·-::
पाईसिAMMERIबिजमानियालनिाता मालबसौं, दावणाधाययोनासोच्छवासावेदमानित
'स्पामास्वारसायमनकामशरविनकामीवीmar amममामिलासम्बाबवायायाjanuralमहत्यषिसंस्कारसामुमा
शिक्षा दिन मागीनmaनिनादलनिशान
नायतिलिविवाहलमंटलतामताकवीनीसामरति किंयाकन्या
लललकामयारियागिरगामूछातकायत
याधियानatiaस्वानसमनवमयत रमपनियनिवासम्वविनिम्सर्वसमिति
पाठस्यत्वापुवालगायास्यतिमयदर्शिताधीनमसमस्या कम्परिको वासराहातोलायमीमांसायाकवितस्पधाम
स्वास्थयातायाजयप्रकाशकावरीक्षारयकालिदासासंकायावा
कारलीकरवायनवगविलागिनिपिंगलावियाडिसवर।
खम्पकमयात !! माझामनशाताकामीस।
नया:मशधामामनिव-नापतिसिरियामनग्रामात
दाखायित्वाचायी श्रावदादितियायावरीयतास
माहासात्यात रिवरचंद्रमाणीविनावितबिमालायामास्यानवबाट लियातमाम
विताली रीलिना श्यामियमसलापति तिखा कायानिक्षत
सायाकविरसम्पयामविकरणाकविवर्यावर्षावारमामायालया।
याणामयावविसापरतावादाताहाताहतानःश्वा रतिपदहरयांनी
स्पतिवारनाममिलीमुखेद्यात कानाककिरानानिमानामा

·No text on this page.

·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.
No. 1.

·No text on this page.

·राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा
KAVYAMIMANSA
RAJASEKHARA,
EDITED) WITO INTRODITION UND VOTES
C. D. DALAL, M, A.,
Librarian, Central Library,
R. ANANTAKRISHNA SHASTRY,
Shastry. Central Library
' ILNE) VER TH!
THE SEISUNT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GALKWAD OF BARODA.
(ENTRIL LIBRARY
BARODA.
1916.

·l'ublished by Junardan Sakharam Kudalkar, M. A., LL. 15., Curator of State Libraries, Baroda, for the Baroda (overnment, wil Printed ly bamchamiru Yesu Share at the Nimaya-yngar Press, 23, Kulbhat Lane, Bombay. Price Rs. 21 ·CONTENTS. L'AGES General introduction ... .. y-vini Profile .. ... is-xi Introduction .. xii-xxis ... ... ... ... ... ... .. *.. Tuindevina te tlo KAT:- #W Wach, (mand various Redia . ... ... ... * : .. ... .** .. Facing titi piane

·No text on this page.

·GENERAL INTRODUCTION. The Gackwid's Oriental Series" owes its origin, like every other educational activity in the Boroda State, to the keca personal interest which His Higlmess the Maharaji Saheh takes in the spread of knowledge and in the revival of learning in this land of ancient civilization. His lliyles's crideca vous in tliis direction date får lunck from the rly culties and since thai time up to this date His Highness has sent over ik lakh and a half of rupees (exclusive of the roant grant of Rs. 2 lakhs for translation purposes) on the pullications of pery will boolis. Sone of these books ha been published in stral so-alled "Seriesand these cover different of knowlely. For instanci moral Schul-Real's for Grids wite published in the "Bili-Jun-Mik"--(Gule Knowledge su). Bitte bouwks were published in Indian Music, some on which jemially prepared for sirls were grouped mer “Bir Sungit Mali-Girls Muse Series ). After the establishun oľ Kali Bhall, orics of scientilic bucks in vernacular i lucan under Pruf. T. K. Gajjar and thirty brooks were thus pubi. in the Te Vjeta (Cast of Sein Sri). (iujarati pucri, specially of the Baroula States prouts, was brou to light in the important. Suriis all the "Prachin Kavya- Maki" (Ancient Poetry Suri) by Kau Bahadur Hargovinda katawan in thirtylive volumes. I sories of the historie ditionat nations came to be written in the Rishtr - Kuivi. M. ( Story of the Nations Series ) in volumes ma few more si 1:1-tries were publish later in another side Mah. rinltra-Grantha-hla'. Art of cury utaning in different countries and strucs and sport playecily then wen expoumed in two durent scris, ciel (1) Pik Sastra" ( Series Cirkery) consisting of wine Wand (2) the "Kridi-Malà (Games Series ) in nine books, Besides these, my lure books have been published separately without being producer any soririm Worogorvon ·1.1VA ning ham iwo other important series, boenuse they are so directly with Saliskrit research, as is the present "Gackwit's al Series. These two scries aro (1) the "][indu-Dharmy- Sastra Hindu Law Series ) in seven volumes, and ( 2 ) the Pattan Ms. Translation Series in 24 volumes. In the former were made i lal to the general public in the vernacular la several and Sonskrit authoritative texts on Hindu law, whulen tidur ber tirst, translated by the late Mr. Manilal Nabhuwa and Sanskrit Ms of historical and philosophical importate 11:17 Hvere lying inaccessible oven to scholars in the ancient Jun Bharwars at l'attali. This last series was discontinued after ile pulbcation of twenty-four works, These became so very popule! and were so much in demand tlutt 119 copies of these works are 11. Walailable for sale. This was about twenty years ago, Since ilen 10 regular attempt has been made to continue the good work, that was then luft unfinisheri, mtil only recently when His Highness the Malafin Sineli's attention was again directed to these Blandars. ] vult of this. 1. Covernment [lissed orders in Sept. 1911 d. Mr.C. D. Dalal, 11. 1., of the Barola Central Library stil, Parcela work in the Pattan and other important Jain Bhandars, Ulri. Dall's Report, (which by the way will be published in this --) This llighness the Malavraj Sicheb insa promptlers publishing some of the pati and important work-found i uhese hundus in i cries lub w celled the lesse kuulorienteel It is all win 14 puliti-li in ihis series wide raro Sanskrit, liri. Apabilirisit and wil Gujarati la frun Gujarat did cally translations in Bhubirs at Pittar in the Barolit ito antious. Firing Lubbe the reluidenot literatum that 1104 lying it when the present wit of Rijasekhara, Hrammin" first of the Giackwils Oriental Series of ch Vs is known 10 exist wither in India or ilorad (epit in the Jain Bhandirs ut l'attill and Jusulmere, would clearly explain our !! The tilst instalment of works to be published in this Surius consists of the following twelve works :-- ·GENERAL INTRODICTIOX. vii Sanskrita. (1) Kávyamimânsi of Rajast:khara. (2) Naranarayanananda Mahakavya in 16 cutes by Tutupak, the famous treat minister. ( Tatvasamgraha with the Pajki of Kimalasila- Bullis work in the various school of philosophy by Santarakshita, il professor in the Univers sity of Valanda (about 700 A. D.) (1) Karparacharitra (Bhim ) Rukminiparinaya (Ilumna) Hasyachỉdamani Pram) vuf Pumunlike tis Tripuradâha ( Disn's) Kilimjoz (11665-12033). Kiratarjuniya 'yan) Samudramathanai Sankara) (il Hammiramadamardana or too bumiling of the price Visstupak. 11) Vasantavilása Mahâkâvya-iſ of Viestupilia mp his death comput! Balcarrastui in the public i Tarkasamgraha : orkid. Valinta by Amanda inawagin) diciple of Sulutt. (*) Udayasundari Katha by Sustahti Vabalt Küvasti of Lite fruto!!i2 hoy him Vatsorja v Litades and Ki Juntinirajo koukana olmut Samvt. Prakrita. (9) Kumarapala Pratibodha, it poendescribing tha.conser sion of King humpada tu Jaman y lle michiry, Coposud by Solidforalba iri in Sion't. 12.42 only years after Kusirguide dati in citud to ·mantan प्रसन्नगम्भीरपथा रथाङ्ग मिथुनाश्रया। पुण्या पुनाति गङ्गेव गां तरङ्गवती कथा || Tilakamanjart. WSBAL DIBODUOTION. kalald af Palittaya ( at the court of S'alivahana ) in gathea. Apabhrans'a. Bano chalmlkahá by Dhanapala in 22. Sandhis. Old Gujarati. Prachina Qürjara Kávyasamgraha Part I contain- (1) Rêvantagirirasu by Vijayasenasûri about Sanvt. 1288. (2) Jambäråsu by Dharma Samvt. 1266. (3) Nêmináthachatushpadika by Vinayachandrasûri about Samvt. 1940. (4) Uvaesamâlachhappaya by a disciple of Rayaņasimhasűri about Samvt. 1340. (5) Saptakshetrirâsu in Samvt, 1327. (6) Samarârâsu by Ammaevasůri about Samvt. 1371. (7) Kachhûlîrâsu in Samvt. 1363. (8) Thůlibhaddafâgu by Jinapadmasûri about Samvt. 1390. (9) S'alibhadrakaka by Pauma. (10) Dharmamatrikå (1) निम्मलगुणेन गुरुयएण परमस्थरयणसारेण । पालित्तयेण हॉलो हारेण व सहइ गोट्ठीसु ॥ चकायजुवलसुहया रंमत्तणरायहंसकयहरिसा । जस्स कुलपव्वयस्स व वियरह गंगा तरंगमई ॥ Kuvalayamáld of Indrasûri ( Composed in 778 A. D.) सीसं कह वि न फुटुं जमस्स पालित्तयं हरंतस्स । जस्स मुनिज्झराओ तरंगलोला नई बूढा ॥ Prabhāvakacharitra ·PREFACE. The text of the Kavyamim&ns has been based on two MSS. from the Pattan Jain Bhandars, desigpated A and B. A is a palm-leaf MS. belonging to the Bhandar de posited in the Vakhatji's Shori in Foflia Wada. This is the very MS. mentioned by Dr. Peterson in his 5th Report. The MS. is very correct and reliable but unfortunately it is incomplete and much injured. It is 13" x 1f" with 5 lines on a side and consists of 4-11, 13–25, 29-54 leaves and 8 much-injured pieces containing the ends of the 16th and the 17th chapters. The fourth leaf begins with greater second chapter page 4 line 2nd) and the 54th leaf ends with apreeu the beginning of the 13th chapter (page 69 line 1). The first of the 8 much-injured leaves begins with pufag 4879: €1791: (page 88 line 23) and ends with a deferint 94147** (page 98 line 8). The MS. seems from its writing (which is Brahmanical an not Jain) to have been copied at about the end of the 13th centu A. D. It is numbered only on the left side with numerical figure This MS. being old and very correct has been mainly relied upon far as available. B is a part of a paper MS. from the Bhandar di posited in the Wadi Paraswanath's Temple at Pattan. It is a very beautifully written old Jain paper MS. with numerical signs on th left and letters on the right to show the pagination. It conta two works (1) Tastataifaqe ( leaves 1-3la lines 3) (2) CHE वृत्ति a commentry on Bopadeva's कविरहस्य (कविगुह्य) by रविधर्म (81a lines 4-55). The MS. was written, like most of the MSS. of this very important Bhandår, in the time of Jinabhadrasûri, the pontiff of the Kharatara gacchha in Samvat 1491 (A. D. 1434). The writer'e colophon runs as follows:-शुभमस्तु लेखकपाठकयोः । छ। मंगलं महाश्रीः । छ। संवत् १४९७ वर्षे चैत्रवदि १३ शनी श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे काव्य- मीमांसा लिखितं ॥छ॥ श्री। छ। श्रीः। छ । श्रीः । छ । श्रीः । कल्याणमस्तु । श्रीः। छ। श्री। The portion of Ravidharma's Kavirahasyavřitti begins 2 ·x PREFACE. ओं नमः सर्वज्ञाय ॥ पीत्वैव श्रुततोयानि यस्याः शुष्यन्ति देहिनः । मुनिहंससमाकीर्णा तां नमामि सरखतीम् ॥ कविगुह्यं प्रसत्यादिभावंगम्यमनेकधा। यस्य येनोपसर्गेण धातोः कविपदं च यत् ॥ अर्थतःशब्दतो वापि समान्धातूमिबनता। तथा हलायुभेनेदं कृतं कविरहस्यकम् ॥ भाभासन्ति पदान्यत्र प्रचुराण्यपशब्दवत् । तद्विषमं खभावेन निबन्धनमपेक्ष्यते॥ ततष्टीका प्रसिद्धार्था व्याख्यातुरुपयोगिनी। मुग्धबुद्धिप्रबोधार्थ क्रियते रविधर्मणा ॥ गुणान्वितां सुवर्णाव्यां बयां विपुलां धनाम् । इमामहं न मुश्चामि क्षुद्रभीतेर्युगामि च ॥ नौरिवेह भवाम्भोधेरुत्ताराय सतामियम् । गाढबन्धसमायोगा भिद्यते न जडैदृढा ॥ विचारयन्तु तां सन्तः मात्सर्येण विवर्जिताः । हलायुधकथाख्याने नूनं नारायणः क्षमः ॥ Ends काव्यं हलायुधकृतं कविगुलनाम ख्यातेह तस्य रविधर्मकृताऽस्ति टीका । अभ्यस्यता यदि वदन्ति बुधा विवादे स्पष्टक्रियेतरपदैविजयं लभन्ते ॥ छ। अपशब्दाभासाख्ये काव्ये टीका शतानि चतुर्दशानि । रचितानि कविरहस्यं नाम काव्यं समाप्तमिति ॥ संवत् १४५१ वर्षे वैशाखसुदि १ बुधे श्रीखरतरगच्छे धीजिनभद्रमरिविजयराज्ये पाण्डागारे कविरहस्यं नाम काम्यमिदं लेखितेति । छ। शुभं भवतु कल्याणमस्तु लेर कपाटकयोः। । धीः । छ। श्रीः। छ। धीः । छ। श्रीः । छ। छ। श्रीः । The paper MS. contains the complete text of Kavyamipsi-Kavirahasya and is generally correct. As it seems to have sion copied from the palm-leaf Ms. in the Jesalmere Bhandar, the copyist has occasionally erred in reading and transcribing the MS. Besides these, three MSS.of Hemachandra's Kavyanusasana- 'vireka have been also utilized in the portion borrowed by Hêmachandra from the Kavyamiminst. It may here be noted that a critical edition of Hemachandra's Kavyanus'âsana with the Viveka is a necessity. The celebrated Jesalmere Bhandar also contains an old palmleaf MS. of this work dated Samvat 1216, but it is reported to be ·PREFACE. xi not in a good state of preservation. It is a matter for regret that the valuable treasures of this Bhandar-one of the most important Bhandârs--are not accessible even to Jain Sadhus. The work of oditing from such insufficient materials was somewhat difficult, but we have tried our utmost to make the best of the materials that were available and have ventured to bring to light this important work of a famous writer in Sanskrit literature. We have to thank the keepers of both these Bhandars for lending their MSS. and especially Sheth Vadilal Hirachand, the keeper of the Bhandar of the Wadi Pars'wanath's temple, for putting at our disposal the rarest MSS. of the Bhandár for publication in the Gaekwid's Oriental Series. Our hearty thanks are also due to Pravartaka Kantivijayaji for helping us in procuring the MSS.

·INTRODUCTION. The author of this first work in the Gaekwad's Oriental Series now presented before the public is Rajasekhara, the wellknown author of the four dramas, Balarimayana, Balabharata, Viddhas'alabhañjika and Karpûramañjari. Råjas'ekhara's Ancestry. Rajas'ekhara calls himself in the Kavyamiminsi as Yayavariya" (born in the Yâyâvara family ). He seems to have been better known as Yayavara to his successors. Dhanapila in the introductory verses to his Tilakamañjarî refers to him as Yayâvara Kavi'. The author of the Udayasundarî refers to himn simply as Yayâvara and praises him for his dramatical skill. 1 यायावरीयः सलिप्य मुनीना मतविस्तरम् । p. 2. 1. 11 पञ्चमी साहित्यविधा" इति यायावरीय: 1 p. 4. 1. 14 2 समाधिगुणशालिन्यः प्रसन्नपरिपक्रिमाः। यायावरकवेर्वाचो मुनीनामिव वृत्तयः ॥ Tilakamanjart 33. 3 यायावरः प्राइवरो गुणशेराशंसितः मूरिसमाजवयः । नृत्यत्युदारं भणिते रसस्था नटीव यस्योढरसा पदश्रीः॥ Udayasundari 8th Uc'hc'hhvâsa, This Udayasundari is a Champûkatha composed by Sottala, a Vâlabba Kayastha of Latadesa in emulation of Bina's Harshacharita about Samvat. 1050 in the reign of Vatsaraja and under the patronage of king Mummuộirkja of Konkans, The author has over and above his own caste and lienage given about 25 verses in praise of old poote. It will be instructing to quote theko verses, as such verses .ro rare in Sanskrit literature. लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनस्खलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि ।। श्रीविक्रमो नृपतिरल पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसपशः कविमित्रनामा । यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ॥2 हाले गते गुणिनि शोकमराबभूवच्छिन्नवाचायजडाः कृतिनस्तवामी । यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं सरन्तो हेलक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ।। मीहर्ष हत्यपनिवर्तिपु पार्थिवेषु नानव केवलमजायत वस्तुतस्तु । गीर्ष एष निजसंसदि येन राजा सम्पूजितः कनककोटिशतेन वाणः ॥ + सई तरस युबराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि बेन गिरः भियत्र । प्रत्यापन स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासनं समुपवेशयताभिनन्दम् ॥

·INTRODUCTION. Some particulars about the ancestry of the author can be gathered from his dramas. He is very proud of his family and his literary देन्याः सरोजदलधामनि सपृष्ठे लीलायितं चरणयोक्तियेन यस्याः। सा कि रमामिपनिषण्णविलोचनेषु चिहाविपेषु............ट करोति ।। योऽप्यस्ति लोकतिलकः क्षितिपेषु कश्चिदेकः कृती स्वयमसावनुपासितोऽपि । निर्मथ्य पत्ररथनाथ इव दिजिहान् क्षिप्तामृतं नभसि नेष्यति काम्पकुम्भम् ॥7 ये नाम केचिदमुना कवितारसेन व्यासादयः कृतषियो भुवनेषु सिद्धाः। तेषामुपासितपदाः कवयः किमन्यदासादयन्ति परमत सुवर्णसिद्धिम् ।। 6 बाणस्य हर्षचरिते निशितामुदीक्ष्य शक्ति न केस कवितास्त्रमदं त्यजन्ति । मान्य न कस्य च कवेरिह कालिदासवाचा रसेन रसितस्य भवत्ययम् ॥१ I Volohhvása. आसीदसीमरफुरिनोकधामा वाल्मीकिरमण्यतमो मुनीनाम् निर्वाणमार्गकमहावगोऽपि सम्पर्कितः कापि न यो रजोभिः॥। माझी निवासानुमितः स साक्षादेवः स्वयंभूरिति कीर्तितो यः । कोऽन्यः क्रमस्थापितवर्णसारां सृष्टि कृती काव्यमयी चकार ।। - छन्दोविचितनिहितैः क्रमेण पदैः समन्तान्ममणीकृतोऽन्तः । निषेव्यते वर्णमहाटवीषु यस्यैष दिव्यैरपि काव्यमार्गः ॥ वंशः कवीनामुदियाय तस्मान्मूर्ना धृते भूमिभृतां गणेन । अच्छिद्रितेऽपि विदशप्रतोपी वाणीगुणः स्फूर्जति कोऽपि यस ॥4 यसिन्नभूदग्रभवः कवीनां व्यासो मुनिर्यस्य गुणविजेतुः । ध्वजच्छटेवोन्नतसोमवंशमालम्बिता बलगति भारते गीः ।। -- कविर्गुणाधिः स च येन सृष्टा वृहत्कथा प्रीतिकरी जनानाम् । it या संविधानेषु मुसन्धिबन्धः निपीड्यमानेव रसं प्रसूते ।। स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भूतमेण्ठः । रसप्लवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योज्वलता तथैव ।। ख्यातः कृती सोऽपि च कालिदासः शुद्धा सुधास्वादुमती च यस्य । वाणीमिपाचण्हमरीचिगोससिन्धोः परं पारमवाप कीर्तिः।। बाणः कवीनामिह चक्रवती चकास्ति यस्योज्वलवर्णशोभम् । एकातपत्रं भुवि पुष्पभूतिवंशाश्रयं हर्षचरित्रमेव ॥५ मान्यो जगत्यां भवभूतिरायः सारस्वते वर्त्मनि सार्थबाहः । वाचं पताकामिव यस्य दृष्ट्वा जनः कवीनामनुपृष्ठमेति ॥ १६ सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वानपतिराजमूरिः । यः स्थापयाप्यन्यमपीडयच्छन्नुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् (?)॥ ॥ वन्धः स विद्वानभिनन्दनामा विश्रम्मपालं च वचोऽधिदेव्याः। समर्पिता यस्य खलु स्वकीयकोशाधिकारेषु सुवर्णमुद्रा ।।। यायावरः प्रासबरो गुणराशंसितः सूरिसमाजवर्यः । नृत्यत्युदारं मणिते गुणवा नटीव यस्खोढरसा पदश्रीः॥3 बभूवुरन्येऽपि कुमारदासमासादयो इन्त कवीन्दमस्ते । यदीयगोभिः कृतिना द्रवन्ति चेतांसि चन्द्रोपलनिर्मलानि ॥4 तसिन्नवंशे कविमौक्तिकानामुपतिभूमी कचिदेकदेशे। किश्चित्कविः सोटल इत्यजातनिष्पतिरासीबलविन्दुरेव ।। 15- यो वत्सराजेन वरेण राशी लाटावनीमण्डलनायकेन । सूक्ष्मादृढस्त्रोकगुणाश्रितोऽपि मितीकृतो मानमवेब पयः ।। ..

·XIV INTRODUCTION. forefathers.' Akalajalada his great-grand-father was famous for his poetical gems. His verses were plagiarized by Kâdambarîrâma in his drama". Surananda, Tarala and Kaviraja also belonged to this family. Surananda seems to have been famous at the court of Chedi.. It appears from his opinion quoted in the Kavyainininsa that he had written some work on poetics. “Tarala was also a poet of some eminence. Nothing is known about Kavirija. Rajasekhara's father Durduka or Duhika was a great minister (Mahamantri), and his mother's name was Silavati. Rajasekhara's caste. We have seen that Rajas'ekhara lelonged to the Yayavara family, but it is not clear whether he was a Brahmana or a Kshatriya. His position as the Upadhyâya of King Mahendrapala speaks in favour of his being a Brahmana; while the name Rajas'ekhara and the fact that his wife was of the Chahuina° family may lead one to think that he was a Kshatriya. Rajas'ekhara not a Sectarian. As the author of the Haravilása, Rajas'ekhara might be regarded to have been a staunch S'aiva, but from the quotations in the Kavyamimânsa' in praise of Vishņu, it seems that he was not a sectarian. On the other hand from the Mangala verse of the Haravillsa, it is clear that he believed जडेन तेनोदयसुन्दरीति कथा दुरालो किनि काव्यमार्गे । सारस्वतालोकलवैकदृष्टा सष्टा कविम्मन्यमनोरथेन ॥17 सा चाल देवीभवने निवृत्तशापार्तिना बाणकवीश्वरेण । कविश्रमोद्भूतकृपेण सम्यक् श्रुता धृता हृद्यमिनन्दिता च ।। वागीश्वरं हन्त भजेऽभिनन्दमर्थेश्वरं. वाक्पतिराजमीहे । रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं वाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽस्मि ।।27 8th Uchchlivasa, 1 स मूर्ती यवासीद्गुणगण इवाकालजलदः सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । न चान्ये गप्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ॥ Balarimiyapa I-13. 2 अकालजलदेन्दोः सा हषा वचनचन्द्रिका । नित्यं कविचकोर्या पीयते न च हीयते ।। Rajasekhara quoted in the saktimuktavall. 3 अकालजलदश्लोकैक्षितमात्मकृतैरिव । जातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविः॥ Ibid. 4 नदीना मेकलभुता नृपाणा रणविग्रहः । कवीनां च सुरानन्द श्वेदिमण्डलमण्डनम् ॥ Ibid. यायावरकुलभेणेहरियष्टेष मण्डनम् । सुवर्णवर्णरुचिरस्तरलस्तरको यथा ॥ Ibid. 6 चाहुणकुलमोलिमालिमा राअसेहरकान्दोहिणी। भत्तुणो करमबन्दिमन्दरी सा पउजयिदुमेभमिच्छर ॥ Karp.1-11 7 pp. 42,43. . 5 ·INTRODUCTION. XV. in the unity of the three god-heads. It appears from the 'Yas'astilaka Champů of Somadeva that in Rajas'ekluaru's works honour Was done even to Jinâs when occasion arose. His wife an accomplished lady. Rajas'ekhara quotes thrice in the Kåvyamiminsi the opinion of his wife Avantisundari. It would thus appear that she had composed some work on rhetorics. The Karpuramanjari was also first acted at her desire. Rajas'ekhara's date. It is understood from the prologus of Rajas'ek hara's dramas that he was the Upadhyaya of Mahendrapåla, king of Kanouj, and was also patronized by his son and successor Mahipala. The Siydoni inscription tells us that king Mahôndrapala was reigning in 903 and 907 A. D. and Mahipala in 917 A. D. ( Epigraphia Indica Vol. I, p. 171). Independent of his references to King Mahendrapala of Kanouj in his works, we can fix his date from other sources too. He quotes in the Kavyamîmänsä Våkpatirâjathe author of Gaudavaho and also Udblatuwho was the Sabhiipati of Jayilpida, king of Kashmir, who reignol from 779 to 813 A. D. and quotes Anandavardhana who flourished in the reign of Avantivarma of Kashmir (857-884 A. D.). Rajasekhara is also referred to by Somadeva in the Yas'astilaka Champú which was completed in 960 A. D. and praised by Sot tala who flourished about 990 A. D. From this we can conclude that Rajas'ekhara lived about 880-920 A.D. 1 तथा उर्वभारविभवभूनिभर्तृहरिभन्मेण्ठकण्टगुणावस्यामभामगोसकारितामबाणमयूरनारायण कुमारमायरा जोग्यगदिमहाकविकाव्येषु, तत्र ततावसरे भरतप्रणीते काव्याध्याये, सर्वजनप्रसिद्धेषु तेषु तेषूपाख्यानेषु च, कथं तद्विषया महती प्रसिद्धिः । ( 4th Asvass, pt. II, P. 113.) 2 "इयमशक्तिर्न पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी । p. 20 विदग्धभणितिनिवेद्यं वस्तुनो रूपं न नियतस्वभावम्" इति अवन्तिमुन्दरी । तदाह- 'वस्तुस्वभावोत्र करतत्रो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये । स्तुवन्निवनात्यमृतांशुमिन्दं निन्दस्तु दोपाकरमाह धूर्तः ॥' p. 4G "अयमप्रसिद्धः प्रसिदिमानहम्, अयमप्रनिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रकार मम, गुइनीवचनोऽयं मृढीकावचनोऽहम्, अनादृतमाषाविशेषोऽयम् अहमादृतभाषाविशेषः,प्रशान्तमातृकमिदम्, देशान्तरितकर्तृकमिदम्, उच्छन्ननिबन्धनमूनमिनम, म्लेस्छितकोपनिबन्धनमिदमित्येवमादिभिः कारणैः शम्दहरणे अर्थहरणे चामिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी । p. 57 3 "न" इति वाम्पतिराजः P. 62. 4 "तस्य च विषाभिधाव्यापारः" इत्यौद्भटाः pp. 22 and al. 5 "प्रतिमान्युत्पत्योः प्रतिमा श्रेयसी" इत्यानन्द: p. 16. " ·xvi INTRODUCTION. Rajas'ekhara a Kaviraja. Rajas'ekhara calls himself not a Mahakavi, but a Kavirâja. According to the Kavyamimånga there are ten stages of poetical skill. The sixth is that of a Mahakavi and the seventh that of a Kaviraja. Kavirája is defined as one who is unrestrained in various languages, various sorts of poetical compositions and various sentiments. Thus a Kaviraja is ono stage further than a Mahakavi and Kavirajas are rare'. The sequence of Rajas'ekhara's known works and his undiscovered works. From the Karpůramaħjari 1-9, it is understood that Rajasekhara legan his literary career as a Bala. kavi, so called from his Bilarimayana and Balabharata. It is thus ovident that these two dramas are liis carly productions; so also Viddhas'alabhanjika. The Karparamañjarî and the Kavyamimiņsi are his later productions, as by this time he liad achieved fame as a Kavirija. Versos froin his three Sanskrita dramas are found quoted in the Kiryanimansi. Hemaclindra in his "Kavyanus'asanaviveka (page 335 ) gives the example of Rajus'ekhara's Laravilisa as a poem bearing the naino of its author. The same author quotes two verses from Haravilîsa both evidently from the first canto. The first is the tho benedictory verse of the poin, while the second" pertains to the description of the bad and the good. "Ujjvaladatta also quotes ono half of a verse from the Iluraviliisa. This Huravilisa, i maluiprabandha, must have been his 1 ** ***1377 ( Karpûramınajari I. 9.) 3 दश च कोरवसा भवन्ति (p. 19) 3 बोज्यतमप्रबन्धे प्रवीणः स महाकविः (p. 19). 4 यस्तु तब तख भाषाविशेषेषु, तेषु तेषु प्रबन्धेषु, तसिस्तलिश्च रसे स्वतन्तः स कविराजः (p. 19.) 5 से यदि जगत्यपि कतिपये (p. 19) 6 खनामाता यथा राजशेखरस्य हरविलासे 7 आशीर्यथा हरविलासे- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तीनो मुखमक्षरम् । प्रसीदतु सतां सान्तेयेकं त्रिपुरुषीमयम् ।। 8 सुजनदुर्जनस्वरूप यथा हरविलासे- रतस्ततो मान्भूरि न पतेपिशुनः शुनः । भवदासतया किचन मेदो इंसतः सतः।। 9 दशाननहितारपण्डितः कचिह्नताओं हरदीधितिया । इति हरविलासे. ü-98 HA,...

·INTRODUCTION. xvi mature production as a Kaviraja. Here either in the first or the last canto, but most probably in the first, may be found appreciatory verses about poets (Vis'eshakavipras'anssa) quoted in Jahlana's Sakermuktavalt. Generally the poet's family-history and praise of old posts are given in Akhyayikas and Kathås such as the Harshacharitme, the Tilakamanjari and the l'ilay sukuri:; but references to old poets are also made in the Mahâkáryus. Mankhaka in his Srikantha- Charita refers to old and contemporary poets and Somes'vara in the first canto of his Kirtikaumudi eulogizes old poets. This practice of culogizing the old poets in the luginning of a poem is also found in Prakṣita poenis of the 12th cutury c.g. in the S'antincthacharitra of Devachandra, guru of the great Hemachandra. Some say that Rajas'ckhara wrote a work named Kavivimars'ıt, wherein are to be found the appreciatory verses attributed to him in the Saltimullvalt; but it does not seem probable that Rijas oklara, should ever have written any such work when he had composed such a large work as the Kavy.mininst with 18 adhikariņas. It was conjuctured that the approciatory versos may occur in the kivyamimunsi; but these verses do not occur in the first Adhikarana, nor is there possibility of their being found in other adhikuramus, as the first adhikarana alone, judging from the contents of the whole work, seems to contain suclı matter. Besides the Ilaruvildsc, Rajas'ekhara composed a work, named Bhuvanakosa, on the world's goography. At the end of the 17th chapter of the Kirymminvinsi he refers the reader to this work for detailod information about the world's yengruphy. Ujjvaladatta quotes a line from Rajas'ekhu about synonyms of S'iva. This may be found either in Ilaruvildsa or in some unknown lexicon of Râjas'ekhara. It wr. thus appear that Rajus'ckhara was an extensive writer and migh have written more works than those hitherto known, i The present work only the first part of the Kåvar mimânsa. From the first chapter Sistrasıııngraha, we understan! 1 इत्वं देशविभागो मुद्रामात्रेण मूषितः मुधियाम् । यस्तु जिगीपत्यधिकं पश्यतु मझुवनकोशमसी। p. 98. 2 चण्डीकान्तो भगाली च लेलिहानो पथनः। (i-76) 3 ·. GEVOL that the author planned a very large work; but mfortunately only the first adhikarana is hitherto available. From remaks hike termin w rera (p. 10, L 5}, aut prat: (p. 11, 1. 10), it is clear that he had in his mind the execution of the whole work planned out in the first chapter. Whether he succeeded in this stand composed the whole work, we have no sufficient data to determine, Alankáras'ekhara? however has quoted 2 verses from Rajasekharah The verses, if they really belong to our author, may have been taken from the TOETRT adhikarana of the Kdvyanimarsd. The same work also quotes another verses which seems to be in the te adhikarana. The style of the Kåvyamimânså. As the work is somewhat on the lines of a Satra-work, like Kautilya's Arthas'astra and Vatsyayana's Kamasitra, its style is also more or less aphorism-like; and it is no wonder that it is terse and vigorous, charning and pleasing to the cars. The passages and phrases borrowed from the Arthas'astra and the Kamasutra will be referred to in the notes. The Kapyamimânsâ and later writers on rhetorics. It will be easily seen that Hemachandra has borrowed about one fourth of the present work in his Kavydnus'asanaviveka. Chapters 17th and 18th are verbally copied with slight changes in the order. Vaghbhata, son of Nemikumára, has also borrowed the same portion in the 1st and 5th chapters of his Kavyúnus'asana from Hemachandra with some changes, substituting his own verses in me places. Later writers of Kavis'ikshas, like Kshemendra, nara, Vinayachandra and Deves'vara, seem to have boon indebted to the Knoyummies for some of the topics treated in their P 1 सदाह रामसेसर- समानमषिक म्यून सजातीयं विरोधि । सकुस्पं सोदरं कस्पमिलामा साम्यवाचकाः ।। महारशिरोर सर्वसं कायसम्पदार। उपमा कविशाख मातैवेति मतिर्मम ॥ मला शरशेखरे-एकादशे मरीची. ও বাহিনীর মুখপাত্র। ताखानान समालोक्य समसा पूरवेकविः महारोसरे योगविती मरीपी.

·ANMARTORVOS Well The author of the Saraswati kanthabharama has quoted a for SA, which are found only in the Kavyimindred, and the himentator, Ratnam'vara, refers one verse to the Kavyamkondimet By the bye, it may be mentioned that the name of the Kavya mimapaikara occurs in Sankara's commentary (Ramachandrika) on the Sakuntata The origin and the promulgation of postics. Like other S'astrakaras our author attributes the origin of poetics to the Supreme Being and the colestials. S'rikantha taught this science to Paraineshthi, Vaikuntha and others of his sixty-four pupils. The self-born God imparted it to His will-born pupils. Among these was Kavyapurusha, born of Sarasvati. Prajapati set him to promulgate this science in the three worlds. He taught this to his divino pupils ia 18 adhikaraņas. Of these, Sahasraksha and other 17 pupils composed separate treatises, on the portions learnt by thom. On account of these separate treatisos, the science was to some extent lost. The whole, therefore, has been abridged by our author and set forth in one book in 18 adhikaranas. The position of poetics in literature. Our author claims a high position for poetical science both in sacred and in profane literature. Rhetorics, says Rajas'ekhara, is the seventh Anga, as without it the meanings of the Vedic texts cannot be graspod. In another place he puts literature by the side of the four profane sciences saying that it is the fifth' lore and makes it the fifteenth division of learning embodying all others. The Kåvyapurusha. The idea of the Kavyapurusha and his bride Sahityavidyavadhů is quite novel in Sanskrita literature, It seems to have been suggested by the Vedaparusha in the Rig voda, and the Vedic text "Ti :-" has been made to praise th Kavyapurusha. The Goddess of Learning was practising penanr 1 “उपकारकत्वादलारः सप्तममाम्" इति यायावरीयः। ऋते च सत्वरूपपरिवानादेवानव गतिः॥p.3. १ "पत्रमी साहिलविवा" इति यायावरीयः । "सकाविधालानैकापवन पपा कार्य किया सानम्" इति यायावरीव:14 ·INTRODUCTION on the Himalayas with the desire of having a son. Pleased with her penance, Brahma gave her a son, afterwards called the Kavyapurusha. It was from him that metrical speech first originated. Word and meaning make up his body, the different languages his limbs. Sentiment is his soul, and figures of speech are his ornamonts. Once upon a time, while Sarasvati was going to the celestiul Assembly as a judge, the Kavyapurusha persisted in following her. In ordor to prevent him, Sarasvati created Sahityavidyavadhû as his bride and asked her to follow him. The bride had to adopt various sorts of dress and dramatic devices to win him. The Kavyapurusha was graduully captivated by her, and at the end of the journoy, he was wholly won over. The pair was then married in Vatsagulma by the Gandharva marriage. The different kinds of dress and the dramatic modes adopted by Sihityavidyavadhû in different countries are imitated by the people of those parts. "The literary court of a king-poet. The king-poct should have a special chamber for testing literary compositions. The chamber should have sixteen pillars, four doors and eight turrets. The pleasure-house should be attached to this chamber. In the middle of the chamber there should be an altar one hand high with four pillars and jewelled floor. Here the king should take his soat. On its northern side should be seated Sanskrit poets and behind them Vaidikis, logicis, Pauranikâs, Smårtas, physicians, ratrologers and such others; on the eastern side the Prakrita poets, and behind them actors, dancers, singers, musicians, bards and P 'ch others; on the western side the vernacular poets and behind hem painters, jewel-setters, jewellers, goldsmiths, carpenters, 1 राजा कविः कविसमाज विदधीत । राजनि कयौ सवों लोकः कवीस्यात् । स कान्यपरीक्षायै सभा कारयेत् । सा पोडशभिः स्तम्भवतुभिारष्टभिमत्तवारणीभिरुपेता स्यात् । तदनुलग्नं राशः केलिगृहम् । ध्येसभ चतुःस्तम्भान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका । तस्यां राजासनम् । तस्य चोत्तरतः संस्कृताः कवयो निविशेरन् । बहुभाषाकविस्वे यो यत्राधिक प्रवीणः स तेन म्यपदिश्यते । यस्त्वनकेत्र प्रवीणः स सकम्य तत्र तत्रोपदिशेत् । ततः परं वेदविषाविदः प्रामाणिका पौराणिकाः स्मार्ता भिषजो मौहर्तिका अन्येऽपि तथा- विधाः । पूर्वेण प्राकृताः कवयः; सतः परं नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथा- विधान पश्चिमेनापशिनः कवयः, ततः परं चित्रलेप्यतो माणिक्यबन्धका वैकटिकाः स्वर्णकारवर्षकिलोहकारा अन्वेऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः, ततः परं भुजागणिकाः प्लबकशौमिकजम्भकमलाः शस्रोप- जीषिनोऽन्येऽपि तथाविधाः । तत्र यथासुखमासीनः काम्यगोधी प्रवर्तयेत् भावयेत् परीक्षेत च । pp. 54-55. .

·INTRODUOTION. black-smiths and such others; and on the southern side Paislaha poots and behind them paramours, courtezan 8, rope-dancers, jugglers, wrestlers and professional soldiers. 'Literary Examinations. After giving a very glowing picture of what an ideal poet should be and how he should daily conduct himself, Rajasekhara says that a king should hold Assem. blies for the examination of the works of poets. He should patro nize poets, become the Sabhilpati (President) like the ancient kings Vasudeva, Satavihana, S'ûdraka and Sahasinka, and honour and give donations to the poets, whose works stand the test. Assemblies of learned men (Brahmasabhås ) should be held in big cities for examining poetical and scientific works; and the successful should be conveyed in a special chariot (Brahmaratha ) and should be crowned with a fillot. Such assemblies for examining in poetry were held in Ujjaini. Kalidiisa, Mentha, Amara, Rupa, Sara, Bhiravi, Harichandra and Chandragupta were examined here, Pitaliputra was the centre for examinations in sciences. It was after pussing from here that Upavarsha, Varsha, Panini, Pingala, Vyuli, Vararuchi, and Patañjali got fame as S'Astrakáris. Literary traditions noted in the Kâvyamimånså. Rajasekhara has noted several traditions which are important in the history of Sanskrita literature. Medbavirudra and Kumāradiss were born blind. "S'is'unaga, king of Magadha, had prohibited 1 वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाहसातादीन् सकलान् समापतीन् दानमानाभ्यामनुकुर्यात् । महा- नगरेषु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसमाः कारयेत् । तत्र परीक्षोतीर्णानां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च । भूयते चोज्जयिन्या काव्यकारपरीक्षा- "ह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरमारवयः। हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ॥" भूयते च पाटलिपुत्र शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः। वररुचिपतजली । परीक्षिताः स्यातिमुपजग्मुः॥" p. 55. 3 मेधाविरुद्रकुमारदासादयो आत्यन्याः कवयः भूयन्ते । p.12 3 भूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुचारानष्टी वर्णानपास्य स्वान्तःपुर पर प्रतितो नियमः; टकारादयश्चत्वारो मूर्धन्यास्तृनीयवर्जमूष्माणमयः क्षकारोति । भूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राना, तेन परुषसंयोगाक्षरवर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । भूयते च कुन्तलेषु मातवाहनो नाम राजा; लेन प्राकृतभाषात्मकमन्तःपुर एवेति समान पूर्वेण । अपते चोजयिन्या साहसाो नाम राजा तेन च संस्कृतभाषात्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेल। - ·the one of serebrale except and of d, sh, h, and ksh in his bar sad Kuvinda, king of Sarasena, the use of harsh conjuact CORAO nanta. Satavahana, king of Kuntala, had ordered the exclusive use Prikrita in his harem, while Sdharánka, king of Ujjayani, that of Sapskrita. 1 Writing materials. Rajasekhara says that a poet muat have always near him & box, a board with chalk, leaves of the Tadi tree or barks of the Bhärja tree with pens and inkpots, leares of the Tala tree with iron nails and well-rubbed plates. It will be seen from this that the palmyra leaves used by the Southerners are the leaves of the Tala tree (Taladalani), while those found in the Jain Bhandars are the leaves of the Tadi (Tadipatråņi). Quotations in the Kâvyamîmânsâ. The illustrations given in the Kilcyamimansii are literary gems and seem to have been selected from many sources. He has quoted from the Rând yana, Mahabharata, Gitd, Rughuvansa, Kumitrasambhava, Vikrar morvas'tya, Sakuntala, Kinnirjiniyr, Jánaktharana, Kadambari, Ilayagrivavulha, Malatimadhava, Saryas'ataka, Venisamhárou, Sisupalavadha, Mahåndtaka, Mahimnah-stotra and his own dramas. Yet the major part of these verses remains untraced. Quotations from the S'idupellavadha and Ventsamhara show that these poets flourished before the 9th century. Rhetoricians quoted in the KÅvyamimånga. Rajas'e- Khara has quoted the opinions of Surinanda, S'yamadeva, Vamana, Pabbata, Aparajiti, Drauhiņi, Rudrata, Kalidasa, Vak'paticija, Avantisundart and Ananda Vamans, Udbhata, Ananda and Rudrața are well-known as poeticians. As regards the others, though the names of some of them are familiar, we know nothing about their works on poetics. As the opinion of Rudrata is refuted in the Kávyamimdinsd, he must be placed earlier than 900. A. D. Repetitions in the Kåvyamimånga. Rajasekhara froquently repeats whole stanzas in his dramas In the Kavya- . तस. सम्पुटिका सफलकाबाटिका, समद्रका सलेखनीकमसीमाजत्यति वाविपऋणि भूजखचो बा, मोकण्टकानि तालदानि मुसम्मध मिस्वः सततसमिहिताः ख 51 ·TOBECTox. mtminst too the same fact can be easily noted. The verses for स्तोकोऽपि (pp. 25 and 83), माना: 1 pp. 67 and T6) and संविधातु- मभिषेकमुदासे (pp. 73 and 74) एतास्ताः (pp. 45 and 82), एतां विलोकय (pp. 19 and 45) are quoted twice while the verse गुणानुरागमित्रेण is quoted thrice ( pp. 26,41 and 83). Rajab'ekhara's partiality for Kananj and Pånch Alås. We have seen that Rajas'ekhara was the Upadhyâya of the kinga of Kanauj. His partiality for Mahodaya and Panchala can be easily marked in the present work. In the 17th chapter he says that directions should be measured from Mahodaya; and in the Srd he describes the dream of the ladies of Mahodaya as adorable. In the Balaramdyana too, he describes Kanauj as a 'very sacred place, and the way of drossing, ordamentation, braiding and speech of its ladies as being studied by the females of other countries. In the same way, the Pånchalds have been described as the ornament of Antarvedi. "Its people like elegant and new compo- .. 1 "तत्रापि महोदयं मूलमबधीकृत्य" इति यायावरीयः । Kavyaratmansi, p. 94. 2 तावलानतरहितगण्डलेखमानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । आमोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वे नमस्सत महोदयसुन्दरीणाम् ।। Kavyanlmagad p. 8. ३ इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरिक्षित महोदयं नाम नगरे दृश्यते । शश्वत सुधामबहधामहितं विषदिनों माहित भवति गाषिपुर पुरस्तात् । वैदेहि देहि शफरीसद शतलिनिवम्बिनि नितम्बवासिन्दी। इदं दवं सर्वमहापवित्र परस्परालहरणकहेतुः। पुरं च हे बानकि कान्यकुब्ज सरिष गौरीपतिमीलिमाण ॥ भपि च। यो मार्गः परिधानकर्मणि गिरा या सुतिमुद्राकमे भनियों कपरीचयेषु रचनं यरणालीषु च । दृष्ट सुन्दरि कान्यकुबकनालोकैरिवान्यष य- क्षिन्ते सका ितरसा तत्कौतुकिन्धः लियः॥ Balaramayapa, Aotex88,89&90. + इमे अन्तर्वेदीभूषण पत्रालाः । यसाय न बानुरम्यति कविप्रामीणणीगुम्कने शाखीवास वोक्केिषु च यथा भन्यास नम्योचिषु । पञ्चास्तव पश्चिमेन त इमेवामा मिरा भाजनाः त्वदृष्टेरतिबीभवन्तु वसुभा त्रिलोकसं चान्तरा ॥ Balaramayana, Ast. X. 86.

·xxiv INTRODUOTTON. 5 sitions and the works of its poets are well constructed and the mode of their recitation is, as it were, pouring honey in ears. Rajas'ekhara and the Lâtades'a. Rajas'ekhara seems to have come much in contact with the Lätades'a, probably through his royal patron. He has made Karpůramaſjari, the heroine of his play kurpiiramañjari, the daughter of the king of the Latade'a. The l'illhaxilabhanjikil also belongs to the king of the same country. In the Bileerimine, it is described as the crest of the earth. Tho elegance of speech and the beauty of its ladios are much dilatod upon by him in the Kittyamimins and the Balaramdyana. Ancient Indian Geography according to the Kavyamimânsâ. Rajas'okhara seems to have been very fond of, and much acquainted with, the goography of India. In the tenth act of his Balaramdyana, he describes the countries lying on the way from Coylon to Ayodhy. Comprehensive knowledge of the various countries of India is obtained from the 17th chapter of the kinya mimánsı. Hemachandra and Vagbhata have borrowed this wholosale in their works. The information given in this chapter, however, is in brief, as he refors one, who wants further information on the subject, to his Bhuvana-Kos'.o. Rajasokhara divides आर्यावर्त into five parts 1 पूर्वदेशः, 2 दक्षिणा- पथः, 3 पचादेशः, 4 उत्तरापथः and 5 मध्यदेशः, 1 अयमसावितो विश्वम्भराशिरःशेखर व लाटदेशः। Act x 3 पठन्ति र लाटाः प्राकृतं संस्कृतदिषः । लिया ललितोहापरूम्पसौन्दर्यमुद्रया । Kârgaminánsă p. 34 3 योनिः किल संस्तस माशां जिलासु यन्मोदते यत्र भोजपथावतारिणि कटुर्भाषाक्षराणा रसः। गर्ष पूर्णपदं पद रतिपदेस्तरमाकृत याबस्तासासंजितानि पश्य नदवी दृष्टेनिमेपनतम् ।। पक्षीक प्रापि कारीलाहबीक्षितः। wat : an af motif # Balaramayapa Act I, 48-49 ·INTRODUCTION. daar is the part lying cast of Benåres. It contains:- Countries. Mountains. Rivers. Products. 9 नेपाल 1 वृहङ्गह 1 शोण 2 लोहित्य 1 लवली 2 प्रन्थिपर्णक 10 पुण्ड 2 लोहितगिरि 3 चकोर 3 गा 1 आग 2 कलिक 3 कोसल 4 तोसल 5 उत्कल 6 मगध 11 प्राग्ज्योतिष 12 तामलिप्तक 3 अगरु द्राक्षा 5 कस्तूरिका 13 मलद 4 करतोया 5 कपिशा etc. 5 नेपाल 14 माहवर्तक 15 सुह्म etc. 8 विदेह 16 ब्रह्मोत्तर etc. The portion lying beyond माहिष्मती is दक्षिणापथ. It consists of Countries. Mountains. Rivers. Producta. 14 चोड Sarne as those of the Maluyas. 1 महाराष्ट्र 2 माहिषक 15 दण्डक 3 अश्मक 16 पाण्ड्य 4 विदर्भ 17 पल्लव 5कुन्तल 18 गाम Gधशिक 19 नाशिक्य 7 सूर्पारक 20 कोहण 8 काञ्ची 21 कोल्लगिरि केरल 22 वर 10 कावेर etc. 1 विन्ध्यदक्षिणपाद 1 नर्मदा 2 महेन्द्र 2 तापी 3 मलय 3 पयोष्णी 4 मेकल 4 गोदावरी 5 पाल 5 कावेरी 6 मार भैमरथी 7वेणा 8 श्रीपर्वत 8 कृष्णवेणा etc. 10 तुभद्रा 11 ताम्रपर्णी 12 उत्पलावती 13 रावणगाहा etc. 7 सध 9 बजुरा 11 मुरल 12 वानवासक 13 सिंहल ·muvi INTRODUCTION. The portion lying beyond देवसभ is पश्चाद्देश. It contains:- Countries. Mountains. Rivers. Products. 1देवसभ 2 सुराष्ट्र 6 कच्छीय 7 आनत 8 अर्बुद 9 ब्राह्मणवाह दशेरक 1 गोवर्धन 2 गिरिनगर 3 देवसभ "4 माल्यशिखर 5 अर्बुद etc. 1 सरखती 2 श्वभ्रवती 3 वार्तनी 4 मही 5 हिडिंबा etc. 1 करीर 2 पील 3 गुग्गुल 4 खजूर 5 करभ etc. 4 श्रवण 5 भृगुकच्छ 10 यवन etc. The portion lying beyond पृथूदक is उत्तरापथ. It comprises:- Countries. Mountains. Rivers. Products. 1शक 1 गङ्गा 1 सरल 12 तङ्गण 13 तुषार 14 तुरुष्क 2 केकय 3 वोकाण 2 देवदारु 1 हिमालय 2 कलिन्द 3 इन्द्रकील 4 चन्द्राचल etc. 2 सिन्धु 3 सरखती 3 द्राक्षा 15 बर्बर 4 शत? 5 चमर 5 वाणायुज 6काम्बोज 7 वाहीक 16 हरहव 17 हूहुक 18 सहुड 5 चन्द्रभागा 6 यमुना 7 इरावती 8 वितस्ता 9 विपाशा 8 वलव 19 हंसमार्ग 6 अजिन 7 सौवीर 8 स्रोतोजन 9 सैन्धव 10 वैदूर्य 9लिम्पाक 10 कुलूत 20 रमठ 21 करकण्ठ etc. 10 कुहू 11 कीर 11 तुरङ्ग | 11 देविका etc. etc. Between these lies the मध्यदेश. Dialects of different parts of India. From the Kavyot. niminsd we gain some knowledge as to what particular dialects were spoken in different parts of India. "Gaudås and other people spoke Sanskrit, Latas were fond of Prakrit, those living in Marwar, 1 गौडाचाः संस्कृतस्याः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरुभुवकभादानकाश्च । आवस्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषा भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥p.bl ·INTRODUCTION. Takka and Bhadanaks were fond of Apabbrans's, those living in Avanti, Pariyatra and Das'apura used Bhůtabhisht, while thong living in the Madhyadesa were well-versed in all languages. Rajasekhara's love for Prakrita languages. It is said in the prologue of the Billardmayana that Rajasekhara was well-versed in all languages. His definition of a Kaviraja also requires that he should be proficient in varions languages To him all the languages should be equal.' His Karparamafijart would seem to be an illustration of this. In another place, he says that a 'good post should pay attention to all the languages According to his ability, taste and curiosity. *One and the same idea assumes different forms of beauty recording to the language in which it is expressed. A poet, whose intellect is thus ready in all the languagos, adquiros fame all throughout the world. In the Brilarimiyan, he describes "Prikrita as elegant and possessing natural sweetness, Apabhrans'a as very elegant, and Bhatabhúshd as well-formed. In the herpuramañjari, it is said that Sanskrit compositions are harsh, while those in Prikrit are smooth. The modes of speech and recitation of ancient Indians. Much interesting information about the modes of speech and recital of pxoples of different countries of ancient India can be derived from the 7th chapter of the kinyamimins. "Magadhas and some others living cast of Benares speak Sanskrit well, but are 1 सर्वभाषाविचक्षणश्च स एवमाह । 2 स्वतन्त्रस्य पुनरेकवत् सर्वा अपि भाषाः स्युः । काव्यमीमांसा p.bl. 3 संस्कृतवत् सर्वास्वपि भाषासु यथासामध्ये यथारुचि यथाकौतुकं चावहितः स्यात् | Tbid. p. 49. 4 एकोऽर्थः संस्कृतोक्ल्या स मुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन् अन्योऽपभ्रंशगीभिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । fatifa: Falsfi affrontala anala: Rafland geria : Ww4ft an affanfall Thid. pp. 48 and 40. 5 गिरःश्रव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुरः सुभभ्योऽपत्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विभिन्नाः पन्थानः किमपि कमनीयाश्च त इमे निबद्धा यस्स्वेषां स खलु निखिलेऽस्मिन् कविता ।। Balaramayapa. Aot. I. 10. 6 परुसा सकमबन्धा पाउअबन्यो विहोइ सुउमारो। पुरिसमहिलाणे जेत्तिअमिहन्तरं तेतिअमिमाणं ।। Karpuramadjari. Act. I 4. 7 “पठन्ति संस्कृतं मछु कुण्ठाः प्राकृतवाचि है। बाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगपादयः॥" Pr 33.

·INTRODUCTION. IXVIII blunt in Prakrit. A Gauda cannot speak Prakrit well. Either he should give up the attempt or the Pråkțit language should be otherwise. A Gauda Brahman is neither a very clear nor a confused, neither a harsh nor a very soft, neither a deep nor a very loud speaker. Whatever may be the sentiment, style or quality, all the Karnitas recite proudly making a twangling sound at the end. Dra. vidds, without any exception, recite either prose, poetry or mixture of both in a musical way. The Latas, who have hatred for Sanskrit, speak beautiful Pråkrit with their warbling tongue. "The people of Surashțra and Travaņa, etc., speak Sanskrita, stimulating it with an admixture of Apabhrans'a, so as to impart beauty to their speech. The Kashmirians are good poets through the favour of Sarasvati; yet their mode of reciting sounds to the ear like a mouthful of gudachi (cocculus cordifolius). The poets of the Uttaripatha, though refined, recite with a nasal sound. sRich in properties, with the voice corresponding to the style and the perfection of arrangement of words, and divided into cæsuras, the sweet recitation of the Pânchâla poets is, as it were, a flow of honey in ears. Female education in Rajasekhara's time. Rajasekhara's views in this connection were very forward and liberal. He "ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहासया । गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती ॥ नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न रूक्षो नातिकोमलः । न मन्द्रो नातितारश्च पाटी गौडेपु वाडवः ॥ 2 रसकोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोप्यस्तु वा गुणः । सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः॥ 3 गधे पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि । गेयगमें स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः ।। 4 पठन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः। जिह्वया ललितोलापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ।। सुराष्ट्रत्रवणाचा ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् । अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचास्यपि ॥ शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः । कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु! ।। 7 ततः पुरस्तात्कवयः ये भवन्त्युत्तरापथे । ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः ॥ 8 मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्तः । पानालमण्डलभुवा सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किञ्चन काव्यपाठः ॥ pp. 33 & 34. आहस्म- 6 ·INTRODUCTION. says that 'women too may become poetesses like men. Accomplishment is intimately connected with the soul but does not depend upon the distinction of the sex. . In his time daughters of princes and prime ministers, courtezans and wives of jesters were found well-versed in sciences and were poetesses too. Foreign travel and the dress question. It appears from the Karyrmimansıl that 'ancient poets used to travel to foreign countries and islands and utilized their experience in those countries in their works. As regards the dress to be worn, it is said that divine and other beings should be represented as putting on the dress of the country, where they live for the timo being. In one's own country, however, one may adopt any dress one likes. The colour question of Indians. From the Karisamaya, we get some idea of the colours of Indians. The colour of the easterners has been described as brown, that of southerners as dark, that of westeners as white, that of northeners as fair, while that of persous living in the Madhyades'a as dark, brown and white. 1 पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः । संस्कारोधात्मनि ममवैति न देणं पौरुष वा विभागमपेक्षते । श्रूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुत्र्यो महामात्रदुहितरो गणिकाः कानुकिभार्याध शास्त्रप्रहतऽस्यः कवयश्च ।।p. 53. 2 किन्नन महाकवयोऽपि देवीपान्तरकथापुरूपादिदर्शनेन तत्रस्या व्यवहति निवभान्ति स्म । p. 12. पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशावं साहं च वेदमवगाय शाखाणि चावबुद्धय देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य p. 78. 3 ततः परं दिव्याचा अपि यं देशमधिवसेगुस्तद्देश्यं येषमाश्रयन्तो निबन्धनीयाः । स्वभूमी तु कामचार: p. 10. तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्णः, दाक्षिणालानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पाण्डः, उदीच्यानां गौरः, मध्यदेश्यानां कृष्णःश्यामो गौरब p. 96. 4

·No text on this page.

·विषयसूची। p.2 p.5 प्रथमोऽध्यायः भीकण्ठस परमेष्टिवैकुण्ठादिभ्यमतुपटये शिष्येभ्यः काव्यशास्रोपदेशः । सार- खतकाव्यपुरुषाकाव्यविधाप्रवृत्तिः । सहस्राक्षादिभ्यो दिव्येभ्यः प्रायविधासात- केभ्यः कान्यविद्याया अष्टादशाधिकरणीप्रवचनम् । तेषां पृथक्पृथक् सक्षाबविरचनम् । प्रकीर्णत्वातेषां किश्चितुच्छेदेन अन्धका सङ्केपेगास्य प्रत्यस प्रणयनम् , एतन्या. ध्यायनिर्देशश्च । द्वितीयोऽध्यायः शालं काव्यं चेति वाळायं द्विधा । शाखाणां परिसपानं, लक्षणं, सूत्रादि- भिश्वेषां प्रणयनम् । वृत्तिपद्धतिभाष्यसमीक्षाटीकापतिकाकारिकावातिका इति शास्त्रभेदाः, तेषां व्याख्याश्च । साहित्यविद्याया व्याख्या । तृतीयोऽध्यायः सरस्वत्याः पुत्रेच्छा । स्वयम्भूवरदानम् । सरस्वत्याः काव्यपुरुषोत्पत्तिः । तस्य छन्दवद्वागुपारंणम् । काव्यपुरुषस्य स्तुतिवर्णनं च । सारखतेयस्य उशनसे वाल्मी- कये च छन्दवद्वाक्सञ्चारणम् । काव्यपुरुषस्य सरस्वत्या ब्रह्मलोकेऽनुगमनम् । तनिवर्तनाय तवशीकरणार्थ साहित्यविद्यावधूत्पादनं, तस्यै कान्यपुरुषानुवर्तनाय, का- व्यविद्यानातकेभ्यश्चैतयोः चरितस्तवनायादेशः । प्रथम प्राची प्रति घलनम् । तत्र काव्यपुरुषममियुखाना सा औमेयी यं षं यथेष्टमसेविष्ट स तत्रत्याभिः खीभिरनुकतः । सा औदमागधी प्रवृत्तिः । गौडागनावेषवर्णनम् । वयोरनुसारेण भारतीपूचिगौडीरीत्योः प्रादुर्भावः । ततः पाचालान् प्रति चलनम् । पाचालम- ध्यमाप्रपिसातवीवृत्तिपाचालीरीतीनां प्रादुर्भावः । ततोऽवन्ती प्रति पलनम् । खोपण्यानुसारेण भावन्तीप्रवृत्तिसात्वतीकशिकीवृत्तीनां प्रादुर्भावः । वो दक्षिणा प्रवि पलनम् । तत्र दाक्षिणात्याप्रवृत्तिकशिकावृत्तिवैदर्भीरीतीनां प्रादुर्भावः । सम्पू. तया च कान्यपुरुषस्व वशीकरणम् । विदर्भेषु वत्सगुस्मे वयोगान्तरि- पथनम् । वसो विनिमुत्ल देषु प्रदेशेषु विहल तुपारगिर्यागमनम् । गौरीसरसावीभ्यां वन्दनम् । बयोराशीर्वादेन काश्मिानमनिकासकरवं विकलर्मसर्मय। p.10 " ·(२) " , चतुर्थोऽध्यायः शिष्यो द्विविधः बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः । समा. ध्यभ्यासयोर्व्याख्ये । तयोः शक्त्युद्भासनम् । शक्तिकर्तृके प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । प्रतिभाव्याख्या । तस्याः कारयित्रीभावयित्रीभेदेन द्वैविध्यम् । सहजाहार्योपदे- शिकीति त्रिविधा कारयित्री । तासां व्याख्याः। तदनुसारेण सारस्वतः, आभ्या- सिकः, औपदेशिक इति त्रिविधाः कवयः । तेषां लक्षणानि । भावयित्रीव्याख्या । भावकत्वकवित्वयोः पृथक्त्वम् । अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणः, मत्सरिणः, तत्वाभिनिवेशिनश्चेति चत्वारः भावकाः । तेषां लक्षणानि । तत्वाभिनिवेशिनः विर. लत्वम् । भावकविषये सङ्घहश्लोकाः । p. 15 पञ्चमोऽध्यायः व्युत्पत्तिप्रतिभयोाख्ये । तयोः कतरा श्रेयसीति विचारः । उभययोगः श्रेयानिति यायावरीयमतम् । शास्त्रकविः, काव्यकविः, उभयकविश्चेति कवयस्त्रिधा। तेषां स्वस्वविषये गरीयस्त्वमिति यायावरीयमतम् । त्रिधा शास्त्रकविः, यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं विधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते । काव्यकविः पुनरष्टधा रचनाकविः; शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रस- कविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । रचनाकवेरुदाहरणम् । त्रिधा शब्दकविर्ना- माख्यातार्थभेदेन । तेषामुदाहरणानि । अर्थकवेरुदाहरणम् । द्विधाऽलङ्कारकवि: शब्दार्थभेदेन । तयोरुदाहरणे । उक्तिकविरसकविमार्गकविशास्त्रार्थकवीना: - हरणानि । दश च कवेरवस्थाः । बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योः सप्त, तिस्रश्चौपदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यानातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महा- कविः, कविराजः, आवेशिकः, अविच्छेदी, सामयिता च । तेषां लक्षणानि । पाकविवेकः :। पिचुमन्दपार्क, दरपाकं, मृद्वीकापाकं, वार्ताकपाकं, तिन्तिडीकपाकं, सहकारपाक, क्रमुकपाकं, पुसपाकं, नालिकेरपाकमिति नवधा काव्यम् । तेषां त्रिकत्रये आद्यानां हेयता इतरेषाञ्चोपादेयता अनवस्थितपाकस्य कपित्थपाकता p. 21 पष्ठोऽध्यायः , । " . . . पदस्थ व्याख्या । तस सुन्वृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कवृत्तिः, तिम्- वृत्तिति पत्र वृत्तयः । पदजातस्यानन्त्वम् । वाक्यस व्याख्या । तस्य विधाऽभिधा ·ध्यापारः वैम, शाक, शक्तिविभकिमयति । तेषां व्याख्या बाहरणानि एकाख्यातम्, भनेकाख्यानम् (सान्तरं निरन्तरब), भानुपाख्यानम्, एकामिया- ख्यातम् , परिणताख्यातम् , अनुसूचाल्यावम् , समुचिताख्यानम् , अमावास्या, करभिहिताख्यातम् , अनपेक्षिताख्यातमिति वाक्यं दशधा। गुणवदलवध वाक्य- मेव काव्यम् । असत्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्यमिति मवनिरासः । असदुप- देशकत्वानोपदेष्टव्यत्वमिति मवनिरासः । असभ्याभिधायित्वानोपदेष्टव्यं सम्प- मिति मतस्य श्रुतौ च शाले चैतदर्थस्योपलब्धेनिरासः । p.28 - सप्तमोऽध्यायः ब्राझं, शैवं, वैष्णवमिति प्रणेतृभेदेन पुराणादिमतेन वाक्यं त्रिधा । स्वायम्भुवं, ऐश्वरं, आर्षम् , आर्षीकम् , आषिपुत्रकं चेति बाझं वचः पचधा । तेषां व्याख्याः । सारस्वतकवीनां मते तु ब्रह्मविष्ण्वादिशिष्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वच: पारमेश्वरम् । क्रमेण चैतस्य देवैर्देवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानत्वादिव्यत्वेन व्यपदेशः । तब वैबुध, वैद्याधरं, गान्धर्व, योगिनीगतं चेति चतुर्धा । तेषां सव्याख्योदाहरणानि । वैष्ण- वस्य मानुषत्वेन व्यपदेशः। तच्च वैदर्भी, गौडीया, पाञ्चाली, चेति रीतित्रयभेदेन त्रिधा। काकुकोक्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयमिति रुद्रटमतस्य निरासः । काको: पाठधर्मत्वम् । साकाङ्का निराकाङ्क्षा चेति तस्या द्वैविध्यम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति त्रिधा साकासा । निराकाहाऽपि विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति त्रिविधा । तासामुदाहरणानि । अभ्युपगमानुनयकाकदाहरणम् । अभ्यनुज्ञोपहासकाकूदा- हरणम् । त्रिचतुरकाकुयोगोदाहरणे । काकुकलनायां सामान्यपाठप्रतिष्ठायां च सङ्ग्रहश्लोकाः । मगधगौडकर्णाटद्रविडलाटमुराष्ट्रकाश्मीरोत्तरापथपाचालोदवानां कवीनां पाठप्रतिष्ठायां परिकरश्लोकाः । अष्टमोऽध्यायः श्रुति:, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, गामि दाम्नत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकम् , उचितसंयोगः, योक्तृसंयोगः, उत्पाद्यसंयोगः, संयो- गविकारः इत्येवाः काव्यार्थानां षोडश योनयः । श्रोत-स्मात-ऐतिहासिक-पौराणिक- मैमासिक-सांख्यीय-न्यायवैशेपिकीय-बौद्धीय-लौकायतिक-आईत-शैवसिद्धान्तीय-पा. भराव-बौद्धसिद्धान्तीय-नाट्यशास्त्रीय-कामसूत्रीय-लौकिक-विरचनाविषयक-हविधि- p.34 " .

·p.41 पञ्चविधं शब्दहरणं पदतः, पादतः, अतः वृत्तवा, प्रबन्धनब्ध। सिष्टस्य शिष्टपदेन हरणम् , लिष्टपदैकदेशेन हरणम्, क्लिष्टस्य यमन हरणम्, प्रमोत्तरेण हरणम् , यमकस्य यमकेन हरणम् । अप्रसिद्धादिकारणैः शब्दाहरणे - भिरमेत इत्यवन्तिसुन्दा मतम् । व्यषिकपदहरण हरणन वेति विचारः । पादहरणं क्षीय रत्नपरीक्षीय-धनुर्वेदीय-योगशास्त्रीयाणासुचितसंयोपयोक्तुसंयोगोत्पाद्यसंयोगसं. योगविकाराणां काव्यार्थानामुदाहरणानि । नवमोऽध्यायः दिव्यः, दिव्यमानुषः, मानुषः, पातालीयः, मर्त्यपातालीयः, दिव्यपातालीयः, दिव्यमर्त्यपातालीयश्चेति सप्तधा अर्थः । दिव्यमानुषश्चतुर्धा दिव्यस्य मां- गमनेन मर्यस्य स्वर्गगमनेन, दिव्यस्य मर्यभावेन मर्यस्य दिव्यभावेन, दिव्येतिवृत्त- परिकल्पनया, प्रभावाविर्भूतदिव्यरूपतया च । तेषामुदाहरणानि । मत्य-पातालीय. मर्त्यपातालीय-दिव्यपातालीय-स्वय॑मर्त्यपातालीयानामुदाहरणानि । कसीमार्थसाथै रसवत एव निबन्धो युक्तः । सरिद्वर्णनरसवत्ता, अद्रिवर्णनरसवचा, सागरवर्णनरस. बत्ता, विप्रलम्भेऽप्यतिरसवत्ता । तासामुदाहरणानि । वस्तुखरूपविचारः । मुक्त- कप्रबन्धविषयत्वेनार्थस्य द्वैविध्यम् । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा शुद्धः, चित्रः, कथोत्थः, संविधानकभूः, आख्यानकवांश्चेति । तेषामुदाहरणानि । संस्कृतवत्सखिपि भाषासु अवधानावश्यकता। दशमोऽध्यायः नामधातुपारायणादिकाव्यविद्यानां काव्यमातॄणां च परिगणनम् । शुचि शीलनं कवेरावश्यकम् । तस्य भवनस्य, परिचारकस्य, मित्राणां, लेखकस्य च वर्णनं, तस्य गृहे भाषानियमश्च । शिशुनागकुविन्दसातवाहनसाहसालानां प्राक्तननृपाणां स्वभवने वर्णभाषानियमः। कवेर्लेखनसाधनानि, काव्यप्रबन्धे भाषानियमश्व । कवेराहोरात्रि. कम् । असूर्यम्पश्यनिषण्णदत्तावसरप्रायोजनिकानां चतुर्विधानां कवीनां लक्षणानि । पुरुषवत् योषितामपि कवीभवनम् । सिद्धस्य प्रबन्धस्यानेकादर्शकरणम् । प्रबन्ध- विनाशकारणानि । राज्ञः कविसमाजवर्णनम् । काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ महानगरेषु प्रशसभाकरणम् । एकादशोऽध्यायः p.49 p.55 ·। . खीकरणापरनामधेयं हरणम् । वर्षप्रयोगे व्यस्वार्थप्रयोगे च । पाद एवाम्यवाल- करणं पादोनहरणं वा नखीकरणम्। भिनार्थानां पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवि- त्वमेव, तद्वत् कतिपयपदेकदेशप्रयोगो । वाक्यस्पान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं वा । परकीयस्य स्खीयखेन विलपनं दोषोदाहरणम् । मूल्यकयोऽपि हरणम् । नास्त्यचौरः कविजनः, परं तु यो निगुहितुं जानाति, स विना वाच्यं नन्दति । कविः कश्चिदुत्पादकः, कश्चित्परिवर्तकः, कश्चिदाच्छादकः, कश्चित्संवर्गकः, परंतु यः सब्दार्थोक्तिषु किचन नूतनं पश्येत्, प्राच्यं किचन चोल्लिखेत् , स महाकविः। p. 62 द्वादशोऽध्यायः अर्थहरणस्य विचारः । अन्ययोनिनिहुतयोनिरयोनिरिवि त्रयो भेदाः । अन्ययो- निधिा प्रतिबिम्बकल्प आलेख्यप्रख्यश्च । निहुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः पर- पुरप्रवेशसहशश्च । अयोनिः पुनरेकारश एव । व्याख्या उदाहरणानि च प्रतिविम्ब. कल्पाविचतुर्णामर्थानाम् । अमीपामर्थानामयस्कान्तवान्वर्थाः भ्रामकचुम्बकर्षक- द्रावकाः चत्वारः लौकिकाः कवयः । पञ्चमश्च चिन्तामणिरलौकिकोऽदृष्टचरादी । तेषां व्याख्याः । चिन्तामणे: लौकिकालौकिकमित्रत्वेन त्रयो भेदाः । वेषामुदाहर. णानि । प्रतिविम्बकल्पादिचतुर्णामर्थानां प्रत्येकमाष्टक्यवाहावितरणोपावाः । बत्र प्रतिबिम्बकल्पस्याष्टौ विकल्पाः व्यस्तकः, खण्ड, तेलविन्दुः, नटनेपथ्यं, छन्दोविनिमयः, हेतुन्यत्ययः, सकान्तकं, सम्पुटश्च । तेषामुदाहरणानि । सोऽयं कबेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः । त्रयोदशोऽध्यायः आलेख्यप्रख्यतुल्यदेहितुल्यपरपुरप्रवेशसदृशानां प्रत्येकमष्टौ भेदाः । वत्र सम- क्रमः, विभूषणमोषः, व्युत्क्रमः, विशेषोक्तिः, उत्तंसः, नटनेपध्यम् , एकपरिकार्यः, प्रत्यापत्तिः इति आलेल्यप्रख्यस्य अष्टौ भेदाः । विषयपरिवर्तः, द्रविच्छित्तिः, रखमाला, सड़योल्लेखः, चूलिका (संवादिनी विसंवादिनीति द्विरूपा), विधानाप- हार, माणिक्यपुखः, कन्द इति तुल्यदेहितुल्यस्याष्टो भेदाः । मनयोर्मार्गयोरतमा- पवम् । युद्ध, प्रतिकधुकं, वस्तुसंचारः, धातुवादः, सकारः, जीवधीबका, भावमुद्रा,, वद्विरोधी इवि परपुरप्रवेशसशस्त्र अष्ट्यै भेदाः । इति द्वात्रिसद्हर जोपात्याः । अर्थवैपरीत्येन प वेषां प्रतियोगिनः । एतेषां हानोपादानविज्ञाने कवित्वम् । . p:68 p.78 ·. p.88 चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयलक्षणम् । स्वयंभौमपातालीयभेदैः कविसमयत्रैविध्यम् । तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रियारूपतया चतुष्पकारत्वम् । तेषां प्रत्येकम् असतो निव- न्धनात् , सतोप्यनिबन्धनात् , नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निबन्धनं, सतोप्यनिबन्धनं, नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । षोडशोऽध्यायः भौमवत्स्वग्र्योऽपि कविसमयः, विशेषस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि । भौम- स्वयंवत् पातालीय: कविसमयः । विशेषस्तु नागसर्पयोः दैत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम् । p.86 p. 99 । सप्तदशोऽध्यायः जगतो एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविंशतिरिनि पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन भेदाः । भूलोकस्य द्वीपा: समुद्राश्च । जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च । भारतवर्षस्य नव भेदाः । सम्राट्चक्रवर्तिनोाख्ये । आर्यावर्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चादेशः, उत्तरापथः, मध्यदेशश्चेति पञ्च विभागाः । विभागपञ्चके जनपदानां, पर्वतानां, सरितामुत्पनद्रव्याणां च निर्देश: । दिग्विचारः । पौरस्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्योदी- च्यानां देहवर्णनियमः। अष्टादशोऽध्यायः सौरचान्द्रमसे माने । तुषु वायुदिग्विचारः । वर्षाधर्मवर्णनम् । शरद्धर्मवर्ण- नम् । हेमन्सधर्मवर्णनम् । शिशिरधर्मवर्णनम् । वसन्तधर्मवर्णनम् । प्रीष्मधर्मवर्णनम् । सन्धिः, शैशवः, प्रौडिः, अनुवृत्तिश्चेति तूणां चत्वारोऽवस्थाः। तासामुदाहरणानि । शोभान्धोगन्धरसैः फलानाभ्यां व पुष्पस्य पोढा उपयोगः । अन्ताजं, बहिर्व्याज, बासान्ताजं, सर्वव्याज, बहुल्याज, निर्व्याजमिति फलानां पोढा भेदः । p.98 - - - 112 p.

·mendra AND राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा कविरहस्यम् । प्रथमोऽध्यायः शाखसङ्ग्रहः। अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे यथोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठि- वैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान्खयम्भूरिच्छा- जन्मभ्यः खान्तेवासिभ्यः । तेषु सारखतेयो वृन्दीयसामपि वन्यः काव्यपुरुष आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुषा भविष्य- दर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्सिनीषु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुत । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्यः काव्यविद्यालातकेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । सत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष: समानासीत् , औक्तिकमुक्तिगर्भः,रीतिनिर्णयं सुवर्णनामः, आनुप्रा- सिकं प्रचेतायन:, यमकानि चित्रं चित्राङ्गदः, शन्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमोपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्या, उभयालकारिकं कुषेरः, वैनोदिकं कामदेव, रूपकनिरूपणीयं मरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं विषणः, गुणौपादानिक- मुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः इति । ततस्ते पृथक पृषक खशा- साणि विरचयाश्चक्रुः । इस्थकारश्च प्रकीर्णत्वात् सा किशिपिचिदे। इतीयं प्रयोजकाङ्गवती सनिप्य सर्वमर्थमल्पग्रन्येन अष्टादशाधिक- रणी प्रणीता। तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुदेशः । शाखसर, चित्रामद may go with बमकानि too.

·, p.88 चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयलक्षणम् । स्वयंभौमपातालीयभेदैः कविसमयत्रैविध्यम् । तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रियारूपतया चतुष्प्रकारत्वम् । तेषां प्रत्येकम् असतो निब- न्धनात् , सतोप्यनिबन्धनात् , नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निबन्धनं, सतोप्यनिबन्धनं, नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । षोडशोऽध्यायः भौमवत्स्वग्र्योऽपि कविसमय:, विशेषस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि । भौम- स्वयंवत् पातालीय: कविसमयः । विशेषस्तु नागसर्पयोः दैत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम् । p.86 p.99 सप्तदशोऽध्यायः जगतो एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविंशतिरिति पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन भेदाः । भूलोकस्य द्वीपा: समुद्राश्च । जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च । भारतवर्षस्य नव भेदाः । सम्राट्चक्रवर्तिनोळख्ये । आर्यावर्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चाद्देशः, उत्तरापथः, मध्यदेशश्चेति पञ्च विभागाः । विभागपञ्चके जनपदानां, पर्वतानां, सरितामुत्पन्नद्रव्याणां च निर्देशः । दिग्विचारः । पौरस्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्योदी- च्यानां देहवर्णनियमः। अष्टादशोऽध्यायः सौरचान्द्रमसे माने । ऋतुषु वायुदिग्विचारः । वर्षाधर्मवर्णनम् । शरद्धर्मवर्ण- नम् । हेमन्तधर्मवर्णनम् । शिशिरधर्मवर्णनम् । वसन्तधर्मवर्णनम् । ग्रीष्मधर्मवर्णनम् । सन्धिः, शैशवः, प्रौढिः, अनुवृत्तिश्चेति ऋतूणां चत्वारोऽवस्थाः। तासामुदाहरणानि । शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पस्य षोढा उपयोगः।अन्ताजं, बहिाजं, बाह्यान्ताजं, सर्वव्याजं, बहुव्याज, निर्व्याजमिति फलानां षोढा भेदः । p. p.98 112 ·TA Sesosia 1. SER21, ॐ राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा कविरहस्यम् । प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्ग्रहः। अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे यथोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठि- वैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः। सोऽपि भगवान्वयम्भूरिच्छा- जन्मभ्यः वान्तेवासिभ्यः । तेषु सारखतेयो वृन्दीयसामपि वन्यः काव्यपुरुष आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुषा भविष्य- दर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्खस्त्रितयवर्तिनीषु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुत । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्यः काव्यविद्यालातकेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष: समानासीत्, औक्तिकमुक्तिगर्भः,रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः,आनुपा- सिकं प्रचेतायन:, यमकानि चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमोपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्या, उभयालङ्कारिकं कुबेरः, वैनोदिकं कामदेव, रूपकनिरूपणीयं भरता, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणोपादानिक- मुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः इति । ततस्ते पृथक पृथक् खशा- नांणि विरचयाश्चक्रुः । इत्थङ्कारश्च प्रकीर्णत्वात् सा किश्चिदुषिच्छिदे। इतीयं प्रयोजकाङ्गवती सङ्क्षिप्य सर्वमर्थमल्पग्रन्थेन अष्टादशाधिक- रणी प्रणीता। तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुदेशः । शाखसह, १चित्राङ्गद may go with यमकानि too ·२ कविरहस्ये द्वितीयोऽध्यायः । शास्त्रनिर्देशः, काव्यपुरुषोत्पत्तिः, पदवाक्यविवेक पाठप्रतिष्ठा, अर्थानुशासनं, वाक्यविधया, कविविशेषः, कविचर्या, राजचर्या, काकुमकाराः, शब्दार्थहरणोपायाः, कविसमयः, देशकालविभागः, भुवनकोश, इति कविरहस्यं प्रथममधिकरणमित्यादि । इति सूत्राण्यथैतेषां व्याख्याभाष्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः । चित्रोदाहरणैर्गुर्वी अन्येन तु लघीयसी ॥ इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् । इयं सा काव्यमीमांसा मीमांसा यत्र वाग्लवः। वाग्लवं न स जानाति न विजानाति यस्त्विमाम् ॥ यायावरीयः सनिप्य मुनीनां मतविस्तरम् । व्याकरोत्काव्यमीमांसां कविभ्यो राजशेखरः ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः शाखसङ्ग्रहः॥ द्वितीयोऽध्यायः शास्त्र निर्देशः। इह हि वाङमयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च । शास्त्रपूर्वकत्वात् काव्यानां पूर्व शास्त्रेष्वमिनिविशेत।नद्यप्रवर्तितप्रदीपास्ते तत्त्वार्थ- सार्थमध्यक्षयन्ति । तच द्विधा अपौरुषेयं पौरुषेयं च । अपौरुषेयं श्रुतिः । सा च मनब्राह्मणे । विवृतक्रियातना मन्त्राः । मत्राणां स्तुतिनिन्दा"विनियोगमन्यो ब्राह्मणम् । ऋग्यजुःसामवेदाखायी। अथर्षणच तुरीयः। तत्रार्थव्यवस्थितपादा ऋचः। तासगीतया सा- मानि। अञ्चन्दास्थगीतानि यजूंषि। ऋचोयजूंषि (सामानि) चापर्वर्ग त इमे चत्वारो वेदाः। इतिहासवेवधनुर्वेदी गान्धर्वायुर्वेदावपि पोप वेदाः। पदोपवेदात्मा सावर्णिका पनमोगेयवेदः" इति द्रोहिणिः। शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निक, पन्दोविचिति, ज्योतिष ·काव्यमीमांसायां - षडङ्गानि" इत्याचार्याः । “उपकारकत्वादलझा: ससममाम्' इति यायावरीयः । ते च तत्वरूपपरिज्ञानाद्वेदानवगतिः । यथा-- "द्वा सुपर्णा सयुजा सम्बाया समानं वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं खादति अनभनन्यो अभिचाकशीति ॥" सेयं शास्त्रोक्तिः। प्रत्यधिकरणं च ऋचं यजुः सामावणं ब्राह्मणं चोदाहृत्य भाषामुदाहरिष्यामः । तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयना- दिभिः निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा आपिशवीगाडिका । नानाशा- खाधीतानां मत्राणां विनियोजक सूत्रं कल्पः । सा च यजुर्विद्या । शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम् । निर्वचनं निरुक्तम् । छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः । ग्रहगणितं ज्योतिषम् । अलङ्कार- व्याख्यानं तु पुरस्तात् । पौरुषेयं तु पुराणम् , आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितमिति चत्वारि शास्त्राणि । तत्र वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायं पुराणमष्टादशधा । यदाहु:- "सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः । जगतो यत्र निबद्ध तद्विज्ञेयं पुराणमिति ॥" "पुराणप्रविभेद एवेतिहासः” इत्येके । स च द्विधा परिक्रियापुरा- कल्पाभ्याम् । यदाहुः- "परिक्रिया पुराकल्प इतिहामगनिर्द्विधा । स्थादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका ॥" तन्त्र रामायणं भारतं चोदाहरणे । आन्वीक्षिकीं तु विद्यावसरे वक्ष्यामः । निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्रेण विवेकी मीमांसा। सा च द्विविधा विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च । अष्टादशेष श्रुत्यर्थमरणात्स्मृतयः । “तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदानस्वारः, षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि" इत्याचार्याः। तान्येतानि कृस्लामपि भूर्भुवाखनयी व्यासज्य वर्तन्ते । तदाहु- "वियाखानानां गन्तुमन्तं न शक्तो जीवेदूर्वाणां योपि साधे सह।

·कविरहस्ये द्वितीयोऽध्यायः । तमात्सङ्गेपादर्थसन्दोह उक्तो व्यासः संत्यक्तो ग्रन्थभीरुप्रियार्थम् ॥" "सकलविद्यास्थानकायतनं पञ्चदशं काव्यं विद्यास्थानम्" इति यायावरीयः । गद्यपद्यमयत्वात् कविधर्मत्वात् हितोपदेशकत्वाच । तद्धि शास्त्राण्यनुधावन्ति । “वार्ता कामसूत्रं शिल्पिशास्त्रं दण्ड- नीतिरिति पूर्वैः सहाष्टादश विद्यास्थानानि" इत्यपरे । आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः । “दण्डनीतिरेवैका विद्या" इत्यौशनसाः। दण्डभयाद्धि कृत्लो लोकः स्वेषु खेषु कर्मस्ववतिष्ठते । "वार्ता दण्डनीतिāविद्ये” इति बार्हस्पत्याः । वृत्तिविनयग्रहणं च स्थितिहेतुर्लोकयात्रायाः । “त्रयीवार्तादण्डनीतयस्तिस्रो विद्याः" इति मानवाः । प्रयी हि वार्तादण्डनीयोरुपदेष्ट्री । “आन्वीक्षिकी त्रयीवादिण्डनीतयश्चतस्रो विद्या” इति कौटिल्यः । आन्वी- क्षिक्या हि विवेचिता त्रयी धादिण्डनीयोः प्रभवति । “पञ्चमी । साहित्यविद्या” इति यायावरीयः । सा हि चतसृणामपि विद्यानां । निष्यन्दः । आभिर्द्धर्मार्थों यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । तत्र त्रयी व्याख्याता । द्विधा चान्वीक्षिकी पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम् । अर्ह- अदन्तदर्शने लोकायतं च पूर्वः पक्षः । सायं न्यायवैशेषिको चोत्तरः।त इमे षट् तोः । तत्र च तिस्रः कथा भवन्ति वादो, जल्पो, वितण्डा च । मध्यस्थयोस्तत्त्वाववोधाय वस्तुतत्त्वपरामती बादः । विजिगीषोः खपक्षसिद्धये छलजातिनिग्रहादिपरिग्रहो जल्पः । स्वपक्षस्यापरिग्रहित्री परपक्षस्य दूषयित्री वितण्डा । कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता । आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तस्य नीतिर्दण्डनीतिः । तस्यामायत्ता लोक- यात्रेति शास्त्राणि । सामान्यलक्षणं चैषाम्- “सरितामिव प्रवाहास्तुच्छाः प्रथमं ययोसरं विपुलाः । येशासासमारम्भा भवन्ति लोकस्य ते बन्याः॥" B. omits षद् तीः । तत्र प.

·काव्यमीमांसायां
सूत्रादिमिषां प्रणयनम् । तत्र सूत्रणात् सूत्रम् । यदाहु:-
"अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् ।
अस्तोममनवय सूत्रं सूत्रकृतो विदुः ॥"
सूत्राणां सकलसारविवरणं वृत्तिः । सूत्रवृत्तिविवेचनं पद्धतिः।
आक्षिप्य भाषणादाव्यम् । अन्तर्भाष्यं समीक्षा । अवान्तरार्थवि-
च्छेदम सा । यथासम्भवमर्थस्य टीकनं टीका । विषमपदमणिका
पत्रिका । अर्थप्रदर्शनकारिका कारिका । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ता
वार्मिकमिति शास्त्रभेदाः।
"भवति प्रथयन्नथ लीनं समभिप्लुतं स्फुटीकुर्वन् ।
अल्पमनल्पं रचयन्ननल्पमल्पं च शास्त्रकविः ॥"
शास्त्रैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणम् । अध्यायादयस्त्ववान्तरवि-
च्छेदाः। कृतिभिःखतब्रतया प्रणीता इत्यपरिमयेया अनाख्येयाच।
शब्दार्थयोर्यथावत्सहभावेन विद्या साहित्यविद्या । उपषिवास्तु
चतुःषष्टिः । ताश्च कला इति विदग्धवादः । स आजीवः काव्यस्य ।
तमोपनिषदिके वक्ष्यामः।
इत्यनन्तोऽभियुक्तानामत्र संरम्भविस्तरः ।
त्यक्तो निपुणधीगम्यो ग्रन्थगौरवकारणात् ।।
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
द्वितीयोऽध्याय: शासनिर्देशः ।।
तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः।
एवं गुरुभ्यो गिरः पुण्याः पुराणीः शृणुमः स्म, यत्किल विषणं
शिष्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छुः, कीदृशः पुनरसौ सारखतेयः काव्यपुरुषो
यो गुरु? इति । स तान् बृहताम्पतिरूचे।
पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुषारगिरी तपस्यामास । प्रीतेन मनसा
B. विच्छेदः.

·६ कविरहले हतीयोऽध्यायः। तां विरिशः प्रोवाच पुत्रं ते सृजामि । अयैषा काव्यपुरुषं सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दखतीं वाचमुदचीचरत् । “यदेतद्वाबयं विश्वमर्थमा विवर्तते। सोऽसि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको॥" तामानापदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससम्म- बमपर्यनादाय तमुदलापयत् । “वत्स सच्छन्दस्काया गिरः प्रणे- तर्वासायमातरमपि मातरं मां विजयसे। प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति । त्वत्तः पूर्वे हि विद्वांसो गधं ददृशुर्न पथम् । त्वदुपज्ञमथातः छन्दवद्वचः प्रवर्त्यति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थों ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजस्वी चासि।उक्तिचणं चते वचो,रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रमोत्तरप्रवहिकादिकं च वाकेलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलकु- पन्ति । भविष्यतोऽर्थस्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति ॥ "चत्वारि शृङ्गारयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मय (यो)माविवेश ॥" "तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोषितं चेष्टख" इति निगम निवेश्य चैनमनोकहायिणि गण्डशैलतलतल्पे लातुमन गङ्गां जगाम। ताषच कुशान् समिधा समाहर्तुं निःसृतो महामुनि- रुशनाः परिवृत्ते पूषण्युष्मोपप्लुतं तमद्राक्षीत् । कस्यायमनायो बाल इति चिन्तयन्खमाश्रमपदमनैषीत् । क्षणादाश्वस्तश्च स सारखतेय- स्तस्मै भन्दखतीं वाचं समचारयत् । अकस्माद्विस्मापयन्स चाभ्युवाच । “या दुग्धाऽपि न दुग्धेष कविदोग्धृभिरन्वहं। हदि नः सनिषत्तां सा सूक्तिधेनुः सरखती ॥” इति तत्पूर्वकमध्येतॄणां च सुमेधस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तमुशनसं सन्तः कविरित्याचक्षते । तदुपचाराध कवयः कवय इति लोक- Bबिर:

·काव्यमीमांसायो यात्रा । कविशन्दश्च कई वर्ण इत्यत्य धातो. काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाच सारखतेयेऽपि काव्यपुरुष इति भत्त्या प्रयुजते । ततम विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्येहद पक्रन्द । प्रसकागतच वाल्मीकिमुनिवृषा सपश्रय तमुवन्तमुदाहृत्य भगवरी भृगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रलुतपयोपरा पुत्रायापाली ददाना शिरसि च चुम्बन्ती स्वस्तिमतां चेतसा प्राचेतसायापि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितब स तया निषादनिहतसहचरीकं कौशयुवानं करणारया गिरा, कन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुजगाद । "मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्कौशमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपि लोकाय घरमदात्, यदुतान्यदन- धीयानो यः प्रथममेनमध्येष्यते स सारस्वतः कविः संपत्त्यत इति । स तु महामुनिः प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहासं समहमत्; द्वैपायनस्तु श्लोकप्रथमाध्यायी तत्पभावेन शतसाहस्री संहिता भारतम् । एकदा तु ब्रह्मर्षिवृन्दारकयोः श्रुतिविवादे दाक्षिण्यवा- न्देवः स्वयम्भूस्तामिमां निर्णेत्रीमुहिदेश । उपश्रुतवृत्तान्तब मातरं बजन्तीं सोऽनुवबाज । वत्स परमेष्टिनाऽननुमतस्य ते न ब्रह्मलोक- यात्रा निःश्रेयसायेत्यभिधाना हेठान्यवर्तयदेनमात्मना तु प्रव. वृते । ततः स काव्यपुरुषो रुषा निश्चक्राम । प्रिय मित्रमस्य च कुमारः साक्रन्दं रुदन्नभ्यधीयत गौर्या तात तूष्णीमास्त्र साहमेषा निषेधामीति निगदन्ती समचिन्तयत् । प्रायः प्राणभृतां प्रेमाण- मन्तरेण नान्यद्वन्धनमस्ति, तदेतत्य वशीकरणं कामपि नियं सृजामीति विचिन्तयन्ती साहित्यविद्यावधूमुदपादयदादिशचनामेष ते रुषा धर्मपतिः पुरः प्रतिष्ठते तदनुवर्तखैनं निवर्तय च। भवन्तोऽपि इन्त. मुनयः काव्यविद्यालातकाचरितमेतयोः स्तुभ्यमेतदि का A मृगुमते. 1B निषेषयामीति. B साहिस.. ५Bखवि. .२ A भयान.

·कविरहस्ये तृतीयोऽध्यायः । काव्यसर्वखं भविष्यतीत्यभिधाय भगवती भवानी जोषमासिष्ट। तेऽपि तथा कमवतस्थिरे । अथ सर्वे प्रथमं प्राची दिशं शिश्रियुर्यत्राङ्गवङ्गसुत्मब्रह्मपुण्ड्राया जनपदाः । तत्राभियुञ्जाना तमौमेयीयं वेषं यथेष्टमसेविष्ट । स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरन्वक्रियत । सा प्रवृत्ती रौद्रमागधी । ताते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "आर्द्रचन्दनकुचार्पितसूत्रहारः सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूलः। दूर्वाप्रकाण्डरुचिराखगुरूपभोगा- गौडाइनासु चिरमेष चकास्तु वेषः ॥" यदृच्छयाऽपि यादृनेपथ्यः स सारखतेय आसीत् तद्वेषाश्च पुरुषा बभूवुः । साऽपि सैव प्रवृत्तिः । यदपरं नृत्तवाद्यादिकमेषा चक्रे सा भारती वृत्तिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्प- यापि तया यदवशम्वदीकृतः समासवदनुप्रासवद्योगवृत्तिपरम्प- रागर्भ जगाद सा गौडीया रीतिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । वृत्तिरीतिस्वरूपं यथावसरं वक्ष्यामः । ततश्च स पञ्चालान्प्र- त्युच्चचाल यत्र पाश्चालशरसेनहस्तिनापुरकाश्मीरवाहीकयाह्नीक- बाहवेयादयो जनपदाः । तत्राऽभियुनाना तमौमेयीति समा पूर्वेण । सा पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्तिः । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "ताडकवल्गनतरङ्गितगण्डलेख- मानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्यत महोदयसुन्दरीणाम् ।।" किशिदातिमना यनेपथ्यः स सारखतेय आसीदिति समानं पूर्वेण । साऽपि यदीषवृत्तगीतवाचविलासादिकं दर्शयांबभूव सा सास्वती वृत्तिः। आविद्धगतिमत्त्वात्सा चारभटी । तांते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्पयापि तया यदीपशम्बदीकृत ·काव्यमीमांसायां दिसमास ईषदनुप्रासमुपचारगर्मज्ञ जगाद सा पाशाली रीतिः। गते भुनय इति समान पूर्वेण । ततः सोऽवन्तीन्प्रत्युषचाल पन्ना- पन्तीवैदिशसुराष्ट्रमालवावुदभृगुकच्छादयो जनपदाः । तत्राभि- पुनाना तमोमेयीति समानं पूर्वेण । सा प्रवृत्तिरावन्ती । पाशाल- मध्यमादाक्षिणात्ययोरन्तरचारिणी हि सा । अत एव सास्वतीक- शिक्यौ तत्र वृत्ती । तां ते मुनयोभितुष्टुवुः- "पाशालनेपथ्यविधिनराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः । यजल्पितं यच्चरितादिकं त- दन्योन्यसंभिन्नमवन्तिदेशे ॥" ततश्च स दक्षिणां दिशमाससाद यत्र मलयमेकलकुन्तलकेरल- पालमअरमहाराष्ट्रगङ्गकलिङ्गादयो जनपदाः । नत्राऽभियुजाना तमोमेयीति समानं पूर्वेण । सा दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः । तांते मुनयोऽभितुष्टुवुः। "आमूलतो वलितकुन्तलचारुचूड- चालकाचयलाञ्छितभालभागः। कक्षानिवेशनिविडीकृतनीविरेष वेषश्चिरं जयति केरलकामिनीनाम् ॥" तामनुरक्तमनाः स यन्नपथ्यः सारस्वतेय आसीदिति समानं पूर्वेण । सापि यद्विमित्रनुसगीतवाचविलामादिकमाविर्भावया- मास सा कैशिकीवृत्सिस्तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । यदत्यर्थ च स तया वशम्वदीकृतः स्थानानुप्रासवदसमासं योगवृत्तिगर्भ च जगाद सा वैदर्भी रीतिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तत्र वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः, विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचन- कियासक्रमो रीतिः। “चतुष्टयी गतिवृत्तीनां प्रवृत्तीनांच, देशानां पुनरानन्यं तत्कथमिव कार्येन परिग्रह" इत्याचार्याः । अनन्तानपि हि देशांबतुधैवाकल्प्य कल्पयन्ति । चक्रवर्तिक्षेत्र 1B मानिनीनाम्, ·१० बुद्धिमान् शुश्रूषते शृणोति गृह्णीते धारयति विजानात्यूहतेऽपोहति कविरहले चतुषोऽध्यायः । सामान्येन तववान्तरविशेषः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः। दक्षिणात्समुद्रावुदीची दिशं प्रति योजनसहलं चक्रवर्तिक्षेत्रं, तय नेपथ्यविधिः । ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमविवसेयुस्तद्देश्य बेषमाश्रयन्तो निवन्धनीयाः । खभूमौ तु कामचारः। द्वीपान्तरम बानां तदनुसारेण वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयस्तु तिस्रस्तास्तु पुरस्तात् । तत्रास्ति मनोजन्मनो देवस्य क्रीडावासो विदर्भेषु वत्सगुल्मं नाम नगरम् । तंत्र मारम्बनेयम्नामौमेयीं गन्धर्ववत्परिणिनाय । ततस्त- द्वधूवरं विनिवृत्त्य तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं तुषागिरिमेना जगाम यत्र गौरी सरखती च मिथः सम्बन्धिन्यौ तस्थतुः । तौ च कृत- वन्दनौ दम्पती दत्त्वाशिषं प्रभावमयेन वपुषा कविमानसनिवासिनी पक्रतुः। तयोश्च कविलोकवर्गसर्ग तमकल्पता, यत्र काव्यमयेन शरीरेण मर्त्यमधिवसन्तो दिव्येन देहेन कवय आकल्पं मोदन्ते। इत्येष काव्यपुरुषः पुरा सृष्टः खयम्भुवा। एवं विभज्य जाजानः प्रेत्य चेह च नन्दति ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः ॥ चतुर्थोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। द्विविधं शिष्यमाचक्षते यदुत बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । यस्य निस- मतः शास्त्रमनुधावति बुद्धिः स बुद्धिमान् । यस्य च शास्त्राभ्यासः संस्कुरुते बुद्धिमसावाहार्यबुद्धिः । त्रिधा च सा, स्मृतिर्मतिः प्रज्ञेति। अतिक्रान्तस्यार्थस्य स्मी स्मृतिः। वर्तमानस्य मन्त्री मतिः । अना मतस्य प्रज्ञात्री प्रक्षेति । सा त्रिप्रकाराऽपि कवीनामुपकी । तयो- तत्त्वं चाभिनिविशते । आहार्यबुद्धेरप्येत एव गुणाः किन्तु प्रशा स्तारमपेक्षन्ते । अहरहः सुगुरूपासना तयोः प्रकृष्टो गुणः । सा हि बुद्धिविकाशकामधेनुः । तदाहु:- - ·ब्यमीमांसायां "प्रपयति पुरः प्रज्ञाज्योतिषापरिबहे तदनु जनपत्यूहापोहनियाविशदं मनः । अमिनिविशते तसात्तत्वं तदेवमुखोदर्ष सह परिचयो विद्यादैः क्रमावरायते ॥" ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः। तत्र बुद्धिमत्ता प्रतिपत्तिः। स खलु प्रकृदभिधानप्रतिपन्नार्थः कविमार्ग मृगयितुं गुरुकुलनुपासीत । हार्यबुद्धेस्तु दसमप्रतिपत्तिः सन्देहश । स साल्पातिपनाम तिपत्तुं सन्देहं च निराकर्तुमाचार्यानुपतिष्ठेत । दुर्बुद्धेस्तु सर्वदा पतिविपर्यास एव । स हि नीलीमेचकितसिचयकल्पोऽनायगुणा- तरत्वासं यदि सारखतोऽनुभावः प्रसादयति तमोपनिषदिके श्यामः । “काव्यकर्मणि कवेः समाधिः परं व्याप्रियते” इति यामदेवः । मनस एकाग्रता समाधिः । समाहितं चित्तमर्यान्प- यति । उक्त- "सारखतं किमपि तत्सुमहारहस्यं यद्गोचरे च विदुषां निपुणैकसेव्यं । तत्सिद्धये परमयं परमोऽभ्युपायो यच्चतमो विदितवेद्यविधेः समाधिः ॥" "अभ्यासः" इति मङ्गलः । अविच्छेदेन शीलनमभ्यासः । स हि सर्वगामी सर्वत्र निरतिशयं कौशलमाधसे । समाधिरान्तरः प्रयत्रो यस्त्वभ्यासः । तावुभावपि शक्तिमुद्रासयतः । “सा केवलं काव्ये हेतुः" इति यायावरीयः । विप्रमृतिश्च सा प्रतिभाव्युत्पत्ति- वाम् । शक्तिकर्तृके हि प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । शकस्य प्रति- माति शक्तश्च व्युत्पद्यते । या शन्दग्राममर्थसार्थमलकारतमुक्ति- गार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृदयं प्रतिभासयति सा प्रतिमा । जातिमय पदार्थसार्यः परोक्ष इव, प्रतिमावतः पुनरपश्यलोपि 1 B क्रियाक्सिर. २ A वृत्तिः. ३ 8 काम्यहेतुः, - Explained in A in the margin as रावर्तिनी. .

·कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः। प्रत्यक्ष इव । यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्याः कवयः श्रूयन्ते । किश्चन महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रयां व्यवहति निवघ्नन्ति स्म । तत्र देशान्तरव्यवहारः- "प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्कालन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी ॥" द्वीपान्तरव्यवहारः-"अनेन सार्द्ध विहराम्बुराशे- स्तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पै- रपाकृतस्त्रेदलवा मरुद्भिः॥" कथापुरुषव्यवहारः-"हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्य- श्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरौष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥" आदिग्रहणात् "तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रभृदायभाषे । बाले बजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥" सा च द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कार- यित्री। साऽपि त्रिविधा सहजाऽऽहार्योपदेशिकी च । जन्मान्तर- संस्कारापक्षिणी सहजा । जन्मसंस्कारयोनिराहार्या । मनतना- पदेशमभवा औपदेशिकी। ऐहिकेन कियतापि संस्कारेण प्रथमांता सहजेति व्यपदिशन्ति । महता पुनराहार्या । औपदेशिक्याः पुनरैहिक एव उपदेशकालः, ऐहिक एव संस्कारकालः । त इमे VA .रुणोठे. २ A सख्या.

·काव्यमीमांसायां प्रयोपि कवयः सारस्वत, आभ्यासिक, औपदेशिकम । जन्मा- न्तरसंस्कारप्रवृत्तसरखतीको बुद्धिमान्सारस्वतः । इह जन्माभ्यासो- द्रासितभारतीक आहार्यबुद्धिराभ्यासिकः। उपदेशितदर्शितवाग्वि- भवो दुर्बुडिरौपदेशिकः । तस्मान्नेतरौ तबशेषमनुतिष्ठताम् । “नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते" इत्याचार्याः। "न" इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पयते । "तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्” इति श्यामदेवः । यतः- 'सारस्वतः खतन्त्रः स्याद्भवेदाभ्यासिको मितः। औपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ॥" " उत्कर्षः श्रेयान्" इति यायावरीयः । स चानेकगुणसनिपाते भवति । किञ्च- "बुद्धिमत्त्वं च काव्याङ्गविद्यास्त्रभ्यासकर्म च । कवेश्वोपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ॥ काव्यकाव्याङ्गविधासु कृताभ्यासस्य धीमतः। मत्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता ॥" कवीनां तारतम्यतश्चैष प्रायो वादः। "एकस्य तिष्ठति कवेह एव काव्य- मन्यस्य गच्छति सुहदवनानि यावत् । न्यस्याविदग्धवदनेषु पदानि शश्व- कस्यापि सञ्चरति विश्वकुतूहलीव ॥" सेयं कारयित्री । भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री। सा हि कवेः अममभिप्रायं च भावयति । तया स्वलु फलितः कवयापारतर- रन्यथा सोऽवकेशी स्यात् । “कः पुनरनयोर्मेदो यत्कविर्भावयति भावकम कविः” इत्याचार्याः । तदाहुः- "प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा मुवि भूरिधा। भावकस्तु कविःप्रायो न भजत्यधमां दशाम् ॥"

·9 A reads # after P. RA amits de RBI. * A terci. कविरहस्से चतुर्थोऽध्यायः । "" इति कालिदासः । पृथमेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भारत कस्वाच कवित्वं । स्वरूपभेदाद्विषयभेदाच । यदाहुः- "कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुमेवाऽपरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति । नोकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः "ते च द्विधाोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणश्च” इति मङ्गलः। "कवयोऽपि भवन्ति” इति वामनीयाः । “चतुर्की" इति याया- वरीयः मत्सरिणस्तत्त्वाभिनिवेशिनश्च । “वत्र विवेकिनः पूर्वे तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः” इति वामनीयाः । "अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी ज्ञानयोनिर्वा । नैसर्गिकी हि संस्कारशतेनाऽपि बङ्गमिव कालिकां ते ने जहति । ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशिष्ट यवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव” इति यायावरीयः । किञ्च सत- णाभ्यवहारिता सर्वसाधारिणी । तथाहि व्युत्पित्सोः कौतुकिनः सर्वस्य सर्वत्र प्रथम सा । प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुण- योर्विभागसूत्रं पातयति । ततो बहु त्यजति बहु च गृह्णाति । विवे. कानुसारेण हि बुद्धयो मधु निष्यन्दन्ते । परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात् । विभ्रमभ्रंशश्च निःश्रेयसं सन्निधत्ते । मत्सरिणस्तु प्रतिभा- तमपि न प्रतिभातं, परगुणेषु वाचंयमत्वात् । स पुनरमत्सरी ज्ञाता च विरलः। तदुक्तम्- "कस्त्वं भोः कविरस्मि काप्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यतां त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कस्मादिदं श्रूयतां। यः सम्यग्विविनक्ति दोषगुणयोः सारं स्वयं सत्कविः सोऽस्मिन्भावक एव नास्त्यथ भवेदेवान्न निर्मात्सरः।" तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्रं यधेकस्तदुक्तम्- "शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभिः सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः।

·काव्यमीमांसा
पुण्यैः साटते विवेक्तृविरहावन्तर्मुखं ताम्यतां
केषामेव कदाचिदेव सुधियां काव्यश्रमज्ञो जनः ॥
स्वामी मित्रं च मब्रीच शिष्यवाचार्य एव च ।
कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तन्न भावकः॥
काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना।
नीयन्ते भावकैर्यस्य न निबन्धा दिशो दश ।
सन्ति पुस्तकविन्यस्ताः काव्यवधा गृहे गृहे ।
द्वित्रास्तु भावकमनःशिलापट्टनिकुहिताः ॥
सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्भावकस्योल्लसन्ति ताः।
सर्वाभिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा नयाः ।।
वाग्भावको भवेत्कश्चित्कश्चिदृदयभावकः।
सात्त्विकैराणिकैः कश्चिदनुभावैश्च भावकः ।।
गुणादानपरः कश्चिदोषादानपरोऽपरः।
गुणदोषांहतित्यागपरः कश्चन भावकः॥
अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः।
तेन विनः प्रसादोऽत्र नृणां हेतुरमानुषः ।।
न निसर्गकवि शास्त्रे न क्षुण्णः कवते च यः।
विडम्बयति सांत्मानमाग्रहपहिलः किल ।
कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः।
तस्य सिद्धिः सरस्वत्यास्तत्रमनप्रयोगतः॥
पदान्तरं वेत्ति सुधीः खवाक्यपरवाक्ययोः।
सदा स सिद्धो मन्तव्यः कुकविः कविरेव वा ॥"
कारयित्रीभावयित्र्यावितीमे प्रतिभाभिदे ।
अथातः कथयिष्यामो व्युत्पति काव्यमातरम् ॥
। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे चतुर्थोऽध्यायः
पदवाक्यविवेकः । काव्यविशेपेषु कारयित्री भावयित्री नाम समीक्षा ॥
A दोषहान.. २A गुणदोषा हदि. ३ A सोत्मानं.

·१६ कविरहले पञ्चमोऽध्यायः। पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः । "बहुज्ञता व्युत्पत्तिः” इत्याचार्याः । सर्वतोदिका हि कविवाचः। तदुक्तम्-"प्रसरति किमपि कथञ्चन नाभ्यस्ते गोधरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिकाः॥" "उचितानुचितविवेकों व्युत्पत्तिः” इति यायावरीयः। "प्रति- भाव्युत्पत्त्योः प्रतिभा श्रेयसी" इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्प- तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तदाह- "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संवियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्येवावभासते ॥" शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्तते । "एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्मनो लालाट किमिदं विलोचनमिदं हस्तेऽस्य किं पन्नगाः। इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिनः प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्याः स्मितं पातु वः ॥" "व्युत्पत्तिः श्रेयसी” इति मङ्गलः ॥ सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति । तथा हि- "कवेः संत्रियतेऽशक्तियुत्पत्या काव्यवम॑नि । वैदग्धीचित्तचित्तानां हेया शब्दार्थगुम्फना ॥" व्युत्पत्तिर्यथा-"कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं अवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनाविलासे वनितया ॥" 'प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौं” इति यायावरीयः। न खलु लावण्यलाभाहते रूपसम्पहते रूपसम्पदो वा लावण्यल- धिर्महते सौन्दर्याय । उभययोगो यथा- 9 B omits 27.

·“जहाकाण्डोनालो नसकिरणलसकेससलीकराल. प्रत्यपालतकामाप्रसरकिसलयो मजुमजीरा भनित्यानुकारे जयति निजतनुखचलावण्यसापी. सम्भूताम्भोजशोमां विदधभिनयारण्डपावो भवान्याः ॥" प्रतिभाव्युत्पत्तिमांब कविः कविरित्युच्यते । स च विषा । त्रकविः काध्यकविरुभयकविश्व । "तेषामुत्तरोतरीयो गरी- न्" इति श्यामदेवः । “न" इति यायावरीयः। यथा सविषये बों गरीयान् । नहि राजहंसम्बन्द्रिकापानाय प्रभवति, नापिएको ज्यः क्षीरोद्धरणाय । यच्छालकविः काव्ये रससम्पदं विच्छि- ति। यत्काध्यकविः शास्त्रे तर्ककर्कशमप्यर्षमुक्तिवैचित्र्येण श्लप- ति । उभयकविस्तृभयोरपि वरीयान्यशुभपत्र परं प्रवीणः स्यात् । स्मामुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी । उपकार्योपकारकभावं तु मेयः शास्त्रकाव्यकव्योरनुमन्यामहे । यच्छात्रसंस्कारः काष्यमनु- हाति शासकप्रवणता तु निगृहाति । काव्यसंस्कारोऽपि शाख क्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैकप्रवणता तु विरुणद्धि । तत्र विषा गालकविः । यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शालो काव्यं संविधत्ते, योऽपि काव्ये.शास्त्रार्थ निघते । काव्यकविः पुनरष्टधा । तथथा रचना- विः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, रसकविः, गर्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । तत्र रचनाकविः- "लोलल्लालवल्लीवलयितबकुलानोकहस्कन्धगोले- ोलाङ्ग्लै दद्रिः प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु । खण्डेषूदण्डपिण्डीतगरतरलकाः प्रापिरे येन वेला- मालयोत्तालतल्लस्फुटितपुटकिनीवन्धवो गन्धवाहाः॥ विषा च शब्दकवि माख्यातार्यभेदेन । तत्र नामककि- "वियेव पुंसो महिमेव राम: प्रक्षेव वैद्यस्य दयेव सापोः। - A reads विपदमिनवां. २Breads .तान. Hindustan ·१८ कविरहस्ये पञ्चमोऽध्यायः। लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो . विभूषणं तस्य नृपस्य सैव ॥” आख्यातकविर्यथा--"उचैस्तरां जहसुराजहूपुर्जगर्जु- राजधिरे भुजतटीनिकरैः स्फुरद्रिः। सन्तुष्टयुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च बांचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भाम् ॥" नामाख्यातकविः-"हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांशवाहवः श्रियो विषादेन विचेतना इव । नं चुक्रुशुर्नो रुरुदुर्न सस्खनु-- ने चेलुरासुर्लिखिता इव क्षणम् ॥" अर्थकविः-"देवी पुत्रमसूत मृत्यत गुणाः किं तिष्ठतेत्युद्धजे हर्षानिरिटावुदाहृतगिरा चामुण्डयाऽऽलिङ्गिते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ॥" द्विधाऽलकारकविः शब्दार्थभेदेन । तयोः शब्दालङ्कारः- . "न प्राप्तं विषमरणं प्राप्त पापेन कर्मणा विषमरणं च । न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगुख मन्दभागी रथ्याम् ॥" अर्थाऽलङ्कारः-"भ्रान्तज़िलापताकस्य फणच्छत्रस्य वासुके। दंष्ट्राशलाकादारिद्र्यं कर्तुं योग्योऽस्ति मे भुजः ॥" उक्तिकविः-"उदरमिदमनिन्धं मानिनीश्वासलाध्यं स्तनतटपरिणाहो दोलता लेखसीमा। स्फुरति ष वदनेन्दुईक्मणालीनिपेय- स्तदिह मुशि कल्माः केलयो यौवनल" यथा पा-"प्रतीच्छत्याशोकी किसलपपरावृत्तिमपरः कपोल पाण्डत्वाववतरति ताडीपरिणति । B. रन्योन्यानिपातजर्जरजरत्सूरास्थिजन्मा. २A. प्रासमपापेन कर्मणा विषमरणं. 1B.स.

·काव्यमीमांसायां परिम्लानमायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी-. मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ॥". रसकषि:-"एतां विलोकय तदरि ताम्रपर्णी- मम्मोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिंषु हारमूर्त्या वामनुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" मार्गकविः-"मूलं वालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचा 'सारश्चन्दनशाखिनां किसलयान्यााण्यशोकस्य च । शैरीषी कुसुमोद्गतिः परिणमन्मोचं च सोऽयं गणः ग्रीष्मेणोष्महरः पुरा किल ददे दग्धाय पश्चेषवे ॥" शास्त्रार्थकविः-"आत्मारामा विहितरतयों निर्विकल्पे समाधी ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्वनिष्ठाः। यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्ता- सं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥" एषां द्वित्रैर्गुणैः कनीयान् , पञ्चकैर्मध्यमः, सर्वगुणयोगी महाकविः। दश च कवेरवस्था भवन्ति । तत्र च बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योः सप्स, तिम्रम औपदेशिकस्य । तद्यथा. काव्यविद्यालातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महाकविः, कविराज, आवेशिका, अविच्छेदी, सामयिता च । यः कवित्वकामः काव्यवियोपविधान- हणाय गुरुकुलान्युपास्ते स विद्यालातकः । यो हृदय एवं कवते निहुते च स हृदयकविः यः खमपि काव्यं दोषभयावन्यखेत्यप- विश्य पठति सोऽन्यापदेशी। यः प्रवृत्तपचनः पौरस्त्यानामन्यतम- छायामभ्यस्यति स सेविता । योऽनवयं कवते न तु प्रवातिस घटमानः । योऽन्यतरप्रवन्धे प्रवीणः स महाकविः। यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषे तेषु प्रबन्धेषु तर्सिस्तलिंब रसे खतन्त्रः स कविराजः। ते यदि जगत्यपि कतिपये । यो मन्त्रागुपदेशवशालन्धसिद्धिरावे- । 1A. तसोदरि. RA&B वीक्ष्यन्ते. ३ Bसंक्रमयिता.

·२० 1. कविरहस्से पचमोऽध्यायः। शसमकालं कवते स आवेशिकः । यो यदैवेच्छाति देवाविच्छित वचनः सोऽविच्छेदी । यः कन्याकुमारादिषु सिद्धमनः सरखती सकामयति स सामयिता । सततमभ्यासवशतः सुक वाक्यं पाकमायाति । "कः पुनरयं पाकः?” इत्याचार्याः । “परिणाम" इति मङ्गलः । “कः पुनरयं परिणामः?" इत्याचार्याः । “सुर्ण तिडांच श्रेयः (मि?)या व्युत्पत्तिः" इति मङ्गलः । सौशव्यमेता । “पदनि- वेशनिष्कम्पता पाकः" इत्याचार्याः । तदाहुः - "आवापोद्धरणे तावद्यावदोलायते मनः पदानां स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वः ॥" "आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्यपर्यवसायस्तस्मात्पदान परिवृत्ति- मुख्यं पाकः" इति वामनीयाः ॥ तदाहुः- "यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुतां। तं शब्दन्यायनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते ॥” "इयमशक्तिर्न पुनः पाकः” इत्यवन्तिसुन्दरी । यदेकस्मिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति, तस्माद्रमोचित शब्दार्थसूक्तिनिबन्धनः पाकः। यदाह- "गुणालङ्काररीत्युक्तिशब्दार्थग्रथनक्रमः । खदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति ॥" तदुक्तम्-"सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति। अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वााधु ॥" "कार्यानुमेयतया यत्तच्छन्दनिवेद्यः परं पाकोऽभिधाविषयस्तत्स- हृदयप्रसिद्धिसिद्ध एवं व्यवहाराङ्गमसौ" इति यायावरीयः । स च कविग्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति । तत्राचन्तयोरखादु पिंचुमन्दपाकम्, आदावस्वादुः परिणामे मध्यमें बदरपाकम् , आ. दावखा परिणामे खादु मृद्वीकापाकम् , आदौ मध्यममन्ते चर्चा- खानु वार्ताकपाकम् , आचन्तयोर्मध्यमं तिन्तिडीकपाकम् , आदौ . -- A.सिनिमः. २B संक्रमयति. ५B. बापो. Bच. ३ B.संक्रमयिता. ४ B. श्रवः षामुत्पति.

·काव्यमीमांसायो मध्यममन्ते स्वादु सहकारपाकम्, आवावुत्तममन्ते चास्वादु क्रमुकपा- कम् , आदावुत्तममन्ते मध्यमंत्रपुसपाकम् , आयन्तयोःस्वादु नालि- केरपाकमिति। तेषां विष्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः। वरमक- विन पुनः कुकविः खात् । कुकविता हि सोच्यासं मरणम्।मध्यमाः संस्कार्याः । संस्कारो हि सर्वस्व गुणमुत्कर्षति । द्वादशवर्णमपि सुवर्ण पावकपाकेन हेमीमवति । शेषा प्राधाः। खमावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते । न मुक्तामणे: शाणस्तारतायै प्रभवति । अनवस्थित- पाकं पुनः कपित्थपाकमामनन्ति । तत्र पलालधुननेन अन्नकणलाभ- वत्सुभाषितलाभः। सम्यगम्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते। होनोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान् ।। अयमत्रैक शिष्याणां दर्शितत्रिविषो विधिः । किन्तु विविधमप्येतत्रिजगत्यस्य वर्तते ॥ ॥ इति राजशेखरकृती काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शिष्यविशेषेषु काव्यपाककल्पः पचमोऽध्यायः ।। । षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दो निरुक्तनिधण्ट्रादिभिनिर्दिछसद भिधेयोऽर्थस्तौ पदम् । तस्य पञ्च वृत्तयः सुवृत्तिः, समालवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृत्तिः, तिवृत्तिश्च । गौरश्वः पुरुषो हस्तीति जाति- वाचिनः शब्दाः । हरो हरिहिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति द्रव्यवाचिनः । श्वेता कृष्णो रक्तः पीत इति च गुणवाचिनः । माद- पमादयबासस्ववचनाः । नगरमुप प्रखितः पन्थाः, वृक्षमनु योलते. विगुदिति कर्मप्रवचनीयाः । “सेयं सुवृत्तिः पातय्यपि वाचायल माता"इति विद्वांसः। सुत्तिरेव समासवृत्तिः । व्याससमाला- Breads हारो. २ B निटारिमिः.

·२२ कविरहस्य षष्ठोऽध्यायः। घेवानयोर्मेंदहेतू । सा च षोढा द्वन्द्वादिभेदेन । तत्र षट्समासीस- माससक्तम्: "द्वन्द्वोऽस्मि द्विगुरसि चे गृहे च मे सततमव्ययीभावः। तत्पुरुष कर्म धारय येनाऽहं स्यां बहुव्रीहिः ॥" तद्धितवृत्तिः पुनरनन्ता । तद्धि शास्त्रप्रायो वादो यदुत तद्धित- मूढाः पाणिनीयाः। मानिष्ठं रौचनिकं सौरं सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः । प्रातिपदिकविषया चेयम् । कृवृत्तिश्च धातुविषया। कती हा कुम्भकारो नगरकार इति कृदन्ताः । तिब्वृत्तिर्दशधा दशलकारीभेदेन । द्विधा च सा धातुसुब्धातुविषयत्वेन । अपाक्षीत् पति पक्ष्यतीति धांतवीयान्याख्यातानि । अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवयिष्यतीति सौब्धातवीयानि । तदिदमित्यकारं पञ्चप्रकारमपि पदजातं मिया समन्वीयमानमानन्त्याय कल्पते । तजन्मा चैष विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समासहस्रं बृहस्पतिर्वक्ता शतक्रतुरध्येता | तथापि नान्तः शब्दराशेरासीत् । तत्र दयितसुवृत्तयो विदर्भाः । वल्लभसमासवृत्तयो गौडाः। प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः। कृत्प्रयो- गरुचय उदीच्याः । अभीष्टतिवृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः । तेषां च विशेषलक्षणानुसन्धानेनावद्धताख्यातगणः । उक्तञ्च- "विशेषलक्षणविदां. प्रयोगाः प्रतिभान्ति ये। आख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं छुपचीयते ॥" पदानामभिषित्सितार्थग्रन्थनाकरः सन्दर्भो वाक्यम् । “तस्य च त्रिधाभिषाव्यापारः" इत्यौटाः । वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्ति- मयम । प्रतिपदं भूयमाणासूपपदविभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः । लुप्ताखपि विभक्तिषु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगती शाक्तः। उभयात्माच शक्तिविभक्तिमयः । तत्र वैभक्त:- “नमस्तस्मै बराहाय लीलयोद्धरते नहीं। खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरु खणखणायते ॥" . . Bम. २Aaddar. ३ A गतयो.

·काव्यमीमांसायां . शाक:-"वित्रस्तशः स्यालुलोकः प्रपनसामन्त उदप्रसत्वः। अधिष्ठितौदार्यगुणोसिपत्र- जितावनिर्नास्ति पस्त्वदन्यः॥ यथा वा-"कण्ठदोलायितोदामनीलेन्दीवरदामकाः । हरिभीत्यानिताशेषकालियाहिंकुला इव ॥" शक्तिविभक्तिमयः-"अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखयुतिः। नंब्रह्मेवं शरत्कालः प्रोत्फुल्लकमलासनः।" तत्र वाक्यं दशधा । एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम्, आवृत्ताख्या- तम् , एकाभिधेयाख्यातं, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातं, समु. चिताख्यातम् , अध्याहृताख्यातं, कृदनिहिताख्यातम्, अनपेक्षि- ताख्यातमिति ॥ तत्रैकाख्यातम्-"जयत्येकपदाक्रान्तसमस्तमुवनत्रयः । द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिवः ॥" अनेकाख्यातम्।तच द्विधा सान्तरं निरन्तरम् । तयोः प्रथमम्- "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विरामे पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च । द्राग्भेजिरे च परितो बहु मेनिरे च खाग्रेसरं विदधिरे च ववन्दिरे च ॥" द्वितीयम्-"स्वं पासि हंसि तनुषे मनुषे विभर्षि विनाजसे सृजसि सहरसे विरोपि। आस्से निरस्यसि सरस्यसि रासि लासि सीडसे झुडसि मेसि मोदसे च॥" "आख्यातपरतत्रा वाक्यवृत्तिरतो याववाल्यानमिह वाक्यानि' इत्याचार्याः । “एकाकारतया कारकग्रामस्सैकार्यतया च बचोहते. रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः। १Bow:

·कविरहस्से षष्ठोऽध्यायः
आवृतास्यातम्-"जयत्समलकौस्तुभस्तबकितांशपीको हरि-
जयन्ति च मृगेक्षणाचलदपादृष्टिक्रमाः।
ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना-
विनाशकरणक्षमो जयति पत्रमस्य ध्वनिः॥"
एकाभिधेयाख्यातम्-
"हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरति ।
इह हि मधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी॥"
परिणताख्यातम्-"सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पश्चेषोः पञ्चमध्वनिः ।
ते च चैत्रे विचित्रलाककोलीकेलयोऽनिलाः॥"
अनुवृत्ताख्यातम्-"चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः ।
चक्रवालाद्रिकुलेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते॥"
समुचिताख्यातम्,-"परिग्रहभराक्रान्तं दौर्गत्यगतिचोदितं ।
मनो गन्त्रीव कुपथे चीत्करोति च याति च॥"
यथा च-"स देवः सा दंष्ट्रा कृतकिटिविलासस्मितसिता
द्वयं दिश्यात्तुभ्यं मुदमिदमुदारं जयति च ।
उञ्चद्भिर्भूयस्तरलितनिवेशा वसुमती
यदने प्रच्छासर्गिरिगुडकलीलामुदवहत् ॥”.
अध्याहृताख्यातम्-"दोर्दण्डताण्डवभ्रष्टमुडखण्डं बिभर्ति यः ।
व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूडः श्रिये स वः ॥"
कृदभिहिताल्यातम्-"अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं
हसितमन्यनिमित्तकथोद्रयं ।
विनयबाधितवृत्तिरतस्तया
न विवृतो मदनो न च संवृतः॥"
अनपेक्षिताल्यातम्-"कियन्मानं जलं विप्र? जानुदनं नराधिप ।
तथापीयमवस्या तेन सर्वत्र भवादशाः ॥"
"गुणवदलता वाक्यमेव काव्यम् ॥"असत्यार्थाभिधायित्वानो-
पदेष्य काव्यम् ॥ यथा-

·काल्पपीमांबा
लोगोजीमाले पतितमविकलं शुमा पति
सम्पनीरराव मसानुदमय वयंकोज्यमीरा।
इल्य विस्मितिरोषाक्षातविसरतया मांसलैस्त्वयशोभिः
खोकापसानदुसौखिजमति अबले विस्मयन्ते मगाश्यः।"
"प्रश्पसमभोगीश्वरकणपवमाध्मातपातालतालुः
व्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखरखरास्फाललोलाम्बुराशिः ।
उद्यान्नीरन्नधूलीविधुरसुरवधूमुच्यमानोपशल्यः
कल्योद्योगस्य यस्य त्रिभुवनदर्मनः सैन्यसम्मई आसीत् ॥"
आहुध-"दृष्टं किञ्चिददृष्टमन्यदपरं वाचालवातापित
भूयस्तुण्डपुराणतः परिणतं किश्चिच शानश्रुतं
सूत्या वस्तु यदत्र चित्ररचनं तत्काल्यमव्याहतं
रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधेर्नो रोहणाद्वा गिरेः ॥"
"न' " इति यायावरीयः-
"नासत्यं नाम किश्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः ।
स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च ॥"
तत्र श्रौत:-"पुष्पिंण्यौ चरतो ज) भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः।
शेरेऽस्य सर्वे पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः॥"
शास्त्रीयः-"आपः पवित्रं प्रथमं पृथिव्या-
मपां पवित्रं परमं च मन्त्राः।
तेषां च सामय॑जुषां पवित्रं
महर्षयो व्याकरणं निराहुः॥"
कि-"यस्तु प्रयुक्त कुशलो विशेष शब्दान्यथावद्वयवहारकाले।
सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविदुष्यति चापशब्दैः।"
A explains as उपकण्ठः, २ A दसनः. ३ B स्तुत्यैर्ववादः. ४ A पुगिन्यौ.
५ B सर्वपाप्मानः.
.
४

·वरीयः। य एवंविधा विधयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबु. २६ । कविरहस्से षष्ठोऽध्यायः। "कः? । वाग्योगविदेव। कुत एतत् । यो हि शब्दाञ्जानात्यपश- ब्दानप्यसौ जानाति। यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म, एवमपशब्दज्ञानेऽप्य धर्मः। अथवा भूयानधर्मः प्रामोति । भूयांसो खपशब्दा अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः । तया । गौरि- त्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमाल्योऽपनंशाः। अथ योऽवाग्योगवित् अंज्ञानं तस्य शरणम् । अत्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमर्हति । यो बजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिथे- सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविदुष्यति चापशब्दैः। कः? । अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम्।। भ्राजा नाम श्लोकाः। किञ्च भोः श्लोका अपि प्रमाणम् । किश्चाता। यदि प्रमाणमयमपि श्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति ।" 'ययुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्ग किं तत्क्रतुगतं नयेत् ॥' इति "प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाण गोनीयः। लौकिक:-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातमकरमादर्द्धकुकुमम् ॥" "असदुपदेशकत्वात्तर्हि नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इत्यपरे।यथा एवं- "वयं बाल्ये डिम्भांस्तरुणिमनि यूनः परिणता- वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधेस्तु स्थितिरियं । त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं नमो गोत्रे पुत्रि कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ॥” "अस्त्ययमुपदेशः किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन" इति याया- ध्येतेति कबीना भावः । किञ्च कविवचनायता लोकयात्रा । “सा च निःश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहुः- इति ·काव्यमीमांसायां "काव्यमय्यो गिरो यावश्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारखतं. स्थानं कविरासाथ मोदते ॥" कि-"श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाच सुधाशिनां याः। ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविश्यः श्रुतयः प्रसूताः॥". उक्ता-"ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गता..कवयः प्रसिद्धिं । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सहशः सहायः॥ वल्मीकजन्मा स कविः पुराणः कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च। यस्य प्रणेता तदिहानवयं सारखतं वर्त्म न कस्य बन्यम् ॥" "असभ्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यं काव्यम्" इति च केचित् । पथा- "प्रसन्मग्रीवैभृतभुवनकुक्षिणझणा- करालः प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु । विलासव्यत्यासाजघनफलकास्फालनधन- स्फुटच्छेदोसिक्तः कलकनककाचीकलकलः ॥" अपि च-"नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्रमङ्गी- ताडताडनविपाण्डुरगण्डलेखाः। लियन्तु रबरशनारणनाभिराम- कामातिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः ।।" "प्रक्रमापनो निवन्धनीय एवायमर्यः” इति यायावरीयः। तदिदं श्रुतौ शाने चोफ्लभ्यते । तत्र याजुषः- - Aतंकि.

·कविरहस्ये सप्तमोऽध्यायः। “योनिरुदूखलं शिश्नं मुशलं मिथुनमेवैतत् प्रजन क्रियते ॥ आर्थ:-"उपोप मे परामश मा मे दम्राणि मन्यवाः। सर्वाऽहममि रोमशा गान्धारीणामिवापिका शास्त्रीयः-“यस्याः प्रसन्नवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलं । नवनीतोपमं तस्या भवति सरमन्दिरम् ॥" पवाक्यविवेकोऽयमिति कित्रित्वपश्चितः। • अथ वाक्यप्रकारांच कांश्चिदन्यानिबोधत ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। 'सप्तमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरंन्ति । तच त्रिधा प्रणेतृभेदेन आलं, शैवं, वैष्णवमिति । तदिदं वायुप्रोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं बहुत ब्रामं वचः पञ्चधा स्वायम्भुवमैश्वरमार्षमार्षीकमार्षिपुत्रकं च म्भूब्रह्मा तस्य वायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पत्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामार्षीकम् । ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम् । खयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः, श्रुतेरन्पश्च खायम्भुवम् । तदाहुः- "सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । कचिनिरुक्तमोक्षार्थ वाक्यं स्वायम्भुवं हि तत् ॥" तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्चरं वचः । उक्त "व्यक्तक्रमनसंक्षिसं दीसगम्भीरमर्ववत् । प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्यतामैश्वर बा ॥": १ B तत्ते जननं. २ A गंधारीणा०. ३ A omits च. ४ A सिंपला..

·काम्यमीमांसावा आर्षम्-“यत्किभिन्मत्रसंयुक्त युक्तं नामविमतिभिः। प्रत्यक्षामिहितावहीणांचा सतम्।।" आषीकम्-गमैर्विविक शदैनिपातबहुल च यत् । न चापि सुमहद्वाक्यपषीकोणां वस्तु तत् ॥" आर्षिपुत्रकम् अविस्पष्टपदमायं यच स्वारसंशयम् । कषिपुत्रवचस्तत्त्वात्ससर्वपरिदेवनम् ॥" तदुदाहरणानि पुराणम्य उपलमेत । सारखता को पूर्वे इत्थकारं कथयन्ति । प्रेमविष्णुरुनगुहहहस्पतिभावादिशि- ज्येषु चतुःषष्टापदिष्टं वचः पारमेन्चरम् । क्रमेण समर योनिमिय यथामत्युपंजीव्यमानं दिव्यमिति म्यपविश्पते योनयस्तु- "विद्यापराप्सरोयारक्षोगन्धर्व किनाराः। सिद्धगुषकभूताच पिशाचा देवयोनयः।" तत्र पिशाचादयः शिवानुचराः स्वभूमी संस्कृतवादिनः, मखें तु भूतभाषया व्यवहरन्तो निवन्धनीया। अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया । तदिव्यं वचश्चतुर्दा । वैदुषं वैयाधरं गान्धर्व योगिनीगत च। शेषा- णामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिमाश्येन । तत्र दुषम्- "समासव्याससंहब्धं शृङ्गारातसम्भृतं । सानुबासमुदारं च प सादमृताशिनाम् ॥" यथा-"यचन्द्रकोटिकरकोरकमारमाजि बभ्राम पचणि जटाकुहरे हरल। तः पुनातु हिमशैलशिलानिकुन- झात्कारडम्बरविरावि सुसपनामा॥" वैद्याधरम्-स्तोकानुप्राससच्चायं धतुरोक्तिप्रसादि । द्राधीयसा समातेन विरि वैचापरं क्या" A सुमहा.. A ऋषीणां हि. BSपकन्येत. Bognt.

·३० कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः। यथा-"प्रणतसुरकिरीटमांशुरत्नांशुवंश- 'छुरितनखशिखायोद्धासमानारुणाङ्के। उदिततरणिवृन्दोहामधामोर्ध्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूर्ते नमस्ते ॥" यथा वा-"भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्तबकगौर। वात्याहत इवं वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः ॥ गान्धर्वम्-"हखैः समासै योभिर्विभूषितंपदोच्चया। तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरखती॥" ग्रथा-"नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥" योगिनीगतम्-"समासरूपकमायं गम्भीरार्थपदक्रम । सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः॥" "दुःखेन्धनकदहनामृतवर्षमेघ संसारकूपपतनैककरावलम्ब । योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्लतेज:- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते ॥" महाप्रभावत्वाौजङ्गममपि दिव्यमित्युपश्चर्यते। "प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यासभागवत् । अनोजविपदपायं वचो भवति भोगिनाम् ।" "सुसर्जितां श्रोत्रसुखां सुरूपा- मनेकरनोज्वलचित्रिताङ्गीं। विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृय वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ॥" "किमर्थ पुनरनुपदेश्ययो अपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोपन्या- सः" इत्याचार्याः । “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः" इति यायावरीयः। यथा- . Explained in Aas समूह.

·काव्यमीमांसायां १२. | ANAPURNA " नाटकादावीश्वरादीनां देवानांच प्रवेशे तच्छायापन्ति वाक्या- विधेयानीति दिव्यम् । इह हि प्रायो बादो यदुत मावतारव्यव- ररुर्भगवतो वासुदेवस्य बचो वैष्णवं तन्मानुषमिति व्यपदि-" न्ति । तच त्रिधा रीतित्रयभेदेन । सदाहुः- "वैदर्भी गौडीयम पाशाली चेति रीतयस्तित्रः। आशु च साक्षानिवसति सरखती तेन लक्ष्यन्ते ॥ रीतिरूपं वाक्यत्रितयं काकुः पुनरनेकयति ॥" "काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दाऽलङ्कारोयम्" इति रुद्रटः ॥ "अमि- प्रायवान्पाठधर्मः काकु., स कथमलङ्कारी स्यात्?" इति यायावरीयः । सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यान्तराकाङ्गिणी सा- काङ्गा, वाक्योत्सरभाविनी निराकान। तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्गम् । तदेव काकन्तरेण निराकानम् । आक्षेपगर्भा, प्रभगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाङ्का । विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकाना । तत्राक्षेपगर्भा- “यदि मे वल्लभा दृती तदाऽहमपि वल्लभा । यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममाऽपि प्रियमियाः॥" एवमेव निर्देष्टुर्विधिरूपा । प्रभगर्भा- "गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म बल्लिषु । वसन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ।।" इयमेवोपदेष्टुरुत्तररूपा । वितर्कगर्भा- “नवजलधरः सनद्धोऽयं न इसनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकपलिग्धा विगुत्प्रिया न ममोर्वशी॥" इयमेवोपदेष्टुनिर्णयरूपा। ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिबन्धाः। द्विपरीताः पुनरनन्ताः । तत्राभ्युपगमानुनयकाकू-

·कविरहाने सामोऽध्यायः
"पुजगतबललामसि मया मनमानसितं
माता नाम विगईणा खितिमतां मध्येऽनुजामांगपि।
कोषोल्लासितशोणिताहणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा-
नचैक दिवसं ममाति न गुरुर्माऽहं विधेयस्तव ॥"
अभ्यनुज्ञोपहासकाकू-"मलामि कौरवशतं समरे न कोपाद्
'दुःशासनस्य रुधिरं न पियाम्युरस्तः ।
सचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू
सन्धिं करोतु भवतां पतिः पणेन ॥"
एवं त्रिचतुरकानुयोगोऽपि । तत्र त्रियोगः-
"सेयं पश्यति नो कुरॉकवधूखस्तैवमुद्रीक्षते
तस्याः पाणिरयं न मारुतवलपवाङ्गुलि पल्लवः ।
तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते
सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिल कूजति॥"
चतुर्योगः-"उच्यतां स वचनीयमशेषं
नेश्वरे परुषता सखि साध्वी।
आनयैनमनुनीय कथं वा
विमियाणि जनयन्ननुनेयः॥
"सल्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ ।
सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ॥
पदवाक्यविदां मार्गों योऽन्यथैव व्यवस्थितः।
स स्वाङ्गामिनयो द्योत्या (नयघोत्या?) तं काका कुरुतेऽन्यथा ॥
अयं काकुकृतो लोफे व्यवहारो न केवलं ।
शानेबयल साम्राज्य काव्यत्वाप्येष जीवितम् ॥
कामं विवृणुते काकुरर्यान्तरमतन्द्रिता।
स्फुटीकरोति तु सतां भाषाभिनयचातुरीम् ॥
इत्वं कविर्निकसीयादित्वं च मतिमाम्पठेत् ।
पमा निम्पमिगदरणयां कामिनिषिधति ॥

·काव्यमीमांसावा
करोति कार्य प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा।
पठितुं वेत्ति से परं यत्य सिदा सरखती ।।
यया जन्मान्तराज्यासात्कण्ठे कस्यापि रकता।
तथैव पाठसौन्दर्य नैकजन्मविनिर्मितम् ॥
ससंस्कृतमपनशं लालित्यालिङ्गितं पठेत् ।
प्राकृतं भूतभाषां च सौष्ठवोत्तरमुहिरेत् ॥
प्रसन्ने मन्द्रयेद्वाचं तारयेत्तद्विरोधिनि ।
मन्द्रतारौ च रचयेभिर्वाहिणि ययोत्तरम् ॥
ललितं काकुसमन्वितमुज्वलमर्थवशकृतपरिच्छेदम् ।
श्रुतिसुखविविक्तवर्ण कवयः पाठं प्रशंसन्ति ।।
अतितूर्णमतिविलम्बितमुल्वणनादं च नावहीन च ।
अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदुपरुषं च निन्दन्ति ।
गम्भीरत्वमनैश्वर्य नियूंढिस्तारमन्द्रयोः ।
संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणाः स्मृताः ॥
यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिश्च न पीडयेत् ।
भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् ॥
विभक्तयः स्फुटा यत्र समासमाकर्थितः।
अम्लानः पदसन्धिश्च तत्र पाठः प्रतिष्ठितः॥
न व्यस्तपदयोरैक्यं न मिदा तु समस्तयों।
न चाख्यातपदम्लानिं विवधीत सुधीः पठन् ।।
आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेखता।
इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः ॥
येऽपि शब्दविदो नैव नैव चार्थविचक्षणाः।
तेषामपि सतां पाठः मुटु कर्णरसायनम्
पठन्ति संस्कृतं सुधु कुण्डाः प्राकृतवाचिते।
बाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधादया।"
भाहम-"ब्रमन्विज्ञापयामि त्वां खाधिकारजिहासया।
गौडस्लजतु वा गावामन्या पास्तु सरखती।

·३ कविरहस्से सप्तमोऽध्यायः। नातिस्पष्टोन चाश्लिष्टो न रुक्षो नातिकोमलः। न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडवः। रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोऽप्यस्तु वा गुणः । सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः ॥ गये पयेऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि । गेयगर्भ स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः॥ पठन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः । जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ॥ सुराष्ट्रप्रवणाद्या ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम् । अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचांस्यपि ॥ शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविर्जनः । कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु ! ॥ ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे । ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः॥ मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्तः। पाशालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किश्चन काव्यपाठः॥ ललल्लकारया जिलं जर्जरस्फाररफेया। गिरा भुजङ्गाः पूज्यन्ते काव्यभव्यषियो न तु॥ पञ्चस्थानसमुद्भववर्णेषु यथाखरूपनिष्पतिः। अर्थवशेन च विरतिः सर्वखमिदं हि पाठस्य ॥" सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रतिष्ठिता। भानुशासनस्याच प्रकारः परिकीर्यते ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसाया कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः बाक्यविशेषाः काकुकलना पाठप्रविष्ठा च ॥ Bखटसे. २Bप्रदर्शिता.

·काव्यमीमांसायां *३५ अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः। "श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासा, पुराणं, प्रमाणविया, समयविधा, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काल्यार्थानां द्वादश योनयः" इति आचार्याः। “उचितसंयोगेन, योसंयोगेन, उत्पायसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोड़श” इति यायावरीयः। तत्र श्रोतः। “उर्वशीहाप्सराः पुरूरवसमैडं चकमे"। अत्रा- "चन्द्रादुधः समभवद्भगवानरेन्द्र- मायं पुरूरवसमैडमसावसूत । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्य- दत्रोवंशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः॥" यथा वा-"यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदर्चिीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स सानां लोकोऽथ य एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोनिस्तानि यजूंषि स यजुर्मा लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति।" अनार्ये-"एतद्यन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽषि यानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेणुर्यजूषि। एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदीसमग्रो वर्ग:स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तुसूर्यः श्रिये ॥" तचेदं वेदहरणं यदित्यं कथयन्ति- "नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे । ऋषयः शास्त्रकाराच कवयश्च यथामति ॥" मात:-“बह्वर्येवभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना। विभावितैकदेशेन देयं यदमियुज्यते ॥" अत्रापै-"हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्स्वया रता। सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" १Bप्रमाणं. २ A. मैल. ३ B प्रपलायिना.

·कविरहखे अष्टमोऽध्यायः। ऐतिहासिकः-"नस सचितः पन्धा बेन बाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः॥" अन्न--"मदं नवैश्चर्यलवेन लम्भितं विसृज्य पूर्वः समयो विमृश्यतां । जगजित्सातुरकण्ठपद्धति- ने वालिनैवाहतंतृसिरन्तकः॥" पौराणिक:-"हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां सित्त्वाऽप्युदेक्षत। भयभ्रान्तः सुरैश्चके तस्यै तस्यै दिशे नमः॥" अत्र-"स सञ्चरिष्णुर्भुवनत्रयेऽपि यां यहच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्- करैत्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः॥" अनो-"श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः। अर्थग्रन्थः कथाभ्यासा कवित्वस्यैकमौषधम् ॥ इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुर्ष्यामिव सत्कविः। विवेकानशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते॥ वेदार्थस्य निबन्धेन ग्लाध्यन्ते कवयो यथा। स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा ॥" द्विविधा प्रामाणिको मैमासिकस्तार्किकश्च । तत्र प्रथमः। शन्दस्य सामान्यममिषेय विशेषमार्थः । अत्र- "सामान्यवाचि पदमप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिषेयविशेषनिष्ठं । स्त्री काचिदिस्थभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति ॥" . .Bविपिसा. १B• हित. Bभुबनान्तरेषु. B तपाहु. Bamd.

·काव्यमीमांसायां तषुसावीया-"नासतो वियते भावो मानायो पिचो सला उभयोरपि रष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तापष्टिमिः॥" अत्र-“य एते यज्वानः प्रथितमहसो येभ्यनिषा मृगाक्ष्यो याबैताः कृतमपरसंसारकथया । अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमननाथ तरको जगत्येवंरूपा विलसति मृदेषां भगवती ॥" न्यायवैशेषिकीयः-स किंसामग्रीक ईश्वर का इति पक्षः। निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र- "किमीहः किंकायः स खलु किमुपायत्रिभुवनं किमाधारो धाता सृजति किमुपादान इति च । अतक्र्यैश्वर्ये स्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं काचिन्मुखरयति मोहाय जगतः ॥" पौद्धीयः-विवक्षापूर्वी हि शब्दास्तामेव विवक्षा सूचयेयुः । अत्र- "भवतु विदितं शन्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरवति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न म म मा मा मां स्माक्षीनिषेधपरं वचो भपति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥". लोकायतिका-भूतेश्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र- "बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितः कलेवरात्। अपि सुदति ते सेचिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥" आईतः-शरीरपरिमाण आत्मा, अन्यथा शरीराफल्यमात्मा. फल्यंचा। A दर्शिमिः. २ B.दितः. ३ कडेवरात्. ४ A& Be. ५AT ·३८ -- शम्भोवः परिपान्तुलम्बितलयच्छेदाहतास्तालिका कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः। अत्र-“शरीरमात्रमात्मानं ये वदन्ति जयन्ति ते तचुम्बनेऽपि यजातः सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे॥" सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यांश्चार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत । आहुश्च- “यांस्तर्ककर्कशानान्सूक्तिष्वाद्रियते कविः । सूर्याशव इवेन्दौ ते काञ्चिदर्चन्ति कान्तताम् ॥" समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीयः- "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः। परापरपदव्यापी पायाद्वः परमेश्वरः॥" पाश्चरात्र:-"नाचन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा बृहन्तोऽप्यनुशासितारः। सर्वज्वरान्नन्तु ममानिरुद्ध- प्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः॥" बौद्धसिद्धान्तीयः-"कलिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोकः । मम हि सुचरितेन सर्वसत्त्वाः परमसुखेन सुखावनीं प्रयान्तु एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि । राजसिद्धान्तत्रय्यामर्थशास्त्रीयः- "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततत्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरुरिव । बहुव्याजं राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिभि- दुराराधा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छलयति ॥" नाव्यशास्त्रीयः-"एवं धारय देवि बाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गकं मात्युचैनम कुञ्चयाग्रचरणं मां पश्य तावत्स्थितं । देवी नर्तयतः स्खवक्रमरजेनाम्भोघरध्वानिना ॥" १A तपासदपि..

·काव्यमीमांसायां ३९ - कामसूत्रीयः-"नार्य स्वयि यल्लक्ष्मी: क्षित्वाधोक्षजमागता। असौ मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया ॥" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च । तयोः प्रथमः- "स्फुटितपिठीवन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेप्यमूत् प्रियतम ययोः लेहग्रन्थिस्तथा प्रथम स नौ। जनवदधुना समन्यावां वसावरच तो घिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम् ॥" यथा वा-"रक्षुदण्डस्य मण्डस्य व पिष्टकृतत्स। वाराहस्य च मांसस्य सैष गच्छति फाल्गुनः॥" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यथ । तयोःप्र थमोऽनेकधा देशानां बहुत्वात् । तत्र दाक्षिणात्यः- "पिबन्त्याखाद्य मरिचं ताम्बूलविशदैर्मुखैः । प्रियाधरावदशानि मधूनि द्रमिलाङ्गनाः ॥" यथा वा-"विरम मदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमषाणाः कुण्ठिताग्राः स्खलन्ति । हृदयभुव इमास्ताः कुन्तलप्रेयसीनां प्रहतिकिणकठोरग्रन्थयो वप्रसाराः ।।" उदीच्यः-"नेपाल्यो वल्लभैः सार्द्धमाट्टैण मदमण्डनाः । प्रन्धिपर्णकपालीषु नयन्ति ग्रीष्मयामिनीः ॥" द्वितीय:- मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलत्यन्तः कुरङ्गीदृशो दीर्घापासरित्तरतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि । पत्युः केलिमतः कयां विरमयन्नन्योन्यंकण्डूयनात् कोऽयं व्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सल्याजमालीजनः ।।" कविमनीषानिर्मितं कथातनमर्थमात्रं वा विरचना । तत्राचा- "अस्ति चित्रशिखो नाम स्वविद्याधराधिपः। दक्षिणे मलयोत्सङ्गे रनवत्याः पुरः पतिः ।। B द्रविडगंगनाः. २ A अंथिमिर्वप्रसारा:. . B रमावला.

·- कविरहस्ये अष्टमोऽध्यायः। तस्य रवाकरसुता श्रियो देव्याः सहोदरी। खयम्वरविषावासीकलत्रं चित्रसुन्दरी ।" द्वितीया-"ज्योत्ला लिम्पति चन्दनेन स पुमान्सिचखसी मालती. मालां गन्धजलैर्मधूनि कुरुते खादून्यसौ फाणितैः। यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रयपनि श्रीवीरचूडामणे: तारत्वं स च शाणया मृगयते मुक्ताफलानामपि ॥" अत्राहुः-"नीचैर्नार्थकथासर्गे यस्य न प्रतिभाक्षयः । स कविग्रामणीरत्र शेषास्तस्य कुटुम्बिनः॥" अभिहितेश्यो यदन्यत्सत्प्रकीर्णकम् । तत्र हस्तिशिक्षीयः- "मेघानां क्षणहासतामुपगतो हारः प्रकीर्णो दिशा. माकाशोल्लसितामितामरवधूपीनस्तनास्फालकः। क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्वणो मदवशादैरावणप्रेरितः पायावः परिपाकपाण्डुलवलीश्रीतस्करः शीकरः॥" रनपरीक्षीयः-"द्वौ वनवौँ जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ । यः स्थाजपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्वारससंनिकोशः॥" धनुर्वेदीय:-"स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांशमाकुचितसव्यसादं । ददर्श चक्रीकृतचारुचा प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥" योगशास्त्रीय:-"यः सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस- स्त्वं जागर्षि खपिपि च मुहुर्युष्यसे नापि बुद्धः। तत्वाराध्य पविततषियो पन्धमेदं विधाय ध्वस्तातका विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति ।" B सत्र. .२ B •मराधिपy, A B श्री..

·- कविरहसे अष्टमोऽध्यायः। एवं प्रकीर्णकान्तरमपि । उचितसंयोगः- "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्साङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिझरोदार इवाद्रिराजः ॥” योकृसंयोगः-"कुर्वद्भिः सुरदन्तिनो मधुलिहामस्वादु दानोदकं तन्वानैर्नचिट्ठहो भगवतश्चक्षुःसहस्रव्यथां । मजन्तर्गतरङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुमि- यद्यात्राव्यसनं निनिन्द विमनाःखोकनारीजनः॥" उत्पाद्यसंयोगः-"उभौ यदि व्योनि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेतां। तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥" संयोगविकारः-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्दकुमम् ॥" यथा वा-"उन्माद्यत्यम्बुराशिर्विदलति कुमुदं सकुचन्त्यम्बुजानि स्पन्दन्ते चन्द्रकान्ताः पतितसुमनसःसन्ति शेफालिकाम। पीयन्ते चन्द्रिकाम्भः क्रमसरलगलं किं च किञ्चिचकोरा. श्चन्द्र कर्पूरगौरगुतिभृति नभसो याति चूडामणित्वम् ॥" इदं कविश्यः कथितमर्थोत्पत्तिपरायणम् । इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना ॥ । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने षोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः ॥

·काव्यमीमांसायां नवमोऽध्यायः अर्थव्याप्तिः॥ "स त्रिधा" इति द्रौहिणिः; दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । "सता” इति यायावरीयः; पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्यपातालीयश्च । तत्र दिव्यः- "स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमंतुम्वुरो- रुद्रीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कचुलं रम्भया । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रां जह- ब्रूयः कारित एव हासिनि शचीवके दृशां सम्भ्रमम् ॥" दिव्यमानुषस्तु चतुर्दा । दिव्यस्य मांगमने, मर्त्यस्य च वर्ग- गमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मर्त्यभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः। प्रभावाविर्भूतदिन्य- रूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मांगमनम्- "श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शावतरन्तमम्बरा द्धिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः॥" मर्यस्य स्वर्गगमनम्- "पाण्डोनन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः सीधुभिः हप्तापानककेलि कल्पतरुषु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम् । अप्यनेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योल्लासंगलदच्छनिर्भरजलैर्यतं विना पूर्यते ॥" देव्यस्य मर्त्यभावः-"इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूनां समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलत्रम् । किमपरमय तस्मात्षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ॥" A जनं. २ A पूर्जते.

·कविरहस्ये नवमोऽध्यायः।
-
मर्यस्य दिव्यभावः-"आकाशयानतटकोटिकृतकपादा-
स्तद्धेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः ।
कौतूहलात्तव तरङ्गविघहितानि
पश्यन्ति देवि मनुजाः खकलेवराणि ॥"
दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना-
"ज्योत्लापूरपसरविशदे सैकस्मिन्सरवा
वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनोः कयोश्चित् ।
एको ब्रूते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः
स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ॥"
प्रभावाविर्भूतदिव्यभावः-
"मा गाः पातालमुर्वि स्फुरसि किमपरं पाट्यमानः कुदैत्य
त्रैलोक्यं पादपीतप्रथिम नहि बले पूरयस्यूनमतेः।
इत्युत्तमायमाने भुवनभृति शिशावरसुप्ते यशोदा
पायाचकाङ्कपादप्रणतिपुलकितस्मेरगण्डस्थला वः ॥"
मर्त्यः-"वधूः श्वश्रस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे
पदे रिक्ते रिक्त विनिहितपदार्थान्तरमिति ।
नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रमघनं
न च प्रत्यावृत्तिः प्रवहति जगत्पूर्णमथ च ॥"
पातालीय:-
"कर्कोटः कोटिकुण्ठः प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चक्षुः
सनः सेवालिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौति च स्वस्तिकस्वां।
पद्मः सौष भक्तरवलगति पुरः कम्बलोऽयं बलोऽयं
सोत्सर्पः सर्पराजो व्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्खपालः ॥"
मर्यपातालीय:-"आर्द्रावले ब्रज न वेत्स्यपकर्ण कर्ण
द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्यः ।
तत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन
मत्यैः शरैरपि किरीटिकिरीटमाथैम् ॥"
१ B मुनिं. २ B कोटिकत्वः. ३ A नाथम्.

·" काव्यमीमांसायां - इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीयः- "स पातु वो यस्य शिखाइमकर्णिक खदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् । विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ॥" खर्गमर्यपातालीयः- "आस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- माता तक्षकलक्ष्मणः फणभृतां वंशस्य शक्रस्य च । उद्वेल्लन्मलयाद्रिचन्दनलताखान्दोलनप्रक्रमे यस्थाचापि सविभ्रम फणिवधूवृन्दैर्यशो गीयते ॥" "सोऽयमित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमार्थसार्थः सम्प- यते। अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचारि- तसुस्थोऽविचारितरमणीयच । तयोः पूर्वमाश्रितानि शास्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि" इत्यौटाः । यथा- "अपां लहयितुं राशिं रुचा पिञ्जरयनमः। खमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलदलशुति ॥" यथा वा-"त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः । आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः॥" यथा च-"तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्थमार्चिषामिति" इत्यादि। "न खरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेर्वा किन्तु प्रतिभासनिबन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते यदि तथा स्थास्सूर्याचन्द्रमसोमण्डले दृष्टया परिच्छिद्यमानद्वादशाकु- लप्रमाणे पुराणाचागमनिवेदितधरावलयमात्रे नस्तः" इति यायाव- रीया एवं नक्षत्रादीनांसरित्सलिलादीनामन्येषां वा यथातिभासं प वस्तुनः स्वरूपं शासकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि। शासो यथा--- - A भलीको.

·कविरहस्ये नवमोऽध्यायः। "प्रशान्तजलभृत्पङ्के विमले वियदम्भसि । ताराकुमुदसम्बन्धे हंसायत इवोडराट् ॥" काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । “अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः । किन्तु रसवत एव निबन्धो युक्तो न नीरसस्य" इति आपराजितिः। यदाह- "मजनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवाक्यमिह । सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रचयेत् ॥ यस्तु सरिदद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यनः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह॥" 'आम्' इति यायावरीयः। अस्ति चानुभूयमानो रसस्यानुगुणो विगुणश्चार्थः, काव्ये तु कविवचनानि रसयन्ति विरसयन्ति चनार्थी, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते। तत्र सरिद्वर्णनरसवत्ता- "एतां विलोकय तलोदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विकृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामनुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ॥" अद्रिवर्णनरसवत्ता- "एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोमुव- ऑपाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीचन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतो_चच विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः॥" सागरवर्णनरसवत्सा- “धत्ते यकिलकिश्चिनैकगुस्तामणीदृशां वारुणी वैधुर्य विदधानि दम्पतिरुषां यचन्द्रिका नमः । यच वर्गसदां वयः स्मरसुहृन्नित्यं सदा सम्पदा यल्लक्ष्मीरधिदैवतं च जलधेस्तस्कान्तमाचेष्टितम् ॥" १Bomits तु. २ B reads न चार्थाः. B. तनदार. ४ B.मया.

·काव्यमीमांसाया एवं पुरतुरगादिवर्णनरसवत्तापि । विप्रलम्भेप्यतिरसवत्ता- "विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तेर्न धृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः। ततः खेच्छं पूर्वेष्वसजदितरेभ्यः प्रतिहतं कहीनं प्रेयस्या हृदयमिदमन्यत्र रमताम् ॥” कुकविर्विप्रलम्भेऽपि रसवत्तां निरस्यति । अस्तु वस्तुषु मा वा भूत्कविवाचि रसः स्थितः॥ “यथा तथा वास्तु वस्तुनो रूपं, वक्तृप्रकृतिविशेषायसा तु रस- वत्ता । तथा च यमर्थ रक्तः स्तौति तं विरक्तो विनिन्दति मध्य- स्थस्तु तत्रोदास्ते” इति पाल्यकीर्तिः। "येषां वल्लभया समं क्षणमिव स्फारा क्षपा क्षीयते तेषां शीततरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत् । अस्माकं न तु वल्लभा न विरहस्तेनोभयभ्रंशिना- मिन्दू राजति दर्पणाकृतिरयं नोष्णो न वा शीतलः ॥" "विदग्धभणितिभगिनिवेद्यं वस्तुनो रूपं न नियतस्त्र विम् इति अवन्तिसुन्दरी । तदाह- "वस्तुखभावोऽत्र करतो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये । स्तुवन्निषधात्यमृतांशुमिन्दु निन्दस्तु दोषाकरमाह धूर्तः ॥” "उभयमुपपन्नम्” इति यायावरीयः । स पुनर्द्विधा । मुक्तकप्रष- न्धविषयत्वेन । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा। शुद्धः,चित्रः, कथोत्थः, संवि- धानकभूः, आख्यानकवांश्च। तत्र मुक्तेतिवृत्तः शुद्धः स एव सप्रपञ्च- चित्रः । वृत्ततिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावितेतिवृत्तः संविधानकभूः । परिकल्पितेतिवृत्तः आख्यानकवान् । तत्र । " - B पूर्वेष्वरसमितरेभ्यः प्रणिहितं. १ A •तनं.

·कविरह बदमोऽध्यायः।
तके शुद्धः-“सा पत्युः प्रथमापराधकरणे शिक्षोपदेशं बिना
नोजानातिसवित्रमानवलनावक्रोक्तिचित्रांगतिम् ।
खेच्छरच्छकपोलमिलिगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला
बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकरश्रुमिः।"
क्षेत्र:-"दूरादुस्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं
संश्लिष्यवरुणं गृहीतवसने कोपाशितधूलतं ।
मानिन्याधरणानतिष्यतिकरे वाष्पाम्बुपूर्ण क्षणा-
बक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥"
योत्थ:-"दत्त्वा रुद्धगतिः खसाधिपतये देवी ध्रुवखामिनी
यस्मात्खण्डितसाहसो निववृते श्रीशर्मगुप्तो कृपः।
तस्मिन्नेव हिमालये गुरुगुहाकोणकणकिनारे
गीयन्ते तव कार्तिकेयनगरस्त्रीणां गणैः कीर्तयः॥"
संविधानकभूः-
"दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा-
देकस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः ।
ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा-
मन्तहाँसवलत्कपोलफलकां धूर्ताऽपरां चुम्बति ॥"
यथा च-"कुर्वत्या कुडमाम्भःकपिशितवपुषं यत्तदा राजहंसी
क्रीडाहंसो मयासावजनि विरहितश्चक्रवाकीघ्रमेण ।
तस्यैतत्पाप्मनो मे परिणमति फलं यत्पुरे प्रेमवन्या-
देकत्रावांवसावोनचदयित हशाऽप्यस्ति नौसनिकर्षः॥
आख्यानकैवान्-
"अर्थिजनार्थधृतानां वनकरिणां प्रथमकल्पितैर्दशनैः ।
चके परोपकारी हैहयजन्मा गृहं शम्भोः ॥"
-
B. अच्छ. २B. यात.
३ A. श्रीसेनगुप्तो. ४ B संगते. ५B भाख्यानवान्,

·एकोऽर्थः संस्कृतोतया स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन्
अन्योपदंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण ।
ट
निबन्धशुद्धः-"स्तिमितविकसितानामुल्लसलतानां
मसृणमुकुलितानां मान्तविस्तारभाजां।
प्रतिनयननिपाते किश्चिदाकुञ्चितानां
सुचिरमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ॥"
चित्र:-"अलसवलितमुग्धलिग्धनिष्पन्दमन्दै-
रधिकविकसदन्तर्विस्मयस्मरेतारैः।
हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्याः कटा:-
रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ॥"
कथोत्था-"अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः
खसुतायामकरोत्प्रजापतिः।
अथ तेन निगृह्य विक्रिया-
मभिशप्तः फलमेतदन्वभूत् ॥”
संविधानकभू:-"क्रोधं प्रभो संहर संहरेति
यावद्गिरः खे मरुतां चरन्ति ।
तावत्स वहिर्भवनेत्रजन्मा
भस्मावशेष मदनं चकार ॥"
ओख्यानकवान्-“पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन
स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशी-
मौल्येन तां निर्वचनं जघान ॥"
किश्च । संस्कृतवत्सर्वाखपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारुचि यथा
कौतुकं चावहितः स्यात् । शब्दार्थयोचाभिधानाभिधेयव्यापार
प्रगुणतामवबुध्येत ।
14. संविधानभूः २ B. आख्यानवान

·कविरासे पक्षमोऽध्यायः। दिनानिकोपिवाग्मिर्भवति चतमिः किशकविहिरोई यसत्यं धीः प्रपन्ना लपयति सुकवेस्तस्य कीर्जिगन्ति । इत्यहारं घनैरथैर्युत्पन्नमनसः को। दुर्ममेऽपि भवेन्मार्गे कुण्ठिता न सरस्वती ॥ ॥ इति राजशेखरकृती काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे अर्यानुशासने अर्थव्याप्तिनवमोऽध्यायः ॥ दशमोऽध्यायः कविचर्या राजचर्या च । गृहीतविद्योपविद्यः काव्यक्रियायै प्रयतेत । नामधातुपारायणे, भधानकोशः, छन्दोविचितिः, अलङ्कारतकंच काव्यवियाः । Pास्तु चतुःषष्टिरुपविचाः । सुजनोपजीव्यकविसनिधिः, देशवार्ता, विदग्धवादो, लोकयात्रा, विद्वद्गोष्ठयम काव्यमानरः पुरातनक- पनिबन्धाश्च । किन- स्वास्थ्यं प्रतिभाश्यासो भक्तिर्विद्वत्कथा बहुश्रुतता। स्मृतिदायमनिर्वेदश्च मातरोऽष्टौ कवित्वस्य । अपि च । नित्यं शुचिः स्यात् । त्रिधा च शौचं वाक्शीचं, मन:- शौचं, कायशौचं च । प्रथमे शास्त्रजन्मनी । ताीयीकं तु सनख- छेदौ पादौ, सताम्बूलं मुखं, सविलेपनमात्रं वपुः, महाईमनुल्वणं व वासः, सकुसुमं शिर इति । शुचि शीलनं हि सरखत्याः संव. निमामनन्ति । स यत्खभावः कविस्तदनुरूपं काव्यम् । यादृशकार- येत्रकरस्तादृशाकारमस्य चित्रमिति प्रायो बादः। मितपूर्वममि. नाषणं, सर्वत्रोक्तिगर्भमभिधानं, सर्वतो रहस्यान्वेषणं, परकाव्यदूष- विमुख्यमनभिहितस्य, अभिहितस्य तु यथार्थमभिधानम् । तस्य भवनं सुसंमृष्टं, ऋतुषट्रोचितविविषस्थानम्, अनेकतम्- कल्पितापायपृक्षवाटिकं, सक्रीडापर्वतकं, सदीर्घिकापुष्करि- १A प्रगस्मा.

·काव्यमीमांसायां णीक, ससरित्समुद्रावर्तकं, सकुल्याप्रवाहं, सबहिणहरिणहारीतं, ससारसचक्रवाकहसं, सचकोरक्रौञ्चकुररशुकसारिकं, धर्मग्लान्ति चौरं, समिधारागृहयनलतामण्डपकं, सदोलामे च स्यात् । काव्याभिनिवेशखिन्नस्य मनसस्तद्विनिर्वेदच्छेदाय आज्ञाम्कपरि- जनं विजनं वा तस्य स्थानम् । अपभ्रंशभाषणप्रवणः परिचारकवर्गः, समागधभाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः। प्राकृतसंस्कृतभाषाविद आन्तापुरिका, मित्राणि चास्य सर्वभाषाविन्दि भवेयुः । सदास- स्कारविशुद्ध्यर्थं सर्वभाषाकुशलः, शीघ्रवाक्, चाक्षर, इङ्गिता. कारवेदी, नानालिपिज्ञः, कविः, लाक्षणिकश्च लेखका स्यात्।तदसग्नि- धावतिरात्रादिषु पूर्वोक्तानामन्यतरः । स्वभवने हि भाषानियम यथा प्रभुर्विदधाति तथा भवति । श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुचारानष्टौ वर्णानपास्य वान्तःपुर एव प्रवर्तितो नियमः, टकारादयश्चत्वारो मूर्द्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणस्त्रयः क्षकारश्चेति । श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा; तेन परुषसंयोगाक्षर- बर्जमन्तापुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्म- कमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । भूयते चोजयिन्यां साहसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषा- स्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण । तल सम्पुटिका संफलकखटिका, समुद्गका, सलेखेनीयकमषी- भाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वची वा, सलोहकण्टकानि तालद- लानि, सुसम्मष्टा भित्तयः, सततसन्निहिताः स्युः। तद्धि काव्यवि- चाय परिकरः" इति आचार्य। "प्रतिभैक परिकरः” इति याया- वरीयः। कविः प्रथममात्मानमेव कल्पयेत् । कियान्मे संस्कारः, क भाषा: विषये शक्तोऽस्मि, किंचिोका, परिवृढो वा कोशि गोध्या 1B सौरसेनेषु. २B सपलक. ३ B समुद्रक. YAसलेखनी.

·कविएसे दशमोऽन्यायः। विनीत, कास्य वा चेतः संसजत इति बुद्धा माषाविशेषमाश्रयेत' इति आचार्याः। “एकदेशकवेरियं नियमतप्रणा, सतपय पुनरेक- भाषावत्सर्वा अपि भाषाः स्युः" इति यायावरीयादेशविशेषषशेन च भाषामयणं श्यते । तदुक्तम्- "गौडायाः संस्कृतस्याः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापदंशप्रयोगाः सकलमरुभुवष्टकमादानकाब । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥ जानीयाल्लोकसाम्मत्यं कविः कुत्र ममेति च । असम्मतं परिहरेन्मतेऽभिनिविशेत च ॥ जनापवादमात्रेण न जुगुप्सेत चात्मनि । जानीयात्स्वयमात्मानं यतो लोको निरकुशः ।। गीतसूक्तिरतिक्रान्ते स्तोता देशान्तरस्थिते। प्रत्यक्षे तु कवी लोकः सावज्ञः सुमहत्यपि ॥ प्रत्यक्षकविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः। गृहवैद्यस्य विद्या च कस्मैचियदि रोचते॥ इदं महाहासकरं विचेष्टितं परोक्तिपाटचरतारतोऽपि यत् । सदुक्तिरसाकरतां गतान्कवीन् कवित्वमात्रेण समेन निन्दति ॥ बचा स्वादु सतां लेणं,लेशवादपि कौतुकात् ।। बालसीहीनजातीनां काव्यं याति मुखान्मुखम् ॥ कार्यावसरसजानां परिवाजां महीमुजाम् । काम्यं सयः कवीनां च भ्रमत्यहा दिशो दश । पितुर्णरोनरेन्द्रस्य सुतशिष्यपदातयः । अविविच्यैव काव्यानि स्तुवन्ति च पठन्ति ॥" Aमिनीतोसि. २Bomita अपि. ३B. प्रसवंतुकविकावं.

·२ B मन्येत. ३B तस्मात्तदन परीक्षयेत.४B परीक्षितस्थ. १२ "किश्च नार्द्धकृतं पठेदसमाप्तिस्तस्य फलम्" इति कविरहस्यम्। पूरणम् , अन्यथास्थितस्य परिवत्तनं,प्रस्मृतस्यानुसन्धानं चेत्यहीनम् सायं सन्ध्यामुपासीत सरखतीं च। ततो दिवा विहितपरीक्षक स्थाभिलेखनमाप्रदोषात् । यावदार्ति स्त्रियमभिमन्येत । द्वितीयत सप्रयत्नं प्रतिवुध्येत । ब्राले मुहूर्ते मनः प्रसीदत्तांस्तानानध्यक्षय (शयीत । सम्यक्खापो वपुषः परमारोग्याय । चतुरे काव्यमीमांसायां न नवीनमेकाकिनः पुरतः। स हि खीयं ब्रुवाणः कतरेण साक्षिणा जीयेत । न च खकृति बहु मन्येत । पक्षपातो हि गुणदोषो दिए यासयति।न च दृप्येत् । दर्पलवोऽपि सर्वसंस्कारानुच्छिनत्ति । परेश परीक्षयेत् । यदुदासीनः पश्यति न तदनुष्ठातेति प्रायो वादः । कवि- मानिनं तु छन्दोनुवर्त्तनेन रञ्जयेत् । कविम्मन्यस्य हि पुरतः सूक्त- मरण्यरुदितं स्याद्विप्लवेत च । तदाह- "इदं हि वैदग्ध्यरहस्यमुत्तमं पठेन्न सूक्तिं कविमानिनः पुरः। न केवलं तां न विभावयत्यसौ खकाव्यबन्धेन विनाशयत्यपि ॥" अनियतकाला प्रवृत्तयो विप्लवन्ते तस्मादिवसं निशां च यामक मेण चतुर्दा विभजेत् । स प्रातरुत्थाय कृतसन्ध्यावरिवस्यः सार- खतं सूक्तमधीयीत । ततो विद्यावसथे यथासुखमासीनः काव्यस्य विद्या उपविद्याश्वानुशीलयेदाप्रहरात् । न ह्येवंविधमन्यत्प्रतिभ हेतुर्यथा प्रत्यग्रसंस्कारः। द्वितीये काव्यक्रियाम् । उपमध्याहं लाय दविरुद्धं भुञ्जीत च । भोजनान्ते काव्यगोष्ठी प्रवर्तयेत् । कढाचिा प्रश्नोत्तराणि भिन्दीत । काव्यसमस्याधारणा, मातृकाभ्यास चित्र योगा इत्यायामत्रयम् । चतुर्थ एकाकिनः परिमितपरिषदो वा पूर्वा हृभागविहितस्य काव्यस्य परीक्षा । रसावेशतः काव्यं विरचय न च विवेकी दृष्टिस्तस्मादनुपरीक्षेत । अधिकस्य त्यागो, न्यूनर तीयो साधु तीत्याहोरात्रिकम् । Bomits किश्च.

·। कविरहखे दशमोऽध्यायः । चतुर्विषबासी । असूर्यम्पझ्यो, निषण्णो, दत्तावसर, प्रायोजनि- कम । यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशानैष्ठिकवृत्तिः कवते, असाय- सूर्यम्पश्यस्तस्य सर्वे कालाः । यः काव्यक्रियायाममिनिविष्ट करते न च नैष्ठिकवृत्तिः, स निषण्णस्तस्यापि त एव कालाः । यः सेवादि- कमविरुन्धानः कवते,स दत्तावसरस्तस्य कतिपये कालाः । निशाया- स्तुरीयो यामार्द्धः स हि सारस्वतो मुहूर्तः । भोजनान्तसौहित्यं हि खास्थ्यमुपस्थापयति; व्यवायोपरमः यदार्सिबिनिवृत्तिरेकमेका- ग्रतायतनं याप्ययानयात्रा। विषयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तं यत्र यत्र प्रणिधीयते तत्र तत्र गुहूचीलागंलगति। यदा यदाचात्मनःक्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः । यस्तु प्रस्तुतं किचन संविधानकमु. दिश्य कवते, स प्रायोजनिकस्तस्य प्रयोजनवशात्कालव्यवस्था । बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्योरियं नियममुद्रा । औपदेशिकस्य पुनरिच्छैच सर्वे कालाः, सर्वाश्च नियममुद्राः। पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो यात्मनि समवैति, न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते । श्रूयन्ते दृश्यन्ते चै राजपुत्र्यो महा- मात्यदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रहितबुद्धयः कवयश्च । सिद्धं च प्रवन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात् । यदित्यं कथयन्ति- "निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। वेटिको वह्निरम्भश्च प्रबन्धोच्छेदहेतवः ॥ दारियं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पञ्च काव्यमहापदः ॥” पुनः समापयिष्यामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुहद्भिः सह विवेच. यिष्यामीति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपप्लवम प्रबन्धविनाशकारणानि । "अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते॥ १ Explained in A as शिविकागमनं. २B तत्र. ३ B omits. YA प्रहत. ५ A श्रुटिमो. - ·काव्यमीमांसाची यवाक्याभियोगम संस्कार मवेत्वके। तथा तथा निबन्धानां तारतम्येन रम्यता। मुक्तके कवयोऽनन्ताः सहाते कवयः शतं । महाप्रवन्धे तु कविरेको छौ दुर्लभारायः॥" अत्राह मे-"वहापि खेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुमितार्थसम्बन्धः प्रवन्धो दुरुदाहरः ॥ रीतिं विचिन्त्य विगणय्य गुणान्विगाव शब्दार्थसार्थमनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः । कार्यो निबन्धविषये विदुषा प्रयत: के पोतयारहिता जलधौ प्लवन्ते ॥ लोढामिषोपनिषदां सविधे बुधाना- मध्यस्यतः प्रतिदिनं बहुश्वनोऽपि । किनिस्कदाचन कथान मुक्तिपाका- द्वाक्तत्वमुन्मिपति कस्यचिदेव पुंसः॥ इत्यनन्यमनोवृत्तेनिःशेषेऽस्य क्रियाक्रमे । एकपत्नीव्रतं धसे कवेर्देवी सरखती। सिद्धिः सूक्तिषु सा तस्य जायते जगदुत्तरा। मूलच्छायां न जानाति यस्याःसोऽपि गिरां गुरु॥" राजाकविः कविसमाज विदधीताराजनि कयौ सर्वो लोका काम खात् । स काव्यपरीक्षायै सभां कारयेत् । सा पोडशभिः स्तम्भ- चतुर्भिारैरष्ठमिर्मत्तवारणीभिरुपेता स्यात् । तदनुलनं राज्ञः केलि- गृहम् । मध्येसभं चतुःस्तम्मान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका देविका। तत्यां राजासनम् । तख चोत्तरतः संस्कृताः कवयो निवि- शेरन् । बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिकं प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते। यस्वनेकत्र प्रवीण स समय तत्र तत्रोपविशेत् । ततः परं वेदपि चाविका प्रामाणिकाः पौराणिका मार्ता भिषजो मौहर्तिका अन्ये. ऽपि तवाविषाः। पूर्वेण प्राकृताः कवयः, ततः परं नरनर्तकगायन- Bomits ल. २B मूल्वच्छायो.

·कविरहले इसमोऽध्यायः। वादकवाग्जीवनकशीलवतालावचरा अन्येपि तथाविधाः। पबि- मेनापनशिनः कवयः ततः परं चित्रलेप्यकृतोमाणिक्यबन्धका बैक- टिकाः वर्णकारवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविषाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः ततः परं भुजङ्गगणिका प्रवकशोभिकजम्भकमल्लाः शस्त्रोपजीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः। तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोष्ठी प्रवर्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च। वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाहसाबादीन्सकलान्सभापतीन्दानमा- नाभ्यामनुकुर्यात् । तुष्टपुष्टाबास्य सभ्या भवेयुः, स्थाने च पारितो- षिकं लभेरन् । लोकोत्तरस्य काव्यस्य च यथाही पूजा कवेर्वा । अन्तरान्तरा च काव्यगोष्ठी शासवादाननुजानीयात्।मध्यपि नौन- वदंशं खदते। काव्यशास्त्रविरती विज्ञानिष्वमिरमेत । देशान्तरा- गतानां च विदुषाम(न्य?) द्वारा सङ्गं कारयेदौचित्याचावरिस्पति पूजां च । वृत्तिकामांबोपर्जपेत् सङ्कलीयाच । पुरुषरनामामेक एवं राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोप्यनुकुर्युः । राज्ञ एव पसाबुपकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः। महानगरेषु चे काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्राह्मसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पहबन्धन । श्रूयते बोजयिन्यां का- व्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारषयः । हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ।।" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्यारिः। वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः।" इत्थं सभापतिर्भूत्वा यः काव्यानि परीक्षते। यशस्तस्य जगद्व्यापि स सुखी तत्र तत्र॥ ॥ इति राजशेखरकतो काव्यमीमांसायां कविरहसे प्रथमेऽधिकरणे कविचर्या राजचर्या च दशमोऽध्यायः ।। - B बादनाम्जीतन. २ B वेडिक. ३B नानवर पं. ४ उपनयेत, Bमहाकाय.

·काव्यमीमांसायां । एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम् । परप्रयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम् । तद्विधा परित्याज्य- मनुयायं च । तयोः शब्दहरणमेव तावत्पश्चधा पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च । “तत्रैकपदहरणं न दोषाय” इति आ चार्याः। “अन्यत्र द्वयर्थपदात्” इति यायावरीयः । तत्र लिष्टस्य लिष्टपदेन हरणम्- "दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरानो किं किरातानिमा- नाराघ्यावृतपीतलोहितमुखान्ति वा पलाशानपि । पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोप्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम् ॥" यथा च-"मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराकृष्टशिलीमुखम् । स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ॥" लिष्टपदैकदेशेन हरणम्- "नाश्चर्यं यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि । मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः॥" यथा च-"कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणाद्दयित नो वायोर्विकारादयम् । तस्मात्सुनु सुगन्धिमाहितरसं लिग्धं भजखादरा न्मुग्धे मांसरसं ब्रुवन्निति तया गाढं समालिङ्गित. ॥" लिष्टस्य यमकेन हरणम्-"हलमपारपयोनिधिविस्तृतं प्रहरता हलिना समराङ्गणे । निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥" यथा च-"दलयता विशिखैबलमुन्मदं निरषधीरितमाकुलमासुरम् । दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥" A पुरः. २ Bबनकारणादपि तनो योर्षिकारादयं.

·यमकस्य कविवह एकादशोऽध्यायः । लिष्टस्य प्रमोत्तरेण हरणम्- "यत्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीवदन ॥ पथा च-"किं करोति कियत्कालं वेश्यावेदमनि कामुकः । कीदृशं वदनं वीक्ष्य तस्याः कर्णायतेक्षणम् ॥" यमकेन हरणम्- "वरदाय नमो हरये पतति जनोऽयं मरनपि न मोहरये। बहुशचक्रन्द हता मनसि दितिर्येन दैत्यचकं दहता।" यथा च-चक्रं दहतारं चक्रन्द हतारं खड्न तवाजी राजन्नरिनारी। एवमन्योन्यसमन्वयेऽन्येऽपि भेदाः। नन्विदमुपदेश्यमेव न भवति । यदित्यं कथयन्ति-"पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीयेति । अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाकचौर्य च न शीर्यति ॥" "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोज्यं मृट्टी- कावचनोऽहम्, अनादृतभाषाविशेषोऽयमहमादृतभाषाविशेषः प्र. शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्तृकमिदम् , उच्छन्ननिवन्धनमूल- मिदं, म्लेच्छितकोपनिषन्धनमूलमिदमित्येवमादिभिः कारणैः शब्द- हरणेऽर्थहरणे चाभिरमेत” इति अवन्तिसुन्दरी । “त्रिश्यः पदेन्या प्रभृति त्वस्लिष्टेभ्यो हरणम्" इति आचार्याः- यथा-"स पातु वो जटाकलापे स्थितः शशाङ्कः स्फुटहारगौरः । नीलोत्पलानामिव नालपुझे निद्रायमाणः शरदीव हंसः॥" यथा च-"स पातु वो यस्य हतावशेषा- स्ततुल्यवर्णाअनरजितेषु । लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः खकान्तानयनोस्पलेषु ।।" यस्य १Bअन्योन्यसंबंधादन्यपि भेदाः,

·काव्यमीमांसा
"न" इति यायावरीयः । उल्लेखवान्पदसन्दर्भः परिहरणीयो
नापत्यमित्रायातः पादोपि । तस्यापि साम्येन किचन दुष्टं स्यात्।
यथा-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं
मनः समाधाय जयोपपत्ती।
उदारचेता गिरमित्युदारां
द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः॥
यथा च इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं
रामानुजन्मा विरराम मानी।
सनिसमाप्तावसरं च वाक्यं
सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभूणाम् ॥”
उल्लेखवान्यथा-"नमः संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने ।
सप्तलोकोर्मिभङ्गाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥"
यथा च-प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने ।
नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ॥"
"पाद एवान्यथात्वकरणकारणं न हरणम्, अपि तु खीकरणम्"
इति आचार्याः।
यथा-"त्यागाधिकाः स्वर्गमुपाश्रयन्ते
त्यागेन हीना नरकं ब्रजन्ति ।
न त्यागिनां किश्चिदसाध्यमस्ति
त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥"
यथा -"त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ती-
त्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रतीतम् ।
जातानि सर्वव्यसनानि तस्या-
स्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः॥"
तविदं खीकरणापरनामधेयं हरणमेवातवर्दप्रयोगपिया-

·कविरहले एकादशोऽध्यायः । “पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्र पादोज्यो हिमवति हेमकूटलने। आक्रामत्वलघु महीतलं स्वयीत्यं भूपालाः प्रणतिमपास्य किह कर्पः॥" यथा चोत्तराई-"इत्थं ते विवृतपदयस्य राज- नाश्चर्य कथमिव सीवनी नमिता॥" एवं व्यस्ता प्रयोगेऽपि । यथा- "तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते सकलधामनिधौ तु तस्मि- निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः। यथा च तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन किश्चिदपि गौरतरा हसन्ति । ताभिः पुनर्विहसिताननपङ्कजाभि- रिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः॥" पाद एवान्यथात्वकरणं न स्वीकरणं पादोनहरणं वा । यथा- "अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे । न्यासापहवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥" यथा चोत्तरार्द्ध- "तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया।" यथा वा-“यस्य केशेषु जीमूता नयः मर्वाङ्गसन्धिषु । कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः॥" यथा चोत्तरार्द्ध-"कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत मरानलम् ।" मिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव । यथा- 1B बोत्तराई. A प्रयोगोपि. ३ B अभ्युपते. YA पादा. - ·६० काव्यमीमांसायां "किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा ब्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित् । भ्रमति विहगसार्थानित्थमापृच्छमानो रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः ॥" यथा-"जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती घनकपिलजटान्तान्तगङ्गाजलौघः । अविदितमृगचिहामिन्दुलेखां दधानः परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी।" यथा च-"कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः। उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः॥" ययों च-"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा धनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः । निवसति से पिनाकी यत्र यायात्सदस्मिन् हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः॥" पादोनवस्कतिपयपदप्रयोगोऽपि । यथा- "या व्यापारवती रसान रसयितुं काचित्कवीनां नवा रष्टिी परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती। तेरे अप्यवलम्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं प्रान्ता नैव च लब्धमधिशयन त्वक्तितुल्यं सुखम् ॥" यथा च चतुर्थपादे- "प्रान्ता नैव च लब्धमुत्पलहशां प्रेम्णः समानं सुखम् ॥" पादेकदेशग्रहणमपि पदेकदेशोपलक्षणपरम् । यथा- "असफलहसितत्वात्क्षालितानीव कान्त्या मुकलितनयनस्वायतकर्णोत्पलानि । शितिकण्ठः. PAomits माप. ३ Breads न, ·कविरहस्ये एकादशोऽध्यायः । ६१ १ पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥" यथा चोसरापे-"पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः।" वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न खीकरणं हरणं वा । यथा- "सुश्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्दामधूपादयः । कोपं रागिणि मुश्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सद्यस्त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः॥" एतब कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं कुपितदृष्टिपरतया व्याख्यातं, नं स्वीकृतं हृतं वा । यत्तु परकीयं स्वीयमिति प्रोक्तानीमन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम् , अपि तु दोषोदाहरणम् । मुक्तकप्रबन्धविषयं तत् । मूल्यक्रयोऽपि हरणमेव । घरममासिर्य- शसो न पुनर्यशः। सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीयकश्च । तत्रोपजीवनमात्रेण न कश्चिदोषः । यतः सर्वोऽपि परेभ्य एव व्युत्पद्यते, केवलं तत्र समुदायो गुरुः । “तद्वदुक्तिहरणम्” इति । आचार्याः । यथा-"ऊरुद्धन्द्रं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि।" यथा प-"ऊरुद्वयं कदलकन्दलयोः सदंशं श्रोणिः शिलाफलकसोदरसन्निवेशा। वक्षः स्तनद्वितयताडितकुम्भशोमं सब्रह्मचारि शशिनम मुखं मृगाक्ष्याः ।।" "उक्तयो पर्थान्तरसकान्ता न प्रत्यभिज्ञायन्ते, स्वदन्ते च तद- स्तु हरणादपि हरणं स्युः” इति यायावरीयः। "नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचौरो वणिग्जनः । स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगदितुम् ।। JA omits न. २ B प्रोक्स्वा नान्यतमेन. ३ B दलि..

·काव्यमीमांसावा उत्पादकः कविः कश्चित्कबिच परिवर्तकः। आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः। शब्दार्थोक्तिषु यः पश्येदिह किञ्चन नूतनम् । उल्लिखेत्किश्शन प्राच्यं मन्यतां स महाकविः॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥ द्वादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रति- बिम्बकल्पविकल्पस्य च समीक्षा । "पुराणकविक्षुण्णे वर्त्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव सं. स्कर्तुं प्रयतेत" इति आचार्याः । "न" इति वाक्पतिराजः। "आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि । अयाप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्यन्दः॥" तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववदधीत । “तदवगाहने हि तदे- कयोनयोर्थाः पृथक्पृथक् प्रथन्ते” इत्येके । “तत्रयांनामर्थानां छा. पया परिवृत्तिः फलम्" इत्यपरे । महात्मनां हि संवादिन्यो बुद्धय एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, तत्परित्यागाय तानाद्रियेत" इति के चित् । “न” इति यायावरीयः । सारस्वतं चक्षुरवाबनसगोचरेण प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चार्थजातं स्वयं विभजति । तदाहुः-सुप्तस्थापि महाकवेः शब्दार्थों सरस्वती दर्शयति तदि- तरस्य तत्र जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः। अन्यदृष्टचरे बर्षे महाकवयो जात्यन्धास्तद्विपरीते तु दिव्यदृशः।न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा यधर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्यन्ति । मतिदर्पणे कवीनां विश्वं प्रति- फलति । कथं नु वयं श्यामह इति महात्मनामहंपूर्विकयैव श. म्दार्थाः पुरो धावन्ति । यत्सिद्धप्रणिधाना योगिनः पश्यन्ति, तत्र Bar AN. B omits r.

·कविरहले मोऽधायः वाचा विचरन्ति कवय श्खनन्ता महाकविषु सुजयः । “समस्त- मस्ति" इति यायावरीयः । किन्तु त्रिपथमर्थमध्यमीमहि यदुता. न्ययोनिर्निङतयोनिरयोनिश्च । तत्रान्ययोनिर्दिषा प्रतिविम्वकल्प, आलेखप्रख्यश्च । निहुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरमवे. शसदृशश्च । अयोनिः पुनरेकादश एव । तत्र- अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र । तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं सात् ॥ "ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभास कण्ठप्रदेशघटिताः फणिनः स्फुरन्तः । चन्द्रामृताम्वुकणसेकसुखप्ररूडै- रकुरैरिव विराजति कालकूटः ॥" यथा च-"जयन्ति नीलकण्ठस्य नीलाः कण्ठे महाइयः । गलगाम्बुसंसिक्तकालकूटारा इव ॥" कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु मिन्नवदाति । तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमितिकाव्यम् ।। तत्रैवार्थे यथा- "जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोर्जूटावलम्बिनः । गलद्गङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाकुरा इव ॥" विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिनितान्तसादृश्यात् । तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि । यथा-"अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावदवधिः पशुधन्यस्तावत्पतिवसति यो जीवति सुखम् । अमीषां निर्माणं किमपि तदमूदग्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृगुवनमथवा येन शरणम् ॥" १Bसिका.

·काव्यमीमांसायां . अत्रार्थे-"प्रतिगृहमुपलानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्षिताः पूजिताश्च । स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धाम येन क्षितिपतिभवने वा खाकरे वा निवासः॥ मूलैक्यं यत्र भवेत्परिकरबन्धस्तु दूरतोऽनेकः । लत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम् ॥ यथा-“यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जद्गर्जितनिर्जिताम्बुधिरवस्फाराभ्रवृन्दाकुलम् । उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किश्चित्कुश्चितलोचनाभिरसकृद् घाताः कदम्बानिलाः॥" अत्रार्थे-"आच्छिद्य प्रियतः कदम्बकुसुमं यस्यारिदारैर्नवं यात्राभङ्गविधायिनो जलमुचां कालस्य चिहं महत् । हृष्यद्भिः परिचुम्बितं नयनयोन्यस्तं हृदि स्थापित सीमन्ते निहितं कथञ्चन ततः कर्णावतंसीकृतम्" । तदेतचतुष्टयनिबन्धनाश्च कवीनां द्वात्रिंशद्धरणोपायाः। अमीषां पार्थानामन्वर्या अयस्कान्तवचत्वारः कवयः, पञ्चमश्चादृष्टचरार्थ- दी । तदाहु:- "भ्रामकथुम्बकः किश्च कर्षको द्रावकश्च सः। स कविलौकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिकः ।। तन्वानोऽनन्यदृष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः । योऽप्रसिद्ध्यादिभिर्धाम्यत्यसौ स्थाद्धामकः कविः ।। यभुम्बति परस्थार्थ वाक्येन खेन हारिणा । स्तोकार्पितनवच्छायं घुम्बकः स कविर्मतः॥ परवाक्यार्थमाकृष्य यः खवाचि निवेशयेत् । समुलेखन केनापि स स्मृतः कर्षकः कविः ॥ B मूल्यैक्यं. 1 A नका.

·कविरहसे द्वादशोऽध्यायः
अप्रत्यभिज्ञेयतया खवाक्ये नवतां नयेत् ।
यो द्रावयित्वा मूलार्य द्रावकः स भवेत्कविः॥
चिन्तासमं यस्य रसैकसूतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः।
अदृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामणिरद्वितीयः॥"
तस्य पायोनिरर्थः । स च त्रिधा लौकिकालौकिकमेवेन, तयो.
मिश्रस्वेन च तत्र लौकिक:-
"मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्व
किं डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन ।
पुण्ड्रेक्षुयष्टिरियमेकतरा चकास्तु
या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यत्रयोगात् ॥”
अलौकिका-"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्धजे
हर्षाङ्गिरिटाबुदाहृतगिरा चामुण्डयालिङ्गिते ।
पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो-
रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः॥"
मिश्रः-"स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निःश्वासमतो
जनन्यास्तन्नाभीसरसिजपरागोस्करमुचः ।
निपीताः सानन्दं रचितफणचक्रेण हलिना
समन्तादस्यासुः प्रतिदिवसमेनांसि भवतः॥"
तेषां च चतुर्णामर्थानाम्-
चत्वार एते कथिता मयैव
येर्थाः कवीनां हरणोपदेशे।
प्रत्येकमष्टत्ववशाद्भवन्ति
द्वात्रिंशता तेऽनुगताः प्रभेदैः॥
तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः । स एवार्थः पौपियविपर्यासा-
-
१ B अन्योन्या. २ B प्रत्येकमाष्टक्य. ३ B पूर्वापर्य.

·काव्यमीमांसा
"दृष्ट्वान्येमं छेदमुत्पाय रज्या
पन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय।
गछन्दः नागराज करिण्या
प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः॥"
अत्रा-"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः
प्रेमबन्धनमशृङ्खलदाम।
यत्प्रति प्रतिगजं गजराज:
प्रस्थितश्विरमधारि करिण्या ॥"
बृहतोऽर्थस्यार्द्धप्रणयनं खण्डम् ।
यथा-"पुरा पाण्डमायं तदनु कपिशिना कृतपदं
ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्गितवपुः ।
शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषम
बने बीतामोदं बदमरसत्वं कलयति ॥"
अवार्ष-"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन
संवर्गितारुणगुणं वपुषा निजेन ।
आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा-
देतदने विरसतां बदरं बिभर्ति ॥"
संक्षितार्थविस्तरेण तैलबिन्दुः ।
यथा-"यस तनभराक्रान्त्या पातालतलगामिनी।
महावराहदंष्ट्राया भूयः सस्मार मेदिनी ॥"
अनार्य-"यत्तत्राकान्तिमजत्थुलमणिशिलाशल्यवेल्लस्फणान्ते
लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा ।
समार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्ष:-
स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशुवंष्ट्राप्रमुअम्॥"
अन्यतमभाषानिबद्धं भाषान्तरेण परिवर्यत इति नटनेपथ्यम्।
यथा-"वह पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए।
SA कान्ता. १B परिवर्तने. ३ नेच्छाति पाचायती काको दत्तमपि पषिमहिन्या ।
अवमसकरतखोमियममध्यसितं पिम् ।।

·कविरहले सोन्यायः ।
जोईतकरयलोग्गलियबलयमाडिपि
अनार्य-"दस पिण्ड नयनसलिलक्षालनाचीतगड
द्वारोपान्ते कथमपि तया सामाशानुबन्धात् ।
वक्रग्रीवश्चलनतशिराः पार्श्वसञ्चारिचक्षुः
पाशाशकी गलितवलयं नैनमभाति काकः ॥"
छन्दसा परिवृत्तिश्छन्दोविनिमयः ।
यथा-"कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात्
तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किश्चिनितम्बे स्थितम् ।
एतावत्सखि वेनि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः
कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमपि स्वल्पापि मे न स्मृतिः॥"
अत्रार्थे-"धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि
विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु ।
नीवी प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण
सख्यः शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि ॥"
कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः ।
यथा-"ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी।
दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥"
अत्रार्थे–“समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डुना।
उदयाद्रिशिरःसीनि निहितं पदमिन्दुना ॥"
दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र समितिः सङ्क्रान्तकम् ।
यथा-"लानार्दार्विधुतकबरीबन्धलोलैरिदानीं
श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्येतेभ्यो नभसि पततः पक्तिशो वारिविन्दून
स्थित्वोद्रीवं कुवलयदृशां केलिहमाः पिबन्ति ॥"
अत्रार्य-"सद्यःलातजपत्तपोधनजटापान्तसुताः प्रोन्मुखः
पीयन्तेऽम्बुकणाः कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्ययाविलयः।
A मोउत्तकरयलो B मोहुतकरयलो. धन्याति या कथयसि.

·काव्यमीमांसाबां एतां प्रेमभरालसां च सहसा गुज्यन्मुखीमाकुलः लियन रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शकुन्तः प्रियाम्।" उभयवाक्यार्योपादानं सम्पुटः। यथा-"विन्ध्यस्याद्रे परिसरनदी नर्मदा सुक्षु सैषा यादोभर्तुः प्रथमगृहिणीं यां विदुः पश्चिमस्य । यस्यामन्तः स्फुरितशफरत्रासहासाकुलाक्षी खैर खैरं कथमपि मया तीरमुत्तारितासि ॥" यथा-"नाभीगुहाबिलविशचलवीचिजात- मनुध्वनिश्रुतिकणत्कलकुकुभानि । रेवाजलान्यविरलं अहिलीक्रियन्ते लाटाङ्गनाभिरपराह्ननिमजनेषु ॥" अनार्थ-"यद्वाभिर्जगाहे गुरुशकुलकुलास्फालनत्रासहास- व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशि सरितां दिग्जयप्रक्रमेषु । अम्भोगम्भीरनाभीकुहरकवलनोन्मुक्तिपर्यायलोल- कल्लोलाबद्धमुग्धध्वनिचकितरणत्कुक्कुभं कामिनीभिः॥" सोऽयकवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिविम्बकल्पः परिहरणीयः। यतः-"पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति वस्तु काव्यान्तरस्थितम् । पृथक्त्वेन न गृह्णन्ति स्ववपुः प्रतिविम्बितम् ॥" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रतिबिम्बकल्पविकल्पस्य समीक्षा द्वादशोऽध्यायः ॥ 1 B शफरी. २ B कणबल. ३ B गृहिणी. ४ A कवेरकवित्व.

·- कविरहसे त्रयोदशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रल्यादिभेदाः आलेख्यमयपरिसया । सदृशसमारणं समक्रमः। यथा-"अस्तादिवेश्मनि दिशो वरणमियाया- स्तिर्यकशिदपयन्त्रणमास्थितायाः । गण्डेकपार्धमिव कुमपकम्पि बिम्ब रुचामधिपतेररुणं रराज ॥" यथा च-"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुमारुणकपोलतलेन । साम्यमेति कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुषारमयूखः ॥" अलकृतमनलङ्कृत्याभिधीयत इति विभूषणमोषः । यथा-"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राकुराभं तदनु खलु ततोऽने पाकपीताम्रपीतम् । अभिनवरविरोचिर्दूमधूनं शिस्वाया- मिति विविधविकारं दिगुते दैपमर्षिः ॥" अत्रार्थे-"मनाचूले नीलं तदनु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तदनु । शिखायामाधूनं धृतविविधवर्णक्रममिति क्षणादचिर्दै दलयति तमः पुनितमपि ॥" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः । यथा तत्रैव-"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डुरघनं च ततोऽप्यधस्तात् । आपिजरं तदनु तस्य तले च नील- मन्धं तमपटलमईति देपमर्थिः॥" सामान्यनिवन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः।

·काव्यमीमांसायों यथा--"इत्युनते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसञ्चलितलोचनमानसाभिः। अग्राहि मण्डनविधिविपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनमङ्गनाभिः ॥" अत्रा]-"चकार काचित्सितचन्दनाङ्के काग्रीकलापं स्तनभारपृष्ठे । प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्ति- नितम्बविम्बे च बबन्ध हारम् ॥" उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तंसः। यथा-"दीपयन्नथ नमः किरणोधैः कुमारणपयोधरगौरः। हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधे- रुन्ममच शनकैस्तुहिनांशुः॥" अनार्ये- ततस्तमः श्यामलपट्टकचुकं A विपाटयत्किश्चिददृश्यतान्तरा । निशातगण्याः स्थितशेषकुम- स्तनाभिरामं सकलं कलावतः॥" तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति नटनेपथ्यम् । यथा-"आननेनुशशलक्ष्म कपोले सादरं विरचितं तिलकं यत् । सत्मिये विरचितावधिभने धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः॥" अना]-"शोकाश्रुभिर्वासरन्पण्डितानां सिक्ताः कपोलेषु विलासिनीनाम् । कान्तेषु कालात्ययमाचरत्सु खल्पायुषः पत्रलता बभूवुः॥" परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्यान्ययात्वादेकपरिकार्यः।

·कविरहस्से त्रयोदशोऽध्यायः ।
"अव्यागजेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकी
यस्योद्गतेन गगने महता करेण ।
मूलावलासितदन्तबिसारेण
नालायितं तपनविम्बसरोरुहस्य ॥"
विकृतेः प्रकृतिप्रापणं प्रत्यापत्तिः।
यथा-"रविसङ्गान्तसौभाग्यस्तुषाराविलमण्डलः ।
निश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते॥"
अनार्ये-"तस्याः प्रतिद्वन्द्रिभवाविषादा-
सद्यो विमुक्तं मुखमाषभासे ।
निःश्वासबाष्पापगमे प्रपन्न:
प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः॥"
ता इमा आलेख्यप्रख्यस्य भिदाः । सोऽयमनुग्रायो मार्गः।
आहुश्च-"सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः ।
नटवर्णिकायोगादन्यथात्वमिवार्छति ॥"
अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः । तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरयो-
जनादन्यरूपापत्तिर्विषयपरिवर्तः ।
यथा-"ये सीमन्तिनगात्रभस्मरजमो ये कुम्भकद्वेषिणो
ये लीडाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यद्रुहः।
ते कुप्यगिरिजाविभक्तवपुषधित्सव्यथासाक्षिणः
स्थाणोदक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिलाः पान्तु वः ॥"
अत्रा-"ये कीर्णकथितोदराजमघवो ये म्लापितोरास्रजो
ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतीपोजिसताः।
ते राधास्मृतिसाक्षिणः कमलया सासूयमाकर्षिता
गाहान्तर्दवयोः प्रततसरला श्वासा हरे पान्तु "
द्विरूपस्य वस्तुनोऽन्यतमरूपोपादानं द्वन्द्वविच्छित्तिः।
यथा-"उरलेशं केशबन्धः कुसुमशररिपोः कल्मषं कः स मुण्या-
चनेन्दु वीक्ष्य गङ्गाजलभरललितं बालभावावमूताम् ।
one verse after this is wanting.

·काव्यमीमांसायां
क्रौञ्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहलोलेक्षणश्रीः
सथः प्रोद्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करच विपास्यः॥"
अत्रार्थे–“विश्यार्जटिजूटकोटिसरिति ज्योत्लालवोद्भासिनी
शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिवशाठाग दृष्टनष्टा सुखम् ।
यां चश्चत्सफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणाली मुहु-
मुंखल्लक्ष्यमहिर्जिघृक्षतितमामाकुञ्चनप्राञ्चनैः ।।"
पूर्वार्थानामर्थान्तरैरन्तरणं रत्नमाला ।
यथा-"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेदि शशिनः
तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करेणुः कलयति ।
रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति
प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥"
अत्रार्थे–“ज्योत्लाचिर्दुग्धबुद्ध्या कवलितमसकृद्भाजने राजहंसैः
खांसे कर्पूरपांसुच्छुरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः ।
पुम्भिर्व्यस्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहःसम्भ्रमे वल्लभानां
लीढं द्राक्सिन्धुवारेष्वभिनवसुमनोलम्पटैः षट्पदैश्च ॥"
सङ्ख्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्ख्योल्लेखः ।
यथा-"नमन्नारायणच्छायाच्छुस्तिाः पादयोनखाः।
त्वचन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रेन्दवो दश ॥"
अत्रार्थे- "उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरनखे
कृतागसो यस्य शिरःसमागमे ।
षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमाः
स नीलकण्ठः प्रियमातनोतु वः ॥"
सममभिधायाधिकस्योपन्यासधूलिका । द्विधा च सा संवादिनी
विसंवादिनी च।
सयोः प्रथमा यथा-"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने
सुप्तमिन्दुकरपुलसन्निभम् ।
राजहंसमसमीक्ष्य कातरा
रौति हंसवनिताश्रुगद्गदम् ॥"

·कविरहले वोदशोऽध्यायः । अत्रा-"चन्द्रप्रभागसरहासिनि सौषषष्ठे दुर्लक्षपक्षतिपुटां न विवेद जायाम् । मूढश्रुतिर्मुखरनूपुरनिखनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः॥" द्वितीया तत्रैवार्थे यथा-"ज्योत्लाजललायिनि सोधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम् । विवेद हंसी दयितं कथञ्चि- चलत्तुलाकोटिकलैर्निनादैः ॥" निषेधस्य विधिना निबन्धो विधानापहारः। यथा-"कुरषक कुचाघातक्रीडारसेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्तव्यं ते मुखासवसेचनम् । चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः श्रियः॥" अत्रार्थे-"मुखमदिरया पादन्यासैर्विलासविलोकितै- बकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा तिलकद्रुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमास्ककुभां जये झगिति गमिता यदाभिर्विकासमहोत्सवम् ॥" बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपुनः। यथा-"शैलच्छलेन खं दीर्घ भुजमुत्सम्य भूवधूः । निशासख्याः करोतीव शशाङ्कतिलकं मुखे ॥" यथा च-"फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तकाभिराम- दूरोल्लसत्किरणकेसरमिन्दुसिंहम् । दृष्ट्वोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकार- दुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सधः ।।" यथा च- “संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलोपः।

·काव्यमीमांसावी
यामिनीवनितया ततपिहर
सोत्पलो रजतकुम्न इवेन्दुः।"
यथा च-"उदयति पश्य कृशोदरि दलितत्वक्षीरकरणिभिः किरणैः।
उदयाचलचूडामणिरेष पुरो रोहिणीरमणः॥"
यथा च-"उदयतिनवनीतपिण्डपाण्डः कुमुदवनान्यवघड्यन्करा
उदयगिरितटस्फुटाहासोरजनिवधूमुखदर्पणः शशाङ्कमा
यथा च-"प्रोषितैकेन्दुहंसेऽस्मिन्सलाविव तमोऽम्बुभिः।
नभस्तडागे मदनस्ताराकुमुदहासिनि ॥"
अत्रार्थे–“रजनिपुरन्धिरोधतिलकस्तिमिरद्विपयूथकेसरी
रजतमयोऽभिषेककलशः कुसुमायुधमेदिनीपतेः ।
अयमुदयाचलैकचूडामणिरभिनवदर्पणो दिशा-
मुदयति गगनसरसि हंसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी॥"
कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानैर्विशेषैरभिधीयत इति कन्दः ।
यथा-"विशिखामुखेषु विसरति पुञ्जीभवतीव सौधशिखरेषु ।
कुमुदाकरेषु विकसति शशिकलशपरिस्रुता ज्योत्ल' ॥"
अत्रार्थ-"वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बहूभवतीव योषित.
प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डपाण्डषु गण्डभित्तिषु ।
अम्भसि विकसतीव लसतीव सुधाधवलेषु धामसु
ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका ॥
स्फटिकमणिघट इवेन्दुस्तस्यामपिधानमाननमिवाङ्कः ।
क्षरति चिरं तेन यथा ज्योत्ला घनसारधूलिरिव ॥
सितमणिकलशादिन्दोहरिणहरितृणपिधानतो गलितैः।
रजनिभुजिष्या सिञ्चति नमोऽङ्गणं चन्द्रिकाम्भोभिः ॥
संविधातुमभिषेकमुदासे
मन्मथस्य लसदंशुजलौघः।

·यथा- कविरहले बोसोश्यायः । यामिनीवक्तिया ततचिहा सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः॥" ता इमास्तुल्यदेहितुल्यस्य परिसंख्याः । “सोम्योपान- ग्राह्यो मार्गः" इति मुरानन्दः । "सरखती सा जयति प्रकामं देवी श्रुतिखस्त्वयनं कवीनाम् । अनर्घतामानयति खमया योल्लिख्य यत्किशिदिहार्यरनम् ॥" अथ परपुरप्रवेशसशस्य भिदाः। उपनिबद्धय वस्तुनो युक्तिमती परिवृत्तिहुंडयुद्धम्। "कथमसौ न भजत्यशरीरतां हतविवेकपदो हतमन्मथः । प्रहरतः कदलीदलकोमले भवति यस्य दया न वधूजने ॥" अत्रार्थ "कथमसौ मदनो न नमस्थतां स्थितविवेकपदो मकरध्वजः। मृगदृशां कदलीललितं वपु. यंदभिहन्ति शरैः कुसुमोद्भवैः ॥" प्रकारान्तरेण विसदृशं यद्वस्तु तस्य निबन्धः प्रतिकश्रुकम् । "माद्यञ्चकोरेक्षणतुल्यधानो धारां दधाना मधुनः पतन्तीम् । चश्वग्रदष्टोत्पलनालहृद्या हंसीव रेजे शशिरत्रपारी॥" अत्रार्थ "मसारपारेण बभौ ददाना काचित्सुरां विदुमनालकेन । - यथा- -

·ये मुक्ताग्रथनामसूत्रसुभगाः प्रासाः पयोबिन्दवः।
काव्यमीमांसायां
वल्लूरवल्ली द्धतेव चश्वा
केलीशुकेनाञ्जलिना धृतेन ॥"
उपमानस्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचारः।
यथा- "अविरलमिव दाना पौण्डरीकेण बद्धः
लपित इव.च दुग्धस्रोतसा निर्भरेण ।
कवलित इव कृत्लश्चक्षुषा स्फारितेन
प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्तः॥"
अत्रार्थे-"मुक्तानामिव रज्जवो हिमरुचेर्मालाः कलानामिव
क्षीराब्धेरिव वीचयः क्लममुषः पीयूषधारा इव ।
दीर्घापाङ्गनदीं विलय सहसा लीलानुभावाचिताः
सद्यः प्रेमभरोल्लसा मृगदृशो मामध्यषिञ्चन्दृशः ॥"
शब्दालकारस्थालङ्कारेणान्यथात्वं धातुवादः ।
"जयन्ति वाणासुरमौलिलालिताः
दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः ।
सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो
भवच्छिदरूयम्बकपादपांसवः ॥"
अत्रार्थे- “सन्मार्गालोकनप्रौढिनिरजीकृतजन्तवः ।
जयन्त्यपूर्वव्यापाराः पुरारेः पादपांसवः॥"
तस्यैव वस्तुन उत्कर्षेणान्यथाकरणं सत्कारः।
यथा-"लानाीद्वैविधुतकवरीबन्धलोलैरिदानी
श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् ।
अप्येतेभ्यो नभसि पततः पतिशो वारिबिन्दून
स्थित्वोद्रीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥"
अत्रार्थ-"लक्ष्म्याः क्षीरनिधेरुदक्तवपुषो वेणीलतानच्युता
यथा-

·यथा- कविरहस्ये त्रयोदशोऽध्यायः । ते वः पान्तु विशेषसस्पृहशा दृष्टाविरं शाहिणा हेलोडीवजलेशहंसवनितालीदाः सुघाखादवः ॥" पूर्व सदृशः पश्चाद्रिनो जीवजीवकः। "नयनोदरयोः कपोलभागे रुचिमद्रनगणेषु भूषणेषु । सकलप्रतिविम्बितेन्दुविम्बा शतचन्द्राभरणैव काचिदासीत् ॥" अत्रार्थ-"भावत्कपोलतलकुण्डलपारिहार्य- सन्मेखलामणिगणप्रतिविम्बितेन । चन्द्रेण भाति रमणीरमणीयवक्त्र- शोभाभिभूतवपुषेव निषेव्यमाणा ॥" प्राक्तनवाक्याभिप्रायनिबन्धो भावमुद्रा। "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूगा- खेलालतालिङ्गितचन्दनासु । तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु ॥" অর্থ "निश्चेतनानामपि युक्तयोगदो नूनं स एनं मदनोऽधितिष्ठति । एला यदाश्लिष्टवतीह चन्दनं पूगद्रुमं नागलताधिरोहति ॥" पूर्वार्थपरिपन्धिनी वस्तुरचना तद्विरोधी। यथा- “हारो वक्षसि दन्तपत्रविशदं कर्णे दलं कौमुदं माला मूर्ध्नि दुकूलिनी तनुलता कपरशुलौ स्तनो वके चन्दनबिन्दुरिन्दुधवलं बालं मृणालं करे वेषः किं सित एष सुन्दरि शरचन्द्रावया शिक्षितः॥" अत्राः-"मूर्तिीलदुकूलिनी मृगमदैः प्रत्यङ्गपत्रक्रिया बाहू मेचकरनकङ्कणभृतौ कण्ठे मसारावली। यथा- ·काव्यमीमांसायां व्यालम्बालकल्लरीकमलिक कान्तामिसारोत्सवे यत्सत्यं तमसा मृगाक्षि विहितं बेणे लाचार्यकम् ॥" इत्यर्थहरणोपाया द्वात्रिंशदुपदर्शिताः। हानोपादानविज्ञाने कवित्वं तत्र मां प्रति॥ किं चैते हरणोपाया ज्ञेयाः सप्रतियोगिनः । अर्थस्य वैपरीत्येन विज्ञेया प्रतियोगिता ॥ किञ्च । शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते यद्वाझयं श्रुतिधनस्य चकास्ति चक्षुः । किन्त्वस्ति यद्वचसि वस्तु नवं सदुक्ति- सन्दर्भिणां स धुरि तस्य गिरः पवित्राः॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यनीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदात्रयोदशोऽध्यायः ॥ चतुर्दशोऽध्यायः जातिद्रव्यक्रियासमयस्थापना । अशास्त्रीयमलौकिकं च परम्परायातं यमर्थमुपनिबध्नन्ति कवयः स कविसमयः । "नन्वेष दोषः कथङ्कारं पुनरुपनिवन्धनाहः” इति आचार्गाः । "कविमार्गानुग्राही कथमेष दोषः?" इति यायावरीयः। “निमित्त तर्हि वाच्यम्” इति आचार्याः ॥ "इदमभिधीयते” इति यायावरीयः । पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशाखं साङ्गं च वेदमवगाय, शास्त्राणि चावबुध्य, देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य, यानर्थानुपलभ्य प्रणीतवन्तस्तेषां देशकालान्तरवशेन अन्यथात्वेऽपि तथात्वेनोप- निबन्धो यः स कविसमयः । कविसमयशब्दवायं मूलमपश्यद्भिः प्रयोगमात्रदर्शिभिः प्रयुक्तो रूहश्च । तत्र कश्चिदायत्वेन व्यवस्थितः कविसमयेनार्यः, कश्चित्परस्परो. पक्रमार्थ खार्थाय पूतः प्रवर्तितः । स च विधा खग्र्यों भौमः ·कविरहस्खे चतुर्दशोऽध्यायः। पातालीयमा खर्गपातालीययोभौंमः प्रधानः। स हि महाविषयास च चतुर्दा जातिद्रव्यगुणक्रियारूपार्यतया । तेऽपि प्रत्येकं त्रिषा असतो निवन्धनात्, सतोप्यनिवन्धनात्, नियमतम। तत्र सामा- व्यस्थासतोनिवन्धनं यथा। नदीषु पद्मोत्पलादीनि, जलाशयमा- पि हंसादयो, यत्र तत्र पर्वतेषु सुवर्णरनादिकं च । नदीपमानि यथा-"दीकुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥" नदीनीलोत्पलानि-"गगनगमनलीलालम्भितान्खेदविन्दून मृदुभिरनिलवारैः खेचराणां हरन्तीम् । कुवलयवनकान्त्या जाहवीं सोऽश्यपश्यत् दिनपतिसुतयेव व्यक्तदन्ताङ्कपालीम् ॥" एवं नदीकुमुदायपि । सलिलमात्रे हंसा यथा- "आसीदस्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिक यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुलेश्वरम् । हेलान्दोलितहंससारसकुलकारसम्मूछितै- रित्याघोषयतीव तन्नवनदी यचेष्टितं वारिभिः॥" पर्वतमात्रे सुवर्ण यथा-"नागावासश्चित्रपोताभिरामः वर्णस्फीतिव्याप्तदिकचक्रवालः । साम्यात्सख्यं जग्मिवानम्बुराशे. रेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्ता ।" रत्नानि यथा-"नीलाश्मरश्मिपटलानि महेममुक्त- सूत्कारसीकरविसृजितटान्तरेषु । आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनाला. सानन्दमम्बुदषियाउन मयूरनार्यः ।"

·८०
काव्यमीमांसायाँ
एवमन्यदपि सतोऽप्यनिवन्धनं तद्यथा। न मालती वसन्ते,
न पुष्पफलं चन्दनद्रुमेषु, न फलमशोकेषु ।
तत्र प्रथमः-"मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् ।
आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः॥"
द्वितीयः-"यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः।
निजवपुषैव परेषां तथापि सन्तापमपहरति ॥"
तृतीयः-"देवायत्ते हि फले किं क्रियतामेतदत्र तु वदामः ।
नाशोकस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपल्लवास्तुल्याः॥"
अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकत्राचरणं नियमस्तद्यथा। समुद्रेष्वेव
मकराः, ताम्रपामेव मौक्तिकानि ।
तयोः प्रथमः- "गोत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं
खनाममुद्राङ्कितमम्बुराशिम् ।
दायादवर्गेषु परिस्फुरत्सु
दंष्ट्रावलेपो मकरस्य वन्द्यः॥
द्वितीयः-"कामं भवन्तु सरितो भुवि सप्रतिष्ठाः
खादूनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च ।
एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णी
'नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः ॥"
असतोऽपि द्रव्यस्य निबन्धनं तद्यथा। मुष्टियाद्यत्वं सूचीभे-
यत्वं च तमसः, कुम्भापवाह्यत्वं च ज्योत्लाया।
तत्रप्रथमम्--"तनुलग्ना इव ककुभः भूवलयं चरणचारमात्रमिव ।
दिवमिव चालिकवनी मुष्टियावं तमः कुरुते ।।"
यथा घ-"पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाग्रनिर्भये ।
मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तम्
द्वितीयम्-"यन्नद्रावितकेतकोदरदलस्रोतःश्रियं विभ्रती
येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः प्रागमूत्।
॥"

·८. कवियले बतुर्दशोऽध्यायः। उत्सेच्या कलशीमिरजलिपुटैमा सणालाहर पातल्याच शशिन्यमुग्धविमवेसावर्तते चन्द्रिका ।" द्रव्यस्य सतोनियन्धनं तपथा। कृष्णपक्षे सत्ता अपि ज्यो. लायाः, शुरूपले स्वन्धकारस्य । तयोः प्रथमम्- "दहशाते जनस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः। बलभद्रप्रलम्बनौ पक्षाविव सितासितौ॥" द्वितीयम्-"मासि मासि समा ज्योस्ला पक्षयोः शुरुकृष्णयो।। तत्रैक शुक्लतां यातो यशः पुण्यैरवाप्यते॥" द्रव्यनियमस्तचथा। मलय एव चन्दनस्थानं, हिमवानेव भूजोत्प- तिस्थानम् । तत्र प्रथमः-"तापापहारचतुरो नागावासः सुरप्रियः। नाऽन्यत्र मलयाद दृश्यते चन्दनद्रुमः ॥" द्वितीयः "न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरविन्दुशोणाः। ब्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा- मनङ्गालेखक्रिययोपयोगम् ॥" प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु तद्यथा।क्षीरक्षारसमुद्रयोरैक्यं, साग- रमहासमुद्रयोश्च। तयोः प्रथम:-"शेतां हरिभवतु रनमनन्तमन्त- लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विविदामहे है। हा दूर दूर सपयास्तृषितस्य जन्तोः किं त्वत्र कूपपयसः स मरोजघन्यः॥" द्वितीयः-"रत्तरङ्गभ्रूभरेस्तर्जयन्तीमिवापगाः । स ददर्श पुरो गङ्गां सप्तसागरवल्लभाम् ॥" असतोऽपि क्रियार्थस्य निवन्धनं यथा । चक्रवाकमियुनत्य निशि मिन्नतटाश्रयणं, चकोराणां चन्द्रिकापामं च ।

·८२ काव्यमीमांसायां तत्र प्रथमः-"सनिपता यामवतीस्तटिनीनां तनयता पयःपूरान् । रथचरणाहयवयसां किं नोपकृतं निदान ॥" द्वितीयः-"एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोषोभुव- मापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीचन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्वचनु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः॥" सतोपि क्रियार्थस्थानिवन्धन तयथा। दिवा नीलोत्पलाना. मविकासो, निशानिमित्तश्च शेफालिकाकुसुमानामविस्रसः । तत्र प्रथमः-"आलिख्य पत्रमसितागुरुणाभिरामं रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रविम्बे । जातः पुनर्विकसनावसरोऽयमस्ये- त्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार ॥" द्वितीयः- "त्वद्विप्रयोगे किरणैस्तथोप्रै- दग्धाऽस्मि कृतलं दिवसं सवित्रा । इतीव दुःखं शशिमे गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पवाष्पैः॥" नियमस्तु तथथा । ग्रीष्मादौ सम्भवतोऽपि कोकिलानां विस्तस्य बसन्त एव, मयूराणां वर्षाखेव विरुतस्य वृत्तस्य च निवन्धः । तयोः प्रथमा-"वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः प्रोतुकामा इवोत्थिताः ॥" द्वितीया-"मण्डलीकृत्य वहाँणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रवृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ॥" कवीनां समयः सोऽयं जातिव्यक्रियागतः । गुणस्यैष ततः स्वर्यः पातालीयम कथ्यते॥ ॥ इति राजशेखरकतो काव्यमीमांसायां कविरहले प्रथमेऽधिकरणे जातिव्यक्रियासमयखापना चतुर्दशोऽध्यायः ।।

·कविरहस्से पञ्चदशोऽध्यायः । ८३ पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्थापना । असतो गुणस्य निवन्धनं यथा । यशोहासमभृतेः शौयम् , अयशसः पापप्रभृतेश्च काष्ण्यं, क्रोधानुरागप्रभृतेय रक्तत्वम् । तत्र यशाशोत्यम्- "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गेश्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्ति- मध्येक्षीराब्धि मनाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीहक्कारः। इत्यं दिग्भित्तिरोधःक्षतविसरतया मांसलैस्त्वयशोभिः स्तोकावस्थानदुःस्पैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः ॥" हासशीयम्-"अहहासच्छलेनास्यायस्य फेनौघपाराः । जगत्क्षय इवापीताः क्षरन्ति क्षीरसागराः॥" अयश कृष्णत्वम्- "प्रसरन्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तयो युगपत् । कुवलयदलसंवलिताः प्रतिदिनमिव मालतीमालाः॥" पापकार्यम्-"उत्खातनिर्मलमयूखकृपाणलेखा- श्यामायिता तनुरभूद्धयकन्धरस्य । साप्रकोपकृतकेशववंशनाश- सङ्कल्पसंजनितपापमलीमसेव ॥" कोपरक्तता-"आस्थानकुहिमतलपतिविम्बितेन कोपप्रमाप्रसरपाटलविग्रहेण । भौमेन मूछितरसातलकुक्षिमाजा भूमिनचाल चलतोदरवर्तिनेव ॥" अनुरागरक्तता यथा-"गुणानुरागमित्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकमावर्दकामम् ॥" सतोऽपि गुणस्यानिवन्धनम् । कुन्दपलानां कामिदन्तानां च रकत्वं, कमलमुकुलप्रभृतब हरितवं, मियापुष्पाणां च पीतत्वम् ।

·काव्यमीमांसाची
कुन्दकालाचरक्तता-
"योतितान्तासमैः कुन्दकुमालाग्रदतः सितैः।
लपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरखती।"
पप्रमुकुलाहरितत्वम्-
“उद्दण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्ट्रया
मनां लावणसैन्धवेम्भसि महीमुवच्छतो हेलया।
तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं
शौरेरादिवराहलीलमवतादनंलिहाग्रं वपुः॥"
प्रियहुपुष्पापीतस्वम्-"प्रियङ्गुश्याममम्भोधिरन्त्रीणांस्तनमण्डलमा
अलकर्तुमिव खच्छाः सूते मौक्तिकसम्पदा"
गुणनियमस्तु तद्यथा । सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता,
पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च ।
तत्र प्रथमः-"सांयात्रिकैरविरतोपहृतानि कूटैः
श्यामासु तीरधनराजिषु सम्भृतानि ।
रत्नानि ते दधति कचिदिहायताक्षि
मेघोदरोदितदिनाधिपबिम्बशङ्काम् ॥"
पुष्पशुक्लता- "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या-
न्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।
ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या-
स्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥"
मेघकाष्र्ण्यम्-"मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट् ।
मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवाबभौ ॥"
कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयो,
शुक्लगौरयोरेकवेन निबन्धनं च कविसमयः । कथं कृष्णनी-
लयोरक्यम्-
"नदीं तूर्ण कर्णोप्यनुसतपुलिनां दाक्षिणात्यागनाभिः
समुत्तीर्णो वर्णानुभयतटबलावटवानीरहाराम्।

·कविरहस्से पथदशोऽध्यायः ।
तो सधयोः खसलिलनिवहो भाति नीलः स यता:
प्रियस्यांशे पीने लुलित व घनः केशपाशामुकेश्याः॥"
कृष्णहरितयोरैक्यम्-"मरकतसशं च यामुन
स्फटिकशिलाविमलं जाहवम् ।
तदुभयमुदकं पुनातु वो
हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः॥"
कृष्णश्यामलयोरैक्यम्-
"एतस्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिलिग्पालवालदुमं
मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति।
यत्र श्यामनिशासु मुञ्चति मिलन्मन्दप्रदोषानिला-
मुदामामरयोषितामभिरतं कल्पद्रुमचन्द्रिकाम् ॥"
पीतरक्तयोरक्यम्-
"लेखया विमलविद्रुमभासा सन्ततं तिमिरमिन्दुरुदासे।
दंष्ट्रया कनकभङ्गपिशनया मण्डलं भुव इवादिवराहः॥"
गुलगौरयोरैक्यम्-"कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः
पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम् ।
अवेहि मां किकरमष्टमूर्तेः
कुम्भोदरं नाम निकुम्भपुत्रम् ॥"
एवं वर्णान्तरेष्वपि । चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम् ।
तत्र चक्षुषः शुक्लता-
"तिष्ठन्त्या जनसङ्कलेऽपि सुदृशा सायं गृहप्राङ्गणे
तहारं मयि निःसहालसतनौ वीजामृदु प्रेवति ।
हीननाननयैव लोलसरलं निःश्वस्य तत्रान्तरे
प्रेमााः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ताः कराक्ष टाः ॥"
श्यामता-"अथ पथि गमयित्वा रम्यकसोपकायें
कतिचिदवनिपाल शर्वरीः शर्वकल्पः ।

·काव्यमीमांसायां पुनरविशदयोध्यां मैथिलीदर्शिनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम् ॥" कृष्णता-“पादन्यासकणितरशनास्तत्र लीलावधूत रबछायाचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः। वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाप्रविन्दू- नामोश्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान् ॥" मित्रवर्णता-"तामुत्तीर्य ब्रज परिचितभूलताविनमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रमाणां । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मविम्बं पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥" ॥इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्से प्रथमेऽधिकरणे गुणसमयस्थापना पश्चदशोऽध्यायः ।। षोडशोऽध्यायः स्वर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना । भौमवत्वगर्योऽपि कविसमयः । विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिण- योरक्यम् । पथा-"मा भैः शशाङ्ग मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं विभेषि । प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥" यथा-"अधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलानः । केसरी निष्ठुरालिसमृगयूयो मुगाधिपः॥" कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्यं यथा- "चापं पुष्पमयं गहाण मकरः केतुः समुपधीयतां तोलक्ष्यनिदन पत्र विशिखाः पाणी पुनः सन्तु ते । दषा कापि तवाकृतेः प्रतिकृतिः कामोऽसि किंगहसे रूपं दर्शय नान शहरमयं सर्वे वयं वैष्णवाः ॥" -

·-
कविरहसे षोडशोऽध्यायः।
यथा च-"मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्या
केलिप्रकाश तव मन्मथता तथापि ।
इत्यं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः
कान्ताजनस्य जननाथ चिरं विलापाः॥"
यथा वा-"आपातमारुतविलोडितसिन्धुनायो
हात्कारभीतपरिवर्तितमत्स्यचिहाम् ।
उलय यादवमहोदधिभीमवेला
द्रोणाचलं पवनसूनुरिवोद्धरामि ॥"
अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पलचन्द्रयोरैक्यम्-
"वन्या विश्वसृजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सप्त ये
तत्रात्रिर्दिवि सन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् ।
एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिदेवस्य शम्भोः कला
शेषाभ्योऽमृतमामुवन्ति च सदा खाहाखबाजीविनः ॥"
बहुकालजन्मनोरपि शिवचन्द्रमसोलस्वम्-
"मालायमानामरसिन्धुहंसः
कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य ।
दाक्षायणीविनमदर्पणश्रि
बालेन्दुस्खण्डं भवतः पुनीतात् ॥"
कामस्य मूर्तत्वं च यथा-
"अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शहरो
विमर्सि वपुषाधुना विरहकातरः कामिनीम् ।
अनेन किल निर्जिता वयमिति मियायाः करं
करेण परिताडयन् जयति जातहासः मरः॥"
यथा च "धनुर्माला मौर्वी कणदलिकुलं लक्ष्यमबला
मनोमेयं शन्दप्रभृति य इमे पत्र विशिला।
श्यान जेतुं यत्य त्रिभुवनमनस्य विमवः
सक कामः कामान्दिशतु दयितापावसतिः॥"

·काव्यमीमांसायां
मादशानामप्यादिवानामैक्यम्-
“यस्थाघोऽधस्तथोपर्युपरि निरवधि प्राम्यतो विश्वमन्वै-
रावृत्तालातलीला रचयति रयतो मण्डलं चण्डधान्नः।
सोऽच्यादुत्तप्तका-खरसरलशरस्पर्द्धिमिर्दामदण्डै-
रुदण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतमास्तोममस्तं समस्तम् ॥"
नारायणमाधवयोश्च यथा-
"येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजिस्कायः पुरास्त्रीकृतो
यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः ।
यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः
सोऽव्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥"
एवं दामोदरशेषकूर्मादेः । कमलासम्पदोश्च यथा-
"दोर्मन्दीरितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या स्वयं
यां भूत्वा कमठः पुराणककुदन्यस्तामुदस्तम्भयत् ।
तां लक्ष्मी पुरुषोत्तमः पुनरसौ लीलानितधूलता-
निर्देशैः समवीविशत्प्रणयिनां गेहेषु दोष्णि क्षितिम् ॥"
भौमखर्यवत्पातालीयोऽपि कविसमयः।
तत्र नागसर्पयोरैक्यम्-“हे नागराज बहुमस्य नितम्बभागं
भोगेन गाहमभिवेष्टय मन्दराद्रेः।
सोढा विषय वृषवाहनयोगलीला:
पर्यवन्धनविधेस्तव कोतिभाः॥"
दैत्यदानवासुराणामैक्यं यथा। तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपु-
प्रादविरोचनबलिवाणादयो देस्याः, विप्रचित्तिशम्बरनमुचिपुलो
मप्रभृतयो दानवाः, बलवृत्रविक्षुरस्तवृषपर्वादयोऽसुराः ।
तेषामैक्यं यथा-"जयन्ति पाणासुरमौलिलालिता
दशास्यचूडामणिचक्रबुम्बिनः ।
सुरासुराधीशशिलान्तशायिनो
भवच्छिदल्यम्बकपादपासवः॥"

·कविरहस्ये सप्तदशोऽध्यायः।
८९
यथा च-"तं शम्बरासुरशराशनिशल्यसारं
केयूररतकिरणारुणवाहुदण्डम् ।
पीनांसलमदयिताकुचपत्रभङ्गं
मीनध्वज जितजगत्रितयं जयेत्कः॥"
पथा च-"अस्ति दैत्यो हयग्रीवः सुहृद्वेश्मसु यस्य ताः ।
प्रथयन्ति बलं बाहोः सितच्छत्रस्मिताः श्रियः॥"
पथा च । हयग्रीवं प्रति-
"दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते ।
सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिषु ॥"
यथा च-"महासुरसमाजेऽस्मिन् न चैकोऽप्यस्ति सोऽसुरः।
यस्य नाशनिनिष्पेषनीराजितमुरःस्थलम् ॥"
एवमन्येऽपि भेदाः-सोऽयं कवीनां समयः काव्ये सुप्त इव स्थितः ।
स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथाबुद्धि विषोधितः ।।
इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
स्वर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना पोडशोऽध्यायः ।।
सप्तदशोऽध्यायः देशविभागः ।
देशं कालं च विभजमानः कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्वाति ।
जगजगदेकदेशाथ देशः । द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगदिखेके ।
तबाहु:- "हलमगु वलस्यैकोऽनडान्हरस्य न लागलं
क्रमपरिमिता भूमिर्विष्णोर्नगौर्न च लागलम् ।
प्रवहति कृषि याप्येषां द्वितीयगवं बिना
जगति सकले नेहरष्टं दरिद्रकटुम्बकम् ॥"
१२

·.९०
"दिवस्पृथिव्यौ द्वे जगती" स्वपो।
तदाहुः-"रुणद्धि रोदसी वाय यावत्तीतिरनवरी।
तावकिलायमध्यास्ते सुकृती पैयुवं पदम् ॥"
"स्वय॑मर्त्यपातालभेदास्त्रीणि जगन्ति" इत्येके।
यदाहुः-"त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् ।
त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयायसे ।"
"तान्येव भूर्भुवःस्वः” इत्यन्ये ।
तदाहुः-"नमस्त्रिभुवनाभोगभृतिखेदभरादिव ।
नागनाथाङ्गपर्यवशायिने शार्ङ्गधन्वने ॥"
"महर्जनस्तपः सत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे ।
तदाहुः- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतटैधरित्र्याः
संवाहिनी जलमुचां चलकेतुहस्तैः।
हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोरुकीतैः
प्रासादपशिरियमुच्छिखरा विभाति ॥"
"तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश” इति केचित् ।
तदाहु:-
"निरवधि च निराश्रयं च यस्य
स्थितमनुवर्तितकौतुकप्रपश्चम् ।
प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति-
जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥"
"तानि सतभिः पातालैः सहकविंशतिः" इति केचित् ।
तदाहु:-"हरहासहरावासहरहारनिभप्रभाः।
कीर्त्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ॥”
"सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। अविशेषविवक्षा यदेकयति,
विशेषविवक्षात्वनेकयति । तेषु भूर्लोकः पृथिवी । तत्र सस महा-
द्वीपाः।
"जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततब प्लमो नाना शाल्मलोऽतः कुशोऽतः।
कौशःशाकः पुष्कर शेत्यथैषां वाया बाया-संसितिर्मण्डलीभिः॥

·कबिरहले सपनोभ्यायः । वणो रसमया रोक्का सार्पियों दविजययाः। दुवारिस्वपिन ससमस्ताल्पत्य त इमे व्यवस्थिताः॥" क एवायं लावणा समुद्रः" इत्येके। :-"द्वीपाण्यष्ठादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता खाणाखण्ड- रेकोम्भोषिर्दिगन्तप्रविमृतसलिलः प्राज्यमेतत्सराज्यम्। कस्मिनप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते बीरपर्ये चक्रे पुशेन दातुं तदिदमिति घिया वेधसे यभुकोप ॥" प्रयः" इत्यन्ये। दु:- "आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं हेलाभिभूतजलधित्रितयेन यस्य । वीर्येण संहतिभिदा विहतोन्नतेन कल्पान्तकालविसृतः पवनोऽनुचक्रे॥" था वा-"मातङ्गानामभावे मदमलिनमुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रः जाते रतापहारे दिशि दिशि ततयोभान्ति चिन्तामणीनाम्। छिन्नेषूद्यानवापीतरुषु विरचिताः कल्पवृक्षा रिपूणां यस्योदञ्चत्रिवेलावलयफलभुजां मानसी सिद्धिरासीत् ॥" "चत्वारः" इत्यपरे। तदाहुः-"चतु:समुद्रवेलोर्मिरचितैकावलीलतम् । मेरुमप्यद्रिमुल्लय यस्य कापि गतं यशः ।।" "भिन्नाभिप्रायतया सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः । सससम्- दीवादिनस्तु शास्त्रादनपेता एव । तबाहुः-"आगस्त्यचुलुकोच्छिष्टसप्तवारिधिवारिणि । मुहतं केशवेनापि तदन्तः पूतरायितम् ।। मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां मेकर्नान्ना काञ्चनः शैलराजः। यो मूर्तानामौषधीनां निषानं यत्रावासः सर्ववृन्दारकाणाम् ॥

·,
९२.
काव्यमीमांसायों
तमेनमवधीकृत्य देवेनाम्बुजजन्मना ।
तिर्यगूर्वमघस्ताच विश्वस्य रचना कृता ॥"
स भगवान्मेरुरायो वर्षपर्वतः । तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम्
तस्योत्तरेण त्रयो वर्षगिरयः, नीलः श्वेतः शृङ्गवांश्च । रम्य
हिरण्मयम्, उत्तराः कुरव इति च क्रमेण श्रीणि तेषां वर्षाणि
दक्षिणेनापि त्रय एव निषधो हेमकूटो हिमवांश्च । हरिवर्ष; किं
पुरुषं, भारतमिति च त्रीणि वर्षाणि । तत्रेदं भारतं वर्षमस्या
नव भेदाः । इन्द्रद्वीप, कसेरुमान, ताम्रपर्णो, गभस्तिमान्, नाग
द्वीपः, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणः, कुमारीद्वीपश्चायं नवमः । पञ्चशतानि
जलं, पञ्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येकं योजनसहस्रावधयो दक्षि
णात्समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमगम्यास्ते । तान्येतानिय
जयतिस सम्राडित्युच्यते। कुमारीपुरात्मभृति बिन्दुसरोऽवधि योज
नानां दशशती चक्रवर्तिक्षेत्रम् । तां विजयमानश्चक्रवर्ती भवति।
चक्रवर्तिचिह्नानि तु-"चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा।
प्रोक्तानि सप्त रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥
अत्र चकुमारीद्वीपे-"विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शुक्तिमानक्षपर्वतः।
महेन्द्रसबमलयाः ससैते कुलपर्वताः ॥"
तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतखरूपा मलयविशेषास्तु चत्वारः ।
तेषु प्रथमः "आ मूलयष्टेः फणिवेष्टितानां
सचन्दनानां जननन्दनानाम् ।
ककोलकैलामरिचैर्युतानां
जातीतरूणां च स जन्मभूमिः॥"
द्वितीयः "यस्योत्तमां मौक्तिककामधेनु-
रुपत्यकामर्चति ताम्रपर्णी।
रत्नेश्वरो रनमहानिधानं
कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति ॥
-

·कबिरहले ससदशोऽध्यायः तत्र दुमा विद्रुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र। मदोत्कटैः केसरिकण्ठनादः स्फुटन्ति तसिन्धनसारवृक्षाः॥" तृतीयः-"विलासभूमिः सकलामराणां पदं तृणां गौर्मुनिपुङ्गवस्यं । सदाफलैः पुष्पलताप्रवाल- राश्चर्यमूल मलयः स तत्र ॥" चतुर्थ:-“सा तत्र चामीकररनचित्रैः प्रासादमालावलभीविटकैः। द्वारार्गलाबद्धसुरेश्वराका लङ्केति या रावणराजधानी॥ प्रवर्तते कोकिलनादहेतुः पुष्पप्रसूः पश्चमजन्मदायी। तेभ्यश्चतुर्थोऽपि वसन्तमित्र- मुदङ्मुखो दक्षिणमातरिश्वा ।" पूर्वापरयोः समुद्रयोहिमवद्विन्ध्ययोबान्तरमावितः । तसिंबा. तुर्वर्ण्य चातुराश्रम्यं च । तन्मूलश्च सदाचारः। तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः । यत्राङ्गकलि- नकोसलतोसलोकलमगधमुद्गरविदेहनेपालपुण्ड्रप्राग्ज्योतिषताम- लिसकमलदमल्लवर्तकसुत्नब्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः । वृहगृहलो. हितगिरिचकोरद१रनेपालकामरूपादयः पर्वताः । शोणलौहित्यौ नदौ । गङ्गाकरतोयाकपिशाचाच नयः । लवलीग्रन्थिपर्णका- गुरुद्राक्षाकस्तूरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथः। पत्र महाराष्ट्रमाहिषकाश्मकविदर्भकुन्तलक्रयकैशिकम्पीरककाशी- केरलकावेरभुरलवानवासकसिंहलचोडदण्डकपाण्वपल्लवगागनाशि- क्यकोरणकोल्लगिरिवल्लरप्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यवक्षिणपादमmmar ·९४ काव्यमीमांसायो हेन्द्रमलयमेकलपालमञ्जरसस्यश्रीपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापी- पयोष्णीगोदावरीकावेरीभैमरथीवेणाकृष्णवेणावखुरातुङ्गभद्राताम्र- पर्युत्पलावतीरावणगङ्गाथा नथः । तदुत्पत्तिर्मलयोत्पत्त्या व्या. ख्याता । देवसभायाः परतः पश्चाहेशः । तत्र देवसमसुराष्ट्रदशेरक- श्रवणभृगुकच्छकच्छीयानरौर्बुदब्राह्मणवायवनप्रभृतयो जनपदाः । गोवर्धनगिरिनगरदेवसभमाल्यशिखराबंदादयश्च पर्वताः । सर खतीश्वभवतीवार्तधीमहीहिडिवाद्या नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जु रुकरभादीनामुत्पादः । पृथूदकात्परतः उत्तरापथः । यत्र शकके कयवोकाणहूणवाणायुजकाम्बोजवाहीकवलवलिम्पाककुलूतकीरत- गणतुषारतुरुष्कबर्बरहरहूबहूहुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभृतयो जनपदाः । हिमालयकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः । गङ्गासिन्धुसरखतीशतद्रुचन्द्रभागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकु- हदेविकाया नद्यः । सरलदेवदारुद्राक्षाकुडमचमराजिनसौवीरस्रो- तोञ्जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः । तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः । न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य । यदाहु:-"हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्नाग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः॥" तत्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धि- सिद्धमिति न निर्दिष्टम् । दीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्तथा। नातिप्रयोज्याः कविभिरिति गाहं न चिन्तिताः॥ "विनशनप्रयागयोगङ्गायमुनयोबान्तरमन्तर्वेदी । तदपेक्षया दिशो पिमजेत" इति आचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधी- कृत्व" इति यायावरीयः । अनियतस्वादिशामनिधितो दिग्वि- भाग" इति एके । तथा हि यो वामनखामिनः पूर्वः स ब्रमशि- लायाः पमिमा, यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालपियस्योत्तर इति । "अधिनिबन्धनमिदं रूपमितरपनियतमेव" इति यायावरीयः । "प्राच्यपाचीपतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः" इत्येके।

·कविरहस्से सप्तदशोऽध्यायः । तदाहुः-"चतसृष्वपि दिक्षु रणे विषतः प्रति येन चित्रपरितेव। विहितमपूर्वमदक्षिणमपश्रिममनुत्तरं कर्म ॥" "ऐन्द्री, आग्नेयी, याम्या, नैती, वारुणी, वायव्या, कौवेरी, ऐशानी चाष्टौ दिशः" इत्येके । तदाहु:-"एकं ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यजजास्यैश्चतुर्मि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि । युष्माकं तानि सप्त त्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाजि भानो- योन्ति प्राहे नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि ॥" "ब्राह्मी नागीया च द्वे ताभ्यां सह दशैताः" इत्यपरे। तदाहुः-"दशदिक्तटपर्यन्तसीमसङ्कटभूमिके। विषमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः॥" सर्वमस्तु, विवक्षापरतत्राहि दिशामियसा। तत्र चित्राखात्यन्तरे प्राची, तदनुसारेण प्रतीची, ध्रुवेणोदीची, तदनुसारेणावाची, अन्तरेषु विदिशः, ऊर्ध्व ब्राह्मी, अधस्तानागीयेति । द्विविधो व्यवहारः कवीनां प्राकसिद्धो विशिष्टस्थानावधिसाध्यश्च । तत्र प्राकसिद्धे प्राची- "द्वित्रैयाग्नि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकै- ज्योत्स्नापानभरालसेन वपुषा सुप्तावकोराङ्गनाः। यातोऽस्ताचलचूलमुद्बसमधुच्छत्रछविचन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ककुप ॥" दक्षिणा-"दक्षिणो दक्षिणामाशां यियासुः सोऽधिकं बनी। जिहामुर्दक्षिणामाशां भगवानिव भास्करः ॥" पनिमा "पश्य पबिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकये विवखता। दीर्घया प्रतिमया सरोग्भस- स्वापनीवमिव सेतुबन्धनम् ।।" - ·उत्तरा- - तपूर्णनियमः। तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वणे, दाक्षिणात्यानां ९६ काव्यमीमांसावा "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः। पूर्वापरौ तोयनिधी विगाय स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमी यथा- "यादांसिं हे चरत संगतगोत्रतत्रं पूर्वेण चन्दनगिरेरुत पश्चिमेन । नो निरन्तरधराधरसेतुसूति- राकल्पमेष न विरंस्थति वो वियोगः॥" दक्षिणोत्तरौ यथा-"काश्चयाः पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशेः। कर्णान्तचक्रीकृतचारचापो रत्या समं साधु वसत्यनङ्गः ॥" उत्तरादावप्यनुत्तरदिगभिधानं, अनुत्तरादावपि उत्तरदिग भिधानं। तयोः प्रथमम्-"तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं दूरालक्ष्यं सुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्द्धितो मे हस्तप्राप्यः स्तबकविनतो बालमन्दारहा द्वितीयम्-"सह्याद्रेत्तरे भागे यत्र गोदावरी नदी पृथिव्यामिह कृत्लायां स प्रदेशो एवं दिगन्तरेष्वपि । तत्र देशपर्वतनयादी तथैव निवनीयात् । साधारणं तूभयत्र लोक्यसि कृष्णा, पाश्चात्यानां पाण्डः, उदीच्यानां गौर, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरव। पौरस्त्यश्यामता-"श्यामेष्वङ्गेषु गौडीनां सूत्रहारैकहारिषु । चक्रीकृत्य धनुः पोपमनको बल्गु वल्गति ॥"

·कविरहस्से सप्तदशोऽध्यायः। ९७ पाक्षिणात्यकृष्णता-“इदं भासां भर्दुतकनकगोलपतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम् । अथैष प्राचीन सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाच स्तबकित इव ध्वान्तविसर।" पश्चात्यपाण्डुता-"शाखामेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां भृङ्गस्त्रीणां बकुलमुकुलं कुन्तलीभावमेति । किं चेदानी यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीभ्यः कान्तिः स्तोकं रचयति पदं नागवल्लीच्छदेषु ॥" दीच्यगौरता-"पुष्पैः सम्प्रति काश्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिङ्गिताः वाल्हीकीदशनवणारुणतरैः पत्रैरशोकोऽश्चितः। जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षम माञ्जिष्ठैर्मुकुलैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः॥" पथा वा-"काश्मीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु । द्रावयित्वेव विन्यस्तं स्वर्ण षोडशवर्णकम् ॥" मध्यदेश्यकृष्णता यथा- "युधिष्ठिरक्रोधवः कुरुवंशैकदाहिनः । पाञ्चालीं ददृशुः सर्वे कृष्णां धूमशिग्वामिव ॥" तद्वन्मध्यदेश्यश्यामता । न च कविमार्गे श्यामकृष्णयोः पाण्ड- गौरयोर्वा महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम । मध्यदेश्यगौरता- "तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः । अवगतमलिके मृगाङ्कविम्यं मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन ।” विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौरः पाण्डुर्वा वर्णः । एवं इक्षिणदेशेऽपि। पत्र प्रथम:-"कपोले जानक्याः करिकलभदन्तगुतिमुषि परमेरःस्फारोइमरपुलके वककमलम् ।

·काव्यमीमांसायां मुहुः पश्यव्ण्वरजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः॥" द्वितीयः-"तासां माधवपत्नीनां सर्वासां चन्द्रवर्चसाम् शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वाल रुक्मिणी॥" एवमन्यदपि यथासम्भवमभ्यूह्यम् । निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांसः। तत्परिहार्यं यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेषु ॥ इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम् । यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे देशविभागः सप्तदशोऽध्यायः ॥ अष्टादशोऽध्यायः कालविभागः । काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच काष्ठाः कथिताः कलेति । त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेतौ ॥ से च चैत्राश्वयुजमासयोर्भवतः । चैत्रात्परं प्रतिमासं मौष्ट्रात दिवसवृद्धिः निशाहानिश्च त्रिमास्याः, ततः परं मौहर्तिकी निशा वृद्धिः दिवसहानिश्च । आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम् राशितो राश्यन्तरसङ्क्रमणमुष्णभासो मासः, वर्षादि दक्षिणायनं शिशिरागुत्तरायणं, दययनः संवत्सर इति सौरं मानम् । पञ्च दशाहोरात्रः पक्षः। वर्द्धमानसोमः शुक्लो, वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्ण इति पिण्यं भासमानम् । अमुना च वेदोदितः कृत्लोपि क्रिया कल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम् । इदमार्यावर्तवासि नब कवयब मानमाश्रिताः। एवं च द्वौ पक्षी मासः । द्वौ मासा- तुः । षण्णास्तूनां परिवर्तः संवत्सरः । स च चैत्रादिरिति

·कविरहस्से अष्टादशोऽध्यायः।
वज्ञाः, श्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नमत्लब
र्षाः, इष ऊर्जव शरत्, सहः सहस्यच हेमन्तः, तपस्तपस्यम
शशिर, मधुर्माधवध वसन्तः, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र
'वर्षासु पूर्वो वायुः” इति कवयः। “पाश्चात्यः, पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता"
त्याचार्याः।
दाहु:-"पुरोवाता हता प्रावृट् पश्चाद्वाता हता शरत्" इति।
दाहुः-"प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिर्भरमम्बरम् ।
कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः ॥"
"वस्तुवृत्तिरतत्रं, कविसमयः प्रमाणम्" इति यायावरीयः ।
दाहुः-"पौरस्त्यस्तोयदर्तोः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो
विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः ।
सन्ध्यानृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनादः
सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ॥"
शरधनियतदिको वायुर्यथा-
"उषासु वधुराकृष्टजडावश्यायशीकराः ।
शेफालीकलिकाकोशकषायामोदिनोऽनिलाः॥"
"हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः इति एके । “उदीच्य” इति अपरे ।
'उभयमपि" इति यायावरीयः। तयोः पाश्चात्यः-
"भान्भूर्जद्रुमालीस्तुहिनगिरितटेषगतास्त्वकरालाः
रेवाम्भःस्थूलधीचीचयचकितचलचातकान् व्याधुनानः
पाश्चात्यो वाति वेगाडुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी
मातङ्गक्षुण्णसान्द्रस्रुतसरलतरत्सारसारी समीरः॥"
उदीच्यः--
"लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकाल्लासयन्तः
चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डकपण्डाः ।
एते कस्तूरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा वाल्हवीनां
कौलतीकेलिकाराः परिचयितहिमं वायवो वान्स्युदीच्याः॥"
-

·काव्यमीमांसायां शिशिरेऽपि हेमन्तवतुदीच्या पाश्चात्यो वा । वसन्ते दक्षिणा "धुन्वल्लङ्कावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्ध्रीधम्मिल्लबन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्लीः । उद्दामं दाक्षिणात्यो मलितमलयजः सारथिर्मीनकेतोः प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहृन्मानचौरः समीरः ॥" "अनियतविको वायुीष्मे"इत्येके । “नैर्ऋतः" इत्यपरे। “उभय- मपि" इति यायावरीयः । तत्र प्रथमः- "वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संग्रश्नन्ति भविष्यभ्रपटलस्थूणावितर्क नमः । किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्वुविसरैः पात्राणि वीतार्णसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनी सम्पदम् ॥" द्वितीयः-"सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारविस्तरभरेव धरा समग्रा । वायुः कुकूलमिव वर्षति नैतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्च हन्ति ॥" किच- "गर्भान्धलाकासु निवेशयन्तः वंशाङ्कुरान्खैर्निनदैः सृजन्तः। रजोऽम्बुदाः प्रावृषि मुद्रयन्तो यात्रोद्यम भूमिभृतां हरन्ति ॥ स सल्लकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनदः पुष्पितलागलीकः । दग्धोबरासुन्दरगन्धबन्धुरर्घत्ययं वारिमुचामनेहा ॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति । पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्यःसान्द्रेन्द्रगोपानि च शालूलानि॥ चकोरहर्षी यतिधारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवर्मा। गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः।।

·कविरहखे अष्टादशोऽध्यायः । या केलियात्रा करिकामिनीभिर्या तुङ्गहाविलासशव्या । चतुःसमं यन्मृगनामिगर्भ सा वारिदोंः प्रथमातिनी ॥ चलचटुलचातकः कृतकरङ्गरागोदयः सदर्दुररवोद्यमो मदभरमगल्भोरगः। शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमद्कङ्कायो वियोगिषु घनागमः स्मरविषं विषं मुश्चति ॥ दलत्कुटजकुशलः स्फुटितनीपपुष्पोत्करो धवप्रसवबान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः । कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्वलनिचुलसञ्चयो हरति हन्त धर्मात्ययः॥वर्षाः ॥ द्वारगर्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररविरेफान् । शरत्समभ्येति विकाश्य पदानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि ।। सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकवाणासनकुमेषु । शेफालिकासप्तपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु । सखञ्जरीटा सपयःप्रसादा सा कस्य नो मानसमाछिनत्ति । कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसक्रौञ्चकुलानुयाता ॥ उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पयांसि । मुक्तासु शुभ्रं दधती च गर्भ शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति । क्षितिं खनन्तो वृषभाः खुराप्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः। शृङ्गं त्यजन्तो रवश्च जीर्ण कुर्वन्ति लोकानवलोकनोस्कान् । अत्रावदातद्युति चन्द्रिकाम्वु नीलावभासं च नमः समन्तात् । सुरेभवीथीदिवसावतारो जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि ॥ महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम् । दीपालिकायां विविधा विलासा यात्रोन्मुम्बैरत्र पैर्विधेयाः॥ योनि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही। भास्करः शरदि दीपदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सरैः ॥

·काव्यमीमांसायां केदार एव कलमाः परिणामरम्या: प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम् । एर्वारुकं स्फुटननिर्गतगर्भगन्ध- मम्लीभवन्ति च जरत्रपुसीफलानि ॥ गेहाजिरेषु नवशालिकणावपात- गन्धानुभावसुभगेषु कृषीवलानाम् । आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूत- पाणिस्खलद्वलयपद्धतयो वधूव्यः॥ तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिराख्यः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः। तोयं प्रसीदति मुनेरिव धर्मचिन्ता कामी दरिद्र इव शोषमुपैति पङ्कम् ॥ नद्यो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तशुक्ति- रेखाङ्कबालपुलिनोदरसुप्तकूर्माः । अस्यां तरङ्गित्तनुतोयपलायमान- मीनानुसारिबकदन्तकरालफालाः ॥ अपङ्किलतटावटः शफरफाण्टफालोज्वल: पतत्कुररकातरभ्रमददभ्रमीनार्भकः । लुठत्कमठसैकतश्चलबकोटवाचाटितः सरित्सलिलसंचयः शरदि मेदुरः सीदति ॥” शरत् ॥ "द्वित्रिमुचुकुन्दकलिकत्रिचतुरमुकुलः क्रमेण लवलीषु । पश्चषफलिनीकुसुमो जयति हिमघुर्नवावतरः ।। पुन्नागरोध्रप्रसवावतंसा वामभुवः कक्षुककुञ्चितामयः । घकोल्लसत्कामसिक्यकाकाः सुगन्धलेलाः कबरीवहन्ति ।। यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुषारचूर्णोत्करकीर्णवातः। तथा तथा यौवनशालिनीनां कपोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ॥

·कपिरहले अष्टादशोऽध्यायः । वराहवप्राणि नवोदनानि दधीनि सनदशराणि पात्र । सुकोमलाःसर्षपकन्दलीबमुक्त्वा जनोनिन्दतिवैयवियाम्।। अनोपचारः सलिलैः कवोष्णैर्यत्किचिदत्र स्वदतेऽनपानम् । सुदुर्भगामत्र निपीय शेते खस्त्यस्तु नित्यं तुहिनतवेऽस्मै ॥ विमुक्तबर्दा विमदा मयूराः प्ररूढगोधूमयवा च सीमा। व्याघ्रीप्रसूतिः सलिलं सवाष्पं हेमन्तलिङ्गानि जयन्त्यमूनि ॥ सशमीधान्यपाकानि क्षेत्राण्यत्र जयन्ति च । त्रिशकुतिलका रात्र्यः पच्यन्ते लवणानि च ॥ उद्यानानां मूकपुंस्कोकिलत्वं भृङ्गस्त्रीणां मौनमुद्रा मुखेषु । मन्दोद्योगा पत्रिणां व्योमयात्रा हेमन्ते स्यात्सर्पदर्पक्षयम् ॥ कर्कन्धूनां नागरङ्गीफलानां पाकोद्रेकः खाण्डवोप्याविरस्ति। कृष्णेथूणां पुण्डूकाणां च गर्ने माधुर्ये श्रीर्जायते चाप्यपूर्वा॥ येषां मध्यमन्दिरंतल्पसम्पत् पार्चे दारा स्फारतारुण्यताराः। लीलावहिनिहुतोदामधूमः ते हेमन्तं ग्रीष्मशेष विदन्ति ॥" इति हेमन्तः । हेमन्तधर्मः शिशिरः, विशेषस्तु । "रात्रिर्विचित्रसुरतोचितयामदैर्ध्या चण्डो मरदहति कुङ्कुमपङ्कसाध्यः। तल्पस्थितिर्द्विगुणतूलपटा किमन्य- दर्घन्ति चात्र विततागुरुधूपधूमाः ।। आश्लेषिणः पृथुरतक्लमपीतशीत- मायामिनी घनमुदो रजनी युवानः ऊर्वोर्मुहुर्वलनबन्धनसंघिलोल- पादान्तसंवलिततूलपटाः स्वपन्ति ॥ पानेऽम्भसोः सुरसनीरसयोन भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन चात्र । नो दुर्भगासुभगयोः परिरम्भणे च नो सेवने च शशिभास्करयोर्विशेषः॥

·काव्यमीमांसायां पुष्पक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा कुन्दान्यशेषकुसुमेषु धुरि स्थितानि । सौभाग्यमेणतिलकाद्भजतेऽबिम्ब काले तुषारिणि दहन्ति च चन्दनानि । सिद्धार्थयष्टिषु यथोत्तरहीयमान- सन्तानभिन्नघनसूचिपरम्परासु। द्वित्रावशेषकुसुमासु जनिक्रमेण पाकक्रमः कपिशिमानमुपादधाति ॥ उदीच्यचण्डानिलताडितासु सुलीनमीनासु जलस्य मूले। नालावशेषाब्जलताखिदानी विलासवापीषु न याति दृष्टिः । माचन्मतङ्गः पृषतैकतोषी पुष्यद्वराहो धृतिमल्लुलायः। दरिद्रनिन्धः सधनैकवन्धः स एष कालः शिशिरः करालः॥ अभिनववधूरोषखादुः करीषतनूनपा- दसरलजनाश्लेषरस्तुषारसमीरणः । गलितविभवस्याज्ञेवाच युतिर्ममृणा रवे- विरहिवनितावक्रौपम्यं विभर्सि निशाकरः ॥ स्त्रियः प्रकृतिपित्तलाः कथितकुमालेपनै- नितम्बफलकस्तनस्थलभुजोरुमूलादिभिः । इहाभिनवयौवनाः सकलरात्रिसंश्लेषितै- हरन्ति शिशिरज्वरारतिमतीव पृथ्वीमपि॥"शिशिरः॥ "चैत्रे मदर्द्धिः शुकसारिकाणां हारीतदात्यूहमधुब्रतानाम् ।

·कविरहस्से अष्टादशोऽध्यायः ।
पुंस्कोकिलानां सहकारबन्धुः
मदस्य कालः पुनरेष एव ॥
मनोऽधिकं चात्र विलासलास्ये
प्रेडासु दोलासु च सुन्दरीणां।
गीते च गौरीचरितावतंसे
पूजाप्रपञ्चेच मनोभवस्य ॥
पुस्कोकिलः कूजति पञ्चमेन
बलाद्विलासा युवतौ स्फुरन्ति ।
स्मरो वसन्तेऽत्र नवैः प्रसूनैः
खचापयष्टेर्घटनां करोति ॥
पिनद्धमाहारजनांशुकानां
सीमन्तसिन्दूरजुषां वसन्ते ।
स्मरीकृते प्रेयसि भक्तिभाजां
विशेषवेषः वदते वधूनाम् ॥
अयं प्रसूनोद्धरकर्णिकारः
पुष्पप्रपश्चाञ्चितकाश्चनारः।
विजृम्भणाकोविदकोविदारः
कालो विकाशोद्यतसिन्दुवारः ।।
रोहीतकानातककिङ्किराता
मधूकमोचाः सह माधवीभिः ।
जयन्ति शोभाञ्जनकश्च शास्वी
सकेसरः पुष्पभरैर्वसन्ते ।।
यो माधवीमुकुलदृष्टिषु वेणिवन्धो
यः कोकिलाकलरुते कथने च लामः।
पूजाविधिदमनकेन च यः सरस्य
तस्मिन्मधुः स भगवान्गुरङ्गनानाम् ॥
१४

·काव्यमीमांसायां नालिङ्गितः कुरवकस्तिलको न इष्टो नो ताडितश्च चरणैः सुहशामशोकः। सिक्तो न वक्रमधुना बकुलश्व चैत्रे चित्रं तथापि भवति प्रसवावकीर्णः॥ चैत्रे चित्रौ रक्तनीलावशोको वर्णाशोकस्तत्तृतीयश्च पीतः। जैत्रं तनं तत्मसूनान्तरेभ्यः चेतोयोनेः भूर्भुवःखस्त्रयेऽपि ॥ गूवाकानां नालिकेरद्रुमाणां हिन्तालानां पाटलीकिंशुकानाम् । खजूराणां ताडताडीतरूणां पुष्पापीडन्यासहेतुर्वसन्तः॥ वसन्तः॥ विकाशकारी नवमल्लिकानां दलच्छिरीषप्रसवाभिरामः। पुष्पप्रदः काश्चनकेतकीनां ग्रीष्मोऽयमुल्लासितधातकीकः॥ खजूरजम्बूपनसानमोच- प्रियालपूगीफलनालिकेरैः। द्वन्द्वानि खेदालसतामुपास्य रतानुसन्धानमिहाद्रियन्ते ।। स्रोतांस्यनम्भांसि सकूपकानि प्रपाः कठोरेऽहनि पान्थपूर्णाः । शुचौ समभ्यर्थितसक्तुपाने प्रगेच सायं च वहन्ति मार्गाः ।। यत्कायमानेषु दिनाईनिद्रा यस्लानकेलिर्दिषसावसाने।

·कविरहखे अष्टादशोऽध्यायः । यात्रिशेषे सुरतावतारः स मुष्टियोगो धनधर्ममापी॥ या चन्द्रिका चन्दनपकरया या जालमार्गानिलवीचिमाला। या तालवृन्तैरुदविन्दुवृष्टि- जलाञ्जलिं सा शुचये ददाति ॥ कर्पूरचूर्ण सहकारभङ्ग- स्ताम्बूलमाक्रमुकोपलप्तम् । हाराश्च तारास्तनुवस्त्रमेत- न्महारहस्यं शिशिरक्रियायाः॥ मुक्तालताश्चन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुसृता जलाः । सजश्च मौलौ स्मितचम्पकानां ग्रीष्मेऽपि सोऽयं शिशिरावतारः॥" पत्र हि-"पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पांसवः । कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव चाद्रयः ।। एणाः स्थलीषु मृगतृष्णिकया हियन्ते स्रोतस्तनुत्वजनिता जलवेणिबन्धाः । ताम्यत्तिमीनि च सरांसि जलस्य शोषा- दद्धारघघटिकावलयाश्च कृपाः॥ करभाः शरभाः सरासमा मदमायान्ति भजन्ति विक्रियाम् । करवीरकरीरपुष्पिणीः स्थलभूमीरविरुद्ध चासते॥ सहकाररसार्चिता रसाला जलभ फलपानकानि मन्याः।

·काव्यमीमांसायां
मृगलावरसाःसृतं च दुग्ध
मरसञ्जीवनमौषधं निदाये।
जडचन्दनचारवस्तरुण्यः
सजला ः सहतारहारमालाः।
कदलीदलतल्पकल्पनस्थाः
स्मरमाहूय निवेशयन्ति पावे ॥
ग्रीष्मे चीरीनादवन्तो वनान्ताः
पङ्काश्यक्ताः सैरिभाः सेभकोलाः।
लोलजिह्वाः सर्पसारङ्गवर्गा
मूलस्रस्तैः पत्रिणश्चांशदेशैः॥
हवें रम्यं चन्द्रिकाधौतपृष्ठं
कान्तोच्छिष्टा वारुणी वारिमिश्रा ।
मालाः कण्ठे पाटला मल्लिकानां
सद्यो ग्रीष्मं हन्त हेमन्तयन्ति ॥ ग्रीष्मः॥
चतुरवस्थश्च ऋतुरुपनिबन्धनीयः । तद्यथा सन्धिः, शैशवं, प्रौरि
अनुवृत्तिश्च । ऋतुद्वयमध्यं सन्धिः । शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा-
"च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा
मनसि च गिरं गृह्णन्तीमे गिरन्ति न कोकिलाः।
अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो
न च जरठतामालम्बन्ते क्लमोदयदायिनीम् ॥"
वसन्तशैशवम्-
"गर्भग्रन्थिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽङ्करं पल्लवा
वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः ।
किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैबित्रैमनोजन्मनो
देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः ॥"
-

·कविरहसे अष्टादशोऽध्यायः ।
१०९
बसन्तमौदिः
"साम्यं सम्पति सेवते विचकिलं पाण्मासिकमौक्तिकः
कान्तिं कर्षति काशनारकुसुमं मानिष्टयौतात्पटात् ।
हूणीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलुण्टाकतां
लाटीनाभिनिभं पकास्ति च पतदृन्ताग्रतः केसरम् ॥"
अतिक्रान्तर्तुलिङ्गं यत्कुसुमायनुवर्तते।
लिङ्गानुवृत्ति तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकतः ॥
वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गाजविकाशानुवृत्तिः ।
यथा-खं वस्ते कलविङ्ककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं
चर्चा पारयतीव दर्दुरकुलं कोलाहलैरुन्मदम् ।
गन्धं मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्धा स्थली
दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहासेन भासां पतिः॥"
एवमन्येऽपि।
किश्च-प्रैष्मिकसमयविकासी कथितो धूलीकदम्ब इति लोके ।
जलधरसमयप्राप्तौ स एव धाराकदम्बः स्यात् ॥
"धूलीकदम्बपरिधूसरदिबुखस्य
रक्तच्छटासुरशरासनमण्डनस्य ।
दीप्तायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ
नोत्कण्ठसे समरवारिधरागमस्य ॥"
जलसमयजायमानां जातिं यां काईमीति निगदन्ति ।
सा शरदि महोत्सविनी गन्धान्वितषट्पदा भवति ॥
-"स्थूलावश्यायविन्दुद्युतिदलितबृहत्कोरकग्रन्थिमाजो
जात्या जालं लतानां जरठपरिमलप्लावितानां जजृम्मे।
नानाहंसोपधानं सपदि जलनिधेश्चोत्ससपरस्य
ज्योत्लाशुक्लोपधानं शयनमिव शशी नागभोगाइमम्मः॥"
स्तोकानुवृत्ति केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति ।
यथा-

·M यथा- 'बसूख्यत शरत्कालः केतकीचूलिचूसरे। पमाताजैनवावातवरणैरिव वासी शरवानामनुवृत्तिरत्र बाणासनानां सकुरुण्टकानाम् । हेमन्तवके यदि दृश्यतेऽपि न दृश्यते बन्धविधिः कवीनाम् ।। हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्वलिङ्गानुवृत्तिरेव । उक्तञ्च । "द्वादश- मासः संवत्सरः, पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन"। मरुबकदमनकपुन्नागपुष्पलिङ्गानुवृत्तिभिः सुरभिः। रचनीयश्चित्रश्रीः किञ्चित्कुन्दानुवृत्त्या च ॥ "गेहे वाहीकयूनां वहति दमनको मञ्जरीकर्णपूरा- नुन्मादः पामरीणां मरुति मरुषकामोदिनि व्यक्तिमेति । सद्योभङ्गानुसारसुतसुरभिशिराः शीकरः साहकारः सर्पनम्भाशरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि ॥ कुन्दे मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकलः कातरः किङ्किराते रक्ताशोके सशोकश्चिरमतिविकचे चम्पके कुश्चिताक्षः। पान्यः खेदालसोऽपि श्रवणकटुरटचक्रमभ्येति धुन्वन् सोत्कण्ठः षट्पदानां नवमधुपटलीलम्पटं कर्पटेन ॥" यथा वा-“धुनानः कावेरीपरिसरभुवनन्दनतरून मरुन्मन्दः कुन्दप्रकरमकरन्दानवकिरन् । प्रियक्रीडाकर्षच्युतकुसुममामूलसरलं ललाटे लाटीनां लुठितमलकं ताण्डवयंति॥" एषमन्याप्यनुवृत्तिः। चिकिलकेसरपाटलिचम्पकपुष्पानुवृत्तयो ग्रीमे। तन्त्र पतुहिनतुभवं मायकमपि केचिदिच्छन्ति ।

·कविहले जयदशोऽध्यायः ।
था-"क सो शिरीषं शिरसि विवकिलबालता पाटलिन्यः
कण्ठे मालहारोवलयितमसिताम्मोजना कलाच्यो।
सामोरं चन्दनाम्मा स्तनमुवि नयने म्लानमामिछाई
मात्र लोलबलाई जयति मुगदृशां प्रैष्मिको वेष एकः॥"
यथा च-"अभिनवकुशसूचिस्पर्द्धि कर्णे शिरीष
मरुषकपरिवारं पाटलादाम कण्ठे ।
स तु सरसजलाोन्मीलितः सुन्दरीणां
दिनपरिणतिजन्मा कोऽपि वेषश्चकास्ति ।।
एवमुदाहरणान्तराणि।
ऋतुभववृत्त्यनुवृत्ती दिङ्मात्रेणात्र सूचिते सन्तः ।
शेषं खधिया पश्यत नाममाहं कियब्रूमः ॥
देशेषु पदार्थानां व्यत्यासो दृश्यते खरूपस्य ।
तन्न तथा बनीयात्कविषद्धमिह प्रमाणं नः ॥
शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पमुपयोगि।
षोढा दर्शितमेतत्स्यात्सप्तममनुपयोगि ॥
यत्प्राचि मासे कुसुमं निबद्धं
तदुत्तरे बालफलं विधेयम् ।
तदग्रिमे प्रौढिघरं च कार्य
तदग्रिमे पाकपरिष्कृतं च ॥
द्रुमोद्भवानां विधिरेष दृष्टो
वल्लीफलानां न महाननेहा ।
तेषां द्विमासावधिरेव कार्यः
पुष्पे फले पाकविधौ च कालः ॥
अन्तर्व्याजं बहिाजं वासान्ताजमेव च ।
सर्वव्याज बहुव्याज निर्व्याजं च तथा फलम् ॥
यथा-

·११२
काव्यमीमांसा
लकुचायन्ताजं तथा बहिर्व्याजमत्र मोचादि।
आमाशुभयव्याजं सर्वव्याजं च ककुभादि ॥
पनसादि बहुव्याजं नीलकपित्यादि भवति निर्व्याजम् ।
सकलफलानां घोढा ज्ञातव्यः कविभिरिति भेदः॥
एकद्वित्र्यादिभेदेन सामस्त्येनाथवा ऋतून् ।
प्रबन्धेषु निवनीयात्क्रमेण व्युत्क्रमेण वा ॥
न च व्युत्क्रमदोषोऽस्ति कवेरर्थपथस्पृशः।
तथा कथा कापि भवेद् व्युत्क्रमो भूषणं यथा ॥
अनुसन्धानशून्यस्य भूषणं दूषणायते ।
सावधानस्य च कवेर्दूषणं भूषणायते ॥
इति कालविभागस्य दर्शिता वृत्तिरीदशी।
कवेरिह महान्मोह इह सिद्धो महाकविः॥
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
कालविभागो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥
समातमिदं प्रथममधिकरणं कविरहस्सं काव्यमीमांसायाम् ।

·NOTES. P. 1. 1. 1. अधातः काव्यं मीमांसिष्यामहे. Hemachandra has named his work on Nyaya as प्रमाणमीमांसा. The first sutra of his work is "अष Thurslaer". For the propriety of the words are and state of Heuuchandra's vritti on the same. "अथेत्यस्याधिकारार्थत्वाच्छाबेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाणस्थाभिधानात्सकल. शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो बोषिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति । आनन्तर्यार्थों वाऽयशम्दः शब्द. काव्यच्छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाण मीमांस्यत इत्यर्थः । अनेन शब्दानुशासादिमिरस्यैककर्तृ- कत्वमाह । अधिकारार्थस्य चाथशन्दस्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दशनमिव श्रवणं मङ्गलायाऽपि कल्पत इति, मझले च सति परिपन्थिविघ्नविघातादपेण शात्रसिद्धिरायुप्महोतृकता च भवति । परमेष्टिनमस्कारादिकं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना शास्त्रकारेणेति । प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणं प्रमायां साधकतम, तस्य मीमांसोहेशादिरूपेण पर्यालोचनम् । त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा च, तब नाम- धेयमात्रकीर्तनमुद्देशः यथेदमेव सूत्रम्, उद्दिष्टस्यासाधारणधर्मवचनं लक्षणम्, तरेषा सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च, सामान्यलक्षणमनन्तरमेव सूत्र, विशेषलक्षणं विशदः प्रत्यक्षमिति । विभागस्तु विशेषलक्षणस्यैवाझमिति न पृथगुच्यते । लक्षितस्येदमित्थं भवति नेत्थमिति न्यायतः परीक्षणं परीक्षा यथा तृतीयसूत्रम् । पूजितविचारवचनश्च मीमांसाशब्दस्तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोवाधिकृतः किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां नयानामपि। “प्रमाणनयैरधिगम" इति हि वाचकमुख्यः सकलपुरुषार्थेषु मूर्धाभिषिक्तस्य सोपायस्य सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च । एवं हि पूजितो विचारो भवति प्रमाणमात्रविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाकलहमा स्यात् , तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेत्येव क्रियेत, तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधिनप्रमेयमार्ग सोपायं सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांमाग्रहणमकायांचार्येणेति ॥१॥" For अपातः cj. also "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" ब्र. सू. 1-1-1 and the Bhashya. 1. 2. चतुःषष्टये शिष्येभ्यः ef. ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुःषष्टावुद्दिष्टं वचः पारमेश्वरम् । ( Kavyamiminsa. p. 29) 1. 8. gaviera: This name occurs also in the Kima-Sutra; "सुवर्णनाभः सांप्रयोगिकम्." (काम. सू. 1-1-13 ). 1. 13. औपनिषदिकं कुचमारः of. " कुचमार औपनिषदिकम्." (काम, सू. 1-1-17 ). Thus it appears that Suvarnanibha and Kuchamara wrote both on poetics and erotics. ls. 14-16. ef."एवं बहुभिराचार्गसच्छावं खण्डशः प्रणीतमुत्सप्रकल्पमभूत् । तत्र संक्षिप्य सर्वमर्थमल्पेन प्रन्येन कामसूत्रमिदं प्रणीतम् । (काम. सू. 1-1-18& 19).

·2 NOTES. I. 17. तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः f. तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुदेश (काम. सू. 1-1- 19) and अर्थशास्त्र (1-1) शास्त्रसंग्रहः. f.(काम. सू. 1-1-2018 also the शास्त्रसंग्रह in Amara's कविकल्पलता. Though the work containik 18 chapters, here only 15 headings are enumerated. P. 2. 1. 5. व्याख्याभाष्यं व्याख्यारूपं भाष्यं or व्याख्या and भाष्यं separately. Read lines 6-9 as इति मूत्राण्यथै तेषां व्याख्या भाष्यं भविष्यति । समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः ॥ चित्रोदाहरणैर्गुर्वी ग्रन्थेन तु लघीयसी । इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् ॥ 1. 6. ef. सङ्केपमिममुक्त्वाऽस्य विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते। इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासभाषणम् ॥ (काम. सू. 1-87). 1. 11. यायावरीयः यायावरकुलोत्पन्नः ls. 18-22. cf. Såyana's preface to the Rigveda-Bhashya, Jaimini-Sätra II-1-30 et seq, and Viramitrodaya Paribhushåprakasla. 1. 26. सार्ववर्णिक cf. तस्मात्मजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम्" नाट्य. शान (1-12). P. 3. 1. 1. अङ्गानिः-अनयन्ते ज्ञायन्तेऽमीभिरित्यगानि उपकारकाणि. Rhetorics also helps in the correct interpretation of Vedic texts; so it is called the seventh Angu. 1. 3. द्वा सुपर्णा (श्वेताश्वतर 4-6). 1. 9. शब्दानामन्याख्यानं प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः। पदान्वाख्यानकरणं शास्त्र व्याकरणं विदुः ॥ (अभिधानचिन्तामणिटीका) P. 4. Is. G-13. cf. अर्थशास्त्र 1-2 and for ls. 22-24 cf. ibid. 1-4. P. 5. 1. 14. For the 64 kalis see कामसूत्र 1-3-16. P. 6. 1. 15. चत्वारि शशा त्रयो' अस्य पादा रे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रौरवीति महो देवो मत्या आवि वेश ॥ (ऋग्वेद 3-8-10-3). For the different interpretations of this, Rik see Sayana's Bhishya, Yaska's Nirukta 13-18 and Patañjali's Mahábhashya पस्पशा. Both the mss. of the Kavyaminainst read शानयो and मर्त्यमाविवेश. of. सप्त खराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकः, षडलबाराः, षडजानि इति । भरतनावशाल chapt. 17.

·NOTR8. of " ls. 24-25. या दुग्धाऽपि न दुग्धेव found in some ms, of दमयन्ती. बम्यू of त्रिविक्रम as the मङ्गलश्लोक. P. 7. मा निषाद etc. ef. ध्वन्यालोक I-5 et seq. Pp. 8-9. Read तत्राऽभियुजाना तमौमेयी यं षं यथेष्टमसेविष्ट, 'स तत्रत्याभिः बांभिरन्वक्रियत । सा प्रवृत्तिरोड्रमागधी eto. This portion seems to have been vased on भरतनाट्यशाब Chapter. 13. चतुर्विधा प्रवृत्तिश्च प्रोक्ता नाट्यप्रयोक्तृभिः । आजन्ती दाक्षिणात्या व पाञ्चाली चौड़मागधी । अवाह-प्रवृत्तिरिति कस्मात् । उच्यते-पृथिव्यां नाय्यदेशवेषभाषाचारो वार्ताः ख्यापय. नीति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तिश्च निवेदनैः । अत्राह-यदा पृथिव्यां नानादेशाः सन्ति, कथासां चतुर्विधत्व. उत्पनम्, समासलक्षणश्वासां प्रयोग उच्यते । एवमेष समानलक्षणप्रयोगः। किंतु नानादेशयेष- पापाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमते पृत्तिसंत्रितमस्य मया चतुर्विधस्वमभिहितं भारत्यारभटी स्विकी कैशिकी चेति । वृत्तिसंश्रितैश्च प्रयोगैरभिहिता देशाः, यतः प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनियन प्रयोगधोत्पादितः । तत्र दाक्षिणाल्या भवेत् , बहुगीतनृत्यवाद्या कैशिकीप्राया चतुरमधुर- ललितालाभिनया यथा । महेन्द्रो मलयः सद्यो मेलकः पलपिञ्जरः । एतेषु संश्रिता देशाः स शेयो दक्षिणापथः ॥ कोशलास्तोशलाश्चैव कलिङ्गा एव मोशलाः । दविडान्ध्रमहाराष्ट्रा वण्या व वानवासजाः ॥ दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे । ये देशास्तेषु युजीत दाक्षिणात्यांतु नित्यशः॥ अवन्तिका दिशिकाः साराष्ट्रा मालवास्तथा । सैन्धवास्त्वथ सौवीराः आनास्माबुंदेयकाः ॥ दाशार्णास्त्रैपुराश्चैव तथा व मातिका मताः । कुर्वन्त्यावन्तिकी मेते प्रवृत्ति नित्यमेव तु ॥ सात्वती कैशिकी चव वृत्तिमेषां समाश्रितः । भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सर्वः कार्यः प्रयोक्तृभिः ।। अजा वह्नाः कलिङ्गाश्च वत्सार्थवाइमागधाः । पाटनपानिकार अन्तगिरिरहिगिराः ॥ तत्र वासमा झेया मलदा मलवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गबास्तथा। प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिमकाः । प्रागाः प्रावृतयात्रैव युजन्ति धोडमागधीम् ॥ अन्येऽपि देशा एभ्यो ये पुराणे संप्रकीर्तिताः । तेषु प्रयुज्यते शेषा प्रवृत्तिस्त्वाइमागधी॥ पाचालमध्यमायां तु सात्वत्याग्भटी स्मृता । प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविदगतिवित्रमः ।

·4 ... ... ॥ P. 14. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च etc. ef. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणय इह खलु द्वये कवयः सम्भवन्ति, अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणथेति । NOTES. पाचालाशौरसेनाथ काश्मीरा हस्तिनापुराः॥ वाहीकाः शाकलाश्चैव मद्रकौसीनरास्तथा । हिमवत्संधिता ये च गङ्गायाश्चोत्तरी दिशम् ॥ ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाश्चालमध्यमा। The verses आर्द्रचन्दन and आ मूलतो are quoted in सदुक्तिकर्णामृत (II. 86 and 99 ) under Rajas'ekhara. P. 8. 1. 22. A reads afAVERA रीयं instead of परिमण्डलितोत्तरीयं. 1. 27. Read "अनन्तानपि हि देशांश्चतुर्धेवाकल्प्य, कल्पयन्ति चक्रवर्तिक्षेत्रं समासेन, तदबान्तरविशेषः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः। P. 10. 1. 6. वत्सगुल्म.of. अभूतां दाक्षिणात्यस्य द्विजातेः सोमशर्मणः वत्सगुल्माभिधौ पुत्री (बृहत्कथामजरी I. 3. 4.) दक्षिणापथे सोदयौं राजपुत्रौ वत्सगुल्मी, ताभ्यामध्यासितो देशो वत्सगुल्मक इति प्रतीतः । (Jayamangala on Kamasutra 5-6-36). 1, 15. प्रेत्य चेह च नन्दति .खधर्म सन्दधानो हि प्रेत्य चेह च नन्दति (अर्थशास्त्र 1-3.) 1. 18. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च of. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः । शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान्, उपलभमानो नानुतिष्ठल्याहार्यबुनिः । अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः । अर्थशास्त्र 1-17. P. 11. 1. 12_of. चित्तैकाग्र्यमवधानम् । अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति । वामनीयालङ्कार 1-3-17. 1. 18 ef. अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । uid. 1-3-24. P. 12. मेधाविरुद्ध was a rhetorician too of. ननु दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृता- नि सन्त्येवालकारशास्त्राणि । नमि साधु's commentary on रुद्रटालङ्कार p. 2. His name occurs in भामह too. : प्राणानामनिलेन (अभिज्ञानशाकुन्तल VII-12). अनेन सार्ध. (रघुवंश VI-57); हरोऽपि. (कुमार. III-67) तथागताया. (रघु. VI-82 ). P. 13. एकस्य. Read न्यस्य विदग्धवदनेषु. of. तत्काव्यमारोप्य पदं विदग्धवक्तेषु विश्वं परिवम्भ्रमीति । (रुद्र, शृङ्गारतिलक II-7). P. 14. Two verses of मङ्गल are quoted in सदुक्तिकर्णामृत- गदाम्यानामहादुपमि पुनते वाचमृषयो यदीयः सङ्कल्पो हृदि सुकृतिनामेव रमते । स सार्वः सर्वज्ञः पथि निरपवादे कृतपदो जिनो जन्तूनुचैर्दमयतु भवावर्तपतितान् ॥ निष्किञ्चनत्वाद्विधुरस्य साधोरभ्यर्थितस्यार्थिजनस्य किश्चित् । नास्तीति वर्णा मनसि भ्रमन्तो निर्गन्तुमिच्छन्त्यमुभिः सहैव ॥ 5-290. अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थों । कोऽसावः । विवेकित्वमविवेकित्वं चेति । यदाह । .. कवयः ·NOTES . वें शिष्या विवेकित्वात् ॥ १॥ पूर्वे खलु अरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः । विवेकित्वात् । वचनशीलत्वात् । नेतरे तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सवृणाभ्यवहारिणः न शिष्याः । तद्विपर्ययात्, विवेचनशीलत्वात् । न च शीलमपाकर्तुं शक्यम् ॥ (वामनीयालझार 1-2-3 ). P. 15. 1. 7. of सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो (शृङ्गारतिलक. I-17) 1. 10. सर्वाभिनय निणीतौ दृष्टा नाट्यसृजा याः। नाव्यसूजा ब्रह्मणा। व्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् । (नाव्यशास्त्र 1-15). P. 16, Is. 7-10. आनन्द is आनन्दवर्धन the author of ध्वन्यालोक. ध्वनिनातिगभीरेण काव्यतत्त्वनिवेशिना। आनन्दवर्धनः कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ (राजशेखरस्प.) Cf. द्विविधो हि दोषः कवेरव्युत्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्च । तत्र अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्तितिरस्कृतत्वात्कदाचिन्न लक्ष्यते । यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते । परिकरश्लोकश्चात्र-अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संवियते कवेः । 'यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स झटित्यवभासते ॥ (ध्वन्यालोक-तृतीयोद्योत.) This verse is quoted by Hemachandra in his काव्यानुशासनविवेक. P. 17. जङ्घाकाण्डो. also in काव्यप्रकाश VII. लोलल्लाङ्कल. also in सरखती. कण्ठाभरण. Read मालच्योत्ताल. P. 18. 1. 11. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सदुक्तिकर्णामृत; also in सरखतीकण्ठाभरण. 1. 21. Read as स्तनतटपरिणाहो दोलताले सीमा. प्रतीच्छत्साशोकी also in सरखतीकण्ठाभरण I. P. 19. Is. 3-7. मूलं वालक० (विद्धशालभजिका IV. 5); l. 11. आत्मारामा. (वेणीसंहार. 1-23). P. 20. ls. 5-6. of सुपां तिडां च व्युत्पत्तिं वाचा वाञ्छन्त्यलङ्कतिम् । तदेतदाहुः सौशन्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी ॥ (भामह 1-14.) व्युत्पत्तिः सुप्तिको या तु प्रोच्यते सा सुशब्दता । सरस्वतीकण्ठाभरण I. आवापोद्धरणे and यत्पदानि (वामन 1-3-15); सति वक्तरि ( Ibid. 1-2-11). For the text of वामनीयालद्वार the commentator सहदेव says as under:- वेदिता सर्वशास्त्राणां भट्टोऽभून्मुकुलाभिषः । लब्ध्वा कुतश्चिदादर्श भ्रष्टाम्नायं समुदतम् ॥ काव्यालहारशास्त्रं यत्तेनतद्वामनोदितम् । असूया तम कर्तव्या विशेषालोकिमिः क्वचित् ॥ आकर्ण्य भवतस्तस्मादयितस्य विधीयते । वितिः सहदेवेन वामनीयस्य सम्प्रति ॥ Pp. 20-21. For सहकारपाक and वृन्ताकपाक वामन ( 3-2-14). ..

·NOTERS गुणस्फुटरक्साकल्ये काव्यपाकं प्रवक्षते। चूतस्य परिणामेन स चाबमुपमीयते । सुप्तिसंस्कारसारं यक्लिष्टवस्तुगुणं भवेत् । काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्सन्ते जनाखतः ॥ 1. 4. कुकविता हि सोच्छासं मरणम् । f. कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृति- माहुर्मनीषिणः। भामह 1-12 For कपित्थपाक f. अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेप्यपेशलम् । काव्यं कपित्थपाकं तत् केषांचित्सदृशं यथा ॥ (भामह VI-62). P. 22. द्वन्द्रोऽस्मि etc. attributed to Bhattamuktilkulasa. in the Kavikanthabharana 5th Samdhi. 1. 12. of. एवं हि श्रूयते । बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोकानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम । बृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रश्चाध्येता दिव्यं वर्षसहस्त्र- मध्ययनकालो न चान्तं जगाम । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । (महाभाष्य-पस्पशा). नमस्तस्मै० no. 7 of सुभाषितावली. P. 24. चरन्ति चतुरम्भोधि. also in सरखतीकण्टाभरण, अभिमुखे मयि (शाकुन्तल II. 45 ) कियन्मानं occurs also in the सरखतीकण्ठाभरण. P. 24. गुणवदलङ्कृतं च वाक्यमेव काव्यम् । of. काव्यशब्दोऽयं गुणालकारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोः वर्तते । वामन 1-1-1. गुणालकारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्यलम् । काव्यमाश्रयसम्पल्या मेरुवामरखामः ॥ भट्टोद्भटः ॥ Contrast with this the later developments of the definition of काव्य. P. 25. पुष्पिण्यौ. ऐतरेय ब्राह्मण 7-15-2, शतपथ ब्राह्मण 15-19. Pp. 25-26. 1. 16 from महाभाष्य पस्पशा. गुणानुराग० also in सरखतीकण्टा- भरण. P. 27. काव्यमय्यो no. 171 of शाधरपद्धति ख्याता no. 161 of सुभा- पितावली, attributed to भट्टगोविन्दवामि.of. महीपतेः सन्ति न यस्य पार्श्वे कवीश्वरास्तस्य कुतो यांसि । भूपाः कियन्तो न बभूवुरुा नामापि जानाति न कोऽपि तेषाम् ॥ विक्रमाचारित्र 1-26 P.28.12. उपोप में परी मृश मा मै भ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका ॥ ऋग्वेद २, १, ११,७. निरुक्त ३-४-३. P. 29. यचन्द्र० found in सदुक्तिकर्णामृत & सरखतीकण्ठाभरण. P. 31. वैदी गौड़ीया f. सा त्रेधा वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति । काकुर्वकोक्ति etc. of. विस्पष्टक्रियमाणादक्लिष्टा स्वरविशेषतो भवति । अर्थान्तरप्रतीतिर्यत्रासौ काकवाकोक्तिः॥ वामन 1.2.17. रुद्रट-काव्यालकार 2-16.

·NOTES ef. also काकुर्वक्रोक्तिस्त्वलहारत्वेन न बाच्या। पाठधर्मत्वात् । तथा चे अभिप्रायवान् धर्मः काकुः, स कथमलहारी स्यादिति यायावरीयः । गुणीभूतथ्यापनभेद एव चायम्, शब्दस्पृष्ट- वेनार्यान्तरप्रतीतिहेतुत्वात्।। यदाह ध्वनिकार :- अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते। सा व्यंग्यस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता॥ साच काकुर्दिधा-साकाहा निराकाहा च । वाक्यस्य साकाहनिराकाहत्वात् । यस्लावाक्यात् पादृशः सहेतबलेनार्थः प्रतीयते न तादृश एव, किन्तु न्यूनाधिकः प्रमाणवलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्य साकाङ्कम् । तद्विपरीतं निराकाहम् । वक्तृगता याकासा वाक्ये उपचर्यते । सा व प्रकरणवलामि- धीयते। विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते ॥ हेमचन्दकाव्यानुशासन V. साकाहा and निराकासा f. द्विविधा काकुः। साकाहा निराकाहेति। वाक्यस्य साकाहेति । नाट्यशास्त्र chapt. 17; also सरखतीकण्ठाभरण 2-56. नवजलधरः. विक्रमोर्वशीय IV. I. P. 32. युष्मच्छासन. वेणीसंहार 1-12; ममामि. Ibid. 1-15; उच्यता. किरात.9-39. Pp. 32-34. For the काकु and पाठगुण of. भरतनाव्यशास्त्र Chap. 17. काकुखरविधान; यथा व्याघ्री हरेत् found in Pinini's and Yigilavalkya's Sikshius; अनन्विज्ञापयामि quoted in सरखतीकण्ठाभरण 2-14. ब्रममित्यादिना निन्दा- नुवादेन गोडेषु प्राकृतानौचित्यं राजशेखरेण व्यजितम् ॥ रमेश्वर. P. 34. पठन्ति लटभ of. शृण्वन्ति लटभं लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः । अपभ्रंशेन तुष्यन्ति स्वेन नान्येन गुर्जराः । सरखतीकण्ठाभरण. II. 18. of. यद्योनिः किल संस्कृतस्य सुदृशां जिह्वामु यन्मोदते यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटुर्भाषाक्षराणां रसः । गचं चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यदच- खाँबाटॉललिताहि पश्य नुदती दृष्टेनिमेषव्रतम् ॥ Ibid. II 16. गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगाः सकलमरुमुवष्टकभादानकाच । आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजभूतभाषां भजन्ते । यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्णः ॥ काव्यमीमांसा. p. 51. and also गिरः श्रन्या दिव्या प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुराः सुभव्योपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम् । विदग्धानामिष्टे मगधमधुराबासिभणिति- निबदा यस्तेषां स इह कविराजो विजयते ॥ बालरामायण. 1-11. .. क ·NOTIES P.35. काव्यार्थयोनयः f. वामन 1-3. et aeg. लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याशानि; लोकवृत्तं लोकः । शब्दः छन्दोऽभिधानार्या इतिहासाश्रमाः याः। लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः काव्ययोनयः ॥ भामह 1-9. Most of this chapter is quoted in Hemachandra's Kávyanus sana-viveka and Vagbhata's Kavyanusasana. Not quite of t but of a similar type, are the various Parichayâs in the fi Sandhi of Kavikanthabharaṇa. Vinayachandra in his preferent m tions तर्कपरिचय, व्याकरणपरिचय, चाणक्यपरिचय, धनुर्वेदीयः (the quotation the same as one in the Kavyamimansal, स दक्षिणापाग.) उत्पाद्यसंयोग (qua tion is the same as in the Kavyamimansh, उभौ यदि योनि ). भारतपरिन रामायणपरिचय, मोक्षोपायपरिचय, आत्मज्ञानपरिचय, धातुवादपरिचय, पुरुषलक्षणपरिचय, परिचय, चित्रपरिचय, वृक्षपरिचय, वनेचरपरिचय, भक्तिपरिचय, विवेकपरिचय प्रशमपनि हस्तिपरिचय, वैद्यकपरिचय, शास्त्रपरिचय, धनुर्वेदपरिचय, गजलक्षणपरिचय, तुगलक्षणपरि P. 35. उर्वशी. (शतपथ 5-1-2); यदेतन्मण्डलं f. महानारायणोपनिषत् X 2; एतद्यन्. सूर्यशतक. 89; हंस प्रयच्छ. (विक्रमोर्वशीय IV. 17.) of. वाक्यघटना यथा-हंस etc. इयं पूर्वशास्त्रनिबद्धस्योत्तरार्धस्य तदर्थाननुयायिनाऽपि प्रलुताधाविरुदन वाक्यतयैव यां त्वात् वाक्यघटना। सरखतीकण्ठाभरण II. P. 36. न स सङ्कुचितः (गमागण-शिकभाकापा. 34-18); मदं (जानकी XII. 36 ). The first half reads as पदं नवैश्वर्यबलेन लम्भितं विसृज्य पूर्व स विमृश्यताम् । हिरण्य• from अमिपुराण; स सचरिष्णुः (माघ 1-46); सामान्यय quoted anonymously in कवीन्द्रवचनसमुचय. (No. 270.). P. 37. नासतो ( गीता 2-16); किमीहः किंकायः (महिम्नःस्तोत्र 5). P. 38. शमव्यायामाभ्यां (बालरामायण 1-24 ). P. 39. असौ मन्दरतस्त्वं of. कामसूत्र 2-1-3,9 & 13; आर्द्रममदमण्डना कस्तूरीपक्षमण्डनाः. P. 40. स दक्षिणापाङ्ग ( कुमारसम्भव. III. 70). P. 41. पाण्डयोऽयमंसार्पित० (रघुवंश. VI. 60.); उभौ यदि योन्नि (माघ, IIT. P. 42-44. 1. 10. Quoted by Hemachandra in his काव्यानुर नविवेक. P. 42. श्रियः पतिः (माघ. I. 1.). P. 44. विचारितसुस्थः f. तत्र दविधश्चमत्कारः अविचारितरमणीयः विचार्यमा मणीयश्च ( कविकण्ठाभरण. Sandhi III. ) त आकाशमसिक्ष्यामः (कुमार• VI. 36 ·NOTENIE P. 45. यस्तु सरिददि quoted in Hemachandra's काम्यानुशाधन under पोटः, तथा च लोगट:- p. 215. यस्तु सारदद्रिसागरनगतुरगपुरादिवर्णने यनः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रबन्धेषु ॥ यमकानुलोमतदितरचक्रादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः । अभिमानमात्रमेतद्गारिकादिप्रवाहो वा ॥ धत्ते यत्किल किञ्चिनकगुरुनामेणीदशां (बालरामायन 10-44 ). P. 46. For graecepatlat a Jain grammarian of. कुतस्त्या तस्य सा शक्तिः पाल्यकीर्तमहोजसः । श्रीपदश्रवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जनान् ॥ वादीभसिंह-पार्थनापचरित्र, मुनीन्द्रमभिवन्द्या पाल्यकीर्ति जिनेश्वरम् । मन्दबुद्धधनुरोधेन प्रक्रियासङ्ग्रहं ब्रुवे ॥ अभयचन्द्र-प्रक्रियामह । This पाल्यकीर्ति is identified with the Jain grammar शाकटायन. येषां वल्लभया found in भोजप्रबन्ध & प्रबन्धचिन्तामणि. P. 47. सा पत्युः ( अमरु. 29 ); दूरादुत्सुकमागते ( अमरु. 49 ); attributed to रतिपाल in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. दत्त्वा रुद्धगतिः records a historical incident. ध्रुवखामिनी or ध्रुवदेवी was the queen of चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य and mother of कुमारगुप्त I; दृष्ट्वैकासनसंस्थिते (अमरु. 19). P. 48. स्तिमित (मालतीमाधव. I ).; अलसवलित Ibid I; अभिलाष• ( कुमार, IV. 4 ); क्रोधं प्रभो Ibid III. 72; पत्युः शिरश्चन्द्रकला• Ibid VII. 19. P. 49. गृहीतविद्योपविद्यः f. गृहीतविद्यः (वा. काम. सू. 1-4-1.); अभिधानकोश of. अभिधानकोशः छन्दोज्ञानम् Ibid 1. 3. 16; अपि च नित्यं शुचिः स्यात् etc. of. नागरकवृत्त Ibid. 1. 4. P. 50. कुन्तलेषु सातवाहनः of. कर्तर्या कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो (वा. काम. सू. 2. 7. 28); ef. राएण विरइआए कुन्तलजणवयइणेण हालेण । श्रूयते चोबयिन्या. of. केऽभूवनाव्यराजस्य राज्ये प्राकृनभाषिणः । काले श्रीसाहसास्य के न संस्कृतवादिनः ॥ सरखतीकण्ठाभरण II. 15. सुसम्पृष्टा भित्तयः Well-swept walls or well-rabbed plates. In Ancient times they used to write, as well as, paint on walls. Brass plates are still being used by shop-keepers for writing daily accounts. . .. 2 ·Read in the text महामात्रदुहितरो and शाखाहतबुद्धयः. Rajasekhar 10 NOTES, P. 53. श्रूयन्ते दृश्यन्ते च of. सन्यपि खल शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुभ्यो म मात्रदुहितरश्च (वा. काम. सू. 1-3-12). ( quoted in the Sûktimuktavali ) praises four such poetesscs. (1) fire भटारिका (2) विकटनितम्बा (3) विजयाङ्का (4) प्रभुदेवी. शब्दार्थयोः समो गुंफः पाञ्चाली रीतिरुच्यते । शीलाभट्टारिकावाचि बाणोक्तिषु च सा यदि ॥ के वैकटनितम्बेन गिरां गुंफेन रजिताः। निन्दन्ति निजकान्तानां न मौग्ध्यमधुरं वचः ॥ सरखतीव कर्णाटी विजयाचा जयत्यसौ। या वैदर्भगिरां वासः कालिदासादनन्तरम् ॥ सूक्तीनां स्मरकेलीनां कलानां च विलासभूः। प्रभुर्देवी कविाटी गतापि हृदि तिष्ठति ॥ also नीलोत्पलदलश्यामां विज्जकां तामजानता। थैव दण्डिनाप्युक्तं सर्वशुक्ला सरखती ॥ PP. 54. & 55. बह्वपि खेच्छया (माघ II. 73). मौहर्तिका gf. मौहनिकपौराणिक सूतमागधाः (अर्थशास्त्र p. 245.); नटनर्तक gf. नटनर्तकगायकवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवक- सौमिकचारणानां सर्वतालावचराणां च Ibid. p. 125; also नटनर्तकवादकवाग्जीवनकुशीलवाः Ibid. p. 48. वासुदेव. There are two such names in ancient history. (1) Vasudeva Kiava, the Brahmana minister of Devabhuti of the solar race usurped the throne made vacant by the murder of Deva. bhuti and reigned about 73 B. C. (2) Vasudeva I. the Kushan king who reigned from 140-178 A, D. All is fame. मेण्ठ is भर्तृमेण्ठ author of Havagrivavadha. See Rajatarangini 3-26. Verses from this poem are quoted in the present work: वक्रोक्तया मेण्ठराजस्य वहन्त्या सृणिरूपताम् । आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुजराः ॥ राजशेखरः सूक्तिमुक्तावल्याम् स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठः । रसप्लवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योज्वलता तथैव ॥ Rajasekhara calls himself an incarnation of भर्तृमेण्ठ. बभूव वाल्मीकभवः पुराकविस्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् । स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्तते सम्प्रति राजशेखरः॥ . उदयसुन्दरी॥ बालरामायन. I. 16.

·NOTES. of. also सूर- may be आर्यसूर the Buddhist poet. सुबन्धौ भक्तिर्नः क इह रघुकारे न रमते धृतिर्दाक्षीपुत्रे हरति हरचन्द्रोऽपि हृदयम् । विशुद्धोक्तिः शूरः प्रकृतिमधुरा भारविगिर- स्तथाप्यन्तर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते ॥ हरिचन्द्र पदबन्धोज्वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते ॥ हर्षचरित्र I. 4. For वर्ष, उपवर्ष, पाणिनि, व्याडि and वररुचि, see कथासरित्सागर and बृहत्कथा- जरी-कथापीठलम्बक I. For the controversy between पाणिनि and वररुचि, see कथासरित्सागर स्थापीटलम्बक IV 20-25, and बृहत्कथामजरी कथापीठ II. 71-74, For सभापति of लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क्व नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये हि प्रलीनखलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रमुभाषितानि ॥ श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा । यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्त्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ॥ हाले गते गुणिनि शोकभराद्बभूवुरुच्छिन्नवाङ्मयजडाः कृतिनस्तथामी। यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं स्मरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ॥ श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु । गीहर्ष एष निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन बाणः ॥ सृष्टं तदत्र युवराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियश्च । प्रत्यायनं स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासने समुपवेशयताभिनन्दम् ॥ उदयमुन्दरी-प्रथमोच्यास. सातवाहन, the author of गाथाकोश, and the patron of poets. His गाथा- कोश contains gathas of many poets. For the derivation of the word, of. सातेन यस्मादूटोऽभूत् तस्मात्तं सातवाहनम् । नाना चकार कालेन राज्ये चैनं न्यवेशयत् ॥ कथासरित्सागर. सातं दत्तसुखं बाहनमस्य सातवाहनः सालवाहनोऽपि । अभिधानचिन्तामणिटीका. III.375. जगत्यां प्रथिता गाथा सातवाहनभूभुजा। व्यधुर्धवेस्तु विस्तारमहो चित्रपरम्परा । सूचिमुक्तावल्या राजशेखरः अविनाधिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः । विशुनजातिभिः कोश रमैरिव सुभाषितैः॥ हर्षचरित्र. 5. नमः श्रीहारवर्षाय वेन हालादनन्तरम् । खकोषः कविकोषाणामाविर्भावाय सम्भूतः ॥ रामचरित. VL93.

·12 NOTES. हालेनोत्तमपूजया कविवृषः श्रीपालितो लालितः ख्याति कामपि कालिदासकवयो नीताः शकारातिना। श्रीहर्षो विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलं सद्यः सक्रिययाभिनन्दमपि च श्रीहारवर्षोऽग्रहीत् ।। IbidXXII. 100. ofतत्थ वि। पालित्तयसाहलाहणछप्पण्णयसीहनायसद्देण । संखुद्धमुद्धसारङ्गउव्व कह ता पयं देमि ॥ निम्मलगुणेष गुणगुरुयएण परमत्थरयणसारेण । पालित्तयेण हालो हारेण व सहइ गोट्ठीसु ॥ चक्कायजुवलसुहया रंमत्तणरायहंसकयहरिसा । जस्स कुलपव्वयस्स व वियरइ गङ्गा तरङ्गमई ॥ भणियविलासवइत्तण चोकिल्ले जो करेइ हलिएवि । कम्वेण किं पउत्थे हाले हालावियारेव्व ॥ पणईहिं कइयणेण य भमरेहिं व जस्स जायपणएहिं । कमलायरोव्व कोसो विलुप्पमाणो वि हु न झीणो॥ कुवलयमाला of इन्द्रसूरि 778 A. D. References to other old poets are also interesting. सयलकलागमनिलया सिक्खावियकवियणा सुमुहयंदा । कमलासणा गुणड्डा सरस्सई जस्स वड्डकहा। जे भारहरामायणदलियमहागिरिसुगम्ममग्गेण ॥ लंघेह दिसाकरिणो कइणो को वासवंमीए । छप्पनयाण किं वा भन्नइ कयकुंजराण भुवर्णमि । अनो वि छेयभणिओ अज्ज वि उवमिजए जेहिं ।। लावनवयणसुहया सुवन्नरयणुजला य बाणस्स । चन्दावीणस्स वणे जाया कायंबरी जस्स ॥ जारिसयं विमलंको विमलं को तारिसं लहइ अत्थं । अमयमइयं व सरसं सरसं चिय पाइयं जस्स ॥ तिउरिसचरियपसिद्धो सुपुरिसचरिएण पायडो लोऐ। सो जयह देवगुत्तो से गुत्ताण रायरिसी ॥ बुहयणसहस्सदइयं हरिवंसुप्पत्तिकारयं परमं । वंदामि वंदियं पि हु हरिवंसं चेय विमलपयं । समिहियजिणवरिंदा धम्मकहा बंधदिक्खियनरिंदा ॥ कहिया जेण सुकहिया सुलोषणा समवसरणं वा। सतूण जो जसहरो जसहरिचरिएहिं जणवए पयडो॥ कलिमलयभंजणोधिय पहंजणो आसि रायरिसी। जेहिं कर रमपिवे वरंगपउमाण चरियविश्यारे । कह न सलाहणिजे ते करणो जडियरबिसेणो। जो इच्छा भवाविरहं भवविरहंको न बंधए सुरनो। समयसयसत्वगुरुको समरमियंका कहा जस्स ॥

·. NOTES. 13 P.56. Borrowed in काम्यानुशासनविवेक ef. कायोपजीवी पदकोपजीवी पादोपजीवी सकलोपजीवी । भवेदथ प्राप्तकवित्वजीवी खोन्मेषतो वा भुवनोपजीव्यः ।। कविकण्ठाभरण सन्धि II. दूराकृष्ट quoted in कविकण्टाभरण Kshemendra. P.57. वरदाय नमो हरये पतति जनो यं etc. occurs as the first verse in वनयमककाव्य of मानाङ्क. चक्रं दहतारे ( रुद्रटकाव्यालङ्कार III. 4.) विशीर्यति and शीर्यति. Both the ss. have the Parasmipada; while the correct form should be शौर्यते and शीर्यते. The Mss. of Kavyinusasana-viveku have the .tmanepada. स पातु वो यस्य जटाकलापे quoted in सुभाषितावली ( no. 63. कस्यापि ). स पातु वो यस्य हतावशेषाः attributed to चन्द्रक in मुभाषितावली ( no. 30); ise quoted in the commentary of ध्वन्यालोक II. 6. P. 58. इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं (किरात III. 10.). P. 59. तत्तावदेव (I) attributed to प्रकाशदत्त. अरण्ये निर्जने Subhiiwhitavali ( no. 555). P. 60. कुमुदवनमपत्रि (माघ. XI. G4 ); या व्यापारवती. ध्वन्यालोक III. आनन्दवर्धन says that the verse is his own. For अन्यथाकरण of पद and पाद ( अपरे पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति । पदपादार्धभाषाणामन्यथाकरणेन यः । पाटः पूर्वोक्तमूनस्य पटिति तां प्रचक्षतं ।। सत्र पदान्यथाकरणं द्विधा प्रकृतितो विभक्तितश्च ।। तत्र प्रकृतितो यथा- असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्त्या मुकलिननयनवादानकपिलानि । पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधाशः अन त्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयीति पश्यते तदतत्प्रार्थनावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति । पादान्यधाकरणन्वन यथा,- एकान्ते विजने रात्रावन्तवेदमनि साहसे । न्यामापहवन चैव दिव्या सम्भवति किया । अत्र यदा तृतीयपादम्याने तन्वती यदि लभ्येतति पाठो भवति तदेतत् परीक्षापयिकमपि कामापयिक भवति ।। - ·NOTES. . - P. 67. कान्ते (अमर. 101); धन्यास्तु attributed to विनका; ततोऽरुण. 14 अन्यिथाकरणेन यथा,- तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो यावन तिग्मचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्यते सकलधामनिधौ तु तस्मिन् इन्दोः सिताम्रकलशस्य च को विशेषः॥ अत्र यदा मध्यमपादयोः स्थाने “यावन्न ताः किमपि गौरतरा हसन्ति ताभिः पुनर्विहसिता. ननपङ्कजाभिः" इति पठ्यते तदैतद्धीरार्थोक्तिरूपमपि शृक्षारोक्तिरूपं सम्पद्यते ॥ पादत्रयान्यथाकरणेन यथा,- लागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति । न त्यागिनां दुष्करमस्ति किञ्चित् सागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥ अत्र यदा तुरीपपादमेवादाय पादत्रयान्यथाकरणेन वक्ष्यमाण: पाठो भवति, तदेतत्त्याम- प्रशंसार्थमपि त्यागनिन्दार्थमपि जायते । तयथा- त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्यलीकमेतद्धवि संप्रतीतम् (१)। जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥ सरखतीकण्ठाभरण. pp. 80 and 81. P. 61. सुभ्र त्वं कुपिते. attributed to विद्यापति. f. खरेण (पठितिः ) etc. अत्र दृष्टे इत्यत्र जुतखरकरणात् कुपितकान्ताप्रसादनपरमपीदं वाक्यमुत्कुपितदृष्टिप्रसादन- परतां प्रतिपद्यते। सरखतीकण्टाभरण II. P. 62. 1. 10. वाक्पतिराज the author of Gaudavaho. of. दृष्ट्वा वाक्पतिराजस्य शक्ति गौडवधाद्धराम् । बुद्धिः साध्वसरुद्धव वाचं न प्रतिपद्यते ॥ तिलकमजरी 31. सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः । यः स्थापयाप्यन्यमपीडयच्छनुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् (1) ॥ उदयसुन्दरी । P. 63. The portion dealing with प्रतिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्य, तुल्यदेहि- तुल्य and परपुरप्रवेशसदृश is borrowed by Hemachandra. of. also अर्थो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिश्च । बामन III. 2-7. अमोनिः अकारणः अवधानमात्रकारणः इत्यर्थः । अन्यस्य काव्यस च्याया अन्यच्छाया तयोनिः। Read एकादश. P. 65. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सबुजिकर्णामृत. P. 66. पुरा पाण्डप्राय Vide वामनालदार III. 2-2. यथा सुन्ः attributed to बाल्मीकि समं कसुम.

·NOTES, 16 ततः कुमुदनाथेन गर्भिणीगण्डपाण्टुना । उदयादिशिरःसीम्नि निहितं पदमिन्दुना ॥ द्रोणपर्व । P. 70. इत्युद्गते found in दशरूपावलोक II; दीपयनथ ( किरात. IX. 23.) P.71. अव्याजेन्द्रवदनः no. 80 of सुभाषिताबली attributed to गणपति om Rijasekhara praises as under :- अथो गणपतिं वन्दे महामोदविधायिनम् । विद्याधरगणैर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम् ॥ This is attributed by some to विद्यापति. रविसङ्कान्त • in ध्वन्यालोक II; attributed to Valmiki. अभ्यथास्वमिवाच्छति. आच्छति from आऋ; ये सीमन्तित० (बालभारत. I. 2). P. 72. दिश्यार्जटिकूट० found in सरखतीकण्ठाभरण. कपाले मार्जारः attributed to भास; अङ्गणे, सैकते शशिमरीचिलेपने (जानकी- ण; 8-85). P. 73. कुरबक कुचाघातकीडारसेन attributed to रत्नाकर (मुभाषितमुक्तावली 10. 2564); संविधातुमभिषेकमुदासे ( किरात. IX. 32 ). P. 74. रजनिपुरन्ध्रि (वामनालङ्कार IV. 3-32); वियति विसर्पतीव quoted in सायानुशागन of हेमचंद्र. There we find जरठशरकाण्डविपाण्डुषु and हसतीव. P. 76. अविरलमिव (मालतीमाधव. III ); जयन्ति बाणासुर (कादम्बरी 2.) P. 77. Read चन्द्रेण भाति रमणी रमणीय०; ताम्बूलवल्ली (रघु• VI-64). P. 78. शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते f. ध्वन्यालोक I-7. P. 79. The Chapters XIV to XVIII are borrowed in काव्यानु. शासनविवेक; दीर्घाकुर्वन् (मेघदूत. 1-30 ). मृदुभिरनिलवारः, चारै would be better; read व्यक्तदत्तारूपालीम्; For कुडझेश्वर in Uijaini, see प्रबन्धचिन्तामणि-सिद्धसेनप्रबन्ध; स्वर्णस्फीति०, स्फाति is the correct grammatical form. P. 80. यद्यपि चन्दनविटपी also in शाघरपति. तनुलमा (विद्वशालमनिका. III. 6 ); यदावित Ibid III. 14: Mas. of काम्यानुशासनविवेक read शहावित. P. 81. उत्सेच्या. उत्सेक्मा is the correct graminatical form. न्यस्ताक्षरा (कुमार I.); In शेता हरिः read विवदामहे instead of निविदामहे, and दूर-दूरस-पयाः for दूर दूर सपयास्तृषितस्य. P. 82. मण्डलील attributed to दण्डि. P. 83. 1 13. Mas. of काम्यानुशासनविवेक rend प्रतिदिशभिव; उन्मातनिर्ममा seems to be from हयग्रीववध of मेन्छ.

·16 NOTES. यथा च- - P. 84. योतितान्तःसभैः (माघ II. 7.); पुष्पं प्रवालोपहितं (कुमार. I. Read उभयतटचलाबद्धवानीरहाराम. P. 85. लेखया (किरात. IX. 22 ); कैलासगौर (रघु. II. 25 ); अथ पथि (रघु. IX. 93). P. 86. तामुत्तीर्य ( मेघदूत 1-47 ); अहाधिरोपित. (माघ. II. 53)मा भी in वामनीयालकार 3-2-7. P. 87. After the verse वन्द्या, Mss. of काव्यानुशासनविवेक add- यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिनत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। अयं कः सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदः विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ।। Read बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम् ; Mss. of काव्यानुशासन read कामस्य मूर्तत्वममूर्तत्वं च यथा. Seperate मनो and भेद्यं शब्दप्रभृतयः seems better reading; अयं स found in प्रबन्धचिन्तामणि; धनुर्माला attributed to घण्टक in सुभाषितावली. P. 88. यस्याधोधः attributed to राजशेखर in कवीन्द्रवचनसमुच्चय and in सदुक्तिकर्णामृत and to चन्द्रक in सूक्तिमुक्तावली. येन ध्वस्तमनोभवेन attributed to भारवि; for the meaning see ध्वन्यालोक; Read सोढाविषयवृषवाहनयोगलीलापर्यङ्कबन्धनविधेस्तव; quoted in सरखतीकण्ठाभरण II. जयन्ति बाणासुर० कादम्बरी 2. P. 89. अस्ति दैत्यो. first verse of हयग्रीववध of भर्तृमेण्ठ; दानवाधिप and महासुरसमाजेऽस्मिन् seem to be from the same work. One mor विनिर्गतं मानद• is quoted in काव्यप्रकाश. कविसमय of वामन is different from that of राजशेखर. The following quotations will explain the way and show how far the later writers of कविशिक्षा were indebted to राजशेखर for this. कवीनां समयस्त्रेधा निबन्धोप्यसतस्सतः । अनिबन्धस्सजायादेनियमेन समासतः ॥ असतोऽपि निबन्धो यथा- गिरौ रत्नादि हंसादि स्तोकपद्माकरादिषु । नीरेभायं खगङ्गायां जलजाधं नदीष्वपि । तमसः सूचिभेद्यत्वं मुष्टिप्रायत्वमुच्यते । अजलिग्राह्यता चन्द्रत्विषः कुम्भोपवाह्यता ॥ प्रतापे रकतोष्णत्वे कीतौं हंसादिशुभ्रता । कृष्णत्वमपकीादी रकत्वं कोपरामयोः ।। verso ·NOTES. चतुष्टत्वं समुद्रस्य वियोगः कोकयोनिशि । चकोराणां सुराणां च ज्योत्लावासो निगद्यते॥ रमायाः पद्मवासित्वं राज्ञो वक्षसि च स्थितिः। समुद्रमयनं तत सुरेन्द्रश्रीसमुद्भवः॥ सतोऽप्यनिबन्धो यथा- चन्दने फलपुष्पे च सुरमौ माळतीसुमम् शके पक्षे तमोऽशुक्के ज्योत्साफलमशोकके। रधिमा कामिदन्तेषु हरितत्वं च कुन्दके। दिवा निशोत्पलान्जानां विकासित्वं न वर्माताम् ॥ नियमेन निबन्धो यथा- सामान्येन तु धावल्यं पतपुष्पाम्बुवाससाम् । चन्दनं मलयेष्वेव मधावेव पिकध्वनिम् ॥ अम्बुदाम्बुधिकाकाहिकेशभूनेषु कृष्णताम् । बिम्बवन्धूकनीरेषु सूर्यबिम्बे च रक्तताम् ॥ खं नाव्यं मयूराणां वर्षास्वेव विवर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽन्यः कधिदल प्रकाश्यते । शुभ्रमिन्द्रद्विपं ब्रूयात्रीणि सप्त चतुर्दश । भुवनानि चतस्रोऽष्टौ दश वा ककुभो मताः ॥ जिनसेन अलङ्कारचिन्तामणि-pp.7 & 8. असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च । नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा । असतोऽपि निवन्धो यथा- रत्नादि यत्र तत्रादौ इंसाद्यल्पजलाशये । जलेभायं नभोनद्यामम्भोजाचं नदीष्वपि ॥ तिमिरस्य तथा मुष्टिप्राय सूचीविभेद्यताम् । अअलिग्राह्यताकुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः । शुक्रत्वं कीर्तिहासादी कार्य दुष्कीर्त्यवादिषु । प्रतापे रकतोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः । विभावयों मिलतटाश्रयणं चक्रवाकयोः। ज्योत्सापानं चकोराणां वर्णयेदसदप्यदः ।। चतुर्मिः कलापकम्। सतोऽप्यनिबन्यो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्यान्ते कृष्णान्यपक्षयोः॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां कुब्धलेषु च रकताम् । प्रियङ्कपुष्पे पीतत्वं सरोजमुकुलादिषु । हरितत्वं दिवा नीलोत्पलायो सेरता दिवा । शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन सदप्यदः ॥ तिभिर्विशेषकम् । 3 ·18 NOTES. नियमो यथा- - मुक्तास्ताम्रपर्णामेवाब्धिध्वेव मकरानपि । भूर्जदून हिमवत्येव मलये येव चन्दनम् ॥ सामान्यग्रहणे वारिमुचां कृष्णत्वमेव हि । रक्तत्वमेव रत्नानां पुष्पाणां शौक्लयमेव च ॥ तथा वसन्त एवान्यभृतानां ध्वनितोद्भवम् । वर्षाखेव मयूराणां रुतं नृत्तं च वर्णयेत् ॥ तिभिर्विशेषकम् । .. नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोहरिनकृष्णयोः श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुक्लगौरयो गसर्पयोः ॥ महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः । कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः॥ द्वादशानामप्यर्काणां वाय॑तिग्जचन्द्रयोः । चन्द्र शौणयोर्थि गुशेषादिव.म्य च ॥ नारायणदामोदरमाधवप्रभतेरपि । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ चतुर्ति कलापकम् । दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुचिस्तथा । पुलोमादयोऽथ दैया हिरण्याख्यो विरोचनः ॥ बाणो हिरण्यकशिपुर्बलिप्रहादकादयः। अथासुरा वृषपर्वबलवृत्रादयः स्मृताः ॥ स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां शुक्लता कृष्णताथवा । कृष्णताप्यथवा शुक्लश्यामता शुक्लकृष्णता ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता । मनोभवस्य मूर्त्तत्वममूर्तत्वं च वर्ण्यते ॥ देवदेवीस्थिति विद्यान्नायिकानायकक्रमम् । खभावान् सर्वजीवानां व्यवस्था देशकालयोः ॥ अमर-काव्यकल्पलतावृत्ति-द्वितीयप्रतान pp. 30-31. असतोऽपि निबन्धन निबन्धेन सतोऽपि वा। नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयत्रिधा॥ असतोऽपि निबन्धो यथा- रमानि यत्र तत्रादौ हंसाद्यल्पजलाशये। जलेभाय नभोनद्यामम्मोजायं नदीष्वपि । तिमिरस तथा मुष्टिप्रास्यत्वं सूचिभेद्यता। अजलिपाखता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः ॥ शुक्लत्वं कीर्तिहासादौ काय चाकीर्तिपापयोः । प्रतापे रकतोष्णत्वे रफत्वं कोषरागयोः॥ . - ·4. NOTES. 1 - विभावयों मित्रतटाश्रयणं चक्रवाकयोः। ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्वं पयोनिधेः॥ सतोप्यनिवन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने । अशोके च फलं ज्योत्स्वाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता। हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानाच विकासिता ॥ वर्णयेन सदप्येतनियमोऽय प्रकाश्यते । नियमो यथा- भूर्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ।। सामान्यग्रहणे शौक्लयं छत्राम्भःपुष्पवाससाम् । कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ रकत्वं रनबन्धूकविम्बाम्भोजविवस्वनाम् ।। तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् ॥ वर्षाखेव मयूराणां रतं नृत्यं च वर्णयेत् । नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते ॥ नियमविशेषो यथा- कमलासम्पदोः कृष्णहरितो गसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागामिशिखादिषु ॥ चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम् ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता । मानवा मौलितो वा देवावरणतः पुनः ॥ देवेश्वर-कविकल्पलता pp. 40, 41 and 42. P. 90. रुणद्धि (भामह. 1-7); There the reading is चास्य. त्वमेव quoted as an example of वर्णश्छेष in सरखतीकण्ठाभरण. संस्तम्भिनी description of the palace of King Harsha, the patron of Bina. निरवधि in वामन 4-3-32; the general reading is स्थितमनिवर्तित. P. 91. 1 7. Mss. of काव्यानुगामनाविवेक read पर्याप्तं मे न दातुं instead of चके पुजेन दातुं: 1. 22. Mss. of विवेक read अगस्त्यचुनुकोन्क्षिप्त P. 92. 1. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना Mss. of विवेक read ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा; 1. 13. चक्रवर्तिक्षेत्र f. देशः पृथिवी तस्यां हिमवन्ममुद्रान्तरमुद्दीचीनं योजनसहमपरिमाण- मतिर्यक्वक्रवर्ति क्षेत्रम। (Kautilya's Arthuis'astra. p. 338. Pp. 93-94. Viveka and Vagbhata read मुद्गरक, माहिष्मक, वेलर; Viveka reads भैमरवीवेणीकृष्णवेणी• and वनायुजकम्बोज. Vagbhata reads उपलावती, while Viveka has पलावती. Vaghats reads हययवन, करकण्ठकुहक. Viveka and Vagbhata have तुवार and arl add जालन्धर after हिमालय. हारहर is the correct reading as हारहौर is mentioned by वराहमिहिर.

·NOTES.
20
they
With the five divisions of our author of.
“The five Divisions of India, or the "Five Indies," as
are usually called by the Chinese, are as follows:
1. Northern India comprised the Panjab proper, including
Kashmir and the adjoining hill states, with the whole of eastern
Afghanistan beyond the Indus, and the present Cis-Satlej States
to the west of the Saraswati river.
II. Western India comprised Sindh and Western Rajpu-
tana, with Kachh and Gujarat, and a portion of the adjoining coast
on the lower course of the Narbada river.
III. Central India comprised the whole of the Gangetic
provinces from Thanesar to the head of the Delta, and from the
Himalaya mountains to the banks of the Narbada.
IV. Eastern India comprised Assam and Bengal proper,
including the whole of the Delta of the Ganges, together with
Sambhalpur, Orissa, and Ganjam.
V. Southern India comprised the whole of the peninsula
from Nasik on the west and Ganjam on the east, to Cape Kumari
(Comorin ) on the south, including the modern districts of Berar
and Telingana, Maharashtra and the Konkan, with the separate
states of Haidrabad, Mysore, and Travancore, or very nearly the
whole of the peninsular to the south of the Narbada and Mahanadi
rivers." Cunningham’s “The Ancient Geography of India" pp. 11-12.
For the various countries of.
नक्षत्रयवगैरामेयायैर्व्यवस्थितैर्नवधा ।
भारतवर्षे मध्यात् प्रागादिविभाजिता देशाः॥१॥
भद्रारिमेदमाण्डव्यसाल्वनीपोजिहानसङ्ख्याताः ।
मरुवत्सघोषयामुनसारखतमत्स्यमाध्यमिकाः ॥२॥
माथुरकोपज्योतिषधमारण्यानि शूरसेनाथ ।
गौरप्रीवोदेहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाञ्चालाः ॥३॥
साकेतका कुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः।
औदुम्बरकापिष्ठलगजाहृयाश्चेति मध्यमिदम् ॥ ४ ॥
अथ पूर्वस्यामजनवृषभध्वजपप्रमाल्यवद्रियः ।
व्याघ्रमुखसुझाकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥५॥
खसमगधशिविरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः ।
प्राग्ज्योतिषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥ ६ ॥

·NOTES.
21
उदयगिरिभवगौडकपौण्ट्रोत्कलकाशिमेकलाम्बष्टाः ।
एकपदतामलिप्तककोशलका वर्धमानाश्च ॥ ७॥
भामेथ्यां दिशि कोशलकलिगवनोपवाजठराशाः ।
शौलिकविदर्भवत्सान्ध्रचेदिकाश्चोर्ध्वकष्ठाश्च ॥ ८॥
वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी।
श्मश्रुधरहेमकूज्यव्यालप्रीवा महाप्रीवाः ॥ ९ ॥
किष्किन्धकण्ठकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदाशार्णाः ।
सह नमपर्णशवरैराश्लेषाद्ये त्रिके देशाः ॥१०॥
अथ दक्षिणेन लका कालाजिनसीरिकीर्णताकिटाः ।
गिरिनगरमलयदर्दरमहेन्दमालिन्द्यभरकच्छाः ॥११॥
वाटाणनवा निशिधापणिसारकोणाभीग ।
आकरवेणावर्तकदशपुरगोनर्दकरलकाः ॥ १२ ॥
कणीटमहाटविचित्रकूटनासिक्यकोगिरिबोलाः ।
क्रौञ्चद्वीपजटाधरकावेर्यो ऋश्यमूकश्च ॥ १३ ॥
वैडूर्यशामुक्तालिवारिचरधर्मपटनद्वीपाः ।
गणराज्यकृष्णवेष्ट्रपिशिकशूर्यादिकुमुमनगाः ॥ १४ ॥
तुम्बवनकार्मणेयकयाम्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः ।
काधीमरुचीपट्टनचर्यार्यकसिंहला ऋषभाः ॥ १५ ॥
बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिजिलाशना भद्राः ।
कच्छोऽय कुजरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः ॥ १६ ॥
नैऋत्यां दिशि देशाः पहबकाम्योजसि-गौवीगः ।
वडवामुखारवाम्बष्ठकपिलनारीमुखान"ः ॥ १७ ॥
फणगिरियवनमाकर कर्णनावेयपारशवशुदाः ।
यवरकिरातखण्डन्यादाभीरचकाः ॥ १८ ॥
हेमगिरि सिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रवादरविडाः।
खात्याचे भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽनव ॥ १९ ॥
अपरस्यां मणिमान् मेघवान्वनौषः परार्पणोऽसगिरिः ।
अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्खादिवोकाणाः ॥ २०॥
पश्चनदरमठपारततारक्षितिजावेश्यकनकशकाः ।
निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिस्थितास्ते च ॥ २१ ॥
दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमदाः ।
अश्मककुलूतलहडस्त्रीराज्यनृसिंहवनखस्थाः ॥ २२ ॥
वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा मरुकुचचर्मरङ्गाल्याः ।
एकविलोचनशूलिकदीर्घग्रीवास्यकेशाच ॥ २३॥
उत्तरतः कैलासो हिमवान्वमुमान् गिरिधनुष्मांश्च ।
क्रौधो मेरः कुरवस्तथोत्तराः क्षुदमीनाश्च ॥ २४ ॥
कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनामीधाः ।
आदर्शान्तीपिनिगर्ततुरगानना मुखाः ॥ २५ ॥

·NOTES.
22
केशवरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः ।
तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्टधानाश्च ॥ २६॥
अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिझलकाः ।
माणहलहूणकोहलशीतकमाण्डव्यभूतपुराः ॥ २७ ॥
गान्धारयशोवति हेमनालरा जन्यगनरगल्याच ।
यौधेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥ २८
ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः ।
अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरिन्धवनराष्ट्राः ॥ २९ ॥
ब्रह्मपुरदार्वडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः ।
भल्लापलोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकाख्याः ॥ ३० ॥
एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ठाश्च ।
पौरवचीरनिवसनत्रिनेत्रमुजाद्विगन्धर्वाः ॥३१॥
वगैरानेयाद्यैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः ।
पाश्चालो मागधिकः कालिङ्गश्च क्षयं यान्ति ॥ ३२ ॥
आवन्तोऽथानत्तों मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः ।
राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कौणिन्दः ॥ ३३ ॥
बृहत्संहिता Chapt. XIV.
प्राइनर्मदाप्रशोणोड्वङ्गसुह्माः कलिङ्गवाहोकाः ।
शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥
मेकलकिरातविटका बहिरन्तः शैलजाः पुलिन्दाश्च ।
द्रविडानां प्रागर्द्ध दक्षिणकूलं च यमुनायाः॥२॥
चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिङ्गाश्च ।
पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्धमानाश्च ॥ ३ ॥
इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् ।
तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम् ॥ ४ ॥
गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुखाराः
वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥ ६ ॥
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमाद्धस्थाः ।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥९॥
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः।
उनरपामहेन्द्रागिकि यमलयोयगानाला ॥१०॥
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापुरकोकणाः समभिषिकाः।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्ळेच्छसङ्करजाः ॥ ११ ॥
नामिक्यभोगवर्धन विगटविन्याट्रियाधमा देशाः।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापी ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ १२ ॥
लौहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्भीरिका रथाह्वा च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः॥१६॥

·NOTES. 23 मथुरायाः पूर्वाध हिमवद्गोमन्तचित्रकूटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्ययिलपर्वनाधयिणः ॥१७॥ चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः॥१९॥ सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्धभरतसौवीराः । सुनोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रूरमठसाल्वाः ॥ २१ ॥ गर्तपौरवाम्बष्टपारता वाटधानयोधेयाः । सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥ २२॥ तक्षशिलमार्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः । प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः ॥ २६ ॥ ये च पिबन्ति वितस्तामिरावती चन्द्रभागसरितं च । रथरजताकरकुजरतुरगमहामानधनयुक्ताः ॥२७॥ आनर्बुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशुद्ररैवतकाः। नष्टा यस्मिन्देशे सरखती पश्चिमो देशः ॥ ३१॥ कुरुभूमिजाःप्रभासं विदिशावेदस्मृतीमहीतटजाः । खलमलिननीचतैलिकविहीनसलोपहतपुंस्वाः ॥ ३२ ॥ गिरिदुर्गपहवश्वनहुणचोलावगाणमरुचीनाः । प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ॥ ३८॥ बृहत्संहिता-Chap. XVI. of. also the quotations from ear in Bhattotpala's commentary ad. loc. cf. also महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्ताव कुलपर्वताः ॥ भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निशामय । इन्द्रद्वीपः कशेरुमान् ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥ नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः । अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥ योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् । पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः मध्ये शूदाश्च भागशः । इयायुधवणियार्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥ , शतद्चन्द्रभागाद्या हिमवत्यादनिर्गताः । 2वेदस्मृतिमुखाद्याश्च पारियात्रोद्भवा मुने । - नर्मदासुरसाद्याच नद्यो विन्ध्यादिनिर्गताः । ६ तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसम्भवाः ॥ गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास्तथा । सधपादोद्भवा नघः स्मृताः पापमयापहाः ॥ *2 ·24 NOTES. कृतमालाताम्रपणींप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामाचर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः॥ ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नधुपनद्यश्च सन्त्यन्याश्च सहस्रशः ॥ ताखिमे कुरुपाचाला मध्यदेशादयो जनाः। पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ॥ पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः॥ कारूषा मालवाश्चैव पारियातनिवासिनः। सौवीराः सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकलवासिनः ॥ मदारामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा । आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा । समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ विध्यपुराण II. 3 Vinayachandra enumerates 84 countries in his का शिक्षा. 'चतुरशीतिर्देशाः गौडकन्यकुब्जकालाककलिङ्गाशवाकुरजाचाल्यकामाक्षओड : "डीशमालवलो. हितपश्चिमकाछवालमसौराष्ट्रकरणलाटश्रीमालार्बुदमेदपाटमरुवरेन्द्रयमुनागङ्गातीरान मागधमध्यकु- रुकाइलकामरूपकाच्यवन्तीपापान्तककिरातसवीरऔशीरवाकाणोत्तरापथगुर्जरसिन्धु नेपालटकनुरु- कताइकारवर्वरजर्जरकाश्मीरहिमालयलोहपुरुषश्रीराष्ट्रदक्षिणापथसिंघचालकौशलपा प्रविन्ध्यकर्णा- दविडश्रीपर्वतविदर्भधाराउरलाजीतापीमहाराष्ट्रआभीरनर्मदातटद्वीपदेशाश्चेति ।' also हीरूयाणीत्यादि षट्कम् । पत्तनादि द्वादशकम् । मातरादिधतुर्विशतिः। बहू इत्यादि पदात्रिंशत् । भालिज्जादि चत्वारिंशत् । हर्षपुरादि द्विपञ्चाशत् । श्रीनारप्रभृति षट्पश्चाशत् । जम्बूसर- प्रभृति षष्टिः। पडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः। दीवनीप्रति चतुरशीतिः। पेटलापद्रप्रभृति चतुरुत्तरशतम् । षदिरालुकाप्रति दशोत्तरं शतम् । भोगपुरप्रभृति षोडशोत्तरशतम् । धवलककप्रभृति पश्चशतानि । माहडवासायमर्धाष्टमशतम् । कोकणप्रभृति चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि । चन्द्रावतीप्रमृति अष्टादशशतानि । द्वाविंशतिशतानि महीतटम् । नवसहस्राणि सुराष्ट्राः । एकविंशतिः सहस्राणि लाट- देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च । अहूडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम् । नवलक्षाणि डाहलाः ! अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्याधिकानि मालवो देशः। षडिंशलक्षाणि कन्यकुन्जः। अनन्तरमुत्तरापथ दक्षिणापथं चेति । Hemachandra in his epfararaparatafor explains the names of countries as follows:- प्राग्ज्योतिषाः कामरूपाः मालवाः स्युरवन्तयः। पुरास्तु डाहलाः स्युबैद्यास्ते चेदयश्च ते॥ वास्तु हरिकेलीयाः अाश्चम्पोपलक्षिताः । साल्वास्तु कारकुक्षीयाः मरवस्तु दशेरकाः।

·. NOTES. 25 जालन्धरास्तिगर्ताः स्युः तायिकास्वर्जिकामिधाः । कश्मीरास्तु माधुमताः सारखता विकर्णिकाः ॥ वाहीकाकानामान: वाल्हीका वाहिकाहयाः । तुरुष्कास्तु साखयः स्युः कारूषास्तु बृहगृहाः ॥ लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्युः सौवीरास्तु कुमालकाः । प्रत्यप्रथास्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाहयाः ॥ ओण्ट्राः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः । अभिधानचिन्तामणि. 4. 22-27. Jayamangala in his commentary on the वात्स्यायनकामसूत्र locatos the various countries as under :- वहा लौहित्यात् पूर्वेण । अझा महानद्याः पूर्वेण । कलिङ्गा गौडविषयाइक्षिणेन । बाहीकदेश्या उत्तरापयिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशमवाः । ता एवापरमालन्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे उपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः । नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः । तत्र कर्णाट- विषात् पूर्वेणान्ध्रविषयः। नर्मदाकोटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः । कर्णाटविषयाइक्षिणेन द्रवि. ढविषयः । कोषणविषयात् पूर्ण वनवासविषयः । For the description of the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhya, see his own बालरामायण (X, 26-96). For the modern equivalents of these places, see Cunninghuru': The Ancient Geography of India', "The Geographical Dictionary of Ancient and Mediceval India" by N. L. Dey, and "The Original Iuhabitants of India" by G. Oppert. For products of. स्थलपथेपि हैमवतो दक्षिणापथाच्छेयान् , हस्त्यश्वगन्धदन्ता- जिनरूप्यसुवर्णपण्यासारवत्तराः इत्याचार्याः। न इति कौटिल्यः । कम्बलाजिनाश्रपण्यवर्जा शवञमणिमुक्तासुवर्णपण्याच प्रभूततरा दक्षिणापथे । कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 298. P. 95, एक ज्योतिर्टशौ. सूर्यशतक 13. 1. 10. Mss. of विवेक read दशदिकूटपर्यन्त. द्वित्रैः (विद्धशाल. I. 11) 1. 14. Viveka reads द्विधा व दिव्यव्यवहारः . - 1. 21&22. For यियासुः and जिहासुः, Mss. of विवेक read यियासन् and जिहासन. 1. 23. पश्य पविमदिगन्तलम्बिना (कुमार. VIII. 34). P. 96. अस्त्युत्तरस्यां (कुमार I. 1.) यादसि (बालरामायण 7-47). 1. 14. Read उत्तरादावप्युत्तरदिगमिधानं. ततागारे (मेपत II. 12 ).

·. P. 97. 1. 9. पुष्पैः (विद्धशालभजिका 1-25);1. 25. कपोले जानक्याः (हनुमन्नाटक.. 26 NOTES. III. 50 ). In B and the two Mss. of विवेक and elsewhere the reading is स्मरस्मेरः स्फारोहमरपुलकं वक्त्रकमलम्. The reading of the text is that ork P. 98. काष्टा etc. of. with this the divisions of tinue in कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 108. Read समेते. 1. 20. Viveka reads वर्धमानसोमशुक्लिमा and वर्धमानमोमकृष्णिमा P. 99. 1. 1. of. मधुच माधवश्च शुक्रश्च शुचिच नभश्च नभस्य॑श्वेषश्चोर्जश्च सहश्च मह. स्य श्व तपश्च तपस्यश्वोपयामगृहीतोऽसि । तैत्तिरीयसंहिता 1-4-14-1. पौरस्त्यस्तोयदत्तः, सूर्यशतक 55. There the reading is पावनः; 1. 24. लम्पा. कीना (बालरामायण 5-35). P. 101. 1. 1. Mss. B and Cof Viveka read किल कामिनीभिः 1. 21. affragatahe may be taken as one phrase. one phrase. 1. 22 विवेक reads सुरेभवीथी दिवि सावतारा. P. 102. तीक्ष्णं attributed to भास; चित्तमन्तः instead of धर्मचिन्ता, and पक्कः instead of पङ्कम् are the different readings. Read मीनानुसारिबकदत्तकरालफालाः; द्वित्रि. attributed to कालिदास in सुभा- षितमुक्तावली. P. 103. वराहवध्राणि नवौदनानि may mean rice cooked with the flesh of a boar. P. 104. अभिनववधू० attributed to मालवरुद्र in औचित्यविचारचर्चा and to Hra in garagracit; found also in #ETHTUT. The first pâda is found in वामनालङ्कार too. P. 106. 1. 23. Read सक्तुधाने. P. 108. च्युतसुमनसः attributed to मालवकुवलय in औचित्यविचारचर्चा; quoted in वामनालकार III 2-5. There the second pida is 'मलयमरुतः सर्पन्तीमे वियुक्तधृतिच्छिदः' The vritti runs as ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीयपादे प्रक्रमभेदः । एवं द्वितीयपादः पठितव्यः 'मनसि च गिर बनन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः' । P. 109. साम्यं. ef. विद्धशालभजिका 1-25. खं वस्ते quoted in सरस्वती- कण्टाभरण II. P. 110. धुनानः quoted in सदुक्तिकर्णामृत (I. 457 ). 1. 7. द्वादश मासः f. पञ्चपादं, पञ्चर्तवः......हेमन्तशिशिरविकीकृत्येयं कल्पना । शङ्करभाष्य on प्रश्नोपनिषद I-11.

·NOTES.
त
27
A
P. 111. कर्णे स्मेरं (बालरामायण 5-26 ).
P. 112. राजशेखर. The following verse in सरखतीकण्ठाभरण contain.
the name of राजशेखर seems to have been taken from his हरविलास.
अध्यतमेव कविनामाई यथा-
"सतावद्याधिराज्या विसरररसविदृथाजवाक् क्षमापकारा
राका पक्ष्माभशेषा नयनननयनवा स्वया स्तव्यमारा ।
रामा व्यस्तस्थिरत्वात्तुहिनननहितुः श्रीः करक्षारधारा
राधा रक्षास्तु मह्यं शिवमममवशिव्यालविद्यावतारा ॥"
निर्विष्टाष्टदलन्यासमिदं पादाभक्तिभिः।
अस्पृष्टकर्णिकं कोणैः कविनामाङ्कमम्बुजम्
तबानो राजशेखरकमलः।
सरस्वतीकण्ठाभरणे-द्वितीये परिच्छेदे.

·Table showing the portions borrowed from the Kāvyamimānsa. |Subject. काव्यमीमांसा. हेमचन्द्रकाव्यानुशासन- वाग्भटकाव्यानुशासन विवेक. and वृत्ति. व्युत्पतिः (काव्यार्थ- अध्याय 1 p.5 1.28- अध्याय I pp. 5-6 अध्याय VIII pp. योनयः) p.6 1. 30 & p.7 35-41 Is. 16-17 प्रकृतिः (अर्थव्याप्तिः) अध्याय III pp. 122 अध्याय V pp. 60- अध्याय IX pp. & 123 61 42-44 pp. उपजीवन-शिक्षा अध्याय I pp. 8-10 अध्याय I (हरणम् ) 12- अध्याय XI & 13XIII PP. 56-1 64 कविसमयः अध्याय I pp. 11-16 अध्याय I pp. 7-12 अध्याय XIV, XV, XVI pp. 78-89 देशः अध्याय XVII अध्याय III pp.126- अध्याय I pp. 3-4 130 pp -98 अध्याय III pp. 130-135 अध्याय V pp. 65- अध्याय XVIII 67 pp. 98-112 Vagbhata has not borrowed wholesale from Hemachandra, but in some places has substituted his own and other verses and has summarised in prose the chapter on Arafahrt. The portions which seem to have been borrowed by the author of the सरखतीकण्ठाभरण from this work are referred to in the Notes.

·ADDENDA, CORRIGENDA VARIOUS READINGS ० P.8 1. 4. तभौमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट, P. 8 1. 5. प्रवृत्तिरौड्रमागधी P.81.14. वशंवदी. p.81.22. A reads परिमण्डलि- तान्तरीयं P.91.26. कल्पयन्ति चक्रवर्तिक्षेत्र सामान्येन, P.13 1. 16. प्रायोवादः P. 13 1. 19. न्यस्य विदग्धवदनेषु P. 17 1. 23. मालड्योत्ताल. P. 22 1. 8. तित्तिर्दशधा P. 22 1. 16. अभीष्टतिवृत्तयः P:30 1. 2. रुणाझे P.351. 17. वेदवेदी समग्रो P.351.22. V सम्भावितक० P.36 1.8. V त्रिसन्ध्यं त्रिदिशेनमः P.37!. 12. कांश्चिन् P.38 1. 1. V विदन्ति P. 39 1. 18. सार्द्धमाणमदमण्डनाः P. 421. 6. VA कण्ठुलं V B कण्ठलं P. 43 1. 4. VA देव P. 44 1. 9. V खन्दोलन. P.44 1.23. न स्तः P. 47 1.2. वलना वक्रोक्ति P.48 1. 6. स्मेर. P.50 1. 21. सलेखनीक P. 531. 16. महामात्र० and शास्त्रप्रहत P.56 1. 11. V. मुक्त्वा P.57 1. 11. V न विशीर्यते P.57 1. 14. विशेषः, -P.57 1. 15. Vउत्सन्न P. 59 1. 10. Vतुहिनधामनिधी P. 601. 10. V मुद. P.60 1. 15. यायां तदस्मिन् P. 60 1. 15. V hasi P.631. 5. पुनरेकादश P.63 1. 24. क्षोणीभृद्भवन P.691.2. परिसख्याः P.73 1. 19. भुजमुत्तभ्य P. 74 1. 17. K विपाण्डुषु P.74 1. 18. K हसतीव P.75 1. 6. देवी श्रुतिः P.77 1. 10. रमणी रमणीय. P.79 1. 13. दत्तारूपालीम् P.791.18. Vवीचिभिः P.791.20. V स्वर्णस्फाति P.791.1. एवमन्यदपि । P.801. 6. V सन्तापमपहरति P. 801. 20. V कुम्भोपवाह्मत्वं P. 801. 25. V शहद्रावित. P.811. 1. V उत्सेच्या P. 81 1. 14. कुअरबिन्दु P. 811.20. विवदामहे P. 81 1.21. दूरदूरस० P. 81 1. 21. V किन्न्वस्ति P.831.13. V प्रतिदिशमिव P.841. 14.V दानवनुन. P.84 1.27. तटचलाबद्ध P.85 1. 1. V पुरमविशदयोध्या P. 86 ]. 13. Vadds one verse after the verse वन्या; sce notes. P. 86 1. 14. जन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम् । P. 86 1. 19. V मूर्तत्वममूर्तत्वं च यथा P.801.25. मनो-भेद्य P. 88 1. 19. गोडानिपनापवाहनयोग- लीला- P. 89 1. 19. बलत्यको P. 891.20. V प्रभवति P.90 1.2. V चास्य P.90 1. 4. V खर्गमृत्यु. P.901. 4. भेदात्रीणि . ० ·. . . . P.98 1. 20. V. अर्धमान- 2 P.97 1. 8. V नागवल्लीदलेषु P.901.6. V लोकत्रयात्मकः P.90 1. 8. V भोगधृतिः P.97 1. 12. पत्रैरशोकोऽचिंतः P. 901.9. Vशाधन्विने P.97 1. 23. V कोसलेन्दुपुत्रि P.98 1, 13. V adds कालः काष्ठादि- P.901.17. V स्थितमनिवर्तित भेदभिनव P. 91 1. 4. द्वीपान्य. P.98 1. 13. V कला तु P.91 1. 5. V प्रसृमर० P.911. 7. V पर्याप्तं मे न दातुं P.98 1. 14. समेते P.91 1. 11. V विहितो. P.91 1. 22. V अगस्त्यचुलुकोत्क्षिप्त सोमकृष्णिमा P.91 1. 23. V तरता पूतरायितम् P.99 1. 2. V सहाः P.99 1.8. V कदम्ब० P.911.24. V adds कविप्रसिद्धया वा विसृष्टपरमार्थ सर्वमुपपन्नम् । P.99 1. 11. V B and V C विश्वररो. P. 92 1. 1. A and V B ब्रह्मणा पुण्य- वादिमार्गः कर्मणा P.99 1. 21.VA and VB सरत्सार- P.92 1. 4. तथोत्तरेण सारी P.92 1. 7. V वर्षमन्त्यमस्य च P.99 1. 23. V Band VC चन्द्रभाग P.92 1. 11.VA and V B drop विचितसुमनसः कुङ्कुमान कम्पयन्तः अद्रिराज P. 100 1. 3. V चुम्बल्लका० P.921. 16. V कुमारीद्वीपे च P. 101 VBand VCकिल कामिनीन: P.93 1. 7. V पुष्पलतावितानः P. 101 1. 12. VB प्रोन्मादयन्ती VC 1P.93 1. 18. चातुर्वर्ण्य प्रोन्मोदयन्ती P.93 ]. 19. VA परतः P. 101 1, 14. VBand VC विशेष- P.93 1. 25. सूर्पारक । यन्ती P.93 1. 25. V माहिध्मक and वैदर्भ P. 101 1. 21. VAand VB लोका. P.93 1.26. V चौड नवलोकनोत्कानू P.93 1.27.Vवेलर P.1011. 21. चन्द्रिकाम्बुनीलावभास P.941.2. V भैमरवीवेणीकृष्णवेणी P. 101 1. 22. V सुरेभवीथी दिवि P.941. 3. V ताम्रपर्णीपलावती सावतारा P.94 1.7. V हिण्डिवा P. 101 1. 23. V Band VC जीर्णा- P.94 1.9. V वनायुजकम्बोज ब्जखण्डानि P.94 1. 10. Vतुवार P. 102 1. 1. परिणामनम्राः P.94 1. 10. हरहर P. 102 1. 12. V मेघः P.94 1. 11. V हिमालय जालन्धर० P. 102 1. 16. दत्तकरालफाला: P.95 1. 10. VA दशदिकूट P. 102 1. 21. V द्वित्र P.95 1. 14. V द्विधा च दिव्यव्यवहारः P. 1021. 24. V सिक्थकाव्याः P.95 1s. 21 and 22 V यियासन् P. 103 1. 1. नीदनानि and जिहासन् P. 103 1. 1. V सम्बद्धरसानि P.951. 19. छत्रच्छवि० P. 103 1. 1. हरन्ति च P.961. 14. उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानं P. 103 1. 12. माधुर्यश्री. P.97 1.3.V प्राचातः P. 103 1. 16.yीर्घा ० ·P. 104 1. 10. V निलीनमीनासु P. 104 1. 14. V B and V C 9547 द्वराहा P. 104 1. 15. VC सधनकनन्द्यः P. 1051. 16. प्रपञ्चार्चितकाञ्चनारः P. 105 1, 22. V वसन्तः P. 105 1. 24. V रुतेः P. 106 ]. 11. V ताडीद्वमाणां P. 106 ]. 13. V नवमालिकानां P. 106 1. 16. V धातुकीकः P. 106 1. 19. Vखेदालसतामपास्य P. 106 1. 23. V समभ्यर्चितसक्तुधाने P. 107 1. 9. V चूर्णः P. 107 1. 17. V एण्यः P.108 1. 1. शृतं P. 108 1. 3. V जलचन्दन० P. 103 1.9.V सर्वसारङ्ग. P. 108 1. 18. V गृह्णन्तीमे किरन्ति P. 1091.20. V कदमेन जनयन्ति P. 1101.11. V adds यथा before गेहे" P. 110 1. 13, शिराशीकर: P. 110 1. 14. V चन्द्रकाणि P. 110 1. 15. Vadds यथा वा before P. 111 1. 14. VBand VC शोभा. स्रग् VA शोभायः P. 111 1. 15. V तत्सप्तममनुपयोगि तथा . . K = काव्यानुशासन of हेमचन्द्र; V = काव्यानुशासनविवेक VA, VB and I'C mean the three different mss. of विवेक. A is undated, while B and Care dated famy. 1008.

·No text on this page.

·Index of Verses occurring in the Kávyamimånså. . . म . हाधिरोपित गणे अट्टहास भतिकान्त अतितूर्णमति अलावदात. भत्रोपचारः अनोपवर्ष ३३ १०३ . अथ पथि . २३ ११२ १२ १११ १०२ ३३ ४४ अथागादेकदा अनुसन्धान अनेन अन्तर्व्याज अपहिल० अपां अप्रत्यभिज्ञेय. अभिनवकुश. अभिनववधू० अभिमुखे अभियोगे अभिलाषं अव्याजेन्द्र अव्युत्पत्ति असकल. असूच्यत অন্যটি अस्ति चित्र. अस्ति दैत्यो अस्त्युत्तर अहर्निशा० आकम्पित. आकाश. आगस्य. आगोपालका भाच्छिद्य आत्मारामा आविले आननेन्दु आपः आपात. आ मूलतो आ मूलयष्टेः आर्द्र० आलिख्य आवापोद्धरणे आश्लेषिणः आसंसार. भासीदस्ति आस्तीको आस्थान. इति काल. इति विकसति इतिहास. इत्थं कविः १११ १०४ २४ १५ ४८ ८ अयं काकु० ३२ ८२ अयं प्रसूनोद्धर . १.५ अयं सः अयमलव अरण्ये ६२ अर्थः स एव ४४ ० ० ४८ अर्थिजनार्थ अलस० अल्पाक्षर अविरल. अविस्पष्ट अवीनादौ .

·११ इत्वं देश एकहिश्यादि १३ ४८ 0 १०७ इत्यं सभा० इलनन्तो इत्खनन्य. इत्यर्थ इत्युकवानुक्तिविशेषरम्यं मनः इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्ब रामा० इत्युनते इलेषः इदं कविभ्यः इदं भास ५८ १९, ४५ इदं महाहास. इयं नः इयं सा ५२ २ २ ३९ एकोऽर्थः एणाः एतस्किं एतस्सुन्दर एतद्यत् एतां एताः एवं कथमसौ न कथमसौ मदनो कण्ठ. कपाले कपोले करभा: करोति कर्कन्धूनां कर्कोटः कर्णे कर्पूर. कलि० कविसं कवीनां कवेः कश्चित कस्त्वं कायाः कान्ते १०७ १८ ३ १०३ उस्तरां उच्यता उक्लेश उत्खात. उत्पादकः उदयति नवनीत. ३ ६२ -११ १०७ उदयति पश्य १५ ८२ १८ १०४ १४ १०३ उदरं उदीच्या उद्दण्डोदर. उद्यानानां उन्माचत्यम्बु. उपानयन्ती उपोप उभी उमैकपादा. उषस्सु उहद १०१ २८ कामं भवन्तु ८. ३२ कामं विवृणुते कारयित्री कार्या काव्यकाव्याज ९९ १३ ·. १०६ काव्यमय्यो काव्येन काश्मीरी १८ गूवाकान गेहाजिरेषु गेहे गोत्राप्र० गौडाद्याः ग्रीष्मे प्रैष्मिक. घोरघोर० काष्ठा किं करोति ३७ किमिह किमीहः कियन्मात्र कुकविः ११० ९२ चकोर० चक्र दहतार चक्र रथो चतसृष्वपि चतुस्समुद्र० . कुमुद कुरबक कुर्वत्या ६५ चत्वार एते . १०२ १०१ कुवलय. कुक्षी कृतः केदार एव कोपार कैलास क्रियता क्रोधं क्षिति खं वस्ते ख‘र. . ४८ ० १०१ १०९ १०६ चखारि चन्द्र० चन्द्रात् चरन्ति चलबटुल. चापं चिन्ता चैत्रे चित्री चैत्रे मदद्धि च्युत जङ्घा० जड. जनापवाद जम्बू० जयति जयत्यमल. जयत्येक. जयन्ति धवल. जयन्ति नील जयन्ति बाणासुर० ५१ ख्याता . . गगन. ३१ २४ १०८ १०० ६३ गतः गये गर्भ गर्भान् गंभीरखं गीत. गुणादान. गुणानुराग गुणासधर. १५ २६,४१,८३ २० . जानीयात् ·दलयता ९५ ४९ ज्योती ज्योस्खाजल. ज्योत्तापूर ज्योत्साचिः त आकाश तं शम्बरासुर ततः पुरस्तात् ततखम० ततोऽरुण. तत्तावदेव तत्र दुमा० বালাই तथागतायां तदेव दक्षिणो दानवाधिपते दारिश्चं दिश्यात् दीपयन् दी(कुर्वन् दुःखेन्धनका दूराकृष्ट रात् दृष्ट १२ . ४७ २३ सन्बनी तन्यानो तमेनं ६४ ९२ १११ तस्य ८८ तस्याः ८ ८४ तारक० तापापहार तामुत्तीर्य ताम्बूल. तासो तिष्ठन्त्या दृष्ट्वैकासन देवासुराः देवी देशेषु दोर्दण्ड दोर्मन्दीरित. दैवायत्ते योतिता. द्राक् दुमोद्भवानां द्वन्द्वो. द्वा सुपर्णा द्वित्र द्वित. द्वीपाणि द्वीपान्तराणां ८६ १०१ १११ ९८ ३ १०२ . तीक्ष्णं १०२ ९५ ते पान्तु ५८ ४० द्वौ वन. धत्ते त्यागाधिकाः त्यागो खद्विप्रयोगे लं पासि त्वमेव दत्तं दखा दरशाते ८७ धनुः धन्यास्तु धुनानः धुन्वन्० धूली. ४७ ११० १०० १०९ ·पृष्ठ १०७ .११२ पच्यन्त. पश्च १५ . नच नदी नद्यो निसर्ग न प्राप्त नमन्नारायण नमः शिवाय नमः संसार १८ ४८ ३० १५ . ९० नमस्तसै नमस्त्रिभुवना० नमोऽस्तु नयनोदरयोः नव० . नव्यस्त पठन्ति लटभ पठन्ति संस्कृत पत्युः पदवाक्यविदां पदवाक्यविवेकोऽयं पदान्तरं पनसादि पर. परिक्रिया परिप्रह. पश्य पाक० पाश्चाल. पाण्डो पाण्ज्यो० पादन्यास० पादस्ते पाने पितुः पिनद्धं पिबन्त्याखाद्य पिहिते पुन्नाग. पुरा ४२ ८६ नस नागावासः मातिस्पष्टो नाद्यन्त नाभी. नालिडितः नाश्चर्य खयि ५१ १०५ नाश्चर्य यत्० ८० ९८ . १०४ ० नासतो नासत्यं नास्त्यचौरः निगदित नियं निरवधि निर्विवेक० निश्चेतना निक्षेपो नीचः नीलाम. नेच्छा नेपाल्यो नैगमैः न्यवाक्षरा . पुरोवाता पुष्पं पुष्पक्रिया पुष्पिण्यौ पुष्पैः पुंसः पुंस्कोकिलः पृथक्त्वेन पौरस्त्यः प्रतिगृहं प्रतिभा १०५ . .

·मनोऽधिक ११. ११ मसार महानवम्या १०१ मा कोश . मा गाः पाताल. मा गाः पान्थ मातमानां मायचकोरेक्षण मायन्मतः मा निषाद १०४ १२ मा भैः ९९ प्रतीक्छ प्रत्यक्ष प्रणत प्रथयति. प्रवर्तते प्रशान्त प्रसम. प्रस प्रसरति प्रसरद्विन्दु प्रसरन्ति प्रसर्पन् प्राग्दिशः प्राणानी प्रावष्यम्भो. प्रिय प्रोषितकेन्दु फुल्लातिमुक्त. बहुविधमिह बार्थेषु बपि बुद्धिमत्वं ब्रह्मन् भजन्. भवति भवतु भाखतू. भ्रमति भ्रश्यमू० भ्रान्त भ्रामक: ८४ ८१ ३४ मालती. मालायमानामर. मासि मार्गानुगेन मिथ्या० मीनध्वजा मुफके मुक्काना मुकालताः मुख० १०७ ९९ ० मूर्ति मूलं ६४ ८४ ४० २५ १८ १०६ मूलैक्यं मेघ मेघाना य एते यत्कायमानेषु यत्किश्चित् यश्चन्द्र० यत्तत्राकान्ति. यत्पदानि यत्प्राचि यथा जन्मा. २९ मण्डलीकृत्य मध्नामि मई मध्ये मनाक १११ ·यथा यथा पुष्यति यथा यथाभियोगश्च यथा व्याघ्री यदि मे १०५ ११२ ८० . ४० १ २८ १ १०० . यदेतत् यद्यपि यधुदुम्बर. यद्वया॑भिः यन्त्रदावित यश्चम्बति यःसर्वेषी यस्तु प्रयुले यस्तु सरिददि यस्य केशेषु 'यस्य तत्र यस्याः यस्याधोऽध: यस्याराति यस्योत्तमा या केलि. या चन्द्रिका यादांसि या दुग्धाऽपि यायावरीयः या व्यापारवती यांतर्क. युधिष्ठिर युष्मच्छासन० येऽपि ये कीर्ण येन येषां मध्ये ६४ ९२ १०१ रात्रि रीति रीतिरूप रुणदि रोहीतक. लकुचायतव्याज लम्पाकीनां लल. ललितं लक्ष्म्या: लावणो लोढामियोपनिषद लेखया लोलत. वन्तः वधूः बनानि वन्द्या वयं वरदाय वराह. वल्मीक. वसन्ते वस्तु वाग्भावको वात्या. विकास. विचकिल. वित्रस्त. विद्याधराप्सरो० विद्यास्थानानां विद्येव विधर्माणो विन्ध्यश्व विन्ध्यस्य . ९७ ३३ २३ . १०३ ३ येषां वल्लभया ये सीमन्तित यो माधवी. . १०५ ८१ ३३ रवि० ·पृष्ठं १० ६७ १५ . . . २२ ६७ २८ १०१ २१ सन्ति सन्मार्गालोकन स पातु वो यस्य जटा. स पातु वो यस्य शिखा स पातु वो यस्य हता. समं समासरूपक समासव्यास विन्यासः समासव्याससंद सम्यक संविधात. संस्तम्भिनी सरस्वती सरिता सर्गः सर्व. सशमी० स सचरिष्णः ससंस्कृतं ससल्लकी० सहकार सह्याद्रेः ७३, ७४ . ५ ४ ११० ३ ३ विमुक्ता वियति विरम विकास विशिखा. विशेष विषयस्य वेदार्थस्य वैदी व्यक. व्योम्नि शब्दानां शब्दार्थ शब्दार्थोकिषु शम० शरतू० शरीर० शाखा शारदायाः शेता शैल. शोकाक्षुभिः सोभान्धो धान्ता चियः श्रीमन्ति श्रुतीनां श्याम श्यामेषु सकाकु. सखजरीटा सख्या सहिपता सति सत्कान्ये स दक्षिणापान स देवः १०३ १११ सा पत्युः १०१ सांयात्रिकैः सायं सातव सा भाति सामान्य सारखतः सारखतं सिद्धार्थ सिद्धिः . १०१ ११ १०४ ८२ २० . ४० सुराष्ट्र सुसर्जिता सेयं ·१८ ' २५, ८३ १०८ सोऽयं करैः सोऽयं कवीनां सोऽयं मणिति सोऽस्मिन् खिमित तेमः स्तोकानुप्रास स्त्रियः स्थिते स्थूलावश्याय. কালারী स्फटिक. स्फुटित. समला खोतांस खामी खास्वं इसलियोऽन्याः हरहास हरोऽपि हम्मे हलमगु हलमपार. हंस हारो हिमवत् हिरण्य. हृष्यति . १०४ ६५ १०९ ३९ ४२ हे नागराज १०६ हखैः ·Index of Proper names occurring in the Kâvyamimånså. १ पृष्ठ अमर अवन्तिसुन्दरी २०,४६, ५७ आचार्याः ३, ९, १३, १६, २०, २३, ३०, ३५, ५०, ५१, ५६,५७, ५८,६१, ६२, ७८, ९४, ९९ आनन्द १६ आपराजिति उक्तिगर्भ द्रोहिणि द्वैपायन विषण ध्रुवस्वामिनी नन्दिकेश्वर पतञ्जलि पाणिनि १ पाराशर १ उतथ्य १ १ १ १ १ ६ ४ २२, ४४ १ १ ८ ४ ५५ १ ४ १४,५५ ५, १० १ उपमन्यु उपवर्ष उशनाः औद्भटाः औपकायन औशनसाः कामदेव कालिदास काव्यपुरुष कुचमार कुडनेश्वर कुबेर कुमारदास कौटिल्य खसाधिपति गोनीय गौरी चन्द्रगुप्त चित्रशिख चित्रसुन्दरी चित्रासद पाल्यकीर्ति पिङ्गल पुलस्त्य प्रचेतायन बार्हस्पत्याः भरत भवानी भारवि ११,१४,१६, २० मानवाः मेष्ठ मेधाविरुद १२ यायावरीय २,३, ४, १०, ११, १३, १४, १६, १७, २०, २३, २६, २७, ३०, ३१, ३५, ४२, ४४, ४५, ४६, ५०,५१,५६, ५८, ६१, ६२, ६३, ७८, ९०, ९१, ९४,९९,१०० অস্ত্র १ १२ २६ रुद्रट १ वररुचि ·११ . पृष्ठं पई सरखती , सहस्राक्ष १ वर्ष वाक्पतिराज वामनीयाः वाल्मीकि १४,२० सातवाहन ५०, ५५ साहसाङ्क ५०,५५ सुरानन्द '७५ शिशुनाग ५० सुवर्णनाभ १ शुदक ५५ १ शेष श्यामदेव श्रीशर्मगुप्त ११, १३, १७ हरिचन्द्र ९० ·Index of Geographical names occurring in the Kavyamimansa. पृष्ठं पृष्ठं ८,९३ ९४ ८,३४ ९२ ९,९४ १,५०,६१,९३ ९२ ९४ ९२ . ९,९३ ९२ ९३ अझ अन्तर्वेदी अयोध्या अर्बुद अवन्ती अश्मक आनत आर्यावर्त इरावती इलावृतवर्ष इन्द्रकील इन्द्रद्वीप उज्जयिनी उत्कल उत्तराः कुरवः उत्तरापथ उत्पलावती ऋक्षपर्वत कच्छीय कन्याकुमार कपिशा करकण्ठ करतोया कर्णाटाः कलिन कलिन्द कसेरुमान् काची कामरूप काम्बोज कालप्रिय कावेर कावेरी काश्मीर किम्पुरुष वर्ष कीर कुन्तल कुमारीद्वीप कुलूत कुहू कृष्णवेणा केकय केरल कोल्लगिरि कोसल कौङ्कण कथकैशिक गङ्गा गभस्तिमान गाज गाधिपुर गिरिनगर गोदावरी गोवर्धन चकोर चन्द्रभागा ५०, ५५ ३४, ९४ ९४ ९३, १४ ९४ २० ९४ १४,९६ ९४ १,९३ ९४ चोड जाहवी टक्क ९४ तापी ताम्रपर्ण ताम्रपर्णी १३ १५८.९४ ·१३ पृष्ठं तामलिप्तक तुङ्गमदा तुरुष्क तुषार तुषारगिरि तोसल प्रवण दण्डक दर्दुर दशेरक दक्षिणदेश दक्षिणापथ देवसभ ३४, ९४ ९४ ब्रह्मशिला ब्रह्मोतर ब्राह्मणवाह भादानक भारतवर्ष भृगुकच्छ भैमरथी मगध मजर मध्यदेश मलद मलय मरवर्तक महाराष्ट्र मही महेन्द्र मालव माल्य शिखर माहिषक माहिष्मती १३ ५१, १४ ९३ ९२, १४ • देविका ९,९३ ९२,९४ ६८,९४ द्रमिल द्रविड दोणाचल नर्मदा नागद्वीप नाशिक्य निषध नीलवर्ष नेपाल पयोष्णी पल्लव पश्चादेश पाचाल पाण्य पारियात्र १३ ९३ मुरल मेकल मेरु यमुना यवन रत्नवती रमट रम्यकवर्ष रावणगा पाल V लिम्पाक लोहितगिरि पूर्वदेश प्राग्ज्योतिष बर्बर बाहवेय बाहीक बिन्दुसर ८ ८ वरुण ·सक. कामनखानी श्वेतवर्ष सरयू सरखती १४ बाहीक बाल्हीक वितस्ता विदर्भ विदेह. सिन्धु सिंहल सुराष्ट्र ९, ९४ ८,९३ ६८, ९२, ९३. ९२ बिपाशा वेणा वैदिश वोकाण १ सूर्पारक सौम्य हंसमार्ग हरहूव हरिवर्ष हस्तिनापुर हिडिवा हिमवान् हिरण्मयवर्ष ११ ९४ ९४ ५९, ९२,९४,९६ ८,५० ९२ शत शुक्तिमान् शूरसेन भयावान् शोणा श्रीपर्वत हेमकूट ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.