·KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES,

·KASHMIR SERIES OF TEXTS & STUDIES
No. LXXII.
THE
PRĀSĀDAMANDANAM
SŪTRADHARĀMANDANA
EDITED
BY
PANDIT JAGADDHAR ZADOO SHASTRI
NA MOL, EH
Superintendent Research Department,
His Highness Government
Jammu & Kashmer,
SRINAGAB
Published under the authority of the Government of
His Highness Rajarajeshvara Maharajadhiraj
SRI MAHARAJA HARISINGHJI BAHADUR
G.OSI, GO1., K.OV.O, LL.D.
MAHARAJA OF JAMMU & KASHMIR
SRINAGAR:
Printed at the Shree Durga Press
1947 AD.

·No text on this page.

·कामीसंवृतग्रन्थावलिः
ग्रन्थाङ्काः ७२
प्रासादमण्डनम्
श्रीसत्रधार मानविरचितम्
श्रीराज
जराजेश्वर - महाराजाधिराज - कश्मीर रेन्द्र
श्रीहरिसिहजी बहादुर जया
रिसर्चकार्यालयाध्यक्ष पण्डितजगद्धरजाडूशास्त्रिया
उहिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितस हायेन
संशोधनादिसंस्करणोत्तरं
संपाद्य
श्रीनगरे ' दुर्गाप्रेम' नाम्नि मुद्रणालये मुद्रापयित्वा
प्राकाश्यमुपनीतम्।
संवत् २००४
सन्न ईस्वी १९४७
कश्मीर-श्रीनगर
अस्य ग्रन्थस्य मुद्रापणाचधिकाराःप्रोक्तमहारानवः
स्वायत्तीकृताः सन्ति ।
..

·( ALL RIGHTS RESERVED)
Printed
DURGA PRESS, SRINAGAR.
, , M.O.L,
Published by PANDIT JAGÁDDHAR ZADOO SHASTRI
for the Research Departmenl
and Kashmir Government Srinagar,

·PRASADA MANDANA. PREFACE. Prasadamandnam is a brief treatise on Hindu Architecture and sculpture, outlining the procedure to be adopted in the construction of temples for gods and goddesses. It is for the first time that an edition of the work of this type is being brought out by this Department. Following is a short description of the manuscript which forms the inain basis of the present edition :- No : of manuscript : 2803 [ R.N.Library Catalogue ) Name of the manuscript: Prasadamandanam, Name of the author : Mandana Sutradhara No: of leaves : 21 No : of lines per page : 9 No: of letters per line : 46 Script : Devanagri Shape : Talapatra Condition : good and complete The manuscript is almost correct, notwithstanding the unfamiliar construction of the technical ·language used in the text, where the copyists are generally expected to commit blunders. There are also a few lacunea which could not be filled up in absence of other manuscripts. The manuscript begins with the following lines :- श्रीगणेशाय नमः। श्रीकरजेश्वर्यै नमः । गणेशाय नमस्तस्मै निर्विघ्नसिद्धिहेतवे ।। आदिगौरीसमुद्भूततेजसोशभवाय वै ॥१॥ महामायेति या गीता चिन्मयी मुनिसत्तमैः। तनोतु वाक्-विलासं मे जिह्वायां सा सरस्वती ॥२॥ सृष्टं श्रीमूत्रधारस्य प्रसादाद्विश्वकर्मगा। प्रासादमण्डनं व्रते सूत्रधारेषु मण्डनः ॥३॥ श्रीविश्वनाथगणनाश्रमहेशचण्डी श्रीविश्वरूपजगदीश्वरसुप्रसादात् । मासाद्रमण्डनमिदं रुचिरं चकार- श्रीमण्डनो गुणव्रतां भुवि सूत्रधारः ।। इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे प्रासादमण्डनेऽष्टमोऽध्यायः ॥८॥ It ends i-: As alluded to above, the manuscript is a brief compilation of the books on the ancient Indian architecture. It consists of eight Adhyayas or Chapters. The first deals with मिश्रकलक्षण ie. the preliminaries in the architecture of temples; the second tells us about the mouldings of the Berste; the third describes measurements etc; of the ·Pitha the [Pedestal], Mandovara (Munder) Garba griha ( the sanctuary of the temple ) and Udumbara (the threshold); the fourth Adhyaya treats of the various sizes of statues, their positions, flag-staffs and Kalasha or the finials; the fifth, sixth and the seventh give details of Phalana, Nandna, storeyed buildings, various constructions of the temples, Kesari etc., fifty four classes of Meru (a class of building mostly storeyed), Mandapas (pavilions and open halls and Balanaka, a raised platform along the wall of the council hall of a temple): the eighth briefly mentions the ways regarding the conservation of the temples and the religious merit which one attains as a result of the work of repairs done to them; flaws in the architecture of the temples are also enumerated. The chapter ends with brief details regarding the construction of Mathas monasterics, the institution of a stationery idol, worship to the Chief architect, laying the foundation of a Jaina temple and the installation of the Vastu-purusha (home diety). I am pleased to record my thanks to the editing staff and other members of the Department, who have in various ways helped me in bringing out the present edition of the Prasadamandana. JD. ZADOO

·No text on this page.

·INTRODUCTION The Title Prasadamandana literaily means the ornament of temples or palaces, whereby the author seems to presume that the book under edition is one of the best treatises on the Indian architecture and sculpture. The word Prasada, generally, means a palace, It also conveys the meanings of a temple, ap edifice, a platform, and a Buddhist assembly or confessional Hall. There seems to be a significant usage of the word Mandana in the title of the book, Mandana besides conveying the idea of an ornament signifies the name of the author - Mandana Sutradhara who is the composer of the present book Prasadamandana may, therefore, mean a treatise out. lining the principles of architecture of temples and palaces set forth by Mandana. As is evident from the brief contents of the text, it seems to be an abstract of Vastu-shastra, one of the works on Indian architecture by the same author, Dr P. K. Acharya mentions 300 manuscripts on Indian architecture lying scattered in the various libraries in and outside India, Very few of them have been published on modern lines of Research and criticism, one among them being Manasara edited by Dr P.K. Acharya in 5 volumes, It is a monumental work of his 17 years hard and patient labour, which has shed a considerable light on the Indian architecture and a branch of literature which was neglected and dubbed as the barbarous piece of sanskrit literature most ·Beginning of Hindu Architecture can easily Ongin be traced to a period earlier than that of the Vedas. We find architectural terms mentioned in the literature covering a wide range from the Vedas down to the Kavyas and Nataks. Like all other shastras Hindu Architecture and sculpture also claims divine authorship. Vishya Karman is a divine architect and sage Maya another, mythical engineer who is reputed for his wonderful construction of the council hall of king Yudhishthira, described in detail in the Mahabharata. Several works in sanskrit on Hindu architecture and sculpture have been ascribed to these heavenly architects. A great mass of this type of literature seems to have been written by various authors, some of which must have been of a pretty high standard. All other later works are simply compilations. The compilers of such works have clearly acknowledged the sources they have drawn upon. Some of the compilers of the architectural treatises made futile attempts to pass off their books as original works, but a cursory study of the language, style and construction of the works corrubo. rated by other internal evidence, has clearly revealed the authors' failure to save them from exposure. Treatises on all branches of Vedic and post Vedic literature besides the Buddhists works seem to have reserved some chapters for the elaborate details regarding the erections of temples, palaces, town planning, monasteries, pavilions, including numerous varieties in the architectural domain. In the Vedic texts mention ·is made of the stone walls, stone-houses, stone-furts and the walled cities, Five kinds of abodes for the residence of the Bhikshus, have been ordained by the Buddha, which are the Vihara (monastery ), Ardhayoga (bungalow), Prasada (storied mansion). Harmya (palace) and Guba (cave temple). Epics and Puranas not only give elaborate descriptions of the structural varieties of Hindu architecture but also the details about a score of important ancient architects who seem to have been authors of standard works on Indian Architecture and sculpture. Or, on on The authorship of the Prasadamandana has been The Author ascribed to Mandana or Mandana Sutradhara He must have been, by profession, it is presumed, a Sutradhara - a carpenter, a mason or both. account of having compiled a few hand-books Hindu art and temple architecture, people gave him a nick name of Sutradhara by way of playful intimacy. Other treatises on the construction of royal mansions - Rajavallabha-mandana, and on the general principles of the Hindu Architecture - Vastu-Shastra, are also from the pen of the same author. His compilations are brief and succinct. Prasadamandana or other compilations op Hindu Architecture and sculpture by Sutradhara Mandana seem to be modern compilations. The specific usage of some of the words, Bhitta, Phalana Mandovara etc. which I have come across in the text under edition testify also to that direction. Compilations of this type şem to have been written not as nuch ·with a view to contain instruction to the would be builders and carpenters as with the aim of advising the kings and other men intending to build temples, as to how they should direct the artisans to proceed with the constructional work on lines and forms ordain -ed by the Shastras. In a way, it or any other book on the subj:ct of Indian architecture of modern times, is not so much as a guide book for young artisans as it is more or less a book of injunctions on the Vastu- Kriya. I don't think this statement pertains to the older works of high standard and orginality. They are the fountain heads of the science of Engineering which have afforded great resources to later authors who unmindful of the scientific treatment of the subject, seem to have written numerous compilations for the use of religious-minded people, who out of faith or for attainment of religious merit, erect temples for the prcpitiation of their beloved deities. Much stress has been laid on the particular period of time, the auspicious conjunction of stars, the pacificatory rites and all other items conducive to the successful completion of the constructional work of the temples and edifices, by the different group of authors of such compilations to ensure happy future of the constructors of the holy abodes of gods. Text General topics dealt with in Prasadamandana are not original but repetitions of the items already treated exhaustively in older works It beging with the usual solutations to Ganesha for warding off of the obs tacles. Another homage is paid to Karanjeshvarı ·the Divine Mother of trees, which are the main sources of timber for constructional work of the temples and mansions. In Manasara, a long detail is given regarding the collection of logs of wood, with unique formalities to be observed by the chief architect Sthapati, who will be incharge of the constructions. The same procedure to be gone through at the laying out of the foundations or on the opening ceremony of an edifice, says Mandana, is to be observed in the case of temples also. God Shiva is also propitiated being presumably the presiding deity of the science of Architecture. As a result of Shiva's propitiation there arise, it is said, fourteen kinds of the temples out of which eight are considered to be the best, Then comes the selection of site and the examination of the soil. The plots thus chosen for constructional work should be demarcated and worship offered to them with flowers, rice, and other material for worship. The guardians of the quarters and sub-quarters are also to be worshipped, Importance is laid the careful observation of the auspiousness of the time, the day, the month, the hour, the minute or the fraction of a minute when such constructions are to begin. Foundation should be dug down says the author, till the appearance of stone or water bed, when a tortise ( Kurma ) should be firmly fixed. During the process of masonary work songs, music, dancing should continue, Regarding the merit which arises out of the construction of a temple of any material, it is said that out of temple made even of grass, spăings up merit that kills one crore sins; the one made of earth bestows the merit ten times the former on ·the one made of bricks gives merit capable removig of one hundred crore of sins; bliss adinfinitum accrues from stone-built temples. . Details about the construction of Jagati - the base of the temple are next discussed, Its impor- · tance is magnified in the same way as that of the construction of a Simhasana - the royal throne. It should the erected in five different mouldings in accordance with the shape, and size of the temple. In design it may be high, middle or low according to the construction being three-fold, four-fold or five-fold. Auspicious signs should adorn it and enhance its artistic beauty, Its cornors sh uld number twelve, twenty, twenty-eight or thirty-six in consistence with the various designs of the bases of columns. The pavilions with flights of steps and arches may be constructed with skilled workmanship wherever necessary. Chariot sheds, the monastery and other minor temples dedicated to various gods should be beautifully designed at their proper places The construction of Jagati shculd be commensurate with the height and magnitude of the temple Great emphasies is laid on the apportioning of the quarters for the institution of the images of various gods and godesses. The arrangement of idols housed in the temple must be strictly according to the Shastras The position of some of therfi should be such as to save them from the direct gaze of one another. For example, the position of the goddess (Devi) should not be in front of a phallus-lingam. Position of Brahma, Vish- ; nu, Shiva, Sun and Kumara shuuld be directed towards ·the east or the west. Better it would be if the templefaces would be directed towards the cities. Position of Genesha. Kuvera, and Lakshmi are considered auspicious if they are arranged at the temple-door. Ganesha, Bhairava, Chardi, Matukas, Kuvera will forestall prosperity if erected to face the south. Hanuman should face the North-east. Positions of the various gods should in no case be changed as they portend evil. Next the constiuction of the foundation, the walls and the position of the inner walls, the pedestals of the columns, the Munder with different mouldings, the height and measurement of the sanctuary and the threshold of the Prasada are touched with brief descriptions. Different designs in the construction of doors with the various types of the temples such as Bhumija, Dravda etc., are enumerated. The wings of the doors. should be in the ratio of three, five, seven and nine respectively according to the different types of the temples. A few pages of the text encompass a brief summary of the constructional ways regarding the Shikhara, the lower part of the finial and its size and measurements with other details, inter alia, pertaining to the construction of the upper portion of the temple. Among all the auspicious items of constructions the Kalasha, the eldest son of milk.ocean, and the fore. most part of a temple, is said to be conducive to enormous bliss and prosperity of the master, with its ·> unfurled flag-staff which should be circular and made of strong and durable wood. In ne case should there be an omission in the erection of a Dhvaja on a temple a well, a ponde a chariot, a rampart or royal mansion Demons, it is said, come to reside in temple without flag-staff with the unfurling of which the gods, the manes and other higher divine beings become gratified. There are also enumerated the various kinds of temples with their pavilions running along side of the council hall-walls in the temples. The book ends with the salutory advice or rather a caution to those who build the temple, or cause them to be built, to the effect that they should not overlook the injunctions of the Shastras enjoining the various auspicious ways and designs or particulars to be observed in the process of the constructions of the temples, All the minute details should be strictly ad. hered to. Not only the erection of the temples (may be of wood, earth, bricks or stone): digging wells ponds and monasteries etc. does bring everlasting religious merit to the person whose life-mission is the devotion to mankind at large, but also their conservation and repairs executed with a view to remove certain flaws in the component parts of the idols enshrined in them. Srinagar, 22-7-47. J. D. ZADOO.

·विषयानुक्रमणी संख्या विषयः पाश्च om 2 " ८७ 4 5 6 7 8 ग्रन्थावतरणिका ग्रन्थकृनामनिरूपणम् देवमार्थनया शिवस्य प्रासाद निरू. भूपरीक्षण भूसेका वास्तुलेखननिरू. तदधिष्ठातृदेवपूजा त्याज्यदिनानि खात विधिविधानम् कूर्मस्थापनम् शिवास्थापने पूजाप लिदानम् शिलाविन्यासयोगाः देवायतननिरू. तत्तद्व्यजे तत्तत्फलानि प्रासादप्रमाणनिरू. " 9 ३ - 10 11 " 12 ४ 13 14 15 द्वितीयोऽध्यायः। 16 प्रासादनिर्माणनिरू० ५ ·संख्या विषयः पाचे 17 18 प्रामादप्रकारनि प्रासादे देवप्रतिष्ठा देवप्रदक्षिणानिरू० देवदृष्टिदोपनिरू. 19 20 21 22 गणेशायतनम् विष्णरायतनम चण्डिकायतनमू 23 24 8 25 शिवायतनम त्रिपुरुषन्यासनिरू. तृतीयोऽध्यायः 26 है भिनिरूपणम् पीठस्थापननिरू० मण्डो वरः मेरुमण्डोवरः 28 29 १० ११ ११ १२ १२ 30 सामान्य मण्डोवरः 31 32 33 भण्डोवरप्रकारान्तरम् गर्भगृहोदयप्रमाणम् उटुम्बरनिरूपणम् अर्धचन्द्रनिरू. नागरमासाद्वारनिरूर भूमिजद्धारनिरूर 34 35 36 १४ ·संख्या पाव विषयः १४ " 37 द्राविडद्वारनिरू 38 द्वारप्रमाणनिरू. 39 त्रिशाखानिरू० 40 पञ्चशाखानिरू. १५ 41 सप्त शाखानिरू. 42 नवशाखानिरू. १६ 43 44 चतुर्थोऽध्यायः॥ प्रतिमाप्रमाणदृष्टिपदनिरू. प्रासादस्योर्ध्वलक्षणम् कलशनिरू. 46 ध्वजलक्षणपुण्याधिकारः पञ्चमोऽध्यायः १९ 45 47 २१ 48 २२ 49 सूत्रधारलक्षणम्। नन्दननिरूपक्षम् सिंहकनिरू० 50 पञ्चाङ्गतिलकनिरू. मप्ताङ्गतिलकनिमः भद्रप्रमाणनिरू. 51 52 ·सख्या विषयः पाव षष्ठोऽध्यायः 53 पञ्चविंशतिप्रासादनिरू 55 56 54 पश्चनेत्रनिरूप प्रासादानां जातयः मेकमदनिरू. 57 सुरवल्लमनामनिर्देशः मुवनमण्डन निर्देश रत्नशीर्ष निरू. 60 कमलहंसनिरू नवमेकनिरू० सप्तमोऽध्यायः 58 59 61 62 २३ 63 64 " ३० मण्डपनिरू० अष्टगूढमण्डपा: द्वादशमण्डपनिरू. सामान्यमण्डपनिरू० 66 पचविधषलानकनिरु. 67 मरावपस्योयसंवर्णाः 65 ३१ ३१ ·.सख्या विषयः पात्र ३९ ३३ 69 15 भष्टमोऽध्यायः। 68 वास्तुनिरूपणम् जीर्णोद्धारनिरू. 70 अचायलिङ्गानिक 71 भिन्नदोषनिरू. 72 स्तम्भदोषनिरू० 78 देवपुरराजपुरनिरू 74 महनिरूपणम् प्रतिष्ठाविधिः मण्डपनिरू. 77 कुण्डनिरूपणम् होमप्रमाणम् मण्डलप्रमाणम् 80 स्थगिडलमानम् स्थगिडलपरिषेकः 82 दिग्देवतास्थितिनिरू. 83 स्थण्डिला निरू. स्थावरप्रतिष्ठा 76 ३६ 78 79 ३७ 81 ३८ " ३६ 84

·संख्या
विषयः
पाचे
४०
86
88
सूत्रधारा
प्रतिष्ठाविधिः
जिनप्रतिष्ठा
वास्तूत्पत्तिनिरू.
चतुष्पष्टिपास्त्वचर्चा
वास्तुपुरुषन्यासः
ग्रन्थसमाप्तिः
४१
૪૨
89
90
91

·प्रासादमण्डनं श्रीसूत्रधारमण्डन विरचितम् श्रीगणेशायनमः। श्रीकर जेश्वध्यै नमः ॥ गणेशाय नमस्तस्मै निर्विनसिदिहेतवे। आदिगौरीसमुद्भूततेजसोशभवाय वै ॥ १ ॥ महामायेति या गीता चिन्मयी मुनिसत्तमः। तनोतु वाग्विलासं मे जिह्वायां सा सरस्वती ।।२।। सृष्ट श्रीसूत्रधारस्य प्रसादाद विश्वकर्मणा। प्रासादमण्डनं ब्रूते सूत्रधारेषु मण्डनः ॥ ३॥ गृहेषु यो विधिः प्रोक्तो विनिवेशप्रवेशने। स एव विधिना कार्यों देवतायतनेष्वपि ॥ ४॥ हिमाद्रुत्तरे पार्श्वे देवदारुवनं परम् । पावनं शङ्करस्थानं तत्र सर्वैः शिवोऽचितः ॥ ५॥ 'वेश्मइनि पारान्तरम।

·प्रासादमण्डनं
॥
प्रासादाका पूजाभिर्देवदैत्यादिभिः क्रमात् ।
चतुर्दश ममुत्पन्नाः प्रासादानां च जातयः॥६॥
नागरा द्राविडाश्चैव भूमिजा लविनास्तथा !
सार्वधारा विमानादिनागराः पुष्पकाङ्किताः ॥७॥
प्रासादमिश्रकाश्चैवमष्टौ जातिषु चोत्तमाः ।
सर्वदेवेषु कर्तव्याः शिवस्यापि विशेषतः !!८;
प्रासादानां च सर्वेषां जातयो देशभेदतः ।
चतुर्दश प्रवर्तन्ते ज्ञेया लोकानुसारतः ॥९॥
लक्ष्यलक्षणतोऽभ्यासाद् गुरुमाानुसारतः।
प्रासादभवनादीनां सर्वज्ञानमवाप्यते ॥१०॥
शुभलग्ने शुभक्षे च पञ्चग्रहचलान्विते ।
माससक्रान्तिवत्सादिनिषेधे कालवजिते॥११॥
सर्वदिनु प्लवां वा प्रागुदकशङ्करदिक्प्लवाम् ।
भुवं परीक्ष्य सिञ्चत् तु पञ्चगव्येन कोविदः॥१२॥
मणिना स्वर्णरूप्येण चिटुमेण फलेने वा!
चतुःषष्टिपदैवास्तुं लिखेद्वापि शतांशकैः॥१३॥
पिष्टेन वाक्षतैरूज़ ततो वास्तुं समर्चयेत् ।
पूर्वोक्तेन विधानेन बलिपुष्पादिपूजनैः ॥१४॥
इन्द्रो वह्निः पितृपतिनैतिवरुणो मरुत् ।
कुबरे ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात्॥१५॥
दिक्षालाः क्षेत्रपालाश्च गणेशश्चण्डिका तथा।
इत्येषां विधिवत्पूजां कृत्वा कर्म समारभेत्। १६॥
धनुर्मीनस्थित सूर्ये गुरौ शुक्रऽस्तगे विधौ ।
वैधृतौ व्यतिपाते भे दग्धे नेष्टं कदाचन ॥१७॥

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्।
कन्यादित्रित्रिगे सूर्य द्वार पूर्वादिषु त्यजेत्।
मृष्टया वत्समुखं तत्र स्वामिनो हानिकृद्यतः॥१८||
आयो व्ययक्षमंशस्य भित्तिबाह्ये सुरालये।
ध्वजायो देवनक्षत्रं व्ययांशी प्रथमौ शुभौ ॥१६॥
केषां च मरुतांगेहे वृषसिंहगजाः शुभाः।
हीन आयाद् व्यधः श्रेष्ठः पिशाचस्तु समोऽधिकः॥२०॥
देवतानां गृहे चिन्त्यमायाद्यङ्ग-चतुष्टयम् ।
नवाझं नाडिवेद्यादि स्थापकाम....योमिथः ॥२१॥
आयादिचिन्तनं भूमिलक्षणं वास्तुमण्डलम् ।
मासनक्षत्रलग्नादिचिन्तनं पूर्वशास्त्रतः ॥२२॥
रात्रौ दिकसाधनं कुर्याद् दीपसूत्रध्रुवैक्यतः ।
समे भूमिप्रदेशे तु शङ्कुना दिवसेऽथवा ॥२३॥
नागवास्तुं समालोक्य कुर्यात् खातविधि सुधीः।
पाषाणान्तं जलान्तं वा ततः कम निवेशयेत् ॥२४॥
अर्धाङ्गलो भवेस्कूर्म एकहस्ते सुगलये ।
अर्धाङ्गुला ततो वृद्धिः कार्या तिथिकरावधिः ॥२५॥
एकत्रिंशत्करान्तं च तदर्धा वृद्धिरिष्यते ।
ततोऽर्धादि शतान्तिं कूर्मो मन्वॉलो मतः ॥२६॥
चतुर्थांशाधिको ज्येष्ठः कनिष्ठो हीनयोगतः ।
सौवणो रूप्यजो वापि स्नाप्यः पञ्चामृतेन हि ॥२७॥
तिलैर्यवैस्तथा होम पूर्णा चैव प्रदापयेत् ।
ईशानादग्निकोणाद्वा शिलाः स्थाप्याः प्रदक्षिणाः ।.२८॥
मध्ये कूर्मशिला पश्चादीतवादित्रमङ्गलैः ।
बलिदानं च नैवेद्यं विविधान्नं घृतप्लुतम् ॥२६॥

·प्रासादमण्डनं
४
देवताभ्यः सुधीर्दद्यात् कूर्मन्यासे शिलासु च।
इति कूर्मस्थापनम्।
सूत्रारम्भो गृहादीनामुत्तरायां करनये।
वाले पुष्ये मृगे मैत्रे पौष्णवासववारुणे॥३०॥
शिलान्यासस्त रोहिश्यां अवणे हस्तपुष्ययोः।
मृगशीर्षे च रेवत्यामुक्तरात्रितये शुभः॥३१॥
नद्यां सिद्धाश्रमे तीर्थे पुरे ग्रामे च गहरे :
वाटीवापितडागादिस्थाने कार्य मुरालयम् ||३२||
शक्त्या काष्ठमृत्स्नेष्टकाशैलधातुजरत्नजम् ।
देवतायतनं कुर्याद्धर्मार्थकाममोक्षदम् ॥३३॥
देवानां स्थापनं पूजा पापहूदर्शनादिकम् ।
धर्मवृद्धिर्भवेदथः कामो मोक्षस्ततो नृणाम् ||३४||
कोटिनं तृणजे पुण्यं मृन्मये दशसंगुणम् |
ऐष्टके शतकोटिनं शैलेऽनन्तं फलं गृहे ॥३५॥
कूर्मसंस्थापने द्वारे पद्माख्यायां तु पारुषे |
घटे ध्वजे प्रतिष्ठायामेवं पुण्याहसप्ताम् ॥३६॥
भूम्यारम्भे तथा कूर्मे शिलायां सूत्रपातने
खुरे द्वारोच्छये कुम्भे पट्टे पद्मशिलासु च ॥३७॥
शुकनासे च पुरुष घण्टायां कलशे तथा ।
ध्वजोच्छाय च कुर्वीत शान्तिकानि चतुर्दश || ३८||
एकहस्तादिप्रासादो यावद्धस्तशतार्धकम् |
प्रमाणं कुम्भके मूलनासिके भित्तिवाह्यतः||३६॥
कुम्भादिस्थावराणां च निर्गमः समसूत्रतः ।
पीठस्य निगमो वाह्यस्तथैव च्छाधकस्य च ॥४॥

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । त्रिपञ्चसप्तनवभिः फालनाभिविभाजयेत् । प्रासादमङ्गलंख्या च वारिमार्गान्तरस्थिताः ॥४१॥ फालना कर्णतुल्या स्थाद्रं तु द्विगुणं समम् । सामान्योऽयं विधिस्तुल्पो हस्ताङ्गुलश्च निर्गमः ॥४२॥ इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते प्रासादमण्डने वास्तु- शास्त्रे मिश्रकलक्षणे प्रथमोऽध्यायः ॥११॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। प्रासादानामधिष्ठानं जगती सा निगद्यते यथा सिंहासनं राज्ञां प्रासादस्य तथैव सा ॥१॥ चतुरस्रायताष्टात्रा वृत्ता वृत्तायता तथा। जगती पञ्चधा प्रोक्ता प्रासादस्यानुरूप्यतः ॥२॥ प्रासादपृथुमाना च त्रिगुणा च चतुर्गुणा। क्रमात् पञ्चगुणा प्रोक्ता ज्येष्ठा मध्या कनीयसी ॥३॥ कन्यसे कन्यसा ज्येष्ठा ज्येष्ठे मध्ये च मध्यमा। प्रासादे जगती कार्या सुरूपा लक्षणान्विता ॥४॥ रससप्तगुणाख्याता निजे पर्यायसंस्थिता । द्वारकायां तु कर्तव्या तथैव पुरुषत्रये ॥५॥ मण्डपानुक्रमेणैव सपादांशेन सार्द्धतः । द्विगुणा वायता कार्या सहस्रायतने विधिः।।६।। विद्यकश्रमसंयुक्ता ज्येष्ठा मध्या कनीयसी। इच्छ्यः स्वत्रिभागेन भ्रमणीनां समुच्छ्रयः ॥७॥ चतुष्कोणैस्तथा सूर्यकोणैर्विशतिकोणकैः । अष्टाविंशतिषट्त्रिंशत्कोणैः स्युः पञ्च फालनाः ।।८।। .-

·६
प्रासादमण्डनम्
प्रासादादहस्तान्तं त्रिंशोचा विंशती च सा!
द्वात्रिंशती चतुर्थांशो भूतांशोचा शताईके ॥६॥
एकहस्ते करेगोचा साध्या सा चतुष्करे ।
सूर्यजैनशतान्तिं क्रमाद्वित्रियुगाशकैः॥१०॥
तदुच्छ्रायं भजेत् पाशस्तष्टाविंशतिभिः पदैः ।
त्रिपदो जाड्यकुम्भश्च द्विपदं कणकं तथा ॥११॥
पद्मपत्रसमायुक्ता त्रिपदा सरपट्टिका ।
द्विपदं खुरकं कुर्यात् सप्तभागं च कुम्भकम् ॥१२॥
कलशास्त्रिपदः प्रोक्तो भागेनान्तरपत्रकम् ।
कपोतालिस्त्रिभागे च पुष्पकण्ठो युगांशकैः ॥१३॥
पुष्पको जाड्यकुम्भश्च निर्गमश्चाष्टभिः पदैः।
कर्णेषु च दिशांपाबाः प्राच्यादिषु प्रदक्षिणाः ॥१४॥
प्राकारैर्मण्डिता कार्या चतुरिमण्डपैः ।
प्राकारैर्जलनिष्कासैः सोपानस्तोरणादिमिः ॥१५॥
मण्डपाये प्रतोल्यग्रे सोपानं शुण्डिकाग्रतः।
तोरणं कारयेत् तस्य पढें पट्टानुसारतः ॥१६॥
तोरणस्योमयोः स्तंभविस्तरं गर्भमानतः।
मित्तिगर्भप्रमाणेन तयोर्मध्येऽधया भवेत् ॥१७॥
वेदिकापीउरूपैश्च शोमामिबहुमियुता।
विचित्रं तोरणं कुर्याद् दोला देवस्य तत्र च ||१८||
प्रासादाद्वाहनस्थाने करणीया चतुष्किका।
एकद्वित्रिचतुष्पश्चरसमप्तपदान्तरे ||१६||
अचीया नवमांशे तु पश्चषट्सप्तभागिकः ।
गुमनाभिस्तनान्तं वा त्रिविधो वाहनोदयः ॥२०॥

·७ श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । पादजानुकटीयावदीयां वाहनस्य दृक् । वृषस्य विष्णुभागान्ते सूर्ये व्योमस्तनान्तकम् ॥२१॥ जिनाग्रे समवर्णाग्रं शुकाने गृढमण्डपे । गूढस्याग्रे चतुष्का स्यात्तदग्रे नृत्यमण्डपम् ॥२२॥ द्विसप्तत्या द्विषाणैर्वा चतुर्विशतितोऽपिवा। जिनालये चतुर्दिनु सहितं जिनमन्दिरम् ॥२३॥ मण्डपाद् गर्भसूत्रेण वामदनिणयोर्दिशोः। अष्टापदं प्रकर्तव्यं त्रिशाला वा वराणकम् ॥२४॥ अपरे रथशाला च मठं याम्ये प्रकीर्तितम् । उत्तरे स्थरन्धं च प्रोक्तं श्रीविश्वकर्मणा ॥२५॥ जगतीं तादृशी कुर्यात्प्रासादो यादृशो भवेत् । भिन्नच्छन्दा न कर्तव्या प्रासादासनसंस्थिता ॥२६॥ इति प्रासादजगती। अग्रतः पृष्ठतश्चैव वामदक्षिणतोऽपिवा । प्रासादं कारयेदन्त भिवेधविवर्जितम् ॥२७॥ लिङ्गाने नतु कर्तव्या अर्चारूपेण देवता: प्रभा नष्टा न मोगाय यथा तारा दिवाकरे ॥२८॥ शिवस्याग्रे शिवं कुर्याद् ब्रह्माणं ब्रह्मणोऽग्रतः। विष्णोरने भवेद्विष्णुर्जिनो जैने रवौ रविः॥२६॥ ब्रह्मविष्णुरेकनाभिभ्यिां दोषो न विद्यते । शिवस्याग्रेज्यदेवस्य दृष्टिवेधे महद्भयम् ॥३०॥ प्रसिद्धराजमार्गस्य प्राकारस्यान्तरेऽपिवा। स्थापयेदन्यदेवांश्च तत्र दोषो न विद्यते ॥३१॥ शिवस्नानोदकं गृढमार्ग चण्डीमुखे तिपेत् ।

·८ प्रासादमण्डनं । दृष्टं न लघयेत् तत्र हन्ति पुण्यं पुराकृतम् ॥३२।। एका चण्ड्या रवेः सप्त तिस्रो दद्याद्विनायके। चतस्रो वासुदेवस्य शिवस्यार्धा प्रदक्षिणा ॥३३॥ अग्रतो जिनदेवस्य स्तोत्रमन्त्रार्चनादिकम् । कुर्यान्न दर्शयेत्पृष्ठं संमुखं द्वारलधनम् ॥३४॥ पूर्वापरामुखद्वारे प्रणालं शुभमुत्तरे । इति शास्त्रविचारोऽयमुत्तरेशानदेवताः १३५॥ मण्डपे ये स्थिता देवास्तेषां वामे च दक्षिणे । प्रणालं कारयेद्धीमान् जगत्यां च चतुर्दिशम् ॥३६॥ पूर्वापरास्य देवानां कुर्यानो दक्षणोत्तरम्। ब्रह्मविष्णुशिवान्द्रगुहाः पूर्वापरामुखाः ॥३७॥ नगराभिमुखाः श्रेष्ठा मध्ये वाद्ये च देवताः । गणेशो धनदो लक्ष्मीः पुरद्वारे सुखावहाः ॥३८॥ विघ्नेशो भैरवश्चण्डी नकुलीशो ग्रहास्तथा । मातरो धनदश्चैव शुभा दक्षिणदिमुम्बाः ॥३९॥ नित्यभिमुखः कार्यों हनुमान वानरेश्वरः। अन्ये विदिङ्मुग्वा देवा न कर्तव्याः कदाचन ॥४०॥ इति देवानां दृष्टिदोषदिग्विभागः । सूर्याद्गणेशो विष्णुश्च चण्डी शम्भुः प्रदक्षिणे ॥४१॥ भानोगृहे ग्रहास्तस्य गणा द्वादश मूर्तयः । श्रीसूर्यः .... गणेशस्थ गृहे तच्चण्डी शंभुहरी रविः ॥४२॥ मूर्तयो द्वादशान्येऽपि गणाः स्थाप्या हिताश्च ये। इति गणेशायतनम् ॥४॥ ....

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । विष्णोः प्रदक्षिणेनैव गणेशोऽर्कोऽम्बिका शिवः। स्थाप्यास्तस्थावतारस्य मूर्तयो द्वारकां तथा ॥४४॥ इति विष्णोवायतनम्। चण्डवाः शंभुगणेशोऽका विष्णुःस्थाप्याः प्रदक्षिणाः। मातरो मूर्तयो देवा योगिन्यो भैरवादयः ॥४॥ इति चण्डिकायतनम् । शंभोः सूर्यो गणेशश्च चण्डी विष्णुः प्रदक्षिणे । स्थाप्याः सर्वे शिवस्थाने दृष्टिवेधविवर्जिताः ॥४६॥ इति शिवायतनम् । रुद्रस्त्रिपुरुषो मध्ये रुद्राद्वामगतो हरिः । दक्षिणाङ्गे भवेद्ब्रह्मा विपर्यासे भयावहाः ॥४७॥ रुद्रवक्त्रत्रिमागेन हरिरद्धे पितामहः । तत्तुल्या पार्वतीदेवी सुखदा सर्वकामदा । ४ा इति त्रिपुरुषन्यासः ॥ इति प्रासादमण्डने जगतीदृष्टिदोषायतनाधिकारे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः। अतिस्थूलातिविस्तीर्णा प्रासादाधारिणी शिला। अतीव सुदृढा कार्या इष्टिकाचर्णवारिमिः ॥१॥ शिलोपरि मवेट्टिमेकहस्ते युगाङ्गुलम् । अर्धाङ्गजा मवेर्यािवद्धस्तशतार्धकम् ॥२॥ अङ्गुलेनांशहीनेन अर्धनार्धेन च क्रमात् ।

·प्रासादमण्डनं
पञ्चदिग् विंशतिर्यावच्छता च विवधयेत् ॥३॥
एकद्वित्रीणि मिहानि होनहीनानि कारयेत् ।
स्वस्वोदयप्रमाणस्य चतुर्थीशेन निर्गमः ॥४॥
इति मिट्टः।
पीठमध त्रिपादांशैरेवं द्वित्रिकरे गृहे ।
चतुर्हस्ते त्रिसार्द्धाशं पादांशं पञ्चहस्तके ॥५॥
दविंशतिषत्रिंशच्शताई हस्तकावधि ।
वृद्धिदत्रियुग्मैकसंख्या स्याबङ्गुलैः क्रमात् ॥६॥
पञ्चांशहीनमाधिक्यमेकैकं तु त्रिधा पुनः।
त्रिपञ्चाशत् समुत्सेधे दावित्यशनिगमे ।।७॥
नवांशो जाड्यकुम्भश्च मप्तांशं कणकं भवेत् ।
सान्तरालं कपोतालिः सप्तांशा ग्रासपट्टिका !
सूर्यदिग्वसुभागैश्च गजवाजिनराः क्रमात् ।
वाजिस्थानेऽथवा कार्य स्वं स्वं देवस्य वाहनम् ६||
पञ्चांशा कणिकाग्रे तु निर्गमो जाड्यकुम्भकम्
त्रिसार्द्ध कणकं सार्थ चतुर्मिसपट्टिका ॥१०॥
कुम्भराश्च नरा वेदा रामयुग्मांशनिर्गमः।
अन्तरालमधम्तेषामधिकर्णयुग्मकम् ॥११॥
गजपीठं विना स्वल्पद्रव्ये पुण्यं महत्तरम् ।
जाज्यकुम्भः कणाली च ग्रासपही तदा भवेत् ॥१२॥
कामदं कणपीठं च जाड्यकुम्भः कणालिका।
सतिने निर्गमे हीने साधारे निर्गमाधिकम् ॥१३॥
सर्वेषां पीठमाधारः पीठहीनं निराश्रयम् ।
पीठहीनं विनाशाय प्रासादभुवनादिकम् ॥१४॥

·श्रीसत्रधारमण्डनविरचितम् ।
..
इति पीठम् ।
हस्तादिपञ्चपर्यन्तं विस्तारेणोदयः समः।
स क्रमानवसप्तेषुरामचंद्रौङ्गुलोऽधिकः ॥१५॥
पञ्चादिदशपर्यन्तं त्रिंशद्यावच्छताधकम् ।
हस्ते हस्ते क्रमाद्वृद्धिर्मनुसूर्यनवाङ्गु ला ॥१६॥
एकहस्तादिपञ्चान्तं पृथुत्वेनोदयः समः ।
हस्ते सूर्याङ्गुला वृद्धिर्याचत्रिंशत्करावधि ॥१७॥
नवाजुला करे वृद्धिर्यावद्धस्तशतार्द्धकम् ।
पीठो? उदयश्चैव छायान्ते नागरोधिकम् ॥१८॥
एकविंशत्पञ्चभक्तः प्रासादस्य समुच्छयः ।
पञ्चादिनवभागान्तं पीठस्य पञ्चधोदयः ॥१६॥
वेदवेदेन्दुभक्ते तु गद्यान्ते पीठमस्तकात् ।
खुरकः पञ्चभागं स्याद्विशतिःकुम्भकस्तथा ॥२०॥
कलशोऽष्टौ द्विसाधं तु कर्तव्यमन्तरालकम् ।
कपोतिकाष्टौ मञ्ची स्यात् कर्तव्या नवभामिका ॥२१
पञ्चत्रिंशत्पदा जङ्घा तिथ्यशैरुद्दमो भवेत् ।
वसुभिर्भरणी कार्या शिरापही दांशिका ॥२२॥
अष्टांशो; कपोतालिद्धिसार्धमन्तरालकम् ।
छायं त्रयोदशांशोचं दशभागैर्विनिर्गमः ॥२३॥
इति मण्डो वरः।
मेरुमण्डोवरे मजची भरण्यूद्धेऽष्टभागिका ।
पञ्चविंशतिका जङ्घा उद्गमश्च त्रयोदश॥२४॥
अष्टांशा भरणी शेषं पूर्ववत्कल्पयेत्सुधी ।
सप्तमागा भवेन्मञ्ची कूटडायस्य मस्तके ॥२५॥

·१२ प्रासादमण्डनं . षोडशांशा पुनर्जवा भरणी सप्तभागिको । शिरावटी चतुर्भागा पट्टास्यात्पञ्चभागिकः ॥२६॥ सूर्याशैः कूटखाद्यञ्च सर्वकामफलप्रदम्। कुम्भकस्य युगांशेन स्थावराणां प्रवेशकः ॥२७॥ इति मेरुमण्डोवरः। शिरावट्युद्गमो मञ्ची जवारूपाणि वर्जयेत्। अल्पद्रव्ये महत्पुण्यं कथित विश्वकर्मणा ॥२८॥ इति सामान्यमण्डोवरः । पीठतः छाद्यपर्यन्तं सप्तविंशतिभाजिते । द्वादशानां खुरादीनां मागसंख्या क्रमेण तु ॥२९॥ स्थादेकवेदसार्धाद्ध सार्धस्या ष्टमिस्त्रिमिः । साईस्यामार्गस्याद्विसापयशनिर्गमः ॥३०॥ इति प्रकारान्तरेण मण्डोवरः । पादांशेनैष्टक पञ्चषडंशैः शैलदारुजे । साधारऽष्टांशतो भित्तिर्दशाशैर्धातरत्नजे ॥३१॥ मध्ये युगात्रं भद्रार्द्धा सुभद्रं प्रतिमद्रकम् । फालनीयं गर्भगृह दोषदं गर्ममायतम् ॥३२॥ कुम्भकेन समा कुम्भी स्तम्भप्रान्तज. उद्गमः। भरण्या भरणं शीर्ष कपोताल्या समं मवेत् ॥३३॥ पेटके कटुछाचस्य कुर्यात्पदृस्य पेटकम्। सषडंशः सपादस्य साने गर्भस्य विस्तरात्॥३४॥ बृहदेवालये पट्टे पेटान्तं हि त्रिघोदयः । भवेदष्टाभिरेकांशा कुम्भस्तम्भोऽ पञ्चमिः ॥३५॥ अर्धेन भरणी शीर्षमेकः प्रस्तु साईकम् ..

·श्रीधारमनविरचितम्। १३ व्यासान करोटं स्यादईयोविषमाश्रुता ॥३६॥ इति गर्मगृहोदयप्रमाणम् । मूलकणैश्च सूत्रेण कुम्भेनोदुम्बरः समः। तदधः पञ्चरत्नानि स्थापयेत् शिल्पिपूजनात् ॥३७॥ द्वारन्यासे त्रिमागेन मध्ये मन्दारको मवेत् । वृत्तं मन्दारकं कुर्यात् मृणालं पद्मसंयुतम् ॥३८॥ जाड्यकुम्मः कणालीच कीर्तिवक्त्र द्वय तथा। उदुम्बरस्य पार्वे च शाखायां स्तलरूपकम् ॥३६॥ कुम्गस्या त्रिभागे वा पादेहीन उदुम्बरः। तवयं कणकं मध्ये पीठ के पाह्यभूमिका । १०॥ इति उदुम्वरः। खुरकेन समं कुर्यावर्षचन्द्रस्य चोद्धितिः । द्वारख्याससम दैर्घ्य निर्गमञ्च तदर्धतः ॥४१॥ द्विमागमधचंद्रं च भागेन द्वौ गगारको शङ्खपत्रसमायुक्तं पद्माकारलङ्कृतम् ॥४॥ इति अर्धचन्द्रः। एकहस्से तु प्रासाई द्वारं स्यात्षोडशाङ्गुलम्। षोडशाङ्गुलिका वृद्धिर्यावद्धस्तचतुष्टयम् ॥४३॥ अष्टहस्तान्तकं याषीर्षे वृद्धिगुणाकुला। यङ्गुलमति हस्तञ्च यावद्धस्त शनार्धकम् ॥४४॥ यावद् वाहनपर्यङ्कद्वारं प्रासादसमनाम् । दैनि पृथुत्वे स्थाच्छोभनं तत्कलाधिकम् ॥४॥ इति नागरमासादद्वारम् । एकहस्ते सुरागारे द्वार पूर्याङ्गलोदयम् ।

·प्रासादमण्डनं
सूर्याङ्गुला प्रतिकरं वृद्धिःपञ्चकरावधिः ॥४६॥
पञ्चाङ्गुला च सप्तान्त द्वयङ्गुला तु शतार्धके ।
नवान्तं स्थायुगाङ्गुलं वृद्धिः कार्या करं प्रति॥४७॥
इति भूमिजे द्वारम् ।
प्रासादे चैकहस्ते तु द्धारं कुर्याद्दशाङ्गुलम् ।
रसहस्तान्तकं यावत् तावता वृद्धिरिष्यते ॥४॥
पश्चाङ्गुलाशान्तं च द्वयङ्गुलं वा शतार्धकम् ।
॥४९॥
इति द्राविडे द्वारम् ।
विमाने भौम मानं विराटेषु तथैव च।
मिश्रके लतिने चैव प्रशस्तं नागरोद्भवम् ॥५०॥
विमाननगरछन्दे कुर्यात् विमानपुष्पके ।
सिंहावलोकने द्वारं नागरं शोभनं मतम् ॥५१॥'
बलभ्यां भौम मानं फासाकारेषु द्राविडे ।
धातुजे रत्नजे चैव दारुजे च रथारुहे ॥५२॥
इति द्वारप्रमाणम् ।
नवशाखं महेशस्य देवानां सप्तशाखिकम् ।
पञ्चशखं सावभौमे त्रिशाखं मण्डलेश्वरे
एकशाखं भवेवारं वैश्ये शुद्रे द्विजे सदा ।
समशाखं धूमाय...श्वानरासभवायसे ||५४॥
विपासप्तनन्दाङ्गे शास्त्राःस्मुरङ्गतुल्यकाः।
होनशास्वं न कर्तव्यमधिकार्द्ध सुखावहम् ॥५५||
अङ्गुल साधमञ्च कुर्याद्वीनं तथाधिकम् ।
भापोषविशुद्धयर्थ हासो वृद्धिर्न दुष्यति॥५६॥

·श्रीसत्रधारमधनविरचितम्। चतुर्भागाङ्कितं कुर्यात् शाखाविस्तारमानकम् । मध्ये द्विभागिकं कुर्यात् स्तम्भ पुरुषसंज्ञकम् ।।५७॥ त्रिसंज्ञका भवेत् शाखा पावतो भागभागिका निर्गमे चैकमागेन रूपस्तम्भः प्रशस्यते ॥५८) एकांशं सार्द्धभागच पादोनद्वयमेव च । द्विभागं निर्गमे कुर्यात स्तम्भ द्रव्यानुसारतः ॥५९॥ पेटके विस्तरं कार्य प्रवेशस्तु युगांशकम् । कोणिका स्तम्भमध्ये तु मूषणार्था हि पार्श्वतः ॥६॥ द्वारदैर्घ्यचतुर्थाशे द्वारपालो विधीयते । स्तम्भ शाखादिकं शेषे त्रिशाखावद्विभाजयेत् ॥६॥ इति त्रिशाखम्। पत्रशाला च गन्धर्वा रूपस्तम्भतृतीयके । चतुर्थी स्वल्पशाखा च सिंहशाखा च पञ्चमी ॥१२॥ इति पश्च शाखा । प्रथमा पत्रशाखा च गन्धर्वा रूपशाखिका । चतुर्थी स्तम्भशाखाच रूपशाखा च पञ्चमी ॥६३॥ षष्ठी तु शल्यशाखाच सिंहशाखा च सप्तमी, स्तम्मशाखा मवेन्मध्ये रूपशाखाग्रसूत्रतः ॥६४॥ इति सप्त शाखाः। पत्रगन्धर्वसंज्ञा च रूपस्तम्मतृतीयके। चतुर्थी शल्यशाखा च गन्धर्भ त्वथ पञ्चमी ॥१५॥ रूपस्तम्भस्तथा षष्ठी रूपशाखा नतापरा। शल्यशाखा च सिंहाख्या मूलकर्णेन मिता ॥६६॥ यस्थ देवस्य या मूर्तिः सैव काचिके। .

·प्रासादमयन शाखायाञ्च परीवारो गणेशश्चोत्तराङ्गके ॥६॥ इति नवशाखा । इवि प्रासादमण्डने वास्तुशाने पीठमण्डोवरगर्म गृह उदुम्बरप्रमाणं तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः द्वारोच्छायोऽष्टनवधा मागमेकं परित्यजेत् । शेषे त्र्यंशे द्विमागार्चा यशोना द्वारतोऽथवा ॥१॥ द्वारदैये तु तिथ्यशो तिथिशनकलांशकैः। जॉर्चा आसनस्था च मनुविश्वार्कमागतः||२|| चतुरस्रीकृते क्षेत्रे दशभागविमाजिते । भित्तिविभागा कर्तव्या षट्भागं गर्ममन्दिरम् ॥३॥ तृतीयांशेन गर्भस्य पासादे प्रतिमोत्तमा। मध्यमा स्वदशांशोना पञ्चांशोना कनीयसी॥४॥ आयभागैर्मजेद्द्वारमष्टमं तूतस्त्यजेत्। सप्तमे सप्तमे दृष्टिषे सिंहे ध्वजे शुभा ॥५॥ षष्टभागस्य पञ्चांशो लक्ष्मीनारायणादिहक । शयनार्चेशलिङ्गानि द्वाराध न व्यतिक्रमेत् ॥६॥ पट्टाधो यक्षभूताद्याः पट्टाग्रे सर्वदेवताः। तदने वैष्णवं ब्राह्म मध्ये लिङ्गशिवस्य च ॥७॥ इति प्रतिमाप्रमाणदृष्टिपदस्थापनम् । छायस्योर्षे प्रहार: स्यात् शृङ्गे शृङ्ग तथैव च प्रासावशृङ्गशृङ्गेषु अधोभागे तु छायकम् ॥

·श्रीसन्नधारमण्डनविरचितम् ।
छाद्यं भागद्वयं सार्द्ध सार्द्धभागं च पालवम् ।
मुण्डलीकं भागमेकं भागेन तिलकस्तथा ॥
मूलकणे रथादौ वा एक द्वित्रिक्रमानयसेत् ।
निराधारे मूलमित्तौ साधारे भ्रमभित्तित्रु ॥१०॥
उरुशृङ्गाणि भन्ने स्युरेकाविग्रहसंख्यया ।
त्रयोदशोर्द्ध सप्ताङ्के लुप्तानि चोरुशृङ्गकैः ॥११॥
रेखामूलेन दिग्भागं कुर्यादने षडंशकम् ।
षड्वाह्ये दोषदं प्रोक्तं पञ्चमध्ये न शोमनम् ॥१२॥
सपादं शिखरं कार्य मकर्ण शिखरोदयम् ।
सपादकर्णयोमध्ये उदये पञ्चविंशतिः ॥१३॥
प्रोक्ता रेखा कलाभेदैर्वलोः पञ्चविंशतिः ।
पञ्चादिनवयुग्मान्तं खण्डानि तेष्वनुक्रमात् ॥१४॥
अंशवृद्धया कलाः कार्या देध्ये स्कन्धेऽपि तत्समाः।
अष्टादावष्टषष्ठ्यन्तं चतुर्वृद्धथा तु षोडश ॥१५॥
दैर्ध्यतुल्याः कलाः स्कन्धे एकहीनास्तु षोडश ।
ऊर्चा अष्टदशांशाः स्युस्तिर्यषोडश एवश्च ॥१६॥
चक्रेऽस्मिन्संभवन्त्येव रेखाणां षट्शतद्वयम् ।
त्रिखंडात् खण्डवृद्धिश्च यावदष्टादशैव हि ॥१७॥
एकैकांश कलाष्टौ च समाचारस्तु षोडश ।
द्वितीयप्रथमे खण्डे कलाष्टौ द्वितीये नव ॥१८॥
तृतीये दशखंडेषु शेषेपूर्वेष्वयं क्रमः ।
अष्टदितु सुभागैश्च त्रिखण्डा तृतीया भवेत् ॥१९॥
अनेन क्रमयोगेन कोष्ठानकैः प्रपूरयेत् ।
रेखाणां जायते संख्या षट्रपश्चाशच्छतद्वयम् ॥२०॥

·१८ प्रासादमण्डनं सव्यासं शिखरं कार्य सकर्ण शिखरोदयम् । व्यासस्य कर्णयोर्मध्ये रेखाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥२१॥ विंशद्भिविमजेद्भागः शिलातः कलशान्तकम् । मण्डो वरोष्ष्टसार्धष्टनवांशैः शिखरोदयम् ॥२२॥ रेखामूलस्य विस्तारे पद्मकोशं समालिखेत् । चतुर्गुणेन सूत्रेण सपादः शिखरोदयः ॥२३॥ स्कन्धकोशान्तर सप्तभक्त ग्रीवात्रिमागतः। सार्धमामलसारश्च पनपत्रन्तु सार्द्धकम् ||२४|| त्रिभाग उच्चकलशो द्विभागं तस्य विस्तरम् । प्रासादस्याष्टमांशेन पृथुत्वकलशाण्डके |॥२५॥ छाद्यतः स्कन्धपर्यन्तमेकविंशतिभाजिते । अदिगुरुद्रमशिविश्वांशैस्तस्य चोच्छ्यः|५६।। शुकनासस्य संस्थानं छाद्योर्चे प्रश्वधा मतम् । एकत्रिपञ्चसप्ताङ्कसिंहस्थानानि कल्पयेत् ॥२७॥ द्वारस्य दक्षिणे वामे कपिली ट्विधा मता। तर्वे शुकनासा स्यात् सैव प्रासादनासिका ॥२८॥ प्रासादो दशभागश्च द्वित्रिवेदांशसंमिता । प्रासादेनापादेन त्रिभागनाथ निर्मिता ॥३९॥ शृङ्खोरभृङ्गप्रत्यक डकान् गणयेत्सुधीः। तबाङ्गं तिलकं कर्णे कुर्यात्प्रामादभूषणम् ||३.! दशांशे शिखरेमूले अग्रे तत्र नवांशके सार्धाशकौ रथौ कोणी द्वौशेष भद्रमिष्यते ॥६१।। स्थयोकायोर्मध्ये वृत्तमामलसारकम् ।

·श्रीसत्रधारमण्डनविरचितम् । उत्सेधो विस्तरार्धेन चतुर्भागविभाजयेत् ॥३२॥ ग्रीबा चामलसारश्च पादोनश्च सपादकम् । चन्द्रिकामागमानेन भागेनामलसारिका ॥३३॥ घृतपात्रं न्यसेन्मध्ये ताम्रपात्रं सुवर्णजम् । सौवर्ण पुरुषं तत्र तुली?पर्यङ्कशायिनम् ॥३४॥ प्रमाणं पुरुषं सार्धाङ्गुलं कुर्यात्करं प्रति । त्रिपता करे वामे हृदिस्थं दक्षिण करम् । ३५॥ प्रासादपृष्ठदेशे तु दतिणे प्रतिरर्थके। ध्वजाधारस्तु कर्तव्य ईशाने नैर्ऋतेऽधवा ॥३६॥ इति प्रासादस्योद्धं लक्षणम् । क्षीरार्णवसमुत्पन्नं प्रासादस्याग्रजातकम् । माङ्गल्येषु च सर्वेषु कलशं स्थापयेद्बुधः ॥३७॥ पूर्वोक्तमानतो ज्येष्ठः षोडशांशाधिको भवेत् । ग्रीवापीठं भवेद्भागं त्रिमागेनाण्डकं तथा ॥३८॥ कर्णिकामागतुल्ये च त्रिमागं बीजपूरकम् । एकांशमग्रे द्वौ मूले वहिवेदांशकर्णिके ॥३६॥ ग्रीवा द्वौ पीठमध द्वौ षड्भागं विस्तराण्डकम्। इति कलशः। दण्डस्तत्तृतीयांशेन शिलान्तकलशान्तकम्॥४०॥ मध्यष्टां शेन हीनोऽसौ ज्येष्ठपादोज्यकन्यसः। प्रासादपृथुमानेन दण्डोज्येष्ठः प्रकीर्तितः ॥४१॥ मध्यो हीनो दशांशेन पश्चमांशेन कन्यसः । एकहस्ते तु प्रासादे दण्डः पादोनमङ्गुलम् ॥४२|| कुर्यादर्धाङ्गलं वृद्धिावत्पञ्चदशाहतम् ।

·२०
प्रासादमण्डनं
मुवृत्तः सारदारश्च ग्रन्थिकण्टकवर्जितः ॥४॥
पर्वभिविषमैः कार्य:समग्रन्थिः सुखावहः ।
दण्डदीर्घषडशेन मर्कव्य ? धेन बिस्तरः४॥
अर्धचन्द्राकृतिः पार्वे घण्ट द्वे कलशस्तथा ।
ध्वजो दण्डप्रमाणेन धैर्येऽष्टांशेन विस्तरे ॥४५॥
नानावस्त्रविचित्राणि त्रिपञ्चायशिखोपमा ।
पुरे च नगरे कोट्टे रथे राजगृहे तथा ॥४६॥
वापीकूपतडागेषु ध्वजाः कार्याः सुशोभना
निष्पन्नं शिखरं दृष्ट्वा ध्वजहीनं न कारयेत् ||४७॥
असुरा वासमिच्छन्ति ध्वजहीने सुरालये।
ध्वजोच्छायेण तुष्यन्ति देवाश्च पितरस्तथा ॥४८॥
दशाश्वमेधिकं पुण्यं सर्वतीर्थधरादिकम् ।
पञ्चशत्पूर्वतः पश्चादात्मानञ्च तथाधिकम् ॥४९॥
शतमेकोत्तरं सोऽपि तारयेन्नरकावात
इति ध्वजलक्षणपुण्याधिकारः।
इति प्रतिमादृष्टिपदस्थानशिखरध्वज
कलशलक्षणाधिकारब्धतुर्थोऽध्यायः॥४॥
-
अथ पंचमोऽध्यायः
नानाविधमिदं विश्व विचित्रं येन सूत्रितम् ।
सूत्रधारः स एव स्यात् सर्वेषां पालनक्षमः ॥१॥
न्यूनाधिकं प्रसिद्धश्च यकिञ्चिन्मण्डनोदितम् ।
विश्वकर्मप्रसादेन शिल्पिभिर्मन्यतांवचः ॥२॥

·श्रीसूत्रधारमगडनविरचितम्।
• २१
चतुर्भाग समारभ्य यावत्सूर्योत्तरशतम् ।
भागसंख्येति विख्याता फालना कर्णवाग्रतः ॥३॥
अष्टोत्तरशतं भेदा अंशवृद्धया भवन्ति ते ।
समांशेर्विषमैः कार्या नन्दमेदैश्च फालनाः ॥४॥
एकस्यापि तलस्योा शिखराणि बहून्यपि।
नामानि जातयस्तेषामू मार्गानुसारतः ॥५॥
दशहस्तादधो नास्ति पासादो भ्रमसंयुतः।
नवाष्टदशभागेन भ्रमो भित्तिर्विधीयते ॥६॥
वैराज्यश्चतुरस्रस्तु चतुरिचतुष्किका।
.प्रासादो ब्रह्मणः प्रोक्तो धीमता विश्वकर्मणा ॥७॥
सपादं शिखरं कार्य घण्टाकुलिशभूषितम् ।
चतुर्भिः शुकनासैस्तु सिंहकण विराजितम् ॥ना
एफद्वारं भवेस्पूर्व द्विद्वारं पूर्वपश्चिमम् ।
त्रिद्वारे मध्यजं द्वारं दक्षिणास्यं विवर्जयेत्॥९॥
चतुर चतुर्दिक्षु शिवब्रजिनालये।
होमशाला चतुर्दारा क्वचिद्राजगृहे तथा ॥१०॥
वैराज्यादिसमुत्पन्नाः प्रासादा ब्रह्मणार्चिताः।
एकत्रिपञ्चसप्ताङ्कशाखान्तः पञ्चविंशतिः॥११॥
चतुर्मक्ते भवेत् कोणो भागो भद्रं द्विभागिकम् ।
भागाधं निर्गम भद्रे प्रकुर्यान्मुखभद्रकम् ॥१२॥
शृङ्गमेकं भवेत् कर्णे द्वे द्वे मद्रे च नन्दनम् ।
इति नन्दनम् ।
तथाचोक्तम्
मुखभने यतिमद्रमुद्रमो रथिकोपरि ॥१३॥

·१२
प्रासादमण्टन
.
कर्णशृङ्गे सिंहकर्ण सिंहनामा स उच्यते ।
देवानां तु प्रकर्तव्यं सिंहस्तत्रैव शाश्वतः ॥१४॥
तुष्यते गिरिजा तस्य सौभाग्यधनपुत्रकैः।
रथिकां सिंहकर्ण च भद्रे शतेच सिंहकः ॥१५॥
इति सिंहः।
कर्णे शृङ्गं तु पञ्चाण्डकश्रीनन्दन उच्यते ।
अगा इति षड्भागैश्च चतुरस्रंविभाजयेत् ॥१६॥
कर्ण प्रतिरथं कुर्याद्भद्रार्द्ध भागभागिकम् ।
समनिर्गममस्माच्च भद्र भागाई निर्गमः ॥१७॥
द्वे द्वे कर्णे तथा भद्रे चैकं च प्रतिरथ्यकम् ।
मन्दिरं तृतीयं भद्रमलयोभद्रजं त्यजेत् ॥१८॥
प्रत्येकं तिलकं कुर्यात् प्रतिरथ्ये विमानक: ।
मद्रोरुशृङ्गवैशालप्रतिरथ्ये सुभूषणः ॥१९॥
इति पञ्चाङ्गाः पञ्च ।
चतुरचेऽष्टभिर्मक्ते कर्णे प्रतिरथं रथम् ।
भद्रार्ध भागमागं च मागार्धेन विनिर्गमम् ॥२०॥
वारिमार्गान्तरयुता रथाश्च तुल्यनिर्गमाः।
शृङ्गयुग्मे च तिलकं कर्णे द्वे प्रतिरथ्यकः ॥२१॥
एक चोपरथे भद्रे त्रीणि त्रित्रिचतुर्दिशम् ।
शिखरं पञ्चविस्तारं महेन्द्रोराज्यदो नृणाम् ॥२२॥
कर्णे शृङ्गत्रयं शेषं पूर्ववद्रन शीर्षकम् ।
त्यक्त्वैकशृङ्गमद्रस्य मतांलम्ब न कारयेत् ॥२३॥
मस्तके तस्य च्छाघस्य शृङ्गयुग्मं प्रदापयेत् ।
सितशृतस्तदा नाम ईश्वरस्य सदा प्रियः ॥३१॥

·पत्रधारमण्यनविरचितम्। २३ तिलकं चोपरथ्य तु भूधरोनाम नामतः । छाद्यशृङ्गे तु तिलकं नाना भुवनमण्डनः ॥२४॥ शृङ्गदयं चोपरथे तिलकं कारयेत् सुधीः। त्रैलोक्यविजयो भद्रशृङ्गेन क्षितिवल्लभः ॥२५॥ इति सप्ताङ्गः । दशभागकृते क्षेत्रे भद्राय भागमानतः । त्रयं प्रतिरथः कर्णे भागो भागसमो भवेत् । २६॥ कर्णे प्रतिरथे मद्रे द्वे द्वे शृङ्गे प्रकारयेत् । रथोपरथे तिलकं प्रत्यङ्गं च रथोपरि ॥२७॥ मतात्नम्बयुतं भद्र प्रासादोऽयं महीधरः। भद्रे शृगं तृतीयं च कैलासो नाम नामतः ॥२८॥ भद्रं त्यक्त्वा रथे शृङ्ग नवमङ्गल उच्यते । तथा मद्रे पुनर्दद्यात् तदासो गन्धमादनः ॥२६॥ मद्रे त्यक्त्वा चोपरथे शृङ्गं सर्वाङ्गसुन्दरः । भने दद्यात् पुनः शृङ्गे विजयानन्द उच्यते ॥३०॥ मतालम्वयुतं भद्रमुरुङ्ग परित्यजेत्। शृङ्गद्वयं च च्छाद्योचे सर्वाङ्गतिलकस्तदा ॥३१॥ उरुशृङ्गं ततो दद्यान्मतालम्बसमन्वितम् । महाभागस्तदा नाम सर्वकामफलप्रदः ॥३२॥ कर्णे प्रतिस्थे रथे चैकं तपरयादिषु। मेरुश्चापि समाख्यातः सर्वदेवेषु पूजितः ॥३२॥ प्रदक्षिणात्रये स्वर्णमेरौ पुंसां च यत् फलम् । इष्टकाशैनजामेरुतत्फलं प्रदक्षिणाकृते ॥३४॥ वैराज्यप्रमुखा येऽत्र नागरा बनणोदिताः।

·२४ प्रासादमण्डनं इति वैराज्यादिपासावपञ्चविंशत्यधिकारे पञ्चमोऽध्यायः ५॥ श्रथ षष्ठोऽध्यायः केसरी सर्वतोमद्रो नन्दनो नन्दिशालकः । नन्दीशो मन्दरश्चैव श्रीवृतश्चामृतोद्भवः ॥१॥ हिमवान् हेमकूटश्च कैलासः पृथिवीजयः । इन्द्रनीलो महानीलो भूधरो रत्नकूटकः ॥२॥ वैदूर्यः पनरागश्च वज्रको मुकुटोज्ज्वलः । ऐरावतो राजहंसो गरुडो वृषभध्वजः मेरुः प्रासादराजश्च देवानामालयो हि सः । ब्रह्मविष्णुशिवार्काणामन्येषां न कदाचन ॥४॥ आद्यः पञ्चाण्डको देयः किसरी नाम नामतः । चतुर्णी क्रमतो वृद्धिर्यावदेकोत्तरं शतम् ॥५॥ क्षेत्रेऽष्टांशे विभक्ते तु कर्णो मागद्वयं मवेत् । भद्राधं कर्णतुल्यं च भागेनैकेन निर्गमः ॥६॥ दशांशे सार्धमागं च मद्राधं च प्रतिरथे। कर्णो द्विनागः सूर्याशे मंद्रार्ध प्रतिरथके ॥७॥ चतुर्दशविभक्ते तु कर्णोध्वंद्वादशांशवत् । भद्रपार्श्वद्वये कार्या भागभागेन नन्दिका ॥८॥ षोडशांशे प्रकर्तव्यः कर्णः प्रतिरथेऽन्तरे । कोणिका भागतुल्या च शेषं चतुर्दशांशवत् ॥६॥ चतुरस्त्रीकृते चेत्र विंशत्यंश विभाजिते । . । .

·२५ श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । कर्णो द्विमागः कोणी च साद्धांशा पृथुविस्तरैः ॥१०॥ द्विमागस्तु प्रतिरथो नन्दिका साईभागिका। भद्रनंदी मवेद्भागा भद्रार्ध युग्मभागिकम् ॥११॥ द्वाविंशत्यंश के नंदी भागेका मद्रपार्श्वयोः। त्रयः प्रतिरथाः कर्णे मद्रार्ध च द्विभागिकम् ॥१२॥ एकद्वित्रि त्रिकं त्रीणि वेदाश्चत्वारि पञ्च च । तलेषु क्रमतोऽष्टासु केऽप्याहुः शिखराणि हि ॥१३॥ अष्टादशांशभद्रस्य पाश्व द्वे द्वे च नन्दिके। कर्तव्यैर्मागभागैश्च शेष स्यात्योटशांशवत् ।.१४॥ शिखरं त्वेकवैदेकषनिवेदयुगद्यम् । तलेषु क्रमतः प्रोक्तो मूलसूत्रे पराजिते ॥१५॥ तलेष्वष्टासु विहिताःप्रासादाः पञ्चविंशतिः । यस्त्रयः क्रमेणैव चत्वारश्चाष्टमे तले ॥१६॥ ग्रीणि त्रीणि स्वकीयानि द्वे द्वे परः परस्य च । शिखराणि विधेयानि विश्वकर्मवचो यथा ॥१७॥ द्वित्येकषट्त्रयोऽष्टादितलेषु पञ्चसु क्रमात् । मप्तैव सप्तमे षष्टे शिरांसि त्रीणि चाष्टमे ॥१८॥ भेदाः पश्चाशदेकैकं प्रोक्ताः श्रीविश्वकर्मणा। तेनैकस्मिस्तलेऽपि स्युः शिखराणि बहून्यपि ॥१६॥ रथिको सिंहकर्ण च,भद्रे कुर्याद्वाक्षकान् । प्रत्यङ्गैस्तिलकाढ्यैश्च शोभितं सुरमन्दिरम् ॥२०॥ प्रासादाः केसरिमुखाः सर्वदेवेषु प्रजिताः । पुरगज्ञोः प्रजादीनां कर्तुः कल्याणकारकाः॥२१॥ इलि केसर्यादिमासादाः पञ्चविंशतिः।

·प्रासादमण्डनं
षट्त्रिंशत्करतोऽधस्ताद्यावद्धस्तचतुष्टयम् ।
विनाश्रमनिराधाराः कर्तव्याः शान्तिमिच्छता ॥२२॥
वास्तोः पञ्चविध क्षेत्रं चतुरस्रमथायतम् ।
वृत्तं वृत्तायत चैवाष्टास्त्रं देवालयादिषु ॥२३॥
विस्तारे तु चतुर्भागमायामे पञ्चमागिकम् ।
ऊर्ध्व?तिकलशाना कुर्यात् पृष्ठयग्रे सिंहकर्णकम् ॥२४॥
वृत्तायतं प्रकर्तव्यं व्यासाधं वामदक्षिणे ।
कणयोर्धामयेत् वृत्तं वृत्तं भद्राणि चाष्ट हि ॥२५॥
प्रासादो वर्तुलाष्टास्रः प्रायेणैकाण्डकः शुमः ।
कर्णे वा श्रेणयोऽण्डानां मण्डपं तत्स्वरूपकम् ॥२६॥
इति पञ्च क्षेत्राणि ।
विचित्ररुप संघातर्मद्भगवाक्षभूषितः ।
वितानफालनाशृङ्गरनेकै गरा मताः ॥२७॥
पीठोपारे भवेद्वेदी पीठानि त्रीणि पश्च च ।
पीठतो द्राविडे रेखा लताशृङ्गादिसंयुता ॥२८॥
भूमिको परिभूमिश्च ह्रस्वारके नवान्तकम् ।
विभक्तिदलसंयुक्ता मूर्ध्नि शृङ्गेण भूमिजा ॥२९॥
शृङ्गेणकेन ननिता श्रीवत्सा वारिसंयुता।
नागरा भ्रमसंयुक्ताः साधारास्ते प्रकीर्तिताः॥३०॥
इति प्रासादानां जातयः ।
पञ्चहस्तो भवेन्मेरुरेकोत्तरशताण्डकः ।
भेदाः पञ्चोनपञ्चाशत्कर वृद्धथा भवन्ति ते
॥३१॥
हस्ते हस्ते भवेत् द्विण्डिकानां च विंशतिः।
एकोत्तरसहस्रं स्यात् शृङ्गाणां च शतार्द्ध के ॥३२॥

·सूत्रधारमण्डनविरचितम्।
केसरिप्रमुखाः कर्णे विमानं चोरुमकम् ।
तथैव मूल शिखरं पञ्चभूमिविमान कम्॥३३॥
विमानं नागरा जातिस्तदा प्राहरुदाहृता ।
एकशृङ्गेषु शृङ्गाणि संभवन्ति यहून्यपि ॥३४॥
श्रीमेरुपृष्ठभागः स्यादेकोत्तरशताण्डकः ।
हिमशीर्षा दशांशः स्यात् युगसाधुशताण्डके।।३।।
मागैदिशमियुक्तः सार्द्धद्वित्सेन?संयुतः।
मुरवल्लभनामा तु प्रोक्तः श्रीविश्वकर्मणा । ३६॥
कोणे द्विभाग एकांशा कोणी साईप्रतीरथः।
अर्धाशा नन्दिका भद्रे साधमागेन संमितम् ॥३॥
त्रिशतं पञ्चसप्तत्याधिकं यस्याण्डकानि हि।
भक्तश्चतुर्दशांशैस्तु नान्ना भुवनमण्दनः ॥३८॥
कोणकोणी प्रतिरथो नन्दी भद्रार्धमेवच ।
द्वथे कद्वयोशे सार्दोशैश्चतुर्दशविगाजिते ॥३६॥
पाणैकवेदयुग्मांशा वेदाः कर्णादिभागतः ।
रत्नशीर्षे भवेन्मेरुः पञ्चाशौकशृङ्गकैः ॥४॥
गुणैयुग्मचन्द्रावो पुराणांशविभाजिते ।
किरणोद्भवमेरुश्च सपादः षट्शताण्डकः ॥४१॥
रामचन्द्रद्वियुग्मांशनेत्रे विंशतिभाजिते।
नाम्ना कमलहंसः स्यात्माईमप्तशताण्डकः ॥४२॥
भागैकनिर्गमा भित्तिर्वेदभाईत्रिसार्धकैः ।
द्वाभ्यां ने स्वर्ण केतुश्च पञ्चसप्ताष्टशृङ्गकैः ॥४३॥
संभ्रमो भ्रमहीनश्च महामेरुभ्रमद्वयम् ।
साधारेषु प्रकर्तव्यं मद्रे भद्राविलोकनम् ॥१४॥

·प्रासादमण्डनं वेदेकरामयुग्मांशनेत्रे जिनविभाजिते । वृषभध्वजमेरुश्च सैकाण्डकसहस्रवान् ॥४५॥ संभ्रमो भ्रमहीनश्च महामेरुम्रमद्वयम् । साधारेषु प्रकर्तव्यं मद्रे भद्राविलोकनम् ॥४६॥ राज्ञश्च प्रथमो मेरुस्ततो हीनोऽन्यवर्णजः । विना राज्ञोऽन्यवर्णेन कृते मेरौ महाभयम् ॥४७॥ इति नवमेरुलक्षणम्। इति केसर्यादिप्रासादजातिलक्षणे पञ्चचत्वारिंशन्मेक लक्षणे षष्ठोऽध्यायः॥३) अथ सप्तमोऽध्यायः। रत्रगर्भाङ्कन सूर्यचन्द्रतारावितानकम् । विचित्रं मण्डपं येन कृतं तस्मै नमः सदा ॥१॥ कर्णगढो विलोक्यः स्यादेकत्रिद्वारसंयुताः। प्रासादाने प्रकर्तव्याः सर्वदेवेषु मण्डपाः ॥२॥ गूढस्त्रीकास्तथा नृत्यक्रमेण मण्डपास्त्रयः। जिनस्याग्रे प्रकतव्याः सर्वेषां तु बलाणकम् ॥३॥ समं सपा प्रासादात्सार्द्धपादोनतव्यम् । द्विगुणं वा प्रकर्तव्याः मण्डपाः पशधा मता ॥४॥ समं सपादं पञ्चाशत्पर्यन्तं दशहस्तकम् । दशान्तं पञ्चतः सार्द्धद्विपादोनं चतुष्करे ॥५॥ त्रिहस्ते द्विगुणं द्वयेकहस्ते कुर्याच्चतुष्किकाम् । प्रायेण मण्डपं सार्द्ध हियुमं प्रत्यलिन्दकः ६।।

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्।
:
मण्डपे स्तंभपदार्थमध्यपट्टानुसारतः ।
शुकनासा समा घण्टा न्यूना श्रेष्ठा नचाधिका ॥७॥
मुखमण्डपसङ्घातो पदा भित्त्यन्तरे भवेत्
न दोषःस्तंभपादाथैः समं वा विषमं तलम् ।।४।।
नवाष्टदशभागेषु त्रिमिश्चन्द्रावलोकनम् ।
हस्तकमङ्गुलोनं वा नवं मत्तवारणम् ॥६
साद्धं पञ्चांशकैर्भक्तः सपादं राजसेनकम् ।
सपादं व्यंशका वेदिर्भागेनासनपेटकम् ॥१०॥
तदूर्व सप्तसाद्धांशे यावत्पदृस्य पेटकम् ।
साईपञ्चांशकैः स्तनः पादोनं भरणं मवेत् ॥११॥
मागाध मरणं चापि सपादं सार्वत: शरः ।
पादो द्विभागस्तस्यो? कर्तव्यश्छाद्यकोदयः॥१२॥
त्रिभागे तलतः इछाद्यं तत्पे पट्टपेटके।
अर्धाशोर्दा कपोतालि(िभागे परविस्तरे ॥१३॥
प्रासाददशरुद्राक्षः भागेन स्तंभविस्तरः।
वेदाष्टरविविंशत्या कर्णे वृत्तस्तु पञ्चधा ॥१४॥
द्वाराग्रे स्तम्भवेद्याद्या प्रागग्रीवो मण्डपो मवेत् ।
द्विद्विस्तम्भर्विवृद्ध्या च षोडशोऽयं प्रकीर्तितः।।१५।।
मित्तिः प्रासादवद्गेहे मण्डपेऽष्टविधेषु च ।
चतुरस्रशुमस्तस्य तथा प्रतिरथान्वितः ॥१६॥
मुखभद्रयुतो वापि द्वित्रिप्रतिरथैर्युतः ।
कर्णोदकान्तरेणाथ भगोदकविभूषितः ॥१७॥
कर्णतो द्विगुणं भद्र पादोनप्रतिरर्थकम् ।
भद्रार्ध मुखभद्रं च शेषं षट्वसुभाजिते ॥१८॥

·प्रासादमण्डनं दलेनार्धन पादेन दलस्य निर्गमो भवेत् । मूलमासादवद् ब्राह्मे पीठजङ्घादिमेखला ॥१९॥ गवाक्षनान्वितं भद्रमथ जालकसंयुतम् । गुहश्च कर्णगुहे वा भद्रे चन्द्रावलोकनम् ॥२०॥ त्रिद्वारे चैकचकन्नेऽय मुखे कार्या चतुष्किका । गुहे प्रकाशके वृद्धमोदयकरोटकम् ॥२१॥ इत्यष्टगृढमण्डपाः। एकत्रिवेदसप्ताङ्कचतुष्काश्च त्रिकं त्रये । अर्धभाद्रं विमागेन पार्श्वयोरग्रतस्तथा ॥२२॥ अग्रतस्त्रिचतुष्कस्य तथा पार्श्वे द्वयेऽपि च । मुक्तकोणे चतुष्के द्वे इति द्वादशमण्डपाः ॥२३॥ गुहस्याग्रे प्रकर्तव्यास्तथा नानाचतुष्किका। चतुरस्रादिभेदेन वितानैबहुभिर्युता ॥२४॥ इति द्वादशमण्डपाः। त्रिका रङ्गभूमाथ तत्र वै नृत्यमण्डपाः । सप्तर्विशतिरुक्ता ये मण्डपा विश्वकर्मणा ॥२५॥ तलैस्तु विषमैन्तुल्यैः क्षणैः स्तम्भैः समन्तथा । प्रथमो द्वादशस्तंभो द्विद्विस्तंमविवर्धनात् ॥२६॥ यावत्पष्टिचतुर्युक्ताः सप्तविंशतिमण्डपाः । क्षेत्रार्धस्य षडंशोना चैकानाष्टास्रमुच्यते ॥२७॥ कलाने क्षेत्रषमागस्तत्पडशेन संयुतः । अष्टास्ने षोडशाले च वृत्तं कुर्यातदूर्वतः ॥२८॥ उदयं विस्तरार्द्धन तं पंचुवाशभाजयेत् । कर्णदरिका सप्तभागेन निगमो तुच्छता ॥२६॥ ..

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। रूपकण्ठं तु पश्चांशं द्विभागेनात्र निर्गमम्। विद्याधरैः समायुक्तं षोडशाष्टदिवाकरैः ॥३०॥ जिनसंख्यामितैर्वापि दन्ततुल्यैविराजितैः । विद्याधरः पृथुत्वेन सप्तांशो निर्गमोदयः॥३१॥ तध्वं चित्ररूपाश्च नर्तक्यो नृत्यशोमिताः। गजतालस्तु षट्सार्दा प्रथमा द्वितीया तु षट् ॥३२॥ तृतीया सार्धपञ्चाशा कोलानि त्रीणि पञ्चच । मध्ये वितानं कर्तव्यं चित्रवर्णविराजितम् ॥३३॥ नाटकादिकथारूपै नाकारविराजितम् । एकादशशतान्येव वितानानां त्रयोदश ॥३४॥ शुद्धसंघाटमिश्राणि क्षिप्ताक्षिप्तानि यानिच। वितानानि विचित्राणि वस्त्रचित्रादिभेदतः ॥३५॥ तानि लोके प्रवर्तन्ते तस्मादूननिलोकतः । मण्डपेषु च सर्वेषु पीठान्ते रङ्गभूमिका ॥३६॥ कुर्याद्तानपादेन?चित्रपाषाणजेन च । इति मण्डपाः। पलाणदेवगेहाग्रे राजद्वारे गृहे पुरे। जलाशयेऽथ कर्तव्यं सर्वेषां मुखमण्डपम् ॥३७॥ जगतींपादविस्तीर्ण पादपादेन वर्जितम् । शालापादेन गर्भण प्राभादेन समं भवेत् ॥३२॥ उत्तमे कन्यसं मध्ये मध्ये ज्येष्ठे तु कन्यसम् । एकद्वित्रिचतुःपञ्चरससप्तपदान्तरे ॥३६॥ मूलप्रासादवद्वारं मण्डपे च बलाणके।

·प्रासादमण्डनं
न्यूनाधिकं न कर्तव्यं दैर्ये हस्ताङ्गुलादिकम् ॥४॥
पेटकं चोतराङ्गानां सर्वेषां समसूत्रतः।
अङ्गणा तु समं पेटं जगत्याश्चान्तराङ्गजम् ॥४१॥
जगत्यग्ने चतुष्कीयां वामनं तद्वलाणकम् ।
वामेऽध?दक्षिणद्वाराद्वादिका मत्तवारणम्॥४२॥
ऊर्धा भूमिः प्रकर्तव्या नृत्यमण्डपसूत्रतः।
मत्तवारणकं वेदी वितानतोरणैर्युता ॥४३॥
राजद्वारे बलाणे च पञ्च वा सप्तभूमिका ।
तद्विमानं बुधैः प्रोक्तं पुष्करं वारिमध्यतः॥४४॥
हयंराजगृहे वापि कर्तव्यं गोपुगमितः ।
एकभूमौ त्रिभूम्यन्तं गृहद्वारस्य मस्तके ॥४५॥
इति पञ्चविधषलाणकम् ।
संवर्णश्च प्रकर्तव्यं प्रधमा पञ्चघण्टिका।
चतुर्घण्टाभिवृद्धथा च यावदेकोत्तरं शतम् ॥४६॥
पञ्चविंशतिरित्युक्ता प्रथमा वसुभागिका ।
वेदोत्तरशतं यावत् वेदांशा वृद्विरिष्यते ॥४७॥
भद्रार्धे रथिकान तवङ्गं वामदत्तिणे ।
अर्धेश्येन रथिका घण्टाकूटं तवङ्गकम् ॥४८॥
कलाकूटान्विता पूर्वा पञ्चमिः कलशैर्युतः।
भागतुल्यैस्तथा सिंहैरेवमन्याश्च लक्षिताः ॥४॥
इति मण्डपस्योसंवर्णाः।
इति श्रीमण्डपषलाणकं संवर्णाधिकारः
सप्तमो ऽध्यायः ॥७॥

·बनधारमनविरचितम्।
३३
।
अथ अष्टमोऽध्यायः।
अथ साधारणोऽध्यायः सर्वलक्षणसंयुतः ।
विश्वकर्मप्रसादेन विशेषेण प्रकथ्यते ॥१॥
मानं न्यूनाधिकं वापि स्वयम्भूवाणरत्नजे ।
घटितेषु विधातव्यमर्चालिङ्गेषु शास्त्रतः ॥२॥
बहुमम सन्धिशिरो गुरुः
स्वशल्यं पादहीनं तु तच वास्तु विनश्यति॥३।।
अन्यवास्तुचिते द्रव्ये धन्यवास्तुनिवेशिते।
प्रामादे न भवेत्पूजा गृहे तु न व"त्पतिः ॥४॥
स्वस्थाने संस्थितं यच्च निप्रवास्तु शिवालयम् ।
अचाल्यं सर्वदेशेषु चालिते राष्ट्रविभ्रमः ॥५॥
वापीकूपनडागानि प्रासादभवनानि च ।
जीर्णान्युद्धरते यस्तु पुण्यमष्टगुणं लभेत् ॥६।।
तद्रूपं तत्पमाणं स्यात्पूर्वसूत्रं न चालयेत् ।
हीने तु जायते हानिरधिके तु धनक्षयः ॥७॥
वास्तुद्रव्याधिकं कुर्यात्काष्ठजे शैनजेऽपि वा।
शैलजे धातुजे चैव धातुजे रत्नजे ऽथवा ||८||
पूर्वोत्तरदिश महमूहं पश्चिमदक्षिणे।
तत्र मूहममूह वा यत्र ती 'ममाहितम् । ९!
सिद्धायतनतीर्थेषु नदीनां सङ्गमेषु च ।
स्वयम्भूषाणलिङ्गेषु तत्र दोषो न विद्यते॥१०॥
अव्यक्तं मृन्मय चाल्यं त्रिहस्तान्तं तु शैलजम् ।
दारुज पुरुषार्ध च अत ऊध्वं न चालयेत् ॥११॥

·४
प्रासादमण्डनं
विषमस्थानमाश्रित्य भग्नं यत्स्थापितं सुरैः ।
तन्त्र स्थानस्थिता देथा भग्नाः पूजाफल प्रदाः ॥१२॥
यद्यथा स्थापितं वास्तु तत्तथैव हि कारयेत् ।
अव्यङ्गं चालितं नृणां दारुणं कुरुते भयम् ॥१३॥
अर्थनश्चलतः प्रज्ञो जीर्णव्यङ्गं च दूषितम् ।
आचार्यः शिल्पिभिः प्राज्ञैः शास्त्रदृष्टयासमुद्धरेत् ॥
स्वर्णजं रौप्य वापि कुर्यानागमथो वृषः।
तस्य शृङ्गेण दन्तेन पतितं पातयेत्सुधीः ॥१५॥
इति जीर्णोद्धारविधिः।
तन्दुलं जालकं चैव कीलकं सुशिरं तथा ।
छिद्रसन्धिश्च काराश्च महादोषा इति स्मृताः ॥१६॥
भिन्न दोषकर यस्मात्प्रासादमठमन्दिरम् ।
शिग्वामिर्जालकैारै रश्मिवातप्रभेदितम् ॥१७॥
ब्रह्मविष्णुशिवार्काणां मिन्नं दोषकरं नहि।
जिनगौरीगणे गानां गृहं मिन्नं विवर्जयेत् ॥१८॥
व्यक्ताव्यक्तं गृहं कुर्याद भिन्न भिन्नामुमूर्तिकम् ।
अथ स्वामिशरीरं स्यात्प्रासादमपि तादृशम् ।१६।
इति मिन्नदोषाः ।
मिन्नं चतुर्विधं ज्ञेयमवृद्धामिश्रकं मतम् ।
मिश्रकं पूजितं तत्र भिन्नं वै दोषकारणम् ॥२०॥
छन्दोभेदो न कर्तव्यो जातिमेदस्तथा पुनः ।
उत्पद्यते महामर्म जातिभेदे कृते सति ॥२१॥
द्वारहीने हरेचत्तु लहीने धनक्षयम् ।
अपदस्थापिते स्तम्भे महारोगं विनिर्दिशेत् ॥२२॥

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम्। ३. स्तम्भब्यासोदये हीने का तत्र विनश्यति । प्रासादे पीठहीने तु नश्यन्ति गजवाजिनः ॥२३॥ रथोपरथहीने तु कर्ता तत्र विनश्यति। प्रासादे पीठहीने तु नश्यन्ति गजवाजिनः॥२४॥ रथोपरथहीने तु प्रजापीडां विनिर्दिशेत् । कणहीने सुरागारे फलं तत्र न विद्यते ॥२५॥ जधाहीने हरेवन्धन् कर्तृकान कारकादिकान शिग्वरे हीनमाने तु पुत्रपौत्रधनक्षयः ॥२६॥ अतिदीर्घ कुलच्छेदो हस्वे व्याधिसमुद्भवः । तस्माच्छास्त्रीयमानेन सुखदं सर्वकामदम् ॥२७॥ जगत्यां रोपयेच्छालां शालायां चैव मण्डपम् । मण्डपेन च प्रासादो ग्रस्तो वै दोषकारकः ॥२८॥ इति दोषाः। प्रासादोच्छ्रायविस्ताराजगती वामदक्षिणे । छायाभेदेन कर्तव्या तथा लिङ्गस्य पीठिका ॥२६॥ जगत्यां त्रिचतुःपञ्चगुणं देवपुरं त्रिधा। एकद्विवेदसाहस्रहम्तैः स्याद्राजमन्दिरम् ॥३०॥ कलाष्टवेदनाहौस्तै राजपुरं समम् । देंयतुल्यं सपादाष्टं सा(शेनाधिकं शुभम् ॥३१॥ द्वादश त्रिपुराणि स्युर्देवस्थानानि चोत्तरे। षत्रिंशत् षट्विवृध्या चं यावदेकोत्तरं शतम् ॥३२॥ पुरं प्रासादगेहः स्यात्सोधैर्जालगवाक्षकैः । कीर्तिस्तम्मर्जलारामैर्गेहर्मण्डः सुशोभितम् ॥३॥ इति देवपुरराजपुराणि।

·प्रासादमण्डनं प्रासादस्योत्तरे थाम्ये तथाग्नौ पश्चिमेऽपि च। यदि नामाश्रमं कुर्यात्सततं द्वित्रिभूमिकम् ॥३४॥ विशालं मध्य षट्दापशालाग्रशोमितम् । मत्तवारणमग्रे च तदूर्ध्व पट्टभूमिषु ॥३५॥ कोष्ठागारं च वायव्ये वहिभागे महानसम् । पुष्यगेहं तथेशाने नैत्येशान्तमायुधम् ॥३६॥ छात्रागारं च पुरतो वारुण्यां च जलाश्रयम् । मठस्योपरितः कुर्याद्विद्याव्यारूपानमण्डपम् ॥७३॥ इति मठः। पूर्वोक्ता........पुण्याहप्रतिष्ठा सर्वसिदिदा। रवेः सौम्यायने कुर्या देवानां स्थापनादिकम् ॥३८॥ प्रतिष्ठा चोत्तरामूल आर्द्रायां च पुनर्वौ। पुष्ये हस्ते सगे स्वातौ रौहिण्यां श्रुतिमैत्रभे ॥३६॥ तिथि रिक्तां कुजं धिष्ण्यं क्रूर विधुयुतं तथा । दग्धां तिथिं च गएडान्तं चारभोपग्रहं त्यजेत् ॥४॥ सुदिने सुमुहूर्तं च लग्ने सौभ्ययुतेक्षिते । अभिषेकः प्रतिष्ठा च प्रवेशादिकमिष्यते ॥४१॥ प्रासादाग्रे तथैशाने उत्तरे मण्डपं शुमम् । त्रिपञ्चसप्तनन्दैकादश विश्वकराननम् ॥४२॥ मण्डपः स्यात्करैरष्टादशसूर्यकलामि। षोडश इस्ततः कुण्ड क्शादधिक इष्यते ॥४३॥ स्तम्भैः पोटमियुक्तं तोरणादिविराजितम् । मण्डप वेदिकामध्ये पञ्चाष्टनवकुण्डकम् ॥४४॥ इस्तमानं भवेत्कुण्डं मेखलायोनिसंयुतम्।

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । ३७ आगमैर्वेदमन्त्रैश्च होमं कुर्याद्विधाननः ॥४५ अयुतं हस्तमात्रे च लक्षार्धे तु द्विहस्तकम् । त्रिहस्तं लक्षहोमे स्याद्दशलक्षे चतुष्करम् ॥४६॥ विशल क्षे पञ्चहस्तं कोट्यधै षट्करं मतम् । अशीतिलौद्रिकर कोटिहोमेऽष्टहस्तकम् ||४७. ग्रहपूजाविधाने च कुण्डमेककरं मवेत् । मेग्वलात्रितयं वेद रामयुग्माङ्गुलैः क्रमात् ॥४॥ एकद्वित्रिकर कुर्याद्वेदिकोपरि मण्डलम् । ब्रह्मविष्णुरवीनां तु सर्वतोभद्रमिष्यते । ४६॥ मद्रं तु सर्वदेवानां नवनामिस्तथा ब्रयम् । लिङ्गोद्भवं शिवस्यापि लतालिङ्गोद्भवं तथा ।।५।। भद्रं न गौरीतिलकं देवीनां पूजने हितम्। अधचन्द्रं तडागेषु चापाकारं तथैव च ॥५१॥ टङ्काभं स्वस्तिकं चैव वापीकूपेषु पूजयेत् । पीठिकाजलपादेषु योन्याकारं तु कामदम् ॥५२॥ गजदन्तं महादुर्गे प्रशस्तं मण्डलं भवेत् । रङ्कामं चतुरस्त्रं च गजदन्तमिहायतम् ॥५॥ विख्यातं सर्वतोभद्रं ज्ञेयान्यन्यानि लोकतः। पूर्वादितोरणं प्लक्षयज्ञानवरपिप्पलैः ॥५४॥ द्वात्रिंशत्षोडशाष्टौ च पत्तमान वेदपारगान् । कुलीनानङ्गसर्वज्ञान्यज्ञार्थमभिमन्नयेत् ॥५५॥ मण्डपस्य त्रिभागेन उत्तरे स्नानमण्डपम् । स्थण्डिलं वाणुकं कृत् शम्यया स्नापयेत्सुरम् ५६॥

·३८ प्रासादमण्डनं पञ्चगव्यैः कषायैश्च वल्कलैः क्षीरवृक्षः । स्नापयेत्पञ्चकलशैः शतवारं जलेन च ॥५७। वेदमन्त्राविवादित्रगीतमङ्गलनिःस्वनैः। वस्त्रेणाच्छादयेद्देवं वेद्यातं मण्डपं नयेत् ॥५८।। तल्पमारोपयेद्वेद्यामुत्तराशते न्यसेत्ततः । कलशं तु शिरोदेशे पादस्थाने कमण्डलुम् |॥ ५९॥ वज्रर्यकं मुक्कामिन्द्रनीलं सुनीलकम् । पुष्परागं च गोमेदं चंद्र पूर्वादितो न्यसेत् ॥६॥ व्यजनं दक्षिणे देशे दर्पणं वामतः शुभम् । रत्नन्यासं ततः कुर्यादिक्पालादिकपूजनम् ॥३१॥ आग्नेय्या गणपं विद्यादीशाने ग्रहमण्डलम् । नैर्ऋत्ये वास्तुपूजा च वायव्ये मातरः स्मृताः ॥६२|| वज्रं वैडूर्यकं मुक्तामिन्द्रनील सुनीलकम् । पुष्परागं च गोमेदं चन्द्रं पूर्वादिषु यजेत् ॥६३॥ सुवर्ण रजतं तादं कांस्यं रीतिं च मीमकम् । वङ्ग लोहं च पूर्वादिदिक्षु धातूनिह न्यसेत् ॥६४॥ वज्रं वह्निः सहदेवी विष्णुकान्तेन्द्रवारुणी। शखिनीज्योतिष्मती चैव स्वरिक्तानि क्रमान्न्यसेत् यवत्रीहिस्तथा कर्जूाख्या च तिलैर्युता। शालिमुद्गाः समाख्याता गोधूमाश्च क्रमेण तु ॥६६।। यद्देवाभरणं पूजावस्त्रालङ्कारभूषणम् । तत्सर्व शिल्पिने देयमाचार्यायं तु याज्ञिकम् ॥६७॥ ततो महोत्सवं कुर्यान्नृत्यगीतैरनेकशः। नैवेद्यारार्तिक पूजामन्यासादिकं तथा ॥

·सूत्रधारमण्डनविरचितम्। तीरं चौद्रं घृतं खण्ड पक्कान्नानि बहून्यपि । षड्रसाः स्वादुमक्षाणि समन्तात्परिकल्पयेत् ॥६९॥ विप्राणां सम्प्रदायाच्च वेदमन्त्रैस्तथागमैः। सकलीकरणं जीवन्यासं कृत्वा प्रतिष्ठयेत् ॥७॥ प्रासादे देवतान्यासं स्थावरेषु पृथक्पृथक् । खरशिलायां च वाराहं पौल्यां नागकुलानि च । ७१ प्रकुम्भे जलदेवाश्च पुष्कके किसुराग्तथा । नन्दिनी जाड्यकुम्भे च कल्याच्यां स्थापयेद्धरिम् ।।७२ गणेशं गजपीठे च अश्वपीठे तथाश्विनौ । नरपीठे नरांश्चैव क्षमां च खुरके यजेत् ॥७३॥ भद्रे सिद्धित्रयं कुम्भे पार्वती कलशे स्थिताम् । कपोताल्यां च गन्धर्वान्मनिकायां सरस्वतीम् ।।७४॥ जङ्घायां च दिशापालानिन्द्रमुद्गमसंस्थितम् । सावित्री भरणे देशे शिरावद्यांच देविकाम् ॥७॥ विद्याधरान् कपोताल्यामन्तगले सुरांस्तथा । पर्यङ्ककुंठच्छाद्ये च ततो मध्ये प्रतिष्ठयेत् ||७६।। शाखयोश्चन्द्रसूर्या च त्रिमूर्तिश्चोत्तराङ्गके। उदुम्बरे स्थितं यक्षमश्विनावर्धचन्द्र के । ७७।। कौलिकायां धराधारं क्षिति चोत्रं नृपट्टके । स्तम्भेषु पर्वतांश्चैवमाकाशं च करोटके :७८ । मध्ये प्रतिष्ठयेद्देवं मकरे जाहवीं तथा ! शिखरस्योरुशृङ्गेषु पञ्च पञ्च प्रतिष्ठयेत् ॥७६ ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र ईश्वरश्च सदाशिवः । शिखरे चेश्वरं देवं शिखायां तु सुराधिपम् ॥८.li ·प्रासादमण्डनं ग्रीवायाममरे देवं मण्डपे च निगाकरम् । पद्मादं पद्मपत्रं च कलशे च सदाशिवम् ॥१॥ सद्यो वाम अघोरस्तत्पुरुष ईश एवच । कर्णादिमद्रपर्यन्तं पञ्चाङ्गे तान् प्रतिष्ठयेत् ।।२।। इति स्थावरप्रतिष्ठा। प्रथमं देवताइष्टदर्शयेंदनपर्वतम् । विन कुमारिकां वास्तुं ततो लोकान्प्रदर्शयेत् ।।८३॥ ईज्यानन्तरतः कुर्यात्सूत्रधारस्य पूजनम् । वस्त्रालङ्कारभूविक्तगोमहिष्याश्ववाहनैः ॥४॥ अन्येषां शिल्पिनां पूजा कर्तव्या कर्मकारिणाम् । स्वाधिकारानुसारेण वस्त्रताम्बूलभोजनैः।८।। काष्ठपाषाणनिर्माणकारिणो यत्र मन्दिरे । भुञ्जते तत्र भोक्तासौ शङ्करस्त्रिदशैः सह ॥८६। पुण्य प्रामाद स्वामी प्रार्थयेत्सूत्रधारतः । सूत्रधारो वदेत् स्वामिन क्षयं भवतात् तव ।।८७॥ इति सूत्रधारपूजा। आचार्यपूजनं कृत्वा वस्त्रस्वर्णधनैः मह । दानं दद्याद्विजातिभ्यो दीनान्धदुर्बलेषु च ||८|| सर्वेषां धमाधार प्राणिनां जीवनं परम्। वित्त दत्ते प्रतुष्यन्ति मानुष्याः पितरः सुरागा८६|| इति प्रतिष्ठाविधेिः । प्रतिष्ठा वित्तरागस्य जिनशासनमार्गतः ॥१०॥ नवकारैः सूरमन्त्रैश्च सिद्धिः केवलमाषितम् । ग्रहाः सर्वज्ञवाश्च पादपीठे प्रतिष्ठिताः ॥११॥ :

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् । येनानन्तविभेदेन मुक्तिमार्ग उदाहृतः। ॥११॥ जिनानां मातरो यत्र यक्षिणी गौतमी तथा ! सिद्धा कालत्रयो जाताश्चतुर्विंशतिमूर्तयः ॥१२॥ इति स्थाप्यं जिनाचारे त्रिप्राकारं गृहं नथा। सावन्तशिखर?मन्दिरमष्टापदादिकम् ।।६३॥ प्राभादो वीतरागस्य पुरमध्ये सुखावहः । कल्याणकारिवर्गस्य चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत ॥१४॥ इति जिनप्रतिष्टा। माघादिपञ्चमासेषु वापीकूपादि संस्मृतम् । तडागस्य चतुर्मासं कुर्यादाषाढमार्गयोः ॥१५॥ असंस्कृतं जलं देवाः पितरो न पिबन्ति ते । संस्कृते तृप्तिमायान्ति तस्मात्संस्कारमाचरेत् ।९६ जीवनं वृक्षजन्तूनां यः करोति जलाशयम् । दत्ते वा स लभेत्सौख्यमुव्यों स्वर्गे च मानवः॥१७॥ पुरान्धकवधे रुद्रललाटात्पतितः क्षितो। स्वेदस्तस्मात्समुद्भूतं भूतमत्यन्त दुःमहम् ।"!! गृहीत्वा सहसा देवैयस्तं भूमावधोमुखम् । जानुनी कोणयो पादौ रक्षो दिशि शिवे शिरः॥९९ चत्वारिंशद्युता पश्च वास्तुदेहे स्थिताः मुगः ! देव्योऽष्टौ याह्यगास्तेषांवमनादास्तुरुच्यते॥१००। अधोमुखेन विज्ञप्तस्त्रिदशैर्विहितो बलिः। तेनैव बलिना शान्ति कुरुते हानिमन्यथा ॥१.१॥ प्रासादभवनादीनां प्रारम्भे परिवर्तने वास्तुकर्मसु सर्वेषु प्रजिता सौख्यदो भवेत् ॥१०२।।

·प्रासादमण्डनं एकपदादितो वास्तु यावत्पदसहस्रकम् । द्वात्रिंशन्मण्डलानि स्युः क्षेत्रतुल्याकृतीनि च (१०३ एकाशीतिपदो वास्तुश्चतुषष्टिपदोऽथवा । मर्ववास्तुविभागेषु पूजयेन्मण्डलद्वयम् ॥१.४॥ ईशो मूर्द्धनि पर्जन्यो दक्षिण कर्णमाश्रितः जयःस्कन्धे महेन्द्राद्याः पञ्च दक्षिणबाहुगाः।१०५॥ महेन्द्रः सूर्यः सत्यश्च भृश आकाशमेव च । वायुर्जानुनि पूषाद्याः सप्त पादतले स्थिताः ।१.६। पूषा च वितयश्चैव गृहक्षतयमावुभौ । गन्धर्वो भृङ्गाजश्व मृगासप्त सुरा इति ॥१०७॥ पादयोः पितरस्तस्मात्सप्तपादतलस्थिताः। दौवारिकोऽथ मुग्रीवः पुष्पदन्तोजलाधिपः ।१०८ असुरः शोष पापौ च रोगो जानुनि संस्थितः । अहिर्मुख्यश्च भल्लादः सोमसपोच बाहुगौ ॥१.९॥ अदितिस्त्वधोदेशे न वामे कर्णे दितिः स्थितः । द्वात्रिंशद्वारमा देवा नाभिपृष्ठे स्थितो विधिः११. अर्यमा दक्षिणे वामे स्तने तु पृथिवीधरः। विवस्वानऽथ मित्रश्च दक्षवामोरुगावुभौ ॥१११॥ रुद्रश्च राजयक्ष्मा च आपवत्सो हृदि स्थितः। सावित्रः सविता तद्वत्करं दक्षिणमाश्रितौ ॥११२।। इन्द्र इन्द्रजयो मेढ़े भद्रोऽसौ वामहस्तके मद्रदासोऽपि तत्रैव इति देवमयं वपुः ॥११३॥ ईशाने चरकी बाह्य पिलिंपिच्छस्तु पूर्वतः । विदारिकाग्निकोणे च विजम्मापांदिगास्थिता ११४

·श्रीसूत्रधारमण्डनविरचितम् ।
नैऋत्ये पूतना स्कन्धे पश्चिमे वायुकोणके।
पापराक्षसिका सौम्येयमा वै सर्वतोऽर्चयेत्॥११५
हेरुकादिबलियो माषानैः सुरथामिषः।
अपरान् वटकानैश्च सर्वान् स्वर्णसुगन्धिभिः ११६
इति वास्तुपुरुषन्यासः।
एकेन शास्त्रेण गुणाधिकेन
विना द्वितीये न पदार्थसिद्धिः।
तस्मात्प्रकारान्तरतो विलोक्य
मणीगुणाढ्योऽपि सहायकांनी ।।
श्री विश्वकर्मगणनाथमहेशचण्डी-
श्रीविश्वरूपजगदीश्वरसुप्रसादात् ।
प्रासादमण्डन मिदं रुचिरं चकार
श्रीमण्डनो गुणवतां भुवि सूत्रधारः।
इति श्रीसूत्रधारमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे
प्रामादमण्डनेऽष्टमोऽध्यायः ।।८।।
इति प्रामादमण्डवं समाप्तम् ।।

·No text on this page.

·No text on this page.