of disquisitions on government, morals and thoology" The Maha'bha'rata as an Epic poem. "The subject of the Epic poom most bo somo one, great complex action The principal personages must belong to tho high places of Society and must be grand and elerated in their adeas The measuro must be of a sonorous dignity bofitting the subject The epic is developed by a mixture of dialogue, soldoguy and Iarration” Applying this test of Arnold, thoro 19 no doubt that all these requisitos are satisfactorily fulflled by the Mahabharata . Its subject is the great war fought on the plain of Karu Kshetra, its salyject 18 vast and complex, the scenes and incidents deecribed therein are numerous and alvorge and at the same time well knitted and tho characters are elovatod and true to natura The Mahabharata 19 also full of well conceivel, eloquent and forcible dialogues Bouted to the character of the speakers They are a peculiar charm of the poem and almost convert it into a drama We do not however find any Bohloquios in the Mahabharata worth mentioning. The story 28 always told with forlo and perspicuity and the descriptions are eyor grand and picturesque In short the Mahabharata doserves to rank among the finest opa pooms of tlo world on The Language. Tholangange of the Mahablarata 13 simple and sot digalfied 'It bears the impress of a writer who is tho master of a spoken language It is also srohalo 20 appearance and stands the same lovel with the language of the Upanishads, Although, as a rulo, the meaning of the Forses 18 plain on the laco, we fall hero and there upon some which have to be Btrained to give out a completo Bense As the legend good, when Vga a comploted the vast epic without committing any portion of it writing Drabnia approving of it directed him to bavo it writtur oat by Greah, the God of wisdom Ganesh consented to do the work, providod hue pen were not allowed to ·. ceunoils work for a singlo moment. Vyals agreed on condition that ho khoald undertand the meaning of what honor tritios; and to obstruct his speed of writing. It is old, lıe insorted hero and thoro versos that are not to plain and simple. This is a logond after all, Wootton come across gramatical forms which are not strictly l'aniniod. Ain, roots are died in the Parasm, and tice rorst; 4. 9. CHET (0,05. 65 ), 191g (5, 65, 68), FH (1,75. 6), farft and TSE (6. 200, 29) We also ind auch apargal forms a: Tol Tint. The conjugational signs ar. at times not proporly used as 79% (0.65.61 ) lor pretat. The Bandhi ralos aro not attictly observed ; ride to. 64, 106, 117 and 110 Thors are also uncommon uses of combinatione like qarte HUTT 371077. art@ etc. Somo Vodic forms aro sometimes used, as arrant and farsitura (ro. 297. 78 and 60). The different cagog aro at times loosely used ; ride er. 67, 3, 7; and 60.18,22,23. Jany other petty Irregularities may be met with ; but it is doubtfal whether, according to tho salos of grammar that existed 5000 yours ago, these could be called improper nsos, The Metre, The Mahabharata is mostly told in the 31784* metro ; and tho TTS metro 18 sometimes used. These are the recognised metres of an epic poem in the Sanskrit language. The wellknown Maha-kâyyes are composed in theco metros with a sprinkling of other tastres. Wo find the rat metre also, used here and there. The number of syllables in each guarter is not strictly observed, and we meet with irregular padas known as गाथा which is defined by Kedara as विश्माक्षरपाई वा पादेरराम # Defined as - श्लोके षष्ठ गुरु ज्ञेय सर्वत्र लघु पञ्चमम् । दिचतु पादपोईल सप्तम दीर्घमन्ययो । S Defned 39 - सादिन्दवज्रा यदि नौ जगी ग उपेन्द्रामा जनजारलनोग अनन्नरोदौरिनलक्ष्मभाजी पादो यडीयावुपजातयस्ता.॥ Defined as जतो तु वंशस्थमुदीरित जरी ॥

·7 TVHTT 4797 FA TETTE: irang!! The metres of the different verses are noted in the notes, The Episode of Nala. When the Pandayag pero gent into exile on tho defeat o Dharmaraja at dice, Arjuna Fent to the world of Indra fo weapons and the other Pandavas remained in the forest lamenting the loss of thei: Kingdom and the absence of their brother. Bhima was enragod at the situation and proposed to destory the deceitful Kauravas. As Udhisthirs was trying to racify him, the groat sage Brihadashwa arrived there, and being questioned by him as to whether he had ever loon or heard of any one more miserable than himself, narrated the story of the King Nala. This episode occurs in the Vana Parva Chaps. 62-70. This is one of tho most striking and popular opisodes in the Mababharata ; and the story is told and retold by various poots in ono form or another. Wo have the poem TOFTHFT of Kalaks the 2014 TT of Vamanbhatta and, the 17 of Trivikrama. blatta, solely devoted to this episode Tho story is gieo inclu. ed in the 1937+1 of Kehemendra, the frame of Shri. harsha, the game of Krishna'uanda, the Trunk of Bomadova. This shows how popular the story ha3 grown, The Episode of Sa'vitri'. When the Pandavas living in the forost had, on one occa. 8100, gone out for hunting, Jayadratuo carried away Draupadi; And when she was rescued and brought back Udhisthira surrounded by sager asked one of them,Därkandeya, as to whether ho had aver seen or heard of any odo moro miserable than binnsell. Then Márkandoya rocited the story of Rama, Uahiethira then said that ho did not grieve 90 mnch for himsolt as for Draupadi, and asked if he know of any woman who could bo compared to her. In responso Barkandoya narratod the talo of Savitri, It is embodied in the Vana-L'arra-Olaps 291-208. Though this tale is too short to form the basis of any independent poom like the story of Nols, yet it 38 pone tho lcgg charming and popular. Savitri' is the key-word with every Linda woman; and she is regarded as the model of chastity and connublal loro and devotion. She is the ideal of virtao and every thing that is good in a Woman ·tako Its Fork for a ringle moment. Vyasa agreed on condition that he should undentand the meaning of what he was writing; and to obstract bia speed of writing, it is sald, he insortod hero* and thero verses that are not so plain and claple. This is a legend after all, We often come across gramatical foring which are not strictly l'aninjon. Am roots are used in the Parasm. and tico ts?; 6. 9. 47 (. 05. 65 ), potete (0.66, 68), 7997 (r. 78. 6 ), fraq and 34T (6. 298. 29 ) We also .And such unosual forms as to and front. The conjugational signs are at times not properly used 88 77 (0.65.61 ) for mm. The Sandhi rnles are not strictly observed ; cide co. 64, 106. 117 and 110 Thoro are also ancoromon uses of combinations like er, ATITI OTTT atât etc. Somo Vodic forms are cometimes ved, ag SRT and facilitat (to. 297. 78 and 60). The different cases are at times loosely asęd ; cide ce. 67. 3,7; and 69.18,22,23. Many other petty irregularities may bo met with , but it is doubtfal whother, according to the rules of grammar that existed 5000 years ago, those could be called improper uses, 2 The Mietre, The Mahabharata is mostly told in the rigt* metro, and the 3THS metro 18 sometimes used. There are the recognised metres of an epic poem in the Sanskrit language The wellknown Maha-kåyyes are composed in these motres with a sprinkling of other motres. Wo find the rest metre also, used here and there. The number of syllables in each quarter is not strictly obserred, and we meet with irregular padas known as गाथा which is defined by Kedsrs as विषमाक्षरपादं वा पादेरसम * Defined as: श्लोके षष्ठ गुरु ज्ञेयं मपत्र लघु पञ्चमम् । विपत पादयो त्वं सप्तम दीर्घमन्ययो । S Defiued 29 स्वादिन्दरमा यदि ती जगौ ग' उपेन्द्रामा जतजास्ततोग अनन्नरोदीरितलक्ष्मभाजी पादो पदीयाबुपजातयस्लाः॥ Defined as जतौ तु शस्यमुदीरित जरी में ·7 'शधर्मपत् । यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेनि नामभिः मोहम् ॥ The metres of the different verses are noted in the notes, The Episode of Nala. Then the Pandaya: yyore sont into exile on tho defeat o Dharmaraja at dice, Arjuna went to tho orld of Indra fo wozpons and the other landasag remained in the forest lamenting the loes of their Kingdom and the absence of their brother, Bhima was enraged at tho eituation and proposed to dostory tho deceitfal KaprayAS, As Dabisthira was trying to pacity him, the groat gago Brihadashwa arrived there, and being questioned by him as to whether he had over been or Loard of any one more miserable than himself, narrated the story of the King Nala, This episode occurs in the Vana Parva Ohaps. 62-70. This is one of tho most striking and popular opisodes in the Mabo. bharato ; and the story is told and retold by various poets in one form or another. Wo have the poem TTTTTT of Kalidas the myys of Vamanbhatta and, the 7 of Trivikrama. Whatta, solely devoted to this episode Tho story is -180 indlaed in the HF47437ft of Kebemendra, thoafruana of Shri. harsha, the 4 of Krishna'uanda, the Tafirunt of Somadova. This shows how popular the story has grown The Episode of Sa'vitri'. When the Pandapas living in the forest lad, on one occacion, gone out for hunting, Jayadratla carried away Draupadi; and when she was rescued and brought back Udhisthira surrounded by eages asked one of them, Markandega, as to whether he had ever seen or heard of any one moro miserable tben hi ll. Then Márkandoya rocited the story of Rama, Udhiethira then said that he did not grove so much for Imself as for Draupidi, and asked if bo knew of any woman who could bo compared to ber. In responso Markandoya narrated the talo ol Sivitri, Vinmhuivit ihs Tax-kyups. 248, Muayt this tale is too short to form the basis of any independent poem like the story of Nola, yet it is pon the loss charming and popular, Savitri' is the koy-word with orery Lindu woman ; and she is regarded as the model of chastity and connubial loro and devotion. Sho is the ideal of virtas and overy thing that is good ln WOMAN, ·8 1 ! The Moral. The Epic poem need baro no moral; bat the Mahabharata has ope distinctis, which runs through tho whole of it in all its parts; and it is repeatedly told by the author in unequivocal tormy. "The observance of Dharma, tader any condition or in any adsorsity," 18 the daty which the Mababbarata tries countantly to inculcate from the beginning to the end. The work ends with four verses which reiterate the same moral :- धर्मादर्पच कामश्च स धर्म किन सेव्यते.' In the various episodes also the same strain is kept on and vistao is shown to meet with a meet reward. Besides this general codclosion, the other moral intended to be conveyed by the episode of Nala is osprəsged in verses 12-14 of Chapter 70 "Fato is capricious and the success of human exertion is uncertain ; do the doty and neither joy at the prosperity nor grievo at the adversity. » Similarly the tale of Savitr intended to teach the moral that a woman who follows Dharma by remaining devoted to her husband in all the adversities and trials rescues herself and others from all evil and elorates the family. The moral is expressed in verses 14-16 of Chapter 298, With each interesting and moraliging episodes told in & simpla and elegant language scattered throughout the poem, it is. no wonder that the Mahabharata should stand unrivalled in fame and popularity! N.8.L' * ·Nalopakhyanam. NOTES. महाभारतम्-भारतान् भरताशजान् अधिकृत्य कृत का भारनम्, महञ्च तत् भारत च महाभारतम् By the sutra अधिनत्य कृत प्रथ IV 387. tho taldhuta afix would be added in this sense,eg शारीरिक अधिकृत्य हता प्रथ शारीरकीय But the nffie is optionally droppod by the Tirtika Sutra लुबाख्यायिकाभ्यो बलम् । Sherplsuns it as शारीरक माध्यमिति स्वभेदापचारात् । . , by not regarding any distinction between the subject and a work on that subject Tho work 18 said to boso called becauso भारने सवरेदाश तुग- भारापिता पुरा । देब्रह्मादिभि संकपिभिश्च समन्विते । व्यासस्येवाज्ञया नत्र त्वत्यरिच्यत भारत ॥ महायादारपत्ताच महाभारतमुच्यत । निरुक्तमस्य या पेद सर्व- पपि प्रमुच्यते ।। T&tparya Nirnaya II 10-11 उपाख्यान-a short tale or narrative, an episode as distanguished from tho main story *» -1 book or section जनमे जय-noelebrated King of Hastinapura son of Parikshit, the grandson of Arjuna He burnt down in a sacrifice all serpents talopt Takshakn to arongo the death of his fathor by the buto of A sorpent It was to this king that Varshampayana, a calebrated pupil ot vyasa, related the Mabs-bharata in ordor to expiato the sin which the King had committed by killing a Brahmin. CHAPTER LII अर-अस्यते क्षिप्यते इति . misale, arm, a weapon असतो Cen--असाणो तो for the sake of arms, in order to seenre arms, with a flow to obtain arms The word हेतु is used in the Fen case to mean csuss, reason, sako', acc to the sutra पछी हेतुप्रयोगे । II 3 20 देवशम्दमयोग हेतो घोर घटा स्यात् । अन्नस्य नावरानि । 8 K पार्थ-पयाथा अपत्य पुमान् . son of Pntha Tho word is speciacally applied to Arjuna or Kuati ·सफलोक-Indra's world, Paradiso महात्मन्-महान् आत्मा यस्य noblo hoarted, bigh soulod, magnanimous is changed to 267 hon it forms the firpt member of a harmadharay or & Huhucrsii compound or is followed by apira, acc to tho satrs OTHER ATAU (31141971 VI. 3, 40 Il thore is no THATY- FTU, this chango does not take place, 9677 11 HEZIT STUÍSTI-or Talp-t, firm in a battle It is the damo of the eldest of the Pandavas, commonly known as Dharmarázs When tho words 511 ( Sky ) and you (battlo ) in the loc ate compounded with fett (Stationary, firm ), there is an sty* (STER (THE GETTI ) of tho Lor termination, acc to the sutra Tigrat lett VIII 3 05. Thos of regne then becomes 5 आम्पा स्थिरस्थ सस्य १ स्यात् । गरितिर युधिष्ठिर IS K. प्रभृति /- beginning Words liko fa, qua etc aro used at the end of bak Comp in tho sense of i and others ', etc' gluar प्रभृति ये न पाण्डप पाण्डो अपय पुमान् a Son of Pandn 'They ara अधिष्ठिर, भीम, अर्जुन नकुल and सहदेव 2 77777-Nilkantha's reading ma is not good, since &cc to the sutra 3917495 TT 11.4.48 the root op proceded by the Propositions उप, अनु, आधि or आ gorerns the Acc. case should then have onek MTIHTI OTT-namo of Dranpado, the wife of the Påndavo For the explanation of name, rade com ari ond-with, in the company of it governs the Instr cage acc to the Sutra सहयुक्त प्रधान । II 3 10 काम्यक-ride Com भरतर्षभ - #TH( bull) the best of the descendants of Dbarata, 977 being used by metonymy (144) for his descendants 18 an JYHTW17T97 harmadharnya compound formed acc to the entra gyfat stanęfur Arthur III i 365 e, a noun denoting a person or thing compared (ayfait ) may be compounded with words indicative of excellence such as ziu, fic, Tom and #241, When no mention of the common quality (Fra) is made, as पुरुषो व्याघ्र इस पुरुषव्याघ्र but there will be no compound if it 18 पुरा व्याघ्र इष शुर Some of the words indicative of excellence are gromped by Amara in स्युरुत्तरपद ध्याघ्रपद्यषभरा । सिंहशाईत्नागाया पुसि टायगोचरा ॥ 3 1971 ind once upon a time, one day, at some time चित्, चन, अप and sometimes स्पिट् are added to interrogatire pronouns and adverbs to give them the sense of indefinite pro- PATTP p--Separated, lonely, solitary com takes it holy शाहल-शीयतऽस्मिन्निति शाद बास्तृणमस्मिन् ॥ $123s-plot, award, mcadow, turf Tries TET 1 Amara The So 10 nouns to mean ·3 word is formed by the addition of the taddhata afix रा (बल) -acc. to the sutra नइशादाइड्सलन् । IV.2. 88. नल । शादो जम्बालभा- सयोः । शाहल ! S. K. दुखार्त-दुग्वन आर्न पीडित' distressed or afilictod with grief. The chief ofuse of the presont grief A: the separation from Arjunand log of the Kingdom. Vido cr. 4. Finfra Oh. 50,-नथा तेषां वसनो फाग्यके पे बिहीनानामर्नुनैनोसरावाम ! पञ्चेष वर्षाणि नथा व्यतीयुरधीयता जपता जुलनां च ॥ १२॥. निषेदु Port. II al of मति with नि to sit. 4. धनंजय-धने जयति इति the name of Arjuna. In the Mahi Bhārata elsewhere the name is thus derived •-सजिनपदार्थ न्या पिनमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य निष्ठामि नेनार्मा धनअयम् 1. The Krit affix tam (or 37 before which the object of the root has the syl. lable : inserted after it ) is added to the कृदन्त formatrons from the roots onumeratod in the sutra सज्ञायो भूतनिधारिसहिनपिदम | III. 2.40. henco विश्वम्भर , रथन्तर, पनिंपरा, शत्रुअय, घमुन्धरा, शनुमह । - नपा, अरिन्दम etc सासुकण्ठ.-अधुभिः सहित क्ण्ट यस्य with tha throat ( choked) with tears. How can tho throat bo possos.od of fears ? Tho idea is that the lacbryma) moisture finds its way into the throat and hinders uttorance. Of TOTEFTE I Badaba Oh V. 20. सुदु खिन adj.-सुतरां दुग्वित greatly aflicted. दुग्विन (दुख सआन अस्य) istormed by the addition of the taddhstaafir इनम् (इत ) दुख acc to the sutra नदस्य सजात नारकादिभ्य इतम् । . 2. 36,.., the words of tbe नारकादि class ( DAmely, नारा, पुप, मुख, दुख, ote ) take the afixr in the sense of नदस्य संजात. भदित P.p-tormented, aflicted प्नु 4 A with सम् and अभि-to overlow, to fill to the brim, (hence fig. ) to affoct, overwhelm. 5. Un-loss, deprivation भीम -tho Lecond of the Pandavn brothera. महापाह-महान्ती पाइ यस्य long-armed, powerful Tita also notos on महात्मन् । 1sutra. निदेश-order, instructions The instructions of Yaditsthira roferred to aro to bo found in Adhyâya 37 abopot especially of r. 16-शीष प्रपद्यस्य स नेऽखाणि प्रदास्पति । दीपितो- उद्घष गच्छर्यटु देई पुरन्दरम् ।। महाभाग-nde com. The Kam- Bhakona edition has the rending महाराज -महाशासी राजा च agreat King, aaovereign ruler. It is used as a rospoctable modoot addressing Kings or other great personages, 'my lord'. For the change of महत् to महा ude notes on महापाट . 5 sutra राजन् us also changed to गज by the sutra राजाह सस्विभ्यट.4.01... ट५ (अ) is added to रानन्, बहन, and सन्षि (attor dropping their Sinal rowel together with the following consonant ) when they .

·4 arc at tho end of a Tatparusa componud, परमराम F117, 777 ( always ! )--ifo his r-of THIth S1P to rest, d end upah 7 017-il is to 3)? 10 the last sur e Strictly ils relative grobons in this and tho poxt verse join together all the Terses into one sentence When two, three, four or more Vorals aro thus grammatically connected, thor ara respectively elled a grम, विशेष, परापक and : दाम्या युग्ममिति मा नि प्रामापिम् । कतारक चभि सनापुर स्मृतम् ॥ पाश्चाता-thu pooplo of the country of Panchilas lapcila is le region between the streams of the Tamuzu ond L. Garge cod Cora TOPS Damo or the charioteer of krislur2 S ATTEID, -TH 77 77 righteous, pion, virtacus in command orde- f -- 10 epithet of Arjuda, rido Cor Tho word 13 formed by the addition of the Irst aflux a to the Desiderattee of IA (na) to detest, hrink irom, acc to tho sutra #RETT III 2 168 , the afhr # 18 added to Desid, bases (F77 ) to f# wth 37 and to forex to form b.nidantas, « 9 TIL 9 अजिm | अजयस्यामिति a battle मदिनी मद (fat or marrow ) storyant tho eartb so called because ayer Hütteſ az ere पारष्टुना लेनेय मेदिनीनामा सबत परिकीनिना। 10 KATETE--TYTTA Or 714 fine hayag regard to bus prowess depending on his salonr, counting upon his strength Tho sense of the &bsolutive is høre suppressed and ats Object ( F ) or 3faFru pat in the Ablalite 1298 acc to the sutra 44119940414EU V kruka on I 4 31e 9, 2018 श्वभर वीक्ष्य जिडेति 8K धनुष्मत् ady -धनु अस्याम्तीनि one who bearsa bowi . a skilled or excellent srcher Theladdhita &fiex #E(HTC) whics hadded to denote possessio : acc to the setra 1964 2 04 13 used bere in praise (FT) The various senses of this powessory afix sre भूमनिन्दाप्रशसासु नि ययागऽतिशायने । सम्बधेऽस्लिविवसायो भवलि मनुबादम Mills अमु लोक परलाम (Milkanth) to the other world bearen It 19 equvalent to as opp to इह or इहलार-यावजी चनक्यायोनामुत्र ख वसेत् Manu Aore that the ropt at governs two scetzatifea, and by the sales to FAIG GETTI • Whicb cludes also the Karmadlataya compound which is defined by l'a ani as Y 47ET ERYTU 112 12 मतुर ।

·5 99 IEFTTT (SK) 10 the pa23190 construction the price cipal object ( UTATE1 ) is put in the Nom caso, the secondary object ( 17 ) remaining the 1868 as in the active construction धाराष्ट्र 177*FT HT#SHTT & Bon of Dhritarástra Target **19 THIETTI sirr (ETET 3774 THTI) is the name of Shakunı the son of Subala, King of Gand lista and brother of Gandhira the wilo of To Thus he was the maternal ancla ot Durpohdhans NB-In this verse Bhima refers to the incident described in the Sabhiparva Gambling at dice with Shakoni Iudbi sthuri loot all property and finally atakod luis wifo Droopads, and lost he- too Then DueshSgnpa unceremoniously dragged her by the hair into the ball whero all the Kings and othors had assembled and insulted hor by attempting to romovo Ler clothing Bhima was so enraged that be would have destroyed him and all the Kouravas and tl or partisans in that very assembly but for the intervention of Arjans of fra 19 इहवेनानह सर्वा हमि शवसमागत न् । अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समूहम मारत ॥ १० ॥ But सा व्यमानी वीक्ष्यमाण पानाष्टकमणा । ग्विद्ययेष महावार रतदाहेन पीयवान् ।। १३ । in ch 94 of the Sabh parva Bhima makos a special roference to Shakunı (FÅTT ) becauno it was bo who by his skill in the nofar oug n otlode of gambling won all the stakes froin Yudhisthura anl sent the Pandnyaa into exile 11 बाहुबलिन ndy-वाहा पर बाहुबल नदा यस्य PORILASung strength not arms उत्थितp of स्था with उद-aroused stirrod up भवन्मूल 149 6574 of which you are the source or cause 12 Forgot-Framt at of whom Kar a 19 the head or leader ur principal ito adj.-whole entire TURUT Tala the earth Tor the formation of the word rido notes on धनअप'4. pra 13 am 11—gambling playing at dice et fault, vice woaknes9 3477P distressed pained harassed by calamı tios cj Fat 43 pra str ad, -not lacking not want ang in possessed of 271 - fool, an ignorant person afisa tai tribute Constr e-41747"T" @ OT 771 सखा दुव उनादपरले अनिभि सामने नेपापना रना | Nilkanth with tha realing of KATA for steet sf******also would qualify * Tide Com ·6 15. 7-tulo, reigo, administration of a kingdcn. adi, unit ti consistent wilh daty or religion,rightsong. The toulkita afis () is adiled in tho sense of 3799 ( pot deriut. ing from or leaving ) ecc. to the sutra u varreau1 IV. 4. 09 1777, at 1 929 I TE GIER I 6., 197-275877 T: is tlo dor. (3rd Fariety ) #pers, Sing. of tho Caus, of ast (#1377 ) to violate, forgot, 98 ( 21cc. pl. ) is its object. The forsat with the augment a dropped, used with tho prohibitivo particle wr, has the sense of the Imperative. Vido Apta's Guido Sul. 16. Tind.-before. It usually governs the 401. cabe accto the sutra II. 3. 39. Ch.91FAITÀ. Raghu IIV, 78. llero ance, is used with it is. (usually pl. ) -8 year, arat tko period during which the Pandavas were to live in exile in accordanco with the terms of the stake lost by Dharmarajan.' (Tide Bablubparta ch.76.) 17. Ger of the Caus, of it with 377 (3153197.) to chage to bring, to send fox, call back. FATE ---377 tonna अईयति हिनस्तीति an epithet of Krishns, - p. of 75 1 P to arrange troops in battle array. srait m.1--troop, army. 9-Speed, rapid actiob. It may be taken to mean' strength, might.' T/TE. battle, 18 B PTT-Mide v 10 Supra, fitina (Hlul )-lord of subjects, hing for 1. f.--gubjecta, people, 19. ut with 7 4 P. caus. (93797 )-(1) to subduo, ranguish; , (ii) to kill, destroy, slay. 20. FT.--A term of respect applied to eldors or venorable persons वृद्ध नातेति चेतरः । Manu It is usually applied to juniora as a term of endearment अरिन्दमः-अरीन दाम्यनि दमयनि का repressor of foes, subduer of enemieg, For the formation ride notes on 14 . 4 supra. 91. Ta adj. - (Nilkanth)foolish, silly, abstinate Dhandji Dixit derives the word as TR HATTUTET (fish-book) आ, पर्ववादपूज्यत्वात् अस्मा-goes with राजा. दीर्घसूत्र adj. -दी * T TEXT 4 dılatory, slow, procrastinating ; vido com.strier विकिय 1 Amara. नन्तु व्यवस्थयो | Vishwa. C. दीर्घमुत्री विनश्यति । Panch IV.

·A - One rear, becausoo16 Priyfpatya pouance occuples twelvedays. मई मातम्या सार्य महमयादयाचिनम् । यह परंप मानीयात् माजापासमिति मूतम् Its turther laid down that this Priyspatya can be 22. निहाते /-निकटा कृतिः किया प्रतारणरूपा decsit, trand. c. निकृतिर्भत्सने क्षेपे शंट शाटयऽपि च धियाम् । Ketini. प्रज्ञ adj.-conversant with. नितिप्रज्ञ-deceitful,eril-minded, wicked. निश्चय -a fixed opinion, settleil conviction, firm belief, as opp. to a*: and tit. अध्याहाररत रही विचिकित्ता तुसंशयः। संदेहदापरी चाय समौ निर्णयनिभयो Amara. नकृतिक adj.-निम्त्या जयनि इति, The taddhitaafiz टक् (इक) is added acc. to the sutra, मेन दीव्यति खननि जयति जितम् । IV. 4.2. ..., अक्षेदीव्यति आसिफः, ind-in this case, In this connection. अरोरा-अहश्र fix one day and one night. A Samshára Dwandwa compound. Acc. to the sntra अहन् । VIII.2 68 the crude form (which com. bines with other words in a compound )19 अहर or अह अहतित्पस्य स" स्यात्पदान्ने। K. रात्रि when preceded by a numeral, an indeoanable, a word expressivo of a part of the whole (परदेश) such as 'पूर्व, अपर etc , or by the words अइन् ( in a Drundwa ), सर्प, संख्यात and gou (in a Tatrarusha ) bocomes, it acc to the sutra uk सर्वेकेदशसख्यानपुण्याच राधे । V. 1. 87 एभ्यो रानेर स्याचात्सख्याध्ययाद । अहहण द्वन्दार्थम् । S. K. The use of अहोरानं in the neuter is rare and get down as incorrect by Bhanuji Dixit Although as rulo a Samábára Dwondwa compound 15 neutor acc to the sutra स नपुसकम् | II. 4. 17 ( समाहारे दिगुर्दैव नपुसरे स्यात् । 8 K.),yot by the special sutra रात्राद्वाहा पुमि । II 4 29 एतदन्ती द्वन्दतत्तुरूपी पुस्येव । S K. Tatpurusha and Dwandra compounds ending in गत्र, अह and अE aro Masculine, except when it 19 proceded by a numoral yang 74 €1441 Vártıka z ind ---an oruphatic particle used to lay stress on the proceding word and translateable by — ronly', indeod ' etc It is often used as a mere explative without any Partienlar signification हस्यात्तबोधने पादपरणे च विनिग्रह। नियोगे च क्षिपायो स्यात्सायामपि दृश्यते ॥ Medin. 24 येयचन-Nilkantha explains tho allusion as follows-दे भूयत विश्वमृगा महसमयत्यारमिनि । अन हि समत्सरशन्दो दिनपर हैन । अन्यथा eince tho period of life of Purusha 19 laid down to be only one शतायुचे पुरुष इनि धुनेरनधिरारिक शायं प्रमाण ग्यानावदायुपो लोये दर्शनाच।। hundred years, the Vedic tort विद्यमृजा सहस्रसवत्स would be moaningless unless सवत्सर be trhen to mean a day' कृच्छ... ---religious penanco, capiation. The tadilkıta aflix atent (THT) is added in the rense of the Nature acon to the sutra पञ्चम्यासमिन V.3.7. Nilkanth explains that thirty Prajapatya Tais moko & ·equalis effected by dint of Yatious gacrifices (efca ) euch as fa दाट, विपित्रोटि ord मृगारो? llence the pledged period of twelve Juare would be completed' by performing those sacrifices द्वादशभार्षिक प्रायश्चित प्रतिज्ञातं । नाहन्छूत कृच्छपि सद्या भवति । तथाहि त्रिंशता माजापत्यान्द्ररेकाऽन्दो भवति । व मित्र दार्टिपवित्राष्टिटगारेदिप्रभाभिदशदशमाजा- पत्यस्थान धर्मशारे पिहिनाभिदादशवार्षिक यतं समापितु शस्यमियर्थ | Nilkanth. 25 79T -Authority K bas the reading for Wo-do like TFT, 3RTE F917 , hoy used as predicates are always in the Sing samba- and neut gender, qui ind-afterward: subsequent to It governs the All Song-bot fallinn, Esto, not an exting from the right path or dat TITTAT --thirteen yoars, namely tnelre of घनकारा and one of अनातवास परिनिहित pp. Completelr accomplished I sdo Cor 20 staan -317874t a follower, partisan, ad orant, start • 20 supra एकाग्र ady --"क एरुस्मिन् वाअग्र आलम्बन अस्य silely intent upon, deroted or attached to In the reading of G 1719 19 taken as an ade going with a STT ind-shortly, an & short In this epse the word 19 asuslly used with pramont tense to which it gives a future sense FTTT Forrita निम्टागामिके पुरा| Amars of पुरा सप्तदीपा जयति वसुधाममतिरथ | Shak VII 33. Vide Com. time, ere long 27 qi-oing about, moringa bout, from 7,1 P by the ndation of the Knt affix यत् (fem या) acc to the sutra गमदमथर- 28TH III 1 100 28. गुदुर्गन-सुतरां दुष्टा जन ज्ञा with वि0 U-to ind out, trace ST-2 BPF, ecoat T-20 epithet of Duryodhana, 20. fit with S1P Caus-to banish, send to exile. Fantar-by deceit, deceitfully For the terms of the stale rids Sabhiparpa ch 76 rr 10-11, quoted in the commentary 30 Ty with Siti P-to find, behold Here tºed up the Am. irregularly 974-sinful or wicked person, wretch stimp of 7 with iP, to got oser or out of, emerge with 3-to challenge, invite strictly, it 19 Atm in this sence ace to the autra सायायाड | I.331 31 अपनष्यनि-भिप understood should be taken with the verb With tho reading of G the first 479 should be taken ·8 aqualis eficoled by dint of various sacrifcus (fea ) eucla 3 f67- fine wine and a lonco the plodged period of twelro 3d859 would ha completed' by Jorforbiug thosc sacrifices द्वारपारि प्रायचित प्रतिज्ञा । मगरहन हारि राधा मानि । यहि शिता UTFITTIFIST 496TI PATIENTEL, nitraatti19771 पयम्यान धर्मभावे मिहिनाभिदादराया कि प्रतं रामापिट शास्वनियश ! Nilkanth. 25 TIIT -authority K has tho reading of tordelike CIT, TRUE, WIFT TTarot usod as prodirates are always in the Sing aniber rad ner! gender Find -aftortarda sub«cquent to it gorona tlo All Steyi-not fallinn, Arm, noteworting from the right path or d'atr TOIT TEHT hirteen Fonsi, namely twelro of पनवारा and one of अज्ञातवास परिनिहित PP- Completely accomplislied I ide Con 26 STY --F7ETAT n follower, partisan, ad erant, SEA + 20 supra manter a lj - TEETHI BTAITET 39T solely watent. проб, devoted or attached to la the reading of G F18 19 tsheu as na adr going with a git ind -shortly, in a short time, ere 1016 In this eonso the word 19 nsgally used with a present tense to which it gives a futare seng Atü farina निकटागामिके पुरा| Amars Cf.पुरा सप्तद्वीपी जयति यहुधामप्रतिरथ | Shak VII 33. Ind. Com 27 yi-going about, moringa bout, from , 1 P by the ndaation of the Ant afix यत् (fen या) acc to the sutra गमदमघर- 4THT III 1 100 28 सुदुर्जन-सुतरी दुटा जन जा with वि0 U-to and ont, trace is – apy, scout 117-an epithet of Duryodhang. 20. with IP Caus-to banish, Bend tuto exilo FIRST-by decent, deceitfully For the terms of the Btske ride Sabhiparva ch 76 rv 10-11, quoted in the commentary 30 TE with it 1 P-to find, behold tere uºed in the Atm irregularly 19 --sinful or wicked person, wretch sarfof with JE 1 P. to get over or out of, emerged with s-to challenge, invite strictly, it 13 Atm in this sense ace to the aatra स्पधायायाड ।।331 81 अपनभ्याति-प्रिय understood should be taken with the Yerb With the reading of G the first or should be taken ·13 68 FTT -8 Sertant fan-mis of fire (1 P 10 0 7P) to leaço remaining to eparo fra 11134 prouent ) The particlo 19 whos theed with thojnssent converts it into a fait touse (fia | Amsra) acc to tho satra III 2 118 59 for ad, mequal, like, resembling Set ads and on almost equal to Brahman little short of Brahman Ace to tho entra grahara FTSETTE V 3 67, the raddhita affixes फल्पर (फल) दश्य and देशीयर (दशीय ) are added to srords to ox. press.cquality with or little interiority to', o 9 FT विदाम् गिद्व कल्प', पिद्देश्य or विद्वद्देशीय विज दिर्जायने tho trace born, the Brihmin so called because TASTTi fapte H SATVRTEI and II 160 SIT ads ~3914 the foremost, best By the sutras STATISTIIV 4 116 117,we have the forms 2784, array and are in the sonse of 77 97 60 ft--bistory, life, A neuter abstr noun acc to the Butra नपुसके भावे क III 3 114 CHAPTER LIII 1 7999 p- endowed with, possessed of grpdesirable, approved, regarded as good The reading of K adds one hne more- यज्वा दानपनिर्दक्ष सदा शीलपुरस्कृत' यवन ady-ond who performs sacnfices in accordance with Vedic precepts a Ti Amore formed by the sutra 14 STATI IJI 2 103 Tady (1) attentive prompt (11) honest, upright - virtuo morality, good conduct that p p-endowed with, possessed of The risarga of 5 becomes # co to the satra नमस्पुरसोगायो । VIII 3 40, नमस्करोति, पुरस्करोति 2 FFF the lord of human beings, a King of the lord of celestials, an epithet of Indra 594f1d-high above It gorern: tbo Ace or the Gea (Mide Aptes Guides 33 ), Ti-Words espre sing likeness or equality are weed with the Instrumental 3 ममण्य adj-(1) ननणे हित friendly or hospitable to the Bráhmang, formed by the addition of the taddhıta affir y aco to the entra All IERI V 1 5, or (2) AHG afer my well Yereed in the Vedag (Brábmas) by the Sutra ay 1 IV 4 08 ·7 प्रजाकामady-desixous of progeny ot18300 सुपरस्.dj- 8 कन्यारत्न-फया एषरनं tho jewel of adarghter, an excel- 13 अक्षौहिणी-3 समहोऽस् यस्ता इति अहिनी, अभाणां स्थाना सर्वपामिद्रियाणाम् पाऊहिनी, the नौ of अहिनी bbcomes णी by the sutra पूरपदा सनायामग । VIII 4.3 । पूर्वपदम्पानिमित्ता परस्य नम्पण सा सज्ञायां । तुगारव्यरधान दुरिध नामिया अस्प दुणरा । अग विम् । अचानयन गयनम् । Sh Strictly the compound would be greufelt but the Vriddhu is account ed for by the Vartika अनाहि यामपसम्यानम् It Is an army consisting of 21870 chariots as many elephants. 60010 horse and 109300 foot A Tê consists of one chariot, one clephant, three hories and five soldiers (पदानिर) Threoe पतिs make . सेनामाव three सेनामुखs make a गुल्म three गुल्म३ ३ पाहिनी, three वाहिनी चमू three as an अनीपिनी and ten अनीश्नी make an अक्षौरिणी Cf एस्भेकरथा "यश्चा पनि पञ्चपदानिकारा पत्त्यगोस्त्रिगुणे संप मादा रया यमातरम् ॥ मेनामग्य गमगणी वाहिनी पृतना चमू । थनीकिनी दशानीरियामा 1807 | Amarı For a detailed description de Jaká Bhirata Adi Parva II2326 1 * रक्षित m-Aprotector the krtafixce पर (अर) and नूर ( 7 ) aro added to denote on agert act to the satrn o-TU III 1133.1 ग्य क्ता साक्षात d---in person, in bodils fo-n, Incarnato 6 निदर्भmil-The mo loin Berar (tho country or its people ) मनानाम-प्रजाम काम यस्य भगा aily naving no 1ssue childless a चतुथी त पुरुप acc 1n मजायें-प्रजाभ्य (Dat ) यमाय नास्मन् for the sche ot 189ue or progony A noun in tho Daluze 19 compounded with अय पनि हित सुख and रक्षित to form to tha sutra चतुर्थी दिध लिहितमुस्वराक्षन । II 1 36 Tho compound 1s necessary the ca30 of आ and the compound takes the gender number and caso of the noun it gushfies, by the Yartika अर्धन नियममासी विशेष्यलिंगना चेति व व्यम् । Henco द्विजायाय द्विनाथ सुप द्विजाथा या and दिनार्थ पय. It mostly occurs in thus eenge in the dee an adverbial force as here, eg, स्पकजीविता | Bhag Gita I , सुग्वाधाय-Panch । Dat or Loc and has बेलापलायन Bhak IV, मदर्थ IV 18 समाहित i pdevoted, intent . शामन पथ यस्य balliant, illustriou. lent daughter 3477 ady mlovely, charming ·14 9. 24419-Then there are two or mora substantires qualified by the Esme adj., the latter is used in their combined aanzler. As regards gender, then the substantires are mase, sud fema, the adj. will be mase., and when thoy aro ni fa and n the adj. will be n. 79TT: ST SAMT TYTTI I Pârtika on 1. 2. 72. Hence this adj. refers also to Damayanti. Or this and the other adjs in the second line may be taken, to refer only to the sons, as the next verse is allotted to Damsyanti. 10. सौभाग्य-शोमनः मगःयस्ताः सा सुभगा तस्याः माव:(i) good fortune, vloesedness ; (ii) beauty, lorelidees, grace. mang the Taist; formed acc. to the satra 4416: IV.3.8. 11. समलंकृतं-qualifies शतं. पर्युपासत-attended or waited upon. 12. r —the particle afhen used with the present converts it into a past tense. *-the daughter of Bhima Damayanti. 73 pot. P. P.-faultless, fan-that wbich „shine, radiant, resplendant. It is formed from ga 1 A. with ra by the addition of the Krit, affix fer sco. to the eutro fex III. 2. 76. It qualifies tarraat, lightning. Nilakantha takes Fistra off to mean antamnal', qualifying fogo, lightning. lo common parlance both these words have the same meaning. Bhanuji Dixit regards Finlaat as incorrect form; kitarriff is the correct form (Ung T). In 8. K, it is derived as real ame, by the addition of the laddlita affix a ace, to the sntra देनेकदिक । IV. 3 112. 14. Frigin others, that is other than thore mentioned specifcally e.g. Gandhorra, Kinnaras etc. -- the reading geri gives a better sense. A may be taken either with farauf as in the translatica or with firas in tko commentary. 15. नरशार्दूल -Tils notes on भरतर्षभः ।.52.2.दर्प'-capid, god of love. c. दर्पयामीति मदान्जातमात्रो जगाद च । तेन पदर्पनामानं ने PUT TOGE: il fatto adj.--incarnate, bodily. 36. Hy--praised, extolled. Its enbject . 'people'is understood, the King of the Nishadhas, Nala; rido . 3 above, 7: 7-The repetition of the word indicatas {accessive ection or its continued repetition, acc, to the entra farras: VIII 1.4. TAROT (reputillon ) farrgt (succesivo nction) धोत्ये पदरस दिश्चन स्यात् ।.K.

·> 25. FRITT- plengre garden attached to the royal hsretz ( for the use of the river of a king ). 1971 ., Dar, Tatp. formed aco, to tho entre autre II, 1, 36, or 17. 7771554-cach other. It is formed ly the following antra मध्यनिहारे सर्वनानोव वाच्य समारूनच बहुलम् | Virtika on VIHI, 1. 19,1.o., A pronoun is mod twice to denoto reciprocity or €.- chango (TT) of action, and they are mostly compounded, १. इनोनर, This is explained s3 घट्टरप्राइणादन्यपरयोने समासवत् । दारter a finale 8. K, Vārtika then adds HRACATE 047FT ET 2.1.4., when two sachi pronouns semain uncompoandol (as in the case of 37 and 7 ) the case termination of the Grat member is changed into 7, hence 37701 TTT:. a sit- THE TH:, love, 18. Ez ind.-secretly, in privato, in solitado, 10. 1954-7737, gold. The luddhira sflix TT (5) is affixed to nouns and verbs to denpte excellence aco, to sutra ERRAT 24 V. 3. 66. I P.P.-Adorned, decorated, * iatorpones between the preposit of or of tod the root in the senso 90T acc. to the salra #afroat firit tot VI.1.187. The ronding Energia means 'hasing gold winga,' 3€ Niterally meaning a covering'. 20. safet--that which moves in the sky, a bird fra: proke pass. part. 9-Acc. to the sutro Treat Fit II, 3.71, 10: the card of potential paesive participles, the agent of the action is put in the Genitivo or Instrumental care, 9, 1 R9 27 7:18. K 21. aparan indamat any time. It ja Alanya nged with in the sense of 'nerer', formed hy the addit ons op on to the Vodic interrogativo pronoun proide notes on o, 62,3 22. The the modern Derst Its ancient carils) was Kundupnra also called finanî, ndch probably stands for the modern Beder, 23. गरमा-गरत रक्षा सन्नि अस्य, a bud. 24. a1947-be abortening of the foal sowel of niet ( fenialo friend ) is a Vedic use TIA - Bezd 1970-began. FT precoded by the preporitions 5 of Jy in the sense of the gener ming' is Ain, acc, to the entra sarat masina? 11. 3. 42. siqu] Fatih IPTEASTERATTIS K.

·20 7. The folding the hands, as a mark of humility and respect tho samo, identical + 8 TITAITT-in whom a desiro or loro hag eprung up B? wath 31 A to Lo ablo to, darc or yotare to TATT-The 1140 of Paras is unusual # By tho sutra FTTI IL3 50 the Gen caso 19 often used loosely to exproeg relatiống pertain in: lo othecascs, tide Apte's Gudo $ 101 » TATIT STETS-The Loc has the songs of towards', in respect of' ote ( Apte's Guide | 88) -tho trant has the reading!! 11 Tar--The future tense imphes lieto the posibility of the accomplisment of the action denoted by the root or the hope of its folllment, 13 teratas --Px part of the Irequentative of it 4 A. to shune The Treg 19 used to show the intensity of the action donoted by the root TET-having an excellent or face complexion Rudra describes her as शीने सुग्योष्णसमागी प्रीम या सरस शीन " । मतृभक्त 7 या नारा मा भदवाग्निी ॥ The t udhtta afix इन् (7) 19 added to wor la onding in 31 to denote 2035058 on rue to the entra en A 1 V 2 115 1 14 Tango 1 with sty--to throw into the background, surpass, excel 14 - promiec famaty-Pres part of the Desid of E, desirous of or intent upon performing YTTETIT-check ed suppressed restrained 10 सम्भ्रान्त 1 i-bewildered, struck with amazement, #MAT --namely the filmo 20 r 12 19 ppOrerpowered, overcome 17 indicates both surprise and joy aria-The future expresses a doult, and should be rendered by 'may 10 Lnglish 10 paari!" --Smiling fragttitaitoir-hose ad dre 9 Kas Treceded by a smile, who talked with a smile Ior ita dissolution and com TAO 2-onder sttack, amazed ·20 HAETA-Iike unto : gou. The taldita alis TT 18 added to deuoto similarity of action ace to the safra i 541 ER V.1.115. loosa ase of the Gen for the Ab7, BCC to the datra TETETT III 3. 30 20 TAPAH -becau-s by the ad of the saporoatursi power of the Lnlara las bo mas enabled to enter the haran qanoticed by the guard: (111pc ?3 below) FTTITR I pWell guardo el. 34-Whoso orders are strict 22 Farf-(1) a blecegd lady, (n) a lovely lsds, samº 2.5 tozar below, and g747 10 24, 1 PhotoYake up your mind, settle, denido your 1. CHAPTER LII 1 इवे-य नमस्कृष्य-According to tho sutra नम स्पनिस्वाहावपाल But T501N II 3 16, this snd 198 governs the Da! ca30 when tbe a 13 a conflict betwoen alde governed by an in- Jeclinablo (7945* ) and ono governel by a verb ( 11F. विभनि) the lattor predominates erer the former उपपदनिमत फाररभिन बलीयसी । Honce नभो दक्षम्य , but नमस्काति दवान् । BK80 **** Lere should be explaired by taking it to stand for at प्रसादायनु or अनुकूलयितुं ace to the sutra पिाया पदस्म च कमणि स्थानिन । II S 14 Huge-love (me) The declaration of lore 12 thus way is very gudden It would be bottor to render the live as direct mo with confidence as to what I should do for you', 7 with y moaning 'to direct', 'terch' lay dora 23 in T117- 999 CARE HUT Kuwasa VI 31 E-rids notes ou UT 54 12 Ailkantha takes qurter to meas marry' (aft- पर मामिनि शेष), and construes यथाश्रद देवेभ्यो नमसरप्रायस्त Bat Hans does not giro a 'bappy nesudg. 27-Ma Anderstood friend--thout ha: lion, confidently re-love 3 TIPA P p--em-lsi, int ted to gather tornik, 1'd: cotes on 61 9 4 1 A --to fasort to, choose, accert, bs sted on duçoted to. Tamtha and P-to derlian, r*fas:

·20 7. vt folding the bonds, as a mark of liamlitz anu TC*pout. the eano, identical - 8.-In bom a desire or loro has sprong up HF trith 1 A to lo ablo to, daro or veatare to Fry-Theº 1140 of Paras is doasual - 1. By the sutra OT BITI II.3 50 the Gen ensa 19 often used loosely to exproog rolations pertaining to other cases, rids Apte's Guds $ 101. 97-1997. 3719-Tho Loc has the sense of * towards', 'in respect of' etc ( Apto's Guide † 88)-5-tho trant has tho reading.'. 11 Fit:277-Ihe futuro tengo implies hero the pos•ibility of the accomplisment of the action denoted by the root or the Lope of its fulfilment. +7 13 Pietary-Pr part. of tho Frequentatire of ic 4 A. to shine Tho Freg is used to show tho intensity of the action donoted bs tho root. Trorat-having an excellont or face complesion Rudra describes kor az shia matou rart ut at UF- शीतगा। भतृभक्त च या नारी सा भादरमणिनी ॥ The trudhita aur दन (11) is added to words ending in af to dcnote possess on alu. to the Butra 317 AZRI V. 115 14 fint o l' with s-to throw into the background, surpass, excel 14 --2 promise raamat-Pres part of the Dead of E, deirons of or intent upon performing YITUTAIT-checked, suppressed restrained. 1o E p ---bewildered, struch with amazement, परमागना -nmely the सखागण 12. 12 VIT p-Orere powered, overcome. 17 SF1-edicates both surprise and joy Tho ſlutro ex rcoses a doubt, and should be rendered by 'may' in Inglish 10 TAHT!'. --Smiling fetaguriantoflapso addices 109 preceded by a smile, who talked with a smile 138 dissolution ordo com fifehau r-wondor-stuck, amazod For ·21 20 SHI-lika vato - god Tho tad thita sfix it added to deadle solarity of act:02 acc to ibo sutra 77 FEMA I Y 1 115-7-a loosa use of the Gen for the young BCC to tho sutra Te TT II 9 50 20 7147 Oscguru by the ad of tbe suporaatural power of tha Lolara las bo ksi onabled to enter the baram conoticed by the guards (Jn below) UTATA p Vell guardzo ed er-Wbose orders are strict 39 Farf-(1) a blessed lady (11) a lovely lady, $60 a 19 Finnaf below and TT 10 "1 24 g57Yake up your mal settle decide your CHAPTER I VI 3 1 ईवेभ्य नमस्रय-Accord ng to the sutrasम स्वनिस्वाहासाल prostima II 3 16 the ind 797. Govoras tho Datcaso Dut Then there is a conflict between & Caº governed by an i decl alilo (3949ianíti ) and one governel by a vorb ( FT* HF) tbo lattor predominatog over the former 1997 फारमिभक्कमलीयसी । Hence नमो देवस्य but नमस्फनि दवान् 18 K8o 42 uero should be cxplained by taking it to stand for TL प्रसाद पनु or अनुकूल पतु ace to the sutra रियाथा पदय व कर्मणि स्थानिन । Il 3 14 May-loro (mo) Tho deolaration of lovo in this way 18 Yory sadded It would be botter to render tho lino as direct mo with confiduco na to what I should do for you!, HT with #macanins to direct tenol lay down as in WOTE 09(ATA I MNT Kumira VI 31 pre- do notes on TUTE 54 12 Multantha takes & to mo40 arry णपय मामिनि शेष ) and construes यधाभव देवेभ्यो नमस्तु प्रणयत But this does not giro a bappy meaning 777-571 Haderstood first datboat b sit tios, confidently 3 a P p - assembled at ted to gather together your Tid: cotes on v 61 O 1 (परि ) मणय-lore 4 YT1A to rasort to, choose accept be attr hcd or doroted to a thig and salto declino rofuze 4 ·24 meaniog' gate'. rufir adj. feril ole; hare seems to bolo used in the derintire cose of 'Arm, steady 28 AT --It is used lor'a person' without any distinction of malt or feralt Nobody saw hlm ercept the princes mention, ed in the second line and her friends montioned in the nort Yorso indexcept. It govorns the Abl, Cato acc. to II, 3. 20; it is often found goed with an acc, and is justified by the Chandra Sutra भने द्वितीया च ! II. 1. 86. ते शम्देन मागे द्वितीया pā 84 Hamdatti regards this dee as an error (9713). CL. 54 at 7919 RB, Gita 11. 32. 1 27. I 10 V, with 74--to observe, look at, potice Fr. धा-विशिष्टी धुध ऐप gods. 28. statist-Wlo has (alreads ) made up bar resolve or giren her lore (to me), whose Leart hod (alreads ) beca given (to me) Of, naar in: 55 8. The rendering of the Rer, D. H. Milman bereft of teacon' duce not suit the context. 29 माला--ATonig Toman Cf. सा पाला परवनीति में विदितम् BIAŁ III 1. 31. Tand-thus, eo får -as has oconried or taken place, what has happened. 369--narrated, related. 90-s for tbe rcst, : e, as to that should be done hereafter. For the use of the Ine in this sense, tude Apte's Guide { 88, त्रिशा --तृतीया यौचनाग्या दशा मदेव येषो gods. CHAPTER LVII. 1. *-The Loc, denotes the time when an action takes placo ; at the time of the Suazamara', % of ady,-34 sfila deriroas of obtpining. Ace to the satis ita HJ III.2 168, the affix is added to anfita, the (Desid.) base of 3119 Fith 314. the cit of 317 becoming é acc. to the sutra 31127tha! VII, 456; 1,9 इत्स्यात्सादी सनि ! S.K. So शप (सीम् ) and मभू ( ईन्स). 3. are & n-an arched door #aş portal in a plac of assembly, arens 7 ·25 4 gferntra-funt fiia grosser stafa af a king Video te ou 1957 877f-garland siger p-polisliod, brisht. F#m 1-a CATTIDE 5 समिति /-रामयन्त्यस्यामिनि snasembly-भोगयती name ot the city of the snake demons in the lower world sy #171 917 rūIGT TATLI Medini This verse Fould be incomplete without the line to be found in the reading of Kuamoly afata 4 gota all' 8 satte an iron (or wooden) beam or bør used for look. ing or shatting a gate nga ad; --beautiful, charming IT fr--the arms with the five fogors are compared to a sorrent with Gyo Leada ( hoods) TT -Lide - 53 29 This is ono 7 नासा-tho 200 अक्षिभुयाणि-अभीणि च ध्रपथ of the 25 compounda specifically mentioned in the sutra 31907- frast etc (V 4 77 ) in which ar is added to tlo Gral of the last member, hence becomes Ropa pr p--Stealing captivating 7 Ma- there and no where else Tho repolition (o ) here indicatos f937 or constancy acc to tho sutra ft afran VIII 1 4 quat gen ll of yr goce with att. 11 Fafatahita--lasia ſitt on9 arza 31744 A ATE whose forms were identical 12 Th-the use of the Atm is unusunl -JITISEERI A noble or virtoong lady Malligatha commenting on Kumar. explains at a3 HIT19 Tho reading mfaat bag also much tho It need not necessarily be taken in the song of 'a passionato woman (977977 ÅT MÍ | Amnın ), as tho como mentator seems to think of fula eft feit oto Rogla VITI 28 Bame senso 13 --Pot of fat to know 14 fm niga, elaracteristic or distinguishing mark, Such marks of the Gods are described below in T 24-26,701 inde म भुनानि--पया भूतानि (पष्ठी शा) 15 funt--amorja thogallant woro manillug on ilin curth Lule notes on Diriga o 50 12 Note that the foot ·of Gods do not touch the enrth ( 25 bolo) y end IN FATIONS W858 UT is added to words denoting a number to in dicate tho senso of fry or TFT auc to tho sutra regler for sit 1 3 42 € 9, Tho second line of this rerse has to be reld with the second lino of the nor' vorao and so on up to + 27 16. 779-help, shcltor, succour 17 ur inl--81nco, inasmuch as ga 1 , --chosen, Belectod 18 #77747--on account of the Lonests (of my choico) The Insir is_used to denote the causo or motiço as to why the Gods should reveal Nala to her, a III 3 23 It should be translatod 'as truly as I have choson Naisadla for my husband, let the gods roven him to mo' Similarly in the next 3 fors09 FT with F1 P--to be faithlogg ( to tho Lusband) of afar #TAR 19THAT I Manu 6 167 10 frien 1 1 -Settled, arduned, prescribed 20 m En-beremony,the Slayımı ara STTTacquirement, attainment The object or purpose for which any thing is donc 18 put in the Loc caso when the thing desired 19 intimately connected with the action aco to tho entra निमिजाकमयोग | Vartika निमित्तमिह फलम् । योग सयागरामधापा मक ॥ चमणि दीपिन हन्ति दन्नयादति कुचरम् । केशा चमरी पनि मानि पुष्करको ETISK 21 Ft-may assume, put on or take Cf TAIERTO TOT | Yájaa 3 182 The reading got means 'may display or boar' CT gaafa ma simat i Shhk 1 19 2 यथाnl-So thss पुण्यभाका-पुण्य पवित्र साफ यश or of good femo, whose name 19 Auspicious to repeat or utter TU TX37 Amira Tuus epithet is confurred upon the following -49477 471 TT grauat gruar 197443771 369571747 16 n'y arra 115 979 pilia'oie, pachotic, exciting pity afraita-lamontatian, bawang It เจ 4 Deuter abstract noun formed aco to the sutra 79F7* 9 7 ITI ? Itt 23 सभ्य-truthfulness honestr भनुगग-love Thool rets in this forse aro all gorerne 1 by or some such word I ndertext ·27 24 quitin 2497 ) JT HRAFFE 19 dhe copressed FATTYTT--Wearing the charactoristic marks 179221-577597 used their power STEIT & I --without porspiration 25 for fresli, Eamo as the other roading to (not faded) Tho scoond line doscribes how was distin guished from the Gods grigora adj --accompanied by a skadow. 26 T --standing on the ground, with the foot touching bo ground faith-twinkling of the eyo Gray for morng 7477 सहित , ace to the sutra सहयुक्त प्रधान । II 10 पिनापि नद्याप तृनीगा SK 77 -- FUs revealed, indicatod ascertained Note -The distinguishing mark of the Gods as given in 1r 24-26 <10 (1) not porspiride, ( 2 ) not winkiug (3) with undadius garland: ( 4 ) without any dust, ( 5 ) not touch ing tho ground and ( ) not casting any shadow -7 --Propriets, dolorum f477FFHITT --blueing, in bashfulncer TECH -Koote implying 'to seize' or striko', often gorern tho Locative of that which 13 caught hold of or struck 28 place, pogion It is often treed afteraards like 1917, ***, Bill GAC &o, without any meaning FIVE on the shoulder' rfht-unde 65 12 20 Ter 21 donotes grief or dojection somewhat mingled with surpris0 BS expressed by ale alas The kings who wero compoting for the land of Damayanti Wero *orry when as closcu apd uttered 11 wulo gods and sagos approcant ed lor proper clioico and approved of it with the word "HT4 aly 30 F1-uttered, 881d fire -- yanar 1911n sercendant of baru hesr Yndhethurn Tho toddha aliz or 15 alded to in this senge ace to the sutra 190T I IV 1 lol II Tre -llo roman s nisi, the buttocha 7uera MANUTEISTY an elegant or a beautiful woman ( TUNISI VITETER para preparati Anar gala mazit-me, a lanan being in the presence of (discardins eren ) 80ds ·29 for only as a poetie licence, because 747 (T) is substitnted for tho xfti of the gerand only when the root is connected with a proposition or an adserb ercepting the negative particle aca to the sutra TalkTSTTET TITTI VII, 1 37 Vide tho commentator's attempt to explain it gyro a F** according to ploasuro fn-a bipod, nao fatad) ope's on, own 43 foto'lde commentary 974 -Samo as que qaf 54.22. 44 अंशुमत-शव फिरणा सन्ति अस्य the sna 45 ईगे-perfect of य 1 U to sacrifive अश्वमेध-अश्व प्रधानagt ut fra wa hor90-tacrilice A horo way let loogo to wander at will for a yoor attended by a guardian, and when over anybody seszed at the guardion had to fight with lum and rcecuo at After the successful return of the lorso at the end of tło year the rate yas porformed implying that ho nilio instituted the sacrifice was a conqueror and king of kings The Instrumental caso denotes tho manner of doing an action ( यज्ञ) ace to the entra प्रत्यादिभ्य उपसंग्ख्यानम् । Vartika on II 3 18 यया-ज्यस्य यायोरिव यानि सर्वत्र पगतिर्यस्य name of a well known king of the Lunar raco, son of king any His life as described at great length in tho sent of the Mahabharata o 9-cu Dern yaal was bis wife and Sharmisthi, tho dnughter of Vrısaparyan the king of the Dartyas, was made her soryant for an in ult sho had given her lis reign extended over more than 1000 years and is known for righteousness and complete happiness nmong all the subjects ययातिनदिप सापाडासी रापपराक्रम । स पालपामास महीमीजे च सदभिर्मग्यै ॥ धर्मण च मजा सवा यथायदनुराय । ययाति पालयामास माक्षादिन्द्र इवापर Kabs Bh नाप-नदृषस्य अपये पुमान् the ton olahusa The elory of Sahusa is given in Mali Bh Tana. l'arsa sto 2co-fca sacrifice STIHTT tot ad, -basing proper or abundant gifts feront means a present or gift to Brahming at the complotion of a religious rite, ench de sacritice ** 48 Yoto the allite atto a in this verso 1 ·32 that it is "the dents of play-tha dice, and is justisod bis" the sutrafदव. कर्मच। I. 4. 13 दिव साधकनमे कारकै कमसज वाशरण- FTTT I STUFTI asra 18. K. Liebco it is better to take, 18 MilaLantha doet, palga to mean the best of dice' and autor to menn with tho dice'. Kali would naturally God it easy to persecato tho gembiur it he kinzolf be the dice. Vids also foot-note to the trantlatıou 7. yrirteret fixa i tho slayer of the oromg's warriors 8. 871. A.-to enduro, re*ist Tur-challenge i WATOTTUT Gel Absolute-ack men Damayant pas looki06 on. When contempt or disregard is to be shown the Gen. Abs. 18 usod acc. to the sutra Brat E IL 3. 38, 97- playing with dico, FL 4 A._to mention, declaro. 9. Prouty--the Gen, is loosely used for the elec (al ) ferra and yot both neap sold so one should be taken to mean gold' and tho other golden coinmr he lost all money and gold', art-ara a vehicle, chariot, tho first afix (sva) 19 added to all roots to form a neut, nbsir. Qoud, to denote tho moans (570) or place' (AUT) acc, to the antra FTOTI धिकरणयोध। III 3. 117 गुग्य-ग रणाग (Foke) पहनीति any roked or draught animal, a chariot-horse. The baddhla afis TL () is added to acc. to the sutra तहतिरथयुगमासगम् । IV.476. यानयग्य TI *77977 a Bamábára Dwandwa, as the chariot and tho horses are part of an army (IT), formed aco, to tho sutra moraliran 7711 1 II 4.2. 10. FreeITO -- PILTegling, raiding off it-tado dotes on v 5! 20 ft-FH GATIU. Famicom is formed by the knit afis ( 31 ) act to tho sutra 191 III, 3.115. Lenco alc, to the putra ya FAI II, 3, 65, the Goncase is required of its object , योगे फर्नरि कर्मणि च पठी स्यात् । कृष्णस्य इति । T? 0571 ZISK The use of the stec kero is irregular and is justıded by a similar axa made by lanımı hazmnaell in thosotra 777 IV, 1 117, wbere although is # Kridanta form (dec. ) is ugod Commenting on this entra, Jayakrishya fark that the use of the Gen, 1: O'lonal and quotes, a simular uso in lho Dhettilápfam WACHA991'. 5 ·7 : 12, 11. dicari-citirons, stat-(1) adj. qualidssti ari-who was affectod or influenood ( by the gambling ), who was dia. trossed: (?) adr, nodigos 31731–through anxiety, anxiously. सूतः charioteor, miteeoking for soms business, 13, 957: (always pl. )---mbjects. TITATT PP. 1-pot being able to endure or forboar. surt-calinity, distrous, • 14, * adj. --lov, sweet butindistinct ( 3187674T). Tiram Ff. 51 Bley tormented, harassed; vide potes on TT 1, 32, 4, FYETT 2. 1.-affected by, ovorpowered. 18. TTH-loyalty, dovotion to the king. GCEITET P. p. Tido nates on v. 63.2. 16, -object of 7 Brith in the next verzo, stom:-BTiTa farmer* tho onter cornor or the angle of the eye. 18. नायमस्ति-he is not himself. प्रीडित adj. --ब्रीडा सजाता अस्य aba.hod. feoling ashamed; vids notes on s frame. 52, 4, STT:- abode, bonso, TYTTITO-wont on as before. El rar-for many months, Words donoting the duration of timo and eraco aro put in the Acc. 0136 aco, to the entra FENTÀ1797799 II. 3.5. gogait. l'ide notes on c, 57. 22. CHAPTER LX. That galiko ona gono medi ( goes with TEC). The leddhila allixt is added to words to indicato the rosemblanco of nction, acc, to tho sutra a FATER V.1.115, STEIFHEIT 1. 2.-sober, who had not lost her calmness, who had kept lier lead cool, -gambling, play. y adj.-- Very important or sorious, erfürt gia--With rogard to or in respect of the king, j. ITA PT. P.-Apprehending, fuarius, Eril, bod state. fint Desid. pr. p. fem.-Wiebing to render, - Tak seretything, the whole of occ's possgegion, e-Perceiring. ebelog, finding, 5 ·4. yrtti-The name of the agree and maid.gersant of Damayanti, afaca adj.Of grcat fame, renowned. yra A nurso, sitges female attendant, iaid.goryant for adj. Friendly, hivu, acting as an adviser, Infrady.--Well. vorted in talk, eloquent, urant le tko object of 9777ta la the last Torse. 1. TRITY 31ST JE HAT 477. ( lit. ) one living with or near anothur, (henco) a companion or follower of a king, a minister ; formed by the addition of tho taddhita aflix 745 (4) to the indeclinable 377 ( nith or near) acc. to the sutra 334747641. IV. 2.1. 4. STELTE h. that is left or remaining. 574 . gerund of the causal of it with att; having sent for. 6, fq—29ed at the beginning of a sentonce to express hopo or espectation. Cf. c HITTATOTT Uttar Rama... 'I bopo the Brihmana boy will como to ulo. TittTT 17 good fortano, good luck. The taddhila aflı it is added aco, to the Eutra stata 1 Vartika oz V. 4. 25. When the ministeres heard that Nala Tanted them they thought that not was a good sign and the game must have been storpod. 7. Fant ind. -A second timo. zorage informod; its object is Nala anderstood, Twith' sa ito receiro, Welcome. 8 min.--houge, 9. Fasa-bcaring. TRIG ndj.-TU ESTE aterzo or unfavourable to, 10. fr0p --the name of the chariotear of Nala. Tam Vide notes on , 55, 22, 4-an emergency, affair, fet P.--arrived, impending. .11. Toniga nout, abstr. noun..speech. Salta ndj.-000 who does things in a fit or confidential minder ; trusty. Vids Comrrentary, भात प्रत्यस्तिनिपु ! Amara. 12, mag adj.-mild, gentle, TTS adj.-H FT-1777 qayt GT 19 opportunely, seasonably, as it suited the occasion. 13. TTTT P.P.Well belsyed, 4-Calamitt, dangoroti position, ·B 15. trare, adj.m3a eta, obedient to the will of. „Toverso, adverse fate. 16. with fur 1 P-to approve, care for. 18. TI 4 P.—to be made cloar, bare the doubts removed; cf. 7 T That Art Urichchhakatika VIII. She means to say that her mind had misgiving that Nala would come to ruin. Tho tuo of the Alm. 777 is irrogular, 77:-mind. 19. xfan p.P.-boloved, approved. T adj --4785 crat swift as the wind. faya-this pair of children ). namoly Indrasena and Indrasona. Sprerez-gerund of the causal of fe with art, kaving seated. The of becomes & optionally in the causal acc. to tlo sutra USRETTEI VII.4. 63 fragen or left. Titt--the capital of King Bhima, the father of Damayanti, cide notes on farat e, 58. 5. 20. arf:kinsman, especially a paternal relativo. rary with far o P.-to ontrust to the care of. Erit-TT iTu the two childron, 900 and danglator It 19 an criteria compound formed acc. to tho sutra gallina I. 2 67 (erat acroix guca ? 8. K. Turf-Vide Notes on t', 57. 42. ST- 374fin (r) any whero olsa, olsewhere. The ladddita allir am ( - ) is added acc to the sutra umaa IV. 3. 10. 21. gørt.-Chiefly. Pide notes on Th FT. v. 53, 25, 2. Stara P.-Allowed, permitted, amit m. --&chariot. With vorbs indicating motion, tho confoyance is put in tho Instr, caso. 25. 1771-gtloving for, stiroftho capital of the Solar Kings situnted on the river Saraya, modern Oudh. 23 FDOT:~mo of a king of Apollyi,n contemporary of Nala, lo was the son of Ayulâya, A descendant of ITF. FYT with 39-to wait apon, rousin in the service of. It is Alm, in the following 200503 only #77Tā 11. 3. 23 JTTE जा-संगति करणमित्रारणपथिपिति पाध्यम् । and optionally in the sense of Front ( dosire to obtain ). an fach1426 475044 1 Vartika, ra- धियोनेन wages, या with उप--to obtain, get. 1 ·37 > 12 warae adj-mang-lold; the saddhila aſfix ftyr (AT) 13 added acc. to the satra TOTTTTHET STYF I V 2 69. Tai stehen many days had pissed. Aoc to the sutra taht- pt TE FT II 3.7. eithor the Abl. or the Loc. case may be used to express the lapse of an interyal of time or space. 7399:--a bird, wing. 13, 774-food 478,-Walth, namely the golden wings of the birds, 15. परिधान-garmont worn on the body परिधानन is used in apposition to T. Ferrar-along the sky. The direction or route is put in the Insti, case. 16. खग.-खे आकाशे गच्छतीनि a bird. दिग्यासस-haring only the (four) quarters for his covering, 1,8 without any covering. 10.7490-iesirous of robbing or carrying away. srfa - satisfaction, contentmont TTTT ndy--in clothes, covered with garments; as opposed to FTTH in the next verse. 17. तान-object of धीक्ष्य understood, The roading समीक्ष्य गतान् for समीपगतान् is decidedly better 18. येषां-refers to इमे ने in the next verse प्रच्युत Pp tallen down. Trr-maintenance, livelihood ofra P. P: posse38106, o rok powered by. 10. Bien-for whose sake, on whose account, refers to the dice. नेपथ-निपधा निवासा येषां ने the inhabitants of the country of Nishadbas, the taddhita afix Hur 18 added to denototho inhabitants of' ecc, to the gatra alstu fata IV.3. 89 F F F 154 T 18. &, fri tiroid woman, s beautiful woman (in general ). Cf. HIETTE falar metara योपिति Arcdini 20.89**TTET ET: dificulty, calamity, misory. TEG गता मष्टा चेतना पुद्धि पस्य deprived of senses बुध with नि 1 P.- to listen, ordain to 7 fek-bencficial to yourself,intended for your good In the following verses Nala, pretending to describe the various sites, indirectly iplorms Damayanti of the routes loading to her father's capitel with a hint that she bould go there, ·$8 21. Efim*:-2971. 174: Che soutécis part of India, tha South or Descic, Tla words FT, F, 37,95 (when it has not 120 sense of 3ra or' (Lesoke of a carriago?) and ( substitnted for 19-t) at the ond of ang compound take the sullis 37 acc. to the gatra FTTY TA193 T, 4, 14. starti-aome of country to the north of tho Narmadi rhose capital was Ujjain on tho river Sipra. According to Ticmachandra, 3477 is synonymous with the modern Jalsa. In the time of the Jalábharats it extended on the south to tho banks of Farmada 'aad on the west to the banks of Inli. Tois one of the oven Kulaparvatas or mountain chains of India. It hus, beon indentified with the mountains of Gondavana, The Kalaparvatas are "महेंद्रो मलय सद्य शुक्तिमानृक्षत रिया पारिपात्रा सौने कुलपर्वता". frac -nime of a range of mountains forming the southern limit of natatay It is also one of theseren Kalaparwatas mentioned aboro amorrone of a river rising in the Vindhya mountain. It is identified by come with tho modern. Tapti riser but moro correctly will Purns, a leedor of that river. 23. atiratanamo of a country situated along the banks of Tho river Earaya or Gegrå. It was divided into 37 and giero1 Fray Aja, Dasarath etc. are said to have maled thoro, 24. FIFTH P-Composed, collocted, calo. 25 असत् ind -not oncs, repeatedly, over and over again, 28. fet with a-to ko grioved, trenoble, Tho roading Jaya is better. vir.-to sick into dependency, droop. :- purpose, intention (namely to desiro her to leave him and go to her father's house) 28. Fetibat happiness which was onjoyed before ; the o'ject of fanart. 61-fatigue, exhaustion, 20. f4--FIATRIC Ir a physician, doctor, 20. *- quite B, cf. TN 979 YTTT) Kamir, 2,31, TH- भे रोग जयनि medicine, 1. स्यामा पर्नु काम, यस्य a compoundrot the मोदरादि olass. term applied to the group of words and compounds whose formations, being irregular, cannot be properly explained ; get- 1 ·39 दादीनि यथोपदिष्ट ! Pin. VI.S.109.(पोदामकाराणि शिययोंच्चारितानि नर्थय साधूनि स्यु पृधन उदर पृषोदर । नलोपः। भवेद्वर्णागमाद्धस. सिंहो पर्णविपर्ययात् । गृहोत्मा वर्णविनेवर्णनाशात्यूषोदरम् । 8. K.), 80 सुपेदनश्यम कृत्ये तुं कामपनसो- tai. tho final T of 397397 is dropped when compounded with a ml, P. P. (Fra) and of infinitores in á with 2:1 OF 476 4. . अवश्यरोव्य . अल ind --निरर्थक in Fain, unnecessarily; अल भूगणपर्याप्ति- वारणेषु निरर्थक | Vishwa. 33, 7*71.14-depressed, dojected. 34, stafreot adu-gain and again, repeatedly; 2. IT: 57: STATEHICUTREET 79T | Amara, a adv. -Caugolessly, without any reason 35. Sti-pamoly 'te TRITATE' that I could take shelter with my kinsmen', 36. 10 U.-to roccito Fith roupect, wolcome with revorence TT-l'ido notcs on 66. 4. CHAPTER LXII. I. 247---747-5-90, like, similar. 7-2 any ac. count, 2. Ta pop-fallon down, fallen into calauity. The Teading area moans . sorrowful','gad', 'migerablo', being tho p. 2. of fit with a 10 U. to Iamont,' guffer'. At takes a in tho p. p. Instead of a when it does not mean to gamblo, according to the batre (fastCTATII VIII. 2. 10. 3. TITET STY--becauss ths other hall was worn by Nala RA NE Gants eu vi vynuo birds. 4. IR P.p.-clad, corereil; cide. r. 61. 6. *- Lormi taso, bal te gå i FIS AU 1 Amars. O fat alj.--palo, rallid. The com, 866ms to take the reading farzagir', 'Lideou ', 'changed io appearanco, Toan P. 7-copared with ·STYTP proverpoworc 1, carried Away TTtondar, delicato una #597 Amati. Tenteral-miserable Lolpless, pitiable l'eds Medini quoted in the com 8 FFP presented distarbod palaod in-distress trouble, disaster BT-perfect y druiciple of with 74 10 r-this, namely abandoning hua wifa', which he was Topolying 19 lus mind at the time ind --express 'doubt! os nocertainty', 93197 I Ambra 37744_of(tbus ) person, of Damayanti 11 HTTPp-davotod or attached to Although words having the sense of love', 'attachment' generally covers the Lo“, the roots and 3744 are found sometimes used with the dec also C समस्थमनुरज्यन्ति । Ram 12 --goes with 3717 Sabandoning Nela moans to say In my company she is sure to be miserable, but if I abandon her it is doubital what the result would be Yet thero 13 at least a chancn of her retarding to her parents and deriving happiaes Hence it is better to try that chanco' कचित कदाचित् perhap pr chance 13 SETT 500d welfare 14 TTTHY~WIDG to or on arcoant of her lastre by virtue of bor majesty or moral power The Instr expresses the cause or motive acc to the sutra at III 3 23 year--Infinitive of NO 10 V to offend ipsatt rolate or outrage ( as a woman) HETETTI 'ide notes on v 02 40 7-dovoted or attached to me 16 TEAT-goes with a which is used for gran pollated, tanted defiled It was through the bad influenco of Kalı that Nala Tauriya te ww Wa Whiz the lomi EATOA-27- ha-settled as regards Damayant: Tho reading 242741 1477 mcang '( bis mind) turned away from of became aversod to Dambyant 1r 4ox of with 57 2 P to latend, mau -cutting into tro parts ·$1 17 forHT-P'al 1st per sing of 4 with f O P to cat, divido, toar qata-Fandered about ( 19 search of soma 19. strument to cut the garment) 18. Fy - spot, region. freret ady --unsheathed, uncovered 19 faft-having put on or dressed ( himself) 9779 vt apata snbduing one's enemy, & conquoror, bero, uide, notes on aga v 62 20 with 1 P--to run away, retreat, dopart 7a2aadoprived of consciousnes, ingensible (10 hor Bloep) 20 Fagar p -repenting of improper conduct 22 अवत - a strip, piece 377 pp-intoxicated TUTTET T'ide notes on, v 67 31 x 10-to wake up, awake, rise from sleep af et facutam-how will she faro, what will be her state, what will become of her 23 miy-alone TT (1) virtuous (2 ) beautiful, handsomo tuty (1) a tiger, (2 ) snaho (3) vicious elephant, (4) (any) beast of prey व्याला दुटगने सप शट श्वापदसिंहयो Hama 24 आदिश्य -अदिते अपय पुमान् a god divinity in general Iloro mi mean the twelve divinities (or taiatar ) taken collectively. These e guns' are supposed to shine only at tho destruction of the Universe For the Lames of these weo commentary t-name of a class of dieties, ( used always In the plural) These are eight in number for the names boa Com FAT-GIFT SHIT A group of gods, eleyen 10 aumbor, supposed to be inferior manifestations of Siya or Sunker who 19 said to be the head of the group, for their names tee Com अश्विनी-Tide notes on t 53 29 मरुत-प्रियने अनेन the god of wind, dety TM-Pile notes on 1, 5940 समावृत y p-corored or protected by 25 salamat qa946477 matchless, peerle s, unntalled Words expressing the idea of escelling' are used Frith the Insir yani-3767 17 Det bereft of reasoning, deprived of good sense to get out started Acs, to the salsa FFT make full ? 22 the root Fyl Fith us an only Ita ute in for 13 irregula, Or Tat Fith $ 89d a may ba treated as Par ·root. 797-P. , of मय with 35; roads, prepared, beat or in. topt opon ( leaving his wilo ). 20. TETT TET-the facto denoteg the repetition acc to tho sutra office: VIII, 1, 4; e ide notes on 63, 10. NIPwith si to draw or drag towards; with 37 dray or drag away frum; used figuratitely. Cf. Biti 24TTET | Shol. I. Kali was persuading him to depart whileaffection was dissuading him from it; in this way he was fluctuating as it in a string (flat), ride next Terao. Hitte-TCT IT afection, love, The laddhita affix 31* ( 31 ) is added to form the abstract noun acc. to tho satra attiertymanais IV. 1. 130; 1,4., words onding in 777 and the words of the gate class take art in the ATT 74; 6.9., देहायन, पोवन 27. f-fide notes on nouv, 57, 15. - swing. STEE-Y'idenotes on ga 97.o 59. 18. 20. ye p.p-gozed, influenced, dofiled. Terory thing. Pretoria-duaregarding, not minding, (or as the transa dator takos it) Te Tica means " reflectiog upon it (his act) often and often. 4 adj, 17 desolate, lonely. Ty चिन्दी च निर्जने | Harma CHAPTER LXIII. 1. Teret- l'ide notes on « 47. 31. 37-denotes grief' or pain', as expressed by ali', 4 4. T-knowing one's daty. She refers to the daty of A hueband to protect his wife and not relinquish bor in a desolate desert. TUT JET-She refers to Yale's former promiso not to dovert her, side 1, 61 31. 5. FBT adj-honest, guiteless, clerer STsde notes 00 o 54, 26 ()--hen I bare dono fou no wrong. 979-(1) by another, namols Pashkara;) by (your) enemy. 6, 77 4 U.--to bo able to, it resembles are in senso, Tho use of 7 in the fourth conjugation is rato. E firs-those 3 ·1 words, Damaranti rofers to tho words of Nala described in vs, 31 to 33 in chap. 67. 1 --to carry out properly, to fulil duly, the roading Fat Fi is clearer, gt-formerly i..., at tho timo of Su ayamwara, 7. अकाले-prematurely. 47-koreas, since. JRTAQoven for a momont. Damayanti means to say tbat, dogorted by Nala sue would not have lived oven for a moment but for the Tanson that ono could not die before the time prescribed ( by the creator). 8. p. p.-nough, sufficient. ofera:- joka, jost. Damayants suspocts that Nala is concealing himself in joke, TATT—this much affarget ado.-dreadlally, fearfully; ( 800g with it). Tho reading gut ( 200. sing.) would be an address to Nala; tide notos on 1, 62.39. 9. E m.& 1 bush, thicket. 10 pary adj.snel, hcartless, 96 mnd.-alas' Tf-who am redaced to this stato; (TH) 11. Toki adj.malono, MUTF-Irregularly used for its fü. 13. fáa p. 1. --Worn out, tormented at isufa-wat vill you lo, what will bo your state - TE FT (377) the closo of the day. By the sutra TEIE SEE IV. 4. 68 3167 at the end of the Tatp. Comp. becomes ate when preceded by for a word denoting a part of the whole (F7qT) or a numeral, l'ide notes on ERT , 52, 23. This Talp, Comp. is always mase, Acc, to the sutra IIETET. STE I II, 4, 20, 23. RF-griot. 14. 7 Tith 3-start up, rush forrard. Ils 099 Atm is irrogular. The present tenso is used for the Past, Mid, notes on the c, 56. 29. For adj.'griered, distressed, of with STT 4 Ato faint. 15. itaar- Roto tbat it 19 used trice in this verse; they may be either taken as a fini to denoto a repeated sction', of tho Attlino may be read as a part of the last rerte al 10 gested by the commentstor, ·16 3f7914 -A corde, imprecation grappuchia moro or greater than our griet Although she is referring only to herself and Nala tho uso of the 'ural 7 is justified by the sutrs अस्मदो द्वयोश। 2.09. एस्त्र दिवे च विवक्षिनेऽस्मदो पहुवचनं वा 91TISK, 17 startadyginlegs, saintis HRT-- mora ) than his Misery in frag-may live a miserable life note the use of the Cognato object Cf TFTE I Manu 4 11 19 FTTH-liko a madman 20 जत्यर्थ-अौं निवृत्तिविषयो वा नमविकान्तम् कुररी-a female ospray. Its voice is known to resemblo weeping CJ Teg fant METTT POFTE ATÂT : Buddhasha-ıta 8 51 21 PT -proximato neighbourhood, vicinity STTTT * Fart ut falt ***; 37471 fatto lat 345764 UTC a luge serpent (boa constrictor) who is said to swallow goats of ad, -TET a clatchung having a tendonos to seize Milakantha fakes it to mean'a serpent' 23 37984—helpless UTI 17th 377-to ran up ta, approach 24 F with TT-to call to mind, recollect 25 F#-Damayanti regards Nala's present calamity as & result of a curse The reading 9747 does not suit the con text 26 qrant -A hanter (of deer) 27 e-Speed Tesde notes on < 63 89 21 Frante-crossing The rorpent had a huge body, tho whole of which had to be pas cd along by tho I unter to teach its mouth; or the object of it may be taken to be the distance frotter--toro or cut off - Note that the Ford ystu 15 purposely need to dietrogach lion front from ( an archer) Tho Catrice borts and arrows but no t ( cntling instrument) frax ad, -allarp 22 fafarr-motionles: inconscious Twith A-to cat upskill मगनीपन -गगा व जीपने यस्य a hunter मा 100-10 rolous, tet 1106 ·45 31 TE-hardship, trouble, calamity 32 यथाहत-वृत्त अनतिक्रम्य Just as it lhad occurred 33 fred; -liko, resemblagg rady cursed qHTL 1-ogolash 34 fan-nommalıte 8ing of ffarmu tho 1 orfect particu. Lo of ę to go wrot ad, -agroeablo, charming 17-a hunter 35 post with 39 1 A --to know, ucderstand percento 36 r7 ad, -acute gront page 1 - completely occupied, overlomo 57 -as it were blazed up you with Custo outrage or violato (4 rroman ) TI-esger 37 fuar p-depnyod of, se arated from 38 अतीतगपये काले--अनीन यापथ यस्मिन् नरिमन् काले at tha time whon the range of words were passed whon words were found yot guficient (to deter bis action ) Nulkartla takes fr to mean the dark ( man'), a the hunter and takes the caprussion to mean whon tho huutor lad transgressed the scopo of words The translator renders it as in that hour of griof boyond utteranco' perlaps by tah1985 to moing art के काले 1 39 gar-73 The use of the At 18 irrogular tadywretched पराजु adj-परागत असन यस्य ded उत्तमात्रे-as soon as otterod at means the one thing and no more', with nouns it is to be translated by more', only ctccp FIT TETOT by A mero hum used with past participles, it should be translated by as soon as ', no sooner than' It 19 en 10 regular compo ind of the title class and shall be dissols ed a FTT Pa ia II 1 72 यसु dy-विना राम यय llelets, dead, CIIAPTER LIIV 1 AFU--started set out din se to the sutri FarTIE 4fa44 ad, 47(a Prado compound ) frightfol, tormdablo प्रतिभा भये भीष्मे | Hams झिविमा- cricket गणmultitade ar y-sesounding math lbe Roiso of 6 ·द्वीपिनदो पणा इरते a loopard psather र- kind of deer - bear - barbariga Fo: tho definition given by Baudhiana ride on 3 r --ane of a tros ('Are's a bamboo 97 - & kind of tree of TRY TT Tat (1764373NETT) fish tho holy fig tree fra km of tree (Purut) gait-the medicinal treo known as tho Terminalia (ataj pa (f4797) FUF-T 75 2 ( 5FFEKETESTETT) a kind of tree lay ing boautıful red blossoms, but without any odour CF BRIETAT न शाम त निगया इन शिका भर्जुन - tree with a useful rind (WITTET) 3TFIE --the sqap borry tree (fict) FEET à kind of tree (FAT or fara) शाल्मल-thesult cotton tree & -tho rose apple trel TH -Dame of & tree with red or wito lowers GIET -- the tree known as Acacia Catechi r-ho samo as it above or any tree in general The reading the shirsha troo) aronde repetetion -ratar rood 75 ndy-full of crowded with the name of a fragrant treo nged for medicinal purposes आमलक-tho *T1957 troe The Indian fig tree lossdri commonling on tho word in Raghu VIII 03, says 1783fê क्षीरस्सामा । मारामापा । पाररियाची पिंपरी । TFT kod of tree said to put forth buds at the thundering of clouds उधर -the ओवर tree 5 बदरी-tho jujube tree बिन्द-the wood apple tree न्यमो - the Sham trao न्यप्राध। शमीतरी। Vuhwa प्रियाल-tho Paalala tree ( 977) TTT 199117 | Midbar AIT-thepalmyra treo T- sto tree geafir the yellow myrobalan tree fairTTthe Behada trec a 6 The woods in the foc from this rotse to 8 ato all Objects of T7T 10+ burg --mineral, metallt ore 161 Pcovered or filled with men boFor, an arbour aft Topp-resonaat, wecouuding Tho moaning would be complete with the reading aitai toonedlog with the (noiso of) birds - tavern valley 7 YT-a mall pond TIF tauk 0 --in bord lide notes on *** + 03 ? 1 774 A sylyan serpent Threading Ting 15 proferable ·10 sat-going after or searchủng loz, por p of 10. with f , vide com 11. कस्यचित्--1or पल्माञ्चित्. THo Al wonld have been more proper nce to the sotra fjarrat 1777 11,4 25 12 tyartT-E 3T 4 broad-chosted (Euc adj oxpanded, woll terclop' The words TT et bare & F added to them when at the end of 8 Dah compound, acc to the sutra To play 11 T, 4 161. 14. #22 Tract falsoly 13 Tart-The referonce 18 to the words attered by Nala in 57 22 Frryia having a grort lustro, vory brillout or rosplendent 16 # with spa-to havo rogard to, take into account 17 एकत्र ... TTT-on ono hand on the other, ie, both are equal to part or member The Vedângas aro cortain clasgos of works regarded as auxiliary to the Voday and designed to aid in the corroct pronunuation and interprotation of the text Thos ara la ride com 31TT-class of writings supplementary to tho Vedang as, they are four, namely stiu, न्याय, मीमांसा and धमशास्त्र स्पधीन। 1-wall studierl 10 87 Ter-lost to you The ronding ITI TEIGIS a better Bon30, Tart indicating on interrogation-- am I not doar to you ?? 20 YFU 10 U-to monnce, thresten te ads —drendful, frightfal च्यान-of-यादा-opened expanded आस्यzouth 37Tooth-the king of the forest, tko tugor (erriz ), rids 31-32 21 Finals--trao traf-speech 22 HTT?? - frantic fears--the conse would bo completed by taking al 99 ouderstood after great Bat the rending Trist is doudodly better 23 yar --Voto that thero 13 & (uference between 976 TU and a When in hus the sense of ezactly hall(autta), it forms a Creative Tatruquesta compogall with nouns espressivo ·of the whole and 13 placed first, acc to tho sutra 375 79#! II 2 2,0 9, faten Juf Bat if is used merely in the sense of a part'or' a portion '( Arr) as lero, at 15 masculine and forms the nsual Taipurusk compound, मामस्य अध प्रापा Hence here वन्तस्य अध बनार्ध 24 अरिकर्शन आन कशपनि इति slayer of foes 20 एवारिन ady-या एवं alone helpless The tadanita anx ( 1177 ) is a lded aco to the sutra एक्दाफिनिचास हाये । V 3 2 27 Tha verge should be read with the next The doc word in this ver30 and in the first line of the next ghould be taken with a ty understood 28 qevi-what elo wishes to ask is given in the first line of the next verse Happ--emaciated 29 J'ide notes on . 56 24 pro slould bo asled E governs tsvo decusntiras Llence in the Passired tho principal objoct 29 retained in the fee and the secondary object has become the subject 30 Trom th a Yurge onward the first line of the poxt rerse should be read with its proceding verse STORT ady--3777&T ET 376T charming handsome भभिरूप बुध रम्ये | Medine an army Asady - like resembling 31 यस्य प्राण्यामि--from whon shall I teur चतुर्देष्ट्रा-tour ot whose teeth nere prominent the chin 32 शार्दुल-~-atiger अभिगुण ady-~-अभिगत मुग्व अस्प with the face turned towards (me) Damayanti's guerries about her separated husbands Threabouts made to the boasts, treos etc are & striking resemł lance to similar querries by king Vikrama about his belored Urvashi in Act IV of the Vikramorrashiyam $5 TIP-to tell giro (the information about) १० आपग-पो समुह आपम् तेन गच्ची a river सागरंगमा- joining tho tho (974) 13 addol to the Grst member by tha Tattika गम मुणि पाच्य 11. the root T after any subant takes tho krit DJI FT balora which the 37 of tlio nonu forming its object inserts the syllablo Fafter at, Ocean, ·! 49 37 ferga -rasiat 5a a mountain get-Tho was in the Atm 15 irregular, her ad -75* various (Sup sup com. pound ) 38 ihe -lag, banner, f09--1'de notes on TINE , 30 stem P-mingled with, full of The correctr ens of the commentator's Olssolulion of the compound as a Bahuorihi by taking 3797 29 moabing myriad' is questionable The wholo would then be only a Gen Tatr and not a Bah com. pound पतत्रिन -पता अयस्य a bird 40 पुचाग-the name of atreo called नागकेशर अशोकfrce with red flowora, asid to put forth blossomg when kicked by ladies efTe --the name of a tree whose flowers though beautifal haro no small c यमकले सति कर्णिकार दुनोनि निर्गनिया 69 7 Kumar III 28 41 m ind --just, now amregarding, in connection with 42 दिव्यदर्शन-दर्शन means appearanco aspoct', Cf 3r3t- विषभीमदर्शना | Raghu 387 शरण्य -शरणे साधु the proteotor The taddhita aflix F 14 added acc to the sutra 79 AN IV.4 08. 44 rty a groat warrior or hero for the delimtion vide Com, aleo downed by Herzhdri as yaar 777 F# संहस्र योधयत्येक स महारथ बच्चने ।। चातुर्वर्ण्य-च वारो वर्णा the four onglaal castes of tho Lindus, Brálmana Kshatriya, Vaishya, and Shudra Tho word is formed by the addition of the 1974 laddhita allis ace to the sutra चतुवर्णादीन स्वाथ उपसंख्यानम् । Vartika 45 734 m and n--a great sacrilico performed by a apiyorsal monaroh at his coronation as a mark of his undisputed sovereignty, of wat Teta ASTE LICET TASTATTET Aman, Thararlia (regularis formed by the miz? 1 114 and is derived as CET AF FISATEIT GEOTER17 IT- मक सोपोराना स रायते पत्यतनBK अन्धमध-Ind notes on LVII 45 MIT ady - fall of gifts (to Brahmanas) SOSporformer ty adj-ide, big sf 77-Stacelul, arched and handsomo 46 Toerit my ong well screscd in the Vedas, formed by the addition of Alc to the satra a Ty IV, 41 ·1 05, . Tags Tin #FIET TV 4. Tags-fted from malico or kpite; cf. TTT HITTAT EPH srina 1 78017 दापनि सामया प्रशमिता। 48. Tomason lit.) called by namo; (me=TTAME) mbcso namo is auspiciously invoked(a roaperiful way of speakingot renerable pr3ous) स गुगृहातनामा स्थायः मार स्मने बुधे . 19. WH15--ToT -obtained in doe coordo, duls inlcrited, 50. TRI-ATI TIE 3754 eloqnent. The Inddhita aflix is addod acc, to the sotra te fal 11. V.2, 124, TANTE- ATT TIT Fía who las consocrated sacrificial fires or who ling kept tlo sacrod firo, 'Tho lirit nflix fft is added acc. to tho satra SH 11. 111. 2. 01. For the addition of Terde notes on my r. 78. 6. CJ. FernafanStora mara, 51. i sai-tho roading 9-18 addressed to the mountain is deoidedly prefcrable to this golf applausc, cf.3197. a in v. 53 below, 63. Fica-tulbing against or tovshius ( the sky ). The objeat or FIT is to be taken as understoood. The read. ing uſrare: is pleiner. 64 faranni--step, 6810 sait adj.--unforgiving,cido Con. TT--Valient, heroic, 66. From the second loo Damayanti again begins to address the absent Kala himsell. सत्यसन्ध dj.-सत्या सन्धा यस्स eror keeping the promiso, trae to his word, 57 STATTr-by yourself, of your own accord. EFT).).- loring, kind. जीकृत'-जोवन जल मून पद अमेन alloud. 68 भाम्नायसारिणी dj-आम्नायस्थ सारोऽस्त्यस्यो containing the 0590nce of the Vedas. Toep. p-plessing, gratifying. Tho adjectives in the first line qualify ari in the last forze. CI. STETTATI-Hds notes on o. 59 23 ATTA: an arcotic, hermit fasa 17-57-F67AFT SIMT 1317 2189 having the boxuty of the celoatial garden (Nandana Yana) 62 Tag: the name of a celebraled sage, the family priest of the kings of the Solar race. He was the author of the seroral hymans of tbe Vedas, particularly of the seventh Mandala of the ·51 Rigveda, He figbally defeated Vishwamitra when the latter took away lns cow of plenty by force. भृगु भुक ज्याला नया सही- 777 the name of a BAGO, BO called because he vos produced along with flames. (सह जालाभिरुत्पन्नो भृगुस्तरमादा' स्मृत 1) Ho was rogarded as the ancestor of the Bhrigug and was one of tho ten palriarohs created by the first Mapu He was the father of Sbukrácháiya - tho samo of a colebrated eago, being one of the mud-born sons of Brahma lio was tlo author of tho code of laws known as the अनिस्मृति or अत्रिसहिता. Ho is said to have produced the moon from his oye Ta P p-golf-pos. Bossed, midc Com. 63, 71 m. and 1. -- a back-garment, ST* -tho skin of a tiger or black antolopo. 04. WP p. of with stis--inbabited by TT 1. 1) ** resortod to, frequentod by. Aparen-tho reading Transit would avoid ropotition. TCNTT - Margety a monkoy, strFa- Vide motos on v, 30 supra 85. T-aving beautıful oyebrows fast -fesica tho twaco born, (here ) a toolh gagal i Amara, 66 vrstar-brilliant, radinat fifua ady --Fart 11 Yory black, 4-plot, region 67 Fan S.-A woman so with The Caus —to grest or alute respectfully. 58. यथान्याय-न्याय अननिम्म्य properly, rightly साधन-तप 8 JA ET such in peuance, ad ascetic. 60, 3117--Note that though Damayantuis in groat dist1098 and extremely anxious to enquire about the whereabouts of her Husband, she pradantly enquires the sagos first nfter their yol faro. 72. yy-the Aorist with tho anginant dropped after ar in the sonse of the Imprice ace, to the sutra H GTI III, 3 175. 73. The Ind.--13 Smerally used in the sonso of or to cxpr031 different altornatıyas, and is usna'ly the correlativo of Tas (photber') and generally indicates.doubt mingled with wonder, ·52 78. द्विजाति-दै जानी यस Brahmin (द्विग ). बस्सल adj. loving, fond of, ndoctionate towarde, 79. देवतपर aly.-देवतानि पराणि यस्य solely doroted to tho gods. PT9T277 destroyor of tho cities of fooi. Vide notes ou af: 0,5230. 81, 1798:-- an ongniy, adversary. 4-ay, battlo, fight. 82. Fair --I'de v. 52 22. STJATERI adj --FIT ATAT 479 with the mind bent on mischief. 83 सेवन--gmbling. जिम adj. जहानि सरलमार्ग morally. crooked, deceitfal, dishonest. Tyut-Kaow, believe, The use of the Arm is irrogular. 84 FIFA--Exce3eiTe longing, earnost dogiro, 85. Para adj.--Artit atât at ara: Skilled, clover of proficiont in. 86. graff and fare qualify it in the last rorso. 88. STATTETTE --The Instr, case is used with tho word donoting the time when the accomplishment of the desired objoct 18 moant to be expro999, aco to the sutra 977 741 II.3.6. 89. STUTT 14 --the final beatitudo, omancipation to Tut. of a to join'. PAITT-Flat T Tho scuge of the absolutive being suppressed, its object is put in the Abl caso acc. to the sntra ल्यम्लोपे कर्मण्युपसल्यानम्। Vartika मे 'जीपितन का 374-of what purpose is life to me? Words like f#, 474, 974, 0177 oto. expre98ing use or neeel govern the Instr, of that which is used or noeded, and the Gen, of the user, i Vido notes on v. 56,26 01. Jan-the futunty, the future result, tho end. 3**: কম্বল।Amars 92. fai und.- Soon, shortly. 93, 9d-The aim is liregular fast 1977 IT! ty free from distress or grief 03. कल्याणाभिमन-याण अभिजन याय of a blesssed linosgo) of a lucky race.

·08 अन्तहित pp-become invisible disappeared, Tanushed आमिहोने-अग्नये पयतेऽत्र the sacred fire -१ 97 विधि m-manner 100 sinu i p-confused, on intelligible 101 भापीडित Pt-weighed down with हृय ady-तदयस्य fut doar to the heart (of all) pleasant charming The toddhila afhs यत् is added in this sense ace. to the sutra rदयस्य प्रिय । IV. 4 95 This rerse 1s Incomplete and some such verb as उवाच should bo taken as i nderstood after 397774 102 अहो बत ind-indicates astonishment अगम -गच्छतीति atree बनान्तर-the internor of a forest आपीड-(1) The crowns e branches etc (2) The burden (of sprouts, flowers etc ), of teton above 103 अशोक मा विशोवा उरु Noto tho pun on the words ror ngimilar idea of रकब पल्लवरदमपि प्रशाध्यै प्रियाया गुणे । स्वामायति शिलीमुखा स्मरधतर्मुक्तास्तथा मामपि । कान्नापादन हतिस्तव मदे न ममाप्यायो । सर्व तुक्यमशाक पठम धागा समोस कृत। पागाध molestation trouble 100 ग--न गन्तीनि a tree Tho word is irregularly form ed acc to the sutra नमोऽपाणिन यतरम्याम् । I 37" नगा अगा पर्वता माणिषु रिम् । अगो वपन शीनेन IS K The whole of this rerse is based on a play on the word अशोक 108 trady-multifarious, numorous 109 नितम्भ-(1) The slope precipace, (P) the slopang bank of a river 110 प्रवृyp-long lengtly protracted सलady. Enll ot, consisting of सार्थ-s company of merchants a cararan ( of traders ) 111 प्रसन्न !-pure clear रदिनी-हदा स यस्पा haring large and deop rools of water 96 -The rated reed 11° उपगित !--mile to resound (with the cooing ot) कर्म -4 tortoise मार-crocodile झप-afish आकीर्ण 11-inll of दीपm an-द्विगता आपो पत्र an aslend The tot the word 34T is changed to z al on in a compound it is preced ed by हि अन्ला, or apreposition ace to the sutra व्यन्तरूपसर्गेभ्याप त्।ि I39 .g, सीप प्रताप The अ 1s added to अम् at the ord of the compound aec to the sutra स्यूरभू पयामान। V. . - ·34 114 TAKT-haying tho wion of strantie FTP covorod शिरोम्र-गिर्मि रोहनीति ths marr 115 1P-o run away, flee 1 1 P-to #cream, CIT ont 120 11 --Fellare, good 120 गार्यवाह -साथ यह नीति the leader of a cararan 125 sffira TTT-tho destroyer of a host of enemies 128 TOTT-on elephant 120 7OTTE the chief of Yakshas (next to Kubera ) regarleil ag the tutelary deity of travellers and caravans 130 fot71.--- morchant 131 ste m pl-the name of a country and its people who occupied the banks of the Narmads and whose capital at one time was frgft Their country is identified by some with the modern Bundelkhand and tyith the moderu Chandail by others According to the Kalpadrum, the Obedi country was on the banks of the river Shuktimate जनपद-जन पद वस्तु पत्र । kingdom, empire the country artry-order to make a profit The infinitive being suppressed, the Dilige 19 used CHAPTER LXY 2 76164-Mid notes on r 61 12 TIT- pond FEMT mulerery has to adj —best, good 'The commentator suggests that wants may bo name of the pond Tartarnly- 1794 fragrant mth lotuggs The word (aneet. scented, fragrant) 19 formed tha: ---TT TY T za poper, the ru becoming गन्धि Ice to the sutra गन्धस्पेत्युतिसुसुरभिभ्य ।। 4 13), FFTER tho ta ldhıta affix & (F) being added without a change in the goage (ETTY ) ace to the eutra ftamia भ्पष्ट । 7434.9, पिनय एवं नयिक | The reading पद्मशोगन्धिका- 9713 simpler, meaning' full of lotuses and shito lilies' RIT- FIT would then mest a white water lily' (FET) 3 -grass, fodder 7-fuel 4 ·53 → 4 --2n animal of couroyance mencamping haltung 6 TH-agrooment, consent fyrt fra SETU-Teaching the westerly crepng as thoy found it was opening, tho ady 919 19 practically rodundant Hence tho reading of K. पगिनी for पश्चिमा avoids the redundanay पसिनी उवास oucampod on tlio lotus pond' Nilkanth has the reading FINIERT 97814t having toalbed its western lank', or fu may be taken to mean 21 ( Boning) ० अर्धरात्र -अर्ध राने the midnight अर्ध n having the senso ot half '(1971), when compounded with a noun in the Gen oxpressive of the wholo, 18 placed first, ace to the sutra sro AYPTFE I II 2-2, uide notes on 1 64 23 mê becomos 15 aco to the sutra अह सर्पकदेशसरपानपुण्याच नि । V 187 स्तिमित -- still, silont 7 The first line formas part of the last seret príra-water पामीर्य पेयजलयो । Medini azmtho sloping sido, a slope arotllowing, gulung forth STTTT adj --turbid muddy 37457 adj-belonging to the caravan brod in & carosan 8 Arizadz - domesticated tamed The taddha afix a and art ( 67 ) are added to 519 alo to the sutra 97987- WA IV 294 AT sarfio IS J adj-mad furious llo words 7, 7 and Tr* are formed by the addition of फरत्र (फर) sce to the sutra सम्पादन कटा। 20 10 ETGI --rushing running 21 -the road (loadlag) to the lotus pond सार्य-Object of ममदु in the next TOT O 11 TOP-to tramplo, crush, squeeze 17 ir pstruggung হস্থান্ধা -the cry ofাহ, loud wailing মনু Pr puttering giring rent to für - trader, merchant 12 en acả # -A clomp or claster of trees, thicket The olce 13 ased to indicate molion lotcards & place 13 qtiâ pat ai eglē a pedestria), one walking on toat The sfx (7) is added at the end sed to the Code sutras ममतभ्यां च । पाढे प ! the word प become Ter tots. Entre पारस्य पदास्यातिगोपहरण 32 रादा पदम पर इल्डन म देश स्यात् । पादाभ्यामजी ने पदानि । पदाति । E सल. tbrouged or crowded with, fall of ·57 party adv--the next day, (irrogularis formod acc. to the entra सय परुत्परायैषम परेयलयपुरन्येयुरन्यनरेगुरिनरेगुरपरेयुरधरेगुरुभयेशुरुत्तोछ । V.3, 22 BOIERRIS K) 37 saty-the occan of men, the crowd of poople 88. Ondo--for a very long time to come. 30 suarant-precopt, rulo For tbe irst line of 1910 पिहिनो मृत्युमत्यांनी पुरुषर्षभ ।। 637 upra 42 Eur aith ofa and str 2 P-to decline, refuso, reject 43 FT-the oo la tho #ºul. is irregular 44 MCT-tho crescent. It indicates that Damayanti Fas vory emaciated शारद adj-autumns! 48, atfua villager, (kert ) townsman 19 -- Durse 60 FTAR PETA (1) She is tormented by the people, Sho is onfering on account of the crowd y ad, -of which sort or naturo 65 TAP pwell attaobod or devoted to as a wald gerrant, a female artisan, fr 299147 FTTTI TATTI TI Amara. Vid. Com. Noto that Damayanti is trying to conceal hor idontity fit-born in a noble family, of good lineage. TSUT- FitCJE I hand mad, a fonale slavo The affiz कियन (इम्य ) is added to yr aco to the Unadi sutra रुचिभुनिभ्यो RETTI IV. 179 41-residing at 0ne o pleasaro, dwelkog wherover desired. 66 AHT sbeltar, acadence Durolę• 3 trd aa sfata 67 TRIST-sttachment, addiction that al--177 ETA Amfitat lorond mereure, excessively TÈT gambliag. 60 r15--Tefers to the paint 58 fad)(1) Bad, di-consolato, depteosed in mind; (?) aleeat minded 61: At larut - mapy a vight (4,6 of timo) ari- 177 ' to sleep is usually I (fa), and a sorcctimas 7 ·10 gaiter skill, a delicate matter RETTE - cooking, dressing (as of fooi etc ) 37** -aicu irregularly for the Ableto 3. fore-a fpe or mechanical art They are said to be cixtyfour yiu-to maislala or engage ( 19 A sorradt) 01 - 0983, exped ont sz-recotros to, resort to notat 277 378 524 TT saporlatendoat, chief controller Hav-8°C: pay a Tarton tho0330d Com The roading TTT is more cormoct. D 7. Abra and -the name of the grooms of Ritaparna सायं सार्य-orery evening 10 RET STEFT FAV'orus implying to be suaster of', "to rule', like $17'to pity' and words implying rememboring ( with regret )', 'to think of' liks with 31fe and in govern tho objent of Elect actions in the Genitors cace, acc to the sutra अधोगधंदयेशा यर्मगि । II 3 02, एमा प्रमागे शेरे षष्ठो स्यात् S K. 12 Hrgot ad, - long-lived' It is generally used to ad. dress a respectable persoD 13 75p p-higlais esteemed, zospected to ad, firm true stufyath •oms ohject in view 11 अतन्द्रित adj-मद्रा साना अस्य sleepless, having no slapiness, the tad lhta sfis 777 13 added aco, to the satra 1719 577 ARTIE 7T1V. 36 17 TT of straf--at is painful it sho be living HAN ad; ignorant, unaccustomed; yousod 19 - raspectablo, furthy or yoderable mea (nsod In dramaa to address in & Topsctable way) anti--sbodo, dwelling ·nd in his attempt to drink tho peclas calibile al tho churning 'of tho orcad, his fraud was communicated to Vishna by tho FOR ned the moon. Vishnu Bevered his head, but loving laster of the poetar ho may immortal. He is supposed to Frenk his Togcañco on the sun and the moon at the timo of conjnaction and opposition. 14. fnfrianterrifed. 13. --the tranki oferte . p.-disturbed, troubled. The reading anyat is simplor. TAA Y pell-mado, lorols. 16. re-docoration, ornament. 17. Tormi-cnjoyment of pleasjroc, 10. grafit Fit-faros painfully, with dificulty.. 20. T 1 P-to decay, parieh, go to rain. The adj. black, dark. 1794-779710450 a lotns. 91. TIT 1 and 1 -the end or extremity. 97 to surmount,' get over. 29 tifeofi-Dame of the fourth lunar mauziou (containing five stars ) @garcd by a cart; sho was one of the daughters of Nakeha and is rogarded as the most favourito consort of the moou Cf. tefra Fyrrat TIROTT 17 Shokantala VII. 22 23. ST-family, lineage- 24 site adj -unfathomable, ing ratable. #489 TKT 6006 with 27 Tofu (to console or cherr) in the next verso, 26. Pra-thinking over, pondering, contemplating i hore testing, atauining, 27. a. p.-pproved, der 28 शारको दारका दारकाच the daughter an a non waru sent to Dhins when Nala was going to lov all ride 1 c. 60 22-23, 30. mágoan-Am, irrogularly From this rerso the seconn. line of each should be read with first I ne of the next A 35. aafr- noblo or virtoons lidy. Mallinâth commonting op Knubra V.38 esplaids they & by MIRART. 7.

·63 ** मोचना-नाम मुदिरे लोचने चयुषी यस्या यदा घाम माम लोनन आगेषने नोवा 37691 1 a woman with lovely cyes. 37. Tergoft-porscs3ing adıine form qua-Pide notes ON 5) 2. CHAPTER LXIX. %. THIT pass-was knon 5 The second line gives the characteristic mark of Damayants, fet ad, — uborn, existing from birth PTE mole, freckle, mark O 717-Yosemblance, s.milarity 7 चिभूत-id notes on रजभूता .. 04 22 विभाति -exalted rank, magnificence, a mole on the foreboat or between the broms of a woman 13 regarded as a sign of a prosperity pita PT ETT STETE I ad-bodimmed, not bright 8 af p p ---collected accumulated TIETAPP -(1) not adorned or decorated, (2) not polished Tide notes on 5771 63 19 ET Pop of ut with ft-conecalcu, covered Thesrof tho trop art and 347 is dropped ace to tho rulo of Bhaguru Archbrya that वष्टि मागुरिल्लोपभपाप्योरुपसगयो । भाप चैव हलन्नाना था Tar for at I 8. K. on II 4 82 10 VUTH-washed, cleaned 11 TR-on account of the dirt being removed ry with ft 11 to becoing pisible or conspicuous Tendycloudlogs 14. TRT- Kalustage yua Tha 26x7xvuelto tho tootsce tothe Unadi sutra राजेरस्य । III 100 स्मार्णा- name of a country through which flows the riser Dashârna (Dayan). It was tho castern part of Malvá ita cipital being Tidisha of the modern Bhilsa on the river vetrayalı or Betra 11 far the name of the king of Obedi. 18, oftiga pensell farished, well supplied or prorided ·61 11. zati nella-Altlongh my residenco bas beca bapps till nor it will henceforth to still barplor: (DOW that me know our mutual relations). falta p. pmstaying abroad, Away from, absent; from T with and to sojonza. us absent from (one's borde). 377 with stg Punto allow to 50, bid farosvoll, 29. Opk ind.-Vory Tell, be it eo. Hrar f-the mother's bister. They ofte becoteles racc. to the entra maracaat trari VIII. 3. 84. srat TTT FTE TE 9: FATEHITT I, 716Far i BFTET I 8. K, TF1.9.-protected, guarded, spana-on the permission, with the consent, 23. Fetica--carried or bomo by 1907. FEST -7100088aries, for travelling. 28. ahor faris-according to the bighest rito, with the groatest ceremony. 27. Caus-to gratify, please, Bhima had promised a reward for bringing any information about Nola; bat he was go doligbted at the right of his daughter that he gave the remard efen for giving information abont her. Hence that is 28 eye--P. P. 98 with R. Tło correct form is an acc, to the autra यप्ततिक्षुधोरिद । VIL.2,52. आभ्यो क्यानिधयोनियमिट सात् । 09:17:16. Kayz is irregular, wmdc of time, 20. 275. Pars, is irregular, 30. 51798 P P.-covered witb, The dropping of sp of tho se aco, to Bhiguri'a rale is optional. 31. ETETE P. P.-Salicn into grief, fall of the cries of 67. 33. 34-kc-ping aside, mersenger, serraat. 34. gifta p.m. cf Caus -- Arged op, preused, tratar adj, Aubject, obedient. 7oard THE-This is the ordergiven to the Bisbmiss; strire to traco out Xala'. 35. I-approaching, going best. mit ind.mtbst 177 about what they were directed to do, --- ·1 30 WIFT-Benedicte Ind per pub It is used koro mild form of giving a direction #/--Assembly, group 37 Verses 37-30 are the words that are to be uttered by the Bralmins to detect Noia faint-(1) rogae, cheat, (!!) & gambler 38 starfaref--alting for you , amaiting your zotara 30 ~ reply, soponge --The Atm itir. regular 40 The idea of the verse 19 that Nala is full of pur, but it 16 latent and should be started up by such and othor words' 41 Vardes 41 to 43 are the firtler 1nstruations as to what should be utterod by the Brahmins afar-irregularly used for qezt which is tho correct form of the Instr sing of ura उभय ततू--both of them, namely भरणं and रक्षण 42 STOTT-pity compasyon tenderness 2 43 sprateka-hindness compassion Cor the derivation Fido Com 45 STZ--comprehending bearing in mini hould be commodicated to mo मम भाषय- 40 strirard--Its subject 1 Mala wafu sij-alert, vigilant, care al 47 gramat ho desires or tatouds to do, a njut abstr pour aco to the sutra agad IIII 9 114 49 479-a bamlet, a station of cowherds formand Brahmin te wath my--to and come upon meet 80 north-ferfor tie Caus ory relato, repeat' fitip pe-3ud, told to cause to lear, ·CHAPTER LIX. 1. दीपस्य पालय-~After a long time शेषे पठी .भांगारि-मगारस्प अपत्य पुमान् the son of Dhangasura , King Rituparna, The Fathor of Rituparna 18 kDown AS 24. नायुः ० अमुवाच or अपुताजित् The name भगाधर 1 unknown, l'ido com. ३. श्राविस a mada to bear A 4 पारिषद -परिषदि साधु one present at an assembly. The tadulua allir ca () 18 added to fire J. In the sense of Riy sce, to the satra cR970 IV 4 101, the aflix is sometimes split up ( A1 ) and the aff. 07( ) 19 added in its place, afefe mu plata STEP Unpoortsit I STRE 18 K. 5. Front-in privato, in secret 6 PETIT-TRIG TE short-armed when the 1993 Saat it nodergo any chango or word of Bahuuraha.complio affis T acconta Addition 9841m ---The root op 1 P to protect, guard', insorts bere leforo the Tof the 1st con} ace, to the sat-a TeraTE3917 PART 9717 III 1 28 Tesi-CSATO IT - woman of good tapely, a noblo Toman, ( a Heyne eft com ) 9 fr-chastity, punty of life The word 19 not derived from it but directly from at by the addition of the affix ( @t (67) with a Inddh chuge acc to the sutra lahti Unad 621 999 &-au arnour coat of mail IT- 789 cared 10 the armour of chastaty 11 497197 - do notes on : (1 18 afringt-lide notes on Hr 09? Tiry Dental distress 19 Toyontence in tlus kerse should be completed by tak- 118 * FTEHA from the Inst sorge Feat I g--Well treated this मथागत ad/नपा नानी गर्ने स्थिति यस्स A sup compound ace to the sutra h II 1 4 NTA 467 UT #9278 K 15 #wor 914, the peopains of tho knowledge or com. fuunication is pat in the Loc, gift for at (Uttar II) ·67 16. 97 with a 4 A-to know, learn, discovor, become accquainted with 17 29-ince, inasmuch as The seecad lino should bo road with the first of the next serta 21 g mase always pl - bonse, drolling PET gia * Amara 23 YA with 27.--to fly, alight -The com takes it to mean going ( as fast) as F177 or mind! The trans takes it to mean a bird' It rooms moro plausible to take it in its AVAL 20080 of fair one who 600$ of one's own accord, travelling at pleasure' By the expression HTL 1957 Tef, Damayantı neaus that Suders should give the information only escall), as if coming accidentally out of the mouth of an simloes travoller, without disclosing that be bns gopo thero purposely for publishing the information 4 rue with stato į orform, hold % ta pt 11 -Trorthy of being honousod It quali 605 Millantha accorts tho roadı06 T2471781794 rf she (Ft) is to be lonoured (by your presence ) CHAPTER III ** 10 U-to pacify conciliato (here ) to pursuado 2 TTE-In one day F97777-yersed in the scienco of borgog 6 Ta* 27-it is indeed wichod (on my part) lhe sub ect is the sentence वैदर्भी मया निकृता With tho reading पतुफापा for sarthe son*8 mould be «Vaidarbhi is no doubt intending ta do a ba-e dood' 1971 p-cheated, iDjored r fruct capul•lon ecparation, separate se idence Hist- Afection, lore शोभन दर्य याय म मुदद the word हदर becoming Tac to the sutra mesta 71 IV 4 150 de ETHEY द्विारा निशस्पत18 Then HP2 T By the laddhita affis अL being added acc to the sntra दायनानयादियोऽर। V.1130, • देवयन हायन, यौवन, स्थापिर The words मुद A दृष्ट्वद 4rs in claded in bo golf class ·7 गापापा-मामा सदिशा 10 mith alatu-to promurs ( to fali ) 1. Vene 19, 13 and 14 form together ono scotorco techni. cally knows 81 a Vibes'aka MABTHH77-Flaking to know or A3o6trip. The root ny is altas dlm 18 the Dead acc to the satra Torg 11, 3. 57. 13 odz.-80, zot bulby ( and beuco moro activo) 14 gern and n—the nose or nostrils of a horse 38 - a look of hair carling backwards, specially on a horse Tor the ten do-pilots pais rado Con and = 17 dolor furnya ady om in the Sindh country FRET # -speed, relocity 10. -The King thought them to be 80 as they woro Hair-ked, desired, entended with to cbeat deceive रभू 18. To tyl-energy, vigour, Nilkantha B85A 951 rolors to the strength for carrying weight while stilett rolers to the speed PEGI ST61-8 long way or a great distance it is unnecessary to take alle as an irregularly formed Bull Comp 18 tte com Eeems to do. 17 T etc-adj to 3rurderstood. Tho total number of curl. ( sirgais) mentioned bere 13 telts, whereas o 14 releru oplyto ten Hence this rerio is regarded as a subsequent irterpolation the back of a horso ) 21. af 1975--fell on the knees 24 1928-cientifcalls, properly, tsde actos on TOTT t. 62. 41 28. Ring090rping, managing 27 Fait-hamo of the clasiotcet of Indrs Cf प्रवा सतो मातरिनन्दन पनम् । Antra 28 iaétat-The name of tho atst winter on tho equosttiat Scienco, and veterinary subjects, cido Con 29 Tai ide uotes on a 69 10 King Nalo ** Well knorr for big skill in the management of bors! +1 ·69 Vârshneya, who formerly as the charioteer of Nala doubts as to whether Bsbuka may not be Nala himsoll, since ho was driving the horses with such pre-ominent skill. 30, HTÀT--Its correlatise at (feat) is understood, 31. Várohnoya means to Edy "since the ages of Babaka and Nala are the same, may it not be tåat this Bakula, passess. log a9 he dogs the same knowledge of the equestrian science) at Nala, la really tho valiant Nala ( in person ) ?". 32. Ir adj.--divide.ff.injunction, commandment. P.-enjoined, engaged. veitirid down or prescribed in the shastras, Farsyem-(1) form, pharo, T: feat. Goes with 1381, () direction, instructions; should be taken with 33. art proj}.-08 account of, owing to. 5918-measure (of size etc.). Tetapp.--dopressed, roducod Reduction in the balk is in no way a reason to doubt the identity. The same potion may got roduced, 35. fra-roverso, chango, e inolly or dofinitely. $177 moans.tho ascertaigment or definite settlopont (of a question )'. 36. Pat concentration, 349 ** 3('goni') by the sutra अग्रासन् । IV.4.116. Then एक अश्य ज्ञे पत्र. उस्साह-exertion, effort. M CHAPTER LXXII. 1. T: -T TA. It has various meaning (1) A bird, ( 2 ) a planet, ( 3 ) tind, ( 4.) an arrow, ( 6 ) the sun ; 75 g mot lagun Medini, The moaning bird is Bost suited as it corresponds with the description in 0.43, belov. The Tord is formed by the addition of the lirit aflux (a) aso. to the outro! III, 2, 16, there being an alul acc, to the sulta 77FI TARTI VI. 3. 14. Note the alliteration and play on words, Jari-Jarium fi ad uni er gitmest (Hor, ungrata ) Tle faidhita stii 3 (67) is alded acc. to the entra Tigt 17297119, 138 alizit at I 1977 1 Subcdbini. 8 ·70 3 n, and 7.raitient, Arment. 6. measure of distance equal to four koskas or 8 or 9 miles. VTA STATION : Medias, 97.-back; "It is not possible to take it back, 6. मातिप्रीतमनर-Hot rorr pleased at heart-विभीतक विशिर्ट . HA TETIT, TUNTUIT Damo of a trer, a ferriigita bolecica, one of the three myrobalang, 7, EUT-Act of counting 8. aftfarar--porfect skul Yath tho idea in this perso; cf. TRE TO 571a Modrá R. 12. qi74-378071 97 boyond the range of observation,boyond the roach of sight. The CI (7) is added to arfer which becomes A acc. to the sutra sfartrugtisgot. 1 G.; the change of or to it 10 justified by the use of tho word ook by Panini in the sotrs - gitar Paz 1 III.2. 116 Y 1 A.-to boast, swagger. 13. --Vide notes on goy above. 15. # T2Gen Abs, 3 16 --The inf. lo ng 18 used with words meaning. time with reference to the work of the time, aco, to the sutra PANITIME OUT I III.3 167. --zoal, absidaity. 10. i n.abs 1.service, deed, act, men is used for the Tnstr. za. with the aid of your settice'. 20, TH-Tish, desired object. 22. STTTH ady,--?olactant, unwilling. 23. SharTe-Lo natuged. 26 खरिस adj-सरा सआनास्प full of haste, it a hurry विद्यारर adj.-skilled, cspert, 28. Hiti laportabus, urgent Balure 29 ftia -- dcrosit, pledge, anything deported in trdet 31 IT--Fomiting, throwing out arafa -Tofers to the Eorie uttered on Kalily Dadayantı so 1, 1. 10 and 17 of chap. tur, stare ·71 99. ap. .--Orarpoworod, oppressed, YATH97, adj. having no control over the senses, so long as Nala was poslossed by Kali ho could not restrain himgelf from unworthy acts like gambling and the desertion of a loving wife in a forest, fagfer TFEATKali had entered the body of Nals, whlola was full of tho poison of Karkotaka, 34, f. 196.9T-Refers to v, r, 63.16-17 36. STTT--Jyanquished, ever victorious. 37. This is the boon confetred on Nala and this has 80 highly enhanood the worth of the Nalopakhyana in the eyes of the orthodoz. 39, 494777447-when contorsing with Nala, 40. STidistress, misfortuno, alliction, TFFRE P. P.-dis- Ppoured, vanished. 41. F ndj-Swift, Bost. 42. 97474i-hated, condomned, fallen into disropute. 44 fater y-Separated from, doprised of OHAPTER LXXIII. 1. HOTTEST adj.-of real valonr, genuino beroism. E with a caut --to inform 2. fafan f --en intermediate polnt of the compass. Astia als ETHIT Amasa. 3. By tho rattle of the chariot-pheels, Nola's boyler at Once recognized that the driver must be their master Nala. 4. जलदागम.-जलदाना आगम अब the rainy season, 7. 3adj - 24 saising the face, looking opwatas 9. ftetiffut. of 73 with fe. In all non-conjugational tenses, q lo inserted before tho ending consonant of the roots *** and 19 before a consonant except a pagal or a remisowel sc, to the natis mingit I VII, 1, 60, ·12 . 10. aastall not live.. 11. चामीकर-चाकरे आफरेम gold, भया/-resemblance, similitude. 13. T U-shall not call to mind, shall forget (and forgive ), et p. 2m (lt.) stale, not frosb ( as food ox flowers ); (lore) Forthlees, censurable. wilfulness. wantonness, jest--Lged in the sense of tho Abl., “apperior to (all) tho Kinga. 14. TEISTE TOT (1) Who Depor acted liko A 2041 person (eren) in decret; (2) or TEEL n may mean copulation or coition', then the sense would be as given in the trans, -impotent (kere 'in respect of othor yomon'), megtdevoted or attached to him 16. Tipy-side notes on 6. 56, 25, 18 39527 --the middle part, interior 19 Hz with a-to receive, welcome. 21 17-goes with ge: in the next verse, 22 ssfing--glorions, dignified. It is often used to address great personages as a mark of respect or rotoronge, as your bonour', your worship' in Laglish, falta (PET) V.--to Ind, discover The meaning of the arst line is ono Depor finds you arrive (0) Boddenly and acoidentally. 25, strati - ordor to pay respecto, for the purpose of rendering komnago The First offkos ir (a) and as (**) are added to roots which indicate the future object or purpose of an action (fr), ace, to the entrs ago fiqat fara याम् । III. 3.110 क्रिया या क्रियायामुपपदे भविष्यत्य धातोरेती स्त। कृष्ण fi fost i 18. & loans dorired by the addition of the arsi allik 37 in this sent to denote Fidurity, and of Fi showing necessary payment (Anh), gorern the dec, and not the Gen of the object of the root, acc. to the sutra 17 HITS qua: 1 II. 3.10. Henco Tesi and not met ITT ? phen the copre is he goes for the parpose of seeing Krishna Similarly here are many mista 27. ITT The failei to discover the trio state of faire, ·78 T 28. *F4 adj.--minor, occondary, insigniacant. Hc bal only topcaled to me a triding object of bis afriyal'. - future result of an action, futaro timo, SINTETI Amara. 29. with-rocelre hospitably, welcome warmly. TST with a Pow-to send away, diemios. 37, motityösumin order to search for Nala. Tho Loc. Is used acc. to tho sutra fafiter *171 Vartiks, CHAPTER LXXIY. i erit-Dame of the maid seryant, forrit ETNICT- CY. Piret ETT v. 70. 6. 2. com- * * sontlo at first, bland ay at the end of Buclu compounds has the sento of spreceded by, attended with.' far colu, composed, 3. fara y--ploasure 'Since his sight gives pleasure to y (clasta ) mind, I think ho must bo Nala puy busband.' 4. mittailide vo, 69. 87-33, 6. I with to hnow, understand, Icarn 8. TETESTET & , the laddku afis 3477 being added 'Acc, to tho sutra ETT IV 4 42. 10. THE 11 daly, task, 11. Porn 7.-gono away, disappoared, 13, 574-5 tisod at the beginning of a sentence in asking a qwcasion, 14, Noto bow carefully Nala words the description of his condition, which though trao to a letter is yet mysteriots. 16. T ITEE MET ATT be who 18 not different from lim "hio better hall,' 17. Frie- & mark, siga, 16-90. These Yerage are the same as re, 63.37 to 39, ·21 This serre is not a part of the 1947 as the trans coms to take bot a part of the direct addrets of Koshio to Nala That ustratise of hers is likel by ber, do ropeat it siebe Wher to hear it (from your mouth) 774-what 18 spoken, 1 martalise 25-29 Same AS er 70 8 to 10 30 to adj-troubled in mind, sad, melancholy S1 E-emotion excitement CHAPTER LXIV. w 3 कारणे-करण एव an act, performance The reading फोशल ('sekilful act' ) 18 preferable Toata faida garantie observing hus movements when performing at It 15 to bo con nected with the last vorse The reading FANTY for completes the sentence in the verse itself 4 in order to cause him an obstruction or impediment When a noun denotes the cause or mories of a thing or action, as distinguished from the means or instrutioni, it is put in the Instr case acc to the sutra II 3 23 The object of the diroctions given by Damayantı is to see whether Bahaka would be bampered by the want of fire and water, or whether, 14 ho really bo Nala be would secure them iu sırtte of the boons conferred upon him in cc 43 37 40 5 faft-a mark, 6160, peculiar qually * TERTUT - Aim irregularly 7 7 10 U with a to see, obserre 8 a adrexceedingly, extremely 64774-conduct, bekuviotr at-The com seems to take the reading it for ! s, in the ans sense ah-Alm artegalarly D#--With the reading at aboto 7 should be taken to stand for सहारे With the reading ac, * canast stand for et (which is neuter ), and the resdiag 1 for 1 a 1 to be accepted or A abould be taken to stand for a 1s the trans has done With the former reading, the rendering would bo (eved) seeing

·7
it be mores on easily and without obstruction' TUTSETT
without any obstruction, unhudered in.-& Dutrot pss agº
10 37472-fot the sake of Taal - s Jerired
tron animals
6
11 Fil sth 37 1 Amta be prepared or ready at band.
12 YT-placing ( the pot on the firo-placs ).
1, 574 -7151, ml, dente Stefára r p--sabdued
as ind omquickly, speadily
17 ator & -blooming, blown up
10 Firma bint, s160
20 ATP p-hoodies inattentivo, unaware
487774-Gen Abs zaten r p-made ready, dressed ( 41
Lood) EESTEEM kitchen The words 376,
ar and 8ty at the end of a I elpur eshe componad tako an A,
when they donato a class or a name ace to the natra 371974 -
Flat SATT IV 4 DI Tp-cooked boiled
21 alternato-the reading treat com as decidedly botto:
2 ta ndy-acoustomed to The reading and man
'who řad eater or partabon of' partn-prepared ar cooked
by Mala
23-grief, sorrow
25 fart the pair, the two children
20 mth 3rfiz-- to spring or jump towardı
98 coming, fuiting

·76 8 stf874-intention, parpose 6 **7 831donce, drolling 7 me* py-orerpowered, overwhelmed & gir p--absorbed, engaged at Hide notou on 55 19 काषाय-फायण रक कापार्य a red cloth or garment The raddista alis pr 10 added acc to the sutra 17 TIPICI IV 31 रयतेऽनेनेति राग । कपापण रक वसं कापाय । माशिष्ठम् । रागामिम् । देव- दचेन रक वधम् । K The काषाय In the dress of asceticism जटिला od; T **7469T' boating matted or twisted hair ( as an sscetic) The words of the ETHIRT 97418 and fute class take respectivoly the redukita affixes 77, 7, 8nd MT() to denoto PosReston ace to the sutra लोमादिपामादि पिच्छादिप दाने च । v. 100, RT 89977 1977 i les I 11 TT --Vide notes on 0 56 26 12 7961eTor Bloce ( the time of) my childbood 13 aftnih --effection, love 14 in the presence of the Fire afatentia e the teforence is to Nala's promise 1D 57 32 pag-having yored or promised 16 कृष्णशाराभ्या-कृष्णस्य इव शारे (नयने ) नाभ्यो (troim has eyes) ** black as those of a black antelope Com takes both 46T and as ad,, quod vido #7777 18 understood 17 Noto hop Nala saddenly gave bis recognition, forgettug himself in bu grlet 16 when thert was danger to four yırtao at ATA --18 63 16 19 AT Att-Mala s body was burning with the pango of Ieparation and grief and Kal's with the curse of Damayanti Hence the bimile 20 * TETT'fortion, action pl'ording _'OL blest. ed lady'.

·. 22. Nala rotaliates the taunt given to him by Damayanti in . 10-34 abors, from timid woman, (lonce met.) a beautiful lady. भीराने त्रिलिंगः सादरपोषिति योपिति | Medini. 24, MT 77-like a wanton or self-willed woman, TT 69 adj,-FYR TINT SITT 9 fit, worthy, 26, 91 seul, abslr, n.-lamenting, bewailing. 27. FITT-Anding out. Tre -- in stanza: or Tardor, 29. afarragon-when your reply was brought, 31. Tergarfa- modo of solemn oath, sat neuf, abstr, 7.-- 8in, enlul thought, (object of T). 32. ARTIST-at meſt an 658-witness of all created boings, all-seeing TSITEE ETT amet, formed by the addition of the taddhta afiz r to it in the bence of a witness' acc. to the sutra साक्षाद्रष्टरि संज्ञायाम् । V 2. 91. सदागति-wind. 8 P-to take away. 33. FIT-the sun (hot raped ) vai cita-boyond or on the other side of the world. The taddhita affix cam ( 57 ) is added to nours to form adverba indicating a direction' or toate in the senso of 'not far from ', ace to the satra 594. ACE 14E7ST2547.4 V 3.35, and suel adrerbs govern the Aco. case aed to the sutra पनपा द्वितीया । II. 3 31,.9 पूर्वण प्राम। 'to the east of the village ( not far from it )', 31940 979 eto log efia for stor is simpler. 35. लोयं-प्रयो लोका, tho teddhita afit प्प being added soc, to the Vartika satra gailetat Friu princa i xido acted on 7404, 64, 44. 87. -- An the store of chastity, the reser. voir of vartue. kitap p. of 2774 1 A -(1) largo, abundant ; (?) pure, 38. srgas ady. -Incomparable, ostellest Thelmaitorant 39. 39967 P. P. obtained, secured 40. TI - kettle-drum 12, HTC adj.destleu The read ·46.)Smeared, solled, 48. maila adj-purified (bý bathing etc.) -(1) dans, dasbresk; (2) tomorron, 40. adj.--1174 forver, old. It is formed acc, to the Intra साचिरमा मंगरुपयेपाटपुटी दुर! IV. 3. 23. सायमित्यादिए । अम्माजम्या कालवाचिम्पाटपुटपुली नरतमोग्नु प । दुट भागनादेशः । सायनानए निरन्तर 60. gfor ad), desirons of, seeking, cf. 4147 Refore ! Naglia I. 8, 779-mind, Leart, 62. Krafcomfortable, satisfied, regaled; p.p. of the causal of the with an 1 A. 53. The fom ridi, in tuis rorso apply equally to their and mt: Pide Com. The Upama is completo ( ). The metra of the verge 19 II. CHAPTER LXXVII. 2. 7471.pholy, plong, self-subdued. 3 with 1 9 V,-to welcome, receive 4.6412+fism-Object of natureza in the last verso. stelsen honor, tospectial treatment. 5. 9ftarzii Heb-rendered homage or service in return. Obaturbhaja takes it to unean 'narratod or communicated his history,' taking gitarat in the sense of parent, which is not war. wanted by lexicographers. STATY-goes with ceri (noiso) in the last parse पताका LISTAT Vasc, ace Sing qnalıfying to which thongh neut, is hero irregularly treated as a masc, noun The reading of K is giammatically correct and hence preferable 7. ferripp-sprinkled, watered. The-well awopt or cleaned. HG adj.--full of goatiga tiqar-Com. takes thus to stand for gooi, 3972971, the Sandhi after the drop ping of the yearga beiug irregolar The Wedding is power pictures were arranged at every door,' The dificulty of grammatical Irregulanty is gaped lige taking g411197 FTTT A$ adjectical compound qualifyiog traum ; " the roada por 8 ·19 Arranged : decorated witl fragments of flowers (se petals, etc.) at orory door,' MOSA: A fragment, piece,' cf. yra gayonetimi i Raghu IVI. 16. 8 799 P -adorned, decorated, ef frontefar song, Uttar II मन-चायने स्वरूपमनेन guise, disguise 10, T) p-highly respocted or estoemed Tho road. ing uit endowed with' ls plainer. 11 ff-good fortune The Instr. fazar 19 weed ad- Tobially to mean fortunately', 'luckily! 12 and Vide notes on - 60 21. 14 Bygiena ad) --not wiltul or intentional 16 GÍTET P p--well accomplishod or fulfiled 17 H 27-because of its deposit with Nalo, Video, 72 29 Twith 39 and 8 Uto lind over deliver 1B PATUTA #TY--According to the tite, prescribod by the Riaatras OHAPTER LIXVIII 1 ta gerund rregularly used for 37. 54754-taking lease of 2 This Yerse describes the refTK (small rotingo ) of Nala परिषोडशायोडशानो परित ये सति ने about eixty, aisty or 60 cc to the satrs 159454911341 rati II ?, A compound of a numeral or an in? or of 3187, 911, or * with a numoral 13 a Baliuyribi, g galat Arta 34471. Turne-Strictly it should bo in the singular, since fight and other cardinai nombors are declined in the sig though used with aptural upur, पशितिमाह्मणाof विश याद्या सदेकरले सपा ROTTEET : Amara Fid notos on v 63 13 3 HTT!) outaged, furious ipot f - Laorg, spoed 3 HZFT - stako, wager ·80 6 ops gamo (877) Nala mbons to say in the very first game let us atsko every thing, creo our lisesi propor ATOT is here treated as a mno noon, esde Commentary । पाप--snother's property यदि या-- यहा जपेम यदि पा 799 # B Gil II FATT-Counter pledge, a retain 56m2 8 mm single combat in chariots --death, end maria-to bo enjoy od in keredity 10 TOT Damely, playing at dice, or a combat एकमरे- erregular for THE The teddhite adiely (FT) and 7197 (सम) roaddod to एक to indicate a separation or choice (निधारणे) of one out of two or many respeotisely, sco to the sutra 79 भाषाम् । V 304 अक्षवती-अक्षा हत्या game at thes मक्षात्या should be read with धुद्धि क्रियताम् 12 PÅ ETT eratL'he reason why he things so 18 civon in the next two verses Poskars suggests that he way sure to win Damayants in the game, who would then be happier with lam than with Nala & 13. 6 A --to gatviro continue to live, ef fara artis fogan AT: Shishupal II 35. The second line should be read with the next verso 14 7d-evidently, certainly STEETTE-171 47*** HATUA a class of celestial damagels (FTTT) who were known for their exceselve beauty and whom Indra, when alarea ed by the rigorous austenties of sono mighty 0860, used to 1end lor disturbing his pedance Thoy ara said to bo bora at thechurning of the ocean ofभामु निमथनादेष रसातस्माद्दाधिप । उसे- a HTETTU34701 Rimirana Tho word in generally weed in thcylural, and rarely in the sing mbon only 000 indridush to be spoken of , खियां तुमसरस स्यदिपत्वेऽसरा मपि। Bhabdárnays. The second line means I am BO 0931005 for playing with you that ) I am thinking of yoa erery day, and am waltlog for ( A ) you' 10 17-000 mbo bas accowplaked laia object - 201“cbrica), foolist, absurit 19 TTTITATbo balataked csen kio life 20 st 29 ads-on latarbel, inolosted 17073roed from thorns or foes 779* (* nad n) means 'spy trost psom ) 5 ·81 ellow who 13, as it wors, a thorn to tlo atsto and an onomy of order and good govornrent' 21 7147-tho yıllata of a King Tho Ford 31777 (975- TETET) 'low man' 18 usually us-d at the end of a Tatp comppund 10 tho sense of 'vile', 'wrotuhed', accursed 24 Tealth, a licaco Y-FOUT Owo sporo 25 FT with s-to dopart from 26 FT-- a tho town which lad been granted to him As his a laro 28 64-Imporishable, men and 7 aro tho pot pp of fat and for Tho forms acc to the ordinary rules are ne and 874, but aro eta and upcr in the sense of capability by tho sutra क्षम्याग्यो शस्या । VI 1 61, hence जेतु शक्य , अतु योग्य जय अधिपान-a position 20 zinap-favoured 31 अनामय ady-नास्ति आमय रोग यस्य free from dilesse, boalthy, hence free from all unbspp11033 of 7 TAART 13 Goli II JI TETU - I'il Dolos 01 52 52. 32 TATT -- inhabitant of a country M'do notos on 4 v 01 131 EAT ith the hair thrilled with joy 33 fazni p-Lappy, fros from caro, seguro CHAPTER LXXIS 1 TRP P-tranquillized, composed 2 spiraatiody posso-slog au immeasurable soul, magneninous, large minded 4 reinamo of one of the ceren confidente surround- Ing the mountain Mera, India जाहीपे goes with मकाशता यात . According to the mythical geography of the Lindos the carth consisted of seven selandsor rather insular continents, surrounded by een teas That inhabited by men was called arare spd was in the centre, Latin; 10 the middle of it the sarred mountain TE OF AF, inhabited by the gods Abobt 778 Boscd tho $oa of salt water (59**), which extends to the dog under 9 ·82 called g, huch is 10 als ture surrounded by A 164 of sugarcano Jaico (5) And so mth the firo other it! , FT, fri, 15 and 5*, which ato 2o7erally surrounded by the seas of Wino (87) clarified bolter (ta) cords (ū) milk (TV) and fresh wator (597) --Jopier Williams PEUTZhaving rooovered or regained 5 ST-fall, abundant ; ofta 7 FantaranAETEROIS Manu 7 79 e-fatare ot P 2-to shine the use of the dim being irregular The readiog of wath would bare better corresponded with 7 10 the first lino Tho hutory of Nala 18 practically completed with this terse 8 - Name of Draupadi Brihadashtra compates the situation of Nala with that of Dharmaraja and convinces the latter that he is better off oft attend upon 9 STF with T2A --to wait apon, TRT-complaint berailing 11 Tare ---3TA ( BO st has been ) bistory 12 git -The four principal objects of worldly lifo, namely धम अथ काम and माक्ष 354 - complishment fulll. ment, acgouition -loss, decay 14 a-aselessness, approdactiveness-good peug vitae inherent power 379849 refuge, that to which Tecourse 29 had 15 street and constantly frequently do notes on p 61 34 --epil fortans bad luck distreng 16 with 34 4 A-to taho place occat, be produced Tat--6001 fortune happinese mondy-ancient old 18 -for af kITSEI-tło simple future is ured in the senso of the Imperative as a courteous way of telling one to do a thing, as, aqt 99 ATSTUTE (Elitopadesha) afterwards cat my bonds This corresponds to the polito form of expres ion in Foglish you rc ll det no at the station tomorrow 12 noon In th verse the referred to 18 the threat of Bh ma 1797 fifth rider 30 31 20 FITR and rightly & curatels ·89 - 21. Its subject an: is understood uTEL n. jame of a holy bathing-place. Nilkanths takes it to me. the skill or proficiency In gambling' (अलविया मया दृहदश्व इति मुने fe). The reading of K i fr is better. Fr, with 39 GPto bathe 29. AT-- epitket of Arjuna For its derivation Pode Commentary. The name is thus derived in the Mahl. bharata :--उमो में दक्षिगाणी गाण्डीरस्य विकर्षणे । तेन देवमनुध्येत समसा- at at fas 1%. adj.-satelligent, thoughtfo) 23 amaituzt goes with ust in the last verse, HET aubject of staigia. 24 074 aug.-hard to accomplish. 28. Par ail)..wandering or llying alony facta ad). ombodied, lucarnato 26 *--An epithet of Arjuns ATTIEG Iů | Medini. Note --Between the two lacs olo 21 the reading of K. gives .briel history of Harischandra, but its method of narration, ats style and its abrupt clo38, all go to show that the passage is an interpolation. It is to be found 10 no other reading ·Sâvitryupakhyanam. CHAPTER CCLXLII. 1 FETT-The sidrcas 13 to Markandoya Yudhaathira when living with his family in exile in the forest, once asked Markandeya ono of the sages surrounding him as to whether ho had boird of any one moro wrotchcd than himsolf He narratod tho Blory of Ráma Now Yudhisthira asks in thus and the next two versos whothor he heard of any one who could stand comparison with Draupad: 2 OTT--Draupadi tu antar-Wo wero saved The roforenco is to the froedom obtained for the Pandavas by Draaradt whon Durstaráshtra oflored her any boong slo desired Vida Sabha Parra 03 v = 26-31, 919 TT--Tofta e यभिचामि । यधूनोह विशिष्टा म य धमपरमा मती ।। २६ ।। द्रोपापाच-दहासि घेदर मद्य पृणोमि भरतर्षभ । साधमानुग श्रामानदासाऽस्तु युधिष्ठिर ॥ २७ ॥ धृतराष्ट्र उपाध-एव भवतु कल्याणि यथा त्वमभिभाषप्त । द्वितीय ने वा भद्र ददानि परयस्थ ह ॥ ३० ॥ द्रौपावाच-समयी मधनुष्को च भीमसेनधनजयो । यमौ च परये राजन्नदासा स्वपशानहम् ॥३१ । जयद्रथ - king of the Sindhu dietrict, and the husband of Dutshals, daughter of Dhritarashtra When ho had gone on hanting he met with Draupadi and was struck with bor beanty as well as her ability with which she supplied lum with food for the whole of his retinue out of her Sthalı, and sooing that lor husband also had gone out on hunting ho forcibly earned hor Awas, but on thoir return he was pursued, captared and subjected to many humiliationa 3 for fr- a woman , side Com #TATTT nd; RETT HITT: Tot very ble sed llastrious, glorious 4 Frograme of an ancient sage, vide notes on r 1 aboye hind the banner in which it was obtained *6 m piamo of a country in the north of ladia, extending from tho hvor Bias to tho river Jhelam महाण्य ida notos on 53 3 सरयस्थ aly-या राधा मतिज्ञा यस्य true to one a word adlicring to truth CITI-one who porlotus sacrificos ·86 7. विमान्तेन वयसा-2 account of his ago (ronth) pAsIVE Away (without 18.06 ) 8 आस्थित'-resorted to practised काले-at the proper or fxed time १ हुला-haring offered oblations सावित्री-name of the well known verse of the Rigesda more commonly known as the गायत्री, to called because it yaddressed to the sun It is a very sared Terse repeated by arery Brahmans at his Sandhya (morning and evenng prayers) and on other occasions also Great 125 aro eaid to bo erp ated by a pious repetition of tEu Terse, which Is as follows -तत्सवितुर्वरेण्य मर्गो देवस्य धामहि धिमा यो म प्रचादयात् । Rigreda III 62 10 Nillanth explains the word thus-- सावित्रा सवितृफ या नात्यया रूचा सा च 'सोमो वधूयुरभषदश्विनाम्नानुभावरा याँ य प पेश सन्नी मनसा सविना ददात्' (Rigveda x 859 ) इति । सदा समिधा त्यष्ट्रा सावित्री स्वका सपा मर्यस्य ची मूयाय इना नदा सोमोऽस्या पधूयुवमा अनुचरोऽ मृत् । सविता च मूया पत्ये पयु कल्याणाथ शसन्ती रथय ती मनका उमो वरी पुारू- पाश्विनी अददादिनि माय। इन एव वारपादेनस्य मत्रस्यलक्षहोमादपत्यप्राप्तिभवतीनि गम्यते । वाल - Portion of the day, the eighth part of a day (at trairs hours) Coपठे काले mesns at the sixth dtrision of the asy (darided into 8 parts, atters pm अटधा विभक्कस्याह पहऽशे (Nilkantha) C[ षष्ठ भागे त्वमपि दिनसस्या मन उन्नतीं। Vikram Varadaraja in describing the राजधम says -'दिवसमाम भागमुक्त्या भागत्रय तु पस कालो व्यवहागणां शाखा पर स्मृत । दिपसमष्टमभाग वा मथम मागममिहोनाथ नालगतपणापरवा अनता भागवर व्यवहारकाल इति । तथा च मनु । हुतामिं नाझनच्य प्रयशि उगुभो समामिनि । अनन्तरकारकतम्पमाह यावल्क्य । व्यवहारलता वा नाका भुमीन फामन इति । नवन तरकालयमाह मनु । भुपापिहोच्चा खीभिर न पुरे सहति ॥ Il frufs--embodied incarnate in flesh and blood suf- होम-अमयनेत्र or अनये होत्र अत्र the ssored ire in which obla tions are offered to Agn याश-the bestower of boons. 12 सवारमना ued adeerbrally-with the whole heart, thoronghly 13 यन ईप्सित-दर being nar,re thould haro - इम्मित प्रमाद-carelessness 14 धर्मेराया-The n31s for watch the king was longing res ranted only for u rnde ron नभाजना-0) In my race , (61) worthy of my face ·15. In tho second line he explains that in the above yorte. 16. पितामहः लोकपितृणां मरीच्यादीनामयमादीना वा पिता the Creator, Brahman, 17. Fix-ho Solf-existent, Brahman, yfg00g with नेमास्वनी. 18. उत्तर-पुत्रार्थ प्रार्थनावनने (Nilkantas). निसर्ग:-~-agraat, Nilkanthn tnkes it to mean "275. c 10. affi519-haring accoded or accepted, 21. Frithe princess of Málava, the Modern Malva in Central India. Nilkantha has the reading 1669 (939541"). 22. in the TFT or the bright half of a month, 23. fia'--the parificatory rites or Samskaras, euch as S111- etc. Manu mentions twelve such rites (Pide Manusmriti II. 28 ), to whom oblations were offered. 24. feptir-po98099ed of body, incarnate, embodied. 26. - loaf or petal 27. ofiafra p. p-overpowered by, ( 3 Nilkantha ). T-baying fasted. 28. TUTTE Side Com. Ti n.--the days of the four changer of the wo00, 1.6, the 8th, 14th day of each month and the days of the tall and new moon, espocially the two latter. Vide Com TH (1) a god, (2) flower With the latter meaning we should take the word TT and fith the former at the remalai of Donors or other offerizgs made to an idol and distributed among the worshippers as a holy reliquo'; cf. at Antara a 977: GREU Kumár 111, 22. 29. hsting given or offered. 31. tri-giving away in marriago. 32. para-barlos considered. FTFÚR desired, obosen, 33, 9996-mass, pp. 1-Tecited or quoted from. 84. 3-one who does not bestow (his daughterin mara riage). Tumacousnrsble, reprehensible. l'ide Manu quoted ·* 88 in tho Com arīva?--pot approạching ( 215 wife ), 719-31 (Nilkanth) 36 अनुया-~attendants, rotinus अर्यादयत्-ent, hastered 17 ग्रीडिता-ग्रीडा संभाताऽस्या barhtul मास्थिनी-high manded, high soulod 87f9aTfter ind - ithont a (second) thought, without hceltation 40 उत्सर्ग -4 gift, donation, giving away सत-whenro peatod, az bas tho tenec of 'several', 'panoos' (all sorts of etc c. कामस्लैनेदतज्ञाना प्रपद्यन्नपदेवता । न त नियममात्या प्रकरया. नियता सया । Bhag Gita VII 20 CHAPTER COLILIII 1 कयायोगेन-कथाप्रमगेन (Nil) in the course of conversation, holding a discourse 5 अनेनैव कार्येण-with that rery object 6 HITE-to obey, listen to 7 साल्य or शान्यmpl-the name of a country In Central India पश्चात-afterwards . catter is reign, 8 बालपुन -whose con was (ret) a boy सामीप्य -समीपे मग & noighbour fun- Weal or yulnerable point, folblo 10 सत्यवान-Satyavat is the name of thst Prince 13 मृमय ady -मृदो विकार reado of mud In classical itera ture ( भातायो as opp to पदे), the affix मयर (मय) is added in the sense of 'made of (तस्य विकार ) or 'profusion or excess' (अक्पवं ), to words not denoting an areacle of food (भक्ष्य ) or a covering (आच्छादन) and to the words of the शरादि class namely, शर, दर्भ, मृद्, कुटी तृण, सोम and बिल्लज ace to the sutras मयतयाभाषा थामभक्ष्याच्छादनयो । निस्य वृद्धशारादिभ्य IIV 3 143-144 14 319-at the beginning of a contenco indicates interrogn tron या-for . 15 विवस्यन्-the sur सहस्पति-बहन याच पति tho son ot Avgiras, and the preceptor of gods Brihsopati and Shukra ·89 were the great Instructors of politica loz the gods and the dergons respectively in their mutual contests, 17, Rin Para-Rantideyo, the son of Bankriti was a pious king of the Lunar raco, who ruled at Dashapura. He was the sixth in descent from Bharata and was known for his charity, the stories of which are given in the Mahabharata TG798 34 28 v. o, 120-168 and in the Bhagawata 1999 18. Fig sacrifices were so enormous that blood from the olanghtered sacrificial animals flowed into a river which cama to be known as the avail. Ashwaghosa gives him the name अन्निदेषः . नथैव शल्याधिपतिर्द्वमाक्षो बनात्ससूनु स्वपुरं प्रविश्य । ब्रह्मर्पिभूतन मुने. ftfreteu fəri zipataza i Buddha Ch. II. 60. afrafat:--Jght- TIET 3797* Shibi, the son of Ushinara, king of Kasbi. He was renowned for his generosity. On one occasion Indra and Agni came to lim in order to try him, assuming the forms of a hawk and a dore in hot pursuit, when he roscaed the suppos. ed dove from the clutches of the hawk by offering an equal quantity of his own flesh weighed in a balance. l'ida Mahsbhirata Vana Parva s. 197, 18. ययाति-याप पायोरिख याति सर्वत्र रथगति यस्प name ota well-known King of tho Lunar raco, son of King Nahusa. His life is described at great length in the anata 97. 67-87. His reign extended over more than a thousand years and is kuowa for righteousnos3 and completo happiness among all his subjects. STT adj.-noble-minded, TR --the moon. 54. dual. the two physicians of tho gods, who are represented as the twin fons of the sun by a nymple in the form of a maro. They are known as young, beautiful, bright and swift. They restored youth to tho old ssge Obyavana by their curative skill. Cf. annet तु सवितुर्भार्या बडवारूपधारिणी। अस्यत महामामा सान्तरीक्षऽबिनाभौ । अन्यतमdifferent from, i, e, superior to. 19. Hadj-friendly, amicable, kind, wire adj-frees from malice, of a charitablo disposition, 20. similais straight-lorwardaess, 9-The tráns. lator's text seems to boyfry (P), in:-in short, in brief, 21. *77***-operpoweride, putting down, upealael--to overpower, to oyede. - ·26 Tapested (eren) bs gods 38 This Tery verse occors in the Manismrtir. Ix 47, X where the last pada is simt ont obce only. 49 --Bbara (in & partition ) Nilkantha's explanation IT काठपाषाणादे शकल सानिपतति कृतस्स करणं माती पर्थ । is opposed to Kullaka Dhatta and other commentators of Uson who explain पिधादिधनषिभागो धानृणां धनात सहदेव भवति न गनर पथा क्रियते। सकृत्सकस. (made) only once, Irrefocable 28 i-ono fuo decides one whose word is an anthority 29 YHTE --Note that Nárada spproves of her conduct and fxity or parpose 30 Dates, Add to the satra $5497739 II 33 31 yra adj-byshakeable, form* Nolkantha con. atrnes the thre as यस साविश्या वचनमविघाल्प मषता र तथ्यम1 Tieo rossons aro given for bis consent ant Caur-to depart, go one's way The root dag thus generally in the causal मायेण ज्यनफ साधिमेर समुज्यते E D Cf Esente ai Ragho XI 01 denso CHAPTER CCLXLIY 1777-800 with an iman Tho Localier denotes the object or purpose as in malo FAI Sabject - the waterials or articles desded ! Tn - priest who oficiate at a racrilca, mira. PTT Yijagraliya I 33 3 iz adjboly - order to indicato respoel tas-sado of huile galet om--the sest of 6. acea or Loly "15€ * f11 ASTA ! ITT A hot, the intentions to of the two 7. 197*-*Mostrement of onttall, as to who he was arri. $57 * (laeth) ·6 $7779haring offered ffi-Why for 377##--Note tho polite way of address, instead of a i faqat--what was to be done, the ultimate object or daty 24-concerning regarding 9 The metre of this verbs and the next 19 TET Parceria- The reading सहिध्यते is better in which easo both वनवास and क्लेश will be its objects separately; olsetest will have to be taken ag an ad, qualifying chart, or as a noun 19 appoution with me 10 भयाभवारमक ady --मन भभव आत्मा यस्य consisting in birth and destraction, rise and fall gafafanana (Nilkanth ) 11-एया with मति and आ-to roject send away with are fasal — with a 6 P-to recolye, accept 14 ro with a 1 A-to be accomplished or finished 1o C -Marriage 16 afy --(1) dress garments, (11) retlano, attendants at should be road as one word 18 #F4F4-Laying asido, abandoning qariy m and 13 a bark garmont 1414 ady - ide notes on e 76 9 10 afcen-Service Attendance 44 -(1) respectful or courtoous behanoar civility politen 68 (2) affection, 70 gard, lovo राईकामक्रियाभि-सर्वेषामिश्सम्याइनेन (Nil ) 20 TKTT --care or attention, dus regard 22 HTTPpr p of 748h which is obtained by adding पर (य) t० तपस् Bcc to the sutra कमशो रोम यतपोभ्यो पर्तिचरी । II 1101. रोमम्पापोम्यां कमया प्रमेण वर्तनायो चरण चार्य श्यर स्यात् । रोमध वर्तयति रोम चायने । माश्चरति तपसति । Strnctly the forms in क्यह sro din but by the Vartika तपस परस्मैपद च । We are तपस्पति in tho Par 13 994-jr p of t1 P. to despond link in spint bo dojected ·1 11. भीमाशामि-irregular kor महिला, यम-he God ot deathe 12 भी Prora smayexhausted. विधि-next abstr.noun 13 पितराग-पितृशो रामा auspithet of Yams प्रयक्रम-bogany commenced, tet about कर thirdts ace to the sutrs मोपान्यो समाया 11 349 14 भंगुष्ठमा पुरुष-reters to the 'Bort'हमाय पुरषोड न्तरमा सदा जना घाइये सन्निविष्ट Upaniest Vido Con अगष्ठ -- अंगो पाणी माघा मेन निति the thumb For ths tormation ot अगुठमात्र (of the length or nzo of a thumb) orde polos on • 660 FABY dren ont extracted and-forcibly 18 तै--गुहमा पाप दक्षिणा ado -in the southern aireetion in p perfected, lally accomplished Vids Com 10 निवर्त-16 निवर्तस्य भी वहिक-funeral ratos, obseques देहाद कप कदेह , the invereton bolng acc to the antra राजदन्तावित परम् | II 2 3 पूर्वमयोगाह पर स्यात् । दन्तानां राजा रामम्त । K Than पदे भर्व taddhntaafir ठम् (हफ) being added in tha Moot नत्र भy ace to the sutra मयात्मा देष्ठत्रिष्यते। Vartaka or IV 3 80, boforo which the Towels of both the members undergo I'nddas, boldg included in the Ficlass, &cc to the satra गनुशतादीनां च । VII 3.20 सामयपदि स्यात् निनि पिति किनि च । BB आनृ-agruttance of debtor obligation, of. मनुमिम मिये- मरानण्यममुभिर्गत Malarik Y II यावदन्यं गत त्वया--you have sono as far as it is posable for one to go 20 सनातन ady-oternal, settled, ixedytm संग्रामिको न्याय एष धर्म सनातन Uttar Ramv 22 21 मत m and n-a religious observance ने में प्रतिस्ता गति. This is a reply to यावदन गत वश me 18 22 साप्तपद adj-सप्तानो पदानो इद formed by walking togather karen steps or by talking together forer words पदमिह सम्भाषण पाइपिलेपो वा । Tat Bod of सख्य साप्तपदीन भो इत्याहुनिबुधा जना । मलात मित्रता प्राप्तो पचन मम नच्यु । Panch T II 43 तत्त्वार्थदर्शिन् adt. Knok ing the true nature of a thing towing the ssaut trath पुरस्कृत्य-playing in ttort: e relying upon 23 The metre of this rerss 19 beirg combipation द्रवज्ञा in the arit taxes hues and शानिनी in tha sat Thia ·BI पाधि - nark) mrtater In Har. PATH 3. TA कामया-rthror detire falimel by me The (n takistals etatserithths first llne whot eatly tactory 3. Evli explelas abs # It 10 called because he does farting by fat ( Traccording to your trial 4: 18 plenses Tor Nilkanth explains रिकामपा पामितनान नपस समोरयाण साना ने मम्मकमपि नापी दाThe translator's reading is a कामया It is thus explaino t hy dilkanth-स्त्वमिच्उया न नयस वर्मफगनि ए कि सरकारेयप । 34 STAFF Wahhonco of malico or ill toeling 37 एवंमाय-ady-ot this kind , . • consisting of mortals nka Batyarat of परमरिन खल्यमाया तुष्यपि मत्सरा | Uttar v 29 भनिपेशला-मनि भद्धा कोरल प नाभ्यो हीन (1) पेशल it means onlonder', 'ncat' पापु-शरणागत W . 18 दिपासित ady-पातुमिच्छा पिपासा सा साना पस्स thixsty , see to the sutra नदस्य सन्नांत नारिकादिभ्य इतर ।। 2 36 यथा-प्तिकरमिनि शेष 37 भीरराd --उरसा निर्मित born of one stell, tormod acc to thosutra उरतोऽए । IV 4 44_Nilkanth remarka औरसमिति दशकातादिव्यानि 19 समुधनाpp उपस्थिती (Nil ) near : • presently uttcred, tido Com 40 समेन-शधुमित्रादितारतम्यहीनेन धर्म--distribution of justice रजिता -Note that the word राजन् (10 धर्मराज) 8 itself derired from 15%, lido Com Aillenth has the resdung at, which he explains ना प्रामरति वदाज्ञवशगा इयथ This reading is not proforable धर्मराग-धर्मणैव राजते धर्मोऽस्य राजते इति वा (Nil ) 41 प्रणय-1 fauth confidence lore (1) प्रार्थना (Nilkanth) पति-पामोति करोनि 44 कुलोद्रह adj-that will porpetuate the family शालिा , ndy-endowed with possessed of 46 शाश्वन ady-सनातन (ady to धर्म) eternal The शामतधर्म particularly referred to here by Bayıtmi explained by Nilkanth . में ·97 शानो धर्म पन्यु सकाशादेवायोत्पादन सना मादृशाना दाराणां न वृत्ति । ननु गतायुषि पत्यो पथ तस्यादिपन आह ! पर पत्ता सन्नो न व्यथति नापि साइम्ति किंतु उन निर्मारयेत्यर्थ । 17 This describes the porer thatthorighteons rield भग्य- मुरिप kature 48 परस्पर-उपकारमन्युपकार The resding प्रतिक्रिया (recompensa) i botter 49 प्रसार-propitiousness, a state ot being pleased मोष ady-truitless, unprofitable अर्थ-अभ्यर्थना Bupplication, prayer ATT-oxpectation, anticipation The propitiousness of the righteous Decor fails to bring fruit, supplication to them nover turns out fatilo, uor 18 what is expected from them frustrated, theso three are over true in their case, and it is for this reason that they do bocome tho protector: Nilkah interprets the rerse rather difforently,-दरिद्रस्य प्रसादो नाथाय श्रीमती प्रसादाचदपि न मानद , सना मानद , खले तु प्रसाद एव मास्ति, अतस्त्रये पम्पेग स्थितमिनि त रक्षिनाउमाफ भनिभाष । 20 tien y , -agreeing with, conformable to laid down by og ad, -having moll ohohou word well ozpregaed Noto that in this offor Yama omits theclare सययतो जीधित विना Hence the direct prayor in the dext verdo, instead of the indiroct one in v 44 aboro 61. staart ---oxception, special rule tenn-good fortuno Translate-lon baro (Row) mado no exception as through my ovllack (lot without . e for want of good fortune ) you had dono in your other boons', . o upliko your other boons, your present offer is noqualified, becauso you have not said "ART जीवित पिना'. The translator srondering is rather tar totchod, it tollowa dilkanth who ort Inins त्वत्त अपयर्ग पुरफलमामि सानादिना समीर्ष नादाम्पत्ययोगाहने क्षेत्रमादिपत्रापणेन न तो निप्पादितो भवति। यथाऽ येषु घरेणु भाष मदयन्या पसिष्ठस्येव न नदत् । यस्यादेष नस्मार Le taker आवर्ग to mese 'accomplislituent or fullmont', and thon straing the other Kord. to sale tho contozt Moreover the Terse with this sore would be a mere ropotition otr 53 belon 6. पिनारुतp-deprivelot ग्यामिराक्नोमि 53 भनिराग-grnating.giring ·• III3. , AT 777 $. K til, utbup. future and indicato certainty, ect, to the sotis ! 09 73. godij... the brigáttal, dragalal; (4 predi dokúpound); 9749 Haims 77. HTTP8, P.pass, stirrediap, blowa, oxcited, kindlod. 80. 14-visiblo, that can be seen clearly." B2. FTAT: -(1) eyoning (ii) odd time or hour. The resd. Ing Tawi semarie better suits the post line, my with's T Point to obstruct, prevent (from going out ), 84. et pop-blamed, scolded. *Thuth-shodding tears. #E44107 is tho pr.p. of tho donom, root derimod from west, tear', acc. to tho satis man 14791974 ? III. 1. 18. The = ls . onperfluous afis 87. refera long as you livo. 88. gate fright. It is the predicato of a andoratood.- tous mand n,-sustenance. 80. af 4-pillar, support, sath Denom. 1 P.-To calumniato, bate. The Gon. Harut is irrogularly bcod for the doc. that -- (1) wiegiving; ) peril, tisk. 00.47k-it is obvious, it is certain to whose only oyo is bis intellect, i, o, blind. 01. Pán Tiborg ono. 92. The first lino 600 with tho Isot clause to the abova Torto-to-day, at present, 03. *-in conscquencs of, by roaton 01. 93. aftret Pop-fortored, tormontod 86. goy adj --propitious, favodſabie, agrecable. 87. Ft-willalness, tantonnoss, 08. पुरा पश्यामि-देवामि.. Tho ind. पुरा Ard या when usd w a Torb in tho preesnt tente, impart to it the state of the ·100 90 Frete grmth words of 'sposnog', that in photo Datas the oth zo tason is put in the Insir as portada 17 thn mith 3771 Amto topeb papard--toward, agar 100 mi-tecurity of possession, acquisition and pro*** Talip Vida Com, 104 TRIK Tome with handsome thighs If a com pound bar for ata last mombor ZF and for its first other & word signifying a standard of comparison or one of the words aret, TE, PIATT, ra and others, it forms ato fem 1n 5 (long) acs ta ebo sviras na ito a CTTYPEYI IV 1 6070 105 STF ad, --soposted, froguently practieod 107 9923 m and 1 -- group or multzode of Palasha (opf*) treos Fetitaito-Wordt expreosiyo of «urection' ending 10 77, ooch as pola eta govern tio Gen or Acc of the place with respect to which the diroolion i« słowo, ace to the rutra रनपा द्वितीया। 1 3 31 CHAPTER COLXLVII 1 FRIH p-bocome bright grona clear 2 distrese, mental agony anguish. 3 oy adj - Albing the faco, looking op A bich rere torn by hard substances (anch as stones etc) silfrat-blood grupp of Ju 1-6 U to yprinkle, moiston 7 fer-agreeable or charming subjects **rad, - convittog of stories The teading Fat 18 more correct 10 Tita -åpe of tho Brahman OUT HTB1IC, therefore 11 de bote on 21 64 17 समाहित Pr-rery attentire concentrated समाहि Jullies at understood. fret ad, -potformed, ebeozvod ·+ 4 44, 4-taking loss of. WET ado100D, futa 101 13 Pitesign, purpose, intention, 14 5qrare RASTITE a toscher or preceptor, (parti. calarly ) a religious teacher 91-98731919€ 1 Amata ora ind. at all, posibly, a ty means 'cannot possibis'. 16 yen--good condact or behaviogr. 17%. Arp-began * 6. TOCOTørød, regalped 18 शान्तायां-पसन्मायां पाथिदी प्रवृति-पावित्वयोग्या मवृत्ति धम. (Milkanth) were moans 'conduct, behaviour'. 20 951-pondering otor, thinking, considering. FELT pret composed, somewhat calm 21. Trata-siter or within a short time 23 fegy ind-braro, thank God, fortunately, Low fortunate,-&n oclamation of joy or congratulation with fr 1 A -to have cause for congratulation, usually with em, it means 'to bo congratulated upon'. 25 sty with 29 2 A - to Bit Rear or at the side of (an e mark of respect and submisnon) 28. AT-TET TË advanced night, a lato hour at night. Tide notes on ETE , 52 23 pimpedimont, obstruction 29. Note the use of sing with words joined by 34 qi- 33 a the future and tho past, prior and posterios, caure and effect, (lot far and near) Affifin like the Gayatri mantra, l'ide notes on Fiftsit 294.9 38 farartiferat fry--the quarter occupied by the manos, butels the sonth 19. al'ido notes on < 64 01. • 43 sforth P. Pamattacked, assailed, amicted. * dsop lake. हदे goes with निमजमार्न फुलीन ady.-~ot noble trth, formed by the sutra SR IV.1.39. ftation pleased with (their) good fortuno. +