·अनुक्रमाणका --- विषय पृष्ठ दोन शब्द (१) ते (२२) (२३) ते (१२६) (२८) ... : श्री. वा. रा. पुराणिक पुरस्कार : डॉ. भवानीशंकर नियोगी हृद्गत धर्मपद १ यमक वर्ग २ अप्रमाद वर्ग ३ चित्त वर्ग ४ पुष्प वर्ग ५ बाल वर्ग ६ पंडित वर्ग ७ अर्हन्त वर्ग ८ पाप धर्ग (३७) (४१) सहस्र वर्ग (४८) ... दण्ड वर्ग (६२) (६४) अरा वर्ग १२ आत्म वर्ग १३ लोक वर्ग १४ बुद्ध वर्ग १५ सुख वर्ग १६ प्रिय वर्ग ... (७१) (७४) ·पृष्ठ (७७) (८०) (८५) (८८) (९२) ... विषय क्रोध वर्ग मल वर्ग १९ धर्मस्थ वर्ग मार्ग वर्ग २१ प्रकीर्ण वर्ग निरय वर्ग २३ नाग वर्ग २४ तृष्णा वर्ग २५ भिक्षु वर्ग २७ माझण वर्ग ... ... (१००) (१०३) (११०) ... . . परिशिष्ट १ परिशिष्ट २ परिशिष्ट ३ परिशिष्ट ४ पंढरीचा विठ्ठल त्रिशरण आणि पंचशील महामाल सूत्र करणीयमेत सूत्र (१२७) ते (१३८) (१३९)-(१४०) (१४१) ते (१४३) (१४४) ते (९४६) : ... d- का कहकर दाहिने हाथसे एक यारमें कुश उपाड़े- विरधिना सहोत्पन्न परमेहिनिसर्गग। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।।

·दोन शब्द माझे मित्र श्रीयुत अ. रा. कुलकर्णी, सेक्रेटरी, बुद्ध सोसायटी, नागपूर, हे १९४४ सालापासून भगवान बुद्धाच्या शिकवणुकीचा अचार करीत आहेत व बौद्धधर्मप्रसारार्थ त्यांनी १९४६ मध्ये आपल्या वाढत चाललेल्या यक्लिीच्या धंद्याला रामराम टोकून एकनिष्टेने भगवान बुद्धाच्या धर्माचा प्रचार करण्यास सुरवात केली. त्यांच्या मते बुद्ध-धर्म हिंदु धर्मापासून निराळा नाही. हिंदु धर्मातील सर्व विचार व तत्त्वे यांत आहेत ५ बुद्धीला पटतील अशा रीतीने ती भगवान् बुद्धाने सांगून लोकांस सरा धर्म शिकविला आहे. आगामी बुद्ध जयंती ही भगवान् बुद्धाची २५०० वी जयंती आहे. या प्रसंगी श्री कुळकर्णी यांनी परिश्रम घेऊन धर्मपद या बौद्ध धर्मग्रन्याचे मराठी भाषांतर जनतेपुढे ठेवण्याचे ठरवि हे टीरचे आहे. ह्या भाषांतराचे काही भाग मी वाचले. धर्मपद हा आचार-प्रधान प्रसिद्ध ग्रन्थ आहे व श्रीयुत कुळकर्णी यांनी सर्वसाधारण लोरांना समजेल अशा भाषेत त्याचे भाषांतर करून ते जनतेपुढे टेवले आहे. बुद्ध सोसायटी (नागपूर)चा अध्यक्ष या नात्याने मी श्रीयुत कुळकर्णी यांचे त्यांच्या या कार्याबद्दल अभिनंदन परितो. या ग्रन्यास स्वतः श्री. झुळकर्णी यांनी 'हद्गत' रूपाने प्रस्तावना लिहिली आहे व डॉ. नियोगी यांनी उद्बोधक सविस्तर पुरस्कार रिहून श्रीयुन पुळक्नी यांच्या प्रयत्नाबद्दल त्यांना यश चिंतिते आहे. मी सुद्धा श्रीयुन कुळकर्मा यांना त्यांच्या या कार्याबद्दल सुयश चिंतितों व त्यांचे बौद्ध धर्म अथा सद्धर्म प्रचारकार्य उत्तरोत्तर वादो अशी भावना प्राट करितो. सिव्हिल स्टेशन, नागपूर, था. रा. पुराणिक दिनांक १८-५-५६ अध्यक्ष, बुद्ध सोसायटी, नागपूर } Ja ·पुरस्कार श्री. अनंत रामचंद्र पुछमार्गी यांनी अम्मपदाचे भाषांतर करून । जनतेपुढे सादर केले आहे. श्री. कुळकर्णी हे सर्वांच्या परिचयाचे आहेतच. त्यांनी आपला वकीलीचा व्यवसाय सोडून बुद्धधर्माच्या प्रसारकार्याला स्वतःला वाहून घेतले आहे. या पुस्तकाच्या प्रकाशनाने भगवान बुद्धाच्या धर्मोपदशाचे ज्ञान बहुजन समाजाला सहज प्राप्त. शुद्धधर्म ज्या ग्रंथराशीत साठला आहे त्याला निपीटक असे म्हणतात-१ ले सुत्त पीठक, २ रे विनय पीटक, ३ रे अभिधम्म पीटक.. गुत्त पीटकाचे दीघनिकाय, मन्जीमनिकाय व खुद्दकनिकाय असे भाग आहेत. सूत्त पीटकांत भगवान बुद्धाचा उपदेश त्यांच्याच शब्दांत संग्रहित केला आहे. धम्मपद हैं खुदक निकायांत अंतर्भूत आहे. शिपीरिकपमागे धम्मपदहि मूळ पाली भाषेत आहे. यांत २६ अध्याय असून इलोक संख्या ४२३ आहे. धम्मपदाच्या प्रती चिनी व तिबेटी भातहि आहेत. धम्मपद है भगवान बुद्धाच्या धर्माचे सार आहे. भगवान बुद्धाच्या उपदेशाचे रहस्य समजण्यास वैदिक धर्माच्या वैचारिक पूर्वपीठिकेकडे लक्ष दिले पाहिजे, ज्याला हिंदुधर्म म्हणतात तो पौराणिक आहे, शुद्ध वैदिक नाही. पौराणिक धर्मामध्ये भक्ति व मूर्तिपूजा यांना प्राधान्य आहे. वैदिक धर्मामध्ये यांना असे स्थान नव्हते भगवान बुद्ध हे वैदिक परंपरेतून उदयास आले होते ही गोष्ट वाचस्पति मिश्रासारख्या महापंडितानेच प्रतिपादन केली आहे. भोपाळ जवळच्या सांची नामक टेकडीवर अशोककालीन सोदकामाची चित्रं आहेत. त्यांन गगवान बुद्धाला संबोधि म्हणजे बुद्धत्व प्राप्त झाले प्रसंगाने चिन आहे. त्यात अश्वस्थवृक्ष व ओय दासविला आहे, ६ and-stara दाहिने हाथसे एक बारमें कुश उखाड़े सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गजा सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ॥

·पण बुद्धाची मूर्ति नाही. याचा अर्थ असा की इसवी सनापूर्वी २५० चपर्यत बुद्धाच्या मूर्ति केल्या जात नसत. याचे कारण है की बुद्ध हे चैदिक परंपरेतील होते. वैदिक धर्म हा विश्व यापक धर्म आहे. तसा पौराणिक धर्म नाही. भगवान् बुद्धाने उपनिषदातील धर्माच्या पायावर आपला धर्म उभारला व तो सर्व जगांत प्रसारित केला. मॅम्म मुन्दर साहेबाने असे • म्हटले आहे : "यहुदि, ग्रीक, रोमन किंवा ब्राह्मण लोकांनी धर्मप्रसाराचे कार्य केले नाही, कारण धर्म ही राष्ट्रीय संपत्ति आहे अशी त्यांची समजूत होती. धर्म हा जन्मनिष्ठ असतो अशीच भावना होती. परंतु जगाच्या इतिहासांत बुद्धानेच प्रथमतः धर्मप्रसाराच्या उपक्रम सगळ्या .जगांत केला.” मॅक्समुलर साहेब पुढे म्हणतो : ज्या "प्रमारे यहुदी धर्माचा संबंध खिस्ती धर्माशी आहे, तमाच संबंध नाह्मण धर्माचा बुद्धधमाशी आहे. बुद्ध धर्म हा अगद्यापि होऊ शकला. परंतु ब्राह्मण धर्म हा संचितच राहिला." हे सरे आहे. हिंदुधर्मामध्ये जे मुख अस्तार आहेत ते राम, कृष्णा व बुद्ध आहेत. त्यांकी राम व कृष्ण राष्ट्रीय पण बुद्ध मान जगवंद्य झाला आहे. सम्राट अशोकाच्या एका शिलालेखांत त्याने बुद्ध धर्म प्रचारक सिरिया, अँटियोक, अलेक्झॉड्रिया इत्यादि ठिकाणी पाठविले आहेत असे नमूद केले आहे या व इतर पुराव्यावरून हवेलने, या बुद्ध भिभूनी खिस्ती च महंमदी धर्माची भूमिका तयार केली असा निर्णय दिला आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की जगांतील प्रचलित बहुसंख्य धर्माचा उगम भगवान् बुद्धाच्या शिकवीत आहे. त्यांची शिकरण काय होती हे सांगण्यापूर्वी, वैदिक-वेदांतिक धर्माबद्दल आणवी थोडी माहिती असणे अवश्य आहे, वैदिक धर्म म्हणजे यज्ञ संस्था. त्यामध्ये देवतांना व कर्मठपणाला फार प्राधान्य असे. वेदांतांत म्हणजे उपनिषदामध्ये ज्ञानाला य सत्क- मीला श्रेष्ठ स्थान मिळाले. एक ब्रह्म अथवा आत्मतत्व काय ते सत्य ·आहे व त्याच्या प्राप्तीचा मार्ग सदाचार हा आहे असे प्रतिपादन होऊ लागले. तर्राव माझणस्य है जन्मावर अवलंबून नसून सत्य- निष्ठेवर आहे. " सापकारी साधु भवति, पापकारी पापो भति। पुष्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन भवति ॥" तसेच सत्यं वद, धर्म चर, पितृदेवो भव अशा प्रकारचा आदेश चालकांना देण्यात येत असे. त्यामुळे कर्मठपणावरची भद्धा व स्वर्ग- प्राप्तीची आशा ही नाहीशी होवून त्याजागी दम, दान, दया व मोक्ष जा कसना उदयास आल्या. "आरमयाजी श्रेयो देव याजिनाम्" म्हणजे देवांची उपासना करणान्यापेक्षा जो आत्मज्ञान मिळविण्याचा प्रयत्न करतो तो श्रेष्ठ आहे, अशा तत्वाचा पुरस्कार होऊ लागला. शानाला महत्व आले. "आत्मा विजरो पिमृत्युः विशोको सत्यकामः सत्यसंकल्पः" असा आहे म्हणून "सोन्वेष्टव्य." म्हणजेच त्याचा शोध करावा असा उपनिपदांत आदेश आहे. यालाच अनुसरून नारदाने सनत्कुमाराला म्हटले, "मी फेवळ मंत्रविद् म्हणजे शब्द- पंडित आहे.. “नाई आत्मविद् " म्हणजे मी आरम्याला जाणगारा नाही. "सोऽहं भगवा शोचामि" म्हणजे हे भगवन् मी दुःखांत आहे. कारण काय ? कारण त्याचा स्वार्थ सुटला नव्हता. त्याला सनत्कुमाराने उपदेश दिला. “यो वैभूमावत्सुसं, नाल्पे मुखमरित," "अहमेव इदं सर्व" हे तत्त्व जाणून "आत्मक्रीड, आत्मानंद” होशील तेव्हा तुला "स्वसर" म्हणजे दुःखाचा लवलेश नसलेलें अक्षय्य मुख प्राप्त होईल असे म्हटले आहे. याच स्थितीचे वर्णन श्वेताश्वतर उपनिषदामध्ये "न तस्य रोगो न नरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमय शरीरम्" असे केलेले आढळते. यावरून बुद्धानी एक रोगी, एक म्हातारा, एक प्रेत अशी दम पाहिल्यावर दो संसारत्याग करून सापाच्या शोधार्थ का निघाला है " करना फट' कहकर दाहिने हाथसे एक बार में कुश उखाड़ विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भय।।

·स्पष्ट होते. त्यांच्या मनांत जो उपदेश टसत्य होता तो अशा उपनिषद विचारांचाच होता. ते आपल्या वयाच्या २९ वे ची गृहस्थाश्रमांतून 'निघाले, तपश्चर्या व गहन विचार करून त्यांनी "संबोधी" म्हणजे पूर्ण प्रज्ञा प्राप्त केली ही मानसिक स्थिति त्यांनी या शब्दात व्यक्त केली-- गृहकारफ दृष्टोसि पुनः गेहं न कायसि । ताहाणं सयममगा ।। म्हणजे है घर बनविणाऱ्या, मी तुला पाहिले, याउपर तूं घर बांधू शकत नाहीस; कारण माझ्या तृष्णेचा क्षय झाला. यांत एक महत्वाची गोष्ट ध्यानात ठेवण्यासारखी आहे, ती ही की "अजि म्या ब्रह्म पाहिले” अशी भाषा ते वापरत नाहीत. परंतु अतःकरणांत घर करून बसलेली जी तृष्णा तिचा नायनाट झाला असे म्हणतात. माणसाला हीच तृष्णा अनेक प्रकारची दुष्कृत्ये करावयास लावते, म्हणूनच उपनिषदा- मध्ये मनुष्याला "काममयोऽयं पुरुषः" असे म्हटले आहे. काममयता हीच तृष्णा. हिलाच अज्ञान, अविद्या असे पर्यायवाचक शब्द आहेत. हेच गीतेमध्ये " अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुन्यन्ति जन्तवः शब्दाने सुचविले आहे. श्री शंकराचार्यहि " अज्ञान निवृत्तिरेव मोक्षः" अशा निषेधमुख (negative) वाणीने सांगतात. तेविज मुसांत भगवान बुद्धाने हीच गोष्ट एका दृष्टान्ताने सांगितली. तो असा, समजा एखाद्याला या अचिरवती नदीच्या पार जाण्याची इच्छा आहे. परंतु तो इकडल्या तीरावर साखळदंडाने बांधला गेलेला असा पडला आहे. सर तो आपल्या बेडयांतून मुक्त झाल्याशिवाय परतीरावर जाऊ शकेल काय? अर्थातच नाही. का? तर तो अंदिस्त आहे म्हणून. यास्तव बंधनातून स्वताला मुक्त करून घेणे हेच त्याचे आद्य क्तंन्न आहे हे स्पष्ट होते. हे बंधन म्हणजे कामतृष्णा. या ठिकाणी असा प्रश्न उत्पन्न होतो की वेदान फराचे, प्रवचनं करावी, देवाची आराधना करावी, ब्रस अथवा आत्मचिंतन " असा ·करा, तीर्थयामा करावी असे काहीच सांगित नाही. हा कोणत्या सन्देचा धर्म स्पांनी शिकविला ? याला उत्तर असे~-छान्दोग्य उपनिप- दाच्या आरंभी “ये उपनिषद्तु धर्मास्ते मयि सन्तु ते माप सन्तु" असा सकल्प आहे. तो जो उपनिषद् धर्म गोच भगवान् भुशाचा धर्म. तो. कप्ता है बापण पाहूं. याज्ञवलयाला जनक राजाच्या दरबारात गार्गीने ब्रह्मासंबंधाने परम केला. त्याला पासवरस्याने उत्तर दि : "मातिप्राचीः माते मूर्धा ज्यपप्रत"--अधिक प्रश्न करूं नकोस; तुझे शीर तुटून पडेल. तसंच त्याच्या मायन-मनेयाने विचारले ते हा तो म्हणाला : "विज्ञातारम् अरे कन विजानीयात्" जो मनुष्याच्या जाणिवेचा जागता आहे त्याला कोण जाणे शकतो? हीच गोष्ट भगान् बुद्धाने दातांनी उपदेशिली, एक पृष्ठांत अता : एक मनुषमाडयावर मारया बांधीत होता. त्याल विचारले असे का करतोस ! तो म्हणाला, गन्न ब्रह्मलोकामध्ये जाण्याचे आहे. महाल बांधून व त्याच्या अत्यन्त उच्च शिस्तरावरून कोणी महा- लोमास पो फेल काय ? दुसरा दृष्टान्त असा : एक प्रेमान्ध मनुष्य म्हणतो, मला या देशांतील जनपद फल्यागी म्हणजे सुंदरतम स्त्री मिळ- विण्याची कामना आहे. टीक आहे. त्याला विचारले न ज्या स्त्रीवर प्रेन करितोय ती काळी की गोरी, लड की सहपाळ, उंच की ठेंगी, तिचें नांच काय, गोत्र काय ? इत्यादि प्रश्न विचारले तर तो म्हणतो, मन्य माहीत नाही, असे आहे तर भगवान बद म्हणतात ज्या स्त्रीला नूं कपीन पाहिले नाहीत अशा स्त्रीवरचे तुझे प्रेम मागाणिक म्हणतां येईल काय ? साराश, मनुष्य स्वतः अंधारीत राहूनच प्रकाशाची आशा करितो हाच सर्वत्र अनुभव आहे. भगवान बुद्ध हे स्वाला वियन्यवादी म्हणजे बुद्धिवादी अरों म्हणत असत. अंधकाराने व्यापलेल्या अशा सोल पान वर प्रकाशांत येण्यास अयोगी पक्षणारी दोरी ही बुद्धि आहे. या बुद्धीच्याच साह्याने , फद्' कहकर दाहिने हाथसे एक बार कुश उखाड़ करना विरतिना सहोत्पन्न परमेटिनिसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।।

·"यो बुद्धः परसस्तु सः” अशा महातरवाला ते जाऊन मिळाले, यास्तव स्यांना माभूत, धर्मभूत, सुगत, तथागत अशी संज्ञा प्राप्त झाली. स्त्यांचे म्हणणे हे होते की मनुष्याला जमे हात पाय आहेत, तशीच बुद्धि आहे. एक चालला सर दुरान्या असलेल्या माणसाचे रयां- तर होणार नाही; एसाने आपल्या तोडांत पास टाकन्या तर दुरान्याचे पोट भरणार नाही; तसेच एकाने बुद्धि चालविली तर दुमन्याला ज्ञान मिळत नाही. "तुम्हेहि फिच्चमातप्पम् , आख्यातारो तथागताः" तुम्हालाच मार्ग चालून घामाघूम व्हावे लागेल; तथागत हे केवळ मार्ग- दर्शक सस्तमात्रच आहेत. अप्सान उपदेश चर्चिल सहिबाने गेल्या महायुद्धांत केला होता की नाही? त्याचा प्रभाष अमेरीम साफल्य दिसला, हाच आत्म विसा- साचा स्वनिर्णयाना व प्रयत्नवादाचा सरा उपदेश आहे. हान घटा उपनिपादन शिकविलेला आढळतो. तो असा, माय आत्मा प्रवचन सभ्यः । नायं आत्मा बलहीनेन लभ्यः । मग तो कसा मिळतो? सत्येन लभ्यस्तपसा टेप आत्मा। ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् ॥ यालाच अनुसरून भगवान् बुद्धांनी धारिका सुत्तामध्ये आपल्या पहिल्या साठ शिष्यांना आदेश दिरा तो असा-"चरथ भिस्वरे चारिकम्, बहुजनहिताय बहुजनसुसाय, लोकानुकंपाय, अत्याय- हिताय देवमनुस्सागम्, परिओसान कल्यागम् । सात्य, सन्यजनम् । केवल परिपूर्णम्, परिसुद्धम्, बहाचर्यम् प्रकासेथ ॥" यांत सत्य, धर्म, सहाचर्य (सदाचार ) य यहुजनाचे हित पारर जोर दिला आहे. याचा आशय जागण हे वर्तमानकाळी फार अवश्य आहे. राष्ट्रोन्नति इच्छि- पाया प्रत्येकाच्या अंत:करणांत ही जीवन-न्योति मचालित राहिली सम्पर ·" तरच आपण यमाचे धनी होऊ. भाता आमच्या तमगांना अंश वाटते, स्वातंभ्य मिळाले; चैन करा; सुरज मोगा. या वृत्तीने मुग्न टिपणार आहे काय ? स्वातंत्र्यदि चिरंतन होगार आहे पाय ! याला उत्तर मी भगवान् बुद्धाच्या शम्दानच देतो. "अचाहि अत्तनी नाथो कोई नाथो परोसियो" {आपण स्वतःच आपले स्वतःचे मालक आहोत; दुसरा कोणी नाही) तुम्हेहि किच्चम् आतप्पम्, आख्यातारो तथागताः (तुम्हालाव परिश्रम फेले पाहिजेत, तथागत हे केवळ मार्गदर्शक आहेत). हा स्वावलंबनाचा मार्ग त्यांनी दाखविला. भगवान् बुद्धाचा उपदेश संक्षिप्तपणे असा आहे:- "राव्य पापरस करणं मुसलरा उपसंपदा । सचित्त परियोदपनं एतं मुद्धान शासन । हैं वचन दिसायला सोपे वाटते. परंतु बुद्धाला विनारापेक्षा आचारच महत्वाचा वाटत होता. कर्मवाद अथा कर्मठपणा, मत. वैकल्य, यज्ञयागादि क्रिया थानाच त्या फाली आचार मानीन, या फर्मकसापाला ते शीलवृत्ति परामर्ष असे म्हणत असत. व त्याचा निषेध करीत असत. आचार म्हणजे नीतितत्वाला धरून असणारी प्रत्यक्ष व्यवहारांतील वागणूक असा त्यांचा आशय होता. पाप काय च पुण्य काय हे टरविणे कठीण आहे. त्याची कसोटी काय ? त्यांनी "आत्मनस्तु कामाय सर्वाः मियाः भवंति" या याज्ञवल्क्याच्याच सिद्धांताची फोड फरून दालविली त्यावरून ती कसोटी स्पष्ट होते. ते म्हणाले, "विचारांच्या द्वारे आपण सगळ्या अफाट विदतांत संचार करतो, पण आपल्याला आत्म्याइतके प्रिय असे काही आढळत नाही." आत्मा जर इतका प्रिय आहे तर आत्मप्रेमी माणसाने दुसऱ्यावर उपकार करूं नये. “आत्मनः प्रतिकुलानि परेशाम् न समाचरेत्" त्याचप्रमाणे "यद्यदात्मातीच्छेत तत् परस्यापि चिंतयेत्” हा ओघानेच अर्थ निघतो, है तब मनांत विण्याकरिता मनच सद्विचाराने शुद्ध करावयाला फट' कहकर दाहिने हाथसे एक बारमें कुश उखाड़ करना विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव। ISSANN ·मोक्षयोः। १३ पाहिजे; म्हणून सचित्त परियोदपन ' या आदेशाला फार महत्त्व आहे. धर्मपदाच्या पहिल्याच श्लोकांत भगवान् बुद्धाने “मनोपूनंगमा धर्मा" म्हणजे सगळ्या चांगल्या किंवा वाईट प्रवृत्तींना कारण मन आहे हैं प्रतिपादन केले आहे. हेच गीतेमध्ये “मन एव मनुष्याणां कारणं बंध. या श्लोकाधीत व्यक्त केले आहे. लढाईचा उगम मनु- ध्याच्या मनांत होतो असे प्रतिपादन करून 'यू. एन्. ओ. ने सुद्धा आपल्या उद्दिष्टांत हीच गोष्ट स्पष्ट केली आहे. आता प्रश्न असा निघतो : बंध म्हणजे काय व मोक्ष म्हणजे काय ? आता आपण क्षणभर नारद सनत्कुमाराच्या संवादाकडे वळू. नारदाला ज्ञान प्राप्त झाल्यावर तो कसा झाला ? याचे वर्णन याज्ञव- ल्क्याच्या संभाषणांत मिळते. ते "अन्यदार्तम्" या शब्दांत आढळते. 'अन्यदातम्' म्हणजे 'दुःसविमोचन'- दुःखाच्या पलीकडे जाणे. भगवान बुद्धाने याच दिशेने आपल्या प्रथम उपदेशांत विचार माडला. याला धर्मचक्र्यवर्तन सूत्र म्हणतात. या सूत्रांत त्यांनी चार सत्यांचे प्रतिपादन केले आहे. याला चत्वारि आर्य सत्यानि असे म्हण- तात. पहिले आर्य सत्य हे दुःस, मनुष्य कितीहि बलवान, धनवान व विद्वान असला तरी त्याला दुस कधीच शिवत नाही असे नाही. "जगी सर्व सूची असा कोण आहे। विचारी मना तूचि शोधोनि पाहे" असे श्रीरामदास स्वामींचे वचन आपल्याला स्मरतच असेल, भगवान बुद्ध याच्या पुढे जाऊन परमार्थिक दृष्टीने मानवाला "आपल्या जीवना- कडे पहा" असे म्हणतात. त्यांत काय दिसते १-सर्व दुःखापासून मनुष्य मुक्त झाला तरी तो व्याधि, जरा व मृत्यु या त्रिकुटाच्या पाशांतून कधी मुक्त झाला आहे काय ? कधीच नाही-हेच उत्तर द्यावे लागेल. मग मुक्त होण्याचा उपाय काय ? उपाय हा की जसे आपण एखाद्या रोगाचे निदान करतो, म्हणजे कारण शोधून काढतो तसे पहिल्यांदा फारण शोधा, शोधल्यावर आपल्याला असें दिसून येईल की सर्व दुःखांचा ·१४ उगम काम-तृष्णा, भव-तृष्णा व विभय-तृष्णा यांत आहे. "काममयो- ऽयं पुरुषः" असे जे उपनिषदात सांगितले त्याला है परून आहे. स्वभावतः मनुष्य विषयवासना तृप्त करण्याकरिता आपल्या देहाचा उपयोग करीत असतो व ज्या अर्थी प्रत्येकाचा देह हा निराळा त्या अर्थी तो आपल्या देहाचेच हित साधण्याचा अहर्निश प्रयत्न फरीव असतो. यांतूनच "जीवन कलह"-"Struggle for existence" उत्पन्न होतो व त्याची परिणति “Survival of the fittest" चळी तो कानपिळी या सिद्धांतांत होते. अशा स्थितीमध्ये गनुष्य हा निर्बुद्ध पशूसारखाच वागतो. मनुष्य व जनावर यामध्ये भेद हा की मनुष्य आपल्या बुद्धीने -कारणाचा शोध लावतो. मग कारणाचा शोध लागला म्हणजे त्या • कारणाचा निरोध करणे हे त्याचें पतय होत नाही काय ? अर्थात होते, 'यालाच इंद्रिय-निग्रह म्हणतात. ही आणीय उत्पन्न झाली म्हणजे मनुष्य हा प्राणिकोर्टीतून नैतिक मार्गाने देवकोटीकडे जाऊ लागतो. या मार्गाला बुद्धाने अष्टाग मार्ग म्हटला आहे. तो असा:--- सम्यक् दृष्टि; सम्यक् संकल्ल; सम्यक् वाचा; सम्यक् कर्म; सम्यक् आजीव, -(म्हणजे प्रामाणिक जीविका) सम्यक् व्यायाग (भावना), सम्यक् स्मृति (म्हणजे मी निकृष्ट प्राण्याहून निराळा आहे हैं सदैव लक्षात आणणे) व सम्पक् समाधि (म्हणजे समाधान). या मार्गाने गेले म्हणजे मनुष्याला या जगांत शाति मिळते व मन प्ररान राहते. त्या योगाने माणसाची -सत्कर्म-प्रवृत्ति कायम होते. यालाच शीलसंवर्धन किंवा विनय असे म्हणतात. धर्मचक्रप्रवर्तन सूत्रानंतर भगवान् बुद्धाने दुसन्यांदा उपदेश केला. त्याला अनार-टक्सन सुत्त असे म्हणतात. भगवान् बुद्धांनी -"अनात्म" या शब्दावर फार भर दिला या कारणाने ते आत्म्याचे -अस्तित्व मानीत नाहते असा भ्रामक प्रचार केटा जातो. पण तो अशा- ४ फद' कहकर दाहिने हाथर्स एक बारम कुरा उखाड़ करना विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। ोता है- नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव। rasRERN ·१५ स्त्रीय आहे. ते कसे ते पहा. ते काय म्हणतात ? त्यांनी देहधर्माचे पांच भाग* दासविले. ते असे रूप (म्हणजे स्थूल देह), संवेदना (Sensations), संज्ञा (perception), संस्कार (impres. sions), विज्ञान (discriminatory cousciousness). असे विश्लेषण फैल्यानंतर ते विचारतात, "स्थूल देह हा नश्वर किंवा नित्य" याला उत्तर नश्वर असेंच द्यावे लागेल. "मी" (अहं) असे म्हणणारा हा पस्तुतः नश्वर आहे काय ? याला उत्तर आहे असे वाटते. परंतु तो "नश्वर नाही" असेच मौलिक उत्तर देणे शास्त्र-शुद्ध आहे ते कसे ते पहा. जो आज ७० वर्षांचा वृद्ध आहे तो पाळण्यात असतांना, विद्यार्थी असताना कसा होता ? त्याचें पाळण्यातले शरीर कोटे गेले? आपण म्हणू तेच है ! अशी कल्पना होण्यास अवसर मिळू नये म्हणून बुद्धांनी "रूप" हा शब्द बुद्धिपुरःसर वापरला हे लक्षात ठेवण्या- सार आहे. शरीर हा शब्द वापरला तरी अर्वाचीन शारत्रावरून "शरीर" सात वर्षात समूळ बदलते. तरी मनुष्य “मी”च म्हणतों. यावरून नश्वर देहांत नित्य असे काही तत्त्व आहे हे स्पष्ट होतें. होच गोष्ट विज्ञानापर्यंत सगळ्या पंचस्कदाबद्दल सत्य ठरते. आता "देह" किंवा "विज्ञान" "मी" नाही असे विधान केले तर "मी"चा अभाव दाखवितो काय ? "हा मनुष्य जरानी नाही" असे आपण म्हटले तर त्याचा अर्थ "हा मनुष्य मनुप्यच नाही" असा कोणीहि करीत नाही. तद्वतच देह किंवा विज्ञान आत्मा नाही असे म्हटले तरी आपण आत्म्याचा निषेध करीत नाही, तर आत्मा हा देह व विज्ञानाहून निराळा आहे असे विधान करतो. आता आपण विचाराल, बुद्ध हे सरळ आत्मा आहे असे न म्हणतां, अशा उलट्या मार्गाने का सागतात ? त्याचे कारण असे की स्याना केवळ "आत्मा आहे" हे प्रतिपादन करावयाचे नव्हते तर ज्या देहावर माणसाची आसक्ति असते व ती "मी" म्हणजेच देह या यांना पंच-स्कंद असे म्हणतात.

·समजुतीपासून उद्भवते, ती समजूत "अज्ञान किंवा अविद्या" मूलक आहे असा त्यांचा आशय होता. पण यांतून काय निझर्ष निघतो, असा प्रश्न साहजिकच उत्पन होतो. ते देह टाकून द्या, आत्महत्या करा असे म्हणत नाहीत, ते कशावरून? ते अशावरून की त्यानी ४० दिवस उपवास केल्यानंतर ते मरणोन्मुज झाले, तेव्हा त्याना पटले. शरीर गेले तर शान कोगास मिळगार ! म्हणून शानी होण्यास व त्याप्रमाणे जगांत फर्म करीत राहण्यास घरीर हे अवश्य आहे. या दृष्टीने शरीर है एक शानाने व कर्माचे साधन ठरते. त्याला मूल्य आहे पण साधन म्हणून. फलभुति म्हणजे लक्ष्य है आत्मलाभांत आहे. यालाच Infinite किंवा पारमार्थिक मूल्य म्हणतात. सारांश, तपश्चर्या करून अंग शिजविण्यात पेशा बुद्धीची जोपासना करून तिला उन्नत करणे हाच अप्ठ मार्ग आहे व हाच भगान बुद्धाचा मध्यम मार्ग होय. देहमंडन व देह- दंडन हे दोन्ही जीवनाचे ध्येय प्राप्त करा, हाच युद्धाचा जगाला उपदेश आहे. याच मार्गाने जो “मी देह किंवा विशान" नाही अशा युद्धीने फर्म करीत राहतो, सोन पर जीवन्मुक्त आहे. हाच पुरुष "बोधिसत्व" म्हटला जातो. यार्नेन वर्णन गीतेमध्ये लभन्ते या निर्वाणमृषयः क्षीणकल्मपाः । दिन या यसारमानः सर्वभूतहिते रतः।। अशा देवी भारत प्रधित केले आहे. ₹ भाषांतर भी पुळकी यांनी परिश्रम करून तीस मेरे, यापट्न ते अभिनंदनास पात्र आहेत. भाषांतर परळ य मुपोष अरे, प स्यामुळे युधांच्या अभ्यासाचे दार सु झाले आहे. हे पुस्तक मोपदर गदन कस्न भारतिरकरयांच्या परिभमा पर सम्मा पायकी अघी मा पूर्ण भाया थाटते. मयानीशंकर नियोगी ·शुद्धिपत्र पृष्ठ ओळ ५ १२ ६ ९ १२ (५) आणि हा २३ (९) अशुद्ध धर्मापदशाचे धर्मोपदेशाचे निपीटिकेप्रमाणे विपीटकाप्रमाणे नन्हते नन्हते. धर्मप्रसाराच्या धर्मप्रसाराचा मैनेयाने मोयीने कोई नाथो परोमियो कोहि नाथो परोसिया दोन्ही दोन्ही अंत टाळून येन्या गपालाने येरा गनाळाचे आणि अपामाणिक अप्रामाणिक धेरगाया थेरगाथा थेरीगाया येरीगाथा वर्ष दिवस विज्जती विज्जती १३२ मुक्कामानि मुखकामानि भूतानि सालेल्या साल्लेल्या अत्तदत्य अत्तदत्थं अत्तदत्यं अत्तदत्य अभिमान नापमम्जाति नप्पमन्जति झाकलं कुत्तो युतो नान-रूपस्मि तं नाम-रूमस्मि (५०) २५ ७ ६ ६ ४ (५७) ·योळ पृष्ठ (७८) (९१) ૨૨ अच्चुत मनुष्यांस वरांतून ८ (१७) १ (९९) १ (१०४) २ सुकत बाळगणे आहे. पुनप्पुन (संसाराकडे विसंयुनं अवर्थकधी मुक्त गडितो घापा बद्ध युद्धी राज्य नाहीच दिपदुत्तमो प्रचलित आहे. माती आहेच सम्बत्थपराजिता (१२४) (१२५) (१२) (१२७) (१२८) (१२८) (१२८) (१३२) (१३३) (१३४) (१३५) (१३७) (१४०) शुस अजुतं मनुप्यांत रांतून केले नाही मुक्तं बाळगणारे आहे, पुनप्पुनं (संसाराकडे) विसंयुतं अकथकथी मुस्त माटितो आपल्या बुद्धः बुद्धो राज्य नाहीत दिपदुत्तमो प्रचलित आहे, याप्ती आईत सन्वयमपराजिता ८ २४ २ २२ करना होता है- फट्' कहकर दाहिने हाथ एक बारम कुश उखाड़ विरचिना सहोत्पन परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव। .

·हृद्गत १५ ऑगष्ट १९४७ हा दिवस भारताच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला जाईल, याची कारणे दोन आहेत. एक तर त्या दिवशी परकीय सत्तेचें जूं झुगारून भारत स्वतंत्र झाला आणि दुसरे कारण है की, त्या दिवशी भारतात भगवान बुद्धाच्या आणि त्याच्या थोर शिकवणुकीच्या पुनरुत्थानाला मोठया प्रमाणांत मिळाली, कारण भारताने आपल्या राष्ट्रध्वजांत भगवान बुद्धाच्या धर्मचक्राला----ज्याला आपण 'अशोक चक' म्हणून संबोधितो--अप्र- स्थान दिले आहे. तसेंच भारताच्या राजमुद्रेत तीन सिंहासह त्याच धर्मचकाला राजमान्यता मिळाल्यामुळे भगवान् बुद्ध आज आमच्या लोकतंत्रात्मक गणराज्याचे गणपति आहेत ही गोष्ट कोणीहि नाकबूल करू शकत नाही. ह्याचा अर्थ हा की आज आमच्या लोकनियुक्त पुदान्यांना ही गोष्ट पटली आहे की भगवान् बुद्ध हे सदा सर्वदा भारताकरिता स्वातंत्र्य आणि सुख, शांति व समृद्रीचे प्रतीक आहेत, ह्यावर जर कोणी अशी शंका काढील की युद्धाच्या अहिंसेमुळे भारत निस्तेज, दुर्बल व गुलाम बनला तर त्याला एवढीच आठवण करून देणे पुरे आहे की त्याच अहिंसेच्या बलावर आपल्या समक्ष महात्मा गांधींनी आपल्याला स्वातंत्र्य मिळवून दिले आहे. म्हणून अहिंमेमुळे भारताचे अकल्याण झाले हैं म्हणणे पस्तुस्थितीला धरून नाही. अहिंसा ही फेहाहि शूरांचे गरम आहे आणि तुकाराम महाराज म्हणतात त्याप्रमाणे 'तुका म्हणे तेथे पाहिजे जातीचे । येन्या गबाळाचे काम नहे'. म्हणून ह्या घरून हे स्पष्ट होते की भारताचे जे पतन झाले से बुद्धाच्या अहिंसेमुळे नव्हे तर आम्ही बुद्धाला व त्याच्या खऱ्या 1 ·शिकवणुकीला विसरलों म्हणून. आज आमचा इतिहास आम्हाला साक्ष देतो की जोपर्यंत भारतांत घुद्धाला स्थान होते तोपर्यंत भारत स्वतंत्र होता, मुरली होता, समृद्ध होता आणि जगाचे सांस्कृतिक केन्द्र होता. पक्षातीत इतिहासकार एकमुखाने अशोक काळाला भारताचे सुवर्णयुग म्हणतात ना १ कां? कारण त्यावेळी भारत उन्नतीच्या शिखरावर होता. तो कशामुळे? त्यावेळी युद्ध हा भारताचा आदर्श होता म्हणून. धास्तविक युद्धाच्या शिकवणुकीमुळे आपल्यामध्ये एकीची आणि राष्ट्रीयत्वाची भावना टिझू शकते. आणि आज स्वातंत्र्यप्राप्ती- नंतर जर भारताला कशाची नितान्त आवश्यकता असेल तर ती ही भावना टिकविण्याची. जातीयता ही राष्ट्रीयतेच्या मागांतली सर्वात मोठी धोंड आहे. वास्तविक राष्ट्रीयता आणि जातीयता या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी एकाच ठिकाणी नांदूंच शकत नाहीत. राष्ट्रीय वृत्तीचा अभाव म्हणजेच जातीयता; आणि म्हणून जातीयवादी अथवा सांप्रदायिक लोक राष्ट्रीय वृत्तीचे राहूंच शकत नाहीत, कारण त्यांचा दृष्टिकोन नेहमी त्याच्या जातीपुरताच सीमित असतो. आणि याच कारणास्तव भारतीय गणराज्याच्या विधानात सांप्रदायिकतेला अथवा जातीयतेला मुळीच स्थान नाही. वास्तविक आपलें संविधान म्हणजे मानवतेची एक सनदच आहे असे म्हटले तरी चालेल. आज आपल्या थोर लोकांनी बुद्धाला आपला विनायक मानले आहे, ह्याचे मुख्य कारण हैं की बुद्ध हा आमच्यात प्रचलित असलेली जातीयता आणि तज्जन्य दुर्बलता नष्ट करून भारताला शक्ति प्रदान करितो आणि त्याला जगात प्रतिष्ठा मिळवून देतो. केवळ बुद्धाची जन्मभूमि म्हणून भारताला जो बौद्ध जगतांत मान मिळतो तो के हाहि स्पृहणीय आहे. जशी आपल्यांत एक परंपरा प्रचलित आहे की जर एखादा हिंदु मरणासन्न झाला तर त्याला सद्गति प्राप्त व्हावी म्हणून आपण त्याचे तोंडात तुळसीदळ किंचा गंगाजळ टाकतो; तसेच बौद्ध जगतान अची परंपरा प्रचलित भादे की मरणारान्न बौद्धाच्या तोंडांत भारताची (म्हणजे लुम्बिनी, "फट् ' कहकर दाहिने हाथर्स एक बारम कुश उवाड़- करना विरचिना सहोत्पन परमेष्ठिन्निसगंजा मुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।।

·(३) बुद्धगया, सारनाथ किंवा कुशीनगर ह्या स्थानांची) माती टाकतात. 'एवढंच नव्हे तर बौद्ध धर्मग्रंथांत असे लिहिले आहे की सत्य, न्याय आणि नीति ही जर कोठे वास करीत असतील तर ती या पवित्र भारतांत. तर मग प्रश्न सहजच उद्भवतो की आमच्या भूमीला एवढे मात्रिय कोणी मिळवून दिले १ अर्थात् नरश्रेष्ठ गौतम बुद्धाने. म्हणून आज जर आम्ही ही खरी परिस्थिति ओळखली नाही तर आम्ही आपल्या परिस्थितीचे यथार्थ अवलोकन केले असे म्हणता येणार नाही. आणि म्हणून बुद्धामुळे आम्हाला कोणकोणते फायदे मिळतात ह्या गोष्टीचा विचार करणे आवश्यक आहे. वास्तविक आपण जरी बर पर विचार केला तरी असे दिसून येईल की भारताला बुद्धामुळे दोन टळक फायदे मिळतात. पहिला फायदा हा की बुद्धामुळे आमच्यांत प्रचलित असलेली जातीयता आणि तज्जन्य अस्पृश्यता नष्ट होऊन आमचा समाज सशक्त व एकजिनसी बनतो. तसे पाहिले तर जातीशिवाय हिंदूच नाही. आणि ही जातीयता इतकी खोल रुजलेली आहे. की तिची मुळे खणून काढणे काही सोपे काम नाही. काम जरी कठीण असलं तरी ते अशक्य नाही. कारण जगात अशी कोणतीच वस्तू नाही की जी प्रयत्नाने साध्य होऊ शकत नाही. तुमचा प्रयत्नच यशापयशाची कसोटी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात त्याप्रमाणे 'निश्चयाचे बळ तुका म्हणे तेंचि फळ'. आणि म्हणून भारताची जनता जर ही जातीयता नष्ट करायला कटिबद्ध झाली तर ती नष्ट व्हायला किती वेळ लागणार ? सामाजिक विषमतेचे मूळ या जातीयतेंत साठवलेले असल्यामुळे जातीयता ही के हाहि समाजस्वास्थ्याच्या दृष्टीने अनिष्ट आहे ही गोष्ट कोणीहि समाज-हितचिंतक नाकबूल करूं शकणार नाही. आणि म्हणूनच महाराष्ट्र सामाजिक परिषदेने तर आपल्या उद्दिष्टांत स्पष्टच म्हटले आहे की वर्ण-विहीन व जाति-विहीन समाज निर्माण करणे हैं महाराष्ट्र सामाजिक परिषदेचे उद्दिष्ट आहे. ह्याधस्न ही गोष्ट सिद्ध होते की भारतीय जनतेला है जातीयतेचे शल्य तीव्रतेने पोचत आहे.

·पारण तिला आता है कळून चुकले आहे, की ही राष्ट्रघातकी जातीयता जर आपण नष्ट केली नाही तर हीच आपला नाश करील. केवळ सामाजिक सुधारकांनीच ह्या जातीयतवर हल्ला केला असे नाही. तर आपल्या महाराष्ट्रातील प्रत्येक साधुसंताने ह्या सामाजिक. विषमतेवर फार निष्ठुर प्रहार केला आहे. कारण समाजांत स्वास्थ्य नांदविणे यावरन तर साधुसंतांनी भर दिला आहे. जो सर्व अन्यायाशी निर्भयपणे व निष्काम वृत्तीने भांडतो तोच खरा साधु. मात्र असे करतांना तो अन्यायी व्यक्तीला हात लावीत नाही. काही लोकांचा असा समज होवून बसला आहे की अंगाला राख लावून अरण्यात निघून जाणे हेच साधुत्व आहे. ही तर केवळ पळवाट आहे. वास्तविक समाजांत राहून व स्वतः न्यायाने व नीतीने वागून इतराना तसे वागण्याची प्रेरणा करणे यातच खरे साधुत्व आहे. मग साधु समाजाच्या सुखदुःखापासून अलिप्त कसा राहू शकतो ? ज्या समाजावर त्याची जीविका निर्भर असते त्या समाजापासून तो आपल्याला भिन्न कसा मानू शकतो? आगि म्हणून सरा साधू मोशांतच मग्न नसून आपल्या जीवनातला प्रत्येक क्षण सामाजिक अन्यायाविरुद्ध भांडण्यात वेचतो, आणि म्हणूनच तुकाराम महाराज म्हणतात-'मोक्ष सुरता हाणूं लाया भप नाही जन्म घेतां।' आता ह्या सामाजिक विषमतेचा प्रतिकार आपल्या साधुसंतांनी फसा केला हे आपण थोडक्यांन पाहूं, शानेश्वर महाराज म्हणतात-"म्हणोनि कुळजाति वर्ण । है अवघेचि गा अपारण'. ततेच तुकाराम महाराज म्हणतात-'वर्णधर्म हा खेळ'. म्हणून साधु- संतान चंड चातुर्वण्यांविरुद्ध होते है उपट आहे. आणि म्हणून ज्या वर्गव्यवस्थेच्या अधमरा चातुर्वण्याच्या नारासाली ही जातीयता आमच्या समोर खिदळीत आहे ती वर्गव्यवस्थाच आज आपल्याला नष्ट करावयाची आहे. कारण जातीयता ही केवळ चातुर्याची हाया आहे. चातुर्वर्ण्यच जातीयतेचा आधारस्तंम आहे ही गोट विसरता कामा नये. आशिया दृष्टीने आपल्याला या प्रश्नाकडे पाहिले पाहिजे. यावर काही यामि -ना फट' कहकर दाहिने हायसे एक यारम कुश ठणा- ৱিনি महोत्पन्न पामेष्ठिनिसगंजा मुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिको भव।। ।

·मानी लोक म्हणतील, 'आम्ही वर्ण मानतों जातीयता नाही.' ही नुसती "पळवाट आहे. ह्या लोकांना जर तुम्ही विचारले की काय हो चातुर्व- पर्याच्या बलनेप्रमाणे तुकाराम महाराज कोण होते ? तर हे जात्यन्ध 'बेधडक सांगतात की तुकाराम महाराज हे शूद्र होते. तुकाराम महाराज जर शूद्र असले तर त्यांच्याच भात बोलावयाचे तर 'वर्णधर्म' हा खेळ आहे. आगि अनैतिक खेळ थांबविण्याची आज वेळ आली आहे. उलट काही लोक असा युक्तिवाद लढवितात की तुकाराम महाराज ब्राह्मणाच्याहि 'पलीकडे होते. ही सुध्दा पळवाटच आहे. कारण आपल्या सारत्रांत साधु- मंताचा पांचचा वर्ण सांगितलेला नाही. म्हणून चातुर्वण्यांच्या कल्पनेप्रमाणे तुकाराम महाराज ब्राह्मण आहेत हैं एक निर्विवाद सत्य आहे. मग खरा प्रश्न उपस्थित होतो तो हा की हा मेळ थाबविण्याचा उपाय कोगना ? जातीयतेवर बुद्धाशिवाय दुसरें औषधच नाही है एक निर्विवाद सत्य आहे. आणि म्हणूनच जातीयवादी लोकांचे बुद्धाशी बावडे आहे. पण तसे पाहिले तर आपण हिंदु लोक राम आणि कृष्णा- प्रमाणे बुद्धाला ईश्वराचा अवतार मानतो. रामाचा ७ था, श्रीकृष्णाचा -८ चा आणि बुद्धाचा ९ वा अगी ही अबतारपरंपरा आहे. राम आणि कृष्ण हे बुद्धाच्या अगोदरचे अमल्यामुळे त्यांचे युग संपले आहे आणि आज आपण बुद्धाचे युगांत राहतों ही गोट विसरून चालगार नाही. 'प्रत्येक हिंदु पूजेचे वेळी आपल्या मंकल्पाल 'बुद्धावतारे' मंत्र म्हणून ह्या गोष्टीची मत्यता सिद्ध करितो. एकदा अवतार मानल्यानंतर मग म्हणण की बुद्ध नास्तिक होते, अवैदिक होते बरोबर नाही, कारण आम्ही नास्तिकाला व अवैदिकाला अवतार कसे मानूं ? आणि म्हणून बुद्धावर केलेले सर्व आरोप वृथा व अपामाणिक आहेत हे उघड आहे. कारण आमचे मारत्र रपष्ट सांगत-- नमो घेदरहस्याय नमस्ते देवपोनये। नमो बुद्धाय सुद्धाय नमस्ते शानरूपिणे ।। (कूर्मपुराण) ·(६) शास्त्र इतके स्पष्ट असतांना सुद्धा म्हणगे की युद्ध हा अवैदिक होता, है हास्यास्पद नाही काय ! ह्यावर काही लोक म्हणतील की आम्ही ज्या बुद्धाला असार मानतों तो वुद्ध गौतम बुद्धाहून वेगळाच आहे. अशा लोवांना जर ह्या वेगळ्या युद्धाचा इतिहास विचारला तर ते कानावर हात टेवतात. स्वरी गोष्ट तर ही आहे की प्रामाणिक झोप घेणाराला आपण झोपेतून जागवू शकतो. पण मनुष्य जेन्हा झोपे, दोंग करितो तेव्हा त्याला कोण जागवू शकतो ? गौतम बुद्धालाच आपण अवतार मानतो ही गोष्ट अगदी वादातीत आहे. आपल्या शास्त्रात स्पष्ट म्हटले आहे- शुद्धोदनत्य बुद्धोऽभूत् स्वयं पुनो जनाईनः । त्यपत्या राज्य स्त्रीचं सोऽथ गति परमकां गतः ।। इतके असूनहि जर काही दुराग्रही लोक असा अट्टाहासच धरतीठ की गौतम बुद्धाला आम्ही मानीत नाही तर गोष्ट निराळी. पण येथे प्रश्न हा आहे की ज्या बुद्धाला हिंदु लोक अवतार मानतात तो बुद्ध गौतम धुद्धाहून निराळा आहे काय ? वास्तविक गौतम बुद्धाशिवाय दुसरा ऐतिहासिक बुद्धन नाही. जो गौतम बुद्ध भारताचा गौरख आहे, अभिमान आहे, ज्याने "कृण्वन्तो विश्वमार्यम्" ही वेदोक्ति सरी केली, अशा पुरुषोत्तमालाच नेमके आम्ही आपल्या महापुरुषाच्या मालिकेतून वगळावें है केवढे अन्याय्य आहे एचटेच मा ठिकाणी मला सागावेसे घाटते. सावर काही युद्ध-भक्त म्हणतील की काय हो ही अवताराची कल्पना कोठून आणली ? बौद्ध लोक तर ईश्वरहि मानीत नाहीत व अवताराची कल्पनाहि मानीत नाहीत. मग तुम्ही मलत्या सलत्या गोष्टी येथे कशाला सांगता १ ह्यावर माझे असे म्हणणे आहे की हिंदूंचा बुद्धाकडे पाहण्याचा जो एक टिकोन आहे त्याच दृष्टिकोनाने मी ह्या प्रश्नाचा विचार करीत आहे. मी हिंदूचा दृष्टिकोन श्रीद्धावर लादत नाही. तसेच चौद्धांनी मुद्धा आपला दृष्टिकोन इतरांवर लादण्याची कृपा फरावी. हिंदूंना बुदाकडे आपल्या स्वतंत्र दृपिकोनाने बघण्याचा ना कहकर दाहिने हाथस एक बारम कुश उखाड़ विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भव ।।

·पूर्ण अधिकार आहे, जसा बौद्धांना आहे. म्हणून वरील बौद्धांचा आक्षेप आगान्तुकच आहे. हिंदूंनी बुद्धाकडे कसे पाहावे हा केवळ हिंदूंचाच प्रश्न आहे आणि चोदांना त्यांत हस्तक्षेप करण्याचा कोणताहि अधिकार पोचत नाही. बुद्धामुळे भारताला जो दुसरा फायदा मिळतो तो हा की बुद्धामुळे भारताला जगांत एक विशिष्ट स्थान मिळते. आपण यर पाहिलेच आहे की बुद्धाची जन्म-भूमि म्हणून बौद्ध लोक भारताला जगांतील सर्वश्रेष्ठ पवित्र भूमि मानतात. आणि हिंदूंनी सुद्धा जर चुदाविषयी आपला अव्यक्त आदर प्रगट केला तर दुधांत साखर पडल्यासारखे होईल, आणि त्यामुळे आपले व बौद्ध जगताचे नाते अधिक दृढ होईल. तसे पाहिले तर बुद्धामुळे भारताला जगांत जास्त मित्रच लाभतात. कारण बुद्धाने मैनीभावाचाच प्रचार केला आहे. म्हणून अशोकाने निर्माण केलेल्या बुद्ध साम्राज्याचा पाया मजबूत राहावा अशी जर हिंदूंची इच्छा असेल तर त्यांनी आज आपल्या जीवनात बुद्धाला त्याचे योग्य स्थान दिले पाहिजे, जगांत मैत्रीभाव निर्माण करण्याकरिता बुद्धाचे पंचशील किती प्रभावी साधन आहे याची प्रचोति आम्हा सर्वांना पूर्णपणे आलेलीच आहे. आणि त्याच्याच बळावर आज भारताची प्रतिष्ठा जगांत सारखी वाढत आहे. फेब्रुवारी १९५६ मध्ये अमृतसर येथे अखिल भारतीय कांग्रेस समितीने तर भगवान् बुद्धाच्या शिकवणुकीची आज नितान्त आवश्यकता आहे असा ठराव पास करून खरोखर अमृतच सर केले आहे. आज भारतांत सर्वन भगवान् बुद्धाविषयी आणि त्याच्या थोर शिकवणुकीविषयी सामान्य जनतेन आंदर निर्माण होत आहे, ही गोष्ट कोणीहि भारतीय नाकमूल करू शकत नाही. अशा परिस्थितीत भगवान् बुद्धाच्या उपदेशाविषयी सामान्य जनतेत जिज्ञासा निर्माण होणे स्वाभा- विकहि पण आहे. या जिज्ञासेची अंशतः पूर्ति करण्याकरिता धर्मपदाचे मण्टीत भाषांतर करण्याचे मी ठरविले आणि दुसरे कारण है की ·(८) भगवान् बुद्धाची २५०० वी जयंती १९५६ च्या में महिन्यांत येत आहे. ही बुद्धजयंती म्हणजे एक राष्ट्रीय महापर्वच आहे असे म्हटले तरी चालेल. कारण ही बुद्धजयंती भारत सरकार एक राष्ट्रीय महोत्सव म्हणून साजरा करीत आहे ही गोष्ट सर्वश्रुतच आहे. ह्या उत्सवानिमित्त भारत सरकार लाग्यो रुपये खर्च करीत असून एकटया दिल्लीत निर्माण होगाऱ्या बुद्धाच्या स्मारकाकरिता भारत सरकारने दहा लक्ष रुपये खर्च करण्याचा संकल्प केला आहे. बौद्ध जगत् सुद्धा हा उत्सवात फार उत्साहाने भाग घेणार आहे. कारण, बौद्धांचा असा विश्वास आहे की भगवान् बुद्धाच्या महापरिनिर्वाणानंतर २५०० वर्षांनी बौद्ध धर्माची विजयी दुंदुभि जगात सर्वत्र याजेल. अशा या शुभ प्रसंगी माझे हातून भगवान् बुद्धाची अल्पशी सेवा म्हणून मराठी वाचकांकरिता धर्मपदाचे हैं भाषांतर सादर करण्यांत मला अत्यन्त हर्ष होत आहे. भगवान् सुद्धाने यनन पालीभापत असल्यामुळे व मी पाली-भाषा-पंडित नस- त्यामुळे भाषांतरांत नका असण्याचा संभव आहे. वाचक वर्ग विक्डे क्षमाशील दृष्टीने पाहील व शब्दार्थावर जोर न देतां भावार्थावर जोर देईल अशी आश आहे. माझे मित्र श्री. लक्ष्मण रामचंद्र कुळकर्णी,एम. ए., विश्वविद्यालयांतील पालीचे प्राध्यापक ह्यांनी हे भाषांतर, तपासून मला उपकृत केले आहे. अग्नि जसा केवळ अग्निपूजावाच नसून समस्त मनुष्य मानाचा आहे. तच धर्मपद जरी धीर धर्मग्रंथ असला तरी तो एक महान विश्वग्रंथ आहे. धर्मपद चौरांची गीता आहे. बौद्ध धर्मग्रंथ तीन भागात वाटेले गेले आहेत. आणि म्हणून त्यांना प्रिपिटक अथवा तीन पेटारे म्हणतात. मुत्तपिटक, विनयपिटक व अभिधम्मपिटक यांना त्रिपिटक ही संज्ञा आहे. मुत्तपिटकांत मायान् बुखाचा उपदेश दिलेला आहे. सुत्तपिटका- सील खुदक निकायांतला धर्मपद एक सहानसा अंध आहे. खालील तात्यावरून धर्मपदाचें निरिटरांनीट स्थान स्पष्ट होईल. फद्' कहकर दाहिन हाथस एक बारम कुरा या विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय॥

·त्रिपिटक
१ सुतपिटक
२विनयपिटक
३ अभिधम्मपिटक
५ परियार
१पाराजिक
३ महावाम
२ पाचित्तिय
४चल्लवग
२ विभंग
४ पुग्गलपाति यमक
१धम्मसंगणि ३धातुकथा ५ कथावत्यु ७ पठान
-
१ दीघनिकाय | ३ संयुक्त निकाय
२ मज्झिमनिकाय
४ अगुत्तरनिकाय
५ खुदकनिकाय
१ खुद्दकपाट । ३ उदान ५ सुत्तनिपात ও ইনৰংঘু
२ धम्मपद ४ इति उत्तफ ६ विमानवत्यु ८ घेणाया
९धेरीगाया
११ निद्देस १३ अपदान १५ परियापिटक
१० जातक १२ पटिसम्मिदा
१४ बुद्धवंस
मग
धर्मपद ग्रंथ जरी आकाराने लहान असला तरी योग्यतेने
लहान नाही. वास्तविक धर्मपद है एक अनमोल रत्नांची खाण आहे.
'धर्मपद हैं नांवच किती सूचक आहे ! धर्मपद म्हणजे धर्माचे पाऊल
अधवा मार्ग, धर्म म्हणजे सत्य, न्याय व नीतियुक्त आणि पद म्हणजे

·(१०) मार्ग आणि म्हणून धर्मपदाचा सर्व भर आचरणावर आहे. कारण मार्ग हा केव्हा हि चालण्याकरिताच असतो. त्यावर तुम्ही घर बांधू शकत नाही, धर्मपद हैं अगदी सरळ व सोप्या भाषेत लिहलेले आहे. यास्त.. विक धर्मपदाइतका सोपा, सरळ, तर्कशुद्ध, बुद्धिगम्य व उन्नतिकारक ग्रंथ तुम्हाला क्वचितच आढळेल. धर्मपद सोपे आहे याचा अर्थ हा नन्हे की ते आचरणाला सोपे आहे. धर्मपदाप्रमाणे आचरण करणे काही सोपै काम नहे, एकदा तुम्ही तरवारीच्या धारेवरून जाऊंशकाल पण धर्मा-- प्रमाणे पाऊल टाकू शकणार नाही. दुमयाला जिंकणे हे केहाहि सो आहे; पण स्वतःला जिंकगच सर्वात कठीण आहे. आणि धर्मपदाचा' सर्व भर स्वतःला जिंकण्यावरच आहे. एकदा एका चीनच्या बादशाहाने एका बौद्ध भिक्षुला धर्माचें सार थोडक्यात सांगण्याची विनंती केली.. त्यावर त्या मिशूने धर्मपदातील सालील श्लोक त्याला सांगितता (स्लोक १८३) सम्ब पापस्स अकरणं फुसलस्स उपसंपदा । सचित्त परियोवपनं एवं युद्धानसासनं ॥५॥ (बुद्ध-वर्ग) ह्यावर तो बादशहा उद्गारला, 'हैं तर फार सोपे आहे.' पण है आचरणात आणणे किती कठीण आहे याची प्रवीति त्या बादशहाला त्याच्या जीवनांत क्षणोक्षणी येऊ लागली. धर्मपद बुद्धिगम्य आहे. ह्याचे मुख्य कारण है की बुद्ध हा मनुष्याशी नेहमी मनुष्य ह्या नात्याने भोलतो. 'मी ईश्वराचा प्रेषित आहे' असा दाया बुद्धाने कधीच केला नाही. उलट तो मनुष्यमानांना सांगतो:--"बाबांनो, मी सुद्धा तुमच्या-- मधील व गुमच्यासारखाच एक आहे; पण मी आपल्या प्रयत्नाने आपटी तृष्णा नष्ट केली व त्यामुळे मुखी अनलो; तुम्ही सुद्धा जर आपली तृणा स्वप्रयत्नाने नष्ट कराल तर तुम्ही सुद्धा माझ्यासारखेच सुखी व्हाल. मनुष्य गुम्वी होण्याकरिता ईश्वरी कृपेची आवश्यकता कशाला? मनुष्याचे मुरदुःस त्याच्याच हातात आहे. हीच बुद्धाची शिकवण " फट' कहकर दाहिने हाथस एक वारमपुरा खान विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वास्तिफरी भय।

·आहे. उदाहरणार्थ, श्लोक ७ व ८ पहा. श्लोक ७ मध्ये भगवान् बुद्ध म्हणतात:- "जो पुरुप रागदृष्टीने वायरतो, जो इन्द्रियांना लगाम लावीत नाही, जो भोजनी उचित मात्रा जाणीत नाही, जो आळशी, वीर्यहीन आहे, अशा मनुष्याला कामदेव त्याचप्रमाणे पदव्युत करितो, ज्याप्रमाणे सोसाट्याचा वारा दुर्बल झाडाला. ह्याच्या उलट लोक ८ मध्ये म्हटले आहे:- 'जो पुरुष वैराग्य दृष्टीने वावरतो, जो इन्द्रियांना ताब्यात ठेवतो, जो भोजनी उचित मात्रा जाणतो, जो श्रद्धायुक्त व उत्साहशील आहे. अशा पुरुषाला ज्याप्रमाणे सोसाटयाचा वारा पर्वताला हालवू शकत नाही त्याप्रमाग कामदेव भ्रष्ट करूं शकत नाही." पहिल्या श्लोकांत आसक्ति ठेवून वागणान्या मनुप्याचे जीवन कस निरर्थक असते हे दाखविले आहे तर दुसऱ्या श्लोकांत अनासक्त जीवन कसे प्रभावी असते हैं दाखविलें आहे. दुसन्या श्लोकांत व तुकाराम महाराजांच्या "युक्तीचा आहार नीतीचा व्यवहार। वैराग्य हे सार तरावया" ह्याअभंगात किती साम्य आहे हैं चटम्न लक्षात आल्याशिवाय राहत नाही. वरील दोन इलोकांवरून धर्मपद समजण्याला किती सोपे आहे याची यथार्थ कल्पना वाचकाना सहज येण्यासारखी आहे. ते सोपे आहे याचे एक कारण हेहि आहे की त्यांत कोणतेहि सांप्रदायिक तत्वज्ञान अथवा परंपरागत सिद्धांत प्रति पादिलेला नाही; त्यांत कल्पनेच्या हद्वैत किल्ले बांधलेले नाहीत;... स्यांत शब्दांचे अवडंबर नाही; त्यांत पांडित्य नाही, शब्दजाल नाही. सर्वसाधारण मनुष्याला त्याच्या प्रत्यक्ष जीवनांत जे अनुभव येतात त्या अनुभवाच्या आधारावरच 'धर्मपदाचा' पाया रचलेला आहे. आणि म्हणून " या आणि पहा" हे सांगणारा जर कोणता धर्मग्रंथ असेल तर तो धर्मपद होय. येथे अन्धश्रद्धेला मुळीच स्थान नाही, मुळीच वाव नाही. वास्तविक बुद्धाने मनुष्याला रूदी व ग्रंथप्रामा- ·. (१२) ‘ण्याच्या कातरीन्न मुक्त करून त्याला संपूर्ण मानसिक स्वतंत्रता दिली •आणि हीच युद्धाची जगाला खरी देणगी आहे. ज्याच्या इच्छेशिवाय झाडाने पान मुद्दा हालूं शकत नाही व जो जगाचा निर्माता व नियंता आहे अशा सर्वशक्तिमान् ईश्वराला धर्म- “पदांत कोठेच स्थान नाही. ईश्वरच जर सर्व काही करितो तर मग जगांत पाप-पुण्य, धर्म-अधर्म, न्याय-अन्याय, इहलोक-परलोक ह्यांना स्थानच राहत नाही. उलट बुद्ध आम्हाला सांगतो की, मनुष्याची तृष्णाच जगातील सर्व अनाँचे कारण आहे. ईश्वराच्या प्रेरणेने य इच्छेनेच जर अॅटम बॉबचा वर्षाव होत असेल तर मनुष्य त्याला चोंद्ध कसे देऊ शकेल ? उलट धर्मपद आम्हाला सांगतें- न हि धेरैम वेरानि सम्मन्तीध कुदाचनं । अयेरेन च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ॥५॥ आणि हीच शिक्षण व विनारसरणी आज ॲटम बॉयला सरं उत्तर आहे. ज्या वेषामुळे मनुष्य हे निष्ठुर कृत्य करायला प्रवृत्त होतो -तो द्वेषच आपल्यांतून काढून टाकण्यावर बुद्धाचा भर आहे. वास्तविक ही शिकवण एक दुधारी तलवार आहे. हिंसक वृत्तीवर प्रहार करून प्रहार सहन करण्यास देखील ती मनुष्यास प्रवृत्त परिते. आणि म्हणून हीच शिकवण हिंसक जगांत मनुष्याला आशेचा अमर किरण आहे. मारणारा खरा सूर नसून मार सहन करणाराच बरा शूर होय, हे या शिकवणुकीचें सार असल्यामुळे ह्या शिकवणुकीवर यांचा दृढ विश्वास आहे असे लोक हिंसेला हिंसेने उत्तर देऊंच गकत नाहीत आणि म्हणून जगांतील हिंसा कमी करण्याचा हाच एकमेव उपाय आहे हे योगालाहि कबूल करावे लागेल; कारण हिसेला जर हिमेनेच तुम्ही उतर दिले तर हिंसा पावून शकत नाही उलट ती वादेल, फट' कहकर दादन हाथस एक चारमपुरा-सार विधिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसांजा तुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·1 - (१३) बुद्धाचे अंतरंग तसेच त्याचे बहिरंग हैं खडीसाखरेच्या खड्या- प्रमाणे कसे गोडच गोड आहे ह्याची जाणीव धम्मपद पाचगाराला पदोपदी होते. उदाहरणार्थ, दलोक १८४ मध्ये बुद्ध म्हणतात, "दुसऱ्याची हिंसा करणारा व दुसन्याना त्रास देणारा प्रनजित सरा संन्यासी होवू शकत नाही. धर्मपद हे बुद्धाचे अंतरंग असल्यामुळे 'सत्यं-शिव-सुंदर'ने परि-- पूर्ण आहे व वाचणारा अगदी अक्षरशः वर उचलला जातो. उदाहरणार्थ, बुद्ध म्हणतात- तो मला मलतरं अविज्जा परमं मलं । एतं मलं पहत्यान निम्मला होय भिक्खवो ॥ धर्मपद २४३ ह्या एकाच दलोकात सर्व धर्माचं सार साठविलेले आहे आणि म्हणून 'धर्मपद' सत्यं ने परिपूर्ण कसे आहे याची जाणीव कोणालाहि सहजच होते. तसेच 'धम्मचारी मुखं सेति अस्मि लोके परम्हि च'। धर्मपद १६८. अकोधेन जिने कोधं असाधू सापना जिने । जिने करियं दानेन सच्चेन अलिक वादिनं ।। धर्मपद २२३ ह्यावरून धर्मरद 'शिव'ने परिपूर्ण कसे आहे हे स्पष्ट होते. आणि चन्दनं तगरं वापि उप्पलं अय वस्सिको। एतेसं गन्ध जातानं सीलगन्यो अनुत्तरो॥ ह्यावरून धर्मपद 'सुंदर ने परिपूर्ण कर्मे आहे याची प्रचीति येते. वास्तविक ह्या श्लोकांतील भावार्थ व उपमा विती सुंदर व प्रभावी आहेत हैं सांगण्याची काही आवश्कता नाही. धर्मपदाचे खरे वैशिष्टय हे की त्यात मुरवातीपासून तो शेवटपर्यंत अहिसेच समर्थन केलेले आहे. हिंसेचे कोठेच समर्थन केलेले नाही. आणि म्हणून त्यात तुम्हाला हिंसेची व अहिंसेची खिचडी केली. आढळणार नाही. कारण बुद्ध स्पष्ट शब्दांत सांगतात की निर्वाणाचा मार्ग धर्मपद ५५.

·"एक आणि ऐहिक सुखाचा मार्ग दुसरा (धर्मपद ७५). धर्मपदांत अहिं- सेवरच जोर दिला असल्यामुळे ते जगांतील एक सर्वोत्ष्ट पुस्तक समजले “जाते. धर्मपदाला समस्त जगांत में एक आदराचे स्थान मिळते ते केवळ तो 'एक बौद्ध धर्मग्रंथ म्हणून नव्हे तर जगातील समस्त घाटमयांत तो एक अनमोल ग्रंथ आहे म्हणून. एखाद्या गैर-सांप्रदायिक शान्तिसाधकाला अपवा मुमुक्षुला जर जगातील समस्त वाङ्मयांतून एकच आणि केवळ 'एकच पुस्तक निवडण्याची संधि दिली तर मी विश्वासाने सांगू शकतों की तो धर्मपदाचीच निवड करील आणि म्हणूनच धर्मपदाची थोरवी वर्णन करतांना श्री आलबर्ट जे. एडमन्ड्स आपल्या धर्मपदाच्या भाषा- -तराच्या प्रस्तावनेत म्हणतो, "आशिया खंडांत जर एखाद्या अमर धर्म- ग्रंथाची निर्मिति झाली असेल तर ती धर्मपदाची होय." तसेच डॉ. मॉरीस ब्लूमफील्ड याने "धर्मपद हा समस्त हिंदु वाङ्मयात कदाचित अत्यन्त सुंदर व प्रज्ञायुक्त शब्दाने परिपूर्ण असा ग्रंथ आहे " असे -गौरवपूर्ण उद्गार काढलेले आहेत. त्यावरून हे स्पष्ट होते की धर्मपद -सर्वांगसुंदर असा एक धर्मग्रंथ आहे. जग हैं दुःख आहे हे पहिले आर्य सत्य सांगण्यात बुद्धाने जगांत नैराश्याचा प्रचार केला असा एक आरोप काही लोक बुद्धावर करितात. जग हे दुःसमय आहे हे सांगण्यांत बुद्धाने काही नवीन गोष्ट -सागितली नाही. जग है दुःखमय आहे ही गोष्ट कोण कबूल करणार नाही १ प्रिय यहांचा वियोग दुःख आहे; अप्रिय वस्तूंचा संयोग दुःख आहे; इच्छित वस्तु न मिळणे दुःख आहे; ह्या गोष्टोंनीच तर 'जग भरलेले आहे असा अनुभव प्रत्येक मनुष्याला क्षणोक्षणी येतो. श्रीकृष्ण मुदा तर गीतेत हीच गोष्ट सांगतात. ते म्हणतात:-- 'अनित्यं असुखं लोक हम प्राप्य भजस्व मा' न्तसेंच संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराज म्हणतात, “दुश्वासि कारण जन्म न्धेो." मग भगवान् बुध्दाने नवीन काय सागितले? वास्तविक भगवान् फदा कहकरदाहन हाथस एक पारमपुर राजा विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सोणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।

·बुध्द जर येथेच थांबले असते तर कदाचित केलेल्या आरोपांत कांही तथ्य आहे असे म्हणतां आले असते. पण भगवान् बुध्द तर स्पष्ट शब्दांत सांगतात की है दुःख सकारण आहे आणि त्याचा अंत होवू शकतो. या दुःखाचे कारण अविद्या अथवा तृष्णा आहे असे भगवान् बुध्दाचे म्हणणे आहे, आणि मनुष्याने जर हा अविद्येचा अथवा तृष्णेचा नाश केला तर तो दुःसापासून मुक्त होवू शकतो. आणि दुःखाचा नाश म्हणजेच परम मुखमाप्ति. वास्तविक दुःखाला दुःस -समजणे हाच सुखाचा एकमेव मार्ग आहे. भगवान् बुध्दाचें निर्वाणपद "परम सुखदायक आहे हे धर्मपदावरून स्पष्ट होते. कारण भगवान् बुध्द म्हणतात:--" निब्बानं परमं मुखं" आणि म्हणून भगवान् बुध्दाने नैराश्याचा प्रचार केला हे म्हणण्यांत प्रामाणिकपणाचा अभाव आहे है उपड आहे. जो भगवान् बुध्द सत्याचे प्रत्यक्ष स्वरूप आहे तो नैराश्यवादी कसा राहू शकतो? सर्वसाधारण हिंदूच्या मनांत बुध्दाच्या अनात्मवादाविषयी चराच गैरसमज निर्माण झालेला दिसतो, आणि म्हणून ह्या ठिकाणी बौध्द-तत्वज्ञान पाय होते ह्याचा विचार करणे आवश्यक आहे. बौद्ध तत्त्वज्ञान* भगवान् बुध्द आपल्या अमर संदेशांत मिथुना म्हणतात-- "कुलूपमं वो भिक्पये धम्म देसिस्सामि नित्यरणत्थाय नो गहणत्याय" हे भिडूंनो, मी तुम्हाला नावेप्रमाण धर्म उपयोगाकरिता देतो; धरून बसण्याकरिता नव्हे. यावरून हे स्पष्ट होते की धर्म ही केहाहि आचर- णाची बाब आहे; शुष्क तर्क, सिद्धांत, परंपरा अथवा मिथ्या अवडंब- * पौध्द तत्वज्ञान' हे माझे भाषण ता. २७-३-५५ रोजी नागपूरच्या नभोवाणी केन्द्रावरून प्रसारित झाले होते, ते त्या केन्द्राच्या सौजन्याने येथे छापण्यांत येत आहे.

·(२) राची नहे. धर्म म्हणजे मनुष्याने आपल्या व्यवहारांत सत्य, न्याय व नीति ह्यांना स्थान देणे. कारण जोपर्यत मानवी जीवनांत सत्य, न्याय व नीति ह्यांना स्थान मिळणार नाही तोपर्यत मानवी जीवन सुखीच होऊ शकत नाही, आणि म्हणून धर्म है मुग्धाचे एकमेव साधन आहे, असे म्हणणे अनुचित होणार नाही, बुध्दगयेंत बुध्दत्व प्राप्त झाल्यावर, बुध्दाने जवळजवळ ४५ वर्षे जगाला धर्माचाच उपदेश केला आणि त्याचा समाजावर प्रभायहि पण पडला. त्याचे मुख्य कारण है की, बुध्द हे स्वराः उपदेशाप्रमाणे वागत आणि म्हणूनच " बोले तैसा चाले त्याची वंदावी पाऊ" ह्या तुकाराम महारानांच्या वचनाप्रमाणे बुध्दाच्या उपदेशाचा समाजावर प्रभाव परणे स्वाभाविकाहि पण होते. इतिउत्तकांत बुध्द म्हणतात- 'यो धम्म पस्सति सो मां पसात्ति'-नो धर्माला पाहातो दो मला पाहातो. हायरून है स्पष्ट होते की बुध्दा जीका घर्ममय झाले होते, सत्यमय झाले होते. जोपर्यत बुध्द जिवंत होते तोपर्यंत त्यांचा उपदेश काय होता ह्यासंबंधी यादच निर्माण झाला नाही. कारण एखादी गोष्ट धर्म्य आदे किवा नाही, असला प्रश्न उपस्थित झालाच तर त्याला उत्तर देण्यास बुद्ध समय होते. पण मुद्धाचे मरणानंतर धर्मच शास्ता बनल्यामुळे धर्म गाय आहे हैं अधिशा रीत्या सांगण्याची आवश्यक्ता काही बुद्धानुपा-- यांना भारागें स्वाभाविक होते. या दिशेने पहिले पाऊल म्हणजे बुद्धाच्या मरणानंतर २१ दियांनी राजगृह येथे भरटेली धर्मपरिषद. हिलान प्रथम संगीनी म्हणतात. हा परिषदेत धर्माना व विनयाचाच पिनार फरण्यांत आल्य. या टिशाणी आपल्याला है रक्षांत टेवले पाहिजे की, युध्दाने जो येळोवेळी उपदेश दिला त्याला धर्म व मिथुसंधारिता भावरणार्थ त्याने जे नियम केले त्या नियमांना विनय म्हणतात. ह्यानंतर दुसरी संगीती सुध्दाच्या मरणानंतर १०० पानी वैशापीत फट्' कहकर वाहन वापस एका पार" Turmermir विधिना महोत्पन परमेहिन्निसागंज मुद गाणि पापानिदर्भ स्वस्तिको भव।

·भरली होती. या परिषदेत सुद्धा धर्माचा व विनयाचाच विचार करण्यांत आला. तिमरी संगीती सम्राट अशोकाचे वेळी पाटणा येथे इ. स. पू. २५३ मध्ये भरली होती. ह्या संगीतीन मुध्दा धर्माचा व विनयाचाच विचार करण्यांत आला. सम्राट अशोक हा बुध्दप्रेमी असल्यामुळे बौध्द धर्माच्या प्रसारार्थ त्याने भिन्न भिन्न देशांत धर्मप्रचारक पाठविले होते. लत त्याने आपला मुलगा नाम महेन्द्र व मुलगी नामें संघमित्रा ह्यांना धर्मप्रचारार्थ पाटविलं होतं. त्यामुळे लंका हे बौध्द धर्माचे व विशेकरून हीनयान पंथाचें केन्द्र बनले. यानंतर इ. सनाच्या पहिल्या शतकांत म्हणजे बुध्दाच्या महापरिनिर्वाणानंतर ५००-६०० वांनी लतच पाली भापत निपिटक लिहिण्यांत आले. बौध्द धर्मीयांत दोन पंथ आहेत. एक महायान व दुसरा हीन- यान. महायान म्हणजे मोठा रस्ता व हीनयान म्हणजे लहान रस्ता. जे 'लोक बुध्दाला आदर्दा मानून यथाशक्ति बुध्दत्वाकडे आण्याचा प्रयत्न करितात अशाना 'महायानीय औद' म्हणतात. उत्तरेत अश्वघोष वे दक्षिणेत माध्यमिक तत्ववेत्ता नागार्जुन हे आचार्यद्वय महायानपंथाचे संस्थापक होते. नागार्जुनाचा जन्म विदर्भात झाला होता. नागपूरपासून तीस मैलांवर रामटेकजवळ ज्या नागार्जुन गुहा आहेत, त्या ह्याच नागार्जुनासंबंधी आहेत ही गोष्ट सुप्रसिध्दच आहे. मला तर पुष्पळदा असे वाटते की, नागपूर हे नांव या पुरातन शहराला नागार्जुनामुळेच प्राप्त झाले असावे. असो. हीनयान पंथीय बौध्दाचे असे मत आहे की, बुध्दत्वमाप्तीकरिता मनुष्याला भिक्षुनियमांचे पालन केले पाहिजे. निपिटक हे हीनयान पंथाचे प्रमाण धर्मग्रंथ आहेत ही गोष्ट आपल्याला ह्या ठिकाणी विशेष लक्षात ठेवली पाहिजे. त्रिपिटक म्हणजे तीन पेटारे. मुत्त, विनय व अभिधम्म खाना त्रिपिटक ही संज्ञा आहे. सुत्त पिटकांत बुध्दाचा आणि त्याच्या प्रमुख शिष्याचा उपदेश, विनय पिटकांत मिासंघाच्या आचारविचारांचा संग्रह आणि अभिधम्म पिटकांत बौध्द घ, प....२ ·तत्वज्ञानाची तात्रिक मीमांसा केलेली आहे. अभिधम्म पिटकांत प्रत्यक्ष बुध्दवचनें मुळीच नाहीत म्हटले तरी चालेल, यास्तविक अभिधम्म पिटक हे बुध्दाचा धर्मसेनापति सारिपुत्र ह्याने श्रावस्ती येथे ५०१ भिक्षूना सागितले अशी आख्यायिका आहे. आणि म्हणूनच, सुत्त पिटक हेच मूळ बुध्दाच्या उपदेशाचा यथार्थ परिचय करून देणारे अत्यन्त प्राचीन वाङ्मय असल्यामुळे विशेष महत्वाचे ठरते. च तेच बौध्द धर्माचं अंतरंग अथवा सार आहे हैं उघड आहे. अभिधम्म हा शब्द भगवान् बुध्दाच्या वचनांत कोठेच आढळत नाही. उलट मरतेसमयीं बुध्दाने आनंदाला जो शेवटचा उपदेश दिला त्यांत तर त्यानी स्पष्टच म्हटले आहे की, धर्मच तुमचा शास्ता अथया गुरु अमू द्या. तसेंच पहिल्या तिन्ही संगीतीत अभिधम्माचा उल्लेख मुध्दा नाही. ह्यावरून अभि- धम्माची करपना नंतरची आहे है सिध्द होते. अभिधम्म म्हणजे विशेष धर्म म्हणजेच धर्माची सादिक मीमांसा. सुत्तपिटकावरून हे स्पष्ट होते की, बुध्दाने कोणतेच तचज्ञान प्रतिपादिले नाही. त्याचा सर्व भर धर्मा- वरच होता. धजे बाद सदाचाराच्या अथवा चित्तशुद्धीच्या आड येत त्यांचे ते खंडन करीत. पौद्ध तत्त्वज्ञान काय होते ह्याची यथार्थ कल्पना येण्याकरिता आपल्याला सर्वप्रथम बुध्दाच्या जीवनाची स्पष्ट कल्पना आली पाहिजे. या दृष्टीने आपण बुध्दाच्या जीवनाचे दोन भाग करू शकतो. जन्मापासून तो गृहत्यागापर्यंतचा पहिला भाग अथवा पूर्वार्ध प गृहत्यागानंतर तो त्यांच्या मृत्यूपर्यंतचा दुसरा भाग अथवा उत्तरार्ध. गौतमार्च गृहत्यागापर्यंतचे जीवन एक भानवी जीवन अराल्यामुळे कामगय पुरुषाचे जीवन होते. परंतु स्वपुरुषार्थाने जेव्हा त्याने ह्या काममय जीवनाचा अन्त क्षेला ते हाते बुध्द म्हणजेन शानी बनले, नराचा नारायण झाले व आता त्यांचे जीवन दिग्य म्हणजेच शानमय झाले. या अवस्थेलाच मनुष्याचा खरा पुनर्जन्म म्हणतात. आणि तिच्या प्राप्ती- करिताच मनुष्यमात्राची सारखी धडपड चालू असते. फरक एवढाच फट् कहकर दाहाहापस विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ॥

·की, काहींचा ह्या दिशेने प्रयत्न तीन स्वरूपाचा असतो. तुकाराम -महाराजांच्या शब्दांत बोलावयाचे तर "जीवनावेगळी मामोळी तैसा नुका तळमळी." बुद्धाची सुद्धा हीच भाषा आहे. ते म्हणतात- 6 ज्याप्रमाणे पाण्याबाहेर काढलेली मासोळी पाण्यात जाण्याकरिता सारसी धडपड करिते, तद्वतच मनुष्य हा कामदेवाच्या तावडीतून सुटण्याचा प्रयत्न करितो." ही शानमय अवस्था प्राप्त झाल्यानंतर बुध्दाने जो जगाला उपदेश दिला तो पुन: तुकाराम महाराजांच्या -शब्दांत बोलावयाचे तर "बुडता हे जन न देखवे डोळा" या दया भावनेनेच केला हे उघड आहे. मग या उपदेशांत तत्त्वज्ञान कोठून येणार ? मनुष्यमायाविषयी किंबहुना समस्त प्राणिमायाविषयी निस्सीम प्रेम हेच ह्या उपदेशाचे सार, आई जगी आपल्ला एकुलत्या एक मुला- चर प्रेम करून त्यास प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करिते. त्याचप्रमाणे बुद्धाने जगाचे दुःख नष्ट करून त्याला मुनी करण्याचा प्रयत्न केटा. सारनाथ येथे आपाढी पौर्णिमेला त्यानी जो सर्व प्रथम उपदेश दिला, त्यात ते म्हणतात-- हे कुलपुत्रांनो, बहुजनहितार्थ, बहुजनसुवार्थ, लोकांवर दया करण्याच्या उद्देशाने, देव आणि मनुष्य यांच्या कल्याणाकरितां, हिताकरितां, मुग्नाकरितां या धर्माचा प्रसार करा. आरंभी पल्याणकारक, मध्यात कल्याणकारक व शेवटी कल्याणकारक अशा या धर्माचा तुम्ही अर्थयुक्त भावाने प्रसार करा." लोककल्याण हेच बुध्दाचे तत्त्वज्ञान होते म्हटले तरी चालेल. वास्तविक बुध्दाने जो प्रचार केन्द्र तो स्वानुभूतीचा; कोणत्याहि मताचा, सिद्धांताचा अथवा तत्त्वज्ञानाचा नहे. एक्दा यत्सगोत्र नामक परिवाजसने बुध्दाला प्रश्न विचारला-“हे गौतम, आपले मत म्हणजेच तत्वज्ञान काय आहे ?" यावर बुध्दाने उत्तर दिले-" स्वानुभूति हेच माझे मत.” मला विद्य म्हणणाराच यथार्थ- यादी आहे असे बुध्दाने स्पष्ट म्हटले आहे. यावर वत्सगोत्र परिव्राजक म्हणाला-"आपला पंथ शून्यच अयवा शून्यमतवादी आहे." त्याच- प्रमाणे चूळ मालुक्य पुषाने जे हा युद्धाला विचारले की, लोक शाश्वत ·आहेत की अशाश्वत ? भरणानंतर मुक्त पुरुणाचं काय होते वगैर- शेन्हा बुध्दाने स्पष्ट शब्दांत सांगितले की-अण्ले प्रश्न निरर्थक असल्या- भुळे विचाराई नाहीत. लोक शास्वत असले फाय किंवा अशाश्वत असले काय, असले प्रश्न चित्तशुद्धीला मुळीच मदत करीत नाहीत. तेल संपल्यामुळे दिग्याची ज्योत विसते यती कोठे जाते हैं सांग” जसे कठीण; तसेच मेल्यानंतर मुक्त पुरुषाचे काय होते हे सांगणे कठीण; तसेंच दुःख कोण भोगतो वगैरे प्रल बुद्ध निरर्थक म्हणत; तर मी दुःखी फा ह्याचाच विचार करा भरों ते म्हणत, अविद्या हीच दुःखाचे मूळ कारण आहे असे सुद्धाचे म्हणणे आहे. अविद्येचा नाग म्हणजेच दुःस्त्राचा नाश व दुःस्वाचा नाश म्हणजेच परमसुखप्राप्ति. ह्या अरस्थेलाच बुद्ध निर्माण अथवा शून्य म्हणतो. अहंतेची ५ ममत्वाची भावना समूळ नष्ट झाल्याशिवाय मनुष्य निर्धाणपदाला पोचूच शकत नाही, आणि म्हणूनच बुद्धाचा जोर त्यागावर आहे. कारण त्यागानेच ही मनुष्यरूपी नाव हलकी होते व सहजच ती पलीकडच्या तीरावर सुग्नरूप पोचते. तसेच ध्येयाप्रमाणे ध्येयप्राप्तीचा मार्ग मुद्धा शुद्ध व पवित्रच असला पाहिजे. असत्य मार्गाने आपण सत्य गाढूच शकत नाही. आणि त्याच कारणास्तव बुद्धाने अहिंसेवरच जोर दिला. युध्द हा खरोतर पुरुषार्थवादी आहे, कर्मवादी आहे, प्रयत्नवादी आहे. जगाचा निर्माता अथवा नियंता परमेश्वर आहे व सर्व काही त्याच्याच इच्छेप्रमाणे घडते असली विचारसरणी युद्धाला केहाहि मान्य नव्हती. वास्तविक असली विचारसरणी मनुष्याला पराधीन व निष्क्रिय बनविते. बुध्द म्हणतोसमजा, एखाद्या मनुष्याला विधारी बाण लागला, व त्यामुळे त्याला प्राणांतिक वेदना होत आहेत. अशा परिस्थितीत एक वैद्य त्याच्याकडे आवो व विषारी बाण काढू लागतो, परंतु अशा वैद्याला जर तो रोगी म्हणेल-छ, जोपर्यंत हा विषारी बाण कोणी मारला वगैरे गोष्टींचे मला ज्ञान होत नाही तोपर्यंत हा बाण मी काहू देणार नाही" परम कारुणिक बुद विचारतात की-असल्या रोग्याचे काय होईल १ अर्थातच विपारी बापाच्या वेदनेतच त्याचा अंतर पाद कहकर दाहन छायस एफा चार विरचिना सहोत्पन परमेटिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्थस्तिकरी भव॥

·(२१) महोईल. बाण काढण्याकरिता बाण मारणाराची माय आवश्यकता? उलट बाण मारणारा बाण काढण्याकरिता मदत कसा करूं शकतो? आणि म्हणून बाण कोणी मारला हा प्रश्न असा निरर्यक, तद्वतच हैं जग कोणी निर्माण केलें, का निर्माण के वगैरे प्रश्न निरर्थक आणि म्हणून त्याज्य •समजावे, असे बुध्दाचे म्हणणे असे. बुध्दाचे वेळी काही शाश्वतवादी म्हणजेच आत्मवादी लोक होते. प्रत्येक मनुष्यांत आत्मा हा शाश्वत अथवा अमर असून तो पाप- "पुण्याच्या पलीकडे आहे, असे ते प्रतिपादीत, मनुष्य जेव्हा कायेने पाप करितो, तेव्हा त्याचा आत्मा त्या पापापासून अलिप्त असतो असे ते -मानीत. असल्या विचारसरणीने हे आत्मवादी लोक पापाला सर्रास उत्तेजन देत. दुसरे शाश्वतवादी ह्या आत्म्याच्या मुक्ततेकरिता तपश्च- येच्या आगीत देहाची लाही करायला सांगत. अशा प्रकारचे हे द्विविध शाश्वतवादी लोक उच्छेदवाद्याप्रमाणेच वास्तविक देहाच्या भोवतींच घोटाळणारे आणि म्हणूनच अनात्मशच होते. ह्या नास्तिक व अनार्य मताच्या खंडनार्थ बुध्दाने अनात्मवाद प्रतिपादिला व हा अनात्मवादच चौद्धांचे खरे तत्वनान होय म्हटले तरी चालेल, अभिधम्म पिटकांत ह्या अनात्मत्वाची तात्विक मीमांसा केलेली आहे. अनात्मवाद म्हणजे अनहंवाद, अहंता आणि ममता याचे संपूर्ण निराकरण हे निर्वाणावस्थेचे अथवा शून्यत्यांचे अन्तिम लक्षण असल्यामुळे बुद्ध हा खरोग्वर अनहं- वादी होता आणि म्हणूनच तो आत्मज्ञ होता है उपद आहे. बुद्ध हा अनात्मवादी होता याचा अर्थ एवढाच की, त्याने आपले नामरूप अथवा व्यक्तिमत्व संपूर्णपणे पुसून टाकले होते व तो विश्वाशी समरस झाला होता. वस्तुमात्र अनित्य आणि म्हणूनच दुःखमय हे जाणून कोणत्याहि वस्तूला 'मी' किया 'माझे न म्हणणे हाच दुःश्यमुक्तीचा उपाय होय असे बुद्धाचे म्हणणे असे. बुद्राच्या अनात्मवादाला 'सत्य- वाद' नाव देणेच यथार्थ होईल, कारण शून्यत्व हेच सपूर्णत्याचे लक्षण मानले जाते. महान् श्रीद तत्त्ववेत्ता नागार्जुन धाने चन्यवादाचाच पुरस्कार केलेला आहे. ज्ञानेश्वरीत शानेश्वमहाराजांनी शून्य दशब्दाचा ·(२२) उपयोग कितीदा तरी निर्याण अथवा पना ह्या अर्थाने केलेला आढ- ळतो. शून्याविषयी ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात- तेहि गुणक्य जेव्हा लोपे । ते जे शून्य (ओ. ९२५ अ.१३) नभाचे शून्यत्व गिळून । गुण प्रयात नुपऊन तें भूय ते महाशून्य । श्रुतिमधनतंमत (ओ. ९२६ अ.१३), नया मी पुराणु । शन्य मी संपुर्ण (ओ. ११९७ अ. ३८) मां चाइलिया एकाएकु । या तो शून्य विशेख तसा आहे नाहींचा शैष । मीच मग आधी (ओ. १२१२ अ, १८). ह्या ओरीचा अर्थ हा की, एकानून एक फाढला असतां बाकी जशी शून्य उरते, त्याचममाणे आहे य नाही यांची वजाबाकी केली असता मीच उरतो. ज्ञानेश्वर महाराज आणखी म्हणतात- धन्हीची ज्वाळा जशी पायां जाय आकाशी क्रिया जिरों में तसी । शून्यामाजी (यो. १३३ अ. १२) हा शून्यवादच बीडांचे तत्वगन असल्यामुळे भगवान् बुद्ध है एक. महान् निष्काम कर्मयोगी होते हैं उघड आहे. जगाचे बाह्यरूप जसे यून्यावार आहे त्याचममाणे त्याने अंतरंग मुध्दा शून्यच आहे, हैं राम- जणेच खरा अद्वैतवाद होय, ज्या परम कारुणिक भगवान् बुद्धाने मेला हे पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा केली त्याच्याच पदकमली है धर्मपदरूपी कमळ अर्पण करतो व अशी भावना प्रगट करतो की, प्रपंच व परमार्थ यांचा समन्वय करणाऱ्या सुवर्ण मध्यमाचा मार्गदर्शक भगवान् बुद्ध याचा सदासर्वदा जयजयकार होवो. जयतु जयतु बुद्धः शुद्धसत्यस्वदपो । जयतु जयतु शास्ता मारजेता मुनीन्द्रः । जयतु जयतु बंटो पर्मचकप्रणेता । जयतु जयतु लोकोद्धारकारोशरण्यः।। फागुन व. २, शके १८७६ तुकारामवीज, दि. २८ मार्च १९५६ अनंत रामचंद्र कुलकर्णी कहकरदाहनहायत मा चार विरश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ॥

·॥ नमो तस्स भगवतो अरहंतो सम्मा सम्बुद्धस्स ॥ धर्मपद १ यमक वर्ग स्थान-श्रावस्ती व्यक्ति-चभुपाल थेर १ मनोपुटबङ्गमा धम्मा* मनोसेट्ठा मनोमया। मनसा चे पदुट्टेन भासति या करोति वा । ततो नं दुक्खमन्येति धक्कं व वहतो पदं ॥१॥ मनुष्याच्या सर्व व्यवहारांचे उगमस्थान मन आहे. त्याचे सर्व व्यवहार मनःप्रधान, मनोमय आहेत. मनुष्य जर दुष्ट चित्ताने बोलेल किंवा चालेल तर चालत्या बैलगाडीचे 'चाफ ज्या प्रमाणे बैलाच्या पायाचा पाठलाग करिते त्याचप्रमाणे दुःख अशा दुष्ट चित्ताने बाग- णान्या मनुष्याच्या मागे लागते, श्रावस्ती मठकुण्डली २ मनोपुब्बड्गमा धम्मा मनोसेट्ठा मनोमया। मनसा चे पसनेना भासति वा फरोति था। ततो न सुखमन्वेति छाया व अनपायिनी ।।२।। धम्मा = धर्मा. ह्या ठिकाणी धर्म म्हणजे चित्ताची प्रवृत्ति अथवा व्यवहार, पसन्नेन प्रसन्नेन. " मन करारे प्रसन्न सर्व सिद्धीचे कारण. --संत तुकाराम. "मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः"--म. मी. (२३) .

·(२४) - मनुष्याच्या सर्व व्यवहारांचं उगमरान मन आहे. त्याचे सर्व न्यवहार मनःप्रधान, मनोमय आहेत. मनुष्य जर शुद्ध चित्ताने बोलेल किंवा चालेल तर कधी न सोडणारी मनुण्याची छाया ज्याप्रमाणे त्याच्या बरोबरच असते त्याचप्रमाणे मुख त्याच्या सदोदित भरोमर राहते. श्रावस्ती-जेतवन थुल्लतिस्स (पर) ३ मकोग्छि मं भवधि में अजिनि में अहासि मे। येच तं उपनम्हन्ति धेरं तेरां न सम्मति ॥३॥ त्याने मला शिव्या दिल्या, त्याने मला मारिले, त्याने मल्य जिंकिले, त्याने मला लुटले अशा विचारांना जे थारा देतात त्यांचे पर कधीच शांत होत नाही. ४ अकोक्तिम अवधि म अजिनि मं अहाप्ति मे। में स न उपनरहन्ति वेर तेसपसम्मति ॥४॥ त्याने मला शिव्या दिल्या, त्याने मला मारिले, त्याने मला जिंकिलें, त्याने मल्म लुटले अशा विचारांना जे थारा देत नाहीत त्यांचे वैर शांत होते. श्रावस्ती (जेतवन) काळी (यक्षिणी) न हि वेरेन बेरानि सम्मन्तीय कुदाचनं । * अबेरेन च सम्मन्ति एस धम्मो सनन्तनो ॥५॥ वैराने वैर कधीच शांत होत नाही, अत्रैरानेच ते शांत होते. हाच सनातन धर्म आहे. आयस्ती (जैतवन) कोसम्बक भिक्षू ६ परेचन विजानन्ति मयमेत्य यमामसे। पेच तस्य विजानन्ति ततो सम्मन्ति मेषगा ॥६॥ अश लोकांना हे कळत नाही की आपणा सर्वांना येथून जात्र लागणार आहे. ज्यांना हे कळेन त्यांचे सर्व कलह मिटतात. पद कहकरदाह हायस- विरश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।।

·आवस्ती चुल्लकाल महाकाल ७ सुभानुपारिस बिहरन्तं इंद्रियेमु असंयुतं । भोगनम्हि अमत्त कुमीतं होनीरियं । संघे पसहति मारो वातो रुकवं च दुयलं ॥७॥ जो पुरुष रागदृष्टीने वावरतो, जो इन्द्रियांना लगाम लावीत नाही, जो भोजनी उचित माना जाणीत नाही, जो आळशी व वीर्यहीन आहे अशा पुरुषाला कामदेय त्याचप्रमाणे पदच्युत करितो, ज्याप्रमाणे सोसा- न्टयाचा चारा दुल झाडाला. ८ असुभान परिस विहन्तं इंद्रियेसु सुसंवर्त । भोजनम्हि घ मत्तमु सदं आरद्ध पीरियं । तं धेनप्पसहति मारो बातो सेलं घ पवतं ॥८॥ जो पुरस वैराग्य दृष्टीने वापरतो, जो इंद्रियांना ताब्यात ठेवतो, जो भोजनी उचित माना जाणतो, जो अदायुक्त व उत्साहशील आहे, अशा पुरुषाला, ज्याप्रमाणे सोसाट्याचा वारा पर्वताला हालवू भक्त नाही, कामदेव भ्रष्ट करू शकत नाही. श्रावस्ती (जेतवन) देयदत्त अनिवकसावो कासावं यो पत्यं परिदहेस्सति अपेतो दमसच्चन न सो कासापमरहति ॥९॥ चित्ताचा मल नष्ट केल्याशियाप जो कापाय वस्य धारण मरितो, जो संयम व सत्य पाळीत नाही, असला पुरुष कापरायरमाचा अधिकारी होवू शकत नाही. १० योच वन्तकसाबस्स सोलेसु सुसमाहितो। उपेतो दमसच्चेन स ये कासावमरहति ॥१०॥ ज्याने आपले चित्त शुध्द केलें आहे, जो शीग्वान् आहे, जो संयम आणि सत्याने युक्त आदे,असाच पुरुष कापाय वस्त्राचा अधिकारी बनतो. ९ .

·(२६) राजगृह (वणुवन) संजय ११ असारे सारमतिनो सारे घासारदस्सिनी । ते सारं नाधिगच्छन्ति मिच्छासंकप्पगोवरा ॥११॥ जे असाराला सार आणि साराला असार समजतात असले मिथ्या- दृष्टि लोक सार प्राप्त करू शकत नाहीत. १२ सारंघ सारतो जत्वा असारं च असारतो। ते सारं अधिगच्छन्ति सम्माप्तकप्पगोषरा।।१२।। जे साराला सार व असाराला असार ओळखतात असले सम्यक्-. दृष्टि लोक सार प्राप्त करतात. श्रावस्ती (जेतवन) नन्द (थेर) यया गारं दुच्छन्नं पुट्ठी समतिविज्दाति । एवं प्रभावित चित्तं रागो समतिविज्झति ॥१३॥ "वाईट छावलेल्या घरातून पावसाचे पाणी जरों आत शिरते' त्याचप्रमाणे असावध चित्तात राग शिरतो. १४ व्यागारं सुच्छन्नं वृट्ठी न समतिविन्झति । एवं सुगावितं चित्तं रागो न समतिविज्झति ॥१४॥ नीट लावलेल्या घरांत जसे पावसाचे पाणी आत शिरत नाही त्याचप्रमाणे मुरक्षित चित्तात राम प्रवेश करू शकत नाही. चुन्द (मूकरिक), १५ इप सोचति पेच्च सोचति पापकारी उभयत्य सोचति । सो सोचति सो विहमति दिस्वा कम्मकिलिमत्तनो ॥१५॥ इहलोकांत शोक करितो आणि परलोकांत देखील शोक करितो, पापी दोन्ही ठिकाणी नोक करितो. आपली मलीन कर्म पाहून तो शोकः परितो, तुःसी होतो. राजगृह (वेणुवन) १९ फहफारमहरा-K. यिाशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भय।।

·(२७) आवस्ती (जेतवन) धर्मिक (उपासक) १६ इध मोदति पेच्च मोदति कतपुझो उभयस्थ मोदति । सो मोदति सो पमोवति दिस्वा फम्म विसुद्धिमत्तनो ॥१६॥ इहलोकात मोद करितो आणि परलोकात देखील मोद करितो; पुण्यात्मा दोन्ही ठिकाणी मोद करितो. तो मोद करितो; आपली शुध्द कर्मे पाहून तो आनंदित होतो. श्रावस्ती (जेतवन) देवदत्त १७ इध तप्पति पेच्च तप्पति पापकारी उभयत्य तप्पति। पापं मे कतन्ति तम्पति, भौग्यो तप्पति दुति गतो ॥१७॥ इहलोकांत संताप करितो आणि परलोकांत देखील संताप करितो पापी दोन्ही लोकात संताप करितो. 'मी पाप केले' असे जाणून तो संतापतो. दुर्गति प्राप्त झाल्यामुळे तो अधिकच संतापतो. श्रावस्ती (जेतवन) १८ इघ नन्दति पेच्च नन्दति कतपुझो उभयस्य नन्दति । पुनं मे कतन्ति नन्दति, भौय्यो नन्दति सुग्गति गतो ॥१८॥ इहलोकांत आनंद मानितो व पर लोकांत देखील आनंद मानितो, पुण्यात्मा दोन्ही ठिकाणी आनंद मानितो. 'मी पुण्य केले आहे' असें जाणून तो आनंद मानितो. तो सुगति प्राप्त झाल्यामुळे अधिकच आनंदित होतो, मुमना देवी ·भावस्ती (जेतवन) दोन मिन भिक्षु १९ यपि चे संहितं भासमानो, न सबकरो होति मरो पमतो। गोपो न गायो गणय परेसं न भागवा सामजस्त होति ॥१९॥ एखादा प्रमत्त पुरुष जरी धर्मग्रन्यांचे पुष्कळ पठन करीत असला तरी त्याप्रमाणे जर त्याचे भाचरण नसेल तर दुसन्याच्या गाई मोजणान्या गुराख्याप्रमाणे तो श्रमणत्वाचा भागीदार होत नाही. २० अप्पम्पि चे संहितं भामानो, धम्मस्स होति अनुपम्मचारी। राग च होतं च पहाय मोहं, सम्मपजानी मुविमुत्तचितो। अनुपादियानो इथ वा हुरं वा, स भागवा सामअस्स होति ॥२०॥ उलट एम्वादा पुरुष जरी धर्मग्रंथांचे योइँच पठन करीत 'असला, परंतु जर तो त्याप्रमाणे धर्माचरण करितो व राग-ट्रेप-मोह यांचा त्याग करून दक्षतापूर्वक वागणारा व मुक्तत्रित असेल व इह- -लोकांत अथवा परलोकोत कशांतच आसक्त नसेल तर तो खचितच अमणत्वाचा अधिकारी आहे. २ अप्रमाद चर्ग -कौशाम्बी (घोषिताराम) सामावती (राणी) अप्पमादो अमत-पवं पमादो मधुनी पदं । अपमत्तान मीन्ति में पमत्ता यथा मता ॥१॥ दक्षता अमरत्व आहे. प्रमाद अथरा अधिचार हा मृत्यूचं पद आहे. अप्रमत्त हे कधीच मरत नाहीत. उलट प्रमत्त हे मृतवत्तच आहेत. एएruarime विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।। - ·२२ एतं विसेसतो अस्वा अप्पमादम्हि पण्डिता। अप्पमादे पमोदन्ति अरियानं गोचरे रता ॥२॥ ही जाणीव बाळगून पंडित लोक अप्रमादांत आनंद मानून भार्याच्या आचरणांत रममाण होतात. । २३ झायिनो साततिका निच्च दह-परवकमा। फुसन्ति धीरा निव्याण योगक्खेम अनुत्तरं ॥३॥ ते सतत ध्यान करणारे, सदोदित दृढपराक्रमी धीर पुरुष सर्वोत्तम कल्यायप्रद अशा निर्याण पदाता प्राप्त करितात. राजगृह (वेणुवन) कुम्भ घोसक. २४ उठानवतो सतीमतो सुचि कम्मरस निसम्मकारिणो । समतस्स च धम्मजीयिनी अप्पमसस्स यसोभिवड्दति ॥४॥ जो उद्योगशील आहे, जो स्मृतिमान् आहे, जो शुभ कर्म करणारा आहे, जो सुविचारपूर्वक काम करणारा आहे, जो संयमी आहे, जो धर्माप्रमाणे आचरण करणार आहे व अप्रमत्त आहे अशा पुरुषाचे यश सारखें वादत असते. राजगृह (वेणुवन) चुल्लपथक (थर). २५ उद्याने नापमादेन सम्समेन दमेन च। दीपं कविराय मेघावी यं ओपो नाभिकीरति ॥५॥ धीर पुरुषाने सतत प्रयत्नाने, दक्षतेने, संयमाने व नियंत्रणाने स्वतःला असे द्वीप बनवावे की, ज्याला ओघ अथवा पूर बुडवू. शकणार नाही.

·(३०) 'जेतवन बालनक्षनघुछ २६ पमादमनुयजन्ति बाला दुम्मेधिनो जना। अप्पमादञ्च मेघावी घन सेटूट'व रक्सति ॥६॥ मूर्ख असमंजस लोक आळसांत मग्न राहतात. बुद्धिमान् पुरुष श्रेष्ठ धनाप्रमाणे आपल्या उत्साहशीलतेचे रक्षण करितात. २७ मा पमादमनुयुञ्जय मा कामरतिसन्यवं। अप्पमन्तो हि झायन्तो पप्पोति विपुलं सुखं ॥७॥ प्रमादात फर्मू नका. विषयभोगांत आसक्त राहूं नका. अप्रमत्त चना व ध्यानात मग्न राहून विपुल सुख संपादन करा. जेतवन महाकस्सप (थेर) २८ पमा अप्पमादेत यदा नुवति पण्डितो। पन्नापासादगारव्ह असोको सोकिनि पज। पम्पतट्ठो'ब भूमगढ़े पौरो बाले अवेक्षति ॥८॥ पर्वतावर चढलेला पुरुष ज्याप्रमाणे खालील लोकांना पाहतो त्याचप्रमाणे अप्रमादाने प्रमादाला जिंकून प्रज्ञारूपी प्रासादावर चढलेला शोकरहित धीर पुरुप संसारांत पडलेल्या शोकाबुल लोकांना पाहतो, जेतवन दोन मित्र मिक्षु २९ अप्पमतो पमतेसु सुतेसु बहुजागरो। अवलस्स'व सीघस्सो हित्या पाति सुमेधसो ॥९॥ वेगवान् घोडा दुर्बल घोडयाला मागे टाकून जसा पुढे सरसावतो स्याचममाणे बुध्दिमान् पुरुष प्रमत्त सोरांत अप्रमत्त व झोपी गेलेल्या मधे जागरणशीट राहन पुढे जातो. वैशाली (फूटागार) महाली अपमादेन मधया देवानं सेट्ठतं गतो। अप्यमादं पससत्ति एमादो गरहितो सदा ॥ton . ma. पिरचिना महोत्पन परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।

·(३१) अममादानेन इन्द्राला देयांमध्ये श्रेष्ठ स्थान प्राप्त झाले. अप्र- मादाची स्तुति करितात व प्रमादाची सदोदित निंदा होते. खेतवन ३१ अपमावरतो भिक्षु पमादे भपदस्सि या। सश्लोजन अणुं युले उहं भग्गीव गच्छति ॥११॥ जो भिक्षु अप्रमादांत आनंद मानतो व प्रमादाला भितो तो अग्नीप्रमाणे लहान मोदया बंधनांना जाळीत पुढे जातो. तरन (निगमवामी) तिरसंघर ३२ अपमादरतो भिक्षु पमादे भयस्ति या। अभव्यो परिहाणाप निवाणस्य सन्तिके ||१२|| जो भिक्षु अप्रमादांत आनंद मानतो व प्रमाटाला मितो तो नियोणाजवळ जातो. त्याचे पतन होणे संमरत नाही, ३ चित्त वर्ग चालिय पर्वत मेधिर थेर ३३ फन्दनं सपलं चितं दूरसं दुनियारयं । उनुं करोति मेधारी उसुकारो'च तेजनं ॥११॥ मन है ओढाळ, चंचल, दुर्निवार व दुर्धर आहे. याणकार जसा सागाला सरळ परितो तसा मेधावी अथवा बुध्दिमान पुरुष अशा मनाला एकाम व सरळ करितो. ३४ पारिजों व घरो खित्तो औषमोएत उम्भतो, परिफन्दति'द चित मारम्य पहातवे ॥२॥ पाण्याबाहेर पादलेली मासोळी ज्याममागे तटफडते त्याचप्रमागे माराच्या म्हणजे कामदेवाच्या तावडीतून मुटग्याकरिता मन प्याकुळ असते. •जीवनावेगळी मासोळी । तैसा तुका तळमळी'--संत तुमराम ·(१२) भावस्ती ३५ दुनिग्गहस्स लहुनो यस्य कामनिपातिनो। चितस्स बगयो साघु चित्तं दन्तं सुखापहं ॥३|| ज्याचा निग्रह करणे फार कठीण आहे, जे फार चपळ आहे, जेथे वाटेल तेथे झटकन जाते अशा वित्ता, दमन करणे फार उत्तम आहे कारण दमन केलेले चित्त फार सुखदायक असर्ने श्रावस्ती कोणी उत्कंठित भिक्षु ३६ सुदुद्दसं सुनिपुणं मत्यकामनिपातिनं । चित्तं एक्सप्य मेधायो, चितं गुतं सुखावह ॥४॥ ज्याला समजणे सोपे नाही, जे अत्यन्त चलाख आहे व जे वाटेल तेथे झटकन जाते अशा चित्ताचें बुद्धिमान पुरुषाने रचा करायें. कारण सुरक्षित चित्त मुल्यदायक असते, श्रावस्ती संघरक्षित (घर) ३७ दूरंग एकथरं असरीरं गुहासयं । ये चित सलमेस्सन्ति मोजलन्ति मारमन्यता ॥५॥ दूर जाणारे, एकटेच वावरणारे, अशरीर न गूढ अशा चिचा। जे संयम करितात ते माराच्या बंधनांतून मुक्त होतात. भावस्ती चित्तहत्य (धेर) २८ भनघठित वितस्स सद्धम्म अविजानतो। परिप्लवपसादस्स पचा न परिपूरति ॥६॥ जो आपल्या चिचाला वठणीवर आणत नाही, जो सदा जाणत नाही, ज्याची श्रध्दा चंचल आहे, अशा पुरुषाची प्रज्ञा परिपूर्ण होत नाही. ३९ अनपस्तुत चित्तस्स मनग्वाहतचेतसो। पुनपापपहोगस्स नारिप जागरतो भयं ॥७॥ "" विधिना परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भव।।

·(३३) ज्याचे चित्त अनासक्त, द्वेपरहित व पापपुण्याच्या पलीकडे गेले आहे असा दा पुरुषाला कशाचेच भय नाही. श्रावस्ती पांचौं मिथु कुम्भूपमं कामिम विदित्वा नगरपमं चितमिदं ठत्वा । योधेय मारं पायपेन जितं घ रक्खे भनिवेसिनो सिया ॥८॥ ह्या शरीराला मडक्याप्रमाणे क्षणभंगुर जागून मनाला नगरा- प्रमाणे सुरक्षित आणि हद समजून प्रशारूपी शस्लाने कामदेवाशी युद्ध करा. य जिस्लेल्याचे अनासक्त वृत्तीने रक्षण करावे. भावस्ती पूतिगत तिस्स (धेर) ४१ अधिरं पत' कायो पठवि अधिसेस्सति । छुतो अपेतविमाणो निरत्यं 'व कलिइगरं ॥९॥ हाय ! अरे हे तुच्छ शरीर लौकरच अचेतन होऊन लाकडाच्या ठोकळ्याप्रमाणे जमिनीवर निरर्थक पडले राहील. कोसल देश 'नन्द (गोप) विसो दिसंयन्तं कपिरा बेरी या पन वेरिनं। मिछापणिहितं चितं पापियो नं सतो करे ॥१०॥ जेर नुकसान शत्रु शमूचे आणि वैरी वैयचे करितो त्यापेक्षा अधिक नुकसान या मार्गावर लागलेले मन करिते. वीसल देश नतं माता पिता कपिरा अज्ञे चापिघमातका सम्मापणिहितं चित्तं सेम्पसोनं ततो करे ॥११॥ सोरेय्य (थेर) ·मनोहर व वर्णयुक्त पण गन्धहीन पुराप्रमाणे आचारहीन पुरुषाचे सुभाषित व्यर्थ असते. ५२ ममापि रुचिरं पुष्र्फ बण्णयन्तं सपन्ध । एवं शुभासिता याचा सफला होति कुम्बतो॥९॥ मनोहर व वर्णयुक्त पण सुगन्धित फुलाप्रमाणे आचारयुक्त पुरुषाचे सुभाषित यथार्थ असते. भावस्ती पूर्याराम विशाखा (उपासिका) ५३ पयापि पुरफरासिम्हा कपिरा मालागुणे बहू । एष जातेन मच्चेग फतवं कुसल पहुं ॥१०॥ ज्याममाणे पुष्प-राशीच्या पुष्कळ पुष्पमाला बनतात, त्याचप्रमाणे जन्मास आलेल्या माने पुष्कळ पुण्य संपादन करावे. भावस्ती आनंद (पर) न पुप्फगरधो पटियातमति । न चन्दनं तगर मल्लिका धा । सतं घगन्यो पटिवातति । सम्बा विरारा सप्पुरिसो पवाति ।।१।। पुष्पाचा सुगंध-गग से पुष्प चन्दनाचें असो, तगराचे असो वा चमेलीचे असो वान्याच्या उलट दिशेला जावू शकत नाही. परंतु सन्तांचा सुगन्ध वान्याच्या उलट दिशेने सुद्धा जातो, सत्पुरुषांचा सुगन्ध सर्व दिशांना व्यापून टाकतो. ५५. धन्वनं तगरं वापि उप्पलं अय वस्सिको । एतेसं गन्य जातानं सौल गन्धी अनुत्तरी ॥१२॥ चंदन, तगर, कमल किया जुई या पुष्पाच्या सुगंधापेक्षा चारि- ध्याचा मुगंध श्रेष्ठ असतो. विरशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसगंज। बुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भव।।

·(३७)
राजगृह (वेणुपन).
महाकस्सप
५६ अप्पमत्तो अयं गन्धो यायं तगरचन्दनी ।
यो च सोलयतं गन्धो याति देवेसु उत्तमो ॥१३॥
चंदन किंचा तगर यांचा मुगंध अल्पमान असतो. परंतु शीलवान
पुरुषांचा उत्तम सुगंध देवापर्यंत जातो.
राजगृह (वेणुगन)
गोधिक (थेर)
५७ तेसं संपन्नसीलान अप्पमादविहारिन ।
सम्माविमुतानं मारो मग न विन्दति ॥१४॥
असे जे शीलसंपन्न, दक्षतापूर्वक वावरणारे, सम्यक् ज्ञानी मुक्त
(आहेत) अशांचा माग कामदेव जाणत नाही.
श्रावस्ती (जेतवन)
गरहादिन्न
५८ यथा संकारधामस्मि उज्झिस्मि महापये।
पदुमं तस्य जायेप मुचिगन्धं मनोरम ॥१५॥
५९ एवं संकारभूसेसु अन्धभूते पुयुज्जने ।
अतिरोचति पाय सम्मासम्बुद्धसायको ॥१६॥
मोठया सइकेच्या जवळ फेकलेल्या फेराच्या उकिरडयांतून जसे
एसाद मनोहर य सुगन्धित कमळाचे फूल निघावे त्याप्रमाणे संसारासवात
अन्ध सामान्य लोकांत सम्यक् संयुद्धाचा शिष्य आपल्या प्रशंगे
प्रकाशमान होतो.
५ पालवर्ग
आवस्ती (जेतयन)
दरिद्र तेवक
६० दीया जागरतो रति दीवं सन्तस्स पोजन ।
बोधो याला संसारो सद्धम्म अविजानतं ॥१॥

·(३८) जागणागला रान मोठी वाटते. धकलेल्याला एक योजन लांब पाटतो. सद्धर्म न जाणणा-या मूर्याला सार दीर्घ वाटतो. राजगृह सार्द्धविहारी (शिष्य): ६१ घरञ्चै नाधिगच्छेय्य सेम्यं सदिप्तमसनो। एकचरियं दळूहं कपिरा नत्यि माले सहायता ॥२॥ घावरत असतांना जर आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ अथवा आपल्या समान पुरुष न लामला तर मनुष्याने दृढतापूर्वक एकरेंन यावरावें- मूर्खाची संगति चांगली नसते. भावसती आनंद (सेठ) ६२ 'पुतो मत्यि धनम्मत्यिति बालो विहजति । अत्ता हि असमो नत्यि कुतो पुत्तो कुत्तो धनं ॥३॥ 'गाझा मुलगा, माझे धन' असे म्हणून मूर्ख दुःखी होतो. आपणच जर आपले नाही तर कोटला पुत्र व कोटले धन ? जेतवन गिरहकट चोर ६३ यो बालो मजति बाल्प पण्डितो चापि तेन सो। बालो र पण्डितमानी, रावे बालोति वुच्चति ।।४।। जो मूर्ख आपला मूर्षपणा ओळखतो तो त्यामुळे पण्डित अथवा शहाणा आहे. पण जो मूर्य आपल्याला पण्डित समजतो तो खरोखरच मूर्व आहे. श्रावस्ती (जेतवन) उदायी (घर) ६४ यावजीवम्पिचे वालो पण्डितं पपिरुपासति । न सो पम्मं विजानाति दब्बी यूपरसं यया ॥५॥ मूर्न जरि जन्मभर पण्डिताच्या सेवेत राहिला तर त्याला धर्म कळत नाही; ज्याममाणे पळीला भाजीची गोडी. विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। मुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·। .. (३९) श्रावस्ती (जेतवन) भद्रवर्गीय (भिक्षुलोग) ६५ महत्तमपि चे विजू पण्डितं पयिरुपासति । खिप्पं धम्म विजानाति जिव्हा सूपरसं यया ||६|| जाणता पुरुष जरी एक क्षण देखील पण्डिताच्या सेवेत राहिला 'तरी त्याला ताबडतोब धर्म समजतो; जसा जिभेला भाजीचा आस्वाद, राजगृह (वेणुवन) सुप्रबुद्ध (कोढी) ६६ चरन्ति वाला दुम्मेघा अमित्तेनेव अत्तना। फरोसो पापकं फम्म यं होति कटक फलं ॥७॥ दुर्बुद्धि मूर्ख स्वतःच आपला शत्रु बनून कुकर्म करीत-ज्याचे फळ कडू असते वावरतो. जेतवन कोणी काश्यप १७ न सं काम कतं साधु य कत्या अनुतप्पति । पस्स अस्सुमुखो रोदं विपाक पटिसेवति ॥८॥ में केल्याने मनुष्याला पश्चाताप होतो व ज्याचा शेवट अश्रु दाळून रडण्यांत होतो तें कर्म चांगले नाहे. वेशुवन सुमन (माली) ६८ तं च कम्मं कतं साधु यं करवा नानुतप्पति । पस्स पतीतो सुमनो विपाकं पटिसेवति ॥९॥ में केल्याने मनुष्यारा पश्चात्ताप होत नाही व ज्याचा शेवट मनाच्या प्रसन्नतेत होतो ते कर्म चांगले. जैतवन उप्पलवर्णा (धेरी) ६९ मवूध मञति बालो गाव पापं न पच्चति । पदाप पच्चतोपापं अय बालो दुषवं निगच्छति ॥१०॥ जोपर्यंत पापाचा विपाक होत नाही तोपर्यंत मूर्याला ते गोड लागते. परंतु हा पापाची फळे दिसू लागतात तेव्हा मूर्ख दुःखी होतो.

·(४०) रानगृह विशुरन) जम्मुक (भाजीवक मासे भासे फुसग्गेन पालो भुजेय भोजनं । न सो संखतपम्मानं फलं अग्धति सोळसि ॥११॥ मूर्खने जरी महिना महिना कुशापाने मोजन केले तरी तो धर्माचा साक्षात्कार करणाऱ्यांच्या सोळाच्या अंगास देखील पान होवू शकत नाही. राजगृह (वणुरम) अहिरेत न हि पाप मत कम सज्ज खोर मचति । डहन्तं बालमन्वेति भस्माच्छनो' पावको ॥१२॥ ज्याप्रमाणे ताजे दूध तामहतोब विरजत नाही त्याचप्रमाणे गेलेले पाप सापडतोब पळाला येत नाही. राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे ते (पाप) धुमसत राहते व मूर्खाचा पाठलाग करित. राजगृह (वेणुवन) रादिठकूट (पत) यायवेव मनत्याय मतं बालरस जायति । हन्ति बालस्स मुक्कंसं मद्धमस्स विपातयं ॥१३॥ मूर्खाचें सारें पांडित्य त्याच्या अनीलाच कारणीभूत होते. ते त्याच्या चांगुलपणाचा नाश फरिर्ते आणि त्याच्या मस्तकाला खाली पाते. जेतवन सुधम्म (धेर) ७३ घरातं भापनमिच्छेय्य पुरेक्सारं ध भिक्खुसु । आधासेसु च इसमरियं पूजा परफुलेसु च ॥१४॥ ममेष कतमनन्तु गिही पब्यजिता उभो। ममेवातिषसा मस्सू किच्चाकिच्चेसु किस्मिचि । इति बालस्स संसप्पो इच्छा मानो व यड्ढति ॥१५॥ मला मिठु लोकांत अग्रस्थान मिळावं, मी मठाधिपति रहावे, मी गृहस्थामडून पूजित व्हावे, गृहस्थ त्याचप्रमाणे मनजित दोघांनीही . . ७४ विरचिना सहोत्पन्न परमेछिन्निसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।

·(४१)
मासँच केलेले मान्य कराये, सर्व कार्याकार्यामध्ये माझ्यावरच विसंबून
रहाचे असल्या सोदया संकल्पाने मूर्य आपली तृष्या घ अहंकार
पाढवितो.
श्रावस्ती रजेतवन)
(घनवासी) तिस्स थेर
७५ मा हि लाभूपनिसा असा निम्यान-गामिनी ।
एवमेतं अभिमाप भिषण पद्धस्स सायको।
सपफार नाभिनन्देश्य विधेफमनुहये ॥१॥
सांसारिक सुखाचा एक मार्ग, पण त्याहून भिन्न मार्ग निर्वाण-
माप्तीचा आहे. आणि म्हणून बुद्धाच्या भिक्षु शिष्याने मानाची
भामाशा घरू नये. उलट त्याने आपल्यांत विवेक यादयावा.
६ पंडित वर्ग
खेतवन
राध (थर)
७६ निधीनं ५ पयत्तारं यं परसे परज-दसिन ।
निग्गरवादि मेधावि तादिस पंडितं भजे।
सादिसं भजमानस सेम्यो होति न पापियो ॥१॥
शहाण्या पुरुषाची सेवा के हाहि लामदायक असते. कारण असला
इदिमान् पुरुष लरलेना सजिना दासविणाऱ्या माणसाप्रमाणे लोकाचे
दोष दाक्तिो. तो अधिकारी वाणीने लोकांचे दोष उघडकीस आगतो.
भशा पंडिताची सेवा के हाहि कल्याणकारकच असते, अनिष्ट नसते.
मेवरन
अस्सजी, पुनन्धमू
७७ मोपदेम्पानुसासरप असम्भा प निवारय ।
सते हि सो पियो होति असतं होति अप्पिमो ॥२॥

·(४२) जो अदेश देतो, सन्मार्ग दाखवितोष कुमार्गापासून परावृत्त करितो असला पुर राजनांना प्रिय होतो व दुर्जनांना अप्रिय होतो. जेतवन छन्न (थेर) न भने पापके मिते न भजे पुरिसायमे । भजेय मित्ते कल्याणे भलेय पुरिसुतमे ॥३॥ वाईट मित्रांनी संगति करू नये. अधम पुरयांचा सहवास करूं' नये. सन्मिनांची गंगति करावी. उत्तम पुरुषांचा सहवास करावा. जेतवन महाकप्पिन (घर) ७२ धम्मपीती सुखं सेति विपासनेन चेतसा । अरियप्पवेदित पम्मे सदा रमति पंडितो॥४॥ धर्मात आनंद मानणारा पुरुष प्रसस-चित्त सुखाने झोपतो.. आर्योपदिष्ट धान गहाणे लोक रादा रममाण असतात. जेतवन पण्डित यामागेर ८० उदकं हि नयन्ति नेतिका उसुकारा नमन्ति तेजन । दानमयन्ति तच्छका यतानंदमयन्ति पण्डिता ॥५॥ पाटकार माळी कालव्यातून आपल्या इच्छेप्रमाणे पाण्याला वळण देतो; चाणकार अग्णाला नीट पळवितो; सुतार लाकडाला वळण देतो, आणि पंडित अधवा शाहाणे लोक आपले स्वतःचे नियंत्रण करितात, जेतवन भहिय (थेर) ८१ सेलो यथा एकपनो यातन म समीरति । एवं निन्दापसंसासु म समिजत्ति पण्डिता ॥६॥ महान् दगडी पर्वत ज्याप्रमाणे वान्याने डगमगत नाही, त्याप्रमाणे शहाणे लोक निन्दा-स्तुतीने विचलित होत नाहीत. विरश्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।।

·(४३) जतवन काण-माता ८२ 'ययापि रहदो गम्भीरो विपरानो अनाविलो। एवं धम्मानि सुत्वान विष्पसीदन्ति पण्डिता ||७|| पंडित जन जेहा धर्म श्रवण करितात, तेव्हा ते एखाद्या गंभीर, स्वच्छ आणि निर्मल जलाशयाप्रमाणे प्रसन्न होतात, जेतवन पांचशे भिक्षु ८३ सध्यत्य ये सप्पुरिसा वजन्ति । न पानाफामा लपयन्ति सन्तो। सुखेन फुट्टा अथवा दुखेन । न उच्चावचं पण्डिता पस्सयन्ति ॥८॥ सत्पुरुष सर्वच ठिकाणी जातात, पण ते कुरकुर करीत नाहीत, कारण त्यांनी कामवासनांचा त्याग केलेला असतो. सुख प्राप्त होवो' अथवा दुःख, पंडित लोक विकारवश होत नाहीत. न अत्तहेतु न परस्स हेतु न पुत्तमिच्छेन धनं न रट्ट न इच्छग्य अधम्मेन समिद्धिमत्तनो स सीलवा पजवा धम्मिको सिया ॥९॥ स्वतःकरिता किवा दुमन्याकरिता पुत्राची, धनाची किंवा राज्याची लालसा बाळगू नये. अधर्माने आपली उन्नति करू नये. येणे-- प्रमाणे वागणाराच शीलवान्, प्रशावान् आणि धार्मिक म्हटला जातो. जेतवन धर्मश्रवण अप्पका ते मनुरसेसु मै जना पारगामिनो। अथाय इतरा पजा तोरमेवानुषायति ॥१०॥ मनुष्यांत फार थोडे लोक असे असतात की जे पलीकडचे तीर गारतात. बाकीचे लोक तर नुसती तीरावरच धावपळ करितात.

·(४४) ये च खो सम्मदवसाते धम्मे पम्मानुत्तिनो। ते जना पारमेस्सन्ति मनुषेयं सुदुत्तरं ॥११॥ जे चांगल्या रीतीने सांगितलेल्या धर्माप्रमाणे आचरण परितात ते 'लोक मृत्यूचे दुस्तर असे साम्राज्य ओलांडून पलीकडे जातात. तवन पांचों नगीन मिक्षु ८७ कण्ह पम्मं विप्पहाय सुवर्फ भायेय पण्डितो। औका अनोर्क मागम्म विवेके यस्य दूरम ॥१२॥ ८८ तमाभिरतिमिच्छेग्य हित्वा कामे अकिञ्चनो । परियोदपेम्प मत्तानं चित्तफ्लेसेहि पण्डितो ॥१३|| वाईट भावनांचा त्याग करून पंदिताने चांगटीभावना बाळगावी. -साधारण लोकास अगम्य असा एकान्तवास साधण्याकरिता त्याने अगृही बनावें व कामवासनांचा त्याग करावा आणि अकिंचन बनून च आपल्या चित्ताचा मळ धुवून टाकून निर्मळ अनायें, यस सम्बोधि-अङ्गेसु* सम्मा चितं सुभावितं । • सम्बोधि-अंग- सम्बोधि म्हणजे सम्यक् शान. सम्बोधि- अंगें ७ आहेत- (१) स्मृति अथवा सतत जागरूकता अथवा दक्षता. (२) धर्म विचय अथवा सत्य जिज्ञासा. (३) योर्य म्हणजे धर्माभ्यासात अपंड उत्साह. (४) प्रीति म्हणजे एकाग्रताजन्य चित्ताचा उल्हास. (५) प्रब्धि म्हणजे चित्ताची परम दाांति. (६) समाधि म्हणजे चित्ताची आंप्य एकाग्रता, (७) उपेक्षा म्हणजे चित्ताची सुखदुःखरहित अवस्था. या सात अंगांना प्राप्त करूनच मनुष्य सम्यक् ज्ञानी बनतो आणि म्हणून ह्यांना सम्बोधि-अंग म्हणतात. विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।

·1 (४५) आदान-पटिनिस्सागे अनुपादाय ये रता। खोणासवा जतीमन्तो ते लोके परिनिम्युता ॥१४॥ ज्यांचे चित्त सम्बोधि-अंगांत अथवा सम्यक् ज्ञानांत चांगल्या रीतीने सुदृढ झाले आहे; जे अनासक्त असून त्यात आनंद मानतात; जे अपरिग्रहांत रमलेले आहेत; (ज्यांचे) सर्व मळ नष्ट झाल्यामुळे जे प्रकाशमान आहेत त्यांनी ह्या संसारांत निर्वाण प्राप्त केले आहे. ७ अरहन्त वर्ग जगृह (जीवकाचे आम्रवन) जीवक. ९० गतद्धिनो विमोकरस विप्पमुत्तस्स सम्बधि । सब्बगन्यप्पहीणस्स परिलाहो न विज्जति ॥१|| ज्याने आपला मार्ग संपविला आहे, जो शोकरहित आहे, जो पर्वथा विमुक्त आहे व ज्याची सर्व बंधने नष्ट झाली आहेत अशा रुपाला संताप नसतो. प्रजगृह (वेणुग्न) महाकस्सप ९१ उम्पुजन्ति सतीमन्तो न निकेते रमन्ति ते । हंसा'ब पल्लल हित्वा भोकमोकं जहन्ति ते ॥२॥ स्मृतिमान् लोक सतत झटत असतात. घरांत ते तल्लीन नसतात.. ज्याप्रमाणे हंस क्षुद्र जलाशयाचा त्याग करून उडून जातात, त्याप्रमाणे ते घरदार सोडून जातात. जेतवन वेलछि सीस ९२ पेस सनिचयो नत्यि ये परिचातभोजना। सुञतो अनिमित्तो छ विमोक्खो यस्स गोचरो। आकासे 'व सकुन्तानं गति तेसं दुरपया | ·(४३) जे अपरिग्रही असतात, जे मुक्ताहारी असतात व शून्यरूप आणि अनिमित्त अशा निर्वाण पदाला जे पोचलेले अगतात अशा पुरुषांची गति आकाशातील पक्ष्यांच्या गतीप्रमाणे अशेय असते. अनुरुद्ध (थर) 'राजगृह (वेणुवन) ९३ यस्सा 'सवा परिषखोपा हारेच अनिस्सितो। सुझजतो अनिमित्तोच विमोक्खो यस्स गोचरो। थाकासे व सकुन्तान पदं तत्स दुरभयं ॥४॥ जे निष्पाप आहेत, जे आहारात अनासक्त आहेत, जे शून्यरूप -ब अनिमित्त अशा निर्वाणपदाला पोचलेले आहेत अशा पुरुषांची गति श्रआकाशात उडणाऱ्या पक्ष्यांच्या गतीप्रमाणे अगम्य असते. आवस्ती (पूर्वागम) महाकच्चायन यस्सिन्द्रियाणि समयं गतानि । मस्सा यया सारथिनर सुदन्ता। पहीनमानस्स अनासबस्स । देवापि तस्स पियन्ति तादिनो ॥५॥ उत्तम सारथ्याच्या घोटयाप्रमाणे ज्याची सर्व इन्द्रिय शांत झाली आहेत, जो निरभिमान व निणाप आहे, अशा (अर्हन्ता)ची देव -देखील स्पृहा करितात. 'जतवन सारिपुत्र (थर) ९५ पायोलमो को विरुण्यति। इन्दखोलूपमो तादि ग्रुपतो। रहदो 'ध अपेतकदमो। संसारा न भवन्ति तादिनो ॥६॥ । . बिरश्चिना सहीत्पन्न परमेटिन्निसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भव ।।

·(४७) तो पृथ्वीप्रमाणे अकंप्य आहे, इन्द्रकीलाप्रमाणे* प्रतस्थ आहे, 'चिखलरहित जलाशयाप्रमाणे निर्मळ आहे, अशा पुरुषाची सर्व बंधनें नष्ट झाल्यामुळे तो जन्म-मरणाच्या फे-यांनून मुक्त आहे. "जेतवन कोसम्बिभासित तिस्स (थेर) ९६ सन्तं तस्स मनं होति सन्ता चाचा च फम्म च । सम्मदमा विमुत्तस्स उपसन्तस्स तादिनो ॥७॥ त्याचे मन शांत असते, त्याची पाणी शांन असते, त्याचे कर्म शांत असते. यथार्थ ज्ञान-द्वारा मुक्त झालेला शांत पुरुष असा असतो. जेतवन सारिपुन (थेर) ९७ असद्धो अकता च सन्धिच्छेदो च यो नरो। हतायकासो वन्तासो स घे उत्तम पोरिसो॥८॥ (मपूर्ण ज्ञानी असल्यामुळे) जो श्रद्धारहित आहे ( म्हणजे च्याला श्रद्धेची आवश्यकता नाही), जो ज्ञानी आहे, सर्व बंधने नुटल्या- मुळे ज्या पुरुषाला पुनर्जन्म उरला नाही, जो अवकाशरहित आहे, ज्याने आपली तृष्णा नष्ट केली आहे, असा पुरुष उत्तम आहे. जेतवन (सदिरवनी) खेत (थेरं) ९८ गामे वा यदि वारजे निन्ने वा यदि वा थले । यत्यारहन्तो विहरन्ति तं भूमि रामणेय्यक ॥९॥ गावांत किंवा अरण्यांत, सखल अथवा उंच जागेत ज्या कोणत्याहि ठिकाणी अर्हन्त वावरतात.तीच भूमि रमणीय होय. इन्द्रकील- पूर्वी नगरद्वारांसमोर एक मोठा व मजबूत दगडी स्तंभ उभारीत, ज्यामुळे हत्ती एकदम आक्रमण करूं शकत नसे. अशा स्तंभाला इन्द्रकील म्हणत. 1 अमत म्हणजे जे पंचमहाभूताचे बनलेले नाही ते म्हणजे मन. त्या मनाला जो ओळसतो तो अकृतश अथवा ज्ञानी, .

·(४८) जतवन आरण्यक भिक्षु रमणीयानि भरमानि पत्य न रमते जनो। वीतरागा रमिस्सन्तिन ते कामगवेसिनो ॥१०॥ जी साधारण जनाला आकर्षित करीत नाहीत ती अरण्ये रमणीय असतात (कारण) तेथे निष्काम य वीतराग लोक-जे कामोपभोगाच्या मागे लागलेले नसतात-मतात. ८ सहस्त्र वर्ग वेणुवन तम्बदाठिक (चोरघातक) १०० सहस्समपि चे धाचा अनत्यपदसंहिता। एक अत्यपद सेय्यो यं सुत्वा उपसम्मति ॥१॥ निरर्थक पदांनी युक्त अशा हजारो वचनांपेक्षा एक सार्थ वचन केन्हाहि श्रेष्ठ असते, जे ऐकून मन शांत होते. जेतवन दारुचीरिस (धेर) सहस्समपि चे गाथा अनस्थपदसंहिता । एक गाथापद सैय्यो य सुरथा उपसम्मति ॥२॥ निरर्थक पदांनी युक्त अशा हजारो गायापेक्षा एकच (अर्थयुवत) गाथा श्रेष्ठ असते जी ऐकन मन शांत होते, जैतान कुण्डलकेसी (थेर १०२ यो च गायासतं भासे अनत्यपदसंहिता । एक धम्मपदं रोग्यो मुत्वा उपसम्मति ॥३॥ निरर्थक पदांनी युक्त अशा शंभर गाथा म्हणण्यापेक्षा एकच धर्मपद म्हणणे के हाहि श्रेयस्कर असते. विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।

·(४९) १०३ यो सहस्सं सहस्सेन संगामे मानसे जिने । एफ च जेय्यमत्तानं स ये संगामजतमो ॥४॥ जो संग्रामात हजारो मनुष्यांना जिंकितो, त्यापेक्षा श्रेष्ठ संग्राम- विजयी तोच जो आपल्या स्वतःला जिंकितो. जेतवन अनर्थ-पुच्छक ब्राह्मण १०४ अत्ताह वे जितं सेय्यो या चायं इतरा पना । अत्तदन्तस्स पोसस्स निच्च सम्जतचारिनो ॥५॥ १०५ नेव देवो न गन्धब्बो न मारो सह अम्हुना । जितं अपजित कपिरा तयारूपस्स जन्तुनो ॥६॥ ह्या इतर प्रजेला ब्रिाण्यापेक्षा आपल्या स्वतःला जिंकणे श्रेष्ठ आहे. स्वताला दगन करणारे, स्वतःला नित्य लगाम लावणारे जे पुरुष आहेत त्याच्या विजयाला देवता, गन्धर्व, ब्रह्मा अथवा कामदेव यांपैकी कोणीच पराजित करू शकत नाहीत. सारिपुत्राचा मामा १०६ मासे मासे सहस्सेन यो यजेय सतं सम । एकच भाषिततानं महत्तमपि पूजये । सा पेय पूजना सेम्पो यं चे वस्ससत हुतं ॥७॥ महिना महिना शंभर वर्षेपर्यंत यश करण्यापेक्षा क्षणभर सुद्धा शद्वात्म्याची पूजा केहाहि श्रेष्ठ असते. वेगुवन सारिपुत्राचा पुतण्या १०७ यो घ घस्ससतं जन्तु यरिंग परिचरे बने । एकं च भात्रितत्तानं महत्तपि पूजये सा एय पूजना सेग्यो यं घे परससतं हतं ॥८॥ घ. प.... घेणुवन ·(५०) शंभर वर्षेपर्यंत अग्निहोत्र करण्यापेक्षा क्षणभर देखील शुद्धात्म्याची पूजा श्रेष्ठ असते. घेणुवन सारिपुनाचा ब्राम्हण मित्र १०८ य किचि पिढें घ हुसंध लोके, सवच्छरं यजेथ पुअपेषलो । सम्वम्पित न चतुभागमति, अभिवादना उज्जगत्तेसु सेम्पो ॥९॥ पुण्य संपादन करण्याच्या हेतूने मनुष्याने जरी वर्षभर यश आणि हवन के तरी ते पुण्य शुद्धात्म्यास गेलेल्या नमस्काराने प्राप्त होणान्या पुण्याची एक चतुर्थाश मुद्धा बरोबरी करू शकत नाही. अरण्यकुटि दीर्घायु कुमार २०२ अभिवादनसीलिस्स निचं बुड्ढापवापिनो। चतारो धम्मा वदन्ति आयु वणो सुखं बतं ॥१०॥ जो अभिवादन शील आहे व जो नेहमी वृद्धांची सेवा करितो त्याच्या चार गोष्टी वाढतात--आयु, वर्ग, मुख आणि बल. जेतवन संकिच्छ (सामणेर) ११० पो च यस्तसतं जीवे दुस्सीलो असमाहिती। एकाहं जीवितं सेम्पो सीलयन्तस्स झापिनो ॥११॥ दुरानारी व संयमहीन शंभर वर्षे जगण्यापेचा शीलरांपन्न एकाग्र- चित्त एक दिवस जगणे बरे. लेतवन कोण्इञ्च (थेर) १११ यो च परससतं जोवे बुप्पो असमाहितो । एकाहं जीवितं सेम्पो पम्यायन्तस्स झापिनो ॥१२॥ दुष्पश आणि संयमहीन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा प्रशायुस्त आणि एकाग्रचिच एक वर्ष जगणे बरे, यिरशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निराजा नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·(५१) जेतवन सप्पदास (थेर) ११२ यो ध वस्मसतं जीये कुसीतो होनबीरियो । एकाहं जीवितं सेय्यो विरियमारभतो वल्हं ॥१३॥ आळशी व निरुद्योगी शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा एक दिवस वीर्यवन्त जगणे बरे. जेतवन घटाचारा पिरी) ११३ यो च वस्ससतं जोवे अपस्सं उदपव्ययं । एकाह जीवितं सेग्यो पस्सतो उदयम्यम् ॥१४॥ उत्पत्ति आणि विनाश यांचा विचार न करितां शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा उत्पत्ति आणि विनाश यांत मननगील राहून एक दिवस लगः श्रेष्ठ आहे. जेतवन किसा गोतमी ११४ यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं ममतं पदं। एकाहं जीवितं सेप्यो परसतो अमतं पदं ॥१५॥ अमृतपदाची अथवा अमरत्वाची (निर्वाणाची) प्राप्ति न करितां शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा अमरपदयुक्त एक दिवस जगणे बरे. जेतवन यहुपुत्तिका (थेरी) ११५ पोच यस्ससतं जीये अपरसं यम्ममुत्तमं । एकाहं जीवितं सेम्यो पस्सतो पम्ममुत्तमं ॥१६॥ उत्तम धर्म न जाणना शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा उत्तम धर्मयुक्त एक दिवस जगणे चरें, ·(५०) शंभर वर्षेपर्यत अग्निहोत्र करण्यापेक्षा क्षणभर देतील शुद्धारभ्याची पूजा श्रेष्ठ असते. धेशुपन सारिपुमाचा माम्हण मित्र १०८ य शिधि पिढें घ हुसंघ लोके, संघरं यजेय युजपेक्यो। सम्पम्पि संग धतुभागमति, अभिषादना उज्जगत्तमु सेय्यो ॥९॥ पुण्य संपादन करण्याच्या हेतूने मनुष्याने जरी वर्षभर यश आणि हवन केले तरी ते पुण्य शुद्धाभ्यास केलेल्या नमस्काराने प्राप्त होणा-या पुण्याची एक चतुर्थांश मुद्धा परोपरी करू शकत नाही. अरण्यकुटि दीर्घायु कुमार १०१ अभिवादनसीलिस्स निश्चं बुढापचापियो। बसारी धम्मा वदन्ति आय वणो सुखं पलं ॥१०॥ जो अभिवादन शील आहे व जो नेहमी श्रृद्धांची सेवा करितो त्याच्या चार गोष्टी वाढतात--आयु, वर्ण, मुख आणि मल, जेतवन संकिच्च (सामणेर) ११० यो च वस्ससतं जोवे दुस्सीलो असमाहिती। एकाहं जीवितं सेग्यो सीलपन्तस्स झापिनो ॥११॥ दुराचारी च संयमहीन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा शीलसंपन्न एकाम- चित्त एक दिवस जगणे चरें. जेतवन कोण्डन (थेर) १११ यो च वस्ससतं जीवे दुप्पलो असमाहितो। एकाहं जीवितं सेम्यो पज्ञापन्तस्स झापिनो ॥१२॥ दुष्प आणि संगमहीन शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा प्रणायुक्त आणि एकाचिच एक वर्ष जगणे गरे. . . विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव। Ja ·33322 (५१) जेतवन सप्पदास (थेर) ११२ यो च वस्मसतं जोवे कुसीतो होनवोरियो । एकाहं जीवितं सेम्यो विरियमारभतो बल्ह ॥१३॥ आळशी व निरुद्योगी शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा एक दिवस वीर्यवन्त जगणे बरें. जेतवन पटाचारा (थरी) ११३ यो च वस्ससतं जोवे अपस्सं उदयव्ययं । एकाहं जीवितं सेप्यो पस्सतो उदयव्ययं ॥१४॥ उत्पत्ति आणि विनाश यांचा विचार न करितां शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा उत्पत्ति आणि विनाश धात मननशील राहून एक दिवस 'जगणे श्रेष्ठ आहे. जेतवन किसा गोतमी ११४ यो घ घस्ससत जीवे अपस्सं अमतं पदं । एकाहं जीवितं सेथ्यो परसतो अमतं पदं ॥१५॥ अमृतपदाची अथवा अमरत्वाची (निर्वाणाची) प्राप्ति न करिता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा अमरपदयुक्त एक दिवस जगणे बरें. बहुपुत्तिका (थेरी) ११५ यो च वस्ससतं जीवे अपस्सं धम्ममुत्तमं । एकाहं जीवित सेय्यो परसतो धम्ममुत्तमं ॥१६॥ उत्तम धर्म न जाणता शंभर वर्षे जगण्यापेक्षा उत्तम धर्मयुक्त एक दिवस जगणे बरे. तवन . 5UC- ·(५२) ९ पाप वर्ग जेतान (चूल) एकसाटक (माझग) ११६ अभिस्थरेय कस्याने पापा चित्तं नियारये । दाहि करोतो पुनं पापस्मि रमते मनो ॥१॥ पुण्य करण्यांत मनुष्याने स्वरा करावी, पापापासून मनाला परावृत्त करा. पुण्य करण्यांत जर त्याने दिलाई केली तर त्याचे मन पापांत रममाण होते. जेतपन सेय्यसक (घर) ११७ पापञ्चे पुरिसो कपिरागतं कामिरा पुनप्पुनं । म तम्हि छन्द कपिराय दुरषो पापस्य उध्ययो२॥ जे पापकर्म केले ते मनुष्याने पुनः पुनः करूं नये, पाप- फांची इच्छा त्याने बाळगू नये. कारण पापाचा संचय दुःखांस फारणीमत होतो. जेतबन लाजदेवकी कन्या ११८ गुमचे पुरिसो कपिरा कपिरार्थनं पुनप्पुन । तम्हि छन्द कयिराय सुखो पुजस्स उच्चपो ॥३॥ जर मनुभ्याने पुण्य केले तर ते त्याने पुनः पुनः करावे त्याचाच स्याने छंद लावावा. पुण्याना संचय सुखाला कारणीभूत होतो. जसवन अनाथपिण्डिक (सेठ) ११९ वायोपि पस्सति भयाव पार्य न पच्चति । पदाच पच्चति पापं अय पापो पापानि पस्सति ।।४।। जोपर्यंत पापाचा विपाक होत नाही तोपर्यंत पापी माणसाला पाप सुद्धा धरे वाटते. पण जे हा पापाची फळे दिसू लागतात तेव्हा तो त्याचे खरे स्वरूप ओळखतो. . विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·१२० भद्रोपि पस्सति पापं याव भद्रं न पचति । यदा च पच्चति भद्रं अथ भद्रो भद्रानि पस्सति ॥५॥ जोपर्यंत पुण्याचा विपाक होत नाही तोपर्यंत पुण्य सुद्धा वाईटच दिसते. परंतु जेन्हा पुण्याची फळे दिसू लागतात ते हा मनुष्य पुण्याचे ‘सरे स्वरूप ओळखतो. जेतवन असंयमी (मि) १२१ मावमय पापस्स न मन्तं आगमिस्सति । उदबिन्दु निपातेन उदकुम्भोपि पूरति बालो पूरति पापस्स थोक-योकम्पि आचिनं ।।६।। 'तँ मला स्पर्श करणार नाही' असे म्हणून पापाची अवहेलना करू नये. थेंब थेंब पाण्याने जसे मईके भरते त्याचप्रमाणे थोडे थोडे पाप करून मूर्व आपल्या पापाचा घडा भरतो. जेतवन विलालपाद (सेठ) १२२ मावग्नेय पुनस्सन मन्तं आगमिस्सति । उदविन्दुनिपातेन उदकुम्भोपि पूरति । धोरो पूरति पुजस्स थोक-थोकम्पि आचिनं ॥७॥ 'ते मला मिळणार नाही' असे म्हणून मनुष्याने पुण्याला दूर रोटू नये. थेय व पाण्याने असे मडके भरते त्याचप्रमाणे बुद्धिमान पुरुष थोई योई करून पुण्याचा मंचय करितो. जेतवन महाधन (याणिक) १२३ वाणिजो 'व भयं मागं अप्पसस्यो महबनो। विसं जोयितुफामो 'व पापानि परियम्जये १८|| अल्पसाधन धनवान व्यापारी ज्याप्रमाणे भययुक्त मार्ग टाळतो, किया जगण्याची इच्छा करणारा मनुष्य ज्याप्रमाणे विष टाळतो त्यान- प्रमाणे मनुष्याने पाप टाळावे.

·(५४) शुवन फुक्टमित्त १२४ पाणिन्हि पे यणो नास्स हरेम्य पाणिना दिस। नाम्य विसमग्येति गरिय पापं कुम्यतो ॥९॥ हाताला जर जखम नमेल तर मनुष्य हातावर विष घेशकतो; कारण बिन जग्गमी शरिराला विष बाधत नाही. स्याचप्रमाणे न करणा- राला पाप लागत नाही. जेतवन कोकः १२५ यो समापदुस्स नररस दुस्राति सुद्धस्स पोसस्स अनड्गणस्स । तमेव पालं पच्चेति पापं, सुखमो रजो पटिवातं' व खित्तो ॥१०॥ जो दोपरहित शुद्ध निर्मल पुरुषाला दोष लावतो त्यालाच उलटून पाप लागते-ज्याप्रमाणे सूक्ष्म धूळ हवेच्या विरुद्ध दिशेने फेक- ल्यावर ती फेकणाराथरच परत येते. लेतवन सिस्स (थेर). १२६ गममेके उप्पज्जन्ति निरयं पापकम्मिनी । सग्गं सुगलिनो यन्ति, परिनिन्ति मनासया ॥११॥ काही लोक गर्भात उत्पन्न होतात; कांही पापकर्मा नरकांत जातात; पुण्यवान लोक स्वीटा जातात व मलरहित पुरुष निर्वाणपद गाठतात. जेवपन ३ भिक्षु ૨૨૭ न अन्तलिखे न समुद्दभज्ने न पब्बतान वियरं पविस्स । म बिग्जती सोजगतिपदेसो यत्थठितो मुद्धेय्य पापकम्गा ॥१२॥ 7 विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसगंज। नुद सर्वाणि यापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।। -S ·(५५) आकागांत किंवा समुद्राच्या पोटांत किंवा पर्वताच्या गुहेत असा जगांत कोणताहि प्रदेश नाही की जेथे राहून पापी मनुष्य आपल्या पाप- कर्माच्या फळापासून वानूं शकेल. कपिल वस्तु (न्यग्रोधाराम) सुप्पबुद्ध (शाक्य) १२८ न अन्तलिक्खें न समद्दमज्ने न पब्बतानं विवरं पविस्स । न विस्जदी सो जगतिप्पदेसो यत्यठितं नग्यसहेस्य मच्चू ॥१३॥ आकागांत किंवा समुद्राच्या पोटांत किंवा पर्वताच्या गुहेत असा जगात कोणनाहि प्रदेश नाही की जेथे राहून मनुष्य मृत्यूच्या तावडीतून सुटू शकेल. १० दण्डवर्ग जतवने छन्वग्गिय (मि) १२९ सब्बे तसन्ति दण्डस्स सम्बे भावन्ति मच्चुनी। अत्तानं उपमं कत्या न हनेथ्य न धातये ॥१॥ दंडाला सर्वच प्रासतात. मृत्यूला रायंच भितात. आपल्या समान इतराना समजून कोणाला मारू नये किंया मारवू नये. १३० सी तसन्ति दडस सब्स जीवितं पियं मतानं उपमं करवान हनेय्य न घातये ॥२॥ दंडाला सच भितात. सर्वानाच जीवन प्रिय आहे. आपल्या समान इनगंना समजून कोणाला मारू नये किंवा मारवू नये, ·(५६) पुष्कल मुझे जबरन १३१ सुखकामानि भूतानि पो दण्डेन पिहिंसति । अतनी मुखमेसानो पेच्च सोन समते मुर्ख ॥३॥ सुख इच्छिणान्या जीवांची जो सुखलोलुप दण्डाने हिंसा करितो तो मुग्ली नसतो. ३३२ सुख कामानि यो वन न हिसति । मतनो सुखमेसानो पेच्च सो लभते सुखं ॥४॥ मुरा इच्छिणाऱ्या जीवांना जो मनुष्य आपल्या सुखाकरिता ददाने मारीत नाही तो पुढे सुख पावतो, जेतवन कुण्डधान (घर) मा बोच फरसं कश्चि वृत्ता पटिवदेव्यं तं । दुक्खा हि सारम्भकया गटिंदण्डा फुसेग्यं तं ॥५॥ १३४ सचे मेरेसि अत्तानं कंसो उपहतो यया । एस पत्तोसि निम्मान सारम्मो से न विज्जति ॥६॥ कठोर वचन बोलू नये. कारण बोलल्यावर दुसरेहि पण तुम्हाला ससेंच बोलतील, दुर्वचन दुसदायक असते. त्याऐवजी प्रत्युत्तरादाग्यल तुम्हाला दण्ड मिळेल, फुटलेल्या गादेममाणे जर तुम्ही स्तब्ध राहिला तर तुम्ही केन्हाच नियोण प्राप्त केले आहे; कारण तुमच्यांत क्रोध उरलेला नाही. श्रावस्ती (पूर्वाराम) विशाखा आदि उपासिका १३५ पया इण्डेन गोपालो गावी पावेति गौचरं। एवं जरा च मञ्चू च आधु पान्ति पाणिनं ॥७॥ ज्याप्रमाणे गुराखी गुरांना दण्डाने कुरणाकडे नेतो त्याप्रमाणे मातारपण व मृत्यु प्राण्यांच्या आयुष्याला हांकित नेतात. विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भय ।।

·(५७) राजगृह (वेणुवन) अजगर (मेत) १३६ अब पापानि कम्मानि कर यालो न बुज्झलि सेहि फम्मेहि दुम्मेधो अग्गिदहो' व तपति ॥८॥ पापकर्म करतांना मूवीला वाटत नाही की आपण काही वाईट करितो, नंतर तो पापी आपल्याच पापकर्मामुळे जळून दुःखी होतो. राजगृह (वेशुरन) महामोग्गलान (थेर) १३७ यो दण्डेन भदण्डेसु अप्पदुद्रुसु दुस्सति । वसनमञ्जतरं ठानं खिप्पमेव निगछति ॥९॥ १३८ वेदनं फरसं जानि सरीरस्स च भेदनं । गएकं वापि मायाचं चित्तरखेप व पापुणे ॥१०॥ १३९ राजतो वा उपस्सगं अभवखानं च दारुणं। परिक्खयं च मातीनं भोगानं ध पभङ्गणं ॥११॥ १४० भयवस्स अगारानि अग्गो उहति पावको। पायस्स भेदा दुप्पञो निरयं सोपपज्जति ॥१२॥ जो दण्डाला अपात्र असलेल्या पुरुषांना दण्डाने ताडतो, जो निर्दोषी टोकांना दूपण लावतो त्याला ताबडतोर गालील दहापैकी एखादी आपत्ति भोगावी लागते:-तीन वेदना, हानि, अंग-भंग होगें, मोठा आजार येणे, चित्त-विक्षेप अथवा वेडेपण, राजदण्ड, दुःसहनिन्दा, ज्ञाति-बांधरांचा विनाश, भोगांचा क्षय, घराला आग लाग; मरणानंतर तो दुर्बुद्धि नरफाला जातो. बहुभत्तिक (भिक्ष) म नागरिया न जटा न पडा नानासका पण्डिलसायिकावा। रजोवनल्लं उपकुटिकम्पपानं सोन्ति मच्च अवितिण्णफ।१६॥ जेतवन ·ज्या मनुष्याच्या आकांक्षा नष्ट झाल्या नाहीत त्याची शुद्धि नागये राहिल्याने, जटा पादविल्याने, शरीराला माती लावल्याने, उप- यास केल्याने, कडक भूमिटर झोपल्याने, धूळ लावल्याने किंवा उक्कड बसल्याने होत नाही. जैतवन सन्तति (महामात्य) १४२ अलङ्गतो धेपि समं चरेग्य सन्तो दन्तो नियतो ब्रह्मचारी। सम्बेसु भूतेशु नियाय दण्डं सो ग्राह्मणो सो समणो स भिक्खू ॥१४॥ अलंकृत असून सुद्धा जर एखादा मनुष्य शान्त, शान्त, नियम- तत्पर, ब्रह्मचारी त्याचप्रमाणे सर्व प्राण्यांचे पावतीत दंडत्यागी आहे तर वोच ब्राह्मण, तोच श्रमण व तोच भिक्षु जाणावा, जेतवन पिलेतिक (थेर) १४३ हिरोनिसेपो पुरिलो कोचि लोकस्मि विज्जति । मोमिन्दं अप्परोयति यस्सो भो कसामिव ।।१५।। स्था जगांत काही पुरुष असे असतात की जे स्वतःच लज्जा बाळगून निषिद्ध कर्म करीत नाहीत. ज्याप्रमाणे उत्तम घोडा नाबूक. सहन करीत नाही त्याचप्रमाणे असते पुरुष निन्दा सहन करीत नाहीत. १४५ असो यथा भद्रो यासानि विट्ठी मातापिनो सवेगिनी भवाय । सद्धाय सोलेन च धीरियार च समाधिना धम्मविनिच्छयन च । सम्पन्न विजाचरणा पतिरसता पहराया दुक्तमिद अनप्पर्क ॥१६॥ चाधू सालेल्या उत्तम घोडयामनाणे उद्मोगशील घ धेगवान म्हा; अद्धा, आचार, वीर्य, समाधि यांनी युक्त होवून, विद्या आणि विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ।।

·-
(५९)
आचरण संपन्न राहून स्मृतिमान बना आणि आपल्या दुःखाचा
अन्त करा.
१४५ उदकं हि नयन्ति नेत्तिका
उसुकारा नमयन्ति तेजनं ।
दारं नमयन्ति तच्छका
अत्तानं दमयन्ति सुव्वता ॥१७॥
पाटकार माळी कालन्यांतून लागेल तिकडे पाणि नेतो, बाणकार
गाला नीट धळवितो, सुतार लाकडाला वळण देतो आणि सुंदर व्रत
शादणारे लोक आपले दमन करितात,
जेतवन
.११ जरा वर्ग
विशाखाची सभा
१४६ कोनु हासो किमानन्दो निच्च पज्जलिते सति ।
अन्रकारेन ओनता पदोप न गवेस्सय ॥१॥
नेहमीच अग्नि भडकला असता तुम्हाला हासणे व आनंद कसा
मुचतो अन्धकाराने ग्रासिले असता तुम्ही प्रदीप को शोधीत नाही ?
राजगृह (वेगुवन)
सिरिमा
१४७ परस चित्तफ्तं विम्बं अरकार्य समुस्सितं ।
आतुरं पहुसका यस्स नत्यि व ठिति ॥२॥
है विचित्र रूप पहा, जे रोग-प्रस्त फुगलेले व व्याकुळ त्याच-
ममाणे अनेक संकल्पाने युक्त असून ज्याची स्थिति अनित्य आहे.
जेतान
उत्तरी (2री)-
१४८ परिजिष्णमिदं रूपं रोगनिड्र्ड पभगुरं ।
भिज्जति पूतिसन्देही मरणान्तं हि जोयितं ॥३॥

·(६०) है शरीर जीर्ण होणारे आहे. ते रोगाचे माहेरघर असून क्षण- भंगुर आहे. ते ठिसूळ असल्यामुळे पुटून जाते. जीवनाचा अन्न भरणांत होतो. 'जतवन अधिमान (भिक्षु १४९ यानि मानि अपत्यानि अलाबूनव सारदे । कापोतकानि अट्ठीनि तामि दिस्वान का रति ॥४॥ शरद ऋत फेकून दिलेल्या अपथ्य भोपळ्याप्रमाणे अथव कबूतरासारखी (पांढरी) हाई पाहून कोग (ग्या शरीरांत) आराक -राहील लेतवन रुपनन्दा गिरी अटठीनं मगर फतं मंसलोहितपनं । सत्यं जरा प मच्चू च यानो मालोच ओहितो ॥५॥ है शरीर ) हाडांचा नगर-किल्ला आहे-ज्यापर मांस आ रक्ताचे लेपन चदलेले आहे व ज्यांत जरा, मृत्यु, अभिमान आ द्वेष लणून घसलेले आहेत. जेतवन मल्लिकादे जीररित वे राजरया सुचित्ता अयो सरीरम्पि जरं उपेति । सतंच पम्मोम जर उपेति सन्तो हये सम्भि पयेदयन्ति ॥६॥ राजांचे सुचित्रित रथ जीणे होतात, त्याचप्रमाणे हैं शरीर मुड “जीग होते. परंतु यन्तांचा धर्म जीर्ण होत नाही, गन्त लोक सन्तान हेच सांगत आले आहेत. विशिना सहोत्पन परमधिनिसर्गमा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय॥

·जेतवन
लाल (उदायी) थेर.
१५२ अपस्सुतायं पुरिसो बलिवदों व जोरति ।
मंसानि तस्स बढन्ति पञ्जा तस्स न बढति ॥७॥
अल्पश्रुत मनुष्य बैलाप्रमाणे वाढतो. त्याचे मांस वाढते पण
प्रचा वाढत नाही.
-
३
!
१५३ अनेकजातिसंसारं सम्धाविस्त अनिविसं ।
गहकार गवेसन्तो दुक्खा जाति पुनप्पुनं ॥८॥
१५४ गहकारक ! दिट्ठोसि पुन गेहं न काहसि ।
सम्बा ते फासुका भग्गा गहकूटं विसतिं ।
विमङ्खारगतं चितं तहानं खयमन्समा ॥९॥
गृहनिर्माण कर्त्यांच्या शोधांत अनेक जन्म मी संसारांत सारखा
भटकत राहिलो. वारंवार जन्म घेणे दुःसमय आहे. हे गृहकारका !
आता मी तुला पाहिले आहे, आता पुनः तूं घर करूं शुक्त नाही,
तुझे सर्व यांसे तुटले आहेत. आढेहि मोडले आहे. चित्त संस्काररहित
झाले आहे. सर्व तृष्णाचा क्षय झाला आहे.
वाराणसी (ऋषिपतन)
महाधनी सेठाचा पुत्रः
१५५ अचरित्वा ब्रम्हचरियं अलद्धा योन्बने धनं ।
जिण्णकोंचाव झायन्ति खोणमच्छे'ध पल्लले ॥१०॥
ज्या मनुष्याने ब्रम्हचर्याचे पालन केले नाही अथवा तारुण्यांत
बन मिळविले नाही असा मनुष्य म्हातारपणी, ज्या तलावांतील मासे.
संपले आहेत अशा तलावात बसलेल्या म्हातान्या क्रौंच पक्षापमाणे
चिंताग्रस्त असतो.
१५६ अचरित्वा ब्रम्हवरियं मलद्धा योग्बने धनं ।
सेन्ति चापातिषीणा व पुराणानि अनुत्युनं ॥११॥

·(६२) ज्या मनुष्याने प्रम्हचर्याचे पालन केले नाही किंवा तारुण्यांत “यन संपादन केले नाही असा मनुष्य वृद्धावस्थेत जुन्या धनुष्याप्रमाणे नुसत्या भूतकाळाचीच चर्चा करितो. १२ अत्त-वर्ग -सुसुमारगिरि (भैसकलापन) बोधिराजकुमार १५७ अत्तानं चे पियं जम्मा रक्तस्य तं सुरपिसतं । तिण्णमजतरं या परिजागेध्य पण्डितो ॥१॥ मनुष्य जर स्वतःवर प्रेम करितो तर त्याने आपल्याला सुरक्षित -ठेवावे. तीन यामांतून एक याम तरी पण्डिताने जागे रहावे. "जेतवन (शक्य पुन) उपनन्द थेर अत्तानं एवं पठनं पटिरूपे मियेसये। अयमनुसासेय्यन फिलिस्सय पण्डितो ॥२॥ प्रथम आपल्या स्वतःलाच उचित मागीला लावावे. नंतर दुसऱ्याला उपदेश द्यावा. असे केल्याने पण्डित क्लेश भोगणार नाही. "जेतवन (अम्यास) तिस्स (धेर) यत्तानं चे तथा कविरा यथजमनुसासलि। मुदत्तो यत दम्मेष अत्ता हि फिर दुद्दमो ॥३॥ आपल्यालाच आपण तसे कराने, जसे बनण्याला आपण दुरान्याला 'उपदेश देतो. प्रथम आपणच आपले नीट दमन कराव; वास्तविक •स्पतःला दमन करणेच कठीण आहे. जेतपन कुमार कस्सपची आई (थेरी) अत्ता हि अत्तनो मायो को हिनायो परो सिया। अतना हि सुदन्तेन नायं लभति दुल्लभं ॥४॥ . विरचिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भव॥

·जेतवन
(६३)
मनुष्य स्वतःच स्वतःचा स्वामी आहे; दुसरा कोण श्रेष्ठ स्वामी
राहू शकतो १ मनुष्य जे हा आपले नीट दमन करितो तेव्हा त्या सारखा
- दुसरा नाथ मिळेणे कठीण आहे.
जेतवन
महाकाल (उपासक)
१६१ अत्तनाव फतं पापं अत्तज अतसम्भवं ।
अभिमन्यन्ति दुम्मे वजिर' ' स्ममयं मणि ।।५।।
आपण केलेले पाप आपल्यापासूनच जन्म पावते, आपल्यापासूनच
उद्भवते व तें दुष्ट पुरुषाला दुःखी करित-जसे दगदांतून उत्पन्न
झालेला हिरा दगडयाच्याच मण्याचे छेदन करितो.
देवदत्त
१६२ यस्सच्चन्तदुस्सोल्यं मालवा सालमियोततं ।
करोति सो तथत्तान ययानं इच्छति दिसो ॥६॥
शाल वृक्षाला संपूर्णपणे आच्छादिन करणा-या मालु-टतेप्रमाणे
पाप जे हा सर्व बाजूंनी दुराचारी पुरुषाला घेरून टाकते तेव्हा तो
दुराचारी तसेंच वागतो असे त्याचे बैरी इच्छितात.
राजगृह (वणुवन)
संघांत फूट पडली तेन्हा
१६३ सुकरानि यसाधनि अतनो अहितानि च ।
ये हितं च साधुच तं वे परमदुदकरं ॥७॥
वाईट करणे फार सोपे आहे; तसेच आपले अहित करणे सोपें
आहे. पण जें हितकर व चांगले आहे ते करणे फार कठीण आहे.
जेतवन
काल (थेर)
१६४ यो सासनं अरहतं अरियानं पम्मजीविनं।
पटिषकोसति उम्मेपो दिठि निस्साय पापिकं ।
फलानि फट्ठकस्सेव अत्तपत्राय फल्लति ॥८॥

·(६२) : ज्या मनुष्याने ब्रम्हचर्याचे पालन केले नाही किंवा तारुण्यांत -धन संपादन केले नाही असा मनुष्य वृद्धावस्थेत जुन्या धनुष्याप्रमाणे नुसत्या भूतकाळाचीच चर्चा करितो. 5pm- १२ अत्तचर्ग -सुसुमारगिरि (भेसफलावन) बोधि राजकुमार १५७ अत्तानं चे पियं जमा रक्खेय्य सं सुरक्षिततं । तिष्णमजतरं यामपटिजग्गेय्य पण्डितो ॥१॥ मनुष्य जर स्वत-वर प्रेम करितो तर त्याने आपल्याला मुरक्षित ठेवावे. तीन यामांतून एक याम तरी पण्डिताने जागे रहावे. "जेतवन (शक्य पुष) उपनन्द धेर अत्तानं एव पठमं पटिस्पे निवेसये। ययामनुसासेम्य न किलिस्सम पण्डितो ।।२।। प्रथम आपल्या स्वतःलाच उचिव मागीला लायाचे, नंतर 'दुसऱ्याला उपदेश द्यावा. असे केल्याने पण्डित क्लेश भोगणार नाही. नेतवन (अम्यास) तिस्स (घर) १५९ अत्तानं घे सया कपिरा ययभ्यमनुसासति । मुवन्तो पत दम्मेय भत्ता हि किर दुद्दमो ॥३॥ आपल्यालाच आपण तसे परायें, जस अनण्याला आपण दुमन्याला उपदेश देतो. प्रथम आपणच आपले नीट दमन कराय; यास्तविक -स्वतःला दमन करणेच कठीण आहे. "जेतरन कुमार यस्सपची आई (घरी) मता हि मत्सनो गायो को हिनायो परोसिया । मत्सना हि मुरन्तर माय समति दुरूसमे in दिना परमानामग मुद रोणि पापानि व स्थानिको भारी

·मनुष्य स्वतःच स्वतःचा स्वामी आहे; दुसरा कोण श्रेष्ठ स्वामी
'राहू शकतो ? मनुष्य जे हा आपले नीट दमन करितो ते हा त्या सारता
दुसरा नाथ मिळणे कठीण आहे.
जेतवन
महाकाल (उपासक)
२६१ अतनाप तं पायें बतजं अत्तसम्भव।
अभिमन्यन्ति दुम्मेधं वजिरं' ' स्ममयं मणि ।।५।।
आपण केन्टेले पाप आपल्यापासूनच जन्म पावते, आपल्यापासूनच
उद्भवते व ते दुष्ट पुरुषाला दुःरती करिते-जसे दगडांतून उत्पन्न
झालेटा हिरा दगड्याच्याच मण्याचें छेदन करितो.
'जेतवन
देवदत
२६२ पस्सच्चन्तदुस्सील्यं मालवा सालमियोततं ।
करोति सो समतान ययान इच्छति दिसो ॥६॥
शाल वृक्षाला संपूर्णपणे आच्छादित करणा-या मालु-लतेप्रमाणे
'पाप जेन्हा सर्व बाजूंनी दुराचारी पुरुषाला घस्न टाकते तेव्हा तो
दुराचारी तसेच वागतो जसे त्याचे वैरी इच्छितात.
राजगृह (वणुक्न)
संघांत
फूट
पडली तेव्हा
१६३ सुकरानि असाधनि अतनो महितानि च ।
यं ये हितं च साधुंध तं वे परमदुपकरं ॥शा
वाईट करणे फार सोपे आहे; तसेंच आपले सहित फरणे सोपे
आहे. पण हितकर व चागले आहे ते करण पार कठीण आहे.
जेतवन
पात (और)
१६४ यो सासनं अरहतं अरियानं धम्मजोधिन ।
पटिकोसति दुम्मेयो दिठिं निस्साय पापिकं ।
फलानि कट्ठामोद मतपत्राय फल्लति ॥८॥

·(६४). जो दुरात्मा आपल्या पापमयी मिथ्या धारणेमुळे धर्माप्रमाणे आचरण करणा-या अरहन्तांच्या आर्य धर्माला दूषण लावतो तो आप. लाच विनाश ओढवून घेतो जसे वेळूचे फूल घेळूच्याच नाशाला कार- णीभूत होते. तयन (चल) काल (उपासक) १६५ असना' कातं पापं अतना संफिलिस्सति । अत्तना सकतं पापं असना' व विसुभाति । सुद्धि असुद्धि पच्चतं नाझमञ्ज विसोधये ।।१।। आपण केलेले पापच आपल्याला मलीन करिते व आपण न केलेले पाप आपल्याला शुद्ध करिते. शुद्धि आणि अशुद्धि द्या स्वतःवरच अब-- लंबून असतात. दुसरा कोणी इतराला शुद्ध करू शकत नाही. जेतावन अत्त दत्थ (थर) १६६ अत्तदत्यं परत्न पहनापि महापये। अत्तदत्यं गभिजाय सदस्यपसुतो सिया ॥१०॥ दुसन्याचा पुष्कळ लाम साधण्याकरिता सुद्धा मनुष्याने आपले अनहित करू नये. आपले हित नीट जाणून मनुष्याने सदर्थ अथवा परमार्थ साधावा. १३ लोक-वर्ग जेतवन कोणी अल्पवयस्क भिक्षु १३७ होतं धर्म न सेवेम्म, पमान न संबसे । मिस्मादिछिन सेयेय्य न सिया लोक-मानो ॥१॥ नीच धर्मा सेवन करूं नये; प्रमत्त राहू नये; मिथ्या धारणr याळगू नये व जन्ममरणाचे चक बाद नये. नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्निकरो भव।

·कपिलवस्तु (न्यग्रोधाराम) सुद्धोदन १६८ उत्ति नप्पमज्जेय पम्मं सुचरितं घरे । धम्मपारी सुखं सेति अस्मि लोके परम्हि च ॥२॥ उठाचे, प्रमाद बाळगू नये, धर्माचरण करायें. धर्माने वागणारा पुरुष इह त्याचप्रमाणे परलोकात मुलाने झोपतो. १६९ धम्म परे सुचरितं न तं दुचरितं चरे । धम्मचारी सुखं सेति अस्मि लोके परम्हि प ॥२॥ धर्माप्रमाणे सदाचरण करावे, दुराचरण करू नये. धर्माने वागणारा पुरुष इह त्याचप्रमाणे परलोकाल सुसाने झोपतो. जेतवन पांचशे ज्ञानी-मिर्छ यथा युजूम पस्से यया पस्से मरीचिके। एव लोक भवेश्यन्तं मच्चुराजा न परसति ॥५॥ जो इहलोकाला बुडमुडयाममाणे किंचा मृगजळाममाणे क्षणभंगुर जाणनो त्याजकडे यमराज पाहत नाही. राजगृह (शुगन) अभय राजकुमार १७१ एथ परसधिमं लोक चित्तं राज रयूपर्म । पत्य याला विसीदन्ति, नयि सड्गो विजानतं ॥५॥ या आणि राज-रथाप्रमाणे सजलेल्या ह्या जगाकडे पहा; मूर्ख लोक त्यात फसतात. पण ज्ञानी लोक त्यांत आसक्त नसतात. सम्मुन्जानि १७२ यो च पुग्वे पमज्जित्वा पच्छा सोनप्पमग्नाति । सोम लोकं पभासेनि भम्भा गुत्ता चन्दिमा ॥६॥ जो पूर्वी प्रमत्त होता पण नंतर अप्रमत्त झाला असा पुरुष मेय- तून मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे जगाला प्रकाशित करितो. घ.प....५ ·तीस भिक्षु जेतवन अंगुलिमाल (घर) १७३ यास पापं कतं फम्भ फुसलेन पिधिपति । सोमं लोकं पभारोति मम्मा मुत्तोय अन्तिमा 11 (मागे) केलेले पाप ज्याच्या (नंतरच्या) पुण्यकर्माने झाकल गेले असा पुरुप दगातुन मुक्त झालेल्या चंद्राप्रमाणे जगाम प्रकाशित करितो. आलधी रंगायाची कन्या १७४ अन्धभूतो अयं लोको तनुफेत्य विपस्सति । रकुन्तो जालमुत्तो'व अपो सम्माय गच्छति ॥८॥ है जग आधळे आहे; त्यांत फार थोडे लोक असे आहेत की जे पाहू शकतात व जाळ्यांतून मुक्त झालेल्या पक्ष्याप्रमाणे स्वर्गाला जातात. जतपन १७५ हंसादिषचपये यन्ति आकासे यन्ति इद्धिया । नीयन्ति धोरा लोकम्हा जरया मारं सवाहिनि ॥९॥ हंस प्रकाशात उडतात; ऋद्धिमान आकाशांत उडतात. रोनेराह माराला जिक्न बुद्धिमान् यो संसारातून मुक्त होतात. जेतवन चिंचा (माणविका) १७६ एक धर्म अतीतस्य मुसाषादिस्स जन्तुनो। वितिष्णपरलोकस्स नत्थि पापं अकारियं ॥१०॥ एका सत्य धर्माचे अतिक्रमण करून जो खोटं बोलतो, ओ परलोक जाणत नाही असा पुरुष करणार नाही असे को गर्तेच पाप नाही.. जेतवन (अयुक्त दान) म ये कदरिया देवलोक बजन्ति बाला ह ये न परान्ति दान पोरोचदानं अनुमोदमानी सनव तो होति सुसी परस्य ॥११॥ : । . गाना सहारपन परमाठान्नसगजा नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।

·(६७) कंजूर लोक देवलो काला जात नाहीत. मपंच दानाची मदार करीत नाहीत. धीर लोक दानाचें अनुमोदन करितात व त्यायोगॅच ते परलोकांत मुप्पी होतात. जेतवन अनाथपिण्डिराच्या मुलाचे मरण १७८ पयरया एकरंजेन सगरस गमनेन वा। सम्य लोकाधिपञ्चन गोतापत्ति पाल परं ॥१२॥ पृथ्वीवर सार्वभौमत्व, स्वर्गगति अश्या सर्व विश्याचे साम्राज्य खा सर्यापेक्षा सोतापतिफलप्राप्ति श्रेष्ठ आहे. १४ बुद्ध-वर्ग उकोला (लोधिमंड) मागन्दिय (माझग) १७९ पस्स जितं नावजीपति जितमस्स नो याति कोधि लोके संयुद्धमनन्तगोचर अपर्व केन पदेन मेराय ॥१॥ ज्याचा विजय अविजय हो शकत नाही य ज्याच्या विजयाची या जगात कोणीन बरोबरी करत नाही अशा अनन्तरवारा पोच- लेल्या युद्धाला कोणत्या मार्गाने पदच्युत करता येते? १८० यस्स जालिनी पिसतिका सहा मरिष कुहिन्धि नेतये । संपुनमनन्तगोचरं अपद केन पदेन नत्सम | पंधनात टारगारी विरस्पी तृष्णा पाला कोडेच नेरू शकत नाही अशा अनन्तत्याला पोचलेल्या युद्धाला कर्मे रहकारिता येईल! मगरान् बुदाम्या भाषक संघाचे चार प्रघर आहेत:- (१) सोतापम (२) सहदागामी (३) अनागानो (१) अहं.

·(६८) संकाय मगर देव मनुष्य १८१ मे मागपत्ता धौराघसम्मूपसगे रता । देवापि सेस पिहयन्ति सम्मुखानं सतीमतं ॥३॥ से धीर ध्यानात मग्न आहेन, ने निझाम कमांत व रामाधींत' रममाण आहेत. अशा स्मृतिमान् बुद्धांची देव देखील स्मृदा करितात. याराणसी एरकपत्त (नागराज) १८२ विच्छो मनुस्मपटिलाभो किच्छ मच्चान जीवितं । किन्छ सद्धम्मसवणं किच्छो यशानं उम्पादो ॥३॥ मनुष्य योनीत जन्मास येणे कठीण आहे; मत्ांचे जीवन कठीण आहे; राधर्माचे श्रवण कठीण आहे; बुद्धांचा जन्म कठीण आहे. सन्चपाप अकारणं कुरालरस उपसंपदा सचित्त परियोरपन, एतं युद्धान'सासनं ।।५।। पाप बिलकुल न करणे, पुण्याचा संचय करणे, आपल्या चित्ताला शुद्ध करणे, हाच बुद्धांचा उपदेश आहे. आनंद (धेर) जेतवन १८४ खन्ती परमं तपो तितिक्खा, निस्वार्थ परमं बम्ति बुद्धा। नहि पटवजितो परूपघाती, समणो होति परं विहेठपन्तो ॥६॥ सहनशीलता व क्षमागीलता परम तप आहे, निर्वाण परम पद आहे असे बुद्ध सांगतात. दुसन्यांची हिसा करणारा व दुरान्यांना मास देणारा प्रवजित सग सन्यासी होवू शकत नाही, नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय॥

·(६९) जेतान आनः (घर) १८५ गनुपायो भनुपपातो पातिमोर* प संघरों। मराजुता च मतरिम पत्तश्च रायनासन अधिचित्ते प मापोगो एरा युद्धान शासन || निंदा न करेंगे, पात न परों, प्रातिमोक्षाचा नियमांचे पान परणे आहारात युक्तता बाळगणे, झोपप्यार रिता एपान्तस्थान अगणे, चित्ताच्या मुलीत रात्पर अराण हान मुलांना उपदेश आहे. जेतान उदाग मिj १८६ ग पहापगरसेन तिति कामेगुदिन्नति । मापरणादा बुता कागा इति दिन्नाय पग्निो॥८॥ १८७ अपि दियेशु कामेगु रति सो गापिणात। सहारापरतो होगि राम्गाराम्बुजसापको ॥९॥ पापांगांचा (गोन्याने नाग) गरी परासरी मनुफानी मामतृष्णा तृप्त हो; शम्न नाही. गां भोग असम्पादय गुगद आहे। है जामून परित लोक देवतामा भोगांत गुमा रमानाही पर रानुसाचा मारक (सिन्न) गृणना नारा परामन अगो. जेवन १८८ पदये सर पनि पन्नामि मनानिए। मारामाराधेश्यानि मनासा माग्निता ॥१०॥ १८२ में सो र रोमं में शरमनुतर्ग: मे सरणमागम्म पता मुनी अग्मिल (बसन) . प्राशि-मगान पुग्ने नि पोश नमो मानमो:

·(७०) भयभीत होऊन पुष्कळ माणसे पर्वत, चन, उद्यान, वृक्ष, नत्य इत्यादीचा आश्रय घेतात, परंतु हे कल्याणकारी आश्रय नाहीत; ही उत्तम शरण्ये नाहीत. ह्यांना शरण गेल्याने सर्व दु:खापासून मुक्ति होत नाही. यो घ च धम्म च राधं घ्र सरणं गतो। पत्तारि अरियसवानि सम्मम्पसाय पस्सति ॥१२॥ १९१ दुक्खं दुक्खसमुष्पा दुवलास च मतियकर्म । आरियञ्च' निकं मागं दुक्खूपसमामिने ॥१३॥ १९२ एतं खो सरणं खेम एतं सरणमुत्तमं । एत सरणमागम्म सम्बदुपखा पमुच्चति ॥१४॥ जो शुद्धाला, धर्माला व संघाला शरण गेला, जो चार आर्य-सत्य म्हणजे दुःख, दुश्वाचे कारण, दुःसापासून मुक्ति व मुक्तिगामी आर्य अशामिकमार्ग यांचा आपल्या प्रशेने साक्षात्कार करितो तेव्हा हेच स्थान कल्याणकारी शरण्य आहे; हेच उत्तम शरण स्थान आहे.. ह्यांचाच आनय घेतल्याने तो सर्व दुःसांपासून मुक्त होतो. . तरन आनंद (ग) १९३ इल्लभो पुरिसाजोन सो सम्बप जापति । मस्थ सो जापती धोरो तं कुलं सुषमेषति ॥१५॥ उत्तम पुरुष दुर्लभ असतो. तो सर्वच ठिकाणी उत्पन्न होत नाही. ज्या कुळांत तो धीर पुरुष उत्पन्न होतो ते कुळ मुरती असते. जेतपन १९४ मुखो बुद्धानं उम्पादो मुसा सतम्मदेसना । सुखा संघस्स सामग्गो समग्गानं तपो भुखो ॥१६॥ 'हात्पन्न "घरमाडानसगला नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।

·(७१) बुद्धांचा जन्म सुखदायक असतो, सन्या धर्माचा उपदेश सुग्व- दायक असतो, संघांत चित्ताची एकाग्रता सुग्वदायक असते, समग्र लोकांनी प्रयत्नशील असणे सुखदायक असते. १९५ पूजारहे पूजयतो नदे यदि ष सावके । पपञ्चसमतिक्कन्ते तिष्णसोकपरिये ॥१७॥ १९६ ते ताविसे पूजयतो निम्बूते अकुतोभये । न सक्का पुश संखात इमेसम्पि केनचि ॥१८॥ ने संसाराला अतिक्रमण करून पार गेले आहेत, जे शोकरहित व भयरहित आहेत, अशा पूजनीय पुरुषांची मग ती बुद्धाची असो अथवा त्याच्या शिष्यांची असो---जो पूजा करितो, अशा पूजेचे त्या मुक्त आणि निर्भय पुरुषांच्या पूजेचे- पुण्य मापन करता येणे शक्य नाही. म्हणजे ते पुण्य 'इतके आहे' असे म्हणता येत नाही. १५ सुख-वर्ग जातिफलहावर शक्य नगर १९७ सुसुखं वत ! जीवाम वेरिनेसु अयेरिनो। धेरिने मनुस्सेसु विहराम अवेरिनो ॥१॥ १९८ सुमुखं यत ! जीयाम आतुरेगु अनातुरा। मातुरेसु मनुस्सेसु विहराम मनातुरा ॥२॥ १९९ सुसुखं वत । जीवाम उस्सुफेसु मनस्सुका। उस्सुकेमु मनुस्सेसु विहराम अनुस्सुका ॥३॥ अहो, आम्ही वैन्यामध्ये अवैरी राहून मुम्पपूर्वक जगतो. अहो, आम्ही वैरी जनांमध्ये अवैरी राहून विहरतो. अहो, आम्ही भयभीत लोकांमध्ये भयरहित राहून सुरवपूर्वक जगतो. अहो, आम्ही भयभीत ·1 (७२) मनुष्यांमध्ये भयरहित विहरतो. अहो, आम्ही उत्सुक अथवा आसक्त लोकांमध्ये अनायक्त राहून सुग्यपूर्वक जगतो, अहो, आम्ही उत्सुक लोकांमध्ये अनासक्त विहरतो. पंचसाला (ब्राह्मणग्राम) मगध भार २०० सुसुखं वत! जोयाम यमं नो नत्मि किञ्चन । पोतिभपसा भविस्साम देवा आभस्सरा यया ॥४॥ ज्या आम्हांजवळ काहीच नाही असे आम्ही अहो, किती मुखपूर्वक जगतो. आभास्वर देवाप्रमाणे आम्ही प्रीति-भश्य होऊन राहूं. जेतवन कोसलराज २०१ जयं पेरं पसवति दुक्खं सेति पराजितो। उपसन्तो सुखं सेति हित्वा जयपराजय ॥५॥ विजय द्वेष उत्पन्न करितो. पराजित मनुष्य दुःखाने झोप घेतो. जयपराजयाच्या पलीकडे गेलेला शान्त पुरुष सुखाने झोप घेतो. जतवन २०२ मत्थि रागसमो अग्गि नत्यि दोससमो कलि। नत्यि खन्यसमा दुवखा नत्थि सन्तिपरं सुख ॥६॥ आसक्तीसारखा अग्नि नाही, द्वेषासारखा मळ नाही, स्कन्धा- सारखे दुःख नाही, शान्तीपेक्षा मोठे सुम्प नाही. रुप, घेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान हे पांच सन्ध अथवा स्कन्ध आहेत. रूप, स्कन्ध, पृथ्वी, आप, तेज आणि वायु यांनी बनलेले आहे. रूम म्हणजे जड पदार्थ अथया Matter विज्ञान म्हणजे मन अथवा Afind. विज्ञानात वेदना, रांज्ञा आणि संस्कार यांचा समावेश होतो. रूप आगि विज्ञान मिळूनच सर्व जग बनले आहे. मन जोपर्यंत जगांत गुरफटलेले असते तोपर्यंत ते मलीन अतः दुःची असते. आणि म्हणूनच मनाला जगांज प ग देश हाच खरा पुरुषार्थ आहे. . कोणी कुलकन्या . पपरामा सहायन्न'परभाठान्नसगजा मुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भय।।

·(७३) . आलवी एक उपासक २०३ जिघच्छा परना रोगा, सखारा परमा दुखा । एव त्या ययाभूतं निब्वाणं परमं सुखं ॥७॥ भूक सर्वात मोठा रोग आहे, संस्कार सर्वात मोठे दुज आहे, हे यथार्थपणे जाणून मनुष्याने परम सुखदायक निर्वाणपद प्राप्त करावे. जेतवन पसेनदि कोसलराज २०४ आरोग्यपरमा लाना संतुट्ठी परमं धनं । विसासपरमा माति निब्याणं परमं सुखं ॥८॥ आरोग्य सर्वात श्रेष्ठ लाभ आहे. संतोष सर्योत श्रेष्ठ धन आहे. विश्वास सर्वांत श्रेष्ठ मित्र आहे आणि निर्वाण सर्वात श्रेष्ठ सुरस आहे. वैशाली तिस्स (थेर) २०५ परियेकरसं पोत्या रसं उपसमरस च। निद्दरो होति निप्पापो धम्मपीतिरसं पिवं ॥९॥ एकान्ताचा आणि शान्तीचा रस पिऊन मनुष्य निर्भय होतो. आणि धर्माचा प्रेमरस पिऊन तो निप्याप होतो. तक्क (देवराज) २०६ साधु दस्सनमरियानं सन्निधासो सदा सुखो। अदरानेन बालानं निच्चमेव सुखी सिया ॥१०॥ २०७ बालसंगतिचारी हि दोधमद्धानं सोचति । दुषलो बालेहि संवासो अमितेनेव सम्बदा घोरो च सुखसंवासो जातीनं न समागमो॥११॥ आयांच दर्शन चांगले असते, त्याचा सहवास नेहमीच मुस्व- दायी असतो, मूर्याचे दर्शन न घेतल्यानेच मनुष्य नेहमी मुली राहतो. मूतांच्या संगतीत राहणारा दीर्घापर्यंत शोक करितो. मुरांचा सहवास चेमुग्राम ·S (७४) नेहमीच दुःखदायक असतो. धीरांचा सहपास चांधवांच्या सहयासाप्रमाणे मुखदायक असतो, चेलुबगाम सक्क (देवराज) २०८ तस्मा हि पोरं च पमध्य बहु-स्सुतं च घोरयहरोल बतवन्तमरियं । सं तादिसं सपरिसं सुमेयं भनेय नक्षत्तपथ' चन्दिमा ॥१२॥ आणि म्हणून मनुष्याने अशा पीर, ज्ञानी, बहुश्रुत, शीलपान्, मतसंपन्न आणि बुद्धिमान सत्पुरुषा अनुगमन करावे-जा चंद्र नक्षत्र पथाचें करितो. १६ प्रिय-वर्ग खेतवन तीन मि २०९ अयोगे यजमतानं योगस्मिञ्च अयोजये। अस्वं हित्वा पिसम्पाहो पिहेत तानुमोमिनं ।। परमार्थाला सोइन जोडा जगातील पिय चरना ग्रहण करितो? जो कुकर्मात मग्न गहून मुकर्म करीत नाही, अशा मनुष्याने आत्मोलतीत मग्न असमान्य पुराची स्पृहा करावी. २१० मा पियहि समागरिक अप्पिदैहि कुदाचन । पियानं अदस्ततं दुरसं अभियानञ्च दरसनं ॥२॥ पियांचा संग करू नये; तसेंच अधियांचा संग करू नये. निचे अदर्शन दुसद असते तर अमियांचे दर्शन. गुद सर्याणि पापानि द स्वस्निकरो मत।।

·२११ - तस्मा पियं न कपिराय पिपापायो हि पापको। गन्या तेस न विज्जति येसं नरिय पियापियं ॥३॥ आणि म्हणून प्रिय करूं नयेत, प्रियांचा वियोग दुःखद असतो. ज्या लोकांना प्रियाप्रिय नाहीत ते लोक बंधनांत नसतात. जेतवन योगी कुटुंची २१२ पियतो जायते सोको पियतो जायते भयं । पियतो विप्पमत्तस्स नत्यि सोको कुतो भयं ॥४॥ प्रियांपासून शोक उत्पन्न होतो; पिय पस्तूपासून भय उत्पन्न होते. जो प्रियांच्या बंधनांतून मुक्त आहे त्याला शोक नाही, तर मय कोठते जेदवन विशाखा (उपासिका) २१३ पेमतो जामतो सोको पेमतो जायते भयं । पेमतो विप्पमत्तस्स नपि सोको कुतो भयं ॥५॥ भासक्तीपासून शोक उत्पन्न होतो; आसक्तीपासून भय उत्पन्न होतें. जो आसक्तीच्या बंधनांतून मुक्त आहे. त्याला शोक नाही, तर भय कोठून ? वैशाम्बी (कुटागार शाळा) लिच्छवी लोक २१४ रतिया जायते सोतो रतिया जायते भयं। रतिया विप्पमतस्स नत्यि सोको कुतो भयं ॥६॥ एगापासून शोक उत्पन्न होतो; रागापासून मय उत्पन्न होते. जे रागाच्या बंधनांतून मुक्त आहे त्याला शोक नाही, तर मय कोठून ? जेतवन २१५ कामतो जायते सोको कामतो जायते भयं । कागतो विष्पमुत्तस्स मत्यि सोको कुतो भयं ॥७॥ अनिधि गायकुमा ·कामापासून शोक उत्पन्न होतो; पामापासून भय उत्पन्न होते. जो कामाच्या बंधनांतून मुक्त आहे त्याला शोक नाही, तर भय कोठून ? 'अतवन कोणी ब्राम्हण २१६ तहाय जायते सोको तन्हाय जायते भयं। तण्हाप विषमत्तस्स नयि सोको कुतो भयं ॥८॥ तृष्णेपासून शोक उत्पन्न होतो; तृष्णेपासून भय उत्पन्न होते. जो तृष्णेच्या बंधनांतून मुक्त आहे त्याला शोक नाही, तर भय कोठून ? राजगृह विणुवन) पांच बालक २१७ सोलवरानसंपन्न धम्मट्ठं सच्चवादिनं । अत्तनो फम्म कुम्यानं तं जनो फुरुते पियं ॥९॥ जो शील त्याचप्रमाणे विद्यारांपन्न आहे, जो धर्मचारी आहे, सत्यवादी आहे, जो आपले म करणारा आहे अशा पुरुषांवर लोक प्रेम करितात. २१८ धन्दजातो अनपपाते मनसा व सुटो सिया। फामेनु च अप्पटिबद्धचितो उद्धंसोतो ति युञ्चति ॥१०॥ जो अकथ्याचा (निर्वाणाचा) अभिलापी आहे व त्यातच ज्याचे मन लागले आहे; कामवासना ज्याच्या चिचाला अडवू शक्त नाहीत, अशाला ऊर्ध्वस्त्रोत म्हणतात, प्रापिपतन नन्पियुत्त चिरप्पयासि पुरिसं दूरतो सोस्यिमागतं । जातिमित्ता मुहाजा च अभिनन्दन्ति आगतं ॥११॥ तथेय पन्तपुजम्पि अस्मा लोका परं गतं । पुन्जानि पतिगाहन्ति पियं जातीय आगतं ॥१२॥ २२० नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भव।।

·(७७) पुष्कळ दिवस बाहेर लांब प्रवास केल्यानंतर सकुशल परत घरी आलेल्या पुरुषाचे आप्त, मित्र आणि हितपी स्वागत करितात; त्याच प्रमाणे ह्या लोकातून परलोकात गेलेल्या पुण्यात्म्याचें, आप्तेष्टाप्रमाणे त्याचे पुण्य स्वागत करिते. रोहिणी १७ क्रोध-वर्ग कपिलवस्तु (न्यग्रोधाग्राम) २२१ को जहे विम्पनहेम्य मानं सञोजनं सब्बतिक्कमेय्य । नाम-रूपस्मि असलमानं अकिञ्चनं नानुपतन्ति दुक्सा ॥१॥ शोध सोडावा, अभिमानाचा त्याग करावा, सर्व बन्धनांवर विजय मिळवावा. येणेप्रमाणे जो नामरूपात अनासक्त असतो असा अपरिग्रही दुःख मोगीत नाही. आलवी २२२ यो ये उप्पतितं को रयं भन्त'व धारये: । तमहं सारपि भूमि रस्मिग्गाहो इतरो जनो ॥२॥ वाढत्या क्रोधाला जो बहकलेल्या रथाप्रमाणे यांचवून धरितो त्यालाच मी सरा सारथी म्हणतो; बाकीचे नुसते लगाम धरणारेच आहेत. राजगृह उत्तरा (उपासिका). २२३ अपकोयन जिने कोधं धसाधू साधना जिने । जिने करियं दानेन सन्चेन अलिकवादिनं ॥३॥ कोणी भिक्षु ·(७८) अक्रोधाने क्रोधाला जिंकायें; असाधुला साधुत्वाने जिंकायें; कृप- 'णाला दानाने जिंकावे च खोटे बोलगाराला सत्याने जिंकायें. जेतवन महामोग्गलान (धेर) २२४ सच्चे भणे म कुशेय, दारिमम्पियाचितो। एतेहि तोहि ठानेहि गच्छे देवान सन्तिके ॥४॥ खरें घोला, रागावू नये, मागितल्यानंतर थोडे तरी द्यावे. ह्या तीन गोष्टी पाळल्या तर मनुष्य देवाजवळ जातो. साकेत (अयोध्या) ब्राह्मण २२५ अहिंसका ये मुनयो निच्चं फायेन संवता । ते यन्ति अच्चुत ठानं यत्य मन्त्वा न सोचरे ॥५॥ जे हिंसा करीत नाहीत, जे नित्य आपल्या शरीराला ताब्यात ठेवतात असें मुनि लोक अशा अच्युत पदाला जातात जे प्राप्त केल्या- नंतर त्याना शोक नसतो. राजगृह (गृधफूट) राजगृह भेष्ठीचा मुलगा २२६ सदा जागरमानानं अहोरत्तानुसिक्खिनं । निम्बाण अधिमुत्तानं अत्यं गच्छन्ति भासवा ।।६।। निर्वाणच ज्याचे उद्दिष्ट आहे; जे सदा जागरणशील असतात, जे रात्रंदिवस योगाभ्यासांत मग्न असतात अशा पुरुषांचे सर्व आश्व अथवा चित्त-मल नष्ट होतात. जतवन अतुल (उपासक) २२७ पोराणमेतं अतुल नेतं आजतगामिय । निन्वन्ति तुहीमासीनं निन्दनिरा बहुभाणिनं । मितमाणिनम्पि निन्दन्ति नरिव लोके ममिन्वितो ॥७॥ २२८ न चाहन व भविस्सति न घेतरहि विनति । एकन्तं निन्दितो पोसो, एकन्तं या परीसितो॥८॥ mira-e-Parivarmer नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव। JAN ·(मनुष्याने) शारीरिक दुराचरणापासून आपले रक्षण करावे; शरीराने संयत राहा, शारीरिक दुराचाराना सोडून शारीरिक सदा- (७९) हे अतुल ! ही अनादि गोष्ट आहे; आजकालची नाही. जो स्तब्ध असतो त्याची लोक निंदा करितात; पुष्कळ बोलणारा तमंच मितभाषी यांची सुद्धा निन्दा होते. ज्याची निंदा होत नाही असा जगांत कोणीच नाही. सर्वथा ज्याची निन्दाच होते किंवा सर्वथा ज्याची प्रसंशाच होते असा मनुष्य जगांत झाला नाही, होणार नाही अथवा विद्यमान नाही. जेतान अतुल उपासक २२९ यो विजू पसंसन्ति अनुविच्च सुवे सुवे । अच्छित्ति मेधावि पासीलसमाहितं ॥९॥ २३० नवखं जम्बोनदरसेव को तं निन्दितुमरहति । देवापि तं पसंसन्ति ब्रम्हुणापि पसंसितो ॥१०॥ ज्या दोपरहित, मेधावी, प्रज्ञा व शीलसंपन्न पुरुषाची विज्ञ लोक विवेकाने वारंवार प्रसशा करितात अशा सोन्याच्या खणखणीत सय नाण्याप्रमाण असणान्या पुरुषाची निंदा कोण बरे करूं शक्तो? देव सुद्धा अशाची प्रसंशा करितात व ब्रह्मदेव देसील, वेणुवन २३१ कायप्पफोपं रक्खेय्य काथैव संवतो सिया । कायदुच्चरितं हित्वा कायेन संचरित घरे ॥११॥ २३२ वचीपकोप रवखेय्य वाचाय संपतो सिया । यची दुच्चरितं हित्वा वाचाय सुचरितं चरे ॥१२॥ २३३ मनोप्पकोपं रक्खेय्य मनसा संयतो सिया। मनोदुच्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं घरे ॥१३॥ २३४ फायन संवुता धीरा अयो वाचाय संधुता। मनसा संवता घोरा ते वे सुपरिसंवृता ॥१४॥ पब्जिय भिक्षु ·(८०) चारांचे आचरण करावे. (मनुष्याने) वाचिक दुराचरणापासून आपटे रक्षग करावे; वान्वेने संयत राहावे; वाचसिक दुराचारांना सोडून वाचविक सदाचारांवें आचरण करायें. (मनुष्याने) मानसिक दुराचरणापासून आपले रक्षग कराई; मनाने संयत राहाय; मानसिक दुराचारांना सोडून मानसिक सदाचारांचे आचरण करावे. धीर पुरुष शरीराने, वाचेने आणि मनाने संयत असतात; तेच स्वरे संयत आहेत. १८ मल-वर्ण जेतवन गोघातक पुत्र २३५ पाण्डुपलासो' बवानिस, यमपुरिसापि च तं उपठिता।। उथ्योगमुजे घसिट्ठसिपायेय्याम्प च तेन विज्जति ॥११॥ २३६ सो फरोहि दीपमसनो खिप्पं पायम पण्डितो भव । निद्धन्तमलो अमङ्गणो बिम्ब बारिणभूमिमेहिति ॥२॥ तूं पिकलेले पान आहेस; यमदूत तुझ्याजवळ येवून उभे आहे; आता प्रयाण करणार आहेस; आणि शिदोरी तर तुझ्याजवळ मुळीच नाही आणि म्हणून तूं आपल्या स्वतारा दीप बनव, ताबडतोष उद्योग करून पंडित हो; मळ धुवून टाकल्यावर आणि दोषरहित हाल्यावर . आयांच्या दिव्य पदाला पोचशील. जैतवन गोधात पुन २३७ अपनीयमोघ दानिति राम्पमातोश समरस सन्ति। वासोपिच ते नस्यि अन्तरापायम्पिच सेन विज्ञप्ति ॥३॥ २३८ सो करोहि दीपमतको खिप यायम पण्डितो भए । निरन्तमलो अनङ्गगोज पुन जातिजरं उहिणि ॥ पागणाmart * नुद मर्याणि पापानि दर्भ स्पस्निकरी भव॥

·जेतान (८२) तुसे आयुष्य संपलें आहे; तूं यमाजवळ पोचलेला आहेस, वाटेत नुल्ला निरान्याता जागा मुद्धा नाही व आवश्यक शिदोरीहि पण तुझ्यावरळ नाही. म्हणून हूं आपल्या स्वतःला द्वीप बनक, हारडतोत्र उद्योग करून पंडित हो; मळ धुवून टारल्यावर आणि दोप- रहित हाल्यावर ते जन्म आणि जरा यांच्या तावडीतून मुटदशील, कोणी वाहाण २३९ अनुपुब्धेन मेघापी थोकयोकं खणे खणे। कम्भारो रजतस्सेव निद्धमे मलमत्तनो ॥५॥ सोनार ज्याप्रमाणे चांदीचा मळ क्रमाक्रमाणे प्रत्येक क्षणाला थोड़ा थोडा जाळून साफ करितो, त्याप्रमाने बुद्धिमान पुरषाने आपला मळ हळू हळू काढून टाकावा. বলম্বন तिस्स र २४० अपसा' द मलं समुदितं तदुवाय तमेव प्यादति । एवं अतिधोनचारिनं सानि फम्मानि नन्ति दुग्गति ॥६॥ लोपंडाचा जग लोखंडापासून उत्पन्न होऊन जसा त्यालाच पातो; याचप्रमाणे दुराचारी माणसाचे स्वतः कर्मन त्याला दुर्गतीला मेते. अतवन साल उदायी पेर २४१ असमायमला मन्ता अनुठानमला घरा। मलं वास कोसम्पमादो रक्सतो मलं ॥७॥ उजळगी न कणों हा मंगाना मन आहे, हाडाइ न परणे हा घराचा मळ आहे; आळस हा मौदर्याचा मळ आहे आणि प्रमाद अधा असावधानता हा रसाचा मळ आहे. कोगी कुलपुत्र राजगृह विशुग्न) २४२ मलिथिया दुश्चरितं मरं ददतो म। भत्ता ये पापका धम्मा अस्मि लोके परम्हि 11८1॥

·(८२) स्त्रीचा मळ दुराचार आहे; क्षुद्रता हा दात्याचा मळ आहे; पाप हा इह त्याचप्रमाणे परटोकाचा मळ आहे. २५३ ततो मला मलतरं अविग्जा' परमं मलं । एतं मलं पहत्वान निम्मला होय भिक्खयो।।९।। हे भिyनो, त्यापेक्षाहि मोठा अविद्या परम मळ आहे; ह्या मळाला काढून टाकून निर्मळ बना. नेतवन (चुल्ल) सारी २४४ भुजोर्व अहिरोकेम काकनरेन पंसिना । पक्षन्दिना पगन्भेन संकितिद्वैन जीवितं ।।१०॥ निर्लज्ज, कावळ्यासारखे शूर, विघातक, आचारहीन, गर्विष्ट भाणि भ्रष्ट जीवन फार सोपे असते. २५५ हिरीमता च दुज्जीवं निच्चं सुचिगवेसिना । अनीनेन पगभेन सुद्धाजोवेन परसता ॥११॥ * अपिज्जा - अविद्या. प्रतित्य-समुत्पन म्हणजे कारण-कार्य- भान. प्रतित्य म्हणजे कारण आणि समुत्पन्न म्हणजे उत्पन्न झालेले म्हणजे सकारग उत्पन्न झालेले. यामुळे दुःख उद्भवतें तें झारणच जर नष्ट झाले तर दुःखच होणार नाही. ह्या दृष्टीने अविद्या ही सर्व दुःखाचें मूळ कारण आहे असे भगवान बुद्धांचे म्हणणे आहे. अविद्या नष्ट झाली म्हणजे दुःरम नष्ट होते. अविद्येपासून संस्कार उत्पन्न होतात; संस्कारापासून विज्ञान, विज्ञानापासून नापरूप; नामरूपापासून पडाय- तन; पडायतनापासून स्पर्श; स्पर्शापासून चेदना; वेदनेपासून तृष्णा; तृष्णेपासून उपादान; उपादानापासून भय; भवापासून जन्म आणि जन्मापासून जरा, व्याधि, दु.ख आणि मरण उत्पन्न होतात, अविह्याच दुःखाचे मूळ कारण असल्यामुळे ती नष्ट करण्यावरच बुद्ध जोर देतो. आगि म्हणून अविद्येला सर्वात मोठा मळ म्हटले आहे. 'परमाष्ठानसगजा- नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।

·! (८३) लज्जाशील, नेहमी पवित्रतेकडे लक्ष ठेवून वागणारे, दक्ष, मित- भापी, शुद्ध आणि ज्ञानी जीवन कठीण असते. जेतवन पाचशे उपासक २४६ यो पाणमति पातेति मुसावावञ्च भासति । लोके आदि आदियति परदारञ्च गच्छति ॥१२॥ २४७ सुरामेरयपानञ्च यो नरो अनुयजति । इधैवमेसो लोकस्मि मूलं खनति असनो ॥१३ २४८ एवं भो पुरिस ! जानाहि पापधम्मा असञता । मा त लोभो अपम्मो च चिरं दुक्खाय रन्धयं ।।१४|| जो हिंसा करितो, बोटं बोलतो, चोरी करितो, परस्त्रीगमन करितो, मद्यमान करितो तो ह्या जगात आपलेच मूळ खणतो. हे मनुजा ! संयमहीन दुष्कर्म असेच असतात, हे ओळम; तुला लोम आणि अधर्म चिरकालपर्यंत दुःखांत न लोटोत. जेतवन तिस्म (बालक) २४९ ददन्ति वेगवासद्धं यथापसादनं जनो। तत्य यो मंफु भवति परेसं पानभाजने । न सो दिवा या रत्ति वा समाधि अधिगच्छति ॥१५॥ २५० यस च सं समुच्छिन्नं मूलघच्चं समूहत स वे दिवा वा रत्ति या समाधि अधिगच्छति ॥१६॥ लोक आपल्या श्रद्धेने आणि भक्तीने दान देतात; दुसऱ्याचे खापिणे पाहून जो लिन होतो अशाला दिवसा किवा रामी कधीच -समाधान मिळत नाही. ज्याची असली मनोवृत्ति नष्ट झाली आहे अशाच पुरुषाला दिवसा आणि रात्री समाधान लाभते. जेतवन २५१ मथि रागसमो अग्गि नत्यि दोससमो गहो। नस्थि मोहसमं जालं नत्यि तण्हासमा नदी ॥१७॥ पाच उपासक ·. C.. (८४) आसक्तीसारखी आग नाही, द्वेषासारखी पकड नाही, मोहा- सारले जाळं नाही आणि तृष्णसारखी नदी नाही. मदिनगर मेण्डक (अष्ठी) २५२ सुदस्सं बरसमञ्जसं अत्तनो पन दुद्दसं परेसं हि सो बज्जानि ओपुणाति यथाभुस । अतनोपन छादेति काल' कितवा सो ॥१८॥ दुरावाचे दोष पाहणे सोरें आहे, परंतु आपले दोष पाहणे कठीण थाहे; मनुष्य दुसन्याचे दोष भुशाप्रमाणे उडवित जातो, परंतु आपले स्वताचे दोष तो तसेच साकतो, जैसे शट जुगारी हारीचा डाय. बेतयन उन्झानसम्ली (थेर) २५३ परवज्जानुपस्सिस्स निच्च उन्मानचिनो। आसवा तस्स चड्ढन्ति आरा स आसवक्रया ॥१९॥ जो दुसन्यांचे दोष पाहतो च नेहमी दुसन्यायर टीका करितो यशा मनुष्याचे चित्तमल वाढतात; असला मनुष्य चित्तमलाच्या क्षया- पासून दूर असतो. कुशीनगर मुभव परिमाजक ૨૧૪ आकासेच पदं मस्यि समणो मरिय बाहिरे । पपञ्चाभिरता पजा निप्पपञ्चा तथागता ॥२०॥ * श्रमग बाहेर नसतो याचा अर्थ काय ? पुष्कटदा लोकांचा असा समज असतो की थमण किंवा संन्यासी होण्याकरिता घरदार सोडून अरप्यांत जावे लागते. वास्तविक अनासक्त वृत्ति पाण म्हणजेच खरा संन्याम होय. आणि म्हणून तुकाराम महाराज म्हणतात "नका त्य— रांदा पोरे" बुद्धाचे मुद्धा हेच म्हणणे आहे. श्लोक १४२ पहा. बादा रूपाने संन्यासी होत नसतो. “अंतरीं निर्मळ वाचेवा रसाळ । त्याचे गळा माळ असो नसो।"-संत तुकाराम ܝ ; " MATERNITठानलमा-meet नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।। J ·पुषळ योपाने पण्डित होत नाही. जो शेमसन, अरी आणि २९५ आकासे च पद नत्यि समणो नरिय बाहिरे । राइसारा सरसता नत्यि, नयि युद्धानमिस्जितं ॥२१॥ आकाशाला वाट नाही. मग (जगाने) बाहेर नसतो. लोक प्रपंचात आराक्त असतात परंतु तयागत, जगांत अनासक्त असतात. आकाशाला वाट नाही; अमग (जगाचे) बाहेर नसतो. संस्कार मित्र नसतात. बुद्धांत चंचलता नसते. १९ धर्मस्थ-वर्ग पिनिच्छयमहामन्च २५६ न तेन होति धम्मठो पनत्यं सहमा नये । यो च अत्य अनरयं च उभो निन्ग्य पण्डितो ॥१॥ २५७ असाहसेन पम्मेन समेन नयतो परे। धम्मस्स गुत्तो मेपाषी धम्मोति पचति ॥२॥ सारासार विचार न करितां मनुष्य न्याय देतो, त्यामुळे तो न्यायाधीश होत नाही. जो पंडित पर आणि पोटे याची निवट करून विचारपूर्वक पक्षपातरहित धर्माने न्याय देतो तोच धर्मरक्षक असून रारा न्यायाधीश म्हणविला जातो. जेतवन ૨૫૮ न सेन पतितो होती पायता यह भासति । सभी अये अभपो पण्डितोति पश्यति ॥३॥ जेतवन याविजय (मि) अभय आहे तोच पण्डित म्हणपिला जातो.

·जेतवन एकुद्दान (थेर) म तापता धम्मपरो पापता बहु भासति । यो च अप्पम्पि सुत्वान धम्म काया पस्सति । सचे धम्मधरो होति यो धम्म नप्पमरजति |॥४॥ तो पुष्कळ बोलतो तो धर्मधर होत नाही. जो थोडेच ऐकून ते आपल्या आचरणात आणतो व धर्माती अवहेलना करीत नाही तोच धर्मधर होय, जेतवन लकृष्टक भद्दिय (थेर) न तेन येरी होति यैन'स पलित सिरो। परिपक्को बमो तस्स मोघजिण्योति घुच्चति ॥५॥ शिर पिकले म्हणून मनुष्य स्थविर होत नाही. त्याचे वय वाद पण तो व्यर्थच वृद्ध म्हणविला जाईल. २६१ यम्हि सच्चञ्च धम्मो च अहिंसा सञमो धमो । स ये बन्तमलो धीरो थेरोति पचति ॥६॥ ज्यांन सत्य, धर्म, अहिंसा, संयम व दम आहेत तोच विगतमल धीर थेर म्हटला जातो, जेतवन किती तरी भिक्षु २६२ न याकरणमतग पण्णपोपसरलाय था। साधरूपो नरो होति इस्सुको मच्छरी सठोnil २६३ यस चेत समुच्छिन्नं मूलपच समूहतं । स यन्तदोसो मेघावो साधुरुषो' ति पश्चति 120 ईर्ष्या आणि मात्सर्ययुक्त शट पुरुष आपल्या याणीने किया सौंदर्याने चागला होत नाही. ज्याची ईर्या आगि मात्सर्थ उच्छिन शाले आहेत, समूळ नष्ट झाले आहेत, लोन देपरहित मेधावी चांगला म्हटला जातो. नुद मर्याणि पापानि दर्भ स्वस्निकरों भय।

·(८७) जतेंवन हत्थक भिक्षु २६४ नमुण्डकेन सनणो अम्बतो अलिक भगं । इच्छालामसमापन्नो समणो कि भविस्सति ॥९॥ २६५ पो च समेति पापानि अणू थूलानि सव्यसो । समितत्ता हि पापान समणोति पत्रुच्चति ॥१०॥ जो व्रतरहित, मिथ्याभाषी आहे, तो केवळ मुण्डनाने श्रमण होत नाही. इच्छा आणि लाभाने भरलेला पुरुष श्रमण कसा होईल ? जो लहानमोठ्या पापांना संपूर्णपणे शमवितो, तो पा शमवितो म्हणून श्रमण म्हटला जातो. जेतवन कोणी ब्राम्हण २६६ न तेन भिख (सो) होति यावता भिक्ख परे । विस्सं घम्मं समादाय भिक्ख होति न लावता ॥११॥ दुसऱ्याजवळ भिक्षा मागतो म्हणून तो भिक्षु होत नाही. जोपरंत तो विश्वांतील बाह्य अवडंबराचे अवलंबन करितो तोपर्यंत तो भिक्षु होत नाही. २६७ यो पुञ्जञ्च पापञ्च वाहित्वा प्रम्हचरियवा । सइलाय लोके चरति स पे भिवति घुञ्चति ॥१२॥ पाप-पुण्यांना झाडून जो सदा ब्रम्हचारी असतो व जगांत विवेकयुक्त वावरतो तोच खरा भिक्षु होय. जतान तीधिक २६८ न मोनेन भुनी होती मुल्हरूपो अविसु । यो च तुलं व पगाह वरमादाय पण्डितो ॥१३॥ २३९ पानि परिज्जेति स मुमितेन सो मुनी। यो मनाति उभो लोके मुनी तेन पञ्चति ॥१४॥ 14 ·(८८) केवळ मौन धारण केल्याने एखादा अविद्वान मूर्ख मुनी होत नाही, जो पंडित जणु काय आपल्या हातांत श्रेष्ठ राजू धरून पापाचा स्याग करितो व चांगले ग्रहण करितो, तोच मुनी होय. जो दोन्ही लोकांचा आपल्या प्रशेने विचार करितो तो त्यामुळे मुनी म्हटला जातो. जेतवन अरिय बालिमिक २७० न सेन अरियोति येन पाणानि हिराति । अहिंसा सम्बपाणानं अरियोति पयति ॥१५॥ माण्यांची हिंगा केल्याने आर्य होत नाही. प्राणिमात्रांची हिमा न करणारा आर्य म्हटला जातो. जेतवन पुष्कळसे भिक्ष २७१ न सीलरखतमत्तेन बाहुसच्चेग वा पुन । अथवा समाधिलाभेन विविच्चसयनेन वा ॥१६॥ २७२ फुसामि नेपखम्मसुखं अपुथज्जनसेवितं । भिक्खू । विस्सासमापादि अपत्तो आसवलयं ॥१७॥ केवळ शील आणि व्रत यांच्या आचरणाने किंवा केवळ बहुच- तत्वाने किंवा समाधिलाभाने किंवा एकान्तवासाने मी नैणर्य सुखाचा -जें सुख संसारातील लोकांना मिळू शकत नाही-लाम घेत नाही. भिक्षुनो, जोपर्यंत आधवांचा भय होत नाही तोपर्यंत स्वस्थ बसू नका. २० मार्ग-वर्ग जेतवन पांच मिन २७३ मागानगिको रोट्ठो सच्चानं चतुरो पना। विरागो सेटठो पानानं द्विपदानञ्च चपरामा ॥१॥ २७४ एसो' मागो नरो सनस्स दिगुलिया। एतं हि तुम्हे पटिपग्मय भाररसेनं पमोहन ।।२।। Marat मुद मर्याणि पापानिदर्भ गितको भय।।

·मागांत श्रेष्ठ अष्टांगिक मार्ग आहे, सत्यांत चार आर्य -सत्ये श्रेष्ठ आहेत, धात वैराग्य श्रेष्ठ आहे, द्विपदांमध्ये डोळस श्रेष्ठ आहे. दृष्टि स्वच्छ होग्याकरिता हाच एक मार्ग आहे, दुसरा नाही. भिक्षुनो, ह्यावरच तुम्ही आरुढ व्हा; माराला हाच जिंकू शकतो. २७५ एतं हि तुम्हे पटिपता दुक्खस्सन्तं फरिस्सज । अक्खातो वे मया मागो अमाय सल्लसन्यनं ॥३॥ २७६ तुम्हेहि किच्चं आतप्पं अखातारो तथागता। पटिपन्ना पमोस्खन्ति शायिनो मारवन्धना ॥४॥ हा मार्गावर आरूढ होवून तुम्ही दुःखाचा अंत करूं दशकाल. दुःखाचे उगम-स्थान स्वतः जाणूनच ह्या मार्गाचा मी तुम्हास उपदेश करीत आहे. तथागत बुद्ध) हे केवळ मार्गदर्शक असतात. प्रयत्न तर 'तुम्हालाच करावा लागणार आहे. ध्यानाभ्यासी लोक या मार्गावर आस्ट होवून माराच्या बंधनातून मुक्त होतात. २७७ सम्बे सखारा अनिच्चापति यदा पसाय पस्सति । अय निम्विन्दति दुरखें, एस मग्गो विमुखिया ॥५॥ सर्वच वस्तु अनित्य आहेत, त्या गोष्टीचा मनुष्य हा आपल्या प्रशेने अनुमव घेतो तेव्हा दुःस त्याला विचलित करूं शकत नाही. विशुद्धीचा हाच मार्ग आहे. जेतवन पांचशे भिक्षु २७८ सम्वे सखारा दुक्खा' ति यदा पाय पस्सति । अप निम्विन्दति दुरखे, एस मागो पिसुद्धिया ।।६।। सर्वच वस्तु दुःखाचे कारण आहेत ही गोष्ट देहा मनुष्य आपल्या प्रशेने ओळालतो तेहा त्यात्म दुःज विचलित करूं शान नाही. विशुद्धीचा हाच मार्ग आहे.

·(२०) २७९ सब्बे धम्मा अनता' तिपदा पज्ञाय परराति । अय निम्विन्दति दुक्खे एस मगो विसुद्धिया ॥७॥ सर्वच धर्म अथवा नित्त-प्रवृत्ति अनात्म अथवा अनित्य आहेत, हे जेव्हा मनुष्य आपल्या प्रशेने बोळापतो तेव्हा त्याला दुःख पिचलित करू शकत नाही. हाच विशुद्धीचा मार्ग आहे. जेतवन तिस्स रे) २८० उट्ठामकालम्हि अनुबहानी युवा बली आलसियं उपेतो। संसनसड्कापमनो फुसोतो पनमाय मार्ग अलगो न विन्दति ॥८॥ तरुण आणि सशक्त असूनहि जो पुरुष आळसामुळे उद्योगाचे वेळी उद्योग करीत नाही असा आकांक्षाहीन, निष्क्रिय व आळशी पुरुष प्रक्षेचा मार्ग जाणू शान नाही. राजगृह येशन) (यूकर-प्रेत) २८१ बाचानुरपणी मना सुसंवतो कायेन च असलं न फपिरा। एले तयो कम्मपये बिसोधये । आरापये मागमिसिष्पदेवितं ॥९॥ पाणीवर संयम ठेवावा, मनावर संयम ठेवाया आणि शरीराने फांहीहि पाप करू नये. या तिन्ही यम-पांना शुद्ध करा आणि ऋषिमणीत मागांचे अनुसरण फरा. जेतान पोठिल (घर) २८२ योगा पे जापती भूरि भयोगा भूरिसद्धयो । एलपाप अरवा भवाय विमपाम प। तप'ता मिधेरोम्य यया भूरि पवावति ॥१०॥ मुद मागि पापानि म गार्ग भय॥

·(९१)
योगाने अथवा अभ्यासाने प्रशा उत्पन्न होते; आणि त्याच्या
अभावाने प्रक्षेचा क्षय होतो, उन्नति आणि विनाशाचे हे दोन भिन्न
मार्ग आहेत हे जाणून मनुष्याने आपली प्रज्ञा वाढविण्याकडे प्रयत्न--
शील असावें.
--
+
जेतवन
कोणी वृद्ध भिक्षु
२८३ वनं छिन्दय मा राखं घनतो जामती भयं।
छत्वा दनञ्च बनयञ्च निम्यना होर मिश्पको ॥११॥
२८५ या हि बनयो न छिज्जति अनुमतोपि नरस नारिम,
पटिवद्ध मनोनु ताव सो बच्छो खीरपको 'य मातरि
॥१२॥
वनाला कापा (नुसत) वृक्षाला नाही, धनामुळे भय उत्पन्न होते..
मिथुनो, वन आणि वनांतील झाडांना कापून निर्वाण प्राप्त करा.
मनुष्यांस स्त्रीविषयी कामवासनेचा जर थोडाहि अंश असला तर तो
पुरुष बन्धनात असतो-जसे दूध पिणारे वासरू आपल्या आईच्या,
---
जेतान
सुवर्णकार (थेर)
२८५ उच्छिन्द मिनेहमत्तनो कुमुदं सारदिकं 'व पाणिना।
सन्तिमग्रमेय यूहय
निम्बानं सुगतेन देसितं ॥१३॥
शरद् ऋतील कमळ जमैं हाताने तोडा तसेच आत्मस्नेह
तोडून टाका, व बुद्ध-धारा उपदिष्ट निर्वाणाला नेणान्या शान्ति मार्गाचा
आश्रय घ्या,
जतान
महाधनि (वणिक)
२८६ इध वसा वसिरसामि इघ हेमन्तगिम्हसु।
इति बालो पिचिन्तेति अन्तरायं न बुजाति ॥१४॥

·+ (९२) पावसाळ्यांत येथे राहीन, हिवाळ्यांत आणि उन्हाळ्यांत येथे माहीन, असला विचार मूर्स करितो, पण (आंतील) विघ्नांना तो विचारच करीत नाही. नेतवन 23 क्सिा गोतमी (थेरी) २८७ तं पुतपसुसम्मत ध्यासतमनसं नरं। सुतं गाम महोपो मच्च आदाय गच्छति ॥१५॥ झोपलेल्या गावाला जसा महापूर घेवून जातो, तसेंच पुत्र आणि "पसंत आसक्त असलेल्या मनुष्याला मृत्यु घेवून जातो. तवन २८८ न सन्ति पुत्ता ताणाय न पिता गापि बन्धवा । भन्तकेनाधिपन्नस्स नत्यि रतिसु ताणता ॥१६॥ बेहा मृत्यु तो सैन्हा आप्तेष्ट रक्षण करू शकत नाहीत, पुत्र क्षण करू शकत नाही, न बाप, न बाधव. २८९ एतमत्यवसं बस्वा पण्डितो सोलसंवुतो। निम्त्राण-गमनं मागं खिप्पमेव विशोषये ॥१७॥ है यथार्थ जाणून पंडिताने शीलवान् होवून, निर्वाण-गामी भागाचे ताबडतोब अवलंबन करावे. पटाचा २१ प्रकीर्ण-चर्ग राजगृह (येणुवन) गंगावरोहण २९० मतासुखपरिचार परसे चे विपुलं मुखं । चजे मतासुखं धीरो सम्परसं विपुलं मुखं ॥१॥ नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भय।।

·'माय बाप दोन्ही जीवेची मारावे. थोरांच्या विचारांत कसे त्याग करावा, कोणी पुरुष जेतवन तुकाराम महाराज नेमकी हीच उपमा देतात- (९३) थोड्या सुखाच्या त्यागाने जर पुष्कळ मुखाची प्राप्ति होते, तर पुष्कळ मुग्य लक्षात घेवून बुद्धिमान पुरुषाने थोडया सुखाचा २९१ परदुक्खूपदानेन यो अत्तनो सुतमिच्छति । वेरसग्गससट्ठो वेरा सो न पमुञ्चति ॥२॥ दुसन्याना दुःख देवून जो आपण सुखी होवू पाहतो, तो वैराने परिपूर्ण पुस्य वैरांतून मुक्त होत नाही. मद्दिय नगर (जातिथापन) भद्दिय (भिक्षु) २९२ यहि किच्चं तदपषिद्धं अकिर्च पन कपिरति । उनलान पमत्तान तेस बदन्ति आसवा ॥३॥ २९३ येसञ्च सुसमारद्धा निच्चं कायगता सति । अकिञ्चन्ते न सेवन्ति किच्चे सातच्चकारिनो। सतानं सम्पजानान म.थं गच्छन्ति आसवा ॥४॥ में करावयाचे आहे तें जो करीत नाही य में करावयाचे नाही ते जो करितो अशा प्रमत्त मलिन पुरुषाचे चित्तमल वाढतात. फाया क्षणभंगुर असून तीत मलीनता आदि दोष असतात, ही दृष्टि ज्यांच्या नेहमी समोर असते असे कर्तव्यतत्पर पुरुष जे करावयाचे नसते ते करीत नाहीत. अशा स्मृतिमान् व जागृत पुरुषाचे चित्तमल नष्ट होतात. नेतवन लकुण्टक भद्दिय (थेर) २९४ मातरं पितिरं हन्त्वा राजानो द्वेष सत्तिये। र सानुचरं हत्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥६॥ साम्प असते हे ह्यावरून स्पष्ट होते.

·माता (तृष्णा), पिता (अहंकार), दोन क्षत्रिय राजे (गार आणि उच्छेद दृष्टि) आणि राज्यातील त्यांचे अनुचर (जगांतील र आसक्ति) यांना मारून ब्राह्मण निष्पाप होतो, याचा सरळ अर्थ हा । मनुष्य जे हा तृष्णेला व अहंकाराला जिंकतो तेव्हा तो मह अथ निर्वाण पदाला पोचतो. २९५ मातरं पितरं हन्त्वा राजानो द्वे च सोस्थि । घेण्याघपञ्चमं हन्त्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥६॥ माता (तृष्णा), पिता (अहंकार), दोन श्रोत्रिय राजे (शाश्व आणि उच्छेद दृष्टि) आणि पाचवा व्याघ्र (संशय) यांना मारून ब्राह्म निष्पाप होतो. राजगृह (वेणुवन) (दारुसाकटिकपु- २९६ सुप्पबुद्ध पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं विना च रसो च निच्च बुद्धगता सति ॥७॥ गौतमाचे शिष्य रात्रंदिवस सदैव भगवान बुद्धाच्या गुणस्मरणा -तल्लीन असतात. २९७ गुप्पबुद्ध पबुज्झन्ति सदा गोतमसायका । येसं दिया च रत्तो च निच्चं पम्मगता सति ॥८॥ गौनमाचे शिष्य बुद्धाच्या गुणस्मरणात तल्लीन राहून रामंदिवर सदैव धर्मानुचरण करितात. २९८ सुप्पयुद्ध पबन्नन्ति सदा गोतमसायका । यसं दिवा च रत्तो ध निच्च संघगता सति ॥९॥ गौतमाचे शिष्य बुद्धाच्या गुणस्मरणांत राल्लीन गहून रात्रंदिवस सदैव संघाचे कल्याण चिंतितात. मुद सर्याणि पापानिदर्भ स्वस्तिकरी भय॥

·(९५) भावना म्हणजे आत्यंतिक चिंतन, भारनेची परिणति स्वामा- २२९ सुप्पबुद्धं पज्जन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तोच निच्चकायागता सति ॥१०॥ गौतमाचे शिष्य बुद्धाच्या गुणस्मरणात तल्लीन राहून कायिक पाप होवू न देण्याची खबरदारी घेतात. ३०० मुप्पबुवं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका। येसं दिया च रत्तो छ अहिंसाय रतो मनो ॥११॥ गौतमाचे शिष्य बुद्धाच्या गुणरमरणात तल्लीन रात्रंदिवस सदैव अहिंसेत रत असतात. ३०१ सुप्पबुद्ध पम्झन्ति सदा गोतमसावका । यस दिवा च रत्तोच भावनाय* रतो मनो ॥१२॥ गौतमाचे शिष्य बुद्धाच्या गुणस्मरणात तल्लीन राहून रात्रंदिवस सदैव भावनेत (म्हणजे तीन विचारात) मग्न असतात. पग्जिपुनक (भिक्षु) ३०२ युप्पत्यज दुरभिरमं दुरापासा घरा दुला। दुक्सोसमानसंवासो दुवखानपतिता। तस्मा न च अडगू सिया न च दुक्खानुपतितो सिया ॥१३॥ इच्छेविरुद्ध अहण केटेली प्रवन्या दुःखमय असते; गृहस्थी जीवन दुःखमय असते; असमानाचा सहवास दुःसमय असतो; जीवन यात्राच दुःखमय असते; आणि म्हणून मनुष्याने यात्री होवू नये आणि दुःखी होवू नये. विकपणेच आचारांत होते. वैशादी {महावन) ·जतवन वित्त (गृहपति) ३०३ सद्धो सोलेन सम्पन्नो यसोभोगसमप्पितो। ६ पदेसं भजति तत्य रात्येव पूजितो ॥१४॥ यश आणि भोग हे ज्याने आपल्यातून काढून टाकले आहेत. अरा श्रद्धा व शीलरांपन्न पुरुष जेथे जेथे जातो तेथे पूजित होतो, जेतवन चुल्ल ( सुभद्दा) ३०४ तूरे सन्तो पकान्ति हिमवन्तो ' पबता। असन्नत्य न दिस्सन्ति रतिखित्ता यया सरा ॥१५॥ संत लोक दूर असले तरि हिमालय पर्वताममाणे लांबून सुद्धा प्रकाशमान होतात. पण असंत लोक जरळ असूनहि रानीं फेकलेल्या बाणाप्रमाणे दिसत नाहीत. जेतवन एकटाच हिंडणारा ३०५ एकासनं एकसेयं एको चरमतन्दितो । एको दमयमत्तानं बनन्ते रमितो सिया ॥१६॥ एकच आसन बाळगणारा, एकच शय्या टेवणारा, एकटाच फिर- णारा असा आळसरहित होवून आपले संयम कर आणि एकटाच वनांत रममाण हो. ies- सुन्दर परिसा जिका २२ निरय-वर्ग तवन ३०६ अभूतवादी निरय उपेति यो वापि कस्वामकरोगी' तिमाह। उभोपिते पेच्च समा भवन्ति विहानकम्मा मनुजा परत्य ॥१॥ मा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।

·(९७) असत्यवादी नरकांत नातात, आणि करून 'मी केलें असे म्हणणारे सुद्धा, हे दोन्ही नीच कर्म करणारे मरणानंतर सारख्याच गतीला जातात. . राजगृह वेणुवन (पापफलानुभवी प्राणी) ३०७ कासावफण्ठा बहवो पापधम्मा असजता । पापा पापेहि फम्मेहि निरयन्ते उप्पज्जरे ॥२॥ खांद्यावर कापाय वस्त्र धारण करणारे किती तरी पापी आणि असंयमी असतात. हे पापी आपल्या पापकर्मामुळे नरकांत जातात. वैशाली (वग्गुमुदातीरवासी भिक्षु ३०८ सेय्यो अयोगुलो भुत्तो तत्तोअग्गिसि खूपमो। यञ्चे भुजेय्य दुस्सीलो रठपिण्डं असमतो ॥३॥ असंयमी व दुराचारी राहून राष्ट्राचे अन्न खाण्यापेक्षा अग्नि- शिखेप्रमाणे तप्त लोखंडाचा गोळा खाणे बरे. जेतवन खेम (श्रेष्ठी-पुत्री) ३०९ चत्तारि ठानानि नरोपमतो आपज्जती परदारूपसेवी। अपुनलाभंन निकामसेम्यं निन्दततीयं निरपंचतुत्य ॥४॥ ३१० अपुजलामो व गती घ पापिका, भीतस्स भीताय रतीचथोकिका। राजा घ दण्डं गर पति तस्सा नरो परदारं न सेये ॥५॥ प्रमत्त परस्त्रीगमन करणान्या पुरुषाला चार गति प्राप्त होतात. अपुण्यलाभ, सुखाने-झोप न येणे, निन्दा आणि नरकप्राप्ति. अपुण्य- लाभ, दुर्गति, (दोघेहि स्त्रीपुरुष भीतिमस्त असल्यामुळे) अत्यन्त अन्य रति आणि कठोर राजदंड आणि म्हणून मनुष्याने परस्त्रीगमन करू नये. ध.प....

·जेतवन कटुभाघी (मिक्षु) कुसो यथा दुग्गहीती हत्यमेधानुकान्तति । शाम दुप्परामर्छ निरयायउपकद्धति ।।६।। नीट न धरलेल्या दुशाने जसा हात कापला जातो तरोंच अवि चाराने श्रमण होणारा नरकात जातो. ३१२ यं किञ्चि सिथिलं फम्म सिडिलिटठंच वतं। राद्धस्सरं ब्रह्मरियं न सं होति महापालं ॥७॥ शिथिलतायुक्त कर्म, कष्टाने पाळलेले व्रत व अशुद्ध ब्रहाच फलदायक नसतात. ३१३ फयिरब्चे हाधिरायन दळहमेनं परक्कमे। सिथिलो हि परिवाजो भिय्यो माकिरते र ॥८॥ एखादे काम करावयाचे तर ते दृढ पराक्रमाने परावे. दिला संन्यासी नुसती धूळच जास्त उडवितो. एक स्त्री जेतवन ३१४ अकतं दुपकर सेम्यो पच्छा सपति दुरन्त । पतञ्च सुकत सेम्यो यं करवा नानुतापति ॥९॥ दुष्कृत्य करण्यापेक्षाकाहीहि न करणेच यरे, कारण दुणत्यामुळे पश्चाताप होतो. मुत्य करणे केन्हाहि चागले कारण त्यानंतर मनुष्याया पश्चाताप होत नाही. क्षेतवन ३१५ नगर पया पच्चन्तं गत सन्तरवाहिरं। एवं गोपेय वत्तानं लणो ये मा उपचगा। राणालीता हि सोचन्ति निरयाम्हि समपिता ॥१०॥ नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·जैन साधु ३१९ धज्जञ्च वजतोमरया अवरजञ्चमवग्जतो। निन्दनीय वस्तूला निन्दनीय आगि अनिन्दनीय घस्तूला अनि (९९) सीमान्त नगर जसे आतून बाहेरून खूप सुरक्षित असते, तसेच (मनुष्याने) आपल्याला सुरक्षित ठेवावे. एक क्षणभरहि त्याने प्रमच राहू नये. कारण प्रमाद त्याला रडवील व नरकांत लोटील, जेतवन ३१६ अलज्जिता ये लज्जन्ति लज्जिता येन लज्जरे । मिछादिसिमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गति ॥१२॥ जेथे साज बाळगावी लागते तेथे जे निर्लज्ज असतात व जेथे निर्लज्ज असावयास पाहिजे तेथे जे लाजतात असले लोक मिथ्या दृष्टी- ३१७ अभये घ भयदस्सिनो भये च अभयदस्सिनो। मिच्छादिठिसमादाना सत्ता गच्छति दुर्गात ॥१३॥ जेधे निर्भय असावयास पाहिजे तेथे भय बाळगणे व जेथे भय बाळगाययाचे असते तेथे बेडर राहणारे लोक मिथ्या दृष्टीमुळे दुर्गतीला जेतवन तीधिक शिष्य ३१८ अपग्जे बज्जतिनो यज्जे घायज्जदस्सिनो। मिच्छादिसिमायाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गति ॥१३॥ निंद्याला जे अनिद्य मानतात व अनिंद्याला निंद्य, असले मिथ्या- दृष्टि धारण करणारे लोक दुर्गतीला जातात. सत्ता गान्ति सुग्गति ॥१४॥ मुळे दुर्गतीला जातात. जातात. सम्मा दिठिसमावाना न्दनीय मानून सम्यक् दृष्टि धारण करणारे लोक मुगतीला हात.

·. (१००) २३ नाग-वर्ग जेतवन आनन्द (थेर) ३२० अहं नागो' सगामे चापतो पतितं सरं अतिवाक्यं तितिक्खिस्स दुस्सोलो हि बहुज्जनो ॥१॥ रणांत जसा हत्ती धनुष्यांतून सोडलेल्या बाणाना सहन करितो तसेच मी कटुवचन सहन करीन. जगात दुर्जन लोकच जास्त आहेत, ३२१ दन्तं नन्ति समिति दन्तं राजाभिल्हति । दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु यो तिवाक्यं तितिक्सति ॥२॥ दान्त केलेल्या हत्तीला युद्धांत नेतात व त्यावरच राजा बसतो. ज्याने आपले दमन केले आहे, जो परांचे कटुवचन सहन करितो तोच मनुष्यांत श्रेष्ठ आहे. ३२२ घरं अस्सतरा दन्ता आजानीयाच सिन्धवा। कुञ्जरा च महानागा अत्तदन्तो ततो वरं ।।३।। खेचर, चांगल्या जातीचे सिंधु घोडे आणि कुंजर हत्ती दान्त केल्यानंतर चांगले असतात, ज्याने आपल्याला दान्त केले आहे तो सर्वात श्रेष्ठ होय. जेतवन (भूतपूर्व महापत भिक्षु) ३२३ न एतेहि यानेहि गच्छेग्य अगतं दिसं । ययात्तना सुदन्तेन दन्तो बन्लेन गच्छति ।।४।। या यानांनी मनुष्य ज्या दिशेने कधीच गेला नाही त्या दिशेला (म्हणजे निर्याण-पदाला) जावू शकत नाही-जेथे ज्याने आपले दमन केले असाच सुदान्त आपल्याला दमन केल्यामुळे जावू शकतो. (परिजी नादागपुत्र) ३२४ धनपालको नाम कुंजरो करकापमेदनो बुनिवारयो । बोकवर्लमभुति सुमति नागवनस्स कुम्जरो ॥५॥ गुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव।।

·(१०१) 33321 धनपालक नांवाचा हत्ती मदोन्मत असतां दुनिवार्य होतो, पण चन्धनांत पडला म्हणजे तो गवत खात नाही. त्याला नाग-बनाची "आठवण येते. जेतवन पसेनदी (कोशलराज) ३२५ मिदी यदा होति महायसो च निद्दायिता सम्परियततायो। महावराहो'बनियापपुटो पुनपुन गम्भमुपेति मन्दो ॥६॥ मनुष्य जर आळसी, खादाड, निद्राळु-या कडावरून त्या कडावर न्लोळणारा-खाऊन पिवून डुकराप्रमाणे पुष्ट झालेला असला तर तो मन्द वारंवार गर्मात जातो (पुनः पुनः जन्म घेतो). तबन (सामणर) ३२६ इवं पुरे चित्तमचारिचारिक निच्छकं यत्य कामं यथासुखं । तदग्ज 'हं निग्गहेस्सामि योनिसो हरियप्पभिन्नं दिय अकुसरगहो ॥७॥ पूर्वी हैं मन वाटेल तिकडे भटकत होते, वाटेल तेथे रमत होते; अशा मनाला मी आज वश करीन-जसा माहूत उन्मत्त हत्तीला अंकुशाने या करितो. जतवन कोसल रानाचा पावेय्यक नांवाचा हत्ती ३२७ अप्पमादरता होय स-चितमनरखप। दुगा उद्धरय'तानं पट्टे सत्तोय कुरो॥८॥ सतत जागृत राहून आपल्या चित्ताचे रक्षण पूरा भागि हा कटीण ससारांतून, चिखलात फसलेल्या हत्तीप्रमाणे आपला उद्धार करा, A.

·(१०२) परिलेय्यक पुष्कळसे भिक्षु सचे लथ निपकं सहायं सद्धि चरं साधुविहारिपोरं । अभिभुय्य सथ्यानि परिस्सयानि घरम्प तेन तमनो रातीमा ॥९॥ अर सोबत विचरण करणारा संयमी व सत्शील मिन लाभला तर सर्व विन बाजूला सारून त्याजबरोबर जागृत व प्रसन्न चित्ताने हिंडावे. ३२१ नो चेलभेय निपकं राहाय सद्धिचर साधुनिहारिधीरं राजा 'परळं विजितं पहाय एको घरे मातङ्ग 'रज्नेय नागो ॥१०॥ जर सोबत विचरण करणारा संपनी व सत्शील मित्र न लाभला तर पराजित राष्ट्राचा त्याग करणान्या राजाप्रमाणे वनांत एकटाच हिंड- णान्या हस्तिराजासारखा नूं एकटाच विहर. ३३० एहस चरितं सैय्यो नत्यि बाले सहायता । एको चरे न च पापानि कपिरा अप्पोरसुषको मारा 'र'च मागो ॥११॥ एकटेंच राहणे उत्तम आहे; मूर्खाची संगति बरी नराते; बनात हिंडणान्या हस्तिराजाप्रमाणे अनुत्सुक राहून तूं एकटाच विहर; पाप करूं नकोस. मार हिमपत् प्रदेश ३३. जत्यम्हि जातम्हि सुसा राहाया गुठी मुखा मा इतरीतरेत । पुश्च सुखं जीवितसंसम्हि सम्परा दुक्खस्रा सुर्स पहाणे ।।१२।। STAनुद सर्वाणि पापानि द स्वस्निकरी भय।।

·(१०३) विपत्तिकाळी सुखाचे आहे. मिन असणे, इतरांना दिलेल्या रामा- धानात सुप आहे; जीवनांत संपादन केलेले पुण्य मृत्यूनंतर तुमचे मुख आहे. ३३२ मुला मत्तेय्यता लोके अयो पेसेय्यता सुला।. सुसा सामञ्जता लोके अयो ब्रह्मज्ञता सुखा ।।१३।। या जगांत आई-वडिलांची सेवा सुग्न आहे; ह्या जगांत श्रामण्य अथवा संन्यास मुखकर आहे; व ह्या जगांत ब्राह्मणत्व मुख आहे. ३३३ सुखं याव जरा सीलं सुखा सडा पतिष्ठिता। सुखो पञ्चाय पटिलाभो पापानं अफरणं सुखं ॥१४॥ वृद्धावस्थेपर्यत शीलाचे पालन सुख आहे; श्रद्धा स्थिर होगें सुज आहे; प्रज्ञेचा लाभ मुग आहे व पाप न करणे मुस आहे. २४ तृष्णा-वर्ग कपिलमच्छ जेनवन ३३५ मनुजस्त पमत्तचारिनो तह बढति गालया विय । सो पलवती हुरहुरं फलमिच्छं'व वस्मि वानरो॥१४॥ प्रमत्त राहून विचरणान्या मनुष्याची तृष्णा मालुगा लतेप्रमाणे वाढत जाते. अरण्यात फळ खाण्याच्या इच्छेने वानर जसा ह्या झाडा- वरून त्या झाडावर उड्या मारतो तसाच मनुष्य या जगात यायरतो. ३३५ यं एसा सहती जम्मी तण्हा लोके विसत्तिका । सोका तस्स पबदन्ति अभिवढं य 'योरणं ॥२॥ ही विषारी नीच तृणा ज्याला वश करिते त्याचा शोक वर्षानं. तील विरण गवताप्रमाणे वाढत जातो.

·(१०४) ३३६ यो घेते तहतो जस्मि तह लोके दुरच्चर्य । सोका सम्हा पपतन्ति उपविन्द्र 'व पोखरा ॥३॥ जो मनुष्य ह्या नीच व दुस्त्याज्य तृष्णेला निकितो त्याचे सर्व शोक कमळावरून जसे पाणी निघून जाते-ससे विरून जातात. ३३७ तं वो घवामि भई यो पावन्तेय समागता । तण्हाय मूलं खणय उसीरस्थो 'व वीरणं । मा बो नलं घ सोतो व मारो भजि पुनःपुनं ॥४॥ आणि म्हणून तुम्ही सर्व ने येथे जमलांत त्या सर्वाना तुमच्या कल्याणाकरिता सांगतो की तृष्णेचे मूळ सणून काढा--जसे वाळ्या- करिता विरण गवत काढतात. पाण्याचा प्रवाह जसा बोरूला उपटून फेकतो. तसें मार (कामदेव) तुम्हाला वारंवार न फेको, जेतवन गूथ-सूकर-पोतिक ३३८ यथापि मले अनुपद्दवे दळहे छिनोपि नाखो पुरेव रूहति । र यम्पि तहानुसये अनूहते निब्बतति,दुक्खमिदं पुनपुन ।।५।। समूळ नष्ट न करितां कापलेले झाड जसे पुनः वाढते, तसेच तृष्णाशय नष्ट झाल्याशिवाय हे दुखचक्र फिरतच राहते, यस्स छत्ति सती सोता मनापस्सवना भुसा। वाहा वहन्ति दुद्दि राजूपा रामनिसिता॥६॥ पांच इंदिय-कान, डोळे, जिव्हा, नाक, शरीर-घ सहावे मन, यांचे सहा विषय आणि त्यांची सहा पिशाने म्हणजे स्पर्श वा संयोग असे एकूण अठरा. अठरा धातु वाय आणि अठरा अभ्यान्तर मिळून छत्तीस. नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भय ।।

·३४४ यो निबनयो बनाधिमुत्तो मनमुत्तो इनमेय पावति । तं पुग्गलमेव पस्सप मुत्तो बन्धनमेव धावति ॥१२॥ (१०५) ज्याचे छत्तीस श्रोत संसारांत प्रिय पदार्थाकडे वाहतात त्याचे रागपूर्ण संकल्प त्याला दुदृष्टीकडे वाहून नेतात. ३४० सन्ति सम्बयि सोता लता उभिन तिति । तञ्च विस्था लतं जातं मूलं पसआय छिन्दय ॥७॥ हे प्रवाह सगळीकडेच वाहतात. त्यामुळे लता उद्भवतात. धा उद्भवलेल्या लतांना पाहून प्रशेने त्यांचे मूळच खणून काढा. ३४१ सरितानि सिनेहितानि च सोमनस्सानि भयन्ति जन्तुनो। ते सोतसिता सुखेसिनो ते ये जाति-जरूपमा नरा 100 तृष्णेचे प्रवाह प्राण्यांना फार गोड आणि मनोहर वाटतात. सुख- लोलुप तिच्या प्रवाहात पडतात आणि वारंवार जन्म आणि जरा यांच्या चक्रांत सापडतात. ३४२ तसिणाय पुरषखता पना परिसम्पन्ति ससो'व बाषितो। सओजनसङ्गसता दुक्खमुन्ति पुनपुन चिराय ॥९॥ तृष्णेच्या तावडीत सापडलेले प्राणी बांधलेल्या समाप्रमाणे चक्कर मारतात. बन्धनांत पडलेले लोक पुनः पुनः दीर्घकालपर्यंत दुःख भोगतात. ३४३ तसिणाय पुरक्खता पजा परिसप्पन्ति ससो' बाधितो। तस्मा तसिनं विनोदये भिक्खू मकडो विरागमत्तनो ॥१०॥ तृष्णेच्या तापडीत सापडलेले प्राणी यांपरेल्या सशाप्रमाणे चक्कर मारतात. म्हणून वैराग्याची आकांक्षा बाळगून भिश्ने तृण्णा दूर करावी. विमन्तक (मि) वेपन ·(१०६) निर्वन व वनमुक्त होऊन वनाबाहेर पडलेला मनुष्य पुन: चनाकडे (संसाराकडे धावतो अशा मनुष्याकडे पहा. तो मुक्त पुरुष पुनः बन्धनाकडे जातो. ३४५ तवन बन्धनागार न तं दल्ह बन्धनमाहु धोरा यदायसं वारजें बम्बजञ्च । सारतरत्ता मणिकुण्डलेसु पुत्तेसु दारेसु च या अपैरखा ॥१२॥ धीर लोक लोखंडी साखळीला, किंवा लाकडी किंवा दोरीच्या मंधनाला मोठे बन्धन मानीत नाहीत. वास्तविक ह्यापेक्षाहि मोठे बन्धन मणिकुण्डल, पुत्र आगि रबी ह्यांत आसक्ति असणे हे होय. ३४६ एतं बल्ह बन्धनमाह धीरा ओहारिन सिथिल दुप्पमुम्चं । एतम्पि छेत्वाम परिन्बजन्ति अनपेक्खिनो कामसुखं पहाय ॥१३॥ धीर लोक ह्यान्टाच खरे बन्धन म्हणतात. कारण ते जरि दिले असले तरि रम्य आगि तुटायला कठीग अस आहे. कामगासनांचा त्याग करून धीर पुरुष निरिन्छ म्हणजेव मनजित अथवा गृह-रहित होतात आणि हे बन्धन तोडून टाकतात. सेमा (चिम्चीसार-महिषी) ये रागरसानुषतन्ति सोतं सयंकतं मस्कटको जालं। एताम्पि छान यजति धीरा अनपेविजनो राम पर्स पहाम ॥१४॥ राजगृह (वेणुगन) मुद सर्वात पापानि द स्वस्तिकरी भव॥

·उन्धिान भदराम्सानि अन्तिमो समस्रुयो ।॥१८॥ ३५१ निङ्गतो असन्तातो पीततन्ही अनागो। (१०७) जे लोक रागांत आसक्त आहेत ते स्वतः निर्माण केलेल्या जाळ्यांत कोळी जसा पडतो त्याप्रमाणे प्रवाहात पडतात. पण धीर पुरुष याला छेदून सर्व दुश्मापासून मुक्त होऊन निरिच्छ होतात. राजगृह वेणुवन उग्रसेन (श्रेष्ठी) ३५८ मञ्च पुरे मुरज पच्छतो माझ मुश्च भवस्स पारगू । सम्यत्य विमुत्तमानसो न पुन जतिजरं उपेहिति ।।१५।। पुढचा, मागचा व मधला या सर्वाचा त्याग करा आणि भरपार यहा. येणेप्रमाणे सर्व त-हेने मन प्रसन्न झाले म्हणजे जाति आणि जरा यांच्या फेन्यांतून सुटाल. जेतवन (चल) धनुग्गह पंडित ३४९ विलकपमपित्तस्स जन्तुनो तिब्बरागत सुभानुपसिनो । भिम्यो सहापद्धन्ति एसोखोदळ्हं करोति मन्यन ॥१६॥ जो प्राणि संशय-युक्त आहे, तीव्र आसक्तीने भरलेला आहे, जिकडे तिकडे शुम पाहून त्याने आकपिला जाणारा आहे, याची तृष्णा पुनः पुनः वाढते व तो आपले बन्धन दृट करितो. ३५० वितरपसमे च यो रतो अनुभं भावयति सदा सतो। एरा खो व्यन्तिकाहिनी एसच्च्छति मारयन्यनं ॥१७॥ वाईट विचाराना शांत करण्यात जो गुंतला आहे, जो दक्षतापूर्वक नेहमी अशुभ भावना ( म्हणजे सर्थ यस्तु अनित्य अतः दुपमय आहेत अशी भावना) शाळगतो अगला पुरुष माराच्या अन्धनाला जेनान तोडून टानी मार ·(१०८) लो निष्पाप झाला आहे, ज्याची तृष्णा नष्ट झाली आहे, जो सर्व मायापासून मुक्त आहे, अशाचे सर्व भवपाश तुटल्यामुळे त्याचा हा -अंतिम देह आहे. ३५२ घीतताहो अनादानो निरतिपदकोविदो। अक्खरानं सन्निपातं जना पुम्बापरानि च स ये अन्तिमसारीरो महापोति धुञ्चति ॥१९॥ जो तृष्णारहित, अपरिग्रही व कान्य व भाषाशास्त्रश आहे-- म्हणजे अगोदर कोणता शब्द टेवावा व नंतर कोणता हैं जो जाणतो- असला पुरुष खचितच अंतिम शरीरधारी असून महाप्राज्ञ म्हणविला जातो. -वाराणसी ते गयेच्या मागावर उपक (आजीवक) ३५ ज्याभिभू सबविदूहमस्मि सम्बेसु धम्मसु अनूपलितो । सब्बञ्जही सण्हक्खये विमुत्तो सयं अभिज्ञाप कमदिसेय्यं ॥२०॥ मी सर्वांना (काम-क्रोधादींना) जिरणारा आहे, मी सर्प जागणारा आहे, चिचाच्या सर्व प्रवृत्तीपासून मी अलिप्त आहे, मी सर्व त्यागी आहे, तृष्णा-क्षयामुळे मी सर्व तम्हेने मुक्त आहे, मी स्वतःच परमशान प्राप्त केले आहे (अशा स्थितीत) कोणाला मी आपला गुरु म्हणूं ? सक्क देवराज जेतवन ३५४ सटबवानं पम्मदानं जिनाति सग्नं संचम्मरसो जिनाति । सन्न रति पम्मरती जिनाति सण्हक्सपो सम्बदुक्खं जिनाति ॥२१॥ HT PAH AR PM नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भय ।।

·मोहाला दिलेले (दान) महान् फल-दायक होते. ३५८ तिणदोसानि खेत्तानि मोहदोसा अयं पजा। सस्मा हि बोतमोहेसु दिन्नं होति महप्फलं ॥२५॥ शेतांचा दोपतृगआहे; मजेचा दोष मोह आहे; आणि म्हणून (१०१) सर्व दानांत धर्म-दान श्रेष्ठ आहे; सर्व रसांत धर्म-रस श्रेष्ठ आहे; सर्व आसक्तींत धर्मासक्ति श्रेष्ठ आहे. तृष्णेचा क्षय हा सर्व दुःखांना जिंकणारा आहे. जेतवन (अपुत्रक श्रेणी) ३५५ हनन्ति भोगा दुम्मेधं नो चे पारगवेसिनो। भोगतण्हाय दुम्मेधो हन्ति अने' व अत्तनं ॥२२॥ जो पुरुष संसारापलीकडे जाणे चाहत नाही अशा बुद्धिहीन मनुष्याला त्याचे भोगच नष्ट करितात, भोगतृष्णेत मग्न असलेला हा पुरुष आत्मघातकी बनून स्वतःचाच नाश करितो. पाण्डुकम्बलशिला (देवलोक) अड्कुर ३५६ तिणदोसानि खेत्तानि रागवोसा अयं पजा। तस्मा हि यौतरागेसु दिलं होति महप्फलं ॥२३॥ शेताचा दोष गवत आहे; मजेचा ( मनुष्यमानाचा ) दोप राग आहे; आणि म्हणून वीतराग पुरुषाना दिलेले महान् (दान) फलदायक होते, ३५७ तिणदोसानि खेत्तानि दोसयोसा अयं पना। तस्मा हि वातदोसेसु दिन होति महम्फले ॥२४॥ शेतांचा दोष तृण आहे; प्रक्षेचा दोष द्वेष आहे; आणि म्हणून बीतद्वेष (द्वेषरहित) पुरुषाना दिलेले इदान) महान् फलदायक होते. पीक- ·(१२०) ३५९ तिपदोसागितानि इच्छादोसा मयं पजा । तस्मा हि पिंगतेच्छेसु दिन होति महत्फलं ॥२६॥ शेतांचा दोष तृण आहे; प्रजेचा दोष इच्छा आहे; आणि म्हणून इच्छारहित पुरुषाला दिलेले (दान) महान् फलदायक होते. HAMARE- २५ भिक्षु-वर्ग जेतवन पांच भिक्षु धक्सुना संवरो साध साधु सोतेन संवरो। घाणेन संवरो साप साधु जिव्हाय संवरो ॥१॥ डोळ्याचा संयम चांगला, पानाचा संयम चांगला, नाकाचा संयम चांगला आणि जिभेचा संयम चांगला. ३६१ कार्यन संवरो साभ, साधु वाचाय संवरो। मनसा संवरो साप साधु सम्बत्य संवरो। सनस्थ सतो भिख सम्बदुक्खा पमुच्चति ॥२॥ काया-संपम चागला, वाचा-संयम चागला, मनाचा संयम चांगला, सर्थ इंद्रियांचा संयम चांगला. सर्व बाजूंनी संयमयुक्त असलेला 'भिक्षु सर्थ दुःखापासून मुक्त असतो. जेतवन हंसघातक (भिक्षु) ३६२ हत्यसतो पादसतो चाचाय समतो समतुसमो। अन्दात्तरतो रामाहितो एको सन्तुसितो तमाह भिक्खं ॥३॥ नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भव।

·३६६ सप्पलामोपिथे भिवतु सलाम नातिमजति । तं वे देवा पसंसन्ति सुद्धाजीवि पतन्द्रितं ॥७॥ अल्पच का होइना तरी पण भिक्षु स्थलाम सोहीत नाही. जो शुद्धजीवि व अप्रमादी आहे अशाची देव स्तुति करितात, . ज्याचे हातांत, पायात व वाणीत संयम आहे, (जो) उत्तम संमी आहे, जो आपल्यांच रममाण आहे, जो समाधियुक्त आहे, जो एकटाच व संतुष्ट असतो, त्याला भिक्षु म्हणतात. जेतवन कोकालिय ३६३ यो मुखसम्ञतो भिषण मन्तभाणी अनुद्धतो । अत्यं चम्मच दोपेति मधुरं तस्स भासितं ॥४॥ मुख-संयत आहे, विचारपूर्वक बोलतो, जो सीन आहे, जो अर्थ आणि धर्म यांना प्रगट करितो, अशा भिमूचे भाषण मधुर असते. चेतवन ३६४ घम्मारामो धम्मरतो धम्न अनुविचिन्तयं । धम्म अस्सरं भिक्खु सद्धम्मा न परिहायति ।।५।। धांत आनंद मानणारा, घमात रममाण असगारा, धर्माचें चिंतन करणारा आणि धर्माप्रमाणे वागणारा भिक्षु सद्धर्मापासून च्युत धम्माराम (थेर) होत नाही. राजगृह (वेणुवन) विपश्य-सेवक भिक्षु सलामं नातिमनेथ्य, ना पिहयं घरे। अजेसं पिहयं भिक्खू समाधि नाधिगच्छति ॥६॥ आपल्या हिताची अवहेलना करू नये, दुसऱ्यांच्या हिताची स्पृहा करूं नये, दुसऱ्यांच्या हिताची रपृहा करणारा भिक्षु समाधि प्राप्त करू शकत नाही.

·पुष्कळ भिक्षु (११२) जेतवन ३६७ सम्बसो नामरूपस्मि यस्स नत्यि ममायितं । अराता च न सोचति स वे भिक्खूति युच्चति ॥८॥ ज्याचा अहंकार व राव यस्तूंवरील आसक्ति व ममत्व नष्ट झाले आहे व आपण अकिंचन आहों याबद्दल ज्याला शोक नसतो तोच खरा भिक्षु होय. ३६८ मेत्ताविहारी यो भिषय पसनो युद्धसासने । अधिगच्छे पदं संत रासारूपसमं सुखं ॥९॥ जो भिक्षु मैत्रीत रमलेला असतो, जो बुद्धशारानांत प्रसन्न असतो, तो सर्व संस्कारांना शमन करणारे सुखमय शान्तिपद प्राप्त करितो. ३६९ सिञ्च भिक्खु ! इमं नावं सित्ता ते लहुमेस्सति । छत्वा रागं च बोस व ततो निम्बार्ण एहिसी ॥१०॥ हे भिक्षु, तूं ही नाव रिकामी कर, रिकामी झाली म्हणजे ती हलकी होईल. राग आणि द्वेप यांचा नाश कैलास तर तूं निर्वाणान्दा जाशील. पंच छिन्दे पंच जहे पंच पत्तरि भावये। पंच संङ्गातिको भिवषु ओपतिम्णों' ति बुश्चति ॥११॥ पांच (पर्तमान) पन्धनांना तोडून टाकार्ये, पांच (पुढील) पन्धनांचा त्याग कराया, आणि पांच (मागील) पन्धनांचा विचार करावा. पांच मन्धनाच्या पलीकडे गेलेल्या मिला 'तीणस्तोत' म्हणतात.' * राग, द्वेष, आळस, चित्ताने गांचल्य आणि संयम ही पान मन्धने आहेत. भा काळाचा विचार करून त्यापासून उचित मोध प्यावा. यर्तमान नष्ट फण्या आणि भविष्याचा त्याग पराया म्हणजे त्याची आशा सोडावी. गुर मर्याणि पनि गग्निकरो भव।

·(१९३) ३७१ झाय भिषण ! माघ पमादो मा ते कामगणे भमा दितं । मा लोहगुलं गिली पपत्ती मा फंदी दुरसमिदन्ति उरहमानो ॥१२॥ हे भिशु, मनग कर, प्रमादांत राहूं नको. तुझं चित्त कामोरभोगांत रन देवू नको. प्रमस होवून लोखंदाचा तापलेला लाल गोळा गिळू नकोग, त्याने दग्ध झोपून हाय! है दुम्ज!' असे म्हणण्याचा तुजपर प्रसंग न येवो. ३७२ मस्यि शान अपजस पन्ना मत्यि अशायतो। यम्हि झानं च पाच स ये निम्यागसन्तियो ॥१३॥ प्रज्ञामिहीन पुरुषामा ध्यानभावना नसते, व ध्यानभावना नसगाराला प्रशा नसते. ज्याच्यात ध्यानभावना व प्रज्ञा दोन्ही आहेत असाच पुघर निर्मागाच्या जवळ आहे. ३७३ गुनाणारं पविट्ठरस सन्तचितास भिरस्नो । अमानमी रती होति सम्भामा विपस्गतो ॥१४॥ एपान्तरासान प्रवेश करताना सम्पर धर्म जामशाना शान्ति- प्रिय मिस्रा एक प्रकारचा विशेष आनंद होतो. ३७४ मतो यतो सम्मति सत्यानं उदयन्मयं । लभति पोतिपामो समतं तं विज्ञानतं ॥१५॥ (मनुम्प) जमा असा (प, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान या) पांच स्कन्धांच्या उत्पत्ति आणि पिनाशाचा विचार करितो, तसा तातो शन्यांचे जे अमृत अशा परम सुराचा भागीदार होतो.

·३७५ सजायमादिनजति इष पत्त मिसनो। इन्द्रियपत्तो सन्तुको पातिमोरसे पसंबरो। मिले मासुकवा दादोधे वन्दिते ॥१६॥ प्रयुक्त निरमा बीरनाम देगाने प्रारंभ होतो- इंदियांवर ताबा ठेवन, स्तुष्ट अलग, प्राविमोश नियमांचे पालन करने, तसेच एवकि, आदरहीन आनिन्सचा नियांनी संगति करणे. ३७६ पटिसन्पारवृत्तस बादारपुरुलो किया । ततो पानोन्याहुको दुस्खकन्तं करिस्तति ॥१७॥ जो सेना व रात्रभनी असून सदाचारी आहे तो सामन्याने अपसा दुःजागा अन्त पीर सजग पांचौं मिभु ३७७ दतिमा घिर पुजानि मदानि मुञ्चति । एवं रामच होतच विममुग्धेय भिलियो ॥१८॥ तुम शास्त्र भी कोनजोती पु गङ्न पडतात, त्या- ममाने हे मिनो, सुमन राग आशिष गळून पई घा. तरम হা (গ) २७८ साराकासो सन्तरामो सनाया सुसमाहितो परतलोकामिलो भिर उपसतो ति युवति ॥१॥ (जो) कापा आगि मायने शान्य आहे, जो चांगल्या रीतीने समाधियुक्त आहे, ज्याने सोममिराला ओकून टाकले आहे अशा भिला उपशान्त म्हणतात. खेतग्न ३७२ भत्तना पोदर सानं पटियासे असमतना । सो मतगतो रातिमा सुख भिक्स बिहाहिसि ॥२० Pararhema -- नुदं सर्वाणि पापानि दर्भ .

·हे माहणा! पराक्रम करतृष्णारूपी) मवाहाला छाटून टाकाम
जो आपणच आपल्याला चाबूक मारील, आपणच स्वतःला
कामाला लावील, असला आत्म-रक्षित स्मृति संयुक्त भिक्षु मुम्पपूर्वक
विचरेल.
३८० • अत्ता हि भत्तनो नायो जता हि अत्तनो गति ।
तस्मा सञमयत्तानं डासं भद्रय वाणिजो २t
मनुष्य हा स्वतःच आपला स्यामी आहे; तो स्वतःच आपली
गति आहे. आणि म्हणून मनुष्याने आपले दमन करावे जसें वाणी
मुन्दर घोडयाला दान्त करितो.
राजगृह (वेणुवन)
पक्कलि (थेर)
३८१ पामोजबहुलो भिक्ख परामो बुद्धसासने ।
अधिगच्छे पदं सन्तं सइसारूपसमं ॥२२॥
बुद्ध-शासनांत रमलेला आनंदी भिक्षु सर्व संस्वारांना शान्त
'करणान्या सुसमय शान्त-पदाला प्राप्त करितो.
श्रावस्ती (पूर्वराम)
सुमन (सामनेर)
३८२ यो ह वे चहरो भिक्षु यजति बुद्धसासने ।
सो इमं लोकं पभाति अब्मा मुत्तोच चन्दिमा ||२३!!
जो भिक्षु तारुण्यांत बुद्ध-शासनात संलग्न असतो तो मेव-मुक्त
चंद्राप्रमाणे जगाला प्रकाशित करितो.
२६ ब्राह्मण वर्ग
'बेतवन
(एक पुषळ श्रद्धालु माझग)
३८३ छिन्द सोतं परकम्म कामे पनुद ब्राह्मण ।
संसारानं स्वयं अत्वा अक्तम्भूसि माहाग ॥१॥

·(१६) पासनांया त्याग कर आणि संस्कारक्षयाचा साक्षात्कार करून अकृतज्ञ हो म्हणजे निर्वाण पद प्राप्त कर. पुष्कळ भिक्षु नेतवन यदा दयेसु धम्मसु पारगू होति ब्राह्मणो । अयस्स सब्य संयोगा अत्यं गच्छन्ति जानतो ॥२॥ ब्राह्मण जेव्हा दोन धर्मात पारंगत होतो तेव्हा त्या ज्ञानी पुरुषाची सर्व बंधन नष्ट होतात. अकृत निर्वाण, निर्वाणाला असत म्हणण्याचे कारण है की तें पंचमहाभूताचे बनलेले नसून पंचमहाभूतापासून अलिप्त आहे आणि म्हणून अकृत. अकृताचा अर्थ असा नाही की तें मनुष्याच्या ऋतीच्या पलीकडे आहे. अर्थात् ते पद मनुष्य स्वपराक्रमाने मिळवू शकतो हैं उघड आहे. t दोन धर्म - समय आणि विपश्यना. (1) कामवासना (२) देष (३) आळरा (४) चित्ताची चंचलता आणि (५) संशय हे पांच नीवरणे अथवा आवरण मानले जातात. मनुष्य जेव्हा ह्या पाच निवर- णांवर विजय प्राप्त करून समाधि मिळवितो तेव्हा त्या समाधीला समय (शमथ) समाधि म्हणतात. ह्यांत ध्येयप्राप्तीकरिता ह्या नीवरणाचा प्रत्यक्ष नाश करण्याची कल्पना आहे. पण मनुष्य जेव्हा हे जग अनित्य, अनात्म आणि दुसद आहे ही भावना जागृत करून जी समाधि मिळवितो तिश विपश्यना समाधि म्हणतात. समयसमाधीला 'लौकिक' व विपश्यना 'समाधीला' लोकोत्तर मुद्धा म्हणतात. पहिल्या कल्पनेत,. ज्या कारणामुळे घाण निर्माण होते त्या कारणावरच प्रत्यश्च आघात असून धाण काढून टाकण्यावरच जोर आहे; तर दुसन्या फल्पनेत घाण आंत म ये देण्यावर जोर आहे. वास्तविक दोन्ही कल्पनेच्या मुळाशी एकच उद्दिष्ट (म्हणजे चित्तशुद्धि) असल्यामुळे ह्या दोन धर्मामध्ये --- LMAN म+ + * नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भय।।

·पस्वाजयमत्तनो मलें तस्गा परवणितो, " तियुच्चति ॥६॥ ३८८ वाहितपापो"ति ग्राह्मणो रामचरिया समणोति यच्चति । (११७) साविक फरक नाही. फरक असलाच तर तो केवळ तपशिलाचा असून किरकोळ आहे. जेतवन ३८५ यस पारं अपारं वा पारापार न पिण्जति । योतद्दरं दिसतं तमहं यूमि प्राह्मणं ॥३॥ ज्याचे पार अथवा पलीकडील तीर व अपार ही दोन्ही नष्ट झाली आहेत (म्हणजे ज्याला इहलोक अथवा परलोक दोन्ही नाहीत); जो निर्भय व अनासक्त आहे अशालाच मी ब्राह्मण म्हणतो. जेतान कोगी माझग ३८६ शायि विरजमासीनं पतकिच्चं मनास। उत्तमस्यं अनुप्पत्तं तमहं भूमि साह्मणं ॥४॥ जो ध्यानी, निर्मल, स्थिर, कृतकृत्य, आसपरहित व सिदार्थ आहे अशालाच मी ब्राह्मण म्हणतो. श्रावस्ती (पूर्वाराम) आनंद (थर) ३८७ दिवा तपति आदिच्चो रति आभाति चन्दिमा । सनद्धोखत्तियो तपति झायो तपति माह्मणो। अब सम्यमहोरति बुद्धो तपति तेजसा ॥५॥ दिवसा सूर्य प्रकाशतो, रात्री चंद्र प्रसाशतो; कवचबद्ध असल्या- मुळे क्षत्रिय प्रकाशतो, ध्यानी असल्यामुळे ब्राह्मण प्रसादातो, आणि बुद्ध रात्रंदिवस आपल्या तेजाने प्रशाशमान असतो. जेतवन कोगी प्रावित ·(१२८) ज्याने आपटी पा वाहतून दिली आहेत त्याला ब्राहाण व जो समतेचे आचरण करितो त्याला श्रमण म्हणतात. ज्याने आपला मळ भुवून टाकला आहे तो त्यामुळे प्रत्रजित म्हणवितो. बेतवन सारिपुत्र (थर) ३८९ न ब्राह्मणस पहरेय्य नारस मुंगेय मालगो। घि माह्मणस हन्तारं ततो घि यस्य मुचति ।।७।। माहाणाला मारू नये; दाहाणाने सुद्धा मारणारावर रागावू नये, ब्राह्मणाला जो मारतो त्याचा धिक्कार असो; आणि धिक्कार त्याचाहि की जो मारणारावर रागावतो ३९० म माह्मणस्तेतकिञ्चि सेम्यो यदा निसेधो मनसो पियहि । यतो यती हिंसमनो मिवत्तति सतो ततो सम्मति एव दुषखं ॥८॥ प्रिय वस्तूंचा मनाने निषेध करण्यांत ब्राहाण काही लहान श्रेय संपादन करीत नाही. जरा जराा तो हिरोपासून दूर राहील तसतसा तो आपले दुःख निवारील. तवन महाप्रजापति गोमती यस्स कायेन थानाय मनसा मस्यि दुपकतं । संयुतं तीहि ठाहि तमहं चूमि ब्राह्मणं ॥९॥ काया, वाचा आणि मनाने जो निष्पाप आहे आणि जो तिन्ही बाजूंनी सुरक्षित असा आहे त्यालाच मी ब्राह्मण म्हणतों. जेतवन सारिपुन (घर) यम्हा धम्म बिजानेय्य सम्मासम्युद्धदेसितां । सबकच्चं तं नमस्सेय्य शरिहुतं 'य प्राह्मणो ॥१०॥ --------- नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्यस्तिकरो भय।।

·ज्याच्यापासून सम्यक् सम्बुद्धाचा उपदेश जाणला जातो अशा पुरुषाला गत्कारपूर्वक नमस्कार करावा, जसा ब्राह्मण अग्निहोनास करितो. जेतवन जटिल ब्राम्हण ३९३ न जटाहि न गोतेहि न जच्चा होति ग्राह्मणो। यम्हि सच्चं च धम्मो च सो सुची सो घ ग्राम्हणो ॥११॥ जटा यादविल्याने, गोत्राने किंवा जातीने मनुष्य प्राम्हण होत नाही. ज्यात सत्य व धर्म आहे तोच पवित्र, तोच नाम्हण, वैशाली (यूटागार शाला) (पाखंडो ब्राम्हण) ३९४ किसे जटाहि तुम्ोध | फिते अजिनसाटिया । अन्नन्तरं ते गहनं चाहिरं परिमन्जसि ॥१२॥ हे दुर्बुद्धे ! जटा वाढविल्याने किंवा मृगचर्माने पाय होणार आहे ? आत सरतूं फार सोल आहेस, नुसती वरची दामटूम करण्यांत काय अर्थ? फिमा गोमती राजगृह (गर) ३१५ पंसुलधरं जन्तं दिनं धमनिरान्पतं । एक चस्मि शान्तं समह यूमि दाम्हणं ॥१३॥ मी त्यारा ब्राम्हण म्हणतो जो धुळीने भरलेली पाटी वस्त्र नेसलेन्दा आहे, कृश असल्यामुळे ज्याच्या अंगावरच्या शिरा दिसनात जो एकटाच अरण्यांन ध्यान करीत असतो. जेतपन ३९६ न वाहं प्राम्हणं मूनि योनि मत्तिसंभ । भी दादि नाम तो होति रा चे होति शशिम्पनी। अफिम्चन समापन समहं भूमि प्राम्हणं ॥१॥ एकताम्हण ·(१२०) ब्राम्हण आईच्या पोटी जन्मल्यामुळे मी एखाद्यास ब्राम्हण म्हणत नाही. जर सधन असला तर तो 'महाराज' म्हणून संबोधिन्ला जाईल. जो अकिंचन व त्यागी आहे त्यालाच मी माम्हण म्हणतो. राजगृह विणुवन) उग्गसन (श्रेष्लीपुत्र) ३९७ सम्बसंयोजन छत्वा यो चेन परितस्सति । सङ्गातिक विसत्तं तमहं धूमि ब्राम्हण ::१५॥ जो सर्व संयोजनांना छेदून टाकतो व त्यामुळे दुःली नसतो, जो संग आणि आसक्तीपासून मुक्त आहे अशाला मी माम्हण म्हणतो. जेतवन दोन ब्राम्हण ३९८ छत्वा नन्दि वरत्तं च सन्दाम सहावाम ! उपिखत्तपलिय बुद्धं तमहं भूमि हाम्हणं ॥१६॥ क्रमाने ज्याने दोरी, यादी, आणि साखळी ह्या सर्व बन्धनाना सोडून आपले जू फेकून दिले व मो बुद्ध झाला, त्याला मी ब्राम्हण म्हणतों. राजगृह (वणुरन) (अक्कोस) भारद्वाज ३९९ अपको अपबन्यं च मो यो तितिखति । खन्तिवलं चलानी तमहं भूमि ग्राम्हणे ॥१७॥ जो निंदा, मार आणि बन्धन गांना निर्विकारपणे सहन करितो, जो क्षमालाचा रोनापति आहे त्यास मी ब्राम्हण म्हणतो. राजगृह विशुधन) सारिपुम (थर) ४०० अपोषनं घतवत्तं सीलवन्तं यनुस्मुतं । दन्तं मसिमसारीरं तमहं भूमि ग्राहणं ॥१८॥ ner हापस एक पारण कुरा गाद- यिशिना महोत्पन परमेहिनिसर्गमा मुद सर्वाणि पापानि दर्भ म्वस्तिको भव।

·अनोकसारि अप्पिा तमहं मूमि ब्राह्मणं ॥२२॥ . . ४०४ असंसद्धू बहछेहि अनागारेहि चूम। जो अक्रोधी, प्रती, शीलवान, बहुश्रुत, संयमी आणि अन्तिम- शरीर धारी (म्हणजे ज्याला आता पुनः जन्म नाही) आहे त्याला मी आम्हण म्हणतो. राजगृह (वेणुवन) उप्पलवर्णा (थेरी) ४०१ चारि पोक्स रपत्तेय आरग्गेरिव सासपो । यो न लिप्पति कामेसु तमहं यूमि प्राम्हणं ॥१९॥ फमळाचे पानावर पाणी आणि आरीचे टोकावर ज्याप्रमाणे राई चिकटत नाही त्याप्रमाणे जो कामभोगांत रममाण नसतो त्याला मी नाम्हण म्हणतो. जेतवन योगी ब्राम्हण ४०२ यो दुवसस्स पगानाति इधैव पयमत्तनो। पन्नभार विसञ्जतं तमहं भूमि ग्राम्हणें ॥२०॥ ज्याने ह्याच जन्मांत आपल्या दुःस-क्षयाचा साक्षात्कार केला आहे, ज्याने आपले ओझे फेकून दिले आहे व जो आसक्तिरहित बनला आहे त्याला मी ब्राम्हण म्हणतो. ४०३ गंभीरपज मेधावि मग्गामास्स कोपिई। उत्तमत्यं अनुष्पत्तं तमहं यूमि ब्राम्हणे ॥२१॥ ज्याची प्रज्ञा गंभीर अथवा सोल आहे, दो बुद्धिमान आहे, मार्ग आणि अमार्ग ज्याला कळतो, ज्याला सर्वोत्तम पद प्राप्त झाले जेतपन मेमा (भिक्षुणी) राजगृह (गृध्रस्ट) आहे अशाला मी ब्राम्हण म्हणतो. (पम्मारयासी) तिस्त (और) ·(१२२) जो गृही अथवा अगृही ह्या दोहों पासून भिन्न आहे, जो अनाश्रित व अरेच्छ आहे त्याला मी ब्राह्मण म्हणतों. चितवन कोगी भिक्षु ४०५ निपाय दण्ड भूतेषु तसे पावरेसु च । यो न हन्ति न पातेति तमहं भूमि ब्राम्हण ॥२३॥ महारविरत होवून जो चराचर प्राणिमात्रांना मारीत नाही किंवा मारण्याची प्रेरणा करीत नाही अशाला मी ब्राह्मण म्हणतो. - जेतवन चार सामगर ४०६ अविरद्ध विरासु अत्तदण्डेसु मिले। साबानेसु अनारानं तमहं अनि बारम् ॥रया विरोधकामध्ये जो अविरोधी आहे, दण्डभान्यामध्ये जो निश्चल आहे, आसक्तांत जो अनासक्त आहे त्याला मी ब्राह्मण म्हणतों. ४०७ राजगृह (वेणुवन) महापन्या (थेर) यस रागो च वोसो च मानो गक्खो च पातितो। सारापोरिव आरग्गा तमहं भूमि माहा ॥२५॥ आरीवरून जमी राई, साली पडते त्याप्रमाणे ज्याच्यापासून राग, द्वेप, मान- आणि दंभ गळून पडले आहेत अशाला मी ब्राह्मण म्हणतों. ४०८ मकापकर्म विज्ञापनगिरं सच, उदीरये। सायनाभिराने किंचि तमहं भूमि बाहापं ॥२६॥ ज्याचे वचन मृद्ध, सार्थक व सत्य असते, ज्यामुळे इतरोगर मास होत नाही, अशाला मी माझाग म्हणतों. mon-orn K"माम कुशवाद विाशिमा सहोत्पन परमेष्विन्निसर्गमा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्निफरो भन॥

·(१२३) जेतवन कोणी स्थविर ४०१ यो घदीप या रस्सं वा अणु थूलं सुभासुभं । लोके अदिन नादियते तमह भूमि ग्राह्मण ॥२७॥ दीर्घ असो किंवा हस्य असो, मोठी असो किंवा लहान असो, शुभ असो दिया अशुभ असो, जो या रागांत न दिलेले असे काहीच ग्रहण करीत नाही, अशाला मी ब्राह्मण म्हणतो, तरन सारिपुत्र (थेर) आसा यस्सन विग्जन्ति अस्मेिं लोके परम्हि च । निरासयं विसंयुतं तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ॥२८॥ इहलोक आणि परलोकाविषयी ज्याच्या सर्व आकाक्षा नष्ट झाल्या आहेत, जो आशारहित आणि आसक्तिरहित आहे, त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो. तवन महामोग्गलन (धेर) ४११ यस्सालया न विस्मन्ति यज्ञाय अकथंकथी। भमतोग, अनुप्पत्तं तमहं चूमि ग्राह्मणं ॥२९॥ ज्याची तृष्णा नष्ट झाली आहे, जो संशयरहित झालेला आहे, व च्याने अमृतपद म्हणजे निर्वाण प्राप्त केले आहे, त्यारा मी माहाण म्हणतो. जैत (थेर) श्रावस्ती (पूर्वाराम) ४१२ योपुजच पापं च उभो संग उपचगा। असोदिर गुर तमहं यूमि दाह्मणं ॥३०॥ ज्याची फार-पुष्प या दोन्हीवरील आसक्ति गष्ट झाली आहे, जो शोकरहित, निर्मत आणि शुद्ध आहे, त्याला मी माझा म्हणतो, ·(१२४) जेतवन चन्दाम (धेर) ४१३ चन्द'च विमन सुद्धं विपसन्नमनाविलं । नन्दीभवपरिक्लीणं तमहं यूमि ब्राह्मण ॥३१॥ जो चन्द्राप्रमाणे निर्मळ, शुद्ध आणि स्वच्छ आहे, त्याचप्रमाणे ज्याची भवतृष्णा नष्ट झाली आहे, त्याला मी बाहाण म्हणतों. कुण्डिया ( कोयली) सीवलि (थेर) ४१४ यो इन पतिपय युग संसारं मोहमच्चगा। तिष्णो पारतोस.यो अनेजो अकयंकषी। अनुपादाय निबुतो तमहं ब्रूमि ब्राह्मणं ।।३।। प्याने ह्या दुर्गम संसारचक्रांत टाकणा-या मोहरूपी उलटया मार्गाला सोडून दिले आहे; जो संसार-तीर्ण, पारंगत, ध्यानी, निःशक य निश्चल आहे व दृश्मेपासून निवृत्त झाल्यामुळे परम सुरखी आहे, त्याला मी ब्राहाण म्हणतों. जेतवन ४१५ सुन्दरसमुह (थेर) मो'ध कामे पहत्वाग अनागारो परिन्बजे । कामभवपरिषखोपं तमहं दूमि ग्राह्मणं ॥३३॥ जो येथे कामवासनाचा त्याग करून अही व परिव्राजक होतो, ज्याचे काम-भव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो, -राजगृह (वेणुवन) जटिल (थर) यो 'ध तण्हं पहत्वान अनागारो परिम्बजे । तहाभवपरिक्सीगं तमहं यूमि बाह्मणं ॥३॥ जो येथे तृष्णेचा त्याग करून अगृही परिमाजक होतोयाची भव-तृष्णा नष्ट झाली आहे, त्याला मी नाहाण म्हणतो. ४१६ mar पास एक बारम कुरा उखाड़- यिरशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गज। नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भय॥

·राजगृह (वेणुग्न)
(१२५)
भूतपूर्व नटभिक्षु
४१७ हित्वा मानुस योग दिग्व योगं उपच्वगा।
सम्र योगविसंयुत्तं तमहं भूमि वालण ॥३५॥
ज्याने मनुष्य-बन्धने सोडून दिध्य बन्धनाना मुद्धा सोडले आहे
व जो सर्व बन्धनापासून मुक्त आहे त्याला मी वादाण म्हणतो.
४१८ हत्या रति घमरति घ सोशिभू निरूधि ।
राबलोकाभि, वीरं तमहं यूमि ग्राह्मणं ॥३६॥
रति आगि अरति ह्यांचा त्याग करून जो शान्त आणि निरुपाची
झाला आहे, जो सर्वलोक-जित् वीर आहे त्याला मी ब्राम्हण म्हणतों.
राजगृह (वणुवन)
घड्गीस (थर)
४१९ पति यो दि सताने उपति प सम्बसो।
थसतं सुगतं युद्धं तमहं यूमि पाह्मणं ॥३७॥
जो प्राण्यांची उत्पत्ति आणि लय चांगल्या त-हेने गागतो, जो
निःसंग आहे, जो सद्गतीला पोहोचलेला आहे, जो बुद्ध म्हणने संपूर्ण
शानी आहे, अशाला मी नाहाग म्हणतो.
४२०
यस गति न जानन्ति देवा गधारमानुसा ।
खोणारावं यरहन्तं तमहं यूमि ब्राह्मणं ॥३८॥
ज्याची गति देव, गन्धर्ष किंवा मनुष्य जाणू शकत नाही, जो
मलरहित आहे, जो अर्हत् आहे, त्याला मी मादाग म्हणतो,
राजगृह (वेणुग्न)
धम्मदिना (धेर)
४२१ पस्स पुरे च पच्छा च मन्झे च नरिय किंचन ।
अकिंचनं अनादानं तमहं यूमि मागं ॥३९॥

·(१२४) जेतयन चन्दाम (थेर) ४१३ चन्द'ध विमलं सुखं विपसनमनाविलं । नन्दीभवपरिक्खीणं तमहं भूमि ब्राह्मणं ॥३१॥ जो चन्द्राप्रमाणे निर्मळ, शुद्ध आणि स्वच्छ आहे, त्याचप्रमाणे ज्याची भवतृष्णा नष्ट झाली आहे, त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो. कुण्डिया ( कोयली) सीबलि (थेर) ४१४ यो इमं पलिपर्य दुग्गं रांशारं मोहमन्यगा। तिपणो पारतो शायो अनेजो अकयंकषी। अनुपादाम निबुतो तमहं भूमि ग्राह्मणं ॥३२॥ प्याने ह्या दुर्गम संसारचमांत शकणा-या मोहरूपी उल्टया मार्गाला सोडून दिले आहे; जो संसार-तीर्ण, पारंगत, ध्यानी, नि.शंक य निश्चल आहे व तृश्शेपासून निवृत्त झाल्यामुळे परम मुग्गी आहे, त्याला मी नाहाण म्हणतो. जेतवन मुन्दरसमुह (थेर) यो'ध पामे पहत्यान अगागारो परिग्यजे। फामभयपरिपतीपं सगहं चूमि ग्राह्मणं ॥३३॥ जो येथे कामपासनांचा त्याग करून मगही य परिमानस होतो, ज्याचे पाम-गव नष्ट झाले आहेत, त्याला मी मादाण म्हणतो. राजगृह (गुवन) जटा (घर) ४१६ यो'प तह पहापान जगागारो परिग्मले। सन्हाभवपरित्तीगं रामहं चूमि पाहाणं ॥३४॥ जो ये गुणेना त्याग परूग अगृही परिमाना दोनो कापी भा-या गट झाली आहे, त्याला मी माग ग्दी. पानिx. ग पाhि more at ·परिशिष्ट १ पंढरीचा विठ्ठल संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराज आपल्या अमर वाणीत म्हणतात- तरिध जन्मा पारें । साप्त विठ्ठलाचे व्हावें ।। नाही तरि फाय थोडी । श्यान शूकरें बापुडौं। यापल्या जन्माचे जर मनुष्याला सार्थक करावयाचे असेल तर त्याला विदाला शरण गेलेच पाहिजे. नाहीतर त्याच्यांत व जनावरात काहीच फरक नाही, असा या अभंगाचा स्पष्ट अर्थ होतो, ज्या विठ्ठलाला शरण जाण्याकरिता तुकाराम महाराज जगाला वारंवार उपदेग करितात तो विठ्ठल आहे तरी कोण, हा प्रश्न सहजच उद्भवतो, पंढरपुरचा वित दुसरा कोणी नसून भगवान् बुद्धच आहे अशी परंपरा महाराष्ट्रांत प्रचलित आहे व ती यमार्थच आहे. या परंपरेच्या पुष्टीकरिता मी खालील कारणे वाचकांपुढे विचारार्थ मंडितों व आशा बाळगतों की सूज याचक वर्ग त्याचा निरपेक्ष बुद्धीने विचार करील. (१) धापल्या महाराष्ट्रांत जे अनेक संत होऊन गेले त्या सर्वांचे विठ्ठल हे आद्य दैवत आहे हे अगदी स्पष्ट आहे. ज्ञानेश्वरापासून तो तुकाराम महाराजांपर्यंत सर्व संत पंढरीच्या विठ्ठाचे निस्सीम उपासक आहेत. हे सर्व संत विष्णुभक्त असून विठलाला ते विणूचं रूप मान- तात. तुकाराम महाराज म्हणतात.:- (१२७) ·(१२६) ज्याच्या मागे, पुढे किंवा मध्ये काहीच नाही, जो अकिंचन अनासक्त आहे, त्याला मी ब्राह्मण म्हणतो, जेतवन अंगुलिमाल (थैर) ४२२ उसमें पनरं वीरं महेसि विजितानिन । अनज नहातकं बुद्धं तमहं यूमि साह्मणं ॥४॥ जो श्रेष्ठ आहे, जो सर्वोत्तम आहे, जो पीर आहे, जो महर्षि आहे जो विजेता आहे, जो निष्कंप आहे, जो शुद्ध आहे, जो बुद्ध आहे त्याला मी ब्राह्मण म्हणतों. जेतवन देवहित वाम्हण ४२३ पुनिवास यो वेदि सरगापायं च पस्तति अधो जातिपये पत्तो अभिजावोसितो मुनि । राध्वयोसित बोसानं तमहं भूमि बाह्मणं ॥४१॥ जो आपले पूर्व जन्म जाणतो, ज्याने सुगति आणि दुर्गति पाहिली आहे, ज्याचा पूर्व-जन्म नष्ट झाला आहे, ज्याची प्रज्ञा पूर्ण झाली आहे व जे काही करावयाचे आहे ते सर्च ज्याने गेले आहे अशाला मीनाक्षण म्हणतो. . यिरधिना साहीत्पन परमेडिनिसर्गग। शुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिको भय॥

·परिशिष्ट १ पंढरीचा विठ्ठल संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराज आपल्या अमर वाणीत म्हणतात- तरिच गन्ना या । दास पिठ्ठलाचें व्हाये ।। नाही तरि काय थोडौं । श्यान शूफरें यापुडौं । आपल्या जन्माचें जर मनुष्याला मार्थक करावयाचे असेल तर त्याला विद्यमाटा मारण गेलंच पाहिजे. नाहीतर त्याच्यांत य जनावरांत काहीच फरक नाही, असा या अभंगाचा स्पष्ट अर्थ होतो. ज्या विद्वल्पता शरण जाण्याकरिता तुकाराम महाराज जगाला वारंवार उपदेश परितात तो विठ आहे तरी कोण, हा प्रश्न सहजच उद्भरतो, पंढरपुरचा विका दुसरा कोणी नसून भगवान् बुद्धच आहे अशी परंपरा महाराष्ट्रांन प्रचलित आहे व ती यथार्थच आहे. या परंपरेच्या पुटीररिता मी खालील कारणे वाचकांपुढे विचारार्थ मंडितों व आशा बाळगतों की सूज वाचक वर्ग त्यांचा निरपेक्ष बुद्धीने विचार करील, (१) धापल्या महाराष्ट्रात जे अनेक संत होऊन गेले त्या सर्च विठ्ठल हे आद्य दैवत आहे हे अगदी स्पष्ट आहे. शानेसरापासून तो तुकाराम मझराजांपर्यंत सर्व संत पंढरीच्या विद्यलाचे निस्सीम आसक आहेत. हे सर्व संत विष्णुभक्त असून विठ्ठलाला ते विश्वे रूप मान- तात. तुकाराम महाराज म्हणतात.:- (१२७)

·११२८)
विष्णुमय जग पैष्णवांचा धर्न।
भेदाभेद भ्रम अमंगळ ।
ज्यांची पूजा भारतांत कमी अधिक प्रमाणात प्रचलित आहे असे
राम, कृष्ण व बुद्ध हे तीनच विष्णूचे लोकप्रिय अवतार आहेत असे
आपण साधारणपणे म्हणू शकतो. भगवान बुद्धाला आपण विष्णूचा
अवतार मानतो है अगदी निर्विवाद सत्य आहे, हाकरितां घर पुरा.
व्याची आवश्यकता असली तर मी खालील पुरावा देत आहे.
(१) यादेवः पुनः सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
देवावीनां रक्षणाय अधर्महरणाय च ॥
गरुड पुराण
(२) ममो वेबरहरयाय नमस्ते घेदयोनये ।
नमो बुद्धाय शुजाय नमस्ते शानर पिणे ।।
कूर्म पुराण
(३) शुद्धोवनस्य युद्धोऽभूत् स्वयं पुत्रो जनार्दनः ।
श्यावा राज्य (श्रीयं सोऽय गति परमकां गतः ।।
वरील लोकांवरून गौतम बुद्धाला आपण दशावतारामध्ये रथान दिले
आहे हे सिद्ध होते. रामचंद्र प्रभूचा ७ वा, श्रीकृष्णाचा ८ चा व
गौतम बुद्धाचा ९ चा अवतार अशी ही अवतारपरंपरा आहे. आज
आम्ही बुखाचे युगांत राहतो ही गोष्ट कोणीहि हिंदु नाकबूल करूं
शकत नाही; कारण प्रत्येक हिंदु पूजेच्या वेळी आपल्या संकल्पात
'बुद्धावतारे' मंत्र म्हणून सत्याची यथार्थता पटवून देतो. आता
रामाचा इतिहास आपणास रामायणांत आढळतो, श्रीकृष्णाचा भागवत
पुराणांत किंवा महाभारतात; पण विठ्ठलाचा इतिहास आपणास कोठेच
दिसत नाही. आणि हे जर सरे आहे तर विछल कोण आहे हे जाणणे
प्रत्येक सत्यप्रेमी मनुष्याचं कर्तव्य ठरते. विद्यल हा जर राम किंवा कृष्ण
नव्हे तर तो बुद्ध अराणच स्वाभाधिक नाही काय?
in Hier-INस एक पारम कुश उसगड़े-
विरशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज!
नुद सर्याणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरी भय।।

·(४) आता आपण विठ्ठलाचे मूर्तीकडे वळू व हिरहा एकटाच पां याचा विचार करूं. ज्या ज्या ठिकाणी रामाचे मंदिर आहे त्या त्या ठिकाणी रामाच्या शेजारी सीतेची मूर्ति अमते. तसेच श्रीकृष्णाचे मंदिरांत श्रीकृष्णाचे शेजारी रुक्मिणीची अथवा राधेची मूर्ति असते, पण विठ्ठल हा एकटाच का? विहन्याचे शेजारी जी परिमणीची (0) (१२९) (२) आता विद्दल शब्दाच्या उत्पत्तीकडे आपण वळू व तिज- पासून विष्टल कोण आहे हा प्रश्न सोडविण्यास आपल्याला काही मदत होते की काय हे पाहूं. ह्यावर काही लोक म्हणतील हा सर्व उपद्व्याप कशाला ? आम्ही विठ्ठलाला मानतों है पुरे आहे. ह्याला माई एवढेच उत्तर आहे की डोळस अथवा अर्थयुक्त भावाने केलेली पूजा के हाहि फलदायकच ठरते व अंधश्रद्धा ही के हाहि घातुकच ठरते. आणि म्हणून आमची श्रद्धा सार्थच असली पाहिजे. विल हा शब्द दोन शब्दांचा धनलेला आहे. विट् +ठत - विठ्ठल. विट आहे उल अथवा स्थल ज्याचे तो विठ्ठल, आता विट हा शब्द जरी मराठी असला तरि ठल हा शब्द पाली असल्यामुळे आपण असे अनुमान काढू शकतों की ज्या वेळी भारतांत पाली भाषा प्रचलित होती त्या वेळी हे विठ्ठलाचे मंदिर बाधण्यात आले असले पाहिजे. हा काळ म्हणजे सम्राट अशोकाचा काळ होय. प्रियदशी अशोकाने भगवान बुद्धाची ८४००० देवळे बांधली अशी परंपरा आहे व त्यांपैकीच हे एक मंदिर असाचे असे मानणे अनुचित होणार नाही. पाली भाषा ही बौद्धांची धर्मभाषा आहे ही गोष्ट ह्या ठिकाणी आम्हाला लक्षात ठेवली पाहिजे. सुप्रसिद्ध पाश्चात्य पंडित जॉन विल्सन आपल्या 'मेमोयर ऑन दी केन्ह टेंपल' मध्ये हैं मंदिर बौद्ध असल्याची साक्ष देतो. (३) मंदिराचे सभामंटपात दगडी खांबावर ध्यानस्थ बुद्धाच्या कोरीव मूर्ति आदळतात. घ, प....९ ·(१३०) मूर्ति चित दाखविण्यात येते ती रापशेल खोटी दाखविण्यांत येते. कारण विठ्ठलाचे शेजारी कोणीच स्मी नसून तो एकटाच विटेवर उभा आहे. वास्तविक रुक्मिणीची (१) मूर्ति विठ्ठलाचे शेजारी नसून दुसन्या स्त्रोलीत आहे, राम अथवा कृष्ण हे संन्याठी नव्हते. उलट बुद्ध हे सन्यासी होते, व संन्याश्याचे शेजारी त्याची स्त्री असणं असंभवनीय आहे आणि म्हणूनच विठ्ठल हा एकटाच विटेवर उमा भाहे. विठ्ठलाचे शेजारी चलेंच मक्मिणी दाखविण्यांत चित्रकारांना अर्से भासवावयाचे आहे की चिट्ठल हा श्रीमान आहे. कारण मक्मिणी ही श्रीकृष्णाची पायको आहे. विठ्ठल हा श्रीकृष्ण आहे किंवा नाही ह्या प्रश्नाचा विचार आपण या लेखांत पुढे करूंच. पण मला तूर्त एवटेच सांगाव- याचे आहे की विठ्ठल हा एकटाच असल्यामुळे तो बुद्ध असणेच जास्त संभवनीय दिसते. (५) आता विठ्ठलाचे हात कंबरेवर का ह्या प्रश्नाचा आपण येथे विचार करूं. राम हा धनुर्धारी आहे व श्रीकृष्णाचे हातात गदा अथवा सुदर्शनचक्र असते. पण विहलाचे हातात काहीच शस्त नाही ही लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट आहे. श्रीरामचंद्र प्रभूने जगांतील अन्याय बाहु- चलाने नए केले. श्रीकृष्णाने तेच अन्याय गदा अथवा सुदर्शनचक्र हातांत घेऊन नष्ट केले. पण विठ्ठलाने या बाह्म साधनांचा मुळीच उपयोग केला नाही. त्याने जगातील अन्याय अत्मश्लाने नष्ट केले, असा कंबरे. वर हात असण्याचा स्पष्ट अर्थ होतो. यासंबंधी बुझाचे जीवनांतील एक मर्सग येथे देणे अपरिहार्य आहे. बुद्धाचे वेळी अंगुलीमाल नावाचा एक क्रूर डाक् एका अरण्यांत राहत असे. लोकांना लुटण हान त्याचा धंदा होता, ज्यांना तो लुटत असे त्यांची कगंगुली तो कापी व अशा करांगुलींची माळ त्याने आपल्या गळ्यांत घातली होती आणि म्हणून लोक त्याला 'अंगुलीमाल' म्हणत. एकदा बुद्धाला या डाकूचे आक्षमापुर्न आण्याचा प्रसंग थाला तेव्हा बुद्धाचे शिष्य त्याला त्या वाटेने न जाण्याविषयी विनवं लागले. घुद हासले व त्यांनी त्या वाटेने जाण्याचा an enाम कुश वसाई- यिशिना सहोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गजा नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्यस्तिको भय॥ R ·. (१३१) आपा रेत कायम के. बुद्ध जेन्हा अंगुलीमालाचे घरावरून जाऊं सागले तेव्हा अंगुलीमाल आपल्या मनांत म्हणतो-"आश्चर्य आहे पी हा संन्यासी माझे घरावरून एकटाच जाण्याचे पाटर्य को दालवितो? वास्तविक ह्या प्रदेशांत माशा दरारा एपदा आहे की माझे घरापुदून वीस वीस, पंचवीस पंचवीस लोकसुद्धा एकजुटीने जाण्यास धजत नाहीत व गेले व तर ते माझ्या तावडीतून मुटत नाहीत. पण हा संन्यासी एकटाच कसा जातो ? ह्याला मौज दासविस्तीच पाहिजे." असे म्हणून अंगुलीमालाने आपली तलवार उपसली व ती घेऊन तो बुद्धार धारला. काही वेळ धावल्यावर जेन्हा अंगुलीमाल बुद्धाला धरूं शकला नाही, ते हा तो उभा राहिला व बुद्धाला म्हणा-'अरे ए संन्याश्या, पळतो । काय, थार.' यावर, बुद्ध म्हणाले-'अरे मी पळत नाही, तूंच पळतो. ह्या उत्तराने अंगुलीमाल घोटाळ्यांत पडला व बुद्धाला तो म्हणाला-संन्याशांची अगी ख्याति असते की ते पोटें बोलत नाहीत. पण तू तर धादात सो? योरतोस. मी उभा असतांना तूं मला पटतो आहेम म्हणून म्हणतोस व स्वतः पळत असतांना मी उभा आहे असे म्हणतोम. है वो तूं सोडवशील काय?' यावर बुद्ध म्हणाले-मीरपोर्ट बोलत नसून अबाधित सत्यच तुला सांगत आहे. ज्या मनुष्यानें मन स्थिर झाले आहे असा मनुष्य जरी शरीराने असच्या तरी तो स्थिरच आहे असे समन. उलट ज्या मनुष्याचे मन चंचल आहे (जमें तुझे) असा मनुष्य जरी शरीराने उभा असला तरी तो भ्रमणच करतो.' बुद्धाचा हा अमृतमय उपदेश ऐकून अंगुलीमालाचे मनांत. एकदम प्रशस पडला. त्याला त्याच्या पापाची जागीर झाली. आता त्याने आपली तम्बार फेस्न दिलीय तो बुद्धाला शरण गेला, तो आता संन्यामी बनला च भगवान् युद्धा घरोर हिंडू लागला. या घटनेनंतर भगान् बुद्ध आपल्या पुढच्या मुस्कामावर गेले. तेथे त्या देशाचा राजा मोठे सैन्य घेऊन आला होता. स्या राजाचें तें सैन्य पाहून बुद्ध त्याला म्हणाले:- राजन् एव सैन्य चालत .

·(१३०) मूर्ति चित्रांत दासविण्यांत येते ती सपशेल खोटी दाखविण्यांत येते. कारण विद्यलाच शेजारी कोणीच स्त्री नसून तो एकटाच विटेवर उभा , आहे. वास्तविक रुक्मिणीची (8) मूर्ति विहलाचे शेजारौं नसून दुसन्या खोलीत आहे. राम अथवा कृष्ण हे संन्यासी नन्हते. उलट बुद्ध हे सन्यासी होते. घ संन्याश्याचे शेजारी त्याची स्त्री असणे असंभवनीय आहे आणि म्हणूनच विद्या हा एकाच विटेवर उभा आहे. विद्याचे शेजारी चळंच रुक्मिणी दाखविण्यांत चित्रकारांना असे भासवापयाचें आहे की विडल हा श्रीरप्याच आहे. कारण रुक्मिणी ही श्रीकृष्णाची बायको आहे. विहल हा श्रीकृष्ण आहे किंश नाही ह्या प्रश्नाचा विचार आपण त्या लेखात पुढे करूंच. पण मला तूर्त एवढेच सांगाव- याचे आहे की.विठ्ठल हा एकटाल असल्यामुळे तो बुद्ध असणेच जास्त संभवनीय दिसते. (५)आता विद्याचे हात कंबरेवर का या प्रश्नाचा आपण येथे विचार करूं, राम हा धनुर्धारी आहे व श्रीकृष्णाचे हातांत गदा अथवा सुदर्शनचक असते. पण विठ्ठलाचे हातात काहीच शस्त्र नाही ही लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट आहे. श्रीरामचंद्र प्रभूने जगातील अन्याय बाहुः बलाने नष्ट केले. श्रीकृष्णाने वेच अन्याय गदा अथवा सुदर्शनचक्र हातांत घेऊन नष्ट केले. पण विष्ठलाने या बाह्य साधनांचा मुळीच उपयोग केला नाही. त्याने जगातील अन्याय आत्मबलाने नष्ट केले, असा कंबरे- यर हात असल्याचा स्पष्ट अर्थ होतो. यासंबंधी युद्धाचे जीवनातील एक प्रसंग येथे देणे अपरिहार्य आहे. बुद्धाचे वेळी अंगुलीमाल नांवाचा एक फूर डाकू एका अरण्यांत राहत असे. लोकाना दुटणे हाच त्याचा धंदा होता. ज्यांना तो लुटत असे त्यांची रांगुली तो कापी य अशा करांगुलींची माळ त्याने आपल्या गळ्यांत घातली होती आणि म्हणून लोक त्याला 'अंगुलीमाल' म्हणत. एकदा बुद्धाला या डाक्चे आममापुदून जाण्याचा प्रसंग आला तेव्हा बुद्धाचं शिष्य त्याला त्या वाटेने न जाण्याविषयी विना लागले. बुद्ध हासले व त्यांनी त्या वाटेने जाण्याचा ...। - का कुरा उखाड़ यिरधिना महोत्पन्न परमेष्ठिनिसर्गमा नुद सर्वाणि पामानि दर्भ स्वस्तिकरो भय।।

·आपला बेत कायम केटा. बुद्ध जेन्हा अंगुलीमालाचे घरावरून जाऊं लागले तेव्हा अंगुलीमाल आपल्या मनात म्हणतो--"आश्चर्य आहे की हा संन्यासी माझे घरावरून एकटाच जाण्याचे धाष्टय कसे दाखवितो? वास्तविक ह्या प्रदेशांत माझा दरारा एवढा आहे की माझे घरापुदून वीस वीस, पंचवीस पंचवीस लोकसुद्धा एकजुटीने जाण्यास धजत नाहीत व गेलेव तर ते माझ्या तावडीतून सुटत नाहीत. पण हा संन्यासी एकटाच कमा जातो ? ह्याला मौज दाखविलीच पाहिजे." असे म्हणून अंगुलीमालाने आपली तलवार उपसली व ती घेऊन तो बुद्धापर धावला. काही वेळ धावलावर जेन्हा अंगुलीमाल बुद्धाला धरूं शकला नाही, ते हा तो उभा राहिला व बुद्धाला म्हणाला-'अरे ए मंन्याश्या, पळतो काय, थान' यावर, बुद्ध म्हणाले-'अरे मी पळत नाही, तूंच पळतोस. ह्या उत्तराने अंगुलीमाल घोटाळ्यांत पडला व बुद्धाला तो म्हणाला- संन्याशांची अशी ख्याति असते की ते सोटें बोलत नाहीत. पण तूं तर धादात खोटं बोरतोस. मी उभा असताना तू मला पळतो आहेम म्हणून म्हणतोस व तू स्वतः पळत असताना मी उभा आहे असे म्हणतोस. हे कोडे तूं सोडवशील काय?' यावर बुद्ध म्हणाले-'मी खोटें बोलत नसून अबाधित सत्यच तुला सांगत आहे. ज्या मनुष्याचे मन स्थिर झाले आहे असा मनुष्य जरी शरीराने असला तरी तो स्थिरच आहे असे समज. उलट ज्या मनुष्याचे मन चंचल आहे (जसे तु.) असा मनुष्य जरी शरीराने उभा असला तरी तो भ्रमणच करलो,' बुद्धाचा हा अमृतमय उपदेश ऐकून अंगुलीमालाचे मनांत एकदम प्रकाश पडला. त्याला त्याच्या पापाची जाणीव झाली. आता त्याने आपली तलवार फेकून दिली घ तो बुद्धाला शरण गेला. तो आता संन्यासी बनला व भगवान बुद्धा. बरोबर हिंडू लागला, ह्या घटनेनंतर भगवान् बुद्ध आपल्या पुढच्या मुक्कामावर गेले. तेथे त्या देशाचा राजा मोठे सैन्य घेऊन आला होता. त्या राजाचें तें सैन्य पाहून बुद्ध त्याला म्हणाले:--"ह राजन् एपदें सैन्य चालत ·(१३२) कशाय एकप केलेस? काय तुजवर दुसरा कोणी राजा आक्रमण करणार आहे?' यावर तो राजा म्हणाला-हिं भगवन् मा आइरोश शत्रूचे भय नाही. पण माझ्या राज्यांत अंगुलीमाल नापाचा सारू माझ्या प्रजेरा भास देतो व त्याचे पारिपत्य करण्याकरिता मी है सैन्य एका केले आहे.' त्यावर बुद्ध म्हणाले 'जर मी अंगुलीमालला येथे आणले तर?' द्यावर राजा म्हणाला:--'छे, तो ठरला अरण्यांत राहणारा डा. सो येथे कमा येणार?' यावर अंगुलीमालकडे बोट दाखवून बुद्ध म्हणाले-'हा पहा अंगुलीमाल.' अंगुलीमालला संन्याश्याच्या वेषात पाहून राजाला आश्चर्य वाटले य तो बुद्धाला म्हणाला- भगन् आम धन्य आहां माझे जवळ जरी एयर्दै सैन्य आहे तरी मी आन- परत अंगुलीमाला धरू शकलो नाही. पण आपणाजवळ तर सैन्य वगैरे काहीच नाही, तरी पण आपण ह्याला येथे वश काम्न आणले ही मिती आश्वर्याची गोष्ट आहे ?' या गोप्टोररूप काप मोध निघलो! बोध स्पष्टच आहे. ध तो हा की आत्मबल है के हाहि पाहुबलापेक्षा श्रेष्ठ आहे. आणि याच कारणास्तर बिहलाने बाहुबन्नाचा मुळीच उपयोग केला नाही व म्हणूनच त्याचे हात कोरेवर ठेवलेले आदळ- तात. पुरीच्या जगनाधाविषयी सुद्धा असेच म्हणता येईल. कारण जगन्नाथाला तर हातच नाहीन. आणि म्हणूनच पुरीचा जगनाथ गुदा सुद्धच आहे, अशीच परंपरा भारतात प्रचलित आहे. या ठिकाणी भगवान् बुद्धाच्या शिकवणुकीचा एक महत्वाचा लोक देणे अमरगुत होणार नाही. बुद्ध म्हणतात:- माहि बेरे येरालि सम्मन्ती कुदावनं । अबेरेन ए सम्मन्ति एस पम्मो सनन्तनो, धम्मपद ५ म्हश ने देराने द्वेष कधीच शांत होत नाही. तर अदेशानेच तो शांत होतो. हाच सनातन धर्म आहे. त्यापेक्षा उज्वल संदेश पोगता अगं वोकनो। - iroin एक पारम कुरा उयाड़े. वियना सहोत्पन परमेष्ठिनिमांजा सुद सर्वाणि पापानि द स्वस्निकरी भव" ·(६) विठ्ठलाच्या मूर्तीचे जर आपण सूक्ष्म दृष्टीने अवलोकन केले, तर तो युद्ध असल्याच्या पुष्कळ खुणा तीत आपणांस आदळतील. उदाहरणार्थ, विठ्ठलाचे कान सुद्धा बुद्धाच्या कानाप्रमाणेच विशाल आहेत. विठ्ठलाचे वर्णन पीतांबरारी असेच आहे. जुद्ध हे संन्यासी होते ही गोष्ट सर्वश्रुतच आहे. व बौद्ध संन्याशांची वर पीत रंगाची असतात ही लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट आहे. (७) संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराज विद्यलाला बुद्धच समजतात. से म्हणतात- बौद्ध अवतार माझिया अदृष्टा । मौन्य मुखें निष्ठा परियेली ॥ त्याचप्रमाणे, गाथापंचक अर्थात् सकल संतगाथेत (साखरेकृत) एकनाथ महाराज आपल्या अभंगांत (अभंग नंबर २५६०) म्हणतात:- 'मवया बैसे स्थिर रूप। तया नाम बौद्ध रूप। संत तया वारी । तिष्ठताती निरंतरीं। पुंडलिकासाठी उभा । धन्य धन्य विठ्ठल शोभा। यापेक्षा जास्त पुरावा कोणता हवा ? (८) वारकरी सांप्रदायाचे बाह्य निशाण भगवा झंडा आहे. भगवा हा शब्द पाली आहे. भगा है भगवान बुद्धाचे एक नाव आहे. भगवा जरी भगवान अर्थसूचक शब्द असला तरी तो बुद्धालाच लावतात आणि म्हणून ते एक विशेष नाम आहे. म्हणून भगवा झंडा हयाचा सरळ अर्थ बुद्धाचा झेंडा असा होतो. युद्धाची सालील नांव भआहेत- बुद्धो दसबलो सत्या सम्बञ्ज विपदुत्तमो मुनिदो भगवा नायो..."इत्यादि प ·(१३४) (९) जशी पुरीच्या जगन्नाथाविषयी तो बुद्ध असल्यानी परंपरा प्रचलित आहे. तशीच विठ्ठल हा बुद्ध आहे, हीच परंपरा महाराष्ट्रात प्रचलित आहे. बुद्धावताराचे चित्र दालविताना विठ्ठलाची मूर्तीय दाखविण्यात येते. या एकाच पुराव्यावरून विट हा बुद्ध आहे ही गोष्ट सिद्ध होत नाही काय? (१०) पिराविषयी बोलताना तुकाराम महाराज म्हणतात-- विठ्ठल गणपति दुजा नाही। दया अभंगाचा स्पर अर्थ हा आहे की विठ्ठल आणि गणपति हे एकत्य आहेत. आता गणपति व विनायक है एकच अर्धसूचक शब्द आहेत है कोशीहि नाकबूल करूं दशकत नाही. बुद्धाचे एक जांच रिनाकहि पण आहे ही गोर लक्षात ठेवली म्हणजे विठ्ठल व गणरति एकच कसे आहेत हे सहजच आपल्या लक्षात येईल. भमर कोपरांत घुद्धाची जी अनेक नावे आहेत त्यात त्यांचे एक नाव विनायकहि पण आहे. अमर- फोपांत बुद्धाची नारे वैयमाणे आहेत:- सर्वज्ञा गुगसो बुद्धो पर्मराजस्तयागतः । समन्तभदरे, 'भगवान्', मारजित, लोकजित, जिनः" पभिज्ञो, दशमलोऽद्वयवादी विनायकः । इस सर्व विरेचनावरून विद्यापमाणे गणपति मुद्धा युद्धच आहे ही गोष्ट सुद्धा सिद्ध होते. बुद्धाला गगति म्हणण्याचे कारण है की ज्या शास्य लोकात बुद्धाचा जन्म झाला से शाक्य लोक, गश सोक म्हणजे प्रजातंरादी होक होते व त्याचा नायक बुद्ध असल्यामुळे मुशाला गणपति अथवा विनायक म्हणतात, (११) आतापर्यंत आपा विद्वता यहिरंग पाहिले. आता आपण त्या अंतरंग पाहू. यास्तयिक विष्टलाचे अंतरंग सहीसारररेन्या सत्याप्रमाणे आत बाहेर सारच गोड आहे. महाराष्ट्र विद्य- NANP mar sins एक बारण पुश उगाहे- पिर्यापना परमेट्रिनिगा गुद माणि पापानि द स्परिनको भव॥

·(१३५) भक्ताला वारकरी म्हणतात. वारकरी हा शब्द 'चारीकरी' हया शब्दाचा अपभ्रंश दिसतो. आणि म्हणून वारकरी शब्दाचा अर्थ पंढरीची वारी करणारा असाच होतो. तुळशीची माळ ही हया सांप्रदायाची खूण आहे. जेन्हा प्रथम कोगीहि मनुष्य हया सांप्रदायात प्रवेश परितो तेव्हा त्याला:- (१) मी प्राण्यांची हिंसा करणार नाही, (२) मी चोरी करणार नाही, (३) मी व्यभिचार अथवा परस्त्रीगमन परणार नाही, (४) मी नोटें बोलणार नाही, (५) मी दारू पिणार नाही. अशा अर्थाची किंबहुना हीच शपथ घ्यावी लागते. ही शपथच तर बुद्धाचे पंचशील अथवा सदाचरणाचे पांच नियम आहेत. व हीच शपथ बौद्ध धर्मात प्रवेश करणाराला सर्वप्रथम ग्रहण करावी लागते. त्याचप्रमाणे वारकरी संप्रदायांतील लोक 'निदान पंढरपुरापुरते तरी 'जातीचं बंधन म्हणजेच उच्चनीचभाव व स्पृश्यास्पृश्यभेद मानीत नाहीत, ही लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट आहे. ह्या ठिकाणी वाहाण- अब्राह्मण, रपृश्य-अस्पृश्य एकाच ठिकाणी गोळा होतात व विठ्ठलाचे जयजयकारांत आपले सर्व भेद विसरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात- पारे यारे लहान थोर । भलते जाती नारी नर।। बुद्धाने आमच्या समाजात रूद असलेली जातीयता नष्ट केली ही गोष्ट सर्वश्रुतच आहे. तसेच आमच्यांतील अस्पृश्यतेचा कलंक सुदा भगवान् बुद्धाने काढून टाकला व आम्हांला मानवधर्म शिकविला ही गोष्ट मुद्धा आम्हांला नाकबूल करता येणार नाही. ह्याचे प्रत्यश्च प्रमाण अस्पृश्य समाजाचे एकमेव नेते विद्वद्रत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा भगवान् बुद्धाविषयी व त्यांच्या धर्माविषयी निवांग आदर, सारस्न हैं होते की भगवान् बुद्ध हे जातीयतेविरुद्ध य त्याचप्रमाणे अस्पृश्यतेविरुद्ध एकमेव औषध आहेत. भगवान् बुद्ध सिंहनाद कस्न म्हणतात:- ·{१३६) न जच्चा बसलो होति म जच्चा होति बाह्मयो । कम्मना पसलो होति सम्मना होति ब्राह्मणो ॥ म्हणजे मनुष्य जन्माने शूद्र होत नाही किया तो जन्माने ब्राह्मण होत नाही; तर कर्मानेच मनुष्य शूद्र होतो व कर्मानेच तो ब्राह्मण होतो. (१२) आता विठल हा श्रीकृष्ण आहे काय, हा प्रश्नाचा आपण येथे विचार कर, पंढरीमाहात्म्यांत विद्याचा इतिहास येणे-- प्रमाणे दिला आहे. एकदा श्रीकृष्ण द्वारत राधेशी खेळत होते. गधा श्रीकृष्णाच्या गडीवर बसली होती. हे दृश्य पाहून रुक्मिणीला संताप आला व ती संतापून श्रीकृष्णापासून निघून गेली. हिंडता हिंडता रुक्मिणी पंढरपुराला आली व तेथेच ती वास करू लागली. आता श्रीकृष्ण रुक्मिणीच्या शोधांत हिंडू लागले व बहा रुक्मिणी त्यांना पंढरपुरला दिसली तेव्हा तेहि तेथेव वास कर लागले. हाच शेडरमांत पंढरीचे बियाचा इतिहास. आता श्रीकृष्ण जेव्हा प्रथम पंदरपुरला भाले तेहा ते गोपालपुरला उतरले अशी एक परंपरा आहे. गोपालपुर हैं स्थान पंढरपुरापासून एक मैलाचे अंतरावर आहे. येथे श्रीकृष्ण - उतरल्याच्या खुणा असून श्रीकृष्णाचे मंदिर मुद्धा आहे. इतकेच नन्दे तर विठ्ठलाचे मंदिराचे जवळच श्रीकृष्णाचे दुसरें एक भव्य मंदिर आहे. श्रीकृष्णच जर विल असते तर मग श्रीकृष्णा, स्वतंत्र मंदिर मसे असूं शते? आपल्यासमोर जर श्रीकृष्ण व विल अशा दोन स्वतंत्र विभूति दिसतात तर दोन्ही एकच आहेत म्हणे हास्या- स्पद नाही काय ! हया गोष्टीची पंढरीमाहात्म्पकाराला पूर्ण जागीर होती आणि म्हणूनच शेवठी त्यालाहि 'नवोचि बदहा'हीच स्पष्ट कनूनी यायी सागते. विद्या हा श्रीकृष्ण नाही या मताचे पुसीकरिता 'मी ज्ञानेश्वर महाराजांची पालील ओषी दिनारार्थ मांडतो:- पिपाहता लोचनी । सुस स.ले हो साजणी।। NManP४४-m .. ..॥ ५ पारम बुश उगाई- विधिना महोत्पन्न परमेहिनिसर्गशा .. मुद सर्वाणि पाणनि दर्भ स्वस्तिको भव।।

·(१३७) तो हा विठ्ठल बरया। सोहा माधव बरवा ।। बहुता सुकृताची जोडगे। म्हणुनि विठ्ठल आवडी॥ या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की विठ्ठलाचे रूप पाहून मला आनंद होतो. मला विठ्ठलहि चांगला व माधव अथवा श्रीकृष्णहि चांगला. परंतु विठ्ठलांत पुफळ सुकृत साठवले असल्यामुळे मला विठ्ठलच आवडतो. ह्यावरून विठ्ठल व श्रीकृष्ण हे भिन्न पुरुष आहेत है सिद्ध होत नाही काय ? तसेंच गोपालपुरीतील श्रीकृष्णाच्या मंदिरांत व पंढरीच्या विठ्ठलमंदिरांत निरनिराळ्या तिथीला निरनिराळे काल्याचे उत्सव होतात. गोपालपुरीला आषाढ शुद्ध १५ म्हणजे पौणिमेटा गोपालकाला होतो तर विठ्ठलाचा 'महाद्वार काला आपाद वद्य प्रतिपदेला होतो. या ठिकाणी आणखी एक गोष्ट नमूद केल्याशिवाय राहवत नाही. महानुभाव लोक कृष्णभक्त आहेत ही लक्षात ठेवण्या- सारखी गोष्ट आहे. महानुभाव लोक जेव्हा पंढरपुरला यात्रेला जातात तेहा ते विठ्ठलाचे दर्शन घेत नाहीत. ते फक्त श्रीकृष्णाचेच दर्शन घेतात. यावरून विठ्ठल हा श्रीकृष्ण नाही, हे सिद्ध होत नाही काय? (१३३ विहल एका पायाने लंगडा आहे अशी एक आख्यायिका आहे. बुद्धावर त्यांचे प्रतिस्पर्धी देवदत्त याने एक मोठी शिला पर्वतावरून टाकल्यामुळे त्याच्या पायाला जबर दुखापत झाली होती, ही गोष्ट मर्य सर्वश्रुतच आहे. आणि म्हणून वरील आख्यायिकेचा हया घटनेशी स्पष्ट संबंध जुळल्यामुळे विठल हे बुद्धच आहेच ही गोष्ट सिद्ध होते. हया सर्व विवेचनावरून विठ्ठल हा बुद्धच आहे हे नि:संदिग्धपणे सिद्ध होते. आता ही झाली बुद्धाची अप्रत्यक्षरूपाने पूजा. आज मारतांत भगवान् बुद्धाची पूजा प्रत्यक्षरण होगे आवश्यक आहे. कारण युद्धामुळे ·(१३८) भारताला दोन टळक फायदे मिळतात. पहिला फायदा हा की, दुसाधी शिकवण आमच्या समाजांत रूढ असलेली जातीरता व अस्पृश्यता नष्ट करण्यास समर्थ आहे, कारण जातीशियार हिंदूच नाही ही गोष्ट लक्षांत ठेवली पाहिजे, जातीयता नष्ट झाल्यावर आमचा समाज संघटित, एकजिनसी व बलवान बनेल. आज आम्हाला है लांत ठेवलं पाहिजे की आम्ही जर आपल्यातील भेदांचा नाश केला नाही तर ते मेदन आमचा नाश करतील, म्हणून मिळालेले स्वातंत्र्य टिकविण्याकरिता भारतांत आज भगवान बुद्धाचे पुनरुत्थान झालेच पाहिज व हयाचे कारणास्तव आपल्या राष्ट्राने स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर बुद्धाचे धर्मचक्र, ज्याला आपण 'अशोकचक्र' म्हणतों, आपल्या राष्ट्रध्वजांत ग्रहण पस्न त्याला अग्रस्थान दिले आहे. आमचा राष्ट्रध्वज आमचा अभिमान आहे. सो आमचे सौभाग्य चिन्ह आहे. बुद्ध आज आमच्या गणराज्यांचे गणपति' आहेत है एक निर्विवाद सत्य आहे. आणि म्हणूनच च्या परम कारुणिक बुद्धाने आम्हाला हैं 'अशोक चक' दिलं आहे त्या पुस्पोत्तमाभारतांत पुनरुत्थान होणे अत्यावश्यक आहे. बुद्धापासून दुसरा फायदा हा की बुद्धामुळे भारताला जगांत पहिले स्थान मिळत. सुद्धाची जन्मभूमि या नात्याने सर्व बौद्ध जगत् म्हणने चीन, जपान, सपाम, तिबेट, ब्रह्मदेश, लंका, कोरिया वगैरे देश भारताला जगांतील सर्वश्रेष्ठ पविभूमि मानते. आणि म्हणूनच 'कृयतो विश्वमार्यम्' ही वेदोक्ति जर कोणी यथार्थ करून दाखविली असेल तर ती नरमेष्ठ गौतम बुद्धानेच असे म्हणणे अप्रस्तुत होणार नाही. आणि म्हएनय बुद्ध सरणं गच्छामि' चा जयघोष आज भारतात सर्वच झालाय पाहिजे, कारण त्यांतच केवळ भारताचेच नव्हे तर समस्त रिश्या 3 कल्याण आहे. गश्यज्यदिन, नागपूर, दिनांक २६।१।५४ . r re.in५० बारम पुरा उवाई- विना सोत्पन्न परमेष्ठिनिर्गमा गुद मर्याणि पापानि दर्भ ग्याकरो भय।

·परिशिष्ट २
त्रिशरण आणि पंचशील
विशरण म्हणजे शरण जाण्याला तीन योग्य स्थाने.
युद्ध, धर्म व संघ ही तीन शरणस्थाने आहेत. संघ
म्हणजे भिक्षुसंघ अथया साधुसंतांचा संघ.
१ नमो तस्स गवतो अरहतो सम्मा संबुद्धस्स ।
संपूर्ण नानी पूज्य भगवान् बुद्धाला माझा नमस्कार असो.
नमो तस्स भगयतो मरहतो सम्मा संबुद्धस्स ।
संपूर्ण ज्ञानी पूज्य भगवान् बुद्धाला माझा नमस्कार असो.
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मा संबुद्धस्स ।
संपूर्ण ज्ञानी पूज्य भगवान् बुद्धाला माझा नमस्कार असो.
बुद्ध सरण गच्छामि।
मी बुद्धाला शरण जातो,
'धम्म सरणं गच्छामि।
मी धर्माला शरण जातो.
संघ सरणं गच्छामि।
मी संघाला शरण जातो.
दुतियपि युद्धं सरणं गच्छामि ।
दुस-यांदा सुद्धा मी बुद्धाला दारण जातो.
(१३९)

·(१४०) मुतियंपि षम्म सरणं गच्छामि। दुसन्यांदा सुद्धा मी धर्माला शरण जातो. वृतिपंपि संघ सरणं गच्छामि । दुसन्यांदा सुद्धा मी संघाला शरण जातो. ततियपि बुद्धं सरणं गच्छामि । तिरान्यांदा सुद्धा मी बुद्धाला शरण जातो. सतियपि धम्म सरणं गच्छामि । तिसन्यांदा सुद्धा मी धमाला शरण जातो. ततिषिसंघसरणं गच्छामि। तिसयांदा सुद्धा मी संघाला शरण जातो. पंचशील म्हणजे सदाचरणाचे पाँच नियम २ पापातिपाता बेरमणी सिरखा पदं समादियामि । प्राण्यांची हिंसा करणार नाही अशी मी शिक्षा ग्रहण करतो. अविनावाना वेरमणी सिक्सा पदं समादियामि। चोरी करणार नाही अशी मी शिक्षा ग्रहण करतो, कामेसु मिथ्या धारा देरमणी सिपला पदं समादियामि । व्यभिचार करणार नाही अशी मी शिक्षा ग्रहण करतो. मुसावादा रमणी सिरसा पदं समादियामि । सोटें गोलणार नाही अशी मी शिक्षा ग्रहण करतो. सुरा, भैरम मन्ज पमाद हानापेरमगी सिक्ता पदं समापियामि। दार पिणार नाही अशी मी शिक्षा ग्रहण करतो. ... mam en बारम गुश उपग- पिना महोत्पन पाहिनिमगा गुद सोणि पापानि पर्म स्याम्नको भव।।

·परिशिष्ट ३ २. महामङगल सूत्र - एवं मे सुतं । एक समयं भगवा सावत्यियं विहरति नेतवने अनापपिण्डिकास आरामे । अय खो धजतरा देवता अभियान्ताय रतिया अभिक्फन्तवण्णा केवलकप्पं जेतवनं ओभासेत्वा पेन भगवा तेनुपसङ्घमि, उपसमित्या भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं भासि। एकमन्तं ठिता सा देवता भगवन्तं गायाय अज्झभासि- बहू देवा मनुस्सा च मंगलानि अचिन्तयु । माकसमाना सोत्यानं हि मंगलमुत्तमं ॥१॥ असेवना च बालानं पण्डितानञ्च सेवना । पूना च पूजनोपानं एतं मंगलमुत्तमं ॥२॥ पतिरूपदेसवासो च पुब्बे च कतपुञता। अत्तसम्मापणिधि च एतं मङ्गलनुत्तमं ॥३॥ माहुसच्चञ्च सिप्पञ्च विनयो च सुप्तिदिसती । सुभासिता च या वाचा एतं मगलमुत्तमं ।।४।। माता-पितू उपट्टानं पुत्तवारस्स सङ्गहो। अनाकुला च फम्मन्ता एतं मगलनुतम् ॥५॥ दानञ्च धम्मचरिया च भातकालञ्च सङ्गहो। अनवग्जानि कम्मा न एतं मङ्गलमत्तम ॥६॥ (१४१)

·करणे, पूर्वजन्मसंचित पुण्य संपादन करणे व आपल्याला सन्मार्गावर
लावणे हे उत्तम मंगल होय.॥३॥ अंगी बहुश्रुतपणा असणे, कला
संपादन करणे, अंगी शिष्टता बाळगणे च सुमाषण करणे हे उत्तम मंगल
होय. ॥४॥ आई-वडिलाची सेवा करणे मूलबाळ व चायको यांचा
साभाळ करणे व उलाढाली न करणे हे उत्तम मंगल होय. 11|| दान
देणे, धर्माचरण करणे, आप्तेष्टांचा आदरसत्कार करणे, पापक्रमांपासून
अलिप्त राहणे, हे उत्तम मंगल होय. ॥६॥ काया, वाचा व मनाने पाप
न करणे, मद्यपान न करणे आणि धार्मिक कार्यात तत्पर राहणे हे उत्तम
मंगल होय. ॥७॥ गौख करणे, नम्रता पाळगणे, सन्तुष्ट राहणे, केलेले
उपकार स्मरणे आणि योग्य वेळी धर्मश्रवण करणे हे उत्तम मंगल
होय. ॥८॥ क्षमाशील असणे अंगी लीनता असणे, सन्तान दर्शन घेणे
आणि योग्य वेळी धार्मिक चर्चा करणे हैं उनम मंगल होय. ॥९॥
तप, ब्रह्मचर्याचं पालन, आर्य सत्याचे दर्शन आणि निर्वाणाचा साक्षा-
स्कार है उत्तम मंगल होय. ॥१०॥ ज्याचे मन लोकधर्माने विचलित
होत नाही तो निःशोक, निर्मल आणि निर्भय राहतो, हे उत्तम मंगल
होय. ॥११॥ येगेंप्रमाणे कार्य करून सर्वन अपराजित राहून लोककल्या-
णाला प्राप्त करितात, हे त्यांच्याकरिता दिव आणि मनुष्यांकरिता] उत्तम
मंगल होय. ॥१२॥

·परिशिष्ट ४ ३. करणीयमेत सूत्र करणीयमस्यकुसलेन, मगत सन्तं पर अमिसमेन्च। सक्को उम्प सम्प, मुयषो घास मदु अनतिमानी ॥ सन्तुस्सको च मुभरोध, अप्पकिरुची च सल्लहकपत्ति । - 'सन्तिन्द्रियोच निपको न, अप्पगम्भो कुलेमु यननुगिरो ।।२।। मच राई समाचरे किश्चि, येन विश्नू परे उपयदेम्म, मुखिनो या मिनो होन्तु सम्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता ॥३॥ ये केचि पाणभूतत्यि तसा वा, थावरा या अमवसेसा । बौधा का ये महन्ता या मग्निमा रस्सका अणुकयूला ॥४॥ (१२४) गर • In एक बारम कुश उखाड़े.' विरञ्चिना सहोत्पन्न परमेष्ठिन्निसर्गज। नुद सर्वाणि पापानि दर्भ स्वस्तिकरो भव ॥

·. (१४६) अर्थ-शान्तिपदाची प्राप्ति इच्छिणान्या कल्याणसाधननिपुण मनुष्याला ही इच्छा पाहिजे की त्याने योग्य, सरळ, अत्यन्त सरळ बनायें, त्याची वाणी सुंदर असावी व तो मृदु आणि निरभिमानी असावा. ||१|| तो संतुष्ट असून प्रामाणिक उपायानी जीवन चालविणारा असावा. तो उलाढाली करणारा नसावा आणि तो अल्पसंतुष्ट, शान्त- इन्द्रिय, प्रज्ञावान्, गंभीर व कुटुंबात अनासक्त असावा. ।।२।। त्याचे हातून क्षुल्लकांत क्षुल्लक असे देखील कृत्य न घडो की ज्याकरिता सूज्ञ लोक त्याला दोष लावतील. - सर्व प्राणि सुरसी, क्षेमवान् व आनंदी राहोत ही भावना त्याने सदैव बाळगावी. ||३|| जंगम अथवा स्थावर, दीर्घ अथवा महान् , मध्यम अथवा लहान, सूक्ष्म अथवा स्थूल, दृष्ट अथवा अदृष्ट, दूरस्थ अथवा जवळ उत्पन्न झालेले किंवा उत्पन्न होणारे जितके म्हणून प्राणी आहेत ते सर्व मुसत्वाने नांदोत. ॥४-५॥ कोणी दुसन्यास फसवू नये, कोणी दुसाचा अपमान करूं नये, सनुत्वाच्या अथवा विरोधाच्या भावनेने कोणी अशी इच्छा न बाळगो की दुसरे दुःखी होवोत. ॥६॥' आपल्या प्राणांची पर्वा न करितां ज्याप्रमाणे आई आपल्या एकुलत्या एक मुलाचे रक्षण करिते त्याचप्रमाणे [शान्ति- पदाची इच्छा करणान्याने ] प्राणिमात्राबद्दल निस्सीम प्रेमभाव वाढवावा. 11७1 वर, खाली आणि मधील सर्व लोक आणि प्राणी याबद्दल निर्वैर आणि शत्रुत्वरहित मैत्रीभावना बाळ गावी. 11८|| उभे असतां, चालले असतां, बसले असता, झोपले असतां-जोपर्यत जागा आहे तोपर्यंत ही मैत्रीभावना कायम ठेवावी, हिलाच ब्रह्मविहार म्हणतात. ॥९॥ असा शीलवान् व सम्यक् दृष्टिसंपन्न मनुष्य कोणत्याहि मिथ्या दृष्टींत न पडता कामतृष्णेचा नाश करून जन्म-मरणाच्या फेन्यातून मुक्त होतो. ॥१०॥ + समाप्त

·218157.
araliya Vidya Bhavan's Granthagar
all so Sm Pa Ba 2]Xul) 33.32.2
Dhammapad
Cant Ramallo Kulkani
Title
net