·PREFACE. Tae first work in this volume is Vamana sutravrtti or more fully kavyalankarasutravrtti. It is based on a copy" prepared under my Benares Agent Pandit Ishan chảndra Tarkaratna and revised with the help of two manuscripts kindly lent me by Professor R. G. Bhandarkar of Poonah. Unlike the first, the Poonah manuscripts are generally reliable and have been of much help to me. One of them is sliglitly punctuated and has a few notes here and there (A). But they are not assuring. The other manuscript (B) has no punctuation and no notes, but in many places, its readings are preferable to the others. Under v. 2. 3. A reads 'चले for 'वले.. But the first is उदात्तेन and is not the object of this rule. After v. 2: 23., A reads aft wrap but p. 3. 1. 99 shews that B's reading 'afi' is to be preferred. . At v, 2. 59, A reads wifey', but p. 5. 2. 116 shews that 'the afer given by the other two manuscripts is the proper reading. There are places where all these manuscripts are wrong. In v. 2. 28, they all read for. Panini has a 24., but it does not give yufa in the sense referred to by Vamana. There * etre also places where Vamana is not supported by the authorities he refers to. In v. 2. 31., he says it is grammatical as 'n' is given among the class. This is in defence of Panini III, 2. 16. But the Dhatupatha in all the editions I have does not contain ·I Proface. any 'e' and thor's are not in thione cinss. Tho rule he r'ofers to under v. 2. 38 is given under Panini III. 1. 96. 2 and not under Panini III. 2. 101-2. at page 42 lino 23, all read "57727 AT 17." But Vamana evidently refers to Panini iv. 1. 54 and v. 4. 153 and the passage is misleading, if at all defensible. At 52. 59 and 60, Vamana says 'yan' and '71227. belong to the info class, but none of my books gives them under it. So the words प्रतिभा, विसति, and द्वित are not found in the class (p. 5. 4. 38). The rule quoted under 5. 2 81 "afa afeuiteraria assafene" properly belongs to p. III. 1. 26, but I do not find in any of my books. Bhattoji Diksita defends grafor quite, differently (S. k. vol. II. p. 236. 1. 5.) 2. The next work is Vagblata Alamkara. It is also based on three manuscripts : a copy prepared under my Benares agent and two manuscripts belonging to the Poonah and Calcutta Sanskrit College Libra- „ries. There are no technicalities in this work and thjo manuscripts aro reliable | The first (o) is incomplete but is accompanied with a commentary of Simha Deva Gani. I can not give further information, as it is incomplete and I do not possess the beginning and the concluding parts of it. Mya Benarcs agent wrote to me that it only went as far as the 4th chapter, but examination revealed that the commentary of the first part of the 5tl chapter, is prefixed to the worly as if it were the first chapter. I have given a few extracts from it. It. must not be supposed that I accept as correct all that the commentator says In ·Preface. the Prakrta passages specially, his renderings are not always literal. In the verse iv. 106, tho manuscripts read either at or in. As Prakrta does not admit of O, I have given and and this is explainable under Yararuci viii. 6 "qutsta: ".. Eri is a possible reading but is not so satisfactory. I owe two manuscripts to Professor R. G. Bhandarkar, but one of them is Alantkara Tilaka of another Vagbhata. The other manus. cript I have used (A) ends at the 5th chapter. The last manuscript (B) I owe to Professor Mahesh Chandra Nyayaratna. It is fuller than the other two and gives an additional chapter of six verses. It is not numbered as it is not found in all manuscripts. • The 3rd verse of this chapter is the same as iv. 150 with a slight difference of reading. [va qat: at the end of the 4th verse applies to the 5th verse]. 3. There are two new words in this work, thicis require some explanation. The first is 'qufegur of iv. 132. It is found in all the manuscripts and I Imave not the least doubt about its correctnesg. Theo text says it is a town and this is rc-iterated in Simha Deva's commentary. The other word is out of vi 2 and 4. Its correctiess is also satisfactorily estab. lished by the first verse of Karpurn Iſanjari. Pandit Vamanacarya in his cdition of this drama renders it by azalt, but I do not know on what authority. Tho two verses of Vagblata distinctly shetv that genta is hot forget and in an old translation of this very verso in the Calcutta Sanskrit College Hindi manuscript of the Sarasvati Kanthabharaia (corresponding to p. 138 of my edition), ata is trnuslated as qala.

·! iv.. Preface. 4. The last work is Sarasvati Kanthabharana. I had the benefit of also three manuscripts for its. publication-one from the Calcutta Sanskrit College, one from the Benares Sanskrit College, and another from a Benares Pandit. The second is very incom plete, wanting several pages both in the middle and at the end. The third is also incomplete towards the end, leaving out several passages here and there. The first is on the whole the best of these three manuscripts. As regards the Sanskrit portion, there is not much difference of reading and where there is any, I have given what appeared best to me.. The manuscripts are generally written by the gem.or writer class utterly ignorant of Sanskrit and I havo deemed it unnecessary to add as different readings, what are nothing but copying mistakes. As regards the Prakrta portion, I regret there are serious mistakes. The manuscripts are generally utterly unrekablo and differ so much that it is exceedingly difficult ato choose the correct readings. Eren, where they agree there are not only the ordinary confusion between q nnd 2, # and #, a and t, a and 5, and a Gand ta andso on, but also mistaking of T As y or or H, Te as UE OR Fit and up as aty, pasm and 2 as and so on, which I did not perceive until the greater portion of the work was printed. Even with this knowledge, it is not always easy to restore the correct text of Prakrta passages, when they abound in vernacular terms or the connection in which they occur is not clear. The quotations are chiefly from the Shalivahang, Saptashati, Raranabadba, and Satyabhama ·Preface. Sambada or a similar poem on the same subject. It was my intention to correct the errors of my edition by comparing with the originals of these works, but I have been grievously disappointed. The last work is utterly unknown, although the copious citations leare, little doubt in my mind that such a work once existed, if not available now. The first work is well-known, but I could procure only a very incomplete and inaccurate manuscript of its commentary, covering about 200 verses only. The second work has been carefully edited by Professor Goldsmidt and I have hąd the use of not only a copy of it but also of a very incomplete but accurate manuscript belonging to the Sanskrit College Library here. The verses I laro been able to identify have been compared and corrected, but if "my search has been careful, I do not find in it all which prima facle belong to it, as e.g. the verses at p. 205 1. 4. and 13. Should I sacceed hereafter in procuring the manuscripts of all the works I want, I shall try to remove these defects, when a suitable opportunity occurs. 5. A few other mistakes lave remained uncorrected owing to our habit of writing in the Sanskrit and not in the Prakrta style. The following summary of Prakrta orthography will clucidate the subject. (1) There is no , , , , , *. According to Hema. Candra, some allow ऐ and ओ: कैप्रयं-कैमयम ; सौंअरि-सौन्दर्यम्- (2) There is no Visarga. (3) There is no 7 except in the Paishaci, which · has no . ..

·t Preincc. *(-1) There is only one sibilant 7. 'Tho Magadhi lins only T. (5) There is only 7 and no 7. Tho Magadhion tho otlıor land, las 4 for . There is no rule in Vararuci or Hemn Candra excluding 9 and botlı in Homa Candra's grammar and his Deslinamamala, medial g is occasionally found. But as I do not remember meeting with any clear instance of u in other munuscripts and as tho Namamala has no section on J, I give the rule as above. (6) Some writers regard there is no a except with another Invial, but this view is doubtful. In the. Namamala there is a separate section on 7 as distinguishied froni 4 (7) According to Hema Candra, nasals become Anusvara before other consonants. This is the style in which Hindustani manuscripts are written—both Sanskrit and Prakrta. (8) Finalą becomes anusrara. (9) No conjunct of dissimilar consonants except रई for a मह for r (also म, पा, क्ष्मों, and ण्ड for , (इप RISO #, qu, w, 7). In tlie Hindustani manuscripts, the practice is quite the rererse and one rarely meets ह, मह, or पह. The Magadhi, however, las ten and wand in front (TB). 6. On some Prakrta points, however, the Sarasvati is likely to throty useful light. The verse at p.

·Preface, vii 48. 1. 20 is quoted both in the Kavya Prakasha and in the Sahitya Darpana, but not only the readings of thiese works differ materially but the real force of the word tauta is entirely::passed over. The dialect of the two Raksasas in the third act of the Venisamhara is regarded by our Pandits as Paishaci, but the readings do pot correspond either with the Paishaci or any other dialect mentioned by Vararuci. The Sarasvati gives it as Magadhi and its readings entirely correspond with the rules of Vararuci. .7. The Sarasvati Kanthabharana is probably the • best.rhetorical work in Sanskrit, but the refinement of its classification and the difficulties of its language have long deterred our Pandits to study it carefully. There is probably no completo commentary on it. After the text was printed off, I received two copies of Ratnesvara's commentary styled Ratnadarpana. The name of the author is differently spelt in different parts of the manuscripts, in one place as Ramesvara and in another as Ralesvara. But I give it as Ratnesvara, as it is clearly written so in passages like the following 'इति श्रोमियरने वरविरचिते रत्नदर्पणनाम्नि सरखनी- कण्ठाभरण प्रथमः परिच्छेदा. He is apparently a comparatively old writer, as he names poems like Hari Prabodha and quotes from Deshiya Kosa (not Deshindmamàld), which are probably utterly unknown to modern Pandits. Both the manuscripts contain only three chapters, but the commentary virtually ends at the verse या गी: ht:, etc., p. 129. The concluding portion of the second ·viii Proface. chapter is not found in either manuscript and the third chapter is very mengre. I have however received every assistance from the earlier portions of tho. commentary in the brief notes appended to this work. In many cases, however, I have given the exact references, where it is unnecessary to add any notes, as these works have been printed with full commentaries. The readings of the Sarasvati Kanthabharana often slightly differ from the printed works, but they aro always defensible and in some cases better. I owe to my Head Assistant Pandit Damodar Kaviratna and Assistant Pandit Ramkrisna Vidya-. bhusana for the first revision of the manuscripts and the first correction of proof sheets. BENARES, Dec. 27, 1882. A. B.

·अनुक्रमः । शारीरे प्रथमेऽधिकर ... पृष्ठा ... १ प्रथमोऽध्यायः (काव्यस्वरूपम्) द्वितीयोऽध्यायः (कायाधिकारिण:) (रीतिनिरूपणम ) टतीयोऽध्यायः (काव्याङ्गानि) (काव्यविशेषः) गुणविवेचने टतीयेऽधिकरणे प्रथमोऽथायः (गुणालङ्कारवियेकः) (भन्दगुणविवेकः) द्वितीयोऽध्यायः (अर्थगुणविवेचनम) १७ पालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे. प्रथमोऽयायः (शब्दालङ्कारविचार:) द्वितीयोऽध्यायः (उपमाधिकार:) टवीयोऽध्यायः (उपमाप्रपञ्चाधिकारः) प्रायोगिक पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः (काव्यसमयः) ३४ द्वितीयोऽध्यायः (शब्दशुद्धि) .....: ... ... ... ... ... ... ... ५ ... . दोपदर्शने द्वितीयेऽधिकरणे प्रथमोऽधायः (पदपदार्थदोपविभागः) :.. ७ द्वितीयोऽधायः (वापावाल्यार्थदोपविभाग:)...? ... .

·पा० ३।३।३५ २०या० ३२३५७२१.पा ३५३५४०; २२. धा० २३३२३ पा० २३.०४ २६पा० ३।१०३४२।५पा० ३।४।७२. ७ मा०४८४,१० का०३, १५पा० ४११।४०; १७ पा० ४११०४२, ११. मा०१४।१०६५-६.२६ पा० ४१५४,५४६१५३. ; ४३५ पा० ४.१४६६१.८ पा० ४।३।११ ; ११. पा०२१४ा ; १४ पा० ४४१८; १५. पा० ४३५४१६.पा.१९६८१७ ४।१४४०, २१.पा० भा२।११४ , पा० ५।१।१२२-३ द्रष्टोत्र. २२. पा० ५।१ १२४११. ; २४.पा. ४५११४१.; ४४५१. पा० ५।२१११६३. कु. ११३२. ८ पा० ३।१।१३४ ; १४. पा० ३।११८१५ वौद्धं बुद्धरपेक्षम् ; १९. पा० ; या ७६, ८३२० पा० ५।४।३४ , २३ पा० ५४५३८.४५।१ पा० ५४१७७३ पा० पा४।१३२-३.५. पा.५४१३५, ६.कु. ११५३.७. मा० ५।४।१४१८. पा. ५।४।१४५ ; १२ पा० ५।४५१५१. ; १६. पा० ६।३।१२. ; १८. पा० ६३।३४ २२. पा० ॥३॥६१, २५ पा० ६२११९, २६ पा० राम्५. ४६ार पा०४ ५६. ३. धा० २६।१२. ४.धा० २७०९ धा० २६१३२, ११ पा० ६४ १५६ १५. पा. ७११८१ १७. पा. ७१।७४, १८.पा० ७१।७४, २४ पास शर. २४. अनादिः =न भौवादिकः । रसापा० ६३५०, ४७१, पा०७२ १६. ३.पा. ७३३४. अजादीनाममाप्तौ धजि सतिइति भावः । ४. धा० २१५. ७. पा०८१७ राघर(सिं); १०. पा० ८१९५१२०, १२. पा." ८१११४.; १५. पा० ८।३७, १७..पा. ८४८; १२. पा० श०, २१ पा० ८२१८ (१८); २२ मि०, १८२३. पाटly.

·Corrections. 5. 9. १०n after प्रकोप.. 7.20 गुण (गुणा); 25.th after नान र्थक. 10.22. द्वि (दि). 13. 25 स्थित (स्थित). 16. 9. कुला (कुला-); 22. ष्ठित (टिस) 23. 26 सामान्या (सामान्य). 25. 17.न्यन्त (च्यन्तन्त). 26. 19 व्याख्यात (व्याख्यस). 27. 17:थार्थ (टाय). 30. 19. न (नव). 31. 7. ह (ह). 37. "7 to9 व (च); 25. सर्जनां (सर्जानां). 38. 2. पक्षेऽ (पक्ष); ); ४. स च (च); 10 पचा (चचा); 13 न before सिध्धति ; २१. उप मित (उपमिमित) 44. 22. omit ६५ ; 24. अणि (अमि). 45. 25. बह, (वह) 46. 24. मुफ्य (युष्य). 47. 25. निदर्शिनाः (न दर्शिनाः). Readings. १२ (खा) खेपा(ख) (खेष्टाक); ५ (इत्याह) इत्यत आह (स)। २० (अभ्यवहारिनौशब्दो) अभ्यवहारिशब्दो (क,ख)। २. २६.(बहलातुरखएपदा १) बहुलत्वादुल्लषपदा (ग)। ३. १ (समस्तातमत्कटपदां) समस्तामुत्कटप- दा(ग) । २४ (पर्यत्रस्त) पर्याप्त (ग)। (कपाल) कपाट (ग)। ३ ११ (नो- याय) तेनोगीय (ग)। ४.५ (अधिकारिवत्ता) अधिकारिचिन्ता (क)। २३. (अभिधायकानि) अभिधायिकानि (ग)। ५.८ (यथायग) यथास्वरूपक, १७ (निणाना:) निठान्ताः (क)। २५ (विषयोपरत) विषयोपरत' (ग) । २५ (विशेषसा मानार्थ) विशेषकयनाथ (ग)। हार (दुर्बोधत्वात्) दुर्घन्धत्वात् (क,स)। १. (अपि ग्रावपि) अप्यवनि (ग)। ७.१५(रचना- गुम्फित) कविना गुम्फित' (ग)। घार (परिणाम:) विपरिणामः (क)। र (कपर्दक) कन्दर्प (क)। १८ (सर). रति (ग)। १०१२५. स्वर समवायरूप.) परस्परसमवायरूपः (क,ख)। ११.१३ (विश्व पित) विमेक्षित (ग) १५.२०. (वौथिषु जयति) वौथोविजयने (ग)। २४.१३ (उद्भाति) निर्याति (क स)। ४१. १० (गङ्गाधरा) मोधरा (ग)।

·वामनसूत्रत्तिः। श्रीगणेशाय नमः । प्रणमत्र परमजयोतिमिनेन कविप्रिया । काव्यालङ्कार- सूत्राणां स्वर्थी वृत्ति विधीयते ॥ १॥ काव्य ग्राह्यमलङ्कारात् ॥ २॥ काव्यं खलु ग्राह्यमुपादेयं भवतालझारात्। काव्यशब्दोऽयौं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वत्तते। शक्ता तु शब्दार्थमात्रवचनोऽत्र गृह्यते। कोऽसावल कार इतबाह । सौन्दर्यमलङ्कारः ॥ ३॥ अलङ्घ,तिरलंकारः। करणव्य तुपतत्रा पुनरलङ्कारशब्दोऽयमुपमादिषु वर्तते । स दोपगुणालङ्कारहानादाना भ्यां ॥ ४ ॥ स खल्बलङ्कारो दोपहानात् गुणालङ्कारादानाच्च संपाद्यः । कवेः शास्त्रतम् च ॥ ५ ॥ ते चैते दोपगुणालङ्कारहानादाने शास्त्रादस्मात् शालतो हि ज्ञात्वा दो पान् जह्यात् गुणालङ्कारां शाददौत। किं पुनः फलम- लक्षारवता काव्येन येनेतदर्थोऽयं यत्न इतवाह ॥ काव्य सद दृष्टादृष्टार्थ मौतिकीति तुत्वात् ॥ ६॥ काव्य सञ्चारु दृष्टप्रयोजन' प्रीति हेतुत्यात्, अदष्टप्रयोजन कौति हेतुत्वात् । अत्र श्लोकाः, प्रतिष्ठा काव्यबन्धस्य यशसः सरणि विदुः। अकीति यत्ति नौं त्वं वं कुकवित्व विडम्वनं ॥ कौति' स्वर्गफलामाङ रासंसारं विपश्चितः। अकोतिं च निरालोकनरको- - हमदतिकां ॥ तस्मात् कीर्तिमुपादातुमकीर्ति च व्यपोस्नुि'। काव्या- लङ्कारशास्त्रार्थः प्रसाद्यः कविपुङ्गवः ॥ इति काव्यालङ्कारसूवरती शारीरे भयमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः । प्रयोजनस्थापनमधिकारिनिरूपणार्थमाई। अरोचकिनः सटम्पाभर पहारिणश्च कवयः ॥ १॥ इह खलु इये कवयः संभवन्ति, अरोचकिनः सट- णाभ्यवहारिणोति। अरोचकिसटाणाम्यवहारियो धन्दी गोणार्थी । कोऽसा- ·२ + 1 वामनमलष्टता [म अधिः, श्य प्र. वर्यः, विवेकित्वमववे कित्वञ्च ति, तदाह । पूर्व शिपया वियेकित्वात् ॥ २ ॥ पखल्यरोकिनः शिपया शासनीया विवेकित्वात् विवेचनशीलत्वात् । नेतर तविपर्ययात् ॥ ॥ इतरे सत्रणास्यवहारिणो न शिपयः तहिपर्ययादविवे- चनमौलत्वात्। न च भोलमपाकर्तुं शकर'। ननय न प्रास्त्र सातग्राहि कुतरादुपादीयते तदाह । न शास्त्रमद्रनेत्रवर्धवत् ॥ ४ ॥ खलु शास्त्रमद्ररेयप्ववियेकिषु प्रार्थयत् । निदर्शनार्थमाइ । न कतकं पर- प्रसादनाय ॥ ५ ॥ न हि कतकं पयस व पदस्य प्रसादनाय प्रभ- पति । अधिकारिणो निरूप्य रौतिनिशयार्थमाह। रोतिरात्मा काव्यस्य ॥ ६ ॥ रोनि मेयमात्मा काव्यस्य शरीरस येति वाकाभेषः। का पुनरिय रीति- रितवाह। विशिष्टा पदरचना रौतिः ॥ ७॥ विश पवती पदानां रचना रीतिः कोऽसौ विपतमाह । विशेषो गुणत्मा ॥ ८॥ वक्षत्रमाणगुण- रूपो विशेषः । सा विधा ॥ ॥ सायं रीतिस्त्रिधा भिद्यते वैदर्भी गौड़ीया पाञ्चाली चेति । किं पुनर्ह विशेपे द्रव्यदद् गुणोत्पत्तिः काव्यानां, येनार्य- देशविशेषव्यपदेशा, नैव । यदाह । विदर्भादिषु दृष्टत्वात् तत्समाख्या ॥ १० ॥ विदर्भगौड़पांचालेगु देशेषु तवतः कविभिर्यथाखरूपमुपलब्धत्वात् तत्- समाख्या न पुनई शैः किञ्चिदुपक्रियते काय्याना। नासां गुणभेदादर 'भेदमाह। समग्रगुणा वैदर्भो ॥ ११॥ समरोजप्रसाद तिमिले रुपेता वैदर्भी नाम रीतिः। अत्र च लोकौ । अस्पृष्टा दोषमावाभि समग्र- गुणगुम्फिता। विपञ्चौरसरसौभागना वैदर्भी रीतिरिपरने ॥ १॥ शारादिसौभागो तामेकामेव स्तुन्ति कवयः । सति कतरि सतार्थे सति शुब्दानुशासने । अस्ति तन्त्र विना येन परिस्रवति वामधु ॥ २॥ अत्रोदाहरणम्। गाइन्तां महिपा निपानस लिलं शर्मुसाड़ित शायावहकदपकं मृगकुलं रोमन्थमभत्रस्यतु । विश्वैः क्रियतां वराहपतिभि मुस्ताक्षनिः पल्वले चियान्ति लभतामिदं च शिथिलजयावन्धमम्मतुः ।। पोष, कान्तिमती गौड़ीया ॥ १२॥ प्रोज. कान्तिम विद्यते यस्यां सा प्रोज:- कान्तिमती गोडीया नाम रीति: माधुर्यसौफुमार्ययोरभावात् समासवडला- मल- 11 .

·। वामनराला [म अधिक,श्य रोती सहृदयहृदयाना रजकः कोऽपि.पाकः॥ सापौर्य वैदर्भी तात्स्यात् ।। २०॥ सापीरमर्थगुणसम्पदभीउका. वात्स्यवादित पधारनो व्यवहार दर्शयति । इति काव्यालङ्कारस्वरत्तो भारीरे प्रथमेऽधिकरण विसीयो अध्यायः॥ अधिकारिवत्ता रीतिनिश्चयं च निरूप्य काव्यानान्युपदर्शयितुगाई। लोको , विद्या प्रकीर्णच काव्याशानि॥ १ ॥ उद्देशकमेणैव व्याचष्टे । लोकरत लोकः ॥ २ ॥ लोकः स्थावरणमामका तस्य पत्तनं रत्तमिति शब्द साताभिधानकोपच्छन्दोविचितिकलाकामशास्त्रदण्डनीतिपूर्वा विद्या ॥ ३ ॥ शब्दया, तपादौनां तत्पूर्वकत्व पूर्व काव्यवन्धेप्वपे घायणीयत्वात् नासा काव्या- सत्त्वंयोजयितुमाह। शब्दस्म ते शब्द धिः ॥ ४ ॥ शब्दस्म पाकरणाच्छन्दाना शुद्धिः साधुत्वनिशयः कर्तव्यः । शुद्धानि हि पदानि निःमः कविभिः प्रयु- नान्त। अभिधानकोपतःपदार्थनिशयः ॥५॥ पदं हि रचनामवेश्योगंर भावयन् सन्दिग्धार्थत्वेन भ गृङ्गीयान्नवा अद्यादिति काव्यबन्धविधः । तस्मादभिधान कोपतः पदार्थनिययः कर्तव्य इनापूर्वाभिधानलाभार्थवन्ययुक्रमभिधान , वोपय तिवाका अमयुकस्याप्रयोजत्वात्। यदि प्रयुक्त प्रयुगाते तर्हि कि- मिति सन्दिग्धार्थत्वमाशिसं पदस्य । नन्न । तव सामान्य नावगति: सम्म- पति । यथा नीयोशब्दन जघनवस्त्रग्रन्थिरुचाते इति कस्यचिन्नित्यः स्त्रिया वा पुरुषस्य येति संशयः। नीविराग्नयन' नाया जघनस्यस्य वासस इति नाममालामतीकमपश्यतः । अय कय फेनचिन् पूर्वमुक्तो नौवीवन्धः थोकृत इति प्रयोगः । श्वान्त रुपचाराद्वा । छन्दोविचिने र संशय- छेदः ॥ ६ ॥ काव्याभ्यासाइ संक्रान्तिभवतेवव । किन्तु मात्रारत्तादिषु कचित् संशयः स्यात् । अतो रत्तसं गयच्छेदः छन्दोविचितविधयः। कलाशास्त्र भ्यः कलासत्वस्य संवित् ॥ ७॥ कला गोतस्ताचित्रादिका. नासामभिषाय- कानि भास्वाणि विशाखिलादिमणोवानि कलाशास्त्राणि, नेभ्यः कलातत्यस्य संवित् संवेदना । न हि कलातत्वानुपलब्यौ कलावस्तु सम्यक् निबद्दशकंत्र । कामोपचारस्य ॥ ८ ॥ संविदिनानुवर्तते। कामोपचारस्य . कामभास्वतः ·म अधिः, श्य अ.] वामनसूबत्तिः। ५ 4 सवित्कामशास्त्रतइति । कामोपचारबहुल हि वस्तु काव्यस्यति । दण्डनीते नयापनययोः ॥६॥ दण्डनीतेरर्थशास्त्रान्नयस्यापनयस्य च संविञ् ज्ञान। तत्र षड्गुणसत्र यथावत् प्रयोगो नयः। तहिपरीतोऽपनयः । तावविज्ञाय नायकप्रतिनायकयो वृत्त काव्येषु निबद्ध 'शकामिति । इति- वृत्तकुटिलत्वं च ततः ॥ १० ॥ इतिहासादिरितिशत काव्यार्थभरीरं नस्य कुटिलत्व ततो दण्डनीते वलीयमावलीयसादिप्रयोगः व्युत्पत्तिमूलत्वात्तस्याः। एवमन्यासामपि विद्यानां यथायथमुपयोगो वर्णनीय इति । लक्ष्यजत्वमभियोगो सवसेवा- वेक्षणं प्रतिभानमवधानंच प्रकीर्ण । तत्र काव्यपरिचयो लवाजत्व ॥ ११ ॥ अन्येपां कात्रषु परिचयो लक्षवज्ञत्वं ततो हि बन्धव्य त्पत्ति भवति । काव्य वन्धोद्यमोऽभियोगः ॥ १२ ॥ काव्यस्य बन्धनं तत्रोद्यमोऽभियोगः । हि कवित्वप्रकर्षमवसन्दधाति। काव्योपदेशगुरुयुभूपणं वसेवा ॥ १३ ॥ काव्योपदेशगुरवः उपदेष्टार स्तेषां शुम्यूपणं, ट्वसेवा तनः काव्य- विद्यायाः संक्रान्ति भवति । पदाधानोहरणे च अवेक्षणं ॥ १४॥ पदस्थाधानं, न्यासः उद्दरणमपसारणं भयोःखलवेक्षणं । अब लोको। आधानोद्धरणे तावृद्यावहोलायते मनः। पदस्थास्थापिते स्थैर्यत्र हन्त सिद्दा सरस्वती ॥ यत्म्दानि तागत व परित्तिसृहिण सां। तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपार्क प्रचक्षते ॥ कवित्ववीज प्रतिभानं ॥ १५ ॥ कवित्वसत्र वीज कवित्ववीजं जन्मान्तरागतसंस्कारविशेपः कश्चित् यस्मात् विना काव्य निष्पद्यते, निप्पन्न वा अवहास्यायतनं स्यात् । चित्र- काग्रामवधानं ॥ १६ ॥ चित्तकार मन्यार्थविनिरत्ति दवधानं भवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति । तद्दे शकालाभ्यां ॥ १७ ॥ तदवधानं देगात् कालाच्च समुत्पद्यते । को पुनर्देशकालायितवाद । विविक्तो देशः ॥१८॥ विविक्तो निर्जनः। रात्रियामस्तुरीयः कालः ॥ १६॥ राधामो रात्रि यामः महरः तुरीयश तुर्थ इति । तहमादिपयोपरतं प्रसन्नं चित्त भव- धत्ते एयं काव्याङ्गान्युपदर्शन काव्यविशेषसत्र मानार्थ माह। काव्य गद्यं ·वाममसूलानि । [१मयधिक, श्या . पद्यं च ॥ ३० ॥ गद्यस्य पूर्वनिह गो दुन्धित्वात् विशेषत्वेन दुर्योधत्वात् । यदाहः । गद्यं कवीनां निकपं यदन्ति । वच्च विधा भिन्न मिति दर्शयितुमाइ। गद्य उत्तगन्धि चूर्ण मुत्कलिकामायञ्च ॥ २१ ॥ सखवणान्याह । पद्यभागवहत्त गन्धि ॥ २२ ॥ पद्यस्य भागाः पद्यभागाः तत्तगन्धि । यथा, पाताल- मालत लवासियु दानवेषु इति । अब हि वसन्ततिलकास्यस्य रत्तस्य भाग; प्रतत्र भिन्नायते । अनाविहललितं पदं पूर्ण ॥ २३ ॥ अनाविधानि प्रदीर्घसमा- सानि ललितान्यनुहतानि पदानि यस्मिन् नदनाविद्दललितपदंचूर्णमिति । यथाभ्यामो हि कर्मणां कौशलमावति। न हि सन्निपातमरवण उदविन्द- रपि ग्रापषि निमुनामादधाति। विपरीतमुत्कलिकामायम् ॥ २४ ॥ विपरीन मावि होहनपद मुत्कलिकामायम्। यथा, कुलिशभिसरखरनस- प्रचयमचण्ड चपेटापाटितमत्तमातङ्गकुम्मस्थलगलन्मदच्छटाछुरितचारकेसर भारभासुरसुखे केसरिणीति। पदर मने कभेदम् ॥ २५ ॥ पदं खलु अने- केन समाई समविपमादिना भेदेन भिन्नं भवति। तदनिवई निबइंच ॥ २६ ॥ तदिदं गदापदररूप कायमनियघं निबद्द च । प्रनया प्रसिद्ध त्वालवणं नोक्तम् । क्रमसिद्दिस्तयो. सगुतं सवत् ॥ २७ ॥ तयोरिति अनिवई च परामृश्यते, कमेण सिद्धि कमसिद्धिः अनिवदसिद्दी निबइसिद्धिः स्वगुज- सवत्, यथा, सजि मालायां सिद्धाया उत्तंसः प्रसाः सिथति इति । केचिदनिबद्द एवपर्ययवसिता; सग्दपणर्थमाह। नानिवह चका क्षेत्रक- तेजः परमाणुषत् ॥ २८॥ नखत्वनिवडू काव्यं चकासि दीप्यते यथा एकतेजः परमाणुरिति । अत्र शोकः । असङ्कलितरूपाणां काव्यानी नाति न प्रतेवकं प्रकान्त तैजसाः परमाणवः ॥ सन्दर्भषु दशरूप- के श्रेयः ॥ २८ ॥ सन्दर्भषु प्रबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि श्रेयः। कस्मात दाह । नविचित्र चित्रपटपहिरोपसाकल्यात् ॥३०॥ नद्दशरूपकं हि यस्मा- चिव चित्रपटय हिमपाणी साकल्यात्। ततोऽन्यभेदाप्तिः ॥ ३१॥ ततो दशरूपमादन्या भेदाना लाप्ति : कल्पनमिनि। दशरूपकस्य व हौदं सव विलसितं यच्च कथास्यायिके महाकाव्यमिति तल्लक्षणं च नातीय हृदय- चारता।

·श्य अधिक्ष, म अ.] वामनसूवत्ति .. इममितपेक्षितमस्माभिः। तदन्यतोऽन्यदूह्यम् इति काव्यालङ्कारस्वरत्तौ प्रथमेऽधिकरणे टतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ काव्याङ्गानि काव्यविशेषाद्य ॥ समा:. पञ्चदंशारीरं प्रथममधिकरणं ॥ काव्यशरीरे स्थापिते काव्यसौन्दयाक्षेपहेतवस्तबागाय दोपा ज्ञातव्या इति दोपदर्शनं नामाधिकरणमारभरते। दोपस्वरूपकथनार्थमाइ। गुण- विपर्ययात्मानो दोपाः ॥ १॥ गुणानां वक्षत्रमाणानां ये विपर्यया स्तदा- मानो दोषाः। अर्थतस्तदवगमः ॥ २॥ गुणस्वरूपनिरूपणात् तेयां दोपाणामीदवगमोऽर्थसिद्धिः । किमर्थ ते पृथक्प्रपञ्चरन्त इतवाह। सौकाय प्रपञ्चः ॥ ४॥ सौकयार्थ प्रपञ्चो विस्तरो दोपाणां । उद्दिष्टलक्षणा हि दोपाः सुज्ञाता भवन्ति । पददोपान् दर्शयितुमाह। दुष्ट पदमसांधु कष्ट ग्रामत्रमप्रतीतमनर्थकञ्च ॥ ४ ॥ क्रमेण व्याख्यात माह। शब्दमा ति- विरुद्धमसाधु ॥ ५ ॥ प्राब्दस्म तत्रा व्याकरण न विरुई पदमसाधु। यथा अन्यकारकवैयर्थमिति । अत्र "अपरटतौयास्थस्यान्यस्य दुगाशीरामास्यास्थि- तोत्मुकोतिकारकरागच्छेषु" इति दुका भवितव्यमिति । युतिविरसं कष्ट' ॥ ६ ॥ श्रुतिविरसं श्रोत्रकटु पदकष्ट । तद्दि रचनागुम्फित मपुर- जयति । यथा, अच चुरञ्चण्डि कपोलयो से कान्तिद्रवं द्राविशदः पाशाङ्कः । लोकमात्वप्रयुक्त ग्राम्य ॥ ७ ॥ लोक एव यत् प्रयुक्त पदं न शास्त्र तगामंत्र पदं। यथा, कष्ट कथं रोदिति फूत्कृतेयं । अन्यदपि तल्लगल्लादिकं द्रष्टव्य । शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतं ॥ ८॥ शास्त्र एव प्रयुक्त न लोके तदप्रतीतं पदं । यथा । किं भापितेन बहुना रूपस्कन्धस्य सन्ति मे न गुणाः। गुणानांतरीयकञ्च मेमेति न तेऽस्तुऽपालम्भः ॥ अब रूपस्कन्धान्तरीयको न लोके दूतामतीतं । ' पूरणर्थ मनर्थकं ॥ ६॥ पूरणमात्रप्रयोजनमव्यय पदमनर्थकं। दण्डापूप- न्यायेन पदमन्यदयनर्थकमेव यथा ।. उदितस्तु हास्तिकविनीलमयं तिमिरं निपीय किरणैः सविता। अत्र तुशब्दस्य पादपूरणार्थमेव प्रयोगो न वाकया- लङ्काराय । वाकवालङ्कारार्थ प्रयोजनम् नानर्थकं अपवादार्थमिदं यथा । न खलिद गतागता नयनगोचरं मे गतेति । तथा हि खलु इन्तेति । सम्मति - .

·[ वामनलहतिi [श्य अधिक मच्या - पदार्थदीपानाह। अन्यार्थनेयगूढार्थानौलक्लिष्टानि च ॥ १०॥. दुष्ट पद- मितानुवर्तते । 'अर्थतश्च वचन परिणामः । तेन अन्यार्थनेयानेयादीनि पदानि दुष्टानोति स्वार्थः । एपी क्रमेण लक्षणान्याह। रूढिचुनत- मन्या ॥ ११ ॥ कहिचुवतं रूढिमनमेचा यौगिकार्थमात्रोपादानादन्याय पदं स्थूलत्वात् सामान्येन घटशब्दः घटशब्दार्थ इतवादिकमन्या नोक ॥ यथा, ते दुःखमुच्चावचमानहन्ति ये प्रस्मरन्ति प्रियसङ्गमानां । अत्रा वहतिः करोतपर्थो धारणाथै प्रयुक्तः, प्रस्परतिविस्मरणार्थ : · प्रकृष्टस्मरणार्थ इति । कल्पितार्थ नेयाथं ॥ १२ ॥ अश्रुतार्थसत्र कल्पना कल्पितार्थ नेयाथें । यथा, सपदि पङ्क्तिविहगमनामभत्तनयसंवलितं बलगलिना । विपुल- पर्वतवर्षि शितैः शरैः पुगसन्यमुलूकजिता जित॥ अत्र विहङ्गमद्यझवाको- ऽभिप्रेतः तन्नामानि चक्राणि बिभ्रतीति विहङ्गमनामझतो रथाःपङक्ति रिति दमसंख्या लक्षाते। पङक्ति ईश विहङ्गमनामझतो रथा यस्य सपंक्तिविहगमनाम- भदशरथ स्तस्य तनयाभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां संघलिनं पूर्वगसैन्य जितं 'उलूकणिता इन्द्रजिता कौभिकशब्देनेन्द्रोलूकयौरभिधानमिनि कौशिक भन्दवाचावे नेन्द्र उलूक उक्तः। ननु चै रथाङ्गनामप्रयोगोऽनुपपन्न. न तेयां रूहलक्षणयात् । अप्रसिद्दार्थप्रयुक्त गूढार्थ ॥ १३ ॥ यस्य 'लोके . अर्थः प्रसिद्दयामसिहा तदप्रसिधार्थे मयुक्त मप्रमिद्धार्थयुक्त' गर्थि । यथा, सइखगोरिवानीक दुःसह भवतः परैः ॥ सहसद्भावोऽवीणि यस्य स सहसगुरिन्द्रः। तस्य इति गोपदस्थाषिवाचकत्वात् कविष्वमसि हम्॥ असभ्यार्थान्तरमसभ्यस्म तिहेतुचाम्लोलं ॥ १४ ॥ यस्य पदस्यानेकार्थस्य एकोऽर्थोऽसभ्यः स्यात् नदसभ्यार्थान्तरं । यथा, व इति पदन्त जसि विछा- यत्त पदमेकदेभहारेणासभ्याथं स्मारयति तदसभराम तिहेतुः । यथा, कृकारिकेमि। न गुप्तलक्षितरतानि ॥ १५॥ अपवादार्थमिदं। गुप्त संरत लचितं नामोल । एपा लक्षणान्याह। अपसिहासभ गुप्त ॥ १६ ॥ अप्रसिहासभ्यार्थान्तर गुप्त पदमप्रमिहासभा यथा, समाध इति पद। वडि प्रसिहसइटार्थ न गुद्यार्थमिनि। लावृषिकासम्यानित', याच। - ·. , :श्य अधिः, २य अ.] वामनववधति लक्षित ॥ १७ ॥ तदेवासभ्यार्थान्तरलाक्षणिकेनासभ्येनार्थन अनित पद' लक्षित। यथा, जन्मभूमिरिति। तद्दि लक्षणया गुहाथ न स्वशक्त नि । लोकसंवीत संरतं ॥ १८॥ लोकेन संवीत लोकसंवीत यत् तत् संरतं । यथा, सुभगा भगिन्य पस्थानमभिप्रेतं कुमारी दोहदमिति । अत्र शोकः । संवीतसा हि लोकेन न दोषानुपणं क्षमं । शिवलिङ्गस्य संस्थाने कसत्रासभ्यत्व- भावना ॥ तत्नै विध नोडाजुगुमामालातङ्गदायिभेदात् ॥ १८ ॥ तस्याशी लसत्र वैविध भवति बीड़ाजुगुमामङ्गलानदायिनां भेदात् । किश्चि- छोड़ादायि भवति । यथा । वाक्चाटव हिरणवर ताइति । किश्चिज्जगुप्मा- दायि भवति । यथा, कपर्दक इति । किश्चिदमङ्गलानदाधि भवति । यथा संस्थितनिति । व्यवहितार्थप्रताय लिष्ट॥ २०॥ अर्थस्य प्रतीति रर्थ- प्रतत्रयः स व्येवहितो यस्मात् भवति तदव्यहितार्थप्रत्ययं क्लिष्टं । यया। दक्षा: मजादयितवल्लभवेदिकानां जोनाजुषां जललवासरल पतन्ति । दक्षा- मजास्तारकास्तासां दयितो दक्षात्मजादयित चन्द्र स्तस्य वखभाश्चन्द्रकान्ताः नद वेदिकानामिनि । अव हि व्यवधानेनार्थप्रतत्रयः । अरूढार्थत्वात् ॥ २२ ॥ अरूढार्थत्वेऽपि यतोऽर्थप्रतत्रयो झटिति न, तत् किष्ट' । यथा। काश्चौराण- स्थाममनिन्दिताया इति। अन्ताभयां वाकंच व्याख्यातं ॥ २३ ॥ अश्लील क्लिष्ट च. अन्तर पदे नामनां वाकंत्र व्याख्यातं । तदप्यश्लील लिष्ट च भवति । अग्नोलं यथा, न साधनोन्नति या स्यात् कलवसुखदायिनी। परार्थ- वहकक्षाणां यत् सतंत्र पेलवंधनं ॥ १॥ सोपानपथमुत्सृजा वायुवेगसमुहत । महापथेन गतवान् कीर्तमानगुणो जनै॥ किष्ट यथा, धम्मि सस्य न कस्य प्रेक्षा निकामं कुरङ्गशवाक्षयाः । रजप्रताप बबन्धनत्पत्ते निसं शोभा। एतान् पञ्च पदार्थदोपान् विभक्तान ज्ञात्वा कविस्तरजेदिति तात्- पर्यत्रार्थः ॥ इति काव्यालङ्कारसूत्वत्तौ दोषदर्शने द्वितीयेऽधिकरण प्रथमो- ऽध्यायः पदपदार्थदोपविभागः ॥ १ ॥ इदानौं वाकादोपान् दर्शयितुमाह। भिन्नत्तयतिबष्टविसन्धौनि वाकवानि ॥ १॥ दुष्टानौति अभिसम्वन्धः। क्रमेण व्याचष्टे । खलक्षण- । . .

·'वामनरावति। [२य अधि०, २य स. ३ ॥ भुवनन्त भिन्नत ॥ २॥ सम्माचक्षणाचवत इत्त' यस्मिन् तत् खलक्षण- घुननरत्त वाकं भिन्नरत्त । यथा,. अपि पश्यसि सौधमाथितामविर- लसुमनोमालधारिणीं । वैतालीययुग्मपाद लघुक्षराां पणां नरन्तयः निमिदं वच्च ! कृतमिति भिन्नत्तत्व। विरसविराम यतिम्भष्टं ॥ विरसः युनिकटुर्विरामो यस्मिन् तहिरसविराम' यतिवष्टं । नहातु- नामभागभेदे खरसन्धयकृते प्रायेण ॥४॥ तद्यविनष्ट धानुभागभेदे, नाम- भागभेदे च सनि भवति । सरसन्धिनाकृते प्रायेण बाहुलेन । धातुभागभेदे मन्दाकान्तायां यथा। एतासी राजति सुमनसां दाम कएठावलम्बि । मामभागभेदेशिखरिणयां यथा । कुरजाक्षीणां गण्डतलफलके खेदविसर। मन्दाकान्तायां यथा, दुर्दर्शश्चशिखिकपिशः शाङ्गिणो वाहुदण्डः। धातु: नामभागपदग्रहणात्तद, भागातिरिक्तभेदेन भवति यनिम्बष्टत्व' । यथा मन्दा- कान्तायां, मोभा पुपातायमभिनयः सुन्दरीणां प्रबोधः ॥ (अन्ये तु पदान्त एव प्रतिसिथन्ति पदं च विभक्तचन्त। यथा निकामं क्षामाङ्गो सरसकदली- गर्भसुभगा कलाशेपा मूति: मशिन इब नेत्रोत्सवकरौ। अवस्थामा पन्ना मदनदहनोदामविधुरा मियं नः कल्याणी रमयति मनः कम्पयति च)। शिखरिणयां यथा । विनिद्रः श्यामान्त ष्वधरपुटसीत्कारविरुतेः। सरसन्य- कृत इति वचनात् स्वरसन्धिकृते भेदे न दोपः यथा । किञ्चिदभावालस- मसरलं प्रेचिन सुन्दरोषां । म इत्तदोमात् पृथग्यतिदोपो वृत्तसा- यसवात्मकत्वात् ॥ ५॥ सत्तदोपात् पृथग्यगिदोपो न क्तयो हत्तसत्र यतवात्मकत्वात् । यतवात्मकं हि दृत्तमिति भिन्न रत्त एव यनिभ्रष्टसा अन्त- र्भावान्न पृथग्ग्रहणं कार्यमिति अन आह । न लक्ष्मणः पृथक्तात् ॥ नायं दोषो लक्ष्मण, लक्षणस्य पृथक्तात् । अन्य दिलक्षणं उत्तमक, अन्यदयते. या लघुनियामक रत्त। विरामालिका च यतिरिति । विरूपपदसन्धि विसन्धिः ॥ ७॥ पदाना सन्धिः पदसन्धिः स च स्वरसमवायरूपः प्रतत्रा- सत्तिमात्ररूपो वा स विरूपो यस्मिन्निति विग्रहा। पदसन्धिवरूप्य विश्व पो- भोलत्व कष्टत्वञ्च ॥ ८॥ विश्लेषो विभागेन पदानां संस्थिति रिति । अग्लोल- . ६ ॥

·17 वा- श्य यधिo, म अ.] प्रामनसूतिः। त्वमसभ्यस्म तिहेववं कष्टत्वं पारुपामिति । विश्ले पो यथा, ,मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने । कमले इव लोचने इमे अनुवधानि विलासपद्दतिः । लोलालकानुनहानि प्राननानि चकासति। अशौलत्व' यथा, विरेचक- मिदं वृत्तमाचार्याभ्यासयोजितं। चकासे पनसमायः पुरी पण्डमहाद्र मै । विनाशपयदानाभ्यां पदवादसमुत्सुक। कष्टत्वं यथा, मनयुगमगर्भास्त गुर्वाभोगा दुमा धभुः। एवं वाकत्रदोषानभिधाय वाकवार्थदोषान् प्रतिपाद- यितुमाह। व्यर्थकार्थसन्दिग्धाप्रयुक्तापकमलोकविद्याविरहानि ॥८॥ कवानि दुष्टानौतिसम्बन्धः । क्रमेण व्याख्यातुमाह । व्याइतपर्वोत्तरार्थ व्यर्थ ॥ ८॥ व्याइती पर्वोत्तरायौँ यस्मिन् नयाहतपूर्वोत्तरार्थ वाकंत्र व्यर्थ । यथा। अद्यापि स्मरति रसोलसन्मनो मे मुग्धाया स्मरचतुराणि चेष्टितानि । मुग्धायाःकथं स्मरचतुराणि चेष्टितानि तानि चेत् कथं मुग्धा पूर्वोत्तरयो- रथयो विरोधार्थमिति। उतार्थपदमेकार्थ ॥ १० ॥ उतार्थानि पदानि यस्मिन् नत् उतार्थपदमेकार्थ। यथा, चिन्तामोहमनगमग तनुते विश पितं सुन वः । अनङ्गः शृङ्गारस्तस्य चिन्ताया मोहात्मकत्वात् चिन्तामोहशब्दौ. प्रयुक्तायुक्तार्थो भवतः एकार्थपदत्याहाकरमेकार्थमित्र । न विशेषोत् ॥ ११ ॥ न गतार्थ दुष्ट पदं विशेषश्चेत् प्रतिपादनः स्यात् । तं विशेष प्रतिपादयितु- माई1 . धनुज ध नौ धनःथति रारूढे प्रतिपत्तौ ॥१२॥: धनुर्बाध - नावितयंत्र जत्राशब्द नोकार्थत्वेऽपि धनुःश्रुतिः प्रयुजरते पारूढ प्रतिपत्तो आरोहणसा प्रतिपत्तार्थ । न हि धनुःश्रुतिमन्तरेण धनुपनारूढा जया धनु- जैवति शकंत्र प्रतिपत्त । यथा, धनुज किणचिन दोषणा विस्करितं तवेति । कर्णावतंसश्रवणकुण्डलशिरःशेखरेषु कर्णदिनिई पाः सन्निधेः ॥ १३ ॥ कर्णा- वतंसादिषु शब्दषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुतार्थानामपि नि: शाः सन्निधेः प्रतिपत्तार्थमिति सम्बन्धः । न हि कर्णादिशब्दनिर्देश मन्तरेण कर्णादि- सन्निहितानामवसादौनां शकत्रा प्रतिपत्तिः । यथा, दोलाविलासेषु विला- सिनीनां कर्णवर्तमाः कलयन्ति कम्पम् । लोलाचलच्छवणकुण्डलमापतन्ति । पाययुर्भङ्गमुखराः शिर शेखरशालिनः । सुक्खाहारशब्द मुसाभन्दः शुद्धः ॥१४॥ .

·वामनसात्ति। [श्य अधिक समय.. १२ - . मुक्ताहारभन्दे मुकाशब्दो, हारगन्दे नैव गतार्थः प्रयुज्यते शुद्ध प्रतिपत्तार्थ मिति सम्बन्धः। शुद्धानामन्यरत्न रमिथिनानां मुक्तानां हारो मुक्ताहारः। गया, पाणेरपरिष्वनविभ्वममतिपत्तिभिः। . मुकाहारेण लसता हसतीव स्तनयं ॥ पुप्पमालाशब्द. पुष्पपदमुत्कर्षस्य ॥ १५ ॥ पुम्ममालाशन्दे माला- • शब्द व गार्थ पुप्पपदं प्रयुज्यते उत्कर्षमा प्रतिपत्तार्थ मिनि । उत्कृष्टाना पुप्पाणां माला पुष्पमालेति। यथा। प्रायशः पुष्पमालेव कन्यका के न लोभ- येत् । 'ननु मालाशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते । यथा, रतनाला शब्दमालेति । सतत्र । उपचरितस्य प्रयोगः निरुपपदो हि मालाशब्दः तृष्पमालारचनाविण- पमभिधत्ते इति । करिकलभशब्द करिशन्दः ताद्र प्यस्त्र प्रतिपत्तथं ॥ १६ ॥ करिकलभशब्द करिशब्दः कलभेनैव गतार्थः प्रयुजवते नाद्र प्यस्प प्रतिपत्तार्थ- मिति । करी प्रौढकुचर स्तद्पः कलम: करिकलभ इति । यथा, त्यज करि- कलभव प्रेमरत्व करिपाः। विशेषणस्य च ॥ १७॥ विशेपणस्य विशेषमति- पत्तार्थमुक्तार्थस्य पदस्य प्रयोगः। यथा, जगाद मधुर धाचं विशदाक्षर- मालिनौं । तदिदं प्रयुक्तोषु ॥ १८॥ तदिदमुक्त प्रयुक्त घु नाप्रयुक्त घु। न हि भवति यथा श्रवणकुण्डल मिति तथा निवन्नकाञ्चीतयपि, यथा करि- कलभ इति तथोष्ट करम इत्यपि । अत्र श्लोकः । कर्णावतंसादियदे कर्णदि- सन्निधानादिबोधार्थस्थितेष्वतत् समर्थनं ॥ संप्राकृत सन्दिग्ध १८॥ यहाकंत्र साधारणानां धर्माणां श्रुते विशिष्टानां श्रुतेः संशय' करोति तत् संशयकृत् सन्दिग्धः। यथा। वमान महापदमुपागतः। किं भागप्रवशान्महापद मुपागतः पाहोसि- दभागवणान्महतीमापदमिति संशयकृद्दाकं प्रकरणाद्यभावे सतीति मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्त ॥ १६॥ मायादिना कल्पितोऽर्थो यस्मिन् नन्मा- यादिकल्पितार्थमप्रयुक्तम्। अब सोकमुदाहरणम् ॥ क्रमदीनार्थमपक्रम ॥ २०॥ उद्देशिताना मनुद्देशितानां च क्रमः सबन्धस्तन विहीनोऽर्थों यस्मिन् नत् कुमहीनार्थमपकर्म। गधा, कीर्ति प्रतापौ भवतः सूर्याचन्द्रममोः अव कौत्ति चन्द्रमसन ल्या, मतापः सूर्यसत्र तुल्यः, सूर्यस्य पर्व- . धनिनिर्मिविः। स महात्मा भागर- समौ।

·.२य अधिः,श्य व्य.] । वामनस्तष्ठतिः। कलाशास्त्र अतु- निपातादपकमः । अथवा प्रधानार्थस्य निई श; क्रमः । तेन विहीनोऽर्थों- यस्मिन् तदपकुम । यथा, तुरङ्गमथ मातङ्गप्रयच्छाम मदालसं। देशका- लस्वभावविरहाानि लोकविरुद्धानि ॥ २१॥ देशकालखभाव विरुद्धोऽर्थों येषु नानि देशकालस्वभावविरुद्धार्यानि वाकवानि लोकविरुद्धानि। अर्थद्वारेण लोकविरुद्धार्थत्व वाकवानां। देशविरुद्धं यथा। सौवीरप्वस्ति नगरी मथुरा नाम विश्रुता। अबोटनालिकेराद्या यसवाः पर्यन्तम मयः कालविरुद्ध यथा। कदम्बकुसुमपर मधौ वनमशोभत ॥ · स्वभावविरुद्ध यथा। मत्तालिसङ्गमुखरासु च मञ्जरीषु सप्तच्छदस्त्र तरतीव भरन्मु- खोः॥ सप्तच्छदसत्र स्तवका भवन्ति न मचर्य इति । स्वभावविरुद्ध यथा । भृजन कलिकाकोशस्तथा भृशमपीड्यत । यथा गोप्यदपरहि ववर्ष बहुलं मधु, ॥ कलिकोयाः सर्वस्या मकरन्दसतावद्दाहुलं खभावविरुद्ध। कलाचतुर्वर्ग शास्त्रविरुद्धानि विद्याविरहानि ॥ २३ ॥ वर्गशास्त्रैश्च विरुद्धार्थो येषु तानि कलाविरुद्धचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्वानि विद्याविरुद्दानि वाकवानां च विरोधोऽर्थद्दारकः। कलाशास्त्रविरुद्द यथा । कालिङ्ग लिखितमिदं च यस्य पत पत्रपतितकोटिकण्टकाग्र कालिङ्ग पतितारकण्टक मिति पत्रविदाम्नायः तद्विरुधन्वात् कलाशास्त्र- विरुई। एवं कलान्तरेष्वपि विरोधोऽतबहाः। चतुर्वर्गशास्त्रविरुदानि उदानियन्त। कामोपभोगसाफल्यफलो राजा महौजयः। धर्मफलः अश्वमेधादि यजमलो वा राजा महौजय इतवागमः। तहिरोधाइर्मशास्त्र- विरुद्धार्थमेतहाकामिति । अहङ्कारेण जीयन्त विपन्तः किं नयश्रिया । हिपजेयस्य नयमूलत्व स्थितं दण्डनीतौ तद्विरोधादर्थशास्त विरुद्धार्थ वाका- मिति। दशनाङ्कपविविनोत्तरौष्ठम् रतिखेदालसमाननं स्मरामि । उत्तरौठमन्तर्मुख नयनान्तमिति मुक्ता चुम्वननखरदशनस्थानानीति काम- भास्वसूवे स्थितं तहिरोधात् कामशास्त्रविरुद्धार्थ वाकामिति । देवता- ज्ञानतो मुक्ति न तत्वज्ञानसम्पदा । एतस्यार्थसत्र मोक्षशास्त्र स्थितत्वात् तदि- रई। एते वाकावाकयार्थ दोपासवागाय ज्ञातव्याः। ये तु अन्ये शब्दार्थ- ·18 सामनमानसि {श्य धित, म दोपाः सूक्ष्मा गुणविवेचन एय बचान्त, उपमादोपा उपमाविचार। इति काव्यालङ्कारसवरती दोपदर्शने हितीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायो वाकवाकवार्थदोपविभागः । ममातश्चेदं दोपदर्शनं द्वितीयमधिकरणम्। यविपर्ययात्मानो दोपासान् गुणान् विचारयितुं गुणविवेचनमधिकरण मारभ्यते। तत्रौजाप्रसादादयो गुणाः यमकोपमादयस्त लद्वारा रति स्थितिः काव्यविदा । तेषां कि मेदनिबन्धनमितवाह। काव्यशोभाया:कारो धर्मगुष्णः ॥ १॥ ये खलु शब्दार्थयो धर्माः काव्यशोभा कुर्नन्ति ते गुणाः । ते चौजः प्रसादादयः न यमकोपमादयः । कैवलेवन तेषामकाव्यशोभाकरत्वात् भोज: प्रसादादीनां तु फेवलाना काव्यशोभाकरत्वमिति। तदतिशयहे- नवस्त लङ्काराः॥२॥ तसवाः काव्यशोभाया अतिशयस्तदतिशयस्तस्य हेतवः। तुशब्दो व्यतिरेके। अलङ्काराय यमकोपमादयः। अत्र सोको। युवतेरिव रूप मङ्ग काव्यं वदत शुद्धगुणं तदप्यमीव। विहितप्रणय निरन्तराभिः सदलवारविकल्पकल्पनाभिः ॥ यदि भवति वचावत' गुणेभ्यो वपुरिख यौवमबन्धन मङ्गनाया। अपि जनदयितानि दुर्भगवं' नियतमल- करणानि संश्रयन्त ॥ पूर्व नितवाः ॥ ३ ॥ पूर्व खल, गुणा नित्याः वै चिना काव्यशोभानुपपत्तः । एवं गुणालङ्काराणां भेदं दर्शयित्वा. शब्दगुणनिरूपणार्थ भोजाप्रसाद परामवासमाधिमाधुर्यसौकुमायोदारनाय व्यक्तिका- न्तयो वन्धगुणाः ॥ ४ ॥ बन्धः पदरचना नसबा गुणा बन्धगुणा योजःप्रभृतयः ॥ तान् कमेण दर्गयितु माह । गाढवन्धत्वमोजा ॥ बन्धस्य गाढव यत् नदोगः यथा, विलुलितमकरन्दा मञ्जरी नत्यन्ति । न पुनर्विललितमधुधारा मञ्च- री लीलयन्ति। शैथिलंत्र प्रसादः ॥ ६॥ बन्धस्य शैथिल्यं शिथिलव प्र- सादः॥ ननुयमोजोविपर्थयात्मको दोषः । नत्कथं गुणः इतबाह ॥ गुणा संपूयात् ॥ ७॥ गुण, प्रोजसा सह संपूधात् न शुद्धः । स शुद्धस्तु दोप एपेनि ननु दिरुयोरोजाप्रसादयोः कथं संपुर्व इनवाह ॥ म त्वतुमर मिहः ॥ ८॥ स तु संपूवोऽनुभवसिद्ध साहिदा रत्नादिविशेषवत् । भोक। करणाप्रेक्षणीयेषु संमुबः मुखदुःसयोः। यथानुभवत: सिद्धा- माह। । ॥

·अथ ६श्य अधि०, म य०] वामनरावतिः। थैवौजःप्रसादयोः। सास्योत्कर्षों च ॥ ६ ॥ साम्यमुत्कर्षश्च प्रोजप्रसा- दयोरनुभवादेव। साम्य यथा । स विषयव्यारत्तात्मा यथाविधि सूनवे नृपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणं । कचिदोजः प्रसादादुत्कृष्ट । यथा । व्रजति गगनं भल्लातकयाः फलेन सहोपमा। कचिदोजसः प्रसा- दस्योत्कर्षः । कुसुमशयनं न प्रत्यग्रं न चन्द्रमरीचयो न च मलयजं सर्वाङ्गीणं न वा मणियष्टयः ॥ महणत्व प्लेपः ॥ १०॥ महणत्व' नाम यस्मिन्मति बहूनि पान्येकवद, भासन्त । यथा । अस्पत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हि- मालयो नाम नगाधिराजः । न पुनः, सूत्रवाहमरस्यले, भ्रमरीवल्गु- गौतया, तड़ित्कलिलमाकाशमिति ॥ एवन्तु पो भवति । एवन्तु श्ले पो भवति ॥ वाम सूत्र मुरःस्थले, भ्रमरौमजुगौतयः, · तडिजटिलमाकाशमिति ॥ मार्गाभेदः समता ॥ ११ ॥ मार्गस्याभेदः समता ॥ येन मार्गण उपक्रम सस्यात्याग इत्यर्थः । नोके प्रबन्धे चेति पूर्वोकमुदाहरणं। विपर्यत्रयस्तु यथा। प्रसीद चण्डि त्यजमन्युमञ्जसा जनस्तवायं पुरतः कृताञ्जलिः। किमर्थमुल्कम्पित पौवरतनयं त्वया लुप्तविलासमास्यते ॥ प्रारोहावरोहयोः क्रमः समाधिः॥, १२॥ आरोहावरोहयोः क्रम प्रारोहावरोहकमः समाधिः परिहारः । प्रामोहस्यावरोहे सति परिहारः अवरोइस्यारोहे 'सतीति । ततारोह पूर्वोऽवरोहो यथा। निरानन्दः कौन्दे मधुनि परिभ तोमि तरसे । अवरोहपूर्वतारोहो यथा ॥ नराः शौलभ्रष्टा व्यसन इव मजन्ति तरवः । आरोइस्य च क्रमः अवरोहस्य. च क्रमः आरोहावरोहकमः क्रमेणारोहण मवरोहणचे ति केचित् । यथा । निवेशः स्वः सिन्धो स्तुहिनगिरिवीथिषु जय- ति ॥ न पृथगारोहावरोड्योरोजाप्रसादरूपत्वात् ॥ १३॥ न पृथक् समाधि गण प्रारोहावरोहयोरोजःप्रसादरूपत्वात् प्रोजोरूपश्च प्रारोहः प्रसाद- रूपवावरोह इति। न संपृक्तत्वात् ।। १४ ॥ यदुक्तम् योजः प्रसादरूपत्व मारोहावरोहयो स्तन्न संपृक्तत्वात् । संपृक्तौ खल्लोज:प्रसादौ नदीवेणिका- वद वहतः । अनैकान्तवाच ॥ १५॥ नचायमेकान्तो यदोजस्यारोहः प्रसादे चावरोह इति। भोजाप्रसादयोः कचिद्भागे सोनावस्थायां ताविति चेद- . .

·१७ ॥ 'वामनरायसि। [श्य पधि, म.7 भ्युपगमः ॥ १६ ॥ भोगः प्रसादयोः कचिद्भागे तौबावस्थायामारोशोऽवरो- पोति एवञ्च न्मन्यसे अभ्युपगमः न विप्रतिपत्तिः। विपापेक्षत्वात्तयोः । स विशेषो गुणान्तरात्मा । प्रारोडावरोहनिमित्त समाधि- राख्यायते ॥१८॥ प्रारोहावरोहकमः समाधिरिति गौणणारत्या व्याख्येयं । कामविधानार्थत्वाहा ॥ १६ ॥ पृथक् करणमिति। पाठधर्मत्वञ्च न सम्भवति इति न पाठधर्माः सर्ववादृष्टरितेवं वचनामः । पृथक्पदव माधुर्यं ॥ २० ॥ वन्धस्य पृथक् पदव यत्तन्माधुर्यत्र। पृथक् पदानि यस्य स पृथक्पदासत्र भावः पृथक्पदत्व। ममासदैनित्तिपरनत् । पूर्वोतमुदाहरणं । विपर्ययस्तु यथा । चलितवरमेनादत्तगोङ्गचण्डप निचकितवराहव्याकुला- विन्धपादाः । अजरठत्व' सौकुमायंत्र ॥ २१ ॥ बन्धस्याजठरत्वमपा- रुयंत्र यत्तत् मौकुमा। पूर्वोक्तमुदाहरणं । विपर्थवस्तु यथा। निदान नितं प्रियजनसद तथ्यवसितिः सुधासेकपोषैः फलमपि विरुई मम हृदि । विकटत्वमुदारता ॥२२॥ बन्धस्य विकटत्वं यदसाबुदारता। यरिम- न्सति नृत्यन्तीव पदानोति जनस्य वर्णभावना भवति । तद्विकटत्व लीला- यमानत्वमित्यर्थः । यथा, ववरणविनिविष्ट ५ पुरै नत कीनां झटिति रणितमासीत् तत्र चित्र कलञ्च । न पुनश्चरणकमलयुक्त पुरै नदीना झटिति रणितमासोन्म[चित्रच नव ॥ अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्तिः ॥१३॥ यत्र झटिति अर्थमतिपत्तिहेतुत्वं स गुणेऽर्थव्यक्ति रिति ॥ पूर्वोक्तमुदाहरणं ॥ प्रतुत्रदाहरण च भूयः मुलभं औज्ज्वल्य कान्तिः ॥ ३४ ॥ बन्धसोज्वलत्व नाम यदसौ कान्तिरिति । यदभावे पुरापच्छायेतुनचाते । यथा ॥ कुरगौने- वालीसवकितवनालोपरिसरः। विपर्ययस्तु भूयान् सुलभच ॥ श्लोकाश्चात्र भवन्ति । पदन्यासस्व गाढवं वदन्तयोजः कोखराः। अनेनाधिष्टिता: प्रायः शब्दाः श्रोवरसायनं ॥ शयत्व मोजमा मित्र प्रसाद च प्रचक्षते । अनेन न विना सतत्र स्वदते काव्यपद्दतिः ॥ यत्रै कपदवगावः पदानां भूयसा- मपि। अनालक्षितसन्धीनां सपा परमो गुप्पः ॥ प्रतिपाद प्रतिश्लोक- मेकमार्ग परिग्रहः । दुर्वन्धो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुण; ॥ आरोहन्ता- .

·१७ ॥ तथैव [श्य अधिरय अ. धामनसूयत्ति। वरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यत् । समाधि र्नाम स गुणसन पूता सर- सती । वन्धे पृथक्पदत्वच माधुर्यमुदितं बुधैः। अनेन हि पदन्यासः कामं धारा मथुरतः यथा हिच्छिद्यते रेखा चतुर चित्रपण्डितः यागपि प्राज्ञः समसगुण फिता ॥ बन्धसयाजरठत्व सौकुमार्यमुदाहृतम् । एसेन वर्जिता वाचो रूक्षत्वान्न अतिक्षमाः । विकटत्वं च वंधसत्र कथ- यन्ति हा दारताम्। वैचित्र न प्रपदान्ते यथा शून्याः पदममाः ॥ पश्चा- दिव गतिर्वाचः पुरखादिव वस्तु नः। यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वात् सोऽर्थव्यक्तिः स्म तो गुणः ॥ ौज्ज्वल्य कान्ति रित्यवाह गुणं गुणविशारदाः । पुराणचित्रस्था-- नौयं तेन बंय कर्वच: ॥ नासन्तः सद्देद्यत्वात् ॥२५॥ न खल्व ते सुशः असन्तः सवेदनत्वात् तद्विदां सद्देदावेऽपि भ्रान्ताः सुप्ररित्याह। न चान्ता निष्क- म्पत्वात् ॥ २६ ॥ न खलु भान्ता गुणा सहिपयायाः मते निप्फग्गत्यात् । न पाठधाः सर्वत्रादृष्टः ॥२७॥ नैत गुणाः पाठधाः सर्व वादृष्टः । यदि पाठधमा: सुत्रस्तर्हि विश पानपेक्षाः सन्तः सर्वत्र दृग्पोरन् । नच सर्वत्र दृश्यन्ते । विशेषापेक्षया विषाणां गुणत्वाद गुणाभ्य पगम एवेति । इति. काव्यालङ्कारसूवरत्तो गुणविवेचने तृतीयोऽधिकरणे प्रथमोऽधायः गुणालङ्कार- विवेकः शब्दगुणविव कश्च ॥ ३॥ ॥ १ ॥ संप्रसार्थ गुणविवेचनार्थमाह । त. एवार्थगुणाः ॥१॥ न एवौजःप्रसाद- प्रभृतयोऽर्थगुणाः शब्दार्थगुणानां वाचत्रवाचकद्वारेण भेदान् दर्शयति ॥ अर्थसत्र प्रौढिरोजः ॥ २ ॥ अर्थसमाभिधे यसब प्रौदिः प्रौटत्वमोजः ॥ पदार्थ वाकघरचन वाकवार्थ च पदाभिधा। प्रौढिाससमासौ च साभि- मायत्वमसत्रच ॥ पदार्थ वाकारचनं यथा ॥ अथ नयनसमुत्र जयोति- गरिव द्यौः॥ आत्र चन्द्रपदवाचऽर्थ नयनसमुत्वं जयोतिरिति वाका प्रयुगां। पदसमूहश्च वाकामभिनेतस् अनया दिशान्यदपि द्रष्टव्य ।। तद, यथा, पुरः पाण्डुच्छाय तदनु कपिलिमा कृतपदं सत; याकोत्सेधा- दरुणमणिसंसर्गितवपुः। शानः शेपारम्भ स्यपुटनिजविष्याम्मविपम वने वीजामोदं पदरमरसत्व कलयति ॥ नचैवमतिमसनः काव्यशोभा- . ॥ . वा ·८ यामनात [श्य व्यधिक, श्या शारत्वमा गुणसामान्यसब लक्षणसवावस्थितत्वात् । वाकयार्थ पदाभिधानं यथा। दिव्ययं न भवति कि तर्हि मानुपीति वक्तव्ये निमिपतीति अाहेति असा वाकप्रार्थमा व्याससमासौ । व्यासो यथा, अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः मुखं वा दुःखं वा न भवनि भवतेवव च ततः। पुनस्तस्मादई, भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तस्माटूई, भवति न हि दुःखं न च सुखं ॥ समामो यथा । ते हिमालयमामंवर पुनः प्रचत्र च शूलिनम्। सिद्दश्चास्मै निवेद्यार्थं तद्विस्टा समुदायः ॥ साभिप्रायत्व यथा। सोऽयं सम्मति चन्द्रगुप्ततनयचद्रप्रकाशो युवा जातो भूपनिराश्रयः कृतधियां दिघ्या कृतार्थश्रमः। प्राश्रयः कृतधियामितम वस्तुवन्धुसाचि- व्योपचेपपरत्वात् साभिप्रायत्वम्। एतेन, रतिषिगलितबन्धे केशपा सुकेश्या . इत्यत्र सुकेशा इत्यस्य च साभिमायत्व व्याख्यानम् । अर्थवैमल्य प्रसादः ॥ ३ ॥ आर्यस्य वैमल्यं प्रयोजकमात्रपरिग्रहः प्रसादो यथा । र्णा कन्यका रूपयौवनारम्भमालिनी ॥ विपर्ययस्तु । उपास इस्तो मे विमलमणिकाञ्चौपदमिदम्। काचौपदमिनानेन नितम्बस्त्र लधितवान् विशेषणसत्रामयोजकत्वमिति। घटना पपः ॥ ४ ॥ क्रमकौटिल्यानुखणत्वो- पपत्तियोगो घटना । सपो यथा। दृष्ट्वैकासनसंस्थित प्रियतमे पद्यादुपे- त्यादरादेकसमरा नयने निमौल्य विहितकौड़ानुबन्धच्छलः । ईपरकिंत- कन्धरः सपुतकः प्रेमोक्षसन्मानसामन्तासलगत्कपोलफलको धूर्तोऽपरा चुम्वति ॥ शूद्रकादिरचितेषु प्रवन्धेषु असर भूयान् प्रपञ्चो दृश्यते । अधेपम्य समता ॥ ५॥ अवेषम्यं प्रमाभेदः समता । कचित् कमोऽपि भि- दाते यथा। पुरासुमनसः कुन्दाः पुप्पोगमेष्वलसद्र,मा मलयमरुतः सर्प नीमे वियुक्तधूमिच्छिदः। प्रथच सवितः भोनोहार लुनन्ति मरीचयो नवजरठता मालम्पन्त लमोदयदायिनौम् ॥ ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेव द्वितीयमादे प्रक्रमभेदो मलयमरुतामसाधारणत्वात् । एवं द्वितीयः पादः पठि- तच्या, मनसि च गिरं बन्धन्तोमे किरन्ति न कोकिला इति । सुगमत्व या मैपस्यमिति ॥६सुसेन गम्यते ज्ञायते इसवर्थः । यथा। अस्पतरम . .

·१६ - श्य अधि०, २य य. वामन सूवत्तिः। दिशि देवतात्मेति । (यथा,केय मवगुण्डनववी नातिपरिस्फ टशरीरलावण्या। मथ तपोधनानां किशलयमिव पाण्डपत्राणाम् ॥) प्रतुदाहरण सुलभ । अर्थदृष्टिः समाधिः ॥७॥ अर्थसत्र दर्शनं दृष्टिः समाधानकारणत्वात् समाधिः । अवहितं चित्तमान् पश्यतीतुनक्तं पुरस्तात् । अर्थो द्विविधोऽयो- निरन्यच्छायायोनि वा ॥८॥ यसत्रार्थसत्र दर्शन समाधिः सोऽर्थो विविधोऽ- योनि रन्यच्छायायोनिर्वति। अयोनिरनन्यकारणः अवधानमावकारण इताः। अन्यसा काव्यसत्र छाया अन्यच्छाया तदयोनिर्वा ॥ तद्यथा। पाखपछि मम सीधुभाजनाद यावदग्रदशनैर्न दग्यसे । चन्द्रवददमनमण्ड- लाशितः खं न यासासि हि रोहिणोभयात्॥ मा भैः शशा मम सौधुनि नास्ति राजः खे रोहिणी वसति कातर किं विभेपि। प्रायो विदग्धवनितानव- सङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥ पूर्वसत्र शोकसत्रार्थोऽयोनि द्वितीयसत्र च छायायोनि रितवर्थः । अर्थो व्यक्तः सूक्ष्मश्च ॥ ४॥ यसबा- थेसर दर्शनं समाधिरिति । स विधा व्यक्तः सूक्ष्मश्च । उदाहृत एव। सूक्ष्मं व्याख्यातुमाह। सूक्ष्मो भाव्यो वासनीयश्च ॥ १० ॥ सूक्ष्मो बेधा भवति भाव्यो वासनीयश्च । शौघनिरूपणागम्यो भाव्यः । एकाग्रताप्रकर्पगम्यो वासनीय इति । भाव्यो यथा, अन्योन्यसम्वलितमांसल- दन्तकान्ति सोल्लासमाविरलसम्वलिताईतारम्। लीलागृहे प्रविरले किल- किश्चितेषु व्यावर्त्तमानविनयं मिथुनं चकास्ति ॥ वासनीयो यथा। अवहित्य- बलितजधनं विवर्तिताभिमुखकुचटं स्थित्वा । अवलोकितोऽहमनया दक्षिण- करकलितहारलतम्॥ उक्तिवैचित्रां माधुर्यवम् ॥११॥ उक्त वैचित्यत्तन्माधुर्य मिति। यथा। सरसममृतं कः सन्देहो मध न्यपि नान्यथा मधुर मधिकञ्च - तृसत्रापि प्रसन्नरस फलम्। सकृदपि पुनर्मध्यस्थ सन् रसान्तरविजनो वदतु, यदिहान्यत् स्वादु समात् मियादशनच्छदात् ॥ अपारुपंच सकुमार्यम् ॥ १२ ॥ परुपेऽर्थ अपारपंच सौकुमार्यमिति । यथा, अमृतं या पमितवाडा, एकाकिनं देवताद्वितीय, गछेति साधयेति च । अग्राम्यत्वमुदारता ॥ १३ ॥ ग्राम्यत्व- प्रसङ्गे अग्राम्यत्व मुदारतेति । यथा, त्वमेवं सौन्दर्यास च रुचिरताया: परि- व्यः स्फट .

·चामनहानि । [ध अधिक मया - - चिनः कलाना गौमान परमित युवामेव भजथः। अपि इन्ई दिध्या तदिति सुभगाय वदति वा मनः पं यत् सत्राजित भव नदानों गुपितया ॥ विपर्यव- शु। सपिति यायदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदर किमपैवि ते। इति निगद्य शनेरनुमेपलं गम कार खकरेगा ररोध सा॥ वस्तुस्वभावस्फटत्वम- र्थव्यक्तिः ॥ १४ ॥ वगूगा भावानां सभावस्य फटत्व यदसावर्थयक्तिः । यथा, पृष्ठेषु शंखसकलच्छविषु च्छदाना राजीभिरक्षितमलाकलोहिनीभिः । गोरोपना हरिशयन बहिःपलाशमामोदते कुमुदमम्मसि पखलसत्र ॥ यया वा, प्रथममलसैः पर्यस्ताः स्थित पृथुकसरै विरलविरलैरन्तःपर्व मनामि- लितं ततः। तदन बलनामाव किंचिदवनधायि वहिईलैं मुकुलनविधी हवालाना बभूव कदर्थना ॥ दीप्तरसत्वं कान्तिः ॥१५॥ दीप्ता रसाः गृङ्गारा- दयो यसा स दीप्तरस ससत्र भावो दौतरसत्व कान्तिः । यथा, प्रेयान सायमपाकृतः समपचं पादानतः कान्तया दिवाणे व पदानि वासभव- नादयावन्न यातनदानाः। तावत् प्रतुत पाणिसंपुटलसन्त्रीवौनितम्ब धृतो धाविन्येव कृतप्रष्यामकमहो प्रेग्नो विचिवा गतिः ॥ एवं रमान्तरे ऽप्यु दा- हरणीयमिति । प्रत्र ग्लोकाः । गुणस्त टत्वमाकल्यं काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्त्र परिणामेन स चायमुपमीयते ॥ सुप्तिसंस्कारमात्र यत् सिष्ट- वसरणं भवेत् । काय सन्ताकपाकन्तज् जुगुप्मन्त जमास्ततः ॥ -गुणना दर्शनानगुणो यत्रार्थ तदपार्थकं। दाडिमानि दतवादि न विचारचम इति गुणविरेचने टतीयेऽधिकरणे द्वितीयोऽयायोऽर्थगुण- विवेचनं ॥ समाप्तश्चेदं तृतीय मधिकरणम् ॥३॥ गुणनि त्या काव्यगोभा नसवाद्याविभयहेनवोऽलङ्काराः। तन्निरूपणार्थ- भालङ्कारिकमधिकरणमारभ्यते । तत्र शब्दालवारी हो यमकानुमासौ कमेपर दर्शयितुमान। पदमनेकार्थमक्षरं चाहत्त स्थाननियमे यमकम् ॥ १ ॥ पदमनेकार्थ भिन्नार्थ मेकमनेकं वा तहदघरमारत' स्थाननियमे सति सारतंत्रा सजातीयेन कात्न प्रकदेशाभ्यामनेकपाद- व्याग्निः स्थाननियम इति । यानि त्व कपादभागतीनि यमकानि , . वचः॥ ke यसका वा ·] - . थ'यधिक, म य. वांमनसूवत्तिः। दृश्यन्ते ते लोकान्तरसत्र संस्थानं यमकापे येव स्थाननियम इति । स्थानकथनार्थमाह। पाद' पादत्रकस्यानकमत्र च आदिमध्यान्तभागा: स्थानानि ॥ ३॥ पाद एकसत्र पादसत्रादिमध्यान्तभागा अनेकसपच पादस्यैव स्थानानोति। पादयमकं यथा। असज्ज नवचो यसर कलिकामधु- गर्हितम्। तसत्र न सवादिपतरोः कलिकामधु गर्हितं ॥ एकपादसत्रादि मध्यान्तयमकं यथा । हन्त हन्तररातीनां धीरधी रर्चिता तव । काम काम- न्दकौनीतिरस्यारसया दिवानिशम् ॥ वसुपरासु परासु मिवोझतीप्वविकलं विकलंकाशिप्रभम् । प्रियतमं यतमन्तमनीखर रसिकता सिकतात्वि तासु का ॥ सुह मोऽवसरे ऽचकितंचकितं भवतीक्षितमस्तिमित स्तिमितमः । अपि हासलय स्तव कस्तवकस्त लयेत् न तु कामधुरां मधुराम ॥ पादयो- रादिमध्यान्तयमकानि यथा । भ्रमर इ-पुष्पाणि भ्रम र पिवन्मधु । का कुन्दकुमुमे प्रीतिः काकु दत्ता विरोपि यत् ॥ अप्य शकंर त्वया दत्त दुःखं शकंवतरात्मनि । वाप्यो वाहीकनारीणां वेगवाही कपोलयोः ॥ सपदि कृतपद तुदीक्षितेन मितशुचिना स्मरतत्वदौचितेन । भवति बत जनः सचित्तदाहो न खलु मृषा कुत एव चित्तदाहः ॥ एकान्तरपादान्तयमकं यथा, उद्दे जयति भूतानि यसा राज्ञः कुशासनम् । सिंहासनविरक्तस्य तस्य . क्षिप्रं. मुगासनम् ॥ एवमेकान्तरपादादिमध्ययमकान्यूह्यानि । समस्तपादान्तयमकश्च भवति । यथा, नतोन्नत गनिबद्दलासां विलोकन तनी शशिपेगलास्थाम । मभः किमुत्ताम्यसि चञ्चलास्यां कृती माराज्ञा यदि पुष्कला स्याम ॥ एवं समस्तपादादिमथान्त यमकानि व्याख्यातानि। अन्ये च सरजातिभेदाः मुधियोत्प्रेक्ष्याः। अक्षरयमकन्ते काचरमने- कादरश्च । एकाक्षर' यथा । नानाविधन कान्ताव गगधितमनोमवा । विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणाम् ॥ एवं स्थानान्ाग्योगोऽपि ट्रटयः । सजातीयनैरन्तयादस्य प्रकर्पो भवति। स चायं हरिप्रबोधे हलते। यया,विविधधववनाना गग धंध नाना विविततगगनाना ममनमनाना । .रुरुशाललनाना वबंधुंधु नाना मम हिडि ततनाना ननखम्बनाना ॥ . .

·तत्र व्यञ्जनसङ्ग वामनसूखति। [धिo, मथ अनया च वर्षयमकमालया पदयमकमाला व्याख्याता ॥ भगात्- कर्यः ॥ ३ ॥ उत्कृष्ट खलु यमकं भन्नाद्भवति। पला परिवर्तकचए- मिनि भन्नमार्गः ॥ ४॥ एते सलु खलादयो यमकभङ्गानां प्रकारा भवन्ति । तान् क्रमेण व्याचष्ट । वर्ण विच्छेदचलनं श्रृंखला ॥ ५ ॥ वर्णानां विच्छे दास्य चलनं यत् साखला ॥ यथा, कलिकामधु काशब्दे विच्छेदः, धु शब्द च तस्य चलनं लिमवर्णयोर्विच्छदात्। सङ्गनिरत्तौ स्वरू- पापत्तिः परिवत्तकः ॥ ६॥ अन्यवर्णसंसर्ग: सहः। सहिनिहत्तौ सरूप- स्यान्यरूपनिरस्कृतस्यापत्तिः प्राप्तिः परिवत्तक । यथा, कलिकामधु- गहित मिति। अत्र अर्हित मिति पदभकारस्य व्यञ्जनस्य सद्भाग- हित मिति अन्यस्य रूपमापन्न । विनिरत स्वरूपमापद्यते पहिनमिति । अन्यवर्णसंक्रमेण भिन्नरूपस्य पद- स्थानाद्रपपविधिरिति मात्पर्यायः ॥ एतेनेनरावपि व्याख्यातौ। पिण्टा- क्षरभेदे स्वरूपलोपचूर्णम् ॥ ७॥ पिण्डाक्षरभेदे सति पदस्य खरूप- लोपपूर्ण ॥ यथा, योऽचलकुलमवति चलं दूरसभुन्भुनशक्तिमौनाकान्तः । मालि विभर्तिच सलिलं दूरसमुन्मुशशुक्किमौनां कान्तः ॥ अव शुक्ति- पदेनौति पदं पिण्डाक्षरं । तस्य भेदे भुक्तिपदं लुप्यते ककारतिकाइयो- रन्यव संक्रमात्। दरसमुन्मुक्तक अचलकुलन्तिमौवां कान्तः ,समुद्रः । शोकाचाव। अखण्डवर्णविन्यासचलनं श्रृंखला मता। अनेन खलु भङ्गन यमकानो विचित्रता ॥ यदन्यसनमुत्सृजन नेपथा मिव नर्तकः । शब्दस्व- रूपमारोहेत् स शेयः परिवर्तकः ॥ पिण्द्राक्षरस्य भेदेन पूर्वापरपदा- श्रयात् । वर्णयोः पदलोपो यः स भगन्धर्षसंज्ञक ॥ अमाप्तभङ्गचूर्णानि यथा- स्थानस्थितान्यपि। अलकानीव नात्यर्थ यमकानि चकासति ॥ विभलि- परिणामेन यत्र भङ्गः कचिङ्गोत्। न तदिच्छन्ति यमकं प्रायो यमकको- विदाः । यारुढं भूयसा यत्तु पदं यमकभूमिकाम् । न युजाते पुनस्तसत्र यमानुप्रासकल्पना ॥ विभक्तीनां विभक्तत्व संख्यायाः' कारकमा छ । भारत्तिः मुतिडन्तानां मियश्च यमकाद्भुतम् ॥ शेष: सरूपोऽनुप्रासः ॥ ८॥ . .. .

·'अधिo, श्य अ.] वामनसूलहत्तिः यथा। पदमेकार्य मनेकार्थ च अस्थानानियमेन नधिमक्षरं च शेषः । सरूपोऽन्येन प्रयुक्त न तुल्यरूपोऽनुप्रासः । ननु शेपोऽनुप्रासदत्य तावदेव सूत्र कस्मान्न कृतं आरतिशेषोऽनुप्रासइत्य व हि व्याख्यासयते। सत्य सिथत्य व आत्ति- किंवव्याप्तिप्रसङ्गः। विशपाथं च सरूपग्रहणं । काननैवात्तिः, कात्सँ प्रकदेशाभ्यां च सारूप्यमिति। अनुलणो वर्णानुप्रासः श्रेयान् ॥१०॥ वर्णनामनुप्रासः स सत्खनुल्वणो लीनः श्रेयान् । यथा, कचिन्मरणमांसलं कचिदंतीवतारास्पदं प्रसन्नसुभग मुहुः स्वरतरङ्गलीलावितम्। इदं हि ' तब वल कोरणितनिर्गमैर्गुम्फितं मनो मदयतीव मे किमपि साधुसङ्गीतकम् ॥ उल्वणस्तु न श्रेयान्। यथा, वल्लोवबोई जूटोद भटमटति रटत्कोटिकोदण्ड- दण्डः ॥ पादानुप्रासः पादयमकवत् ॥११॥ ये पादयमकसत्र भेदास्त पादानु- प्रासस्य त्यर्थः। तेषामुदाहरणानि कविराजमविज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः। कविराजं च विज्ञाय कुतः काव्यक्रियादरः ॥ श्राखण्ड- यन्ति मुङगमलकीफलानि बालानि वालकपिलोचनपिङ्गलानि ॥ वस्त्रा- यन्ते नदीनां सितकुसुमधराः शक सङ्काशकाशा: काशाभा भान्ति तासां न- वपुलिनगता: श्रौनदोहंसइंसाः। हंसाभाम्भोदमुक्तः स्फुरदमलरुचिमदि- नौचंद्रचन्द्रः चन्द्राकः भारदते जयकृदुपनतो विहिपां कालकालः । कुवलय- दलश्यामा मेघा विहाय दिवङ्गता: 'कुवलयदलश्यामो निद्रा विमुञ्चति केशवः । कुवलयदलश्यामा श्यामालताद्य विजृम्मते कुवलयदलश्यामश्चन्द्रो नमः प्रविगाहते ॥ एवमन्येऽपि द्रष्टव्या । इति काव्यालङ्कारसूत्रस्तावालङ्कारिफे चतुर्थऽधिकरणे प्रथमोऽथाय: शब्दालङ्कारविचारय ॥ ४ ॥ १ ॥ संप्रत्यालङ्काराणां प्रस्तावः तन्मूलचोपमेति सैव विचार्यते ॥ उपमानेनोपमेयस्य गुणलेशतः साम्यमुपमा ॥ १॥ उपमीयते सादृश्यमानी- यते येनोत्कृष्टगुण नान्यस्य यत्तदुपमान । यदुपमीयते सादृश्यमानीयते यन्नूध- नगुणन्तदुपमेयं । उपमानेन उपमेयस्य गुणलेशतः साम्यं यदसावुपमेति । ननु चोपमानमित्य पमेयमिति र सम्बन्धिभन्दायेतो तयोरेकतरोपा- . । दानेन चान्यतरसिद्धिरिति । यथा, उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यप्रयोग ·३४ বামনরুমাপ্তি। [चयधि , २ . इत्यवोपमित ग्रहणमेव कृतं नोपमानग्रहणमिति । तहदवोभयग्र इणं न कर्त्तय मिति। सत्य तत् कृतं लोकप्रसिद्धिपरिग्रहार्थे। यदेवी- पमेयमुपमानच लोकमसिह नदेव परिगृह्यने नेतरत्। नहि यथा मुखं कमलमिवेति तथा कुमुदमियेति भवति । गुणबाहुल्यतच कल्पिता ॥२॥ गुणाणा बाहुल्यं गुपयाडल्यं नत उपमानोपमेयस्य साम्यात्कल्पि- तोपमा कविभिः कल्पितत्वात्कल्पिता। पूर्वा तु लौकिको। (ननु कल्पिसाया लोकप्रसिद्दाभावात्कथ मुपमानोपमेयनियमः । गुणबाहुल्य- स्योत्कर्षापकर्यकल्पनाभ्यां ।) नदयथा, उदगर्भहणरमणीरमणोपमई भुगो- न्नतिस्तननिवेशनिभ' हिमांशोः । विम्बकठोरविसकाण्डकडारगौर विष्णोः पदं प्रथममग्रकरैर्वनक्ति ॥ सद्योमुण्डिसमत्त पचिवुकप्रस्पद्धि नारङ्गकम् ॥ अभिनव कुमसूचिसद्धि कर्ण गिरीपमिति । इदानौं पक्षाणाञ्जठरदल- विपचतुरः मिखाना माबन्धः स्फ रति एक वञ्च पुटनिमः । स्त्रीणां इन्त धममधरकान्ति' तुलयितुं समन्ताहभाति रूफ टमुभगरागं किगलयम् ॥ तद वियं पट्वाकवार्थ रत्तिभेदात् ॥ ३॥ तस्या उपमाया है वि पदवाकवार्थ रत्तिभेदात् एका पदा हार्थवत्तिरनगा वाकवार्यशत्ति- रिति ॥ पदार्थ तिर्धथा, हरति तनुपु बम ग्विविक्ता सु यामा कनककणस- धमा मान्मथो रोमभेदः ॥ वाकवार्थ रत्तिथा ॥ 'पाण्योऽयरांसर्पित लम्ब हार कृताङ्गरागो हरिचन्दनेन । अाभाति बालासपरतमानुः सनिभरो- दगार इवाद्रिराजः ॥ मा पूर्ण लुप्ताच ॥४॥'सा उपमा पूर्ण लुप्ता च.भवति । गुण द्योतकोपमानोपमेयान्दानां सामग्र पूर्ण गणादिशब्दाना सामग्रने साक न्ये पूर्ण यथा । कमलमिव मुखं मनोजमेतदिति ॥ लोपे लुप्ता हागुणादि शब्दाना लोपे वैकल्ये लुप्ता । गुण गन्दलोपे यघा, शव राजे.ते। द्योतया- पन्दलोपे यथा, टूर्वाभ्यामेयमिति। उभयशब्दलोपे यथा, मणिमुखीति ॥ उपमानोपमेपतोपस पमामपञ्चे द्रष्ट यः॥ सुतिनिन्दासत्वाख्यानेषु ॥ ७ ॥ स्तुती निन्दायाश्च नत्वाख्याने घास्थाः प्रयोग. । स्तुतिनिन्दयो यथा, स्निग्धं भवत्यमतकल्पमतो कल हालाहल विपमिवापगुष्पं नदेव ॥ नत्वात्याने M ·२५ थिचाधिक २य अ.] वामनसावत्तिा यथा, तो रोहिणीं विनानीहि जयोतिषामा मण्डले। यस्तनि तारका- न्यासः शकटाकारमाश्रितः ॥ - होनत्याधिकवलिङ्गवचनभेदासादृश्यासम्भवा- स्तदादोपाः ॥८॥ तस्या उपमाया दोषा भवन्ति हीनत्व अधिकत्व लिङ्गभेदो घचनभेदः असादृश्यमसम्भव इति ॥ तान् क्रमेण व्याख्यातुमाह । जाति- प्रमाणधीनगनतोपमानस्य होनत्वम् ॥ ८॥ जात्या प्रमाणन धर्मण चोप- मानस्य नबनता या तद्दीनत्वमिति। जातिन्यूनत्वररूपं कौनत्व यथा। चाण्डा- लैरिव युष्माभिः साहसं परम कृतं ॥ प्रमाणनूपनत्वरूप होगत्व यथा । वगिक लिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ॥ उपमेयादुपमानस्य धर्मतो नूतनम तदधर्मनगनत्य यथा । स मुनि लांछितो मौजवा ,पणाजिनपटं वहन् । वरोचनौलजीमूतभागाशिष्ट इयांशुमान् ॥ अन मौनौप्रतिवस्तु नड़ित् नास्तुत्रपमानमिति होनत्व', न च कृष्णाजिनपटमातस्योपमे यत्तुं युक्त मौनया व्यर्थत्वप्रसङ्गात् । ननु नौलजीमूतग्रहणेनैव तड़ित् प्रतिपाद्यते, • सन्न व्यभिचारात् । अव्यभिचारे तु सम्भवन्ती प्रतिपन्तिः केन पार्यते नदाह ॥ धर्मयो रेकनिर्देशेऽन्यस्य संवित् साहचर्यात् ॥१०॥ धर्मयो रेकस्यापि, धर्मस्य निर्देऽन्यस्य धर्मस्य सस्वित् प्रतिपत्ति भवति। पुनः साहचर्यात सहचरितत्व न प्रसिहयोरवश्यमे कसा निर्देशेऽनवरात्र प्रतिपत्तिः ॥ तद्यथा, निऽपि वर्धिने न पिरमन्त्र्यन्तन्तर्जरहे श्मनो लूनानन्तुतनिच्छिदो मधुपृषपिङ्गाः पयोविन्दवः । चूडायवरको निपत्य कपिकाभायेन जावाः शिशोरास्फालनभाननिद्रगृहितचित्तव्यथादायिनः ॥ अत्र मधुपृपा सत्तत्वपिनवे सहचरिते तत्र पिङ्गशब्दन पिङ्गले प्रतिपन्ने रत्तव- प्रतिपत्ति भवति। एतेन, कनकमलकचतुरखं श्रोणिविम्यमिति व्याख्यातं ॥ कनकफलकस्य गौरवचतुरखत्ययोः साहचर्यात् चतुरसत्ययुत्य व गौरव- प्रतिपत्तिरिति। गनु च • यदि धर्मन्यूनत्यमुपमानस्य दोपः, कथ- मयं प्रयोगः। सूर्यप्रांशुसंमोलितलोचनेषु दिनेषु पद्मानिलनिर्मलेषु । साधवः स्वगेहेष्विव भर्तृतौनाः फेका विनेश: शिश्विनां मुखेषु ।। यत्यमुपमेयधाणामुममानतः न विशिष्टानामेव मुसानामुपमेयत्वात् । ॥ . . वा ·वामनंसतति [ अधिः, २ . नाहशेष्वेव फैकाविनाशस्य सम्भवात् ॥ असो न धर्मात्'न्यूनवं मुपमानयेति। तेनाधिकत्व व्याख्यानं ॥११॥ तेन होनत्वनाधिकत्व व्याख्यात, जाति प्रमाणधर्माधिकामधिकत्वमिनि ॥ जात्याधिकारूपमधिकत्म यथा । विशन्तु कृष्णयः शैम रुद्रा इव मौजसः॥ प्रमाणाधिकारूप यथा। यासालमिव नाभिस्त सनौ चितिधरोपमौ। देणोदण्ड पुनरय कालिन्दीपाससन्निभः ।। धर्माधिकारूपं यथा । सरश्मि चञ्चलं च दधद्द वो व्यराजन ! सवाड़वाग्नि; सावतः स्रोतसामिव नायकः ॥ सवाड़वाग्निरित्यस्योपमेयवाभावाहमा- धिकामिति । अनयोर्दोपयो विपर्ययास्यस्य दोपसत्रान्तर्भावात् न पृथापा- दान। अत एवास्माकं मते पड़ दोपा इति ॥ उपमानोपमेययो लिङ्ग- व्यत्यासो लिङ्गभेदः ॥१२॥ उपमानस्योपमेयस्य च लिङ्गयो त्यासो विपर्ययो लिङ्गभेदः ॥ यथा, सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि ॥ इटः मुनपुसकयोः प्रायेण ॥१३॥ पुनपुंसकयो रुपमानोपमेययो लिङ्गभेदः प्रायेण वाहुल्येनेष्ट; ॥ यथा, चन्द्रमिव मुखं पश्यतौति । इन्दुरिव मुखं भातोत्ये बंप्राय तु नेच्छन्ति । लौकिका समासाभिहितायामुपमामपञ्च च ॥ १४॥ लौकिकयामुपमायां समासाभिहितायां चोपमाया मुपमाप्रपञ्च चेटो लिङ्गभेदः प्रायेणेति ॥ लौकिकयां यथा । छायेव स तस्य, पुरुष व स्त्रीनि। समासाभिहिगायां यथा। भुजलता नीलोत्पलम मोति ॥ उपमामपञ्च यया, गुदातदुर्लभ- मिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृताः खलु गुणैरद्यानलमा बन्लनाभिः ॥ एयमन्यदपि प्रयोगमातं' द्रष्टव्य । तेन वचनभेदो व्याख्यत: ॥ १५ ॥ तेन लिङ्गभेदेन वचनभेदो व्याख्यानः । यथा, पश्यामि लोचने नस्याः पुम पुप्पलिहो यथा ॥ अप्रतीतगणसाहश्यमसाहश्यम् ॥ १६ ॥ अप्रतीतैरेव गुण यत् सादृश्यं वदमनीतगुणसादृश्यमसादृश्य' यथा । ग्रथामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मि ॥ काव्यस्त्र प्रशिना सइ यत् सादृश्यं तदमसोते- रेव गुणे रिति । ननु पार्थानां रश्मितुल्यत्वे सत्ति काव्यसब शशितुल्यत्व भविषपति । मैवं। कास्यसत्र पाभितुल्यत्व सिद्ध अर्थानां रश्मितल्यत्व सिथनि, म साना रश्मीनां च कचिम् सामहेतुः प्रतीनो गुणोऽस्ति ·२७ * १४थ अधिश्य य. वामनरलहत्तिः । तदेवमितरतराश्रयदोपो दुरुत्तर पूति ॥ असाम्यहता पपमा तन्नि- छाच कवयः ॥ १७॥ असाहशेषन हता असाहश्यहता उपमा तनिष्ठा उपमाननिष्ठाश्च कवय इति। उपमानाधिकवात्तदपोह इत्य के ॥ १८ ॥ उपमानाधिक्यात्तवासाभ्यसवापोह इत्य के मन्यन्त । यथा। कपूर- हारहरहाससितं यशस्त ॥ कर्पूरादिभिरुपमानै बभि र्थशमः सादृश्य संस्थापितं भवति नेपां शुक्लागणातिरेकात् ॥ नापुष्टार्थत्वात् ॥१६॥ उपमाना- धिकत्रात्तदयोह इति यदुक्त तन्न । अपुष्टार्थवात्। एकस्मिन्नुपमाने प्रयुके उपमानानन्तरप्रयोगो न कञ्चिदर्थविश पं पुष्णाति ॥ तेन बलसिन्धुः सिन्धु - रिव क्षुभित इति प्रयुक्त ॥ ननु सिन्धुराब्दसत्र दिः प्रयोगत्वात् पौनरुक्त, न अर्थविपात्। वलं सिन्धुरिव वैपुल्याट्वलसिन्धुः सिन्धुरिव क्षुभित इति. चोभसारूपर तस्मादर्थभेदान्न पौनरुतरम् । अर्थमुष्टिस्तु नाशि सिन्ध- रिव धुमित इत्यनेनैव वैपुल्यं प्रतिपत्स्यते। उता हि। धर्मयोरेक- निई ऽन्यसा संवित् साहचर्यात् ॥ अनुपपत्ति रसम्भवः ॥ २० ॥ अनुप- पन्ति रनुपपन्नत्वमुपमानसमासम्भवः ॥ यथा, चकासि पदने तसंचा: स्मितच्छाया विकाशिनि । उन्निद्रसवारविन्दसत्र मध्ये मुग्ध व चन्द्रिका । चन्टिकायां उन्निद्रत्वमरविन्द सेप्रत्यनुपपत्तिः। ननुर्थविरोधोऽयमस्तु कि- मुपमादोपकल्पनयान नोपमाथामतिश्यसेवाथत्वात् । कथं तर्हि दोपः । न विरुद्दोऽतिशयः ॥ २१॥ विसदसयातिशयसत्र संग्रहो न कर्त्तव्य यसत्र सत्रमा तात्पर्ययार्थः । लानेतान् पड़ दोपानुपमायाः ज्ञात्वा कविः परित्यजेत् ॥ इति काव्यालङ्कारसूवरत्तौ चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्याय उपमाधिकारः॥४॥२॥ सम्प्रतुपमाप्रपश्चो विचार्यते ॥ कः पुनरसावाह ! प्रतिवस्तुप्रतिरुप- माप्रपञ्चः ॥ १॥ प्रतिवस्तु प्रभृति यसरेति स प्रतिवस्तुप्रमतिः, उप- मायाः प्रपञ्च उपमाप्रपञ्च इति । · वाकवार्योपमायाः प्रतिवसुनो भेदं दर्गयितु माह ॥ उपमेयस्योको समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु ॥ २ ॥ समानं वस वाकवार्थस्तसत्र न्यासः समानवसन्यासः, उपमेयसवा- .

·. . यथा । वामनएलति। [ थियधिश्य या बामवार्थमनोको सत्यामिति । . अत्र ौ वाकयार्थी एको वाकयार्थ उपमायामिति भेदः ॥ नदयथा, देवोभायं गमिता परिवारपदं कर्थ भजत्यपा। ग खलु परिभोगयोगंत्र दैवतरूपादितं ग्वं ॥ प्रतिवसनः समासोद दर्शयितुमा। प्रानुनौ समासोतिः॥३॥ उपमानस्थानको समानवस्तुन्यासः समासोक्तिः। संक्षेपवचनात् समासोक्ति रित्याख्या। साध्या धुस्साधुगनानेः करौरस मरौ स्थिमिः ॥ धिड् मेसौ कल्प-. 'रयाणामनुत्पन्नार्धियाँ नियम्॥ समासोक्त रप्रसुतमा साया भेदं दर्थ यितु- मा॥ किञ्चिदुतावप्रस्तुतमासा ॥ ४॥ उपमेयस्य किञ्चिलिजमाव पोतो समानवस्तुन्यासोऽप्रस्तुतमसा ।। थथा। लावणसिन्धुरपरैव हि कारमेयं यत्रोत्पलानि शशिना सह संपूवन्ते। उसज्जति हिरदकुम्भनटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ॥ प्राप्तस्तुतस्यार्थस्य प्रशासनमप्रस्तुत प्रशसा। अमन तिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह। समेन यमुना- न्यापलापोऽपन निः ॥५॥ समेन तुल्येन वसुना वाकयार्थनान्यसन वाकवार्थ- सवापलापो निक्रवो य ससयाध्यारोपणासायपतिः ॥ यथा, न केन- कीनां विलसन्ति सूचयः प्रवासिनो इन्त इसत्ययं विधिः। तड़िहनेयं न चकासि चक्षुणा पुरः रमरजयोतिरिदं प्रवर्तते ॥ धाकयार्थयोतात- पर्यात् नाद्र यगिति न रूपकं। रूपकं तु कौटश मिन्याह ॥ उपमनो- पमेयर गुणसामवात् सत्यारोपो रूपकम्॥६॥ उपमानेनोपमेयसत्र गुणमामात् सत्वमवाभेदसमारोपणमारोप रूपक। उपमानोपमेययो भयो रपि ग्रहण लौकिकयाः कल्पिवायाधोपमायाः प्रकृतिग्यमव यथा विज्ञा- या इनि यथा, इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्ति नयनयोरसावस्याः स्पों वपि पहलबन्दनरमः । अयं कण्ठे बाडः गिभिरमसो मौक्तिकसरः किमया न प्रेयो यदि परमसद्यस्त विरहः ॥ मुसचन्द्रादीनां वपमासमा- सात् न चन्द्रादीनां रूपकत्व युवमिति। रूपकाष्ठ पत्र भेदं दर्शयित- माह। सधर्मपु मन्यमयोगे नेपः ॥ ७ ॥ उपमानेनोपमेयर धर्मषु गुण- कि या शब्दपपेषु न नतारोपमन्यमयोगे सनये योचारण्ये सति अपः ।। . N ·यथा। तथा [ध अधिः, श्य य. वामनमूलत्ति प्राकृटामलमण्डलाग्ररुचयः । सम्भवक्षःस्थला: सोमाणो वणिता निपक्षहृदयप्रोन्माथिनः कर्कशः। उहत्ता गुरव यस्त्र शमिन, श्यामाय- मानाननाः योधा वारवधूस्तनाच न दधुः क्षोभं स वोऽध्याजिनः ॥ यथा च गौणसार्थसालङ्कारत्वं लाक्षणिकसनापति दर्शयितुमाह ॥ सादृश्याक्षणा वक्रोक्तिः ॥ ८॥ वहनि हि निवन्धनानि लक्षणायां । तत्र सादृश्यात् लक्षणा वक्रोक्तिरसाविति । यथा। उन्मिमोल कमलं सरसौनां कैरवञ्च निमिमील मुहात् ॥ अव नेतृधर्मायुन्मीलननिमौलने साधा- विकासकाचौ लचयतः ॥ इह च निरन्तरनवमुकुलपुलकिता हरति माधवो हृदय'। मदयति च केशराणां परिणतमधुगन्धि निःश्वसितं। अन निःश्वसितमिति परिमलनिर्गमं लक्षयति । संस्थान न स्फुरत सुभगः खर्चिपा चुम्बित् द्यां ॥ पालसत्रमालिगति गात्रमस्या: ॥ परिमानच्छाया मनुवदनि दृष्टि कमलिनौं । प्रतूरपेषु स्फटितकमलामोदमैत्रीकपायः॥ ऊरु- इन्हं नरुणकदलौकाण्डसबुह्मचारि॥ इत्येवमादिषु लक्षणार्थों निरू- परत इति। लक्षणायां झटित्यर्थप्रतिपत्तिक्षमत्व रहसत्रमाचक्षते । प्रसादृश्यनिवन्धना लक्षणा न वकोक्तिः। यथा, जरठकमलकन्दच्छेदगौरे मयूखः । प्रात्र छेदः सामीप्यात् द्रव्यं लक्षयति, तसैवव गौरत्वोपपत्तेः । रूपंक्वकोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितु माह। अगद्र परवान्ययाध्यवसान- मनिश्यार्थमुत्प्रेक्षा ॥ ५॥ अमद्र पसत्रातत्सभावस्वान्यथा अनत्स्वभा- यतया अध्यवसामं अध्यवसाय.... न पुनरथागेपो लक्षण वा । अतिभयार्थ- मिति ध धान्तिज्ञाननिहत्ता । साहयादियमुत्प्रोति । एनाचे वादिशब्दा योतयन्ति । यथा। स वः पायादिन्द नवविसलताकोटिकुटिलः स्मरारों महिलनकपि भासि निहिसः। सवन्मन्दाकिन्या: प्रतिदिवसस्तिन पयमा कपालेनोमुकः स्फटिकवलेनाहरड्य ॥ उत्प्रे नेवातिप्रायोक्तिरिति फेचित्तन्निरासार्थमाच॥ संभाव्यधर्मसत्र नस्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः ॥१०॥ संभावर धर्मसत्र सत्कर्षमा च कल्पनातिशयोक्तिः । व्योमि पृथकप्रवाहावाकाशगदापयसः पतेगा । तदोपमायेत नमालनीतमा- यया, उभी यदि ·यथा पामनराति [ यधि,श्य य.. मुनमुतालतमय वक्षः। यथा वा, मलयजरमविलियनयो नवहार- लताविभूपिनाः सिततरदन्तपवकृतवन रुचो रुचिरामलांग फाः । प्रशमति विनमधानि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसति प्रथान्ति मुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ।। धान्तिज्ञानस्वरूपोत्प्रेक्षा तथा संयन्नानस्वरूपः सन्देहोऽयोति दयितुमाई। उपमानोममेय- संपाय, सन्देहः ॥ ११॥ उपमानोपमेययोरतिश्यायं यः क्रियते संशयः स सन्देहः॥ यथा । इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति विलासिनि। न निचिनोति हृदयं किन्तु दोलायते मनः सन्देहवहिरोधोऽपि माता- वसर इत्याह ॥ विरुद्धाभासव विरोधः ॥ ११॥ अर्थस्य विषहसेवाभासत्व विरुद्धाभासत ॥ यथा, पौतं पानमिदं त्वयाद्य दयिते मनं ममेदं मनः पत्वालौ तव कुड मेन रचिता रक्षा वयं मानिनि। त्यतस्तनभारमन्थर- गति र्गात षु मे वेपथु स्तुन्मध्ये तनुता ममानिरहो मारस्य चित्रा गतिः । यथावा, सा वाला वयमप्रगल्भमनसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत् . पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयं । माकान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तु न शता वयं दो रनवजनाये रपटवो जाताः सम इत्यदभुतं ॥ विरोधाद्विभा- बनाया भेदं दर्शयितुमाह ॥ क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धनात्मलव्यक्ति विमानना ॥ १३॥ कियायाः प्रनिषेधे तस्या एवं क्रियायाः • फलस्य प्रसिदस्य व्यक्ति विभावना। अप्यसज्ज नसाङ्गत्य न वसत्य व वैकृतं। प्रक्षालिन- विशुद्धेषु दृदयेषु मनीषिणो ॥ विरोधप्रमानाननवय' दर्शयितु माई। 'एकस्योपमेयत्वोपमानऽननुयः ॥ १४ ॥ एकसैधवार्यसनोपमेयत्वमुपमा. यथा। रामरावणयो युई रामरावणयोरिव । • गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । अनन्यसाहश्यमेतेन मनिषादिनं झमेणोपमेयोपमा ॥ १५ ॥ एकसैववार्थस्योपमेयत्वमुपमानन्वच क्रमेणोप- मेयोपमा। यथा, समिव जलं जलमिव खं हंस इव शशी शशीव सोऽयं । फुमुहाकारा ताराताराकाराणि कुमुदानि ।। इयमेव परित्तिरित्य के गन्निरासार्थमाह। समविसदृशाभ्यां परिवर्तन परित्तिः ॥ १६॥ समेन नल वानन्यः।

·'४ धिः, श्य अ०] वामन सूवत्तिः। मन्ये । विसहनि चार्थसत्र परिवर्तनं परिवत्तिः । यधा, श्रादाय कर्ष किशलय- सिंयमौ चरणमरणमर्पयति । उभयोः सदृशविनिमयादन्योन्यमवश्चितं यथा वा, विहाय सा हारमहार्यनिश्चया विलोल दृष्टिः प्रवि- लुप्तचन्दन । बवन्ध वालारुणवच वल्कलं पयोधरोत्सेधविशोसिंहति ॥ उपमेयोपमायाः कमो भिन्न इति दर्शयितु माह। उपमेयोपमानानां कमसंबन्धः कमः ॥ १७॥ उपमेयानामुपमानानां चोहे शिनामनु शिना चक्रमेण संबन्धः कुमः। यथा, तस्त्राः प्ररद्धलीलाभिरालापस्मितष्टिभिः । जौयन्ते वल्लकौकुन्दकुसुमेन्दौवरखजः ॥ संबन्धप्रसङ्ग नैव दीपक दर्शयितु माह ॥ उपमानोपमेयवाको ष्व का किया दौपकम् ॥ १८ ॥ उपमान- वाकेत्रषु उपमेयवाकेत्रषु च एका कियानुपङ्गतः संवध्यमाना दीपकं ॥ तत्तिविधमादिमध्यान्तवाकारत्तिभेदात् ॥ १८ ॥ तत्तिविध भवति पादिमध्यान्तेषु वाकेषु वृत्ते में दात् ॥ यथा, भूपान्ते प्रमदवनानि बाल- पुष्पैः कामिन्यो मधुमदमांसलै विलासैः । ब्रह्माणः श्रुतिगदिनैः किया- कलाप राजानो विरलिनवैरिभिः प्रतापैः ।। वाप्पः पथिककान्तानां जलं. जलमुचा मुद्धः। विगलत्यधुना दण्डयात्रोद्योगो महीभुजां ॥ गुरुशुम्भूपया बुद्धि मधुगोष्ठया मनोभवः । ' उदयेन प्रशाङ्कमा पयोराशि विवईते ॥ दीपकवन्निदर्शनमपिसंक्षिप्त मित्याह । • क्रिययैव स्वतदर्थानुयल्यापनं नि- दर्शन ॥२०॥ किययैव शुद्धया स्वसवात्मनसादर्थसत्र चानयत्र संब- न्धसत्र ख्यापन संवृद्धिहेतुदृष्टान्तभाग निदर्शनं ॥ यथा, अतुञ्चपदाध्यासः- पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत् । झापाण्ड पतति पत्रतरोरिदं वन्धनग्रन्यः । पततीनि किया तसत्राः ख' पतनं तदर्थोऽतुप्रच्चपदाध्यासः पतनायेति पूर्वसनं तसत्र ख्यापनं अर्थशालिनां शंसदिति। इदश्च नार्थान्तरन्यासः । स ह्यन्यथाभूतस्तमाह ॥ उसासि वस्तुनोऽर्थान्तरसैरव नरसन- मर्थान्तरन्यासः ॥ २१ ॥ रसिद्धौ उकसवार्थमत्र सिद्धार्थ वस्तुनो वाकवार्थान्तरसैत्रव न्यसनमर्यान्तरन्यासः ॥ वस्तुग्रहणादर्थ हेतो नप्रसनं नार्थान्तरन्यासः । इह नातिदूरगोचरमरित सरः कमलसौ- .

·. । व्यतिरेकः ॥ २२॥ पामगरससिः। [श्याधि,श्य थ. गन्धयात् ॥ पान्तरसैप्रति वचनम् यत्व हेतु ाप्तिगूढत्वात् कथ- श्चित् प्रतीयते तत्र यथा समात् ॥ . यद् यत्' कृतकं सत्तदनित्य इत्येवं प्रायेषु माभूदिति। अत्रोदाहरणं । प्रियेण संग्रंथा विपक्षसन्निधाउपा- हिता वचसि पीवरस्तने । स्वजन काचिद्विगही अलाविला वसन्ति हि मेग्नि गुणा न वस्तुनि ॥ अर्थान्तरन्यासस्य हेतुरूपत्वात् हेतोद्यानुयव्यति- रेकात्मकत्वात् न पृथग् व्यतिरेक इति केचित् । तन्निरासार्थमाह ॥ उपमेयस्य गुणानिरेकत्व उपमेयमन गुणातिरेकत्वं गुणा- धिकं यत् अर्थादुपमानात् स व्यतिरेकः ॥ यथा। सतर' हरिणशावा- क्षमाः प्रसन्न मुभर्ग मुख। समानं प्रशिनः किन्तु स कलङ्कविस्थितः कश्चिद- गम्यमानगुणो व्यतिरेकः। यथा ॥ कुवलयवन मतवाख्यान, नवं मधु निन्दित, इसितममृतं, मन्न स्वादोः पदं रसमम्पदः । विपमुपहित चिन्ताव्याजात् मनसापि कामिनाञ्चरमधुरै झेलातंत्र सवाईविलो-, कितैः ॥ व्यतिरेकाद्विश पो भेदं दर्शयितुमाई। एकगुणहानि कल्पनाया •साम्यदान विशेषोनिः ॥ २३ ॥ एकसत्र गुणसव हाने, कल्पनायां पै गुणैः साम्यं यत्र नम्ब दाढं विशेषोक्तिः रूपक चेदं प्रायेणेति । भवन्ति यवौषधयो रजन्यामतेलपूराः सुरतदीपाः। दतं हि नाम पुरुष- समासिंहासनं राज। इयमकमला लक्ष्मी, हस्ती हिजङ्गमं दुर्गमिति । अवापि जगमभन्दसत्र स्थावरत्वनित्तिप्रतिपादनपरत्वादेकगुणहानिकल्पनेव। एतेन पेश्या हि नाम मूर्तिमत्य व निकृनः ॥ व्यसनं हि नाम सोच्छासं मरणम्। दिगो भूमिरहस्पतिरित्य व मादिव कगुणहानिकल्पमा व्याख्याता। व्यतिरेकविशेपोक्तिभ्यां व्याजस्तुति भिन्ना दर्थयितुमाह ॥ सम्भाव्यविशिष्ट- कर्माकरणानिन्दासोलार्थ व्याजस्तुतिः ॥ २४ ॥ अत्यन्त गुणाधिको विशिष्ट- ससा च कर्म विशिष्टकर्म नमत्र सम्भाव्यसत्र कत्तुं शकासाकरणान्निन्दा- विशिष्टसाम्यसम्पादनेन स्तोत्रार्थ व्याजसुति: ॥ यथा, बबन्ध सिन्धु गिरिचकपाले विभेद सप्त कमरेण तालान् । एवंविध कर्म सतान राम- या कृतं तब मुधैव गवः ॥ व्याजसते जोनि भिन्वा दर्शयितुमाह ।। यथा1 . 4 ·४य अधिक, श्य अj वामनसूवति। व्याजसत्र सत्यसारूप्य व्याजोतिः ॥ २५ ॥ व्याजसत्र छमनः सत्येन सारूप्यं व्याजोक्ति यो मायोक्तिमित्याहुः॥ यथा, शरचन्द्रांशुगौरेण वाताविहन भाविनि। काशपुप्पलबेनेदं सायुपातं मुखं कृतम् ॥ व्यानस्तुतेः पृथक् तुल्य- योगितेत्याह॥ विशिष्ट न साम्यार्थमेककालकियायोगस्तुल्ययोगिता ॥ २६ ॥ विभिटेन न्यूनस्त्र साम्यार्थमेककालायां कियायां योगमुन्न्ययोगिता । यथा, . जलनिधिरपानामिमां धरिवीं बइति भुवगविमु भव भुनश्च ॥ उपमानाच पद्याक्षेपः ॥ २७ ॥ उपमानस्याघेमा प्रतिषेधः उपमानापः तुल्यकार्यार्थस्य नरपेक्यविवक्षायां। यया, तस्याश्चन्मुखमस्ति सौम्यसुभग कि पावणेनेन्दना, सौन्दर्यस्य पदं दृशौ च यदि चेत् किं नाम नीलो- त्पलेः। किं वा कोमलकान्तिभिः किशलयः सवव नवाधरे, हा धातुः पुनरु यस्सरचनारम्म प्वपूर्वो ग्रहः॥ रपमानस्याधेपत: प्रतिपत्तिरित्यपि स्वार्थः। यथा, ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधाना नग्नधाभम् । प्रसादयन्ती सकलङ्कमिन्द नापं रवेरप्यधिक तनान ॥ अव भरद्धेग्य व इन्दं नायकमिय, रवेः प्रतिनायकमेवेतपमानानि गम्यन्त इति । तल्ययोगिताया: सहोले भैदमाह ॥ वस्तुहयक्रिययोमुल्यकालयोरेकपदा- भिधानं सहोक्तिः ॥ २८॥ वस्नुहयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकेन पदेनाभि- धान महाशब्दसामर्थवान् महोक्तिः ॥ यथा, अस भास्थान प्रयातः सह रिपुभिग्य संनियन्ता बलानि। अवार्थयो नत्वविशिष्टत्वे न न तुल्ययोगितेति। समाहितमकमवशिष्यते तलक्षणार्थमाइ॥ यरसाहय नमम्पति. समाहितम ॥ २९॥ यस्य वसनः साहयगृह्यते तस्य वस्तुनः सम्पत्ति समाहितम् ॥ यथा, ननी भेषजला पटवतया धौताधरेयाथुभिः, सत्ययाभरण: सकालविरहादियान्तपुष्पोमा । चिन्तामोइमियाम्पिया मधुनिता भन्दै बिना लपते, घण्टी मामयध्य पादपशिगं गागागापिय मा। एव पुरुरवमो मसायामुर्यग्या:माहम्म गणतः मेव मोगी सम्पन्ने- लि। एने पानहागः गुहा मियाय प्रयोगव्या इनि। विष्टिानाम- सागा मिथर्व परिग्विार पमदारमालकारयोगिय संघटित ·वामनसालति । [५म अधि०, स्य मा. ऽपि व्याख्याताः॥ प्रतिपयुक्त देशभाषापदमः ॥ १३ ॥ अतीव कविमिः प्रयुक्त अतिप्रयुक्त देशभापापदं प्रयोजयम ॥ यथा, योषिदित्य भिललापन हालामित्यव हालेति देभभाषापदम् । अनतिप्रयुक्त त न प्रयोजनम् । स्था, कालीकाननालौरविरलविलसत्पल्लवा नर्तयन्तः॥ इत्यत्र कोली- पदम । लिगायाहारौ ॥ १४॥ लिङ्गशायाहारश्च लिङ्गाध्याहारावनि- मयुक्तौ प्रयोजनाविति । लिङ्ग यथा, वाम मा बहु निःखसीः कुरु सुरागण्डूपमेकं भनेरित्यादिषु गण्डूपमन्दः पुसि भूयसा मयुको न स्त्रिया- मामातोऽपि स्त्रीव। अध्याहारो यपा, मा भवन्तमनलः पवनो वा वारणो मदकरः परशु । वाहिनीजलभरः कुलिशं वा खस्ति तेऽस्तु लतया सह एच ॥ अव वधाचीदिवबादौनामध्याहारोऽयं प्रयुक्त इति ॥ लक्षणाशब्दाच १५ ॥ लक्षणाशब्दाथानिमयुक्ताः प्रयोजनाः । यथा, दिरें- फरथचरणमब्दो चमरचकवाकार्यो लक्षणापरौ। अननिमयुनाथ न प्रयोक्तव्याः। यथा, बिकः काक इति॥ म भट्वाइल्यमेकन ॥ १६ ॥ नेपां. . लक्षणाशब्दानां वाइल्यमेकस्मिन् वाकेट न प्रयोक्तव्यम् । बाघ वद्य कसबा-. वाचकस्य वाचकवद्दावः कर्तुं भक्यो न बहनामिति ॥ स्तनादीनां हित्वा- विष्टा जानिः प्रायेण ॥ १७ ॥ स्तनादौनां हित्वाविष्टा दिन्वाध्यासिता जातिः प्रायेण बाहुल्य न । यया, स्तनयोस्तरुणीजनस्पति । प्रायेणेति-. वचनात् कचिन्न भवति । यथा, स्त्रीणां चक्षुरिति । अथ कथं हित्वा-. विष्टत्व जाते., नहि द्रपेत्र न जानो प्रसद् पत्वात् जातेः । नद्र,पत्वात् जातेः । कथं तदतद्र पत्व जातेः ॥ तहि जैमिनीया जानन्ति । बर्य लवासिहौ सिद्धपरमतानुवादिनः ॥ न चैवमतिमसदः । लत्रानुसा- रित्यात् न्यायसत्र । एवमन्यापि व्यवस्थाप्य द्या ॥ इति काव्यालङ्कार-. सूवरत्तौ प्रायोगिक पञ्चमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः काव्यसमयः ॥ साम्पत शब्दशधियते इत्याह । रुद्रावितेत्रकभेषोऽनुष्यः ॥ १॥ रद्रावित्यत्र प्रयोगे एकशेषोऽनुष्यः अनुषणीयः ॥ रुद्रय रुद्राणी पेति पुमान् सिनेप्रकशेषः स च न प्राप्नोति। तत्र हि तलक्षणचे देव विशेष न दोपः नद-. + ·•[५म अधिक, श्य या वामनम्रतत्ति इत्यनुवर्तते ॥ तवैवकारकरणात् स्त्रीपुंसकृत एव विशेषो भवतीति व्यव- स्थितम् । अव तु पुयोगादाण्यायामिति विशेषान्तरमप्यतीति । तेनेन्द्रौ भवी इत्यादयः प्रयोगा: प्रतुप्रकाः ॥ मिलिलविपिप्रभतीनां धातुत्व धातुगणसवासमाप्त: ॥ २॥ मिलति विक्लवति पयतीत्यादयः प्रयोगाः । नत्र मिलिलविक्षपिमभतीनां कथं धातुत्व गणपाठे गप्पपरिपठितानामेव धातुसंज्ञा विधानात् । तवाइ धातुगणवासमाः। वई ने धातुगत इति हि शब्दविंद आचचते। तेनैपां गणपाठोऽनुमतः शिटमयोगादिति ॥ पले- रात्मनेपदमनितंत्र जापकात् ॥३॥. चलेरवंदात्तेत्तादात्मनेपदं यत् तद- नितंब ग्यते लग्नालोलं घलतीत्यादिप्रयोगेणु । तत्कथमित्याह ज्ञापकात् ।' किं पुनसत् जापकम् अत पाई ॥ चक्षिोऽनुवन्धकरग्यम् ॥४॥ चक्षिक कारे- तौं वानुदात्तेन सिद्दमात्मनेपदं किमय डिल्करणं । तत्कियते अनुदात्त- निमित्तस्वात्मनेपदसवानि.यज्ञापनार्थम् । एतेन वेदिभर्सितर्लिप्रमतयो व्या- ख्याताः भाषेदयति भयति तर्जयतीरयादोनों प्रयोगाना दर्शनात् ।' अनापि प्रतुदात्तनिवन्धनसमात्मनेपदसतानित्यत्व ज्ञापन द्रष्टव्यमिति ॥'. घीयत इति कर्मकर्तरि ॥ ५॥ धोयत इति प्रयोगो दृश्यते य' स कर्मकर्तरि द्रष्टयः धयतेग्नात्मनेपदित्वात् ॥ विद्यत इति च ॥ ६ ॥ खिवंत.इति च. प्रयोगो दृश्यते .मोऽपि कर्मकर्त्तय व हटव्यो न कर्तरि अदेवादिकत्वात् विदेः॥ मार्गरात्मनेपदमलक्ष्म ॥ ७॥ पुरादौ मार्ग अने पण इति पद्यते आ पाद्देति विकल्पितणिच्कः । तस्माद् यदात्मनेपदं दृश्यते मार्गन्तां देहभारमिति तदलक्ष्म अलक्षणं परम पदित्वान्मार्गः। नथाच शिष्टप्रयोगः, करकिशलयं धूत्वा भूत्वा विमार्गति वाससी ॥ लोल- मानादयश्चानशि ॥ ८॥ लोलमानो वेग्लमान इत्यादयद्यानशि द्रष्टव्याः भानचस्वभावः परस्म पदित्वाहानामिति ॥ लभे गत्यर्थत्वान्णिचत्रणी कर्तुः कर्मत्वाकर्मत्वे ॥६॥ अस्तवय लभि यः प्राप्त उपसर्जना गतिमाह, अस्ति च गतप्रपसर्जाना प्राप्तिमाहेति । अव पूर्वमिन् पचे गत्यर्थ- वालभे चित्रणो यः कर्ता तत्र गवयादिसूवेण कर्मसंज्ञा । यथा, ·त्वया वामनसूवत्तिः । [५म अधिक, श्य छ। दौर्षिकामु कुमुदानि विकास लम्मयन्ति शिशिराः शशिभासः । .हितीये पचे गत्यर्थत्वालभे र्षिचत्रणौ कर्त्त नै कर्मसंचा। यथा, मितं सितिया मुतरी मुने वपु विसारिभिः स धमिवाथ लम्भयन् । 'द्विजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मितां वाचमवोचदा नः ॥ ते मे शब्दौ निपातेषु ॥ १० ॥ मयेतस्मिन्नर्थ ते मे शब्दौ निपातेषु द्रष्टयौ। यथा, शुस ते वचन तसत्र ॥ वेदानधीत इति नाधिगतं पुरा मे॥ तिरस्क त इति परिभतेऽन्तई उपचा- रात् ॥ ११॥ तिरस्कृत इति शब्दः परिभूते दृश्यते, राज्ञा तिरस्क तं इति । व न मानोति तिरशब्दसत्र हि तिरोऽन्तवितान्तहौं गतिसंज्ञा तस्याच सतना तिरमोऽन्यतरसपामिति सकारस्तत् कथं तिरस्क त इति परिभूते । आइ अन्तई उचचारादिति । परिभूतो हातहितवद् भवति । मुख्यस्तु प्रयोगो यथा, लावणमसरतिरस्क तागलेखामिति ॥ नैकशब्दः मुम पेति समासात् ॥ १२ ॥ अरणपानीस्थानं फलनमितनैकद्रुममित्यादिषु नैकशब्दो दृश्यते । सच सिध्यति। ना समासे न लोपो ना इति नलोपे तस्मात् नुड दौति नुडागमे सति अनेकमिति रूपं स्यात् । निरनुबन्धस्य नशब्दसत्र समासलक्षण नास्ति । तत् कयं नैकशब्द इत्याह मुमु पेति समासात् ॥ मधुपिपासुम- तीनो समासो गमिगाम्यादिषु पाठात् ॥ १३ ॥ मधुपिपासुमधुवनसेवितं मुकुलजालमघुम्भत वोरुधामित्यादिषु मधुपिपासुप्रभृतीना समासो गमि- गाम्यादिषु पिपासुप्रभृतीनां पाठात् त्रितादिषु गमिगाम्यादौनामिति द्वितीयासमासलक्षण दर्शयति । विवलोशब्दा सिइः संज्ञा चेत् ॥ १४ ॥ विव- लोत्ययं प्राब्दः सिहो यदि संज्ञा दिक् संख्ये संचायामिति संज्ञायामेव समास- विधानात् ॥ विम्बाधर इनि वृत्तौ मध्यपदलोपिन्याम् ॥ १५ ॥ विषाधरः पौयत इति प्रयोगो र प्यते । स च न युक्तः अधरविष इति भवितव्यम् । उपमिमित व्याघ्रादिभिरिति समासे सति तत् कथं विषाधर इत्याह नौ मध्यपदलोपिन्या शाकपार्थिवादित्वात् समासे मध्यपदलोपिनि सति विम्बा कारो धरो विमाधर इनि । तेन विरोधगदोऽपि व्याख्यातः । प्रवापि पूर्ववत् उत्तिः । भिष्टप्रयोगेषु चैप विधि: नेन नातिप्रमहः ॥ प्रामूललोला- . - ·५म अधि, श्य अ.] वामनसूबत्तिः दिषु त्ति विस्पष्टपटुवत् ॥ १६ ॥ आमूललोलमामूलसरलमित्यादिषु वृत्ति- विस्पष्ट पटुवत् मयूरव्य'सकादित्वात् लोलमिव लोलं आमूलञ्च ततोलञ्चति ॥ न धान्यपछादिपु पछीसमासप्रतिषेधः पूरोनान्यतडितान्तत्वात् ॥ १७ ॥ धान्यापर्छ ताछपठाङ्कितसैकतानीत्यादिषु न पठीसमासप्रतिषेधः । पूर- णेन पूरणप्रत्ययान्तनान्यतद्वितान्तत्वात् पठो भागः पाठ इति । पूरणद्भागे तौयादन् पठाटमाभ्यां न चेत्यन् विधानात् स प्राप्तः ॥ पत्रपतिमादिषु गुणवचनेन ॥१८॥ पत्रपोतिमा पत्रालीपिङ्गलिमा इत्यादिषु पष्ठीसमासप्रतिषेधो गुणवचनेन प्राप्तो बालिश्यात्तु न कृतः ॥ अवर्जयो बडबीहि धिकरणो जन्माउत्तरपदः ॥ ११ ॥ अवजों न वर्जनीयो व्यधिकरणो बद्धवौहिः जन्मादुरत्तरं पदं यसब स जन्मादुत्तरपदः ॥ यथा, शास्त्रार्थजन्मा हि विवे- कलामः। कण्ठेरत्तयः प्राणा इति ॥ हस्ताग्राग्रहस्तादयो गुणगुणिनो भैदा- भेदात् ॥ २०॥ हस्ताग्र अग्रहस्तः पुष्पा अग्रपुप्पमित्यादयः प्रयोगाः कथम् आहितान्यादिष्वपाठात् पाठे वा तदनियमः समात् । अत आह गुणगुणि- नो भेदाभेदात् भेदात् हस्ताग्रादयः अभेदादग्रहस्सादयः ॥ पूर्वनिपातायन भो रक्षाः ॥ २१॥ काठटण टणकाष्ठमिति यदृच्छया पूर्वनिपातं कुर्वन्ति । .नवापन शो रक्षयः रक्षणीयः अनित्यत्वज्ञापकन्तु न सर्व विषयमिति ॥ निपतिनाप्यभिहित कर्मणि न कर्मविभक्तिः परिगणनस्य प्रायिकत्वात् ॥ २२॥ अनभिहित इत्यत्र सूवे तिकृत्तचितसमासैरिति परिगणनं कृतं । तस्य प्रायिकत्वात् निपातेनाप्यभिहिते कर्मणि न कर्मविभक्ति भवति । यथा, विषरक्षोऽपि संबई स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमिति। पण्डितं मूर्ख इति मन्यते शापयमिति रूपं विलिङ्गवचनस्यापि कर्माभिधायां सामान्योपकमान् शो । २३॥ शकिसहोचे ति कर्मणि यति कते शाक्यमिति रूपं भवति, विलिङ्गवचन- स्थापि विरुद्धलिङ्गवचनसत्रापि, कमाभिधाने सामान्योपकमादिशेपानपेक्षाया मिति । यथा, शथ्यमोपधिपते नवोदया कर्णपूररचना कृते तव । अप्रगल्भय- वस्तूचिकोमलाग्छ त्तुमग्रनखसंपुटः कराः ॥ श्रव भाष्य सद्दचनं लिङ्गं यथा,, शक्यञ्च खमांसादिभिरपि दुतानिहन्तुमिति । न चैकान्तिक सामान्योप- ॥ .

·. वामनरावति । [५म धि०, श्या क्रमः । नदाह, शपया भनु भरिति विसिनीकन्दवचन्द्रपादाः इत्यपि भवति । हानिवदाधिश्वमप्यशानां विकास ॥२४॥ येनाङ्गविकार दूताव सूखे यथाजाना हानि तथाधिक्यमपि विकारः। यथा, अक्षया काण इति भवति, सथा मुखेन विलोचन इति ॥ न समिकोटानामितेकवद्भावप्रसङ्गात् ॥ २५ ॥ प्रायुषः समिकोटानामलङ्करणमल्पतेत्यव कृमिकीटानामिति प्रयोगो न युक्तः घुद्रजन्तव तेरकयद्भावप्रसङ्गात् । न च मध्यपदलोपो समासो युक्तः तस्या- सर्व विषयत्वात् ॥ प्रासेतत्रमतेः ॥२६॥ लावण्यमुत्पाद्य इवास यन इतरत्र बासेतासते गोरस गतिदीप्तवादानेप्विनि असा प्रयोगो ना भूभाव- विधानात् ॥ न खरोटावष्ट खरमिति पाठात् ॥ २७ ॥ खरोष्ठौ वाहनं यैषामितवव सरोदाविति पाठो न युक्तः गवाखप्रभनिषष्ट खरमित्ति- पाठात् ॥ युथ दिति युधः पयचि ॥२८॥ यो भर्तृपिण्डस्य झते न युध्ये दिति प्रयोगः स चायुक्तो युथतिधातोरात्मनेपदित्वात् । कथं युथे दिति आइ युधः पयचि युधमात्मन इच्छति। विरलायमानादिपु प्य निरूपाः ॥ २९॥ विरलायमाने मलममारत इतवादिषु फ्यङ् निरूप्यः शादिष्वपाठात् नापि क्यप् लोहितादिष्वपाउात् ॥ अहेतौ हन्त णिच् चुगदिपाठात् ॥३०॥ घातयित्वा दशास्यमितपत्र अहेतौ णिच् दृश्यते । स कथमित्याह चुरादि- पाठात् चुरादिषु चटस्फुटभेदे घटसङ्घाते हन्याय निपाठात् ॥ धनु- घरीति परेष्टित्वात् ॥ ३१॥ अनुचरी मियतमा मदालसत्यत्व अनुचरौति न युक्त. काराभावात्। तत्कथमाह परेष्टियात् । पचादिषु चरट् इति पउयते ॥ कैसरालमितालतेरणि ॥ ३२ ॥ फेमरालं शिलोन्धमित्यव फेस- रालमिति कथम् । आह अलतेरणि अलम्भ पणपर्याप्तिवारणेवितमाहातो. फेसर शब्द फर्मण्य पपदे कर्मण्यणितवनेनापि सति फेसरालमिति सिं- धाति ॥ पवलमिति लाते फे ॥३३॥ पावलं वनमिदं विराजत इताव पवलमिति कथम् । पाह लाते. के। ला आदाने इतेवतस्माद्वानोरादानार्थात् पवशद कर्मण्य पपदे पातोऽनुपसर्ग क इति कप्रयाये सतौति॥ मही- भादयो मूलविभुशादिदर्शनात् ॥ ३४॥ महीधधरपोभा इसमादयः भब्दा, . '- .

·४१ ५म अधि, २य य. वामनसूबष्टतिः । मूलविभुजादिदर्शनात् के प्रतत्रये सति महौं धरतीति महौध इतेव- मादयोऽन्ये ऽपि . द्रष्टव्याः ॥ · ब्रह्मादिषु हन्त नियमादरिहाद्यसिद्धिः ॥ ३५ ॥ ब्रह्मादिपूपपदेषु हन्तेः विविधौ ब्रह्मव पटव विति अव अरिहारिपुहाइते- यमादीनामसिद्धिनियमात्। ब्रह्मादिष्वव हन्तेरेव विवेव भूतकाल एयेति चतुर्विधश्चात्र नियम इति नियमान्तरविषयो निरूप्यः ॥ ब्रह्मविदादयः कदन्त- हत्तया ॥ ३६॥ ब्रह्मवित्वभिदितत्रादयः प्रयोगा न युक्ता ब्रह्मादिषु हन्तेरल नियमात् । प्राह रुदन्त रत्तवा वेत्तौति वित् भिनत्तौति भित् किप् चेति किए ततः सदन्तै विदादिभिः सह ब्रह्मादीनां पठीसमास इति । तैर्महौधरा- दयो व्याख्याताः ॥ ३७॥ तैर्विदादिभिर्महौधरादयो व्याख्याताः । धर-- मोति धरो मह्या धरो महीधर एवं गङ्गाधरादयो व्याख्याताः ॥ भिदुरा- दयः कर्मकर्तरि कर्तरि च ॥ ३८॥ भिदुर काठ, भिदुर तमः, तिमिरभिदुरं व्योम्नः शृङ्गमिति, छिदुरातपो दिवसः, मत्सरच्छिदुर मे म, भङ्गरा प्रीतिः, मातङ्ग मानभङ्ग रमित्यादयो हि प्रयोगा दृश्यन्ते। कथं-- मित्याह ते कर्मकर्तरि कर्तरि च भवन्ति । कर्मकर्तरि चायमिप्यते इत्यत्र हि चकारः कर्तरि चेत्यस्य .समुच्चयार्थः ॥ गुणविस्तरादयश्चिन्ताः ॥ ३८॥ गुणविस्तरो व्याक्षेपः - विस्तर इत्यादयः प्रयोगाश्चिन्त्याः प्रथने वावद. इति अपसगात् ॥ अवतरावचायशब्दयोर्दोर्षहरूत्वव्यत्यासो बालानाम् ॥ ४०॥ अवतरशब्दस्यावचायशब्दस्य च दीर्घत्वहस्खत्वयोर्वत्रत्यासो बालानां बालिशानां प्रयोगेष्विति। ते हि प्रावतरणमवतार इति प्रयुनते' मारुतावतार इति स ह्ययुक्तो भावे तरतेरविधानात् । अवचायमवचय इति प्रयुञ्जते पुप्मावचय इत्यत्र हस्तादाने घेरते ये इति धन प्राप्त इति । शोभेति निपातनात् ॥ ४१॥ शोभेत्ययं शब्दः साधुनिपातनात् । गुमशुम्म शोभार्थाविति शुभेनिंदादेराकृतिगणत्यादेव अमिहवादेव गुणप्रतिष- धाभावसु निपात्यत इति । शोभार्थावित्य कहे किं गेमा पाहो- विच्छोभ इति विशेषावगतिराचार्यत्रपरम्परोपदमादिति । विधौ गुरोः स्त्रियां बहुलं विवक्षा ॥ ४२ ॥ अविौ अविधाने गुगंत्र ऋग्न . . - .

·. ४२ वामनरपवत्ति • [५म व्यधिकश्यप इति खियाँ बहुलं विवक्षा कचिद्विवचा चिदविवक्षा कचिदुभयमिनि । तव विवक्षा यथा, देहा लज्जति। अविवधा यथा, आतङ्घ इति । विवचाविवई यथा, बाधा वाधः अहा अहः वीड़ा वीड़ इति । व्यवसिता: दिषु कर्तरि तः चकारात् ॥४३॥ व्यवसितः प्रतिपन्न इत्यादिषु भाव. कर्मविहितोऽपित कर्तरि गत्यादिसूत्र चकारस्थानुनसमुज्ञयार्थत्वात् । भावकमानुकर्षणार्थत्वं चकारप्रति चेत् तदात्तिः कर्तवया ॥ अाहेति भूतेऽन्यलड़न्तम्भमाद वो लटि ॥४४॥ ब्रुवः पश्चानामित्यादिना प्राहेति लक्ष्य त्मादितः । स भूते प्रयुक्तः, इत्याह भगवान् मभुरिनि, अन्यस्य भूतकालाभिधायिनो लड़न्तस्य लिटि भ्रमात् । निपुणाम्ले व प्रयुञ्जते पाह सामितमधुमधुराधरां गिरमिति । अनुकरोति भगवतो नारायणस्य ग्यतापि भनेत्र स्मशब्दः कविना प्रयुक्तो लेसकैस्तु प्रमादान्न लिखित इति ॥ शवला- दिभ्यः स्त्रियां टापोऽमाप्तिः ॥ ४५ ॥ उपखोतः स्वस्थस्थितमहिपगोवर्ग- पावलाः सवन्तौना जाता: प्रमुदित विहदास्ताटभुवः । भ्रमरोत्करकल्मापाः कुसुमानो समुहयः । इतनादिषु शवलादिभ्यः स्त्रियां टापोऽमाप्तिः पन्यतो डीपिति औविधानात् तेन भयली कल्मापोति भयति ॥ माणिनि नौलेति चिन्यम् ॥ ४६॥ कुवलयदलनौला कोकिला बालते इतवादिषु नोलेति चिन्यं । कोकिला नौलौति भवितव्य'। नौलशब्दाजानुपनदि- सूर्वण माणिनि चेति डौविधानात् ॥ मनुष्यजातेर्विवक्षाविषधे ॥ ४७ ॥ तो मनुष्यजातेरूङ्गु इति इत्यत्र च .निवघा अविवधा च लघवानु सारतः। मन्दरस्य मदिराधि पार्श्वनो निम्ननाभि न भवन्ति निम्नगाः । वामु वासुकिविकर्षणोद्भवा भामिनौह पदवी विभाव्यते ॥ अत्र मनुष्यजाते. विमायामितो मनुष्यजानेरिवि डोपि सति अवार्थनद्यो ख इति खत्व सिध्यति । नाभिशब्दात्पुनरिनय प्राण्यादितौकार रुते निम्न- नाभीफेरि स्थान् । एतौठरागेर्नयनोदबिन्दुभिर्निमग्ननामनिपतद्भिरक्षितम्। चुनते रूपा भिवगनेरसंशयं शुकोदरसाममिदं स्तनाशकम् ॥ अव निम्नना भेरिति ममुष्यगातेरविवधेनि डोप न रुस । सुतनु जहिहि कोपमिताल . . - ·. छत प्रत्तेः ॥ ४६॥ ५म अधिक, श्य अ.] पामनहात्ति। सुतनुशब्दान्मनुष्यजानेर्विवक्षेनि सतनुशदाटू सति खत्वे सुतनिति सिध्यति। घरतनुरथवामी नैव दृष्टा प्रिया मे। अब मनुष्यजातेरविवदेसि अङ् न कृतः ॥ अकारादपूरङ उत अविहितः अकारान्तादपि कचिङ्गवति प्राचार्यप्रतः। कासौ प्रक्तिः। अप्राणिजातेद्यारज्ज्वादीनाम् इति अलावूः कर्कन्धरितुव- दाहरणं। तेन सुच, किं सम्म मेण इतरत्र सुन शब्दार सिद्दो भवति ऊङि त्वसति हे सुन रिति स्यात् ॥ कार्तिकीय इति ठञ् दुईरः ॥ ५० ॥ कार्तिकीयो नभसानिमात्र कालाठ्ठमिति ठम् दुरः ठञ्भवनं दुःखेन धियत इति ॥ भावरमिति च ।। ५१ ॥ भाव तम इनानघ कालाजिति ठन दुईरः ॥ शाश्वतमिति प्रयुक्तोः ॥ ५२ ॥ शाश्वतं ज्योति रितत्रत्र भावसमिति न सिध्यति कालाझिति ठन प्रसद्भात्। येपाञ्च विरोधः पाखतिक इति सूत्रकारस्थापि प्रयोगः । आह प्रयुक्त शाखते प्रतिषेध इति प्रयोगात् पाश्वतमिति भवति ॥ राजवंश्यादयः साध्वर्थे ये सति ॥ ५३ ॥ राजवंश्याः सूर्यवंश्या इतवादयः शब्दाः तत्र साधुरित्यनेन साध्वर्थे ये (यति) प्रताये सति साधवो भवन्ति। भवार्थ पुनर्दिगादिपाठे. ऽपि वंशब्दान्तान्न यत्प्रत्ययः तदन्त विधेः प्रतिषेधात् ॥ दारवशब्दो दुष्पयुक्तः ॥ ५४॥ दारवं पात्रमितवादिषु दारवशब्दो दुप्परक्तः नितंत्र वृद्धभरादिभ्य इति मयटा भवितव्यम्। ननु विकारावयवयोरर्थयोर्मयट् विधीयते, अन तु दारुण इदमिति विवक्षायां दारवमिति भविष्यति। नैवमपि स्यात् बहा छ इति छविधानात् ॥ मुग्धिमादिष्विमनिज् मृग्यः ॥५५॥ मुग्धि- मा मौढिमेतवादिषु इमनिज् मृग्यः अने पणीय इति ॥ प्रौपम्यादयश्चातु- वर्षप्रवत् ॥ ५६ ॥ औपमंत्र सान्नियमितवादयश्चातुवर्णप्रवत् गुणवचनेताव चातुर्थवादीनामुपसङ्ख्यानमिति चातिकात् स्वार्थिकथ्यअन्ताः ॥ प्यञः पित्करणादोकारो बडलम् ॥ ५७ ॥ गुणवचने ब्राह्मणादिभ्य इति यः प्या, तस्य पित्करणादौकारो भवति । स बहुलं, ब्राह्मण्यमित्यादिपु न भवति ॥ सामग्रमित्यादिषु विकल्प न ॥ ५८ ॥ सामग्र सामग्री वैदग्धंत्र ·88 - वामनसूवति। [५म अधि०, २य ब. वैदग्धी॥ धनी बौह्यादिपुपाठात् ॥ ५५ ॥ बौह्यादिषु धनुन् शब्दस्य पाठात् धनौति इनौ सनि सिहो भवति । चतुरसशोभौति पिनौ॥६॥ बभूव तस्थाचतुरखमोभि वपुर्वि भवं नवयौवनेन । इत्यत्र चतुरखगोभीति न युक्त' बौद्यादिषु भोभाशब्दस्य पाठेऽपि इनिरल न सिथति, ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिप्रतिषेधात् ।' भवत वा मदन्तविधिस्तथापि कर्मधारयान्मत्वोंयानुपपत्तिः लघुत्वात् प्रकमस्य ति बबीहिणव भवितव्य । सत् कथमिति मत्वोंयस्यामाप्तौ चतुरसशो- भौति प्रयोगः । आह णिनी चतुरसंशोभत इति ताच्छौलिके णिनावय प्रयोगः । अथानुमेयमोभौति कथं । न ह्यत्र पूर्ववत् सशक्तिः भक्या कर्त्तमिति शुभेः साधुकारिण्यावश्यके वा णिनिं कृत्वा तदन्ताच्च भावप्रत्ययः पचादर बड़वीहिः कर्तव्यः अनुमेयं शोभिवं यस्येति भावप्रत्ययस्तु गवार्थत्वान्न प्रयुक्तः। यथा, निराकुलं तिष्ठति सधौरमुवाचेति ।। कञ्च कीया इति ययचि ॥ ६१ ॥ जीवन्ति राजमहिपोमनुकञ्च कीया इत्यत्र कर कीया इति कथं मत्वर्थीयस्य छप्रत्ययस्याभावात् । अत आह पयचि पयचि प्रताये मति कञ्च कोया इमि भवति कञ्च कमात्मन इच्छन्ति कञ्च कीयाः ॥ बौद्धप्रति- योग्यपेक्षायामप्यातिभायनिकाः ॥ २॥ बौद्धसत्र प्रतियोगिनोऽपेताया- मप्यातिशायनिकास्तरवादयो भवन्ति धनतर' तमः बजलतर म क गिलादय इलचि वर्ण लोपात् ॥ १३॥ कौशिलवाशिल इतवादयः कथं कौशिकवमिष्ठादिभ्यो नौतावनुकम्पायां धनिलची चेतौलचि कृते ठाजादाबूई हितीयादव इति यर्थलोपासियन्ति ॥ मौक्तिकमिति विनयादियोगात् ॥ ६४॥ मुक्त मौक्तिकं विनयादिपाठाद्रष्टवत्रम्॥ स्वार्थिकाच प्रकृतितो लिङ्गवचनान्धनिवर्तन्ते ॥ ६५ ॥ प्रातिभादयः प्रमादिषु ॥६॥ प्रालिभादयः शब्दाः प्रचादिपु द्रष्टव्याः। प्रतिभावि- छतिहितादिभ्यः पन्दभ्यः प्रज्ञादिपाठगदपि स्वार्थिके रुते प्रातिभ वैरु तमिसनादयः प्रयोगा: सिध्यन्तीति ॥ न सरजसमित्यनव्ययीभाषे ॥ ६७ ॥ मधु सरजस मध्ये पद्म पिबन्ति शिलीमुखा इतयादिषु सरजसमिति न युक्तः इति नपुंसकत्वम् ॥

·४५ न एत- ५म अधिः, श्य अ.] वामनसूबत्तिः। प्रयोग: अनवायीभाषे, अव्ययीभाव एव सरजसभन्दप्रष्टत्वात् ॥ धनुपौत्यसंज्ञायाम् ॥ ३८॥ धृतधनुषि मौर्यवशालिनीतवत्र धृतधनुषीना- संज्ञायां न युक्तः प्रयोगः, धनुषश्चतवनविधानात्, संज्ञायां ह्यनङ् विकल्पितो वा संज्ञायां ॥ दुर्गन्धौति दुर्लभः ॥ ६॥ दुर्गन्धिः काय इसत्रादिषु समा- सान्तो दुर्लभः । उत्प्त्यादिषु दुःशब्दसवापाठात् ॥ सुदतवादयः प्रति- विधे याः ॥ ७० ॥ सा दक्षरोपात् सुदती ससर्जेति शिखरदति पतति रसनेतादिषु सुदतवादयः शब्दाः . प्रतिविधेया दवादेशलक्षणाभावात् । नत्र प्रतिविधानमग्रान्तादिति सूत्रेण चकारसत्रानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् मुदत्यादिषु दवादेश पूतेरफे। अनेत्र तु वर्णयन्ति सुदत्यादयः स्त्राभिधायिनो योग- रूढ़िशब्दास्तषु स्त्रियां संज्ञायामिति दवादेशो विकल्पेन सिद्ध एवेति ॥ क्षतढ़ोरस इति न कम्, तदन्तविधिप्रतिषेधात् ॥ ७१ ॥ पवगनखकोटिभिः क्षतहढ़ोरसो राक्षसा इति। अव हढोरःशब्दादुरःप्रभृतिभ्यः कप न कृतः, ग्रहणावता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेः प्रतिषेधात् । वाफ्यन्तु एवं कर्तव्य क्षतं दृढ़ोरो येषामिति ॥ अवैहोति वृद्धिरवद्या ॥७२॥ अवैहि इति ' वृदिग्वद्या गण एवात्र युक्तः ॥ अपाङ्गनेवेति लुगलभ्यः ॥ ७३ ॥ अपाङ्ग नेत्रे • यस्याः सेयमपाङ्गनेव नवत्र लुगलभ्यः अमूई मस्तकात् खागदकाम इति सप्तम्या गुलुगविधानात् ॥ नेष्टा: 'प्लिष्टप्रियादयः पुवद्भावप्रतिषेधात् ॥ ७४ ॥ मिष्टप्रियो रकान्त इतवादयो नेटाः स्त्रिया ध्वदिति पुंचभावसर प्रियादिषु निषेधात्॥ दृढभक्तिरिति सब वेति ॥७५ ॥ दृढभक्तिरसौ जठे अत्र पूर्वपदसत्र स्त्रियामिति अविवक्षितत्वात् ॥ जलजम्बलता- दयो इखविधेः ॥ ७६ ॥ जलजम्बु लताविलाः सवन्तयः, अग्रे कर्कन्ध- ग्रहणमितत्रादिषु कथं जलजम्ब लतादयः प्रयोगाः । आह इखविधेः को- इखोऽङयो गालवरोवति इस्खविधानात् ॥ तिलकादयोऽजिरादिषु ॥ ७७॥ तिलकादयः शब्दा अजिरादिषु द्रष्टव्याः अन्यथा तिलकवती कनक- वतीतवादिषु मतुपि मतो वह चोऽनजिरादीनां इति दीर्घत्व पात् । केचित्तु वर्षयन्ति नद्यां मतुविति यो मतुप तवाय विधिः तेषां मने ना- .

·. यामननयति [५म अधिक,श्य ब. मरवतौनवादीनामसिद्धिः ॥ निशम्यनिरामयशब्दो प्रतिभेदात् ॥ ७ ॥ निगम्य निभमया इत्य तो त्वत्येतस्मिन्नर्थ अमेर्लपि लघुपूर्वादितायादेश सति निशमयो नि भवितवं न निशम्य विवाह प्रकृतिभेदात् शमेवादि- कसा निशम्य ति रूपं पामोदर्शन इनि चुरादौ थिचि मित्मचकमत निभमयोति रूपम्॥ संयम्यनियम्यशब्दावणिजन्तत्वात् ॥७॥ कथं संयम्य नियम्ये ति ल्यपि लघुपूर्णादिनि परयादेभेन भवितव्यम् । पाच अणि- जन्तावात् धातोणिच् न तो गतार्थत्वात् यथा याचं नियच्छतीति । पिजानवगनौ त निच् प्रयुज्यत एव, यथा संयमयितुमारब्ध इनि ॥ प्रपोयेति पौङ: Moli पीयेनि शब्दः पोङ् पाने इतेवतसर, पिवतेन, ल्य- पौनि इखपुनिषेधान् पुपायेति भवितव्यम् ॥ दूरयनीति बद्धलग्रहणात् ॥ ८१॥ दूरयनप्रवनते विवस्वनीतात्र दूरयतीति कथं पाविष्टवज्ञान स्थल- दूतियादिना गुणलोपयोः ततयोर्दश्यतीति भवितव्य । आह बद्धलग्रहणात् प्रातिपदिकासाव बहुलमिष्टयच्चेति बद्धलग्रहणान् सूलादिसण यद्विहितं तन्त्र भविष्यतीति । गच्छतौरभविभ्योऽनियो नुम् ॥ ८२ ॥ इरति हि वनरा जिर्गकृतौ श्यामभाव इतवादिषु गच्छतोपनिषु शब्दषु प्रपश्य- नोनितामिति नुमनिपेथो निपेच ममयः ॥ मिण गोपर्व वि वद्भावान् ॥८॥ मितण गोपले सि कथं गोप्त णेति भवितव्यम्, इकोऽचि विभक्ता- पिति भुविधानात्। आइ पुबद्भावान सोयादिषु भामिनपुर बहा- लवप्रति वदभावेन गोपवेति भवति ॥ वेत सबसौति पदभङ्गात् ॥ ८ ॥ पतित वेमनसि विनाविन्यत्र येत्सरनौति न सिथति इटासङ्गान् । प्रत प्राह पदमनात् सिथति वेत्ससोति पदं भजाते वेलि असौति प्राय निपा- तलमितपमिनर्थ कचिहाफ्यालङ्कार प्रयुजयने, यथा पार्थिवस्वमनि सतप्रमभ्यधा इति ॥ कामयानशब्दः सिद्दोऽनादिशेन्॥ ॥ कामयानन्दः प्रागमानुशासनमनित्यमिति युक्यरुते यद्यनादिः यात्॥ सौदौइद- शब्दावपि हनावात् ॥ ६॥ मुहदयदृहदय शब्दाभ्यां सवादिपाठा- दणि कृते इयमा इनार आदिदौ सौहददौहदशब्दौ भवनः । मुहर.. .

·. 89 ५म अधिः, श्य प.] वामनरलतिः। दुच्छब्दाभ्यां युवादियाठादेवाणि कृते खड्गसिन्धुन्त इति इदन्तसत्र नहिते ऽपि कृते सतप्रभयपदड्डौ सत्यां सौहार्द दौहार्द मिति · भवति ॥ विरम इति . निपातनात् ॥ ८॥ रमेरनुदात्तोपदेशत्वानोदात्तोपदेशमेप्रत्या- दिना द्धिप्रतिषेधस्याभावात् कथं विरम इत्याह निपातनात् निपातनन्तु यम उपरम इति अतन्त्र चोपसर्ग इति प्रबोपरम इति ॥ उपर्यवादिषु सामी- पेर हिरक षु द्वितीया ॥ ८॥ उपर्यवादिपु शब्दषु सामीपेत्र हिरुक उपर्यायधसः सामीपत्र इत्यनेन उपर्यादिषु लिपु हितौयाने डिनान्त इति द्वितीया। वौभायान्तु हिरुक्क पु पठेव भवति, उपर्युत्रपरि बुद्दीनां चरन्तीखरबुद्धयः । मन्द मन्दमित्यत्रमकारार्थत्वे ॥८६॥ मन्दं मन्दं तुदति पवन इत्यत्र मन्द मन्दमित्यमकारार्थत्वे भवति । प्रकारार्थत्वे तु प्रकारे गुणवचनप्रति दिवचने कृते कर्मधारयवदभावे मन्दमन्दमिति प्रयोगः । मन्द मन्दमित्यत्र नित्यवीमयोरिति द्विवचनं अनेकभागात्मकस्य तुर्यदा सर्व भागा भन्दवन व्याप्त मिष्टा भवन्ति तदा वीभेति ॥ न निद्रा- द्रुगिति भम्भावप्राप्तः ॥ १० ॥ निद्राद्रुक् काद्रव्यच्छविरुपरिलसहर्षरो वारिवाह इत्यव निद्राद्रुगिति न युक्तः एकाचो बशो भपिति भण्भावप्राप्त अनुमसमियैस्वपनः कृतः ॥ निप्पन्द इति पत्व' चित्र्यम् ॥ ८१ ॥ न खंत्र पत्वलक्षणमस्ति कस्कादिपाठोऽप्यस्य न निश्चितः । नाङ्ग लिसङ्ग इति- मूई न्यविधेः ॥ २॥ म्लायन्न्यङ्गलिसङ्गेऽपि कोमला: कुसुमसज इति त्ववाङ्ग लिसङ्ग इनि न युक्तः समासेऽङ्गलेः सङ्ग इति मूई न्यविधानात् । तेनावन्तिसेनादयः प्रवक्ताः ॥१३॥ तेनाङ्गलिसङ्ग इतनेनावन्तिसेनाइतेव- मादयः प्रतुत्रकाः प्रतत्राख्याताः सुषमादिष्विति संज्ञायां मूई न्यविधानात् ॥ नेन्द्रवाहने णत्वंमाहितत्वस्याविवक्षितत्वात् ॥ १४ ॥ कुथेन नागेन्द्र- मिवेन्द्रवाहनमितपत्र इन्द्रवाहनशब्द वाहनमाहितादि पत्व न भवति माहितत्वस्याविवक्षितत्त्वात् सखामिभावमान विवक्षितं तेन सिद्धमिन्द्र- वाहनमिति। सदसन्तो मया शब्दा विविचवाल्ये न दर्शिताः॥ अनयैव दिशा कार्यत्र पाणामध्यवेक्षणम् ॥ इति श्रीवामनाचार्यप्रकतौ काव्या- ..

·वाममएवात्तिः। [५म अधिन, स्या लङ्कारस्वरत्तौ पञ्चमेऽधिकरणे द्वितीयोऽधायः। समाप्त प्रायोगिक पञ्च- ममधिकरणमिति ॥ वामनसूवत्तिः समाप्ता॥

·वाग्भटालङ्कारः।

·Extracts from Simlia Deva Gani's commentary. १12 " . " २३ इति पूर्वोक्तप्रकारेण पुराणकवीना संकथा उपदेशः ।" "नृणामधीशो वधौशः।" १।१७ अनन्तिपादान्तऽपि प्रथम- टतोयपादान्तेऽपि। १ । २४ "स्वः स्वर्गेऽधीतो विख्यातो मेररित्यर्थः ।" १। २४ "चटुलिस चञ्चलोकसं खरपौतस्य मेरुशैलसत्र साररत्नासन येन सं नम । श्रीवौरेण मेरोः कम्पनादासनमपि कम्पते । अथवा वः खर्गेण स्वर्गावासिदेवजनेनाधीन पठित व्यावर्णित सारं जलं यस्य स खरधौनसार इन्द्र इत्यर्थः। घटुलिस कम्पितं खरधौनसारसत्र इन्द्रमा रत्नासनं येन स तम्।" " लोचयति दर्शयतीति । २ । १२ वानरध्वजैरर्जुनरिति।" २ । १४ “अम्भोजः कर्दमः।” २ । २१ मानसौका पतन् इंसः स एव यानं यसब स च स देवश्च सद यानदेयो ब्रह्मा नसमासन कमलं तहत् तत्सदृशे निविष्टलोचने यसत्र सः । समोरिपुः सूर्यप्रस्तसत्र विपक्षो राडसामवारिविष्णु सत्र मिया लक्ष्मी- स्वाम। ३१४ श्रीनेमिनाथो" नेमिनाथो जिनः । २१५ कुण्डली सर्पः कुण्डलिनी दुर्गाया मतिभेदः । ४ । ७ यत्र वन्ध वस्तुकल्पना- पदार्थघटनाङ्गसन्धित पैरक्षरैभवति। वस्तुनः कमलच्छन चामर- बन्धादेर्घटना। वस्तुनोऽनाना ये सन्धयस्तेषु सद्रपाणि नान्येवाक्ष- राणि वसं कमलच्छात्र बन्धादितंदगानौति कमलागानि दलादीनि छवाङ्गानि दण्डयष्टिकादौनि तेषामङ्गानां येपामङ्गानां ये सन्धयस्तव सहभाक्षराणि कार्यवाणीतार्थः। तत् चित्रमुचाते यच्च चित्रशत् पाचर्यत्रकारि दुष्करत्वेन कविप्रजातिपयव्यापकं भवति एकस्वरादि- कमेकव्यन्जनादिकं वा तदपि चिवमुचाने। परमपि यथा चित्र प्रसत्तौ सतां प्रसत्तरेव कावैविधेयम् । अग्रसत्तेस्तु कात्रः को नाम चित्रकविन भवेत् चित्रमाकारगतिखरव्यञ्जनभेदाच्चतुर्विधं भवति ।" ४।८" प्राकारचित्रमाह" " दूनः खामो, “ एनः पापं” “पोड़ादल- कमलम ।" ४ 12 "गणा ऋपयः” “करतरौ प्रष्टकल्या एकरौ" "करक- मलं हसायुगलम्" "रकखरचित्रम"। ४ । १० "माताचुनसकम् " "विट- “ .

·[४] कवः। पदादिकारमावानुमतकं वट इनिता" ४ । ११ "विन्द तुमनकमपि" अथ वचनमब्दात् विन्दुत्वसौ अर्थान्यन्वम् ।४ । १२ “ककाकु इनेवप लोक • एकव्यघ्ननो नैमिनिर्वाणमहाकावेर राजीमतीपरितत्रागाधिकार समु- द्रवर्षनरूपो जयः नया ककः समुद्रो वर्तते फेन जलेनोपलक्षितः को वायुर्यव स ककः । यहा केन वायुना प्रेरित कं जलं यत्र म ककः अथ- वा कमेव जलमेव का प्रात्मा यस्य स कक: समुद्रः कीदृशः ककाकुकरफे- काकेकिकोकैककुः कं सुखं यथा भवति तथा काकुल निर्यषां ते कका- अथवा केन सुखेन जलेन या काकवो ध्वनिविशेपा येयां ने ककाकवः ककाकवच ते कङ्का जलपक्षिणतया फेका केकारवोऽचिई येषां ते केकाङ्काः केकिनो मयूरास्तथा कोकाश्चकवाकाः। कथं मियो मेला: ककाकुकडाः केकाझके किनः कोका एव एका अहिनीया कुर्भूमि- यस्य स तथा । अकुक काकाककाक्षा कवः कुत्सिताः न कवोऽकवः शो- भनाः कौकसो जलदासिन, काका: शोभनजलवायसा इत्यर्थः तेषा सम इ. काङ्गकाकमेव काककं सार्थ क, तसत्र अका माता। समुद्रः स एव पालनत्वात् माता। तथा माकुकुककाङ्गकुः प्रचो वेदवाक्यानि नेषां काकवो वकोक्तयः तासां कुक उच्चारकः को ब्रह्मा सोऽय उत्सङ्गे यस्यास। अर्थादेव विष्णु समय कु: स्यानं यः जलशयनतादसेप्रति ॥" "तुरद्भवदनो मयुः किन्नरः" कलापो कं सुखं लपतीति ॥ ४ ॥ २२" संयुता अन्तराला परपदरहिता अयुता अन्तरालपदसहिता।" पार गनम् "."रोरगा दारिद्ररंगता अरयो यसव सः।" ४ १२९ “ कुर्भूमि" " वलक्ष धवलं ॥" ४ । ३० अत्र पर्व ते कुर्भूमिः शोभते इति सम्बन्धः कोहणे भूमिः रम्भारामा रम्माभिः कदलौभिमिश्रा पारामा यस्यां सा तथा प्रवक- कमला अवकं वकरहितं कं पानीयं मलते धारयतीति अवककमला तथा अरं प्रत्यय भारामा भाभिर्नचवः पा ईपत् रामा कर्वरेत्यर्थः । तथा फुरवककमलारम्भा कुरवका रचयिमेषाः कमलानि पानि तेपामारम्भ । या संसदः ४।१५ ४।२४ ·[५] उपायो यसां सा कुरंवककमलारम्मा तथा रामा रम्या अथवा कुरवक- कमलारम्भारामा। कुरवककमलानां प्रारम्भ नोगमैन आ ईपत् रामा मनोज्ञा हे कुरवक न विद्यते कुत्सितो रवः शब्दः यसा सोऽकुरवः अकुरव एव अकुरवकः शेषाद वा कः हे अकुरवक हे कोमलध्वने नेमि- सम्बोधनमे तत् पुनः कोहपी कुः कमलारम्भारामा कमला लक्ष्मीः रम्भा अभरसः ता एव रामाः स्त्रियो यसत्रां सा गिरिभूमौ कौड़ायें रामा आयान्ति । अन कमलारम्भा एव रामा क्षमा तथा अकुरवक- कमलाः कुत्सितं राजन्ते इति कुरा न कुरा अकुराः शोभना वका शक्षविशेयाः कमला हरिणविशेपाच यसरा सा अकुरवककमलारम्भा- रामेत्यव लोके द्वितीयपादयोरन्तरा न यनि: इदं सयाय यदि पुन महायमकतात् कविना कृतं तथापि विलोक्य रम्भारामाकुरवके- त्यसप्रविशेषवती अवचूड़िः हे अकुरवककमल अत्र पर्वते कुर्भूमिः शोभते रवो यसमाश्चिदानन्दादिशब्दवाचतात् एवं विधा कसत्र मुखसत्र कमला यसब नेमेः सम्बोधनं रम्भारामा तथैव तथा आरम्भरामा तथा कुर्भूमिः अवककमला तथा रम्भारामा एव रामा यसमा सा रम्भारामाकुरवक- कमलारम्भा तथा अकुरवककमला एवं व्याख्याने पदहयसवान्तरं भवति । तौ तौ मः सत्रादभ्रमर विलसता च्छन्दः॥" ४।३२ " अजनगरात् नारायणपुगत् ॥" ४३६ “ विदारं विग- सकलबम " विदारवीन् पक्षिणो दृणाति दारयति दारम् ॥" ४।३७ "सिन्धरोचिताः सिन्धरणां गजानाम् ॥ १४२ "भास्थति सति छिपसि सति दासौ अनिकोपात् ॥" ४ । ४६ "आरतनेत्रणीभीषणवदनो- करः कुरङ्गाक्षि। उल्लसितवि प्रतिभुजवनविनिवेशो दशमुख एपः । स०। “सक्रियोदाहरणमाह हे कुरनाक्षि एष दशमुसो रावणः । कीदृशः हारतनेवणीभौषणबदनोत्करः। उल्लसितषि प्रतिभुजवन- विनिवेशः। उल्लसितविंशतिभुजा एव काननं तस्य विनिवेशः स्थानं । अतापि यादृमो रायण लावदेवोनत्वात् स्वभावोक्तिरेपा जातिः । ४५३ । .

·“ [4] "हे सुभग तव विरहे तस्या मुखं संकुचित यथा, शशिनो विरहे कुमुद सोचमाप्नोति । कोह शस्य दोपाकारसा दोपाकरस्य उभयोर्विशेषण- मेनत् । तथा मदभरितमानससमापि । चन्द्रपचे मुगभरितमानससमापि मानसमत्र मध्यं ज्ञेयम् । · भामिन एवेति द्रव्योपमा । कुमुदं सहा चित- मिति मियोपमा ।" ४ ५४ " अन्योन्योपमालसारमाह। नवीन- रागं जिनेन्द्रं नमन । सण्डित दृढ़तरकपाय' यसत्र मन व परीर सुप्रसन्नम् । शरीरमिव मनः सुप्रसन्नम्।" ४।७५ "हे प्रस्ताक्षि भ्रमराणां श्रेणि, नव वदने इदं हेमकमलमिति नान्तरा निपतनि । तव नयने इदं नौलोत्पलमिति भ्रान्तमा निपतति । तव इसिते दं कुसुममिति नान्तवा निपतति । अन भान्तिमत्य लक्षारे अन्तरक्रिया- दीपक जेयम् । उक्तो मान्तिमानलङ्कारः।" ४ । ७६ कर्णनरेन्द्रसूनः जयसिंहदेवः ।" अथ निषेधपूर्व के विधो प्रतीतिरुचाते ये कौन्तिं नेच्छन्ति ये च क्षणमपि करुमा नैव कुर्वन्ति ते किं मरणसमयेऽपि धनदपक्षवत् धनं ददति अपि तु न ददतीत्यर्थः एतावता कीर्तिमभिलपद्भिः कर- पाच कुव शिः धनमवसरे देयमित्यर्थः । अब निषेधपूर्वको विधिरव- गन्तयः। देयमिति प्रतीयमानोऽर्थव अतोनापि प्रतीनिषटने । एपावचूड़िः खमत्या कल्पना नास्ति । वृत्तौ तु किमपि न विद्यते ४ 1.९ई चिन्तयन्निव घूसलना जरति न जाति फेतकों कमते। , कमललतालग्नमना मधुप युवा फेवलं कणति।. (क) । ४ ।१०६ "बालिका यवनसमयोन्मत्ता सती नाथसत्र भर्नु पिरहण तथा सती कण्ठाभ्यन्तरदमोलना मधुरस्सर गौस करोति एव द्योलने गीत लज्नया पहिर्न भकटयतीत्यर्थः । पर कर्तुः कश्चिदर्थमुत्पादयत इति कर्तरूपाया बालिकाया गीन मिगि उत्पादितोऽर्थः । योग्यता युतिः। विरहेग यौयनोग्मत्ता च गोनसा हेतः कारणमेतदिति गाथार्थः ।। " . ind तथा। काठाभ्यन्तर ससत्र नाथस्त्र ·[७] ४। १०७ "मगाको विषसोदरः चन्द्रविषयोरेका उत्पत्तित्वात् । 'सतान्तदिश, आगतः पवनः शिखरी रचो जातिपलाश; एते वयो विपथि कानने दूदानों मारयन्ति अन मरणसत्र हेतरमी। एको विपसोदरः अन्यो यमाभानिवासी पवनः । अपरस्तु मलाम; पक्षे पलाशो रक्षः ॥" ४॥ १४७ असौ खाने दानवारि मदजलं, वि पक्षी, प्राजितः संग्रमात् । ४। १४८ ब्रह्माण्डशुक्तिसम्पु टमौक्तिकमणे, प्रभासमूह इव । श्रीवाहड़ इति मनय आसीत् बुधः ससर सोमसत्र ॥ . ...

·...
..
...
..
-
...
.
...
...
अनुफमः ॥
एष्ठा
प्रथमः परिच्छेदः
द्वितीयः परिच्छेदः
दतीयः परिच्छेदः
चतुर्थः परिच्छेदः
पञ्चमः परिच्छेदः
पाठः परिच्छेदः
Readings.
२।२६ (कियापदविहीन) सक्रियापदहीन क, स; २७. (विभिष्ट)
विस्पट' क ॥ ४.१८ (मुद्धर्मदा) मुद्धर्मुडः क ; १०० (दीपिका.) दीपकाः ग ॥
५.४. (संयोगो, विप्रयोगध) सम्भोगो विप्रलम्मच क,ख, २२. (चोड़व.) सम्भवः
क; २४. (विस्यामाङ्गते ) विस्मयात् प्राङ्गतो क; २६. (भयानको)
भयानके स॥
Corrections.
३. २८. (जलवौड़ायाम) जलकौड़ायासं ; २६ (विबुधैः) विबुधैः ।।
४.३९. (वभुः) बभुः । ५२ (पन्द्रवहवदन) चन्द्रवदन' ; ५५. (अव)
न इव; ६९. (सरभित्वमिव ) सुरभित्वमाजमिव ; ३ (वस्तुत्यव)
यस्तुन्यन्याय ; २३. (चिन्तनीयो).चिन्तनीयः; १०२. ( वक्त)
घमा१११. ( सत्कण्टिमा) मुत्कण्ठिता ; १४८ (भण्ड) मण्ड ॥
C

·वाग्भटालङ्कारः।
श्रीसरस्वतंत्र नमः ॥
श्रियं दिशतु वो देवः श्रीनामेयजिनः सदा ।
मोक्षमार्ग सनांबते यदागमपदावली ॥१॥
साधुशब्दार्थमन्द गुणालङ्कारभूषितम् ।
स्फ टरौतिरसोपेतं काव्य कुर्बोत कौर्तये ॥ २ ॥
प्रतिभा कारणं तस्य बत्पत्तिस्तु विभूषणम् ।
भृशोत्पत्तिकदभ्यास त्याद्यकविसङ्कथा ॥३
प्रसन्नपदनव्यार्थयुक्तपदबोधविधायिनी।
स्फरन्ती सत्कवेर्बुद्धिः प्रतिभा सर्वतोमुखी॥ ४ ॥
शब्दयमार्थकामादिशास्त्र वाम्नायपूर्वका ।
प्रतिपत्तिरसामान्या प्रत्पत्तिरभिधीयते ॥ ५ ॥
अनारंतं गुरूपान्ते या कावेर रचनादरः।
नमभ्यासं विदुतस्य क्रमः कोऽपुरपदिश्यते ॥६॥
विश्वत्या बन्धचारत्व पदावल्यार्थशून्यया ।
वगौफुर्वोत काव्याय छन्दांसि निखिलान्यपि ॥ ७ ॥
पंचागरुत्व संयोगादिसर्गाणामलोपनम्।
विसन्धिवर्जनं चेति बन्धचारुत्वहेतवः ॥८॥
(यथा), शिते रुपाणे विधते त्वया घोरे रणे कृते ।
धीम घिनिपा भीत्या वन एवं गता नवात् ॥८॥

·वाग्भटालझार। [म, प. अनुष्तसन्तां नयार्थयुकावभिनवत्वतः । अर्थसङ्कालनातत्वमभ्यस्य त् सङ्थास्यपि ॥ १० ॥ यथा, पागम्यसा सखे गाढमालिङ्गमात्र नियोद च । सन्दि यन्निजन्नाटजायया तन्निवेदय ॥ ११ ॥ परार्थवन्धाद यञ्च सवादभ्यासो वाचासङ्गती। स न वेगान् यतोऽनेन कविर्भवति तस्करः ॥ १२ ॥ परकाव्यग्रहोऽपि स्यात् समसयायां गुणः कः । अर्थ नदानुगतं नवं हि रचयत्यमौ ॥ १३ ॥ मनः मसत्तिः प्रतिभा प्रातःकालोभियोगिता जानेकशास्त्रदर्शित्यमित्या लोकहेतवः ॥ १४ ॥ समाप्तमिव पूर्वाई कुर्यवादर्थप्रकाशनं । तत्पुरूषबीची न मियः प्रत्ययावहौ ॥ १५ ॥ एकत्रवाभिधेयस्य समास' व्यासमेव च । अभ्यसेकत भाषानं निःपालफियासु च ॥ १५ ॥ स्थादनन्तिपादान्तेऽप्यप्रैथिल्ये लधुर्गुरुः । पादादौ न च वक्तव्याचादयः मायशो धुधैः ॥ १७ ॥ भुवनानि निवनौयात् लौणि सप्त चतुर्दश। अप्यहश्यां सिता कौन्तिम कौर्तिश्च ततोऽन्यथा ॥ १EM वारण शुभ्रमिन्द्रस्य चतरः सप्त यांबधीन । चमस कौतयेद वाष्टौ दश वा ककुभः कचित् ॥ १८ ॥ यमक पचिव पु वयो इलयोन मित् । नानुस्खारविसौं च चिवभङ्गाय सम्मतौ ॥ २० ॥ (यथा), भइमानैर्महीपाल कारागारविडम्वनम्। बरिभिः सपत्नौकै विसं बद्धविलं वनम् ॥२१॥ न्वया दयाद्रण विभो रिपूर्ण न केवल संयमिना न बालाः । मत्कामिनीभित्र वियोगिनीभिर्मुडम दीपावविधूमराका; ॥ २२॥. .

·। स्य, प.
वाग्भटालङ्कारः।
देव युप्पदयभोराशि स्तोतुमेनं जड़ात्मकम् ।
उत्कण्ठयति मां भक्तिरिन्दुलेखेव सागरम् ॥ २३ ॥
चन्द्रडितं चटुलिसस्वरधीतसार-
रत्नासनं रभसकल्पितशोकजातम् ।
पश्यामि पापतिमिरक्षयकारकाय-
मल्पेतरामलतपःकचलोपलोचम् ॥ २४ ॥
प्रचण्डबल निःकाम प्रकाशितमहागम ।
भावतत्वनिधे देव मालमत्राद्भुतं तव ॥ २५ ॥
अधीत्य शास्त्राण्यभियोगयोगादभ्यासवण्यार्थपदप्रपञ्चः ।
नन विदित्वा समयं कवीनां मनःमसत्तौ कवितां विदधात् २६ ॥
इतिवाग्भटालङ्कार प्रथम परिच्छेदः ॥
संस्कृतं प्रांकृतं तस्यापन भो भूतभाषितम् ।
इतिभापाचतस्रोऽपि यान्ति काव्यस्य कायनाम् ॥ १॥
संस्कृत खर्गिणां भाषा शब्दशास्त्रषु निश्चिता ।
पारतंतव्नता
तत्तुल्यदेश्यादिकमनेकधा ॥ २ ॥
अपमान यच्छुद्धं सत्तोषु भापितम् ।
यद भतेरचयते किञ्चित्तगौतिकमिति स्म तं ॥ ३ ॥
छन्दोनिबद्दमच्छन्द इति नहाङ्मय विधा।
पद्यमाद्य तदन्यच्च गद्य मित्रं च तद्द यम ॥ ४ ॥
अदुष्टमेष नत्को सनसोपनियतायो ।
परिहायानतो दोपांस्तानेवादौ प्रचक्ष्महे ॥ ५॥
अनर्थकं युतिकटु व्याहतार्थमलक्षणम् ।
स्वसङ्कतप्रल तार्थमप्रसिद्धमसम्मतम ।। ६ ।।
ग्राम्य यच्च प्रजायेत पदं नन्न प्रयुजयते ।
कचिदिष्टा च विगिरेपामप्यपदोपता ॥ ७ ॥

·४ . - वाग्भटालङ्कारः। [श्य, म.. प्रस्तुतेऽनुपयुक यत्तदनर्थकमुचाते। यथा विनायकं वन्दे लम्बोदरमई हि तु॥ ८॥ निठुराचरमत्यन्त बुधैः श्रुतिकटु स्मृतम् । एकाग्रमनसा मन्ये सष्ट यं निर्मिता यथा ॥१॥ व्याहतार्थ यदिष्टार्थवाधकार्थान्तराययम् । रतस्वमेव भूपाल भूतलोपकतौ यथा ॥ १० ॥ पाब्दशास्त्रविरुद्ध यत्तदलक्षणमुच्यते । मानिनोमानदलनो यथेन्दुर्विजयत्यसौ ॥ ११ ॥ स्वसङ्कनमक साथ नेयार्थान्तरवाचकं ॥ यथा विभाति शैलोऽय पुपिते वानरध्वजेः ॥ १२ ॥ यस्य नास्ति प्रसिद्धिस्तदमसिई विर्यथा। राजेन्द्र भवसः कीर्तिश्चतुरो इन्ति वारिधौन् ॥ १३ ॥ तमप्यर्थमास्यात् यन्त्र सर्व व संमतम् । असंमत, तमोऽम्भोज पालयन्त शवो रवे ॥१४॥ यदयवानुचितं नदि नल ग्राम्य स्म त यथा । छादयित्वा मुरान् पुप्पः पुरोधानं विपाम्यहम् ॥ १५ ॥ पदात्मकत्वाद वायसर तदोषाः सन्ति तव हि। अपदस्थास्तु ये वाफ्यदोषास्तान महेधुना ॥ १६ ॥ सण्डित वस्तुसम्पन्धमसंमिसमपक्रमम् । कन्दोरीतियतिभ्रष्ट दृष्टं वाफ्यमसत्कियम् ॥ १७ ॥ वाषयान्तरमवेशन विच्छिन्न खण्डिन मतम । यथा पातु सदा स्वामी यमिन्द्रः स्तोनि वो जिनः ॥ १en सम्बन्धिपदूरत्वे व्यस्तसम्बन्धमुचाते। यथाद्य सम्पद ज्ञात्वा देयात्तवानि वोऽहताम् । १८ ॥ मन्दार्थों यत्र न तुलाविधवाविव संमितौ । मदसंमितमित्याड कि वाक्यविदो यथा ॥ २० ॥ ८ ·५ . [श्य, ५० वाग्भटालङ्कारः। मानसौकापतद्यानदेवासनविलोचनः । तमोरिपुविपक्षारिप्रियां दिशतु वो जिनः ॥२१॥ अपक्रम भवेद, यत्र प्रसिद्दकमलङ्घनम् । यथा भुक्ता कृतसानो गुरून् देवांश्च वन्दते ॥ २२ ॥ छन्दःमास्त्रविरुदयच्छन्दोबष्टहि तद यथा । स जयति जिनपति, परब्रह्ममहानिधिः ॥ २३ ॥ रोनिभ्रष्टमनिर्वाहो यत्र रौतेर्भवेद, यथा । जिनो जयति स श्रीमानिन्द्राद्यमरवन्दितः ॥ २४ ॥ पदान्तविरति मोक्त यतिवष्टमिदं यथा । नमस्तमौ जगत्स्वामिने सदा नेमयेऽहते ॥ २५ ॥ क्रियापदविहीन यत्तदसक्रियमुच्यते । यथा सरखतौं पुप्पैः श्रीखण्डेघु सृणैः स्तवैः ।। २६ ॥ देशकालागमावस्थाद्रव्यादिषु विरोधिनम । ' वाक्य वयं न बध्नौयाद, विशिष्ट कारणं विना ॥ २७ ॥ भषेश चैवस्य फुटकुटजराजौस्मितदिणि प्रचण्ड मार्तण्डे हिमकणसमानोपमहसि । ... जलबीड़ायात' मरुसरसि बालद्विपकुलं मदेनान्ध विधन्तरसमशरपातः प्रशमिनः ॥ २८॥ इति दोषविपनिकै.रकलसितमुज्वल सदा विबुधैः । कविहृदयसागरोत्थितममृतमिवाखाद्यते कावत्रम् ॥ २९ ॥ इतिश्रीवागभटालङ्कारे द्वितीयः परिच्छेदः ॥ ॥ . - अदोपावपि शब्दार्थी प्रशस्य ते न यै विना इतौदानौं यथाशक्ति ब्र मोऽभिवत्रतये गुणान् ॥ १॥ औदार्य समता कान्तिरर्थवरक्तिः प्रसन्नता । समाधिः स प ओजोऽथ माधुयंत्र सुकुमारता ॥ २ ॥ ..

·यागमटालङ्कारः। क्य, प.. पदानामर्थचारुत्वमत्यायकपदान्तः । मिलिवानां यदाधान तदौदार्य मतं यथा ॥३॥ गन्धेभविमाजितधामलक्ष्मीलीलाच जखमपास्य राज। कीड़ागिरौ रैवतफे सांसि श्रीनेमिनायोऽव चिरं चकार ॥ ४ ॥ बन्धस्य यदवैषम्य समता सोचते बुधैः । यदुज्ज्वलत्वं तस्यैव सा कान्तिरादिता यथा ॥ ५ ॥ कुचकलशविसारिकारलावण्यधारा- मनुवदति यदवासङ्गिनी हारही। असहशमहिमानं नामनन्योपमेया कथय कथमहन्ते प्रेमसि व्यञ्जयामि ॥६॥ माहार प्रथममपि निर्गस्य सदनात् अनासक्तः सौख्य कचिदपि पुराजन्मनि कती। नपस्यन्नधान्त ननु वनभुवि श्रीफलदले- रखण्डः खण्डेन्दोचिरमसत पादार्चनमसौ ॥ ७ ॥ यदनेयत्वमर्थस्य सार्थव्यक्ति स्म ता यथा । त्वत्सैन्यरजमा लुप्त सूर्य रात्रिरभूदिवा ॥ ८॥ भरित्यर्पिकत्वं यत् प्रसूक्तिः सोचते बुधैः । कल्पद्म पाभानि वाष्टिमार्थप्रदो जिनः ॥२॥ स समाधिर्यदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवेश्यते । यथाभिररिस्कीणों राजः पल्लवित यमः ॥ १०॥ पो यत्र पदानि सत्रः स्य नानौव परसरम । प्रोजः समासभूयस्व नगद्ये वतिसुन्दरम् ॥ ११ ॥ मुदा यमयोगौन सह सहचरीभिर्वनचर- मुड श्रुत्वा हेलोह,तधरणिभार भुजवलम् । दरोइच्छदर्भाखरनिकरदम्भात् पुलकिवा- समत्कारोद्रेक कुलशिसरिण तेऽपि दधिरे ।। १२ ॥ .

·र्थ, प० वाग्भटालङ्कारः। समराजिरस्फ़ रदरिनरेशकरिनिकरभिरःसरससिन्दूरपूर परिचयेनेवारुणि- तकरतलो देवः ॥ १३ ॥ इति गद्यम् । सरमार्थपदत्वं यत्तमाधुर्यमुदाहृतम् । अनिष्ठ राक्षरत्वं यत् सौकुमार्यमिदं यथा ॥ १४ ॥ फणिमणिकिरणालोसूसतचञ्चनिचोल: कुचकनभनिधानसेनव रचाधिकारी। उरसि विशदहारस्फारतामुजिहानः किमिति करसरोजे कुण्डली कुण्डलिन्याः ॥ १५ ॥ प्रतापदीपाञ्जनराजिरेव देव त्वदीयः करवाल एपः । नो चेदनेन पिता मुखानि पामायमानानि कथं सतानि ॥ १६ ॥ गुणैरमौभिः परितोऽनुविद्द मुक्ताफलानामिव दाम रमत्रम् । देवी सरस्वत्यपि कण्ठपौठे करोत्यलङ्कारतया कवित्वम् ॥ १७ ॥ इति श्रीवाग्भटालङ्कारे टतीयः परिच्छेदः ॥ . दोपैर्मुक गुणैर्युक्तमपि येनोज्निसं वचः । स्त्रीरूपमिव नो भाति तं ब्रु वेऽलंकियोच्चयं ॥ १ ॥ चित्र मकोकानुप्रासौ यमकं ध्वन्यलं कियाः । अर्थालङ्ग तया जातिरुपमा रूपकं तथा ॥ २ ॥ प्रतिवस्तूपमा भ्रान्तिमानाक्षेपोऽथ संशयः । दृष्टान्तव्यतिरेको चापङ्गतिस्तुल्ययोगिता ॥ ३ ॥ उत्प्रेक्षार्थान्तरन्यासः समासोतिर्विभावना । दोपकातिशयो हेतुः पर्यायोक्तिः समाहितम् ॥ ४॥ परिन्तियथासंख्य विपमः ससहोक्तिकः । विरोधोऽवसरः सार संग्ल पक्ष समुच्चयः ॥ ५ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसा समादेफावल्यममापि छ । परिसंख्या तथा प्रश्नोतरं सकार एप च ।।

·वागभटालझारः। [४र्थप यवागसन्धिपद्र पैरधरैर्वस्तुकल्पना। सत्यां प्रसत्तौ तचिव सचिव चिवकृद् यथा ॥ ७ ॥ जनस्य नयनस्थानवान एनविनत्तिनः । पुनः पुनर्जिनः पीनज्ञानयानधनः स नः ॥ ८॥ गषनरगणवरकरतरचरण परपद शरणगजनपथकथक । अमदन गनमद गजकरयमल शममय जय भयधनवनदहन ॥८॥ मूलस्थितिमधः कुळन पावै टो गताचरैः । विटः सेव्यः कुलीनमय तिष्ठतः पथि कस्य सः ॥ १० ॥ धर्माधर्मविदः साधु पक्षपातसमुद्यताः । गुरूपो वञ्चने निठा नरके यान्ति दुःखिताम् ॥ ११ ॥ ककाकुकसकेकाकेकिकोकैककुः ककः । अकुकोकाकाककाचा माकुकुककाइकुः ॥ १२ ॥ कुछ न् दिवाकराल दपञ्चरणडम्बरम् । देव यौमाकसेनायाः करण मसरत्यसौ ॥ १३ ॥ प्रस्तुनादपरं वाचमुपादायोत्तरमदः । भङ्गपमुखेनाह यव वक्रोक्तिरेव सा ॥ १४ ॥ नाथ मयूरो नृत्यति, तुरगाननवक्षसः कुतो नृत्यम् । ननु कथयामि कलापिनमिह मुखलामी प्रिये कोऽस्ति ॥ १५ ॥ भ: पार्वति नाम कौतय नत् त्वां नायिष्याम्यहं कौड़ान, शिवेति, सत्यमन किन्ते गालः पतिः । नो स्थाणुः, किम कोलको, नहि पशुस्वामी तु, गोता गया, दोलाखेलनकर्मणौति विजयागौर्यबोर्गिरः पान्तु वः ॥ १६ ॥ तुल्यवृत्यचरात्तिरनुप्रासः स्फुरगुणः अतत्पदः स्याच्छेकाना लाटाना नत्पदय सः ॥ १७ ॥ अल कलङ्गङ्गारकरप्रसर हेलया। चन्द्र चण्डौमानिमाल्यमसि न स्पर्णमहसि ॥१८॥ .

·. एकत्र . [४र्थ प: वाग्भटालङ्कारः। रणे रणविदो हत्वा दानवान् दानवहिपा । नौतिनिष्ठेन भूपाल भूरिय भूस्खया कृता ॥ १६ ॥ त्वप्रिया चेच्चकोराचि स्वर्गलोकसुखेन किम । त्वं प्रिया यदि न स्था मे स्वर्गलोकसुखेन किम ॥ २० ॥ पात्र खकलत्रवक्ताम नेत्रामृतं विम्बितमोक्षमाणः । पश्चात् पपौ सीधुरसं पुरस्तात् ममाद कश्चिद्यदुभूमिपालः ॥ २१ ॥ सवात्मादपदवनामात्तिः संयुतायुता । यमकं भिन्नवाक्यानामादिमध्यान्तगोचर ॥ २२ ॥ दयाञ्चके दयाश्चके सतां तस्मागवान् वित्तम् ॥ २३ ॥ यशस्त समुद्रान् सदारोरगारः। सदा रोरगारः समानाकान्तः ॥२४॥ हिपामुद्दतानां निहंसि त्वमिन्द्रः । मुदं भो धराणामुदम्भोधराणां ॥ २५ ॥ विभाति रामा परमा रणस्य विभाऽतिरामा परमारणस्य । सदैव तेऽजोर्जित राजमान सदैवतेजोऽर्जितराजमान ॥ २६ ॥ सार गवयसान्निध्यराजि काननमग्रतः । सारंगवयसां निधदारुणं शिखरे गिरेः ॥ २७ ॥ आसन्नदेवा न रराज राजिरुच्चस्तटानामियमत्र नाद्रौ। कौड़ाकृतो यत्र दिगन्तनागाः आसन् नदे वानरराजराजि ॥२८॥ अमरनगरस्मराक्षीणां प्रपञ्चयति स्फुरत्- सुरतरचये कुर्वाणानां वलक्षमरं इस । इह सह सुरैरायान्तीनां नरेश नगेऽनुइम सुरतरुचये कु र्वाणानां बलक्षम हसम ॥ २६ ॥ वाग २ ॥

·१० - - ॥ वाग्भटालझारः। प रम्मारामा कुरवककमलारमारामाऽकुरवर्कमला। रग्मारामा फुरपककमलारम्मा रामाऽकुरषक कमलो॥३०॥ हारीतहारी सतमेप घत्ते मेघालमेवोलसईसमम्मः । जम्माल मालेमलं दधानं मन्दारमन्दारपंवायुरद्रिः॥३॥ नेमिर्विभालनयनो नयनोदिराची- रम्भान्तबुद्दिविभवो विभवोऽथ भूयः । प्राप्तस्तदाजनगरावगराजि नव सूतेन चार जगदे जगदेकमाथः॥१२॥ यदुपान्तिोषु सरला सरलाः यंदनचलन्ति हरिणा हरियाः । 'नदिदं विभाति कमलं कमल मुदमेत्य यत्र परमाप रमा ॥ १ कान्तारभूमौ पिककामिनीनो को सार्रवाचं शमते या सोढुम । कान्ता रतेशेऽध्वनि वर्तमाने कान्तारविन्दस्य मधौः प्रवेशे ॥ ३४ ॥ चकार साहसं युद्दे धृतोडासा इस च या। दैन्यं त्वां साह संप्राप्ता बिपी सोत्साहं सन्ततिः ॥ १५ ॥ गिरी अयते कोकिला कोविदारम् यतसहनं विस्फुरस्कोविदारम । मुनौना धमतरत्र लोको विदारम न च व्याधचकम धनौको विदारंम् ॥ ३॥ सिन्धुरोचिसलताग्रमकौसिन्धुरोचितमुपेत्य किन्वरी। कन्दरोजितमदॉट गिरे कन्दराजिनगृत्रि गीयते ॥ ३७ बसन् सरोगोऽत्र जनो न कचित् पर सरोगो यदि राजहंसें। गोतं कल को न करोति सिहो गेले कलङ्कोभितकांनऽस्मिन् ॥ ३ ॥ जर्वसन्ते सरसौं न वारणा यभुः पिकानां मधुरो नवा रथाः ।।

·प. वागभटालङ्कारः। रसं च का मोहनकोविदार कम : विलोकयन्ती बकुलान् विदारकम् ॥३१॥ वरणाः प्रसूननिकरावरणा मलिनां वहन्ति पटलोमलिनाम। वरवः सदान शिखिजातखः सरसश्च भाति निकटे सरसः ॥ ४॥ यथा यथा विजिहस्य विभवः स्थान्महत्तमः ! तथा तथास्य जायेत स्पई यैव महत्तमः ॥४१॥ दास्यति दास्यतिकोपादास्यति सति कर्करान् भापम् । भवति भवति ह्यनर्थो भव तिमिलतेन वटुक त्वम् ॥ ४२ ॥ कुलं तिमिभयादत करेणूना न दीव्यति । नदीव्यतिकरेऽणूना माणिनां गणनापि का ॥ ४३ गङ्गाम्बु धवलाङ्गाभो मुमुक्षुथानगोचरः। पापार्तिहरणायास्तु स संज्ञानो जिनः सताम् ॥ ४४ ॥ जगदात्मकीर्तिशुत्र जनयन्बुदामदो परिधः । जयति प्रतापपूपा जयसिंहक्ष्माधिनाथः ॥ ४५ ॥ मामाकारयते रामा सा सा मुदितमानसा। या या मदारुणच्छाया नानाहेलामयानना ॥४६॥ अथार्थालङ्काराः। सभावोक्तिः पदार्थस्य मक्रिययाक्रियसन वा । जातिपितो रम्या होमसस्ता कादिषु ॥ ४७ ॥ बहावलीबडलकान्तिरुचो विचिन- भूर्जावचा रचिताचारदुललीलाः । गुज़ाफलग्रथितहारलताः सहेलम खेलन्ति खेलगतयोऽत वने शवर्यवः ॥ १८ ॥ पारत्तणित्तधोरणिभौमणवअणुसरो कुरङ्गच्छि। उपसिअवीसभुयवषविधिविसो दसमुहो एसो ॥४.

·१२
याग्भटालङ्कारः।
उपमानेन साहश्यमुपमेयसत्र यव सा ।
प्रत्ययाव्ययतुल्यार्थसमासैरुपमा मता ॥ ५० ॥
गत्या विनममन्दया प्रतिपदं या राजहंसायते
यस्याः पूर्णमगाइमण्ड लमिव श्रीमत् सदैवाननम् । .
यमत्राचामुकरोनि नेवयुगल नीलोत्पलानि थिया
सो कुन्दाईदतौं त्यजन् जिनपतीराजीमतौं पातु. ॥ ५ ॥
चन्द्रवदवदनं यस्मा ने नौलोत्पले एव ।
पकविम्ब सत्योष्ठ पुष्पधनुधनु यौ ॥ ५२ ॥
मयभरियमाणसम वि पिच्च दोसाभरस्म ससिको व्य ।
तुआ विरचे तीय मुह संकुश्यं मुहवा कुमुअंव ॥५३॥
संपमह वोयरानं जिणडून्द मुद्दलियदढ़यरकसायं ।
जमा मण व सरीरं मणं सरौरव समसन्नम् ॥ ५४ ॥
ये देव भवतः पादौ भवत्मादाविवाश्रिताः।
ने लभन्तङ्गता भव्याः श्रियं नव भाखतीम् ॥ ५५ ॥
पालोकनञ्च वचनञ्च निगूइनञ्च ।
यासा स्मरन्दम तवत्परसं सशस्वम् ।
मामी किमान पिभिताखपुरीपपावम
गान विचिन्ता सुदृशां न निराकुलोऽसि ॥ ५६ ॥
कलेव चन्द्रसत्र कलङ्कमुक्ता मुक्तापलीवोरुगुणप्रपन्ना।
जगत्यसवाभिमनं ददाना जैनेश्वरौ कल्पलतेव मूर्तिः ॥ ५ ॥
विभिन्नलिभवचनां नाप्तिहोनाधिकाश्च ताम् ।
निवनन्ति बुधाः कापि लिङ्गभेदं तु मेनिरे॥५८ ।।
हिममिन कौशिला इन्द्रकलेशानिनिर्मला वाचा
ध्वांचस्ववच दाक्ष्य नम इव वचच ते विपुलम ॥ ५॥
शुनौयं गृहदेवीव प्रत्यक्षा प्रतिभासते।..
खद्योत व सर्वन प्रतापर विराजते ॥१०॥

·W
४र्थ प० वाग्भटालङ्कार।
सफेनपिण्डौहोर्मिरधिः शाीव प्राङ्गमत् ।
चोतन्मदः करौ वर्षन् विदुत्वानिव वारिदः ॥ ६ ॥
मुखं चन्द्रमिवालोक्य देवाह्लादकर तव ।
कुमुदन्ति मुदाक्षौणि क्षोणमिथयात्वसम्पदाम् ॥ १२ ॥
निजजीवितेप्रकरजाग्रतमतपतयः शुशुभिरे सुरते।
कुपिवस्मरप्रहितवाणगणदणजर्जराइव सरोजपः ॥ ६॥
हस्ताग्रविन्यस्तकपोलदेशा मिथोमिलत्कङ्कणकुण्डलीः ।
सिषेच नेत्रसवदश्रुवारा दोकन्दलौं काचिदवश्यनाथा ॥ ६४ ॥
बड़वौरेऽप्यसावेको यदुवंशेऽङ्गतोऽभवत् ।
कि केतक्या दलानि सुत्रः सुरभौणाखिलान्यपि ॥ १५ ॥
रूपकं यत्र माधम्मदर्थयोरभिदा भवेत् ।
समतं वासमस्त वा खण्ड वाखण्डमेव वा ॥ ६ ॥
कीर्णान्धकारालकमालमाना निवद्दतारास्थिमणिः कुतोऽपि ।
निशपिशाची व्यचरद्दधाना
महान्तालूकध्वनिफेत्कृतानि ॥ १७ ॥
संसार एप कूपः सलिलानि विपत्तिजन्मदुःखानि ।
इह धर्म एंव रज्जुस्तस्मादुहरनि निर्मग्नान् ॥ ६८ ॥
अधरं मुखेन नयनेन रुचिं सुरभित्वमिव नासिकया।
नववर्णिनीषदनचन्द्रमसंस्तरुणा रसेन युगपन्निपपुः ॥६॥
.जत्रोत्सया घवलोकुर्ववर्ती सकुलपर्वताम् ।
निमाविलासकमलमुदेति स्म निशाकरः ।। ७०॥
अनूपात्ताविवादौना वस्तुनः प्रतिवस्तुना।
यत्र प्रतीयते साम प्रतिवस्त पमा तु सा ॥ ७१ ॥
बद्धवीरेऽपासावेको यदुवंगेऽद्भुतोऽभवत् ॥ ७२ ॥ इतनादि ।
वस्तुन्यतन कुवापि तत्त लास्थान्यवस्तुनः ।
निश्चयो यत्र जायेत भ्रान्तिमान् स स्म-तो यथा ॥ ७३ ॥

·१५ . पारभटालद्वारा [यंत्र हेमकमल ति वय पायजे णोलुष्पल ति पयछि। कुसुमं ति तु इसिए णिपर भमराप रिछोली ।। ७४ ॥ उतिर्यत प्रतीतिर्वा प्रतिपधाय जायते । प्राचक्षते समाक्षेपमलसार बुधा यथा ।। ७५ ॥ इन्ट्रय किं स यदि कर्णनरेन्द्रसूनु- . रेरावतेन किमहो यदि नदाहिपेन्द्रः । दम्मोलिनायलमलं यदि सत्यनापः स्वर्गोऽययं ननु सुधा यदि नत्मरी सा ॥ १६ ॥ यस्याति नरककोड़निवासरसिक मनः । सोऽस्तु हिंसाकस्तयतत्परः सुतरां जनः ॥ ७ ॥ इत्यन्ति जेष कित्ति कुणन्ति करणा खण पि.जेणे। ते धरानकाय परा दिन्ति वर्ष मरणसमरवि ॥८॥ इदं मे सदिदं वेसि साम्यादयुरई समयः । हेतुभिर्निश्चयः सोऽपि निययान्तः स्म तो यथा ॥७॥ कि केशपाश प्रतिपक्षलक्ष्मणाः किं वा प्रतापानलधूम एपः । दृष्ट्वा भवत्पाणिगतं रूपाणमेवं कवीना मतयः स्फरन्ति ॥ ८ ॥ इन्द्रः स एप यदि किं न सहसमक्षयो लक्ष्मीपतियदि कथं न चतुर्भुजोऽमो। श्राः मान्दभध्यमहतोहरतापचड़ श्रीकर्ण देवघ्पसूमुरयं रणाग्रे 1 ८१ ॥ अनुयख्यापन या क्रियया सतदर्थयो। संदृष्टान्तमिति डरलाकार मनौषि ५२ ॥ पतिताना संसर्ग त्यजन्ति दूरेण निर्मला गुपिनः । इति कथयन् जरतीनां हाय परिहरसि फुघयगलम ॥३॥ फेनचिद्यन धर्मेण इयोः संसिद्धसाम्ययोः । भवत्य कसराधियं व्यतिरे म उ ॥ स 1॥

·'[प.
वाग्भटालङ्कार।
शस्वस्तु पौरुषगुणाजयसिंहदेव-
पृथीपते गपतेश्च समामभावः ।
किन्तु कतः प्रतिभटाः समर विहाय
सद्यो विशन्ति वनमन्यमशङ्खमानाः ॥ ८५.il
नैतदेतदिदं तदित्यपङ्गवपूर्वकम् ।
उचाते यत् सादृश्यादपङ्ग तिरिय यथा ।।६।।
ननिभायां पितसूचाभेद्यमन्धीलतालोकनमन्धकारम् ।
निभागमे प्रस्थितपञ्चवांणसेनासमुत्यापित ऍष रेणुः ।। ८७ ॥
उपमेयं समौकत मुयमानेन योजाते।
तुल्य ककालक्रिययां यत् सा तुल्ययोगता ॥८॥
नमसा लुप्यमानानां लोकेऽस्मिन् साधुवम नाम्।
प्रकाशनाय प्रभुता भानोस्तव च दृश्यते ॥८॥
कल्पना काचिदौचित्याद यमार्थसत्र सतोऽन्यथा ।
द्योतितेवादिभिः शाब्दरत्येक्षा सा मता यथा ।। १० ।।
नभस्तले किञ्चिदिव प्रविष्टाचकासिर चन्द्ररुचिपरोहाः ।
जगद्विलित्वा हसतः प्रमोदादन्ता व धान्तनिशाचरस्य ॥ ११ ॥
• . उक्तमिद्दार्थमन्यान्यासो व्याप्तिपुरसः ।
कथातेऽर्थान्तरन्यासः शिष्टो लिष्टश्च स विधा । १२॥
शोषत्वमणामसिताजैमासां गिरा प्रचारस्वपरप्रकारः ।
बभूव पानान्मधुनो बधूनामचिन्तानीयो हि सुरानुभावः ।। १३ ॥
शुण्डादण्डैः कम्पिता: कुञ्जराणां
पुष्पोत्मर्ग पादपाश्चाएं चक्र
स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छन्ति किश्चित्
कान्तायावन्नोद्दतै वातशङ्कम् ॥ २४ ॥
उचाते वक्षुभिष्टस्य प्रतीतिजननक्षमम ।
सधर्म यत्र पवन्यत् समासोतिरियं यथा ॥ १५ ॥

·4 वाग्भटालङ्कार। [ध्य प० मधुकर मा कुरु मोकं विचर करोरट्ठमस्य कुसुमेषु । घनतुहिनपानदलिता कथं नु सा मालसी मिलति ॥ ५॥ विना कारणसगाव यत्र कार्ययस्य दर्शनम्। नैसर्गिकगुणोत्कर्षभावनात् सा विभावना ॥ १७ ॥ अनथयनविहांसो निद्रव्यपरमेश्वराः। अनलङ्कारसभगाः पान्तु युप्मान् जिनेश्वराः ।।१८।। अादिमध्यान्तवनरकपदार्थनार्थसङ्गतिः। वाक्यस्य यत् जायेग बदुक्तं दीपक यथा ॥ ९ ॥ जगस्तव दिवि सामिन् गन्धर्वाः पावनं यशः । किनराश्च कुलाद्रीण कन्दरेषु मुद्धच्दा ।। १०० ।। विराजन्त तमिस्त्राणि द्योतन्त दिवि नारकाः । विभान्ति कुमुद पत्रः शोभन्ते निशि दीपकाः ॥ १० ॥ वस्तुनो वक्त मुत्कर्षमसम्भावंच यदुचयते । वदन्त्यतिण्याख्य तमलङ्कारं बुधा यथा ।। १०२॥ त्वद्दारितारितरुणीखसितानिलेन संमूच्छितोर्मिषु महोदधिषु शितीश । अन्तलउहिरिपरस्परसङ्ग- घोरारवै मुररिपोरपयाति निद्रा ॥ १३॥ एकदण्डानि सप्त पर्यदि च्छयाणि पर्वते तदोपमोयते पाठ मूईि साफण: फणी ॥ १०४ ॥ यतोत्मादयतः कश्चिदई कर्तुः प्रकाश्यते। नद्योग्यतायुक्तिरसौ हेहरुको बुधैर्यथा ॥ १५ ॥ जुष्वणममये मना मन्ना विरहेण कृष्ण पन्हा कण्डभन्तरबोल मडरसरं वालिया गीयं ।। १०६ ।। विससोयरो मयंको कर्यनमसार भागतो पवणों। जापलासो सिहरी पहिए मारिन्ति ते हि ॥ १०७ ।। . - ·१७ . प. वाग्भटालङ्कारः। अतत्परतया यत् कल्परमानेन वस्तुना । विवक्षित प्रतीयेत पर्यबायोतिरियं यथा ॥ १०८।। त्वत्सेन्यवाहनिवहस्त्र महाहयेषु देपः प्रभो रिपुपुरन्धिजनसा चासौत् । एकः खुरैडलरेणुनति चकार ता सञ्जहार पुनरजलैर्यदन्यः ॥ १० ॥ कारणान्तरसंपत्तिवादारम्भ एव हि । यत्र कार्यत्रस्य जायेत संज्जायेत समाहितम् ॥ ११ ॥ मनसिनी ववभवेश्म गन्तुमुत्कण्टिता यावदभुन्निभायाम्। तावन्नवाम्भोधरधौरनादप्रबोधितः सौधशिखो चुकूज ॥ १११ ।। परिवर्तनमर्थन सदृशा सदृशेन वा । जायतेऽर्थस्य यंत्रासौ परित्तिमता यथा ॥ १२ ॥ अन्तर्गतव्यालफणामणीनां प्रभाभिरङ्गासितभू भतः । स्फ रत्नदीपाणि गृहाणि मुक्ता राहामु शेते त्वदरानिवर्गः ॥११३॥ दत्ता प्रहारं रिपुपार्थिवानां जग्गाहे या संयति जीवितव्यम् । गृङ्गारभङ्गोच्च नदनानामादाय दुःखानि ददौ सदैव ॥ ११४ ॥ यत्रोक्तानां पदानामा सम्बन्धिनः पुनः । क्रमेण तेन अध्यन्त तद्यथासङ्गप्रमुचाते ॥ ११५ ॥ मृदु जलनिकाभ्यां शोषिमान दधत्या चरणकमलभासाचारला चाननेन। विसकिशलयपनान्यात्तलक्ष्मौणि मन्ये विरहविपदि वैरात्तनुते तापमङ्गे ॥ ११६ ॥ वस्तुनो यत्र सम्बन्धमनौचित्रन केनचित् । असम्भायंत्र वदेवता समाज विपमं यथा ॥ ११७ ॥ कदं नव वपु वत्से कदलीग कोमलम् । कायं राणीमति लाभदायी व्रतपरिग्रहः ॥ ११८॥ वाग ३ ·१८ वागटालद्वारः। [४र्थ प. सहोक्ति सा भयेट्या कार्यप्रकारप्पयोः सह । समुत्पतिः कचाहेनोर्थक वजन्मभक्रिताम् ॥ १९६F 'प्रादत्तेसह यशसा नमयति साई मदेन संग्रामे। सह विद्विषां थियासौ कोदण्ड कर्पनि श्रीमान् ।। १२० ॥ आपाते हि विरुद्धस्य यत्र याश्य न तबसः। पदार्थसतमाभाति स विरोधः स्म तो यथा ॥ .१२.१ ॥ दुर्वारवानिवहेन सुवर्मणापि लोकोचरानुयभुवापि च धीवरेण। मत्यर्थियु मसिरणं स्खलितेशु तेन संज्ञामवाप्य सुयुधे पुनरेष जिष्णुः ॥ १२२ ॥ येनाकान्त सिहासनमरिभ भन्छिरांसि पिनतानि । ‘क्षिप्ता युधि धारक्ति कीर्ति याना, दिगन्त ॥ १२ ॥ यवाधान्तरमुत्कृष्ट सम्भपतापलष्यम। प्रस्तुतार्थस्य सं प्रोक्को बुधेरघसरो यथा ॥ १२४ ॥ स एप निद्ययानन्दः स्वच्छन्दंतमविकमः । येन नक्कञ्चर सोऽपि युद्ध वर्वरको जितः ॥ १२५ ॥ यत्र निर्दारितात् सारान् सारं सारं ततस्ततः। निर्यवते यथाशक्ति नत् सारमिति कथयते ॥ २६॥ संसारे मामुष्य सारं मानुष्पके- कोलोन्यम् । कोलीन्ये धमिव धर्मित्वे चापि सदयत्वम् ॥ १२७ ॥ पदैरेव भिन्ना वाकंच वनडे कमेव हि। अनेकमधे यत्रामौ न य इतराने यथा ॥ १८ ॥ ॥ प्रानन्दमुलासयमः समन्तात् करैरसन्तापक: मजानाम । यस्योदये घोममवापर राधो जग्राह येलां किल सिन्धुनाथः ॥१२॥ फुर्वन् कुवलयोखास रम्याम्भोजश्रियं इरन् । रेजे राजापि यचिव निगान्ते कान्तिमत्तया ॥ १३॥ - ·[४र्थ प० १२ वाग्भटालङ्कारः। एकत्र यत्र वस्तूनामनेकेषां निबन्धनम् । अतुमत्कृष्टापकृष्टानां तं वदन्ति समुच्चयम । अणहिलपाटकं पुरमवनिपतिः कर्णदेवरपंसूनुः । श्रीः कलशनामधेयकरी च रत्नानि जगतोह ॥ १३२ ॥ ग्रामे वासो नायको निर्विकः कौटिल्यानामेकपात्र कलत्रम् । नितंत्र रोग: पारवश्य च पुसा- मेतत्सर्वे जीवतामेव म तुरः ॥ १३३ ॥ प्रशंसा क्रियते यवाप्रस्तुतस्यापि वस्तुनः। अप्रस्तुतप्रशंसां तामाङः कृतधियो यथा ॥ १३४ ॥ खरे विहरति खर ते खरच जल्पति । भिक्षुरेकः सुखौ लोकै राजचौरमयोजमिनः ॥ १३५ ।। पूर्वपूर्वार्थवैशिध्यनिष्ठानामुत्तरोत्तरम । अर्थाना या विरचना बुधैरेकावली मता ॥ १३६ ॥ देशः सम इनगरो नगराणि च सप्त भ मिनिलयानि । निलयाः सलौलललना ललनाश्चात्यन्तकमनीयाः ॥ १३७ ॥ प्रत्यचालितो यत्र काललितयवर्तिनः । लिङ्खिनो भवति भानमनुमानं तदुचाते ॥ १३८ ॥ नूनं नद्यतदाभ वन्नभिपेकाम्मसा विभोः । अन्यथा कथमेतासु जनः सानेन शुथति ॥ १३९ ॥ जम्भजिककुभि जयोतिर्थया शुभ्र विजृम्भते । . उदेपाति तथा मन्ये खलः सखि निशाकरः ॥ १४॥ मुखप्रभावाधितकान्तिरस्या दोपाकरः किङ्करता विभत्ति। तलोचनश्रीहतसापराधान्यजानि नो चेत् किमयं क्षणोति ॥ १४ ॥ यत्र साधारणं किञ्चिदेकात्र प्रतिपाद्यते । अन्यत्र तन्निरत्तैव सा परिसङ्घयोचरते बुधैः ॥ १४२ ॥ .

·२० वाग्भटालङ्कारः। [ ४ प्र. यत्र वासः परं चौर पौरसौरभसम्पदाम । युवानच सातकोधा देव विभुत्र बंधूजनात् ॥ १४३ ॥ मन्ने यवोत्तर व्यक्त गूढ वाप्यथयोभयम । प्रश्नोत्तर भयोकानां संसमें सकर विवः ॥ १४४॥ अस्मिन्नपारसंसारसागरे मज्जतो सताम् । किं समालम्बनं साधी रागद्दे पपरिक्षयः ॥ १४५ क वसन्ति त्रियो नितंत्र म भतां वद कोविद । असावतिपयः कोऽपि यदुतमपि नोह्यते ॥ १४६ ॥ किमै लापत्रमाख्यातिः पक्षिणां का कुतो यमः । गरुड़ः कीदृशे नितंब दानवारिविराजितः ॥ १४७ ॥ भण्डमुत्तिमम्प मुत्तियमणिणो पहासमूहव्य । सिरिवाहनोति नपउ आसि बुहोसम्म सोममा ॥ १४८ ॥ अचमाकारिता था स्थाइतान्तर्भाव एव च । अलशियाणामन्यामामनिबन्ध निबन्धनम् ॥ १४६ ॥ द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटीया सप्त वा पञ्च वा यावत् । शब्दाः समासवन्तो भवति यथासङ्घन गौड़ीया । १५० ॥ है एव रीतो गौड़ीया वैदर्भी चेति सान्तरे । एका भरिसमामा स्थादसमस्तपदापरा ॥ १५१ ।। दर्पोत्पाटिगतुङ्गापर्वगमननावमपरवाइति- फराकन्ददतुच्छकच्छपकुलकेद्वारघोरीक्षयः । विखं वर्वरपथमानपयसः सिप्रापगायाः नाकामत्ययमक्रमेण बहुल: कलोलकोलाहला । १५२ ॥ विप्राः प्ररुतैवव भवन्ति लोला लोकोक्तिरेषा न म.पा कदाचित् । यच् वामानां मधुपैईि जेमः पिच्यत्ययं कैरविणों करानः ॥१५२१ ·[पूम प० वाग्भटालङ्कारः। २१ अर्थन येनातिचमत्करोति प्रायः कवित्व कृतिनां मनासु । अलङ्गियात्य न स एव तस्मिन्नभूपातां इन्त दिशानयैव ॥१५४॥ इति श्रीवाग्भटालझारे चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४ ॥ माधुपाकेऽप्यनाखाद्य भोजन निर्लवणं यथा । मथैव नौरसं कावमिति बमो रसानिह ॥ १ ॥ विभावैरनुभावैध सात्विकै वाभिचारिभिः । आरोग्यमाण उत्कय स्थायी भरको रसः सातः ॥ २॥ शृङ्गारवीरकरणाहास्यागुतभयानकाः । रौद्रबीभत्संगान्ताच नवैते निशिता बुधैः ॥ ३ ॥ जायापत्यो मिथो रत्या वृत्तिः झार उचाते । संयोगो विप्रयोगये तेष्वयं विविधो मतः १.४ ॥ सौ सयोर्भवतो वाचौ बुधैर्युक्तवियोः । प्रच्छन्न प्रकाशश्च पुनरेप द्विधा मतः ॥ ५॥ रूपसौभाग्यसम्पन्नः कुलीनः कुशलो युवा । अनुइतः सूनृतगौः ख्यातो नेवात्र सगुणः ॥ ६ ॥ अयं च विबरुतोऽनुफूलो दक्षिण शठः । अष्टयेति चतुर्धा स्यान्नायिका स्याच्चतुर्विधा ॥ ७ ॥ नीलौरागोऽनुकूलः स्यादनन्यरमणीरसः । दक्षिणश्चान्यचित्तोऽपि यः सवादविसतः स्त्रियाम्॥८॥ प्रिय वाप्रिय तसत्राः कुर्वन् यो विसमः पाठः । पृष्टो जातापराधोऽपि न विलछोऽवमानितः ॥८॥ अनूदा च स्वकीया च परकीया पणानना। विवर्णिनः स्वकीया सत्रांदन्या: फेवलकामिनः ॥ १० ॥ अनुरक्तानुरोन स्वयं या स्वीकृता भमेत् ।

·. घारभदालङ्कारः। [५म ५० सान्दसि यथा राज्ञो दुपान्तस्य भकुन्तला ॥ ११ ॥ देवगागुहसाक्ष्यण स्वोसता सोयनायिका। धमावतासिगम्भोरमसति: सच्चरितमत् ॥ १२ ॥ परकीयाऽप्यनू व पाचरमे दो ऽखि बानयोः । स्वयमप्यतिकामैका मध्य वैका प्रिय वदेत् ॥ १३ ॥ सामान्य वनिता वेश्या भवेत् कपटपण्डिगा। न हि कश्चित् प्रियस्तसत्रा दातारं नायकं विना ॥ १४ ॥ सर्वप्रकाशमेवैया याति नायकसुद्धता । पाचा प्रयन्त्र एवान्यवीणो मियसमागमः ॥ १५ ॥ पूर्वानुरागमानामप्रवासकरुणामः । विप्रलम्भश्चतुर्था सनात् पूर्वपूर्यों जायं गुरुः ॥ १६ ॥ सोपसयो नवालोकादेवोक्षसितरागयोः । प्रेयः पूर्वानुरागोऽयमपूर्ण योगा१७ ॥ भानोऽन्यवनिमासनादौर्षगाविससिरुपाते। प्रयासः परदेशस्से मिये विरहसम्मयः ॥ १८ ॥ सत्रादेकतरपञ्चत्वे दम्पत्योरपुरस्कयो। झारः करुणाख्योज्य हत्तवर्णन एव सः ॥ २८ ॥ उत्साहामा भदौर स्त्र धा धर्माजिदानसः । नायकोऽव भवेत् सर्वः अधैिवरधिगतो गुणैः ॥ ३० ॥ शोकोत्या करणो नेयलल भ पातरोदने । चैवर्षमोहनिदप्रलापात्र णि को येत् ॥ २१ ॥ हासम ल: समाख्यातो हास्यनामा रसो युधः । चेष्टाइवे प्रथैलत्याद वाचत्रो हासस्थ पोद्भवः ।। २२ 9 कमोलासितोलामो भिन्दोछः स महात्मनाम । विदोर्णासाश्च मथानामधमाना समन्दकः ॥ २३ ॥ विस्मयात्मागुतो शेयः स चायम्मरव्यपसुनः ।

·२३ [छ प० वाग्भटालङ्कारः। दर्शनाच्छुवणाद्वापि माणिनामुपजायते ॥ २४ ॥ साल नेत्रविकासास्त्रात् पुलकः खेद एव च । निप्पन्दनेत्रता साधु साधु वाग्गगदा च गीः ॥ २५ ॥ भयानको भयेगोतिप्रकृति घोरवस्तुनः । सच प्रायेण वनितानीचवालेषु शसकते ॥ २६ ॥ दिगालोकासत्रभोपाइ कम्पगढ्दसंचमाः । वासवैवर्णनमोहाच वर्णवन्ते विबुधैरिह ॥ २७ ॥ कोधात्मको भद्रौद्रः कोधश्चारिपराभवात् । भोप्पत्ति भयेदुनः सामर्पसत्र नायकः ॥ २८ ।। खांसाधातस्वयंसानोत्पन्न कुटयसथा अवारातिजनाक्षेपो दलनं चोपवर्णवते ॥ २९ ॥ बीभत्मः सवाष्णगुमानोऽसौपद्यश्रवणेक्षणात् । निठीवनासत्रमादि बादल महतां न चे ॥ ३० ॥ सम्यग्ज्ञानसमुत्यानः प्रान्तो निप्प इनायकः । रागद्दे पपरितत्रागात् सम्यग् मानसत्र घोङ्गवः ॥ ३१ ॥ दोषेरुभितमाश्रितं गुणगणे चेतामत्कारिणाम् नानालङ्ग,तिभिः परीतमभितो रोमत्रास्फुरन्तया सताम् । तन्मयतां गतं नवरसैगकल्पत्र कालं कवि- स्वष्टारो रचयन्ति काव्यपुरुपं सारस्वताथायिनः ॥३२॥ इति श्रीवाग्भटालझारे पञ्चमः परिच्छेदः ॥ पपू भन्दकोशोऽयं विद्यते तय भारमि। व्ययसो रहिमायाति घयमायाति सश्चयान् । लाटी हासवर प्रयोगनिपुणे रीतिः प्रयन् रुता पाशाली करपामयागकर मान्ने रसे मागधी।

·४ वाग्भटालङ्कारः। [६छ प. गौड़ी वीररसे रौद्रजरी वच्छोमदेगेड्या बोभत्मादभुतयोर्विदर्भविपया शृङ्गारम ते रसे ॥ १ ॥ दिविपदा पाचाली लाटीयाः पञ्च सप्त च यावत् । प्राब्दा समासवन्तो भवन्ति यथाशक्ति गौड़ीयाः । प्रथमपदा वच्छोमो विपदा समाद्या च मागधी। भवति उभयोरपि वैदर्भी मुर्भापर्णा कुरुते ॥ अव बन्धः। प्रबुद्धमतिरादीनां प्रधानं धाम भ रिमः । कामधारणनौरागकान्तिमद, देहि मेऽनुगम् ॥ सत्याधिक सदधिपं जनपापतान- विच्छेदक विमदन कृतदानजातम् । हृद्य विभु चदि बिमर्मिमरी भवन्तम दक्ष सदादयसमृद्दिकर मृगाङ्क ॥ इति हारबन्धः । एवमन्यपिज्ञातव्याः॥ इति श्रीवाग्भटालनाले पछः परिच्छेदः ।। वारभाटालङ्कारः समाप्तः।

·परिच्छेदानुक्रमः।
पृष्ठा
१
...
१. दोपगुणविवेचनम्
२. शब्दालङ्कारनिर्णयः
३. प्रालङ्कारनिर्णयः
४. उभयालङ्कारविवेचनम्
५. रसविवेचनम्
...
१४२
...
१८२
...
२१३

·सरखतीकण्ठाभरणम्। श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ धुनिवर्ण पदं वाका मित्यास्पदचतुष्टयम्। यस्याः सूक्ष्मातिभेदेन वाग्देवौं नामुपास्महे ॥. १ . निर्दोपं गुणवत् काव्य मलङ्कारैरलंकृतम् । रसानितं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रौति च विन्दति ॥ २ दोषाः पदानां वाकवानां वाकवार्थानां च पोड़श । हेया: काव्य कवीन्द्रथ तानेवादौ प्रचक्ष्महे ॥ ३ ॥ असाधु चाप्रयुक्तञ्च कष्टञ्चानर्थकञ्च यत् । अन्यार्थकमपुष्टार्थ मसमर्थ तथैवच ॥ ४ ॥ .अप्रतीत मम किष्ट गूढं नेयार्थमेवच । सन्दिग्धश्च विरुद्धश्च प्रोक्त यच्चामयोजकम्॥ ५ ॥ देश्यग्राम्यमिति स्पष्टा शेपासुत्रः पदसंश्रयाः । अथैयां लक्षणं सम्यक् सोदाहरणमुचाते ॥ ६ ॥ 'शब्दशास्त्रविरुद्ध यत् तदसाधु प्रचक्षते । • यथा,-~भूरिभारभराकान्त बाधति स्कन्ध एप ते । नया न बाधते स्कन्धो यथा बाधति बाधते ।। अत्र बाधतेरात्मनेपदित्वासाधते इतिस्यान्न पुनर्बाधतीति । कविभि नं प्रयुक्त यद अप्रयुक्त तदुचाते ॥ ७ ॥ .यथा,-कामचौकमथा: केमी वामजिहायकौयिषन् ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । स सस्ति किं वचन्तीमे शं व कम्बपरिपत्रति । प्रवाचोकमथाः पणिहाफोयिपन सस्ति धचन्ति घरिपनि सम्म कम्प.. मिति शब्दानुशासनसिद्धान्यपि कविमिर्न प्रयुजवन्त । पदं श्रुतेरसुखदं कष्टमित्यभिमन्दिनम्। यथा, वर्वष्टि जलदो यत्र तत्र दद्दष्टि चातकः । पोफुद्धिनौपः कालोऽयं चर्ति हृदय मम ॥ अव वर्वध्यादौनि क्रियापदानि त्यसुखदानि अयन्ते । पादपूरण मावार्थ मनर्थकमुदाहृतम् ॥ ८॥ यथा,-बिभर्ति यश्च देहाई मियामिन्द हि मई नि। स वै देवः खलु त्वान्त पुनातु मदनान्तकः ॥ अत्र च हि वै पल तु इत्येतानि पादानेव परयन्ति । रूढिप्रतं पदं यत्त, नदन्यार्थमिति श्रुतं । यथा, विभजन्ते न ये भूपमालभन्ते न ते श्रियम् । पावइन्ति न ते दुःखं प्रस्मरन्ति न ये प्रियाम् ॥ अन विभजनेवण्टने पालमनेर्मारणे प्रावहतेः करणे प्रमारते विसरले रूढिः । न तु विशेपसेवायामभितोलाभे समन्ताहहने प्रकृष्टस्मरणे चेति । यत्न तुच्छाभिधेयं स्था दयुष्टार्थ सदुचाते हैं। यथा,-शताई पश्चाशभुजो हादशाई लोचनः । विंशत्यहि मूर्दा वः पुनातु मदनान्तकः ॥ अव दामाज खिलोचन: पञ्चवक इति तुष्क मेवाभिधेयम् अनुष्काद रक्तमिति पपुष्टार्थम्॥ असतं पदं यत्तदसमर्थ गच्यते । यथा,-जल जलधर चारमयं वर्षति वारिधिः । -- ·. सरखतौकण्ठाभरणं । इदं हित मखानां ककुद्मानेप हेपते ।। 'अत्र जलधरो मेघः,वारिधिः समुद्र,रहितं गजानां, हेपितमश्वानामि- ति लोकप्रसिद्ध तदिह समुद्रमेधावपभविषयतया प्रयुजत्रमान मस झार्थत्वादवाचकमित्यसमर्थम्। अप्रतीतं तद्दिष्टं प्रसिद्ध शास्त्र एव यत् ॥१०॥ यथा,-कि भापितेन बहुना रूपस्कन्धस्य सन्ति मे न गुणाः । गुणनान्तरीयकं च प्रेमेति न तेऽस्तुत्रपालम्भः ।। अत्र रूपस्कन्धनान्तरोयकशब्दयोः शास्त्र एव प्रसिद्दत्वादन्यत्रामतीय- मानयोः प्रयोगादिदमप्रतीतम् ॥ दरे यस्यार्थसंवित्तिः किष्ट नेष्ट हि तत् सताम् । यथा,-विजितात्मभव पि गुरुपादहतो जनः । हिमापहामित्रधरैः व्याप्त व्योमाऽभिनन्दति ॥ अत्र विना गरुत्मता जित इन्द्र स्तस्यात्मभवोऽर्जुन स्तस्य हेपी कर्णस्तस्य गुरुः सूर्यर स्तस्यपादै रमिहतो लोक: आकाश मभिनन्दति । कोहम, हिमापहो वन्हिः तस्यामित्रो जलं तदारयन्ति ये मेघास्तै र्व्याप्त मिति व्यवहितार्थमत्ययं क्लिट मेतत् ॥ गूढार्थ मप्रसिद्दार्थप्रयोगं व वते बुधाः ॥ ११ ॥ यथा, सहखगोरिवानीकं भवतो दुःसहं परैः। हररिव तवाभान्ति नान्यतेजांसि तेजसि ॥ अत्र सहसगुशन्दन सहसाच उक्तः। न च गोशब्दस्याल्णि भूयसी प्रसिद्धि। हरिशब्देन च सइखांशुः । सोऽपि तेन न नाम्ना बद्धभिरुच्यते इति गूरत्वम्॥ खसकनमलतार्थ नेयार्थमिति कथयते । :

·- । सरस्वतीकण्ठाभरणं । यथा,-मुर्खाभवन्तमाथाय पिमुक्तपम पतिना। पायानेकजनाम-तुका जित उलूकजित् ॥ पत्र पङ्क्तिशब्देन दासंख्या. अनेकजनामे त्यनेन च भइत्यनेन रथः ताभयां दशरथः । मस्य तुक्वालको, लक्ष्मथः तेन जित: उलूकजित् इन्द्रजित् । किं कृत्वा मुखांशवन्त मास्याय हनुमन्त किम्भ तेन विमुपशु- पतिना विमुक्त पुपतिना। अत्र पण शब्दन गोशब्दोलचरते तेन इपयः । तदिदं स्वसङ्कतकल्पिताय नेयार्थमुचाते। न यत् पदं निधयकृत् सन्दिग्ध मिति तद्विदुः ॥ १२ ॥ यथा,-नौलो लोहितमर्ति थी दहत्यन्ते जगत्त्रयम । स एप हि महादेवस्त्रिषु लोक षु पूजयते ॥ प्रत्र वशिरकः शिवो वेति न निश्चीयते ।। विरुद्ध विपरीतार्थ प्रकल्पनमिहोचाते । यथा, -बानुत्तमानुभावस्य परैरपि हितौजसः ॥ अकार्यमुहृदोऽम्माक भपूर्वा स्तव को यः । 'प्रधानुत्तमइत्यनेन यथोत्कृष्टस्तथापकृष्टोऽपि । अपिहितमित्यनेन यथाना छादित तथाच्छादिनमपि । अकार्यसुहृदित्यनेन यथा कार्यमन्तरण यः सुख देवमकार्य यः सुकृत् सोप्य चाते। अपूर्वाः कोय इत्यनेन यथान ताः कोर्त य एवमकीर्त योऽमुबान्ते । अप्रयोजकमित्याजरविश पविधायकम् ॥ १३ ॥ -तमालग्यामलक्षार मत्यच्छ मनिफेनिलम् । कालेन लयामास इनूमानेप सागरम् ॥ अत्र तमालखामलमित्यादौनि, सागरविण पणानि लशनेन इनमतोंड तिशय सूचयन्ति । सद्देश्यमिति निर्दिष्ट यदयात्पत्तिमत्पदम् यथा- ·५ सरस्वतीकण्ठाभरणं। यथा,-गलौ लावणातल्लो ते ललहौ लडहौ भुजौ । नेत्र बोसट्टकन्दोट्टमोडायितसखे सखि ।। अत्र गल्लतल्लादयः शब्दा अव्युत्पत्तिमन्तो देश्या दृश्यन्ते । अश्लीलामङ्गल पावर्दयं ग्राम्यसुचपते ॥ १४ ॥ अवालोलमसभ्यार्थ मसभ्यार्थान्तरञ्च यत् । असभ्यस्म,तिहेतच विविध परिपठ्यते ॥ १५ ॥ तेष्वसभनार्थं यथा, छत्राकारशिराः शिरालसरलस्थ ल प्रकाण्डो महान् मध्ये भानुसुताबसिन्धुविपुलाभोगो वटः पातु वः । कायैको विकटप्रसारितमहाजमहौसुप्तयोः यः खण्डेन्दकिरीटकै ठभजितोः काटस्थिय कर्षति । वदनच्छवाकारभिराः काटदूत्याद रसभ्यार्थत्वादसभ्यार्थम् ।। असभ्यार्थान्तर॥ यथा, “विद्यामभ्यसतो रावावे ति या भवतः प्रिया । वनिता गुहबकेशानां कथं ने पेलवं धनम् । सदेतद, या भवतः प्रिया वनितागुवकेशानां पेलवंधन शब्दानाम- सभरमार्थान्तरत्वादसभवान्तरम् ॥ असभ्यस्म तिहेतुर्यथा, उत्कम्पयसि मां चूत पिकवाक्काटयेन किम । कृतः कृकाटिकापान्त पादः प्राणेन यास्थता ॥ नदिदं काटवकृकाटिकापदयो रसभरस्म तिहेतुत्वादसभ्यस्म निहेतः। लोफेषु यदशस्तार्थ मशस्तान्तरञ्च यत् । प्रशस्तस्म तिहेतुचामनलार्य विधेव नत् ॥ १६ ॥ तेष्वशतार्थ यथा । .

·सरखताकण्ठाभरण । खेटफे भक्तसूपस्य वलभ्याः पतनसंघ च । अटलोऽहं मरिपत्रामि हे हले भापितस्य च । अब मरिपयामीति पदमार्थ। प्रशस्तार्थान्तरं यथा । प्रवासयति या कान्तं वसन्ते गृहसंस्थितम् । विना प्रपथदानेन पिणाची सा न घाना॥ अत्र प्रयासयनि संस्थित' विनाशपथदानेन पिशाचौपदानामशतार्था- न्तरत्वन । अगस्तमा तिहेतु यथा, भारीचोऽयं मुनिर्यस्त्र कृत्या कालान्तकालये । यत्या संवन्दनादीनां सुतानामाप्तयेऽभवन् । प्रत्र मारीच कृत्या कालान्तक संकुन्दन पदानामशतार्थस्म तिहेत। पदमर्थ रणवन्तं यदाहार्थान्तरञ्च यत् । राणावत् स्म निहेतुर्यत् तदष्टणावदिह निधा ॥ १७ ॥ तेगु हणावदर्थं यथा, पईते इदते स्तन्य वमत्य प सानन्धयः । मुद्धरुत्कौति निष्ठीवत्यान्तगर्भा पुनर्बधू । अन, पर्दते हदते वमति निष्ठौवनि इमि भब्दाना राणावदर्थत्वम् । वृषावदन्तिरं यथा । वापकिनाविमो गण्डौ विषयापाण्डुरौ सय । मियोऽग्रे विठितः पुति, स्मितवोभि रर्चति । प्रत किव गण्ड विपूय विष्ठित वर्चः पदानां घणपददर्थान्तरनम एप्पावत्स्म सिहेतु यथा। प्रत्याभ्यन्तो कहानि मदनेषु णानि नः । हृदय को दयन्त ने पुरोपण्डमहाद्रमाः । ..

·- - सरखतीकण्ठाभरणां। अत्र रूढवणपुरोपण्डपदानां पूणावत्म,तिहेतुत्व। शब्दहीनं क्रमनष्ट विसन्धि पुनरुक्तिमत् । व्याकीर्ण वाकरसोर्ण मपदं वाकरगर्भितं ॥ १८ ॥ हे भिन्नलिङ्गवचने हेच नवनाधिकोपमे । भग्नच्छन्दोयती च हे अशरीरमरौतिमत् ॥ १६ ॥ वाकासवते महादोषाः पोड़शैव प्रकीर्तिताः । अथैपां लक्ष्म संक्षेपात् सनिदर्शनमुचाते ॥ २० ॥ उचाते शब्दहीनं तदाकंत्र यदपशब्दवत् । यथा,-नौरन्धं गमिनवति चयं पृषत्कैः भूतानामधिपतिना शिलाविताने । गाण्डीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्याम आज विषमविलोचनस्य वक्षः ॥ अत्र गमिनवनीति तवतोः कर्मणि, आजव इति आत्मनेपदस्य अस्वा- ङ्गकर्मणि प्रयोगादपशब्दौ । नौ च शिलावितानवादवक्षासम्बन्धादाका- दोयौ जायमानौ असाधुनाम्नः पददोषाद्भिद्यते । कमनष्ट भवेदार्थो शान्दो वां यत्र न कमः ॥ २१॥ यथा, तुरङ्गमथ मातङ्ग प्रयच्छास्मै मदालसं । कान्तिप्रतापौ भवतःसूर्याचन्द्रमसोः समौ ॥ अत्र मातगमथ तरङ्गमिति वक्तव्य तरङ्गमथ मातङ्गमित्यार्थ :, कान्ति- प्रतापी चोक्ता सूर्याचन्द्रमसोः समाविति भान्दः क्रमन गो लक्षत्रते। विसंहितो विरूपो वा यस्य सन्धि विसन्धि तत् ॥ यथा, मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने । मनयुगमगर्भासौ ताल्युवा विधूयते इत्यादौ तु विरूपसन्धानं विसन्धिः ।

·सरखतीकण्ठाभरणं । पदं पदार्थश्चाभिन्नौ यत्र तत् पुनरुक्तिमत् ॥ २२ ॥ यया,-उत्कामुन्मनयन्ता ते बाला तदलकत्विपः । अम्मोधरा स्तडित्वन्तो गम्भौरा: स्तनयिनवः ।। अव उत्काम् उन्मनयन्ति इत्यर्थपुनरुतम् । गम्भीराः खनयित्व इति शब्दपुनरुतम्। व्याकौणं तन्मियो यस्मिन् विमतीनामसङ्गतिः । यथा, दण्डे चुम्पति पशिन्या इंसः कर्कशकण्टके । मुखं वल्गुरवं कुर्वन् तुण्डेनाङ्गानि घट्टयन् ॥ प्रत्र कर्कशकण्टके दण्डेङ्गानि घट्टयन् हंसः पद्मिन्या मुखं चुम्वतीति यक्तथ यथानिर्दिष्टरूपे विघटितविभक्तिकवाद व्याकीर्ण । वाकवान्तरपदै र्मियं रावोर्णमिति सहिदः ॥ २६ ॥ यथा, काखाअइ खुडिओ कूरं फेणिम्भरं रुठ्ठो । सूप गेहण कण्ठे हक अ णत्ति ठेरो॥ पत्र काकं चिपति र खादति कण्ठे नप्तारं गृह्णाति खानं भोपयते इत्यादौ वक्रव्ये यथोक्तपदविन्यासः सङ्घीयते । विभिन्न प्रकृतिस्थादि पदयुक्तपदं विदुः ।। यथा, पाउचय पिटिए जह कुकुलिया ममञ् - भत्ताले पेकन्तह लाउलकलणिमा ह हा कस्स कन्द मि ॥ तदेतत् प्रकृतिस्थकोमलकठोराण नागरोपनागराणां ग्राम्याना वा पदा- नामयुत्कोरपदं॥ धाकान्तरसगर्भ यत्तदाङकागर्भिसं ॥ २४ ॥ यथा,-योगतो यस्ते पुत्र गोऽयं दशपदन लक्षणेन मया । रोनं यदि भक्ति मृताव नीयते विवाद . .

·& सरखतीकण्ठाभरणं । अत्र योगयो य स्ते पुत्रो लक्ष्मणेन मया मृत्यवशं नीयते इति वाकरस्य रनं यदि शक्तिरिति चाकमान्तरण सगर्भवाइर्भितं। यत्रोपमा भिन्नलिङ्गा भिन्नलिङ्ग तदुचाते । भवेत्तभिन्नवचनं यद्भिन्नवचनोपमं ॥ २५ ॥ यथा,-अविगाह्योऽसि नारीणामनन्यवचसामपि । विपमोपलभिन्नोमिरापगेवोत्तितीर्पतः । अत्रापगेव त्वमविगाहोऽसीति लिङ्गभेदः। नारीणामुत्तितीर्यत इति लिङ्गभेदो वचनभेदश्च ॥ तदिदं योरेकमेवोदाहरणं । अथ भिन्नलिङ्गस्यैव यथा, वापीव विमलं व्योम हंसीव धवलः शशी शशिलेखेव हंसोऽयं हंस्यालिरिव ते यः ॥ भिन्नवचनव यथा, सरांसोवामलं व्योम कामा इव सितः पाणी । शशीव धवला हंसा हंसीव धवला दिशः ॥ न्यूनोपममिह न्यूनमुपमानविशेषणैः । यथा, संहाचक्कवाअजुआ विअसिंकमला मुणालसंच्छणा । वाबी वजब रोअणविलित्तयणा मुहाइ । अत्र नेत्रवाहूपमापदानां वधूविशेषणत्व नानुक्तत्वादिदं न्यूनोपमं । अधिकं यत् पुनः स्यात्तदाहरधिकोपमम् ॥ २६ ॥ यथा,-अहिणवमणहरविरअवलअविहसा विहार ववहा । • कुन्दलएय्य समुफ्फुलगुञ्छपरिणित्तभमरगणा ।। इदं भमरगणस्योपमानविशेषणसवाधिकवादधिकोपमं । भग्नच्छन्द इति माड यच्छन्दोमववचः । यथा, यस्मिन् पञ्च पञ्च जना आकाशाच प्रतिष्ठितः।

·॥ सरखतीकण्ठाभरणं । तमेय धौरो विज्ञाय प्रज्ञा कुति बाह्मणः ।। अत्र पञ्चमवर्णस्य लघोः स्थाने गुरोः करणाच्छन्दोभङ्गः । प्रस्थाने विरति यस्य सत्त भग्नयतीपाते । २७ यथा, ब्रह्मन्द्रोपेन्द्रादिगीर्वाणवन्दलोभक्तानां भूयाछिये चन्द्रघड़ः । स्त्रीणां संगीत समाकर्ण यन् केबदस्ताम्मोद सदोऽध्यास्त दंण् । अत्र चतुर्थस्थाने यतौ कर्तध्यायां नदन्यत्र यनिकरपाद भग्नयतीदं । कियापदविहीनं यदशरोरं नदुचाने। यथा,-मेलसुधारबद्ध मुद्दाणा बद्धमुद्धससिलेहम् । सौसपरिटिअगासंजापण पमहणाई। क्रियापदाभावादशरीरमिदं। गुणानां दृश्यते यत्र यादीनां विपर्ययः ॥ २८ ॥ अरीतिमदिति प्राद्ध स्तत्ति धेष प्रचचते । शब्दार्थोभययोगमा प्राधान्यात प्रथम विधा ॥ २९ ॥ भन्या पादियोगेन पुन धोपजायतो अत्र या अपसमता सौकुमार्यविपर्ययः ॥ ३॥ शब्दप्रधानमाङ समरीतिमतिद्पणं ।। सत्र । विपर्ययेण ने पस्य संदर्भ: मिथिलो भवेत् ॥३॥ यथा, आलीयं मालतीमाला लोलालिकलिला मनः । निर्मूलयसि मे मुलाप्तमालमलिने वने ॥ अव भिन्नानामपि पदाना एकपदवाप्रतिभामहेतुरननिकोमलो : मन्धधि पाभपः । सहिपर्यत्रयेए भन्दप्रधानोऽयं पविपर्ययः । 'भवेत् स एव विपमः समताया विपर्ययात् । यथा, -कोकिलालापवाचालो मामेति मलगानिलः । उच्छलच्छोकरायाशनिराम्माकपोधितः । ..

·११ सरस्वतीकण्ठाभरणं । अत्र पूर्वाद्दस्य मृदुबन्धत्वादुत्तरोईस्य च गाढवन्धत्वात् समबन्धेषु 'विमममिति विषमो नाम शब्दप्रधानः समताविपर्ययो दोमः ॥ सौकुमार्यविपर्यासात् कठोर उपजायते ॥ ३२ ॥ यथा, असितर्जितुगद्रिच्छित् खःक्षितां पतिरविक् । अमिद्भिः शु बग्हंटै हि पो जेपीयिपोष्ट वः ॥ अत्रातिकठोरत्वादसौकुमायं सुप्रतीनमेव । या तु कान्तिप्रसादार्थव्यतीनामन्यथा स्थितिः । अर्थप्रधानः प्रोक्तः स वाकेत्र गुणविपर्यत्रयः ॥३३॥ अमसन्न भयेहाकंत्र प्रसादस्य विपर्ययात् ।। यथा, अनङ्गकमलंचक मयमाना मरालिका । यस्या नत्यर्जुनाब्जन्मसदृक्षांको वलक्षगुः ॥ अत्र शब्दानामनतिप्रसिद्दार्थत्वादप्रसन्नत्वमिति सोऽयमर्थप्रधानः प्रसादविपर्ययो दोषः ॥ वाकंच भवति नेयार्य मर्थव्यतेविपर्ययात् ॥ ३४ ॥ यंक्षा, महीमहावराहेण लोहिता,लोदधेः ।। इतौयंत्येव निर्दिष्ट नेया लौहित्यहेतवः ॥ नदिद निगदैनैव व्याख्यातमित्यर्थप्रधानोऽयमर्थव्यक्तिविपर्ययः ॥ कान्त विपर्ययावाकंच ग्राममित्यपदिश्यते । ,यथा,-विरहे ते विपीदन्त निपौदन्त नवान्तिके। कन्ये कामयमान मां वन कामयसे कथं ।। धूदमुशोम्यतया कान्तिहीनमित्यर्थप्रधानोज्य कान्तिविपर्ययोदोपः ।। प्रोजोमाधुर्यप्रमौदार्यत्र न प्रकाय जायते ॥ ३५ ॥ यतिमाहुरुभयप्रधानं तद् विपर्ययात् ।

·१२
सरस्वतीकण्ठाभरणी
वाफेत्र यः खण्डयन रीति भवत्योजोविपर्ययः ॥
असमस्तमिति प्राड दोपं बमिह नदिदः ॥ १६ ॥
यथा, -गार परः खलः कान्तः कायः कोपधनः कृशः ।
चुरतो मानोऽधिको रागो मोहो जामोऽसवो गमाः ॥
अत्र सत्यसमस्तपदाभिषाने सत्यपिचार्थस्य सौकुमार्ये अंपादिगुणसाम-
ग्रप्रभावान्न वैदर्भी रीतिः । नापि यथोक्तलक्षणा भावागौड़ीयादय इति ।
खण्डितरोनियादयमोजोविपर्याय:मन्दार्थमधानो गुणविपर्ययो दोपो
भवति ॥ यदाह॥
इत्यादियन्धपारपंत्र शैथिलाञ्च नियच्छति ।
अतोन नमनुमासं दाक्षिणात्याः प्रयुञ्जते ॥ ३७॥
माधुर्यवव्यत्ययो यस्सु जायते रोतिखण्डनात् ।
तदनिढमितुनक काव्यसय सवेदिभिः ॥ ३८ ॥
यथा, नखिनाच नदीनाञ्च शृशिणां शस्त्रपाणिनाम् ।
विष्वासो मेघ कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥
अव नखिना नदीनाञ्चति पठान्ताञ्चकारेण रौतेरुपमे .हिणा
शास्त्रपाणिनामिति चकारानिर्वाहात् स्त्रीषु राजकुलेषु चेति षष्ठीपरि-
त्यागादमधुरार्थत्वाञ्च माधुर्यविपर्ययुनामायं भन्दार्थप्रधानो गुणविप-
यो दोपः॥ यदाहुः ।
मधुरं रसवदाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः ।
येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुवनाः ॥ ३८ ॥
यथा कयात्रिच्छु त्या यत् समानमनुभूयते ।
भद्रपा हि पदासत्तिः सानुमासा रमावहा ॥ ४० ॥
यस्त रोनेरनिर्वाहादोदार्यत्रस्य विपर्ययः ।
वाकंच सदनलङ्कारमलङ्कारविदो विदुः ॥४१॥

·. सरखतौकण्ठाभरणं । यथा,-दीर्घपुच्छश्चतुष्पादः ककुमान् लम्पकम्पलः । गोरपतंत्र बलोवर्दस्त णमत्ति मुखेन सः ॥ तदिदमपुष्टार्थत्वादनुत्कृष्टविशेषणमनुदारं निरलङ्कारमाचचते सोऽय- मौदार्यविपर्ययो नाम शब्दार्थप्रधानो गुणविपर्ययो दोषः ॥ यदाह । • साध्यै बिशपणे र्युक्तमुदारबाकामिपत्रने । यथा लीलाम्प जकौड़ासरोहेमाङ्गदादयः ॥ ४२ ॥ उत्कर्षवान् गुणः कश्चिदुक्त यस्मिन् प्रतीयते । तदुदारावयं तेन सनाथा काव्यपद्दतिः ॥ ४३ ॥ अपाथ व्यर्थमेकाथि ससंशयमपक्रमम् । खिन्न चैवातिमालश्च परुपं विरसं तथा ॥४४॥ होनोपम भवेच्चान्यदधिकोपममेव च । असदृक्षोपम चान्यदप्रसिद्धोपम तथा ॥ ४५ ॥ निरलङ्कारमशील विरुद्धमिति घोड़श । उता वाकवार्थजा दोपात पां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ ४६॥ समुदायार्थशून्य यत्तदपायें वचः स्म तम् । यथा- 1,-जरहवः कम्पलपादुकाभत्रां 'दारि स्थितो गायति मङ्गलानि तंबाह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजन् रुमायां लशुनस्य कोऽर्थः ।। अव समुदायार्थः कोऽपि नासीत्यपार्थमिदं ॥ व्यर्थमाजगताथं यद यच्च स्थानिप्पुयोजकं ॥ ४७ ।। यथा, हिपाता रघुव्याघ्रौ शरमहाश्रमं ततः । खामहौषोत्तनु वह्नौ दृष्ट्वा तौ रामलक्ष्मणौ ॥ अवाहियातां दृष्ट्त्य ताभ्यामेव नाविति, रघुव्याघ्रायित्यनेन व राम- लक्ष्मणाविति, तनुमित्यनेनैव खामिति, अहोपोदित्यनेनैव वना- विति गम्यत इनि गतार्थत्व । नत्र परभङ्गात्रमगमनं तनुहोमो वाग्रतः

·सरखगीकण्ठाभरणं ।
कथाशरीरोपयोगीति नियोजकत्व। असोऽयं व्यर्थनामा वाकरस्य
महावाकरस्य च दोपो भवति। प्राथ; च रत्तवा लग्धस्य मात्र निहा-
सादी भाब्दरत्तत्रा भणनमपौनरकवायेगवर्थपुनको भिद्यते ॥
उक्तवभिन्नार्थमेकार्थ
यथा,-प्रसाधितबाथ मुरद्विपोऽभूदन्य व लक्ष्मीरिति झुकमेतत् ।
वपुपत्रपेऽखिललोककान्ता सानन्यकान्ता ह्य रसोतरा तु ॥
इतुत कार्थमेवाइ।
कपाटविसौर्णमनोरमोर स्थलखिवयौललनस्य तस्य ।
प्रालिङ्गिनापजना बभूव साजभङ्गिन्यपरव लक्ष्मीः ।।
"अनयोः श्लोकयो रभिन्नार्थ मेकं वाकंध महाचाफेव दुपनि । -
सन्दिग्धाथं ससंशय
यथा,-मनोरथप्रियालोकरमलोलेधणे सपि।
पारादृत्तिरिय माता न क्षमा द्रष्ट मोहौं ।
अलारातृमभनिदानासुभयार्थत्वान्माता द्वाति नधेति मन्दिग्ध।
वाकंच यत्त क्रमभ्रष्ट सदपकममुच्यते ॥ ८ ॥
यथा, काराविऊण खरं गामड़ो मजियो अजिमियो।
पक्कत्त तिहिवारे जोइसिग्रं पंच्छिउँ पालियो।
अब धुरकर्मणोऽनन्तर नचत्वादिममादिदमपक म ।
जात्यानतावनिन खिन्नमाड महाधियः ।
यथा,-विवाहिऊ पववहा सामुरमंदोलिमा इणिजन्ती।
रेत्यादिपरेता संपत पास पन्त ।
सत्व प्रकान्तस्य नवपरिणयवतीस्वरूपभशनसानिधूनटत्वात् पिनत्व।
यत् सम्य लोकाचौतार्थमनिमात्र तदुचाते ॥ ४५ ॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। यथा, -मङ्गण कलिकाकोषस्तथा भृशमयोड्यत । ववर्ष विपिनोत्सङ्ग गोप्पदनं यथा मधु ॥ अत्र कलिकाकोपे गोप्पदममधुवर्पसत्रासम्भवादतिमात्रत्व यत्तरार्थ मत्यर्थ परुपन्तु नदुचाते । यथा, साहि विसं पित्र मुत्त निजसु मारोप पडउ दे वने । दन्तखण्डिअथणा सिविजण सु सवर मात्रा । अत्र खाद विप मित्यादीनां फरार्थानामभिधानात् पारपंच । अप्रस्तुतरसं यत् बाहिरसं तन्निगद्यते ॥ ५० ॥ यथा, -तव वनवासोऽनुचितः पिटमरणशुचं जहौहि किं तपसा । सफलं ययौ वनमेसत् सममनुरक्तन सुतनु मया ॥ अव पिटमरणसन्तप्तायाः सम्भोगप्रवर्जनमप्रकृतरसत्याहिरसं ॥ होनं यत्रोपमानं सत्रातच होनोपम स्मं तं । यथा, कचिदने प्रसरता कचिदायत्यनिघ्रता । शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्न विषत्कुलं । आंत्र शौर्यशालिनः शुनोपंमितत्वाद्दौनोपममिदम् । देव यस्मिन्नधिकं तद्भवेदधिकोपमं ॥५१॥ यथा,-अयं पद्मासनासौनश्चकवाको विराजते । 'युगादौ भगवान् ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव मजाः ॥ अत्र चक्रवाकसत्र जगत्वष्टा ब्रह्मणा उपमितत्वादधिकोपममिदं । यत्ततुल्योपमानं तहदन्तसह पोपम । यथा,-मह हरं रोसाणलणिवमद्दमम्महसरीर। वित्यअणिम्पणिग्गअगनासोत्तव हिमवन्त । अन कोपानलनिर्दग्धमुग्धमन्मथशरीरसत्र हरमन नितम्वनिर्गतस्रोतमा . -

·१५
सरखतीकण्ठाभरण।
हिमवनिरिणा सहामाहपादिदमसहभोपन ।
अमसिहोपमानं यदमसिहोपन' हि सत् ॥ ५२ ॥
यथा, कुमुदमिव मुखं नसमा गौरिख महिपः पाशीव वाकामिदं।
परदिव भाति तरूपी विकसितपुलकोत्करा सेयमिति ॥
श्रव कुमुदमुखयो !महिपयो कामिनोच प्रतीयमाने शरत्तर-
पयो चाभिधीयमाने साहण्ये उपमानोपमेयभावसत्रामसिहत्वादप्रसिदो-
पममिदं।
यदलकारहीनं तन्निरलङ्कारमुचपते ।
यथा,-कोला खणन्ति मोत्यं गिद्दा खाअन्ति भउमसाई।
उलुमा इपन्ति काए काा उलुए विवाअन्ति ।
अत्र कोलादेः खरूपाद्यनभिधानानात्याद्यलद्वारासम्भव निगल-
कारनामार्य वाकवार्थदोपः। सविशेपणादगोरपत्यमित्यादेर्वाकादो-
पाद भिद्यते।
अमौलमिति निर्दिष्टमलीलार्थप्रतीनिकृत् ॥ ५३ ॥
यथा ---उद्यतसत्र परं इन्तु सम्पय विवरैषिणः'।
पतनं जायतेऽवश्यं कृच्छण पुनरन्नतिः ।
अत्रोदनतस्त्र पर हन्तुमिति सम्भोगौरम्भविपया, स्तम्पसत्र विवपिण
इनि घराङ्गविषया, पसनं जायतेऽवश्वमिति रेतोविसर्गविषया, कृष्ण
पुनरुन्नतिरिति नष्टरागप्रत्यानयनविषया अनौला वाकवार्थविषया
प्रतीति भवति ।
विरुद्ध नाम नद् यत्र विरोधविविधो भपेत् ।
प्रत्यक्षेणानुमानेन तहदागमवर्म ना ॥ ५४॥
यो देशकाललोकादिमतीपः कोऽपिदृश्यते ।
नमामनन्ति प्रत्यचविरोध शुद्धवृद्धयः ॥ ५५ ॥

·'सरस्वतीकण्ठाभरणं। तत्र देशविरोधो यथा,- सुराष्ट्र ध्वस्ति नगरी मथुरा नाम विशुता । अबोटनारिकेराढया यदुपान्ताद्रिभमयः ॥ अत्र सुराष्ट्र मथुरा नाम नास्ति तत्पर्यन्ताद्रिभूमिपु पाचोट- नारिकेरापामभावात् । देशोऽद्रिवनराष्ट्रादिरित्ययं देशकृतः, प्रत्य छ- विरोधः। कालविरोधो यथा, पनिनी नतमुन्निद्रा स्फ टत्यनि कुमुहती। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघनिस्वनः । अत्र.पद्मोन्या नत, कुमुहत्या अङ्गि, मधौ निचुलानामुन्निद्रत्वाद्यभावान निदाघस्य चामेघदुर्दिनत्वात् कालो न दिनव इति कालकृतोऽयं प्रत्यक्षविरोधः। लोकविरोधो यथा,- आधूतकेशरो हस्तौ तीक्ष्णन्टङ्गस्तुरङ्गमः । गुरुमारोऽयमेरण्डो नि:सारः खदिरद्रमः ॥ अत्र हस्तिहयेरण्डखदिराणां केशरादिसद्भावस्य प्रत्यक्षेणानुपलम्मात् जङ्गमः स्थावरो लोक इति लोककृतोऽयं प्रत्यक्षविरोधः ॥ युक्तचौचित्यप्रतिज्ञादिकृतो यस्ति ह कश्चन । अनुमानविरोधः स कविमुखैत्र निगद्यते ॥ ५६ ॥ . नत्र युक्तिविरुद्धं यथा । सुरहिमङपाणलम्पड़भमरगणावधमण्डलीवन्धं । करमं मणं णाणन्दा कुम्मौपुट्ठठिठ कमलं ॥ अव कूर्मपृष्ठकमलोगरयुक्तवाद युक्तिविरुदमिदं ॥ औचित्यविरुद्धं यथा। पट्ट सुउतरिज्जेण पामरो पामरोए परिपुस अगरअरकुम्भौमरेण सेउल्लिचं वाण ॥ अत्र पामरस्य पट्टांशुकोत्तरीयभणनानौचित्याद पौचित्यविरुष्वमिदं ।

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं प्रतिज्ञाविरुद्ध यथा,- यावज्जीयमई मौनी युह्मचारी च मे पिया। माता च मम बन्धनासीत् मराभोऽनुपमो भवान् ॥ प्रत्र स्वयं वक्त रेव यावज्जीवमई मौनीवादिपदानामुक्तता भनिवि- रोधात् प्रविज्ञाविरुद्ध मिदं॥ धर्मार्थकामशास्त्रादिविरोधः कोऽपि यो भवेत् । समागमविरोधाख्य दोषमाचक्षते बधाः ॥ ५७ ॥ नेषु धर्मशास्त्रविरोधी यया,- असायनुपनीतोऽपि वेदानधिजगे एरो। रूपपुवाटिको र संसारनपेक्षते." अवानुपनीतस्य वेदाधयमानधिकारार्ममालविरोधः ॥ अर्थशास्त्रविरोधो यथा । कामोपभोगसाकल्यफलो राज्ञा महोजयः प्रकारेण जीयन्त विपन्तः किं नयश्रिया प्रात्र महोजयस्य फलत्वेन कामोपभोगानामर्थशास्त्रकारैरनतुममत्वा- छत्र विजये चाहवारस्याऐतखादर्थशास्त्रविरोधः ।। कामशास्त्रविरोधो यथा,- सवोत्तरोछे विम्योष्ठि दशनाझो विराजते। पूर्णसप्तसर सोऽयं भिन्नग्राम: प्रवर्तते ॥ अनोत्तरोछे दामादस्य कामशास्त्रकारैरननुज्ञानात् काममात्र- विरोधः॥ भिन्नग्रामाणां च पूर्णसप्तस्वरत्वानुपपत्तः कलाविरोधोऽपि मदनत्वात् कामभावविरोध एव ॥ एवं पदानां वाकयाना धाकनार्यानाश्च यः कविः । दोपान हेयतया येत्ति स फात्र कर्तुमर्हति ॥ ८ ॥ अलङ्क नममि थायंत्र न काय गुपवर्जितं । - D .

·वा ॥ सरखतीकण्ठाभरणं । गुणयोगस्तयोमुख्यो गुणालङ्कारयोगयोः ॥ ५॥ विविधाश्च गुणाः कात्र भवन्ति कविसम्मताः । वाह्याश्चाभ्यन्तराचैव ये च वैशेपिका इति ॥ ६ ॥ वायाः शब्दगुणास्त षु चान्तरास्त र्थसंश्रयाः । वैशेषिकातु ते नूनं दोपवे ऽपि हि ये गुणाः ॥ ११ ॥ चतुर्विशतिराख्यातात पु ये शब्दसंश्रयाः । ते नावदभिधीयन्त नामलक्षणयोगतः ॥ १२ ॥ लेपः प्रसादः समता माधुर्य व सुकुमारना । अर्थव्यक्तिस्तथा कान्तिरुदारत्यमुदात्तता ॥३॥ भोजस्तथान्यदौर्जित्य प्रेयानथ सुशब्दता । नइत् समाधिः सौक्ष्मञ्च गाम्मौर्यवमथ विस्तरः ॥ १४ ॥ संक्षेप संमितत्वञ्च भाविकावं गतिस्तथा । रीतिरुक्तिस्तथा मौढिरथैपां लक्षवलक्षणे ॥ ६५ ॥ सव, रापः सुश्लिष्टपदता लेप इत्यभिधीयते । यथा,-उभौ यदि व्योग्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेता। नदोपमौयेत तमालनौलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः । अन्न भिन्नानामपि पदानामेकपदताप्रतिभासहेतुत्वेन सन्दर्भस्य सुशि- टत्वादयं पापो नाम शब्दगुणः ।। प्रसिद्वार्थपदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते ॥ ६ ॥ यया, गाइन्ता महिपा . निपानसलिलं है हताड़ित छायाबद्दकदम्मकं मृगकुलं रोमन्यमभ्यस्यतु । विश्वेः क्रियतां वराहपतिमि मुसापतिः पल्वले । विश्राम लभतामिदश्च शिथिलजयावन्धमयाहनुः ।। अव गाइन्तां महिपा निपानसलिलमित्यादिमसिदार्थपदोपादानात मसादः॥

·॥ सरस्वतीकण्ठाभरणं । यन्मृदुपस्प टोन्मित्रवर्णवन्धविधि प्रति । अवैषम्यण भणनं समता साभिधीयते ॥ ६७ यथा, यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बनाम वधुणि नटापटले हरस्य । बद्दः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्जभात्कारडम्परविरावि सुराप- गाम्मः ॥ भवोपक्रमादासमाप्तिस्क टबन्धसत्रनिर्वाहात् समत्व। या पृथक्पदता याफेत्र तन्माधुर्यमिति सा तं। यथा, स्थिताः क्षणं पक्षमस ताडितांधराः पयोधरोत्सेधनिपानचूर्णिनाः । वलीषु तस्याः स्खलिता, प्रपेदिरे चिरेण नामि प्रथमोदविन्दवः ।। पत्र पदेषु संहिताभावात् पृथक्पदये माधुर्य । अनिछुराक्षरमाय सुकुमारमिति स्म तं ॥ ८ ॥ यथा,-मण्डलीकृत्य वर्वाणि कण्ठ मधुर गीतिभिः । कलापिनः प्रवृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि । अव सव्व कोमलत्वे सति पविपर्ययदोपशैथिल्याभावाद बाइलेवन यर्णनामनै वात् मौकुमार्य। यत्र संपूर्णवाक्यमर्थष्यक्तिवन्ति नां । यथा, वागर्याविव संपृक्तौ घागर्थमतिपत्तये ॥ जगतः पितरौ धन्द पार्य नौपरमेखरौ। प्रत्र वाकापरिपूर्णतयार्थसमर्थकलादर्थव्यक्षिः । यदुज्वलतुं बन्धस्य कावे सा कान्तिरुच्यते ॥१९॥ यथा,-निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुगे बालवकुले न साले सालो लवमपि लवङ्गन रमते। प्रियङ्गो नासरच्यति न घृते विचरति ·सरस्वतीकण्ट्राभरण। स्मरलक्ष्मीलीलाकमलमपानं मधुकरः ॥ ''त बन्धस्य छायावत्तेन औज्ज्वल्यं तदेव च कान्तिरुचाते ।। विकटाक्षरबन्धनुमायबरौदार्यत्रमुचाते । यथा,- आरोहत्यवनौरुहः प्रविशति वन नगैः स्पईते खं व्यालेदि विचेटते चितितले कुचोदरे लीयते । अन्तर्धाम्यति कोटरसत्र विरसत्यालखते वीरधः कि नद यन्न,करोति मारुतवश यातः कृशानुर्वने ॥ अनु विकटाक्षरवन्धतेन नृत्यद्भिरिव पदै यहाकारचना सा उदारता । साध्यै विशेपर्योगो यस्तु सा सत्रादुदात्तता ॥ ७० ॥ यथा, शुताय सहसागतं निजपुरात् वामेन निर्गच्छतां शतणामवरोधने जललवप्रसान्दतिम्यत्पुटाः । शुद्ध सद्मनि पलविन्युपवने वाप्यां नवाम्भोहि कौड़ाद्रौ च सभाहले विवलितग्रोवै विमुक्ता दृशाः ॥ अन भन्ने पल्लविनि नवाम्भोरुहि इत्यादिलाध्यविशेषणोपादाना- इदात्तमा प्रोजः समासभूयस्तु यथा,जयतिभुजगरज्जुग्रन्थिदिपीड़ितेन्दुसवदमृतनिटत्तप्रेतभावैःकपाले; विरचितनुतिबन्धोमूहि सद्यः पुरारे परिणबद्धकल्पबह्मणां ब्रह्मघोपः॥ अतुभुजगरज्जु ग्रन्यीत्यादिना समासभूयस्तादोजः ॥ पौर्जिव्य गाढवन्धता। यथा,-अस्मिन्नौपद्धलितविततस्तोकविच्छिन्नभुग्नः किचिल्लोलोपचिनविततः पुञ्जितचोयितश। धूमोत्पौड़ स्तरुपमहिपस्कन्धनौलो दवाग्ने खरं सर्पन सृजति गगने गतुराननभङ्गान् । .

·- सरस्वगीकण्ठाभरण । यथा,-केचिहस्तुनि नो वाचि फेचिहाचि न वस्तुनि । वाचि वस्तुनि पाप्यन्ये नान्य वाचि न वस्तुनि ॥ अवार्थस्य पदानां च तुलाविधृतवतुल्यत्वेन संमिनत्व । भावतो वाकारक्ति या भाविकं तदुदाहृत' । यथा, एव हि वत्स रघुनन्दन पूर्णचन्द्र चुम्वामि मूई नि चिरक्ष.परिपूजे त्या प्रारोप्य वा दृदि दिवानिशमुद्दहामि वन्देऽथवा चरणपुष्करकइयं ने ॥ अव हर्षवादनौचित्य नाभि वन्देऽथवा चरणपुष्करकइयमित्यादौना- मुत्वाद भाविकत्व॥ गति म कुमो यः स्थादिहारोहावरोहयोः ॥ ५ ॥ यथा, वराहः कल्याणं विनरतु स वो यस्य शशभत् कलाकोटीकान्त' कमविगलदस्य,ह तिभिया। मिथः संमूर्च्छनिचतुरुदधिकलोलपटले- रनामृष्ट दंडाशिखरमधिश ते वसुमती॥ अत्र पूर्याई स्वरस्यारोहा दुत्तराई पावरोहाद, गतिः । उपक्रमस्य निर्याहो रीतिरित्यभिधीयते। यथा, ग्राष्णा नामि गिरे आता, न, पयसा ना मि, न, मापिता न खासै: फणिनोऽनि, न, त्वदनुगा नायासिता कापि, न । सयेश्म मसिगच्छतोरिति मुड औशाणिो: सस्प हे मा प्रयोत्तरयुम्मपं करुभयोरत्यायता पातु वः ॥ अब प्रतेकपदानन्तरं नमो विनिवेशान् कुमादो रीसिः । विशिष्टा भणिति या स्यादुक्ति ना कवयो विदुः ॥ ७ ॥ यथा,-कुशल तस्याः, जीवति, फुगलं पृच्छामि, जीवतीतुन । पुनरपि नदेव कथयसि, मतां नु कथयामि या खसिति ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । २५ अत्र कुशलं तसया इति पृष्टे कुभल्लमकुशलञ्च ति व्यक्तव्ये योऽयं जीवनीत्यादुपकिमया जीवितमात्रा पताप्रतिपादनप्रकार; स कावेर शब्दगुण पूक्तिसंज्ञां लभते ॥ उक्त प्रौढः परोपाकः प्रोचयते प्रौढिसंजया यथा,--अभ्यु छ,ता वसुमती दलितं रिपूरः चितकर्म कवलिता बलिराजलक्ष्मीः । अवै कजन्मनि कृतं यदनेन यूना जन्मत्ये तदकरोत् पुरुषः पुराणः ॥ अब प्रकृतिस्यकोमलकठोरेभ्यो नागरोपनागरग्राम्येभ्यो वा. पदेभ्योऽ भ्य इतादीनां ग्राम्यादीनामुभयेपां वा पदानामावापोहापाभ्यां सन्नि- वेशचारतुन योऽयमाभ्यासिको नालिकेरीपाको मृद्दीकापाक इत्यादिर्वा- कापरिपाकः सा प्रौढिरितुपचाते। तथा चैतहाका नालिकेरीपाक -इतपचते । एवं सहकारपाकमृद्दीकापाके अपुत्रदाहरणीये इति ।। उक्ताः शब्दगुणा वाफे। चतुर्विंशतिरित्यमी ॥ ७७ ॥ अथैतानेव वाकवार्थगुणतुन प्रचक्ष्महे । तेषां श्लप इति प्रोक्तः संविधाने सुसूत्रता ॥ ८ ॥ यथा, हवकासनसंस्थित प्रियतमे पश्चादुपत्यादराद, एकसया नयने निमौल्य विहितकौड़ानुबन्धच्छलः । ईपद्वक्षिपकचर' पुरलक मोजमन्यातमा- मन्तसिलसत्कपोलफलका धर्नोऽपरां चुम्यति ॥ प्रकासनसंस्थितयोः मियतमयो हिनामिना य का नयनमौलनफेलि- कर्मणा वञ्चिता, अन्या तु वदनचुम्बनेन रञ्जित नि। सेयं संविधाने सुसूत्रता लेपो नाम वाकवार्थगुणः । यत्तु प्राकट्यमर्थस्य प्रसादः सोऽभिधीयते ॥ . .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । यथा,-अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पभिनीना- सदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्प । विरहविधुरकोकहन्हबन्धु विभिन्दन् कुपितकपिकपोलकोड़ताम्य स्तमांसि ॥ अव पमिनीविकाशकरणे उदयौ लावतरणे कोकभोकहरये नमोषि- दारणे चानुक्तोऽपि सूर्यप्रलक्षणोऽर्थः प्रकटमुपलपाते ॥ अपम्यं कुमयतां समत्वमिति कीर्त्तितं ॥ ७ ॥ यथा, आये स्वोनसपाटलं कुरवकं श्यामं यो गयो- लाभोकमुपोढरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईपहहरजःकणानकरिया चूते नवा मञ्जरी मुग्धत्त्वस्य च यौवनस्य च सखे मध्ये मधुयी स्थिमा । मधुत्रियो मौग्धरत्यागयौवनारम्भकृतानां विशेषणानामवै- पस्यात् समता ॥ माधुर्यत्रमुनिमाचार्यः : कोधादावष्यतीवता ॥ यथा, बभेदे सहसोद गतेऽपि वदनं नौत' परां नम्रता- मोपना प्रति भेदकारि इसित नोक्तं वचो निछ । अन्तर्वास्पगड़ीकृत मभुतया चक्षुर्न विस्फारित' कोपच प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च नो प्रश्रयः । अत्र वासवदत्तालक्षणस्थार्थस्य कोपेऽपि योऽयं विनयालम्बनेन कोप- चिननिवस्तन्माधुर्य । अनिछ रत्व यत् प्राजः सौमार्यत्र नदुचाते । ८० ॥ सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीषमृद्दी सौता जवातिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तयमस्ति कियदित्यसकृद न वाणा यथा, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं. रामाशुष्णः कृतवतो प्रयमावतारं ॥ अत्र सीतायाः पुरीपरिसरेऽपि कियदस्ति गन्तव्यमिति वचनं शृणुतो रामस्थ शिरोपमृदुतदगावलोकनेनायुग्णोऽवतारः सौकुमार्यरमाच॥... अर्थव्यक्ति स्वरूपस्य साक्षात् कघनमुचाते । यथा, --पृष्ठ षु पाखशकलच्छविषु च्छदाना रेखाभिरभितमलतकलोहिताभिः । गोरोचनाहरितव, वहिपलाश- मामोदते कुमुदमम्मसि पल्वलस्य । अत्र कुमुदस्वरूपस्य साक्षादिव प्रतीयमानत न यत् स्पष्टरूपा भिधान- मसावर्थव्यक्तिः ।। कान्तिःप्तिरसतुं स्यात् यथा,-मा गर्वमुह कपोलतले चकास्ति कान्तसहस्तलिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किंन सपि भाजनमोहसीनां वैरी न चेद भवति वेपथुरन्तरायः ॥ अत्र • नायिकायाः सपनामावानुवन्धेन प्रतिपादितस्य प्रियतमानु- रागलक्षणस्य शृङ्गारस्य दीप्तिरसत कान्तिः भूतपत्कर्ष उदारता ॥ ८१॥ प्राणानामनिलेन रत्तिचिता सत्कल्परचे वने सोये काञ्चनपनरोणुकपिशे मुयाभिषेकक्रिया। ध्यानं रशिलागृहेषु,विवुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यहाळन्ति तपोभिरन्यमुनयमितपस्यन्तवमी ॥ पत्र मारीचाश्रमसत्र सत्कल्परचादिपदैवेभयोत्कर्षसत्र प्रतिपाटन- मुदारता ॥ : . यथा, ·स . 1॥ १ सरस्वतीकण्ठाभरणं ।। आभयसन य उत्कर्षस्तदात्तत्व मीपते । यथा, मात्र पुरोर्तिनि विश्वनाथे चोदीयसि मावलये च देये । ब्रीडास्मिन तसर तदा तदासौच्चमत्कृतो येन स एव देवः ।। अत्र सकलक्ष्मायलयमदानेऽपि जानवीड़नया बलेराशयोत्कर्षप्रतिपा- दनादात्तत्व ॥ ओजः स्वाध्यवसायसव विशमोऽर्थ पु यो भवेत् ॥ २ ॥ यथा, तान्ये ये यदि भूतानि ना एव यदि मक्तयः । नतः परशुरामसत्र न प्रतीमः पराभव ॥ परभुरामो विजयत एव इत्यस्मिन्नर्थ स्वाध्यवसायप्रतिपादनमोजः। रुडाहकारमौर्जियम् -उमा वधूभवान् दाना याचितार इमे वय। वर शम्भ रलं हेप तत्कुलोनये विधिः ॥ घव इमे धयमित्यात्मानिनवतचर्यवादिसमुत्थमौढाइड्कारप्रतिपादाना- दौर्जित्य। मेयार्थेष्वभीष्टता। यथा, रमवदमुन' का सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरस फल । सकुदपि पुनर्मथस्यः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत् खाइ सवात् प्रियादशनच्छदात् ॥ अतामृतमभनिभ्या प्रियादशनच्छदसवाभीष्टताप्रतिपादन प्रेयः । अदाणापाको दार सुभदता ॥ ६॥ यथा, देवव्रते वांछति दीर्घनिद्रा द्रोणे च कर्ण च यशोवघे। लक्ष्मीसहायसा नवाद्य वत्स वात्सल्यवान् ट्रेषिरयं सहायः ॥ यथा, .. 4 ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । अब मुमूर्षामरणादीनां दारुणार्थानां दीर्घनिद्रां वांति यशोऽवशेष 'दूतबादिभिः सुशब्दः पर्यायेण भएनं मुशब्दता। सा च मुख्यार्थव्यति- क्रमसत्र वाकवार्थवान्न शब्दगुणः ॥ व्याजावलम्बनं यत्त, स समाधिरिति स्म तः । यथा- दर्भाङ्गरेण चरण: चत इत्यकाण्डे तनी स्थिता कतिचिदेव पदानि गता। आसीहिटत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रमाणां ॥ अत्र गमने सति प्रियजनावलोकनाभिलापिषत्राः शकुन्तलाया दर्भाङ्ग- रचरणचतिवल्कलव्यासङ्गादिव्याजावलम्बनं समाधिः ॥ सौक्ष्मणमितुरचरते नच यत् सूक्ष्माभिदर्शनं ॥ ८४ ॥ यथा,अन्योन्यसवलितमासलदन्तकान्ति सोलासमाविरलसं वलिताईतारं । लीलागृहे प्रतिकलं किलकिञ्चितेपु व्यावर्त्तमानविनयं मिथुन चकासि ॥ झवान्योन्यसंयलिनमांसलदन्तकान्तीत्या दिवाफेत्र दम्पत्योरनुरागलक्षणस्य सूक्ष्मार्थसरदर्शनात् सौमंत्र । शास्त्रार्थसव्यपेक्षत्व नाम्भीर्यत्रमभिधीयते । यथा, मैत्रवादिवित्तपरिकर्मविदो विधाय क्लेशप्रहाणमिइ लब्यसवीजयोगाः । ख्यातिश्च सत्वपुरुपान्यतयाधिगम्य वांछन्ति तामपि समाधिभतो निरोह । श्रव मैत्रादिपदानां भास्वार्थसत्यपेचवाद गाम्मीयंत्र । विस्तरोऽर्थविका स्वात् ·सरखतीकण्ठाभरणं । यथा,--संग्रामाङ्गनमागतेन भवता चाप समारोपिने देवाकर्णय येन येन सहसा यद् यत् समासादिनं । कोदण्डेन भराः परैररिगिरस नापि भूमण्डलं तेन तुं भवता च कौतिरनघा कोत्ता च सताब्धयः ॥ अरु विपक्षबधात् समाधिव्यापिनी कोतिरर्जितेनेवतावतोऽर्थस्य बहुधा विकाशिवताद्विस्तर। संवेपस्तस्य संशतिः ॥२५॥ यथा, भूयन्तां धर्मसर्वख' युवा चैवावघार्यतां । पात्मनः प्रतिकूलानि न परेपा समाचरेत् ॥ अनु शास्त्र विस्तरप्रतिपादिनस्य धर्मसत्र शोकाई नोक्तवादयमथसोचः . संक्षेपः। .. . शब्दार्थों यत तुल्यो स्तः सम्मितन तदुच्यते । यथा, इन्दधि शिवस्य शैलदुहितु वको नखानः सने देयाहोऽभुपदयं वयं तदुपमामालम्पमानं मिथः । संवादः प्रणवेय यस्य दलता कार्यकतायां तयो- रूह द्वारविचिन्तितेन च हृदि ध्यान: स्वरूपेण च ॥ अन प्रायवलक्षणस्यार्थस्य तुल्यन यथावविभजा विनिवेशनं संमिततुं । साभिप्रायोतिविन्यासो भाविकन्व निगद्यते ॥ ८॥ थपा, दृष्टि हे प्रनिषेपिनि घणमिहाप्यस्मद गृहे दास्यमि मायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपौरपः पास्यति । एकाकिन्यपि यामि नहरमितः खोलतमालाफुलं नौरन्धास्तनुमालिखन्तु जरठच्छेदा नलग्रस्ययः । तमालमालावलयितसरित्तौरकृतसङ्केनायाः कुलटायाः सननौ भाविना परपुरुपनसक्तानां नलप्रन्यवालेज्याजगोपनेन साभिमायभान अव ·सरखतोकण्ठाभरणं । भाविक॥ गतिः सा सवादवगमो योऽर्थादर्थान्तरसत्र तु। यथा,- शुभे कोऽयं रहो गृहपरिवढा, कितव पिता, न, मे भर्ती रात्रौ व्यपगत दृगन्यच्च वधिरः। ज हुई श्रान्तोऽहं शियिपुरिहेवापवरके क यामिन्यां यासि स्वमिहि ननु निदंशमशके । अत्र प्रश्नादर्थमवगम्य उत्तरार्थान्तरावगमो गति। रीतिः सा यखिहानामुत्पत्यादिकियाक्रमः ॥ ८ ॥ यथा--प्रथममरुपच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तनीकपोलतलदुतिः । प्रभवति पुनर्धान्त, सक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनौकन्दच्छेदच्छवि गालांछन ॥ अत्रोदयादारभ्य चन्द्रसत्रोत्पत्यादिक्रियाकमो रीतिः । उतिर्नाम यदि कार्यों भङ्गया भव्ययोऽभिधीयते। यथा त्वमेव सौन्दयी स च रुचिरतायाः परिचित कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अपि इन्हें दिध्या तदिति सुभगे संवदति वा- भतः शेषं चेत् स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया ॥ अवाभीष्टसत्र नायकनायिकासन मसर भगवा भएनमुक्तिः । विवक्षितार्थनिर्वाहः कात्र प्रौढिरिति स्मता ॥ ८८ ॥ यथा, स्वतन्दविलोकनाकुलधिया धावा त्वदीयां श्रियं निःक्षिप्य प्रतिराजकेषु विदुपां लक्ष्मया त्वमापूरितः । ते ते नियतं दरिद्रति गृहेष्व पामियं दृश्यते ·सरखसीकण्ठाभरणं। नेमामाद्रियमे त्वमिच्छसि न तो त्यामेव मा धावति ॥ अव त्वदविलोकनाफुलेन धावा व्वदीया लक्ष्मीः भावपु नि.विमा विदुष च लक्ष्मी स्तुयधारोपिता। अतस्तु विपवलमीमाद्रिय भाच वामनु धावति। या प विदुषां लक्ष्मीसया तमापूरितन ते दरिद्रा. अत एव तुमेना नाद्रियमे इयञ्च विहदगेहेष्वव दृश्यते इत्य नायत प्रभूतस्पार्थसमानेकवाफेउन प्रतिपादितवान् विवक्षिवार्थ निर्वहणं प्रौढि पदाद्याश्रितदोषाणां ये चानुकरणादिषु । गुणतापत्तये नित्यं ते ऽत्र दोपगुणाः स्म ताः ॥ ८॥ विविधा अपि ते भूयचतुर्विविधा बुधै। प्रोक्ता यथा गुणते न प्रविमा सथोचरते ॥ १० ॥ या मिष्टा छिनादौनो पददोषेष्वसाधुता। निरूपितानुकरणे गुणत्व सा प्रपद्यते ॥ २१ ॥ यथा,-उन्नमया सकचनक्षमासंघ चुम्वनि प्रियतमे इटलया। हुहु मुञ्च मम मेति च मन्दजल्पितं जयति मानवगौना ॥ अत्र हुइ मम मेत्यसाधोरपि मिष्टमच्छितयोरनुकरणवाद गुणत्व। गुणत्वमप्रयुक्तस्य तथानुकरणे भवेत् ॥: यथा,-दिवं पत्कापिणो यान्ति येऽचौकमतभाषिणः । पत्कापिणोऽपि नो यान्ति ये पचन्ति प्रयुञ्जते ॥ प्रवाचौकमत वचन्तीत्यादिपदानां कविभिरमयुक्तानामप्यनुकरणवाद्गुणत्व यच्छ तेर्विरसं कष्टं तस्य दुर्वचकादिषु । गुपवमनुमन्यन्त सानुप्राससत्र सूरयः ॥ १२ ॥ नाधास्ताधारिराष्ट्र न घाटनादंष्टिनो जनाः । धार्तराष्ट्रात सुराष्ट्र न महाराष्ट्रच नोष्टिण॥ प्राय अतिविरसत्यात कष्टत्वेऽपि दुर्घचकत्साहुगत्य । . यथा ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । यत्पादपूरणाद्यर्थमनर्थकमुदाहृतम् । गुणत्व मनुमन्यन्त तस्यापि यमकादिषु ॥ १३ ॥ यथा योषितामतितरां नखलनं गात्रमुज्ज्वलतया न खलूनम्॥ बभौ मुखेनाप्रतिमेन काचन श्रियाधिकानां प्रति मेनका च न ॥ अत्र खलुशब्दसत्र चशब्दस्य च पादपूरणमावेऽपि प्रयोजने यमकत्वाद गुणत्वम्॥ यत्त रूढिचुत्रतत्व न प्रोतमन्यार्थसंज्ञितम् । प्रहेलिकादिषु प्रायो गुणत्व तस्य युजयते ॥ १४ ॥ यथा, -खादयः कनि काले ते स्कातयः पाहवलाव । चन्द्र साक्षाद, भवन्तत्रत्र वायवो मम धारिणः ।। अन्न खादय इत्यादीनां घर्षरिकादौ धङञ्चानवस्थाने न रूढिः, गूढार्थ तु प्रहेलिकादौ तन्त्र दुपातीति नेपां दोपगुणत्वम् । तुच्छवाचामपुष्टार्थमिति यत् प्राक् प्रकाशितम्। नस्य छन्दोऽनुरोधादौ गुणत्वमवधार्यते ॥ ५ ॥ यथा-हिरष्टवर्पाकृति मेनमर्थिनामुन्ति कल्पोपपदं महौरहम्॥ 'यमिन्द्रंशब्दार्थनिषूदनं हरहिरणप्रपूर्व कशिपु प्रचक्षते । अव दिरष्टवर्षाकृनिमिति कल्पोपपदं महौरुहमिति हिरणपूर्व कशिपु- मितरसत्र तुच्छार्थत्वेऽमि छन्दोऽनुरोधाइ एत्वम् । प्रतिपादितमादी यदसमर्थमवाचकम् । तसत्रापि खलु मन्यन्ते गुणत्व सौत्कृतादिषु ॥१६॥ यथा, आशु लडिन्नवनीष्टकराग्रे नौविमई मुकुल कृत दृध्या रक्तवैणिककराहततन्त्रीमण्डलपाणितचारु चुफूजे। प्रव कूजितस्य पक्षिणो ऽन्यवावाचकवेऽपि कामशास्त्रऽनुमतत्वाद गुणत्वम्। .

·२५ . सरखतीकण्ठाभरणं । शास्त्रमालमतीतत्वादप्रतीतं तदुच्यते । गुणवनस्य तद्विद्यसम्भापादौ विदु बुंधाः ॥ १७ ॥ यथा, सर्वकार्यवशरीरेषु मुक्ताङ्गसन्ध्रपञ्चकम् । सौगतानामिवामान्यो नास्ति मन्चो महीभताम् ॥ अवाङ्गस्कन्धपञ्चकमित्यस्य शास्त्रमालमसिहस्यापि तद्विद्यसम्मापायां गुणत्वम्॥ अर्थमनीतिकृद्द रे क्लिष्ट' नाम नदुचाते। झटित्यर्थमतीती नद गुणत्वमनुगच्छति ॥ १८॥ यया,-'अथात्मनः शब्दगुणं गुपनः पदं विमानेन विगाहमानः । पितुः पदंमध्यममुत्यतन्तौ ॥ काचीगुणस्थानमनिन्दिनायाः ।। अवात्मनः पदं शब्दगुणमिनि पितुः पदं मध्यममिति चाकाविषया काचीगुणस्थानमिति नितम्वविपयामिति प्रसिद्द भटित्य व प्रतीसिं करोनौति लिटस्यास्य गुम्पत्वम् ।। अपरिहार्थसम्बन्ध' यद गूढार्थमिति रम,तम्। तदाख्यानादिशु प्रायो गत्येन नदिपरते ॥ १८ ॥ यथा, प्रम्हारिसावि कपो हलिअंदहालपमुभाषिः। मण्डपमझाडावि होन्ति इरिसप्पमिहायि । अव मण्डूकमर्कटसर्पसिंहेष्यप्रगिहप्रयोगवागदखापि इरिभन्दसत्र स्वयं व्याख्यासत्पाद गुपपत्वम्॥ नेयाथं यत् स्वसङ्केतल तवाचं सदीरितम् । प्रहेलिकादिषु मास्तिदगुणले न गप्पयते ॥ १० ॥ यथा,-मोर कलाये जवहर तह पागदपरिसपाउ। उस्मौसा पाग्रंनिगउप्र णु गतिहि जाणु पाउ ॥ अव मयूरवचन्द्रकसकैतेन कल्पितरत्र पन्द्रनाम्नो नेयाचवेऽपि प्रहेलि: .

·सरखतीकण्ठाभरणं । ३५ यथा, कात्वादगणतम । यदनिश्चयकृत् मोज मन्दिग्ध तद गुणीभवेत् । भवेहिशेषावगमो यदि प्रकरणादिभिः ॥ १०१ ॥ यथा -महौता पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम सप्तिम् ॥ स शाङ्गचक्रासिगदाजपाणि मधच्छविः पातु जगन्ति गौरिः ॥ तस्मिन्नपत्ये इत्यनिश्चतसमाप्यपत्य विशेपसत्र सन्दिग्धत्वपि गौर्यतामिति प्रकरणेन गम्यते ॥ मेघच्छविरित्यसर च नवश्यामादि- पदानुपादानेऽपि मौरिसम्वद्दतान्नवमेघच्छवि मघश्यामच्छविरिति वा विशेयो निश्चीयते इति तसवामि गुणम् ॥ यत्तहिरवमितुवक विपरीतप्रकल्पनम् । नथाभूनाभिधानेन गुणतुं प्रतिपद्यते ॥ १०२ ॥ -अभिधाय तदा तदप्रियं शिशु पालोऽनुशय' परं गतः । भवतोऽभिमनाः समीहते सरुपः कर्तुमुपेत्य माननाम् ॥ अत्र विपरीतार्थकल्पनं विरुद्धते ऽपि सन्धार्थविग्रहार्थयोः स्फु टभिन्नार्थते- नाभिधानाद गुणतुम ॥ • अप्रयोजकमिकमविण पविधायकम् । खरूपमात्र व्यक्तव्ये तसवापि गुणतेपाते ॥ १०३ ॥ यथा, तेऽप्याकाश्मसिश्याममुत्यु त्य परमर्षयः ।। साग्र वर्षसहस्रस तपस्त पे महामनाः ॥ अनासिश्याममित्याकाशं प्रति साग्रमित्यनेन वर्षसइस प्रति विशे पान- भिधानेऽपि दूरोत्पतनचिरतरतपश्चरणयोरुपयोगविवक्षायां गुणतम् ।। यवत्पत्तिमह समिनि पूर्व निरूपितम् । महाकविनिवर्ध सत्तदप्यन गुणीभवेत् ॥ १०४ ॥ - यथा, पण्डे पूइण्डपिण्डीनगरतरलनाः मापिरे येन बेला- :

·१ सरस्वतीकण्ठाभरणं। मालम्वोत्तालतलस्फ टिनपुटकिनीबन्धवो गन्धवाहाः ।। पातालमतिमल्लगल विवरमचिप्तसप्तार्णवम् ॥ किरन्तः कामेरीलड़हलहरोशीकरकणान् ॥ अत्र नखगल लड़इलहरीप्रभृतीनामवंगत्पतिमत्तेन देश्यतेऽपि महाकवि- भिरङ्गीकृतताट् शुषतम् ॥ ग्राम्य पृणायदग्सौलामङ्गलार्थ यदीरितम् । नत् सवीतेषु गुप्त घु लक्षितेषु न दुषति ॥ १०५ ॥ वन संवीत यथा, नमोहिमा प्रयतां तनूजा यतात्मने योजयितुं यतख । थोषितस तदीयंत्रनिकभूमि: सैव क्षमेत्यारमभुवोपदिष्टम् ॥ अतु तद्वौर्यनिषकभूमिरितालीलसवापि संयोतवाद गुणतुम् । यदाह-संयोतमा हि लोकेषु न दोपरने पणं धर्म। शिवलिङ्गस्य संस्थाने कसवासभ्यतवासना ॥ गुप्त यथा, सुदुतवजा यद्यपि जन्मभूमिः ॥ गजैरसंवाधमांबभूवे ।। स तेऽनुनेयः सुभगोऽभिमानी ॥ भगिन्ययं न: प्रथमाभिसन्धिः । अन जन्मभूमिसंबाधमुभगभगिनीशदानामनौलार्थान्तरते ऽपि. प्रथमार्थ- प्रभावभावनारामताद गुणतम् । यदाह, वस्तुमाहात्मवगुप्त सत्र पदार्थसब विभावनात् । भगिनीभगवत्यादि नासभ्यत न भाष्यते ॥ लक्षिम यथा, इमाण्डकारणं योऽम निदधे योजमात्मनः । उपस्थानं करोमेरप तस्मै शपाहिशायिने । 'अनु एमाण्डोपस्थानभन्दयोरसभ्यर तिहेतुते ऽपि अन्यत, लक्षितवाद, गुणतम् ॥ एवमशतादौनामपि गुणतम् । यथा, भद्रे मारि प्रशसं वद सदसि, मुदा नृत्य कृत्ये मुह, मृत्यो रत्ने चतुष्प विरचय, रचयारात्रिक कालराति । - ॥ -

·सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
चामुण्डे मुण्डमालामुपनय, विनयखायतां भैरवीर्षवाम्,
एवं देवे भवानों वहति परिजनव्याहृतिस्त्रायतां वः ॥
अत मारो कत्यादीनामपि पदानां समस्तमङ्गलायतनस्य भगवतो विख:
श्वरसर सम्बन्धेनोक्तताद, गुणतम् ।।
यथा वा, सत्पक्षा मधुरगिरः प्रसाधिताशा मदोद्दतारम्भा ।
निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवशान्मेदिनौपृष्ठे ।।
अत, धार्तराष्टाः कालवशान् मेदिनीप्टष्ठे निपतन्तीतवस्त्रामङ्गलार्था-
न्तरतेऽपि हंसानहं धाराष्ट्रानिति व्यपदिशामि इति वक्षमाणवाकर
गुप्तताद, गुणतुम् ॥ यथा च,-
कोऽभिप्रेतः सुसंस्थानस्तसत्रा इति न निश्चयः ।
आशापिशाचिकैषा तु कुमारी मां वरिपप्रति ॥
अवाभिप्रतमुसंस्थानाशापिशाचिकाकुमारीतिपदानमसस्तस्म तिहेवू-
नामपि लौकैरन्यत्र लक्षितत्वामुणत्व ॥ एवं घणावादीनामपि
गुणत्वम्॥
तत्र घणावतो यथा,
पद्मान्य कौशुनियनाः पीत्वा पावकविपुषः !
भूयो नमन्तीव मुसहीरुणरेणुभिः ।
प्रव,-नियतोहीणवान्तादि गोपत्तिव्यपाश्रयम् ।
अनिसुन्दरमन्यत्त ग्राम्यकक्षां विगाहते ॥
पुणावान्तरस्य यथा,
कामिनीगण्डनिस्यन्दविन्दुरिन्दु मनो मम ।
अन्यथा कथमेतस्य जगदुदयोतिनो इप्रतिः ।
प्रव. रागातिशयहेतुभूतयोः कामिनीकपोलचन्द्रमसोः स्वरूपभावना-
माहात्मे वनार्थान्तरभावना गुप्तति गएडनिस्सन्दविन्द रित्यस्य घणा-
वान्तरसत्रापि न दोपः।
एणावत्सा तिहेतु यथा,
.

·संरखतीकण्ठाभरणं ।
विपूयरानावन्तः पलाशापाढधारिणः ।
ब्रह्मवर्चखिनो यान्ति हिजपोगण्डका इमे ॥
अत्र वियपलाश्ब्रह्मवर्चसपोगण्डादानां वृणावतम,तिहेतुले यत्र
लचितत्वाददोषत्वम् ॥ एवमन्यत्र द्रष्टव्यं ।
घनच, किञ्चिदाययसम्यन्धाइने शोभाममाधुपि ।
कान्ताविलोकने न्यस्त मलीमसमिवाननं ॥ १०॥
नद, यथा, अन्व प्रोवरहकपालनलककरकणतृकङ्कण-
मायमे सितभूरिभूषणर वैराघोषयन्ताम्बरं ।
पौराहितरककर्दमधनप्राग्भारपोरोखभद्-
व्यालोल स्तनभारभैरववपु दोहत धावति ॥
अवाश्रयसा बीभत्सरसोचितवाददोपः ।
सनिवेशवमात् किञ्चिहिरहमपि शोभते ।
नौलं पलाशमाबद्दमन्तराले सुजामिव ॥ १०७ ॥
4
नद, यथा, अन्वैः कल्पितमङ्गलप्रतिसराः स्त्रीहसरतोपल-
व्यतोत्तमझतः पिना सहसा हृत्पुण्डरीकस्तणः ।
एताः भोणिसपङ्ककु भजुषः मभूय कान्तः पिव-
न्तास्थिम हसुराः कपालचपकै प्रीताः पिशाचागनाः ॥
अब स्टारिणो हि जगदपि ङ्गारमय पश्यन्तीनि बीभत्सरमेऽपि
माधपेनान्वादिपानामन्तरालेषु निवेशिताना मङ्गलप्रतिसरादिपदाना-
मदोपः ।
अश्लीलादेरमी भेदा भिद्यन्ते यत्ति धा विधा।
भवन्ति नव तेनैने पूर्वोका दम पञ्च च ॥ १०८ ॥
चतुविंशतिरिनेत्रपा प्रोतापदसमायया ।
समासात् पूर्वनिर्दिष्टदोषाणां गुग्पकप्तये ॥ १० ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरण। इत्येतत् पददोषाणामदोपत्वमुदौरिम् । इदानीं वाकादोपाणां गुणत्व मभिधीयते ॥ ११०॥ तत्र शब्दविहीनस्य विवक्षावशतः कचित् । निसर्गसुन्दरवन गुणत्व परिकल्पयते ॥ १११ ॥ यथा, प्राक्षिपन्तारविन्दानि मुग्धे तव मुखच्छविम् । कोशदण्डसमग्राणां किमेपां खलु दुष्करम् ॥ न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थटनामिति कटकर्मणोः पाठोप्रतिषधे किमेपो दुष्करमित्यपभाषणेऽपि सम्बन्धमातुविवक्षातो गुणत्व। यदाह,-इदं हि शास्त्रमाहात्मप्रदर्शनालसचेतषां । अपभापणवद, भाति नच सौभागप्रमुभ ति ॥ ११२ ॥ यानः सम्बन्धनि नहेतुः कोऽपि कृतो यदि । क्रमलङ्घनमपत्राहुन दोष सूरयो यथा । ११३ ।। बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु । आद्यन्तावायतक शो मथमः क्षणिकञ्चरः ॥ प्राद्यन्तौ मध्यम इति सम्बन्धनि नहेतो विधानान्न शाब्दकमलङ्घन दोपः । वनुस बन्धुत्यागदेशत्यागयौस्ततुत्यागात् गरीयस्त नाभिम- तन्वादित्यर्थक्रमलङ्घनस्यापि गुणत्वम् । .. विरूपसन्धि यत्पूर्व विसन्धि च निरूपितम्। 'न च दुर्वचके प्रायः प्रगृह्यादौ च दुपप्रति ॥ ११४ ॥ स्तन दुर्वचके विरूपसन्धिः। यथा,- जयन्ति वर्षा स्थिति भर्गदुर्गयोः सुदुर्वचा दुर्वचकमयुक्तयः । अभेडगेड्ने समपोग्रभोग्ररुग्ध उझम्नड़ मुखि सधवधि नः ।। प्रबोजराईस्य विरूपसन्धित्वेऽपि दुर्वचकत्ये न कला विगिराहतवाद, गुएत्व।

·सररूनीकण्ठाभरणं । यदाहः ॥ - शुकस्लीवालमूर्खाणां मुखसंस्कारसिद्धये । महासाय च गोठीयु वाचत्रा दुवाचंकादयः । प्रगृह्यादौ विगतसन्धि यथा,- कमले इव लोचने मे अनुबधाति विलासपद्धतिः ॥ स इतोऽब्दतारतमियो म टचस्तन यजूपि अइसे ॥ अत्र विसन्धेः प्रगृह्यादिहेतुकत्वाद, गुणत्व यह --न संहिता विवक्षामौत्यसन्धान पदेषु यत् । बहिसन्धौति निर्दिष्ट न प्रगृहादिहेतुकं ॥ अनुकम्पाद्यनिशयो यदि कचिद्विवचनने । न दोषः पुनरुतोऽपि प्रतुते यमलंकिया ॥ ११५ ॥ यथा,-हन्यते सा वरारोहा सरेणाकाण्डवैरिणा। हन्यते चारसर्वानी हन्यते मञ्चभापिणी । अव हन्यते हन्यत इति शब्दपुनरुतं चारसर्वानी वरारोहेत्यर्थ- पुनरुताम् ॥ तदुभयं अनुकम्पाद्यतिशयविवक्षयामदोप इति गुणवम ॥ पदानां प्रत्क्रमो यन.फमेण प्रत्क्रमेण वा। नमाको विस्तसत्र न दोपः कापि तद, यथा ॥ ११६ । जुगुप्सत स्मै नमदुष्टभाव मेवं भवानक्षतमाधुटतः । इतीव वाचो निगृहीतकण्ठैः प्राणैररुध्यात महर्षिसूनोः । अन मास्न जुगुमनेति वक्तव्ये जुगुमत स्म नमदृष्टभाव मैवमिति पद- व्यतिकममा व्यस्त पोछन्ति केचिदिनि लुङ्लङो विशेषलक्षणामद, . पंचायेण यो यच पाय प्रश्नोत्तरादिषु । संकोपं नन्न दोपाय वाक्ये धाश्यविदो विदुः ॥ ११ ॥ यथा,-बाले नाथ विमुच्च मानिनि पं रोषान्मया कि सस ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । खेदोऽस्मासु न मेऽपराथति भवान् सर्वेऽपराधा मयि । तत् किं रोदिप गद्गदेन वचसा कसत्राग्रतो रुद्यते ननेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मोऽत्यतो रुद्यते ॥ अव सङ्कीर्णत्वेऽपि वाकोवाक्यत्वान्न दोपः ॥ प्रतिस्थादिभेदेन ग्राम्यादिभिदयापि वा। अपदं तसत्र चानुज्ञा भाषाचिते विधीयते ॥ ११८ ॥ यथा,-हातो जो ज्जलदेउ नैव मदनः साक्षादयं भूतले तत् किं दीसद सञ्चमाहतवपुः कामः किल थयते । एटूए किअलेउ भूतपनिना गौरीविवाहोत्सवे एसे सञ्चुजिवोसुहस्तकटकः किं दर्पणेनेक्षते ॥ अत्र ग्राम्य प्रटा नगरमागतः राजानं दृष्ट्वा ग्रामैनः प्रतिस्थैरेव वा पदैः मारुतेन एच्छति । हातो जो ज्जलदेउ इति । नागरश्च तमनुनिष्टक्षुरु- पनागरेः कोमलैर्वा पदैः सवकोक्ति प्रत्याचष्टे, नैव मदन: साक्षादयं भूतले इति । अथ ग्राम्य अाहितप्रतिभः पूर्व पदानुरोधाद मासतेनैव ग्राम्योपनागरीः प्रकृतिस्थकोमलैर्वा पदैस्तमुपालभते । तत् कि दीसद संञ्चमाहतवपुः कामः किल यत इति। अथ नागरों ज्ञाततत्- प्रायोणतत्पदानुरोधादेय अई प्राकृतन ग्राम्योपनागरनागरैः प्रस- निस्यकोमलकठोरैर्वा पद: समाधत्ते। एटूए किअलेउ भूतपतिना गैरीविवाहोत्सये इति॥ अथ ग्राम्यः शोकसमाप्त: पादसत्र तदुत्तरसत्र चानुगेधात् ग्राम्याणि प्रशनिस्यानि वा तिचतुराणि पदानि प्रारूते- नोका पादाई एव तिष्ठति। एसे सच्चु जिवोस, इति । नागरो गितकाशी ग्राम्योपनागरनागरः प्रतिस्यकोमलकठोरैर्वा पदैः लोकमुत्तरश्च पूरयति, इसकटकः किं दर्पणेनेशात इति । तत् च प्राक- तानां सर्ये पामपि ग्रास्यत्व । प्रः संस्कृ तपदेषु वपुरितुवपनागर शेषाणि ग्राम्याणि, प्रतिवाच हस्तविवाहगीरोपदानि ग्राम्याणि, भूत- अथ ·सरखतीकण्ठाभरण। पनिनेति नागर, पाण्य पनागराणि । तदिदमोहणि मोये नथैवोप- कमादेवन्न दुष्यति। वाश्यान्तरसगर्भ यट्याक्य नवाषयगर्मितम् । रसान्तरनिरस्कारे तदिष्टं नेष्टमन्यया ॥ ११९॥ यया,-दिमातङ्गघटाविभकचतुराधाटा महौ साध्यते सिद्धा सा च वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपर रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत् कथाअवमिदं यत्वैध चास्तं गमम् ।। पत्र यथोक्ता महौ साधते सिहा सा च विप्राय प्रतिपाद्यते इति वक्तवेध, येय धोराङ्गतरसवशारत्तेन वदन्त एव हि वयं रोमाश्चिताः पश्यत इति वाफेवन प्रशतवाफ्योत रसमाप्तावेव विमायेत्यादिपदविच्छित्तिः सा रसान्तर- निरस्क तिरिचरते । तया चेदं वाक्यान्तरसगर्भमपि वाक्यं न. दोषाय भवति। यद्भिन्नलिङ्गमितुत विभिन्नपचनं च यत् । उपमादूषण नन्न यत्रो गो न धौमता ॥ १२० । यथा, अन्यदा भूपण पुंसः शमो लज्जव योपितः। पराकमः परिभवे वेयात्य सरतेष्विव । अव भो योपित इय शमो लज्जव पराकुमो वैयानमिति लिङ्गभेदः । परिभवे सुरतेविषेति तु लिङ्गभे दो वचनभेदश्च दृश्यते ॥ . स चैपामेष 'परशरं उपमानोपमेयभाव विवक्षायां पर्यायान्तराभावादन्यथा कर्नु न शक्यत इनि सउदय हृदयानुद्देजकवान दृष्यतीति दोपवापि गुणत्वम् । सदिदं योरप्य फसदाहरणम् । अथ भिन्नलिङ्ग सेत्रव यथा,- यसत्र वियर्गशून्यानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोकारभघ खसन्नपि न जौषति ॥ 4 ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । अत्र प्राग्वदेव पर्यायान्तारभावात् स. लोहकारभस्ने वेति लिङ्गभेदसत्र न दोषः। भिन्नवचनस्यैव यथा, प्राजाप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः । मुकात्मानः शिव नेमिरनेत्रऽपि ददतां जिनाः ॥ 'अव नेमिरनेत्र पीति वचनभेददोषेऽपि ददतामिति कियापदादेषचन- ग्लेपमाहात्मवाद, गुणत्वम् ॥ न चेदं वाचामन वादि न विद्यत इति नो- पमात्वम् ॥ इवसमापिना समुच्चयार्थेन तुल्यधाणां तु धर्मसत्र प्रभव इत्यादिभिवचन षै विपयापहारात् ।। यथा, अग्रतो द्योतकलोप उपमायां। कोमलापाटलौ तनि. पल्लवद्याधरश्च ते। ननु पोऽपि शपः कस्मान्न भयति उचाते। यत्र इयोः सदृशयोरभिधानं स यः । यत सदृशात् सह शप्रतिपत्तिस्तदुपमानं । यत इयोः सादृश्यमभिधी- यते प्रतीयते वा सोपति प्रवन्ध नाग्रतो वक्षयामः । उपलक्षण तत् । यदुपमायामेव लिङ्गवचनभेदो न दूषणमिति तसा सर्वालङ्कार- साधारणत्वात् केवलं सादृश्यमलङ्कार इति दर्शने उपमायामुदा- ङ्गियते ॥ यतापमानाः स्युनर्नोपमेयेन सम्मिताः । तहीनोपममित्याहस्तत्प्रसिद्दौ न दुष्यति ॥ १२१ ॥ यथा,–स मारताकम्पितपीतवासा बिम्वत् सलील शशिभासमजम् । संदुरवीर प्रराहीनाङ्ग सेन्द्रायुधो मेघ द्रवावभासे । भत सेन्द्रायुध इति कार्मुकमावस्योपादानं वासःशङ्मयोस्वनुपादाना दूनोपमत्वम् । ततेन्दविदुरतोरविप्रसिद्दवाददोपत्वम् ॥ यदाह, सर्व सर्वेण सारूप्यं नास्ति भावसर कसरचित् । यथोपपतितिभिरुपमान प्रयुजयते ॥ अखण्डमण्डलः केन्दुः क कान्ताननमुनति।

·। सरस्वतीकगढ़ाभर। यत्किश्चित्कान्तिसाम्यातु शशिनवोपमीयते ॥ कमेणानेन रुतिभिरेष्टव्यमधिकोपमम् । विपस्तूपमेयाङ्मनुमानात् प्रतीयते ॥ १२२ । यथा, म पीतवासाः प्रगृहीतभाशों मनोजभीम घपुराप कृपणः । शतङ्गदेन्द्रायुधवानिभायां संसृजनमानः शशिनेव मेषः ।। अत शशिनो ग्रहणादधिकोपमन्वऽपि उपमानत नाविवक्षितवादगुणतम्। यदि वा उपमाने धमोद्घाटनानुमानाच्छङ्खचक्रगदाधरो विष्णु रिति प्रसिद्धः भोग्नुमेयः॥ यदा तीवप्रयत्नेन संयोगादैरगौरवं । न च्छन्दोभङ्ग इत्याजस्तदा दोषाय सूरयः ॥ १२३ ॥ यथा, -जह हाई प्रोइस अवभन्तमुलामिअम मुअन्तिम । तह अण्णाना अोसि तुम सच्छ गोलाणईबहे ।। अव हितोयैकादशत्रयोविंशतिवर्णनां संयोगपरताद गुरुतऽपि जहादि- संयोगस्यानीवप्रयानोच्चारणेन पूर्व लघुतन छन्दोभङ्ग इनि गुणसुम ॥ वाययमस्यानविरति माग्भग्नयतिसंज्ञया । समुदिष्ट यदधुना गुणतु तस्य कल्पते ॥ १२॥ –गोमा पुष्यतत्रयमभिनवः सुन्दरीणां प्रबोध' । किश्चिदभावालसमसरलमेक्षिस' कामिनीनाम् । कार्यवाकार्यवाण्ययमविकलान्यागमेनैव पश्यन् । वण्यामुों वहति नृप इत्यस्ति चायं प्रयोगः ॥ अव पादनये चतुर्थस्थाने यतो कर्त्तव्यायां पञ्चमस्थाने शतवादपरन च पादस्य मध्यभागे निविष्टकेवलखरनाट् यतिधऽमि स्वरसन्धिसत- साविभिन्ननामधातुशरीरत्वाच्च न दोषतुम् ॥ मदाह,-स्वरसन्धत्ररुते पायो धातुभेदे तदिप्यते । . यचा ·४५ सरस्वतीकण्ठाभरण। नामभेदे च शेपेषु न दोष इति सूरयः । लप्त पदान्ते शेपस्य पदत्व निश्चित यथा ! तथा सन्धिविकारान्तं पदमेवेति वय ते ॥ अशरीर क्रियाहीनं कियापेक्षा न यत्र तु । यत्रास्तपादेरपेक्षा वा न दोपस्तत्र तद यथा ॥ १२५ ।। कियन्मावं जलं विप्र जानुदन्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते नहि सर्वे भवादृशाः अत्र विपु पादेषु पदानि कि यापदं नापेक्षन्त । सापेक्षञ्चासमथं भवति । चतुर्थ तु नहोत्यादिभिः सन्तीत्यपेक्षते नचैतावतामोपामसामथे। भवति । यदाह, यवान्यत् कियापदं नास्ति तवास्ति भवतीति पद प्रथमपुरुपे प्रयुजयते इति ॥ शिष्टमस्पष्टशैथिल्य मिथिलं तहिपर्यत्रयः । गौड़ीयरिष्यते तत्त् बन्धप्राशस्त्यगौरवान् ॥ १२६ ॥ यथा, -लोलाविलोलललना ललितालकलासकाः । विलुप्तमालतीमाला जलकालानिला यवुः ॥ व मैथिल्यदोषेऽपि बन्धप्राशस्त रेन गै राहतत्वागुणत्वम् । न दोपः कापि वैषमंत्रालङ्कारकारणात् । पौरसैवराहतवाच्च शब्दाड़म्बरतोऽपि वा ॥ १२७ ॥ . 'चन्दतप्रणयोद्गन्धि मन्दो मलयमारतः । पहने रहमह यो वररामामुसानिलैः ।। प्रत्व सत्यपि शब्दवैषम्यदोपे शब्दाड़म्बरगुशदर्यालझारगुणात् पैरसैर- रातत्वात गुगत्वं । कोरमपि बान्ति दीप्तमित्यपरे पुनः । तेषां मतेन तस्यापि दूपर्ण नैव विद्यते न १२८॥

·यथा सरखतीकण्ठाभरणं। न्यवेण पक्षःचपित क्षत्रियाणां घणादयम् ।। प्रत्र कठोरत्वेऽपि दौमत्वाद्गुणत्व। अविहदानाबालप्रसिद्दार्थ प्रसादवत् । विपर्ययोऽस्थामसन्न चित्रादौ सन्न दुय्यति ॥ १२९ ॥ यथा, यात्रिमा पावनतया यातनाच्छिदनी च या। . याचनीया धिया माया या माया संस्तुता श्रिया ॥ भवाप्रमाददोषेऽपि चिवत्वादगुणत्वम ॥ अध्यारादिगम्यार्थ' मेयार्थ प्रागुदाक्षतम् । स गम्यते मसिह शेन्न सद्दोपवदिष्यते ॥ १३ ॥ यथा मा भवन्तमनल. पवनो वा वारणो मदकलः परशुर्वा । वाहिनीजलभर कुलिश वा स्वस्ति तेऽस्तु लगया मह रच ॥ अत्र दहन्वित्यादौनामयाइयत्रतया नेयत्वेऽप्यतिममिया प्रतीयमान- वाराणत्व। असभ्यार्थ' मतं ग्राम्यं वदनाम्योधव दुष्यति । विदग्धोक्तौ तु नस्साहुणवत्तं मनीषिणः । १३१॥ यथा, काम कन्दर्पचाण्डालो मयि घामाथि निर्दया ! त्वयि निर्मत्सरो दिध्या सोऽयमाखनुग्रहः ॥ प्रत्र ग्राम्यत्वेऽपि ग्राम्यार्थस्य विदग्धोतया तिरस्क तावादगुणत्वम् । योज समासभूयस्व नहौतार्थेषु बथते । विपर्ययोऽस्सासम तद्दीत चेन्च दोपभाक् ॥ १३२ ॥ यथा, --यो यः पास विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवौनां चमूना यो यः पावालगोजे पिशाधिकषया गर्भप्राय गोवा। यो यस्तत् कर्म साची चरनि मयि रणे यच यच मतीफा मोधान्धसास्य समय स्वयमिह जगवामन्तकासवान्तकोऽहम् । प्रसासमस्त पि मौदपन्धत्वाद, गुणत्वम ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणां । ॥ ॥ समस्तमसमस्त वा न निर्वइति यहचः । तदनिरढमस्त्रापि न दोषः कापि तद्यथा ॥ १३ ॥ प्रसौद चण्डि त्यज भन्युमञ्जसा जनस्तवायं पुरतः कृताञ्जलिः । किमर्थमुत्कम्पितपोवरस्तनयं त्वया लुप्तविलासमासयते ॥ अत्र समसरौत्यनिर्वाहादनियूंगढ़वऽपि रसान्तरपरिग्रहेण रौतान्तर- परिग्रहादगुणतुं'। अनलङ्कारमित्याडरलङ्कारोभित वचः । पूर्वोत्तरानुसन्धाने तसत्र सावुत्वमिष्यते ॥ १३४ यथा,-निशम्य नाः शेषगवीरभिधातुमधोक्षजः । शिष्याय हतां पतुः प्रसावमदिशद्दशा ॥ असवानलवारत्वेऽपि पूर्वापरानुसन्धानप्रयोजनभूतत्वादगुणत्वम् ॥ वाययाश्रयाणां दोषाणां गुणीभावोऽयमौरितः। अथ वाक्यार्थदोपाणामदोषः कथयते ऽधुना ।। १३५ ॥ समुदायार्थशून्यं यत् तदपार्थ मंचक्षते । तम्मत्तोन्मत्तवालानामुक्त रन्यव दुष्यनि ।। १३५ ।। यथा, काकार्यत्र शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्य त मा दोपाणामुपशान्तये युतमहो कोपेऽपि कान्तं मुसम्। किं वक्षन्तापकल्मपाः रुतधियो रेखैव सान्याशी चेतः स्वास्थामुपेहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धासति । असत्र समुदयार्थशून्यतया अपार्थसत्रापुरन्मत्तवचनत्वादगुणत्वम् ।। पदप्रयोजनं यच्च गतार्थमर्थमेव तत् । तसमापि कापि निर्दोपः प्रयोगो दृश्यते यथा ॥ १३७ ॥ गीता विदुरवाफ्यानि धमाः शान्तनवे रिता:। न शुता भारते येन ससत्र जन्म निरर्थकम् ॥ :

·४८ सरस्वतीकण्टाभरणं । अत्र गीतावितुरवाश्यादीनां कथायामप्रयोजकतऽपि इतिहासव्याजेन । चतुर्वर्गप्रतिपादनसमारम्भ एव प्रतिज्ञानाद गुणतम्। नदिदमप्रयोजनम, एवं गतार्थमपि। यथा- हत्कण्ठवक्त थोवेषु कसत्र नावस्थित नय । श्रीकण्डहारकर्पूरदन्तपत्रमभं यमः ॥ अत्र फेनैवोपमानेन शौकधप्रतीतो पोपमानपदानां व्यर्थतऽपि यासः सायंत्रमाणतुगौयमानतुस्त यमानतुब यमाणते दिया दिषु श्रीखण्डा- दिवदनस्थानस्य प्रतीयमाननाद गुणत्वम् । अविशे पेण पूर्वोक्त' यदि भूयोऽपि कौतरते। नदेकार्थ रसाक्षिप्तचेगा नन्न दुपपति ॥ १३८ ॥ यथा,-असारं संसार परिमपितरल विभुवनं निरालोकं लोक मरणशरणं वान्धवजनम्। अद कन्दप जननयननिमाणमफलं जगन्नौरमंत्र कथमसि विधातु व्यवसिनः । असारं संसारमितुरता परिमुपितरत्नं विभुवनं निरालोकं लोकं जग जोारणमिति यदुक्त, तस्य विशेषानभिधायकऽपि सचिन वत अभिहितत्वाद गुणत्यम् । संशयायव सन्दिग्ध यदि जातुं प्रयुजयने । स्वादलदार एवामौ न दोपस्तव नद यथा ॥ १३६ ॥ . कुदो लम्भ पन्थि असत्यर एस्य गामषिघरम्मि । उपयोहरे पेसिऊण जडू वससि ना वसम् ॥ प्राव केनापि पथिक्यूना मारडारम्भ यामणीयधः पौनोन्नतसनी सस्थरप्रमिति सस्तरकव्याजेन शस्तरतं याचिता। सं प्रत्याचक्षाणैव यथो- के प्रते। फुतोऽत्र ग्रामप्पीगृहे सस्तरकः, कुतो या शस्त स्तं। उन्नतो पयोधरौ मम हदये नमसि वा पयोधरान् दृष्ट्वा यदि वससि सद, धमेति 1 ·सरखतीकण्ठाभरणं। सदेतस्य गोपनाय व्यर्थैरेव पदः प्रयुक्तमिति सन्दिग्धस्थाप्यस्य गुणत्वम् । वाफेत्र प्रबन्धे चार्थानां पौर्वापर्यविपर्ययः ॥ दोषः सोपक्रमो नाम चित्रहेतौ न दुष्यति ॥ १४ ॥ यथा,-पश्चात् पर्यत्रस्य किरणानुदौर्ण चन्द्रमण्डलम् । प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीर्णो रागसागरः । अत्र पौर्व्यापर्ययविपर्थवयादपकमदोपस्य चन्द्रोदयं प्रति रागोहीपन- प्रकर्षप्रकाशनत्वाददोषः। यस्मिन् रीतेरनिर्वाहः खिन्नं तदभिधीयते । न दोपस्तस्य तु कापि यत्र छाया न होयते ॥ १४१ ॥ यथा,-अभिनववधूरोपखाइः करीपतनूनपा- दसरलजना परस्तुपारसमीरणः । गलितविभवस्यान्न वाद्य यति महणा रवे- विरहिवनितावनुक्त घन विभर्ति निशाकरः ॥ अत्र उपमानानि सामान्यवचनैः समस्यन्त इति प्रकान्तरौतेरनिर्वा- हेपि रामासव्याख्यापरतेनैव इवशब्दतंहितयोः प्रयोगे प्रतुत छायोत्- कर्प इति गुणत्वम ॥ लोकातीत पूवार्थो यः सोऽतिमात्र हेप्यते । वार्तादौ तेन दृष्यन्ति विदग्धा नेतरेजनाः ॥ १४२७. सच्च वार्ताभिधानेपु वर्णनास्खपि विद्यते । कान्त जगति नत् कान्त लौकिकार्थानुयायि यत् ॥ १४३ ॥ लौकिकार्थमतिकम्य प्रस्थानं यत् प्रवर्तते । तदततिरिति प्रोत गौड़ानां मनसो मुदे ॥ १४४ ॥ यथा,-देव विष्णवमिवाराध्यमद्यममति नो गृहम्। .

·. - सरखतीकण्ठाभरणं । सुमत्पादरजापानधौगनिःषकल्मषम् ॥ अवातिमावास्ये दोपेऽपि वार्ताभिधानेऽभिधेयस्य कान्तिगुणस्याभ्यनु- ज्ञानागुणत्वम्। यथावा, अल्मं निर्मितमाकाशमनालोचनव वेधसा ।। इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनजुम्मणम्। अत्रातिमात्रत्वेऽपि वर्णनार्थत्यागुणत्वम् ॥ अथानविमा कोहग् उच्यते वा तावत् । । यथा, -गृहाणि नाम नानव तपोराशिवायः । संभावयति याने पावनैः पादपांशुभिः ॥ अथ वर्णनायाम् । अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयो जुम्ममाणयोः । अवकाशोन पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे॥ परुपं निठुरायं तु यदसौव विगहितम् । विरुघलक्षणाद्यास सदुक्तिषु न दुष्पति ॥ १४५ यथा, हालाहल विष भुङ्ग सखि मा वत्र विखसी: यहा न दासे काष्ठः स्वल्पस्वमपि मे मतिः । . अन पारपत्रापि विरलक्षप्पया अर्थान्तरस्य लक्षितावानुषत्वम । अमस्तसरस माड विरसं वस्तु सूरयः ॥ अमाधाने तदेष्टव्य मिष्टः स्याद्रसवसनोः ॥ १४६ ॥ यथा,-क्षिप्तो हस्ताक्लग्नः प्रसभमभिहनोऽप्याददानोऽशकान्तम गृङ्गान् केमेष्वपातवरणनिपनियो नेषितः सम्म मेण । पालिङ्गन् योश्वधूतस्त्रिपुरसुवतिभिः साथुनेलोत्पलामि: कामीवार्द्रापराधः स दहत दुरितं भाम्भवो वः पराग्निः । अत्र करुये कारस्थानसमवेपि सम्म प्रभाववर्णनागभूमन्वन इयो- रममाधान्यादवरस्थ न गुणस्त्रम् ॥ . 1 ·सरखतीकण्ठाभरणं। होनं यत्रोपमानं स्थादुपमेयं गुणाधिकम् । होनोपमं सदस्याङः कवयः काप्यदुष्टताम ॥ १४७ ॥ यथा,-ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेवानन्देन चन्द्रण माहेन्द्री दिगलङ्कना ॥ अनोपमानस्य होनतायामपि रागानिशयहेतुत्वादगुणत्वम् । यसोपमानमुत्कृष्टमुपमेयं निकृष्यते । ज्ञेयं तदधिकौपम्यमस्यापि काय्यदोपता ॥ १४८ ॥ यथा,-कान्तमा चन्द्रमसं धाम्ना सूयं धैर्येण चार्णवम् । राजन्ननुकरोषि व सौभाग्य नापि मन्मथम ॥ अस्याधिकौपमेऽपि राज्ञो लोकपालांशत्व न शिष्टराहतादगुणतुम ।। उपमानस्य वैपम्यानवेदसहमोपमम् । नस्वाभ्यनुज्ञामिच्छन्ति व्यतिरेकोपमादिषु ॥ १४ ॥ यथा, प्रहित: प्रधनाय माधवानहमाकारयितुं महीभुजा । न परपु महौजसम्मलादपकुर्वन्ति मलिन चा इव ।। अम्यासमोपमत्वेऽपि व्यतिरेकोपपादकताद गुणतुम । यसत्रोपमानं लोफेषु न प्रसिद्ध तदिप्यते । अप्रसिद्धोपम नाम सत् काचिन्नैव दुष्यति ॥ १५ ॥ यथा,-उद्दर्भहपरमपौरमणोपमई-. भुग्नोन्नतसननिवेभनिभं हिमांशोः । विम्ब कठोरविसकाण्डकड़ारगौर- विष्णोः पदं प्रथममग्रकरै नक्ति ॥ अस्यामसिद्दोपमतदूषणत्वेऽपि · इयोरपि स्टद्वारोद्दीपकत्वसाम्याद- उपत्यम् ॥ निरलसारमित्याजरलदारोमित वचः । -- .

·सरखनीकण्ठाभरणं। अर्थी र्जित्य पु तस्यापि क्वचिचिर्दोपता मवा typi यथा, याचना दैन्यपराभवप्रणयिणी मेलाकया मिचिताः सेवासवलितः कदा रघुकुले मौलौ निबद्धोऽञ्जलिः । सर्व नहिहित तथापुरदधिना नैवोपरोधः कृतः पाणिः संप्रति मे हठात् किमपरस्पद धन वञ्चिति । अन निरलकारत्वेऽपि अॉर्जित्याद्गुणत्वम् ।। असभ्यार्थ' यदनौलं मदर्थान्तरवाचि था। नसेवा दृश्यते भूना भयोगो नापि दुष्यति ॥ १५२ ॥ यथा,-अद्यापि सत् कनककुण्डलष्टष्टगण्ड- मासंघ स्मरामि विपरीसरसाभियोगे। आन्दोलनश्रमजलरफुटधर्मविन्द- मुक्ताफलप्रकरविच्छुरिन प्रियायाः ॥ पत्राशीलाऽपि कविभिरविगीतत्वाद, गुणवम् ॥ देशोऽद्रिवनराधादिः कालो राविन्दिवर्तयः । । नृत्यगीतप्रभसयः कलाः कामार्थसंश्रयाः ॥ १५३॥ चराचराणां भूतानां मत्ति लॊकसजिना । हेतुविद्यारमको न्यायः सम्म निः शुविराममः ॥ १५४ ॥ तेषु तेष्वयथारूढ' यदि किश्चित् प्रवर्तते । कः ममादा शादिविरोधीत्य नदुच्यते ॥ १५५ ॥ विरोधः सकलेवेघ कदाचित् कविकोपलात् । उत्क्रम्य दोपगणना गुणपोयौं विगाइते ॥ १५ ॥ मात्र देशविरुदस्य गुप्पीभावो यथा, मस्य राजा प्रभावेण तदुद्यानानि जिरे। भाद्रशुकममालानामापदं सुरमापिनाम ।

·- सरखतीकण्ठाभरा अत्र देशविरुइवेऽपि, नस्य राज्ञः प्रभावेणेतिकारणोपन्यासाद्- शुषत्वम् ॥ कालविरुद्धस्य यथा, राजा विनाशपिशुनश्चचार खरमारुतः । चुम्बन् कदम्बकुसुमैः सह सप्तच्छदोगमान् ॥ पत्र कालविरुद्धत्व ऽपि रानां विनाशपिशुन इत्यनिष्टसूचकोत्पात- रूपत्वाद, गुणत्वम ॥ लोकविरुद्धस्य यथा, ऐन्दवादर्चिपः कामी शिशिरं हव्यवाहनम् । अबलाविरहक्लेशविहलो गण्यत्यलम ॥ पत्र लोकविरुदत्वपि कामिभिस्तथा संवेद्यमानत्वाद, गुणत्वम ॥ मुक्तिविरुद्धस्य यथा,- स सङ्कोचश्चन्द्रादिव फुमुदराभेरशारण: स सूर्यवात् कोकानां विरह व लुप्तमतिविधिः । गुणेऽभ्यस्ते खेदप्रशमनकरेभ्योऽपि यदयम, खलानामुद्देगस्तदिदममृतादेव मरणम् ॥ अंत्र . युक्तिविरुदावऽपि च्छेकोतया संभाव्यमानोपमया तथापनौते- सुपात्वम ॥ औचित्यविरुद्धस्य यथा, तेनाथ नाथ दुरुंदाहरणावपेन सौम्यापि नाम परुषत्वमभिप्रपन्ना । जचाल तीक्ष्णविशदाः सहसोद गिरन्ती वागर्चिपस्तपनकान्तशिलेव सौता ।। पत्र स्त्रीत्वादौचित्यविरोधेऽपि तत्समयोचितत्वाद, गुणत्वम् ॥ वचनविरहस्य यथा,- परदाराभिलाषो मे कधमार्यवसन युजाते। - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । . - . , पियामि गरल तस्त्राः कदा मु दशनच्छदम ॥ पत् वचनविरोधेऽपि वतु स्तथाविधावस्थत्वाद, गुपयम ॥ धर्माविरोधसत्र यथा, पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्रौ पाचालकन्यका। सतौनामग्रणौस्खासौह वो हि विधिरोहः ॥ अरु धर्मविरोधेऽपि देवो विधिरित्यनेमाभिहितसाददोषः । अर्धशास्तविरुद्धमत्र यथा,- नौनिरापदि यद, गम्यः परसन्मानिनो दिये । विधुर्विधुन्तदमेवव पूर्ण स्त्रोत्सवाय मः ॥ अवापन्नः मत रभियातव्यानि नौमिस्तच्च मानिनो हिये भवतोऽति- विरुद्दमपि उद्दनपुरुषभाषिसत्वान्न दृष्यतीति गुणतुम ॥ कामभास्त्रविरुवसत्र यथा- दोलातिभेरणास्तबधूजनमुखोगतम् । कामिना लयवैषम्याद, गेयं रागमवई यत् ॥ प्रत वासमो लयवेपमेत्रए गैयसा रागहेतऽपि कामिनीमुखोद- गोर्णताद्रागविवर्द्धनतेन गुणसूम ॥ इत्य गुणार दोमार कावेन दोपएपार ये। पाण्यासास्त स्फुटं संप्रत्यलझारान् मचक्ष्महे ॥ १५७ ॥ सवतेरिव रूपमङ्गकाष्यं खदन शुद्धगुपं वदप्यतीव । विहिमप्रणयं निरन्तराभि, सदलकारविकल्पनाभिः ॥ १५८॥ यदि भवति वचपत गुण भ्यो चपुरिख यौवनमन्धमङ्गनायाः। पपि पनदयितानि दुर्भगत नियतमलङ्करणानि संयन्त ॥१५॥ दीर्घापा नयनयुगलं भूपयायचनबी- ·५५ सरखतीकण्ठाभरणं। सुजाभोगी प्रभवति कुचावचिहारयधिः। मथ चामे वपुषि लभते स्थामकूर्पासलसीः श्रोणौविम्बे गुरुणि रमनादामगोमा विमति ॥ १६० ॥ इति महाराजभोजदेवविरचिते सरस्वतीकण्ठाभरणालद्वारे गुणविवेचनं नाम प्रथम, परिच्छेदः ॥

·, दिसीयपरिष्छदा शब्दार्थोभयसंज्ञाभिरलङ्कारान् कवीश्वराः । वाधानाभ्यन्तरान् वाह्याभ्यन्तरांशानुशासति ॥ १॥ ये उत्पत्त्यादिना शब्दमलङ्क मिह समाः । हालझारसंघात जया जात्यादयो बुधैः ॥ २ ॥ जातिगती रीतिप्तिच्छायामुद्रोक्तियुक्तयः । भपिति गुम्फना भयत्रा पठिति यमकानि च ॥३॥ अभानुप्रासचित्राणि बाकोवाकंच महेलिका। गूढप्रश्नोत्तराध्ये यश्रध्यमेवामिनीतयः ॥ ४ ॥ चढविनिरितका शब्दालङ्कारजातयः ॥ प्रथासां लचर्ष सम्यक सोदाहरणमुचाते ॥५॥ मन्त्र संस्क नमित्यादि र्भारको जातिरिष्यते । सा नौचित्यादिभि चामलकाराय जायते ॥ ६ ॥ संकतेनैव फेऽप्याज, माकुन नैव केचन । साधारणपादिभिः फेचित् फिचम मुच्छमापयर न मच्छितष्यं यन्नादौ स्त्रीषु नामाक्षस घदेत् । संकीर्ण नाभिजातधु नामबुद्धेषु संस्कृतम् ॥ ८॥ देवाद्याः संस्कृ त प्राङः प्राहम किबरादयः । पेमाचाद्यं पिभाचाद्या मागधं होनजातयः॥१॥ रस्क लेनेय कोऽप्यर्थः प्राशतेनैव शाक्यो रचयितुं कश्चिदपन्नशन जाय ॥ १० ॥ पंगामा शौरसैन्यान्यो मागयान्यो निबध्यम। चापरत ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । हिनाभिः कोऽपि भाषाभिः सर्वाभिरपि कञ्चन ॥ ११ ॥ नात्यन्त संस्कृत नैव नात्यन्तं देशभाषया । कां गोष्ठीषु कथयल्लोके बहुमतो भवेत् ॥ १२ ॥ तृणन्ति लटभ लाटाः प्राकृत संस्क,नहिषः । अपनगेन तुष्यन्ति स्खेन नान्य न गुर्जराः ॥ १३ ॥ ब्रह्मन् विज्ञापयामि त्वां खाधिकारजिहासया। गौड़स्तवजतु वा गाथामन्या वास्तु सरखती ॥ १४ ॥ के ऽभ वन्नाटयराजसत्र राजेत्र प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसासर के न संस्कृतवादिनः ॥ १५ ॥ गिरः श्रव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राशतधुराः सुभव्योऽपत्रंशः सरसरचनं भतवचनम । विदग्धानामिष्टे मगधमधुरावासिभणिनि- र्निबधा यस्तेषां स इह कविराजो विजयते ॥ १६ ॥ शुद्दा साधारणौ मिश्रा मंकीर्ण नान्यगामिनी। अपभ्रष्टे ति साचार्यत्र र्जाति पोदा निगद्यते ॥ १७ ॥ - नांसूत्तमपालप्रयोजया संस्कृतजातिः शुद्धा यथा, उन्नमितैक लतमाननमसत्राः पदानि रचयन्ता। कण्टाकितेन प्रथयति मयनुरागं कपोलेन ॥ मध्यमपावप्रयोजना प्राकृतजानि: शुद्धा यथा, तज्मण आणे हिअयं मम उण माणो दिया अ रत्तिं अ णिशिव तवे वलिअं तुइ जुत्तमनोरहाइ अंगार। होनपावप्रयोजना मागधिका शुद्दा यथा, द माणुशमं भालके कुंभशाहश्श वशाहि शंचिदे ॥ अणिश च पियामि शोणिदे वलिशशद शमले इवीअदि ।। नातुमत्तमपावप्रयोजया पैशाची शुद्धा यथा,- - ·५८ सरसतीकण्ठाभरणं।.. पनमा पनश्रप्यकुपितगोलौचलनगालगोपडिविध। मससु नक्षतष्पनेस एप्रातसतनुधलं लुई। , नातिमध्यमपालप्रयोज्या भौरसेनी शहा यथा,- संसि भए :अंकुर दिग्मो कामस्म गहिदधणुहमा । जुवाममोहणहसो पंचहियो सरो होहि । नातिहीनपात्रप्रयोजनोपन : शुद्धो यथा,-- लर वप्पल ल पिन इई कत्तो अम्हाण डब्यासि। पुत्तहमत्यहत्यो जडू दहि जम्मे वि जअ यासि ॥ मायिकञ्चमत् तैन करभिमायकवादिभ्यः सा पपि सर्वप्रयोजना भवन्ति। ना इमाः शहाः पड़ेव, साधारण्यादयः पुनरनन्ताः। नासु मध्यमपात्र- भूमिकास्थोत्तमपानमयोजया संस्कृतमारुतयोः साधारणौ यथा,-- सरले साहसरागं परिहर रम्मो मुश्च संरम्मम । विरसं विरहायासं सोढुं सव चित्तमसई में । नारत्तमभूमिकास्योत्तमपावमयोजना संस्कृतपैशाची साधारणी यथा,- चम्पकालिकाकोमलकान्तिकलापाथ दीपितानगा। इच्छति गजपनिगममा चपलायसलोचना लपितुम् । एवं संस्कृताप भादिसाधारण्यः प्राधमादिभाषान्तरसाधारण्यच द्र व्याः॥ वतृविषयौचित्यादिप्रयोची मिश्रा यथा,- जयति जनताभिवासिफलमदः कल्पपादपो गिरिभः जअ पबमष्ठिप्रती गिरिसनया पएकप्पलमा। एवं भाषान्तराणामपि मिश्रीभावो द्रष्टव्यः । दुर्विदग्धादिपावप्रयोजया संकीर्णा यचा, प्रकटगुमटी चन्दकोत्सा कलं किल कोइलो लय प्रमुग्यो वायुर्मिवारय बार या अपि सखि मला रजाकस्तवापि मगो मुदे E . - ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं । ५८ न कज न कनं मानेनाद्य प्रियं प्रति जाजदा। सोऽयं संस्कृतमहाराष्ट्राप प्रयोगस्तिलतण्डलवत् संकीर्णा जातिः । एवं प्राकृतापनशासकरोऽपि दृष्टव्यः। कौड़ागोष्ठीविनोदाद्यर्थाऽनन्य- गामिन्यसाधारणी यथा,- भीष्ममोक्तानि वाक्यानि विहहनेषु शेरते । गोसे तिविछिरिष्छोली न बहे विचलिदा अब पूर्वाई पदानि संस्कृत एव, उत्तराई पदानि प्राकृत एव । मेय- मसाधारण्यनन्यगामिनी च जातिरुचाते। भाषान्तराणां पुनरसा- धारणंत्र नास्ति ॥ अपवष्टा यथा,- मुद्दे गहण गेण्हउ तं धरि मुद्दणिऐ हत्थे । णिच्छउ सुन्दरि तुह उवरि मम सुरअप्पहा अस्थि ।। सेयमपशब्दप्रयोगतो अपभ्रष्टायप्रविद्भिः श्रोत्रियादैनः प्रयुजवत इत्य- पत्रष्टा जातिः ॥ अस्या अपि चानुकरणे साधुत्वमिष्यते । पदं गद्यश्च मिश्रञ्च वाक्यं यत् सा गतिः स्म,ता। अर्थीरित्यादिभिः सापि वागलङ्कार इच्यते ॥ १८ ॥ कशिद् गद्य न पदेशन कचिन्मित्रेण शक्यते । कवितु' कशन दाभ्यां कात्रऽर्थः कंचन विभिः ॥ १८॥ यादृग् गद्यविधौ वाणः पद्यबन्धेन तामाः । गत्यां गत्यामियं देवी विचित्रा हि सरखतौ ॥२०॥ यनामति यथाशक्ति यथोचित्यं यथारुचि। कः पात्रस्य चैतसत्राः प्रयोग उपपद्यते ॥२१॥ द्रुता विलबिता मध्या साथ द्रुतविलम्बिता। द्रुतमध्या च विजया तथा मध्यविलम्विता ॥ २२ ॥ सा लघूना गुरूपाच वाढल्याल्पत्वमित्रणे: पदेव गदेव च मित्रच पट प्रकारोपजायते ॥ २२ ॥ गत पाच जासिञ्च पद्यमाहुरषो पृथक् । ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । समं चाई समं चैतत् विषमञ्च प्रचक्षते ॥ २४ ॥ गद्यमुत्कलिकामाय पद्यगन्धोति च द्विधा । विधैव गद्यपद्यादिभेदान्मिश्रमपीच्यते ॥ २५ ॥ ललिनां निष्ठुरं चूर्णमाविद्दश्चेति यो ऽपरः । विशेषः स तु गद्यस्य रौनिहत्तयो भविष्यति ॥ २६ ॥ - नव पद्यभेदेषु समरते टुना गनिर्यथा,- अयि विजहौहि हदोपहनं त्यज नवसङ्गमभीरु वल्लभम् । अरुणकरोगम एप वर्तते वरतनु सम्प्रवदन्ति कुक्क टाः ॥ से समझने लघुसंहलाहरभूयस्याटुता गनिः॥ समवृत्ते विलम्बिता यथा- प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनि कणादमनुतः । पदार्थधर्मसंग्रह प्रवचरते महोदयः ।। मेयं स्थाने स्थाने गुयक्षरयोगाद् विलम्बिता गतिः। तत्रैव मध्या यथा,- .. . . पासौद्द त्यो हयग्रीवः मुहम्मसु यस्य ताः । बदन्ति स्म बलं बाहोः सितच्छवस्मिताः श्रियः ॥ मेयं नानिलघुधरत्वान्मथा गतिः। द्रुनविलचिता यथा, अवतु वः सवितुसुरगावलौ म रितमध्यगसारुणनायका। समभिलडिन्नतुझपयोधरा मरकतैकलदेव नभःथियः ॥. सेयं द्रुनाया विलम्बितायाच गतेरन्तरान्तरानुमगाद द्रुतविलम्बिता गतिः। द्रुतमध्या यथा, - अपि तुरगसमीपादुत्पतन्तं मयूरम न म रुचिरकलापं वापलक्ष्योचकार। सपदि गतमनस्कश्चित्वमाल्यामुकोणे रसिविगलितबन्ध फेमपाभे मियायाः॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं । सेयं द्रुतायाश्च मध्यायाश्च गतेरन्तरानुप्रवेश द्रुतमध्या गतिः । मथविलम्बिता यथा,. दुन्दुभयो दिवि दध्वनुरुचरञ्चकराः कपयश ववलाः । सिदनिकायकराजविमुक्त माल्यमथाङ्गदमूईि, पपात ॥ सेयं मयाया विलम्बितायाश्च गते रन्तरानुप्रवेशान्मध्यविलम्बिता गतिः । एवमहसमविपमयोर्माबाच्छन्दःसु गद्यमिश्रयोलघुगुरून्मित्रवर्णविन्यास- विशेषभूयस्व न द्रुतादिगतयो गषेपणीयाः। तत्र विषमरत्तच्छन्दसि द्रुता यथा- अथ वासवस्य वचनेन रुचिरवदनस्त्रिलोचणम । लान्तिरहितमभिराधयितुं विधिवत्तपांसि विदधे धनञ्जयः । अईसमच्छन्दसि विलम्बिता यथा,- विहितां मियया मनःमियामथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम । उपपत्तिमदूर्जिताश्रयं नृपमूचे वचनं कोदरः ॥ उत्कलिकामायगदेव द्रुता मथा च यथा,- व्यपगतघनपटलममलजलनिधिसहभमबरतलं विलोक्यते ॥ अजनचूर्णपुनश्याम शावर नमः सत्रायते ।। पंद्यगन्धिगदेव दत्तगन्धौ मध्या जातिगन्धौ द्रुता यथा, पातालतालुतलवामिषु दानवेषु । हरपूव जितमन्मथो गुहवामतिहतशक्तिः ॥ इति गद्यादौ मित्रे गद्यपद्ययो?तमध्या यथा,- इन्त पुण्यवानमि यदहमतर्कितोपनतदर्शनोससितनयनयानया। अविरलमिव दाना पौण्डरीफेण नद्धः सूपित इव च दुग्धसोतसां निर्भरण । कवलिन इव सत्सचंचुपा स्फारितेन प्रसभममृतवर्षेणैव सान्द्रेण सिक्तः ॥ पंद्यादौ मिये द्रुतविलम्बिता यथा,- .

·सरसतीकण्डाभरणं । असौ विद्याधार शिशुरपि विनिर्गत्य भवना- दिहायातः संप्रत्य विकलभरच्चन्द्रमधुर। यदालोकस्याने भवनि पुरसुन्मादतरले. कटाचारीणां कुवलयिनवानायनमिव । अत्र बालसुहा मकरन्देन सह विद्यामानीक्षिकीमधीते सएवं माधको नाम इति । वैदर्भादिसतः पन्थाः काषेत्र मार्ग इति स्मृतः। रोङ्गताविति धातोः सा व्यत्पत्तमा रोतिरुच्यते ॥ २७ ॥ वैदर्भी साथ पाञ्चाली गौड़ीयावन्तिका तथा । लाटीया मागधी चेति पोढ़ा रोविर्निगद्यते ॥ २८॥ नवासमासा निःशेषनपादिगुणगुम्फिता। विपञ्चीखरसौभाग्या वैदर्भी ऐतिरिष्यते ॥ २८ ॥ समस्तपञ्चपपदामोजःकान्तिविवर्जिताम्। मधुरा सुकुमाराच पाशालौं कवयो विदुः॥३०॥ समस्तानटपदामोजाकान्तिगुणनिताम्। गौड़ीयेनि विजानन्ति रौति रीतिविचक्षणाः ॥३१॥ अन्तराले तु पाञ्चालीवेदो र्याऽवतिष्ठते । सावन्तिका समस्तैः स्थाहि वै स्त्रिचतुरैः पदैः ॥ ३२ ॥ समस्तरौनिव्यामिश्रा लाटोया रौनिरिष्यते। पूर्व रौते रनिर्वाहे खण्डरौति मागधी ॥३३॥ सास वैदर्भी यथा,- मनौषिताः सन्ति गृहेषु देवतास्तपः क वत्से का च नावकं वपुः । पदं सहन नमरस्य पेलवं शिरोपपुष्पन पुनः पदविषः ॥ मेयमसमस्तपदा ममता पादिगुणवतो घेदों रीतिः । पाश्चालौ यथा,- ·। सरसतीकण्ठाभरणं । गावाविधानदलितानंदजर्जराणाम् गण्डस्थलीललितकुण्डलनाड़िसानाम् । घोभस्फु टन्मुकुटकोटिविघट्टितानाम् नादोऽभवज भणभणामुखरो मणौनाम् । मेयमोजकान्तभावादाश्लिष्टपथभावपुराणच्छायामाधुर्यप्रस कुमार्यत्र- वती समस्तपञ्चपंपदा पाञ्चाली रोतिः ॥ गौड़ीया यथा,- यस्थाबस्सन्दलोलायलितबलपरिसन्दखोसतो संरम्भोत्तम्मनायोन्नमितभरनमत्कन्धरासन्धिरासीत् । शेपो विस्फारपुलस्कुटप्पथुलफणापुत्रुताग्निस्फु लिङ्ग- स्फर्जत्सन्दोहसन्देहितविकटशिखामण्डलोरखण्डः ।। सेयमोजःकान्तिमनी समस्तोगटभूरिपदा च गौड़ीया रीतिः ॥ भावन्तिका यथा- एतानि निःसहतनोरसमञ्जसानि शूनंत्र मन: पिशुनयन्ति पदानि तस्याः । एते च वम तरवः प्रथयन्ति ताप- मालिङ्गितो मितपरिग्लपितैः प्रवाल: सेयं समस्तद्वित्रिचतुरपदा वैदर्भीपाञ्चाल्योरन्तरालवतिन्यावन्तिका नाम LI रीतिः ॥ लाटीया यथा, . अयमुदयति मुद्राभञ्जनः पद्मिनीना- मुदयगिरिवनालीबालमन्दारपुष्पम् । विरहषिधुरकोकबन्दबन्ध विभिन्दन कुपितकपिकपोलकोड़ताबस्तमांसि । सेयं समस्तरोतिमिया लाटीया नाम रीतिः ॥ मागधी यथा- ·: सरस्वतीकण्ठाभरणं । करिकवलनमिष्टः शाखिशाखायपवे- ररुणसरण्योऽमी सर्व तो भौषयन्ते। चलितश्वरभेनादत्तगोडचण्ड- ध्वनिचकितवराहव्याकुला विन्धनपादाः ॥ मेयमारय्धरौतेरनिर्वाहात् सण्डरोतिर्मागधौ ॥ या विकाऽथ विधेपे सोचे विस्तरे तथा । नमो वर्तयित्री सवात् मा रत्तिः सापि पडिया ॥ ३४ ॥ कैशिपयारभटौ चैव भारती सात्वतौ परा। मध्यमारभटौ चैव तथा मध्यमकैभिको ॥ ३५ ॥ सुकुमारार्थसंदर्भा कैशिकी तासु कथयते । या तु प्रदार्थसंदर्भा रत्तिरारभटौति सा ॥३६॥ कोमलप्रै ढसंदर्भा कोमलार्थाथ भारती । मै दार्थी कोमलप्रौढ़संदर्भा सात्वनौं विदुः ॥ १७ ॥ कोमले प्रौदसंदर्भा त्वर्थ मध्यमशिको। मेंढार्था कोमले बन्ध मध्यमारभटीप्यते ॥ ३८॥ तत कैशिकी यथा- शशिरुचिषु दलेषु नागवाला विचकिलदामनि पन्दने च हदेव । कुवलयिनि पुराणसीवुपावे तरलह शामपनन् दृशः प्रिये च ॥ भेयमर्थसत्र च संदर्भसत्र च सौकुमार्यवात् कैशिको नाम दृत्तिः ॥ प्रारभटी यथा,- यो यः शस्त्र विभर्ति रूभुजगुरुमदः पाण्डवीना चमूनाम। यो यः पाखालगोवे शिशुरधिकवया गर्भश्यया गतो वा । यो यस्तत् कर्मसाक्षी घरति मयि रणे यश्च यक्ष प्रतीप क्रोधान्धस्तमा तस्य स्खयमिह जगतामन्तकस्यान्तको ऽहम ॥ सेयं मै दार्थसंदर्भारभटी नाम वृत्तिः ॥

·। - ॥ सररुतीकण्ठाभरणं । भारती यथा,- उत्तिष्ठन्तवा रतान्त भरमुरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्य न वासो विगलितकवरोभारमंसे वहन्तयाः । भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतमोतिना शौरिणा वः प्रययामालिङ्गव नीतं वपुरलसलसद्वाड लक्ष्मनाः पनातु । सेयमतिसुकुमारार्थ नातिसुकुमारसंदर्भा भारती नाम इत्तिः ॥ सात्वनी यथा, वन्दनौ हावपि-नावनार्यवचरितमाप्तप्रतापोदयौ भीमो भौमपराक्रमः स च मुनि खित्कुठारायुधः । एकेनामृतवद्विदार्यत्र करजैः पौतान्यसृजि दिया- मन्य नापि हताहितास्ससरसि सात क्रुधः शान्तये सेयं पैदा नातिप्रौढ़संदर्भा सात्वती नाम वृत्तिः । मध्यमकैशिको यथा,- किं वारि देवहसके सहकारकेण संवड़ितेन विषपादप एप पायः ।. अस्मिन् मनागपि विकाशविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनज्वरसन्निपाताः ॥ सेयं सुकुमारेऽर्थे प्रौढ़संदर्भा मध्यमकैशिको नाम दृत्तिः ॥ मध्यमारभटी यथा,- व नागराज बहुमस्य नितम्बभागम, भोगेन गाढ़मुपवेष्टय मन्दराद्रः। सोढ़ा विषह्य रघवाहनयोगलौला- पर्यत्रकबन्धनविध स्तव कोऽतिभारः ॥. मेयं प्रौढेऽर्थ सुकुमारसंदर्भा मध्यमारभटी नाम रत्तिः ॥ अन्योक्तीनामनुकृतिकाया सापोह पड़िया । लोकच्छे कार्भकोन्मत्तपोटामत्तोक्तिभेदतः ॥३६॥ ।

·- सरखतीकण्ठाभरणं । तास लोकोक्तिच्छाया स्था,- शापान्तो मे भुजगशयनायिते शान पाणी मासानेतान् गमय चतुरो लोचने मौलयित्वा । पवादावा विरणिनं नं नमामामिलापम् निर्वधावः परिणवशरच्चन्द्रिकास चपासु । सेयं लोचने मौलयित्व नि लोको रतुति लोकोक्तिष्काया । छेकोक्तिच्छाया यथा, यो हिदीधासिताक्षस्य विलासललितभुणः । कान्तामुखस्थावशगस्तस्मै मृपाये नमः । सेयं नृपमये नम इति विदग्धोतरमुक्षसिक कोक्तिच्छाया । अर्भकोलिशया यथा-- किस स्वर्गतरुः कोऽपि यसत्र पुष्प निभाकरः । ते वृक्षाः कीदृशा मासपी मुनाफलं फलम् ॥ सेयमवरत्पन्नभिशुजनोतरमुरुतिरकोक्तिच्छाया। उन्मत्तोक्तिच्छाया यथा,-- दृष्टः कथं सुतनु किं कुरुते किमरमद- याप्ती स पृच्छनि पोति निवेद्यमानाम् । भासा किमस्य कथया कथयाशु सायद, भवागमिष्यति न वा खलु सोऽभिमानी ॥ यमसमञ्जसाया उन्मत्तोक रनुशतिन्मकोकिया । पोटोतिछाया यथा- तिलकममहामि सोई घनसारेशानिमारो दोषो मे। लम्भयति घ दौर्बला कमरागो प्रमाणित मेयमुत्तमपदारोपितनौपयुष रहततिः पोटोतिछाया, मत्तोनिच्छाया यया- पिपि प्रिय स स सयं मुमु सुपासव देहि मे ·सरखतीकण्ठाभरणं । न त त्यज दुदु द्रुतं भ भ भ भाजनं काञ्चनम । इति स्खलितजल्पितं मदवशात् कुरगौहग: मगे इसितहेनवे सहचरीमिरचैयत ॥ सेयं स्वलन्तमा मत्तोतरनुतति मत्तोतिछाया । साभिप्रायस्य वाकेत्र यहचसो विनिवेशनम । मुद्रां तो मुत्प्रदायित्वात् काव्यमुद्राविदो विदुः ॥ ४०॥ सास्मिन् पदस्य वाक्यस्य विभक्त वचनस्त्र च । समुच्चयसर संयत्तताः पोदा न्यासेन जायते ॥ ४१ ।। सासु पदमुद्रा यथा- निर्माल्य नयनश्रियः कुवलयं वक्त स्य दामः शशी भ्र युग्मस्य सनाभि मन्मथधनु जोत्सा स्मितसवाञ्चलः । संगीतसत्र च मत्तकोकिलरुवान्युच्छिष्टमेणौदृशाः सागौणमहो विधेः परिणतं विज्ञानचिव चिरात् । अत्र निर्माल्यं दासः सनाभ्यञ्चल उच्छिष्टमितिपदानां गौणरत्तिव्यपा- अयेण मुत्प्रदायिनां साभिमायनिवेगादियं पदमुद्रा। वामयमुद्रा यथा, यत् स्वच्छ सलिलात्मनि प्रतिफल वे बियामापतौ पौयूपारुति पर्यववस्त्रति किल जयोत्सेति शत्वान्तरम् । तिग्म धाम चिरं चकास्ति दिवि यत् तवासि दिव्यः पुमान् यं विज्ञातवां व टन्ति निखिला भूयो भवग्रन्थयः ।। प्रत्र नवास्ति दिव्यः पुमानित्यादे स्यान्तरसर यूवाक्योयकारित्वेन मुत्मदायकवाभिमायपूर्वनिवेशादियं वाक्यमुद्रा ।। विभक्तिमुद्रा यथा, -- थियः मदुग्ध विपदो रणदि यासि सूते मलिनं प्रमाष्टि। संस्कारशौचेन परं पुनीते शुहा हि बुद्धिः किल कामधेनुः ॥

·- सरस्ससौकण्ठाभरणं। अत्र प्रदुग्ध हि सूते प्रमाष्टिः पुनौते इति निविमतीनां दुहि- पचत्रोः सकर्मकयोरुपसंख्थानं रुधादिभ्यः अमित्यादिभि विभेपलक्षण- योगः परस्मैपदात्मनेपदपर्यत्रायेण निवेशो दृश्यते। श्रियो विपदो यांसि मलिनं संस्कारशौचनेति च सविभक्तीनाम् अपि अधातुम् वा योरियङबङावित्यादिविशेषलक्षणवतौनामविशवविकताना मनलामग- लार्थपरत्वेन मङ्गलाद्यानामभिप्रायत: प्रयोगो लक्ष्यते तेनेयं विभति- मुद्रा भवति ॥ वचनमुद्रा यथा- विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत राजा प्रजापतिसमो जनका पिता है। तेषां बधूस्तुमसि नन्दिनि पार्थिवानाम् येमा कुलेषु सविता च गुरु वयञ्च ॥ अव वयमित्यात्मनि बहुवचनेन सविता चेति सवितयः कवचनेन स- वितरप्यई बहुमत इत्यभिप्रायो वक्त रिनीय वचनमुद्रा॥ समुच्चयमुद्रा यथा, जातचाय मुखेन्दस्ते च कुटिमणयो पुरः । गतच वसदेवसत्र कुल नामाव पताम् ॥ प्रवाशंसायां भूतपञ्चेति भूतवद्भावमा इयग्रीयंप्रभावाविण्य सिनः समुच्चयद्वारेण निवेशादियं समुच्चयमुद्रा। संरक्तिमुद्रा यथा,- - मणिरत्न प्रसेनसत्र सच्चानार्येण विष्णु ना। लब्धं येनाद्ययोगेन तेन किं कोर्तिनेन वः ॥ अब "कयापि खलु पापानामलमत्र यसै यमः" ततः किं तेन व कीर्तिते- नेति साभिप्रायसंप्तिकरणादियं संवृत्तिमुद्रा । विधिद्वारेण वा यत्र निषेधेनाथ वा पुनः ·- - सरखतोकण्ठाभरणं। प्रतीयते विशिष्टोऽर्थः सोक्तिरताभिधीयते ॥ ४२ ॥ विधेरय निषेधात् स्यादधिकागरिकल्पतः । नियमात् परिसङ्घयाया उपाधे: सेह पड़िधा ॥ ४३ ॥ नासु विथुक्ति यथा,- शुथ पख गुरून् कुरु प्रियसखोरति सपनीजने अलाप्राप्तौ प्रापणवचन विधिः । निषेधोक्ति यथा,- भर्तु विप्रकृतापि रोषणतया माम्म प्रतीपं गमः ॥ अव प्राप्तौ निवारणं निषेधः ॥ अधिकारोक्ति यथा,- भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भोगेष्वनुत् से किनौ यान्तेत्रवं गृहिणीपद युवनयो वामाः कुलसमाधयः ॥ अत्र विधिनिषेधज्ञानादिधिनिषेधयोग्यताधिकारः ॥ विकल्पोक्ति यथा,- एको नेता क्षत्रियोवा दिजो वा एका विद्याध्यामिको वा त्यो वा। एका भार्या वंशजा वा प्रिया का एक मित भूपति र्वा यति ॥ सोऽयं जातिक्रियागुणद्रव्यावलम्बी चतुर्विधो विकल्पः ॥ नियमोक्ति यथा,- विवादोऽपार्थ एवायं पार्थ एव धनुर्धरः। यो न केवलमात्मीयैः परैरप्यभिनन्दयते ॥ सोऽयमयोगान्यर्यागात्यन्तार्यागव्यवच्छेदलक्षणस्त्रिमकारी नियमः ।। परिमझत्रोक्ति यथा,- पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ॥ वामेनाक्ष्णा न पश्यति ॥ काठिन्यमसत्राः कुचयोः ॥ किमसद, यन्न रोचते ॥ तदिदं विधिनिषेधाम्यां शेषाभ्यनुज्ञान परिसराच्यते ॥ अयुजयमानसर मिथः शब्दस्वार्थभत्र वा पुनः । %3- ·'सरस्समीकगठाभरणं । योजना मियते यांसौ युक्तिरितचाते बुधैः ॥ ४४ ॥ पदश्च व पदार्थच वाक्य वाक्यार्थ एव च । विषयोऽसया प्रकरण प्रबन्धश्चाभिधीयते ॥ ४५ ॥ तन, योगकारणपर्यायागाद्रिभावपरम्पराः । पदयुक्त निमित्तं स्य निरूढाः पदसिद्धये ॥ ४६॥ विद्वानां पदार्थाना जात्यादौना परस्परम् । योजना येह तां युक्ति पदार्थविषयां विदुः ॥४७ ॥ गर्भः सह निगम ण संशत्तिः ससमुच्चया । हेनवो वाफ्ययुक्तीना कियन्तामेवमादयः ॥ ४८ ॥ यत्तदादेरुपादान क्रियाभ्याससमुच्चयो । कियासमभिहारथ वाफ्याचीन सुञ्जते मिथः ॥ ४६॥ पदबद्ध योलादिषर्णनाभुपपत्तये । वाक्यं से प्रकरण विषया युक्तिरिष्यते ॥ ५० ॥ प्रवन्धविषयाय वं युतिका मनीषिभिः । उदाहरणमालासां रूपव्यक्त निदर्शयते ॥ ५१ ॥ अत्र योगरूढिपरम्परादिनिमित्ता पदयुक्ति था,- प्राचरा निर्जितजम्भजिद्विपभिर सिन्दूर भोभ दिभि प्रत्यास्थातच्याङ्गनास्यतभुगवातिः प्रतीचवर्ण दे । मारार्जानमदोन्मिषत्कमलिनीकिनककल्कोदभटम भानो पूर्णनभाकटाकुहरको महः पातु वः ॥ पत्र जम्मजिदहिप इति योगरूढिपरम्परा, इयागनास्यतभुगिति पर्यायपरम्परा, मातासमदोन्मिपतकमलिनी फिल्कफल्लोद्भटमिनि हेतुपरम्परा; नभ.कटाइकुहरकोमित्यद्भाभिभावपरम्परा च परिस्फु - रन्ती दृश्यते । विरुड़जात्यादियोगनिमित्ता पदार्थयुक्ति था,- सन्नागेन्द्रकरोग्दोः करिभिरपौनसनास वपुः . .

·सरखतीकण्ठाभरणं । · स्त्रीसाकृति यत् पितृस्तव मुखे रम्योग्रमीक्षामहे । वाराच्या इनि नर्मणोमवदनः पश्यन् यदास्था मुखम नाभिटौति इसन्न निन्दति तदा लिष्टोऽम्बया पातु वः ॥ अत्र स्वीमसातति विरुद्ध जानियोजना, नाभिटौति न निन्दतीति विरुइकियायोजना, रम्योग्रामिति विरुद्धगुणयोजना, मुखे धपुरीक्षामह इति विरुद्धद्रव्ययोजना च लघयते॥ वाक्यगर्भादिविषया वाक्ययुक्तियथा,- दिङ्मानगघटा विभक्तचतुराधाटा मही साधने सिद्धा सा च वदन्त एव हि वयं रोमाशिसा: पश्यत । विमाय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मादाविरभूत् कथाद्तमिदं यत्र व चास्तं गतम् ॥ अत वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यतेति वाययगर्भः। तत्रैव पश्यतेति वाक्यान्तरे भावाविष्कारवाना निगर्भ:, किमपरं रामाय ती नम इति वाक्यसंरत्तिः, यस्मादाविरभूत् कथागतमिदं यत्वे व चास्त गतमिति यापयसमुच्चयः । सेयमेतेषां योजनादाक्यविषया युक्ति- भवति॥ यत्तदानपादाननिमित्ता वाफ्यार्थयुक्ति यथा,- निष्ठ हारि भवाङ्गने वज वहिः स मेति वमक्षते शालामञ्च तमगमश्च वलभीमञ्चति वेश्माञ्चति। टूतों संदिश संदिशति बहुशः संदिश्य सास्त तथा तल्ये कल्पमयोव निष्ण यथा नान्त' निशा गच्छति ॥ अव प्रथमपादे कियासमुच्चयः द्वितीये क्रियाभ्यासस्त तीये दूतों संदिशति यावक्रियासमभिहारः। शघे तु तथा सास्त यथा निशा- न्तन गच्छति इति यत्तदोरुपादानं वाक्यार्थयुक्त ईतुः प्रतीयते । सेय- मुक्तलक्षणा वाफ्यार्थयुक्ति भवति । अश्रद्देयपर्वातादिवर्णनॊपपत्तिहेतुः प्रकरणविपया यथा,- - ·+ - सरस्ससीकण्ठाभरणं । मुद मुराररमरैः सुमेरोरानीय यस्योपचिनस्य । भवन्ति नोहामगिरी कवीनामुच्छायसौन्दर्यत्रगुणा भूमोशाः प्रवन्धव्यापिवस्त पपने ईवस्तु प्रबन्धविपया युक्ति भवति यथा,- धूमयोतिःसलिलमरतां सविपानः क मेघः सन्देशार्थाः क पटुकरणैः माणिभिः प्रापपीयाः । इत्यत्स्ययादमरिगणयन गुहकस्त ययाचे कामात हि प्रतिरूपणाचेतनाचेतनेषु ।। उनिप्रकारो भणितिः सम्मधेसम्भवे च सा । विष पसंतवाश्चर्यजकल्पनासच कल्पते ॥५२॥ तत्र सम्भवभणिति यथा,- सद्योगावितकेतकोदरदलस्रोतःश्रिय विम्वती येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधे योगाच्छविः मागभूत् । उन्मेषया कलमीभिरवलिपुटः पया मृणालाकरे तिव्या च मशिन्यमुग्धविभवे सा वर्तते चन्द्रिका ।। अन् जनोत्सायाः सद्योद्रावितकेनकोदरदलस्रोतःसादृश्या दिसृम्भवा- दिय सम्भवभणिनि विधिरूपा ।। असम्भवभणिति यया,- क पेय जयोत्माम्मो यदत विषवलोसरपिभि मृणालौनन्तुभ्यः मिचयरचना कुरा भवति । क वर पारौमेयो वत बकुलदामा परिमल. कथं स्वप्नः साचात् कुवलय हम कल्पयत ताम् ॥ अनु जयोतमादीनां भृणालादिमि, पेपत्यादेवसम्मवादियमरणय भणितिः ॥ निषेधरूपा विशेषभणिति यथा,- रेवतीद एनोछिटपरिपूतपुटे शौ।

·सरखनीकण्ठाभरणं । वहन हलो मदचौवः पानगोध्यां पुनातु वः ॥ अन रेवतोदशनोच्छिष्टयोरपि हलिशो यत् पूतत्व मदक्षौवस्थापि इलिनो यत् पावनत्वमसौ विशेष इतौयं विशेषमणिति निषेधे विधि- रूपा॥ - संशतिभणिति र्यघा,- प्राभरणस्याभरणं प्रसाधनविधः प्रसाधनविशेषः उपमानस्यापि सखे प्रतुत्रपमानं वपुस्तस्याः ।। अत्र प्रसिद्धवर्णनाप्रपञ्चविधेराभरणस्याभरण इत्यादिवाकैयः संवरणा- दियं संशतिभणिति विधौ निधरूपा ॥ आश्चर्यमणिति यथा,- जयोतिर्भरतदिदं तमः समुदितं जातोऽयमदभ्यः शिखी पीयूपादिदमुत्थित विषमयं छायाप्तजन्मानपः । को नामास्य विधिः प्रशान्तिपु भयेद, वाढ़ द्रढीयानयम ग्रन्थि थत् प्रियतोऽपि विप्रियमिदं सख्यः कृतं सान्तनः । अत्र जोति:प्रतिभ्यस्तमःममतौनामुत्पतेराश्चर्यप्ररूपत्वादियमाश्चर्यत्र- भणिति निषेधविधौ विधिनिषेधरूपा ॥ कल्पनाभणिति र्यथा, दृश्य मां सह मनसामयुत विभावनीय च । सुकृतशतकोटिभोग्य किमपि वयः सुभ वः खदते ॥ अत्र वयोरामणीयकातिशयमय हक सहसादिभिरेवावलोकनीयत्वादि- योग्यताकल्पनादियं कल्पनाभणिति विधिनिपंधे निषेधविधिरूपा । : वाक्ये शब्दार्थयोः सम्यग्रचना गुम्फना स्मता । शब्दार्थक्रमपर्यायपदवाक्यकता च सा ॥ ५३॥ - तासु शब्दशता यथा, रामाभि के मदविठ्ठलायाः कराचुरतो हेमघटस्तरुयाः ।

·७४ सरस्वतीकण्ठाभरणं। सोपानमासाद्य चकार शब्द ट ठ ठं ठं ठं ठंटः ॥ सेयं ठठमित्यादे निरर्थकस्य लोकपादस्याानुगुणेषन वाकेत्र रचित- त्वाच्छन्दरचना अर्थकता यथा- दिक्कालात्मसमैव रास्य विभुता, यस्ताव विद्योगते, यत्वामुपच सुधीभवन्ति किरणा राशः स यासामभूत । यस्तपित्तम, उपासु योऽस्य हविषे, यस्तस्य जोषानवे, वोढा यग णमेप भन्मथरिपोसाः पान्तु वो मूर्तयः । सेयं व्योमादौनामष्टानामपि महेशमूर्ति लक्षणानामर्थानामुत्तरो- सरसझलनया रचितत्वादयरचना ॥ क्रमशता यथा,- भोलाजानां नयनयुगलद्राधिमा दन्तपवः कुम्भविभौ कुचपरिकरः पूर्वपचीचकार । न विभ्रान्ति मदनधनुषो विधमाननदादौद, बत्तजयोल्मा शमवरगचं दूपयामास यस्याः॥ अत्र पत्रमदानपूर्व पचोपन्यासानुवाददूषणोद्भावनाना बुधजनप्रसिद्ध कुमेण रचितत्वादिय कुमरचना ॥ पर्यत्रायकृता यथा,- कपलिचित्र जाप कुन्तपलत्ता कोरसंलविरौ । पूसमभासमुच्च सण रे ई चिठवा पाडी। सेय' शुकनामपर्यायाप्पामानुराधरचितत्वास पर्यत्रायरचना । पहाता यथा- लोलाबाङ्गलवलीवलयिसबकुलानोकहखान्धलोले- गोलाङ्गले मदः प्रतिरमितजरत्कन्दरामन्दिरेषु । पण्डेपूद्दण्डपिण्डीतगरतरलनाः प्रापिरे येग वेला- भालषयोत्तासमवस्फटितपुटफिनीषन्धयो गन्धपाहाः ॥ ।

·सरखतीकण्ठाभरणं । लाङ्ग लवलयिनवकुलै दद्भिर्गौलाङ्ग लैः प्रतिरसिनजरत्कन्दरा- मन्दिरेषु पण्डेषु उद्दण्डपिण्डीतगरतरलनाः पुटकिनौवन्धयो गन्धवाहा बेलामालम्बा येन प्रापिरे इत्यतोऽधिकानामपुष्टार्थानामपिः पदाना- मनुप्रासाय छन्दःपूरणाय चार्थानुगुण्खन रचितत्वादियं पदरचना ॥ वाक्यकता यथा पतिखशुरता जेठे पतिदेवरतानुजें। दूसरेपु तु. पाचालंगास्त्रिसय विनयं त्रिषु ॥ पर महतोऽर्थस्याल्पीयसा ग्रन्थेनाभिधानमिति घुउस्कमेणायि ग्रन्थ- लाघवाय वाक्यार्थो रचित इतीयं वाक्यरचना ॥ -शयेत्याहुः पदार्थानां घटनायां परस्परम् । सा प्रकान्तन कस्मिंश्चिदपकान्ते न कुवचित ॥ ५४ ॥ प्रतिकान्त न कुवापि पदार्थवर्णयोः कचित । वाक्यार्थवाफ्ययोः कापि भकीर्णानाच दृश्यते ॥ ५५ ॥ तासु प्रकान्तघटना यथा,- सतति प्रतिज्ञाय विसजा कथमपुत्रमा । घरपीन् जोतिर्मयान सप्त समार सरशासनः ॥ सेयं सप्तर्षीणामागमनस्य प्रकान्तस्यै च घटनात् प्रकान्तघटना ।। अपकान्तघटना यथा, अवाप्यु दाहरन्तीममितिहासं पुराननम् । निपादस्य च संवादमृपः संवरणस्य च ॥ सेयमपकान्तस्य निपादसंवरणसंवादस्य घटनादपकान्तघटना । अविकान्तघटना यथा,- नस्य चक्रुश्चमन कारं व्यतीतसमया अपि । स्मिताद्रमुकुलोद्भेदाः कदम्बवनराजयः ।। इयमतिकान्तस्यापि कदम्बवनगजीनामा मुकुलोद्भेदस्य विरहि- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं. ७६ मनशमन्कारकारिणो रामस्य स्मृतिहारेण घटनादनिकान्तघटना । पदपटना यथा- छिन्नेनापतता वह्नौ यन्म खेन इठान, रुते । खेति हेति हरेणोक्त स्वाहासीत सैप रावणः ॥ सूर्य' खेति हेति वर्षाभ्यां साहेति पदसा घटितत्वात, पधटना : वाक्यघटना यथा- इंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरस्वास्खया हवा । विभावित कदेशन देयं यदभियुजरते ॥ इयं पूर्व शासनियद्धमत्रोत्तराई सत्र सदाननुयायिनापि प्रस्तुतार्था- विरुद्ध न पूर्याने कवाक्यतय व घटितत्वाहाका घटना ॥ प्रकीर्णघटना यथा,- एकईि अछिहि सावणु अहि भद्दवउ । माहउ महिलस थरि गण्डत्यले सरउ ।। अगहि गिम्ह मुहच्छिा तिलवणे मग्गसिउ । मुद्दिहि मुहपङ्कसरि आवासिउ सिसिक। अत्र श्रावणादौनामयुगपनावित्वेन विप्रकीर्णानां घटनादिय प्रको- घटना ॥ प्रकीर्णभन्दशायघवाची तेनान्यासामपि प्रकीर्णधाना- नामिडावकाशो भवति। तेन या इमा महाकविमबन्धेषु मुख्या गौणी लक्षणा तद्भावापत्तिरुपचरिता लक्षितलक्षणेनिशब्दत्तयस्ता प्रपौह अयन्ते । तवादितः पट्स्वाधारवचनेषु मुग्धाया इति सम्बन्धिपदे च मुख्या,शेषयो ई योराधारवचनयो गौणी, श्रावणादिषु चतुर्यु मासवचनेषु लक्षणा, पट्स्वपि चाधेयवचनेषु वर्षादिषु लक्षिताभिहितेष्वपि युगप- दसम्मवत्सु श्रुताापत्तिलभ्या तगावापत्तिः, प्रावामित इति क्रिधा- पदं चोपचरिता व्यक्तमेव प्रतीयते। लघितलक्षणापि चैताख व व्याख्या- नत उन्मिपति । तथाहावासिताब्दोऽयमभिमतमदेशनिवेशितमहापरि- छदे महाराजादौ निरूदाभिधानशक्तिः । स चोपचारेण श्रावणादिषु ·២២) सरस्वतीकण्ठाभरणं। प्रयुजनमानं तेपामपि महत्तमभिलक्षा महापरिच्छदतां भहारम्भत्वञ्च लक्षयन् प्रस्तुताया अपि प्रत्तेमहान्तमनुवन्ध लक्षयति। ते च युगपल्लोच- नादावनुपपद्यमानस्थितयं वन्दशक्तिभित्तत्र तत्र निवेश्यमानाः स्वधर्म- सम्पदः प्रत्यासन्नापायां तद्धर्मसम्पदमुपलक्षयन्ति । असावसौ विरहवत्या अपि वियोगवेदनातिशयं लक्षयन्ती कमिवरि महातिशयं लक्ष्यति । तत्र थावणो भाद्रपद इतनमाभ्यामवयवाभ्यां वर्षषु लक्षाते । स च लोचनयो- रनुपपद्यमानस्थितिरपि विभक्तिश्रुत्या निवेशितः पयःपत्प्रवाहलक्ष. णायाः स्वधर्मसम्पदः प्रत्यासन्नामविच्छिन्नाथुप्रवाहसम्पदमुपलक्षयन् समागमोत्काया उत्कण्ठाविश्यं लक्ष्यति । माधव इतुत्तराव- यचेन वसन्तो लक्ष्यते । सोऽपि महीतलखतरेऽनुपपद्यमानस्थितिः प्राग्व- देव शब्दशक्तया निवेशितः कुसुमकिशलयमृणालकमलिनौदलादिकायाः रू- धर्मसम्पदः समासन्नी शिशिरोपकरणसामग्रीमुपलक्षयन् कामवत्याः शरी- रान्तःसन्तापं लक्षयति। शरदित्यनेन ऋनुविशे पोऽभिधीयते सा गण्डयो- रनुपपद्यमानस्थितिः प्रशंसावचनस्यापि स्थलशब्दस्यानुस्मरणशक्तता समावष्यमाण: काशकुसमहंसागमकुमुदसरःप्रसादचन्द्रातपादिकायाः स्व- धर्मसम्पदः समासन्ना गण्डयोः पाण्डुतां लक्षयन् मृगेक्षणाया विरह- क्षामंतामुपलक्षयति । ग्रीष्म इत्यनेनापि ऋतुविशेप एव उचाते । सोऽप्य- गानाङ्गेऽनुपपद्यमानः सूर्यांशुकार्कश्यप्रतप्तपांशुतापरपोष्णानिलत्वदा- वाग्निकालुथ्यादेः स्वधर्मासम्पदः समानानोकभूताभूतपूर्खानगावरलिङ्ग- सम्पदमुपयन्नष्टमौं कामावस्था लक्षयति । मार्गशीर्ष इत्यनेन. तु पूर्वा- वयवेन हेमन्तो लक्षयते । तेन च यथा हेमन्त तिलवनं लूयते तथा तस्याः मुखासिका साम्प्रतं लूयते इति लक्षाते। तेनानियिनी मनःपौड़ो- पलक्षिता भवति । का पुनः सुखासिकातिलवनयोः समानधर्म ता । येयं से हनिर्भरता नाम । अभिसारिकाणां च प्रायेण तिलवनाजिनोपण्डयो- रेव बहुमानप्रसिद्धिः । यदित्यमाहुः । अत्तान्तहरमणिज्नं अम्हंगामस्म मण्डणीह।

·हते। - सरखतीकण्ठाभरणं। मनश्चमत्कारकारिणो रामस्य स्मृतिहारेण घटनादनिकान्तघटना ॥ पदघटना यथा,- शिवेनापतता वह्नौ यन्म खेन हठात. खवि हेति हरेणो खाहासीत सैप रावणः । पूर्व खेति हेति वर्णाभ्यां स्वाहेनि पदसा घटितत्वात पदधटना : वाक्यघटना यथा- इंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिरसबास्त्रया हता। विभावित कदैशन देयं यदभियुजयते ॥ सूर्य पूर्व शास्वनिबइयोत्तराई सत्र तदर्थाननुयायिनापि प्रस्तुतार्था- विरुद्द न पूर्वाई न कवाक्यतयध घटितवादाकरघटना ।। प्रकीर्णघटना यथा- एमहिं अच्छिहि सावणु असहि भवउ । माहउ महिअलसथरि गण्डत्यले सरउ। अगाहि गिम्ह सुहच्छिा तिलवणे मग्गसि । मुद्धिहि मुहपङ्कसरि आवासिउ सिसिर । प्रत्न श्रावणादौनामयुगपदायित्व न विप्रकीर्णानां घटनादिय' प्रको- घटना प्रकीर्णधान्याय पवाची तेनान्यासामपि प्रकीर्णधरना- नामिहावकाशो भवति । तेन या इमा महाकविप्रवन्धषु मुग्या गौणी लक्षणा तगावापत्तिरूपचरिता लक्षितलक्षणेतिम्तयस्ता अपोह अयन्ते । सवादितः षट्स्वाधारवचनेषु मुग्धाया इति सम्बन्धिपदे च मुख्या,शेषयो ईयोराधारवचनयो गौण, श्रावणादिषु चतुर्प मासवचनेषु लक्षणा, पदस्वपि चाधेयवचनेषु वर्षादिपु लचिताभिहितेष्वपि युगप- दसमापत्र सार्धापत्तिलम्या सद्भावापशि, आवासित इति क्रिधा- पद चोपचरिता व्यतमेव प्रतीयते। लक्षितलक्षणापि दिलाख व प्याख्या- मत उन्मिपति । सथाहावासिताब्दोऽयमभिमतप्रदेशनिषेशिनमहापरि- पछदे महाराजादी निरुदाभिधानशक्तिः । स चोपचारेण धावणादिपु ·១២ सरखतीकण्ठाभरणं । प्रयुजामान तेषामपि महत्तुमभिलक्षत्र महापरिच्छदनां महारम्भत्यक्ष लक्षयन् प्रस्तुताया अपि प्ररत्तेमहान्तमनुवन्ध लक्ष्यति। ते च युगमालोच- नादावनुपपद्यमानस्थितय स्वगन्दगतिभित्तत्र तत्र निवेश्यमानाः स्वधर्म- सम्पदः प्रत्यासन्नापार्या तहर्मसम्पदमुपलक्षयन्ति । अमावसौ विरस्वत्या अपि वियोगवेदनानिश्यं लक्ष्यन्ती कमितरिम्नेहाविश्य लक्ष्यति । नत्र श्रावणो भाद्रपद इतुप्रभाभ्यामवयवाभ्यां वर्षा लक्षाते। स च लोचनयो- रनुपपद्यमान स्थितिरमि विभक्तिश्रुत्या निषेशितः पयःपत्मवाहलक्ष- पायाः स्वधर्मसम्पदः प्रत्या राम छन्वायुमवाहसम्पदमुपलक्षयन् समागमोत्काया उत्कण्ठातिशयं लक्षयति । माधव इतरत्तराव- यन वसन्तो लक्ष्यते । सोऽपि महीतलखतरेग्नुपपद्यमानस्थितिः प्राग्य- देव शब्दभक्तमा निपेशितः कुसुमकिशलयमृणालकमलिनीदलादिकायाः रू- धर्मसम्पदः समासन्ना शिशिरोपकरणसामग्रीमुपलक्षयन् कामवत्याः शरी- रान्तःसन्तापं लक्षयति । शरदित्यनेन नुविशमोऽभिधीयते सा गण्डयो- रनुपपद्यमानस्थितिः प्रशंसावचनस्थापि स्थलशब्दस्यानुस्मरणशक्तता समारुष्यमापः काभकुसुमहंसागमकुमुदसरःप्रसादचन्द्रातपादिकायाः स- धर्मसम्पदः समासन्ना गण्डयोः पाण्डुतां लक्षयन् मृगेक्षणाया विरह- चामतामुपलधयति । ग्रीष्म इत्यनेनापि विप एव उचाते । सोऽष्य- ङ्गनाङ्गोऽनुपपद्यमानः . सूर्यांशुकार्कश्यप्रतापांशुनापरुघोष्णानिलत्वदा- धानिफालुष्यादेः स्वधर्मसम्पदः समानानीकभूताभूतपूर्यानङ्गश्वरलिङ्ग- सम्पदमुपयन्नष्टमी कामावस्या लक्षयति । मार्गशीर्ष इत्यनेन. तु पूर्खा- वयवेन हेमन्तो लक्ष्यते । तेन च यथा हेमन्त तिलवनं लूयते तथा तस्याः मुखामिका साम्प्रतं लयते इति लक्षाते। तेनातिमयिनी मन.पौड़ो- पलक्षिता भवति । का पुनः सुखासिकातिलवनयोः समानधर्मता । येयं सहनिर्भरता नाम । अभिसारिकाणां च प्रायेण निलवनाजिनौपण्डयो- रेव बहुमानप्रसिद्धिः । यदित्यमाहुः । अत्तान्तहरमणिज्ज अम्हंगामस्म मण्डणीही ·- ७८ सरखतौकण्ठाभरणं । सय मिलयाडिसरिच्छ सिमिरेण कम्भिसिणिमण्डं। अम एवायमुत्तरवाकर कमलसरशदनाजिनोखण्डमयि निर्दिगि ॥ तद यथा-- मुहिहि मुहपसअसरित्रावासिउ सिसिरु । नत्र शिशिर इत्यनेन चातुविशेषेण मुग्धामुखेपि पद्मसरसौव भन्दाता- भिनिवेभितेन कमलवनोपपुवादे, सधर्मसम्पदो लोकमतीतायाः प्रत्या- सन्ना मुग्धामुखाम्बु रहलोचनोत्पलस्मितकुसुमदशनकेभरादेश्कायापरि- मानि लक्ष्यमाणा विप्रलम्भानुभावप्रकर्षमुपलक्षयति । शिशिरलक्ष्मीधर्णन- प्रस्तावाच्च मुखमई शरीरमा सर्च वा मुखमुच्यत इति स्थानमाधा- न्य लक्षणया सर्व भवः शिशिर एवेद प्रधानमित्यपि लक्षितं भवति । काकुस्खरपदच्छेदभेदाभिनयकान्तिभिः । पाठो योऽर्थ विशेषाय पठितिः सेइ पङिधा ॥ ५ ॥ तव काका यथा- यदि मे वल्लभा दूतो तदाहमपि वल्लभा । यदि तसत्रा प्रिया वाचस्तन्ममापि प्रियमियाः ॥ अवै कया काका विधिरन्यया त निषेधः प्रतीयते । स्वरेण यथा, - . मुझ स्व' कुपिनेत्य पास्तमभनं त्यक्ता कथा योपिताम् दूरादेव मयोनिमाः मुरभयः सग्गन्धधूपादयः । रागं रागिण मुञ्च मयावनते हष्ट प्रमोदाधुना सत्य तद्विरहाद भवन्ति दयिते सा ममान्धा दिनः ॥ अत्र हटे इत्यत प.तस्वरकरणात् कुपितकान्ताप्रसादनपरमपौदं वाक्य मुत्कुपितदृष्टिप्रसादनपरता प्रतिपद्यते। पदच्छे देन यथा, सर्म चितिभा नाथ दृष्टा सर्याङ्गसुन्दरी ।

·सरस्वतीकण्ठाभरण। ७६ रामा रम्य वनान्तस्मिन् मया विरहिता त्वया ॥ मत मया विरहितेतेवनापति पदच्छेदे पुरूरवसस्खयेनेवयावनि त पर्व सत्र वाफ्यभेदो भवति ॥ पदभेदेन यथा- येन ध्वसमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्वीकृतो यो गङ्गां विदधेऽन्धकचयकरो यो वहिपतप्रियः । यसवाडा शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यञ्च नामामराः । सो ऽव्यादिष्टभुजङ्गहारघलयस्वा सव्व दोमाधवः ।। अतः येन ध्वस्तमनोभयेनेत्यादे येन ध्वस्तमनोऽभषेनेत्यादेच पदभेदा- दुमाधवो माधव इत्यर्थहयं प्रतीयते। तयोच इयोरपि प्राधानेनोपा- दानादानिभायेन महतामतरूपतया चानवस्थानात् परस्परमस- बन्धेनायं सपः ॥ पदभेदेन तु पाठे पर्यायतोऽर्थद्दयप्रतीतेरियन पोप- सर्जनान् पदर्भ दपठितिः॥ अभिनयेन यथा,- एह हमेशत्यणिया एइहमेत्तेहिं अधिया। एद्दहमेत्तावत्या एहहमेत्तेहिं दिग्रहेहिं । ने यन्मात स्तनौत्यादीनां तघाभूतहस्वाभिनयैः सह पठनात् तथाविधा- विशेपो गम्यते । अपदेशोऽप्यभिनयविशेष एव यया,- इतः स दैत्यः प्राप्ती नंत एवार्हति चयम् । इवमानमादिश्यले कान्तमा यथा,- यसवारिजातं नृपतेरपश्यदवलम्बनम्। ययौ निर्भरशस्लौधे रपम्पदवलं वनम् ॥ . अवावलम्बनमवलं वनमिति पदे पदहये वा हिवीयतुर्थस्थानयो यौँ वकारी तयोरन्त.स्थपवर्गाभ्यां पर्वर्गान्तःस्थाभ्यां वा कान्तिमति पाठेऽर्थ- -

·सरसनीकण्ठाभरणं।
भेदो जायते ॥
अपरे पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति ।
पदपादाई भाषाणामन्यथाकरणेन यः ।
पाठः पूर्वोक्तस्तस्य पठिति तां प्रचक्षते ॥ ५७ ।
नव पदान्यथाकरणं हिधा प्रकृतितो विभक्तितश्च ॥
सत्र प्रशनितो यथा,-
असकलहसितत्वात् चालिनानीव कान्ता
मुकुलिननयनवाातकोत्पलानि ।
पिवत मधुसुगन्धौन्याननानि प्रियाणाम,
वयि विनिहितमारः कुन्तलानामधोमः ।।
पत्र स्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयोनि पठयते नदेनमार्थनाचाफ्यमपि
अनुमतिवाक्यं भवति ।
विभतितो यथा,-
सह भत्यगणं सबान्धवं सहमित्र समतं सहानुजम ।
स्ववलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाण्डुसुतः सुयोधनम् ॥
अव यदा पाण्ड मुतः सुयोधनमित्यस्य स्थाने पाण्डुसुतं मयोधनं इति
पउग्रते गदैनदमनलार्थमपि सयोधने मगलायें भवति ।
पादान्यथाफरणेन यथा,-
एकान्त विजने रावाधन्तर्वश्मनि साहसे।
न्यासापनावने चैव दिव्या सम्भवति किया ।
अव यदा गौयपादस्याने तनुनौ यदि लभ्य तेति पाठो भवति नदैनन्
परीघ पयिकमपि कामोपयिक भवति ।
अन्यिथाकरण न यथा,-
तत्तावदेव शशिनः स्फरितं गरीयो
यावन तिग्मरुचिमण्डलममुपदेति।।
J

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। अभुवयते सकलधामनिधौ तु नस्मिन् इन्दोः सितावकलशस्य च को विशेषः ॥ प्रत्व यदा मध्यमपादयोः स्थाने “यावन्न ताः किमपि गैरतरा सन्ति ताभिः पुनर्विासिताननपङ्कजाभिः" इति पठ्यते तदैनौरार्थोक्तिरूप- मपि शृङ्गारोक्तिरूपं संपद्यते ॥ पादवयान्यथाकरण न यथा,- त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति नागेन होना नरकं वजन्ति । न बागिनां दुष्करमति किञ्चित् नवागो हि सर्व व्यसनानि हन्ति । अत्रं यदा तुरीयंपादमेवादाय पादत्रयान्यथाकरणेन वक्ष्यमाणः पाठो भवति तदैतत्तयागप्रशंसार्थमपि त्यागनिन्दाथं जायते । तद यथा,- त्यागो हि सर्व व्यसनानि हन्तीत्यलोकमेतद, भुवि संप्रतीतम् । जातानि सर्व व्यसनानि तस्यास्तवागेन मे मुग्धविलोचनायाः । भापान्यथाकरणेन यथा,- किं तादेण परेन्दसेहरसिहालीढग्गपादेण मे किं वा मे ससुरेण वासवसहासौंहासणवासिणा । ते देशा गिरिणो अते वणमही सच्चे में वल्लहा कोसल्लातणअस्मजस्य चरणो वन्दे अणन्दामि अ॥ अत्र यदि भाषान्तरण पठवते तदैतच्छौरसेनीभाषया सीतायाथ सं- स्कृतभाषया सुमन्त्रण दशरथाय निवेदितं भवति । .. नद, यथा,- : किं वातेन नरेन्द्रशेखरशिखालौढ़ाग्रपादेन मे किं वा मे श्वशुरेण वासवसभासिंहासनासिना । ने देशा गिरयश्च ते वनमही सा चैव मे वल्लभा कौशल्यासनयस्य यत्र चरणौ वन्दे च नन्दामि च । सेयमेवंमकारा पठितिः । स११ ·८२ सरस्वतीकण्ठाभरा विभिन्नार्थकरूपाया या रत्ति वर्णसंहतः । अव्यपेमव्यपेतात्मा यमकं तन्त्रिगद्यते ॥ ५ ॥ सदव्यपेतयमकं व्यपेसयमकं सथा। स्थानास्थानविभागाभ्यां पादभेदाच मिद्यते ॥ ५६॥ नत पादादिमध्यान्ताः स्थानं नेषपकल्पयते। यव्यपेसमन्यहा तत् स्यानयमकं विदुः ॥ ॥ चतुस्लित्रकपादेषु यमकानां विकल्पना । प्रादिमध्यान्तमध्यान्तमथाद्याद्यन्तसय नः ॥ १ ॥ अत्यन्त बहव तेषां भेदाः संभेदयोनयः । सुकरा दुष्कराश्चैव दयन्त नत्र फेचन ॥ १२॥ - तल चतुष्पादयमकेष्वव्यपेतमादियमक यथा,-- राजीवराजीवालोलभङ्ग मुष्णन्तमुष्ण ततिभिस्तरूणाम । कान्तालकान्ता ललनाः सुराणा रक्षोभिरघोभितमुद्दहन्तम ॥ नदेव मध्ययमकं यथा दधसमाकरिभिः करिभिः धत्तेः समवसारसमैरममैस्तः। विविधकामहिता महिमाम्मसः स्फु टसरोजवना जवना नदीः । तदेवान्तयमकं यथा, व्यथिसिन्धुमनौरशनैः मनै रमरलोकबधूजघनै धनैः।' फणभतामभितो वितसं ततं दयिमरम्यलतावकुलैः कुलैः ॥ आदिमध्ययमकं यथा,- घना घनाभस्य महौ महीयसः सुरासुराणां दयितस्य नसर धराधराकारगहा गृहार्थिनो बभव भूमे नंगरी गरीयसी। प्राद्यन्तयमकं यथा,- द्रुतं द्रुतं पङ्गिसमागत गर्न महीमहीनननिरोचितं चितम । समं समन्तादपगोपुरं पुरं परैः परैरप्यनिगल शतम ॥

·३
-
.
सरखतीकण्ठाभरणं।
मध्यान्तयमकं यथा,
उदयि ते दयिते जघनं घनं स्तनवती नवतीर्थतनु स्तनुः ।
सुमनसामनसा सह शौ हौ घुकुरुमे कुरु मे ऽभिमुखं मुसम् ।
आदिमयान्तयमकं यथा,-
सौमासीमानभ मिः फणिबलवलनोद्भाविराजीविराणी
हारी हारोसवद्भिः परिसरसरणावस्तमालेस्तमालेः ।
देवादेवाप्तरक्षः कृतभवभवतोऽग्रे न दोनो नदौनो
मुक्तामुक्ताच्छरत्नः सितरुचिरुचिरोखासमुद्रः समुद्रः॥
त्रिपादयमकेष्वव्यपेतयमकं यथा,-
विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले ।
कुरुते कुरुते नेयं हंसी मामन्तकामिपम ।
नास्य प्रचुरः प्रयोग इति प्रोपभेदा नोदाङ्गियन्ते।
द्विपादयमकेष्वव्यपेतमादियमकं यथा,-
करोनि सहकारसत्र कलिकोत्कलिकोत्तरम ।
मन्मनो मन्मनोऽपेप मत्तकोकिलनिःस्वनः ।
तदेव मध्ययमकं यथा,-
तुलयति स्म विलोचनतारका: कुरवकस्तवकव्यतिपङ्गिणि।
गुणवदाश्रयलञ्चगुणोदये मलिनिमालिनि माधषयोपिताम ॥
अन्तयमकं यथा,
खण्डिताशंसया तेषां पराङ्मुखतया तया।
प्राविवेश सपा के कृतोच्चैर्वानरं नरम ॥
श्वमादिमधादीन्यपि द्रष्टव्यानि । एकपादयमकेष्ववरपेतमाद्यन्तयोरनु-
सखौति नोदाङ्गियन्ते॥
मयमयमकन्तु चतुर्थपाद एवोल्लिखति यथा,-
विलुलितालकसंहतिरामशन मृगहशा श्रमवारि ललाटणम् ।
सनुसरगततीः सरसां दलन् कुवलयं वलयन् मगदाववौ ॥

·८५ . - - सरस्वतीकण्ठाभरणं। · एवमारत्तवाधिक्य ऽप्यध्यपेतमुदाहायंत्र यथा,- वियद वियदृष्टिपरम्परं परं धनाधनाली रसिता सिलासिता सरासरसमा सरसारसारसा सभा सभा राविरवारतारता ॥ प्रारत्तेवकरूपतायामपि सवादियमकं यथा- याम यामवयाधीनायामया मरणं निशा। यामयाम धिया खाया मया मथितव सा॥ तदेव मध्ययमकं यथा- स्थिरायते यतेन्द्रियो न होयते यतेर्भवान् । अमायनेयतेऽप्यभूत् सुखाय नेऽयते क्षयम ॥ नदेवान्तयमकं यथा, भवादृशा नाथ न जानते नते रसं विरुद्दे खलु सन्नतेनते। य एव दीनाः शिरसा नतेन ते परन्तरलं दैन्यरसेन तेन ते ॥ तदेतत् सर्च मप्यव्यवहितारतेरप्यपेतयमकं भवति । अथ चतुर्यु पादेषु व्यपेममादियमकं यथा, काञ्चिप्रतोलीमनु कामिनीनो काचिस्ववन्तीवनमागरिखा। काश्चिप्रभत्याभरणोभिवानां काशिनुनौते सुरतश्रमार्जिन ॥ सदेव मध्ययमकं यथा,- मदमदारुण उस्थित उच्छिखो मधुमदारुणहूणमुखच्छविः । तरुणिदारुण एम दिशः समं मम प्रहारुणदाभवनानलः । अन्तयमकं यथा- सव प्रिया सच्चरिता प्रमत्तयां विभूषणं धार्यामिहशुमत्तया । रसोत्सवामोदविभेपमत्तया न मे फलं किं वनकान्तिमया ॥ पादिमध्ययमकं यथा,- घनगिरीन्द्रविलङ्घनशालिना धनगमा वनजनतिलोचना। जनमता ददृशे जनकात्मजा तस्मगेण तरुस्थलशायिनी ।। प्रायन्तयमकं यथा- -

·॥
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
८५
विहगाः कदम्ब सुरभावित गा कलयन्तानुक्षणमनेकलयम ।
भ्रमयन्नुपनि मुद्धरभ्रमयं पवनश्च धूतनवनीपवनः ॥
मध्यान्तयमकं यथा, -
मितमवददुदारं तां इनूमान् मुदारम
रघुटपभसकाशं यामि देवि प्रकाशम् ।
नव विदितविपादो दृष्टरुत्सामिषादः
श्रियमनिशमवन्त पर्वतं माल्यवन्तम् ॥
आदिमध्यान्तपमकं यथा,-
समं स सैन्येन समन्ततः समं पुरन्दरग्री: पुरमुच्चगोपुरम् ।
मदालमां तां प्रमदां सुसम्मंदा ययौ निधायाचययौवनां ययौ
त्रिपादयमकेषु व्यपेतमादियमकं यथा,-
करेण ते रणेच्छान्तकरण द्विषतां हताः ।
करेणवः घरद्रता भान्ति सन्धनाधना इव ॥
अस्यापि नातिप्रचुर प्रयोग इति भेषभदा नोदाङ्गियन्ते ॥
दिपादयमकेषु व्यपेतामादियमकं यथा
सुदा रमणमनीतमुदारमणिभूषणाः ।
सदभ्रमशः कत्तमदभजधनाः क्षमाः ॥
मध्ययमकं पुनरनुल्लेखोनि परिगियते ॥
अन्तयमकं यथा,-
इह मुर्मुदितैः कलभैरव' प्रतिदिशं क्रियते कलभै रवः ।
स्फुरति चानुवनं चमरीचयः कनकर भुवा च नरोक्षयः ।
एकपादयमकमिह शुद्धन सम्भवति । तस्य स्थाने दिपादयगकमेयो-
दिहते।
नदादियमकं यथा,-
मधुरेणहां मानं मधुरेण सुगन्धिना।
सहकारोगमेनैव कथाशघं करिष्यति ॥

·- सरस्वतीकण्ठाभरम। इहापि मध्ययमकमनुष्योति परिडियते। अन्तयमकं यथा, यस्थाङरतिगम्भीरजलदप्रतिम गलम्। स वः करोतु निःसङ्गमदयं मनि मङ्गलम् ॥ एवमारताविषय ऽपि यथा- अवसितं हसितं प्रमितं मुदा-विलसितं सितं स्मरभापिनम् । न समदाः प्रमदा हससंमदाः पुरहित विहितं न समोहितम् ॥ प्रारत्तेवकरूपतायामपि तवादियमकं यथा,- सारयन्त मुरसा रमयन्ती मारभूतमुस्मारधरा तम् । सारसागुरुतसारसकाश्चिः सा रसायनमसारमवैवि मध्यान्तयमकं यथा, लीलावितेन शुचिना भूदुनोदिनेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन । व्याजृम्भितेन जघनेन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥ श्राद्यन्तयमकमादिमध्यान्तयमकञ्च हास्यानयमकत्वमसान्न सङ्गच्छते पादिमध्यान्तयमकानि तु प्रथममेघोदाकृतानि ।। पारक्षेत्रकरूपतायामारत्तत्राधिकेत्र च मध्ययमक यथा,- सभात राजन्नमुराहते मुंखे महौसुराणां यमुराजितैः सुताः । न भातुरा यान्ति सुरान् न ते गुणाः. प्रजाम् रागात्मसुराशितां गताः ॥ तदेतत् सर्वमपि व्यवहितारते वैत्रमेतमादियमकं भवति ॥ - - नादौ न मये नान्त यत् सन्धौ वा यत् प्रकाशते । अव्यपेतव्यपेतं तदस्थानयमकं विदुः ॥ ५९॥ पादे मोके च यत् प्रायः पादसन्धौ च वयते ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। खभदे चान्यभेदे च स्थूल सूक्ष्मं च सूरिभिः ।। ५६ ॥ यत्र पादे स्थूलमव्यमेत यथा, वीना टन्दश्च तत् कूटे समरुति सुतरुणि समरुति सुतरुणि । चित्तं वातेन क्रोऽस्मिन् सुरमणि गुणरुचि सुरमणि गुणरुचि ॥ अत्र स्थलेनैवात्तिद्दयेन भोकपादयो बर्याप्तत्वादादिमध्यन्तता न सम्भवतीत्यस्यानयमकमिदं स्थूलाव्यपेतमुचाते ॥. पादएव सूक्ष्ममव्यमेव यथा,- सस्यः शैले पश्यास्तऽसौ रुरुरुरुरतिरतितनुतनु मतिमनि ॥ लोको यह तयानीकं गुरु गुरुमयि मयि तरितरि सति सति॥ अट पुनः सूक्ष्मेणारत्तयटकेन श्लोकपादौ व्याप्तावितत्रस्थानयमक- मिदं सूक्ष्माथपेसमुचयते ॥ भोके स्थूलमध्यपेन यथा,- नगजा न गजा दयिना दयिता विगत विगत ललित ललितं । प्रमदा प्रमदा महतामहतामरण मरण समयात् समयात् ।। अवारत्ताटकेन श्लोकोऽपि व्याप्त इतप्रस्थानयमकमिदं सोफे स्थूल मव्य- पेतमुचाते। शोक • एव सूक्ष्ममव्यपेत यथा,- विविधधववना नागगईईनाना- विविततगगना नाम मज्जज्जनाना । দুষমনুললা লালালা मम हि हि ततनाना नन खखनाना ।। अतु सूक्ष्मतराभिरष्टाविंशतवादत्तिभिः लोको व्याप्त इतरस्थानयमक- मिद शोफे सूक्ष्माव्यपेतमुचाते ।। पादसन्धावन्यभेदोच्छेदेन स्थूलं यथा,- उपोदरागाप्यवला मदेन सा मदेनसा मनुपरसेन योजिता। नयोजितात्मानमनङ्गतापितां गतापि तापाय ममास नेयते ।। .

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। अवान्तादिसन्दंगादव्यपेस प्रवर्तते। व्यपेतन्तु पादसन्धिषु निर्वत इत्यस्यानयमकमिदं स्थलारत्त सन्धिस्थूलाव्यमेतमुचाते ।। अन्यभेदानुच्छेदेन सूक्ष यथा,- मतान्नानारमतामकामतामनापलब्धानिमतानुलोमना। मनावयतुमत्तमताविलोमसामतान्यतले समता न वामता ।। पाल वातानुच्छ देनैव पादसन्धिष्वव्यपेतमुत्पद्यत इत्यस्यानयमक- मिदं सूक्ष्मात सन्धिसूक्ष्माव्यपेतमुचाते ॥ स्वभेदे पूर्व भ दानुच्छेदेन स्थूलं यथा,- सतमाः सतमालो यः पारापारायतः सदावोऽदावः । लोकालोकानुकृति सद्यः सह्ययमनफूट कूटः । अव विषमपादयोः समपादावन्तेऽवशिष्ठमानावादियमकाद्यन्तयमकयो- सदिमध्यान्तयमकतामापादयतः । पारपारेति सद्यः सत्य इत्यानी स्थने एवादिमध्ययमकव्यपदेशञ्च लभेते इत्यस्थान याकमिदं सभेदे पूर्व भेदानुच्छे दि स्थूलाव्यपेतमुचाते ॥ तदेव स्वान्यभेदशेच्छदि सूक्ष्म यथा,- सनाकवनितं नितम्वरुचिरं चिरं सुनिनदै नंदै तममम । मता फणवतो तो संपरापरास्तवमुधा सुधाऽधिवसति ।। प्रत् पादान्तादिषु व्यपेतं यदा मध्य ष्वव्यपेत सदुभयमपि पादान्तादि- संहितायामव्यपेतमभिन्मजातीयं जायते। न च प्राचीनां मधयमकता जातीत्य स्थानयमकमिदं मुमारत्तेरन्यतो भेदेन रूमंदानुच्छेदि सू- माव्यपैतमुचाते ।। सद्भयमपेवं विध एष छन्दसि दृष्टव्यम् । पादे स्यूलव्यपेन यथा,- अस्निातमन्नाहाना रवि दशाले परनिन्दभने। भावलि र्यमा नटे निपौतरसा नमत्तामरसा न मत्ता ॥ मा भूदथपेतप्रसङ्ग सेवकमेवाक्षरं विहाय स्थूलान्तिइयेन ग्लोक- पांदयो ाप्तवादादिमथान्तवा न सम्भवतीसरस्थानयमकमिदं स्यूत्र- .

·1 सरस्वतीकण्ठाभरणं। व्यपेतमुचयते॥ पाद एव सूक्ष्मं यथा,- करेणुप्रस्थितोऽनेको रेणु ईण्टाः सहस्रशः । करेऽण: गोकरो जने रेणु तेन शम ययौ । अतः विपमपादयोः करेण : करेणुरितत्रादावार समपादयोस्तु रेणु: रेणु रिति । तत्त खापेक्षया न मध्यमन्यापेक्षया नादिरितत्रस्थानय- मकमिदं सूक्ष्मव्यपेनमुच्यते॥ श्लोक स्य लव्यपेतं यथा, जपन्ति ते सदादेई नमस्पन्ति जपन्ति ते भवान्यतो नमसवन्ति भदादेहं भवान्यतः ।। अत्र स्थूजव्यपेतात्तिचतुष्टयेन ग्लोकोऽपि व्याप्त इतबादिमथान्ताभावा- दस्थानयमकमिदं स्थलव्यपेतमुचयते ॥ स्थ ल एव सूक्ष्मव्यपेत' यथा,- यामानीता नौतायामा लोकाधौरा धोरालोका । सेनासन्ना सन्नासेनासारं हत्त्वाह त्वा सारम ।। यद्यपि यामायामेतत्रादौ व्यपेतमाद्यन्तयमक, नौतानौतेतत्रादौ •च मध्ययमकमव्यपेतं विद्यते, तथापि मण्ड कप निन्यायेन गतप्रतवा- गते थैतेश्च नैतदुल्लिखति । अपि तु ग्लोकोऽपि दाभ्यां वाभ्यामक्षराभ्यां सूक्ष्मात्तवा व्याप्त इव लक्षात । तेनास्थानयमकमिदमादिमध्यान्ताना- मभावात् सूक्ष्मारतः सूक्ष्मव्यपेनमुचाने । पादसन्धौ स्थुलव्यपेतं यथा,- हठपौतमहाराष्ट्रौदशनच्छदपाटला । पाटलाकलिकान रेकैका लिलिहे ऽलिभिः ।। असापि प्राग्वदेव यतिविच्छेदात् पूर्वोत्तराई योरसंहितायां पाटला- पाटलेवगायत्त व्यपतयमकत्वम् । न चैतत् पादयोरादावन्ते च शक्यते धनुमपि त्व कसवादावन्यसा चान्त इतपस्यानयमकमिदं स्थूलारत्तो • . स १२ ·सरस्वीकण्ठाभरणं । स्थूलव्यपेतमुच्यते। न चैवहाचामुपोदरागेतबादी काश्चियमकेऽययं न्याय इति तसैवव तयाभूतलक्षणत्वात्। काश्चियमक एवाव्यपेतास्थान- यमकभेदे सूक्ष्मव्यपेत यथा- धराधराकारधरा धराभुजां भुजा महौं पातुमहीनविकमाः । कमात् सहन्ते सहसा इतारयो रयोहरा मानधुरा च लम्बिनः ॥ अवान्तपादे धुराधुरेति सूक्ष्मव्यपेन वर्तते ॥ स्वभेदान्यभेदयोः स्थूल सूक्ष्मश्च यथा, सालं वहन्ती सुरतापनीय सालं तडिद्भासुरतापनीयम् । रक्षोभरक्षोभरसत्रिकूटा लङ्का कलकाकलिकाद्रिकूटा । अत्र साल सालमिति स्वभेदे सुरसापनीयं सुरसापनीयमिति स्थ लः रक्षोभरक्षोभरि लङ्का कलङ्क तात्यभदे फूटाकूटेति सूक्ष्मच ध्यते भेदो हग्यने नदिदमस्थानयमकं स्थूलसूक्ष्मव्यपेतसुचवते ॥ यत् सूक्ष्मभागं बहारत्ति सदपि स्य लसूक्ष्ममेव । यथा,- मधुरया मधुघोधिनमाधवी मधुसमृद्दिसमेधितमेधया। मधुकरागनया मुद्धरुन्मध्वनिभता निभताक्षरमुज्जगे॥ स्थानस्थानविभागोऽयमव्यपेतव्यपेतयोः । कमेषोक्तस्तयोरेय पादभेदोऽथ कथयते ॥ ६५.॥ मवाप्यतभेदेषु प्रथमपादयोरादति यथा,- न मन्दया वर्जितमानसात्मया नमन् दयावनितमानमात्मया । उरसापास्तीर्ण पयोधरवयं मया समालिनरत जोविनेश्वरः ॥ अव हितोयटतीययो र्यथा,- दृश्यस्खयायं पुरतः पयस्खानानाकलाली चिरेण नेवा। नानाकलालोरपिरेप्पनेता देवी यदस्मादनि खयं श्रीः ।। एवं टतीयचतुर्थयोरपि यथा- मगनलो मानविवािई नो यः स निरनित किमपाकरोति। .

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं । समन्ततस्तामरसेक्षण न समं ततस्तामरसेक्षण न । व्यमेतभेदेषु मथमटतीययो यथा,- सभा सुराणामबला विभूपिता गुमा स्तवारोहि मृणालनिर्मलैः । स भासुराणामबला विभूपिना विहारयन्निर्विन सम्पदः पुराम् ।। तवैव प्रथमचतुर्थयो यथा,- कलङ्कामुक्तं तनुमथनामिका स्तनदयौ च बहते न हन्तवतः । न याति मृत गणने भवन्मुखे कलङ्गमुक्त तनुमथनामिका ॥ एवं द्वितीयचतुर्थयोरपि यथा,- या विभर्ति कलवल्लकोगुणवानमानमतिकालिमालया। नात कान्तमुपगीतया तया खानमानमतिकालिमालया । अाम्यासः ससुद्गः सत्रात्तसत्र भेदा स्लयो मताः।. व्यपेतचाव्यपेतच उभयात्मा च सूरिभिः ॥ ६ ॥ तेषु वरपेतो यथा, अनेकपादनमदनभाल मानेपहभाभीरुषतविकूटम् । अनेकपादनमदभ्रशालं मानव दृमा भीरु. पन त्रिकुटम् ॥ अव्यपेतो यथा,- धनं विदार्यवार्जुनवाणपूगं धनं विदायार्जुनवाणपूगम् । ससार वाणो युगलोचन सारवाणो युगलोचनमत्र ।। व्यपेताव्यपेतो यथा, कलापिनां चारुतयोपयान्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम । रन्दानिलापोढधनागमानां कलापिनां चारतयोऽययान्ति ॥ पादत्रयाभ्यासस्तु नातिसुन्दर इति सफ़ेदा नोदायिन्ते । एकाकारचतुष्पादं महायमकमुचत्र। शोकाभ्यासच नवाद्य पुनरभ्यासमईसि ॥ १७ ॥ तलाव्यपेसभ दे प्रथम महायमकं यथा,- • • - ·८२ .4 सरस्वतीकण्ठाभरणं ।' सभासमाना सहसा परागात् सभासमाना सहसापगगात् । सभासमाना सहसापरागात् सभासमाना सहसा परागात् ॥. ध्यपेत दे द्वितीयं महायमकं यथा,-- प्रबशमद्धमदचलहिपराजितमढविमलमहिमतरङ्गम् । विरस सदामिमिश्रितमनुप्रतधाम प्रतीतशिखिचरितवनम ।। अध्ययेतभेदे माद्यमत्र पुनरभ्यामो यथा,- समानयास मानया समानयासमानया। समानया समानया समान या समानया ॥ एकरूपेण वाकवन योर्भपनमर्थयोः । गन्वेण यत् स शब्दनःशप इत्यभिशब्दिमः ॥ ८ ॥ प्रशसिप्रत्ययोस्यो ौ विमतिषचनाप्रयो॥ पदभाषोझवी चेति मन्दम्ले पा भवन्ति घट ॥ ६॥ ने प्रकृतिले पो यथा,- प्रात्मनश्च परेपाञ्च प्रतापस्तव कीर्त्तिनुत् । भयसङ्ग पते बाढ दिपाश्च सुहृदाच ते ॥ अव कीर्तिमुदित्यव नौतिनुदत्यो भयसदित्यव करोतिसन्ततेत्राव प्रकृत्योः किपि तुल्य रूपमिति प्रतिषोऽयम् ॥ लिङ्ग पोपि प्रतिष्प एवं स यथा,- कुवलयदलप्रसास हशा च यपुपा च क न दर्शयते ।. प्रधरीक्षामबालत्रियाविणामेन च नमः । अत्र हग्यपुपोरास्यचरणयो कुवलयनतेत्यपरीष्टतप्रवाल नियेति प लिङ्गभेदेपि तुल्यरूपे विषपणे इति लिङ्ग पोऽयं ।। प्रत्ययम्ले पः मोझे दो निरुतेंदच तयोराद्यो यथा,- सस्या विनापि हारेण निसर्गादेव हारिणौ। जनयामासतुः कसत्र विस्मयं न पयोधरौ। -

·सरखनोकण्ठाभरणं ।
प्राव -हारिणा विनि इनिणिनिप्रत्यययोरेकरूपत्वादिनापि हागणेतिव
मत्वर्थीयोझेदात् सोगदः प्रत्ययग्ने पोऽयं ॥ द्वितीयो यथा,-
त्वद्दता मयस्यानरूढवणकिपाततिः ।
विभानि हरिणीभूता शशिनो लाग्छनच्छविः ।
अब हरिणीभूतेत्ति डीपञ्च तुल्यरूपतायां सदुद्देदो नास्तीत्यनुदः
प्रत्यया पोऽम_1 विभक्तिपो विधा भिन्नजातीययोरभिनजातीययोरा ।
नयोरायो यथा,-
विपं निजगने येन बन्ने च भुजगप्रभुः ।
देहे येनाङ्गजो दर्गे जाया च स जयत्यजः ॥
पाल येन विपं निजगले भुजगराजच निजगले बन्ने प्राणो देहे णाया
च देहे दर्भ इति लिडात्मनेपदमथमपुरुषकवचनसप्तमेत्रकपरनान्तयो-
रेकरूपत्वादिभिन्नार्थत्यादिन्न जातीयसुप्ति इविभक्ति पोऽयम् ॥
हितीयो यथा-
त्वमेव धातुः पूर्योऽसि त्वमेव प्रत्ययः परः।
अनात्यातं न ते किञ्चिन्नाय फेनोपमोयसे ।
अव धातुरिति प्रथमान्तस्य पछयन्तस्य पैकरूपत्यान्विार्थमाशाभि-
बंजातीयमुविभति पोऽयम । रचनग्न पो द्विधा मोजेदो निको हत
सयोः सोने दो यथा,-
प्राजाप्रभावः प्रभवो धर्मस्यासारजप्तमाः।
मुक्तात्मानः शिव नेमिरन्येऽपि ददगा जिना: ..
प्रल नेमिरित्यन्ये ऽपोति एफवचनबजयचनाभ्यां ददामित्यय शिना
प्राणप्रभावः प्रभय इत्यादिषु च मुयन्त ककयधगयऊपपगयोर
इत्यय सोद्भदो नाम वरना।
निम्नेदो यथा,-
तनुत्वरमणीयस्य मध्यस्य च भुजस्य प ।
प्रभवन्त्रिसरा सखा वलयः कान्तिःहये।
.

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। अलाभवन्निति वलय इति पदयोडिन्त यन्तयोरेकवचनवडवचने अनुद्भिन्ने एव शि पेरते इत्ययं निरुद्भदो नाम वचनम पः ॥ पदश पो यथा- परिभेदः पलाशच बाहुः कल्पद्रुमद्य ते । बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी । अव प्रकृतिमत्ययविभकिवचनाना स्थगभिधानादभिधानमालोजानि प्रातिपदिकानेत्रय पदशब्द नोचान्त । तेन पूर्जार्द्ध शव भेदो मांसादस्त वाइरित्यर्थनारिभेदपलाशायरचनामनौति भि.पाते उत्तराई सालानां काननेन शोभते नववंगौलेयमुद्यानमालेत्यर्थन सालकेन अाननेन शोभत तेवं गोला बालेतापमानार्थः शिपाते स एव पद- श्पो नाम शब्दन पः ॥ वर्ष पोऽपि पद ग्ध एव । स यथा, त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम । त्व क्षातरमकडूमिरेकोलोकत्रयात्मकः ॥ पत्र स्वमेव पातालमित्यकार: पाश्चात्य, त्वच अमरमा भिरिति चकार पैरस्ते वक्षरे शिटः पातालचामरेनि च पदं रचयति ॥ सोऽयं पदाप एव वर्ष प उच्यते ॥ भाषा पो यथा कुरु लालसभूने हे महिमोहहरे तुहारिविच्छिन्ने इरिणारिसारदेहे परे वरं हर उमे भावम "थाननीताबरूद्राणौं कान्ताश्च पुरतः स्थिताम् । रणेच्छु: कशिदान दिव्यप्राशनया गिरा॥" मत्र रुद्राणीपने हे उमे हरे भरे वर श्रेई भाषं कुरु किम्म ने लालसभूले हे लालसभः कामत लेदि यस्तम्मिन् तथा महिना प्रभावेण अहं विनर्कमपहरति यस्तम्मिन् महिमोहहरे महेश्वरमन्निधौ हि सर्वज्ञानाभिभव इति श्रूयते । अगरव बोहन्ति अयन्ति ये अरयस्तै विच्छिन्ने विरहित। अपर-. - । अत्र, ·सररुतीकण्ठाभरणं। ८५. 'मप्यरोण विच्छेदकारणमाह । हरिणारिसारदेहे हरिणारिः सिंह- मास्य सारो बलं स देहे यस्य तस्मिन् वर परिण नरोति । उमाया एष वा इमानि सम्बोधनविश पणानि । कान्तापचे तु हे कान्त तव योऽयं हरिनार्या श्रियाः सार उत्कृष्टो देहसत यहर श्रेष्ठ विलो- चनाननतनजघनादि नन्म भावमभिलापं हरतु काम पूरयत्वित्यर्थः । किम्भ ते देहे, कुटिलालसम्न लेखे महीमोगृहे हारिणि विच्छिन्ने च तनुमध्यत्वादिभिरिति॥ यथा वा- रुचिरं जितारिहेति जननमित. सामकायमकलङ्कम । सन्तममितश्च मानय कमलासनमभिषिराजन्तम ॥ भूतसस्कृ तभापाभ्यां हिर्नमस्ता,त्य माधवम् । जगाम समरं कोऽपि कस्य श्रेयसि टायः ॥ नत्र भतभापायां यथा, रुचिर मनोहर जितारिहेति भागसपनायुधं जनै नमित श्यामकायमकलङ्क शान्त प्रान्तरूपं अमित अनन्त' च समुच्चये कमलासन ब्रह्माण अभिलक्षीकृत्य विराजन्त शोभमान' मानय पूजयेति ॥ संस्कृतभापायर्या यथा । रुचिभिः रजिता अरिहेतयः चंदीमय येन तं, जननैः दशभिरवतारै मितं परिच्छिन्न, सामानि कायति गायति यः स सामकाय, तं, न विद्यते यस्य सोऽकलस्त, के सन्तं ब्रह्माणं सन्तम, अं विष्णु इन गतं, अभि विराजतं गरुत्मन्तमभि त प्रसिद्ध कमलासन श्रिया संसक मा नय मां प्रापयति । भारत्ति या तु वर्णानां नातिदूरान्तरस्थिता । अलङ्कारसत्र विहिरनुप्रासः प्रदर्शवते ॥ ७ ॥ श्रुतिभित्तिभि वर्ष: पदैन महिरतिमिः । लाटानामुक्तिभिचार्य पट्मकारः प्रकाशते । ७१ ॥ मागेए शुभत्रनुप्रास प्वनुमाननायकः ।

·सरसतोकण्ठाभरणं। सनाव चि धैदर्भी भाति तेन विचितिता ॥ ७२ ॥ निवेश्यति वाग्देवी प्रतिभानवसः कः । पुरो येऽमुमनुप्रासं ससमाधिनि चेतसि ॥ ३ ॥ - स विधा ग्राम्यो नागर उपनागरश्च । तेषु ग्राम्यत्रचतुर्दा मसूणो वर्ष- महणो वर्णोत्कटो वर्णानुत्कटश्च ॥ तेषां मरणो यथा, एष राजा यदा लक्ष्मौं माप्तवान् ब्राह्मणप्रियः । तदा प्रति धर्मसर लोके ऽस्मिन्नत्सवो ऽभवत् । अब स्थानतः समानश्रुतीनां मूई ण्यतालव्यदन्त उपकण्यवर्णाना प्रथम टतीयपादयो निरन्तरा हितीयचतुर्थपादयोग सान्तरा पट इव खग्दा- सोयं श्रुत्यनमासो मरण नीव वा वर्ण मदानान्मस्पयाति ॥ इतरत्रते॥ वर्णममृणो यथा, स्थिता व पक्ष्म मु ताड़िताधराः पयोधरोतमेधनिपानचूर्णिताः। वलीषु नमवाः स्पलिता. मपेदिरे चिरेण नाभि प्रथमोदविन्दवः ।। अत्व दन्तामूई न्यायोध्यौ डलयो क्य न दन्तमपञ्चक मूहन्य इत्यादि- कमेष्य यद्यपि पूर्ववत् स्थानतः समानथुनिया मरवान्तिः तथापि चित्रपट व माल्यग्रथन इव वा र योऽयं पण पक्ष्मसु नाड़िताधराः पयोधरो वली लिताः प्रपेदिरे चिरेण नामि' प्रथमोदविन्दय इमि नानावास्मिकः सूवान्तरसेवव पुप्पान्तरमेवव या. स्थानभेदन महम्ण एव निवेगा। ननैप श्रुत्यनुप्रासो मरण इतरचाते । वोत्कटो यथा,- विमुचा मा हारमहार्यचनिया विलोलाष्टिः प्रविलुप्त चन्दना । भवन्ध बालाराबंधु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशोए संहति । अव सवं पूर्ववत् ॥ किन्तु स्तीयपादे ययन्धवालारुणयच बल्झलमिति वर्णाधिपयोग. ॥ सोयं वर्णोत्कटो नाम शुत्यनुप्रासः ॥ .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । वर्षानुत्कटो यथा,- समः प्रमतान्मदना पितु गुहे ललाटिकाचन्दनधूसरालका। म जात वाला लभते स्म निर्वृतिं तुपारसंघातमिलातलेष्वपि । अत्र दन्तरवर्ण प्रायतया अतिमरणत्वे गिलातलेष्विति दन्तवर्णाभ्यामेव वर्ष स्तोमो दत्तः । सोऽयं वर्णानुत्कटो नाम अत्यनुमासः । तेऽमी चत्वारो- ऽप्यतिप्रसिद्धतया -ग्राम्या उचान्ने। ग्राम्यवपरीतेवन नातिमसिहो नागरः । यथोचत्रते- एकत्वबुष्टि भैदेऽपि नत्तेऽप्ये कत्वनिषः । यसत्र या प्राहरनुमासस्य जीवितम् ॥ ४ ॥ सत्र में दे ऽप्य कालबद्धया समानस्थानयो र्यथा,- इरेस विधमाश योनि दीर्घ परंहसा । वलिबन्धनघोरोऽधिरंहासङ्घ निरन्तु यः। प्रल चकारस्य तुल्यस्यानेन धकारेण सह भेदे ऽप्य कलबुद्ध नत्यनि- त्यमिसि भदे ऽप्य कत्वयुद्धया मागरानमासोऽयम, । नवासमस्याभयो यथा,- उच्छवन्मत्स्यपुष्टाग्रदण्डपासाहमामि। जगदुद्दानंमम्भोधाधुन्ममन्न ममन च । पत्र उच्छलग्मनस्यपुच्छाग्रे त्यत्र कारयोरिख दशरमयापि वन्य- शुमित्वमिति असमानस्थानत्ये न मदे परवद्दया नागराइनामी- ऽयम्॥ नत्ते पत्रकावनिश्पेन कारवकारयकारा यदा, फोड़े मा टिम्ममादाय चरित्र पीय पदमा। प्रति पयसाया युवा यदयमुचाने । अब कारादीनामीपत्स्पटवादिमिरेकवे पि मेदायमाम इति नक - पिकपनिङ्गपेन मागरानुमामोध्यम । मधे छमारवकारसकारापो यथा- - ·२८ . - सरस्वतीकण्ठाभरणं । नवोढ़े त्य कुचावापि नोपगूढाय ढोका । वहन् बाहुलते हीणो वरः पुलकलडिन्ते ॥ अव ढकारादीनामीपत्कृष्टतादिभिरेकत्येऽपि भे दावमास इति नई उमेरकत्वनिमयेन नागरानुप्रासोऽयम् ॥ उभयगुणयोगान्धात्यप्रसिद्ध उपनागरः । यथोचाने,- उलयोरेषयमित्यादिवविध यसबातमीयते । समानमितान्योन्य सोऽनुप्रासः प्रशमयते ॥ ७५ ॥ स डलयोरैफेवन यथा- भयने यस पाहि सनोडे बड़वानलः । महामाहसिमामग्र तमोड़े जड़भायिनम ॥ सेयमुपनागरः श्रुत्यमुप्रामः । नणयोरेफेवन यथा, वाणैः क्षु भाषु सैन्येषु स्वया देव रणागणे । इस धाः श्रयन्तीमे शून्यारण्यानि विहिपः ॥ पत्र गुणषु सैन्येत्रषु शून्यारवानि इति नकारणकारयोः खल्पथरित्य- मेकत्वं' या भासत इति उपनागरोऽयं श्रुत्यमुप्रासः । रलयो फेवन यथा,- विभिन्नवर्ण गरुड़ाग्रजेन सूर्यप्रसर रथयाः परितः स्फरन्तया। रत्न: पुन यंत्र रुमा रुच सामानिन्थिरे वंशकरोरनीलैः ॥ प्रब करीरनोलेरिति रेफलकारयोरेन तुलश्रुत्या चतुर्व पि- पाद- ध्वनुमासनिर्वहणमितुनपनागरोऽय' अत्यनुमामः ॥ दन्तासालव्यानामैकेन यथा,- विद्याखन्दो वाग्विदो यः प्रसन्न पुख्खा वा देवना ना नमाम'। यो ब्रह्माणचिन्तयन्तो विभोकाः सा नो देयात् सूक्तानमानि । प्रल दम्तमालव्यानामैफेवन तुल्यथुगिसेतुनपनागरोऽयं सत्यममासः ॥ - ·सरखतीकण्ठाभरणं । सर्वेऽपि चानुप्रासाः प्रायेण विसहशवर्णान्तरिता एव वदन्ते। इत्यो- छाकण्यादीनामिहानुप्रवेशो भवति ॥ यथा जयोत्मा चन्द्रमसं यथा लावण्यमङ्गनाम ॥ अनुप्रास तथा काव्यमलङ्कर्तुमय क्षमः ॥ ७६ ।। पानुमासः कविगिरी पदवर्णमयोऽपि यः । सोऽप्यनेन स्तवकितः श्रिय कामपि पुपरनि । ७७ ॥ मुडरावर्तवमानेषु यः स्ववर्गषु वर्तते । काव्यव्यापी स संदर्भो रत्तिरित्यभिधीयते ॥ ७८ ॥ कार्णाटो कन्तलौ कौसी कोकणी वानवासिका। द्राविडी माथुरी मात्सी मागधी ताम्मलिप्तिका ॥ ७ ॥ पौड़ी पौण्ड्रीति विहद्भिः सा हादविधेषात । अथ लक्षषमतासां सोदाहरणमुचाते । ८०॥ . - तास कवर्गानुप्रासवती कार्णाटो यथा, कान्ते कुटिलमालोक्य कर्णकण्डूयनेन किम । काम' कथय कल्याणि किङ्करः करवाणि किम ।। चर्णानुप्रासवतो कौन्तलौ यथा,- ज्वलज्जटिलदीपाचिरजनोच्चयचारवः । चम्पफेषु चकोराक्षि चञ्चरीकाशकासति । टघर्गातुप्रासवतो कौडो यथा, कुम्भकूटाट्टफुट्टाककुटिलोत्कटपाणिरुट । हरि: करटिपेटेन न द्रष्ट मपि चेष्टते ॥ नवर्गानुप्रासवती कौणौ यथा- मधु मधूनि गान्धर्वमन्दिरे मदिरेचणा। इन्द रैन्दीवर दाम काममानन्दयन्ति नः ।। पवर्गानुपासवती वानवासिका यथा,- .

·१५.
सरस्वगीफण्टाभरण।
मिया मगल भा ताम्ब स परिघुन फुल मुत्पलम ।
पत्काः पञ्चवापरय पञ्चमः पञ्चमध्वनिः ।
अन्त.स्थानुमासपती द्राविड़ी यया,-
मियाललवलीमालामालेलायनावली।
गाति पवलहिन्तालातठण्डा वधूरिख ।
जमारामासवतो माथुरी यथा,-
मुष्णतौ पुप्पधनुषं मुष्णती पोपविपु प:
मिषन्ती निनिमेषण
चक्षुषा मानुपी न सा॥
हित्रिवर्गानुप्रासवती मात्सो यथा,
कोकिनालापवाचालो मामेति मलयानिलः ।
उपालीकराच्छागिभराम्म कणोधितः ।
हाभ्यां घिदर्मितैकवर्या मागधी यथा,-
अघौधं नो सिंहस्य घनाघनघनवनिः।
'हन्याद, धुरुधुरापोर सुदौर्षों घोरपर्धर ।
खान्तायोगिकवगा लाम्म्रलिप्तिका यथा,-
मिज्ञानमछुमचीराचारुकाञ्चनकाञ्चयः ।
कवणासुमा भान्ति जिताना मवानाः ।
सरूपसँयोगप्रथिसौड़ी यथा,-
सालसापखयोप्लासी चित्तरत्तहरो कृष्णाम् ।
मजलीज्जलसज्जासु नदीपु मलयामिल: ॥
असरूपसंयोगग्रथिना पौण्ड्री यया,-
पस्तमस्तकपर्यवससमस्तार्को शुरंस्तरा ।
पौनस्तनस्थिता ताबकम्मवस्त्र व वारणी।
अकठोराघरादानं नामिनिर्वहणे पिता ।
पाथिल्पञ्च सत् क मानगुमासमीमा ८॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। 10738 कचिदस्ति कचिन्नास्ति कचिदस्ति च नास्ति च । वर्णानुमास एपा तु सर्वतोऽस्तौति भिद्यते ॥२॥ अनेत्र पुनरन्यथा शतिं व्याचक्षते । स्पोदीनामसम्बन्धः सम्बन्धो यापि यो मिथः । स्फुटादिवन्धससिन सेह वृत्ति निगद्यम् ॥ ८॥ धाक्यव्यापी च संदर्भो वृत्तिरित्यभिधीयते । सौकुमार्यत्रमय प्रौदि मध्यमत्वच नद गुणाः ॥ ५ ॥ गम्मीरीजस्विनी प्रौढ़ा मधुरा निठुरा था। कोरा कोमला मिश्रा परुपा यलिता मिसा ॥ ५॥ इति हादशधा भिन्ना कयिभिः परिपद्यने । कारणं पुनरुत्पत्तेत एवासां विजानते ॥८॥ सास गमोरा यथा,- अप्फन्दन्तण पर महिं च नडिउच्चमाघिअदिसेण । धुन्दगिम्भौररवं कुन्दहिगं अंबुवाहेण । सैया प्रायस्तवर्गपवर्गयोस्तु तीयचतुर्थाना पकारफकारयोश्च ससंयोग- विन्दयोगाभ्यो जाय। पोजस्विनी यथा,- पसा सोभराअधाउसिलाअलणिसाराअजल। सच प्रोज्जुरपहसिददरिमणिम्महिअवडलमडूरामो । मेयं मूई न्यानो प्रथमचतुर्थपञ्चमहिनस्तदात्तवा च प्रायो जायते ।। मोढा यथा- - सत्वा यत् पासमुच्च {गया मूद्धि ग्रावर्णा जर्जरा निरोधाः। कुन्ति यामुत्पनन्त मारा सौकस्लीगावनिर्वाणमत्र । सैषा प्रायेण मूई न्यानामन्त स्याना संयोगान् पूर्वगुष्पत्य न जायते ॥ मधुरा दया -

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं 1
किचस्कसङ्गी पिञ्जामभडलायितपश्चकः ।
प्रयं मधुरुपैति त्यो चण्डि पझजदन्तुर ॥
सेमा प्रायोऽनुस्खारसुरोवर्तिसर्थवया जायते ।
निछुरा यथा,-
स्साङ्गशिष्टाद्रिजम्मानं नेवापिष्टमन्मथम ।
स्तौमि त्वरक्षं दुरपज्जेवठं दैत्य श्रेण्याञ्चिताकिम ॥
सैपा प्रायःसंयोगभूयस्व नोत्पद्यते ।
अथा यथा,-
दयिमजनबिरहविगलिसनयनोदकपौतहरिणमदतिलकम् ।
घदनमपगसमृगमदशभिकरणिं वहति लोलहमः ॥
चेयं पायो व्यञ्जमानामसंयोगेन जन्यते ।
कठोरा यथा,-
निसर्गनिर्गतानघर्षरध्वनिहास्तिकम् ।
चके चक्र युधि झामवलकैः कर्कमार्करुक् ॥
सैषा प्राय कण्ठपरेफादिसंयोगात्पद्यते ॥
कोमला यथा-
दारुपरणे रणन्तं करिदारणकारणं कृपाण से।
रमणकते रपरणको पश्यति सरुषोजनो दिव्यः ।
सेयं रेफणकारासंयुक्त कोमलवर्ष विरचनया निष्पद्यते ।
मिथा यथा,
पिनष्टीव सरङ्गादधिः फेनचन्दनम् ।
सदादाय करैरिन्द लिम्पतीव दिगगनाः ॥
सेवा प्राय:कठोराधामोठयकण्यभूई न्यानो वाइल्यादिभिरुपलभ्यते ॥
पक्षपा यथा,
ज निङ्गादिङ्गादोऽसी कद्वाराक्षादिरादः ।
प्रमहा मत्वा गद्य त्वमहपाई परम्मरुत् ।।
-
-

·।" सरस्वतीकण्ठाभरणं । सैपा प्रायेणोमणामन्तःस्थादिसंयोगैरवस्थाप्यते ॥ ललिता यथा, द्राविडीनो ध्रुवं लोलारोचिम लते मुखे । पासजा राजाभार खसुख स्वपिति मन्मथः ॥ सपा प्रायेण दन्तौष्ठयतालब्धानां मध्येऽन्तःस्यादिसंयोगःस्थाप्यते ॥ अमिता.यथा- वकुलफलिकाललामनि कलकण्ठी कलकलाकुले काले । कलया कलावतोऽपि हि कलयति. कलिकास्त्रता मदनः ।।' सेयममितयोरेव ककारलकारबन्धयोरनुप्रासेन प्रसूयते ॥ इति हादसधा वृत्तिः कैचिद या कथितेह सा । न गुणेभ्यो न दृत्तिभ्यः पृथक्त्व नावभासते ॥ ८७ ॥ श्रुत्यनुप्रासवर्णानुप्रासयोरपि दुष्कराः । कचिदभेदाः पृथवर्गमस्यासनह नेष्यते ॥ ८८॥ यथाम्नातकपुष्पादिः खगादे वर्ण उच्यते । वर्णात्तिस्तथा वाचां वर्णानुप्रास उचते ॥ ८ ॥ स तु स्तवकवान् स्थानी गर्भो विश्नसंहसः । 'गृहीममुक्त क्रमवान् विपर्यस्तोऽथ संपुटम् ॥१०॥ मिथुनं वेपिका चित्रो विचिवोति वर्णने । वर्णात्तिः प्रयोगेभ्यस्तभ्य स्तेभ्यो मनीषिभिः ११ ॥ तेषु स्याने स्थानेऽनुप्रासविन्यासन स्तवकवान् यथा, यस्यावासीकृतहिमगिरे गुञ्जतां कुचराणा- माविधक वनगजमदाघ्राणघोरायितानि । दर्पोत्फुल्लस्फुरणविकटाकाण्डकण्डूलगण्ड- खेच्छाकायवाणितसरलानोकहस्कन्धगन्धः । अब गुञता पुराणमित्यादे वास्तवकस्वा स्याने स्थाने विन्यासादयं ·- सरस्वताकण्ठाभरण। वर्षामुमासः सवकवानितुचाते ॥ नियमविवक्षितस्थानविशेषः स्यानी यथा,- बाले मालेयमुच्च भवति गगनष्यापिनी नीरदानाम् किं त्व पक्ष्मान्तराले मलिनयसि मुधा धक्त मथुप्रवाः । एपा पोहत्तमत्तहिपकटकपणचुक्षविन्धयोपलाभा दावाग्ने ोमलग्ना मलिनवगि दिर्गा भण्डल धूमलेषा । अत्र पादप्रथमविभागस्थानेषु वाले भालेयमित्यादिनियमेन एत्तिः सोऽयं वर्णसपासः स्थामीतुनचाते। भारत वर्णन्तरयिष गर्भो यथा,- काल कपालमालाइमेकमन्धकसूदनम् । वन्दे बरदमौगानं भासनं पुप्पधनुन प्रत्व कालं कलापमालेत्यइमेकमिनि बन्दे वरदमीशान भासममित्या- दिपु पकारवकारमकाररेफककारगर्भाधानादयं धनप्रासो गर्भ इतुमचाने ॥ स्याने स्थाने विकाससङ्कोचाभ्यां विसरतो यथा,- न मालतीदाम विमयोगंज न प्रेम नवंर सहते पगवान् । मानापि न वायति सरखा देवी म खण्डप्रणया कथर्मिन् ! अव प्रथमपादे भालगोदामेत्यादिभि विकासः । दिनोयपादे मेमेनेव- कारत्तमा सोच: स्टसीयपादे नानापि न जायसीमाभ्यां केशरगितेत्रनाम्याच धिकाम् ॥ चतुर्थनेति सोचः । सोऽयं वर्णनमासो विसंत तुमचाने । घझयालवद्वानोपादानाभ्यां गृहौतमुलो यथा- लोलम्बवनलवलीवलया निकुन- कूजत् कपिछलकुलायकुलावनदाः । अधूपिरे कनकचम्पकराजिकान्ता येमापरान्तविजये जलपान्ताः पाय चमधामफमः सुष्यक एव । पोऽयं वर्णनुमायो ग्रहीतमुक्त सुवचने

·'सरखसीकण्ठाभरणं।
क्रमेण हिलाणां विचतुराणां वर्णानामसंयोगवरणामात्तिः क्रमवान्
अथा,
नितम्बगुर्वो गुरुणा प्रयुक्ता बधू विधाटमतिमेन तेन ।
चकार सा मत्तचकोरनेत्रा लज्जावती लाजविमोकमग्नौ ।
अब गुर्गी गुरुणा प्रयुक्त सि बधू विधाट इति चकार चकोरेति लज्जा-
वती लाजेति विमोकमग्नौ इति इयोस्खयाणाश्चाखरसंयोगवर्णानां
कमेणात्तिः। सोऽयं वर्णानुप्रासः क्रमवानिचाते।
कमवता विपर्यत्रयोपन्यासाहिपर्यप्रयो यथा,-
प्रणवः प्रवणो यत्र प्रथमः प्रमथेषु यः ।
रणवान् वारणमुखः स वः पातु विनायकः ।
अत्र वात्कमो व्यक्त एव सोऽयं वर्णानुप्रासो विपर्याय तुमचाते।
स्वाद्यवर्णवर्तिना खरेण सह पादमध्यान्तयोरनुप्रासः संपुटं। यथा,-
स्थिरापायः कायः प्रणयिषु सुखं स्थैर्यत्रविमुखम्
महारोगा भोगा; कुवलयहशः सपसहमः ।
गृहावेगा लोमा प्रशनिचपला औरमि खला
यमः खरी वैरी सदपि न हितं कर्म विहितम् ।
सदैवलक्षणेनैव वाख्यातम्। सोऽयं वर्णानुप्रासः संपुटमित्रचाते ।।
अन्तःपादमुपसंहारोपक्रमयो विवक्षितस्वरानुमासो मिथुनं यथा;-
त्यज मनसि सदाहे हे सार स्थानमस्मिन्
ननु किरसि शरीरे रे किग्न्दिो मयूखान्।
अयि परिहर वायो योगमङ्गमदीय
प्रणयिनि समयेते ते भवन्तः सखायः ।
मदेतन्निगदेनैव व्याख्यान । सोऽय वर्णानुप्रासो मिथुनमितचाते ।
आवाक्यपरिसमाप्र्वणानुप्रासनिर्वाहो वेणिका यथा,-
विद्राणे रुद्रटन्दे सवितरि नरले वजिणि वस्तवन
जातामा प्रशार विरमति मरति नरवरे कुवेरे।
.
-
9.

·.
१६
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
धैकुण्ठे कुण्ठितान महिपममिरुप पैपोप ननिम्नम्
निर्विघ्र निन्नती वः समयतु दरित भूरिभाषा भवानी ।
सदेतन्नातिदुर्योध। मोऽयं वर्णनुमासो वेणिकेतुनचाते।
उक्तलक्षणभ्योऽन्यशितः । यथा,
नीत निधानदीर्घामघवति मधवहचनिद्रानिदाने
निद्रा द्रागेव देवहिषि मुपियरूप: संस्मरन्तगाः खभावम् ।
देव्या इग्मप्रस्तिसभ्यस्त्रय इव गलिता रायो रकमाया
रक्षन्तु त्वां विशूलधतिफुहरभुवो लोहिताम्मासमुद्रा।
एवमन्येऽपि द्रष्टष्याः। एकवर्णाहत्ते वृत्तानुमासस्य वर्णान्तरवैचित्रण
विचित्रो यथा-
चञ्चत्काश्चमकाञ्चयो लयचलञ्चोलाञ्चले चिता-
थारीसश्चरणेकचारसरणाः सिञ्चन्ति चित्तं मम ।
लोलाचक्षुरपञ्चरौकरुचिभियूलालचर्चिताः
किश्चिञ्चन्दनचन्द्रचम्पकरुचा चौयर्यो मृगौलोचनाः ।
अन्ये पुनरन्यथा चित्रविचित्रयो लक्षणं व्याचक्षते। सव यमकछायानु-..
कारो चित्र, ससवर्णानुमासवान् विचिव इति ॥
सत्र चित्रो यथा-
सर्वाचारधि दग्धयीकधि सदा सारडबडकुधि
क्षामक्षमारुहि मन्दमुन्मधुलिहि स्वच्छन्दकन्दगुहि ।
शुष्यत्सोससि सप्तभूरिजमि ज्वालायमानाम्मति
पाठेव मासि खरातेजसि कथं पान्य वजन जीयसि ।
विचित्रो यथा-
उद्यहर्हिषि दर्दुरारवपि प्रघोष्णपान्थापि
पोसहिप,पि चन्द्रमुपि सखे सिद्धिपि प्रापि
मा मुञ्चोच्चकुचान्तसवतगलहापाकुला बालिकाम्
काले कालकरालनोलजलदव्यालुप्तभाखन्विपि ।
-

·१०७ सरखतोकण्ठाभरणं। वर्णात्तिरनुप्रास इनि यः सतलक्षणः । सोऽयं हादशधा भेदः प्रविभजय प्रदर्शितः ॥२२॥ समग्रमसमयं वा यस्मिन्वावर्तते पदम् । पदाश्रयेण स प्रायः पदानुमास उचरते ॥ ८॥ विमर्गविन्दसंयोगस्वरस्थानाविवधया। अनिर्वाहाच्च स प्रायो यमकेभ्यो विभिद्यते॥१४. महणो दन्तर सूक्ष्णः संपुटं संपुटावली। खिन्नः स्तवकवान स्थानी मिथुनं मिथुनावली ॥ २५ गृहीससक्तनामान्यस्ततोऽन्यः पुनरतिमान् । इति हादभमेदोऽयं मनीषिभिरिहेष्यते ॥ ५ ॥ तेषु मरणो यथा- स रणे वारणास्यस्य दशनेऽनिसम्भवे । चकार वलयाकारं भुजं भुजगभीषणम् ॥ सोऽयमसंयुक्तवर्णाश्तेः पदानुप्रासो महण इत्यचत्रगे। दन्तरो यथा, म नैषधस्याधिपसे सुनायामुत्मादयामास निषिद्धयः । अनूनसार' निपधान्नगेन्द्रात पुत्रं यमाङ निषधास्यमेव ।। अव निषिद्धशत रिति पदे संयोगाधिकेवन दन्तरता। सोऽयं पदानुप्रासो दन्तुर तुनचाते॥ शक्षणो यथा, अपेहि कान्ले वैदेहि देहि प्रतिवचो मम । अरविन्दाक्षि दाक्षिण्यमलङ्कारो हि योपिताम् ।। अत्र खरेण सहारने शुक्ष्ाता। सोऽयं पदानुमासः लक्ष्य रतवत्रते ॥ संपुटं यथा, सदर्य व कन्दर्पतरला मादृशां मनिः। असार एव संसारः कुरुष मदनग्रहम् । -

·सरस्वतीकण्ठाभरणं।
प्रवेषभन्दस्यापदत्व नाष्यवधायकत्वादनुप्रासोज्य संघटमितांचयते ॥
संपुटावली यथा,
करोति किं किरासोऽपि समारुष्य मिलोमुखान् ।
मिलौमुखान् समाकृष्य किङ्किरातः करोति यत् ।।
प्रल करोतीत्य के संपुटं, किं किरातः किविराम इति हितौयं, समा
स्थ्य समासपेनि टसौर्य,शिलीमुखान् शिलीमुखानिनि चतुर्थम् । सोऽर
पदानुमासः संपुटावलीतुमचाते ।
।
खिन्नो यथा-
कुलजातिसमाकुलौकताना सुखदसुखाशयमूढचेशनानाम् ।
अभवविभवलाभलोलुभानां भव भवबन्धविभेदनाय भूयः ॥
अव रौतेरनिर्वाहात् खिन्नता । सोऽयं पदामुप्रासः खिन्न इतनचाते ।।
स्तवकवान् यथा-
भासयवापि भापादो कविवर्ग जगत्तयोम्।
के न यान्ति निबहार कालिदासस्य दासताम्॥
सोऽयं वर्णानुमासवत् पदानुमासोऽपि स्थाने स्थाने निषेशात् स्तवकवा-
नितुनचाते।
स्थानी यथा-
--
पर जोण्हा उण्हा गरलसरिसो चन्दपरसो
सदकसारो हारो भलअपवण देहसवणा ।
मुपाली वाणाली जलदिन जलद्दा सणु लदा
परिटठा जं दिटठा कमलवप्रणा सा सुअा।
सोऽयं पदानुमासः स्थाननियमात् स्थानौतुपचते।
मिथुनं यथा,-
पुरः पारापारा तटभुवि विहारः पुरवरम
रायः सिन्धुः सिन्धुः फणिपतिवनं पावनमतः ।
सदने सूदग्रो गिरिरिति गिरतस्य पुरतो

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । विशाला शालाभि लेलिसललनाभि विजयते ॥ नदेतत् प्रतिपादं यो ईयोः पदानुमासयो विन्यासान्मिथुमम ।। मिथुनावलौ यथा,- शिरसि शरभः कोड़े कोड़करी करटे रटन् उरसि च रुरु मर्मणेषणः शिखौ मुखरो मुखे । कपिरपिइदिशादी दुराहरि हिपजिदयो धनुषि लघुता लक्षेत्र पूर्वो जयोऽस्य यशखिनः ॥ सेयं यो ईयोः पदानुप्रासयो निरन्तरमादृत्ति मिथुनावलीतुनच्यते ॥ गृहीतमुक्तो यथा,- पुन्नागनागकेशरशिरपरिवामवासनासुरभिः । सुरभि मधुरमधुमियषट्चरप्पाचरणवान् माप्तः । सोऽयं चकबालवत् पदानुप्रासो गृहौतमुक्त तुमचरते ॥ पुनरुक्तिमान् यथा,- धूमार धूमकलुसे जला जलन्तात्तहत्तजीवन्ध। पडिरअपड़िउस्मदिसेरसारमन्तति सिहरे धण म्मि पहाल । प्राव धुमादीना पुन वचनात् पदानुप्रासोऽयं पुनरुक्तिमानितुचरसे ॥ वर्णात्तिरतुप्रासः पादेषु च पदेषु च। पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी पद्यदूरसा ॥२७॥ लाटानुप्रासवर्गस्य यावद्धा वक्षर गतिः। पदानुप्रासवर्गोऽपि तावच्छ व प्रपञ्चरते ॥१८॥ खभावतच गै.रया च वौभाभीक्ष्णादिभिश्च सा । : नानो दिशक्तिभि केत्र सदनुप्रास उचयते ॥ १९ ॥ सा सभावतो यथा,- कुर्वन्तोऽमी कलकलं मायनेन चलाचलाः । प्रास गुलुरालायन्ते गजा इव धनाधनाः ॥ .

·११०
मरखमीकण्ठाभरणं ।
अल कलकलमिनवादिषु खाभाविको पुनरुक्तिपदिखते ॥
गण्या यथा-
अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्र सथाम्बु जमघु जम्
रतिरपि रतिः कामः कामो मधनि मधून्यपि।
इति न भजते वस्तु प्रायः परस्परसशरं
सदियमबला कान्ति' धन्ते कुतः सकलामिकाम्॥
प्रत्वामृतममृतमित्या दिवभेदेऽपि भेदोपचारेण विशेषणविण पत्रभावः
सामान्य विशेपभावाद भवन पुनकिवद्भासते॥ वोमा यथा,-
गेले शैले न माणिकंच मौक्तिक न गजे गजे।
देश देश न विद्वांसश्चन्दनं न वने वने ॥
सेयं द्रष्यवीमायां द्विरुतिः ॥ एवं गुपजासिकियावीशयामपि द्रव्य ।।
प्रकारे गुणवचनवत्यादिरपि वौसाप्रकार एव । यथा,-
मानिनीजनविलोचनपासातुष्णवाष्मकलुपान् प्रविगृह्णन् ।
मन्दमन्दमुदियः मययौ भीतभीग व घोसमयूपः ।
भाभीक्षांत्रण यथा,-
ये शेपं मृगहशा दत्तमाननपङ्कजम् ।
मया भुकुलिताण पायं पायमटप्यत ॥
सोऽयमाभौक्षाने णमुल् स चानुप्रयुगाते इति पुनतिः ।
कियापदामौदावाहिरको तु पुनरपि पुनरुक्ति यथा,-
जयति जयति देवः ग्यामकण्ठः पिणाकी
जयति जयति देवी लोकमाता भवानी।
जयति जयति धन्यः सोऽपि भक्तस्तयो य:
किमपरमिह धन्य वर्षयते भावदेव ॥
पादिग्रहणेन निमूलसम्म मादयः परिगृहान्ते । तेषु निमूलादि यथा,-
निमूलकापं कति खान्तमन्तः स्मरवरे ।
लाजस्फोटं स्फुटन्तमाशु ही हारयष्टया ॥

·१११ सरसतौकण्ठाभरणं । सम्म मेण यथा, अस्योन्यस्योन्यजिनमजिनं भस्म भन्दरिन्द- गङ्गा गोरग उरग इत्याकुला सम्म मेण । भूपापोपकरणगणप्रापणव्यासानाम् नृत्यारम्भप्रणयिनि शिदे पान्तु वाचो गणानाम ॥ हावेशविस्मयादयोऽपि सम्भ मस्योपाधयो भवन्ति । तेषु हर्षसम्म मेण यथा,- रुरुधुः कतुकोत्तालास्तनस्ताममगवतीम् । फार्जुनः कार्जुन इति वचत्यो नाकयोषितः । प्राधेगसम्म मेण यथा,- कञ्च के कञ्चकं मुश्च हारं हार परित्यज । हा हा दहति दावाग्नि वस्त्र वस्त्रमपाकुरु । पान मुञ्च परित्यज दहति प्रपाकुरु इति क्रियापदेवावेगसम्म माभावा- व हिरक्तिः । तथाहि अरण्यानीप्रवेणे विजिगीषुहियो योपिद्दावाग्निस म्भ मावेगात् कयापेरवमुचाते ॥ तत्र प्रथम कञ्चक एवा वेगसम्म मा सहि आगते दायाग्नावृत्तारयितुमशक्यः । सससबासङ्गाहे सौ हारे, अनन्तर परमतितदावाग्निदीप्त वाससौति । विस्मयसम्भ मेण यथा,- अहो रुपमहोरुपमडो मुखमहो मुखम् । हो मध्यमहो मध्यमस्याः सारङ्गचक्षुपः ॥ एनेषु समस्तेष्वपि सम्म मेषु यावद बोधमिति हिक्तिः ॥ एवं लिरक्तिरमि द्रष्टव्या,- जय जय जय श्रीमन् भोज प्रभाति विभावरी वद वद वद अतंत्र विदन्निदं ह्यवधीयते । भु शृणु शृणु त्वहत् सूर्योऽनुरजति भण्डलम् नहि नहि नहि क्ष्मामार्तण्ड वर्णन विरजपने ॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। मियासमभिहार कियाभ्यासर या पुरा। सुक्ताबुदाहत सोऽपि नामानुप्रास उचरते ॥ १०॥ जायते न च दोपाय काषेत्रालारसकरः । विभूषयति हारोऽपि स्तनौ ग्रीवा मृगौशाम् ॥ १०१॥ अर्थाभेदे परारतिः प्रत्तवा मिन्वयेह या । स सूरिभिरनुप्रासो लाटीय इति मीयते ॥ १० ॥ 'स चाव्यवहितो व्यस्ता समस्त उभयः पुनः । उभयचक्र वालञ्च गर्भवहाभिधीयते ॥ १० ॥ यस्तु वावहितो नाम नेयत्ता नस्य शक्यते। कर्तुमेकादिगणना पदत्तयादिभनिभिः ॥ १०४ ॥ - तेष्ववाहितभेदेषु व्यस्तो यथा,- उअहिमा जसेप असं धौर' धोरण गरआ वि गर। रामो निटठिए अविठि भएर रयेण अरवं समुप्फुदन्तो॥ अलाव्ययाना द्योतकवादिवादिभि व्यवधानं नाश्रीयते ॥ न होवादेः शाकल्येऽपि पृथक् पदन्य भास्ति । यदेववमिदमिहोदाहरणं युजयने । त्वन्मुखं त्यन्मुखमिव वाशौ त्वाभाविव । व मूर्ति रिव मूर्तिते त्वमिव त्व सशोदरि ॥ इति । प्राप्त वैनत् । किन्तु यथा, “अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्र" इत्यादिकमभेदेऽपि भेदोपचारावामहिरतिस्तथेयमितपेचते। समस्तो यथा अपहस्तितान्यकिमलयकिमलयशोभं विलोकयामोकम् । सखि विजिता पुरसमनःसुमनः सुभगच मधुसिलकम् ॥ अल किमलय किशलय इति, सुमनः समन इति च समस्तानामेवा- व्यवधानादय लाटीयानुमासोऽव्यवसिसमस्तः पूर्वः पुनरवाहित- व्या इतपते। उभयस्तु द्विधा' प्रथमः समस्तोऽपरो ध्यस्तः प्रथमो ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं । व्यस्तो ऽपरः समस्त इति च । तयोः प्रथमो यथा- जितबाटागनावक्त वक्त तस्या मृगौहशः । कस्य न क्षोमजनक जनकं पुष्पधन्नः ।। तदिदं लक्षणेनैव व्याख्यानम् । द्वितीयो यक्ष- नलिनी नलिनीनाथकरसन्ततिसङ्गमात् । विकचा विकाचास्यानां कान्तानां हरति त्रियम् ॥ अस्यापि लक्षणेनैवोकोऽर्थः। खापेक्षया व्यस्तोऽन्यामेक्षया समस्तो द्वितीयो ध्या समस्त पूति स हितीयोभयरब्दवाचनः। सोऽपि विधा प्रति- पादमन्ताद्यो गर्भ इवानुप्रासविन्यासात् । तयोः प्रथमश्चकुवालं यथा, जयति क्षुमतिमिरसिमिरान्धे कवलभः । वहभीसनपूर्वाश: पूर्वाभातिलको रविः ।। अत्र तिमिरवलभ पूर्वाश ति शब्दास्तिमिरादिशब्दापेक्षया व्यस्ताः, यथाख पूर्वोत्तरपदापेक्षया च समस्ताः, पादान्ताद्यो विनिवेशिता इति यथोक्त- लक्षणानुगमाहाटीयानुप्रासोऽयमव्यवहितो व्यस्तसमस्तश्चक्रबालमित्र- चरते ॥ एतेन पादमध्ये ऽनुप्रासविन्यासाद, गर्भोऽपि व्याख्यातः । यर्या, समाधषा माधवदत्तदृष्टिः सकतुका कौतुकमन्दिरे सात् । सविनमा विधमदायिनी वः सपङ्कजा पङ्कजलोचना श्रीः । ध्यवहितभेदेषु व्यस्तो यथा,- प्रकाशो यमसा देवः प्रकाशो महसा रविः । दुमहो विहिपां सामौ दुःसहस्तमसाश्च सः। तदैतन्त्रातिदुर्बोधमिति न व्याकियते । सोऽयमेकगुष व्यस्तच लाटीयानु- प्रासो व्यवहिस तुमचाते। व्यस्त एवानेकगुणो यथा,- किञ्चिदमि न वच्मि पमि यदि पा किं वच्मि वमोदृशम स१५ ·. सरस्वनीकण्ठाभरणं । दृश्यन्तेन भवाहमषु यसिषु से पामदोष दमाः । ते किं सन्ति न सन्ति सन्ति यदि वा के सन्ति मन्तीहगाः सब व घुगुणे गृहीनदयो लोकः कुलो वर्तते ॥ प्रत्र वच मोति सन्तीतेवतयोरनेकगुणां रत्ति ॥ समस्त एकगुणो यथा,- चन्द्रानन चन्द्रदिनं मुगलोचन मुगशिरच नचायम । तिथिरनिििप्रयदशमी परतस्व कादशौ महरात् ॥ ननिह तिथिरित्यसमस्तम । न केवलमसमभिन्नार्थनया लाटीयानु- मासोऽपि न संगच्छते । संगच्छते च केनचित् मदानमासेन च लाटो- यानुप्रासो वा नामानुप्रासो वा पदानुप्रासाद, भिद्यत इति ॥ समस्तोऽनेकगुणो यथा,- ब्रह्माण्डच्छवदण्डः भतधृतिभुवनाम्भोरुहो नालदण्डः चौणोनौपदण्डः घरदमरनदीपट्टिकाकेतुदण्डः । जोतिश्चकाक्षदण्डस्त्रिभुवनभवनस्तम्भदण्डोऽडिदण्ड: श्रेयस्त्र विक्रम वितरतु विबुधहे पिणां कालदण्डः ॥ अत्रानेको दण्ड इत्यस्था रत्तिः । प्राभ्यां व्यस्तसमस्तभेदोऽपि व्याख्यातः ।। यथा- दशरश्मि गमोपमातिं यशसा दिक्ष दमखमि युतम् । दशपूर्व रथं यमाख्यया दशकण्ठारिएकं विदु बुधाः ॥ अवानेकधा दशशब्द पावर्तते । अव्यवहितापि है गुणमादेन विरोधः ॥ । यथा, - पवायन्ते नदीनां सिसकुसुमधराः शक्रसकाशकाशा: काशाभा भान्ति नासा नवपुलिनचरा बीनदोहंसहंसाः । साभाम्मोदमुक्तः घरदमलरुचि मंदिनीचन्द्रचन्द्र- चन्द्रायः भारदस्त जयसपनसो विहिपां कालकालः ॥ ध्यवसिाध्यवहिमभेदेऽपि दृश्यते यथा,- ·११६ सरस्वतीकण्ठाभरणं। यद्यममासले मोऽपि इन्त तत्र नियने । १०६॥ फुण्डलादिवियतापि कान्ता किमपि मोभते । कुल मेनागरागत् साङ्गीनः प्रयुजरते ॥ १०७ ॥ शुतिवर्णानुप्रासायेकविधौ कुन्तलेषु गौड़ेषु । पदयो निरनुमामो इंधा धा च लाटेषु ॥ १०८॥ वर्ण स्थानखराकारगतिबन्धान प्रतीह यः। नियमादयुधैः पोढा चित्रमित्यभिधीयते ॥ ११॥ वर्ण शब्देन चाव स्वराणां प्यनिर्देभाद, व्यञ्जनान्ये व मगृहन्ते । तव वर्ण चिघु चतुयननं यथा,- जजोजोजाजिजिजाजी संमतो ऽतिततातितत् । भाभो भीभाभिभूभाभूरारारिररिरीरर विव्यञ्जन यथा, देवानां मन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनाम । दिवं दुदाय नादेन दाने दानवनन्दिनः । हिव्यवन यथा,- भूरिभि भरिभि भौरी भारभिरेभिरे। भेरीरभिभिरमाभैरभौरमिरिभरिभाः। एकव्यञ्जन यथा- न नोननुन्नी मुन्नोनो ना ना नानानना ननु । मुन्नोऽनुन्नो भतुवेनो ना ऽनेनानुन्ननुन्ननुत् ॥ ममस्थसर्वथञ्चन यथा- कः खगौघडचिच्छे जा भाज्ञोटोठी डडढणः । नयोदधौन् पफर्याभो र्मयोरिलाभिषा सहः॥ छन्दोऽघरव्यञ्जनं यथा,- सरत्सराराविभयाय जाग्नतो जगतनल सोटजनस्य जायताम् । . 4

·. सरखतौकण्वाभरणं ।
स्मिन परारे गिरिजास्थनीरजे समेतनेततितयस्य भूतये ।।
षड़जादिस्सरव्यञ्जन यथा,-
सा ममारिधमनीनिधानिनी सामधामधनिधामसाधिनी।
मानिनी सगरिमा ऽपपापपा सापगा समसमागमाऽसमा ॥
मुरजाक्षरव्यञ्जन यथा-
खरगरकालितकण्ठं मथितगर्द मकरकेतुमरणकरम ।
नडिदिति रुरुमुण्डहर हरमन्तहरं दधे घोरम ।।
चतुःस्थानचित्रेषु निष्कण्ठ यथा,-
भरिभ ति' पृथ, प्रीतिमुरुमूत्ति पुरुस्थितिम ।
विरिश्चि सूचिरचिधौः शुचिभि तिभि दिनु ।।
निस्तालव्य यथा,-
स्फुरत्कुण्डलरत्रौधो मघवहनकर्बुरः।
मेधनादोऽथ संग्रामे प्रास्ट कालवदाबभौ ॥
निर्दन्ता यथा,-
पाप्मापहारौ रणकर्मशौण्डचण्डीशमिश्रो मम चक्रपाणिः ।
भयाच्छियापश्रमयेक्षऽमाणो मोक्षाय मुख्यामरपूगपूजनः ॥
निरौछा यथा,
-
नयनानन्दजनने नक्षत गपशालिनि ।
अघने गगने दृष्टिरङ्गने दीयवां सक्षत् ॥
निईन्य यथा,-
शलभा व धावन्तः सायकास्तस्य भभुजः ।
निपेतुः सायकछिन्नास्त न संयुगसोमनि ।।
त्रिस्थानचित्र निरौपदन्तं यथा,
जीयाज्ज गज्ज गरिठचारयकार्चिया कृषाकडारकायः ।
हरि हिरण्याचारोग्हारी खगेनगः श्रीश्रयणीयशयः ।।
निरोठयम ईन्य यथा,-

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
अलिनीलालकलाकंन इन्ति घनसनि ।
आनन नलिनच्छायनयन अधिकान्ति ते ॥
विस्थानचिवेषु दन्तकण्व यथा,-
अनङ्गलानालग्ननानातका सदनना।
सदानध सदा नन्द नवाझौसङ्गसङ्गतात् ॥
एकस्थानचित्तधु कण्ठैन यथा,-
अगा गां गाकाकाक गाहकाधककाकहा।
अहाहान खगावागकङ्कागखगकाकक।
खरचिवे पुखकस्वरं यथा,-
उस घुगर युत्सु चुकशुतुष्ट वः पुरु ।
लुलुभुः पुपुषुर्मुसु मुमुद्ध ने मुड मुडः ॥
दोधक स्वरं यथा,-
वैधेरै भैरै रेन्द्ररैले जैनः ।
मैले कैयन वरेस सरैर्दै वैसस्तैः॥
असहिसर यथा,-
बितिस्थितिमितिदिप्तिविधिविन्निधिसिविलिट ।
मम बरम नमन हर सार हर सा॥
दौर्षहिस्सर यथा,-
श्रौदीप्ती शौकीनों धौनौवी गौमोती।
एधेसे देते ये नेमे देवेश ।।
विखरे इस्सस्सर यथा,-
दितिविजितिस्थितिविहितिवसरसया पर गतयः ।
उर रुरुधु गुरु दुधुवः स्वमरिकुल सुधि कुरवः ।।
चतुःसरेपु दोसर यथा-
पात्रायानामाहान्तया वाग् गीतौरोती. प्रीती भौतीः ।
भोगो रोगो मोदो मोहो थेये चेत् क्षेमे देश ।
.
3-

·सरखतीकण्ठाभरणं। ११ प्रतिव्यञ्जनविन्यस्तखर यथा,- तापेनोग्रोऽस्तु देहे नो हेये विल्लोभिनिन्दिना । जायाग्रे हि गुणिप्रछा हितोऽक्षेपोऽमृतोषियो । नदेवापास्तसमस्तस्वरं यथा, - तपनग्रस्तदहन हयवल्लभनन्दन । जय ग्रहगणमठ इतक्षय मतक्षण ॥ प्राकारचित्रवष्टदल यथा, या त्रिता पावनतया यातनच्छिदनी च या। याचनीया धिया माया था माया संखुता श्रिया ॥ प्रत्र, कर्णिकायां न्यसेदेकं हे हे दिक्षु विदिक्षु च । प्रदेश निर्गमौ दिन कुर्यादष्ट दलाम्बुजे॥ ११३॥ हितीयमष्टदल यथा,- चर स्कारवर क्षारवरकार गरयर । चलस्फाल वलचालबल कालगल चल ॥ अष्टधा कणि कावणः पत्र वष्टी तथापर। नेपा सन्धिषु चाप्यष्टावत्र पवसरोरुहे ॥ ११४ ॥ टतौयमष्टपत्र यथा,- न शीश नवे भाये नमत्काम नत्तवत। नमामि माननमन न नुत्वानु नयन यम् ॥ अव, प्रामणि का पुनः पर्ण पर्णाग्र पर्ण कणिके। मतिपत्र बजेद्धीमानिह त्वष्टदलाम्ब ने ॥ ११५ ॥ एवं चतुष्पलपोड़पने अपि द्रष्टवेत्र। तयोचतुष्पात्र यथा, सासवा त्वा सुमनसा सा नमत्पौवरोरसा । साररोमैति सहसा साहसई सुवाससा॥ .

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। कर्थि कामो नयेटूई पवाकाराचरायलीम् । प्रवेशयेत् कर्णिकायो पद्ममेमत् चतुर्दलम् ॥ ११६ ॥ पोड़पापवं यथा- नमले महिमप्रेम नमस्यामतिमहम । क्षामसोम नमत्काम धामभीम समक्षम ॥ गोमूविकाक मेण सत्र वर्ण सर्व समाः समाः । मथे मवर्णविन्यासात् पद्मोऽयं पोडशच्छदः ॥ ११७ ॥ अष्टपत्रमेव कविनामाङ्क यथा,- रातावद्याधिराजा विसरररमविद ववालवाक् क्षमापकारा राका पक्ष्माभोपा नयनननयनसा स्वया सव्यमारा। रामा व्यस्त स्थिरत्वा तुहिनननहितः श्रीः करचारधारा राधा रक्षास्त मह्य शिवमममवभिव्यालविद्यावतारा ॥ निविष्टाष्टदलन्यासमिदं पादाई भक्तिभिः । अस्पृष्टकर्णिकं कोणः कविनामाङ्कम जम ॥ ११ ॥ तयाको राजशेखरकमलः । एतेन चक्रमपि व्याख्या यथा,. स व मानविशिष्टमाजिरभसादालम्बा भष्यः पुरो लन्धाधचयशुद्धिरुद्धरतरथीयत्सभूमि मुंदा । मुक्ता काममपास्तभौः परमृगव्याधः स नादं हरे- रेको धेः समकालमधमुदयो रोपेस्तदा तसरे॥ पुरः पुरो लिखेत् पादानव लौन् पड़रीसतान् । तुर्यवन्तु भ्रमयेनेमो नामाङ्गचकसंविधिः ॥ ११९॥ एवं चतुरङ्गमपि यथा,- शुई बहसुरास्थिसारविषमत्वन गजयातिस्थिर अष्टोव मरजः पदं गवि गवा चोणेन पञ्चद वा ।

·सरखतीकण्ठाभरणं। तथा चिन्तितराप्तिरस्तविधिदिग् मैन्द्रश्च न शुचा चारोऽप्रांशुरदभमुग्रसनु मे रम्यो भवानीरुचा । असाक्षः शुभ्रसरवाचा वइचिमिचक्रं राजगुरुणदं सादरमवादि । गति- चित्रेषु गतमत्यागतं यथा, ঘৰৰীয় ৰা ধাৰামীৰা। कारितारिवधा सेना नामेधावरिवारिका । अत्रायुक्पादयोगैति र्युक्पादयोः प्रत्यागतिः। तदक्षरागत यथा,- निशितासिरतोऽभौकोनेजते ऽमरणा रुचा। धारणा रमते जनेत्र कोभीतो रसिताशिनि ।।. अत्र प्रतिगत्यागनिभ्यां स एव लोकः । शोकान्तरम । यथा,- वाहना जनि मानासे साराजावनमा मतः । 33 मत्तसारगराज मे भारोहावज्जनध्वनि ॥ अरा, प्रातिलोमेवनापरः शोको भवति यथा,- निवनज्जवहारोभा भेज रागरसात्तमः । सनमानवजारासा सेना मानिजनाहवा ॥ भाषान्तरगत यथा,- इह रे बहला लासे बाला राडमलीमसा । सालका रसलीला सा तुगालालि कलारत ।। अत्र प्रानिलोम्य नापरः प्रालयलोको भवति ॥ 'सरला कलिला गातुं सालाली सरकालसा । सामली मडरालावा भेलाला हव रेहर संदर्यानुगत यथा,- विदिते दिवि फेनोफे स यान्तं निजिमाजिनि । 'विगद गवि रोद्दारो योहा यो नतिमेति न । पत्र प्रातिलोम्ये न स एव पदार्थः ॥ तुरङ्गपदं यथा,- - 19. * . - स १६ ·सरखनीकण्ठाभरणं । बाला सुकालवाला सा कान्तिलालकलालिता। सखा सुतवती सारा दपिका बसगहिना॥ कमात् पादचतुष्कसा पतियः परिलेखिते । तुरङ्ग पदपानेम सोकोऽन्य उपजायते ॥ १२० ॥ यथा, वाला ललिततीव्रखा सुकला रागदर्यका । सुदन्तिका वचिता वा सा सालातललासका ॥ प्राहुरई नम नाम भोकाई धमपं यदि। सदिष्ट सर्वतोभद्रं सर्वनोत्रमणं यदि ॥ १२१ ॥ भयोरद्धभ्रम यथा- ससत्वरगिदे मित्य सदरामर्षनामिनि । खराधिककसंनादे रमकत्वमकर्षति । सर्वगोभद्र यथा, देवाकानिनि कावादे वाहिकाखसकादिया। काकारेमभरे काका निखभव्यत्यभसनि । बन्धचित्त षु हिचतुष्कचकबन्धो यथा,- जय देव नतेन्द्रादे लम्बोदर विनायक । जगदेधनचन्द्राभानिदन्त विभापति । हशिखरसन्धिमालां विभयादई समाश्रिौ वर्ष:। द्विचतुष्कं चकबन्धे नेमिविधी चापर धमयेत् ॥ १२२ ॥ हिनाटकबन्धो यथा,- करासचव खगौरवस्य कलारसम्। सन्धाय वलयाशङ्कामगौरौं मे बनात्मक ॥ झाद, पश्यि पुनः प्रयेनं बजेदिति।

·सरखतीकण्ठाभरणं । हिशृङ्गाटकबन्धे ऽस्मिन्नेमिः पाचर्भवेत् ॥ १२३ ॥ अवाको राज खरस्य ॥ विविडितिवन्धो यथा, सा सती जयतादव सरन्ती यमितानुसा। सार पर सच जयो शमिताऽस्यन्दननसा ॥ शिखरादन्यतरस्मात् प्रतिपर्व भ्रमति रेखयाद्यहम् । नेमी सदितरमई विविडिलचकाभिधे बन्धे ॥ १२४ ॥ शरयन्यवन्धो यथा,- नमस्त जगा गाव सदानवकुलचय । समस्त ऽज सतां नाव सुदामवन लक्षय ॥ चतुष्वपि च पादेषु पङ्क्तिभो लिखितेष्विक्ष । प्रादेरादेस्तु रहस्य पादः पादः समाप्यते ॥ १२५ ।। व्योमबन्धो यथा,- कमलावलिहारिविकासविशेषष जनका ननगामिकर' दिविसारमनारमण जरिमानाम् । तमसा बलहानिविलासवरोऽनवर' जनकान्त न नमामि चिर सवितारमनादिमई जगतां न ॥ अष्टादशशिखरचरौं गौमूविकया चतुष्पदों पश्यत् । यवाद्यन्तै हटा स ज्ञेयो व्योमबन्ध इति ॥ १२६ ॥ मुरजबन्धो यथा,- सा.सेना गमनारम्भ रसेनासीदनारमा । नारनादजना मत्तधौरनागमनामया ॥ अन पादचतुष्कऽपि कममा परिलेखिते। .

·- सरखमोकण्ठाभरणं। भोकपादकमेण स्याद्रे खासु सुरजत्यो। १२७ ॥ एकाचरसुरजबन्धो यथा,- सुरानन त्यां न न हाननष्टये पुनः सुषेऽनर्धधनपुवाननम् । मनमानूनथ्यसनप्रधूनन सकाननस्याननदीननर्दनम् ॥ मोकस्यै नस्य पादेषु लिखितेषु चतुष्वपि । सिमृदङ्गकरोह स्याच्चतरेकाधरावलो। १२८ ॥ मुरजप्रस्तारो यथा- तालसारप्रभा राका सारकापतिदशिता । भारधामा रमाधौता वलयामास सागरम ॥ कमणे वासर पादेषु प्रसृतेषु चतुष्वपि । तुर्यवान् मुरजमार्गेण लोकोऽयमुपजायते ॥ १२८ ॥ घरकारप्रद धौर तारधामाऽसमाशिका । सा लतामालयाऽमाऽप वाराभातिरसागता ॥ उदाहरणमागवत् । तेन गमिचिसादिगोम सिकादयोऽन्येऽपि चिसप्रका- रा भवन्ति । गतिरुच्चावचा या मार्ग भूतस्य गोरिव । गोमतिफेति तत् प्राड ईकर' चितयेदिनः ॥ १३ ॥ तेषु पादगोमूतिका यथा,- काङ्धन पुलोमसमयासनताड़ितानि षध स्थलोस्थितरयाश्चनपीदिनानि । पायादपापभयतो नमुचिमहारी मायामपास्य भवतोऽथ मुर्गा प्रसारी। सेयमयुग्मतः पादगोमूनिका। मुग्मनो यथा,- देवः शशाङ्गशकलाभरण, पिणाको देयं प्रकविकलेभरणः सनागः ! - ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं । १२५ चित्त महासुरजनेन शुभं विधत्तां चित्तं महासुरजनानतम धना॥ अई लोकगोमूनिका यथा,- चूडामोतेन्दुभागप्रतिदलिततमस्कन्दलौचकवालो देवो देयादारां पाममरजनतानन्दनोऽनन्यधामा । कोडरतेशभामा दुरसदनतनिमच्छेदनौ च भुवा नो देहे देवी दुरीर दममरतनतानन्दिनोमान्यधामा ॥ शोकगोमूषिकायां प्रथमलोको यथा,- पायाश्चन्द्रधारी सकलसुरभिरोलौढ़पादारविन्दो देव्या रुहागभाग: पुरदनुजदवः स्वानसंविन्निधानम् । कन्दर्पचोददक्षः सरससुरबधूमण्डलोगोन गर्यो दैत्याधौपान्धकेनानतचरणनखः शङ्करो भव्यभाव्यः ।। द्वितीयो यथा, देयान्मश्चण्डधामा सलिलहरकरो रुढ़कन्दारविन्दो देहे रुग्भङ्गरागः सुरमनुजदमस्तनागसम्पन्निधानम । मन्दं दिक् क्षोभदौः सदसदरबधूखण्डनागौरगम्यो दैत्र धौबन्धहानावततरसनयः परो दिव्यसेव्य ॥ विपरीवगोमूविकायां प्रथमः श्लोको यथा,- विनायक दानसुगन्धिवक्त, स्मिताननं मन्दचरं कथाम् । नमामि विन्नावलिहारिमारं सतीसुतं भरवसभं च ॥ विपरीतनोको यथा,- चललतारब्धशर्म सभासं संसारहारं बडविप्रमान्यम् । सुधाकर चन्द्रमस नतोऽस्मि सवर्ण गर्भ नवकम्बु नाचम ॥ भिन्नच्छन्दोगोमूत्रिका प्रथमलोको यथा,- नमत चन्द्रकलामयमण्डनं नगसुनाभुजङ्ग तकन्धरम । हरमभाग्यरदं सवसादर शमिरारावणमासनविक्रमम ॥ द्वितीयो यथा,-- . - .

·१२६
सरखतीकण्वाभरणं।
कामदं चण्डकय मदामर्दिनं नागदन्ताजवणयंत्र गदाकव॒रम् ।
धोरशोभाभरण्य स्तकं सासुर नौमि नारायणस्थासम विश्नमम ॥
संस्कृ तमालासगोमूविकायां संस सनोको यथा-
स्कन्दो रुन्दईि मिष्टो विनरत सरलो दारितारातिवर्ग
सस्यन्दो ऽमन्दसजो भवभयकलने सहारे केलिकारी।
सन्दोहोम्साघलामी जन इह बलिहा चण्डताभूरखों
देव जोराजदोहे महिमनि निरतो विक माडपरेण ॥
प्रारूसशोको यथा,
चन्दो कन्दप्पमित्तं विहरणसइलो हारितारापबन्धो
सच्छन्दो धन्दणिज्जो कुवलयदलनो सझरे मेलिकारौ ।
कन्दोट्ठोल्लासलामी जभर सिवमिहामण्डलीभूदखण्डो
देत्ता जोण्हा जलोहे विहिपपिपरई विब्भमाण पलेण ॥
समसंस्कृ तमाशतेन पादगोम विका यथा,-
बाला विलासावलिहारिहासा लोलामला भावसहा सहावा ।
देहं हरन्ती सहसा मुरामा गेहं चरन्ती सहसा विरामा ।
अई गोम विकाप्रस्तारो यथा,-
नमो दिवसपूराय मुतामरसभासिने ।
मतभव्यारिदाराय सुसारलयभाविने।
अव गोम विकानोकोऽयमुत्तिष्ठगि,-
मतदिव्यासदाराय सुसामलसमासिने ।
नमो भवरिपूराय सुसाररयभाविने ॥
गोमूविकाधेनु यथा,-
मम स्फु कतु चिङ्गतः समतचिन्तारघा मनिः
समस्तरविचिविसस्तरुचिः मारक्षेमसत् ।
समद्भिरतचिन्तितः शवविचिवरत्यामयो
नमवारणचिकित: स्मितरुचि ईर, सामरः ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
१२७
चतुर्णामपि पादाना क्रमेण नत्कुमेण च ।
यं गोमूलिकाधेनु वपरीत्यवशेन च ॥ १३ ॥
शनधेनु यथा,-
वन्दना देवी पर्वसपुती नितंब मधुमधुरकमलयदना पुरन्ध्यधिदेवता
देवैः स्तुत्या किन्नरगेया भक्तया वरचरितमहिषमथनी जगनयनायिका।
सिर्थया कमरियाना काम्या रचतुररसिकाहदया लिलोचनव सभा
धोरैः पूजत्रा दर्पणपाणि नूनं गुणनिलयलटभललिता सतीषु धुरन्धरा ।।
यतिविच्छेदिनी हेरपा नोकधेतुरनुत्तमा ।
छन्दोभेदाच्छतमियं प्रसूते शोकवर्ण कान्॥ १३२ ॥
.
-
सहसधेनु यथा,-
नखमुखपाणिकण्ठचिकुरैर्गतिभिः सहसास्मितेन ललितेषुहशा
मणिगिपद्मकम्ब चमराः करिणः सुतनोः सुधावहसिता हरिणः ।
फणिगणसिहसाध्यदयिता न समाः सकलास्वया च खभुवछलिता-
स्तव बलरूपदर्यविजिना नितरां विधाचिरायचरितद्यतु ।
पदविच्छेदिनी हेपा शलोकधेनुरनुत्तमा ।
छन्दोभेदाइशशतों प्रस्तूते पकतर्णकान् ॥ १३३ ॥
-
अमृतधेनु यथा,-
किये जयसि जुम्भसे सृजसि जायसे लायसे
स्न पे म पसि म.परमे लपसि पीयो प्रीयमे ।
स्तुपे मडसि होडसे कुडसि गल्भसे क्लीवसे
भ.पे हरमि रजपसे रजसि राजसे भाजसे ।।
एपा तु पदविच्छेदिन्य व धनुः क्रियापदैः।
सम्बोधनाओगै दृष्टास्माभिः लोकायुराप्रसूः॥ १३४ ॥

·१२८ सरसलीकण्ठाभरणं । खवधनु यथा- दुर्ग भद्र सुभद्र दिगि मुरभि दिने सैहिक गौरि पने नितेत्र देव वरेण्य कलि कमलिकले कालिके चण्डि चण्डे । धनेच पुण्य पूरण्ये चि शवरि शिवे भैर राशि मन्त्र छाये माये मनोजऽवनि जननि जये मङ्गले देहिनः ॥ . सम्बोधनैरियं धेनुः कामा सैकक्रियापदैः। लक्षयं सहखाणि पष्टिं लोकान् प्रसूयते ॥ १३५ ॥ एषान्तरपदर्भ देन सम्म मादिहिरुक्तिभिः । यावदबोध पुनः सूते प्रयुतं भलोकतर्णकान् ॥ १३६ ॥ कोटिधनुर्यथा,- स्यूलं दनसे सुक्ष्मं धत्से भुवि भवसि नभसि रमसे रमे दिवि मोदचे छिन्त्रसे वाढ़ भिन्त्से गाढ़ रुपि मिपसि धनुषि मनुप जये पुरि जुम्मसे। स्वल्पं पाप कल्पं प्रष. चिति चरसि यशसि यतसे चले युधि गल मसे उपे दाम' खूप काम इदि विसि वचसि सबसे रचे दृभि दीपाये। सम्वोधन हिंमीयान्त सप्तम्यन्तैः कियापदैः । नोककोटीरियं निखः सार्दा धेनुः प्रसूयते ॥ १७ ॥ यदा तु सम्म मादिभ्यो भवन्तास्या हिवतयः । स्यूलादीनां सदा चैषा दकोटी: प्रसूयते ॥ १३॥ कामधेनुर्यषा- - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १२८ या गी: भोः श्री धौं: स्त्री की भॊ जू मुंम्त सू बूं: पूर्भूः खु क सग युग भुय क् शुक सट, हिट् युत् ऋत् चिहिन्मुग्दिग इनः। कक दृग् वा मा मृत् कड्भा मा मुत् क्षु त् काऽमा हा द्यौँ गौ: सा सा या मा मेधा वे धा मे ना मा ते त्वमे नौः ॥ .. पदग्रहाद यथाकाम कामधेनुरियं तु नः । पराानां परानि प्रसूत शोकतर्ण कान् ॥ १४०। एकाघरादिच्छन्दोभि गतिबन्धादिभेदतः । उक्तानुक्तानि चित्राणि सर्वाण्ये या प्रसूयते ॥ १४१ ॥ सरुच्चारणे चास्या गच्छत्य का विनाडिका । नत् पध्या नाडिका ताभिः पध्याहोरानुमच्छनि । १४२ ॥ प्रणवादिनमोऽन्ताभिः पदान्यसबा जयन्ति ये । सर्व भाषासु वाक् तेषामविच्छिन्ना प्रवर्तते ॥ १४३॥ सिद्ध मन्त्र पदैः सेयं शास्त्राण्यालोचत्र निर्मिता । जपता जुहृता देवी सर्लान् कामान् प्रयच्छति ॥ १४४ ॥ स्थित नागन्तुक हन्यादीधिसन विभाजयेत् । न दास भवन्त वमनेष्वपि हि योजयेत् ॥ १४५ ।। कुंकरत्वान् कठोरत्वाद्दोंधत्वाद, विनाऽवधेः । दिमात्र दर्शितं चित्रे शेषमूहंध महात्मभिः ॥ १४६ ॥ उक्तिप्रतुवक्किमद वाकं वाकोवाकंत्र घिदुर्बुधाः । इयो र्वलोस्तदिच्छन्ति बइनामपि सङ्गमे ॥ १४७ ॥ ऋतिरथ वक्रोक्ति वयात्योक्तिस्तथैव च । गूढ़प्रश्नोत्तरोशौ च चित्रोक्तिश्चेति सद्भिदा ॥ १४८ ॥ तासु ऋजूक्ति बिधा ग्राम्योपनागरिका । सतग्रास्या यथा,- जन्ती मणुरुन्धु रुचुकुद गन्तुएउमा उको विहंसक झोमि । म १७ ·- सरंखलौकण्ठाभरणं। महोसि एर चुले मेलासितो विकिमा कु. वाणटं उज्ज अक्ख कहाहि । वाणउ उज्जु माडू गेडियउ अस्मवि को मलहणउ वारिज्जन्तु रमट्ठाइ। करा वलिवंउ च वार मंच्छलु अहिमुई तिरुपिरिअच्छासद उमर ।। . सेयमुभयतोऽपि प्राजुनैव मार्गप्पोक्तिमतुनक्तयोः समा मत्तिरिति । सेयमुक्ति नाम वाकोदाक्यम् । सेवोपनागरिका यथा, - बाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुष रोपान्मया किं सतम् खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि । तत् किं रोदिपि गहदेन वचसा कस्याग्रतो रुद्यते नने तन्मम का नवास्मि दयिता नास्मीत्यसो रुद्यते ॥ सेयमेकमः काक्षा कुटिलेऽतिविषमेयमुजूक्ति र्नाम वाकोवाकरम् । धकोक्ति हिंधा, निबढ़ा अनिगड़ा घ। सयो र्निदा यथा, किं गौरिमा मति रुपा, ननु गौर किम् कुष्यामि की प्रति, मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानामि सत्य मनु मानत एव सत्व- मित्य गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥ सेयमावाश्यपरिसमाप्ने निर्वाहान्निपति घकोक्ति कोवाक्यम् । अनिदा यथा,- केयं मानन्धकार, तिमिरमिह कुगः सुन्ध कान्तेन्दंयुक्त, कान्ताप्य व कामिन्ननु भवति भया पृष्टमेतावदेव । नाई इन्हें करोमि व्यपनय शिरसपूर्णमेनामिदानी- मेव मोको भवान्या प्रतिवचननड़ः पातु वो मनाचारिता सेयमनिहादनि रेमियकोक्ति मि याकोबाकाम् । ते मे उभं पपि पोती भवतः, यात्योति हिंधा खाभाविको नेमि-

·सरस्वतीकण्ठाभरणं।
तिकी चेति । तयोः खाभाविको यथा,-
नादेय किमिदं जलं, घटगत'नादेयमेवोचत्रम,
सत्य नाम पिवामि, कत्यपटषः पौतेन नाम्नाभवन् ।
किं वर्षा अपि सन्ति नान्नि, रहितं किं तैरलं त्वं कुनो,
यस्मादेव भवान्, भगिन्यसि ततस्ते नैव मां बाधसे ।।
अव स रिण्याः सहजाद देयात्यात् स्वाभाविकीय वैयात्योक्ति नाम
वाकोवाक्यम् ॥
नैमित्तिको यथा,
कुशलं राधे, सुखितोऽसि कंस, कंसः क न क सा राधा ।
इति पारोमनिवचनै विलक्षहासो हरि यति ॥
अत्र गोवस्खलिते विपक्षनाम्न व वैयातेरनोत्तर दत्तमिति नैमित्तिकीय
वैयात्योक्ति कोवाकरम् ॥
गूढोक्ति दिधा मुख्या गौणौ च । तयो मुंख्या यथा,-
केशव यमुनातीरे व्याहृतवानुषसि इंसिका कोऽद्य ।
कान्ताविरहभयातुरहृदयः प्रायः प्रिये ऽहं सः ॥
अत्र प्रिय:स इत्यत्रावणलोपे प्रिय अहं स इत्यर्थस्य मुख्ययैव वृत्तवा
• गूढ़त्वादिय मुख्या गूढोक्ति र्नाम वाकोवाकरम् ।
गै.पया यथा,
निरर्थक जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्ट तुहिनाशुविम्बम् ।
उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव कृता विनिद्रा नलिनी न येन ।।
माविमौ पूर्वोत्तराद्ध योरन्योन्योक्ता गूढकामलेखावितीयं गौणी गूढ़ो-
किनीम वाकोवाक्यम् ॥
प्रश्नोत्तरोक्ति ईिधा, अभिधीयमानहृद्या प्रतीयमानद्या.च। तयोराद्या
यथा,
क प्रस्थितासि करभोरु धने निशीथे
प्राणाधिको वसति यत्र जनः प्रियो मे।

·सरखतीकण्ठाभरणं ।
एकाकिनी पद विपि कथं न बाले
नति मुश्तियरो मदनः सहायः ॥
मेय हसप्रष्टव्यस्यैव स्पष्टमभिधयैव अभिधानादभिधीयमानहद्या नाम
प्रयोति कोवाक्यम् ॥
द्वितीया यथा,--
कियन्मान जलं विम जानुदन्नं नराधिप ।
सथापौयमवस्या ते न हि सर्वे भवादृशाः ॥
सेयं प्रदविद्याशारदरा हृद्यस्त्र प्रतीयमानत्वात् प्रतीयमानद्या
नाम प्रनोक्ति कोवाकरम् ।
चितोक्ति हिंधा चित्रा विचित्रा च । तयोराद्या यथा,-
लभ्यन्ते यदि वाञ्छितानि यमुनाभागीरथोसङ्गमे
देव मे प्यजनस्तदेप भवतो भर्त्तव्यमा वाष्यति ।
नने नन्मरणेन किं नु मरणं कायान्मनोविजयनि-
दौर्षे जौय मनस्तवाशिकमले कायोऽत्र नस्तिष्ठति ।
गदिदं सङ्कल्पितोक्तिप्रवरक्तिभ्यां जीवतोऽपि जन्मान्तरफलावाभिमाध-
नेमाश्चर्यग्रहेरिति चित्रा नाम चित्रोति कोवाकरम् ।
द्वितीया यथा
कोऽयं भामिनि, भूपण' कितव ते, शोणः कथं, कुत्र मात्,
कूर्पासान्तरितः प्रिये विनिमयः, पयापरं कास्ति मे।
पग्यामौत्यभिधाय मान्द्रपुलको मृदन् मृडान्याः सानो
इस्तन प्रतिनिर्जितेन्दरवतात् दूनते हसन् वो हरः ॥
आज उक्तिमतमोरनन्तरं स्तनमर्दनवैचिलयादिना परिसमा विधि-
लोतिसंभ्रमिदं वाकोवाकरम् ।
-
प्रहेलिका सशत् प्रश्नः सापि पोढ़ा चुनवाघरा !
दत्ताघरोभय मुष्टि बिन्दमत्यर्थवत्यपि ॥ १४॥

·१९१ सरखनीकण्ठाभरणं। कीड़ागोष्ठीविनोदेषु तराकीर्थ मन्त्रण . . परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः ॥ १५० ॥ सासु चुपताचरा यथा, पयोधरभराकान्ता संनमन्तौ पदे पदे। पदमेकं न का याति यदि हारेण वर्जिता ॥ अत्र विहङ्गिका काहारेण वर्जिता न यातौति वक्तवेत्र हारेण वर्जित- तुपकम। अतः केत्यदरस्य चुरतत्वात् चुरताक्षरेयम् ॥ दत्ताचरा यथा,- कान्तयानुगतः कोऽय पौनस्कन्धो मदोद्धतः । मृगाणां पृष्ठतो याति शवरो रूढयौवनः ॥ अत, भवर इति, शवर इत्यनुस्खाराक्षरस्य दत्तत्वाहत्ताक्षरेयम् ॥ चुनतदत्ताचरा यथा, विदग्धः सरसो रागी नितम्बोपरिसंस्थितः । तनुयालिशितः कण्ठ कलं कूजति को विटः ॥ प्रत, विट इत्यस्मिन् पदे विकारे चुत धकारे दत्ते घट: कूजति इति द्वितीयोऽर्थों भवतीति सेयं चुनतदत्ताक्षरा ॥ अक्षरमुष्टि यथा,- अतिः अतिः अन्म अलं प्रौद्य रदय जद्य फछ । मेला मेला मेलं मेलं फस फस फस फस ॥ इयमक्षराणां मुष्टिरित्यक्षरमुष्टिका। अत पादशश्चतुष्पक्तिलिखितायां 'चतुर्भि मुरजबन्धः श्लोक उपतिष्ठति । स यथा,- अद्य मे सफला प्रोतिरद्य मे सफला रतिः । अद्य मे सफल जन्म अद्य मे सफल फलम् ॥ विन्दंमती यथा,- नवाववादः प्रत्यब्धि पवाकाः प्रतिसङ्करम् । .

·०० १३४ सरस्समीकण्ठाभरणं । फलं मत्यदभुतोमायं यासि न तु न करित् ।। इत्यनेन भोफेनोकार्थस्य यथास्थितस्वगनुस्खारविसर्जनौयसंयोगस्य शोकान्तरस्य विन्द भिरेव सूचनाफम इति विन्दमतो । नद यथा- ०१० म ०.०० १०.१०० मिति ००० ०० ०॥ निर्भदः, उदघाइदधावाजा सयुगे संयुगे जयः । साहसे साहसे सिद्धिः सर्वत्र नव कौत यः । अर्थप्रहेलिका यथा,- उत्तप्तकाञ्चनाभास संदष्टदशनच्छदम । सरस चुम्बा हटै हरैरपि किमुज्ज्वलम् ॥ सेयमपि सूचितस्यैव पक्कामफलमित्यस्य पर्थपदमयोगेणावगते रर्थमहे- लिका। कियाकारकसम्बन्धे पादाभिप्रायवस्तुभिः । गोपिनैः पधि प्राड ढ गूढार्थवेदिनः ॥ १५.१ ॥ ने कियाराप्त यथा,- स्त न जघनभराभिराममन्दं गमनमिदं मदिरारुपेक्षाणायाँ: कथमिह सहसा विलोकयन्तो मदनपरचरजर्जरा युवानः ॥ अत, जघनभराभिराममन्द मदिराणे क्षणाया गमन विलोकयन्तो हे युवानः कथमिव यूय मदनभरजरजर्जरी न ति क्रियापदस्य स्तन- भब्देन जधनसान्निध्याद गोपितेन क्रियागूढमिदम् । कारकाप्त यथा,- पिवतस्ते भराण वारि कलारशौसलम ॥ केनेमो दुर्विदग्ध न हृदये विनिवेशितौ। अव शराविति कर्मकारकस्य गूढत्वात् कारकगूढमिदम । सम्बन्धगद यथा;- ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। न मयागोरसाभिन्न चेतः कस्मात् प्रकुप्यसि । प्रस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे । अत्र न मे आगोरसाभिज्ञ चेत इति सम्बन्धिपदस्य मयेति टती- याभ्रान्तवा गोपितत्वादिदं सम्बन्धगूढम् । पादगूढ यथा,- दुप्रवियद गामिनी तारसंरावविहतश्रुतिः । हैमीषुमाला शुशुभ- अत्र पूर्वाई स्थित हि तीयप्रथमसंप्तमपञ्चमैकादशनवमत्रयोदापोड़शाचरै- चतुर्थपादो गूढ उत्याप्यः । यथा, विनतामिव संहतिरितोदं पादगूढम् । अभिप्रायगूढ़ यथा, जा देअरेण भणिया खगान्ध तण राउल वच्च । ता कि मेचम वहुए हसि जप वलोयसअणम ॥ अव निरीक्षितमनेनाव पुरुषायितलक्ष्मपादलाक्षादिक तेन नियुक्तो मां न कर्मणीनाभिप्रायेण बध्वाः शयनावलोकनमित्यभिप्रायगूदम् । वस्तुगूढ़ यथा, पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि न दास्यसि पिवाम्यहम् ॥ अत्र दास्यसीति दासौलक्षणसत्र घसुनो गढत्वादिदं वस्तुगूढम् ।। यस्तु पर्यवनुयोगस्य निर्भदः क्रियते पदैः । विदग्धगोष्ठयां वाक्य वा हि प्रश्नोत्तर विदुः ॥ १५२ ॥ अन्तः प्रभवहिःप्रश्नवहिरन्तःसमायोः । जातिष्टोत्तराभिख्यः प्रश्नस्तदपि पद्धिधम् ॥ १५३ ॥ तेष्वन्तः प्रश्न यथा,- का हमस्मि गुहा वक्ति अन्ऽमुस्मिन् किमुत्तरम् । कथमुक्त न जानासि कदर्थयसि यत् सखे । -- :

·..। - . सरस्वतीकण्ठाभरणं ।- फलं प्रत्यभुतोपाय यशसि न तु न फचित् । इत्यनेन भोकेनोक्तार्थस्य यथास्थितस्वगनुस्वारविसर्जनौयसयोगस्य भोकान्तरस्य विन्दभिरेव सूचनाफम इति विन्दुमती । नद, यथा, - १०.०० ००००००००००। निर्भदा, :, उदधाउधायाना सयुगे संयुगे जयः । साह साहसे सिद्धिः सर्वत्र नव कोर्स यः । अर्थप्रहेलिका यथा, उत्तप्तकानाभास संदष्टदशनच्छदम । सरस घुमाते इटै रिपि किमुज्ज्वलम ॥ शेयमपि सूचितस्य पक्कामफलमित्यस्य पर्थपदप्रयोगेणायगत रर्थमहे- लिका। कियाकारकसम्बन्ध पादाभिमायवस्तुभिः । गोपिन: षडिय' प्राद्ध गूढ गूढार्थवेदिनः ॥ १५१ ॥ नेषु कियाराप्त यथा,- स्त न जघनभराभिराममन्दं गमनमिदं मदिरारुपेक्षाणायोः । कथमिह महमा मिलोकयन्तो मदनभरघरजनरा युवान' । अन, जवनभराभिराममन्द मदिरारुण घणाया गमन' विलोकयन्तो हे युवानः कथमिव यूय मदनभरजरजर्जरा न सति क्रियापदस्य सन: शब्दन जघनमानियाद गोपितेन कियागूढमिदम् । कारकगुप्त यथा- पिवतस्ते राधेख वारि कसारशीतलम् ॥ फेनेमो दुर्विदग्ध न हहये विनिषेशिनौ । अव शराविति कर्मकार कस्य गूढत्वात् कारकगूढ मिदम् । सम्बन्धगढ़ यथा, - -- ·॥ सरस्वतीकण्ठाभरणं। '१३५ न मयागोरसाभिज्ञचन कस्मात् प्रकुप्यसि। अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे ॥ अत्र न मे आगोरसाभिन चत इति सम्बन्धिपदस्य मयेति.टती- याभ्रान्तमा गोपिनत्वादिदं सम्बन्धगूढम् । पादगढ़ यथा,- वियद गामिनी तारसंरावविहतश्रुतिः । हैमीघुमाला शुशुभ- अत्र पूर्वा स्थित द्वितीयप्रथमसप्तमपञ्चमैकादशनवमत्रयोदशपोड़शाचरै- शतुर्थपादो गूढ उत्याप्यः । यथा, विड्यनामिव संहतिरितीदं पादगूदम्। अभिमायगूढ़ यथा,- जा देअरेण भणिया खगान्धे तण राउलं वच्च । ता कि सेचअ वडए हसि उग्ध वलो सअणम अब निरीक्षितमनेनाव पुरुषायितलक्ष्मपादलाक्षादिक तेन नियुक्त मां न कर्मणीतवभिप्रायेण बध्वाः भयनावलोकबमित्यभिप्रायगूढम् । वस्तुगूढ़ यथा,- पानीयं पातुमिच्छामि त्वत्तः कमललोचने । यदि दास्यसि नेच्छामि न दास्यसि पिवाम्यहम् ॥ अव दास्यसौति दासौलक्षणमा वस्तुनो गूढत्वादिदं वस्तुगूढम् । यस्तु पर्यवनुयोगस्य निर्भदः क्रियते पदैः । विदग्धगोष्ठयां वाक्य तिहि प्रश्नोत्तर विदुः ॥ १५२ ॥ अन्तः प्रश्नवहिःप्रश्नवहिरन्तःसमायः । जातिष्टष्टोत्तराभिख्यः प्रश्नस्तदपि पडिधम् ॥ १५ ॥ तेष्वन्तः प्रश्नं यथा- काहमस्मि गुहा वक्ति प्रऽमुस्मिन् किमुत्तरम् । कथमुक्त न जानासि कदर्थयसि यत् सखे । -

·-
-
सरखमीकण्ठाभरणं।
अब कदर्थयसीति पद कथमुक्त रेफयकारयुक्त दर्यसीति समात् ।
असो वाक्यान्तरे प्रश्नोत्तरयोक्तावाद अन्तः मन्नमिदं ।
वहिः प्रश्न यथा-
भद्र मानवकाख्याहि कौश; खलु ने पिता ।
बेलान्दोलितकलोल: कोहपश्च महोदधिः ॥
श्रा मज्जन मकर इत्यस्य उत्तरस्य प्रनाइहिरतावाद, पहिःपत्रमिदम ।
वहिरन्तः प्रश्नं यथा-
सुभद्रा क उपायंस्त प्रवेऽमुस्मिन् य उत्तरः।
स कोहक कपिमाचष्टे व्योग्नि पर्ण स्थितिः कुतः ।।
मात्र वायुत इतरत्तरेण प्रश्नाइहिरन वायुतो नरो वानरो भवतीति
सुभद्रोपयन्तापुचते । तेन नत् वहिरन्तःप्रश्नं भवति ।
जातिमन यथा,-
कोहमा भूमिभागेन राजा थान्तोऽनुमीयते ।
प्राङ्गणं कुरतेतुरता: किमाङस्तदनिश्चयः ।
"हेमवारकरजिना नाजिरं करवामहै" इतुबत्तराभ्यां गतप्रत्यागताभ्यां
प्रश्नोत्तरजातिरभिधीयते जानिमश्नमिदन ।
पृष्टप्रश्नं यथा,
को सो जोत्रणवाउ को दण्डएं दुधे सहस्मार।
का कालो का मधुरा किं शुकष्टथुकाननच्छायम् ॥
अत्र य एव प्रचाः, कः स योजनपादः को दण्डाना हे सह इत्यादयः,
न एव कोशो योजनपादः कोदण्डाना हे सहसे इत्यादौनबत्तराषि
भवन्ति। एवं काकाली कामधुरा किं शुकप्प्यु कानभच्छायमिकुवत्तर
किममिहिसोपस्य मधव्यमिति पृष्टप्रश्नम ॥
उत्तरमनं यथा-
किं वसन्तसमये वनभक्षः पृष्टवान् स पृथुलोमविलेखः ।
एकार किमवापतुरेती काननादतिमिरादपि कालो।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । अव प्रश्नस्य हे काननाद हे तिमिराद पिकालीत्य तदपि कालौत्येत- देव उत्तरप्रन्नमिदम यधिौ च निषेधे च बुबत्पत्तेरेव कारणम् । सध्ययं विदुस्तेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥ १५४ ॥ काव्य शास्त्र तिहासौ च कावरशास्त्र तथैव च । काषेतिहासः शास्त्र मिहासतदपि पडिधम ॥ १५५ ॥: तेषु काव्यं यथा- यदि मरामि मा मनों जीविताशा कुसो मम । अथ विस्मृत्य जीवामि जीवितवंयसनेन किम् ॥ नदिदं उक्तिमाधान्यात् कावामितुरचरते ॥ पाास्त्र यथा- स्निग्धोन्नताग्रसनुसामनखी कुमार्यवाः पादौ समोपचिनचारुनिगूढगुल्फो। 'लिटाङ्ग लो कमलकान्तिनलौ च यस्या-. सामुद्दहेद यदि भुवोऽधिपतित्वमिच्छत् । अव स्निग्धत्वादेः शब्दमाधान्य मिनि शासनाच्छास्त्रमिदम् । इतिहासो यथा,- हिरण्यकशिपु दैत्यो या या स्थित्वापुरदै क्षत। भयाद्भ्रान्तै सुरैशक तस्यै नस्यै दिशे नमः ॥ सोऽयमीतार्थप्राधान्यादितिहासः । काव्यशास्त्र' यथा,- नान्दीपदानि रसनाटकविघ्नशान्ता- वाज्ञाक्षराणि परमाण्यथ वा स्मरसत्र । दष्टे धरे प्रणयिणा विधुताग्रपाणि- सौत्कारशुकरुदितानि जयन्ति नार्याः । . स१८ ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। अल कायन शास्त्रमभिहितम् इतीद काव्यशास्त्रम । काषेत्रतिहासो यथा,- स सञ्चरिष्ण भुवनान्तरेषु यो यदृच्छयात्रियदात्रयः श्रियाम । अकारि तस्मै मुकुटोपलमुकुलत्करैस्त्रिसन्न विदर्भ दिनमः । प्राव मागुतावषेतिहासार्थस्त्र कायनाभिधानात् कानिहामोऽयम् ।। भारतिहासो यथा,- धर्मे चाथै च कामे च मोचे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्याव यने हासि न तत् फचित् ॥ पल धमार्थकाममोक्षाणामितिहासे निधेशितत्वात् अयं शास्त्र तिहासः ॥ श्रव्य सत् कावरमाड यन्नेच्यते नाभिधीयते योवयोरेव सुखदं भवेत् वदपि पडिधम ॥ १५६ ॥ पाशी नन्दिौ नमस्कारो वनुनिश इत्यपि । प्राक्षिप्तिका भ्रषा घेसि पो ध्येयं भविष्यति ॥ १५७ ॥ सलामी र्यथा,- भूयाहः श्रेयसे देवः पार्वतीदयितो हरः॥ पातु वः परमं योगिरवाड्मनसगोचरः ॥ अव प्राममाया लिङ्ग लोट् च । तदिदं वाक्यहयमामीः ।। मान्दी यथा- भदंभोदु सरमाईप करणो मन्दन्तु यासारणो पखापि पर पट्टउ धग धापी सप्पिया । यच्छोमो मापही फुरउ पो सा किं च पशालिमा रोधियो पिलिइन्त काव्यपुरका जाप पायोल दिया मेयरमालान्तसमवयनं नान्दी। गमस्कृति यथा,- जयति मामा म बन्देमहि महेपरम् ॥

·सररूतीकण्ठाभरणं।
इदं गुरुभ्यः पूर्वभ्यो नमोवाक प्रशााहे॥
मेय सुति नमक्रिया नमस्कृतिरेव भवति ॥
वस्तुनिर्देशो यथा,-
अखबदामजटाभारमान्तगङ्गाम्ब से खरः ।
पादिदेवो हरो नाम सृष्टिसंहारकारणम् ॥
सोऽय कथाशरीरव्यापिनो वस्तुनो नायकमा निर्दगो वस्तुनिमः ॥
आचिप्तिका यथा-
पपीडिअमहियासरदेहेछि
भुअणभालुआवससिलेहेहिं ।
सुरसुण्डदेतवलियधवलच्छिईि
जअडू सहास वअणु महलच्छिहि ।
सेयमभिधित्सितरागविशेषप्रयोगमात्रफल वचनमाचिप्तिका ।
धा यथा,-
मअवहणिमित्त णिग्गामईदमुरम गुई णिएऊण ।
लद्दावसरो गहिउण मोतिया' गो वाहो।
मेय पात्रप्रवेशरमानुसन्धानादिप्रयोजना ध्रवा।
यदाशिककनिवर्तवमुझित' वाचिकादिभिः ।
नर्तकरभिधीयेक प्रेक्षणक्षेडिकादि तत् ॥ १५८ ।।
नहास्य नाण्डव चैव च्छलिकं शम्पया सह।,
हल्लीसकं च रासच षट्प्रकार प्रचक्षते ॥ १५८
तेषु लासंघ यथा,
उच्चिउवालियिअपंथहिं जंतउ।
पेक्वमि इत्य हो जा लोअपवन्तउ ॥
नदिंदै टङ्गाररसप्रधानत्वात् लासत्रम् ॥
ताण्डवं यथा,
-
-

·सरस्वतीकण्ठाभरणां ।
सुअवइवयर णिमुणिय दारुणुरोसविसठ्ठपहररुहिरारुणु ।
अलिउ जाण्डू पर रिसतावणुअप्पलसरिन्छ जे होर महारण ।।
इदं वीररसप्रधानत्वात् साण्डवम ।
छलिकं यथा-
पिसुपिउ पच्छा तरअरउ भुण्डि हिंसि इसन्ति ।
णिकन्न डाढ़ज़ुअलेहिं पुणु पुणु थ न डसन्ति ।
इदन्तु शृङ्गारवीरप्रधानत्वाच्छलिकम् ॥
शम्पा यथा-
बोहेसि हरिमुहि अट होहि मंगले लेहि सड़।
कन्दर रिट्ठासुरुमारिउ कण्ववलिउ ए पर ।।
तदिदं छलिकमेव किन्वरविषय शम्मा ।
हौसक यथा,
चन्दणधूसर पाउलिअलोग्रण
शासपर मुहां पोसासकिलामि।
दुम्मणदुम्मण संकामिअमण्डप,
माणिणिआपण कि तुझ कपि ॥
पण्डलेम तु यत् स्त्रीणां नृत्य' इम्लोसकन्तु तत् ।
तत्र नेमा भवेदेको गोपस्वीणां हरि यथा ॥ १६ ॥
चीमकमिदम्॥
रासोयथा,-
अर इम्माम्मणा अज्ज कि जो पुच्छामि तुम।
जिविनर जेण विलामो पलिहिज्जादू की सजणो
गदिदं हल्लीसकमेव सालवबन्धविशे पयुक्त रास पचाने ।
अद्याक्सन्वजाहार्या सामान्यचिव इत्यमौ ।
पडवाभिनयातहभिनेय वचो विकः ॥ १६ ॥

·१४१ . . सरस्वतीकण्ठाभरण। तेवाइकाभिनयवद यथा,- दोर्दण्डाः क घसानदाः क च शिरानदी भुजी दाविमौ वनाणिक नु कान्तिमन्ति यलिमत् केदं ममेदं मुखम् । वाचसाः क जितार्णवध्वनिधना: फाय चचामरामो हेलाकम्पितभूधरः क चरणन्यासः क मन्दा गनिः ॥ अवानिकाभिनयानां प्रतिपादिरावाद इदमाझिकाभिनयम् ॥ वाचिकाभिनयवद, यथा- दुर्वारा मदनशरव्यथा वन्त्या रानवा यदभित्रिन पुग:मग्नीनाम् । सङ्गराः शिशुशुकसारिकाभिरुत धन्यानो अयणपयामिथित्यमेति ।। अत्र वाचिकाभिनयानां प्रतिपादानादिदं याचिकाभिनयम् ॥ सात्विकाभिनयवद यथा- वारंवार तिरयति मोरङमो वाप्पपूरः तत्सकल्पोपहितगडिमसम्ममभ्योति गालम । सद्यः खिद्यन्नयमविरतोत्कम्पलोलाङ्गलोकः पाणि लेखाविधिषु न त यत ते कि करोमि ।। अव बाप्मजायसम्मखेदकम्पानां प्रतिपादिसत्यादिदं शामिका- भिनयमः ।। प्राचार्यवाभिनययद यथा,- चूड़ाचुम्बितककापसमभिनमा गोहयं पृष्ठो भमा सोमपवितलाछनमुरो धो वर्ष गेग्योम । . मौवा मेखलया नियनियरामधोयामश्च माबिठकम पाणी कार्मुकमचसूतवलये दररोऽपरः पेप्यलः ॥ प्रवाहाभिनयानां प्रतिपादित्यादिदं पाहावाभिनयम । सामान्याभिनयवद यथा, - राहोशन्द्रकलामिवाननचरौं देयात् समामाद्य मे दस्योरस्य सपापपानविषयादाछिन्दरा: प्रयगीम्।

·+
, १४२
सरखनौकगठाभरणं।
प्रातकाद, विकलं द्रुतं करपया विक्षोभितं विभायात्
क्रोधेन ज्वलित सुदा विकसित चेतः कथं वर्तताम ।
अत्र चतुर्णमभिनगाना प्रयोगादिदं साम्यान्याभिनयम ।।
चित्राभिनयवद यथा,-
व्यतिकर पूर्व भीमसामसो वैवाच
क्षणमुपडतचतुर्वन्तिरङ्गय भान्तः ।
कथमिह न वयस्य स्तत् किमेतत् किमन्यत्
प्रभवति हि महिना खान योगेश्वरीयम् ।।
अव उस्ताथायपदाथाययोः कथितत्वाश्चिमाभिनयमिदम ।।
चतस्रो विपतिताः शब्दालङ्कारजातयः ।
मन्दसन्दर्भमागण सदयं हनुमौभते ॥ १२ ॥
इति श्रीमहाराजाधिराजयीभगोजराजविरचिते सरस्वतीकण्ठभरणे
भन्दालङ्कारनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥
.
अलमर्थमलक र्यदः प्रत्पत्तवादिवर्मना ।
ज्ञेया जात्यादयः प्रान्ऽालद्वारसंजया ॥ १ ॥
जाति विभावना हेतुरहेतः सूक्ष्ामुत्तरम ।
विरोधः सम्भवोऽन्योन्यं परिवत्ति निदर्शना ॥ २ ॥
भेदः समाहिसं भान्ति विनर्को मौलितं सा तिः ।
भाव प्रत्यचर्बाणि प्रमाणानि च जैमिने ॥ ३ ॥
ते नानावस्थासु जायन्ते यानि रूपाणि वस्तुनः ।
खभ्यः खेभ्यो निसर्गभ्यस्तानि जाति प्रचक्षते ॥ ४ ॥
अर्थव्यतेरियं भेदमियता प्रतिपद्यते ।
जायमानमियं वक्ति रूप सा सार्वकालिमम ॥ ५ ॥

·सरखतौकण्ठाभरणं । १४३ खरूपमाश्रयो हेतुरिति तङ्गेदहेतवः । ते संस्थानादय तेषु सा विशेषेण शोभते ॥ ६ ॥ नव वरूपसंस्थानमवस्यानं तथैव च । वेशो व्यापार इत्याद्यः प्रभेदै बहुधा स्थितम् ॥ ७ ॥ मुग्धाङ्गनाकसियङ्नीचपाताणि चाश्रयः । देशः कालच शक्तिश्च साधनानि च हेतवः ॥८॥ तेषु संस्थानं यथा, स दक्षिणापाननिविष्टमुष्टिं नतांसमाकुञ्चितसव्यपादम् । ददर्श चको कृतचारुचापं प्रहर्तुमभुवद्यतमात्मयोनिम् ।। अत धनुर्धरेणैवमङ्गानि सम्यग् बुद्धिपूर्व के स्थापनीयानीति संस्थानमिदं जातिभेदः॥ अवस्थानभेदेन यथा, पादावष्ट भनवीकृतमहिपतनोकलसदयाहुमूलम शूलं प्रोल्लासयन्तत्राः सरंलितवपुपो मध्यभागस्य देव्याः । विलिष्टस्पष्टदृष्टोन्नसविरलवलिव्यक्तगरान्तराला- स्तिस्रो वः पान्तु लेखाः क्रमवणविकसत्कञ्च कमान्तमुक्ताः ।। मात्र स्त्रिया शूलप्रोल्लासनादौ व्यापार बुद्दिकारितमपि शरीरावस्थान- मोह जायते इतीदमवस्थानं नाम जातिभेदः ॥ येशो यथा,- छम्पपिट्ठधूसरत्याणि महुमअअवच्छि कुवलाहरणे। का का चुअमञ्जरि पुत्ति तुए मण्डिो गामो॥ पत्र वसन्तोत्सवे ग्रामतरुणीनामयं वेशो जनमनाप्रमोदाय जायते इति वंश नामायं जातिभेदः ॥ व्यापारो यथा,- अग्रेगोन वसतिं परिगृह्य रम्या- मापात्य सैनिकनिराकरणाकुलेन । .

·सरखनीकण्ठाभरण । यान्तोऽन्यत: पसरूतस्वरमाश दूग- दुवाडनाजुडदिरे मुहरात्मवाः । अस नाह शव्यापारे व्याटमानामोशमेव स्वरूपं जायत इति व्यापार नामाय जातिभेदः ॥ आश्रयेषु मुग्धयुवति यथा,- सहिपाहि भम्ममाणायणए लग्ग कुसम्म उपमन्ति । मुहवड़ा इसिज्जर पपफोडन्ती पइसवाई। व मुग्धववाश्रित किया स्वरूपभणनादिय मुग्धाइनाश्रिता जातिः ॥ अर्भकाश्रिता यथा,- पाकोशन्नाहुयन्वन्यान्नाधावन् मण्डलं कदन् ॥ गाः कालयति दण्डेन डिम्मः शस्पावतारिपीः । अलार्भकाधिमण्यापारस्वरूपोक्त रियम काश्रिता जातिः । नियंत्रगाश्रया यथा,- लौदव्यस्तविपाण्डगग्रनखयोराकीर्णदीर्ण मुसम् विन्यस्याग्रिमयो युगे चरणयोः सद्यो विभिन्न इिफः । एतमिन्मदगन्धवामितसटः सावञ्चनियंग्वलत- एखान्ताहतिधूगलोलमधुपः फुलेषु भेने हरिः ॥ प्रन सिंहस्वरूपमणनादियं निर्यप्रगाश्रया जातिः । नौचाश्रया यथा- भद्रं मे सदृशं यदध्वगतः कीर्शितबोद घुष्यते स्थाने रूपमनुत्तमं सुरूतिना दानेन की जितः । इत्यालोचा चिरं दृशा करणया शोतातुरेण स्तुतः पान्य नैकपलालमुष्टिरुचिना गर्वायते हालिकः । ग्रत होनपावहालिकस्वरूपोतरिय नीचाश्रया जातिः । प्रय हेतयः । तेषु देशो यथा, मास्ता विन्धवाद्र शुकहरितवंशोधनघना ·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। १४५ भुवः कौडालोलहिरदरदनारुम्नसरवः । लताकुले यासामुपनदि रतलान्तशवरी- कपोलखदाम्मपरिचयनुदो वान्ति मरुतः । पत्र विन्धवारीशोपु प्रदेशेषु इत्यम्म ता वायवो वान्तीति हेतुत्व नोक्त- त्यात् देशस्य देशहेतु र्जानिरियम ॥ काल हेतु यथा,- कम्पन्त कपयो भशं जलकृशं गोऽजाविक ग्लायति वा चुद्धीकुचरोदरं क्षणमपि क्षिप्तोऽपि नैयोज्झति । पीतार्मिव्यसनातुर पुनरय दोनो जनः कूर्मवत् खान्यङ्गानि शरीर एव हि निजे निनोतुमाकाइति । अत्र हेमन्तहेतुकतिर्यगाद्याश्रयव्यापारस्वरूपोक्त रिय कालहेतुर्नाम जातिः ॥ शक्ति यथा,- बनिन्न झोपु रोमाञ्चकुर्वन् मनसि निर्वृतिम् । नेले निमीलयन्नेप प्रियास्पर्शः प्रवर्तते। अत्र रोमाञ्चबन्धादिपु प्रियास्पर्शप्रस्ने निमित्तस्योकत्वादियं शनि हेतु र्नाम जातिः । •साधनहेतु र्यथा,- उपनिहितहलीपासार्गलबारमारात् परिचकितपुरन्धीसारिताभ्यर्णभाण्डम । पवनरयतिरश्ची रिधाराः प्रतीच्छन् विशति वलितशृङ्गः पामरागारमुक्षा । अत्र जायमानक्रियाहेतुभ तयोः कटकर्मणोः साधनयोः स्वरूपवर्णनादयं साधनहेतु म जातिभेदः । प्रसिद्धहेतुयारत्तवा यत् किञ्चित् कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकं वापि विभावंत्र सा विभावना ॥२॥ शुद्धा चित्र विचित्रा च विविधा सा निगद्यते । स १८ ·१४६ सरसतीकण्ठाभरणं । शुद्दा यौ कमुहिग्य हेतुरेको निवर्तते ॥१०॥ अनेको यत्र सा चित्रा विचिवा यत्र तां प्रति । तयान्यया या गौर्भगना विशेषः कश्चिदुचाते॥११॥ तव कारंपान्तरविभावनायां शुद्धा यथा,- अपीसचीवकादम्बमसंस्ष्टामलाम्बरम । अप्रसादितसूक्ष्माय जगदासोन्मनोहरम ॥ प्रत्रक' कादम्बादिकमुद्दिश्य चीवनादेः पौनत्वादिरेकैकः प्रसिइहेत व्योवतरते, हेवन्तरञ्च पारत्प्रभावो विभाव्यते। सेयं शहा नाम का- रणविभावनायों विभावना । साभाविकावविभावनायो शुद्धा यथा, अनञ्जिता ऽमिता दृष्टि रनावर्जिता नता। अरञ्जितारुणशायमधरस्तव सुन्दरि ॥ प्र कैकं दृध्यादिकमुद्दिश्यासितत्वादेरन्जितत्वादिरैकैको हेतु ाव- ते, स्वाभाविकत्वश्वास्तित्वादिदृष्टयादे विभावयते । पेयं शुद्धा नाम साभाविकत्व विभावनायां विभावना ॥ कारणान्तरचिभावनार्या चित्रा यथा,- असम्म त मण्डनमङ्गयष्टरेनासबाय करणं मदस्य । काममर पुष्पव्यतिरिक्रसस्त्र वाल्यात् पर साथ वयः प्रपेदे । अन कमेव वयोलक्षणं पदार्थमुद्दिश्याप्यनेको मण्डनादेः मसिद्धो हेतुः संभवत्वादि यावर्तवते, कारणान्तरश्च सनोझेदधातूपचयलावणा- लक्ष्मीलाभादि विभाव्यते । सेयं चित्वा नाम कारणान्तरविभावना । सेव खाभविकत्व विभावनायर्या यघा,- पमह प्रविष्ठितुङ्ग अविसारिअधिम्यं प्रोणप्रगहिर'। अमलडअपरिसरापं अपअपरमस्थपाअडं मजमहा॥ अब कमेव मधुमथनमुहिश्यानेकनुमायादेः प्रइत्यादिः मसिहो हेत विर्तनने, साभाविकत्वञ्च त प्रतेनपी विभाव्यते । सेयं चिवा नाम ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १४७ - . साभाविकत्व विभावनायां विभावना.। नर्थ व गीता यथा,- वक्तं निसर्गसुरभि वपुरयाजसन्दरम । अकारणरिपुस्तस्या निर्निमित्त सहच्च मे ॥ अतोत्तरयो चिरहसमागमादिकारणान्तरविभावनयोः स्वाभाविकीभ्यां प्राग्विभावनाभ्य यथासय विशप उक्तः । सेय विभावनयैव विभाव- नायां विश पोतस्तथैव गोभगवा विचित्रा नाम विभावना भवति॥ सेवान्यया गोभङ्गमा यथा, वनेचराणां वनितासखानां दरोगृहोत्सङ्गनिषतभासः । भवन्ति यतौपधयो रजन्यामते लपूराः सुरतमदीपाः ॥ श्रवात लपूराः सुरतमदीपा इति खाभाविकावविभावनाय पपपदार्थ- रविभावनारूप विशेष उक्तः । सेयमन्यया गोर्भगना विचिता नाम विभावना भवति ॥ क्रियायाः कारण हेतुः कारको ज्ञापकर सः । प्रभावचित हेतुश्च चतुर्विध हेष्यते ॥ १२ ॥ यः प्रति नित्तिञ्च प्रयुक्ति चान्तरा विशन् । उदासीनोऽपि वा कुर्यात् कारक मत् प्रचक्षते ॥ १३ ॥ नेपु प्रवर्तकः क्रियाविष्टो यथा,-- अयमान्दोलिनप्रौढचन्दनद्रुमपलवः । उत्पादयति सस्य प्रीतिं मलयमारतः ॥ •सोऽय यथोक्तो मलयमारुतः प्रोत्पादनकियासमावेशात् प्रवर्तको नाम कारक हेतुभेदः। स एव कियानाविष्टो यथा,- तस्य राज्ञः प्रभावेन तदुद्यानानि जतिरे। भाद्रशुकप्रबालानामापदं सुरशाखिनाम ॥ .

·१४८ सरखतीकण्ठाभरणं । अत्र भावः कियायामनिविगमान एव हेनौ टनीयां प्रयोजयनि न कर्त- रोति शियायामनाविष्टोऽय कारकहेतुभ दः ।। निवर्तक्रियाविष्टो यथा,- चन्दनारपयमाय स्पृष्ट्वा मलयनिर्भरान् । पथिकानां प्रमाथाय पवनोऽयमुपस्थितः ॥ भात विधस्य पवनमा पथिकप्रमाथसाधनमियायो कर्तृत्व नायमान्निव- तको नामायमाविष्टमियः कारकहेतुभेदः । . स एव फियानाविष्टो यथा,- प्रजागरात् खिलीभूतसमवाः समसमागमः । पाप्मस्तु न ददातेजना दृष्ट चित्रगतामपि । अल समागमनिरत्तावनिवि गमानः प्रजागरः टतीयाथै पञ्चमौं प्रयोज- यति । यामः पुन निकियागादर्शन कियायामनाविशत् कर्मसम्बन्धात् सामप्रधानभावेन घोपगृहपाति । इत्यनाविष्टकियो नाम निवर्त कोऽय कारकहेतुभेदः । प्रयोजकः कियाविटो यथा,- मस्मिन् जीवति दुई हतमप्यहत वलम् । इनमतुभि तमाणे जीवन्तोऽपि मृता ययम् । भत्र बलप्रतज्जीवनमरणझिययोः सप्तमीवाचा नैमित्तिकाधिकरणकार- कभाषेन हनूमानाविशन् प्रयोजको भवतीमि मियाविष्टोऽय प्रयोजको नाम कारकहेतुभेदः॥ स एव कियानापिष्टो यथा,- मानयोग्यो करोमौति प्रियस्थाने स्थिमा सखीमम । बालाच माजिह्माची पश्यति स्फुरिताधरा ॥ पत्र मानाभ्यासमियाया भ भगजिह्माधिमेक्षणादिरूपाया आत्मनेत्रवा- मनः समानेमो न भवतीति कियानाविष्टोऽयमिति शब्दाभिधेयमयोजको ·सरखतीकण्ठाभरणं । नाम कारकहेतुभेदः॥ द्वितीया च टतीया च चतुर्थी सप्तमी च यम् । कियानाविष्टमाचटे लक्षण नायकश्च सः ॥ १४ ॥ . - - स हितीयावाचतो यथा,- तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः । प्रवालमोभा इव पादपानां टङ्गारचेष्टा विविधा बभूवुः ।। श्रत कियानाविष्टतयैव इन्दुमयां महीपतीनां शृङ्गारचेष्टा भवन्तयो लक्ष्यन्ते । सोऽयं लक्षणहेतुः प्रतिना योगे द्वितीयामुत्पादयति । टतीयायाचत्रमित्यम्भ तलक्षणं यथा,- कण्ठेकालः करस्यन कपालेनेन्दुशेखरः । जटाभिः स्निग्धताम्राभिराविरासौद पध्वजः ।। अत कण्ठे काल इत्यादीनि क्रियायामनिविशमानानेत्रव पध्वज विज्ञा पयन्ति, यथा जटाभिसापस इति । टतीयावाचा एव अङ्गविकारलक्षणं यथा, स बाल आसौहपुपा चतुर्भुजो मुखेन पूर्गान्दनिभस्त्रिलोचनः । युवा कराकान्तमहीभदुच्चकैरसमय सम्पति तेजसा रविः । पात, वपुपा चतुर्भुजो मुखेन नि लोचनस जसा रविरित्यजविकारै- रङ्गिनो विसति लक्ष्यते, यथाक्ष्या काण इति । चतुर्थोवाचामुत्पातलक्षणं यथा, - गोनासाय नियोजितागदरजाः सपाय बदौपधिः । कण्ठस्थाय वियाय वौर्यमहते पाणौ मणीन् विनती। भर्तु भूतगणाय गोतुजरतीनिर्दिष्टमन्वाधरा रचत्वद्रिसुता विवाहसमये प्रीता च भीता च वः ॥ श्रत गया विवाहमगलानौचितेवनोत्पातरूपैरगदरजोनियोगादि- मि भगवगवा गोनासादयो जाप्यन्ते । यथा वाताय कपिला विन- .

·१५० सरस्वतीकण्ठाभरणं । दिनि । तसशोत्पातेन ज्ञापत्रमान इति सम्बन्धस्योभयनिष्ठत्वात् तादर्थव इव लघवाचिनयतुर्थो न लक्षणवाचिनः। टनीयाविषयापहारा एकयैव विभक्तमा उभयगतस्यापि सम्बन्धस्य राज्ञः पुरुष निवदुक्तवात् टतोयापि न भवति । सप्तमीवाचं भावलक्षणं यथा;- इति शासति सेनान्यो गच्छतस्ताननेकधा । निपिध्य हसता किक्षित् तस्ये मतान्धकारिणा ॥ प्रत सेनान्यः पलायमानगणानुभासनक्रिययान्धकारे सप्रकाशनक्रिया लक्षाते। यथा गोषु दुह्यमानासु गत इति । उपलक्षणश्च सत् । तेमान्यद- पि भावलक्षण शस्त्राद्यभिधेयमुपलक्ष्यते यथावे व हसता तस्य इति । यथावा, यच्चभिः संभत हव्यं विततेश्वध्वरेषु स । जातदोसुखान् मायौ मिषतामाच्छिनत्ति नः ॥ इत्यनादरोपाधिके भावलक्षणे पयपि भवतीति । प्रभावः प्रागभावादिभ देनेह चतुर्विधः । घटाभावादिभेदात्त तस्य संख्या न विद्यते ॥ १५ ॥ तेषु मागभावो यथा, अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गण धीमताम् । अनिग्रहेण चाचाषा व्यसन जायने मृणाम् ॥ अव विद्यानभ्यासादेः प्रागभावस्य व्यसनादिकारणत्व। प्रध्वं साभावो यथा- गतः कामकयोन्मादो गलितो यौवनचरः। धमो मोहचुवता टपणा शत पुण्याश्रमे मनः । प्रत्र कामकथोन्मादगमनादेः मध्व'साभावसत्र पुण्यायमानुसन्धानका- रणत्यम - - ॥

·-
.
-
सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
१५१
इतरेतराभावो यथा,-
वनान्यमूनि न गृहाण्यता नद्यो न योषितः ।
मृगा इमे न दायादासन्मे नन्दति मानसम् ॥
अत्र वनानि अमूनि न गृहाणीत्यादेरितरेतराभावसत्र मन:प्रमोदका-
रणत्वम ॥
अत्यन्ताभावो यथा-
अत्यन्तमसदार्यवाणामनालोचितचेष्टितम ।
अतस्तेषु विवन्ते निर्विबन्धा विभूतयः ।।
अवानालोचितचेष्टितसत्रात्यन्ताभावो विभूतीनां निर्विघ्नटबिहेतुः ।
एतेनाभावाभावोऽपि व्याख्यातः ।।
तत्र प्रागभावाभावो यथा,-
उद्यानसहकाराणामनुङ्गिन्ना न मञ्जरी।
देयः पथिकनारीणां सतिलः सलिलावलिः ॥
अत्र वसुन उत्पादः प्रागभावाभाव उचाते। तेनेह सहकारमञ्जरीणामु-
झेदसत्र पथिकनारीणां मरणे कारणत्वम् ।
प्रध्वं साभावाभावो यथा,-
पौनश्रोणि गभीरनाभि निमत मध्ये भशोच्चस्तनम्
पायाहः परिरब्धमधिदुहितुः कान्तेन कान्त वपुः ।
स्वावासानुपघातानिर्वतमनास्तत्कालमौलहशे
या सोऽनुगतनाभिपद्मवसति वैधा: शिव ध्यायति ।
यथोक्तन वपुषा योऽयमालिङ्गनेऽपि विधिनिवासनाभिपनजानु-
पधानः, स ह वस्तुनोऽवस्थानमेव प्रध्वंसाभावाभाव उचाते । स चहा-
तनाभिपङ्कजनिवासिनो विधे मनोनिर्वाणकारणं भवति ।
विदूरकार्यत्रः सहजः कार्यानन्तरण तथा ।
युक्तो न युक्त इत्येवमसझवाविहे गयः ॥ १६ ॥

·१५२ सरस्वतीकण्ठाभरणं। तेऽमी प्रयोगमार्गषु गौणरत्तिव्यपाश्रयाः । कायाः काव्य वैचिव यथा ते कर्तुमीगते ॥ १७ ॥ . तेगु विदूरकायों यथा,- अनवानेन युगोपमानमलब्धमौर्वोकिएलाघ्छनेन । अस्पृटखड्गत्यरुणापि चासोद्रचावनी नमत्र भुजेन भूमिः ॥ सोऽय' बाल्य एव नवयौवनकार्यप्रकरणात् विदूरकार्यों नाम चिन- हेतुः ॥ 'सहजो यथा- सममेव समाकान्त यं हिरदगामिना । तेन सिंहासन पित्रामखिलचारिमण्डलम् ॥ अंत्र राज्याभिषे करिपुमण्डलाकमण्यो तिहेतुमद्भावेन सत्यपि पौर्वा- पर्ये क्षिप्रकारित्वात्तुल्यमेव कार्यकारणभावो विवक्षितः। तेन सहजो नामायं चिवहेतुः ॥ कार्यवानन्तरजो यथा, पश्चात् पर्यसत्र किरणानुदौर्षे चन्द्रमण्डल मागेव हरिणाचीणामुदीर्णो रागसागरः ॥ . अव चन्द्रोदयलक्षणावे नोः पूर्वकालमेव रागसागर उदीर्ण इति कार्य- स्य उदयलाभः । स इह गुणहतमाश्रयणन हेतावनिमय पुपवतीत्यय कार्यवानन्तरजो नाम चिवतः ॥ युक्तो यथा,- गुणानुरागमिया यशसा से प्रसर्पता। दिग्वधूनां मुखे चारकरसादई कुक नम ॥ अन दिग्वधूमुखेषु ते गुणानुरागः कुङ्कम यशस चन्दनमित्यय युत्यो नाम गौण तिथपाययचितहेतुः ।। नयुक्तो यथा, ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १५३ न मोजयति पद्मानि न नभोऽप्यवगाइते । त्वम खेन्दुर्ममासूना हरणागैव यस्यति । अत मुखेन्दोः पानिमीलादि न युगाते इति नयुक्तो नाम चित हेतुः ॥ एवं सदस्य प्रकारवाचित्वात् व्यधिफरणादयः प्रयुजरन्ते यथा- सा वाला वयमपगल्भवचमः सा स्लो वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत पयोधरयुग धत्ते सखेदा वयम् । साकान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न प्राप्ता वयम दोपैरन्यजनाश्रितैरपटयो जाताः स्म इत्यङ्ग तम ॥ आता भिव्यक्तमेव ष्यधिकरणत्व कार्यकारणयोः पनीयते पूतत्रयं व्यधि- करणो नाम चिवहेतुः ॥ वस्तुनो वा स्वभापेन शक्ता हानिहेतुना। असतालीयकार्यवः स्यादहेतु ाहतस्तु यः ॥ १८॥ नवासतकार्यत्रो वस्तुभाषेन यथा,- न पिरनिता ललाटसटलास्थकरी त्रु कुटि- ने परपङ तेन मधुरस्मितमन्तरितम । न तव निशुगसम्म मवमादपि दारुपया कलुषितं वदनाम्बु रहम् ॥ अत् निशुम्भसम्म मस्य हेतोरनुत्पादितच कुटयादिदारुणचेष्टाहारण भगवतीमुखाम्बा कालुपत्रस्य करणे यदसामर्थन तन तन्म खाख्यस्य वस्तुनः स्वभावो निमित्तमिति सभावादनुत्पादितकार्योऽयमहेतुः ।। स एव भक्त हानिहेतुना यथा,- अनुरागवती सन्धना दिवस पात्पुरःसरः । अहो दैवगतिथिवा तथापि न समागमः ॥ अानुरागवत्ततत्पुरःसर त्वयोः समागमहेन्योः सामर्थविधात देव- गतिः कारणमिति शक्तानिहेतुनायमकतखकार्यो नामाहेत: ॥ ०० भगवति चेष्ट . स २० ·१५४ सरस्वतीकण्ठाभरणं । वस्तुनः सभावेन व्याहतो यथा,-, नौवौबन्धोच्छसनमिथिल या यक्षागनानाम् क्षौम' रागादनित करेग्वाधिपत्सु पियेषु । अचिवमानभिमुखगतान, पाप्य रलपदीपान् । गौमूढाना भवनि यिफलपरणा चूर्णमुष्टिः ॥ अनु रामपुदीपनिर्वापणे चूण मुटेरपरितक्तस्वरूपस्यापि विधाते रंग- प्रदीपाख्यवस्तुरूभावः कारणमित्यय वस्तु समावेन व्याहतो नामाहे तुभूतः। स एव शत होनिहेतुना यथा,- शम्मोरइतनृत्यकर्मणि करे कङ्कालमा हरे संघटस्फुटितेन्दुमण्डल गलत्पीयूषसञ्जीवितम् । सत्कालमणते मुरहिपि नवे दृष्ट्वा विलासं श्रियः कुर्थत्कोपकपायितेन मनसा मिथयोत्पतिः पातु यः॥ पत्र कोपकपायितमनससस्योत्पतिकरणसमर्थस्यापीघरकरग्रहणान्मि-) वापदाधीयमानः प्रतीतो व्याघावः। ततोऽय शक्त निहेतुना व्याहतो नामाहेतुभेदः ॥ यस्तु कारपमाले नि हेतुसन्तान उच्यते । पृथक पृथगसामर्थवात् सोऽप्यनो न भिद्यने ॥ १६ ॥ एकोऽभिधीयमानेषु हेतुत्व घुभवेत्तयोः। प्रतीयमानेष्वपरः कारणत्वषु जायते ॥ २०॥ सयोरानो यथा,- जितेन्द्रियन्व विनयस्य कारणं' गुणपकपी विनयाददापयते । गुणाधिक पुसि जनोऽनुरजयते जनानुरागपुभवाय सम्पदः । अन जितेन्द्रियत्वादीनामुत्तरोत्तर प्रति हेतुम सानामपि सम्पडुत्पत्तो पूर्व पूर्व सव्यपेक्षायां समुदितागामेव कारणत्व' साधनादिपदरभि- ·- सररुतीकण्ठाभरणं। १५५ धोयत इति सोऽयमभिधीयमानहेतुत्वं कारणमालेताहेतुभेदः ॥ द्वितीयो यथा, पौणस्तपदुग्गज्ज' जस्म भुराअन्त मिट्टरपरिगाहिलं, रिट्ठम विसमवलिअकंठं दुक्खेण जौवो वो लोणं ॥ अ जीवितदुःखातिकमणे कण्ठसर वलन वलनमा निहुरग्रहणं निठुर- • ग्रहणमत्रापि पीनत्व' दुर्वि गाह्यत्वे हेतुरिति . पुतीयमानकारणत्वं कारणमालेत्यहेतुभ दः ॥ ॥ इङ्गिताकारलक्षयोऽर्थः सूक्ष्मः सूक्ष्मगुणान्तु सः । सूक्ष्मः पुत्रक्षतः सूक्ष्मो ऽपुसवम इति भिद्यते ॥ २१ ॥ वाचाः पुतीयमानश्च सूक्ष्मोऽत्र विविधो मतः । पूजिताकारलक्षात्व लक्ष्यसामान्यमेतयोः ॥ २२ ॥ नङ्गितलक्ष्यमभिधीयमानसूक्षयं यथा,- तां प्रत्यभिव्यक्तमनोरथानां महीपतीनां प्रणयाग्रदूत्यः । प्रबालशोभा पूर्व पादपानां पृङ्गारचेष्टा विविधा बभूवः अत्र स्वयंवरमिलितानां राज्ञां राजपुत्री प्रति प्राप्तिलक्षणसत्र मनोरथ- समाभिधीयमानस्य शृङ्गारचेष्टात्मकेते द्भितेन व्यङ्गत्वादयमिशितलच्यो- ऽभिधीयमानः सूक्ष्मभेदः ॥ तदेवाकारलक्ष्य यथा, सा यूनि तस्मिन्नभिलापबन्ध शशाक शालीनतया न वक्त म्। रोमाञ्चलक्षण स गातयष्टि भित्वा निरकामदरालकेयाः ॥ अनामिलापबन्धो रोमाञ्चलक्षण गातयष्टि' भिन्वा निरकामदित्यने- नाभिधीयमान आकारलक्ष्यः सूक्ष्मभेदोऽभिहितः । भदेवोभयलबंध यथा,- 'नदर्पितमस्तसत्रा गीतगोयामवईत उद्दामरागपिशुना छाया कापि मुखाम्ब जे ।।

·१५६ सरखतीकण्ठाभरणं। अक्ष सर्पितहण इतौगितं, छाया कापि मुखावज इत्याकारः । नाभ्या- मुद्दामरागपिशुनेत्यनेनाभिधीयमानस्याननरागसा सूक्ष्मरूपतयालचा- मागत्वादयमभिधीयमानोभयलक्ष्यः सूक्ष्मभेदः । प्रतीयमानमिनिसलक्ष्य यथा,- वाहित्ता पडिवण प देव रूएडूबने पनि । अज्जा वज्जा विणा पणमाने नकच्छे । अव प्रतिवचनादानपरिजनमकोपाभ्यां प्रदीप्यमाने नदीकच्छ इति हेतुना प्रत्यायामानः सङ्कतकुष्यागदाहोद्भववधूमन सापो वाक्यार्थत्वेन लक्षित इत्ययमिङ्गिरलक्ष्यः प्रतीयमानः सूक्ष्मभेदः ॥ प्रतीयमानमेवकारलक्ष्यं यथा,- सामापू सामलीए प्राइछिपलोअमुहसोहा । " जम्ब दलकाक यावऱ्यास भमिरे हलिअउत्ते ॥ अगाक्षिप्रलोकनमुखश्यामवान्यामाकाराभ्यां जम्प दलकल्पितावत' इत्यनेन प्रज्ञाप्यमानः सद्धतगमनम्न सम्भवः स्यामाया ननस्तापो लक्ष्य ते इत्ययमाकारलक्ष्यः प्रतीयमानः सूक्ष्मभेदः ॥ सदेवोभयलय यथा,- प्रयच्छनोञ्चैः फुप्तुमानि मानिनी विपक्षगो दयितेन लम्भिता म किचिटूचे चरणेन केवलं लिलेख याप्पाफुललोचना भुवम् ॥ प्रस, परणेन भूमिलिखनमिति हो प्याकुलत्वमाकारस्ताभ्यो गोग स्थलनोड्यो मानिन्या मनस्तापः प्रतीयमानो लक्ष्यते इत्यर्थ प्रतीय- मानमिद्धिसाकारलयःसूत्मभेदः ॥ पदार्थानान्तु यः सारमादुतरमिहोच्यते । सवधर्मिरूपाया व्यतिरेकाञ्च भिद्यते ॥ २३ ॥ नेपु धर्मस्वरूप' यथा, दान वित्ताहन वाचः कीर्तिधर्मो नघायुपः । 1 ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । १५७ परोपकरणं कायादसारात् सारमुद्धरेत् ॥ शत दानसत्यकोत्तादौनां वित्तादिधर्मवस्तुधर्माणां सारभ तानामुद्दा- राह्य धर्मरूपः सारः॥ धम्मिरूपो यथा मधुविकसितोत्पलावतंस शशिकरपल्लवितश्च हम प्रष्ठ। मदनजनितविन्नमा च कान्ता सुखमिदमर्थवता विभ तयोऽन्याः ।। अव मधुप्रभतीनां विभ निभ्यः सारभ तानासुद्धरणादय धर्मिरूप: - . अथ व्यतिरेकेण धर्मरूपो यथा, पोढमहिलाण जं जमुसिक्खि तरए मुहावेः । जं जं असिक्खि पयवहूणं तत रई देछ । अत, प्रौढ़ानां सुशिचित सुरतकर्म अढस्त्रीणां पुनरशिक्षित' सुसय- तीति कमान्तरलक्षणभ्यो धर्मभ्यः सुशिषिताशिक्षिसरतकर्मलक्षणा धाः स्त्रीधर्माव्यतिरेकेण प्रतिपद्यत इति धर्म व्यतिरेकरूपोऽयं सारः ॥ व्यतिरेकेण धर्मिरूपो यथा,- राजे सार वसुधा वसुधायां पत्तन पुरे सौधम । सौधे तल्प तल्पे वराङ्गनानग सर्व खम ॥ अत्र वमुधादयो धर्मिण उत्तरोत्तरकमेण पूर्वतः पूर्व तो व्यतिरिचान्त इत्ययं धमि व्यतिरेक सार। एनेन धर्म धर्मिस्वरूपोऽपि व्याख्यातः । स विधा सामान्यतो विशेषतश । तत्र सामान्यतो यथा,- गौतशीतांशुताम्ब लकपूरैवनिनादिभिः । असारोऽपत्रय संसारः सारवानिव लक्ष्यते ॥ अंत्र गीतादीनां जगतः सारभूतानामविश घेणेव सर्वेपामुपादाना- हतुटतीयान्ततया च संसारसारवत्ते ऽङ्गभावादय सामान्यतो धर्मध- मिरुपः सारः। विश पतो यथा, - - ·१५८ सरस्वतीकठाभरा।. अवै मि पूतमात्मान इयेन व द्विजोत्तमाः । मूहि, गनाप्रपातेन धौतपादाम्भसा च वः ॥ अत गङ्गाप्रपातसप्तर्षिपादोदकयो विशेषेण सारभ तयोरुपमानाहिम- धनः पूनत्व पाइभ नवादय विश पनो धर्म धर्मि रूपः सारः ॥ विरोधस्तु पदार्थानां परस्परमसङ्गतिः । असङ्गतिः प्रत्यनीकमधिक विषमच सः ॥ २४ ॥ तेषु विरोधः शुद्धो ग्रथितश्च । तयोराद्या यथा, क-युवतिमार्दव क च महाहवदारणता क च वलयो करः फ.करिदन्तजमुष्टिरसिः । क च मवयौवन का कुसुमायुधनिः स्पृहता सव ललनाविचेष्टितविरुद्धमहो ललितम । प्रत्र युवतिमार्दवादीनां महाहवदारुणतादीनाञ्च शुद्धानामेव परस्पर- सद्गतत्वाद्य शुधविरोधः । द्वितीयो यथा,- दिग्वासा यदि तत् किमय धनुपा शस्त्रस्य किं भगाना भरमाथास्य किमङ्गना थदिच मा काम परिदृष्टि किम् । इत्यन्योन्यविरुवचेष्टितमिदं पश्यन्विजस्वामिनो भनी सान्दशिरावनइपरुप धत्तेऽस्थिशेष वपुः ॥ अव दिग्वासस्वादीनामुत्तरोत्तरग्रथनादन्योन्यासङ्गनादय अथितना- मा विरोधभेदः । प्रसङ्गति यथा,- सा उ प्पडि गोट उ उहिणो कवीकवि विसर्गठि। भिडियच्च लिउ सो मरर जम्म प लगाए कठि ॥ अबाय' विषग्रन्थि यस्य कण्ठे न लगति स बियत इतरतयोः परस्परमस- भनेरयमसतिर्नाम विरोधों दः ।

·. - सरस्वतीकण्ठाभरणं। १५२ प्रत्यनीक यथा, उत्कण्ठा सन्तापो रणरणको जागरस्तनोस्तनुता। फलमिदमहो मयात सुखाय मृगलोचनां दृष्ट्वा । अत्र मृगलोचनादर्शनस्य किल निर्वृतिः फलं मया त तां दृष्ट्वा अन्तर अन्तस्ता- पादिक प्राप्तमिति प्रतानीकफलत्वादय प्रत्यनीकाख्यो विरोधः ॥ अधिको यथा,- एको दाशरथिः काम यातुधानाः सहस्रशः । ते तु यावन्त एवाजी तावडा दहस तैः ॥ अकस्य दाशरथेरनेकसङ्खरै र्यातुधाने यत् समरकर्म नत्र तैरसर ता- वद्दा, दृश्यमानत्व नैकसयाविरुद्दमाधिक्य गम्यत इत्ययमधिकाख्यो विरोधः। विषम यथा दिशामलीकालकभङ्गनां गतस्त्रयौवकर्णनमालपद्धवः । चकार यस्याध्वरधूमसञ्चयो मलौमसः शुक्लातर भवद्यशः । अव मलीमसाध्वरधूमसञ्चयेन यद, यशसः शुक्लीकरणं तद यापादेव जायते तत्तागेव भवतीति प्रसिद्द पम्यात् परस्परमसङ्कनेरय वि- .पमाख्यो विरोधः॥ प्रभूतकरणालोकात् सत्रादेवमिति सम्भवः । सविधौ वा निषेधे वा इये वा न हयेऽपि वा ॥ २५॥. विधिविषयो यथा, वयवादातु जलमवनने गाङ्गिणो वर्ष चौर नरवाः मिन्धोः पृथुमपि तनु दूरभावान् प्रवाहम् । प्रेषियन्ते गगपगनयो नूनमावर्जन हटी- रेक मुतागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ मत्व त्ययि जलमादातुमवनते सति तस्याः सरितः प्रबाहो मयनिविटे ·- N सरस्वतीकण्ठाभरणं । न्द्रनीलमणिमुक्तागण इव गगणगतिप्रेक्षणीयो भविष्यतीति विधेः संभाद्र व्यमानत्वादय विधिवियपयः सम्मकः ॥ निषेधविपयो यथा,- परसा भूयान् विवरेऽभियोग: मसह्य संरक्षणमात्मरन्थे । भीमऽप्यसम्भाव्यमिद गरौ वा न संभवतेत्रय वनेचरेषु ।। अवेदं भीमद्रोणयोरसम्भाव्यमान धनुर्वेदकोशलमस्मिन् वनेचरे न सम्भ- वतीति निषधविपयः सम्भव ।। विधिनिषेधविषयो यथा, - उत्पश्यामि द्रुतमपि सपे मप्रियार्थ यियासोः कालोपं ककुभ तुरभौ पर्वते पर्वते ते। मुक्तापानः सजलनयनः स्वागतीसत्य फेशाः प्रतुपदयातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यावसेत् ॥ अत्र द्रुतमपि यियासोः कालोपतवोत्पश्यामि इति विधिरूप', कथ- मपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्य दिति निषेधरूपस्तदेवं विधिनिषे- धयोरसम्भाव्यमानत्वादयमुभयविषयः सम्भवः ।। अनुभवविपयो यथा,-- नस्याः पातु सुरगज द्रव व्योम पूर्वाईलषी त्वदच्छकटिकविशद तर्क येस्तियगम्भः । संसन्तिाः सदसि भवन. चोतशि छायया सा सादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेनाभिरामा ॥ अत्र यदि त्वमेवं कुर्यवास्तदेव स्पादिति विधिनिषेधयोरनवगतेरय- मनुभवविषयः सम्भवः । एतेन विधिनिषेधयोर्विकल्पविषयोऽपि व्या- यथा, यदि भवति मुखानां वाक्पटूनां सहसम् निरूपममवधान जीवित पानिदोर्षम्। कमलमुसि मयापि मापने स्तस्य कर्तुम् . ख्यातः॥

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं । सकलगुणविचारः शययते वा नयेति ।। सदेनन्निगदेनैव व्याख्यानम् । द्रोणसत्र सम्भवः खार्या शते पक्षाशतो यथा । मथाने सम्भवप्राङः सोऽनुमानाम भिद्यते ॥ २६ ॥ भिद्यते तु, पद्यनिश्चयः सघात् यथा,- रद्धापाङ्गप्रसरमलकैरखनन शून्यम् प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्म त विलासम् । त्वयासन्ने नयनमुपरिस्पन्दि शङ्ख मृगाक्ष्याः मौनक्षोभाकुलकुवलयौतुलामेष्यतीति ॥ अव यथा खार्यवां द्रोण पते पञ्चाशदिति नियम: नैव । विप्रलम्भ अल- कानामकल्पनमनञ्जनमक्ष्णो मधुनो वा पत्रादेशः, सुदन्तलाभारम्भ वा नयनस्पन्दनानि सम्भाव्यन्ते च प्रभूतकरणालोकादितेपोऽपि विधि- रूप एवं सम्भवः । अन्योन्यमुपकारो यसदन्योन्यं विधा च नत् । वाचा प्रसौंयमानञ्च तीयमुभयात्मकम् ॥ २७ ॥ अन्योन्यचूड़िकान्योन्यबान्तिरन्योन्यमेकता। आन्योन्यालक,नेरनास्वयमेतदिहेप्यते ॥ २८ ॥ नेप्यभिधीयमानमन्योन्यमिह यथा,- कण्ठसत्र नमत्राः स्तनबन्धुरसत्र मुसाकलापसत्र च निगलस।. अन्योन्यभोभाजननाद, बभूव साधारणो भूभयभव्यभावः ॥ अवान्योन्यशोभाजननेनेवादिना उपकायोंपकारकभादसा योरप्य- भिहितत्यादभिधीयमानमिदमन्योन्यम् । प्रतीयमान यथा,- 'पहच्छो पिअर जल जइ जह विरलाली चिर पहियो। पायावालियावि नह तह धार तेपि नणुएइ ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। अव पथिकप्रपापालिकयोमियोऽनुरागे यदेकसय विरलानुलिना करेण पानौयपानमन्यस्याः सुतरां पारिधाराननुकरण तेन परस्परमुपका- योपकारकभावात् प्रतीयमानमिदमन्योन्यम ।। प्रतीयमानाभिधीयमान यथा, गोलाविसमोआरच्छलए प्रप्पा उरम्मि से मुखो। अणुअम्पाणिहोस तेवि सा गाढ़मुपऊढ़ा। पत्र गोदावरी विषमावनारव्याजेन तया तस्योरसि आत्मा क्षिप्तः तेना- घि अनुकम्पानिर्दोपा सा गूढसुपगढ़े तवभिधीयमानः परसरानुरागा- दुपकायर्योपकारकभावः प्रतीयन तुभयात्मकंमिदमन्योन्यम् । अन्योन्यचूड़िका यथा,- शशिना च निशा निण्या प शमी शशिना निश्या च यथा गगनम् । भवता च सभा सभया च भवान् समया भवता च तथा भुवनम् ।। • अत्र निशाशशिनोः सभाभवतोच परस्सरमुपकायोपकारकभावे वर्ग- मानयोर्यदिदं गगनं जगतोश्च प्रति इयोरुपकारकत्व चूड़िवोपर्युत्र- परि लभते सेयमन्योनत्रचूड़िका । अन्योन्यवान्ति येथा, जम्ब ना कुसुमोत्करे नवमधुन्यारब्धपानोत्सवाः कोराः पशफलाशया मधुकरौद्युम्बन्ति मुञ्चन्ति च । एनेपामपि नीलकिंशुकदलैरेभिः समानन्विपाम् पुष्पधान्तिभिरापतन्ति सहसा पञ्च षु भङ्गामाः । अत्र जम्ब फुलस्थितमधुकरौषु शुकशकुन्तानां या पफजब फलधान्ति- - च मधुकरीणां शुकचञ्च पु किंशुककुसुमधान्तिः सेयमन्योन्यत्रान्ति- रन्योन्याट्टयगेव । अन्योन्यामकसा यथा- प्रफुमापिच्छनिभरभीषुभिः शुभै मातग्छदपांशपाषुभिः । परस्परेण छुरिमामलच्छयो तदेकवर्णाषिव नौ बभूवगुः ।।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। अत्र श्यामपाण्डुतयोः परस्परव्यतिरेकेणेकवर्णकरणादन्योन्यमेकता ना- म भ्रान्तिभेदोऽन्योन्यादष्टयगेव । व्यत्ययो वस्तुनो यस्तु यो वा विनिमयो मिथः । परित्तिरिहोता सा काव्यालङ्कारलक्षणे ॥ २६ ॥ सा विधा व्यत्ययवती तथा विनिमयात्मिका । टतीया चोभयवती निर्दिष्टा काव्यसूरिभिः ॥ ३० ॥ विधापि चासौ मुख्यामुख्यभेदाद्दिधाभूय पोड़ा संपद्यते । तासु व्यत्ययवती मुख्या यथा- कुमुदवनमपनि श्रीमदम्मोजपण्डम् त्यजति मुदमुलूकः प्रतिमाथकवाकः । उदयमहिमरश्मियाति शोमांशुरस्तम हाविधिललितानां हा विचित्रो विपाकः ॥ प्रत्र यन् कुमुदवनादौनामपत्रीकत्वादिकं यच्चाम्भोजपण्डादौनां श्रीमत्ता- दिकं मुख्यमेव प्रातरुपलभ्यते मेयं व्यत्ययवती मुख्या नाम परिन्तिः । व्यत्ययवत्यमुख्या यंघा,- जो सोअपहरराउ रत्ति उव्वासियो पिअअमेण । सोच्चिअदीस गोसे सवत्तिणअणेसु संकत्तो॥ अत्र प्रियतमेन. रावावहासितस्याधररागस्य येयं सपत्नीलोचनेषु संक्रान्तिः प्रातरमुख्या तेनेयममुख्या व्यत्ययवती परिन्तिः । विनिमयवती मुख्या यथा,- प्रश्चोतन्मदसरमौणि निम्नगायाः कीड़न्तो गजपतयः पांसि रुत्वा । किजल्कव्यवहितनामदानलेव- सत्तरः सरसिजगन्धिभिः कपोलैः । अव करिकपोलमदामोदस्याम्भोजरजापरिमलस्य च सरित्सलिलहिप- - ·- . सररूतोफगठाभरणं। कपोलपाल्योमुस्थत्व नैव परस्परोपकारकरणादियं विनिमयवती मुख्या नाम परित्तिः। विनिमयवत्यमुत्या यथा,- तस्य च प्रवयसो जटायुयः सर्गिणः किमि भोचते ऽधुना। येन जर्जरकलेवरव्ययात् कोतमिन्दुकिरणोज्नलं यमः ॥ अव जर्जरकलेवरं दत्ता शशिकिरणशुभ यशः क्रोतमित्यमुख्ययैव शत्तवा विनिमयोरमुख्य यं विनिमययती परिरत्तिः । उभयवती मुख्या यथा- लोचनाधरकता इतरागा वासिसाननविशेषित गन्धा। वारुपी परगणामराणानां व्यत्यय विनिमयञ्च वितेने । अत वारण्या यदधराद्रागोऽपाहमा चचुपोनिषितः नेनेयं व्यनत्रय- बतौ यच्च मुखामोदवासितया स्वामोदेन मुखामोदो विपिन मोन विनिमयवती नदियमुभयथापि मुख्यरत्तेवोक्तेति मुख्य यमुभयवनी परित्तिः । उभयवनप्रमुख्या यथा,- किं चिम् यदि देवेन भूभृतः करदौलताः । देवोऽपि दापितः किंन पुनः पछतः करम्" अव भभतामकरदानां यत् करमदानं जिगोपोच यत् पृष्ठे हस्तनिक्षेपः स एव ट्रयगुणादीना स्थानादिपरित्तो व्यसवयः । यच्च देवेन भूभतः करदीरुताः देयोऽपि तैः पठतः करं दापिन इति सोऽयं दानप्रतिपादन- लक्षणो विनिमयः । एतदुभयमपोच लिष्टपदाभिधेयवादमुख्यत्वोचर- मानमुपलभ्यते इतरभयवतीयममुख्या परित्तिः । दृष्टान्तः प्रोतमित्र यः सिद्दार्थ सन्निदगम । पूर्वोत्तरसमत्व नहश यकश्च कथाने ॥३१॥ नेपु पूर्वमृज यघा,- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । उदयन्न व सविता पद्मवपति श्रियम् । . विभावयति भूतीनां फलं मुहदनुग्रहः । अस जूलैवव पूर्व दृधान्तः, पञ्चाहान्तिकं प्रदर्भितमितीदमृजपूर्वश्च निदर्शन' सूर्यदृष्टान्तेन विभ नीनां सुहानुग्रहः फलमिति विज्ञा- पयति। नदेव वक्र यथा,- या ण उदीय विजलि ऊप अवहो जलइ जस्म वाउम्मि। ण ते परिकरिअवविसमदसासंठिया पुरिसा ॥ अवापि पूर्व दृष्टान्तः पश्चाद्दार्शन्तिकं किन्तु यथा पूर्वतोदीयमान सविता सुत्पद्म पु श्रियमर्पयतीति तुल्य तित्तता घटजूतया शब्दनैयाभि- धीयते नैवमत । किं तहि ज्जलनेतिहत्तेन तुला तत्तु सत्पुरुपाणामिति- रत्तभन्दयुक्तिचातुर्यवात् प्रतीयते तदिदं पूर्वश्च बकञ्च निदर्शनम्। उत्तर मृज यथा, हिना तिरच्छीय समुहयच्छागद अकडक्स । पहिअ एकज्जे गोरडीणं च उद उवच्छ ।। श्रत जलवा शब्दत एवाभिधीयमानसाधर्मत्र दार्शन्तिकमभिधायो-' तरकील दृष्टान्तोऽभिहितः नदिदमुत्तरमृजुनिदर्शनम् । नदेव यक यथा- उपरि धनं धनपटल टूरे दयिता किमेतदापनितम् । हिमवति दिव्यौषधयः कोपाविटः फणी शिरसि । अतापि दार्शन्तिकमभिधायोत्तर कालमेव दृष्टान्तो निहितसदिदमुत्तर- मृनुनिदर्थनम्। किन्तु यथा पूर्व स्मन् पदये नियंत्रगितमादिभिः शब्द एयै घटया साधर्माभिधान नैवमन तथा अपितु किमेतदापतित- मिति उक्तिचातुर्यप्रण विपर्यत्रयेण च लिङ्ग साना ययामानानां नदेव- इत्तरपक्रश्च निदर्शनम्। समज यथा,- ·सरखनीकण्ठाभरणं। याति चन्द्रौशुभिः पटा ध्वान्तराजी पराभवम् । सद्यो राजविरदानो दर्शयन्ती दुरन्तताम् ॥ अत राजविरुदानामिनि शिष्ट पदेन दर्शयन्तीवि वर्तमानकाललक्षणात सद्य इति नदिनेत समकालगेव दृष्टान्तदान्तिकयोः शब्दत करें वोक्तवादिदमुजु ममश्च निदर्शनम् । सदेव वन यथा- - पण जण बरकोअण्डदण्डए अतिमाणुसेवि एगेन । गुणवज्जिए ण जाडू वसुप्पम वि टङ्कारो॥ प्रत न फेवलं कोदण्डदण्डकै मानुषेऽय वमेव दूनीनरयोगवक्रितया युगपदभिधानं गुणवर्जितवंशोत्पन्देऽपि टङ्कारो न जायत इति शिष्ट- पदत ऽपि व्यतिरेकमुखेन गुप्तता चाभिधानाहनुपौव मानुपेऽपि गुपयतेव महान् पान्दो भवतीति वकोतमा साधर्मगावगतिः। तदि- दमशन्दत्वादिभिः पूर्वाद भिद्यमान सम वकक्ष निदर्शनम् । शब्दोपात्ते प्रतोते वा सादृश्ये वस्तुनोई योः । भेदामिधान भेदश्च व्यतिरेकश्च कथयते ॥ ३२ ॥ खजातिव्यक्त नपाधिभ्यामेकोभयभिदा च सः । साहण्याद वैसाहण्याच भिन्नः पोदाभिजायते ॥३३॥ तन शब्दोपात्तमाहण्ये खजातिवातिरेको यथा,- अरनालोकसंहार्ययमवायत्र सूर्यप्ररश्मिभिः । दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनमभवं नमः ॥ अन, यौवनप्रभवस्य नमसस्तमोजानमा सह इष्टिरोधकरमिति माह- स्य मुक्ता भरलालोकसहार्यत्र मवाय सूर्यवरश्मिभिरिति व्यतिरेको विहितः । सोऽयं स्वजातिव्यतिरेकः । प्रतीयमानसादृश्ये स्वव्यक्तिव्यमिरेको यथा,-. अणुहि सुचरिश सअहिं अणुदिणवठि प्रमाणु । - ·. सरखतीकण्ठाभरणं । आप्पण विणड मड पिन हऊ प्याण ण समाणु ॥ अत प्रतीयमानोपमानसाग्योपचरितभेदादात्मव्य रन्यै रन्यै च सुच- रितशतैः खव्यक्तित एव भेदोऽभिहितः सोऽय' खवरक्तिव्यतिरेकः । शब्दोपात्तसाहश्य एको वरतिरेको यथा, प्रेयानेय उपसथापि सतत भतिस्तवापि स्थिरा दुर्गाया भवतापि भधरभुवः सम्यग गृहोनः करः ।। निजि परमेश्वरत्वमियता नोपासि वक्त जन- हेलोझासितवाहिनीशमथने यन्नो वियादी भवान् ॥ अश प्रियरपत्वादिभिरभितिसादृश्ययोरुपमानोपमेययोरुपमेयस्यब यथोतसादृश्यविपये विपादितुयुक्तमितेवकव्यनिरेकोऽयम । स एव प्रतीयमानसाहश्यो यथा,- सकलङ्घन जडेन च साम्य'.दोपाकरेण ते कीदृक् । अभुजङ्गः समनयनः कथमुपमेयो हरेणासि । आत, प्रतीयमानसादृश्यस्य पूर्वाई चन्द्रोपमानस्य सकलङ्कतादिरुत्तरा- ईन वर्ण नीयोपमेयस्याभुजगत्वादिरेकस्य व भेदकः स्वधमोऽभिहितः सोऽयमपेत्रकव्यतिरेक एव ॥ शब्दोन्निसाय उभयव्यतिरेको यथा,- अभिनयलों गम्भीराव राशिभवानपि । प्रासावञ्जनसङ्काशस्वञ्च चामौकरानि ॥ अत्र योरप्यभिधीयमानसादृश्यमुपन्यसयोभयोरपि पृथक पृथग् भेदकः खधमोऽभिहितः सोऽयमभिधीयमानसाहश्ययोरुभयव्यतिरेकः । स एव प्रतीयमानसाहश्ययोर्थथा,- त्यन्मुख:पुण्डरीकश्च इयोरप्यनयोर्मिदा । कमलजलसं रोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥ मटेमग्निगदेनैव व्याख्यातम् । सोऽय प्रतीयमानसादृश्ययोरभयव्यनि- . रेकः ।

·- सरखतीकण्डाभरणं । अभिधीयमानसाहश्ययोः सहशव्यतिरेको यथा, त्वन्मुखं पुण्डरीकञ्च फुले सुरभिगन्धिनी। चमद धमरमम्मोजलोलदृष्टिमुखं तु ते ॥ अत्र मुखाम्भोजयोः फुले मुरभिगन्धिनी इति पदाभ्यामभिधीयमान- सादृश्ययोः सदृशामेव । मनमरत्व लोलदृष्टिवञ्च भेदकमुपन्य समिति सोऽय' शब्दोपात्तमाश्ययोः सहाव्यतिरेकः । स एव प्रतीयमानसादृश्ययो यथा, चन्ट्रोऽयमबरोत्तमो इंसोऽय' तोयभूपणम् । नभो नचावमालीदमिदमुत्कुमुद पयः ।। अव पूर्य्याई चन्द्रसयोः प्रतीयमानसाहश्ययोरम्बरोत्तंमत्वनीयभूषण- व उत्तराईम तु नभापयमोनचत मालितानकुमुदन्व सदृश एष में दके सोज्य' प्रतीयमानमाहग्ययोः सहाव्यतिरेकः । अभिहिवसाहखयोरसहाव्यतिरेको यथा, - भाशाक दृष्टि मैघानामुत्सङ्ग तसत्र भ भगः । विरराम न रामसत्र धारासन्ततिरशुष्णः ॥ अत्र भूभदिगामेन साचादुमात्तसादृश्ययो राममाल्यवतोयॊ ऽयमुत्सा समस्ताश्रुधारापातो यश्च मेघदृष्टेरभावसादिदपुभयोरसहशर्मव भेदक सोऽयमभिधीयमानसाहपयोरसहाव्यतिरेकः । स एव प्रतीयमानसाहप्पयो यथा,- अब विलासमस्पृष्टमदार्ग मुगेषणम् । दन्तु नयनइन् तव सदगुणभ पिनम् ॥ अनु कान्तामृगेक्षणयोः प्रतीयमानसादृश्ययो विलासमदरागौ . नद- भावौ च विसहशो भेदकाविति सोऽय प्रसोयमानसादृश्योरसहप्रायति- रेकः । सह शासदृशवतिरेकाभ्यामेव तदुभयन्यतिरेको यमा,- निर्मलेन्दु नभो रेजे विकचाज अभी सरः ।

·. सरखंतीकण्ठाभरणं। १६८ परं पर्यायुवदनौ मम्नतु आंतरावुभौ ॥ अत्र नभःसरसोः प्रतीयमानसादृग्पयो निर्मलेन्दुत्व' विकचाजत्व च प्राग्वदेव सदृशे भेदके । नास्यां च मुखचन्द्रमुखकमलाभ्यां मनो- हराह्नादकत्वाभ्यां च प्रतीयमानसादृश्ययोरेव रामलक्षणयो यय मुखपर्यत्रयता तनौ च म्लानिः निर्मिलेन्दुताविराजमानत्वयो विक चाजत्वशोभमानत्वयोश्च सा विसदृशीति सोऽय सदृशासदृशभेदकत्वकृत- भेद एव तदुभयव्यतिरेकः । एतेनैव व्यतिरेकादिसम्भदोऽपि व्याख्यातः । . यथा,- मिथवा देव भुजेन तेऽल्पविभवः कल्पद्रुमः स्पईते नहेगन भुवनवयाभयमहासती रूपाणोऽञ्चति । तुल्यस्तत्र भवान् प्रयागविटपो यस्यै नदेकार्णवे कायान्तर्विनिवेश्य विश्वमखिल' शाखासु शेते हरिः ॥ अत्र वर्णनीयवाहुकल्पद्रुमयोरभिमतफलदायित्वादिभिः प्रतीतसादृश्ययो- अवनत्रयाभयप्रदायौ वर्णनीयवाही सापाणो भेदक इति एकव्यतिरेकः । तथा वर्णनीयवाहोः प्रयागवटस्य च प्राग्वदेव प्रतीयमानसादृश्ययोरेकस्य भुवनत्रयाभयमहासत्री रूपाण; स भाखासु शेते अन्यसत्र तु महापुलयेख- कार्यान्तर्निवेशिताखिलविखो वैकुण्ठः । ' नाविमौ तयोः समावेव भे- दको हरिरूपाणयोर्वा श्यामतादिभिः प्रतीयमानसादृश्ययोरिमावेव धम्मौं भेदको मोऽयमेव प्रकारो व्यनिर कसकर उन्ने यः । स्वजातिव्य- निर के प्रतीयमानसाहम्पखवाक्तिवातिरके चाभिधीयमानसाशंत्र यादाहरण दृश्यते सम्भवति वा तदा नदपुरदाहार्यत्रम । 1. कार्यारम्भे सहायाप्ति देवादेवकतेह था । आकस्मिकी बुद्धिपूर्योभयो वा नत् समाहितम ॥ २४ ॥ तवाकस्मिको दैवरुता यथा,- मानमस्ता निराक र्नु पादयोमें पतिष्यतः ।

·१७१ सरखतीकण्ठाभरणं। धाकस्मिकी बुद्धिपूर्वा देवकृता यथा,- सा कौमुदी नयनयोर्भवतः सुजन्मा नसत्रा भवानपि ममोरथबन्धबन्धः । तत्सङ्गम प्रति सखे न हि संयोऽस्ति यस्मिन् विधिक्ष मदन कृताभियोगः ॥ पात्र माधवस्य योऽय मालतौं प्रति समागमामिलाप: तनय मालतमा आकस्मिकी बुद्धिपूर्वा च नथा प्रवृत्तिः सोभयापि देवकता च सहायाप्तिः समाहितभेदः । आकनिकी बुद्धिपूर्वा चादैवकता यथा,- दृष्टि वन्दनमालिका स्तनयुग लावण्यपूर्णी घटौ शुभ्राणां प्रकरः स्मित सुमनसां वक्त प्रभा दर्पण: । रोमाञ्चोद गम एव सर्पपकणाः पाणौ पुनः पक्षवौ स्वाङ्गैरेव गृहं प्रियस्य विशतस्तनवाहतं मङ्गलम् ॥ अत्र गच्छतः प्रियस्य यं वन्दनमालिकादिमङ्गलकिया मनःपरितोपहेतु- स्तस्या समानुन्या इङ्गिनाकारैरेव यन्निवर्तनं सोऽयमाकलिकः स्यबुद्धि- पूर्य कश्च तत्सहकारिकारणत्वाददैवकृतश्च समाहितसेदः । चान्तिविपर्ययज्ञान विधा सापि प्रयुजयते । अनत्वे सत्वरूपा च त चातरूपिणी ॥ ३५ ॥ अनते ततरूपा या ति विधा सापि पठाने । अबाधिता बाधिता च तथा कारणबाधिता ॥३६॥ •तनानवे नत्वरूपाऽवाधिता यथा,- मोहविरमे सरोस थोरस्थणमण्डले मुरवहाणाम् । जेण करिकुम्मसम्भावणाइ दिट्ठी परिहविया । अस सुरवधूस्तनमण्डले करिकुम्भव न गृहीते सन्वरूपे थन्मिथैवव तत्वा- रोपणं नचानन्तरं बाधकोपन्यासकृतस्ते नेयमयाधिना असन्य नवरुपा ·१७२ सरस्वतीकण्ठाभरणं। त्रान्तिः। अव सवरूपा बाधिता यथा- इसिच' महत्थवाल मुक्पवर्ड उपगएहि । पहिएहि पत्तपफलमारिच्छे उड्डीये पूसवदम्मि । अत्र यत्र फलितोऽय न्यग्रोध इत्यनत्वरूपे नवबुद्धावुत्पन्नायां य उत्तर- कालमपवतानिष्फलताप्रत्ययस्तै नेयमतत्वे तत्वरूपास्या बाधिताभान्ति। अतत्व तत्वरूपा कारणबाधिता यथा,- कनककलशस्वच्छ राधापयोधरमण्डले नवजलधरम्यामामारमप्रति प्रतिविम्बिनाम । असितसिचयमान्तनान्तत्रा मुहुर्मुडचिपन् जयति जनितीडादासः प्रियाहसितो हरिः॥ पात्र श्यामायामात्मवावसितसिचयमान्तयुहिरनन्वे सत्वरूपा प्रिया- हसितेनं च कारण न बाधिता। सैपा अतत्वे सत्वरूपा कारणबाधिता भ्रान्तिः । अतत्वरूपा तत्वे या सापि नै विश्थसिद्धये । हानोपादानयोतिरूपेक्षायाञ्च जायते ॥ ३७ ॥ तत्र तत्वे ऽतावरूपा हान हेतु यथा,- सो मुद्दमित्रो मातहियाहिं नह दूणो हासाहि। जह सभ भावमईवि पईण परम्मुहो जाओ। अव पारमार्थिकोष्वपि नदीपु मृगटप्णाप्रतारितः सन् यन्त्र मृगः पयः पातुं प्रतिपद्यते प्रतुवत त्यजति तेनेयं तत्वेऽप्यतत्वरूपा हानहेतु- चौन्तिः । नत्ये असावरूपोपादानहेतु यथा,- समर्थये यत् प्रथम प्रियां प्रति पणन सन्म परिवर्ततेऽन्यथा । अतो विनिद्र सहमा विलोचने करोमि न स्पर्थविभावित मियः ।। पवाङ्गीकृतलतारूपोशीपरिष्वजसुखनिमौलितापस्य पुरूरवसः शापा- ·सरखतीकण्ठाभरणं। ताविर्भूतसत्यरूपायामपि तस्यां येय पूर्वानुभूतवं विधाने कविप्रलम्भस- 'म्भावनया नयनयोरनुन्मीलनबुद्धिः सेयनत्वेऽप्यतत्वरूपोपादानहेतु- भ्रान्तिः । तत्वेऽप्यतत्वरूपोपेचाहेतु यथा,- चिसया कृत्रिमपत्रिपंक्तः कपोतपालीषु निकेतनानाम । मार्जारमप्यायतनिश्चलाङ्ग यस्यां जनः कृत्रिममेव मेने ॥ अल नतुरूपेऽपि मार्जारे कृत्रिमोऽयमिति बुद्धौ जातायां तस्यां प्रयोजनत्वेन यदुपेक्षण सेयं तत्वऽप्यतत्वरूपोपेक्षाहेतुभान्तिः । मान्तिमान् भ्रान्तिमाला च चान्त रविश्यश्च यः । धान्तानयवसायश्च भ्रान्तिरेवेति मे मतम ॥ ३८॥ - तत्र धान्तिमान् यथा, कपाले मार्जारी पय इति करान् लेढ़ि शशिन- स्तरुच्छिद्रे प्रोतान् विसमिति करी संकलयनि । रतान्त तल्पस्थान् हरनि दयिताप शुकमिति : प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमको विनमयति ।। अवन्द मरीचिपु पयःप्रभतिचान्तिभूम्नाय भ्रान्तिमान् नाम धान्नेरव भेदः । - नान्तिमाला यथा- नौलेन्दीवरशङ्गया नयनयोर्वन्धूकबहनाधरे पाणौ, पद्मधिया मधूककुसुमधान्ता तथा गण्डयोः । लौयन्त कवरोषु बान्धवजनव्यामोहजातस्प हा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति नरणि स्यानानि रक्षिष्यसि ॥ अव युवत्यवय घेणु नयनादिषु मधुवतानां येय नौलोत्पलादिबुद्धिः सेयं मालोकमेणोपजायमाना भ्रान्तिमाला भ्रान्त रेव भेदः । भान्तपतिशयो विधा वितर्कहेतुर्विपर्ययहेतुश्च । तयोः पूर्वमुपमाभ्रान्तिमाचक्षते द्विती.

·१७४ . . सरस्वतीकण्ठाभरणं। यन्तु प्रान्तातिशयमेव । तत्रोपमाचान्ति र्यथा,- हतोष्ठरागैर्नयनोदविन्द भि निमग्ननामे निपतगिरङ्गितम् । घुमत रुपा भिवगतेरस पायशुकोदरण्याममिदं स्तनांशुकम ॥ अव शाहलेऽपि समुत्पन्नस्तनाशुकधमस्य पुरूरवसो योऽय सादृश्या- निशयितो वितर्क, सेयमुपमावान्तिः । नान्ततिशयो यथा,- दिश्याहर्जटिजूटकोटिमरिति जयोत्स्नालवोझासिनी शाशासी कलिका जलधमिवणा द्राग्दृष्टनष्टा मुदम । यां चञ्चच्छफरौनमेण मुकुलोकुर्वन फणालों मुद्ध- मुंहान् लक्ष्यमहि वितितमामाकुञ्चनमाश्चमः॥ गगाम्भ प्रतिफलितां रजनिकरकलामालोक्यतो वासुकेर्यय शफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन् फणाली शफरोयमित्यध्यासिता विपर्यय- बुद्धिः सोऽय भ्यान्तानियो नाम प्रान्तेरेव भेदः । भान्तपनध्यवसायोऽपि विधा सालबनो निरालम्बनश्च । तयोः सालम्बनो यथान विरहिपिडिअअकतहिं निम्माअडू तक खपिछाणदू अलिणिबहेव्हिं चित्ते प चूचवर्ण । अहतामुविमरन्दे हिमो रांदाणि अर जहण कलब ए अम्ब ण जम्बू जाणि ॥ भाव न कदम्रो नामो न जम्ब रिति ज्ञायते इति त्रयाणामेवावलम्बनम - सत्वात् मालम्बनो नामाय भान्तवनयवसायो भान्तिभेदः । निरालम्वनो यथा- उस रसमा.म्हसमानुपरि बिपौती कमलयो स्टूई रवाश्मस्थलमथ दुरूह किमपि यत् । ततः कुम्नौ पश्चात् विसफिसलये कन्दलमये तदनिन्दाविन्दोवरमधुकरराः किं पुनरिदम । - - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १७५ अनोर्वादिषु युवत्यवयवेधु उत्पन्नरम्भास्तम्भवान्ते र्योऽयमतत्समुदाये किमिदमित्यालम्बन विना कृतोऽनध्यवसायः स एप निरालम्बनो नाम नात्यनध्यवसायो भ्रान्त रेव भेदः । ऊहो वितर्क सन्देहनिण यान्तरधिष्ठितः । द्विधासौ निर्णयान्तवानिर्णयान्तश्च कीर्तते ॥ ३८ ॥ ततानुपात्यततानुपाती यश्चोभयात्मकः । स निर्णयान्त दूतरो मिथवामियोभयात्मकः ॥ ३८॥ तेषु निर्णयान्तस्ततानुपाती यथा,- मैनाक किमय रुणद्धि गगने भन्मार्गमव्याहत शक्तिस्तस्य कुतः स वनपसनाद भोतो महेन्द्रादपि । ताच्यः सोऽपि सम निजेन विभुना जानाति मा रावणम प्रा जातस जटायुरेप जरसा लिटो वधवाछति ॥ अनु निरूपितलक्षण वितर्क जटायुरेप इति ननानुपाती निर्ण यान्तो वितर्कः। स एवातत्वानुपाती यथा, “अस्याः सर्गविधौ प्रजापनिरभू चन्द्रो नु कान्तिप्रदः पृङ्गारकनिधिः स्वयं न मदनो मासो नु पुप्पाकरः । वेदाभ्यासजड़ः कथं नु विषयव्यारत्तको बहलो निर्मात प्रभयेन् मनोरममिद रूपं पुराणो मुनिः ॥ पाव किमिदं रूपं निर्मात यथोक्तः पुराणो मुनिः प्रभवेदतचन्द्रादि- प्वन्यतमेन प्रजापतिना भवितव्यमित्यतत्वानुपातित्वादतमानुपात्यय निर्णयान्तो वितर्कः स एवोभयात्मको यथा,- चित्ते नियेश्य परिकल्पितसम्योगा- द्र पोच्चयेन रपिता मनसा सता तु ।

·१७६ - सरस्वगीकण्ठाभरणं। स्लीरनेसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा में धातु विभुतुममुचिन्ता यपुछ तस्याः । सोऽय नतानुपानिनाच्चोभयात्मा निर्णयान्तो विनकः । अनिर्णयान्तो मित्रारूपो यथा,- अद्रेः टग हरति पवनः किं सिदितुरन्मुसौमि- टोच्ायचकितचकित मुग्धसिहागनाभिः । स्थानादस्मात् सरसनिचुलादुत्पतोदङ मुसः खम् दिङ नागानां यथि परिहरन् स्थ लहस्तावलेपान् ॥ धन किमिदमद्रो टङ्ग पवनो हरतीति मेष प्रति कल्पनाया मिथवा ताहस्सुनचानि यादनिर्णयान्तो मिथवारूपो वितर्कः । स एवामिथयारूपो यथा,- अयमसौ भगवानुत पाण्डवः स्थितमवाङ मुनिना शशिमौलिना। समधिरूढमनेन नु जिष्ण ना खिदिनि वेगवशान्मुमुदे गणेः॥ अत्र भगवत्पार्थयोरमिथयारुपतन येगवतादेकस्यानि यान्तोऽमि- यथारूपो वितर्कः। अनिर्णयान्त उभयात्मा यथा,- मायाखिदेणा मतिविश्वमो वा ध्वसं नु मे वौर्यरमुतामन्यः । गाण्डीवमुक्ता हि यथा पुरा मे पराक्रमन्ते न परा: किराते ॥ अत्र मायादीनो विकल्पनामियारूपत्वान्मम शराः किराते न वाप्रि- इत्यस्यामियारूपत्वादनिर्ण यान्तत्वाच्चायमनिर्णयान्त उभय- रूपो वितकः । वस्वन्तरतिरस्कारो वसुना मौलिन स्मृत। पिहितापिहिते चैव तद्गुणातद गुणौ च तत् ॥ ४० ॥ भाव मौलितमभिधीयमानगुण न प्रतीयमानगुण न च वस्तुना सम्भवति । यन्त नयोराद्या यथा- ·. सरखवीकण्ठाभरणं । १७७ एवो वि ण सच्चवियोगो से पस रत्तपल्लवारुणच्छाओ। मज्जपत वेसु महो तब महत वेस लोअणेसु अमरिसो॥ पत्र मज्जनतामयोर्लोचनयोर्मदराग: मदातामयोः कोपानुरागः मावा- दभिधीयमानेनैव गुण न तिरस्फियमायो निदर्शित इत्यभिधीयमानेन वस्तुनन्द्यौलितम् । प्रतीयमानेन यथा- पियदासणण मुहरसमुउलियाई जरिमेण होन्ति पणाई। ता फेणकरमर लक्खिज्जष्ट्र कुवलतिस्मा । अत्र प्रियदर्शनसुखेन मुकुलितयोरेव लोचनयोस्तस्याः कर्ण कुवलयल- यते नत्वमुकुलितयोरिति वस्तुना वस्वन्तरतिरस्कारः प्रतीयमानगुण- तयोपपादित इति प्रतीयमानगुणन वस्तुना मौलितमिदम् । पिहितं यथा, पाअडिअणेहसमभावविभभामं तौ जह तुम दिहो। संवरगणवावडाए अस्मो विजणो तह अ॥ अत्र प्रकटितस्नेहविनमं तया त्वमवलोकित: नैतदन्यजनो जानात्विति सर्वत्र स्निग्धदृष्टिपातेन पिचितमचैतन्मौलिवभेद एव । अपिहित यथा- दिहा जण दिह्रो पालविआए वि जण आलवियो। उवधारो जण को तष्टिा कलिकल्लेहि ॥ अत्र दृष्टया यन्न दृष्टः, सम्मापितया यन्न सम्भाषितः न चाभ्यागतोपचारो विहितस्तन तदनुरागः परं न पिहितः प्रतुवन च्छादनेन छेकाना प्रकटित दूतापिहिताख्योऽयं मौलितभेदः । नहुणो यथा- गोरगउ तरणोण जोहाइ अहिसर सिआणेवच्छपड़िच्छडावसं हवट्टर। .तच्छाअहिं पुण चल्लिअउ सामल र्गात स २३ .

·१७८ सरस्वतीकण्ठाभरणं । पोलसमहतिहि मअणुमंसिअहिं॥ प्रत्र गैरागस्तरुणोजनः मितनेपययो ज्योत्स्नायां श्यामस्तु नौलनेपथ तस्याः छायास गच्छतौवि संदणासंघ मोलितमिदम् । असदगुणो यथा,- कर्कन्ध फलमुचिनोति भवरी मुक्ताफलाकाशिणी मुद्दोलूककदम्पकस्य पुरतः काकोऽपि ईसायते । कीर्तया ते धवलौरुते विभुवने क्षमापाललक्ष्मीः पुरः कृष्ण वीच्य बलोऽयमितुपहिनवीड़' प्रानल्पति ॥ पत्र कर्कन्ध फलानामपगतनिजगुणवाद तद्गुणात्य मीलिनमिदम् समाष्टचिन्तादेरनुभूतार्थवेदनम्। सारण प्रत्यभिज्ञानस्वप्नावपि न तहहिः॥४१॥ . - प्यत्र नत्र सार्थ यथा, अश्यन्त पुरसेन खेलाः खञ्चनपइक्तयः । अमर्यन्त विनिःखसत्र प्रियानयनविभ्रमाः। खञ्जनपतिदर्शनात् तत्सद्द मियानयनविश्वमम्मरणात् तत्- सह पदर्शनज सारण मिदम् । बहादयथा,- मुनिसुताप्रणयस्म तिरोधिना मम वियुक्तमिदं तमसा मनः । मनसिजन सखे प्रहरिष्यता धनुषि चूतशरश्च निवेशितः । अल मुनिमुनाप्रणयस्मृतिरोधिना नमसा मे मनो विद्युक्तमित्यदृष्ट- कृतं स्मरणमिदम् । चिन्तया यथा,- पुरा यव सोनः पुलिनमधुना तव सरिताम् विपर्यास जातो धनविरलभाव: चितिरहाम् । यहोर्दष्ट कालादपरमिव जातं वनमिदम् ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १७८ निपेश: शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढ़यति ॥ अत्र प्रत्यक्षेप्वपि खोतस्तरविपिनादिषु स्मरणस्य चिन्ताजन्यत्वादिद चिन्तोद्भुत स्मरणम् । परप्रयत्नाट्यथा,- दर्शनपथमायाता साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन । स्मृतिकारिणा त्वया पुनरपि चित्रोकता कान्ता । अल परकृतात् प्रयत्नविशेषाचिन्तायाः प्रत्तत्वादिदमपि स्मरणमेव । खनाद यथा,- जाने खपविधौ ममाद्य चुलुकोत्सेकंध पुरस्तादभूत् प्रलूपपे परिपेयमण्डलमिव जत्रोत्स्नाप्रसन्नं महा। नस्यान्त सनिस्तुपोकतशरच्चन्द्रप्रभैरङ्गकै- दृष्टा काप्यबला बलात्कृतवती सा मन्मथ मन्मथम् ।। अव स्वमस्य चिन्ताजन्यत्वात् समस्म तिरपि स्मरणमेव । मत्यभिज्ञानं यथा, गृहीतो यः पूर्व परिणयविधौ कङ्कणधरः सुधामतः पादैरमृतशिशिरै य: परिचितः । स एवायं तस्यास्तदितरकरौपम्यमुभगो 'मया लवधः पाणि ललितलवलोकन्दलनिभः ॥ अत्र गृहीतो यः पूर्व स एवायं तमाः पाणिरिति प्रत्यभिज्ञानमपि स्मरणमेव। अभिप्रायानुकूलेशन प्रत्तिर्भाव उत्रते। सोङ्गेदोऽथ निरुद्भेदश्चैकतश्चाभितश्च सः ॥ ४२ ॥ तवैकतः सोङ्गदो यथा,- •गेणह पलोएइ इमं विअसिअवअणा-पिअम्म अप्पेहू । घरिणी सुअस्म पढ़मुब भिमदन्तजुअलं किअं वोर।

·१८० सरखतीकण्ठाभरणं । अव सुखस्य दन्तोशमादमुपभोगयोग्यास्मीति गृहिण्या एवमभिप्राय: प्रकर्षविकामिनयनतयोभियते न पुनः पारितेत्रकनः सोड्दोऽयंभावः। अभिहितः सो दो यथा- सालोए चित्र सूरै परिणो घरसामिअम्मा घेऊण । ऐच्छन्तमवि पाए धुम इसन्ती इसन्तरम् ॥ अव सालोक एव सूर्यव गृहपतेर्गुहागमनं गृहिण्याञ्च यत् पाद्धावन सदावाभ्यामद्य वेश्मनो न निर्गन्तयमिति भावः स च इयोरपि हासे- नाभिहिमः उद्भिद्यत इत्यभिहित; सोडेदोऽयं भावः । एकतो निरुझे दो यथा, सालिवष्णगोविमाए उज्जीवन्ती पपूसविदा। सबसन्दरोएवि पहिआ अच्छी पेच्छन्ति । अनातिसौन्दर्यत्रण देवीधान्त्या शालिवनगोपिकामालोकयतां पथि- कानां नदधिनिरीक्षणे अयमभिप्राय: शालिवनतिरस्कारेण देवमानुपयो- विशेपभूमः पद्धनामेव भूमिस्पर्शी भूम्यस्पों वा ग लक्ष्यते इति तदक्षिणी एव पश्यामः यदीय निमिपति तदा मानुपीय यदि न निमिपति तदा देवीयमिति सर्वाङ्गसुन्दर्यवा अपि पथिज्ञानामेव जायमानो नेइ- केनचित् कर्मणोभिद्यत इरोधकतो निरङ्दचाय भावः । अभितो निषदो यथा- गोलाप्रउहि पेच्छि जंए गहयइस हलिअसोण्हा । प्रादत्ता उत्तरि दुक सत्तारा पनदीए॥ - पवागच्छन्तौं हालिकनुपां दृष्ट्वा गृहपतिसूनोगोंदावरीतटे यदयस्थान यद्य तमवलोक्य तममा दुरुत्तरमार्गेणावतरणारम्भस्तलाय तयोरभि- इस्तावलम्बदानेनारयोरङ्गसङ्गम, सम्पद्यतामिति स पाभितः इयोरपि जायमानो नेह फेनचित् कर्मणोद भिद्यत इत्यभितो निरुङ्द- चाय भावः। मायः ·१८१ . सरस्वतीकण्ठाभरणं। हृद्यं सूक्ष्मञ्च भिद्यत न हि भावात् कथञ्चन । हयोदाहरणं तत्र तैरिद प्रतिपाद्यते ॥४३॥ हिए रोमुवभिम पाअप्पहरं सिरेण पत्थन्तो। णह उदयोमाण सिणीअथोरंसुरुष ॥ अत्र हृदये उद्घ पर्णपादप्रहारं यदय शिरसा प्रार्थितवान् यच्च तयासौ न ताड़ितस्तव हृदये वल्लभा वसतीति भावः। स च प्रार्थनारोदनाभ्यामु- गिद्यमानः सोड़ दो भायः हृद्य इतुनचाते । निरुद भेदस्तु यो भावः स सूक्ष्मस्तै निगद्यते । इङ्गिताकारलच्यात् स सूक्ष्मात् स्वाद, भूमिकान्तरम् ॥ ४५ ॥ यथा,- -कदासौ सङ्गमो भावोत्याकोणे वक्तुमक्षमम् । अंवेत्य कान्तमबला लीलापद्म न्यमौमिलत् ॥ अत्र वक्तुमक्षमतायामिनिताकारयोरप्रतीयमानत्वाझावगतेभूमिकान्तर- मिदं भवति। पद्मसमौलनाच्चान सूचितो निशि सङ्गमः । आखासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीड़ितम् ॥ अवाकार्यवानुकरणे अपि भूमिकान्तरिते एव भवत इति सोऽयं निरुद- भेदो भाव एव सूक्ष्म इतुमचाते । प्रत्यक्षमक्षजं ज्ञानं मानसञ्चाभिधीयते । खानुभूतिभवञ्च वमुपचारेण कथाने ॥ ४५ ॥ सवाक्षज द्विधा युगपदेकश तयोर्युगपदयधा,- कान्तकान्तवदनप्रतिविम्ब भग्ननालसहकारसुगन्धौ। स्वादुनि प्रणिहितालिनि भौते निर्ववार मधुनौन्द्रियवर्गः ॥ अत्र मदिराश्रयाणां मुखप्रतिविम्वसौगन्धयखाताश्रव्यवत्यानां हम्- प्राणरसनश्रवणबगिन्ट्रियप्रत्यक्षता प्रतीयते । एकमो यथा,- -

·१८२
सरस्वनीकण्ठाभरणं।
मन्दमन्दविगलत्तुपमीपञ्चचुरुष्वसितपक्ष्म दधत्या ।
वौचरते स्म शनकै नववध्वा कामिनो मुखमधोमुखयेव ।।
नदेतञ्चाक्षुषम्। एवं श्रावणादीन्यप्यु दाहरोयानि ।
मानसमपि विधा सुखादिविषयमनुभूतार्थविषयच तयोः सुखादिविषयं
यथा-
असोकविम्मयमपि मानपूर्वहत्तमुगमनूतनभयचरजर्जरं नः।
एकवणबुटितसंघटितममोदमानन्दशोकमावलवमुपैति चेतः ।
एतन्निगदेनैव व्याख्यातम् । अनुभूतार्थविषय यथा,-
पिहिते वासागारे तमसि सूचीमुखाग्रसभेद्ये।
मयि च निमोलितनयने नथापि कान्तामुखं व्यक्तम् ।
इदमपि नातिदुर्योधमिति न व्याख्यानम् ।
खानुभूतिभवं द्विधा मिथयात्मकममिथधात्मकञ्च नयो मियात्मकं यथा,
अथ दौर्षतरं तमः प्रवेच्यन् सहसा रुग्जरयः स संभ्रमेण ।
निपतन्तमिवोप्यरश्मिमुर्वषां वलयोभूनतर घराश्च मेने ॥
नदिदमिन्द्रियेषु मनसि चानवतिष्ठमानमात्मन्येवावतिष्ठते ।
अमिथयात्मकं यथा,-
मनः प्रत्यश्चित्ते सविधमवधायान्तमरुतः
प्रहष्यद्रोमाण: प्रमदसलिलोत्सगितहः ।
यदालोक्या लादं द इव निमज्जामृतमये
दधत्यन्त तत्वं किमपि यमिनम्तत् किल भवान् ।।
अस्यात्मविषयता व्यतो व योगिभिरगोयते ।
-
+
लिगाइल्लिनिनो चानममुनानं तदुचाते ।
पूर्ववच्छेषवश्व दृष्टं सामान्यतच यत् ॥ ४६ ॥
फलसामर्थवभेदेन हिनद भिद्यते पृथक् ।
उदाहरणमेवैपो रूपव्यक्त भविष्यति ॥ ४५ ॥

·. सरस्वनीकण्ठाभरणं। १८३ तेषु यत्र कारणं दृष्ट्वा कार्यत्रमनुमीयते तत् पूर्ववत् यथा, अविरलविलोलजलदः कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः । अयमायातः कालो हन्त हताः पथिकगेहिन्यत्रः ॥ अत्र वर्षौ: कारणभूतात् कार्यप्रभूतविरहिणीनां मरणमनुमीयते तेनैतत् पूर्व कारणमिहासोनि पूर्व विदु चतते । यत्र कार्यत्र दृष्ट्वा कारणमनुमीयते तच्छे पवत् यथा, सावजमागमिष्यन्ननं पतितोऽसि पादयोस्तस्याः । कथमन्यथा ललाटे पावकरसतिलकपङ्क्तिरियम् ॥ अत्र पावकरसतिलकपङ्को कार्यप्रभूतायाः कारणभूत पादपतनमनु- मौयते तेनैतच्छपः कार्यत्रमिहास्तौति शेपवदुचाते । यत्र न कार्यत्र न कारणं केवलमविनाभावमालं प्रतीयते तत् सामान्यतो- दृष्टं यथा- गज्जन्त खे मेहा पुल्ला पोवा मणहिया मोणा। हो चण्डज्जोयो वासारत्तो हलायत्तो ।। अव. वर्ष रविनाभूतै मघगज्जितादिभिः सामान्य न वानुमौयते इति. सामान्यतोदृष्टमिदम् । तानेतानि भावसाधनेऽनुमानशब्द फ़लपचे उदाहरणानि भवन्ति । यदी पुनः करणसाधनोऽनुमानशब्दः नदानुमीयते अनेनेत्यनुमानशब्देन यथोक्त लिङ्गमुचाते । यदाह । अनुमेयेन सम्बई प्रसिद्धञ्च तदनिते। तदभावे च यन्नास्ति तल्लिगमनुमापकम् ॥४८॥ सत् पूर्व वति यथा,- आदू सहि वकुला विरिच्छहिहिसि गोत्तम मस्यए छारम् । अञ्चन्तदत्तदिहण सामिवलिएण इसिएण। अत्रैव प्रकारया वक्रोकिया एवं विधेन हसितेनोपलचिता त्वमग्रतो गोवं दूपयिष्यमौति कारणतो यत्र कार्यवानुमान नदिदं सामग्रीपक्षे पूर्वय- ·१८४ गरखतीकादाभरणं। - दितुरते। शेपवति यया,- दोसइ प चूअमउलं अत्ता ण अवाइ मलअगन्धवहो। एशं वसन्तमा सहि उचगिठ्॥ अवोत्कण्ठाधन कार्य प्रण वमन्तः कारणभूतोऽनुमीयत इति सामग्री- पक्षेद पोपवदितुमचत्रले । सामान्यतोट' यथा- प्राविर्भ वन्ती प्रथम प्रियायाः सोछासमन्तःकरणं करोति । सन्तापदग्धमा शिखण्डिय नो रष्टः पुरस्तादचिरप्रभेव । सेय दिदिक दृष्टि कामन्दफ्यपि प्रथमत उपलम्यमाना.अविनामावेन मालत्या गमन गमयतीति सामग्रीषचे सामान्यतो दृष्टमेतत् । यदाप्तवचन तद्धि जयमागमसंजया। उत्तम मध्यमवाथ जघन्यञ्चति नक्तिधा ॥ ४६॥ . तत्रोत्तम द्विधा विधिरूपं निषेधरूपश्च नयोर्विधिरूपं यथा,- दमं दानं दयां शिक्षेः स्तनयित्नु वदत्यसौ। ददद्द इनि वाग्देवी दयध्वं दत्त दाम्यत । अत्र च एपा देवी वागनुवदति यत् सनयिनु ददव इति द दास्यतेति तदेतत् वयं शिवेत दम दानं दयानिति तेस्तदेतत् विधिरूपमाप्तवचनम्। निषेधरूपं यथा,- निवार्यतामालि किमप्यय' बटुः पुनर्विवक्षः स्फुरितोत्तरांवरः । न केवल यो महतोऽपभापते शृणोति तस्यामि यः स पापभाक पात्रोत्तरार्थक निषेधानुवादवर्धितत्पत्तेध यस्खाया योऽयमपवदमान- वटुनिवारणोपदेशः तसा महान्तो नापभापितव्या इति वाश्यार्थतान्- 'पर्यादयं निषेधरूप पागमः। तदेतदुभयमप्यवश्यानुष्ठेयत्वाइत्तमम् ।

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। '१८५ मध्यमं विधा निर्दिष्टयतकमनिर्दिष्टवक्त कश्च । तयोराध यथा,- कल्याणौ वत गाथेय लौकिको प्रतिभानि मे ! एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि ॥ अत्र जीवन्नरः पश्यति भद्रमिति अयमेवार्थो निर्दिष्टवक्त कः । तदेतत् सर्व वाक्यानां विधिनिषेधयोः पर्यवसानात् प्राणेपणयां पतितव्य- मिति विधिरूपमाप्तवचनम् । द्वितीयं यथा- अचे वसति पिशाचः पिचुमन्द दिनपति वटे यक्षः। विश्राम्यति पद्म श्रीस्तिष्ठति गौरौ मधूकतरौ। नदिदमनिर्दिष्टवक्त कमनादिलोकप्रसिद्धिपरम्परायातमैतिह्य। अत्रापि सर्व वाफ्यानां विधिनिषेधयोः पर्यवसानात् तस्माददं न सेयेत, पित्रु- मन्दं न निसन्तेत, वर्ट न छिन्नात्, पद्मन मूर्धि बिभृ यात्, मधूकं न पदा . स्पृशेत् इत्यध्याहारो भवति। सोऽयं निपे धरूम आगमः । उभयमपेजतन्नावश्यानुष्ठ यमिति मध्यमम् । जघन्य द्विधा काम्यं निपिच । तयोः काम्य यथा,- मुडडू प्राचुणकसाअसाहि पाणणापणविडूर्ण । तेल पलिअत्यपीएं विकुणे पिंणुए थणए । तदेतत् पूर्ववत् विधिरूपं काम्यमाप्तवचनम् । निपिङ्घ यथा, वयं बाल्ये बालास्तरुणिमनि यूनः परिणता- वौच्छामो सहान् परिणयविधानस्थितिरियम्। त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुमकाण्डेन विधिना न नो गोत्र पुत्रि क्वचिदपि सनौलाब्छनमभूत् ॥ देतन्निधरूपं निषिद्धमेवाप्तवचनं उभयमपि चैतदलशारिभिः संमृ- जेवत इत्यादिदोपान्नानुष्ठ यमिनि जघन्यम् ॥ सदृशात् सहशञानमुपमानं विधेह- तत् ।

·सरसनोकण्ठाभरणं । सत्रादेकमनुभूतार्थेऽननुभूत द्वितीयकम् ॥ ५० ॥ नयोरनुभूतार्थविषय' यथा,- सर्व प्राणप्रवण मघवन्मुक्तमाहत्य वच- स्तत्संघाहिटितवत्खण्डमुच्चण्डरोपिः। एवं वेगात् कुलिशमकरोझोम विनत्सहस- भर्नु बजञ्चलनकपिशास्ते च रोपाट्टहासाः ॥ रामकराकष्यमाणभानधनदिधनुर्वि मुक्तजयोनिश्कटासहससंकु- लमाकाशं पश्यतो रावणदूनवयं स्वयं दृष्टेषु प्रभुवपःस्थलविदीर्ण- बचाकलविस्फर्जथषु तद्रोपाट्टहासेषु वियद्यापिए तन्मादृश्यबुद्धिः । गदिदमनुभूतविषयं नामोपमान मीमांसका वर्णयन्ति । अननुभूतविपर्य यथा,- सा रोहिणों विजानीहि जयोनिपामत्र मण्डले । समूहसारकाणां यः शकटाकारमाथिमः। पत्र ययाविधः शकटाकारमाथाविधो रोहिणीतारकासमूहाकार इतरवमवधारिताप्तोपदेशस्य सदाकारतारकचक्रदर्शनादिदं तद्रोहिणी- पाकटमिगीति येय संचासंजिसम्बन्धप्रतिपत्तिस्तदिदमगमभूराविषयमुप- मान नैयायिकाः समुन्वयन्ति। तथाभूतार्थविज्ञानजनकत्वेन हेतुना। नारमादभिनयालेख्यमुद्रा विषादयः पृथक ॥५१॥ . तेपभिनयो यथा- घरविवरनिगापदलो एरण्डो सानय नरुणा। या एत्व घरे इलिप्रवाह एदहमेत्तपणो वसर । अब पयोधरातिपरिणाहसूपकोत्तानमसारिसानालिसाभिनयंनिर्भ- रण्टदलमविदर्शनात् सयमपि कालिकषधूशनपरिपाले पूर्णत:- ·सरखेतीकण्ठाभरणं । पंच संविधमानपरिणाइसम्बन्धमनिपत्ति: तदिदमनुभूतार्थविपयमुपमानमे- वाभिनयरंतुरतमेचते । आलेख्य यथा,- तवालेख्य कौबईलतरलतनीविरचिते विधायका चक्र रचयति सुपर्णासंतमधः । अथास्विद्यत्पाणि स्वरितमपम जेवतदपरा करे पोप्पं चाप मकरमुपरिष्टाच्च लिखति ।। अन यदानुभूतनायकसन्दर्शनायाः खंरूपालेख्यप्रदर्शनांद एवम्भ तः स इति पितानमुत्पद्यते गोपनार्थञ्च तथाभूतयोरव देवकुलादिष्ट- विष्ण कामयोः प्रतौमि भवति तदेतदनुभूनार्थविपर्य भवति। यदा. पुनरनर्नुभूतनायकादिसंदर्शमाया इत्यमाप्तोपदेशः एव भूतः मुपके- तुचक्रपाणि विष्णु भवति एवम्म तो मेकरध्वज: पुष्पचाप: कामों भवति । योद्देशाविमौ तादृशश्च से ते मनोरथभूमिः केवलमस्य गरुत्मदायों न विद्यन्ते नदा तदुत्तरकालमालेख्याग सदाकारदर्थ नात् सोऽयं मम प्रे- यानिति मद्विधयां कयापि लिसिनो भविष्यतीति नट् गोपयाम्य न विष्णु- चिङ्गाभ्यामिति गरुत्मकऽध; प्रदेशहंस्तयोः केतुहलयो निवेशयति । अ- यापरा प्रतिविधित्, गोपायन्तौ प्रकाशयन्तौ च प्रत्यासन्नोपमान मन्म- थाकारमाचिस्या: करें पौष्मं चापं मकरसुपरिष्टाचं लिखति । अवारुती पदार्थ या पुमास्तयोर्लोकानां सोऽयमिति विष्णुरिति काम इति च संज्ञासंजिसम्बन्धप्रतिपत्तयः । तदिदमनुभूतार्थविषयमपमानमालेख्य- माख्यायते। मुद्रा यथा- सचकितमिव विस्पयाकुलाभिः शुचिसिकताखतिमानुपाणि नाभिः । चितिषु दशिरे पदानि जिष्णो- एपहितकेतुरथालान्छनानि ॥ । .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । पात्र चमध्वजाशिनजिप्णुपादमुद्रादर्शनात् येयममानुपी पादमुद्रा भवतीति संज्ञासंजिसम्बन्ध प्रतिपत्तिः । तदिदमननुभूतार्थविययमुपमा- नमेव मुद्राचाते। यदपि चादृष्टऽपि जिपणुपदे मृगौशामौशः स इत्यनुमानज्ञान नदपत्रपमानार्थनिबन्धनमेव । अपि चास्तपनुमानेऽपि सारण्य लिङ्ग लिनिनोः । पदेन यत्र कुञ्जन कुजः पादोऽनुमौयते । प्रतिविम्वं यथा- दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रणयिनो निपे दुपः । वीय विम्बमनुविम्बमात्मन: कानि कान्यपि चकार लज्जया ॥ यदा सावदेव सबन्धग्रहः कीदृश वं मुखं याममादर्श प्रशि- विम्ब नदालोकनाददृष्टेऽपि खमुखे येयमोह मे मुखमिति प्रति- पत्तिः। बदिदमननुभूतार्थविषयम् । यदा पुनरित्यमातोपदेशाद, या यस तादृशमादर्शादौ प्रतिविखं तदापि मियप्रतिविम्वालोकना- दिद' तन्मम प्रियप्रतिविम्वमितीय संज्ञासंजिसम्बन्धप्रतिपत्तिस्तद- प्यननुभूतार्थविषयम् । यदातु चित्रादिष्वनुभूतखमुखदर्शनाया: प्रतिवि- बदर्शनादनेन सदृशं में मुसमिति प्रतिपत्तिईटप्रियतमाका- रायाश्च प्रनिविखाकारदर्शनादेतदाकारो मम प्रेयानिति 'प्रतिप- ति: प्रतिविम्बसविौ प्रतिविमोदयो दृष्टस्तदिई सन्निहितेन तेन भवितव्यमिति यो वौडाविकारभूतस्तदानुभूतविषयमेतदुपमानं मतिविम्ब- मित्याचक्षते । प्रत्यक्षादिमतीसोऽर्थो य तथा नोपपद्यते अर्थान्तरच गमयत्यापत्तिं वदन्ति ताम् ॥ ५२ ॥ सर्वप्रमाणपूर्वत्वादेकोऽनेकपाच सा। प्रत्यक्षपूर्विकेत्यादिभेदैः पोढा निगद्यते ॥ ५३॥ सामु प्रत्यक्षपूर्विका एकमो यथा- 1 ·सरखतीकण्ठाभरणं । १८८ निर्णतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितबिनि । अन्यथाऽनुपपत्तैयव पयोधरभरस्थितः । अल स्तनभरनितम्बयो मथ नोपलभ्यते स्तनभारावस्थानञ्च दृश्यते नत्र येय पयोधरस्थितिः सान्यथानुपपद्यमानाधारक मध्यमनुपलभ्य- मानं वोधगति सेयं प्रतापूर्विकार्थापत्तिरेका एवेइ विवक्षिता। "इयमपि एवं वहुमो भवति यत्तदर्थापत्तिलब्धं मध्य तदपि धार- णशक्तिमन्तरेण नत् कर्मासमर्थमिति तस्यापि शक्तिः कल्पते । - यमपत्तिपूर्विकार्यापत्तिः । यंचायमपत्तिविकल्पस्य मध्यस्योप- लम्भाभावः सोऽपि प्रकारान्तरेणासम्भवत्कान्तिकार्यप्रयो रुत्कर्ष व्रते साचेयमभावपूर्विकाऽनुपपत्ति भवति । न चैतदिह मान्दमपि तु वा- क्यार्थसामर्याद, गम्यते । प्रतक्षादिपूर्विकानेको यथा,- एतदालोक्य लोलाक्षि रूपमप्रतिमं तव । कल्पयामः कलातत्वगुरुतामादिवेधसः ॥ अवेदं रुपमप्रतिम तवेति प्रत्यक्ष पूर्वता अभावपूर्वता च व्यक्तमेव प्रतीयते नेयमनेकपाः । आवापि येय रूपस्याप्रतिमतान्यथानुप- पद्यमाना कलानत्वगुरुविनिर्मितत्वमात्मनोऽवस्थापयति सोर्वश्यहल्यादि- रूपोपमानज्ञानपूर्विका या नत्कर्तुरापत्तिकल्पिता कलातख- गुरुना सापि तथाविधशक्तिकल्पनापूर्विकेति उपमानपूर्विकार्थापत्ति- पूर्विका चेयमपत्तिः सापि तत्का वैधसः कलावत्वरस्ता तथा- भूतशतयाधारता वा साप्यनुमानत आगमतो वा तस्य कल्पात दूसरनुमानपूर्विका यमपत्तिः। न चैतच्चतुष्टयमिहापि शाब्दमपि तु वाक्यार्थसामर्थवाद, गम्यते। एकशोनुमानपूर्वि का यया,- कपोलपुलकेनास्याः सूचितो मदनचरः। "मनो निरन्तरासक्तं सख्यः कथयति प्रिये ॥ तत्र योऽयं कपोलपुलकेनानुमीयमानो मनोभवज्वरः स मनसः मिये 1 . - ·१८८' सरस्सतीकण्ठाभरण। प्रल चक्रध्वजाशितजिष्णुपादमुद्रादर्शनात येयममानुपी पादमुद्रा भवतीति संचासंजिसम्बन्धमतिपत्तिः । तदिदमननुभूतार्यविषयमुपमा- नमेव मुद्रतपाते। यदपि चादृष्टऽपि जिष्णुपदे मृगौशामीप; स इत्यनुमानज्ञान तदपुनपमानार्थनिवन्धनमेव । अपि चासत्रनुमानेऽपि साह लिनलिनिनोः । पदेन यत्र कुज न कुजः पादोऽनुमौयते । प्रतिविम्ब यथा, दर्पणे च परिभोगदर्शिनी ध्ठतः प्रणयिनो निप दुपः । वीक्ष्य विम्बमनुविम्बमात्मनः कानि कान्यपि चकार लज्जया ॥ यदा तावदेव सम्बन्धग्रहः कीदृशं वं मुखं यादृशमादर्भ प्रति- विच तदालोकनादहष्टेऽपि स्वमुखे भैयमोह में मुखमिति प्रति- पत्तिः। तदिदमननुभूतार्थविषयम् । यदा पुनरिथमाप्नोपदेशाद यादृर्ष वस्तु नाशमादीदी प्रतिविष नदापि प्रियमतिविबालोकना- दिदं तन्मम मियप्रतिविम्बमितीय संज्ञासंतिसम्बन्धप्रतिपत्तिस्तद- । प्यमनुभूसार्थविषयम् । यदातु चित्रादिष्वनुभूतसमुखदर्शनाया: प्रतिषि- बदर्शनादनेन सदृशं मे मुखमिति प्रतिपत्तिई प्रियतमाका- रायाश्च प्रविविखाकारदर्थनादेनदाकारो मम प्रेयानिति 'प्रतिप- त्तिः प्रतिबिखसन्निधौ प्रनिविखोदयो दृष्ट तदिई सन्निहितेन तेन भवितव्यमिति यो नौडाविकारभूतसदानुभूतविषयमेतदुपमानं प्रतिबिब- मित्याचक्षते । प्रत्यक्षादिमतीतोऽर्थो य तथा नोपपद्यते । अर्थान्तरञ्च गमयत्यापत्ति वदन्ति ताम् ॥ ५२ ॥ सर्वप्रमाणपूर्वग्वादेकोऽनेकशय मा । प्रत्यक्ष पूर्विकेत्यादिभेदैः पोढा निगद्यते ॥ १३ ॥ मासु प्रत्यक्षपूर्विका एकशे यथा,- ·- सरखतीकण्ठाभरणं। १८८ निर्णतुं पूषयमस्तीति मध्यं नव नितस्विनि । अन्यथाऽनुपपत्तैरव पयोधरभरस्थितेः ॥ अल स्तनभरनितम्बयो मथ नोपलभ्यते सनमारावस्थानञ्च दृश्यते तत्र येय पयोधरस्थितिः सान्यथानुपपद्यमानाधारक मध्यमनुपलभ्य- मानं बोधगति सेय प्रतापपूर्यिकार्यापत्तिरेका एवेह विवक्षिता । इयमपि ह्य व वडशो भवति यत्तदापतिलब्धं मध्य तदपि धार- शक्तिमन्तरेण नत् कर्मासमर्थमिति तस्यापि शक्तिः कल्पते । से- यमपत्तिपूर्विकार्थापत्तिः । यश्चायमापत्तिविकल्पस्य मध्यस्योप- लम्माभावः सोऽपि प्रकारान्तरेणासम्भवत्का न्तिकायो सत्कर्ष व्रते साचेयमभावपूर्विकाऽनुपपति भवति । न चैतदिह शब्दमपि तु वा- क्यार्थसामर्थाद, गम्यते । प्रतत्रधादिपूर्विकानेको यथा,- एतदालोक्य लोलाक्षि रूपमप्रतिमं तव । कल्पयामः कलातत्वगुरुतामादिवेधसः । अत्रेदं रूपमप्रतिम नवेति प्रत्यक्षपूर्वता अभावपूर्वता च व्यक्तमेव प्रतीयते तेनेयमनेकभः । अत्रापि येय' रूपस्याप्रतिमतान्यथानुप- पद्यमाना कलातत्वगुरुविनिर्मितत्वमात्मनोऽवस्थापयति सोर्वश्यहल्यादि- रूपोपमानज्ञानपूर्विका या नत्कर्त्तरपत्तिकल्पिता कलातत्व- गुरुता सापि तथाविधशक्तिकल्पनापूर्विकेति उपमानपूर्विकार्थापत्ति- पूर्विका चेयमर्थापत्तिः सापि तत्कन्तु वेधसः कलातत्वगुस्ता तथा- भूतशक्तवाधारता वा साप्यनुमानत आगमतो वा तस्य कल्पत्रत इसत्रनुमानपूर्विका चयमापत्तिः। न चैतचतुष्टयमिहापि शाब्दमपि तु वाक्या गर्थसामर्थवाद गम्यते। एकशोनुमानपूर्वि का यथा,- कपोलपुलकेनास्याः सूचितो मदनज्वरः । 'मनो निरन्तरासत सख्यः कथयति प्रिये ॥ तत्र योऽयं कपोलपुलकेनानुमीयमानो मनोभवज्वरः स मनसः प्रिये NA .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । निरन्तरासक्तिमन्तरेणानुपपन्न इतरनुमानपूवि यमर्यापत्तिः। भनेकम उपमानादिपूर्वि का यथा,- त्यदास्यन्द समौ दृष्ट्वा नदिदं कल्पयामहे । अन्योन्यगामि लावण्यमनयोरेव केवलम् । अव त्वदास्येन्द समौ दृष्ट्वैत्य पमानपूर्वकसा अंथी पत्तेः प्रत्यचपूर्वमा च शब्दत एव प्रतीयते । याच मिथः सादृश्यामुपपत्तिलम्या लावल्यान्योन्यना- मिमा सापि तथाविधं विधातारमन्तरेण न झंगच्छा दावादीहापि पूर्ववताफ्यार्थसामर्थनवोऽवगन्तव्यम् । एकमोऽभावपूवि का यथा,- एमदास विना हासत्र निवेदयति सुभ यः। प्रियापराधदण्डानां मनो भाजना गतम् ॥ अत्र सुम्भव इत्यनेन विलासवत्याः समस्तम पास्तलक्षणयोगो लक्ष्यने । नथाविधायाश्च वो विलासहासस्थाभावोऽनुपपद्यमानः शोकव्यतिरिक्त भात्मकारणं कल्पयतीति अभावपूर्वि केयमापत्तिः । अनेकशोथीपत्तत्रादिपूर्यि का यथा,--- दृष्ट्वा विश्वमिणीमेतां विदो लोलागर सारम् । रमरञ्च भूगावाच्या मनसत्रस्याः कृत्तास्पदम् ।। अब विश्वमिणोति प्रशंसाया मत्वर्थीयस्तेन विभ्रमाणामुत्कर्षो लक्ष्यते । ते चान्योपदेशादसम्भवन्तो मन्मथमुपाध्यायं बोधयन्ति । तसमाग्रतः पार्वतो वानुपलभ्यमानस्य नन्मनस्यवस्थान लक्ष्यते । पेयमाद्यप्रत्यक्षपूर्षिका हितोया चापतिपूर्विकार्थापति भवति । अयमेव च मनोभू मनसि कामिनीना सम्भवतीति प्राप्नोपदेशादागमपूर्विकापि भवति । असत्ता या पदार्थानामभावः सोऽभिधीयते । प्रागभावादिभेदेन स पधि दहेष्यते ॥ ५४॥ तेषु प्रागभावो यथा- .

·U
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
सुग्ग अपारिजायं कोय उलपीविरचिय मयमा उरं।
सुमरामि महणपुरो अमुद्धदंच घरं अगपदभारं।
मध्वंसाभावो यथा,
धृतिरशमिता गसिधुरता विरतं गेयमृतु निरुत्सवः ।
गतमाभरणप्रयोजन परिन्यून्य पायनीयमय मे !!
•इतरेतराभावो यथा,-
कर्णोत्पलं न चधुमो न चक्षुः श्रयणोत्पलम् । .
इति जानन्नपि जनो मन्यते नेत्रदीर्घताम् ॥
अत्यन्ताभावो यथा-
जे जस्म होइ मारं तं सो देवत्ति किमस्य अच्छरेम् ।
अणहो तंपि ढदि सांवइदो हगां सवत्तीणं ॥
अन्य पुनरन्ययात्यन्ताभावमाचक्षते यथा,-
प्रसीद सद्यो मुश्चम चण्डि मान मनोगतम् ।
दृष्टमात्रेऽपि ते तत्र रोप; सकुसुमायते॥
सामथाभावो यथा,-
मानुपौषु कथं वासयादव रूपसत्र सम्भवः ।
न प्रभातरलं जयोतिरुदेति वसुधातले ।
न एते पडपि निगदेन व व्याख्याताः। अभावाभायोऽप्यभाव एय। रात
प्रागभावप्रचसो यथा,-
उद्यानसहकाराणामनुगिना न मञ्जरी
देयः पषिकनारोष पतिल. तिलाश्नलिः ।
प्रध्य सप्रागभावो यथा,
न मर्तलोकस्विदिवान् प्रदीयते नियेत नाग्रे यदि यसभो जनः ।
प्रध्वमप्रध्वंसो यथा,-
निवृत्तमेव विदिवप्रयोजन मृतः स चेन्जोय (वि)त एय जीवति ।
प्रध्वसप्रागभावमध्वसो यथा,

·१८२ - सरस्वतीकण्ठाभरणं। नामिलितमस्ति किञ्चित् काचोदेशसर सर्वथा नाथ । ममरतु करसवायं मलनिलो मधदेऽपि । प्रध्य समय सत्र प्रध्वंसो यथा, एपा प्रवास कथमप्यतीवर याना पुनः संशयमन्यथैव । को नाम पाकाभिमुखमा जन्तो राणि दैवस्य पिघातुमोटा- इतरेतराभावाभावो यथा,- शासनेऽपि गुरुणि व्यवस्थितं हात्यवस्तुनि नियुङच कामनः । तत् प्रयोजनधन धनञ्जयादन्य एप इति मा च मावगाः। अत्यन्ताभावसत्र सामर्थवाभावसन च प्रध्व साभावो यथा, अनाप्त पुणधोपचय दुरापा फलमत्र निई तरजाः सवित्री। तुलया भवदर्शनसम्पदेपा सृष्टे दिवो वोतवलाहकायाः एते नातिदुर्योधा इति न व्याख्याताः। प्रर्यालङ्कतयोऽपेत्रतायतविंशतिसत्रया। कथिताः काव्यवित्तानो चित्तप्रलादहेतवे ॥ ५५ ॥ इति श्रीमहाराजाधिराजयोमनोजराजविरचिते सरखदीकण्ठाभरणे अर्थालङ्कारनिर्णयो नाम तौयः परिच्छेदः॥. शुन्दभ्यो यः पदार्थेभ्य उपमादिः प्रतीयते विशिष्टोऽर्थः कवीनां स उभयालझ्यिा मता ॥ १ ॥ उपमा रूपकं सास्य संयोक्तिरपन निः। समाथ क्तिः समासोक्तिमत्माऽप्रस्ततततिः ॥ २॥ सतल्ययोगितोलेस; ससहोतिः समुच्चयः । साक्षेपोन्तिरम्यासः सविशेषा परिष्कृतिः॥ ३ ॥ .

·. सरखतीकण्ठाभरणं। दीपककमपर्यत्रायातिपयले पभाविकाः । संसृष्टिरिति निर्दिष्टास्ता चतुर्विपति बुधैः ॥ ४ ॥ तत्र, प्रसिद्धरनुरोधेन यः परस्परमर्घयोः । भूयोऽवयवसामान्ययोग: सेहोपमा मता ॥ ५ ॥ एकाभिधीयमाने स्थात् तुल्ये धर्म पदार्थयोः। प्रतीयमानेऽप्यपरा विविधापि च सा विधा ।। पवाफ्यमपञ्चाय विशे रुपपद्यते । पृथगटविधत्व न साश्चतुर्वि गतिः पुनः ॥ ७ ॥ समासात् प्रत्ययाच्चैव हिविधा स्यात् पदोपमा । या समासोपमा नत्र चतुर्धा साभिपद्यते॥ वार्थान्तर्गतेरेका सामान्यान्तर्गतेः परा। अन्तभू तोभयार्थान्या सान्या सर्वसमासभाक् ॥ १॥ तास्वन्तर्भू तेवार्थी यथा, मुखमिन्द सुन्दरं ते विसकिसलयकोमले भुलाससिके । जघनस्थली च सुन्दरि सवालशिलाविभालेयम् । आवेन्द्ररिव सुन्दरमिन्दमन्दरमिनीवार्थः, उपमानानि सामान्यवचनरिनि समासेनेवोक्तः । . एवं विसकिसलये व कोमले, शैलभिलेव विभालेसि। सेयमन्तर्गतेवार्था नाम समासोपमासु पदोपमाभक्तिः । अन्तमूनसामान्या यथा,- चन्द्रसरिसं मुह से अमअसरिष्छो भ मुहरसो। विस्मोसकअपाहरउमुज्जलचुम्वणं सरिसं मा । अंत चन्द्रेण सदृशं चन्द्रसदृशं सुखं, अमृतेन सहयोऽमृतमहलो मुखरस इति समासे सुन्दरमधुरादिसामान्यशब्दप्रयोगो न शृयने प्रतीयते च समादे द्योतकादिति सामान्यधर्ममा सौन्दर्यत्रमाधुर्वधादेः उपमानप्रसिद्धस्य उपमेये समामेनैव प्रतिपादितयादियमन्तभूतमामा- न्यानाम समासोपमास पदोपमाभक्तिः । २५स ·૨૪ सरस्वतीकण्ठाभरण। अन्तर्भूतोभयार्थी यथा, कमलकरा रम्मोरु कुवलअणअणा मिश्र कवअणा सा। कह ा एवचंपनगी मुणालवडपि पानव इय । प्रब कमलमिव सामौ रम्मेब पीवरौ कुवलयमिव श्यामे मुगाड़ एव प्रेक्षणीयं नवचम्पकमिव गौर मुणालमिव कोमलौ करावुरू नयने बदनमङ्ग यसपाः सा तथोक्त त्यन्यपदार्थ न समासेनैव द्योतकसामान्ययो- रक्तवादियमन्तभूसेवसामान्या नाम समासोपमासु पदोपमाभक्तिः । सर्व समासा यया, शरदिन्दु सुन्दरमुखी कुवलयदलदोघलोचना सा मे। दहति मनः कथमनि रम्भाग भिरामोकः ॥ अत्रोपमानोपमेयधर्माणामिन्दुसुन्दरादिशब्दरिवार्थसत्र समासेनेवा- भिधान सर्व समासे सत्रादिति सर्व समासोपमेयं समासोपमासु पदो- पमाभक्तिः । या प्रत्ययोपमेतुनता काव्यविद्भिः पदोपमा । चतुर्धा भिद्यते सापि प्रत्ययार्थप्रभेदतः ॥ १० ॥ प्रत्ययो ह्य पमेये सबापमानेऽपि कान । तत् सामान्ये भवेत् कधिदिवाथै कचिदिष्यते ॥ ११ ॥ तेषां वशत्तपमा भवेत्तद, व्यपदेशभाक । उदाहरणमेवासना रूपव्यक्तत्र निदर्शयते ॥ १२ ॥ गत प्रसप्रयम्योपमेयसनार्थ यथा,- इंसो वाइविरावी सनादुष्ट कोणी च कोकिलः । खरनादौ मयूरोऽपि त्वञ्च हदसि वाग्मिनि । अत्र कर्तर्युपमान इत्यनेन यदोपमाने उपपदे ध्वास व विरौतीति सामानाधिकरणेवन कर्नर्थव प्रतत्रयः नदोपमेयसमार्थो भवति । मुष्टकोशी सरनादीतेतयोरपि द्रष्टवरम्। सैयमुपमेयार्थममत्रया नाम प्रत्ययोपमासु पदोपमाभक्तिः । .

·- सरखतीकण्ठाभरणं । प्रतत्रयसत्रोपमानार्थ यथा, पूर्णन्दुकल्पयदना मृणालोदेश्यदोलता । चक्रदेशीयजघना सा स्वर्गेऽपि न दृश्यते ।। अत्र पूर्णन्द रिव पूर्णन्द रितवादिकयोपचारहत्त्वा यद्यपि पूर्णन्द- प्रझतय उपमानशब्दा अपुत्रपमेयेषु बदनादिपु वर्तन्ते तेभ्यश्च यद्यपि • स्वार्थ एव स्यार्थिकाः कल्पवादयो भवन्ति तथापि ते शब्दशनिखा- भाव्याद गुणभूतमुपमानार्थमात्र अवते। यथा शुक्लादिस्यस्तरबादयः तथा ह्ययश्च शुक्लोऽयमनयोः शुक्लतर इतुरले शौकासव प्रकर्षों गम्यते न मौलवतः सेयमुयमानार्यमत्यया नाम प्रत्ययोपमासु पदो- ममाभक्तिः। सामान्यार्थप्रत्ययेन यथा,-- सूयायति सुधारपिम मन्मथोऽनिम शायरी ।। मृतस्य कान्ताविरहे वर्गोऽपि नरकीयति ॥ अत्रोपमानादाचारादिभिः सूर्यादिभ्यः पयजादय प्राचारलक्षण किया- विशेप उत्पद्यमाना उपमानोपमेययोः सामान्य एवोत्पद्यन्त इति मेय सामान्यार्थप्रतत्रया नाम प्रतत्रयोपमासु पदोपमाभक्तिः। इवार्थ प्रत्ययेन यथा,- एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥ आव तेन तुल्यक्रिया चेद्दतिरित्यनेन चन्द्रशब्दाच्चन्द्रण तुलंब दृश्य त इतौवार्थ एव प्रत्ययो नतु तुलकियाथै अन्यथा हग्यत इति इनार्थ दूव तुल्यक्रियामयोगोऽपि न स्यात् । नदप्रयोगेऽपि च गौरिव गवयं इत्यादौ पतिः प्रसजेवत । सेयमिवार्थप्रतत्रया नाम प्रतायोपमासु पदोपमाभःि। 'वाक्योपमा तु या नव वैविध्य सापि गच्छति । एका पहार्थयोः सामेत्र परा वाफ्यार्थयो मियः ॥ १३ ॥ - ·, १६५ सरससीकण्ठाभरणं । अाद्या पूर्ण च लुप्तर घ लुप्तपूर्णा नथैव च । पूर्णलप्ने ति चाख्याना कविमुखैवचतुर्विधा ॥ १४ ॥ नत्र, पूर्ण सामान्यधर्मस्य प्रयोगे घोतकस्य च । उपमानस्य च भवेपमेयस्य चैव हि ॥ १५ ॥ यथा, कमलमिव दारुवदनं मृणालमिव कोमलं भुजायुगलम् । पलिमालेव मुनीला नव मदिरेष कवरी। यत्र कमलमृणालालिमालादीनामुपमानद्योतकतुल्यधर्मोपमेयवाचकानां चतुर्णामपि पदाना प्रयक, टयक प्रयोगे पदार्थयो सायाभिधीय- मानत्वादियं पूर्णा नाम पदार्थोपमासु वाफ्योपमाभक्ति। लोपे सामान्यधर्मस्य द्योतकसर च योपमा । प्रतीयमानसादृश्ये इयो लुप्त ति तां विदुः ॥ १६ ॥ यथा, न पद्म सुखमेवेदं न मृगौ चक्षुपी इमे। न केसराणि कान्ताया ईमाता दन्तपङलयः ॥ अत्र कान्तामुखादावुपमेये पद्मादिविपर्ययज्ञानप्रतयाख्यानेन एका- दीनाममावेऽपि कान्त्यत्रादिलुनधर्म प्रतोते लुझा नामेय पदार्थोपमासु वायोपमाभक्तिः। लोपे सामान्यधर्म सत्र लुप्तपूर्णति गद्यते । यथा, राजीवमिव ते कक' मेवे नौलोत्पले इव । रम्भासम्माविवोरू च करिकुम्भाविव स्तनौ। अत्र सामान्यधर्मे लुझे प्रतीयमानसाहयत्वेन पदार्पयोरुपमानोप- मेयभावस्य परिपूर्णवे लुप्तपूर्णा नामेय पदार्थोपमासु वाफ्योपमाभक्तिः। द्योतकस्य तु लोपे या पूर्ण लुन ति सा स्प ना . ५०. यथा, वन्मुखं पुण्डरीकञ्च मुझे सरभिगन्धिनौ। कोमलापाटलौ तनि पल्लवक्षाधरच ते ॥ अव नन्वेण सहयोरनभिधानात् साहखस्य पुनरुपमानोपमेयभाव- .

·, . सरस्वतीकण्ठाभरणं । १६७ विवक्षा तेन वपसोऽन्यत्वे सतीतरेतरयोगेनोपमानोपमेययोरेक- पेण च तहिशेषणयोः समुदायेनाभिधानादियादिमन्तरेणापि उप- मानादीनां चतुर्णामपि पूर्णत्व सत्य कार्थत्वादिवा दिलु प्यत इमि पूर्ण- लुप्ता नामेय पदार्थोपमासु वाययोपमाभक्तिः। यापि वापदार्थयोः सापि चतुधैंकेयशब्दिका । नैकेवशब्दिकवादिशून्या व धर्मत्रवत्यपि ॥ १८ ॥ साख केवशम्दा यथा, पाण्डयोऽयमंसार्पितलबहारः ला मागरागो हरिचन्दनेन । प्राभानि बालातपरक्तसानुः सनिर्भरोगार इवाद्रिराजः ॥ अव हिमवत्पाण्ड्ययोनिर्भरहारयोर्वालानपहरिचन्दनयोश्च परस्पर- मुपमानोपमेययियचायां विशेषणविशेष्यभावपरिकल्पनेन वाफ्यार्थयो- ईयोरपि कल्पितत्वादेकेनैव वशम्देन तयोः परस्परमुपमानोपमेयभा- पोऽभिहितः इतीयमेफेवगन्दा नाम वापयार्थोपमासु वाफ्योपमाभक्तिः । अनेकेषशब्दा यथा, दिने दिने सा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव लेखा। पुपोप लावणमयान् विशेषान् जयोत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि ॥ प्रात क्रियापदसत्रावाश्यार्थहयकतापत्तिहेतोः सकर्मकत्वात् कर्तुः कर्मण- योपमानात् पृथगिवभन्दप्रयोग इति सेयमभिधीयमानसाहन्याउनेफेव- शब्दा नाम वाययार्थोपमासु वाफ्योपमाभक्तिः । अनिवादिशब्दा यथा, दियो जागर्ति रक्षायै चुलोमारि सुवो भवान् । अमुरास्तेन हन्यन्त सावलेपा नृपा स्वया ॥ अल पुलोमारिवर्णनीययो वाभूम्योरसुराणामवलिप्तपार्थिवानाञ्च तुल्य- कियासमावेशादिवादिमन्तरेणापि वाक्यार्थानां परस्परमपमानोप- मेयभावोऽवगम्यते इतीयमनिवादिशब्दा नाम वायवार्थोपमासु वाययो- पमाभक्तिः । 5 ·सरसगीकरदाभरणी वैधर्मवती यथा महितः प्रधनाय माधवानहमाकारयितुं महोभना । न परेषु महौजसलादपकुर्वन्ति मलिम्न चा व ॥ पत्र सत्यपुत्रपमाने सत्य पुत्रपमेये मत्यपि शन्दे महौजमा मलिनु- 'चानाञ्च योऽयं छलापकरणं नाम वस्तुधर्मः स उपमान एव न निय- म्यत इति वैधर्मरवती नामेय वाक्यार्थोपमासु वाफ्योपमाभक्तिः । यलोनिभाया वाफ्यार्थसाहश्यमवगम्यते वाश्यार्थयो बिस्तरतः सा प्रपञ्चोपमेप्यते ॥ ९ सा तु मसतरूपा खाद्र पेण विकृता तथा। तयोः प्रशतरूपा मा विज्ञेया च चतुर्विधा ॥ २०॥ स्यात् समस्तोपमा तहदेकदेशोपमा परा। भालोपमा टतीया सत्राच्चतुर्थों रसनोपमा ॥ २१ ॥ तासु समसोपमा यथा,- पलिवल बैरल कैरिव कुमुमरावक सरिव वसन्ते। भान्ति लता ललना इव पाणिभिरिव किशलयैरधिकम् ॥ अत्र वसन्तलक्ष्मीपरिसंस्कृतानां लसानो ललनानाच्च प्रतीयमानसा- दृश्यानामुपमानोपमेयभावविवधायर्या येयमलिवलयादिभिरलकादीनां प्रतीयमानसाखानामेव ४५ गिव शब्दप्रयोगवंतीति विस्तारेणा- वयवियोऽवयवानाच ति सामनेपन वाक्यार्थयोरौपस्योक्तिभङ्गिः सेव समस्तोपसा नाम मरुतरूपोपमासु प्रपशोपमा भक्तिः। एकदेशोपमा यथा,- कमलदलैरवगैरिव दशनैरिव केश विराजन्न । अलिवलयैरलकैरिव कमलै दिनवि नलिन्यः ।। पत्र नलिनीनो विलासिनीनाश्च परस्परमपमानोपमेयभाये वशव्ये विलासिनौलक्षणमुपमानार्थमेवावयवान्तराणि च यानि सनाद्य,प- मेयानि तानि परितामा कमलमेवैकं तदवयवेदलादिभिः सहाधरा- ·सरखतीकण्ठाभरणं। । दिभिरुपमानैः पृथक् पृथगिव प्रयोगाद्विस्तरेणोपमितं तेनेयमेकदेशोपमा नाम प्रशतरूपोपमास प्रमञ्चोपमाभक्तिः। मालोपमा यथा- सोहव्य लक्षणमुहं वणमालव्व विअगाइ विरमा उर। कितिब्ब पवणतणव्वा राघवलाइसे विलपार दिट्ठ ॥ प्रत्र रामदृष्ट लक्ष्मण मुखादिविनिवेशिन्याः शोभायमानमालया प्रतीयमानसादृश्यया विस्तरेणोपमिते मालोपमा नामेयं प्रशतरूपोपमासु प्रपञ्चोपमाभक्तिः। रसनोपमा यथा- चन्द्रायते शुक्लरुचाथ इंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता । कान्तायते स्पर्श मुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहायः ॥ अत्र चन्द्रादीनां शैकवादिभिरभिधीयमानसाहये येय रसनाक्रमे पश्चादबलनया विसरवती हेतुमतौ च प्रतश्योपमापङक्तिः तये हैक- वाक्यताकरणेन शरद्रमणीयतोपवर्णनमिति मेयं रसनोपमा नाम प्रक- नरूपोपमासु प्रपञ्चोपमाभक्तिः । तीमासाश्चतस्रोऽपि रूपेण प्रकृतेन याः । उपमानाञ्चनसोऽन्या विकतेन 'प्रचक्ष्महे ॥ २२ ॥ विपर्यासोपमा नासु प्रथमाथोभयोपमा। अथोत्पाद्योपमा नाम तुरौयानन्धयोपमा ॥ २३ ॥ नासु विपर्यासोपमा यथा,- यत्तन्न बसमानकान्तिसलिले मग्न तदिन्दीवरम् मधेरन्तरित: प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशौ । येऽपि त्वद गमनानुकारिगतयस्त राजहंसा गता स्तत् सादृश्यविनोदमानमपि मे देयेन न क्षमतते ।। अव नेलादीनामुपमेयत्वमिन्दीवरादीनामुपमानत्वमिति प्रसिद्धी येय- मत्यत्तुरागानेवादिष्वाधियबुद्धि तिवनुरागादिन्दीवरादिषु तदनु- . .

·A
सरसनीकण्ठाभरण।
कारबुद्दिमयेड रामेण विरहिणा अभिधीयमानमार यानाममीषा
परस्परमपमानोपमेयभायः मसिह विपयायेन कल्पित इति सेयं पिप-
यासोपमा नाम विसतरूपोपमासु प्रपञ्चोपमामति उमयोपमा यथा,
सवाननमिवाम्भोजमम्मोजामिय ते मुखम् ।
निलीना नलिनौं परड कनु त्वां लभेमहि ।
प्रलाप्यत्यन्तसाहयात् एकस्मिन् पचे प्रसिद्द विपर्यास इति सेयं
मतीयमानमायोभयोपमा नाम विक्षतरूपोपमास प्रपञ्चोपमाभक्तिः ।
उत्पाद्योपमा यथा,-
उभौ यदि व्योग्नि ध्यभवाहावाकाशगङ्गापयसा पनेवाम् ।
नदोपमोयेत नमालगोलमामुक्तमुक्तालतमस्य वधः ।
अवोपमानार्थसुत्पाद्योपमेयेन मनीयमानमभिधीयमानच सारसमभि-
हितमिति शेयमुत्पाद्योपमा नाम विनरूपोपमा प्रपञ्चोपमाभक्तिः।
अनन्धयोपमा यथा-
त्यम्मुख वन्दुखमिव पदमौ वाविव ।
वन्म किरिव मूर्तिसे स्वमिव व समोदरि ।
अल त्वमेवेशी नान्या तत्सदृशोत्यनन्वये सति उपमानोपमेयभाव-
विवधयेकस्यापि वसुनोऽभेदमुपकल्या प्रतीयमानसायमीपमेनाभि-
हिवमिति सेयमनन्ययोपमा नाम विरुतरूपोपमासु प्रपञ्चोपमाभक्तिः ।
यदोपमानशब्दाना गौपरत्तिव्यपाश्रयात् ।
उपमेये भयेद दत्तिस्तदा तद्र पकं विदुः ॥ २४ ॥
शब्दार्थोभयभूयिउभेदात्वे धा तदुचाते ।
शब्दभूयिष्ठमेतेषु प्रशतं वितं तथा ॥ २५ ॥
अर्थभूयिष्ठमप्याड प्राधान्येनानिनो विधा।
हिधेवोभयभूयिष्ठ शुहसंकीर्णभेदतः ॥ २६ ॥
पर्धा प्रशतं तेषु पदभूशिष्ठमुचरते ।
समतं व्यस्तमुभयं सविसपणमित्यमि ॥ २० ॥

·. सरसनीकण्ठाभरणं। 10736 तेपु समस्तं यथा,- पाणिपनानि भूपानां सङ्कोचयितुमीयते । तत्पादनपचन्द्राणामपिः फुन्दनिर्मला: ॥ पात्रोपमितव्यामादिभिः सामान्याप्रयोग इति समासे पद्मानीव पद्मानि चन्द्रा इव चन्द्रा इत्यभेदोपचारेणात्यन्नसाहस्यात् पाणीना नखानाच पद्मचन्द्रादिभिरभिधाने सामान्येवादिशब्दाप्रयोगादुपमानार्थस्तिरोभूत 'इनि सोऽयं गौशब्दव्यपाथयः समासहेतुकः समस्तरूपं नाम प्रसन- रूपकेषु शब्दभूयिष्ठरूपकभेदः । व्यस्तं यथा- अङ्ग ल्यः पासवान्यासन् फुसुमानि नसापिः बाह लसे वसन्तश्रीस्व नः प्रत्यक्षचारिणी। अवापि पूर्वयन पप्लवकुसुमलतावसन्तयोगम्दानां गुणरत्तवाश्रयेणा- लीनखाचिडिवर्णनीयनायिकाभिः सह सामानाधिकरणपात् सामा- न्येवादिशब्दाप्रयोगाच्च तिरोभतेऽपुरपमानार्थ समासो न सास इत्य- समसारूपं नाम प्रकृतरूपकेषु शब्दभूयिष्ठरूपकभेदः । समस्तव्यस्त यथा,- मिनं मुखेन्दो जोत्स्ना ते प्रभाव, फुचकुम्भयोः । दोलतापलये पाणी पुष्य मसि नखार्चियः । अत्र मुखेन्दोः स्मिसमेव जयोत्स्ना कुचकुम्भयोः प्रभवाम्बु दोलतयोः पलवभूते पापो नखार्चिष एव पुष्यमिति समस्तानामसमस्तानाश गौणशब्दांनासुपमातिरकारेण दर्शितवादिदं समस्तव्यस्त नाम प्रस- रारूपकेषु शब्दभूयिष्ठरूपकभेदः । सविशेषणं यथा,- 'हरिपाद शिरोलग्नज कन्याजलांशुकः । जयतत्रमुरनिःशसुरानन्दोत्सवध्वजः । अब यथोक्तविशेषणविशिष्टो यो हरिपाद: यश्च हरिहनासुरेश्यो निःश- .. .

·२०२ सरस्वतीकण्ठाभरण। द्वानी मुराणामानन्दोत्मयध्वमस्तयोः सविपण्योरेव प्रतीयमान- सादृश्ययोः परसरमुफ्मानोपमेयभाव पूति सविशेषणं नाम प्रकृतरूपफेषु 'भाब्दभूयिष्ठरूपकभेदः । तदेतञ्चतुष्टयमपि प्रशासमासादिदै र्निबह- मिति मरुतमुचाते । चतुरो विशतसत्रापि प्रभेदान् प्रतिज्ञानने । परम्पराथ रशना भाला रूपकरूपकम् । २८। तेपु परन्परा यथा- ववसाधरपद्योसो रोसगइन्ददिदसिंपलापडियन्धा। कह कह वि दासरहिणो जअकेसरिपञ्जरो गयो घणसमयो । अव दाशरघिसम्बन्धिनो व्यवसायसर रविणा रोपसर गजेन्द्रण ज- यमर केशरिणा सहोपमानोपमेयभावकल्पनया यदेक रूपणम् मयतत्- सम्बन्धितया प्रदोषङ्गलाप्रतिवन्धपञ्जराणां द्वितीयं ततस्त्रयाणाम- पि धनसमयेन तीयं तेनेयं कपकपरम्परा नाम विसतरूपोपु पन्द- भूयिष्ठरूपकभेदः। रपाना यथा- किशलयको लतानां करकमले मुंगी जगमयति । नलिनीनां कमलमुखै मुखेन्द भि योपिता मदनः । आम किशलयकरैः करकमले। कमलमुच मुखेन्द भिरिति रणनाकमेष शम्दानां संदर्भ उपलभ्यमानसदांना मनोभुवो जगहिजये लतादि- सम्बन्धात करणभावमगमयतीति रशना नामैतद् विसतरूपकेषु शन्दभूयिष्ठरूपफमेदः। माला यथा- स्वामी दुर्नयवारणयमिकरे शौर्यग्रोपदेशे गुरु- विस्तम्भहदयं नियोगसमये दासो भये पाश्रयः । दाता सप्तसमुद्रसीमरानादामाद्वितायाः चिते: सर्वाकारमहो सदसरहत् को वा न कर्णो मम ॥ .

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। पत्र खाम्यादीनां मालाकमेण निरूपितवान् मालारूपकं नाम वि- कृतरूपकेषु प्राब्दभूयिष्ठरूपकभेदः ॥ रूपकरूपकं यथा मुखपङ्कजरङ्गऽस्मिन् 5 लता नर्तको तव । लोलानाध्याम्पत हरी सखि यूनां निपिञ्चति ।। 'अंत्र मुखमेव पङ्कजं तदेव रङ्गः वर व लता सैव नर्तको लौलेव नाट्य तदेवाएतमिति रूपिवानामपि रूपयेन समासेन रूप- करूपकं नामाय' विकृतरूपकेषु शब्दभूयिष्ठरूपकभेदः । तदेशचतु- ध्यमपि परम्परादिभि विकृतसमासादिभन्दै निबद्दमिति विकृत- मुचाते । समसञ्चासमसाच युकच्चायुक्तमेय च । चतुर्धानिधानं स्यादर्थभूयिष्ठरूपकम् ॥ २८ ॥ सेपु समस्तं यथा,- तामाङ्गलिदलश्रेणि नखदीधितिकेशरम् । प्रियते मूई भूपालैर्भवच्चरणपङ्कजम् ॥ पात्र समस्तोपमायामिव पादाख्यः पङ्कजाख्यधावयवी परस्परमपमानो- पमेयभूतः प्रतीयमानाभिधीयमानसाहग्यै रहुलिपिनखदीधितिभिर्दल- श्रेणिकेशरैश्च सह सामस्तरेन रूमितसाद योग्यस्थानविन्यासेन चार्थस्य प्राधान्यमभिहितमिति समस्त नाम रूपकमिदमङ्गिप्रधानरूपकेष्वर्थ- भूयिष्ठरूपकभेदः। न चैवहाच पाणिपनानि भूपामामित्यादेख्दाह- रणा दिदं न भिद्यते इति । तत्र हि वाक्य नखाचिपा क्रियासमावेशन प्राधान्यमवगम्यते न नखचन्द्राणां तमश्च न रूपकं । पाणिपद्मानीत्यस्य त यद्यपि सङ्कोचकियायामति समावेशस्तथापि न सानि वर्णनीयत्वेन उपन्य- स्तानि अपि तु.जिगीषुभायवर्णनाङ्गतया। अतः समावेशमावभणनान्न मल पाणिंपनानां मापि नखचन्द्राणामर्थप्राधान्यमपि तु शब्दप्राधान्यमेव । इह तु चरणपङ्कजनामाङ्ग लिदलण्यादिविशेषणविशिष्टस्य भूपालमौलि- - ·सरस्ससोकण्ठाभरण। विनिवेषानेन प्राधान्य मसीयत इति उभयमपि निरवद्यम् । भासमस्तं यथा- अकस्मादेव से चण्डि मारिताधरपल्लवम् । मुख मुक्तारुचो धते धर्मामा:कपमञ्जरीः । अलपित्रकदेशोपमाझमेछ अधरपखवख दाष कपमञ्जरीणां सहजा- हाधावयवानामभिधानापमानावयविनशानभिधानादिदमसमस नाम रूपकमभिप्रधानेवभूयिष्ठरुपकभेदः। अवा पिच मुख्यवस्तुनः स्फरि नाधरपलवमिति विशेषणविशिष्टस्य धर्माम्माकपमञ्चरोधारणक्रिया- समावेश: प्राधान्यं स्थापयनि । युत यथा स्मितपुष्पोज्ज्वल लोलनेवमिदं मुखम् । न कस्य नन्दन' सुभ मुरभिवसितानिलम्॥ अत्र स्मितपुष्पोज्ज्वलं लोलनेत्रमा सुरभिम्वसितानिल ते मुख न कस्य नन्दनमिति पुष्पभङ्गादीनां परस्पर युक्त प्रपपने युत नामाय- महाशिमधानरूपवर्थभूयिष्ठो रूपकभेदः । अत्र यद्यपि नन्दनमिव नन्दनमिति गौणत्तिव्यपाश्रयः शब्द एव समाविशेषणैः परिष्क्रियते तथापि नन्दयशोति नन्दनमिति सदभिडितक्रियाममायेगे मुखारश्यस्य व वसमः प्राधान्यमवगम्यते, तस्य स्वपहियत इत्यर्थप्रधानमेवैरान् । आयुक्त यथा, इदमाई मिसयोतन सिग्धनेत्रोत्पल मुखम् । जग वेन्द रस्माकं कथं तापाय कल्पते ॥ योत्स्नोत्पलयोरयोगाज्जगन्नेलेन्दोश्च सुखस्य सन्तापकारण- मिदमयुक्त नामानि प्रधानरूपक देवर्थमूयिष्ठरूपकमेदः। अत्रापिपूर्व- यन्म खायस्य यसनो विशेषणैः परिष्करणमिति तस्यैव भाधान्य- मवगम्यते । भेदानामधानसन चतुरोऽवयवाश्रयान् ।

·. सरसंशोकगठाभरण। सहजाचार्यद्योगत पम्यः प्रचधते ॥३०॥ तेषु सइजावयव यथा- पप्फुरिअउट उदलयं तवणविगलिपरहिरमद्धविच्छटम्। उक्सडिअकण्ठणाल पडियं कुउदसएफेमर मुहकमन्नम् ।। शत्रौछादीनां दलादीनाच मुसाम्भोगावयवाना म्फु रितविगलितोन्- 'खण्डितस्क टविशेषणविशिष्टानां परस्परमपमानोपमेयभापरुपियानो मुखपचे कमलपक्षे च सहजत्य गम्यत इमि सइजावयवो नामायमा- प्रधानरूपकेप्वर्थ भूयिष्ठरूपकभेदः । नैतहाचं ताम्बा लिदनये पोत्यादै- रर्थप्रधानभेदादिदं न भिद्यते । तत्र हि भूपालमौलिधारणमियासमायो- नावयविनः प्राधान्य विवक्षितमिह तु पतनक्रियायामवयवानाम् । अतएव ते तत्र स्फुरितादिविशेष विपिप्यन्ते। आहार्यवावयव यथा,- नो कुम्भापडियअणदण्डपड़िधट ठिग्रामरिसमोरपिसो। गलिग्रंमुअपिम्मोओ जायो भीमणरो दमामुपयो। अव कुम्भकर्णप्रतिवचनममोशुकमिति दपालनपधे दग्दो धोर- विषं निर्मोक इति भुजगपचे ये अवयवाम पामाहार्यवत्वादिदमाता- येवावयय' नाम रूपकमदप्रधानरूपकैप्वर्थभूयिष्ठरुपकभेदः। अवापि कुम्भकर्ण सम्बन्धपरिघट्टितगलितविशिष्टानामवयवानामेव दशाननभुजगमीपणा- तरीकरण कियायां प्राधान्यमवगम्यते। -- . उभयावयवं यथा- यस्या चौसम हङ्कति गुरगरो मूल ममेति ग्रहो नित्यत्यम तिरङ्ग,रः मतमु छन त्यादयः पासवाः । स्कन्धो दारपरिग्रहः परिभवः पुष्प फसं दुर्गतिः सा मे त्वचरणाईणापरशुना टप्णालता नूयसाम् । आत्र यौज मूलमसरा पुष्पं फलमिनि लसापचे सहजा: णापक्षे पुन- रस्त्यादयः आहायर्यावयवा इति सदिदं मनाहायर्याणामययवानां ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । परस्परमपमानोपमेयभांवरूपणेनोभयावयवं नाम रूपकमिदमप्रधान- रूपकैप्वर्थ भूयिष्ठरूपभेदः । अवापि चाइकारसमंताधौव्यारण मुला- दिदारपरिग्रहपराभवदुर्गनीनामवयवानामेव वौजादिरूपेण रूपिताना भगवदाराधनकुठारेण टपणालता ल्यतामिति प्रार्थनक्रियया समावेशेन प्राधान्यमवगम्यते । विषमावयवं यथा, मदरक्तकपोलेन मन्मयान्म खेन्द ना । नतिन लतेनाल भदित भुवमत्रयम् । प्रवेन्दु ना मुखावयवी रूपित: च वी च तदबयधी लताषयविभ्यां मद- रतो तु कपोलौ न फेमापोसि सर्व तो वैपस्यादिममावयव नाम रूपक- मिदमङ्गप्रधानरूपविभूयिष्ठरूपकभेदः । अत्रापि मदरतनर्तितयोः कपोलभु वोरेव मन्मयसर जगति तयमदनक्रियायां प्राधान्यं माधकात- मत्वमवगम्यते। प्राधारवन्निराधार' केवलं व्यसिरेकि च । इति भन्दार्थभूयिशुद्धमाश्चतुर्विधम् ॥ ३१ ॥ तेष्वाधारवद यथा- सोहा विमुद्धकिरणों गअग्पसमुहरणिलालग्गो। नारामोत्तापयरो फुडविहडिअमेहसिप्पिसमुहविमुको ।। प्रल समुद्रत्व न रूपित गगनमाधार परिकल्पा रजनिमेघतार कौवानां येलाशुनिमुक्ताफलप्रकाराणां प्रतीयमानाभिधीयमानसाहयाना शब्दप्राधान्यसोऽर्थप्राधान्यतयं रूपएं शतमिनि प्राधारवन्नाम रूपक- मिदं शुरूपकेषु पदार्थभूयिष्ठरूपक्रभेदः । निराधार राथा, पपराइफेसइया कुसुमाउहरहिसंचरन्तभअवडा । मसिअरमुडमेहा तमपडिहत्या विणेत्ति धूमुप्पीडा । सत्व धूमोपौलाना बनराजिकेशनसत्वेन कुसुमायुधसुरभिसवरह- . न ..

·- . सरस्वतीकण्ठाभरणं । नपटत्व न शशिकरमुहर्तमेधवन समाप्रतिहस्तत्व न च रूपितानां निराधाराणामेव पन्दप्राधान्यमर्थप्राधान्यशावधार्यत इति निराधार नाम रूपकमिदं शुद्धरूपफेषु पदार्थभूयिष्ठरूपकभेदः । फेयलं यथा- वेसिनन गलहमजलमालोहितेक्षणम् । विपोति मदावस्यामिदं वदनपङ्कजम् ॥ प्रवावयविन एव फेवलस्य चदनपद्धजमियेति रूपणादस्य शब्दमाधान्य वेचितम प्रभातिविशेषणोपादानाचार्थमाधान्यमेव लक्ष्यते तेन फेवल नाम रूपकमिदं शुहरूपकेपूभयभूयिष्ठरूपकभेदः । व्यतिरेकवद यथा अनाघात पुप्पं किसलयमलूनं कराई- रनाविद्द रत्न मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्ड पुण्यानां फलमिय च तद्रूपमनघम् न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः। अत्र पुष्पकिसलयरत्नमधुपुण्यफलानामनामानमित्यादिविशेपणापादित- व्यतिरेकार्णा प्रतीयमानसादृश्य न शकुन्तलारूपेण रूपणदर्थसः शन्दतच प्राधान्यमयधार्यत इति व्यतिरेकवन्नाम रूपकमिदं शुरूपकेयूभय- भूयिष्ठरूपकभेदः। अथ सौर्णभेदानां चतुष्टयमिहोचते। स्यात् मावयवसकोण तथा नावयवाहयम् ॥ ३२ ॥ सथैवीभयमझौणं ले पोपहितमित्यपि । सेपा रूपकभेदानां विंशतिश्चतुरुत्तरा ॥ १५ ॥ तेषु'सावयवसङ्कीर्णं यथा,- रअरकेसरपियहं सोहदू धवलदलसहम्मपरिगाम् । 'मडम सपनो पिग्रामपत्तिपडू व पहअलम् ।। प्रय. पितामहोत्पतिपदमिय नभरात शोभत धपमानोपमेत- ॥

·२८८ सरस्वतीकराठाभरग। भावेनास्यविनोरभेदमयाविषछायामुपमय न रूपकम् । रविकरधव- लाभदलसहखयोः फेरनिकरदलसहस्चयोच प्रतीयमानाभिधीयमान- सादृश्ययोय सहजाहाविरावभूतयोरभेदोपचारेण रूपाइमिति साथ- यवरूपेणोपमायाः संकीर्णत्वादिदं सावयवसौर्ण नाम सङ्कीर्परूप- केषुभयभूयिष्ठरूपकभेदः। निरवयवसौर्ण यया, , दोहो दिअह अंङ्गो रविवफणामणिप्पई विअसन्तो। प्रवरममुहमुदगग्रो मुषन्तो केचुअधमाअपिवई। पान दिवमावयविनो भुजगावयविनवाभिधीयमानप्रतीयमानदैर्घनदार- पादिधर्मयोरभेदोपचारेण रूपयमवयवाना चतुणी रविविघातपणा- मणिनिर्मोकाणां सत्यामप्यभेदोपचारयोग्यतायां हयोग्विशब्दप्रयोगेनोप- मायां योस्तुलारूपणेऽपि असामानाधिकरणवान्नावयवावयविभावो विभावाने इति निरवयवस्योपमायां मौर्षयान्निरवयवसकोण नाम सङ्कीर्णरूपकेषु उभयभूषिठरूपकभेदः । एभयसौर्षे यथा,- धुमेहमयरानो धापसमाअट ठियो । अविमुझायो। पहपाअवसाहाओ पिअअयटहाण व पडिगा दिसाम्रो । अव पादपरूपेण रूपितस्य नभसो यदेशदिशां भाखारूपेष्ट रूपएं मेघा- भाञ्च मधुकरमकरेण तदुभयमप्यन्यपदार्थपठीसमासयोरभिधीयमानेन भावयवं निरवयवञ्चति उत्मक्षया च सौर्यमाणमुभयसकोर्णरूपक- व्यपदेशं लभते सोऽयं महीर्णरूपके भयभूयिष्ठरूपकभेदः। पोपहिसं यथा,- पोप पोहरलग्ग दिसण्यप्पसत्तजलअसमविदूमा। सोहग्गपढ़माह पधार सरसपहप व अन्दहणम् ॥ अत्र सरसनतपदाकारमेन्द्रधनुप उत्पन्नसाहण्याद दोपचारेगा रूपणे योऽय सरसे नभसि पदमप्रति बुत्पत्तमा लिटरूमेग ·सरसतीकण्वाभरणं। सद्विशेषणप्रकारः यस शोभायाः प्रथममग्रं चिन्न सौभाग्यस्य च प्रथम चिझ पौनपयोधरे मेघे स्तने वा लग्नमित्यादिविशेषणविशेष्यभावः, नेनेद सेप णोपधीयत इति व पोपहित नाम सौर्णरूपफेभयभूयिष्ठ- रूपक भेदः। हयोयत्रोक्तिचातुर्यादीपस्यार्थोऽवगम्यते । उपमारूपकान्यत्वे साम्यमित्यामनन्ति सत् ॥ ३४ ॥ . सदानन्तेवन भेदानामसत्र सस्य बक्तयः । दृष्टान्तोक्तिः प्रपञ्चोक्तिः प्रतिवस्तूक्तिरेव च ॥ ३५ ॥ सवे वादेः प्रयोगेन दृष्टान्तोति प्रचक्षते । वादेरप्रयोगेण प्रपश्योक्ति मनीषिणः ॥ ३६॥ यस्तु किश्चिदुपन्यसत्र न्यसनात्तत्सधर्मणः । साम्यप्रतौसिरसौति प्रतियस तिरुचरसे ॥ ३७॥ गत कियाजातिगुणद्रव्ययोगादिहेतुके । सामेत्र पूर्वादिभेदेन दृष्टान्तोलियि धीयते ॥ ३८ ॥ सा कियायोगनिमित्तसाम्या दृष्टान्तोक्ति: सामान्यतः पूर्वा यथा,- स्थितः स्थितामुञ्चलितः प्रयामा निषेदुषीमासनवन्धधौर। जलाभिलापी जलमाददानां छायेव या भूपमिरम्वगच्छत् ।। अत्र दृष्टान्तदान्तिकयोरनाविष्टलिङ्गत्यादयश्याभिधेयत्वाच्च स्थित इत्यादिषु न लिङ्गभेददोपः। अभिधीयमानस्थानादिकियायोगजनित साम्य समस्तमूर्तिमत् साधारषय पूर्व मेव छायादृष्टान्तः सेयं किया- योगनिमित्तसाम्या सामान्यतः पूर्वा नाम हटान्तोक्तिः साम्यभेदः । सेव मियागुपयोगनिमित्ता विशेषतः पूर्वा यथा,- सालुज्जोइअवसुहे समस्यजीअलोअविस्वरन्तपाये। ठाण चिरं रविम्मि व विहाणपडिदा वि मालदा सप्पु रिसे ।। प्रत्र जगदुद्योतनक्रियामतापगुणयोगहेतुसाम्यमसाधारणय सूर्यदृष्टान्त इति विशेषतः क्रियागुणयोगनिमित्तेयं पूर्वा नाम दृष्टान्तोक्तिः साम्य- ·सरखतीफण्ठाभरण। भेदः। गुणयोगनिमित्तसाम्या सामान्येन उत्तरा यथा, रूप तदोसि तदेव वौयं तदेव नैसर्गिकमुन्नतवम्। न कारणात् स्वाद वेभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप व प्रदीपात् ॥ अव रूपादिगुणयोगजन्मजनितं साम्य सामान्यरूपच पश्चात् प्रदीप दृष्टान्त इति सामान्यतो गुपयोगनिमित्तयमुत्तरा नाम हटान्तोक्ति- सास्यभेदः । सेव कियागुपद्रव्ययोगनिमित्ता विशेषतो यथा,- अयोच्छिन्नपसरियो अहिनं उद्दाइफुरिअसूरच्छायो। उच्छाहो सुहगाणं विसमक्खलियो महापण व सोत्तो।। अत्राव्यवच्छिन्नमहत इति क्रियायोगनिमित्तं स्फुरितशौर्यच्छाय इति गुणयोगनिमित्तं स्फुरितसूर्यच्छाय इति व्ययोगनिमित्तञ्च साम्य सामान्य विशेषरूपश्च विषमसुखलितमहानदीखोतोहराना इति विध- पतः क्रियादियोगनिमित्तेयमन्तरा नाम दृष्टान्तोक्तिः साम्यभेदः । द्रव्य- जातिनिमित्तसाम्या सामान्यतः पूर्वा दृष्टान्तोकि र्थया,- विसो व्व पसरियो जं जं अहिले वहलधूमुप्पीड़ो। सामलज्जा न न रहिर व महोअहिरम विद्द मदेण्ट । अन धूमविषयो विद्रुमरुधिरयोश्च द्रव्यजातियोगलत प्रतीयमान श्यामलायत इति धूमविषद्रव्ययोगजनिसमभिधीयमान मामान्यरूपच साम्य सेय दृष्टान्तसत्र पूर्व मेवोपन्यासाद, द्रव्यजातियोगनिमित्तसाम्या सामान्यतः पूर्वा नाम हटान्तोतिः मान्यभेदः । सैव द्रव्ययोगनिमित- साम्या विशेषतो यथा,--- सञ्चारिणौ दीपशिखेव रात्रौ य य व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमार्गाह इव प्रपेदे विवर्णभाव स स भूमिपालः ॥ अत्र दौयभिखादिद्रव्ययोगकृत साम्य सामान्य विशेषरूपौ सञ्चारिणी दोपभिखेति च राजमार्गाह इति च दृष्टान्तौ पूर्वमेवोपन्यस्तौ सेय विशे- पतो ट्रययोगनिमित्तसाम्या पूर्वा नाम दृशन्तोति साम्यभेदः। द्रव्य- योगनिमित्तमाम्यत्र सामान्यत उत्तर यथा,- .. 4 ·- सरखतौकण्ठाभरणं । उज्ज्वलालोकया स्निग्धा त्वया त्यता न राजते। मलीमसमुसा वतिः प्रदीपशिखया यथा, अत्र द्रव्ययोगकृत साम्य सामान्यरूप प्रदीपः पश्चात् प्रदीपशि- सावर्ति हटान्तः सेयं यथोतरूपोत्तरा नाम दृष्टान्तोक्तिः साम्यभेदः । सेव क्रियागुण्योगनिमित्तसाम्या विशेषतो यथा,- तो ताण हाच्छात्रा णित्तललोअणसिहं पउत्यपाव। पालेक्खपईवाण व णिअ पाइ चटुलत्तणं पि विअलिन । श्रव, हतच्छायमित्यादौनामन्तर्गतगुणत्वेन क्रियाविशेषणत्वात् किया- गुणयोगनिमित्तं निज प्रकृतिचटुलत्वमपि विगलितमिति गुपयोगनि- मित:च साम्य सामान्यविशेषरूपश्चालेख्यमदीपदृष्टान्त इति क्रिया- गुणयोगनिमित्तय विशेपत उत्तरा नाम दृष्टान्तोतिः साम्यभेदः । दृष्टान्तोक्त ईशान्तालङ्कारसत्र च को विशेषः । उपचने लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थ वुद्धिसाम्य स दृष्टान्त इत्यर्थ प्रति न कश्चिदिशेपः उक्ति प्रति पुनरनेको विद्यते तद यथा। दृष्टान्तदान्तिकयो भिन्ने वाक्ये निर्देशो दृशान्तालङ्कारः, एकवाक्ये निर्देशो दृष्टान्तोक्तिः । साधर्मप्रसिद्धये दृष्टान्ता- लङ्कारः, साधर्मवासिइये दृशन्तोनिः । इवाद्यप्रयोगे दृष्टान्तालङ्कार, इवादि प्रयोगे तु दृष्टान्तोक्तिः । अत एवेयमुभयालङ्कारः स पुनरर्थाल- शार इति साम्योत्कर्षापकपोक्त रुपमानोपमेययोः प्रकृता विकता चेति प्रपञ्चोक्तिः प्रदर्शवते। सोपमानोपमेययोः साम्य न प्रशता यथा,-- अरणवीज़ाञ्जलिदानलालितास्तथा च तसत्रां हरिणा. विश वसुः । यथा तदीये नयनैः कुलहलात् पुनः सखीनाममिमौत लोचने । साल मगलोचनोपमानानां तलोचनोपमेययोश साम्यमविरूतानामेव प्रतीयते सेय सामान्य न मरुता नाम प्रपञ्चोक्तिः साम्यभेदः । प्रकृत- योपमानोत्क। यथा,- •गामसम्बाधमिम लोचनयुगलेन वहसि कि मुग्धे । सन्तटानि दिशि दिशि सर: ननु नौलनलिनानि । .

·- -- २१२, सरसमीकण्ठाभरणं। अब तय हे लोचनोत्पले एव सरसा पुन बहनि नीलोत्पलानौतुबप- मानोत्कर्षः प्रसत एव प्रतीयते । सेयमुपमानोत्कर्षण -प्रहमा नाम प्रपश्चोकि सास्यभेदः। सैवोपमानापकर्षण यथा,- अन्यको नय मुहर्तमानन चन्द्र एप सरले कलामयः । मा कदाचन कपोलयो मल संकमया समसा नयिपाति ॥ अत्रोपमानसत्र मलिनतासतोऽपकर्षः प्रसस एय प्रतीयते। सेयमुप- मानापकर्षण प्रशता नाम प्रपञ्चोक्तिः साम्यभेदः। सपोपमानसत्र किञ्चित्कर्षण यथा,- प्रापानमाबरसिके सरसीशहर कि बौजमर्पयितुमिच्छसि वापिकायाम् । काल: कलि जगदिदं न कृतजमजे स्थित्वा हरियति तवैव मुखसत्र शोभाम् ॥ अबोपमानमयोपमेयादोपतृकर्षः प्रसत एव प्रतीयते । मेयमीषाकर्षण प्रकला नाम प्रपञ्चोतिः साम्यभेदः । उपमानोपमेययोः साम्यापत्तया घिसता यथा, -- धरिणीए महासकम्मलग्गमसिमलिरण हत्यण । विषां मुई इसिज्जर.चन्दावत्य गर्न परणा। अवोन्माष्टोपमेयसत्र मसोमालिन्यवेक्षतेनोपमानसास्यमामाद्यमानं प्री- यते सेयमुपमानोपमेययोः साम्यापत्तया विसता माम मपचोक्ति साम्यभेदः। विकृतयोममेयस्योत्कर्षापत्त्या यथा,-- रत्तुष्पलदलमोहा सोध वि चसअम्मि सुरहिवारणीभरिए । मअत वेहि मणहरपडिमापडिएदि लोअपेहि लडा. प्रबोपमेयसा मधुमदासानत्ववैष्कृत उत्कर्षः प्रतीयते सेयमुपमेयोत्कर्षण विकता नाम प्रपञ्चोनिः सास्यभेदः। सैवोपमेयापकर्मापराधा यथा,- मग मृगाः सकल' सदाझे वित्ति तस्मासु मुख कदाचित् । कपोलदेशे हगनाभिपतमियात् सखे तसत्र ततोऽपकर्षः ॥ .

·॥ . सरस्वतीकण्ठागरण। अव ग्टगाइः सकल ग सदा बिभर्ति तन्मु खञ्च कदाचिन्मृगनाभि- मात्रमेव पवमिपमेयसत्र वाचनिषयपकर्षापत्तिः प्रतीयते, मेयमुप- मेयापकर्यापत्ता विशता नाम प्रपञ्चोक्तिः साम्यभेदः । स योयमेयसत्र साम्यापत्तयोपमानोत्कर्पण च यथा,- न मयलोकस्त्रिदिवात् प्रहीयते मियते नाग्रे यदि वल्लभो जनः । निम्तमेव विदिवप्रयोजन बसः स चेज्जीवत एव जीयसि पात्रोपमेयसत्र यथोक्तधर्मयोगे सतुरपमानेन पूर्वाध साम्यमुत्तरार्ध तु किञ्चित्कर्षों भवति सेयं यथोक्ता विसता नाम प्रपञ्चोक्तिः साम्य- भेदः। प्रसिवन्त तिरप्यस्मिमृत्षी यका च कथयते.! दृशन्तोतच सा छायां प्रपञ्चोकच गाहते ॥ ३८ ॥ साधान्तोनिच्छायया विधारः पूर्वा च यथा, নন্ম দিদাৰায়নিজঘ জালিয়া। यत्तया मुखमेतद यदि सुवतिमुखानि विजयन्ते ।। अव तदिन्दोसारकोषेण कान्तिरुच्छ द्या इति पूर्व या दृष्टान्त- रूप पवाद यदेसन्म ख युवतिमुसानि विजयन्त इति तत्रय दार्श- न्तिकरूपं प्रतिय स्तूपन्यस्तमिति सेय. दृष्टान्तोतिषशायया विधारची पूर्या च प्रतिव सूक्तिः साम्यभेदः। से घोसरा बका च यथा, शुद्धान्तदुर्लभमिदं पुराश्रमवासिनो यदि जनसत्र। दूर्गसताः खलु गणेशद्यानलता धनलतामिः॥ व महालदुर्लभमिति यकोतया पूर्व दार्शन्तिकरूप यस्तूपन्यस्य पञ्चात् दूरीसताः खलु गणेरिनि वकोवय दृष्टान्तरूपं प्रसियत पन्यस्त- मिति गेय दृष्टान्तोक्तिमायया विधौ वकोत्तरा ५ प्रशियस्त ति; साम्य- भेद बशन्त शिकायया निषेधे अणुः पूर्षा यथा,- ·मरखतौकण्ठाभरणं । न मालनीदाम विमर्दयोग्य न प्रेम नव्यं सहतेऽपराधान् । म्सानापि न लायति फेसरम्बग् देवो न खण्डप्रपया कथञ्चित् ॥ अल न मालगोदाम विमर्दयोग्यमिति नानापि न मायति केसरगिति च घशक्तिभ्यामेव पूर्व दृष्टान्तरूपे पचनी प्रतिषियोत्तरकाल न प्रेम नन्य सहनेऽपराधानिति देवौ न खण्डप्रणया कथचिदिति च दार्शन्तिक- रूपे प्रतिवसुनी अजूक्तं नव प्रतिपिाहे मेयं निषेधे यी पूर्वीच दृष्टान्तोक्तिच्छायया प्रतिवस्त किसाम्यभेदः । सेवोत्तरा च वकार यथा,- | भातुपीघु कथ वा सवादसत्र रूपसत्र सम्भवः । न प्रभातरलं जयोति रुदेतिवसुधातलात् ।। पात्र कथ' वा मयादिति वकया निषेधोकवा दार्थन्तिसमभिधाय पचान वसुधातलात् प्रभानरल जत्रोतिरुदेतीनि धैयधिकरणप्रवकयैध निषे- धोक्तमा दशान्तोऽभिहितः सेयं निषेधे यकोत्तरा च दृष्टान्तोक्तिच्छायया प्रतिवस्त क्तिः साम्यभेदः॥ प्रपञ्चोक्तिच्छायया विधारयो यथा,- सरगय दृशोऽङ्गने पततु चिवमिन्दिवरम् स्फुटोकुरु रट्छदं व्रजतु विद्रुमः सतताम् । क्षणं वपुरपाय स्पृशतु काश्चन कालिकाम् उदश्चय मुख भनाग भवतु च विचन्द्र नमः ॥ अब प्रधानचतुर्थ पादयोरुपमानोपमेयसाम्य पेक्षत' हितोयटसीयपादयो हपमाभापकर्षः प्रत इति सेयं प्रपञ्चोक्तिशयया विधारची नाम प्रतिवस्त क्ति: मान्यभेदः। सैच विधौ घका यथा, - एखोमिद्यभुपमा विमलकबोले यणम्मि तुर समपछि तिरिछाअणे एज ससिविषठ कलङ्कगार पंडरस वित्तड उपरेण भमार पिमणमप्परउ ॥ .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । अनोपमेयोत्कर्षों वैकृतः उपमानापकर्षः प्रासत: प्रकाशन एच या पुन- रियमुत्तरार्धन रूपफेणापमानापकर्षमयोक्तिभगिस्तयेयं प्रपोक्तिच्छायया विधौ वका नाम प्रतिवस्त तिः साम्यभेदः । सैव निपेधे ची यथा, दातारा यदि कल्पशासिमिरल यद्यर्थिनः किटणे: सन्तश्च दम्तन कि यदि खलास्तत कालकूट न किम् । किं कर्पूरपालाकया यदि हशोः पन्थानमेति प्रिया संसारेऽपि सतीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥ अवोपमेयोत्कर्षः ऋजूक्त वव च निवद्द इति सेयं प्रपञ्चोतिषशायया निषेधे जुर्नाम प्रतिवस्तूक्तिः साम्यभेदः । मैच निषेधे वका यथा, सहत यदि मुद्रिता शशिकथा तछेत् स्मितं का सुधा नच्चनु यदि हारितं कुवलय ताहिरो धिङ्मधु । धिक् कन्दर्पधनु र्भवौ च यदि ते किं वा बहु महे तत् सत्य पुनरुक्तवस्तुविरसः सर्गकमो वेधसः । अनोपमानापकों वकोतवा च निषेधः शेषं पूर्ववत् ते इमे हे अपि मालोपमाच्छायया प्रपञ्चोक्तिपूर्व पुन: उपमाच्छाययेति मन्तव्यम् । अर्थयोरतिसादृश्याद यत्र दोलायते मनः । समेकानेकविषयं कवयः संश्यं विदुः ॥ ३८ ॥ नत्तकविषयोऽनेको यस्मिन्नेकन प्रापयते । यस्मिन्नेकमनेकन मोऽनेकविषयः स्मृतः ॥ ४० ॥ नयोराद्योऽभिधीयमानसादृग्यो यथा, - पाहारे विरतिः समस्तविपय ग्रामे नित्तिः परा नासाग्रे नयनं यदेतदपर यकतानं मनः । मौनं चेदमिदं च शून्यमसिल यहिखमाभाति ने 'सद व या सखि योगिनी किमसि भोः किंवा बियोगिन्यसि ॥ पकस्मिन् वस्तुनि यसहयस्थाभिधीयमानसामान्य प्रत्यक्षं गदिशेष प्रत्य- ·-- सरसतोकण्डाभरण। पादुभयविपरमरणाञ्च यो विमर्ष: सोऽयमेकविषयः संप्रायः। स एव प्रतीयमानसाहग्यो यथा, किं पनमन्तात्रीन्तालि किं ते लोलेक्षापं मुग्धम् । मम दोलायते चित्तं पश्याम्यां धनसनिक अव मुखलक्षणे लोचनलक्षणे वैकस्मिम्मेष वस्तुनि पसलक्षणं अमरलक्षण- वापरमपि वस्तु प्रतीयमानसाहण्यमाशयते सोऽयमप्य कविषय एवं संशयः। अनेकवराविषयो हिया शहो मित्र गयोः प्रमीयमानसा- हंग्या शुद्धो यथा,- वाली भभुरभोली उम्लसि अधिशंसयौ गहण सुपित्र विषियन्ता। पिहार भेभलौए एडवि सोम मुड जोहर पुग्णु जोहर गमणुमुखी शो पाड पाएर दोगह वि चण्ड कखणु । मल हयोः प्रतीयमानसाहव्ययोः बानिझामुखचन्द्रयोरेकचन्द्र एव विध भरत रति सोऽरा मनेकविषयः शुद्धः संप्रयः। पभिधीयमानसाटयो मिथो यथा,-- हावषेत्रमावभिनवगपापुमभासा निवासी तिष्ठत्यन्ते यमपि वियमण्डलमगोपसन्धयम् । असं को यादयति ध क को रविः कः शशाङ्क: का र पाचौ नदिइ म वयं का प्रतीचीति विनः । अत्र हुयोरभिधीयमानसादृश्ययोः सूर्याचन्द्रमसो: प्राचीप्रसौचत्रो र्षा गदन्यतममेरुमेद वस पायतो विकास इति अनेकविषयोऽयं मिश्र, যায়। কলঘায়ুন নব দিবন্ধৱীঘি ময়দাষ । सद यथा- सरोगपवे परिलौनषट पदे विशालदृष्टः खिदम रिलोधने । शिरोरुहाः खिवसपक्ष्मसन्तते हिरेफरन्दं न निमब्दनिपलम् । गूदहासकटदन्तकेशरं मुखं विदेतदिक नु पद्यशम् । पूमि प्रतीमा नलिनीषने सखों विदाम्पभूत सुचिरेगा योपिसा युग्मम् ।

·. D मरखगोकण्ठाभरणं । म केतकीना विलसन्ति सूचयः प्रवासिनो हन्त सत्यय विधि: सडिसतेयं न पकासि चञ्चला पुरः परजोगिरि विजृम्भते ॥ अव केसकोसूचीनी विधिविहशितः प्रतीयमानसाहय मटिल्लगाया- च स्मरजयोतिधायक सत्वाद, इयं प्रतीयमानौपम्यवत्यम निः । अनौपम्याभिधीयमानापट्टोसय्यवस्तः पूर्वा यथा,- राजकन्यानुरग मा रोमोझेदेन रक्षकाः । अवगच्छ युराधातमहो शोसानिलं वनम् ॥ अब राजकन्यानुरागलक्षणस्य रोमाञ्चकारणस्य रक्षकावगतिहेतोः पूर्व- मेवा मिहितस्य च वनानिलशैत्यलक्षणेन कारणान्तरेणापशवः न चैतयोः माह म्युमस्ति सेयमनौपम्याभिधीयमानापक्रोतव्यवस्तः कार्यवात् पूर्व कारणोपन्यासेन पूर्वतरचाते । मैवापूर्वा यथा,- प्रानन्दाच प्रवृत्तं मे कयं दृष्ट्वैव कन्यकाम् । अक्षि मे पुष्परजसा वासोहतेन पूरितम् ॥ अवानन्दाच प्रत्तमिति पूर्व कार्यत्रस्य पश्चाद, दृष्ट्वैय कन्यकामिनि . कारणस्योपन्यासः शेष पूर्ववत् मेयमभिधीयमानापनोगव्यवस्थः अनौ- पम्याप तिरपूर्व तुचाने। अनौपम्य व प्रतीयमानापोतथ्यवस्तः पूर्वा यथा,- उक पेशिप वकारिलार पच्छसि दअयच्छलिए। कण्टअविलिहिमपीपुरमअत्यपणे उत्तम सुरसाहो ॥ प्रत नेमस्थाः स्तनयोरुपपतिना नखक्षत सतमपि तु कण्टकैरिति प्रतीयमानापोसष्य यस्तु प्रकामते। पूर्ववदेव च पूर्वाध कारण- स्थोपन्यासः पथिमा त कार्योपदेशो दृश्यते । सेयमनौपच्याप्रती- यमानापोतष्यवस्तुः पूर्वा नामापन निरपन्नत्य किञ्चिदन्यार्थदर्शन- मिति समयोगांजायते ॥ सेवापूर्या यथा,- ·सरस्तीकण्ठाभरणं । २१८ करम व ण होई रोसो ? ण पिआर सवप प्रहर। सभमरपउमाघार णिवारि वामे सहस एणहि ॥ अत्रापि नास्या उपपसिना अधरो प्रणितः किं सर्दिभ्रमरति प्रतीयमानापक्रोगव्यं यस्तु पूर्षितु सत्रएमधरमिति कार्यत्रमुपन्यस्य - पश्चिमाई सम्भमरकमलामायिणीति कारणमुपन्य सेयमन्यौपम्या •प्रमीयमानापट्टोमष्यवस्तुरपूर्वा च यथोक्तलक्षपयोगामायते । समाधिमन्यधर्माणामन्यावारोपणं विदुः । नियमेदोऽथ सोश दः स विधा परिपठयने ॥ ४४ ॥ सयो निरङ दो यथा,- दूरपरिवहराए अवऊहन्तम्मि दिपअरे अवरदिस। ससहन्ति व कि लिम्मर पिअधमपञ्चदूसग्यं दिणलछी । प्रय दिनकरदिनलक्ष्मीप्रतिचौनां समारोपितनायकनायिकाप्रतिना- यिकाधर्माणां दूरप्रतिवद्दराग इत्यादिभिः विष्टपदैरतुदः। एव- भन्यधर्माथारोपादयं निषङ्ग दः समाधिभेदः । मोजदो यथा, वलहे लड़योलस एशर पुणु बहु यलि किमि सामरसिणि तुझ रोसद्ध विदेर पोरग्गलु जंपर किंपि पिजावनणु साव सिमिपविसित्ति माथि पुलुटतम पवापि प्रियतमव्यलीकासहिष्णुः कापि कामिनी हिमानोष्टी कमलिनीमालोपय सम्यामाधान रि सूर्यधर्मानापति सेच बलिः क्रियेऽहं सब रोप त्यामिः मदिरामाना समतो- यन्त रत्यय' सोझेदः ममाधिभेदः। अन्यश्चान्या इति न्यनमा धर्मिणोऽप्यधासे समाधिरिष्यते । सधर्माणां धर्मिय यया,- चन्द्रज्योन्याबिन्दपुरिन मैकतै मिन् माया ।

·२२९ः सरस्वतीकण्ठाभरणं वादहन सुचिरमभवत् मिहयनोः कयोचित् । एको व्र प्रथमनिहत केपिनं कसमन्यः सत्व तत्व कथय भवता को इतस्तत्र पूर्वम् ॥ थत संबोध्य वर्षनीये विष्णु सपथ धर्मिणसहर्माणां चायासादयं धर्मिधर्माभ्यासकपः समाधिः । धर्मिण एवाध्यासो यथा, - प्राओरेप कस्मात् पुनरपि मयि न मन्यखेदं विदयात् निद्रामप्यसत्र पूर्वामनलसमनसो नैव संभावयामि । शेतुं बतासि कस्मात् पुनरयमखिलहीपनाथानुयात- स्वयमायाते विसर्कानिति दधत एवाभाति कन्यः पर्योधः। पत्र मामीरेष कम्मादित्यादिभि मयखेदादिधर्माण निवर्तित- त्वाम् माप्तथीरित्यादौनाच श्वेपे वाभिधानास् त्वयोनि वर्णनीयपदे विष्णा स्वरूपस्य धर्मिण एवाथासात् तदर्माणां चानध्यासादय धर्मत्र- ध्यागरूपः समाधिः । समाधिमेव मन्यन्त मौलितं सदपि द्विधा । धर्माणामेय चायासे धर्मिपा वाम्यवस्तुनि ॥ ४५ ॥ प्रवान्यधर्माप्पामेवान्यवस्तुन्यभ्यासान्मौलितं यथा,- मलविनं विष करपपवे िपप्फुल्लि विहिं। मलिनं वित्र पौणपोहोहिं प्रज्जाए सावरम ॥ प्रय पवितमिव धुमिवमिव फलितमिवेतपत्प्रेक्षया लगाधर्माणां लावण्य- धर्मिणि धर्माथारोपो रयते । करपतवादीनो चानुपास्तव्यापारहेतुत्वेन भाधकतमत्वेन वा प्राधान्य लस्यते । सोऽयमन्यवस्तुनि पुनरन्यधर्माणा- मेवारोपेण मौलितं नाम समाधिभेदो भवति । सहमे समाधुरकि- रितुरक्तिग्रहणासभ्यते। धर्माणां धर्मिषच यथा,- देहो प पडर दिग्रहो कण्ठले यो य लोहियो सोरहे। - ·सरसतोकण्ठाभरणं । २२२ पत्रोपमानभूतस्त्र सहवमा व्याजगईणया नदुपमैयः कोऽपि सत्पुरुपो विगात इति सेयं प्रसीयमानसाहण्या गवती नाम समासोतिः। सेवोभयवती यथा, निष्कन्दामरविन्दिनौं स्थपुटिगोशों स्थली पल्पले जबालाबिलमम्ब कर्तुमपरा सूते वराही सुतान् । दंष्टायां चतुरणवोर्मि पटलरामावितायामियम् यस्था एव शिमोः स्थिता विपदि भूः सा पुलिपी पोत्रिणी। अव पूर्वार्ध गर्दा उपरार्धे स्वाघा गम्यते सेय प्रतीयमानासाह- श्योभयवती समासोक्तिः। नुभयवती यथा- इतः सपिसि के प्रवः कुलमिसमादीयहिषा- मिरच शरणार्थिनः भिखरिपक्षिण: भरते । दूसोऽपि धड़वानलः सह समस्तसंवर्तक- रहो विरानमूर्जिन भरमञ्च सिन्धो वपुः ॥ अव गर्दा वाधा वा विस्मयोनायेवासमयते । मेयं प्रतीयमान-.. साहश्यानुभयवती नाम समासोक्तिः। पभिधीयमानसारश्या वाघावती तुल्याकारविशेषणा यथा,- नालस्य प्रसरो जलेष्वपि सतावासस्य कोपे रुचि- टण्डे कर्कसमा मुखे च मृदुता मिले महान् प्रययः । पामूलं गुप्पसंग्रव्यसनिता पश्च दोषाकरे यसैव सा स्थिसिरप जस्य वसति युक्त व भत्र त्रियः ।। भायाम्पु कसत्पुरुषयोः परस्परमपमानोपमेयभावस्यामिभयप्रसिहरुप- मानेनैव सेघवत्तुल्यविशेषणपदाभिधीयमानसाहण्यमुपमानवावग- म्यते। सेयमभिधीयमानमाहण्या साधावतो तुल्यविशेषणा नाम समासोनिः। प्रतीयमानाभिधीयमानसाहग्या वाघागहीवतो तुल्यातुल्यविशेषणा .

·सरस्वतीकण्ठाभरण । यथा,- , . उपाय मत् पान्थाः पुनरपि सरो मार्गतिलकम् यदासाद्य स्वच्छ विलस्थ विलौनक्कमभराः । इतस्तु क्षाराले जरठकमठचिप्तपयसो नित्ति: कल्याणी न पुनरवतारः कथमपि । अल पूर्वार्ध अभिधीयमानसाहपयोः श्लाघा पश्चिमाधु तु प्रतीय- मानसादृश्पयो विगम्यते सेयमुभयवनी तुल्यातुल्यविशेषणाभिधीय- मानप्रतीयमानसाहण्या समासोक्तिः। अन्योक्ति बिधा खजानौ नात्य- न्तरे च। सयोः सजायौ यथा,- लक्ष्मीपयोधरोत्सनकुङ्क मारपिनो हरे। वलिरेप स येनास्य भिक्षापात्रीसत: करः॥ अब हरिशब्द न बलिशब्दन वा कश्चित् समानेतिहत्तः विशेष एवो- चाते, सेय' स्वजासिविषयान्योक्तिः संच पोतिरूपत्वातु ममामोहिरेव । - जात्यन्तरे यथा,- पिवन मधु यथाकामं भ्रमर फुलपहने। अप्यसन्नद्दसौरभ्य पश्य चुपति कुड्मलम् । प्रत्र भमरशन्देन कश्चित् कामी फुलपहनन्दन कापि प्रौढ़ाना कुड्मलभाब्देन कापि भुग्धागनाभिधीयते । सेयमन्यजानिविषयान्योतिः समामोक्तिरेव भवति । शन्योक्ति गन्देन उहाध्यामविषया तायामन्ति- रुचाते यथेप ब्रह्मदत्त इनि। मा दिवा गहा दिया था तयोः शहां यथा, सुधावग्रामरूपवनचकोरेग्मुसा किरन् जयोत्स्नामर्श नवलवलिपाक्रमपरिणीम् । उप प्राकाराग्रं प्रहिणु नयने तकय मनाक अनाका कोऽयं गलिमहरिणः गोतकरणः । पत्र कमत्राचिन्मुले चन्द्रमसमथायब करिदेयं मने मा चेग पूर्ण . .

·-- समा- २२४ सरसतीकाठाभर अभिधीयमानतुल्यविशेषणा पश्चिमाधैं पुनरनाकारे कोऽय' गलिस- हरिण इत्यत्र तुल्ययिभपणा समासोक्तिरेवान्योक्तिः एकरैरव चाथा- मादियं शुहतपयते। चिता यचा- कमलमनम्मसि कमले च कुषलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेतुरत्यातपरम्परा फेयम् ॥ अनाध्यासः पूर्व वह चिवाञ्च निगदेनैव व्यास्यात सेयमनन्योक्तिः मोक्तिरवानेकाधामवैचित्रमाचिवेतुपचयते । उभयोतियथा,- लावणामिन्धुरपरैव हि फेयमत्र यलोत्पलानि प्रशिना सह समवन्त । उन्मज्जति हिरदकुम्भतटी च यत्र यंत्रापरे कलिकाण्डमणालदण्डाः । असापूर्व य लावणयसिन्ध रित्यन्योतिः यत्रोत्पलानि संसवन्त इत्यनन्योक्लि: सेयमुभययोगानुभयोक्तिरपदिश्यते । उपलक्षण- तत् । तेनान्यापि योपमानोपमेयविमये संक्षेपोलिः सापि समा- सोतिरेव भवति यथा,- इन्द लिन्त इवाञ्जनेन जड़िता दृष्टि मगौणामिय प्रमानाय धिमेव विद्रुमलता श्यामेव हेमप्रभा । पारपंच कलया च कोकिलवधूकण्ठे विष प्रस्तुतम् सीतायाः पुरतम इन्त शिसिनो बर्हाः सगर्दा च ।। प्रय संक्षेपसः भोताभन्दवाचासत्र मुखादेरवयवस्वाथयस इन्द रचनेनेव लिप्तो जडिनय मुगीर्या दृधि प्रश्वानमिवार विद्- मरुन सामेव हेमकान्तिः परुपा इव कोकिलालापाः सगर्दा पूर्व भिखिना दर्दा इतुरत्प्रेयोत रनुशान्यपि तदुपमेथानि भुखादौनि प्रतीयन्ते, सेयमपि मुझपोक्तितः समासोतिरेय भवति । क. पुन समा- সুন্নি বদ ·, 301 सरस्वतीकण्ठाभरणं । '२२५ मौत: समाधुरकी विशेपः उच्यते । यत्र प्राकरणिकेऽमाकरणिको धर्मोऽयासयते सा समाधुवक्तिर्यथा असहन्ति व कि लिम्बइ पिन- अमपच्चखदूसणं दिणलच्छी इति यत्र पुनरमाकरणिके प्राक- रणिकधर्मः सा समासोतिर्यथा, पिवन् मधु यथाकामं चमरः फुल्लपङ्कजे इति। ननु धर्मिणोऽथासे समानमिति चेत् न । सत्यं तत्व कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वमित्यादिपु अनाकाशे कोऽय' गलितहरिणः मौतकिरण इत्यादिषु च भव्यक्त एवाध्यासविशेपो दृश्यतो एकत्र नन- सान्यत्र तु वचसेति सोऽय समाधुरते: समासोक्तेश्च भेदो भवति । अन्यथावस्थित वस्तु यसवामुत्मेचाते ऽन्यथा । द्रव्यं गुणः क्रिया वापि तामुमेक्षां प्रचक्षते ॥ ५० ॥ सासु द्रव्योत्प्रेक्षा यथा,- देहस्था दर्पणे यसत्र पथप्रति प्रतिमामुमा । अन्यामियोत्पन्नमर्धनारीखरान्तरम् ॥ प्रय प्रतिविम्वरूपेण दर्पणेऽन्यथावस्थितस्वार्धनारीश्वररूपलक्षणसत्र द्रव्यसत्र यदपराधोत्पन्नार्धनारीश्वरान्तररूपेण द्रव्यान्तररूपेणोत्म क्षणं मेयमुत्यक्षा द्रव्योत्न नेति भवति । गुणोत्मेदा वा यथा, पक्षविविध करपल्लहिं पप फुग्लिा व अणेहि। मालि विश्न पीणपोहोहिं अज्जाए लावा॥ प्रत करपल्लवादिरूपेणान्यथावस्थितस्त्रागलावषवलक्षणसत्र यदेतत: मल्लवितन्वादिरूपेशान्य योरोबएं सेयमुतोबा गुणोत्मेवेति भवति। कियोतीक्षा यथा,- सेनागजा: स्वकरपल्लवलेखनौभि- गंगडस्यलानादमसी मुंडराददानाः। मन्ये नरेन्द्र मव तोयधितीरताली- पलोदरेषु विजयम्मुतिमालिसन्ति।

·पत्र . सरस्वतीकण्ठाभरण। सेनागजानां गण्डस्यलेभ्यो लेखन्याकारः करे मंसीरूपसत्र मदपयसो यदादानं यच्चामत्र तीरमालीपत्रोदरपु महावर्ष नया निक्षेपः स उतरूपेणान्यवोत्लेवरी इति सेयमुत्प्रेक्षा मियोलेशा भवति। उत्मे चावयवो यच या चोन् घोपमानता। मसचे ति न भिद्यन्ते सानुनलेवास्वरूपतः॥५१॥ सवोत्प्रेक्षावयवो यथा,- अगलौभिरिव केशसञ्चय संनिगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुड मलौलामसरोजलोचनं चुमतीव रजगोमुख शशी ।। प्रवाह लोभिः केशेषु गृहीत्वा प्रियामुख धुम्परते सा च लोचने निमी- लयतीति मायोबादः। तत्र मुखचुम्बनादिक्रिया प्रधानमगोभूना प्रती- यते, केशाग्रहणाधिनिमीतनेन चाभूते प्रधाने तलाशीमनाया: कियाया: उत्प्रेक्षमावयवभूमा क्रियोत्प्रेक्षिना भवति । यथा हि कुड्मली रूस- सरोजलोचनमित्यत नोत्प्रेक्षापदम् एवमङ्गुलीमरीचिभिसिमिरकेश- सञ्चय' मनिगृहेप्रत्यत्रापि नन्न प्रानोति । मरीचरङ्ग लिस निगृहीत- 7 सिमिरकेशसञ्चयमितेव' वा वक्तव्यं भवति । तव योऽयमवयव किया- यामप्यन्य पदार्थोत द्वितीयावयव किया विलक्षण एवमयोगेश पृथक्पदंतया वाक्यकल्पः, म वस्यापि व्याख्यानपरत्येनाप्यनुयोग्यमानः. कविभि- खत्म चावयव इतुचाते। अनेत्र पुन यत्व प्रधान किया नोत्मच्यते अवयव किया उत्प्रेक्ष्यते तमुत्प्रेक्षावयव वर्णयन्ति यथा,- लौनेव प्रतिविपिनद लिखितेवोत्कीर्णरूपेव च. प्रतुरप्त व च वजन्नेपघटितवान्तर्निसानेव च । सा नश्चेतसि कोलितेव विशिखैशेतोभुवः पञ्चभि- चिन्तामन्ततितन्तजातिथिहसूसोय लामा मिया ॥ मेषां मते पूर्वोदाहरणमुत्म चावयवो न भवति 1. उत्घोपमा यया,- किंशुकष्यपदेशन तामारुह्य सर्वतः । .

·सरखतीकण्ठाभरणं । २२७ दग्धादग्धामरण्यानों पश्यतीव विभावसुः ॥ व्यपदेशशब्देन किंशुककु समानामग्निमा भयमभिधाय दर्शनमि- योत्म क्षत्रत इति सेयमुत्प्रचोपमा। पूर्वस्मिन्नपुत्रदाहरणों मरीचिभि- रङ्गलोभिरिव तिमिरं केशसञ्चयमिव संनिगृह्य तुपमानार्थानुप्रवेश उत्प्रेक्षायां द्रष्टव्यः । सेयमुत्प्रक्षोपमा चोत्मे व भवति । "मतं यथा, यदेतच्चन्द्रान्तर्जलदलवलौला वितनुते तदाच लोकः शशक प्रति नो मा प्रति तथा । अहं विन्द मन्ये त्वदरिविरहाकान्ततरुणी- कटाक्षोल्कापातव्रणकिणकलङ्कातितनुम् ॥ प्रत्र . कटाक्षोल्कापानवणकिशकलङ्काशिततनुमिन्द मह मन्ये इत्यनेन खमतदारक मुत्प्रेक्षायाः समर्थनं सतमित्ययं मताभिधान उत्प्रे चाया एव प्रकारः। प्रस्तुतप्रशंसा सवादस्तोतव्यसत्र या स्तुतिः । कुतोऽपि हेतो चित्रा च प्रत्ये नव्या च सोचयते ॥ ५२ ॥ मा च धर्मार्थकामानां प्रायोऽन्यतमवाधया । खाभिप्रायप्रसिदना च जायमानेह दृश्यते ॥ ५३॥ तामु धर्मवाधया वाचता यथा,-- मेदश्छदकपोदर लघु भवतुत्सायोग्य वपुः सत्यानामपि लक्ष्यते विकृतिमञ्चित भयकोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिपवः सिध्यन्ति लक्षेत्र ग्ले मिथैव व्यसनं वदन्ति मृगयामोहग्विनोदः कुराः ॥ अव यथोक्त ईतुभिः स्वाभिप्रायसाधनेन यदिदमौदग्विनोद कुतः इति साक्षात् मृगयाभिनन्दनं सेय याचना नाम प्रस्तुततिरहिंसा परमो धर्म इति धर्म बाधते । धर्मवाधयेव प्रतेवतव्या यथा,- कालावादुमि क्षेत्र वालअरे लगा मम कण्टम्मि ।

·-- सरस्वतीकण्ठाभरणं। दोण्हं व परणिवामो समज होता हो । अव कालाक्षरदुःशिक्षितेत्यनेन लिपिज्ञानादिभिरधौतधर्मशास्त्राभिमस- रूपकपोगण्डः कोऽपि कयापि अविनयवत्या सोपालम्म एहिर कण्ठे लगे- त्यभियुजयते । तर यदि ते मतमेवं कृते नरकः स्यात् स यद्यावयोः सईद नासौ नरक इति किं तईि खर्ग इति सोऽयं सामिप्रायसाधनात् महा- साइसे नियोगस्तवह साक्षादस्तु तस्यास्तोगव्यस्य स्तुतिः प्रवीयते प्लेय प्रनेत्रतव्या नामाप्रस्तुतमसा परस्य दारान् मनसापि नेच्छेदिनि धर्म- मेव बाधते। अर्थबाधया वाचता यथा,- पङ्गो बन्ध स्वमसि न गृहं यासि थोऽ परेपान धन्योऽन्ध त्य' धनमदवता नेक्षसे यन्म खानि । श्वाधयो मूक त्वमपि रूपणं सौपि नाशंभया य: स्तोतव्यस्व बधिर न गिरयः खलानां शृणोमि ।। सोतव्याना पान्धमूकबधिराणां बन्धु धन्यवाधास्तीतव्यपदैः साक्षादभिनन्दनादिय' वाचया नामाप्रस्तुतम साभिमानिनोऽर्थसिद्धि बाधते । अर्यबाधय व प्रवतव्या यथा,- काम वनेषु हरिणास्त णानि खादन्त्ययनसुलभानि । विदधति धनिषु न दैन्य ते किल पशवो वयं सुधियः ॥ प्रल ते किल पावो वयं सुधिय इति गांपामसाक्षादभिनन्दन नेनेयममोमध्यानासमीया वाक्यार्थत्वेन स्तुतिप्रतीने प्रत्ये नव्या मामामस्तुतप्रममा मनस्विनोऽर्थसिद्धि बाधते । कामवाधया वाचना यथा,- पा मुन्ति दौसासमा अन्ति एप कोन्ति विरहकिसिमायो। धमानो नाम जाणवयम्लह वखहो ण तुम। अव धन्याता यासांत्वन वल्लभ नि येयमतिरक्तायाः साक्षादस्तो- तव्यस्तुतिः मेय' याचा नामाप्रस्तुतप्रशंसा तस्या एष कामसिद्धि बाधते । कामबाधय व प्रोतव्या यथा-- ·सरस्वतीकगठाभरा। सुरुउच्छा दुलई पि दूरानिया अम्मा । सा उअबार गर जो पिपन्त ण कापराधोसि अल पूर्वोत्तास्मदभिमायमिद व नाम त्ययाम्माकमुपात येन जोषित- मपि हरन्नापराधोसीति पर प्रति यदतिरिकतया वायतेनेशांशो- तथ्यस्य परस्य सुतिः प्रतीयते सेयं प्रतेवरय्या नामामरामा स्या एव पारीरमाधया सर्वानपि कामान् बाधते । विवक्षितगुणोत्कट येत् ममीकृत्य कस्यचित् । कीर्तनं सुमिनिन्दार्थ सा मत्ता तुल्ययोगिता ॥ ५४॥ अभिधीयमानतुल्यगुणवेन सुत्यर्या यथा,- शेपो हिमगिरिम्वञ्च महान्तो गुरवः स्विराः। मा लडितमयादा चलन्तीं विभथ क्षितिम् ।। अवाभिधीयमानमइयादिगुयोन कष्टाभ्यां पाहिलपारीलाभ्यां मासु- त्यर्थ तुल्ययोगेन चितिमतेर भितिवादियं सुत्या तुल्ययोगिता। अभिधीयमानतुल्यगुणत्व एव निन्दायी यथा,- सङ्गनानि मगानीयो तहिदिलसिसानि च । क्षणदयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि वयम् ॥ प्रत्व धनारब्धान्यपोत्यादिभिरभिधीयमानतुल्यगुणानां गाधीसह साना सडिदिलसिवानांश्च निन्दार्थ तुल्ययोगेनाभिधानादिय निन्दा तुल्य- योगिता । प्रतीयमानतुल्यगणरत्ये स्तुत्या गया,- यमः कुषेरो वरुणः सहनाचो भवानपि । विनत्यनन्यविपया लोकपाल इति शुसिम्॥ अत्र यमादयः पञ्च भवन्तो लोकपाला प्रत्यनुक्तमपि तुल्ययसुयोगिरायेय स्तुत्यर्धमेषां मियः साह ग्य' प्रतीयते । मेय प्रतीयमानतुल्यगुणात्ये नुत्यर्थी तुल्ययोगिता। प्रतीयमानतुल्यगुणत्य एक निन्दार्थी यथा,- राजानमपि मेवन्ते विपमपुत्रपभुञ्जते । रमन्ते च परस्त्रीभिरहो साहसिका नराः ॥

·L मरम्यतोकण्ठाभरणं । अव योग्य सेवादि निवाना राजविपये स्त्रीषु च वैषम्य हेतु स्तुल्यत्वेन योगः वाजादीनां या कर्मवादिपराया तकियायां समायेशः सोऽमीया. मिथः साहश्य प्रत्याययन् राजसेवापरस्त्रीरत्यो बिपोपभोगतुल्यता गमयतीति सेय प्रतीयमानतुल्यगुपये निन्दाय तुल्ययोगिता । धान्ये मुखनिमित च दुःखहेतौ च वस्तुमि । तिनिन्दामेयाङसल्यत्ये तुल्ययोगिताम् ॥ ५५॥ सा स्तुत्यर्था यथा- आहतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य बनाय छ । न मया लक्षितस्तसत्र स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ पाल रामस्य राजपाभिषेकवनगमनयोः पितुरादेशन तुल्यरूपतया स्तुतिः प्रतीयते । निन्दाधी यथा,- यश्च निम्ब परशुना यौनं मधुसर्पि पा । यचैनं गन्धमालाभ्यो सर्वस्य कटुरेव सः ।। प्रास या परशुना छिनत्ति योऽम मधुसर्पि पा सिञ्चति यो या गन्ध- मालाभ्यामर्थ शि संप्रति तुला मेघ निम्बमा कटुत्वमिमि समासोकमा सदुपमेयमर निन्दा प्रतीयते । दोपमा यो गुप्पोभावो दोपौभायो गुणसत्र यः । स लेगः सवात्ततो नान्या व्याजसुमिरपोपते ॥ ५६ ॥ सस्त्र दोपत्र गुणोभारे लेपो यथा,--- सुवैप गुणवान् राजा योग्य से पतिरूजितः । रम्पोत्म ये मनः सक्तं यसा कामोत्सवादपि । प्रल येयमुत्तरार्धन राज्ञो योर्यप्रकर्षसत्र स्तुति: सा कन्याया: निर- नारान् भोगान् निर्विविक्षो दोपत्वेन प्रतिभामिपनि तवभिप्रनत्र योग्य विदग्धसत्या राजप्रकोपपरिजिहोर्षया दोषोऽपि गुणरूपेणोक्ता मोऽयं दोषस्य गुणीभावो नास ले गतोऽल्पनया पनेरनन्यविदित उचयमानो ·. सरससौकण्ठाभरणं। लेश इत्रसे। राणसत्र दोपौभावो यथा,- घपलो निर्दयचासौ जनः किन मे नलि। प्राग:मार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः ॥ पत्र पूर्वार्धन मानपरिग्रहानुगुणं ससौनामग्रतः प्रकामं प्रशिक्षाय सदनिर्वाहमाशकमाना तदुपहारा परिजिही दोषाभास गद गुण- ग्राममाह आग:प्रमानायव चाटवो येन मिचिताः इसि। सोऽय राणसर दोपौभावो नाम लेगो भवति । अन्ये पुनः समसमेव लेश- लक्षणमाचक्षते। यत्र दोपत्र गुणीभावो गुणस्त्र च दोपीभाव इगि सोऽपि हिषा समासोतरा असमासोतया च । तयोः समायोक्तमा यथा,- ' गुणानामेव दौरामवारि धुर्यो निजाते। प्रसञ्जातकिणस्कन्धः सुख स्वपिति गौ गलिः ॥ अयमपि प्रकोपभयालेनैवोचत्रते इति लेशः । असमासोकवा यथा, - सन्तः सच्चरितोदयव्यसनिनः प्रादुर्भयद यन्वाणा: सर्यवेव जनायवादचकिता जीवन्ति दु:स सदा । प्रपत्पन्नमतिः सासेन न समा नैवासता व्याकुलो युक्तायुक्तविषेकशून्य हदयो धन्यो जनः प्रारुत' । प्रवापि प्रकोपभयादि पूर्व यत् । अर्थप व्यगलक्षणय न करमाय लेप इतराने दोयगुणीभावस्त्राप्रस्तुतसुरात्रा दोपगुणीभावस्त्र तु व्याज- सुनवापहारात् । व्याजसुतिरपि विधा शुहा मिया घ सयोः शुद्धा यथा,- पुसः पुराणादारिद्य पोस्वया परिभुजबसे । राजनिघाकुयं भस्त्र किमिदं सव युजयने । अव शुद्धपरदारापहरपलक्षणनिन्दाव्याणेन सुते यि हितत्यादिय शहा नाम व्यानसुति गदोपीभावलपणादे गाम्न उपा। . .

·२२२ सरसतोकण्ठाभरण। -- मित्रा यथा प्रियोऽसि प्राजोऽसि प्रभुरसि फुलौनोऽसि युवा युवायस्वामेव' कति न पनिमुरुष पते । प्रतये ना कीर्ति रघुनहुपमान्धाटमकिपीम् परामर'हामधिगतनयो नाईति भवान् ॥. अल स्तुतिपदमिव प्याजगईया स्तुतिरिति इयं मिथा नाम व्याज- स्तुति लेपमेदः। कादौमा समावेशमहान्य य: क्रियादिषु। विक्तिशादिविलय महोतिःसा निगद्यते ॥ १७ ॥ वैसाम्यवती यमुचनमाना मनीषिभिः । सहेवादिप्रयोगेषु ससादृश्या च दृश्यते ॥ ५८ ॥ सर कर्नविविक्रकियाममाषेो यथा,- कोकिलालापमधुराः सुगन्धिवनवायवः । यान्ति साधं जनानन्दै ईद्धि' सुरभिवासराः । पत्र सुरभिवासरा इति कर्तृपदार्थः केवल एव जनानन्दः सह द्धि- प्रारिकियायां समाविष्ट इमि सेयं विविक्ताकर्तकियासमावेगा नाम वैसादृश्यक्ती सहोक्तिः । कर्मणो विविक्त कियासमावेशे यथा,- उन्मसि पिया समतह विदुरे भणसि कोस किसिध्यति । उअरि भरेष अभाणुस असुअर वशिसोवि शझाई॥ अब संवोधमानयनदर्थः कर्मसामापन उह्यस इति क्रियायां केवल एव कियापदार्थन सह समाविरः । मेयं विचितक्रियासमावेशा नाम वैसाम्यवती सहोक्तिः । याबानेकोऽपि कर्यादिः प्रविविक्त क्रियादिभिः । विधिनभाव लभते विविक्ता सापि कथयते ॥ ५ ॥ सा कर्तृदयस्य ध्या क्रियासमावो यथा,-' वर्धते यह पायानां मुळया. उनमन्जरी। ..

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
वहन्ति च सम तेषामथुभि मलयानिलाः ॥
अत्र चूतमञ्जरीमर्छया सह वर्धनक्रियायां मलयानिलाश्चायुभिः
सह वहन कियायां पृथक् प्रयविवेकेनैव कर्तरि समाविष्टाः । सेयमपि
विविक्तक कियासमावेशैव वैसादृश्यवती महोक्तिरेव कर्मणोऽपि विवेके
द्रष्टव्या। कर्तृणामविविक्तकर्तृक्रियासमावेशे यया
धौरेण समजामा हिआएण सम अणिहित्रा उकएसा ।
उच्छाहेण सह भुआ वाहेण सम गलन्ति से उल्लावा ॥
अव यामादौनां बहूनां धैयादिभिः सह गलनक्रियायामेकस्यामेवावि-
विक्रः समावेशो दृश्यते । सेयमविवितकर्तृकियासमावेशा नाम वैसा-
दृश्यवती महोक्ति: । कर्मणां विविक्त क्रियासमावेशे पूवशब्देन सह-
शब्दस्य स्थाने ससाहश्या यथा,-
धौरं व जलसमूह तिमिणिवहम्मि व सपक्खपव्यालो ।
पासोत्ते व्य तरङ्ग राणाई व गरअगुणसआई वहन्त ।
अत्र धैर्येण जलसमूहस्य निमिनिवहेन सपक्षपर्वतलोकस्य नदीचोतो-
भिस्तरङ्गाणां रत्नेश्च गुरुकरणशतानां मिथः प्रतीयमानः साहश्यमिवेन
द्योत्यते। सहार्थश्च वाफ्यार्थसामर्थन लभ्यते इति मेय धैर्यादीनां
बहूनां वहनक्रियायामेकस्यामेव विवेकस: कर्मभूतानां आवेशेन अवि-
वितकर्मकियासमावेशा नाम ससादृश्या सहोक्तिः। प्रादिग्रहणाद्
गुणसमावेशेऽपि गुणिनः ससादृश्या यथा,-
सह दीर्घा मम वासः इमाः सम्प्रति रावयः।
पाण्डराय ममैयाङ्गैः सह साश्चन्द्रभूपणाः ॥
अत्र रात्रयो दीर्घाः पाण्डराय इति पाण्डरव गुपयोरवियन
रात्रिषु रात्रीणाच तयोः खासैरङ्गैच सह समावेशो म्यते; मेयमविविक्त-
गुणसमादेशा नामेवाद्यप्रयोगेऽपि ससाह या महोक्तिः ।
'द्रव्यकियागुणादीनां क्रियाद्रव्य गुणादिषु ।
निषेशनमनेफेपामेकसः
स्थात् समुच्चयः ॥१०॥

·D . २३४ सरसतीकण्ठाभर इतरेतरयोगो यः समाहारो य उपाने । अन्याय हान्यो यः सोऽपि नान्यः समुच्चयात् ॥६॥ हिपदाययक्ष स स्यात् स स्थात् यद्धपदाश्रयः । उभयाश्रयय स स्यात् स सवादगुभयाययः ॥ २ ॥ स्त्रयः मसिपदं या स्त्र द्योतकैरिसरल था। पदैः शुद्धाच मिश्राश्च तुरीयो द्योतक विना ॥१३॥ अव हिपदाश्रयः मसिपदायितद्योतकत्वेन ट्रन्थयोः मियासमुच्चयो यथा,-निर्यमा परिजनेन बोधितः स्फूर्जमानचियापसद हः । हारसम्बलनासलोऽधिकं दीपकर मदन दियते ॥ अत्र दोपकर मदनच इति हे द्रष्ये प्रतिपदं चकारेणेकस्यों दियो प्रति कियायां समुच्चयेन निषेपित,न दिदाताने इमि दियचनं दीपक- मदनौ रति चार्थ इन्दश्च न भवति । दिपदाश्रय एव उत्तरपदाश्रितद्योतकेन क्रिययो व्यसमुच्चयो यथा,- निकामं क्षामाग्री सरसकदलौगभगा कलाशेपा मतिः पापिन व नेत्रोत्सवकरौ । अवस्थामापन्ना मदनदहनोहाहविधुरा पूर्यनः कल्याणी रमयसि मनः कम्पयसि ॥ अत्र रमयति कम्पयति इति है क्रिये उन्तरपदतिना चकारकस्मिन् मनोलक्षणे द्रये कर्मणि समुच्चयनककालमेव नियेशिते, तेनायं अम्बा- चयो न भवति । बद्धपदाश्रयः प्रतिपाश्रिसद्योतकत्येन गुणानां कियासमञ्चयो यथा,--- अमाहामस्तु कथमस्तु न विन्याय यस्मिन,वास करणा च शतज्ञता च । सक्ष्मीश्च सालिकरणचलितच तेशः -- धर्मच मानविजयौ च पराकमश्च ।

·. गरखतीकण्ठाभरणं । अब करणा प शराजता च इत्यादयो गुणा: प्रनेत्रकं वळपदाश्रयत्वेन चकारेण एकस्यामुयास पूति कियायां समुच्चयेन नियन्से तेन गुणेषु वडवचनं न भवति । करुणासमासादीनां इन्दसमासच न भवति । यस्मिन् इत्यपेचायाश्च आयमेव गुणानां द्रव्यससुचयो भवति ।। पड़पदाश्रय एवं उपारपदाश्रिमद्योतकत्व न गुणानां क्रियासमुच्चयो यथा,-कपमप्रतिविधानमनोज प्रेम कार्यत्रमनपेक्षविकाशि। घाटु घातकसम्भ ममासा कार्मणत्वमगमद, रमणेषु ।। अत्र रूपं प्रेम चाटु च इति बहवो गुणाः उत्तरपदाययेण धका- रेण अगमत् इत्ये कस्यां कियायां समुच्चयेन नियेश्यन्ते । तेन अगमन इति बहुवचनं इन्दो वा न स्यात्। कामपन्य मू इत्यपेक्षायां च प्रय- मेव गुणानां जातिसमुच्चयो भवति ॥ उभयपदाश्रयः उत्तरपदाश्रित- द्योतकाय न द्रव्यगुणाना कियासमुच्चयो यथा,- विचिम्यमानं मनसाऽपि देहिनां इदं हि लोकेषु च कास्ति दुर्लभम् । • निशा सचन्द्रा मदिरा च सोत्पला प्रियानुरागोऽभिनव यौवनम् ॥ अल निमा मदिरा च द्रव्ये अनुरागो यौवनञ्च गुणौ वडष्वपि पदेषु इन्द सत्यपि उत्तरंपदाश्रयनिवेगिना चकारेण चकास्ति इतेवकसना कियायां नित्यन्त । तेन चकासति पूति वडवचन समासच न समात् । अयमेव च दुर्लभम् इत्यपेक्षायां द्रव्यगुणाना गुणसमुच्चयो भवति । सेमी बयोपि शुद्दाः। मिश्रः पुनस्भयपदाश्रयवद, बङपदा- श्रयद भवति॥ आदिसत्रचन्द्रावनिलोऽनलश छौ भूमिरापो छादय यमश्च । महश रात्रिश्च उभे च सन्धेत्र धर्मश्च जानाति नरसत्र उत्तम् ।। अत्र अादियचन्द्रादयो द्रव्यविशेषाः उत्तरपदनिवेशिना प्रतिपद- निषेशिगा च चकारेण जानाति इतेत्रकसत्रा कियायां निवेश्यन्ते । तेन यथा, ·. কাঘৰীক্ষার্থী। च वरनामारे समानामा च एप मिय; ममुच्चयभेदो भवति, पानु- भयाश्रयस्तु समुच्चयोऽन्याचयश्च न भवति। इपोरपि दीपफैन विषया- पहारात्। तेन इतरेतरयोगामाहारयोः छ उदाङ्गियो । सस इतरेतरयोगो यया,- साऽवशेषपदमुक्तमुधा सामान्ययसनाभरणेषु । गन्तुमुत्थितमकारणतः स्म घोरायन्ति मदविनममासाम् ।। अत्र उमपेक्षा उत्यितम् इतेरते क्रियाद्रव्यविणेया इतरेतरयोगेन मदविलासद्योतनक्रियायां निवसन्ते । तेन द्योतयन्ति इति बपचन हन्दसमासद तद्विवचायां मयात् । न च ह द्योतककार: उत्तरपदे प्रतिपदं विद्योगत इति सोऽयमुभयाश्रयः समुच्चयभेदः ॥ समाहारो यथा, यपु विरूपाधमलक्ष्यजन्मता दिगम्बर न निदिन वम् । वरेषु यद वालगानि मग्यत तदस्ति किं व्यस्तममि त्रिलोचने । अत्व यद, वरेषु मण्यने तत् किं त्रिलोचने व्यससमयसि इति ववन् । वपुर्वयोपसूना समुदाय समस्तमेवाभिसन्धत्ते। तस्त्र च आविर्भूनाथ- थवभेदत्वेन इतरेतरयोगः तिरोहितावयवभेदलेन समाहारः । स इह यद इत्रकवचनान्तेन नपुंसकेन च कथयते । न चेह कचिदपि धका- रोऽस्ति। सोऽयमप्यनुभयाश्रयः समुच्चयभेदः । धयोगेऽपि इतरेतर. स उत्तरपदयोगेऽपि यथा,- ततक्षणं विपरिवर्तित ड़ियो नैध्यनोः शयनमिहरागयोः । सा बभूव वावर्तिनी हयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च ॥ अब शूलिनः मदस्य च इतनत्तरपदाथयेण चकारेण हौ द्रव्यविशेषौ वर्तिनी तेतस्मिन् गुपपदे यदि स्तरीकरयोगेन सन्निवेश्ये ते तदा विपरिवर्ति तड़ियोः इत्यादिषु दयोरिति पर्यन्तेषु द्विवचनम् एकशेपो वा न स्यात् । सोऽयमपि द्विपदात्रय उत्तरपदाश्रितद्योतकाच समुच्चय- भेदः। एवमपरेऽपि इसरोवरयोगेऽपि योगा उदाहायाः, समाहारस । योगः।

·चीयते । सरस्वतीकण्ठाभरणं । २३७ 'चयोगविषयो विचिन्त्यमानमित्यादिनैव उत्तः । अम्बाचयस्तु किया- विमय एवोपपद्यते। तल च उत्तरपदाश्रय एव चकारो भवति यथा, गवान्तीना रनणवसनि योपितां सत्र नम् रहालोफे नरपतिपथे सूचिभेदैवस्तमोभिः। सौदामिन्या कनकनिकपस्निग्धया दर्शयोझेम् सोयोमर्गस्तनितमुसरो मास्म भू विसवास्ताः ॥ अस्त्र उवौं दर्शय इति उर्वोकर्मविषयत्वेन कियामपन्यस्य सोयोधर्गस्त- निसमुखरो मास्म भूः इति तत्कयेव धर्मिणि अकर्मक क्रियान्तरमन्या- सोऽयं भिन्नकालत्वभिन्न विषयत्वाभ्याम् अग्याचयः समुच्च- यानिनो भवति। नन्वेवं यदि समुच्चयेऽपि भिन्नविषये कि तुल्य- कालमेव प्रयुजेवते, को दोपः सत्रात् ? न कथित् । किन्तु तसत समु- ञ्चयमुद्रया विषयोऽपड़तः इति नोदाङ्गियते। समासेऽपि दूतरे- सरयोगादनुभयाश्रितः समुच्चयभेदो यथा,- वागायिव सम्पत्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतोपरमेश्वरी॥ प्रत वागर्थाविव इति परवल्लिङ्गता, सम्प, तो पितरौ इत्यत्र योऽयं "पुमान् स्त्रिया" "पिता मावा" प्रति एकशेषः तेनैप विशेषलक्षणयो- गाद, वक्रोक्तित्व सति अलङ्कारता लभते इति न धवखदिरादिष्वनि- प्रसनः इत्ययमपि समुञ्चयभेदः। समाहारयोगादपि यथा, स्त्रीणां हावैः कृते यत्र निजकार्य मनोभुवा । अक्षिच वनिभ न्यस्त तन्मुखे शरकार्मुकम् ।। प्रात्यापि योऽयं अधिभुवंशरकार्मुकम् इतेप्रतयोमाषिर्यसेनानानाम् इति वामनसाक्षि वेति च विशेषलक्षणयोगः तेन धवखदिरपलाश- मित्येवमादिषु नातिप्रसङ्गो भवति। विधिनाऽथ निषेधेन प्रतिषेधोतिरत्र या । शुद्धा मिश्रा च साधेपो रोधोनाक्षेपतः - ध्यक्॥

·गरसगीकण्ठागरी
सत्र विद्याक्षेपः शहो यथा,
गछ गयासि चेत् शान्त पन्थानः सन्तु ने भिवाः ।
ममापि जन्म रावध भूयाद यात गतो भयाम्॥
भख गल्छ इत्यत्र विधिवाक्यसत्र ममापि जन्म तवैव भूयात् प्रत्याभिषा
अनुपूलगयैव मरणसूचनान निषेधः क्रियते इति शोऽय पियाक्षेपः ।
मिश्रो यथा,
अलं दिवादेन यथा सुन वया राथाविधतावदोषमस्व सः।
ममाल भावकरसं मनः स्थिसग कामप्ति वचनीयमोधते ।
पल पलं विवादेन रति निषेधेन तथाविधः सोऽस्तु इति विधिना च
मन्मतमवस्थापर ममाव भावकरसे मनः स्थितम् इति विधिना न
कामवृत्ति वचनीयमोधते इति प्रतिषेधेन च यत् पुनराधिपति सोऽयं
विधिनिषेधाभ्यां विधिमिश्च पापो भवति।
निषेधाक्षेपः शुद्धी यथा,-
कुतः कुवलय कर्ये करोपि कलभापिणि ।
किमपाझमपयाप्तमस्मिन् कर्मपि मन्यसे ।।
प्रास अतः कुवलय' कर्ण करोपि इत्यस्य निषेधवाश्यसा किमपामम्
इत्यादिना मश्रपरेणापि निषेधपर्यवसायिना समर्थन कियते तत्रय
शको निषेधाचेपः। मिश्रो यथा, -
सगरमा गिरिपो को भएर नसासमा पप गम्भीरा।
धोरेहिं उमावि इ मह पथि उक्साहो।
भात सत गरवोऽपि गिरयः इति विधिः, क माह सलाधया न गम्भौरा
नि परमनाक्षेपः, साभ्यो गिरोयो गुरुत्व' सागरापाच गाम्भीर्यम् ।
यदयमुजराधन धौरापेच्या निषेधति अन्याक्षेपया नस्तदेव विक्षने
स एप मियो निषेधाक्षेपः। रो) नाक्षेपतः पृथक् तुतम् । तत्र
एवायान् विशेषः।
कियाक्तिहमामय वारण कारपेन यत् ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । उत्तया युनत्रा च रोधो य आक्षेपः सोऽयमुच्यते ॥ ५ ॥ प्रतिकूलोऽनुकूलश्च विधौ रोधोऽभिधीयते । निषेधेपुननियुक्तिभ्यां हिप्रकारः स कथाते ॥ ६ ॥ तल उत्तया विधौ प्रतिकूलो यथा,- कि जम्पिएण दहमुह जम्पिासरिस अणिव्यहन्त रसभर । एसिय जम्पित्र सार पिइए अस्म वि धज्जधारास गो॥ अत्र किमः प्रतिकूलवाचित्वात् ववनरत्तेत्रव जल्पन् दशाननश्चिवरथेन कारणच वज्जप्रभावकीर्तनादिति प्रानियाल्येन उपन्य स्तम् । सोऽयम् प्रोक्तः प्रतिकूलय विधाक्षेपो रोध इवचरते । एकत्रव विधौ अनुकूलरे यथा,- हन्तु वि मग्गमाणो हन्तु तुरिअर अय्पणा दहवअणं । कि इच्छसि काउंसे पपअव पित्ति विप्पि रडवणो ॥ अनापि किमः प्रतिषेधवाचित्वाद, वचन रत्तैत्रव दशाननवधाय उत्ति- उमानः सुग्रीवो जाम्बवता रुषः कारणञ्च पुनः प्रानुकूल्येन वोक। किमेतत् त्वया रघुपतेः प्रियरूप विप्रियं उपक्रान्समिति । सोऽयम् पोतोऽनुकूलश्च विध्याक्ष पो रोध इतुचाते। विधायेव युक्तताऽनुकूलः प्रतिकूलश्च यथा,- गच्छति वक्त मिच्छामि त्वप्रिय मत्मियैषिणी निर्गच्छति सुखाद वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥ अन यथोक्तमित्रता किं करोमि इति आनुकूलेनैवाह प्रस किमः प्रश्नार्थत्वेऽपि युक्तया निषेधार्थत्य गम्यते । सोऽय यौकोऽनुकूलय दियाचे पो, रोध इतुनचाते । अयमेव च असत्रा वैयातयोक्तिपछ यौप्रतिकूलविया पो रोधो भवति। युक्तत्रा निषेधे प्रतिकूलो 'यथा,-पउरजुाणो गामो मङमासो जोव्वर्ष पर ठेरो। जुम्ममुरा साहौणा असई मा होउ किं मरउ । अत्र असतो मा भवतु इति यः प्रतिषेधमाह स प्रचुरयुवा ग्राम - .

·सरसतीकण्णाभरण। बादि कारण मुद्धा ततः किं मियताम् इति प्रातिपूजन धरते। सब किमः काका सासूयप्रश्वार्थमा यात्रा निषेधार्थत्यं गम्य, मोऽय योकः प्रतिकूलनिधेधाय पो रोध स्तुपारी । सुन्त- व निषेधेनु फूलो यथा,- कई मा सिजउ मम्मो इमिन कन्दोदलसरिरि अच्छीहि लोए दौसर धपत्यनभररहपसरेहि। अत्र स्तनादिषदस्या मधोऽपि मा छोयताम् इति निषेधयादी केनचिदानुलेपन धान, कथमय मा क्षीयतामिति । योऽसवाः कुव- लयसह गाभ्यां लोचनाभ्यां धनसानरुवप्रसगभ्यां न दृश्यते । यहि एताभ्यामन्यमीचमाणा यथैव न पश्यति मोऽहमिव मध्योऽपि चीयमाणो लक्ष्यते । वस्त्र च किमः प्रयार्थत्वे निषेधार्थव गम्यते । सोऽयं योतोऽनुकूलश निषेधाचे पो रोध इतुरते। निषेधे एष उतना प्रतिकूलोऽनुकूलश्च यथा,-- व कुटिरारचिता गतमग्रतो तमथाननमुक्तमसाधु या । यमिति प्रभुगा क्रियते बलाद अकुपितोऽपि हि यत् कुपितो जनः । अल अकुपितोऽपि कुपित कियते इति योऽय निषेधार्थ परूप उपालम्भः तव ध.कुटिरारचिता दूतादिवयापन प्रतिकूलकारण- मुपन्यसा मेयमतिप्रभुता सोऽयं वलात्कार इति काक्षा वाचनि- कमेव उपालम्भमभिधत्ते। तेनायमौत; प्रतिकूलद्य निषेधाचे पो रोध तुचते । अयमेव च पासवापि क्रियाम् प्रवैयात्योक्तिपत्र स्वरूपाख्या- नात् पौतोऽनुकूलनिषेधाचे पो रोधो भवति ॥ यदा त कारणमुप- न्यसमापि क्रियास उत्तिष्ठमानो न रुध्यते तदा पाक्षेम एव न रोषः। सद, यथा,- गमित्रा कलम्बवाया दिद मेहंधनारिनं गाणअल। सहियो गजिअसहो तह वि हु से णयि जोविए पार्सन्धो । अल कदम्बवानातिकाहनादीना जीविताध्यवसायनामुपन्यासेऽपि ६ .

·॥ सरस्वतीकगठाभरणं। २४१. कियासु उतिहमानो न रुध्यते । कथमय न जीवति इति कितर्हि कोरणमेव आक्षिप्यते नथापि नास्तवस्त्र जीवितेऽयवसाय: इति सोऽयमाय एव न रोधः ॥ क्रियोद्यतस्त्रापि वारणे कारणानामन्य- परत्व रोधो न भवति। यथा- धनञ्च बहु लभ्यत सुख मच वम नि । न च मे प्राणसन्दे हस्तथापि प्रिय मास्म गाः ॥ प्राव यद्यपि यात्रोद्यतः प्रियो रुध्यते प्रभूतार्थलाभादीनां कारणानां गमनपरत्वमेव न निवारणपरत्वमतोऽय' न रोधः । किनईि, पाक्षेप एव भवति । सेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किशन । नत्साधनसमर्थसत्र न्यामो योऽन्यसत्र वस्तुनः ॥ ६७ ॥ स उपन्यस्तवस्तूनां साधर्मत्र ण च कथयते। वैधमैत्रण च विवनि वै परीत्ये न कुत्रचित् ॥ ६ ॥ सेघु साधये गए यथा, पयोमुचः परौताप हरन्तेयते शरीरिणाम् । न चात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये ॥ अस परोसापापहरणक्षमसत्र जलदाख्यपत्र महावस्तुनो न्यसन विधाय नसंसाधनसाधर्मपैव मत्साधनक्षम महापुरुपलक्षणं वस्वन्तरमुप- न्यसवति । सोऽयं साधरणार्थान्तरन्यासः । वैधर्मेण यथा, प्रियेण सङ्ग था विपक्षसन्निधावुपाहितां वचसि पौवरस्तने । सज' न काचिदिजहौ जलाविला वसन्ति, हि प्रेमणि गुणा न वस्तुनि ॥ अवापि प्रियतमेन स्वयं कान्ताच्ये समारोपिलाया: खज, प्रेमकारण- मुपन्यसत्र जलाविलत्वदोषवत्या अपि यदत्यागकारणं तदिह वैधर्म- द्वारेण प्रतिपादिसमतो वैधर्मेत्रणायमर्थान्तरन्यासः ॥ विपर्ययेण यथा,- जो जम्म हिअनादओ दुक्ख देतो वि सो मुहं देह । - । . ॥

·1 .. २४२ सरस्वतीकण्ठाभरणं । दरअणदूसियाणं वि वट्ट थणा रोमशो ॥ अत्र साधनसमर्थ वस्तु प्रथमत एवोपन्धसर पश्चात् सत्साथमभिहिसम् इति विपासादय विपर्ययो नामार्थान्तरन्यासः ॥ प्रोतो य गुभयन्यासोऽर्थान्तरन्यास एव सः । म प्रत्यनौकन्यासच प्रतीकन्यास एव च ॥ १८ ॥ सेयूभयन्यामो यथा,- से विरला सप्पुरिसा जे प्रभान्ता धड़न्ति कज्जलाये। पोअयि ते वि दुमा जे अमणिकुममणिग्गमा देत्ति फल। अत्र विद्यमानमपि साथसाधनभावमप्रतिपाद्य यदुभयो वस्तुनो- यसन सोऽयमुभयन्यास । प्रत्यनीकन्यासो यथा, विरला उवारिजिअपिरवेकवा जलहरव्य वञ्चन्ति । चिन्ति ताण धिरहे विरलविध सरिप्पदाहय ।। पात्र यदिदमुपसत्यानपेक्षितमतुरपकाराणां गमनं यच्चासतमतुर- पकाराणो नहिरहेऽवसादन तदुभयमपि जलधरसरित्महायोरन्यो- न्यानिशयिसयोरपनासत्रमानं प्रत्यनौ कन्यासो भवति । प्रतीकन्यासो यथा, का कथा वाणसन्धाने जयाभन्द नैव दूरतः । इवारेणैव धनुपः स हि विधानपोहसि ॥ अव विधप्रोत्सारणसमाया पापमोक्षलवाया: कियायाः प्रधमायय- यभूतं जवाशद धनपो हुङ्गारमियेति मत्साधनसुपन्यस्य मौकन्यास- नामानमर्थान्तरन्यासमभिधत्ते ॥ गुणजातिक्रियादीना यत्र वैकल्पदर्शनम् । विशेषदर्शनायैव मा विशे पोतिरिष्यते ॥ ७० ॥ प्रोपेऽभिधेये च सा विशेषगर कारणे । ये कल्पादनेनापि कचिदयुपपद्यते ॥ ७१ ॥ सा गुपथै कल्पन यथा, - नकार न घा तीक्षामायुध पुष्पधन्वनः ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं।" २४३ . तथापि जितमेवाभूदमुना भुवनत्रयम् ॥ प्रवातीक्ष्णणाकठोरेण चायुधेन पुष्पधन्या त्रीणि जगन्ति विजयत- इति ससत्र प्रभावातिशयः प्रतीयत । मेय' प्रतीयमानविशेषहेतु गुण- वैकल्पवती विश पोतिः॥ जातिवैकल्पेन यथा,- न देवकन्यका नापि गन्धर्वकुलसम्भया । सयापेत्रपा सपोमा विधातु वेधसोऽप्यलम् ॥ अत्र देवकन्यकात्याभावेऽपि एपा येधसोऽपि तपोभङ्ग विधातुमल-. मिति वर्णनीयायाः रूपातिशयः प्रतीयत । सेयं प्रतीयमानविशेष हेतु ऑतिवैकल्पवती विशेषोनिः ॥ - क्रियविकल्प न यथा,- न बद्धा भकुटि नापि स्फुरितो रदनच्छदः । न च रका भवद दृष्टि र्जितश्च पिता कुलम् ।। अत्र भ्र भङ्गादेरभावेऽपि योऽय हिपतां जयस्तं न वर्णनीयसत्र प्र- सापातिशयः प्रतौयने । रोय प्रतीयमानविशेषहेतुः क्रियाकल्पवनी विण पोक्तिः ॥ प्रादिग्रहणाहाचबैकल्प न यथा, न रथा न च मातङ्गा न हया न च पत्तयः । स्त्रीणामपाध्यैव जीयन जगलो त्रयम् ॥ मात्र रथादेरभाऽपि जगत्तयविजयहेतुः स्त्रीणामपागावलोकनमभि- धीयते । सेयमभिधेयविग पहेतु वावैकल्पवती विशेपोक्तिः ॥ द्र यस्यापि बैकल्प न यथा,- एकच को रथो यन्ता विकलो विपमा ख्या:। आक्रामत्य व तजवी तथापर्को जगत्तयम् ॥ पावरवादीनां द्रव्याणामेकचक्रत्यादिभिर्वकल्पोऽपि यदेतजगवतो भास्क- 'रस्य भुवनवयाक्रमयं तस्य ह साखिया हेतुरभिधीयते । सेयम- भिधेयविशघहेतु कल्पवद दव्या नामापरा विशेषोक्तिः । योगायोगाभ्यामवैकल्प नापि क्वचिदेपा विश पाया विश पाय च । यथा, द्रष्यस्य ·सरस्वतीकगठाभरणं। “२४४ अयं सया रथचोभादसेनांसो निपीडितः । एक: सती शरीरेऽस्मिन् शपमङ्ग भुवो भरः ॥ प्रवाय नया स्पृटोसः पुण्यवान् नया चास्पष्ट पमन मे निर- र्थकमिति योऽयमबैकल्पदर्शनेऽपि विप नेपा हेतुमसत्रपि हेतु- मतो विपत्रमाणा यथोका विश पोक्ति भवति । या पुनरिहो- वश्वामितो वाक्याह,णादिविशिष्टावगतिः सा पायोक्ति न पिणे- पोतिः ॥ क्रियाकारकसम्बन्धिसाध्य दृष्टान्तवस्तुए। क्रियापदारपस्कारमाजः परिकर बुधाः ॥ २ ॥ तेषु क्रियापरिकरो गया,- ववमिअणित्यो सो मारुल इयच्चपागअहरिसं। मुग्गौवेश उरत्थलवणमालामलिभमद्धअर उवऊढ़ो। प्रत मारुतिलब्धप्रतत्रयागतहर्षमितवनेनोर:स्थलवनमालामदितमधुकर- मिनानेन चोपगृहनक्रियायाः परिकरत्वादयं फियापरिकरः ॥ कारकपरिकरो यथा- पडियाय इत्यसिठिलिपपिरोरुपण्डुरसमससन्तकवोला । पेलिअवामपनोहरविसमुणपडाहिष्णस्थप्पो जनअसा ।। पाव समिथिलितनिरोधपाण्ड, रसमुच्छसत्कपोलेत्यनेन रिणवामपयो- धरविषमोन्नतदचिणस्तनोत्यनेन च जनकसुता इति च कारकपदस्य परिकरिनत्वादयं कारकपरिकरः। सम्बन्धिपरिकरो यथा,- उम्मूलिया ण खुलिया उक्खिता प उज्जु अप्रो सरिआ । पिज्जना पणिरामा गिरीष मग्गेण पत्यिा पडू सोत्ता । प्रबोद्रियमाणगिरिसम्बन्धिनोऽमयोजका अपि नदीमवाहा विशेषतप- स्कृता इति सबन्धिपरिकरोऽयम् ॥ साध्यपरिकरो यथा,- धीर हरर विसामो विए जोवणमदो अणडो लय । एमतगहिमयसो किं संसउ जयेये वनपरिणामो । 11 ·- सरसतीकण्ठाभरणं। २४५ प्रस गरावयसो न धैर्य न यिनयो न लज्जति साथ विपादयौवन- मदानङ्गकिया हटान्तरपस्करामिति माध्यपरिकरोग्यम् ।। हटान्तपरिकरो यथा- मज्माट ठिअधरणिहरं छिज्जाइप्रसमुहमण्डल उय्य स रइरहयेअविअलि पडिविअ उबड़ग्यकोडि च ॥ • मात्र प्रक्षिप्तमन्दरसमुद्रोदाहरणभूत रविरथचक्रमुत्कटाचकोटौति विशे- पणेन साम्यसिहये परिकरित मिति दृष्टान्तपरिकरोग्यम् ॥ वशुपरिकरो यथा,- देवी पुत्वमसूत सात गणाः किं निष्ठनेताजे हङ्ग,शिरिटाबुदायगिरा चामुण्डयालिनि । पायाहो जितदेवदुन्द भिषनध्वानं प्रयत्तस्तयो- रन्योन्यानिपार जर्जरतरस्यूलास्थिजन्मा रथः॥ प्रत्र सामुण्डाङ्गिरिटिपरिष्वासंघहिरापरस्पर दयास्थिजन्मनः शन्द- स्य वस्तुतया परिगृहोगस्य देवी पुनमसूतेत्यादिभिः परिकरित्वादय यस्तुपरिकरः ॥ किया यथा समामेन तथा सनधिशादिभि। विशेष्यने सदाहुस्तं कियापरिकर परम् । ७२ सत्र रुमा तादर्थेवन यथा, गेहाद यासा सरितमुदक हारिका नाजिहीप मधामीति अयसि यमुनातीरयौवन चापि । गोसन्दायौ विशति विपिनानेव गोवर्धनाद्र- नवराधे दृशि निपतिता देवकीनन्दनसत्र । प्रल तुमुन्ण लौ कियायां कियार्थायामित्यादिभिरुपपदभूतामि कियेय विशिमरते। से नायमपरः क्रियापरिकरो भवति। एवं लघणादिषु भावादिभिरपि द्रष्टव्यम् । सद यथाध्ययेन,- सलीलमासक्तलतान्तभूषणं समासजन्या कुसुमावत सकम् । - .

·- २४॥ सरखनौकण्ठाभरणं।- स्तनोपपोई नुनुदे निवबिना घनेन करिज्मधनेन कान्तया ॥ अब खनाभ्यासुरपीड़यन्ता यनुनुदे इत्यात् क्रिया विशेषणमेव नदिनि अयमपि मियापरिकरो भवति । एवं यथाविधत्रमयोगादिषु द्रव्यम् । न कियायाः कचिदानाविशेषणयोगाद व्यद्वत्व भवतीत्यपि व्या- ख्यातम् । यथा- भयान्त हतशायिकाः पथि नह छायानिषगावगै; श्रीकण्ठायसनेषु धार्मिकजनैरासरन्त उदासिकाः। शून्ये नव निकुञ्जशासिनि मणि चीन मध्यन्दिने सज्जाना दयिताभिसारणविधी रम्य: क्षणो वर्तते ।। अत्रासिका प्रासान्त हसमायिकाः भायरन्त इत्यमा सामान्य- विशेषोपचरितरूपो भावामा पा लैव प्रत्यायत्रते पाख्यासाया सामान्यरूपेष पू,लन्ताभ्यां विशेषरूपेश पहुवचन' चेह 'कुत्ताति- प्रयार्थम् । या हि नामोष्ट्रसर कुत्सावत्यो बङमकारवसो वचः आसिका याच हसानामतिमययतास्ता तयाभूता एव भूयसत्रः भायिकाः प्रतीताप्ताभि विपोषरूपामिरियमासिका शायिका चोपमानोपमेय- सम्बन्ध जनितभेदाभेदपरिप्रहासकारेणापि बहुत्वेनैव मवाययते। से भोटासिका वासनानि हनशयिका इव प्रयनानि झियन्त भव. न्तीति वाफ्यार्थों भवति । सोऽयं यथोक्त कियापरिकरः। कचित् पुन- समपि सप रुदर्थरूप वा किया विशेष भवति यथा,- मस वारानुक्त: प्रियमखि वचोभिः स परयः सहर्ष निर्धूतः पदनिपतितः पार्णि इतिभिः । कियत् कृत्वा बहाः पुनरिह न पेनि म कुटय- स्तथापि हिश्यन् मा भणमपि न हो विरमसि ।। प्रत्र पारानिति कारभन्दः कृदन्त: वारसहनाया: साव जिति सत्य हुंच फदर्थः नाविमो हावष्यारत्तिरूपेण कियाविशेषणं भवतः । “नन्ध व- मुद्रासिकाहीना पारादीगाव हियाविषयस्यात् कर्म तैर नपुसकलिग- .

·। - सरस्वतीकण्ठाभरणं । २४७ वापि प्राप्नोति। यथा मदु पचति प्रशस्त पठतौति उचाते। विधा खनु किया विधेषण भवसि वाह्यमाभ्यन्तरं वायाभ्यन्तरश्च । सत्र बाह्य कर्मकप' धारादि, आभ्यन्तर' विशेषरूपमुष्ट्रासिकादि, वाह्याभ्यन्तर' गुणरूप मृदादि । नेषु वाह्य सोऽयमिमभिधायासम्बन्धादभेदोपचारे- याविचलितस्वरूपमेव प्रधानं विशिषत् कथमिय स्सलिङ्ग जह्यात् । याभ्यन्तरन्तु विशेषापरिग्रहादाविष्टलिजससा कथमिवान्यलिन गृ- पीयात् । वाह्याभ्यन्तरन्तु गुणवात् स्वलिङ्गविरहे गुणवचनाना- माश्रयतो लिङ्गवचनानीति विशेष्यलिङ्गग्राह्यमेव भवगि। मधिस- सत्वसुचोक्तस्यालादिनोचते यथा,- अक्सकबलारम्भ भूयोभय स्थगितषणा: किमपि वलितग्रीव स्थित्वा सुज मुंगपतयः । गगनमसात् पश्यन्त्य शास्तथाशुधनै म खै निपराति यथा स्टाग्रेभ्यो धमन्नयनोदकम् ॥ प्रवाद्यः प्रकारवचने थाल् । अनेकवागनिसर्थ असलदिति तधि- तेन, पश्यन्तीशि कियया, बलिसग्रीवमिनि समान, किमपौगि नाम्ना- ऽव्ययेन, स्थित्वेसि कता, मुजरिति रुदर्थ वौभया च क्रियाविशेषणेन विशेषयनि । द्वितीयश्च यथा, भ्रमन्नयनोदक निपतगीनि अटलधि- तया पसनक्रियया समेवार्थमनुसन्धानः पूर्व क्रियाया एव विशेषणं भवति । सोऽयं कत्तविमसमासाव्ययानां सन्निपातरूपेऽपि क्रियापरिकरे यथा तयेतेवतयोः : प्राधान्यात् सहितेनैवोपदिश्यते। एतेन तद यदो- विपर्ययसाहिशेषणयोगच व्याख्यातः। तद यथा,- जह जह पिसा समय तह तह वेविदतरङ्गपडिमापड़िा। किंकाव्यविमूढ़ व हिअ बजार पो ससिविम्य । अव यथा तथेति क्रियाविशेषणयोरपरमपि विशेषण वौमा भवति । सोऽयमेव प्रकारः क्रियापरिकरो द्रष्टव्यः ।। क्रियाविशेषणं कैश्चित् सम्बोधनमपीप्यते । . - ·. कियते। २५ सरसतौकण्ठाभरणं। सम्बन्धिभिः पदैरेष लसन्त लक्षपादयः ॥ ७४ ॥ तेषु सम्बोधनपरिकरो यथा,- धर्मोत्सववै नयन्ति मुकुटमणि गौरीमते- स्वौ रत्नाकरपनि जन्दुतनये भागौरथि मार्थये । त्वत्तोयान्तशिलानिममवपुपस्वीचिभिः मेसन- स्खलाम स्मरतस्वदर्पित रशः प्राणा: प्रयासप्रन्ति मे। अस्त्र भागीरयोति सम्बोधनपदं धर्ममयोत्सव जयन्तीमत्रादिभिः परि- सत्र यथाकथञ्चिदपुरचमानोऽर्थः- क्रियाविशेषणं नाति- मामौत्ययमपि कियापरिकरः ॥ लक्षणपरिकरो यथा, महामथिन्ना जघनस्यलेन सा महेमकुम्मोच्चकुचेन वचसा । मुखेन दौ!ज्ज्वललोलचक्षुषा वयसत्र कान्ता कथय क वर्तते ।। प्रम जघनस्थलादीनि लक्षणानि महाप्रथिने गवादिभिः परिकियन्त सोऽयं लक्षणपरिकरः ॥ हेतुपरिकरो यथा,- त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वया पुण्या जनोजयः। नाथवन्तम्बया लोकास्वमनाथा विपद्यसे ।। प्रथमटतौयपादयोस्व या लयेति हेव हितोयचतुर्थ पादाम्या परि- कियेने सोऽयं हेतुपरिकरः ॥ सहार्थपरिकरो यथा, अनेन यूना सह पार्थिवेन रम्मोन कच्चिन्मनसो चिसे। शिप्रातरानिलकम्मितासु विहर्त मुद्यानपरम्परामु । प्रवामेनेति सहार्यों यूना पार्थिवेनेति च पदाभ्यां परिक्रियते मोऽयं सहार्थपरिकरः॥ नादर्थत्रपरिकरो यथा,- इन्दीवरस्थामा नेपोऽयं यं रोचनागौरपरीरयरिः। पन्योन्यभोभापरिहये वो योगा डिलीयदयोरिवाच। अयान्योन्यशोभापरिष्ये इति शादर्थवार्थः षपदार्थ: परिजियो सोय तादत्रपरिकरः ॥ उपपदपरिकरो यथा,- प्रत्ययखविपयाय जगहिताय विश्वस्थिसिमलयसम्मकारंजाय । : पाव - ·सरस्वतोकण्ठाभरणं । सर्वात्मने विजितकोपमनोभवाय तुभ्यं नमस्त्रिभुवनप्रभवे शिवाय ॥ अव नमस्तुभ्यमितुपपदार्थः समस्तपदैः परिक्रियते सोऽयमुपपद- परिकरः। उपमारूपकादीनां शब्दार्थोभयभनिभिः । साधोत्पादन यत् तमन्ये परिकर विदुः ॥ ७५ ॥ 'तल स शब्दहत उपमायां यथा, कह कह विरएर पग्रं मग्ग पुलए छज्जमाविस । चोरव्य कई अय लह, दुक्खेण ठाणेण णिवह ।। 'पात्र पदमार्गकेदैवः शन्दै मिनार भिन्नार्थविरचनादिक्रियानिधेशिभिः फविचारयोरमसिहमौपम्य' साधितमिति शाब्दोऽयमौपम्यपरिकरः। अर्थरुतो रूपके यथा,- विभड़े गणसमुह दिअसे सूरेण मन्दरेण व महिए । पौर मरब्व संभा तिम्मा म्ग्गे ए अमिकलसो व्य ससी।' प्रल गगर्ने समुद्रत्वेन निरूपिते सूर्य सन्धया शशिमि मन्दरमदिरारत- कलशेच मथनादिक्रियानिमिभिरथैः परस्परोपमानात् साधर्म- मुत्पादितमिवार्थोऽयं रूपकपरिकरः ॥ उभय कृतश्च विरोध पो यथा,-रइमुपालाहरणो पलिणिदलत्यापोवरत्य अलसो। वह पिअसङ्गमम्मि वि मप्रणाअप्पपसाहणं जुवरजणो॥ प्रत्र प्रियसङ्गमेऽपि मदनाकल्पप्रसाधनं भवतीति विरुद्धार्थयोः साधर योत्पादनाय जले कीड़तो युवतिजनस्य यथोक्तविशेषणाभ्यां शब्दतोड थतयोपस्कारः कृत इतुभयकृतोऽयं विरोध पपरिकरः। लङ्कारान्तरेष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ एकावलौति या सापि भिन्ना परिकराव हि। विधा सापि समुद्दिष्टा शब्दार्थोभयभेदतः ॥ ७६ ॥ सन शन्द कावन्ली यथा,- पर्वतभेदि पवित्रं जेव' नरकस्य बहुमत गहनम् । एवम- ·सरस्वतीकण्ठाभरणी हरिमिव हरिमिव हरिमिव वहति पयः पश्यत पयोप्णी ।। पक्ष हरिमिव हरिसिव इरिमिवेति पदकावल्या विभिन्नार्थया पय:- कर्मकारकमुपरिक यते मेय' शब्द कावली परिकरसैश्य भेदः ॥ अका- बली यथा,- किमिति कवरो थाहक्ताहम्। दृशौ किमकाले न खलु लिसिसा: पत्रावल्यः किम कपोलयोः । प्रयमयमय किन्च लाम्यत्यसंमारणेन ते प्रियसखि सखीहस्तन्यस्तो विलासपरिच्छदः ॥ अलायमयममिति सर्वनामपरामप्यमापया मारामन्य प्तकारणभूतया सतोऽन्वया वा तथाविधयार्थकावल्या परिच्छद इति कर्तृकारकमभिन्नार्थ व परिक्रियते । मेयमर्थकावलौ परिकरस्य व भेदः । भयेकावली यथा, --- पाखा तुपाति न मगा न सुषया सापि नापया न मया । अहमपि न नया न नया बद राजन् कस्य दोयोऽयम् । आवाम्बानपाअम्मदर्थलक्षणैरवैस्तदाचिभिः सर्वनामभिः शब्दरकावली- ६ कमेण भिषोऽनुसूत्रते मियोऽनुसूतत एव तुपातीति कियाहेतु- म येवमादिभिः परिकियते । शेयमुभयग्रथितत्वादुमयेकावली परिकर- सेव भेदःn कियाजातिगपट्रव्यवाचिनकव वर्मिना । सर्ववायोपकारच दीपक सन्निगद्यते ॥ ७ ॥ प्रारप्तिः पदान्तिभयारत्तिरावलो। सपुट रसना माला चकवालञ्च गनिदाः ॥ ७८ ॥ नेषु क्रियावाचिना प्रादिदीपकं यथा- चरन्ति चतुरमोधिधेलोद्यानेषु दन्तिनः । पवासाद्रिकुलेषु कुन्दभासो गुणाच ते ।। पत्र परलौमि क्रियया इयोरपि वाफ्ययोरादिपदस्थयैवोपकारः कियात +- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। इत्यादिदीपकमिदं कियाविषयमुच्यते। एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् । जातिवाचिना प्रादिदीपकं यथा,- पवनो दक्षिण; पण जौण हरनि वीरुधाम् । स एव च नमानौना मानभङ्गाय कल्पते ॥ अत्र पवन इत्यादिपादे जानिपदं तेनादिदोपकमिद जातिविषय- 'सुचाते। एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ गुणवाचिना आदिदीपकं यथा,- श्यामला: प्रारपेग्यामि दिशो जौमूतपङक्तिभिः । भुवश्च सुकुमाराभि नवशाहलराजिभिः । पात्र श्यामला इतमादिपादे गुणपद् तेनादिदीपकमिद गुणविषय- मुचत्रम। एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् । द्रव्यवाचिना आदिदीपक यथा,- विष्णना विक्रमस्थ न दानवानां विभूतयः । कापि नौगाः कुतोऽप्यासन्नानौता देवतईयः । अत्र विष्णु नेतबादि पादे द्रव्यपद से नादिदीपकमिद द्रव्यविषय- मुचयो। एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् ।। अात्ति यथा,- पानि चूतषु चिरं तुपासि वकुलेषु मोदते मरुति । इच हि मधौ कलकूणिषु पिकेषु च प्रीयते कामी ॥ अत्र हपाति तुषप्रति मोदते प्रीयत इतेवतः पदैः स एवार्थ भावप्रमानः सर्ववाफ्यानि दीपयति मेयमात्ति दीपकस्य भेदः । पदारत्ति यथा,- उत्कण्ठयति मेघानां माला इन्दं कलापिनाम् । यूनामुत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वजः ॥ पत्रोद्रीय करोति उत्कण्ठावन्तं करोतीत्यर्थयोरुत्कण्ठ्यतीति पदमावर्तवमान वाफ्ययमपि दीपयति सेय' पदारत्ति दीपकस्य ·५२ -- - सरस्वतीकण्ाभरणं । भेदः॥ उभयारत्ति यथा- जय देव भुवनभावन जय भगवन् निखिलबरद निगमनिधे । जय रुचिरचन्द्रशेखर जय मदनान्तक जयादिगुरो । अन्न नयेत्यर्थः शब्दचावनंत्रमानः सर्व वाक्यानि दीपयति सेयमुम- यारन्ति दीपकस्य भेदः । पावलौ यथा, त्वमक स्वसोम स्वमसि पवन स्वतबह- स्वमाप स्व' व्योम स्यम् धरणिरात्मा त्वमिति च। परिच्छिन्नामेव त्वयि परिणमा बिधति गिरम् न विनतत्तत्वं वयमिह हि यत्व' न भवसि ॥ अत्र पूर्वार्ध त्वमिति प्रदार्थयोः प्रथमारत्तिः प्रथमपादस्थया असौमि क्रियया दीप्यते। ततस्तृतीयपादे त्वगौसि रूपान्तरेण युपदर्थ पावर्तनमानः क्रियान्तरेण संघधयते। चतुर्थपादेषु पुनरपि तेनैव रूपेयास्तत्रर्थन भवतिना संबंधात इति । सेयं रत्तीनामान्तिरा- वलीति दीपकसैप्रव भेदो भवति ॥ सपुटं यथा,- वपक्षपेतु लोल घोल विड़वेसु चल सिहरेसु। थवा थवएस चलणे वसन्तलच्छी प्रसोधमा । अत्र नवपक्षवेष्वित्यादौन्यशोकोप्रति लोलगोत्यादीनि वसन्तलमोरिति पदे Bथवाचिनी स्पुटझमेण मिथः संबद्यमाने मिथः संबद्धानेश्व दीपयतः । तदेतत् संपुट' नाम दीपकसर भेदः ॥ रसना यथा,- सलिलं विकाशिकमल कमलानि सुगन्धिमधुसरहानि । मधु लौनालिकुलाकुलमलिकुलमपि मधुरर पितमिह ॥ पव रसनाकमेव मिथ: संग्रथितानि सलिल विकाशिकमल मितवा- दीनि वाक्यानि इहेतान्तस्थितेनाधिकरणवाधिना द्रष्यदीपकन दो प्यन्ते तदेतद रसनादीपक नामादिदीपकभेदः ॥ माला यथा,- इमिपा सरएप्प ससी मसिमा वि पिसा पिसार कुमुभवण । कुसुश्रयण प पुलिपं पुलिपेण अ सोहए इसउल ।

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। भत्र मालाकमेण ग्रथिताः कर्तारो हेतवश मशिप्रमतयः शोभन्त इति क्रियया दौप्यन्ते तदेतन्मालादीपकं नाम दीपकस्य भेद ॥ का पुनरस्थ पूर्वस्माविशेषः पूर्वत्र वृत्तिच्छिन्न रमनायां सर्वत्र इह तु स्वतन्त्र मालापुष्पवत् पदं पदेन युगमानं क्रियादिभिः संविथत पूति ततोऽयं भिद्यते ॥ चकबाल यथा,- संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद् यत् समासादितम् । कोदण्डेन भराः शरैगरिशिरस्ते नापि भूमण्डलम् तेन त्यौं भवता च कीर्तिरतुला कोतवा च लोकत्रयम् ॥ अत्र संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चामे समारोपित इसि भावलवणा- धिनस्य भाववि मेषस्य हितौयपादे कारकवौस्या यत् समेणाभि- भिधानं तदेतचकवालाद्रिणेव मालादीपफेन विसरवता रितमिदं चक्रवाल नाम दीपकस्य भेदः ॥ प्राब्दस्य यदि वार्थस्य इयोरपयनयोरथ । भानं परिपाच्या यत् कमः स परिकीर्तितः ॥ ७ ॥ सत्र शब्दपरिपाटि बिधा पदतो वाफ्यतश्च । सयोराद्या यथा,- तस्याः प्रहलोलाभिरालापस्मितहटिभिः । जीयन्ते वल्लकीकुन्दखगिन्दीवरमदः ॥ भावालापस्मितष्टिभिः पदार्थ वैलकौकुन्दगिन्दीदरमन्दः पदार्थी जीयन्ते इति प्रदपरिपाच्या भान' सेयं पदन; शम्हपरिपाटि: क्रमः ।। वाश्यमो यथा,- इन्द, भूई, शिवसा गेलदुहित को नखाशः साने देयाहोऽभुग्दयं हय तदुपमामालम्बमानं मिथः। संवादः प्रणवेन यसब लसता कार्यकतायां सयो- 'कईचारविचिन्तितेन च वृदि ध्यातवरूपेण च ॥ अनन्द हि शिवसत्र पौलदुहितु वको नशादः मान इति न्यार्थ- + ·טען C सरखनीकण्ठाभरण। सम्बन्धिभिः पदैरेव लत्यन्त लक्षणादयः ॥ ७४ ॥ सेषु सम्बोधनपरिकरो यथा,-- धर्मस्योत्सववै जयन्ति मुकुटम्सग्वेखि गौरीपते- स्वां बनाकरपनि जन्मनये भागौरथि प्रार्थये । त्वतोयान्तभिलानिपरसवपुषवद्रधिभिः प्रेशन- स्वन्नाम स्मरतस्वदंर्पितरामाया: मयासान्ति मे ॥ अब भागीरथोति सम्बोधनपदं धर्मसमोत्सवय जयन्तोतनादिभिः परि- कियते । तर यथाकयचिदपुरचरमानोऽर्थ:- क्रियाविशेषणं नाभि- कामवोत्ययमपि क्रियापरिकरः ॥ लक्षापरिकरो यथा,- महाप्रथिना जघनस्यलेन मा महेभकुम्मोच्चकुचेन वधमा । मुखेन दौ!ञ्चललोलचक्षुषा वयसत्र कान्ता कथय क वर्तते । प्राप्त जपनस्यलादीनि लक्षणानि महामथिम्ने सवादिभिः परिक्रियन्ते सोऽयं लक्षापरिकरः॥ हेतुपरि करो यथा,- त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वया पुण्या अमोतयः । नाथवन्तस्वया लोकास्वमनाथा विपद्यसे भत्र प्रथमटवीयपादयोस्वया त्वयेति हेल द्वितीयचतुर्थ पादाभ्यो परि- कियेसे सोऽयं हेतुपरिकरः। महार्थपरिकरो यथा,- अनेन यूमा सह पार्थिन रम्मोर कच्चिन्मनसो रुचिते। शिप्रातरानिलकम्सिमासु विहर्त मुद्यानपरम्परासु । भवाने ति सहार्थों यूमा पार्थिवैनेति च पदाभ्यो परिकियते सोऽयं सहाथैपरिकरः ॥ सार्यत्रपरिकरो यथा,-- इन्दीवरखामता पोऽयं त्वं रोचनागौरशरीरयधिः अन्योन्यसोभापरिरहये वा योगस्तडित्तोयदयोरिखास्तु ।। प्रयान्योन्यसोभापरिष्ये इमि मादर्थवार्थ: शेषपदार्थः परिनियते सोऽयं मादर्थत्रपरिकरः॥ उपपदपरिकरो यथा, प्रत्यववस्वविषयाय जगछिनाय विवस्थितिप्रलयसायकारंणाय । - + ·सरखनोकगठाभरणं । २४९ सर्वात्मने विजितकोपमनोभवाय तुभ्यं नमरित्रभुवनप्रभ शिवाय ।। अव नमस्तुभ्यमितापपदार्थः समस्तपदः परिक्रियते सोऽयमुपपद- परिकरः॥ उपमारूपकादीनां पदार्थोभयभनिभिः । साधोत्पादन यत् तमन्ये परिकर विदुः ॥ ७५.॥ 'नत्र स शब्द सात उपमायां यथा-- कह कह विरए पनं मग्ग' पुलए छेजमाविस । चोरण्य कर्दू अथ लद्द, दुक्खेण ठाणेण णिवह ॥ मात्र पदमार्गको दैत्र शब्दै मिन्नार्थर भिन्नार्थविरचनादिकियानिभिभिः विचारयोरप्रमिहमौपम्य साधित मिति प्राब्दोऽयमौपम्यपरिकरः। अर्थसतो रूपके यथा- विअड़े गणसमुद्दे दिअसे सूरेण मन्दरेण व महिए । पोआदमपूरब संभा तिम्मा ग्गेअमिकल सो व मसी । प्रल गगने समुद्रत्येन निरूपिते सूर्य सन्धयाशभिभि मन्दरमदिराहत- कलशेश्च मथनादिक्रियानिवेमिभिरथैः परस्पगेपमानात् साधर्म- मुन्मादितमिरावार्थोऽयं रूपकपरिकरः ॥ उभयकृतर विरोध पो यथा,-रमुणालाहरणो पलिणिदलस्थाअपौवरत्यणअलसो। वहद पिअसङ्गमम्मि वि मप्रणाअप्पपसाहणं जुवजणो ॥ अब प्रियसङ्गमेऽपि मदनाकल्पमसाधनं भवतीति विरुद्धार्ययोः साध योत्पादनाय जले कोड़तो युवतिजनस्य यथोक्तविशेषणाभ्यां धान्दतोऽ यंतशोपस्कारः रुत इतुभयसतोऽय विरोधचे पपरिकरः। लङ्कारान्तरेवपि दूराव्यम् ॥ एकावलौति या सापि भिन्ना परिकरान्न हि। विधा सापि समुद्दिष्टा शब्दार्थोभयभेदतः ॥ ७६ ॥ सल भन्दै कावली यथा,-- पर्वतभेदि पवित्र जेव' नरकस्य बहुमत गहनम् । एवम- .

·y. . सरस्वतीकण्ठाभरणं। हरिमिव हरिमिव हरिमिक पति पयः पश्यत पयोपणी ॥ अब हरिमिव हरिमिव इरिमिवेति शब्दकावल्या विभिन्नार्थया पयः- कर्मकारकमुपस्ति यते सेय' भन्दै कावली परिकरस्वष भेदः । अर्थका- वलौ यथा, -- किमिति कवरी यादृक् ताहग् दृशौ किमकनले न खलु लिसिताः पवावल्यः किमय कपोलयोः। प्रयमयमय किच लाम्यत्यसंस्मरपन ते प्रियसखि ससौइतन्यस्तो विलासपरिच्छदः । भवायमयममिति सर्व नामपरामध्यमापया मारापन्य तकारणभूतया मनोऽन्वया या मथाविधयार्थेकावल्या परिच्छद इति कर्तृकारकमभिन्नार्थ इव परिक्रियते । मेयमर्थकावली परिकर व भेदः । उभयकावलौ यथा,- अम्बा तुपरति न मया न सुषया सापि नाम्खया न मया। अहमपि न नया नया वद राजन् कस्य दोपोऽयम् ॥ अवामानुपास्मदर्थलमपरस्तदाचिभिः सर्वनामभिः शब्दरकावली- . कमेण मिथोऽनुसूसते र्मियोऽनुसूरत एव तुपरसौनि फियाहेत- मयेमादिभिः परिकियो । सेयसुभयग्रथितत्यादुमयकायली परिकर- मैत्रव भेदः। कियाजातिगुणद्रव्यवाचिनेकत पर्मिना । सर्ववाश्योपकारच होपर्क तन्निगद्यते ॥ ७७ ॥ प्रारत्तिः पदात्तिभयारतिराचली। संपुट' रसना माला चक्रवालच बद्भिदाः ७८॥ ने कियावारिना आदिदीपकं यथा- घरन्ति चतुरमोधिलोद्यानेषु दन्तिमः। पकालाद्रिकुनेषु सुन्दभासो गुणाच ते । पत्र परन्तीसि कियया योरपि वाफ्ययोरादिपदस्थयैवोपकारः क्रियत ६ ·- सरखनीकण्ठाभरणं। इत्यादिदीपकमिदं कियाविपयमुच्यते। एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् । जातिवाचिना प्रादिदोपर्क यथा,- पवनो दक्षिणः पर्षे .जौथं हरति वीरधाम् । स एव च नतानौनां मानभङ्गाय कल्पते ॥ अब पवन इत्यादिपादे जातिपदं तेनादिदीपकमिदं जातिविषय- सुचवते । एवं मथान्तयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ गुणवाधिना प्रादिदीपक यथा,- श्यामलाः प्रारषेण्याभि दिशो जीमूतपङक्तिभिः । भुवश्च सुकुमाराभि नवशाहलराजिभिः । प्रत्र श्यामला इतपादिपादे गुणपदं सेनादिदीपकमिद गुणविषय- मुचाने । एवं मध्यान्तयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ द्रव्यवाचिना आदिदीपक यथा,- विष्णना विक्रमस्थे न दानवानां विभूतयः । कापि नौगाः कुतोऽप्यासन्नानीता देवसईयः । अत्र विष्णु ने गवादि पादे द्रव्यपदं मनादिदीपकमिद द्रव्यविषय- मुचाते । एवं मध्यान्तयोरपि दृष्टव्यम् ॥ प्रारत्ति र्यथा,- पप्रति चूत'घु चिरं तुषप्रति वकुलेषु मोदते मरति । इह हि मधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते कामी । अत्र हपति तुषप्रति मोदते पोयम इत्तेवतैः पदैः स एवार्थ आवर्मप्रमानः सर्ववाफ्यानि दीपयति सेयमति दीपकस्य भेदः । पदारत्ति यथा,- उत्कण्ठयति मेघानां माला रन्दं कलापिनाम् । यूनामुत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वनः ।। पत्रोदीव करोति 'उत्कण्ठावन्न करोतीत्यर्थयोरुत्कण्ठ्यनीति पदमावर्तवमान वाफ्ययमपि दीपयति मेय पदात्ति पकरण - ..

·- सरखतीकगागर । ; भेदः ॥ उभयारत्ति यथा,- जय देव भुवनभावन जय भगवन् निखिलवरद निगमनिधे। जय सचिरन्द्रिशेखर जय मदनान्तक जयादिगुरो। प्रत्र जयेत्यर्थः भन्दवावर्तधमानः सर्व वाक्यानि दीपयति सेयमुभ- याति दोपकस्य भेदः ॥ प्रावलौ यथा, त्वमर्क स्वसोम स्वमसि पवन स्व हतबह- म्वमाप स्व' व्योम त्यमु धरणिरात्मा त्वमिसि । परिच्छिन्नामेव वयि परिणता निम्नति गिरम न विद्मनत्तत्वं चयमिह हि यत्त्वं न भवसि ॥ अब पूर्वार्ध त्वमिनि मन्दार्थयो: प्रथमावृति: प्रथमपादस्थया अमोति कियया दीप्यने । नमस्तृतीयपादे त्वयोति रूपान्तरेण युष्मदर्थ पावर्तनमान: कियान्तरेण संबधयते। चतुर्थपादेषु पुनरपि तेनैव रुपिशास्तान भवतिना संबंधात इति । सेयं रत्तीनामारत्तिरा- चलोति दीपकसैवव भेदो भवति ॥ संपुटं यथा, -- पानपरदेस लोल घोल विड़येस चल सिहरेस। थवा थवएस चलणे वसन्तलछी असोअस्म ॥ अव नवपक्षवेष्वित्यादौन्यशोकवनि लोलतीत्यादीनि धसनालक्ष्मौरिकि पदे द्रव्यवाचिनी संपुटकमेण मिथः संबद्यमाने मिथः संबहानेरव दीपयनः। भदेवत् संपुट नाम दीपकसा भेदः ॥ रसना यथा, सलिल विकाभिकमलं कमलानि सुगन्धिमधुसमहानि । मधु लोनालिकुलाकुलमलिकुलमपि मधुरपितमिह ॥ अब रसनाकमेण मिथः संग्रथितानि सलिल विकाशिकमलमितवा- दोनि वाक्यानि रहेतान्तस्थितेनाधिकरणवाधिना द्रव्यदीपकैन दी- प्यन्ते तदेतद, रसनादीपक नामादिदीपकभेदः ॥ माला यथा,- इमिणा सररण ससी समिणा धि पिसा पिसार कुमुश्रवण। कुसवाष्ण प्र पुलिणं पुलिपेण सोहळू सउल । .

·S सरस्वतीकगठाभरणं। बाल मालाकमेण ग्रथिताः कर्वारो हेतवश्च शशिप्रभृतयः शोभन्त इति कियया दौप्यन्त नदेवन्मालादीपकं नाम दीपकस्य भेद । कः पुनरस्य पूर्वमाद्विशेष: पूर्वत्र वृत्तिच्छिन्न रसनायां सर्वल ह तु खतन्वं माला पुष्पवत् पद पदेन युजनमानं क्रियादिभिः संबध्यत इति नतोऽयं भिद्यते । चकबाल यथा,- संग्रामाङ्गणमागनेन भवता चाप समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद यत् समासादितम् । कोदण्डेन शराः परैररिभिरत नापि भूमण्डलम् तेन त्य' भवता च कीर्तिरतुला कोतया च लोकलयम् ॥ अत्र संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपित इति भावलक्षणा- क्षिप्तसत्र भावविभेषस्य हितोयपादे कारकवीमया यत् संक्षेपेणाभि- भिधानं तदेतच्चकबालाद्रि व मालादीपकेन यिस्तरवता येष्टितमिदं चमवाल नाम दीपक.स्य भेदः ॥ पाब्दस्य यदि वार्थस्य हयोरपानयोरथ । भणनं परिपाध्या यत् कामः स परिकीर्तितः ॥ ७९ ॥ सलादपरिपाटि बिधा पदतो वायतश्च । सयोरावा यथा, तस्याः प्रलोलाभिरालापस्मिनहष्टिभिः। जीयन्त वलकोकुन्दसगिन्दीवर सदः ॥ भावालापसिराहष्टिभिः पदार्थ वलको कुन्दसगिन्दीदरसरदः पदार्थों जीयन्ते पूति शब्दपरिपाच्या भणन सेयं पदराः शब्दपरिपाटिः क्रमः ॥ बामपसरे दशा- इन्द, भूई, शिवसत्र शैलदुहितु को नखाङ्कः सने देयाहोऽभुत्रदयं हय तदुपमामालम्बमानं मिथः । संवादः प्रणवेन यत्र लसता कार्यकतायां गयो- 'रूबारविचिन्तितेन च घदि धातखरूपेण च ॥ प्रवेन्द हि शिवसत्र मेलदुहितु वको नखास मान इति चान्यार्थ- - ·२५४ নীলাম। बाचिनौ प्राब्दसमुदायो कमेपोईहारविचिन्तितेन च दि ध्यासस्वक- पेय चेति वाच्यार्थहयबाचिया शब्दसमुदायाभ्यां संवर्धते सोऽयं वाक्यतः पदपरिपाटि नमः। अर्थपरिपाटि हिंधा कालको देशतव । सयोराद्या यथा इते लोलाकमलमलक बालकुन्दानविद्यम् नीता लोभमसवरजसा पाण्डु तामानने बीः । चूडापाशे नवकुरवक पार कर्ण गिरीषम् सौमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नौप बधूनाम् ॥ मात्र 'हस्त लीलाकमलमलक' बालकुन्दानुविहमिगमाद्यर्याना शरदादि- कालकमेण भपन मेयं कालनोर्थपरिपाटि: कामः ॥ द्वितीया यथा, पायाहो रचितलिवियामतनु देवः स दैतमान्तको यमकस्मिकवर्धमानवपुषसिमरने मण्डलम् । मौलौ रबरचि शुसो परिलसत् ताडककान्ति क्रमा- ज्जासं वक्षसि कौमुभाभदरे नाभीसरोजोपमम् ॥ अव विविकमतनो कुण्ठस्य महिसमये कमेणैव मौलिथमिवध- उदरलक्षणेषु गरीरदेशेषु भाखमण्डलस्य चूड़ारलताड़ाइक स्तुभनाभ्य- घुल योऽयगौपम्यलाभ: शेध देशतोऽर्थपरिपाटिः कमः ॥ उभयपरिपाटि- हिंधा भन्दप्रधानार्थ प्रधाना च ॥ सयोराद्या यथा,- परम पशिव हेलिभ कुवल खित्तर दहद्धि यलिहि विषपिविलिन पन्तिम चन्द, करणप्पाहरवणेहि इह लीलाव्यहि विसिवि विचिट ठिणार पावरहि ॥ प्रस पान कुवलयविवीफलचन्द्रमा करनयनाधरवदनै यथासंख्य पराजय इति भन्दपरिपाच्य व पनजानि पङ्के न्यसानि, कुवलयांगि ङ्गदे धितानि, विम्ब रन्ते प्रकीर्ण, चन्द्रो नभसि निरस्त त्यधिाराणा- सुपर्वपरिभाषः क्रियायो घ त्यागवारगम्यमित्यर्थपरिपाटि नभवति ·सरखतीकण्ठाभरणं। २५५ सोऽयं शब्दप्रधानोभयपरिपाटि कामः॥ अर्थप्रधाना यथा,- गझे देवि हमा पुनीहि यमुने मात: पुन दर्शनम् सम्मोऽस्तु पित: प्रयाग भगवन् न्यग्रोध मां ध्यासप्रसि। त्वं हारासिलतावरा'मविपुलस्य लासवक्षोभुजम् भाव भक्तामवन्तिनगरोनार्थ दिदृक्षामहे ॥ 'पत गङ्गायमुनाप्रयागन्यग्रोधसत्यु'भावावन्तिनगरीनाथलक्षणानामर्था- नो मुत्यक्रमेण देवि दृपा पुनीहि मातः 'पुनदर्शनं पितः संप्रन्नो भगवन् मां थास्यसीति मुख्यकमेणैव मंभ्रमनि चोविशेपैरभ्यर्थन . भवमामेव पुभावमवन्तिन गरीनाथं दिक्षामह इति येयमभ्यर्थना- भनिस्वार्थपरिपाटिः सता रास्थाच गङ्गे यमुने प्रयाग न्यग्रोधेति हारासिलतायत सविपुलवक्षःस्थलासेति च शब्दपरिपाटी परस्परमुप- मानोपमेयभूते न्यग्भवसः। सेयमर्थप्रधानोभयपरिपाटि: क्रमः॥ मिघ यत्तिभगियावसरो यः स सूरिभिः । निराकाङ्कोऽथ साकाक्षः पयाय इति गीयते ॥ ८ ॥ नेषु निराकासमिप यथा,- मया विमुक्ता वहिरेव वलको बजेदवग्यायको साताम् । द्रुस सदैनां करवै निचोलके कयाचिदेवं मिपतो विनिर्यये ॥ पत्र कयाचिदेवं मिपनो विनियंय तर्काभिधानेनाकाचा निरा- सतेति निराकाद्धमेतन्मिषं नाम पयायभेदः ॥ तदेव साका यथा,-. दप्रत्यसौ परमतः सहकारस्य मवरीम् । तमई वारयिष्यामि युवाभ्यां सरमास्थताम् । पत्र कयाचिदेव मिपगो विनिर्यय इतिवदर्कानभिधानात् साकाच- मेतन्मिपनाम पयायस्य भेदः॥ निराकाोतिभनि यथा,- राजन राजसुता न पाठयगि मां देव्योऽपि चूपणों स्थिमाः 'कुजे भोजय मा फुमार कुमलं नाद्यापि कि भुजरते । इत्य नाथ शुकम्तवारिभवने मुन्नोऽवगैः पचरा- ·सरसतोकवाभरणं। चित्रस्यानवलोपय वेशमवलमीब केकमाभापते । अत्रानयोक्किमनत्रा शून्यो सतारिनगरमत्र नरपतेः कचित् प्रता धर्षयति। गाव वापस्यापरिपूर्णवन निराकात्यान् निराकाहय- मुक्तिभङ्गिः ॥ भाकासा यथा- प्रशान्त त्र वोऽस्तु कपालदाम जगतो पतुर येदीयो लिपिम् कापि कापि गप्पा: पठन्ति पदशो नातिममिहाचराम् । विख' मुच्यति वक्ष्यति क्षितिमपामोशिष्यते शिप्यते नागैरागिषु रस्यतेऽत्मपति जगन्नियति धामिति ।। प्रवानयोक्तिभामा ब्रह्माद्यतसमयेऽपानमामितस्य भगवतो महेश्वर- सत्र प्रभावो वर्षको। तव च यदीया जिपिं वापि क्वापि गप्पा: पठन्ति पदो भातिमसिहारामित्यनेनैव वाफेवनास्मिन्नाकासोत्यापाने । सा च विम्य सक्ष्यतीत्यस्मिनीही ब्रह्माणाञ्च चतुर्युगसहपान्त दिनमेकमिति मानेनैप वर्षशाजीवी विख स्वक्ष्यति ब्रह्मति जाप्यते कपालञ्चासत्र भगवतो भूपणं भविपरतीति । वक्ष्यन्ति चितिमित्यम्मिन्त्री- ही ब्रह्मचाभयं वर्ष पनि दिन मिनि मानेनैष पुरुषायुपजीवी चितिं वक्ष्यति विष्णुरिनि जाप्यते कपालवासा भावतो भूपा भविषप्रतोति । एवमपामोशियस इत्यादिषु बरुणकामयमेन्द्रविषय- वन योजनीयम् । रोयमनेकप्रकारेण ब्रह्मादौनी माघादभिधानेन साकारोक्तिभङ्गिः अवसरो निराकासो गया, अथ ते, परिदविसादये दिग्धा रियादिनः । रतिमभुपमरतुरी मधुरामानमदर्थ यत् पुरः ॥ अल, कच ते सदयङ्गमः सखा कुममायोमितकार्मुको मथुः । न उलग्रहमा पिनाकिना गमितः सोऽपि सुधगता गतिम् । इति यानि रतः परिदेषिताक्षराणि सैरासष्ट हदयस्य मधो र्योऽय- मात्मदर्शनाय मनावः सोऽयन किचन काइतीति निराकासोड यमवसर. पर्यायस्य भेदः ॥ साकासो यथा- .. - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । २५७ अज्ज वि वालो दामोरो तिन जम्पिए जसोपाए। कण्हमुहपेसिअच्छे पिङ हसिअं वअवहए ॥ प्रलाद्यापि बालो दामोदर इति कृतप्रसावनस्य रुपणस्य व विन्यस्तलोचनया नद्रहस्यवेदिन्या ब्रजवधूमस लिकया यदेवविधत हसिस' मत् तवावा बालं त्वां व्रते त्वं तु माशाभि निधुयन- •विदग्धाभि दिवानिशं यमुनाकुच्चोदरेषु विहरसौत्यादिनार्थजातेन साकामिति साकाशोऽयमवसरः पर्यायसत्र भेदः । विवक्षा या विशेषसत्र लोकसौमासिवनी। असावतिशयोक्तिः समादलकारोत्तमा च सा ॥ ८१ ॥ सा च प्रायो गुणानाच क्रियाणामोपकल्पते । न हि द्रव्यसत्र जाते ; भवत्यसिशयः कचित् ॥ ८२ ॥ प्रभावातिशयो यच यश्चानुभवनात्मकः । अन्योन्याति भयो यच तेऽपि नातिशयात् पृथक ॥८६॥ अलङ्कारान्तराणामपेत्रकमाङः परायणम् । वागीशमहिनामुक्तिमिमामविण्याच्याम् । सस गुणासिशयेन महत्त्वातिभयो यथा- अहो विशाल भूपाल भुवनविसवोदरम्। माति मातुमास्योऽपि यशोराशि र्यदल ते । प्रत व यशोराशेरशफ्यमानस्याप्यतिशयोकत्रा विशेमविवदा दिर- वनोदरमपि सङ्कीर्थमाशङ्करते। सोऽयं महत्त्वानिम्शेकदम्द- भेदः ॥ संनुवातिशयो यथा,- सनयो जघनस्यापि मथे मयं प्रिये दद। अस्ति मासोनि सन्देहो न मेन्यानिदिद। प्रल व मध्यस्य लोकसीमातिकमेप शानदारिता नातीशि वा दिह्यते । सोऽय तदानित कामप्रतिश्यो यथा- ·-- ५८ सरस्वतीफण्ठाभरण। मल्लिकामालभारियषः सर्वाङ्गीणचन्दनाः । चौमयतत्रो न लघान्त जनोत्सायामभिसारिका: प्रय चन्द्रालोकस्य लोकसीमासिकमेण वाढल्योत्कर्षविवघा येन तस्मिन् समानाभिहारेणाभिसारिका अपि न लंबान्त । सोऽयं का- न्यसियो नामाविषयभेदः । अथारर पिहितात् को विधेय उधमे, पिड़िते चन्द्रासपोकार्पणाभिसारिकातिरस्कारो विवपते पूह भि- सारिकातिरस्कारेण चन्द्रातपोत्कर्ष इति ॥ प्रभावातिश्यो यथा, सदारिमाणु सम्मि वि अंगम्मि राहयेय णिमि । सौभापरिमरिसेप ब उठेति वि पिरन्तर रोमझो। अब दयिताभिधानमा योऽय रोमाञ्चक्रियाविशेषः स कियानिय- सैरव भेद प्रभावानिशय उचाते ॥ अनुभाषाविभयो यथा, - विमलिश्वरमाचलेण वि विसहरयष्णा पट्ठमूलछ। অনুবি মিথতি ৰি সৃষিখা । अव रसातलमपि मदसा शेपेणापि च तस्त्र मूलं न इष्ट त्रिभुवनमपुर- सायमा हरिणापि न उगशिखराणि माझानीति यदेतल्लोकसीमाशि- कमेव विषयवस्य या पर्वतानुभाषभरानं सोऽयमनुभूयमानमाहात्मत्रा- तिपयत्रय भेदोऽगुभावालिभय उचरते ॥ अन्योन्यातिश्यो यया, रणदुजो दहमुहो सुरा अवमा अशिडअणम इमे । पडष्ट्र अपयोति फुड विहौसध फुड़ियाइरणीमसि ॥ अत्र शास्त्रः समरे न जीयसे सुराचामरन्यान् न वयन्ते । तयोच परपर' संघदृक्रियातिप्रयात् विभुवनमपि भयं यासरतीति येय- मन्योन्यातिक्रियाविशयभानालोकसौमानिकमेण विशेषविवघा सोऽय क्रियाविशो मासातिशय एवान्योन्यातिपय उचाते। ले पोग्नेशार्थकथन पदेनैकेन कथयते । पदनियाकारकैः मानिनाभित्रै स प विधः ॥ ८४ ॥ तेषु भिन्नपदो यथा:- ·। सरस्वतीकण्ठाभरणं। २५४ दोपाकरेगा सबध्नन् नचल पथवर्तिना। राजा प्रदोषो मामित्यमप्रिय किन वाधते ।। पात्र प्रदोपो रात्र: प्रथमः यामः किमिति प्रियारहित मां न वाधते प्रतवतो यतिमाह इत्यमनुभूयमानेन प्रकारेण राज्ञा सबक्षन कोहन दोपाकरेण नक्षत्रपथवर्तिनेति । यो हि दोषाणामाकरण राजमार्गाति- गामिना च राधा प्रशष्टदोषः संवयते सोनियमवश्यं वाधन एव । नदव पूर्वस्मिन् प्राकरणिोऽर्थ द्वितीयोऽर्थोऽप्राकरणिका पदभेदेनोपशिष्ट- भापो भिन्नपदले पापदेशमासादयति ॥ अभिन्नपदो यथा,- असावुदयमारुढ़: कान्तिमान् रतमण्डलः । राजा हरति लोकसत्र हृदय मृदुभिः कः॥ प्रत्रायमुदीयमानश्चन्द्रमा लोकसत्र हृदय' चरतीतुरो युक्तिमार राजानुरामण्डल उदयो पृदुकरः कान्तिमानिति। यो हेयंभूतो राजा सोऽवश्य लोकसत्र हृदयहारी भवति ॥ अवापि च प्राकर- णिकेऽर्थेऽमाकरणिक उपशिष्यमाणः पदानामभेदेनाभिन्नपद पो भ- वति ॥ भिन्नक्रियो यथा,- मधुरा रागवर्धिन्यः कोमला: कोकिलागिरः। आकर्षन्ति मदकलाः शिष्यन्स चासितेक्षणाः ।। पावाकवन्ने लिंप्यन्ने चेति क्रियापदहितयसत्र प्राधान्यतः ममुच्चये- नोपान्तसत्र मधुरा इत्यादिभिः श्लिष्टपदैः कोकिलागिर इत्य रिसेधणा इति वा विशेष्य कवनं पर्यायतः सम्बन्धो भवति । नद यया पाक- र्णवन्त का कोकिलागिरः कोटयः मधुरा: रागवर्धियः कोमलाः । पुनरपि किम्भू साः आसितेक्षणा: आसिते उपवेगिते निचली कने अन्तःप्रमोदानुभावादीक्षणे याभिस्ता तथा सर्वोऽपि हि मधुर शब्द- 'माकर्ण यन् निश्चलायो भवति। विपरन्ते च का: असित क्षणा: हरिण- पशुपा किम्भ ताः मदकला: कोकिलागिरः कोमलाः रागन्यिो मधुग इति । सोऽयं इयो बिभिन्न किययो भिन्नार्थकरूपाणां पदार्था- ·4. २६० सरसतीकएनाभर नामुषच पो भिन्नक्रियः वेप एचयो । पभित्रक्रियो यथा,- स्वभावमधुरा: निग्धाः सन्ततो रागमुल्वयम् । हमा दूतात्रय कर्षन्ति कान्ताभिः पिताः प्रियान् ।। अत कपन्तीत्यसमा क्रियायां मां दूसीनाच शिष्टपदवेनाभा- दयमभिन्नाकियो नाम पविशेषः। प्रथमयोरस्य वा को विशेष इति चेत् मकसैरव प्राकरणिकत्वमत तु इयोरमोनि। भिन्नकारकयोरपि भवनि । भित्रकारको यथा, -- गति धणी व नागेन वपुरूरूच रम्भया । प्रोडौ पाखी प्रबालेच तस्यासुल्यत्वमाययुः ॥ प्रतौ कभिन पने धर्मधर्मिणोरभेदोपचारान्नागगसि गैह्यते । सत्र गते- वैवाश्च नागेन हस्तिना अहिना च तुल्यत्यं वपुरूर्वोचरम्भया कदल्या अमरोभिच तुल्यत्वगोष्ठयोः पापोच प्रथाले विद्रुमै नवपतवैच वर्षनी- दयोः पप्रभावाप्लभ्यते । सोऽयमनेका कत्यानियकारक इति श्वेपो भवति ॥ अभिन्त्रकारको यथा,- कृष्णार्ज नानुरतापि दृष्टिः कवलम्बिनी। याति विश्वसनीयत्वं कमर ते कलभाषिणि ॥. अत्र हे कलभापिणि कसर ते दृष्टि विखात्रा भवति तुरत युति- मा सणार्जु नानुरतापि कर्णावलम्बिनीति या हि सणानेनानु- रजने कथ' मा कपक्षपासिनो भवति या चैवमुभयगता ससा को विखमिति स चायमेककतैकत्वादभिन्नकारक इति श्वेपो भवति ।। स्वाभिप्रायमर कचनं यदि थापत्यभावना । पान्यापदेशो वा यस्तु विविध माविक विदुः ॥ ५ ॥ मने चारपाकमुझेदो विद्यते नैव भाविकात्। व्यकाव्यकोभयाख्याभिविविधः सोपि कथाने ॥ ६ ॥ तत्र भाविकदेषु साभिनायकथन यथा, যা সিক্সা ধাক্সি বিজম্মি অদ্ধি নিশ্মি ·- सरखतीकण्ठागरण। जयण अव्याहारमो घिया इसत्तर। विच्छ हर आहिणिज्जए जसा ए सो वन सिपा नमे कहङ माणनगर मे इच्छड जीअ॥ शव भ्र फ़ेदासम्भापण प्रियतमावक्षेपणरूपान् प्रतानभिमतप्रतिपादन- रूपवाभिमायमन कथिसत्यादिदं स्वाभिप्रायकथन' नाम भाविकम् ॥ •अन्यभावना यथा- दसणवलिदढ़क णिबन्धर्ष दोहर सुपरिणाई। होइह घरे साहीण मुसल धमाण महिलाणा भाव मे इति भावनया मुसलरूपसोकवादिदमन्यभावनाभिधान' भाविकम् ॥ अन्यापदेशो यथा,- पासापूजा राणा एणवित्तिय विध विहोए ओर। ममवसहएणहि रक्खि वज्ज गहवा छेत्त। अत्र परवसा घसारटपनिवारणपदेशेन चिरात् परिजात उपपति- ीर्यते तदिदमन्यापदेशाख्य भाविकम् ॥ उदेषु व्यको यथा, मन्तेसि महुमइपण सदा सि सि सेसपाअवरण। योजसु सुष्वसहावसभावेषु सुरणाहायअलो॥ प्रय मायाविनो महेन्द्रस्याभिप्राय: सत्य केन व्यक्तमेवोद्भिन्न प्रति व्यकोs- यमुझे दः॥ अव्यक्तो यथा,- नि:शेपचुप्रतचन्दन स्तनतट निर्य रागोऽधरो नेत्र दूरमनचने पुलकिता तन्वी तमेय तनः । मियायादिनि दूति बान्धवशनस्यानातपीड़ागमा वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमधान्तिकम् ॥ पात्र वापों स्नातुमिमो गवासि न पुनसस्थाधमत्रान्तिकमित्याक्षेपत्ता • प्राकरणिकोदाहरणेन यद्यपि दूत्या दुवेष्टित' निर्मिन्न तथापि न पूर्व वहातमित्यव्यतोऽयमुझे दः ॥ उभयरूपो यथा,- पक्षानोत्पलकोमले सखि हशौ नीलाञ्जनेनाचिते ·सरस्वतीकण्ठाभरण। करकरणाच गएडफलके संवेलिता पारिएमा । मासाः सन्तु च कन्द कमिभुवः किन्तु प्रभावाहिना- महानां कशिमानमुत्कटममुको नाम नोमेखते ॥ अत्र हगो मानता गण्डयोः पाण्डुरायं सामानां दैर्धनमितुनकण्टा- चिनियाय योऽयमविनयवत्या नीलाम्चनादिमयोगस्य तया- भुपगमेऽपरानो फशिमानमुत्काटमk को बाम नोत्सेनत इति योऽय सखीयाहारस्तेन तदभिप्राय उगिन्नोऽनुन्निश्च भवतीतुरभय- रूपोऽयमुछेदः॥ तेऽमी वयोऽपुत्रशदा भाविद्यान्न भिद्यन्त । संरथिरिति विन या सर्यालझारसकरः । सा तु व्यता तथाऽय्यता व्यकाव्यक्त ति च विधा ।। ८७ ॥ तिलतण्डलवहनता छायादर्शवदेव च । अव्यक्ता चौरजलवत् पाशुपानीयवञ्च सा ॥८॥ व्यक्ताव्यता च संसरि नरसिवदिष्यते । चितवदन्यस्मिन्नानालङ्कारसङ्करे ॥ ८ ॥ व्यता मिलतगड,लयद यथा,- पिनरीष तरङ्गाने दधिः फेनचन्दनम् । सदादाय करैरिन्द, लिम्पतीव दिगानाः ॥ भवोत्मे चाइयं रूपकहयञ्च मिलतण्डलवत् संकीर्यत ॥ व्यव छायादर्यपद यथा,- निर्मलेन्द नभो रेजे विचाज' बभौ सरः । पर पर्यवदनी मन्नतु तिरावुभौ । पवादच्छायेद हेत्वलदार रामलक्ष्मणमुखयोरिन्दुपनौपमेनन राष्ट्रमा- सहायतिरेको दृश्यते ॥ अव्यक्ता चौरजलवद् यथा, घोरक्षालिनचन्द्रव नौलोधौतापरेव च । टोधिचितसूर्यव वसन्तवीरहमान । अलोपमोत्प्रे पे घोरनीरन्मिय संएट न व्यशेयते ॥

·.
सरखतीकण्ठाभरणं।
भव्यक्ती व पांमूदकवद यथा,-
सपणार्जुनानुरक्तापि हंटिः कर्षावलम्बिनी।
याति विश्वसनीयत्व कस्य ते कलभापिणि ।
पल पांभूदकयोरिव सत्पिण्डे पविरोधयोरव्यक्तयोरेव व्याजस्तुता-
बङ्गभावोऽवगस्यते ॥ स्थळाव्यता नरसिंहवद यथा,-
रजोभिस्तुरगोत्कोणे गजेच घनसन्निभैः ।
भुवस्तलमिव व्योम कुर्वन् व्योमेव भूतलम् ॥
अव नरसिंहजाताविव सिंहनरशरीरभागयोः परिवत्तालझारहेढपम-
योरजभावो व्यक्ताव्यतारूप: परिस्फरन्न पलभ्यते ॥
व्यक्तायव चिलवर्णयद यथा,-
मय रारावमुसरी -मारणं सतशिवाम् ।
महारवीमियोलवत्र तोयानि मुमुचु घना: ॥
पात्र पटावयवस्यानां नीलादीनामिव पटाक्यव्याश्रित चित्रवर्ण प-
रूपकोपमार्थश्व पाणां पदपदार्थाश्रयाणां शरवर्णनघाययात्रयिपि समाय-
लकारे व्यकाव्यक्तरूपोऽङ्गाङ्गिभावः प्रतीयत ।
चर्विशतिरित्य ना: क्रमेोभयसंश्रयाः ।
काव्यालङ्कतयः प्रोक्ता यथावदुपमादयः ॥ २४ ॥
इति श्री महाराजाधिराजनीभोजदेवविरचिते सरस्वतीकण्ठाभरणे
उभयालङ्कारविवेचनो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।।
.
-
रसोऽभिमानोऽहङ्कारः शृङ्गार इति गीयते
योऽर्थस्तस्यान्वयात् काव्यं कमनीयत्वमश्नुते ॥ १ ॥
• विशिष्टादृष्टजम्माय जन्मिनामन्तरात्मसु ।
आत्मसम्यग गुणोतरेको हेतुः प्रकागार ॥ २ ॥

·मरम्पनीकगडाभरण। शृङ्गारी चेत् कविः काव्ये जात रसमयं जगत् । स एव घेदनारी नीरस सर्व मेच सत् ॥३॥ पसंति स्त्रीति वाफेत्र हिन रसः प्रतिभासते । विलोकयति कान्तति व्यकमेव प्रपोयते ॥४॥ कन्य कामयमानं मा य न कामयसे कयम् । इति ग्राम्योऽयमामा वैरस्थायैव कल्पने ॥ ५ ॥ कामं कन्दपंचाण्डालो मयि वामानि निर्दयः । त्ययि निर्ममरो दिध्ये त्यग्राम्योऽर्थो रसावहः ॥ ६ ॥ नवोऽर्थः सूक्तिरग्राम्या अथ्यो बन्धः स्फुटा थुतिः । अलौकिकार्थयुनिश्च रसमाहतु मौनते ॥ ७ ॥ वकोक्तिच रसोतिश्च सभावोक्तिश्च वाड्मयम् । सासु माहिती तास रसोति प्रमिजान ॥८॥ भावो जमानुबन्धोऽर्थ निष्पत्ति: पुष्टिसङ्करौ। हासाभासौ प्रम: पो विशेषः परिपोपवान् ॥ ८ ॥ विमलम्मोऽथ मम्मोगमचेष्टासात्परोष्टयः । निश्कयः प्रकीर्णानि प्रमाण प्रेमपुष्टयः ॥ १०॥ नायिका नायकगुष्ठरः पाकाया: मेमभक्तायः । नानालझारसंहटमकाराच रसोक्तयः॥११॥ चतुर्वि गनिरितका रमावयविभूतयः । स्वरूपमा यो वेद स काव्यं कर्त महति ॥ १२ ॥ पालमन विभाषेभ्यः स्वभ्यः स्व भ्यः समुन्मिपन् । रसो रस्यादिरूपेण भाव इत्यभिधीयते ॥ १३॥ रति हासच भोकच कोधोत्याही भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयाष्टी स्थायिभावा; प्रकीर्तिताः॥ १४ । समस्तनकहोगदो गहदा खेददेपथ् । वर्षमथुप्रलयाविश्वौ गाविका गताः ॥ १५ ॥ ..

·२६५ सरस्वतीकण्ठाभरणं । स्मृति वितर्कशोत्कण्ठा चिन्ता चपलमा मतिः । गर्व: स्नेहो ति /डाऽवहित्यं मूदता मदः ॥ १६ ॥ हर्षामावस्येा विपादो दैन्यमुग्रता। वासः पङ्का गदो ग्लानिरन्मादः सम्म मः श्रमः ॥ १७ ॥ निर्वेदो जाद्यमालस्यं निद्रा सुप्त प्रबुचना । प्रति भावास्त्रयस्त्रिंदिशेया व्यभिचारिणः ॥ १८ ॥ चिरचित्तेऽवतिष्ठन्त सम्बध्यन्तेऽनुबन्धिभिः । रसत्य प्रमिपद्यन्ते प्रधाः स्थायिनोऽत्र ते ॥ १९ ॥ रणस्तमोभ्यामस्पदं मनः सत्वमिहोचा। निर्ट तयेऽस्य पदयोगात् प्रभवन्तौति सात्विकाः ॥ २० ॥ विशेषेणाभितः काये स्थायिन चारयन्ति ये । अनुभावादिहेवतान् वदन्ति व्यभिचारिणः ॥ २१ ॥ जनित्या ये न जायन्ते तेश्य वा व्यभिचारिणः । स्था त्यादयो हि प्रभादौ भवन्ति न भवन्ति च ॥ २९ ॥ रतौ सञ्चारिणः सर्वान् गर्वने धूसि मनिम्। स्थानूनकोश्चममे यःमान्नोदात्तेषु जानते ॥ २३ ॥ संस्कारपाटवादिभ्योऽनुभाव वा निजाश्रये । सवारिणवा जनयन् सात्विक वास जायते ॥ २४ ॥ उहीपनविभावेभ्यः स्म मिहेनौ पटीयसि । अनुबन्धोऽनुभावादेरनुवन्धः स कयते ॥ २५ ॥ विभावस्थानुभाव सात्विकष्यभिचारिणः। संयोगे तसत्र निष्पत्तिमा निष्पत्तिरिष्यते ॥ २६ ॥ विषयाश्रय स्वारगुणप्रकृमिपाटवः। दीपनासियशास्त्र प्रकर्षः पुष्टिरुच्यते ॥ २७ ॥ 'तुल्यकालवलोत्पत्तिहेतौ भावान्तरोदये । संसर्गस्तमा यस्तन सङ्करः स निगद्यते ॥ २८॥ . स ३५ ·सरखतीकराठाभरण। रसान्तरतिरस्कारादन्यद्रागाच नमत्र यः । भवसापचयो रहे सद्दासत प्रचघते ।। २८ ॥ होनपाले तिर्थषु नायकममियोगिषु । गौणव व पदार्थषु तमाभासविजानते ॥३०॥ बसवत्सूपजात षु प्रतिमूले हेतुपु । सर्वात्मना समुच्छेदः प्रामस्तस्य वर्णवते ॥ ३१॥ अाश्चयात् प्रशते र्वामि ससारस्वैर्यतोऽपि वा। योऽस्मात्यसमविच्छदः स शेप इति शन्दरते ॥३२॥ शृङ्गाराद्या रसा ये च ये च शान्तोड़नादयः । ये च रत्यादिभेदास्तान् विशेषानस्य मन्यते ॥३३॥ विभावश्चानुभावश्च सवारी वाश्रयच यः। ये च लौलादयो यूनां परिपोपः स कौनयते ॥ ३४ ॥ पाययो यस्य रत्यादिः मादेरुपजायते । पिपयो यत्र योपादौ सोऽस्य जन्माधिगच्छति ॥ ३५ ॥ बालम्बनविभावः स शानकारणमुचपते । तेनादरादिरूपेश संस्कारसेन जायते अन्यतः परभ्यस्त शत्रयादे गुणेन सः । गत्मवोधाय माल्यर्तु चन्दनेन्द दयादयः ॥ ३७ ॥ उद्दीपनविभावास स तैः सरति वावति । देटि प्रयतऽवैति मन्यते वक्ति पेटते ॥ ३८॥ तेऽनुभावासादा ये सुत्रः खेदरोमोगमादयः । हपामादवो ये च याः सञ्चारिणोऽल ते ॥३॥ मृतीच्यायन जन्मानो मनोवाडायम ययाः। विनासा ये वरतीणां ज्ञेया लौलादयस्तु मे ॥४॥ लौला विलासो विपिछक्ति दिधमः किलकिश्चितम् । मोहायि कुट्टमित विनोको ललिस तथा ॥ ४ ॥ ॥

·सरखताका. मिर- विक्षत कौड़ित फेलिरिति स्त्रीणां स्वभावनाः। हेलाहाबादयशान्ये च याः सौम्सयोरपि ॥ ४२ ॥ उपसलमानमेत पामनुभावेषु मन्यते । पचानावानुभूतिभ्यां सारणाद्यनुभाववत् ॥ ४२ ॥ सा त्यादयोऽनुभावाच्च भावाः सञ्चारिणश्च ये। नाट्यऽनुक्रियमाणा ले नटै रभिनयाः स्मृताः ॥ ४४ ॥ भावो यदा रसि र्नाम प्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीट विप्रलम्भसदोचयते ॥ ४५ ॥ पूर्वानुरागो मानय प्रवासः करुणच मः । पुरुपस्त्रीप्रकोण्डेषु चतुःकाण्डः प्रकाशन ॥ ४ ॥ प्रागसकेतयो यूँनोरमिलापः प्रवर्तते । संकल्परमणीयोऽनुरागः समाचा उचाले । ४७ ॥ पाहेरिव गमिः प्रम्पः स्वभावकुटिलेगिमः । पाहतो मंति नेतुनते तो वो मान उचाने ॥ ४॥ देशान्तरादिभि नो यं वधान चिगय यत् । नयेऽनुरागे प्रौढ़े वा प्रवामः मोऽभिधीय ॥ ४ ॥ लोकान्तरगत यनि बलभे वसभा यहा। भृश दु:खायत दीना कराय; म गदोधारा । ५.० ॥ रतिरेवेटस प्राप्ती पुष्टः सम्भोग रचाते। सोऽपि पूर्वानुरागादेरानन्तवाचतुर्विधः ॥ ११ ॥ . म विना विप्रलम्भन मम्मोगः पुष्टिमयुरो। कपायिते हि वम्यादी भूयान रागोऽनुपरस ॥ १२ ॥ स्योपुसयो विप्रलम्भ वैचियाकन्पनादयः। चेयाविशेपाः सम्भोगे युवनाशिनादयः ॥ ५३ विप्रलम्भऽभियोगायः मम्मोगे साधगादिभिः । भिथा परीक्षा या: प्रेम्णो निर्दियामा परीष्ट्य ॥ ५४॥ - .

·सरस्वतीकण्ठाभरणे । विमलम्मादिशब्दाना लोकसिझे वक्ष । प्ररुत्यादिविभागेन विनिदेशा निरकयः ॥ ५५ ॥ संश्रय विप्रलम्मान गृधिवक्षयोः प्रलम्भने । इत्यादिज्ञापका नेयः प्रपूर्वो यश्चने लभिः ॥ १६ ॥ आदानश्च प्रतियस्य विसवादनमेव च। कालसंत्र हरप चाङः मात्रादानच वचनम् ॥ ५७ ।। पूर्वानुरागपूर्वेषु विप्रलम्भेषु वनक्रमात् । विशेषद्योतफेनेच उपसर्गन सूचना ॥५॥ प्रसिश्रवो हि पूर्वानुरागे वोषितादिभिः । प्रभोशलिगनादीनामादानं जोमयादिभिः ॥ ५ ॥ माने निवारणं मे पो विसवादनमुचाने । अयथावत् मदान वा व्यलोकम्मरणादिभिः ॥६॥ प्रवासे कालहरण व्यतमेपो मतीयत । प्रोप्यागने मानि कान्ताः कान्त षु युञ्जत ॥१॥ प्रतत्रादान पुन पा करणे को न मन्यते । स्वयं दत्तानि हि विधिस्तानि तवापकर्षति ॥ २॥ प्रलम्भ तरल यदि वा वचनामाववाचिनि। विना समासे चतरायतरोऽान् प्रयुञ्ज ।। ६३ ॥ विविधञ्च विश्व व्याविहश्च कमेण सः । विनिपिव पूर्यानुरागादिषु विपते ॥ १४ ॥ पूर्वानुगगे विविध वञ्चन बीड़ितादिभिः । माने विषई तत् प्राजः पुनरोपदायिनादिभिः ।। ६५ ॥ च्याविहंदौर्घकालयात प्रवासे तत् प्रतीयत । विनिपिहन्तु करण: करुणत्वेन गोयते ॥ ६ ॥ रागोऽनु सह पचासागुरुमोऽमुगतोऽपि था। यूनोरपूर्व: पूर्वानुरागाब्देन भन्यते ॥ १७ ॥ . .

·सरखोकगठाभरणं।
राजते रजत वापि रागः करुणभावयोः ।
धनान्यत्कारके भावे नलोपेन नियम्यसे । ६८ ॥
मान्यत प्रयसा येन य प्रियवन मन्यते
मनुस घा मिमीने या प्रेममानः स कथयते ॥ ६ ॥
महाभाष्यकृतः कोऽसायनुमान इति स्म से।
लुगडन्तोऽपि न मुलिङ्गो मानभन्दः प्रदुष्यनि ।। ७ ।।
थवाङ्गना युवानश्च
घसते न वसन्ति ।
स प्रवासः शन्देन प्रतीपार्थन करते ॥७१ ॥
चिन्तोत्कण्ठादिभिगो भ.वासयसोर यः ।
प्रवासयति या यूनः स प्रवासी निरुचाते ॥७२॥
प्रपूर्वको वसि ईय: कारितान्नाप्रमापणे ।
चूषणों प्रवासयेदेनमिति सहानुशासनात् ॥ ७३ ॥
अभूतोत्पादनायां सभ हरः कुरु घट यथा ।
दृष्टयोच्चारणे चोरंकारमाकोभनीलिवत् ॥ ७४ ॥
हटोऽवस्थापनेश्मानमिनः फुए यमोपत्रो।
अभ्यश्चनेऽपि च यथा पादौ मे सर्पिया कुरु ॥७५ ॥
मुर्शविलापौ कुरो कुरुते साहसे मनः।
करोमि दुःखं चिन्न योऽसौ करुण उचाते ॥ ६ ॥
भुजि: पालनकौटिल्याभ्यवहारानुभूमिषु ।
भुननि भुग्नो सुनो ऽन्न भुङ ते सुखमियोप्यते ॥ ७७ ॥
समीचौमार्थ: संपूर्वान्ततो धनमत्यये मसि ।
भावे वा कारके वापि रूपं सम्भोग थ्यो ॥ ८॥
सपालनार्थः पूर्वानुरागानन्तर उच्यते।
उत्पन्ना हि रमितस्मिन्नानुफूल्यन पाल्यो ।
• म मानानन्तरं प्राप्तः कौटिल्यायं विगाचते।.
स्थतोऽपि कुटिलं प्रेम किम मानान्वये सति ॥८० ॥

·सरसतीकण्ठाभरणं। प्रवासानन्तरे तस्याभ्यवहारार्थतेष्यते । नत्र ह्य, पोपितरवमिव निर्विश्यते रतिः ॥८॥ करणानन्तरगतोऽतुभावार्थ: म कथयते । वित्रम्मवगिरम्मिन् हि मुखमेवानुभूयते ॥ २॥ यदि वा भोग इत्यस्य सप्रयोगार्थवाचिनः । समा समासे चतुरायतरोऽर्थान् प्रचपते ॥८॥ स संधिशोऽथ सझीर्णः सन्य वर्णः सम्यगृद्धिमान् । अनन्तरोपदिष्टेषु सम्भोगेपूपपद्यते ॥८४ ॥ न हि सदमे मायो युवान, साध्वमादिभिः । संचिताव रत्यर्थमुपचारान् प्रयुञ्जने ॥ ८५॥ मानस्यानन्तरे नेपा व्यलोकमारणादिभिः । रोपशेपानुसन्धानात् महारः फेन वार्यते ॥ ८६ ॥ सम्पूर्णः पूर्णकामानां कामिनां प्रोय सङ्गमे । उत्कण्ठिसानां भूयिष्ठमुपभोगः प्रवर्तते ॥ ७ ॥ प्रत्यागतेऽपि यवैषा रतिपुरिः प्रयोजने। सा किमावण्वते यूनां तले व मतजीविते ॥ ८८ ॥ पूर्वानुरागपूर्वाण व्य स्पतिभिरदा हतः । अनन्तराणां सर्वो वक्षमासे निहतयः ॥ ॥ प्रतिमावाजहत्वार्था महतसापि वर्तसाम् । प्रधानममुपस्कृत्य न तदर्थो निवत्तेते ॥५॥ प्रथमानन्तरे हत्तेरजइत्सार्थ तम्यते । नात्यन्तमजहतवार्था' तो मानानन्तरे विदुः ॥८॥ प्रवामानन्तरे स्वीषदाहस्सार्थीयते । करुणार्थगन गन्धोऽपि नामेव तदनन्तरे ॥ १२ ॥ अष्टमीचन्द्रका कुन्दस्तुर्थो सुवसन्तकः । भान्दोलनचतुर्थकमावती मदनोत्परः '. - ·२७१ -- सरस्वतीकण्ठाभरणं। उदकचे डिकाऽशोकोसिका चूतभञ्जिका। पुष्पावचायिका.चुगलतिका भूतमाटका ॥ १४ ॥ कादम्बयुद्दानि नवपत्रिका विसखादिका । धकारी कौमुदी पक्षरा सिरभुत्रपखादिका ॥ १५ ॥ नवेक्षभधिका तोयमोडामेवादिदर्शनम् । दूपतानि मधुपानञ्च प्रकीर्णनीति जानते ॥ १६ ॥ निनत्रो नैमित्तिकशान्यः सामान्योऽन्यो विशेयवान्। प्रच्छन्नोऽन्यः प्रकाशोऽन्यः कृषिमाकृविमावुभौ ॥ ७ ॥ सहजाहार्यनामानौ परौ यौवनोऽपरः । विश्रमजच प्रमाणो हादशैते महईयः ॥ १८ ॥ चक्षुःप्रौति मनःसङ्गः सङ्कल्पोत्पत्तिसन्ततिः। प्रलापो जागर: कामरति विपयान्तरे ॥२८॥ लज्जाविसर्जन व्याधिरुन्मादो मूईनं सुष्टः । मरणच नि विज्ञयाः कमेण प्रेमपुष्टयः॥ १० ॥ नायकः प्रतिपूर्वोऽयमुपपूर्वोऽनुनायकः । नायिका प्रतिपूर्वाऽसावपपूर्वानुनायिका ॥ १०१ ॥ नायिकानायकाभासावुभयाभास इनरपि । तिर्यक्षु च तंदाभासा इनि हादश नायकाः ॥ १०२ ॥ घु सर्य गुणोपेतः कथाध्याघी च नायकः । अन्यायवांस्तदुच्छेद्य उहतः प्रतिनायकः ॥ १०४॥ तत: कैशिङ्गणे होनः पूजाशवोपनायकः । समो न्यूनोऽपि वा तस्य कनीयाननुनायकः ॥ १०५ ॥ स्यात् कथाव्यापिनी सगुपयुका च नायिका । हेतुरीायिसादीनां सपाली प्रतिनायिका ॥ १०६ ॥ "शत: कैश्चिणे होना पूजया चैयोपनायिका। समा न्यूनापि वा किश्चित् कमीयसवनायिका ॥ १० ॥ .

·२७२
.
.
.
सरसतीकण्ठाभर।
तदाभासा तथैव सुत्र भदास्त पां गुणादिभिः ।
नायकस्तल गुणत उत्तमो मथमोऽधमः ॥ 100
प्रारुतः साखिकः स सत्राद्राजसस्तामरस्तथा ।
साधारणोऽनन्यजामिः स विञ्चयः परिग्रहात् ॥ १०२ ॥
उहतो ललितः शान्तः उदात्तो धैर्यवतिनः ।
पाठो घटोऽनुकूलश्च दक्षिणच प्रत्तितः ॥ ११ ॥
गुणतो नायिकापि प्रादुनमा मध्यमाधमा ।
मुग्धा मया प्रगल्भा च वयसा कौशलेन च ॥ १११
धौराधौरा च धैर्य ण स्वान्यदीया परिग्रहात् ।
अढ़ानढोपयमनात् झमाज हा कनीयसी ॥ ११२ ॥
मानई रहनोदाता शान्ता च ललिता च सा।
सामान्या च पुनर्भूच खरिणी चेति रत्तितः ॥ ११३॥
आजीवास्तु गणिका रूपाजीवा विलासिनी।
अवस्थासोऽपसचाष्टौ विजया: खण्डिमादयः ॥ १४ ॥
निद्राशिततापाचो नारीनखविभूषितः ।
मातरति प्रियो यसत्राः कुतश्चित् खण्डिता तु मा॥ ११५ ॥
चाटुकारमपि प्राणनाथ कोपादपासर या।
पथात् तापमयानोति कलहान्तरिता तु सा ॥ ११ ॥
दूनीमहरहः प्रेय कावा सङ्केतकं कचित् ।
यत्रा न मिलित: प्रेयान् विमलयेति तो विदुः ॥ ११ ॥
सा तु वासकमना समात् सज्जिते वासपेश्मनि ।
प्रियमातीर्ण पर्यङ्के भूषिता या प्रतीचते ॥ ११॥
हायोगपतिका साथ पार्दन मुश्चति ।
प्रियशिवरगमोडासुखाखादनलोलुपः ॥ ११९॥
पुष्पेषुपौड़िता कान्तं याति या साभिमारिका
प्रियो देशान्तरे यस्याः सा तु भोपितगर्तृका ॥ ॥ १२० ॥

·सरस्वतीकण्ठाभरण। यस्थाः समुचितेऽप्यङ्गि प्रवासी नैति वल्लभः । विरहोत्कण्ठिता सा तु दानिशदिति नायिकाः । १२१॥ होनपात्राणि भेषाणि पौठमर्दो विदूषकः । विटचेटौ पताकाश्च सख्यश्चैषां परिग्रहः ॥ १२२॥ महाकुलीनतौदार्य महाभाग्य कृतजना। रूपयौवनवे दग्धनमोलसौभाग्यसम्पदः ॥ १२३ ॥ मानितोदारवाययत्वमदरिद्रानुरागिता। हादशेति गुणानाद्धर्नायकवाभिगामिकान् । १२१॥ मृदोकानारिकेराम्बपाकाद्याः पाकभक्तयः । नीलोकुसुम्भमजिठारागाद्या रामभक्तयः । १२५ । अन्ताजवहिाजनि.जा व्याजभक्तयः । धर्मार्थकामोदर्काश्च प्रेमसम्पर्कभक्तयः ॥ १६ ॥ वाक्यवच्च प्रबन्धेषु रसालङ्कारसकरान् । निवेशयन्तानौचित्यपरिहारेण सूरयः ॥ १७ ॥ चतुर्वृत्तप्रकसम्पन्नं चतुरोदात्तनायकम् । चतुर्वर्गफलं को न प्रबन्धं वान्धवीर्यान । मुखं प्रतिमुखं गर्भोऽवमर्थश्च मनीयिमिः। म्म ता निर्वहणञ्चति प्रवन्धे पञ्च सन्त्रः १ अविस्त तमसद्धिप्त श्रव्यरत्तं मुगन्ति । भिन्नसर्गान्तरत्तञ्च काव्यं लोकोमिनन्दति। " पुरोपवनराष्ट्रादिसमुद्रामाईन देशसम्पत्प्रवन्धस्य रमोत्कधीय रस्ते 'घातुरालिन्दिवान्द ट्यासमवदनैः। कालः कात्र सम्पन्नो राष्टिं नियति राजकन्याकुमारस्त्रीसेनामेनाइमडिमिः। पावा वर्णनात् कात्र रमनोसोधिनिटनि स३६.

·सरसगीकराठाभरणी उद्यानसलिलकौड़ामधुपामरतोत्सवरः । विप्रलम्मा विवाहाचशश: कावेर रमायहा: । १३४ ॥ मन्वटूनमयाचाणिनायकाभुदयादिभिः । पुष्टिः पुरुपकारस्य रसं कात्रपु वर्षति ॥ २१५ ॥ नावर्णनं नगादे यॊपाय विदुपां मतम् । यदि शैल राववादे वर्णनेनैव पुष्यति ॥ १३६ । गुणतः प्रागुपन्यस्य नायक सेन विहिपाम् । निराकरपामित्य प मार्गः प्रकृतिसुन्दरः ॥ १३७ ॥ वासनश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि। तज्जयान्नायकोत्कर्षकथनञ्च धिनोति नः ॥ १३ ॥ पाथेषां लक्षणोदाहरणानि । मनोनुकूलेयर्थ पु सुससंवेदनं रतिः। असे प्रयोगविषया सैव प्रीति निगद्यते ॥ १३८ । तद्रूपेण रससब भावो यथा, - इरस किश्चित्परिलुप्तधैर्यत्रचन्द्रोदयारम्भ इवाम्ब राशिः ॥ उमामुखे विवफलाधरोठे व्यापारयामास विलोचनानि । अत्र वियोष्ठत्वादिभि गंगोऽनुपूले पार्वतीमुखे विलोचनव्यापारातु- मितो महेश्वरसपाभिलापविशेपः मात्विको रतुत्पादान, सुसान- भवसयोलन्तिमावमनुमापयति । तद्रूपेणैव सात्विकोत्पत्ती जन्म यथा, अभूदरः कण्ट कितप्रकोष्ठः खिन्नाजलि: संवरते कुमारी। तस्मिन् ये नत हाणामामत्तिः समं विभक्त व मनोभवेन । प्रत्र खेदरोमोगमयोः सात्विकयोरुत्पादासनव रतिरूपेणाविर्भायोऽव- गम्यते । जन्मैव सत्वायत्पत्तौ यथा, सयोरपाङ्गप्रविचारितानि किश्चिद व्यवस्थापितसंहतानि । शौयन्त्रणामानगिरे मनोज्ञामन्योन्यलोलानि विलोचनानि ।। अव ड्रीः सञ्चारिभावो जायमानो रसस्त्र जन्म जापयति ॥ तदेया- - ·. - सरस्वतीकण्ठाभरएं। २७५ मुभयोत्पत्ती जना न्यथा, ततः सुनन्दावचनावसाने लज्जा रदूकृतत्र नरेन्द्रकन्या । हत्या प्रसादामलया कुमार प्रतरग्रहीत, संवरणजेव ॥ प्रत हष्टिलक्षण; शरीरारम्भेऽनुभावो भवन् रमाविर्भाव लक्षयति ।। अनुभावादेरनेकसेवकसत्र वा पुनरुत्पत्तिरभुबन्धः ॥ सोऽनेकसत्र यथा, विवृन्वती पोलमुतापि भावमङ्गः स्यारवालकदम्बकल्पः। साचोकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यवसविलोचनेन 1 : पात्र देव्याः स्मरारौ पूर्व मुत्पन्ना रतिः सामिलापतदवोकनेन विवि- सारसन्तादिभिरुद्दीप्यमाना रोमाञ्चावहित्य लक्षणाभ्यां सात्विकव्यभि- चारिभ्यामनुवयते ॥ एकसैरव पुनः पुनरुत्पत्ति यथा,- यान्त्या मुड लिनकन्धरमानन- दाटत्तरन्तशतपबनिभं वहन्त्या। दिग्धोऽस्तेन च विष ण च पक्ष्मलाक्षत्रा गाढ़ निखात इव मे हृदये कटाक्षः । अत्र मालत्या माधवविपये पूर्व मुत्पन्ना रति सन्तावतारतत्सन्नि- धिविधायप्रदर्शनादिभिरुद्दीप्यमाना पुनः पुनरुत्पन्न वलिनग्रीव- कटाधविच्चेपलक्षणेन शरीरारम्भानुनुभावेनानुवष्यते। अत्रैव माध- बस मालतीविषये तदहरेवोत्पन्ना रनित रेवोद्दीपनेरुद्दीप्यमाना हर्षतिरम तिमतिव्याध्यादिभिः सञ्चारिभावै गारम्मा चानुमारे नानुवध्यते ॥ रतिरूपेणैव रसनिप्पत्ति यथा,- बौक्षा वेपथुमती सरसाइयष्टि- निक्षेपणय पदमुहसमर्पयन्ती। मागीचलव्यतिकराकुलिनव सिन्ध: शैलाधिराजतनपा न ययौ न तस्यै अव पशान्तरानुभवसंस्कारात् प्रनिफूले पि गनिनि निभायाः सर्वकाल देवाविच्छिन्ना रतिधिर वियुधमत्र दुपरामि तपमा प्राई- ॥ - .

·सरखनौकण्ठाभरणं। बारम्भानुभायेन संजामाना पर प्रकर्षमारोहनौति प्रतीयते ॥ रतौ भयादिसङ्करो यथा,- राहोचन्द्रकलामिवाननचरौं दैवात् समासाद्य मे दस्योरसत्र रूपाएपातविषयादाच्छिन्दतः प्रयसीम् । अातङ्काहिकल' द्रुत करुणया विचोभित विस्मयात् कोधेन ध्वलित मुदा विकसित घेराः कथं वर्तताम् ॥ अत्र माधवसत्र मालत्या पूर्व मुत्पन्ना रतिस्तदयस्थालोकनादिभिरुही- '. पनविभावैरदीप्यमाना भयशोकविस्मयकोधहरषि रसान्तः पृथक् ,पृथग्विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगान्निप्पद्यमानः सौर्यमाणा मनो- बाबुद्धिशरीरारम्भानुभावै भयाद्यनुरूपैश्य सात्विकथ्यभिचारिभिः सम्पर्क पर प्रकर्षमारोहन्ती प्रतीयते । तत्र चेतसो वैकल्यादिपरिभावन मनारम्भो वाक्योच्चारण वागारम्भः राहोरिव दस्योश्चन्द्राकलामिव प्रेयसौमित्यादिबुद्धमारम्भः प्राच्छिन्दत इत्यादि शरीरारम्भः भया- दोनाञ्च पचानामपि यथाक्रमं राहोरिति चन्ट्रकलामिवाननच मिनि दैवात् समासाद्य म इति दस्योरस्य रूपाणपातविषयादिति प्राच्छि- न्दत: • प्रेयसौमित्यालम्बनविभावास्ततस्वरूपपरिभावनानुद्दीपनविभा- वाः, विकलं द्रुत विक्षोभित पलित विकसित चेत इत्यनु- भावा:, पातझंकरुणाविस्मयकोषमुदनुरूपाश कम्मा शुस्तम्भवैवर्णव- रोमाञ्चादयः सात्विकाः, मोहविपादामोग्रतात्यादयो व्यभिचा- रिणश्चानुमौयमाना निष्पत्तिहेतवो भवन्ति । . सोऽयं तुल्यकालवलो- त्पत्तिकारणानां भवादिनिष्पत्तीनां रतौ संसर्गः सवर इतरने । "रतिरूपेण रमप्रकर्षस्य झासो यथा,--- कोपो यव भु कुटिरचना निग्रहो यत्र मौनम् यवान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिमात: प्रसादः । तस्य प्रमाण तदिदमधुना वैशासं पच जातम् त्व' पादान्ते लुठसि न च मे मनप्रमोक्षः सुलायाः ।

·--- सरखमोकण्ठागर। भाव योपिनि रोया यरमान्नरनिरस्कारात् पुरुषे. धानुरागातिप्रक- सत्र झासोऽवगम्यते । रतिक्षपेण होनपाल षु रमाभासो यथा,- विक्षिण माहमासम्मि यामरो पारण ट्रिपल्लेप । दिष्ठिं स मुग्मुरे मामलोए थपए पिगच्छन्तो। निर्यक्षु यथा,- पाअपडिअ सोहगं बाएउ महंगोहममम्मि । बुट्वसहमा मि अच्छिउड कपडुअन्तीए । नायकप्रतियोगिषु यथा,- पुल जति दहफन्वरमा रायसग सरीरम्भि। जाणअसुपार्फसपहग्ध विघं कर असा अड्ढि विमुका । गौणेषु यथा, - उय्य हर पवति कुररोमश्वपसाहिबार प्रजाई। पाउसलकोए पयोहरेहि पड़िवे लियो विभो । त एते चत्वारोऽपि रसाभासा उचरन्त । লুঙ্গীপান্তা- न्तयोः प्रशमो यथा,- दृष्टे लोचनवम्मनाङ्मुकुलित पार्शस्थित वक्त पन्- न्यगभूत वहिरासित पुलकवत् पर्य' समातन्वति । नौवीबन्धवदागत शिथिलतामाभापमाणे नतो मानेनापगत हियेव सुहः पादस्पशि प्रेयसि । अव बलवानां प्रियप्रेमाननयाभ्यां जीरोषयोरुपमा किया। रतायेव रोषरूपरमस्थ शेषो यथा, - एप्प मुझमागते विवलित सम्भापिणि स्फारितम् संशिष्यत्यरुण गृहीतवसने कोमाञ्चिभ्र लतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यनिकर वाप्पा पूर्णक्षणं ११ तिमहो प्रपभचतरं जातागसि प्रेयसि । पाव कमवाचिदबलवता में गोन्मूलितममापि मानव षोऽनुवति । रता .

·. सरसतोकगठाभरण। २७ में एने भावादयो दशापि रसप्रकारा हासादिष्वपि प्रायशो दृश्यन्ते । प्रत्यगौरवभयात्र कचिदुदानियन्ते । नत्र, व्यगमोड़ादिभितोविकासो हास उचाते ॥ १४० क है तद्रूपेण रसस्त्र भावो यथा,- कनककलसस्वच्छ राधापयोधरमण्डले नवजलधरयामामारमप्रति प्रतिविम्विताम्। अगिगमिचयप्रान्तभ्रान्तत्रा मुद्धडरक्षिपन् जयति जनितवीड़ादामः प्रियासिसो हरिः ॥ अल राधया व्यभितसत्र हरेस बीड़ातो हाससत्र सत्तामा प्रतीयो। शोकवित्तसत्र वैधुर्यगभोटविरहादिभिः ॥ १४ ॥ तद्रुपेण रससत्र निष्पत्ति यथा, दयान्नापयातोऽसि दिषु सर्याम रसगे। वाम राम गतोऽसीति मन्तापादनमीयमे । पाल दशरथसत्र रामबियोगात्पन्न माहगगमरम्पादिमिरदीपिचिन्ता- सन्तापादि गारम्भण चानुपजनमान: गोकरुपेश रमो निप्परते। प्रतिकले पु तेक्षणप्रसव प्रबोध: क्रोध उचयो । १४. क । तपेण रससर निष्पत्ति यथा,- 'मयेरव मत्स्मरंग्णदारुणचिरती रां रह प्रययमप्रमिपद्यमाने । भेदाद वोः कुटिलयोरनिलोडिगाचत्रा भग्नं शराणनमियातिरूपा म्मरमर । अत्र यद्यपि विभायानुभायमचारिसंयोगलपपया मनिषाधिक मतिरूपाति लोहिताच्य ति प्रकर्षनिमिकाममिन्दोपादानं विद्यते सापुरतामनायिकाश्रयः प्रियविषयेन गेष; प्रकर्षमामादयनिक कार्यारम्भ यु संरम्भः स्य यानुयार अपने प्र.४१ सद्रुफेछ रसमा जन्म यथा,- मर्धा नाघवसोऽभियाद्य चरणावाटप्य भेनापती- - ·. २८० सरस्वतीकण्ठाभरणं। नाखामवायुमुखान् मुद्धः प्रियसखीन् प्रेष्यान् समादिश्यं च । चार जगृहे महेन्द्रशिखरादम्मोनिधे सड्ने रंडवी रघुनाथपादरजसामुचैः सारन् मारुतिः ॥ अवाभिदादनप्रवाश्वासनसमादेशनाद्रिशिखगरोहणेटदेवताम्मरणानां पूर्व रद्भपर्यवसायिवे नानुद्दीपनविभावत्वादनुमाहानुभावत्वाच्च नायमनु- वन्धो निष्पत्ति प्रकर्षो वा भवति ॥ भयं चित्तमन वैलवंत रौद्रादिजनिन विदुः॥ १४२ क ॥ तद्रूपेण रसवानुवन्धो यथा,- मन्वान् एतुरजितो जयगिरसशद थायद्भिरिटान् सुगन् शुष्य तालुभिगकुलाकुलपदै निवारिभरुकम्पिभिः। अध्वन्यैरिह जीवितेशगहिपव्याधूमधूमाविला लड्यन्त करिमांसधम्मररणत्कोलेयकाः पल्लयः ॥ अत्र यद्यपि पतीनामालम्बनत्वं न सहिशे पणयोरुद्दीपनले मन्त्र जयादेर- नुभावत्व तालुभोषादीनां व्यभिचारित्वमिति विभानुभावव्यभिचारि- संयोगोऽशि तथापि मनयजयेष्टदेवतामुथानयो लेपन्नोपायपरत्वान्न भरारूपेण रसस्त्र निप्पत्तिः । अध्वन्यानां हि तनिष्पत्ती झल्पसत्वतया स्तम्भमोहमूर्छामरणदिभिशपायप्रयोगो न घटते ॥ जुगुप्मा गईपार्थानां दोपसन्दर्शनादिभिः ॥ ४२ ॥ सद्रूपेण रसमयानुगमो यथा, -- रे हस्त दक्षिण ममत्र शिशोदिजसत्र जीयामधे विस धूमनौ सपाएम् । रामसत्र गावमसि निर्भरगर्भपित्र- सीतामवासनपटोः करुणा कुतस्ते ॥ 'अव यद्यपि हिमशिशो विनाय मुनिरपि शद्रो बज इति न राम- सात्मकर्म निन्दा तथाथनयकारिणं जिर्धासमो घणा प्रदर्मत इति सोनापरितवागविषयत्व नैवात्र मुगुमासुगमो ग्रहोसव्यः | शम्ब कविषये ·- . सरस्वतीकण्ठाभरणं। पुनरममा जम्ममावमेवेति ॥ विस्मयश्चित्तविसारः पदार्थातिशयादिभिः ॥ १४३ क ॥ नद्रूपेण रससत्र जन्म यथा- कृष्ण पाद्य गतेन रन्तुमधुना सङ्गक्षिता खेच्या मतंत्र कृष्ण क एवमाह मुसली मिथवान पश्याननम् । व्यादेहौति विदारिते तु वदने दृष्ट्वा समस्त जगन्- . माता यसब जगाम विमा यवशं पायात् स क केशवः ।। अत्र शिशो मुखे जगदर्शनमालम्बनविभावः। सत्सामग्रवशवाद्या- लोकनमुद्दीपनविभावः । विस्मयवश जगामेतत्रनेनानुपाता अपि सञ्चारिणोऽनुभावाद्य गृह्यन्त । स्तम्भश्चेष्टामतीधातो भयरागामयादिभिः ॥ १४३ ॥ सद्रूपेण रसमय पुष्टि यथा,- तं ताणं इअकाअणि ललोअणसिह पलत्यपाय। पालेक्खप वाणं व णि पअ चलतणं पि विअलिम अयश्च पुष्टोऽपि सात्विकत्वात् सदैवान्यानुयायीवि नानुभावादिमि- रनुवधते॥ ही तभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया ॥ १४४ क : न पेण रससत्र जन्म यथा,- करिमरिअत्रालगमिरजलग्रासणिपडिरवो एस। पणो धपुरवकाचिणि रोमच किं मुड़ा दहा असत्रापि सात्विकत्वादन्यामुबन्धादयो न मादल। मदप्रमदपीड़ादे ववर्य गहद विद्यः १४ ॥ तद्रूपेण रससत्र निप्पत्ति यथा,- पि पि प्रिय स स स्वयं मु म मुगार हमें तत नवनइ द्रुत म म म मार हम इगि खलिमजलियत मदवारी ·२८२ - सरस्वतीकण्ठाभरण। प्रगे इसित हेतरे सहचरीभिरय यत । श्रयमपि सात्विकत्यान् निप्पन्दो नान्यैरसुवधते ॥ वपुर्जखोगमः खेदो रतिधर्मश्रमादिभिः ॥ १४५ क॥ तद्रूपेण रससत्र जन्म यथा, हिमव्यपायाधिशदाधराणामापाण्डरीभूतमुखवीनाम् । खेदोहमः किम्पु,रुपादनाना के पदं पत्र विशेषकेषु । अत्रापि पूर्ववदन्यानुपको न भवति । रागरोपभयादिभ्यः कम्मो गावस वेपयुः ॥ १४५ ॥ सद्रूपेण रसस्त्र जन्म यथा,- मा गर्व मुहह कलोलतले चकास्ति कान्तसहस्तलिसिता मम मञ्जरोति । अन्यापि किं न सखि भाजननीहपीनाम् बैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः ॥ अयमपि माग्यदेव नानवरनुगम्यते । विषादमदरोपादे वर्णान्यत्वं विवर्षता ॥ १४६ क ॥ तद्रूपेष रसस्त्र निप्पत्ति थैथा,- राहिसा हसु तेश रुमं अहपि किं णिग्णयापह अम्मि । प्रविन दौस नेण दप्पणे कावि सा सुमुझे। अयमपि नानवरनुवध्यते अनेस्रोगत वारि दुःखगोकमहर्पजम् ॥ १४६ ॥ तद्रूपेण रसस्त्रानुबन्धो यथा,- उत्पमयो नयनयोरुपरवत्तिम् वाम फुए सिरतया शिथिलानुबन्धम् । पसिबघितनतोवतभनिभागे मार्ग पदानि सनु ने विपगीभवन्ति ।। राव बाष्पगन्देन लोगनाययमयूच्चते, न कण्ठाद्यायो दुःखावे ॥ .

·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। २८३ यथा,-विललाप स बाप्पगगम् ॥ मुद्धलेग्नः कण्ठे करलयति वामः स्तनतटौमिति ॥ प्रलयस्तीब्रदुःखादेरिन्द्रियासमयो मतः ॥ १४७ क ॥ तद्रूण रससर निष्पत्ति र्यथा,- तीवाभिषड्प्रभमेण सन्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् ।. पावासभथसना मुहतं कृतोपकारेव रवि बभूव ॥ अत्र मोहम्दन मूर्चीचाते न वस्त्रमाणलक्षणो मोहः ॥ स्मृतिः पूर्वानुभूमार्थविषय ज्ञानमुचाते ॥ १४७ ॥ तद्रूपेण रममत्रानुबन्धो यथा,- इतः प्रत्यादेशात् स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिसा स्थिता निष्ठेच्च वदति गुरुशिषेत्र गुरुसमे । पुन टि वाप्यमकरकलुपामर्पितवती मयि करे यत् सत् सविपमिव शलंत्र दहति माम् ॥ अत्र सविशेषा मा सिरिच्छया वागारम्भ ण चानुवयते ॥ तिठेत्यादयः पुनरसत्रा रत्यादिनिष्पत्ति व द्रष्टव्याः। रत्यादयो हि स्मृतिमूल- सत्प्रकर्मापकर्पावनुवर्तन्ते ॥ ऊहो वितर्क प्रवक्ता पदार्थेषु यनामनि ॥ १४८ क ॥ सद्रूपेण, रसस्त्र निष्पत्ति था,- चित्त निवेभ्य परिकल्पितसत्त्वयागा- दूपोच्चयेन घटिता मनसा कमा नु । स्त्रीरत्नखटिरपरा प्रतिभाति सा मे धातु विभुखमनुचिन्ता वपुश्च तसत्राः ।। सोऽयमसत्यः सत्यो वा म्म तिनानचिन्तनादिद्वारेण निश्चयान्तो निप्प- न तुयते ॥ 'उत्कण्ठष्टानवाप्नो योऽभिलाप: सत्रात्तदाप्तये ॥ १४८ ॥ तद्रूपेण रमसत्र निष्पत्तिनासो यथा,- ·२८ सरस्वतीकण्ठाभरणं । यासरत्यद्य शकुन्तलेति उदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया वाप्प स्तम्भितकण्ठति वचन चिन्ताजई दर्शनम्। वैकवा' मम तावदीपमिदं ने हादरपोकसः पौड़यन्त गृहिणः कथं नु तनयाविन पदाच नवैः । यत्व विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात् मोतिरिवोत्कण्ठापि सद- नुपग्रिणी निष्पना उत्तराईमतिपादेवन तथाविधेनैव विनदादिनामि- भूयमाना झास इतुनचयन। प्रकर्षशास्त्रा ममारण्यौकस इत्वनैन निवार्यत्रो॥ प्रयत्नपूर्वि कार्येषु स्मृतिचिन्तति कथाते ॥ १४१ क !! सद्रूपेण रससब प्रकर्पो यथा, -- चिन्ता पिअदप्रसमागमम्मि कमगार भरिऊप्प । सुम कल हासन्ती सहोहिरुमा ण ओइरिया ॥ प्रय सखोरोदनेन शून्यकलहः शून्य कलहेन साक्षात्कारः साक्षात्- कारेण चिन्ता चिन्तया तु मूलभूता रनिः प्रकृष्यते ।। प्रात्मप्रकाशनपरा चेटा चपलतोचयते ॥ ११ ॥ सद्रूपेण रसमा जन्म यथा,- कचित् कराभ्यामुपगृढमालमालोलपत्राभिहतहिरेफम् । रजोभिरन्तःपरिवेपबन्धि लोलारविन्दं वमयाञ्चकार । अव लोलारविन्दभ्रमणचेश्या कचिदिन्दमय निछन । शामोतार्थानुसन्धानादर्थनिर्धारण मतिः ॥ १५० क । नद्रूपेण रसमयानुबन्धो यथा,- असंशयं चात्त्रपरिग्रहक्षमा यदार्थमसामभिलापि से मनः ।। सां हि सन्दे हपदेषु वस्तुघु प्रमाणमन्तःकर एप्रत्तयः॥ अल पूर्गोकार्थनिर्धारपारूपा मतिरुत्तरार्धनानुबयते । गर्वोऽन्येषामवज्ञानमात्मसम्भावनादिभिः ॥ १५॥ सटूपेश रसमा पुष्टि यया,- ·सरस्वतीकण्ठाभरणं । २८५ धतायुधो यावदह तावदनैः किमायुधः । यहा न सिहमस्टेप मम नत् केन सेत्सासि ।। अन कस्यात्मसम्भावनयावत्यामन्यवज्ञानं प्रशय्यते ॥ अहेतुरनिवत; च स्नेहथित्ताता मता ॥ १५.१ क । तट्टपेष रसस्य निष्पत्ति यथा,- अनेन कसयापि कुलाकरेण स्पृष्टषु गापु सुख ममैतत् । का निर्वति चेतसि ससा फुर्याद यसबायमङ्गात् कृतिनः प्ररूढ़ः ॥ : अन दुपन्तस्य सत्वदमनदर्शनादुत्पन्न सादगस्पर्श सुखादिभिरुद्दीपितः स्पृहामसिवितर्कदागारम्भः संसृजनमान: नेहो निष्पद्यते । अभीटार्थसत्र सम्प्राप्तौ स्पृहा पर्याप्तता तिः ॥ १५१ ॥ * पर्यासना । तद्रूपेण रसप्रकों यथा, नीतो विकमवाडरास्मसमतां प्राप्त यमुर्वीतले सार सागरिका ससागरमहीप्राप्त प्रकहेतुः प्रिया । देवी पौविमुपागता च भगिनी लाभाजिताः कोशला: किं नास्ति त्वयि सतप्रमानप्ररपभे यस्मिन् करोमि स्पृहाम् ॥ पात्र वत्सराजसत्र सर्वात्मना मनोरथसिहयो एतेः प्रकर्षमावहन्ति ॥ चेतोनिमीलन बौड़ा वङ्गरागसवादिभिः ॥ १५२ क ॥ सद्रूपेण रसप्रकर्षात्कोपशोकाभ्यां मरो यथा,- अक्षुद्रारिकृनाभिमनुबनिधनात् संक्रान्ततीवकुधः पार्थसत्राकृतशात्रवमतिकृते रन्तःशुचा मुह्यतः । कोर्ण बायको मनन्ति अनुमि मोनाजड़ा दृष्टयो हा व ति गिरः स्मरन्ति न पुन निधान्ति कण्ठाइहिः॥ आवार्जुनधान्यायेनाभिमनुप्रवधादुद्भनौ दोसायेव कोधशोकावत- विप्रतीकारोत्यया तथाविधयेव बौड़या सौर्यते। तथाहि कोधशोक-. योरगुभावभूता दृश्यो वाचच बौड़ाजड़ा इति विशेषणनि सम्बयन्ते। अवहिवं तु लज्जादे ईपीद्याकारगोपनम् ॥ १५२ ॥ . . .

·सरखतीकराठाभरां । तद्रूपेण रसस्वानुवन्धो यथा,- एवं चादिनि देवर्षी पार्य पितुरधोमुखी। लौलाकमलपत्वाणि गण्यामास पावसी। अब प्रणम्य शितिकण्ठाय विबुधा सदनन्तरम्। चरणो रनयन्त्वस्या- राजमणिमरीचिभिः॥ इत्यादे मुनिवायादुद्भनमहर्षाकारी गुरुसन्निधौ लज्जितया लीलाकमलपवगणनेन गौथो गोप्यते ॥ सुखदुःखादिजनितो मोहचित्तस्य मूढ़ता ॥ १५.३ क ॥ तद्रूपेण रसस्य नियन्ति र्यथा,- कान्ने सल्पमुपागते विगलिता नौवी स्वयं बन्धनाद बासश्च श्वयमेखलागुणन किञ्चिन्तिमम्बे स्थितम् । एतावत् ससि देशि साम्पसमहं तस्याशसझे पुनः कोऽसौ कास्मि रतश्च किं कथमिति स्वल्पापि मे न स्मतिः ॥ अव स्थायिनी रति मोहनिप्पत्तत्रा प्रशष्यते ॥ सम्मोहानन्दसम्म दो मदिरादिकतो मदः ॥ १५३ ॥ तद्रूपेण रसस्य निष्पत्ति थथा,- धूर्णमाननयनं स्वलत्कय खेदविन्दुमदकारणस्मितम, अाननेन न त तावदीरयषुपा चिरमुमामुख पपौ। अव नयनघूर्णनाकारणमितादयः सम्मोहानन्दसम्भेदा उद्भवन्तो मद निष्पादयन्ति । मन प्रसादो हप: स्यादिद्यावाप्ति सवादिभिः ॥ १५४ क ॥ तद्रूपेष रमसा प्रकर्षों यथा,- जातस्य ते पितरपोन्द्रजितो निहन्तु- वस्मस्य वाम कति नाम दिनान्यमूनि । तस्यायपत्यमधितिष्ठति वीरधर्म दिया गतं दशरवस्य कुल प्रतिष्ठाम् ।। पत्र दशरथ दः सुमन्व सारथे: प्रभुकुलमतिठामासतमात्स्नमिन्द्र- जी ·. सरखतीकण्ठाभरणं। २८७ जिनो हन्तार पग्यतो मनोरथावाप्तवा हों निप्पनसदपतेऽपि वीरधर्माचरिष्णौ मसष्टो दिष्टे प्रत्यव्ययेन सूचरते. क्रोधः कृतापराधेपु स्थिरोऽमर्षत्वमश्नुते ॥ १५४ ॥ सद्रूपेण रसस्य प्रकर्पो यथा,- लादागृहानल विपान्तसभाप्रवेश: प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः पद्धतत्र । आकृष्टपाण्डववधूपरिधानकेमाः स्वस्था भवन्ति मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ अल भीमसेनस्य धार्तराष्ट्रेषु वस्या इति नाम्नोऽप्यसहनावाचागृहा- द्यपकारजन्मामर्षः प्रतीयते । असूयान्यगुणोनामौहल्यादसहिष्णुता ॥ १५५ क ।। तद्र्येण रसस्य जन्म यथा,- वन्दास्त न विचारणीयचरितातिष्ठन्तु इंवर्सते सुन्दस्वौनिधनेऽप्यखण्डयशसो लोके महान्तो हि ते । यानि बौणि कुतोसुखान्यपि पदान्यासन् खरायोधने यहा कोलमिन्द्रसूनुदमने नवाप्यभिज्ञो जनः । अत्र यद्यपि सोसण्ठदोपकीर्तनादिभिर्जुगुमा निष्पद्यते सथापि न तयां खनिष्पत्तिहेतरस्ट्या सौर्यते ॥ दूपंत्रामाङः समाना मानदानाद्यमर्पणम् ॥ १५५ ॥ सटू द्रुमेण रसस्य प्रको यथा, - हं निम्लज्ज समोसरत विप्र अणुणेमु जाइ दे एक पागगुट्ठालत्तएण विलय विशिम्मवि॥ अव कस्याश्चित् मे यसि सपानौं प्रमादयितु गते सन्मानमम्श्यमाणायाः 'समुत्पन्ना मियानुनयादिभि में शायमानतया निष्पन्नालतकतिलका- नुमेय शत्यादपरानादिभिरद्दीप्ता द्वारा पभर्सनमविभेदाविनाभूति- भगङ्गताड़नामचे पपयुस्खे दगदादिभिः संसजमाना मरुष्यते ।

·२८८ सरस्वतीकराठाभरणं । विपादयतसो ग्लानिरुपायाभापनाण्योः ॥ १५६ क । नद्पण रसस्य प्रकों यथा, व्यथं यत्व कपीन्द्रसत्यमपि मे वीर्य हरीणां वृथा प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि यत्र न गतिः पुलस्य वायोरपि । मार्ग यत्र न विश्वकर्म तनयः कर्त, नलोऽपि क्षमः सौमिलेरपि पत्रिणामविपयस्तत्र मिया कापि मे ॥ अत्र सीतासमागमविषये रामस्य दृष्टावदानस्ग्रोवसख्यादेरुपायवाभा- वात् विषादः प्रकृष्यते । सत्वत्यागादनुत्को वाफ्यादै दैन्यमुचाते ॥ १५६ ॥ तद्रूपण रससमानुबन्धो यथा,-- अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमधनानुचैः कुल चात्मन- स्वयासत्राः कथमप्यवान्धवकृतां भावमत्तिश्च नाम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वक मियं दारेषु या वया भाग्याधीनमतःपरं न खलु नहाचं बधूबन्धूभिः ।। अत्र नेहमभव पादत्रयोक्तमर्थिता दैन्यं तुरीयपादोपषिप्तया वाचा' न्यान्तरेणानुवयो। दिदुर्वाग्दण्डपारयमुग्रनामपकारिषु ॥ १५७ क । तद्रूपेण रसस्य प्रकर्पो यथा,- प्रपयिसखोसलौलपरिहासरसाधिगते- तितशिरीषपुप्पहननैरपि नाम्यति यत् । पपुषि वधाय नत्र सव भरतमुपतिपत: पततु भिरस्यकाण्डयमदण्ड विष भुजः । प्रख माधवस्य महराधकारियघोरघण्ट विपये प्रथमेव वाक्पा- रुपंत्र दण्डपाहण्यच जायते ।। वासयिशचमत्कार प्राककिमयादिभिः ॥ १५८ ॥ नद्रूपेप रसस्य जन्म यथा, - ·सरस्वतीकण्ठाभरणं। २८८ परिस्फुरमीनविघटिवोरवः सुराङ्गनालासविलोलपृष्टयः । उपाययुः कम्पिसपाणिपतवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् । पत्र लोलदृष्टिमा - करावधूननश्च खीणां स्वभावभौशयविलासित्वा- भ्यामपि भवतीति वासाविर्भावेऽप्यसमर्थमिति नानुबन्धो भवतीति।. अनिष्टाभ्यागमोत्नेचा मामाचते बुधाः ॥ १५८ का ॥ सिद्धयेक रसस्य प्रकों यथा,- सहसा मा साहिन पित्रागमो तौअविरहकिसिधाए । प्रच्चन्तपहरिमेण विजा अमुआ सा मुअव्व अत्र विरहिणवाः कार्यतातिशयमुदीक्षमाणायाः कस्याशियस्यायाः खेहातिशयात् प्रेम पश्यति भयान्यपदेपोति प्रियागमहपानिमयभाव- ऽप्यसहिष्णु तया तन्मरणशङ्का प्रशष्यते ॥ विरहादे मनस्तापः शरीरान्तकदो गदः ॥ १५८ ॥ मद्भूपेण रसस्य जन्म यथा- स्थितमुरसि विशालं पद्मिनीपवमेतत् कथयति न तधान्त मन्मथोत्यामवस्यान्। अतिशयपरितापग्लापिताभ्यां यथास्थाः स्तनयुगपरिणाहं मण्डलाभ्यां ब्रवीति । अवं सागरिकायाः स्तननिहितसरोजिनौदलानापनेन यपुःसन्तापो निप्पद्यते ॥ बलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिप्रकर्षभूः ॥ १५२ क । सटूपेण संस्थानुबन्धो यथा,- किसलयमिव मुग्ध बन्धनाहिमलून हृदयकुसुमशोषौ दारुणो दीर्घमोकः । म्लपयति परिपाण्डु धाममस्या: शरीरम् • भरदिज इंव धर्म: फेतको गर्भपत्रम् ॥ अब प्रायोकानुबन्धिनी ग्लानि वैवर्णवचामताभ्यामनुपथते ।

·। २९० मरखतीकण्ठाभरणं। एत्कण्ठाहर्पशोकादेशमादश्चित्तविपुषः ॥ १५८ ॥ तद्रूपेण रसस्य निप्पत्ति यथा,- काकाय क कलाकरस्य च कुलं भूयोऽपि दृश्यत सा दोपाणामुपमान्तये तमहो कोफेऽपि शान्तं मुखम् । किं वचन्तापकल्मपाः कतधियो रेव सान्याहभी चेतः स्वास्थामुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति । अव विरहिणोऽपयातरुत्कण्ठादिभिः प्रेमप्रकर्षादात्मलापरूप उन्मादो निमदते ॥ आदरातिथ्याच्नस्त्रागः सम्भु मो मतः ॥ १६० क । नद्रूपेश रसस्य सङ्करो यथा, अलमलमतिमाल साउसेनामुना ते त्वरितमपि विमुच त्वं लतापाशमेनम् । चलितमिव निरोछ, जोविरा जीवित घमिह मम करने वाजपा निधेहि । अब रतिजन्मा सम्म मातिप्रायो रतिजनानैव रविप्रकर्षण सहीयते मनागरीरयोः खेदः मियातिशयतः बमः ॥ १६॥ । सद्रूपेण रससरो यथा, - खलयति वचन ते संश्रयत्यजमान जनयति मुखचन्द्रोद्वामिनः खेदविन्दन् । मुकुलयति च नेले सर्वथा सुच, सेट्- स्वयि विलसति तुल्यं वल्लभालोकनेन । अब मालत्या एप्पावचयजन्मा यमो माधवायलोशनजा च रतिः सेदगडूदाइमादनयनमुनुस्त्तनसत्वधर्मियौ मियः सौर्यते॥ चित्तसत्र खेदो निवेदम्तम्व ज्ञानोदयादिभिः ॥ १६१ क ॥ सद्भुपेष रसमय शेषो यथा,-- परामरणदौर्गत्यव्यावयवावदाचताम् । .

·. . सरखतीकण्ठाभरण। २६९ मन्ये जन्मेव धीराणां भूयो भूयवपाकरम् ॥ माल मोबायोत्सहमानव कसत्रचिनिर्वदागमो गम्यते ।। क्रियासपाटबजाय चिन्तोत्कण्ठाभयादिभिः ॥ १६१ ॥ सद्रूण रससत्र निष्पत्ति र्यथा,- शिथिलशिथिल न्यसत्र स्वरं धनुःशिखरे शिरो नयनसलिलैः कुर्वन् मौर्वी लतामपरामिव । अहर विकलः श्रुत्या त्या धनसनितध्वनिम् किमपि किमपि थायन्नार्यो न याति न तिष्ठति ॥ अल विरहिणो रामसत्र क्रियास्वपाटव निष्पद्यते ॥ कियायिद्धप बालसंत्र सुखर्सविम्मदादिभिः ॥ १६२ क । गद्रूपेण रसस्त्र निप्पत्ति था,- धरिणिधणस्थषपेक्सणसुहे णिपडिअस्म होन्ति पनिगा। पावसदुषंगरअवाविटिदिअसा मुहवेन्ति ॥ अत्र रतिसुखानुभवाज्जिगमिपोरपगच्छत आलसं निप्पद्यते । निद्रा व्यापारवे मुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः ॥ ११२ ॥ सद्रूपेण रसस्त्रानुबन्धो यथा,- पिहालराणिरतं सवलतहतारालोमा। कामम वि दुबिसहा दिठिषिवाश्रा ससिमुहीए । छात्र रनियमजागरादिजनितनिद्रालसदृष्टिनिपातासारकाघूर्णनवासच; ल नादिभिरनुवध्यन्ते ॥ निद्रादिनित सुप्त वाहेन्द्रियनिमौलनम् ॥ ११३ क । सदोष रसमको यथा,- 'प्रोमुडा दिपपड़िवोगाई पसिदिलेहिं पाहि। पियत्तिमुरअरसाणुषन्धमुहणिभर सोण्डा । प्रत्र निर्भरपदेनैव प्रकर्षः प्रनिपायते ॥ निद्रापगमहेतुभ्यः प्रबोधयननागमः ॥ १६३ ।।

·सरसनीकण्ठाभरणं । सद्रूपेण रससत्रागुवन्धो यथा,- प्रायपोन्मेपजिया क्षणमगभिमुखी रनदीपप्रभाषा- मामव्यापारगर्यो जनितजललवाजम्भः सानभद्र। नागा मोतुमिच्छो भयनमुरुफणाचकवालोपधानम् निद्राच्छदातिनामा चिरमवतु हर टिराकेकरा वः ॥ पत्र दृछः प्रत्यग्रोन्मेपजिह्मवादिभिः प्रबोधो . माद्यापि निपद्यन इति प्रतीयते ॥ उता भावादिदैन तेस्मी रत्यायो रमाः । अर्थतेष्वेव कैपाश्चिदिशेधानभिदधमहे ॥ १६४ ॥ सल, शृङ्गारवीरकरुप्पा रौद्रातभयानकाः । बीभत्सहासामे यांसः प्रान्तोदात्तोड़ता रसाः ॥ १६५ ॥ रति निसर्गसंसर्गीपम्याध्यात्माभियोगमा । संप्रयोगाभिमानीत्या विषयोत्था च कथयते ॥ १६९ मौनिरपेयवमेव मान्नवस्त्रों सांप्रयोगिकी। अन्यासिको तु तत्स्थाने तदुदाहृतयो यथा ॥ १७ ॥ तेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मरणं मतम् । सेवावन्ती मया लबा क्यमव जन्मनि । अल स्थाथिनो विभावातुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिरिति रतिरेख स्टाररूपेण निष्पद्यते। भवादन्त्या वासवदत्ताया मालम्बनविभाव- भूतायाः सकाशाइत्पन्नो वत्सेखरस्य रतिस्थायिभावस्तस्याः पुन जीवना- दिभि रद्दीप्यमानो मतेत्यादिना वागारम्नानुमायेनानुगौयमानै ईर्ष- एतिप्रतिभिः सुखात्मभि भिचारिभिः संसामानः करुणतन्तर- सम्भोगटाराया लभते ॥ पणिया सादामु:मनिष्ठा विविध मरः। प्रदत्वा पार्थमर्थिभ्यो भवेय पार्थिवः कथम् ॥ अव वधायिजयादेवालम्बनविभावादुत्पन्नः स्थासवत्साहमायः स्थैर्यत्र- । C ·सरखोकण्ठाभरणं । २८३ धैर्यवादिभिरद्दीप्यमानः समुत्पन्वेषु वागारम्भानुमीयमानेषु मृतिमति- वितर्कादिषु निष्पन्नो वीररससंज्ञया व्यवङ्गियते ॥ यस्याः कुसुमण्यत्रापि कोमलाइवा रुणाकरी। साधिशेते कथं देवी हुताशनवती चिताम् ॥ अव चालम्बनविभावभूतदेवीमरणादुत्पन्नः शोकस्यायिभावश्चिमानिये- •शनहंतामनाङ्गज्वालादिभिरदीपनविभावरद्दीप्यमानो बागारम्भानुमेये निर्वेदग्जानिवैवर्या दिमि वाभिचारिभिः संसृजामानः करण इनि जायते ॥ निगृह्य केशेष्वासा कृष्णा येन ममाग्रतः । सोऽय दुःशासन: पापो लब्ध; कि जीवति घणम् ॥ अब दुःशासबालम्बनविभावाय कुष्यतो भीमसेनस्य पूर्वमुत्पन्नकोध- स्थायिमावसदवात : मार्यप्रमाणसमरसतद्रौपदीनिग्रहमाकर्षणादिमि- रद्दीपनविभावरहीप्यमानः समुत्पन्नेषु यागारम्मानुभायेष्वनुमौयमानेष्व- सूयायेगयेपयुवमा दिपु दु:खात्मकेषु व्यभिचारिषु निपाद्यमानो रौद्र इति निप्पद्यते॥ शुकानि भवालानि पुष्प हारादिभूषणम् । फलं मधूनि हाणि शाखा नन्दनमाखिनाम् । मंत्र शाखिना प्रबालपुष्पफल गाखासंपन्नं निज रूपम् नन्दनमासिना पुनः प्रवालादिस्थाने शुकहारमधुमन्दिराणि सदेतदायर्यमतचैतेभ्य पालम्बनविभायेभ्यः कसरचिद, देवभूयं गतसर समुत्पन्नो विस्मय- स्थायिभावं सदीयावयवदर्शनादिभिरुद्दीपन विभावरुद्दीपत्रमानः समुस्- • पन्नेषु यागारम्मानुमेयेषु हर्षरोमोद्गमसे दगडदादिषु व्यभिचारियु निष्पद्यमानोऽदभुत इतुचते ॥ इदं मघोनः कुलिशं धारासंनिहितानलम् । स्मरणं यत्र दैत्यस्त्रीगर्भपानाय कल्पते ॥ घय महेन्द्रकुलिभाद, धारासंनिहितामलालम्बनविभावाम् समयमा- . .

·4 २२४ सरस्वतीकण्ठाभरणं । गादपि देवस्वीयामतपत्रो भयस्थायिभाष सद् विदीर्णदानवमरण- स्मरणादिभि बहीपनविभावरदीपरमानः सगर्भपातादिभिरनुभाव- स्तदनुमितेर खेद सम्भवे पथप्रतिमि ववभिचारिभिः संजामानो भयानकरमरूपेण निष्पन्नः केनचिदात्यायमानोऽपि भयानक दूता- स्थायते ॥ पाय पाय सवारीणां शोणितं करसंपुट। कोषपा: सह नृतान्ति कवन्ध रवभूषणाः ॥ ग्रवालम्बनविभावमूलभ्यः कौणमेभ्यः कसरचिद, रिपुधिजयासिनः पुरु उत्पन्को जुगुप्सास्थाथिभावः भिरख दविगलदूधिरधारापरिम समवर्तित- कबन्धकौणपानभूपणमोणितपानादिभिरुद्दीपनविभाथै रद्दीपरमान: म- मत्पने' वागारम्भानुमेयेषु भयापेशशावाहित्यादिपु व्यभिचारिषु निप्पन्नो वीभन्म इमि निगद्यते ॥ इदमम्मानमानाया लग्न स्तनतट तव । छाद्यतामुत्तरोयेण नवं नसपदं सखि ॥ पत्र काश्चित् सखी पूर्व भर्तरि प्रगृहौतमाना नेनैव नवनखपदा- द्वितमनामालबनविभायभूतामुपलभमानायाः कसयाचित् सख्या उ- त्पन्नो हासस्यायिभावसदीयमानपरिग्रहस्सरणादिभिवदीपनविभाव- रद्दीपत्रमानः समुत्पन्चेषु वागारमामुमितेषु पौवावहिन्धगद्दादि- व्यभिचारिषु निष्पद्यमानो हासत्रशब्देनाभिधीयते ॥ यदेव रोचते मह्यं तदेव फुरुते प्रिया । इनि वेति न जानामि यत् मिय नत् करोनि ॥ अब बन्सलमा रिनया ललितनायकस्य प्रियानुभावादुत्पन्नः स्नेह स्थायिभारो विषय कुमायाममायादिभिरदीपनविभादरुद्दीप्यमानः समुपजायमान मोहमतिविण त्यादिभि व्यभिचारिभाबरनुभावैध प्रासादिभिः संशजामानो निष्यन्तः प्रेयानिति प्रतीयते। रदिमीत्यो रपि पायमेघ मलप्ररुतिरिष्यते ॥ यदिस्यमाडः॥ F ·सरखतीकण्ठाभरणं। २६५ अहेतुः पचपातो यस्तस्य नाति प्रतिक्रिया। स हि नहारमकतन्तुरन्तमर्माणि सोध्यमि॥ सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसम् । उपानदपादस्य ननु चारतेय भूः ॥ पत्र कस्यचिदुपधान्तप्रक्षते रिप्रभान्तनायकस्य यथोपनममनोऽगुफूल- .दारादिसम्पत्तरालम्बनविभावभूगायाः समुत्मन्नो प्रतिस्थायिभावो वस्तु- सत्यालोचनादिभिरुद्दीपनविभविषदीपत्रमानः समुपनयमानम्म तिस- त्यादिभि य भिचारिभाव र्वागारम्भादिभिरनुपजमानो निष्पन्नः प्रान्त इति गीयते॥ अनेत्र पुनरस्य शमं प्रतिमाननन्ति ॥ स तु धतेरेय विशेपो भवति॥ साधारण्याग्निरातङ्कः कन्या मन्योऽपि याचते । किं पुनर्जगतां नेता प्रपौलः परमेष्ठिनः ।। अस रामस्योदात्तप्रश्ते निसर्गत एव तत्वाभिनिवेशिनौ मति सत्य- विपये प्रवर्तते। न च प्रत्तोपरमसि । सा च सौतेयं मम स्वीकार- योगेनतेन रूपेण प्रत्ता रावणमार्थनालक्षणमोत्याहनाभ्यासुद्दीपत्रमाना समुपजायमानचिन्ता विसर्कयोलाऽवहित्य स्म त्यादितिः कालोचिनोत्तरा- सुमीयमानव विवेकचातुर्योदार्य धैर्यतादिभिः संसाधमानोदाशरस- रुपेण निप्पद्यते॥ अपकाइमस्मीति मा ले मनसि भूयम् । विमुखेषु न में जात वाध्यमि प्रल मयाऽसयापकारः सरा इसि यो धेमसि भय गन्माभूत, न मम खाः परामु खेषु कदाचिदपि महत्तुं उत्सहन इगि सर्वदेव पढ़ाइ- हारः प्रमीयते । सोऽयं गर्व प्रशतिरुहनो नाम रमः ॥ फेचित् पुनः “भास्थामालम्बर नौतेषु यां क्षुद्रेवरानिपु । व्यक्तिमायाति महत्यं माहाममनुकम्पया" । विमलसीदाकपचे नि:पिपन्तः पूर्वोक्तमेव गर्व प्रकाँदाहरणं धतायुधो यायदहमित्याइरहन निष्पत्ती वाई- खनः प्रह .

·२८३
सरस्वतीकण्ठाभरणं
यन्ति॥ रतिविशेपेषु नैसर्गिको यथा,.
पूर्व महेन्द्रप्रभतीनधिवियचतुर्दिगीशानवमत्य मानिनी।
परूपहाय मदनस्य निग्रहात् पिनाकपाणिं पतिमाप्त,मिच्छति ।
पाल जन्मान्तरवासनया निसर्गत इयं भवति। सांसर्गिको यथा,
भित्या सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां
थे तत्वोरच निसरभयो दचिणेन प्रताः।
पालिङ्गमन्ते गुणवति मया ते तुपाराद्रिवाता:
पूर्व स्पट' यदि किल भवेदनभिस्तयेति ॥
पत्र त्यसौरभादिभि विरहिणां उननीया अपि वायवः प्रियतमा-
समर्गसम्भावनया समालिङ्गान्त इति संसर्गादिय रति भवति ।
औपमानिको यथा-
अपि जनकसुसायास्तच्च सञ्चानुरूपं
स्फुटमिछ शिशुयुग्म नैपुणोन्यमसि ।
ननु पुनरिव सन्म गोचरीभूतमक्ष्णोः
अभिनवशतपावत्रीमदास्यं मियायाः।
सेय सौताविपयिणी रति सइपमानदर्शनेन राम रमयते ॥ पाया-
मिकी यथा-
कामं प्रत्यादिटो स्मरामि न परिग्रहं सुने तनयाम् ।
बलवत्त दूयमान प्रत्याययतीव मे पेसः ।
अत्र सेयं दुर्वाससः सापादिप मविवाहादितान्तस्य दुपान्तस्य प्रकु-
न्तलायो रतिरथाध्य भवति ॥ भाभियोगिकी यथा,-
पत्तसयलितमुग्धसिग्धनिष्यन्दमन्दः
अधिकविकसदन्तचिंचायग्रतारी।
उदयमशरण मे पच्मचाधनाः कटाः
अपहतमपयिह पौसमन्म लिनध।
यमनुरागातिमयसूचकमालतोकटाचाभियोगे माधवसत्र रतिरेपो.

·. . सरस्वतीकण्ठाभरणं । २८७ मद्यते ॥ साम्प्रयोगिको यथा,- उन्नमया सकचग्रहमास्य चुम्बति प्रियरामे हत्तत्रा। ईज मुश्च मम मेति च मन्द जल्पिसं जयसि मानधनायाः॥ अत्र गर्जनार्थमोधार्थयारणार्थानां मन्द मन्द प्रयोगाम्मानवस्या संप्रयोगे रखवत्पत्ति प्रमीयते ॥ प्राभिमानिको यथा,- इयगेहे लक्ष्मीरियमसतवर्ति नयनयोः पासावसनाः स्पों वपुषि यजल चन्दनरसः । अयं बाहः कण्ठे शिशिरमहणो मौक्तिकसरः किमस्या न मे यो यदि परमसात विरहः । अत रुचियिशेषोऽभिमामस्तत एवं प्राया ररायो भवन्ति। बैपयि- कोपु शब्द यथा, विलासमरणोखसम्मुसललोलदोःकन्दली परस्परपरिसुखलहरायनिःसनोदन्तराः। हरन्ति कलरसिमसभकम्पिगोरस्थली- लुटगमकसकुलाः कलमकण्डिनीगीरायः । पर्ण यषा,- यननन पुरोमा पुर्यन् मनसि नि गिम् । नेले निमौलयन प प्रियास्पर्शः प्रवर्तते। रूपे यथा, मा राघव दृष्टिभिरापिदन्ताः मार्यो न म वि पयान्तराणि । राथा हि पेन्द्रियत्तिरा सर्वात्मना पधुरिव प्रविया ॥ रसे यथा,-कसर नो कुरुते मन्यि पिपासायलित मनः। प्रय ते चिट्ठमशयो मरुमार्ग याधर ॥ . गन्धो यघा, रन्धणकामणिपिए मासुरसरत्तपाइलसुअन्ध। मुहमारपंपिअन्तो धूमार सिहोण पजला ।। प्रीतिनिभेषेषु नैसर्गिको यथा,- ·- सरस्वतीकण्ठाभराएं। २९८ पालघर दन्तमुकुलाननिमितहास- रव्यक्तवर्णरमणीयवच:प्रतीन् । अशागतान् प्रणयिनस्सनयान् वहन्तो धन्यास्तदगरजसा मलिमीभवन्ति । जायत इति अल यदा रति र्जायते तदा पुरघु नियति मुवरूपेण वा जन्मान्तरवासनारूपो निसर्गः सम्मकते। सांसर्गिको यथा,- विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते। तेषां वधू स्वमसि नन्दिनि पार्थिवानां येषां कुलेषु सविता च गुरु व यश्च ॥ विशम्भरादिसंसर्गात् सोतायां वषिष्ठमिश्राः निहन्ति ।। अोपमानिकी यथा, युवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनो वटुपरिषद पुणपत्रीकः श्रियैव सभाजयन् । पुनरपि भिशु भूया वत्सः स मे रघुनन्दनो झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं हशोरमाखनम् । अब रामौपम्यास जनकः मौयते ॥ प्राथामिकी यथा,- परिसस्त प्रथासूनुः स्नेहेन परितस्तरे। अविज्ञातेऽपि वन्धौ हि बलात् प्रह्लादते मनः ॥ अत्राविज्ञासोभि वासवः खस्सूनमज्जन हुएः प्रौपयति ॥ भाभियोगिकी यथा, दुःख कवन्ध रयमधरोवरो में पौलस्तत्र एप समरेषु पुरः महती। इत्याहतेन कथितौ रघुनन्दमेन पुनकमत्र लक्ष्मणपुभौ भरतो ववन्दे ॥. पार सीमान्य पणादेरभियोगाद, रामसत्र मुग्रीवविभौपर्णयोः भौति- रत्पद्यते ॥ साम्प्रयोगिकी स्याने आभ्यासिकी यथा,-.. .

·सरखतीकण्ठाभरणं। पूति विसा, शान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं नराधिपम् । परिदृड्वरागममुबद्धसेवया गया जहार चतुरेव कामिनी ।। अत्र, शम्दादिभ्यो वहिर्भूता या कर्माभ्यासलचणा। मौसिः साऽभ्यासिको सेया मृगयादिषु कर्मस ॥ इति लक्षणं घटते ॥ प्राभिमानिकी यथा,- दत्तन्द्राभयदक्षिणेभंगवतो वैवखतादा मनोः हप्तानां दहनाय दौपिगनिजक्षालप्रतापाग्निभिः । प्रादित्यै यदि विग्रहो नृपतिमि धन्यं ममैत् नतो दीप्तावस्फ, रडग्रदीधितिभरै !राजितजनां धमः ।। अवाभिमतप्रतिद्धन्दिलाभात् लवानुपदी कुप्रस्तुष्यति ॥ व पयिको यथा, लावणेतः चपदाविराममधुराः किचिहिनिद्रालस श्रोत्रः सवणमुग्धचारणवधूदन्तष्छदावासिनः । पीयन्त अबुवक पौसमझतः पौराणगीतिकम- व्यालोलाइलिरुद्दमुक्तपिर पौधरा वेणयः ॥ स्पर्श यथा,- प्रशान्तधर्माभिभवः शनै विवान् विलासिनीभ्यः परिमटपणः । ददौ भुजालम्ममियात्तभोकरः नरमालान्तरगोधरोऽनिलः ॥ अयममि नवमेघश्यामलोत्त, मसानुः मदमुदिसमयरीपदवियवस्यः । प्रकुनिश्वलनौलानोकहस्निग्धवर्मा सिरति अजयमा महतः मोतिरप्यारे.." रसे यथा,घुदण्डमा मएडसर दनः पिटतमत्र च । वाराहस्त्र च मांसा सोऽयं गच्छति फाल्गु नः । गन्धे यथा, कपोलकपदः करिभि वि.नेतु विषष्टिनानां सरलद्रुमाणाम् । 'यस ष,नधीरगया मसूतः सानूनि गन्धः मुरमीकरोगि ॥ उपनयामत् ॥ तेन माहसत्र सुहदानदयायीरादयः , क्रोधमत्र यथा, U ·सरखतोकण्ठाभरणं। भीममन्युवासादयः हासमत्र मिनहसितविहसिनादयः प्रसप्तमलय- मत्यादीनां स्वप्रमरणशमादयो भेदा चायन्ते । तत्र यद्यपि अजित्वा सापवासुर्वीम् इत्यनेन युद्धवीरः, घनिष्टा विविधर्मसः इत्यनेन दान- चौर., प्रदत्या चार्थमयिभ्य; इत्यनेन दयावीरच वृत्माहरूपेण रस- निष्पत्तौ वर्तते सथापि एकशोऽपत्रसद रमनिप्पत्तिरमीगि प्रदेशरन्ते । नेषु युग्वीरो यथा,- एतां पश्य पूरसटोमिह किल कोड़ाकिरामो उस कोदण्डेन किरौटिना सरभम चूड़ान्तरे साहितः। इतत्रावा कथान हिमनिधापद्रौ सुभद्रापते: मन्दं मन्दमकारि येन निजयो दोर्दण्ज्यो मण्डनम् । दानवीरो यथा,--दधिचीरहताग्मोधिष्यन्ननस्प पीयया । महादानोमधे यसब इन्त कारायि भुवा । दयावीरो हथा,- सत्वभदौयेन परीरति देहेम निवर्तयितु यमस्य । दिनावसानोत्सुकमालयत्सा विमुच्यतो धेनुरिय' महर्षेः ।। मोधराव भीमादयो विशेषाश्चतुर्विंशतिः संभवन्ति शाप्ति ललिगा- ललितोभयभेदेन रूपेण फ्रमेण सर्वसंग्रहात रात्र बय एव प्रकाराः प्रदर्शयन्त ॥ तेषु स्त्रीणां ललितः कोपाभावो 'यथा, -- भन भेदिभिः प्रकम्पोहः ललिताङ्गलितजनैः। यत्र कोपैः कृताः सतीणां सम्प्रसादार्थिनः मियाः ॥ प्रियापराधजन्मा दुःखोत्पौड़ो मनु। यथा,- घणयोवप्पणवपरिविकसाय सदुप्य छ । वाहगई घिसम्मर वाहौए वहुमुहे दिट्ठी ।। ननु इयमपिया करमान् न भवति नाव 'मानदानामर्षणमालविषमा अपि तु गजनितो पानिमय इति ॥ मियादिषु व्याजनिन्दोत मासो यथा, .

·.
सरस्वतीकण्ठाभरणं। 10738 ३०१
पति चि पुरिमा महिलाणं किं खु सुहा विहिरोसि ।
अणुरायलोशिपाए को दोसो पाहिजाईए ।
हासघ यद्यपि उपहासादयो भेदाः सम्भवन्ति सथापि विहसिन
सेषामुपसंग्रहादीपन्न्यूनाधिकमिति बयस्तद भेदा उदाङ्गियन्त ॥ नत्र -
पहसितं स्मित यथा,-
पुष्पं प्रबालोपहितं यदि सत्रात् मुक्ताफल या स्फटविद्रुमस्थम् ।
सतोऽनुकुर्याद्विपदसत्र समयाः ताम्रौष्ठ पर्यस्तरच: सितसा ।।
हरदशनकान्तिहसित यथा,-
तिमिरनिरभीमरणनीमुषचन्द्रिकया
गणयति ताण्डवाभिनयदर्शनदीपिकया।
अभिभवसि त्वमद्य प्रशिनः श्रियमुत्कण्ठया
दशनमयूखमचरिमया हाँसमप्रभया 1
तदेव सविशेष विहसितं यया,--
चुननामिन्दो लेखा रतिकलहमग्नच वलयं
हय चक्रीकृतत्र महसितमुखी शैलतनया ।
अवोचद, यं पवनवतु स भिवः सा च गिरिजा
सच कोडाचन्द्रो दशनकिरणापूरिततमः ॥
सुप्तविशेषः स्खनों यथा,--
जाने कोपपराा,खी प्रियतमा स्वप्नेऽद्य दृष्टा मया
मा मां सस्प श पाणिनेति रुदती गन्तु प्रत्ता पुरः।
नो यावत्परिरभ्य चाटुकाराखासयामि क्षणं
भातस्तावदहं भठन विधिना निद्रादरिद्रीकृत' ।
मूर्छाविशेषो मरणं यथा,-
क्षणमालसखों सुजानयोः सनयोतामवलोक्य विहला।
निमिमोल नरेन्द्रसुन्दरी इतचन्द्रा समसेव शर्वरी ॥
मतिविशेषः शमो यथा,-

·. परियो सरसगीकण्ठाभरणं। ३०२ यदामोदयानं स्मरतिमिरसंसारजनित नदा नारोमयमिदमपं जगदपि । इदानीममा पट तरविवेकाधनजुषाम् समीभूता दृष्टिस्तिभुवनमपि प्रज्ञ मनुते ॥ एवमन्येऽपि बिसया: रसा भावादि संयया: ॥ विपः प्रातकालोऽथ * परिपोपो निगद्यते ॥ १८॥ सवाश्रयस्त्रिधा पुमान् स्लो तिर्यगादयः । लेषु पुमान् यथा, अाश्चर्यत्रमुत्पलशो बदनामलेन्दु- सान्निध्यतो मम मुद्ध डिमानमेसत्र । जाडेधन चन्द्रमणिनेव महौधरमर संधार्यते द्रवमयो मनसा विकारः ॥ स्वी यथा, तेनाथ नाथ दुरादाहरणातमैन सौम्यापि नाम परपत्वमभिप्रपन्ना । जन्याल तीच विशदाः सहसोदगिरन्ती वागर्मि पस्तपनकान्तशिलेव सीता। तिर्यगादिषु यथा,- उत्कूजति खसिसि मुद्यति यानि तोर तोरात् तर तरुतलात् पुनरेव वापीम् । धाप्यां न रजयति न चाक्ति मृणालखण्ड धक क्षपामु विरहे खलु चकवाफ्याः । विपयस्त्रिधा चेतनतिर्यगचेतनश्च ॥ तेषु चतनो यथा, - इयं मा लोलाची विभुवनललामैकवसतिः स चाय' दुष्टात्मा स्वमुरपसतं येन मम सत । इतस्तौय: कामो गुरुरयमित: कोधदहनः कृतो वेपश्चाय कमिदमिति भ्राम्यनि मनः । निर्यम् यथा,- ८

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
पायाते दयिते मरुस्थलभुवा सश्चिन्त्य दुर्लङ्घनता
गहिन्याः परितोपवायनरलामासनत्र दृष्टि मयि ।
दवा पौलुशमीकरीरकवलान् सेनालेनादरास
उन्मुष्ट करभसत्र केसरसटाभाराग्नलग्नं रमः ।।
अचेतनो यथा,
'चिप्स' पुरो न जगहे मुडरिकाण्ड
नापेक्षते म निकटोपगतां करेणुम् ।
सस्मार वारणपतिः परिमौलिताचं
इच्छाविहारवनवासमहोत्सवान्तम् ॥
भान विधा दृष्ट' गुतं अनुमानञ्च ॥ तेषु हर यथा,
सरसिजमनु विद्धं शैवलेनापि रम्य
मलिनमपि हिमामो लक्ष्म लक्ष्मों तनोति ।
दूयमधिकमनोशा वल्कलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतौनम् ॥
श्रुत यथा, कि रूपं स्फ टमेव सा शौमुखी धत्तं तदतवन,तं
मामुत्साहयितुं परापकरणे चित्त किममत्वसुः ।
इतन्तर्विकसहितर्क घेधुर चेतस्तथा वर्तते
खल्योऽपेघ मम प्रयाति पुरतः पन्था यथा दीर्घताम् ॥
अनुमानं यथा,
शान्तमिदमाश्रमपदं स्फु रनि च बाजः कुतः फलमिहासत्र ।
अथवा भवितव्याना द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥
•संस्कारस्तिधा पाहत: पटुरभ्यस्तश्चेति ॥ नवाचयगुणेनादरादुत्पन्न
हितो यथा,-
कन्यारत्नमयोनिजन्म भवतामा ते वयचार्थिनः
रत्न यत्कृचिदस्ति नत्मरिणमत्यमासु शकादपि ।
कन्यायाश्च परार्थतैव हि ममा तस्याः प्रदानादहं
:
.

·२०४
अन्ध
सरस्वतीकण्ठाभरणं.
धों भविता पुलसरपुलहप्रहाय सम्बन्धिनः ।
विषय गुणेन पटुमत्यवानुत्पन्नः पटु यथा,-
उत्पत्ति देवयजनात् ब्रह्मवादी.सपः पिता।
सुमसन्नोज्जला मूतिरस्याः नेहं करोति मे ॥
ज्ञानपीनःपुन्येनाभ्यासप्रत्ययादुत्मनोऽभ्यस्तः। स यथा,-
भूयो भूयः सुविधनगरीराया पर्यटन्तं
हवा दृष्ट्वा भवनवलभौतुद्यासायनस्या।
भाचात् कामं नवमिव रति र्मालती माधव यत्
गाढ़ोत्कण्ठालुलितलुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ।
पात्र यद्यपि विषयगुणात् पटुः शाश्रयगुणाचाहतोऽपि प्रत्ययः पटु-
माह संस्कार प्रसूयते तथापि अभ्यासात पटौयानाहततमन्च
पायमनोऽभ्यस्त पत्रचाते ॥ उद्दीपनविभाषेषु माल्यवस्व विभूषणायो
माल्यादयः ॥ तेषु माल्य यया,-
अशोकनिर्भसिमपद्मरागं आकृष्टहेमकुर तिकर्मिकारम् ।
मुक्ताकलापीरुतसिन्ध बार वसन्तपुष्पाभरणं वहन्ती॥
वस्वं यथा-
आवर्जिना किञ्चिदिव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् ।
सुजातपुष्प स्तवकावनमा सञ्चारिणी पक्षविनी लव
विभूपणं यथा,-
कण्ठस्य तस्याः समवन्ध रस्य सुताकलापस्य च निस्तलस्य ।
अन्योन्यमोभाजननाद, बभूव साधारण भूषणभूध्यभावः ॥
शातुधयोभदादय रत्वादयः। तेषु तुर्यथा,-
दममुलभवस्तुप्रार्थना निवार
प्रथममपि मनो मे पञ्चवाप: शिणोति।
किमुत मलयवासोन्मूलितापागडुपवैः
.
उपबनमहका दर्शनेबगुरेषु ॥

·ययो यथा, सरखतीकगठाभरणं । २०५. -मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मति भूत् । इत्यादि नन्विह निरर्थकमेव यस्मात् कामश्च अम्भितगुणो नवयौवनञ्च ॥ मदो यथा, तत्क्षण विपरिवर्तितलियो; नेयं तो पायनमिहरागयोः । मा वभूय ववत्तिनी तयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च ।। चन्दनस्नानधूपादयः चन्दनादयः । तेषु चन्दनं यथा,- चन्दनं विपघराश्रयः शमी वारुणी च विषमोदरावुभौ । तापयन्ति विरहे किमुचाने मारयन्ति न यदेतदव,तम् ।। स्नानं यथा,-शाम्बलोअण्णा उत्तुं सुअपानडोरजहणा। वरुणहमजिरोण करण कामो वह चापं । धूपो यथा,-स्नानाद्रमुक्त ष्वनुधूपवास विन्यस्तसायन्तनमलिकेषु । कामो वसन्तातपमन्दवीर्यः केशेषु लेभे वलमगनानाम् । चन्द्रोदयो धनध्वनिरूपकारस्मरणमित्याद्याचन्द्रोदयादयः। तेषु चन्ट्रो- ट्यो यथा T-विलिम्पत्य तस्मिन् मलयरजसाण महसा दिशा व चन्द्रे मुरुतमय तस्या सृगहशः । हमो प्पिः पाणी वदनमसयः कण्ठ्यहरे सृदि त्वङ्गीः पृठे वचसि प गुग्धा एव भवतः । घनध्वनि यथा,- अज्ज मए नेण विणा अणुभून सुहाइ अणिसं भरन्तीए.। अभियोधरको पिसामियो पापड़हो व्य ।। उपकारस्मरणं यथा, सनो मनः क्षिपति यत्सरसमहार' अालोषण मामगणितरसलदुत्तरीया। वस्तैकहायशकुरादिलोलदृष्टिः आसिष्टवत्यमतसम्खलितेरिया अनुभाने म्मरति यंधा,- -

·सरस्वती कण्ठाभरणे ।
खणमेत्तपि मा फिट्ट आणुदियइदिखगरुअसताबा ।
पच्छणपावसक व सामलोममहिमगा हि॥
वाम्मति यथा,-ए मेअभाउमा अप्पत्तमणेरहा विवज्जिमा।
जणवायो विण जामो तेण सम इलिअउत्तेष ॥
हेष्टि यथा, --गोत्तक्सल सोऊण पिअप्रमे अज्ज मामिच्छ्रणदिग्रहे
वज्झमहिसमय मालव मण्डण से ए पड़िहाइ॥
प्रयतते यथा, अनुगछन् मुनितनयां सहसा विनयेन पारितप्रसर
स्वस्थानादधलन्नपि गत्व व पुनः प्रनिनिता ॥
वैति यथा,-चन्दसरिसं मुहं से सरिसो अमाम मुहरसो तिरमा
सकप्रगाइरहसज्जअनुवयं कस्म मरिस से।
मन्यते यथा,-परिव दिवणिसं सह मंडलिसकुसुमाउहं व अपांगं ।
विरहमि मणः हरीणाहे अपत्ये पडिउथिन मिक।
वक्ति यथा,-आलाओ मा दिनउ लोअविरुद्ध ति नाम का ऊण
समुहा पड़िए कोवेरिए विििट्ट ए पाई।
चेष्टते यथा,-अज्ज मए गन्तव्य धणंधप्रारमिा तस्म मुहअस्म ।
अज्जा घिमौलिअच्छी पत्र पड़िवाड़िधरे कुणः ॥ •
सश्चारिषु स्सेदोमाञ्चयेगथवो यथा,-
दिले जं पुलइज्जसि रह घरसि पियन्मिज समासो।
तुह संभामणरुपोलिस कि वि णिजिहसि ॥
अथ यथा, अणभसरधोलंतवाहभरमन्धराए दिौए ।
पुग्णरत्तपेशरीए वालअ कि कुंए भपिनोसि ॥
हों यथा-
.
सध्यमम्मि विदछे तहवि हिअधरम पियदि च ।
जं ने पपराहे इत्याइयि कुएरे गहियो।
प्रमो यथा, कत्तो संपडडू मई पिनसहि प्रिप्रसङ्गमो पीसे वि।
लं जिन गहिरणिभरसिसिरोचन्दचण्डालो।

·-
सरखतीकण्ठाभरणं ।
लीलादिपु प्रियजनचेष्टाऽनुमति लौला यथा,
जंजकरेसि जंजम्पसि जंजणिअच्छसि ।
तसमणुशिक्खिरौए दोहो दिअहो ण संपड़डू ॥
नेत्रभ्र वक्वकर्मणां विशेषेण लसनं विलासो यथा,
सन विलासमय सोयमितौरयित्वा
समयभिन्नमिव मामवलोपय तस्याः।
अन्योन्यभावचतुरेण सखोजनेन
मुक्तास्तदा स्मितसुघामधुराः कटाक्षाः ॥
विभूषणादौनामनादरविन्यासो बिच्छित्ति यथा,-
अगानि चन्दनरजापरिधूसराणि
माम्ब लरागमुलभोऽधरपलक्छ ।
अच्छाञ्जने च नयने वसन तनीयः
कान्तासु भूपणमिदं विभवश्च पोपः ॥
विभूषणादीणामस्थानप्रयोगो विश्वमो यथा,-
चकार काचित् सितचन्दनाङ्के
काञ्चोकलापं स्तनभारटछ
प्रिय प्रति प्रपितचित्तरत्तिः
निसम्बवि च बभार हारम् ॥
म्मितरुदितहसिवादीनां हादसरुदेकीकरण किलकिञ्चित स्था,-
पाणिपालवविधूननमन्तःसीत्कृतानि धनरोमविभेदाः ।
योपितो रहसि गड्दवाचा मस्त्रतामुपययु मदनस्य ॥
टजनकथायां तदभावभावनोस्थितविकारो मोडायित यथा,-
तब सा कथासु परिधट्टयति अवर्ष यदङ्ग लिमुसैन मुद्धः।
धनतां भ्रवं नयति तेन भवद गुणपूगपूरितमाटतया ॥
फेशस्तमाधरादिग्रहणाद दुःखेऽपि मुखवुद्धिचे टा कुट्टमित यथा,-
हीभरादधनतं परिरमा रागवानवट,जेवरसव ।
.

·सरस्वती कण्ठाभर ।
सणमेत्तमि पप फिट्टा पाणुदिअइदिनगरअसंतावा।
पच्छणपावसङ्कन मामलोममप्रिया हि ॥
वाछति यथा,-ए मेअनकाउमा अप्पत्तमणोरहा विवज्जिय।
जणवाओ विण जायो तेड समलिग्रउत्तण ॥
हेटियथा,-गोशाक्यलणं सोऊण पिअसे अज्ज मामिच्छादिग्रहे।
वफमहिसम्म मालव्व मण्डण से ण पडिहाइ ।
प्रयतते यथा, अनुगछन् मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः।
स्वस्थानादचलन्नपि गत्व व पुनः प्रनिनित्तः ॥
अवति यथा,-चन्दसरिसं मुहं से सरिसो अमनम्म मुहरमो तिस्सा।
सकग्रगाहरहसुनाचुखणं कम्म सरिसं से ॥
मन्यते यथा,-परिव दिवणिसं सह मंडलिअकुसुमाउहं व अशं गं ।
विरहन्मि मम हरौपाहे प्रणये पडिउस्थिमिक।
वक्ति था,-मालाओ मा दिनउ लोअविरुद्ध पित नाम का अप ।
समुहा पड़िए कोवेरिए वि दिपि पाड़े ॥
पेटते यथा, अज्ज मए गन्तयं धणंधश्रारम्मि तस्म सुहसम्म ।
अन्ना शिमौलिअच्छी पत्र पड़ियाडिघरे कुण ॥ •
सवारिषु खेदरोमाञ्चयको यथा,-
दिले जं पुलइज्जसि रह घरसि पिअम्मि समास
तुह संभासणोनि कंगणे कि वि णिज्निसि ।
अन्य यथा, -अथवभतरघोलंतवाइभरमश्चराए दिट्ठीए ।
पुएतपेच्छरोए वालय कि कुं प भणियोसि ॥
हो यथा,
सयामन्भि विट्ठे सहविज हिअरम णिदि थे।
जं तेण भरगहे हत्याहथि कुपो गहियो ।
ग्रमो यथा,-कत्तो संपट मई पिअसहि मिग्रसङ्गमो पोसे घि।
जंजिन गहिरमियरसिखिरीचन्दचण्डालो ।

·सरस्वतोकगठाभरणं ।
लीलादिषु प्रियजनचेष्टाऽनुरुति लीला यघा,-
अंजं करेसि जंज जम्पसि जं जंणिअच्छे सि ।
त समशिखिरीए दौहो दिअहो ष संपड़ा ।
नेवम्ब वकर्मणां विशेषेण लसनं पिलासो यथा, -
सन विलासमथ सोयमितौरयित्वा
संप्रत्यभिजमिव मामवलोक्य तस्याः ।
अन्यान्यभाषचतुरेण सखोजनेन
मुक्तास्तदा स्मितसुधामधुराः कटाक्षाः ॥
विभूषणादौनामनादरविन्यासो विच्छित्ति थथा,-
अनानि चन्दनरजापरिधूमराणि
ताप लरागमुलभोऽधरपतवश्च ।
अध्याञ्जने च नयने वसन तनीयः
कान्तामु भूपणमिद विभयश्च शेषः॥
विभूषणादीणामस्थानप्रयोगो विभ्रमो यथा,-
चकार काचित् मितचन्दनाङ्के
काञ्चोकलापं सनभारष्टछ।
प्रिय प्रति मेपितचित्ततिः
नितम्बयि च बभार हारम् ॥
मितरुदितहसितादीनां पादसहदेकीकरण किलकिञ्चित यथा,
पापिपलवधिधूननमन्तःसीत्रूतानि धनरोमविभेदाः।
योपिती रहसि गह्रदयाचा मस्त्रतामुपयय मदनस्य ।
इष्टजनकथायां नदभावभावनोस्थितविकारो मोहायित यथा,-
तव सा कथामु परिवट्टयति श्रवणं यदङ्ग लिमुरोन मुडः।
घनतां ध, नयति तेन भवद गुणपूगपूरितमाटाततया ।।
कशास्तगाधरादिग्रहणाद, दु.खेऽपि मुखवुहिच टा फुट्टमित यया.-
ह्रोभरादवनतं परिरम्भ रागवानवट, जेष्ववसष्य
.
-

·सरखतीकण्ठाभरणं ।
अभिगोष्ठदलमाननमन योपितो मुकुलिसाक्षमधासीत् ।।
बाभौयप्राप्तावभिमानगर्वसम्भावनाउनादर कतो विकारो विष्छोको यथा:-
निर्विभुजा दंशनच्छदं सत; वाचि भरिपधोरणापरा।
पोलराजतनया समीपगां पाललाप विनयामहेतुकम् ॥
सुकुमारतया करचरणानन्यासो ललितं यथा,--
गुरुतरकलनूपुरानुराय सुललितनर्तितवामपादपना।
इनरदनतिलोलमादधागा पदमथ मन्मथमन्धर जगाम ॥
वाव्यसमयेऽपि वचनाउन भिमाध्य कियाऽनुशानं विस्तं यथा,
पतुः शिरचन्द्रकलामनेन स्मृति सख्या परिहासपूर्वम् ।
सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशौ: माल्येन तो निर्वचनं जघान ॥
पाल्यकौमारयौवनसाधारणो विहार विशेष: कौड़ित' यधा,-
मन्दाकिनीमकतपेदिकाभिः सा कन्द कैः शत्रिमपुत्रकैश ।
रेमे मुद्ध मथगता सखीनां मौड़ारसं निर्विशतीव बाल्ये।
मोडितमेव प्रियतमविषये केलि येथा,-
व्यपोहितु लोचनतो मुखानिलैः अपारयन्तः किलपुष्पज रजः ।
पयोधरेणोरसि काचिदुन्मनाः मिय जधानोन्तपोवरस्तनो।
हेलादिषु रागसः सहमा प्रतिहेतु चित्तोलासो हेला। सा स्त्रियों
यथा,-रेहद पिअपरिरम्भपपसारिय सुरअमदिरदार।
हेलाहलहलिअथोरयाहरे भुअलगाकअलम् ॥
सैव पुरुषे यया
उशिन्या रतान्त भरमुरगपतौ पाणिनेकेन कावा
कृत्वा धान्येन वासो विजुलितकवरोभारमसे वह मयाः ।
भूयतत्कालकान्सिहिगुणितसुरतप्रीतिना भौरिणावः
प्रयामालिनीतं धपुरलसलसबाह लक्ष्मवाः पुनातु ॥
हेलेय संवचंन विन्यासो हावः ॥ स स्तियां यथा-
गए शिवपि पुफ्फवई पुरगो ता कौगो वारियो ठासि।
-
einen

·सरस्वतीकण्ठाभरणं ।
छित्तो सि चुजुचुलन्ते हिं पहाविऊणमह हत्ये हि ॥
स एव पुरुषे यथा,-
लोगो अरहरउ पणिज होइ होउ त णाम।
एहि णिसिज्ज मुपासे पुप्फवडूण एडू मे णिहा ॥
आदिग्रहणेन भावादयो गृह्यन्त । तेषु भावः स्त्रियां यथा,-
तावच्चिा रसमए महिलाएं विभमा विराअन्ति ।
जाव ए कुबलअदलसच्छाहाई मउलन्ति पाणाडू ॥
: व्याजः पुमो यथा,-
अलिअपसुत्तविणिमौलिअच्छदे सुहम मन अोग्राम।
गण्डपडिडम्बरागपुला गएउ पो चिराइम।
विसम्मभायणं स्त्रियां यथा:-
जानो सो वि विलक्खो मर विहसिझण गाढ़मुवऊ ढ़ो।
पढ़मो पसरिअरमणिसएस्म गण्ठिविमग्गान्त ।
चाहः स्त्रौपुसयो यथा,
एक पहरचा हत्यं मुहमारएण वीअन्तो।
सी वि हसन्तीए मए गहियो वौएण कण्ठम्मि ।
प्रेमाभिसन्धानं पुसो यथा,
केलोगोक्खलणे वरम्म पप्फुल्लन्दि हिन्दे ।
बडबासअवासहरे बहुए वाहोल्लिा दिट्टी ।
परिहासः स्त्रियां यथा, -
अई दिअर किप पेच्छसि आग्राम कि मुहा पलोएसि ।
जाग्राए वाहुमूलम्मि अदाण पड़िवाडि ॥
कुंबहल पुसो र्यथा,
असमत्तमण्डण च्चित्र वच्चघर सेसकोउपस्म ।
बोलाविया हलहलस पुत्ति चित्तण लग्गिदिसि ।
चकित स्त्रिया यथा-
.

·मरखतीकण्टाभरणं। पवलइया पहाई तुहाए त ककिपि हलिअसोपहार। जं अज्जवि जुअडूमणो घरे घरे सिखि भमइ ॥. हेला भाषच हावञ्च व्याजो विशम्मभामणम् ॥ चाटुप्रमाभिसन्धान परिहासः कुन हलम् ॥ १६८ ॥ चकितच ति निर्दिया रेशः काशिद विलासिनाम् । पाणां विप्रलम्भादौ रूपमाविर्भविष्यति ॥ १६ ॥ तव नायकयो प्रागसङ्गनयोः सङ्गनयोश्च सङ्गतवियुक्तयो मियोदर्श- नश्रवणाभ्यामवस्थिताभिमानजन्मा परस्परानुरागो वा अभिलपणोगा- लिगनादीनामनवातौ सत्यां समुपजायमाने से सरकण्ठादिभि व्यभिचारिभावः मनोवागयुद्दिभरीरारम्भजन्मभिश्चानुभावैरनुबद्धः प्राप्त- प्राप्यप्रकर्षावस्यो विप्रलम्मम्टङ्गाराख्यां लभते । स चतुहा पूर्वानुरागो मानः प्रवासः करुण ॥ तेषु प्रागसङ्गतयोः पूर्वानुराग: पुरुषप्रकाण्डे यथा,-दूर' मुक्ताललया विससितया विमलभ्यमानो मे। इस एव दर्शिताशो मानसजन्मा त्वया नीतः ॥ अत्र पुण्डरीकसत्र महाश्वेतायां प्रागसङ्गनायां मझल्परमणीयोऽभिलाप- सादनवाप्तौ उन्नप्रकारेण प्रकृष्षमाणः त्वया स मानसजन्मा दूर नीत तुतारकामावस्या प्रकारयते ॥ स एव स्त्रीप्रकाण्डे यथा,- दुलहनशाणुरामो लज्जा गई परवसो अप्या । पिनसहि विसर्म पेग्मं मर सरणं पवरिएछ। 'अवापि प्राग्वदेव सागरिकायाः वाम गजेनुरागः प्रशष्यमाणो मरणं पारमितुमजरयैव व कामावस्थया कथयते ॥ सङ्गतयो मानः स निह- -प्रत्यक्षदस सणपसिज्जा' अलिअवगपणिय्वन्ध । उगमसरसन्तायो पुस्तन पनवो सिपहस्य यत्व प्रेमगतेः सभावकौटिल्याचे तुमन्तरेणेपशायमानो निईतरुचाने स एव महेतु यथा,- पडिउखिया ग जंप गहिया विप्पु रह चुम्बिा सह। -- तुर्यथा, ॥

·सरखनोकण्ठाभरणं । ३११ तुणहि भुया णववडा काा वाहेण दइएण ॥ अब यद्यपि आलिङ्गनादे मति नेत्यादिभिः प्रतिषेधो न विद्यते तथापि सदर्थोऽप्त व इति मानलक्षणं घटते ॥ सगरा वियुक्तयोः प्रवासः सनवानुरागो यथा,- मियमाधये किमसि भयावत्पला ननु सोऽहमेव यमनन्दयत् पुरा । पायमाग्र होतकमनीयकरणः सखि मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ अल विवाहानन्तरमेव मालस्याः कपालकुण्डलयापहारान् माधवमाल- त्योरयनवानुरागः प्रवास इतुमचरते ॥ स एव प्रदानुरागो यथा,- त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायो आत्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम् । अम्बै सतायत् मुद्धरुपचितै दृष्टिरालुप्यने मे करस्तस्मिन्नपि न सहते सगमं नौ कृतान्तः ॥ प्रत्र प्राचीनप्राण्यप्रसादनादिभिरनुगम्यप्रौढिरवगम्यते ॥ सङ्गतयो रेवा- न्यसरव्यपाये करुणः । स स्त्रीव्यपाये पुरुपस्य यथा,- ध्रुवमस्मि शठः शुचिस्मिते कलितः कैराववत्सलस्वया । • परलोकमसन्मित्तये यदनामन्त्र्य गताऽसि मामितः ॥ अव अवन्दुमतीव्यपायादनस्य दुःखातिशयः करुण उचत्रते ॥ स एव पुरुपस्य व्यपाये स्त्रिया यथा,- इये वससौति मत्प्रियं यदवोचरादवैमि कैतवम् । उपचारपदं न दिदं त्वमनगः कथमधता रतिः॥ अव अनविषये रतेः शोकप्रकर्षात् करुण इत्याख्यायते ॥ होनपाला- दिषु चैतदाभासा भवन्ति ॥ तत्र होनपात्र घु पुसि प्रेमामुरागो यथा,- कलौगब्भस रिच्छे अरू दट ठण हलिअसोणहाए । उस लडू ण हरजापचाईलस्म सेउल्लिअकरमा । अवे व स्त्रियां मानो यथा,- पढ़मघरिणी असमगं तुम पिण्डारे दरकुणतम्मि । 3- . . . - ·- सरस्वतीकण्ठाभरा। णयबहाद मरोस सवधि वच्छा मुका ॥ निर्यषु पचिणि प्रवासो यथा,- आष्टछामि व्यथयति मनो दुर्बला वासरनीः एह्यालिङ्ग चपय रलनीमेकिका चकवाकि । नान्यासको न खलु कुपियो नागुरागतो वा दैवाधीनः सपदि भवतीमस्वतन्त्र सप्रजामि। अव करिपीकरुणो यथा, नान्तर्व तयति ध्वनत्स जलदेवामन्द्रमुद गर्जिन' नासन्नात् सरसः करोति कवलानावर्जितैः पविले. दानानिविषसमूकमधुपयासहदीनाननो नूनं माणसमावियोगविधुरघरमसाम्यति । अथ सम्भोगः ॥ नव नायवायोः प्रागसङ्गतयोः सङ्गतिवियुलयो मिथः समागमे प्रागुत्पन्न तदानीन्तनो वा रत्याख्य; स्थायिभावः अभिलपणी- यालिङ्गनादीनामवाप्तौ सत्यां समुपजायमानैः हर्षदतिया तिमति- प्रतिमि व्यभिचारिभावैः संसामानः घाद्यानोपगमजलको- डापर्वतोपदेशप्रसाधनगृहमधुपानेन्ददयादिभिरुदीपनविभाषेद्दीप्यमानः सविनमध कटाघविक्षेपालापसम्म मरिमतादिभिरनुभावरभिव्यजत्रमानः ईमिगमासादयन् जिहाभितभाजितानः माप्तमाप्यमकपीरम्मः सम्भोग- नाराया लभते । स चतुर्धा प्रथमानुरागानन्सरः मानानन्तर प्रवा- सानन्तरः करुणानन्सर इति । तेषु प्रथमानुरागानन्तरो यथा,- पाणिगाहणे जिय पप्या सहीहि सोहग। पसुबहणा वासुइकणम्मि भोसारिए दूर। मानानन्तरो यथा- उयह दयगहिनाइरोभिजसरोमएडिग। पापोमरतमरं चसय व जिग्न मुहं वाला ॥ प्रतासानन्तरो यथा,-

·सरसतोकण्ठाभरणं
मालवलजी व रखियंज पठमिन वयाए ।
पत्तपिअदंसणससिंगवाजलार भिए ।
करणानन्तरो यथा,
पमुअम्मि मुए विपिए दिट्ठो उण पिअअमो जिग्रन्तीए ।
अ लना अपहरिहासो तौए हिपए पा संभार ।
मी हावारोऽपि सम्भोगा; चतुभिरेव विमलग्भः प्रकर्षमापद्यन्ते ।
ते प्रथमानुरागेण यथा,
इन्दु यंत्र न निन्दाते न मधुर' दूतीयच अयने
नालापा निपतन्ति वाप्पकलुपा नोपैति का च वपुः ।
खाधोनामनुभूलिगों गिलवधूमालिनत्र यत्युप्यते
सत्किं मम गृहाश्रमवसमिद कष्ट समाचर्यरी ।।
मानेन यथा,
रविगाहम्मि कुण्ठीकाप्रो धाराको पेग्मखम्ममा ।
अपमाडू व सिजवि मानसाई पात्र मिजणाणं ।
प्रवासेन यथा,-शापान्तो मे भुजगशयनायिते पार्टी पाणी
मासानेतान् गमय चतुरो खोचने मोलयित्वा ।
पश्चादायां विरहगणितत रामास्माभिलापं
निर्वधावः परिणतगरञ्चन्द्रिकास चपासु ।
करुणेन यथा,-
न मर्तत्रलोकस्थिदिवात् प्रहीयते वियेत नाग्रे यदि वल्लभो जनः।
निरत्तमेव विदिवप्रयोजन हतः स चेन्जीयत एव जीवति ।।
.शियगादिषु चैतदाभासा भवन्ति। तेषु मरीयपएगयो यथा,-
मधुहिरेफ: कुसुमैकपाले पपी प्रियां स्वामनुवर्तमानः।
मृङ्गेण संसर्गनिमीलिताची पगीमकायत सणासारः ॥
पशुपक्षिणो यथा,-
ददौ सरपङ्गजरेणुगन्धि गाय गएट्रपजल करेणुः ।

·-
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
अर्धापभुकेन विसेन जायां सम्मावयामास रथाननामा ॥
किन्नरेषु यथा,
गीतान्तरेषु श्रमवारिलेमैः किश्चित् समुच्छासितपत्रलेखम्
मुष्पासवापूर्णिगनेवशोभि प्रियामुखं किम्प रुपथुचुम्वे ॥
तरुपु यथा,-
पर्याप्तपुष्पस्तषकस्तनाभ्यः स्फुरत्मवालोडमनोहराभ्यः ।
लतायधूभ्य स्तरवोऽप्यवापुः विनम्रशाखाभुजबन्धनानि ।
विप्रलम्भचेटास प्रथमानुरागे खिया यथा, -
पेच्छा अलद्दलच्छदौइंपोससई सुम्म हसन ।
जह जंप अपफुड़न्त तह थे हिअअयि किम्पि ॥ मुसो यथा,
सो तुह कएण सुंदरि तह च्छोणो मुमहिलयो हलिउन्नो।
जह सेमच्छरिणी अविदोबजाआडू पड़िवण ॥
माने स्त्रियाः यथा,-
पा वगई सा अज्ज तए का वराहेण ।
जम्माआरक्सपलोअआई दिग्रहेण सिकसविना ।
मो यथा,-
अविभावियरमणिमुहं तस्म असच्चरिअविमलचन्द,ज्जो।
जाय पिया विरोहे वड्ढन्तायुसया मुदलपडियां ।
प्रवासे स्त्रिया यथा,-
पिअसंभरण पोहन्तवाइधाराणिवाअभीपाए।
दिनवगीवाडू दोवो पहिअजानाए ।
सो थथा, मन्मपथियस वि गिम्हो पहिअस्म हरडू सनावं ।
दियघडिअनाचामुहमियंकजोशहाजलप्पयहो।।
करणे लिया यथा,-
पवरि अपसारिअौरभरिउयहाइसवेणीधा पड़िया।
उरसदाणिअमरिअलचाल अत्यापी जपअमुआ।
कण,

·।
-
सरखोकण्ठाभरणं ।
३१
सो.यथा,-अन्तोद्धत्तं ठज्जडू जाग्रासण घरे हलिउत्तो
उक्खित्तणिहाणार व रमित्रहाणार पेक सन्तो॥
एवमन्यवापि ॥ करुणवर्ज स्त्रिया यथा,-
सौधाद्विजते त्यगतुरपवनं देष्टि प्रभामैन्दवों
हारात् तस्यति चित्रकेलिसदसो ये विष मन्यते ।
आसे केवलमजिनोकिसलयमस्तारश्यातले
सङ्कल्पोपनतत्वदासनिरसायत्तेन चित्तेन सा ॥
स्त्रिया एव प्रथमानुरागवजे यथा,-
निष्ठ हारि भवागणे व्रज वहिः स मेति वर्मपते
पालामच नमङ्गमश्च वलभीमञ्चति वेश्माश्चति ।
दूतौं सन्दिश सन्दिशेति बहुशः सन्दिश्य सास तथा
तल्पे कल्पमयीय निर्घष्ण यथा नान्तं निमा गच्छति ॥
प्रथमानुरागवजे मुसो यथा,-
रस्य' हेष्टि पुरा यथा प्रकृतिभि न प्रत्यहं सेव्यते
शाययोपान्तवियतनै विगमयतन्निद्र एव चपाः ।
दाधिणेवन ददाति धाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा
गोले पु स्वलितस्तदा भवति स बोड़ायिलक्षविरम् ॥
पुस एव प्रवासकरुपयो यथा,-
मोता वेश्म यतो निरीक्ष्य इरते दृष्टि मटित्याकुलाम्
अन्योन्यापितचञ्च,दत्तकवले; पागयते भूयते ।
इन्दो टूरत एय नथति विशत्यन्त दुःखितः
प्रशाद्याननमञ्चलेन रजनीवस्तवम रोदिनि ।
सम्भोग वयास पूर्वानुरागानन्तरे चुम्बनं यथा,-
प्रापरपणामियोट्ठ अघडिप्रपासं अंसंवलिअणिडाल।
. वणवलुपंमुहीए सौर परिउम्यर्ष भरिमो ।
अवैवालिङ्गन यथा,-

·सरसंगीकाठाभरणं ।
नावमवोडू ण तहा चन्दपपदो दि कामिमिणाम् ।
जह दूसहे गिो. अमोमालिङ्गणमुहेली।।
मानानन्तरे चुम्वनं यथा-
लह लह से पडिम्ब नग्म भरिमाणिजवाऐ दो
अच्छी उरि उपरि तह सह भिजाई विगलन्ति ॥
अवैधालिङ्गन यथा-
माणदुमपरसपवयम भामिसन गणिण दिअररमा
उवजहणरस भई रणाण्डअपुपरगरा ॥
प्रवासानन्तरं घुमन' यथा-
कोनचिन्मधुरमुल्वपरागं वामतामधिक विरहे।
प्रोडपसवमपास्य मुसतं सुनवः सरसमचि पुनुने ॥
करणानन्तरमालिङ्गनं यथा,-
चन्द्रापोई सा च जग्राह कण्ठे कण्ठस्थान नौवितञ्च प्रपेदे ।
नेगापूर्वी सा समुहासतमोमिन्दं स्पृष्ट्वा सिन्ध पैलेव भेजे ॥
प्रथमानुरागानन्तर दमन यथा,-
प्पासघ सा कबोले पज वि तुह दन्तमण्डल वाला।
उभिणपुलअपरिढ़परिग रसद वराहो ॥
तदेव मानानन्तरे यथा,-
पवाय सिपसाइलिखए धसहिपदन्तमण्डले ॥
उपचटुभारम' मार पुति जणहासिन कुष्पम् ॥
प्रयासानन्तरे दन्तयतादयो यथा,-
दन्तक पयं कवोले अगालियो अचम्मिलो।
पडिबुग्मिरा अदिछी पिद्मागम साह वहूए ॥
प्रथमानुरागानन्तरे नखक्षत' यया,-
प्रचार पदइरपाणिपिरक्सणे गरूपजोयापुत्तुङ्गी
पडिमागअविद्यणपणुप्पल दिय होइ त्यएव' ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। - - अंत व पुरुषायित यथा,, दरवेविरोएजुअलासु मलिअच्छीम ललिग्रचिउरामु । पुरुसादरीसु कामो पियामु सजाउही बस । सर्व सर्वत्र यथा- पोदमहिला समिखियं त रए मुहायेदि। जेण असिखि पववहावं तत रडू देह ॥ विप्रलम्मपरीटिप्वभियोगतः प्रेमपरीधा यथा,- हो कम लोप्या भाषामि रे सहा किम्यि भामर। निजधपारदास कई पि पुगहि सद्धोसि । प्रत्यभियोगनो यथा,- गोलाविसमोगारालेगण अप्या उरम्मि से भुषो। अणुअम्पाणिद्दोस तेष वि सा गाढ़मुवअढ़ा ॥ विपणन यथा,-- अज वि सेयजलो पञ्चार ण ती इलिग्रसोपहाए । फग्ग च्छणाधिकाषित करार दिण' खणुष्य । विमर्गन यथा, - रातोप्रिणेति कहा किया मनिस सहिं सहिं समात्यन्ति । किं मणे मारकार छ जाग्पो इमो गामो॥ यजमानेन यथा,-- नेण रणवलार दिगो पहरोमीयत्ययवहे। गार्मसीहिं अटल यि दिग्रई परियालिया भमत ॥ .माधया गया,-सा गइ समयदि फग्ग छ एकदम स्वच्छन्ने । परिकुपिया इय साइर मनारिरी गामतरुणी ॥ इनितेन यथा,-जह सो च बाहइच्चियापामगावणेण नम्म महि कीम। हमु ने रविपरफंसदिगल र सामरमं । লস অন যা, . .

·॥
.
सरस्वतीकण्ठाभरणं।
३१८
सेउल्लियसयङ्गी णामगहापा तम्म मुहअस्म ।
दूई' प्रप्या हेन्ती तो अ घरगण पत्ता ॥ दूनमयन यथा,-
कइ पुगा कह दिट्ठा किं भणिया कि च तेप्प पडिवाण ।
एम चिअप समप्पडू पुणरत्तजपमाणीए ॥
लेखविधानेन यथा,-
वेविरिसि स्म करङ्गलि परिग्गहक्खलिअलेहणीमगे।
सोस्थि चित्रण समप्पडू पिनसहिलेहम्मि किं लिहिमो
लेखवाचनेन यथा,-
प्रीत्या स्वस्ति पदं चिलोकित्तवती स्यानं शुस तुष्टया
पशाज्जातमनुक मेप पुरतसत् तावक नामकम् ।
तन्वया संमदनिर्भरेण मनसा तहाचयन्ता मुहु-
नं प्राप्तो धनवाघ्यपूरितहमा लेखेऽपि कण्डग्रहः ॥
सम्भोगपरीष्टिषु प्रथमानुरागानन्तरे साधन पुसो यथा,
लोलाइअणिप्रसष्टे रक्षउ त राहिबार त्यणपट्टे ।
इरिणीपढ़मसमागमसमसवरेहिं बिरो हत्यो ।
प्रत्र व दोहदेन मुग्धाया यचा,-
कि कि दे पड़िहासडू सहोहि अ पुच्छिाए मुझाए ।
पढ़ मुलग्नदोहलिपोए परि दर्म गया दिहो।
अवैव प्रगल्भया: प्रियवाक्यवर्णनं यथा,--
इंट्रे भण्ण सु पुष्पो ष सुप्रति करे कालविवेव।
परिणीहिअनुहाई पडूणो कम भतरम ॥
मानानन्तरे स्त्रिया: कैतवस्वप्ने यथा,-
भरिमो से सअपरम्म, हौए विशालन्तममाणपसराए ।
करूयवसुचारुपत्यानहरये सचमुहेझिं
स्त्रिया एव सखीवाश्यस्याक्षेपेण यथा,-
भिउटीहि पलोम्यं शिवभच्छिष्म परम्मुही होस ।

·२१९
-
सरखतीकण्ठाभर।
ज' भयह तकरिम सहियो जडू नए पेच्छिम।
वस्था एव तदनुष्ठान विघ्नन यथा,
- ग्रन्थिमुद अथयितु घदयेथे वाससः स्प.गति मानधनायाः।
भन युगेन सपदि प्रतिपेदै रोमभिश्च सममेव विभेदः ॥
प्रवासानन्तरे स्त्रिया यथा-
अत्याका गअहिए वडा दाउम्मिजयपुरो।
झ र विलवाणं हरिसविसट्ठाणवलअण।
अले व स्त्रीपुसयो र्यथा,-
रमिऊण पम्मि गर जाहे अवगूहि पडिपिउत्तो।
अहपउत्य पडून व्य नक्सणं सोपवासिय ॥
सामान्यत एव प्रवाससाध्वसेन स्त्रिया यथा,
होन्त पहिस्म जापा आउच्छणजीवधारणरहस्म।
पुच्छन्ती भमः घर धरेण पिअविरइसिहिरीया ॥
प्रवासविलम्ब नै व सो यथा,
एको घिकालसारो ण देह गन्तपग्राहिण वसन्तो।
किं उण वाहाउलि लोअणजुअलं मअच्छोए ।
एरिहारे खेदादिभिः स्त्रिया यथा,-.
उहाअ से अजऊरू वेवन्ति कूवलो गलाए।
छुच्छु र
राले हिअग्रं पिपागमे पुफ्फआइए ॥
करुपान्तर सो यथा,-
करपारम्भोत्पुलकितथूगेजकल
श्रमाग्मो वामाधै वहनि मदनाकूनसुभगम् ।
• विभो र धार सनसमयिकोहननविधे-
स्तनौ भसस्नान कथमपि समाप्त विनयने ।
विप्रनम्मनिरतिषु प्रथभानुरागे मनित्यादानं यथा.-
किंप मणिनो सि याला गामणिधूपाए गुरुग्रणसमक्ल ।

·- ३२० सरसतोकण्ठाभरम्। अणिमिसबसवलतवएणअण्णइदिट ठेहि । अब वक्तेषितादिभिः मतियत्यालिगनादयः श्रीमयादिभि न दीयन्ते। माने विसवादन यथा,- पाणुन पाई कुवित्रा उवहअस कि मुहा पसाएसि। तुह मम समुप्यसप मम माषण विण का ॥ पत्र मानिनी पूर्वमालिकनादीन् निषिय पचादयथावत् प्रयच्छति यथा कश्चित् अष्टशन' प्रदासत्रामि पूति प्रमियत्य अष्टाभिरधिक प्रतं प्रयच्छति न तु पटौ भतानि इति। तदैतद व्यतीकविप्रययोगादिभि- रालिङ्गनादौनो निराकरणमयथावत् प्रदानन्याद, विसंपादनमेवो- पत्रो ॥ प्रवासे कालहरण' यथा,- एहि इसो पउत्यो अहमं कुप्पेज सो अणुणेज्ज । इस फल का वि भणोरहाण माला पियामम्मि ॥ पत्र प्रालिानादीनां व्यक्तब कालहरणप्रतीतिः॥ करणे प्रत्यादानं यथा,-समसोक्पक खसंवट्टियाण कालेण रुढ़ पेम्पा । मिणाणं मरतखु जिप दूगर' भुई हो। प्रव-सहदिव प्रकटया सुखपदः प्रथममेकरसामनुकूलताम् । युनरकाण्ड- विवर्तनदारूण प्रविभिनधि विधि मनमो नम् ॥ इत्ययमर्थः सम्बध्यते । गम्य च प्रत्यादानमेवायो भवति ॥ प्रथमानुरागे वञ्चनमा विविध यथा, -दिट ठाए जए दिटना पालविभाए विज पालत्तो। उधारोज ए कयो न चित्र कलि छल हिं। प्रात नीडादिभि दशनादिभि वैविध प्रतीयते ॥ माने विरुद्धं यथा, ण मुअन्ति दौसासेण रुपन्ति गा होन्ति विरइकिसिमायो। धणाश्रो नानो जाणं बडवपद वावहो व तुम। मन ईर्पयायितादिभि वलभालिङ्ग नादिविषद निवती वञ्चरते ।। प्रवासे व्याविई यथा- का प्रागयो पियो अजपत्ति अज्ज पर कर दिया होति । .

·सरस्वतीकण्ठाभरणं । एको एहहमे तो भणि मोहं गा वाला ॥ अल एकमवापि दिवसस्य वर्षायमानसया प्रियालिझनादिवश्वनया विशेषतो दैत्र प्रतीयसे | करुणे निपिछ वथा,- आवाभप्रारं विष ण होई दुक्खम दारुण' अव साणं । प्पा जिभन्तीएमए दिटहँ सहि अतुह अवसाणं ।। सदेतद्रामविपये सौतायाचिरासितसमागमसुखायाप्तिव्यमायकम वचन' करणमिति निमिध्यते ॥ मयमानुरागेण सह रागो यथा,- सा मह सम्म हाउं अघुसोत्ते मा वि से समुमहः । स्यणबभिडणविलुलियाकहोलमहाधिए सलिले । अत्र शुचयो ई योरमेककालमन्योन्यानुरागः प्रतीयते। गले का लाव- पवादिना रखाते हितोयस्तु स्नेहादिना रजात इति ॥ सले व पचा- यथा,-मामि हिअव पौयं तेण जुाणेण मन्जमाणाए। पहाणहलद्दाका अणुसोत्तनलं वित्राण ॥ अत्र कस्यामुराग दृष्ट्वा पयाद हितोयो रजयते ॥ मवैवासुरूपं यथा, सच्चं जाण दट सरिसम्मि भणम्मि जुज्मए राम्रो अरउ ए तुम भणिस्म भरण पि सलाइणिजसे॥ पत्र न फेवस लावणवादिनैव रणवते कि नाई अनुरूपविषयिणाभि- लापेणापीति मीयते ॥ गवे वासुगसो यथा, गहवसुएण सम सञ्चअलि व किंविधारे । घणार हलिअकुमारिआर ठाएम्मि जपवाओ। पर यद्यपि सौभाग्यादिपसिदिलतमानुरूप्यं न विदाले तथापि स्त्रिया उत्तमप्रार्थनमगस्तित्वादनुगतमेव भवति। सोऽय' करुणसाधारण- साधनोत्पत्तिपञ्चे उन्नाः। भावसाधनपछे त सर्वल सहाादिविशिष्ट •रति ति मुरागशन्दे नोचत्रले । प्रथमानुराग इति ॥ प्रथमसो मानः मापने येनेति । यथा,- पाप्रपड़पाश मुद्धे रसघलामोडियाय । स४२ 1 प्रथम पोपजायमानत्यादयं ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। दसणमेत्तपसिजरिघुका बहुआय सोक्पाच श्रत मान पूजायामिति धातोः स्वार्थ पिजन्तात् णिचि धनि च मान इति रूपम् । स हि मे यांसमस्याः पादपतनादिपूजायां प्रयो-. जयति ॥ य प्रियवन मन्यते यथा, कारणगहिरो वि भए माणो एमे न समो सरियो । प्रत्यक्षपुल्लिबकोल तुमा त मत्यए पड़र ।। अत्र मन ज्ञाने इति धातुः। तथाहि मान मियत्वे न मन्यमाना मद: पहारिणेऽसोल्लाय कापि कामिनी कुप्यति ॥ यः प्रेम मनुते यथा, जत्य ए उजागरयो जस्य श इंसाविरूरणं माणं । सदभाववाढ जत्य णस्थि हो तहि यात्यि ॥ अव मनु अवबोधने इति धातुः मानेन हि मे मास्ति नास्ति वा इनि जनो युध्यते । तसत्र च करणभूतस्यापि प्राधान्यादत्र कर्तृत्त्वोपचारः । तद यथा, मज्ञा पश्यति नो पछु ईष्टिः सारस्वतौ हि मा॥ इति ॥ मेम मिमोते यथा, घुवित्रा अ सच्चहामा समेवि वडाणा वर माणखलणे । पाअपडिअहिनअसारो पेम्मासंघरिसो पअट्टा मा । मात्र माझ्माने इति धानो; सत्यलुरटो बहुलं इति कर्तरि सुबट ॥ कोऽसावनुमान इति भाष्यप्रयोगात् ॥ तेन च यद्यपि करणभूतेनैव आत्मनि रुक्मिगयाश्च प्रियप्रेम्णः परिमाणं सत्यभामा प्रत्याययति तथा- पि हापि अयं पूर्ववत् कर्तृत्वे नोपयुजयते ॥ प्रवाचे वसन इतप- लक्षणेन (न) प्रामानमगना भूपयन्ति यथा, गोणे पि पियामे पत्ते विच्छणे मण्डियो अप्मा । दुक पिअप उत्य वायसअजिसंठवन्तीए ॥ अव यस अाच्छादने इत्यस्य प्रारति इतवादिवन्निषेधार्थ प्रपूर्वस्य यनि घरूपं निरूप्यते ॥ सुयानः प्रियामन्निधौ न वसन्ति यथा- विरहाणलो सहिजर असावन्धेष दुशहनाम। . .

·• . सरखनीकण्ठाभरणं। एमग्गामपवासो माए मरणं विमेसेइ । आत्र दूरस्थयोरिव अन्तिकस्थयोरपि सन्निकर्षाभावात् प्रयासो भवति । उत्कण्ठादिभिश्च तो वासयति यथा, আৰীমনি বিষ্মী ধন সম্বল কাল বীক্ষন। मुज्मान्त पड़न्त इसन्त पनि कितण पउत्येण ॥ अवोत्कण्ठादिभि वर्वासित चेतसि शून्यावलोकनादयोऽनुभावा जायन्त। प्रमापयति यथा,-- सम्लीवषोसहिम्मि व पिअस्म रक्खेडू अपागवावारां। सा खूशवप्फदसणकण्ठागग्रजीवि सोण्हां । अत्र प्रसाद करोनोनयादिवत् प्रमापर्णोपकमोऽपि प्रमापणमुन्चरते। करणे करोत रनुभूतोपादानार्थत्वं कुरुते मूर्छा यथा,- विअलिअविओअविअणं नक्सापबभट्टराममरणापास। मणअतणाए पर लई मुच्छाणिमौलिअच्छौ सुहं ॥ अत्र सौतायाः पतिशोकप्रकर्षणाभूता मूर्या उत्पद्यते । उच्चारण- थैव कुरुते विलापं यथा,- पुहवी हो हि पडू बहुपुरिसविसेसचञ्चला राअसिरी। कह ना मच्चिअमणिसामाम उवट ठिअवेहव्य ॥ अव प्रवासदुःखेन सीता विलपन्ती इदमुच्चरति ॥ अवस्थापनार्घन्य कुरुते साहसे मनो यथा,-- इयमेत्य परङ्गवम ना पुनरक्षात्रयणी भवामि । चतुएँ सुरकामिनीजनैः प्रिय यावन्न विलोभ्य दिवि ॥ भत्र रते: कामशोफेन मरणसाहसे मनोऽवस्थाप्यते ॥ अभ्यश्चनार्थत्वे करोति चित्त दुःखेन यथा,- दलति हयगदोहे ग द्विधा न त भिद्यते बहति विकलः कायो मोहन मुति चेतनाम् । वलयति तनमन्तवः करोति न भस्मसात ·सरखनीकण्ठाभरणं । प्रारयि विधि मर्मभेदी न सन्तति जीवितम् ॥ अत्र रामादे दु:खेन चित्तमभ्यणाने । सम्भोगनिरुक्ति प्रथमागुरागा- नन्तरे पालनार्यों यथा- दृष्टा दृष्टिमधो ददाति कुरते गालापमाभापिता यत्रायर्या परिसत्य तिष्ठति बलादालिदिया येपते । निधान्तीषु सखौंपु वासभवनाविन्तमेघेहते जाना वामतयेय सम्पति मम प्रोतव नवोदा मिया अवाप्रागल्भ्यवामनाभ्यामननुलायामपि नवोढ़ायामिछातस्तत्रा रतिः पाल्यते ॥ मानानन्तरे कौटिल्यार्थो यया,- पादे मूई नि तापसामुपगते कर्पोत्पले पूर्णिते छिन्ो हारलसागुणे करतले संपातजामवणे। अप्राप्तप्रियताड़नव्यमिकरा इन्तु पुनश्च तसा वाष्छन्ती मुडरेणभावनयना पयाकुला रोदिति ॥ मात्र प्रेम्णः स्वभावकुटिलन्यान्मानवत्याः कवग्रहप्पेन यत्मादताड़- नादिकपाः, कुटिला एवं सम्भोगा जायन्ते ॥ प्रवासामन्तरेऽभ्यवहा- रार्थो यथा,- बशिष्ठधनोरगुयायिन समावर्तमान वनिता बनान्तात् । पपौ निमेपालमपरमपतिरुपोपिनाम्यामिव लोचनाभ्याम् अब उत्तरार्ध उपोषितस्य पन्नोपयोग पूय मियालोकंजन्मा पिवतेर- भ्यवहारार्थ: कथाते ॥ करुणाननारे पसुभदार्थो यथा,- पप्पुमरपपस्थिपार पञ्चागमजीविएम्मि पिपअम्मि । पेडममण्डप फुलपश्न सोहण पा॥ प्रय यथे मत्माणभूता एवमस्या अहमपि जोविनमेषेति पत्या विषमणो राग, पन्नाः पुनः प्रत्यापि यमनमो मयाभिलपितः सोऽयं जीवन्तत्रव जीवितम्बरः समासादित इनि विसम्भादतिसुखमेवानु- भूयो । पर प्रथमानुगगानन्तरे सम्भोग साधितो स्था, ·- सरस्वगीकण्ठाभरणं। अपेतव्याहार धुरनविविधशिल्पश्यनिकर करपारम्भप्रगलिसकूलान्तमयनम् । मुड बद्धोत्कम्प दिशि दिभि मुजः मरिमहशो- रहल्यासुवाम्णोः षणिकमिह सत् सङ्ग रामभूत् ॥ अत्र संक्षेपो निगदेनैव व्याख्यायते ॥ स एव मानानन्तरे सङ्कीर्णो यथा,- अलिअसल इस हे पुणो वि संभरिप्रमण दूमिप्रविहले । हिपए मापवणं चिरेण पअपगको पसप्पर रोसो। : प्रवावस्थिता प्रकृष्टा च रति व्य लोकस्मरणादिभिः स कौर्यते ॥ प्रवासानन्तरे संपूर्ण यथा,- शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते भाई पायो मासानेतान् गमय चतुरो लोचने मौलयित्वा । पश्चादावां विरहराणिसं सं समामाभिला निक्षत्राव परिणसभरच्चन्द्रिकास क्षपास ॥ प्रवामुना विरहिवाफेवनापि निर्वयायः इति भषिष्यत्कालोपाधेः प्रवेमानन्तरेऽप्यविरुध्यमानेन सं समात्माभिलापमित्यादिना तदानौन्त- नभोग्यस्य संपूर्णत्व वर्णवते ॥ करणानन्तर समचो यथा,- नौ सोयव्यतिकरभवे जकन्यासरयो- देहत्यागांदमरगणनालेख्यमासाद्य सद्यः पूर्वीकाराधिकतररुचा समन: कान्सयासौ लौलागारेष्वरमा पुन नन्दनाभ्यन्तरेषु ।। प्रयोत्तरार्धनेन्दमत्यजयो र्लोकान्तर मरणोवनेन सम्भोगसमधिः पनि पाद्यते ॥ प्रथमानुरागानन्तरे सहााग्यो यथा,- मुहपेच्छयो पई से सा वि पिअरूभदंसम्ममा। दो वि कास्या पुहविप्र पुरिसमहिलशि मणन्ति ।। प्रय पूर्वाध रायत्यर्थ उत्तरार्ध राजत्यर्थः प्रथमानुरागे सह मिड- भाषेम सिहतदनन्तरेऽपि तथैवानुवर्तते । गवैय पादाम्ययो यथा,- .

·सरसवोकगठाभरणं। - ॥ अद्यप्रमत्यवनतानि तवारिस दासः कौतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौली। अङ्गाय सा नियमन लाममुत्मसर्ज कोशः फलेन हि पुन नवतां विधत्ते॥ अब रञ्जयत्यर्थः प्रथमानुरागे पुसि पञ्चाङ्गाधेन सिद्धस्तदनन्तरेऽपि तथैवानुवर्तते ॥ अवै वायुरूपान्बयो यथा, शभिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्त' जलनिधिमनुप जन कन्यावतीर्णा । इति समगुपयोगमौतयस्तस्त्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विववः ।। अब रानत्यर्थः प्रघमानुरागे स्त्रीपुसयोरपत्रानुरूपेत्रण सिद्ध सदन- न्तरेऽपि तथैवानुवर्तते ॥ तत्रैवानुगतार्यान्वयो यथा,- स्थाने सपो दुचरमेतदर्थमपर्णया पेलवयाभिसप्तम्। या दास्यमप्यस्य लभेत नारी सा स्यात् कृतार्या किमुताक्षायाम् ॥ पत्र पूर्वाध रचयत्यर्थः प्रथमानुगनार्थत्वेन सिहस्तथैवानुवर्तते । सोऽयं करुणसाधनः प्रत्ययोत्पत्तिपच उक्तः । भावसाधनपचे तु सर्वत्र ,सहाथी- दिविभिथा रति दीप्ति नुरागशब्द नोचत्रमाना तदनन्तरेऽपि समाससामर्थवादनुवर्तते ॥ कः पुनरत्र समासः, पंछीलक्षणतत्पुरुषः । प्रथमानुरागस्थानन्तर इति प्रथमानुरागानन्तर इति । 'कात्र शक्तिः, 'अणहत्मार्था । नाव नायकौ मिय:समागतावपि प्रथमानुरागमुत्सृजतः। युक्तम् । पुन यंदजहत्वार्था परार्थाभिधानरूपा त्ति: स्यात्, अवश्य ह्यनेन परस्यार्थमभिदधता स्वार्थ उमटव्यः । वाढू युक्तम् । एवं हि दृश्यते लोफे भिक्षुको यद द्वितीया भिक्षामासाद्य पूर्वा न जहाति मयायैव यतने। एवं तर्हि इयो दिवचनमिति विचनं मानोति। कस्या विभक्त:, पष्ठाः । न पष्ठीसमर्थोऽनन्तः। तहिं प्रथमायाः, न प्रथमां- समर्थः प्रथमानुगगः सम्बन्धाधिक्यात्। अभिहितः सोऽर्थोऽवान्तभूक, ·. सरस्वतीकण्ठाभरणं । प्रातिपदिकार्थः सम्पन्न इति सामथंच भविष्यति । मैव । इह प्रथमानु- रागानन्तरे इत्यस्मात्समुदायाहिमक्तया उत्पत्तव्यम्। तेन चैकोऽर्थ- पिण्डो सपिण्ड वाविभागोत्पन्नपांसूदकविभागोऽवयवार्थशतवा- नुगृहीतः पृथगव्यपदेश्यावयवशक्तिरभिधीयते । तस्मिंच समुदायार्थ एकत्व समवेतमतो विद्यमानायामप्यवयवसंख्यायां तदाश्रया सुबुत्पत्ति- न भविष्यति ॥ मानानन्तरे पूजार्यान्वयो यथा,- न स्प घोऽपि विदशसरिता दूरमौर्षानुवन्धात् नापुत्रसृष्टो भुजगपतिना वर्णनाभि जयायाः । मानस्थान्ते नयनसलिलेः क्षालितः शैलपुत्रत्रा पतुन मौली ननियुजि जयत्यात्मनः पादपांमुः ॥ अत्र पादपतनादिपूजा मानसिद्धा तदनन्तरेऽप्यनुवर्तते ॥ अत्रैव मान' प्रति प्रियवाभिमानान्ययो यथा,-- विहायसन्मानव्यसनमनयोरञ्चकुचयो- विधेयः प्रयाले यदि वयमतुल्लचत्रवचसः । सखीभ्यः स्निग्धाभ्यः शिवमिति निशमैत्रपनयमा .निवापाम्भो दफो नयनसलिले निसुद्धदे ।। माल मानं प्रति प्रियत्वाभिमानो मानानन्त ऐऽप्यनुवर्तते ॥ अन व मेमावरोधार्याम्बयो यथा,- दूमंन्ति जे मुद्धत्तं कुवित्र दासव्य ते पसाअन्ति । ते च्चि महिलाण पिया सेसा सामिच्चिअवरोपा॥ अवास्यामपि प्रेमास्ति न वेति जिज्ञासुः प्रियः प्रियां फेलोगोवस्खलना- दिना दुनोति। सा च प्रेमवत्यवश्यममै कुप्यति स चोयलम्बनमा नहासवदेनां प्रसादयति । अथैपात्मनि प्रेमणोऽस्तित्वमनुबुध्यते। सोऽयं मानसिद्धोऽर्थस्तदनन्तरेऽप्यनुवर्तते ॥ तत्रैव मे मप्रमाणार्यान्वयो यथा,- सुरकुममेंहि कलुसि नडू तेहिं चित्र पुष्णो पसाएमि तुम। तो पेग्मम किसोपरि वराहम अप मे का अनुरुया . . .

·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। : ३२८ अव कमिययाः सरकुमुममनरी दत्ता मम तु सरतहरेव प्रयमा प्रति-' पन्नस्तदहमस्याः सहसगुणेन मियसमेति सत्यभामा समाएं प्रमिमौते। स चायमों मानेन सितदनन्तरेऽपि समाससामर्थवा- दनुवर्तते ॥ का पुनरल समासः, पडीवत्पुरुष एव। का रत्तिः, प्रथमा- नुरागानन्तरमणहतस्वार्थव । युक्त, नत्र विसम्मणादायपि प्रथमावरा- गस्य विद्यमानत्वात् । इह तु माननिहत्तौ मानापगमादयों जायते । अन्वयाहिपएं भविष्यति । तद्यथा, छतघटस् लघट इति निप- तोऽपि हते तैले वा शयं हवघटः अयं तैलधटः इत्यन्वयात् पूर्व पदार्यों विशेपथं भवति । नव या च यावती पार्थमावा इहापि सतुं- ल्यमेव । सथा डि, सकनगाह संमणा मिआपणा पिनर पिप्रअम विस। थो त्यो रोसो मई माणं सिपोमरर। सकायेरेव वाकै नायक निसदती पायगीय गच्छेदिगि मानपान्यो दृश्यते । प्रवासानन्तरे प्रिया न वसत्ते इत्यर्घ स्यान्ययो यथा,-- वसने परिधूसरे वसाना नियमचामतनुः कतैकवेणिः । पतिनिष्करप्पस्य शुशीला मम दीर्घ विरह पर विमति । अल दुष्मन्तेन शकुन्तलाया: प्रवासे विभूपणाद्यग्रहणं यदवगतं तदनन्त- २ऽप्यनुवर्तमान प्रेम प्रकर्षाय भवति ॥ अवैव युवानः प्रियासन्निधौ न वसन्तीत्यर्थ स्यान्वयो यथा,- समर्थये यत् प्रथम प्रिया प्रति क्षणेन सम्मे परिवर्ततेऽन्यथा । प्रतो विनिद्र सहसा विलोचन करोमि न सक्भिावितप्रियः ।। अव पुरूरवा: प्रवासान्मत्त उर्दशोबुद्दा लतादिक यदयदाससाद तत्तदनेकपोऽन्यथा बभूव । नत्तसंसाराचायं यस्था लताएपरिवर्तन प्रतेप्रति सोऽयं प्रियासविधौ यूनामवास. प्रवासः संसिहतदनन्त- रोयनुवर्तते। अवैधोत्कण्ठादिभिश्तो बासर्वकीत्यर्थस्यान्वयो यथा- प्रयो दुघरचारप्र पुग्पो विगतिं करेसि गमपणा । । -- ·. सरस्वतीकण्ठाभरण। अज्न विप होति सरला वेणी अगरमिणी विडराn अब प्रबासोड़तमोत्कण्ठादिभिश्चित्तवासना प्रवासानन्तरेऽपि तस्या नोपशाम्यतीति वेणिकावर्णनादिना सूचयते। अवैव प्रमापयती- स्यर्थस्यान्वयो यथा,- न्य हियोगोश पण्डि मया तमसि मज्जसा। दिध्या प्रतापलासि घेसनेव गतामना । अबोर्वशीविरहे पुरूरवा उत्तरां कामावश्यामापन्नः प्रियामाप्तौ तेत्रव : प्रतुत्रजीवितस्तदेवानुसन्धते। सोऽय प्रमापणार्थ: प्रवासः सिद्धसदन- स्तरेऽपि समाससामर्थवादनुवर्तते । कः पुनरव समासः, पठीतत्पुरुष एव । काल रत्तिः, न तावदनुत्सृष्टस्वार्था, न हि प्रोष्यसमागतयोः प्रवास- सम्बन्धोऽपि विद्यते । उत्कृष्टसा नदिह भवतु युक्त पुन यंदुत्पृष्टखार्थी नाम रत्तिः स्यात् । वाढ़ युक्त', एवं हि म्यते लोके पुरुषोऽयं परकर्मणि प्रवर्तमानः स्कोरगति। तद्यथा, तक्षा राजकर्मणि प्रवर्तमान- साधकर्मोत्सृजति। नन्चे वं सति राजपुरुषमानयेतुरको पुरुयमाव- स्थानयनं प्रासोति । नेप दोषः, उन्मजन्वथासौ स्वार्थ नात्यन्तमुत्सृजति । य: पसर्थ विरोधी सार्थ समेवोत्सृजति। तद्यथा, नवा राजकर्मणि प्रवर्तमानस्तक्षकर्मोग्मृजति, न तु चुम्बितस्मितविहसितकम्पनादौनि । न चायमर्थः परार्थविरोधी विशेषणं नाम । तस्मान्नोसक्ष्यति । करणान- न्तरेऽनुभूतप्रादुर्भावार्थान्ययार्थो यथा,- जयन्ति जायाश्लिष्टस्य शम्भोरम्भोधिमन्यने । मानातपिपासाददमभूमनोमुदः॥ दाक्षायणा हैमवतीत्व न करणानन्तरत्वम् । तल करुणदुःखेन मर्श- दयः प्रादुरासन, इह तु प्रानन्देन ते प्रादुर्भवन्ति ॥ नवोच्चारणा- 'न्वयार्थी यथा-- • लाम्यन्ती यदुपेक्षितासि पुरतः कामो यद हमः शिष्ट यत्तपसा घा यदपि च प्रोता घागना ।

·- सरसतोकगठाभरणं। तर प्रपतस मेद्य दयिते दाचायणि चम्यता मितुरका चरणाजयो विजयते तुच न्याया: स्पिः । भल करपावस्यायो प्रियापादाजयो खुएटसा भोफेन यो पिलाप: सा. सपए प्रपालापत्य परिणमति । वैव मनोऽवस्थापनान्धयाथों, यया, असण्डिसं प्रेम लभस्य पतरितवचने गामिरमा पानमा। गया तु यथार्धगरीरलाभादध लगाः निधनाभिपोऽपि प्रदेव, यदेव पूर्व पजने शरीरमा परोपात सुदती मसन । तसः ममतेव विमुक्तासाः पतिः पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ॥' इति करुणायस्खायामगि हेनापग्यिहत्यमा यम्मनोऽयम्यापिरं तदि- हामरीरमदानमहासाइसमेयावतिठते । तवैधाभ्यश्चनान्ययार्यो यथा, भिन्न सद्यः समाधावपरमति परजयोसिपि सन्दर संजामापद्यमाने दुमनसि मनागन्मिपत्न्सिन्द्रियेषु । व्यापारे पारवयं विसृजति महति ब्रह्मासनाचारी यामार्धस्वर्गजन्मा जयति पुररिपोग्न्तरानन्दपूरः। यत्करणायस्थायां मनः शोकप्रकर्षणाभ्यतमासीत्तदिह प्रिया- सोपजन्ममा परमानन्टेनाभ्यगाते । सोऽयं करुणधर्मसमनायः नदन- नरेऽपि समाससामर्थवागवति । कः पुनरव समासः, पठीतत्पुरुष । एव। का इत्तिः, जहतसाथी । न हव करुणार्थस्य गन्धोऽपि कथं तहिं अन्य यथा, मल्लिकापुटयम्पकपुट इत्ययं निगीसपि सुमनाम मलिकादि सनावमाविशेषणं भवति: -अयं मल्लिकापुटो- यं चन्पकपुट इति। एवं निरत्तेऽपि सार्घ वासनावशात्करणोऽन- न्तरम्य विशेषां भवति । अन्न का पारागादिवपि जहत्वार्थव त्तिः, नन्वे व राजपुरुषमानयेतुत पुरुममावस्यानयनं प्राप्नोति । नेप दोषः, उत्तौ समाधिकारः कियते, सामर्थ च भेदः संसर्ग उम्मर्ग: उभयं वा। तब राज इत्या सर्व सं प्रसता, पुरुष या सर्वः सामी प्रसन्तः। इहेदानी राजपुरुषमानयेतुवक राजा पुरुष - ·। सरस्वतीकण्ठाभरप... निवर्तयत्यन्येभ्यः सानिमः पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः खेभ्यः । एवमस्मिन्नुभयनो व्यवच्छिन्ने यदि राजार्थों निवर्तने कामं निवर्त- ताम्, न जातु काचित् पुरुषमावस्यानयनं भविष्यति। प्राक् प्रत्तर- सतार्थस्य निरत्तो सामर्थवाभावाहत्तिरेत न स्यात् , प्रतिनिमित्ताप निरत्तिस्तस्माददोप इति । नत्र राज्ञः पुरुष इत्यत्र यदा तावदव- असपरांयत्तत्तिरयं पुरुषो न स्वतन्त्र तदा स्वामिसंसर्गसवावगत स्वार स्वामिविशेषज्ञानायोपादीयमानो राजशब्द: स्वाभ्यन्तरेभ्यः पुरुष व्याय तैयति । सोऽयं स्खास्यन्तरव्यवच्छेदो भेद उचत्रते । यदा पुनरव- गतपरायत्तभावस्य पुरुषसत्र स्वामिसम्बन्धद्योतनाय राजशब्दः प्रयुजवते, वदा विशेपसंसर्गशाभिसन्धायोपसर्जनस्य प्राब्दोपादानवादनव- कामो विपान्तरसंपात इत्यशब्दा स्खास्यन्तरनिशिरवसीयते । यदा स्वान्तरनिति स्वार्थसंसर्गञ्चाभिसन्धायोपसर्जनपदानि प्रयुजयन्ते, तदा पदार्थसामर्थनयोः प्रतिपत्तिनिवन्धनयोरभेदापेक्षायाँ भेदसंसर्गसमुदायः सामथंत्र भवति । यथा, नौलञ्च सदुत्पलचति नौलोत्पलं, प्रथमश्चासी अनुराग ति प्रथमानुराग इति । प्रथमानुरा- गानन्तर इत्यादिषु च भेदसामर्थ यथा राझो भत्य इति । यतोऽ- नन्तर वरवधतमिदं कस्याप्यवधेरनन्तरोऽयं न सतन्य इप्सि सोऽवधिः प्रसकः। प्रथमानुरागस्य तुरते सर्वः सम्बन्धी प्रसक्तः। इहे. दानौं प्रथमानुरागानन्तर इतुन प्रथमानुरागोऽनन्तरं निवर्तयत्य- न्येभ्योऽवधिभ्यः । अनन्तरः प्रथमानुगग निवर्जयसवन्येभ्यः सम्ब- न्धिभ्यः । तत्र योऽसौ भेदस्तरमामयंत्र तनिमित्ता च वृत्तिः। भेदनिमि- जायाच रत्तो सत्यां अत्ताभिमुखस्य भेदमुपजनययोपसर्जनस्य प्रथमा- मुरागस्यार्थी मित्रतते। यस्यापि प्रधानस्यानन्तरस्थावधिमन्ये न निव- -तते मोऽप्यवधिमवच्छिनत्ति। एवमुभयतो व्यवच्छेदे निर्मातेऽनन्तर- विशप समुदायार्थ चान्य निन् प्रादुर्भवति। यदि प्रथमामुरागाद्यर्थों निवर्तते चामं निवर्तताम्। न जातु कपिदवधिमन्मावस्य संप्रत्ययो 1 ·सरखतीकहाभरणं । भविष्यसि । ननु चान्ययध्यतिरेकाभ्यां जहत्वार्थत्यं नोपपद्यते । सथा हि प्रथमानुरागानन्तरेस्तरको करिच्छन्दः अ यते । प्रथमानु. रागेनानन्तरेति च प्रतीयमानविभाग:। अर्थोऽपि कशिवगम्यते कन्याविनम्मयादिरवधिमत्त्वञ्च । मानानन्तर इतके कविच्छब्दभागो होयते, कचिदुपजायते, कश्चिदन्ययो प्रथमानुरागेति होयते, मान्ये- तापजायते, अनन्तर इत्यन्वयौ । अंर्थोऽपि कथित् यते, कचिहप- जायते, कच्चिदन्ययो-कन्यावितम्भयादि होयते, मानगैथिल्यादि- रुपजायते, अवधिम तुमन्ययित्येन मन्यामहे । यः शब्दभागी होयी तस्यासावर्यः योऽयों होयते, य उपजायते तस्थायमर्थ: योऽर्थ उपमा- यते, योऽन्ययौ तस्यासावर्थ यो:ोऽन्धयोति । मैवं । यतोऽनन्यथासिहा- भ्यामेवान्वयष्यतिरेकाभ्यां शब्दार्थयो सम्बन्धाधारणमन्यचासिद्धौ प्रेमौ। मथा हि, यत्र हितं होयते, ड्रेपितमुपजायते, रेणुचक्रमन्ययि, सल हस्तिनो हीयन्ते, अण्डा उपजायन्ते, पिपीलिका अम्बयिन्यः। न ता- वमा रेणुचकादिपिपीलिका: कारणं भवन्ति । यत्र वा धोरं होयते, दधुपजायते, पातमन्वयि, नय माधुर्य होयते, अन्नतोपजायते, तिरन्ययिनी। न चैतावता पावस्य टप्तिः कार्य भवति । अवक कि सामर्थनमन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रविभजते । यया, लोफे वधि- रोऽपि चघुमानालोकयति, सत्यपि श्रोन उपहतचक्षु लोक- यति रूपमित्यन्वयष्यतिरेकाभ्यां चक्षुःश्रोत्वसन्निधान रूपालोकन चक्षप एवं व्यवस्थाप्यते न बोवस्य। यस्य फेवलसत्र योचोऽवत: पदार्थान्तरसन्निधानेऽपि तस्य स एव । न हि सनमसन्निधी दर्यनस्य मधुरादिव्यतर्क दर्शनमविधौ नौसादिव्यक्ति प्रतिसा- मयंत्र लभते। प्रथमानुराग मन्दस्य केवलस्योत्कण्ठादिषु मानभन्द खें धायितादिष्वमन्तर शब्दसत्र पुनरवधिमत्सव सामर्थनमवधनम- सस्तेषां तापानेवार्थों भवति । यः पुनः पदयोरन्योन्योपल्ले पाहिस- भणादिभि निमित्यादिगि विधिमदिपोऽन्यायधिकः मतीयते ·.. तथा सरसतीकण्डाभरणं .. वोश्यार्थः स भवतीति। यदि च यथानपेक्षितावयवा वृक्षो- वियशकगोपादयः स्वसामर्थवनियतमर्थमाचक्षते संधाता एवैते प्रथमानुरागानन्तरादयो राजपुरुपादयश्चानपेक्षितावयवार्थी यथासामर्थवमर्थषु निविशन्त । ननु चाप्यपदेखपूर्वापरविभागा- भिन्दाभिधायिनो एक्षादयः प्रतीयमानभागभेदानुयाता: सम्बन्धि- .पदार्थ पहितभेदबत्ताभिधायिनः पुनरिमे, नत् कथं प्रथमानुरागानन्त- रादयो वृक्षादिवद्रूढ़ि गन्दा भवितुमर्हन्ति। तदसत् । रूढिशब्दा यौगिका इति हिं विभागोऽभेददर्शनादर्शनाभ्यामभिनिविशतेऽभि- निविष्बुद्धेः प्रतिपादनोपाय एव । अयथाभिनिविटो यर्थ कमेए तमा- दययान्विवर्तयितव्यः । ततोऽसत्रामत्यभिजायमानमरातयः योविय- क्षत्रियादयो दर्शवन्त । न यत्र प्रतिरूपमवसीयते । यतः प्रकृत्या- वच्छिन्नः प्रत्ययाऽभिधीयते तनोऽनवसीयमानावयव विभागा रुदयः काधिपन्यसान्त यतात्यन्तमसम्मवोऽन्यवार्थस्य यथा शाकगोपाः, तेलपायिकाः, मण्डप इति। पुन: कदाचित् सन्निहितावयवार्था जाति- विशेषाभिधायिनः सप्तपासतमालादय उदाङ्गियन्त । यतः प्रपला- शोऽप्यनुर भिन्न पलामोऽपि च वनपतिः, सप्त पर्णन्यत्र पर्वपति सप्तपर्ण इत्या ख्यायने 1 गथा निकीकुसुमार अनारयकलिकाजा- लोऽपि कृता मालानेनेति सतमात इत्यभिधीयते । अथ पश्चान्गल- मिवाख पूर्व पार्षमसे प्रतापचरितार्थावयवा जातिवाचिन एय पञ्चाङ्ग लासकर्णादयो वर्षचन्त । ने हि पञ्चाङ्ग लादिश्यपदेगः मोनि- द्यमानमवलमालमपि यावदनुवर्तते । सतः सन्निधीयमानेऽप्यना- थीयमात्तिपदार्थाः लोहितगालि: गैरसरः. इत्यादयो निगद्दन्त गल हि सन्नपि वर्गविशेषः समुदायमर जातिवचनत्याच्छदार्थत्येन नावसीयते। नदेयमय शकलीकटतिपदार्थाभिनिरेपाः प्रयमानुगगा- नन्तरादाविव 'राजगुरुपादावप्ययययामिनिपेग प्रययते त्याजयितुम् । प्रतएव प्रयप्रानुरागादीनां विमलम्ममामोगादीनान पारिभाषिकोऽपि . .

·सरखतीकण्ठामर ।,
संसर्गः सविधीयत इति । प्रकीर्णा फेा स्प इयन्तीवतमटमीचन्द्रक: स'
दिय चतुर्थीतोऽयमचतुर्थप्रामुपादीयमानः कामिनीभिरते यथा,-
अवसहिअजयो पणा सलाइमाण एञ्चिर हसियो ।
चन्दो ति तस्म मुइदिग्णकुसुमं जातविलकलो।
यमा यवस्तरेष्ववला लोलन्ति सा कुन्दचतुर्थी यथा;-
लुलिया गहबधुआ दिण व फतं जदेरि सविसं।
एहिं अणिवारिसेवग्गेहएं घरडे'च्छेत्तम्मि ।
घसन्तावतारदिवस: सुबसन्तको यथा,-
छप्पपिसरत्यणि मङमयसवछि कुषलयाहरणे ।
करम का चअमञ्जरि पुत्ति तुए मण्डिो गामो॥
यत स्त्रियो दोलामारोहन्ति सा आन्दोलन तुर्थी यथा,--
अन्दोल एक जगोठिाए दिढे तुमम्मि मुहाए ।
प्रासन्धिज्जद कामो करपेलणषिचला दोला ।
एकमेष सुकुठमनिर्भर मातालिरचना अत्य सुनिमौलिवकादिभिः खेलता
क्रीड़ा एकशाल्मली यथा,-
को एसो ति पलई संघलिवलिपि परिक्षसर ।
हलिअमुच मुद्दबह सेअजलोल्लेण इत्येण
स्त्रयोदश्यां कामदेवपूजा मदनोत्मको यथा,-
गामतरुणौनो हिघनं इरन्ति पोदाण स्थपहरियो।
मसणसवम्मि कोसम्मक,माहरणमेत्तायो।
गन्धोदकपूर्ण नाडीशृङ्गकादिभि यंना प्रियजनाभिषेककर्दमेन कीड़ा
उदको डिका यथा,-
अहंधाविण यसङ्गमएण सम्बनि पड़िछन्ति ।
फाग हे तरुणौधो गहवइस ग्रहम चिक् खर ॥
यत्रोत्तमस्त्रियः पदाभिषाले नागोकं विकास्य तत् कुसुममवतंस्यन्निा या
.
॥
अशोकोत्तसिका यथा-

·- सरखतीकण्ठाभरणं। उत्तसिऊण दोहलवियसिआसोअमिन्दुवप्रणाए । विरहिणो पिपकलकंकेतिकरणसहो समुपपुसियो । यत्राङ्गनाभिश्च तमम्बर्योऽवरजवानहाय बालरागत्वेनैव दायं दाय- मवसंसरन्ते सा चूतभलिका यया,- रअम्पिताण सोहए रईजोग्ग कामिणौण छप्पणेवच्छ। कसे जाव ण रंजडू कवोलघोणन्तपल्लवसहमारें। यत्र. युवतयो मदिरा गण्डूपदोहदेन बकुलं विकास तत्पुष्पाण्णवचि- • न्वन्ति मा पुष्पावचायिका यथा,- पौणत्यपए सके सरदोइलदाणुम्म डीप णिवलन्तो। तुङ्गमिहरग्गपड़णस्म जं फलं तं नए पत्तं ॥ यत्र को प्रियतम इति पृच्छङ्गिः पलाशादिनवलसाभिः प्रियो जनो हन्यते सा चूतलतिका यथा, पवलअपहरं भने जहिं जहिं महा देअगो दाउं। रोमञ्चदण्डगाइ सहि तहिं दीसाडू वहए ॥ पञ्चात्मानुनयन्ती भूतमाटका यथा,- विहल से णवच्छ पम्माअ मण्डएं गई सलइ । भूअच्छणणच्चपाग्मि मुहअ माणं पुलोएम ॥ वर्षासु कदम्पनीपंहान्द्रिकादिफुसुमैः महरणभूत हिधा वलं विमा का- मिनीनां कौड़ा कदम्बयुद्धानि यथा,- বুড়িমাটি মিমবিজিহ্মপৰিমযিহুতুমী। दोसः फलम्पथवनोपयाणहरो हलिअसोहाए । • प्रथमवर्षणप्ररूढनवटणाद्ध राम स्थलीषु शाहलमभ्यर्चध मुनीतानां रुतिमविवाहादिमोड़ा नवपत्रिका। तब च वरणविधानादो तेषामेव- मेवंविधा: परिहासा भवन्ति यथा,- . सा कुण कालहरण तुवरं तमिा विवरे विवाहम। जा वंपदुणावपार होनित कुमारी अगाई। . .

·सरसतोकण्ठाभरणं ।
संसर्गः सनिधीगर इनि ॥ प्रकीर्णकेषु स्यू इयन्तीत्वमदमीचन्ट्रक र
हि चैव चतुर्थीतोऽष्टमचतुर्थनामुपादीयमानः कामिनीभिरने यथा,--
अवसहिअमो पणा सलाइमाण एचिर इसियो ।
चन्दो सितम्म मुहदिग्णकु नुमं जातथिलक्यो ।
या यवतरप्वबला लोलन्ति मा कुन्दचतुर्यो यथा,-
लुलिया गहवइधुपा दिय व फल जवेहिं सविसेस।
एहिं अपिवारिश्रमेवग्हणं घरच्छेन्सम्मि ॥
वसन्तावतारदिवसः मुवसन्तको यथा--
छणपिधूमरत्यणि कमअवच्छि कुवलयाचरणे।
कस्म का चूअमञ्जरि पुत्ति तए मण्डिो गामो ।
यव स्त्रियो दोलामारोहन्ति सा आन्दोलनपतुर्थों यथा,
अन्दोल एक व गोठिाए दिट्ठे तुमम्मि मुद्दाए ।
श्रासन्धिज्जडू कामो करपेल्लप्परिपञ्चला दोला ॥
एकमेव मुकुलमनिर्भर भातलिचमा श्रत्य सुनिमीलितकादिभिः पेला
कौड़ा एकशाल्मली यथा,-
को एसो ति पलई संबलिवलिय'पिय परिक्सस ।
हलिअसुभ मुहवह अजलोल्लेण हत्येण ॥
खयोदश्यां कामदेवपूजा मदनोत्सवो यथा,-
गामसरुणीनो हिअभं इरन्ति पोदाण त्यणहरिलोयो।
माणसवम्मि कोमुम्भक बाहरण मेजात्रो॥
गन्धोदकपूर्गवंशनाशकादिभि यूनां प्रियजनाभिषेककर्दमेन कीड़ा
उदकोडिका यथा,-
भई धाविजणसङ्गमएण सम्बडिशं पडिक नि।
फाग हे तरुणोपो गइवइसपहम चिक् खम्॥
यवोत्तमस्तियः प्रदाभिधानेनागोकं शिकाम्य तत् कुसुममवतंसयनित सा
अभोकोसिका यथा,-

·सरस्वतीकण्ठाभरणं! उत्तसिऊण दोहलवियसियासोअमिन्दुवप्रयाए । विरहिणो पिपलक केप्तिकरणसद्दो समुप्पसियो । यवाङ्गनाभिश्च रामचर्योऽवरुणयानमाय बालरागत्वेनैव दायं दाय- मवतंसवन्ते सा चूतभलिका यथा,- राम्पिताण मोह रजोग कामिणोण च्छणणेवच्छ। करणे नाव ण रंज कवोलघोषन्तपलवसहभारं ॥ यत्र युवतयो मदिरागण्डूपदोपदेन वकुलं विकाश्य तत्पप्पायचि- म्वन्ति सा मुष्मावचायिका यथा,- पौयत्यपए मुके सरदोइलदाणुम हो शिवलन्तो। तुड्गसिहरग्गपड़णस्म जं फलं तं तए पत्नं ॥ यत्र कस्त प्रियतम इति पृच्छद्भिः पलामादिनवलसाभिः प्रियो जनो हन्यते सा चतलतिका यथा, णवलअपहरं प्रा जहिं जहिं महा देअगे दाउं । रोमञ्चदण्डगाइ तहिं तहिं दोसर वहए ॥ पश्चारमानुनयन्ती भूतमाटका यथा,- .विल से पवच्छ पम्माप्रद मण्डएं गई सला । भूधकणएच पाग्मि मुहम माण पुलोएम्॥ वासु कदम्बनीपंहान्द्रिकादिकुसुमै महरयभूत हिधा वलं विमना का- मिनीनां कोड़ा कदम्बयुद्दानि यथा,- ঘছিয়াটি সিমষিজিমৰূপৰ মৰিগলি মী। दीस कलम्पयवशोषत्याइरो इतिअमोण्हाए । •प्रथमवर्पणमा दनवटापारास स्थलीषु भाइलमभ्यध मुक्तपीताना सलिमविवाहादिकोड़ा नवपलिका । तव च यर विधानादो रोपामेव- मेयंविधाः परिहासा भवन्ति यथा, - ना फुपई कालहरपतवरं सम्मि विवरे वियामा । जा बंपणश्वचार होनित कुमारीमपाई।

·सरस्सतोकण्टाभरणं ।
अभिनवविसाइरोमेदाभिरामसरः समावितत्र कामिमिना कोड़ा
विसरादिका यथा,-
गेण्हन्ति पित्रममा पिअमापवणादि विसलग्रहादि।
हिमा वि कुसुमाउहवाएकागधाई॥
एकात्मदिवसः शकारी यथा,
सच्च चित्र कथमनो मुरणाहो जेण हलिअधौआए।
इत्यहि कमलदलकोमले हिं छित्तो प पक्षविभो ।
प्राज्ञिने पौर्णमासी कौमुदी यथा,--
मह त मस्त्यदिश का वि खलन्तमवजणमा ।
तिस्मा वणेमु जाओ विलेवर्ष कोमुईवासो॥
दीपोत्सवो यक्षराति यथा,-
असी विहि होन्ति छणाएं उपो. दीप्रालिमा सरिच्छोदे।
जत्य अहिछ गम पियवसदी दीअवमिसेण ॥
शमिधान्य शूकधान्यानामाणामेवाग्निपमानामभ्यवहारोऽभुनपखादिका
यथा, अपरिगणा करो मे दहो ति पुणो पुणे चित्र कहे।
हालिकामामलियन सदोहसा पामरजुबायो।
प्रथमत एवेभक्षणं नयेशुभचिका यथा,--
दिनरम्य सरश्रमाउसमलेए देश इत्य
पदम हिअ बहूआ पवटा गण्डं सदन्तवणं ॥
ग्रीनादौ जलाशयावगाहनं सोयकोड़ा यथा,-
पिनुणन्ति कामिणोणं जललुवाइमावऊहहासहेलि।
कण्टअकोला पपफुलणिञ्चलच्छीर अणार
नाधादिदर्शनं प्रेक्षा यथा,-
पञ्चिहिर पटो पेच्छिहिद नेश पोमोरो नायकक्षा ।
घिदूमिहिर जररविइम्पनरोगहपरषुधाय पयचिकित..
पालिानादिग्वहा दुगेदरादिकोड़ा दूरतानि यथा--
.
-
-

·सरसंवीकण्ठाभरणं। प्राय प्रथमं मामेण विगिते दहाधरंगतार्पणे फेलौरतविधी पणं प्रियतमे कान्त पुन: एछति । सान्तसिनिरुइसम्म नरसोझै दस्फुरद दनाया दूपणौं सारिविसारणाय निहितः स्वेदाम्म गर्भः करः। रागोहीपनाय माध्वीकादिवा मधुपानं यथा,- थोत्रारूढ़मडमा खपपलहदा वराहदिण झावा । हसिऊण संठविज्ज पिएण संभरिअलग्निा कावि पित्रा। • मेमप्रकारेषु विमियादिभिरप्य विनाशनीयो नित्यो यथा,- दिट्ठा कुविाणुणा पित्रा सहरमजपपेलणम्गि विसहिआ । जम णिमणा उरे सिरोए पेग्मेण लजायो अप्यायो । लपवरणादियमा नैमित्तिको यथा,- येप सा कर्तुमबन्धारूपता समाधिमास्थाय तपोभिरात्मनः । अवाप्यते वा कथमन्यथा इयं तथाविधं मम पतिश्च ताहमः ॥ अनिर्धारित विशेपः सामान्यो यथा, -- कुचित्रा आपसरसागो प्रोणामुहीओ विसमापीओ। पार गझिया मह हिना धारेति अणिज्य बाला ॥ निर्धारितविशेषप्रकारो विपो पचान् यथा- য বি লন্থ স্মঘালী দ্বিম্ময় দুদ দঘিী মন্বিষ্ম । जह दूरे वि अभिअगरूअरोसमज्जत्यभणिए । पूजितादिभिरम्यनयगस्य: प्रध्छन्नो यथा,- दिअहे दिअहे रूसङ्क सङ्घ अन्अभङ्गवड्डिासका। आयण्डरोवणमुही कलमेण समं कलमगोवी । संख्यादिभिरवगतः प्रकाशो यथा,- जा होसि ण तम्म पिया ता दिअहं णीसहेहि अगहि। पौअपेजसमो पाडिव्य किं सुअसि ॥ कारणोपाधिकः सलिमो यथा- . . . ग्य वस्तू

·२
सरस्वनीकण्ठाभरणं ।
अदंसऐण पुत्तन मुङ् विणहाणु बन्धगहिवाई।
हत्यउड़पाणिग्राइ यि कालेण गलन्ति पम्माई।
कारणनिरपेक्षोऽतिमो यथा,-
जह जाणरापरिपनो होइ पईदु गानो विरुवोदि।
फुलपालिबार तह सह अधिरं वनहो हो।
जन्मान्तरसंस्कारजनित: सहजो यथा,-
प्राषिअपुलोभेमो सवत्तिपणअपरिधूसम्मि वि गरूए ।
पिअदंगणे पवड्ढा मरस द्वाणे विरुपिणी पहरिमो॥
उपचारापेक्षप्रकर्ष आहार्यो यदा-
धरिणौत्र कडूअव्य वडल पिअअमे कुपन्तम्मि ।
प्रकअत्याई वि जााई गतिसिढ़िलिआई' अद्भाई।
यौवनजो यथा,-
सवमुहकआहोत्रा जह जइ थणा किलें ति कुमरोणं
तह तह लद्दावासो थ्य यम्महो हिअसमाविस ॥
उपपारानपेषो विखम्भजो यथा,-
ण वि तह छपराईहरन्ति पुणस्तराअरमिआई।
जह जत्य व नत्य व ज़ह व तह व सम्भावरमित्राई।
प्रेमपुष्टिपु चषु:मीति यथा,-
उत्पत्ति देवयजनाद, ब्रह्मवादी कृप. पिता ।
सुप्रसन्नोज्ज्वला मूर्तिरसत्राः स्नेहं करोति मे
मनःसङ्गो यथा-
एपा भनो मे प्रसभं गरीरात् पितुः पदं मध्यममुत्मतन्ती ।
मुरगमा कति पण्डितानात् सूत्रमणालादिव राजहंसी।।
सदस्योत्पत्ति यथा,-
तपुलआ पि पेप्टाइ त विन पिझाईती गेएहा गोतं।
घद्ग नसा माणे अणपि विचित अग्निसञ्चिअहिए ।
.
.

·सरसतोकगाभर। प्रलापो यथा,-अमअमअगाणसेहररअप्पोमुहतिला चन्द दे शिवम् ॥ रित्तो ते जेहि पिअप्रमो मम पिनेहि विअ करेरि ॥ जागरो वथा, तह विरहज्जागरियो सिविणे वि स देहू दंसप मुचाई। वाहेण जहा लोअणविलोअणं पि से वि ह। कात्र यथा, प्राइ कोवणा वि सा सुरूमा विद्या गवईए सोहणाए । 'पापड़णोपाए दोसु विगलिएस वलएसु ॥ प्रारति विपयान्तरे यथा,- प्रसंमतो वि समप्पडू अपरिगाहिलङ्गो परगुणालावो। सम्म पिपड़िवड्दा ण समप्प रडूसुहासमत्ता वि कहा ॥ लज्जाविसर्जनं यथा,--- अगणिअसेसजुधाणो वालअयोली प्य लोयमजापा। अहसा भम दिसामुहपसारिच्छी तुह कएछ । व्याधि र्यया, असाहपतीर चित्र परिवड्दतुगभगरासंला । मरणविणोएण विण ण विरमावेउ विरहदुक्स। उन्मादो यथा,-अवलम्बह मांसं करुणरसगाहलसिया परिभमः । प्रत्यक्षगज्जि अउत्तन्तहित्यहिअत्रा पहियाआ। मूर्छा यथा, जमुच्छिमाणं मुओ कलमगन्ध य तं गुणे पड़िय। पूअ रहगजिनदुसदो जीए विणा प वोम्तिन्तो। मरणं यथा,-अहा पिताय एमासं धारे पित्रमहि अन्ति। पछि ऊ तम्मि गए जडू या मरिम परोपमा। ता मा पिमलम्मजन्मानो हादशापि प्रेमपुरिभूमयः सम्भोगेषु खानुक- पामेव मममकर्षभूमिकामासन्दयन्ति। नायकेषु कथाव्यापी नायको यथा,-गुरोः प्रासनमतेपतुं न भयाक स राधयः । यो रावणागिरग्छेदकार्यभारेऽप्यविकायः ॥ प्रगिनायको यया, जेतार लोकपालानां समुचिनेसरम् । रामम्मलितकलाममराति बहुमन्यस ॥ . .

·३४०
सरखनीकण्ठाभरण।
उपनायको यथा,~स हत्या शालिनं वीरं गत्मदे चिरकाशिते।
धातोः स्थान वादेशं सुग्रीवं गन्मयत् ।।
अनुनायको यथा,- मारसमुतानीतमौषधिहमव्ययः ।
लहामीण पुनशक विलापाचार्य शरैः॥
कथाव्यापिनी नायिका चथा,
तौर सविसेसमिअस्यन्तिनिया पिवरणन्तसिन
पिथ गहरा णिमित्रं सोहाग्गगुणा अग्गभूमीप।
प्रतिनायिका यथा-
जतिसकुसुमदाम इरिया विमसिरगिन्धामोन।
अध्याण अपि दूमिश्च पण पि हिथएण समिप्योग विद्रण ।
उपनायिका यथा-
देवौखोकतमानसस्य नियत स्वशायमानसब मे
नमोलग्रहपादिय सुवदना यायात् कथं न व्यथाम् ॥
इत्यं यन्त्रपया कर्य कथमपि धोखा निशा जाग्रतो
दाधियोपहतेन सा मियतमा स्वऽपि नासादिता ।
अगुनायिका यथा-
लाधवानां गुणिनां धुरि स्थितवति डान्ववाये त्वयि
माभ्यस्तव्यसने महीयसि पर प्रीतोऽस्मि जामातरि ।
नेयं मदयन्तिकाद्य भवतः मौतर भवतीयसे
मिलाय प्रथमानुरागपटिसाप्यस्माभिरुत्सृजनते॥
प्राभागेषु नायकाभासो यथा,-
कई पहिज्जउ मझो मौन कन्दोदलमरिच्छेहि।
प्रशहि जो प दोसर पणत्याप हररहपसरहिं ।
नायिकाभासो यथा,-
रुतसोसापरित्यागः स रमाकरमेपलाम् ।
बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव फेवलाम् ।।
t

·m - मरस्वतीकण्ठाभरणां । ३४१ भयाभासो यथा, अयहि पुवदिसे सम गोण्हाए सेविअपओसं मुहे। मारण निजउ अरणी वरदिसा तपच्छिामि मिग्रा । निर्यगाभासो यथा, पोरन्तपक्षप्रमुहिं वम्हणादि व सलिलामणिसम। 'अल्लिअर तोरण सिणियाआडू गमेह सहचरि वझायो। नायकेषु सर्वगुणसम्पद योगादुत्तमः स यथा,- रामोऽयं जगतोह विक्रगरणे यातः प्रसिद्धि परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद, यदि परं देवो न जानाति नम् । वन्दीवैष यांसि गायति मरुद यसैवकवाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोहोणः स्वः सप्तभिः ॥ पादोनगुणसम्पद योगानाध्यमो यथा,- किं नो व्याप्तदिशां प्रकम्पित भुवामक्षौहिणीनां फल किं द्रोणेन किमहराजविशिखैरेवं यदि लाम्यसि । जीवनाटगतसत्र मे भुजबलच्छायां सुसामाश्रिता त्यं दुयोधनकेसरीन्द्रगृहिणी भाशास्पदं किं तव ॥ अईगुणसम्पद योगात् कनिष्ठो यथा, एकस्मिन् मायने भया मयसुतामालिङ्ग निद्राशया- मुन्निद्रशयितेन मच्चरणयोः संवाहनव्याष्टता । पादानण तिलोत्तमा स्तनतट सने हमापौड़िता हर्षदेव समर्पितानि पुल कान्यद्यापि नो मुञ्चति ॥ सत्वप्रधानः सात्विको यथा,- शता वक्षसि मग्नया सह मया मूढ़े सवनाधिपे निद्राणेषु च चिद्रवम, कपिघु मासावकाशे विषि। मा भैष्टे नि निरन्धतः कपिभयं वसवोगट स्थिते मर्मच्छेदसिंह,लाक्षर जड़ा वाचस्वया न युताः ॥ . -, ·३४२ सरसमौकण्ठाभरणं । रजःप्रधानो राजमो यथा, -सामन्तमौलिमणिरतिशासनाश- मेकातपत्रपवनेन तथा प्रमुखम् । असवाः सखे चरणयोरधिगम्य सस्यम् यानाकरत्वमहमद्य यथा सतार्थः ।। तमा प्रधानतामसो यथा,-- तपो वा शस्त्र या व्यपदिशति यः कशिदिह वः स दोहामहिपमसहमानः कलयतु । अरामा निःमोरध्वजदशरथौसत्य वसुधा- मलप्ततत्कल्पामपि परशुरामः शमयत्ति । अनेकजानि; साधारणो यथा,- स्नाता तिष्ठति कुन्तलेखरसुता चारोऽङ्गराजस्वसु- हूँ ते रातिरिय जिला कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्यन्तःपुरसुन्दरी प्रति मया विसाय विज्ञापिते देवनामविपत्तिसूदमनमा विवाः स्थितं नाडिका: ॥ अनन्यजानिरसाधारण यथा,- या विवाहसमयाइहै वने शैव तदनु यौवने पुनः । खापहेतुरनुपासितोऽन्यया राममाङ्गरूपधानसेप ते ।। अहवारप्रधानो धौरोइतो यथा- चक धा मधुहा कृतान्तगृहिणां दत्तानपश्चागलं. वन्च भूधरपक्षशोणितमुरापानोन्मदं या इपा । शूलशामुररक्तविन्दुनिचितं गृहणात शूलायुधो घटनमहं निइन्मि समरे कश्चित् परिवायताम् ॥ रतरपचारप्रधानः धोरललितो यथा,- प्राधातु विनयं निरागसि नरे कुप्यन्तु नामेखरा- ते न स्वाभयशुधिरेव सुकरा प्रायः प्रभूषा पुर। मिथवामानिनि मन्यसे यदि नदा नितंब मनोवर्तिनी . L .

·. - . सरस्वतीफण्ठाभरणं। ३४३ थाना तामरसादि चित्तफलके का वा त्वदन्या मया ॥ उपशमप्रधानो धीरप्रशान्तो यथा,- कुलममलिनं भद्रा मूर्ति मनि: युतिशालिनी भुजबलमलं स्मीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमण्डितम् । प्रतिसुभगा ह्यन्त भावा मदस्य च हेतवो . 'ब्रजति पुरुषो येरुन्मादं त एव नवाङ्ग,शाः ॥ विस्तब्धदारकर्मा धीरोदात्त: स यथा,- कपोले जानययाः करिकलभदन्तप्रतिमुपि स्परस्मेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्त कमलम्। मुहुः पश्यन् शृणन् रजनिचर सेनाकलकल जटाजूटग्रन्थि द्रट्यति रघूणां परिदः । कैनवप्रधानः भठो यथा, हट्दै कासनसगते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादग- देकसत्रा नयने निमौल्य विहितकोड़ानुबन्ध लः । ईपरक्रितकन्धरः सपुलक: में मोलसन्मानसा- मन्तर्वासलसत्ककपोल फलकां धूत्तोऽपरा चुम्मति ॥ कतापराधोऽप्यविलचो धटो यथा,- शत' वागनुक्तः प्रियसरि वचोभिः स परुपैः सहसं निई नः पदनिपतितः पाणि इनिभिः । कियत् रुत्वा बहाः पुनरिह न वेनिच कुटय- तथायि सियन् मा आएमपि न घटो विरमनि ॥ पदयगमप्रत्तिनुकूलो यथा,- मुश्च मानमनिमितकोपने सन्धया प्रपमितोऽस्मि नान्यया । किं न वेत्ति सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमर तिमात्मनः ॥ प्रौपरोधिकमटत्ति दक्षिण यथा,- अनेग कल्याणि पालकोमस तेन गावग्ड पयस्वकारणम् । .

·3-
सरखतीकाठाभरणं ।
प्रसाधने
प्रसादमाकावति यसवोत्यु कः स किं त्वया दासजनः
नायिकागुणेषु सर्वगुणसम्पदयोगादुत्तमा यथा,-
हसिआई' समंसलकोमलाई वौसम्मकोमलं यत्र ।
सबभावकोमच्छपुलाइवणमिमो सुमहिलाणं ॥
पादोनगुणसम्पदयोगान्मध्यमा यथा,
णिप्रदादं सकिखत्त पहिअअणेण वञ्चसपहेण ।
गहवाइवहूआ दुलविवादाहअपग्गामो ।
अईगुणसम्पद योगादधमा यथा,--
त कि सण विरजसि त किरउ व हससि अलमहिलायो।
एहेहि वारवालि सूमइमलं समुप्पिसियो।
वयाको शलाभ्यामसम्पूर्ण मुग्धा अथा,
सहियाहिं भयमाणा त्यणए लम्गकुसुम्भपुष्प,ति ।
मुद्धपहा इसिज पप फोड़न्ती एवाइ ॥
वयसा परिपूर्ण मध्यमा यथा,
पडिवक्समत्तउजेला वसर दे अपना अकुम्भ पुरि।
ससअहिअधरिए कीस स्वणन्ती वर्षे वहसि ॥
वय: कौशलाभ्यां सम्प पूर्ण प्रगल भा यथा,
खिमम वरपणो गिरावरणहरमिनरम ।
प्रोल्लं गलन्त उप्फण्हाणसुअंधचिउरभारं।
'पलायनेऽपमाना धौरा यथा,
ए वि तह प्रणालवन्तौ हिआग्रं टूमेडू माणिणो अहि ।
पद दूरे वि अभिअगरूअरोसमजत्यमणि एहिं ॥
अपलायनेपमानाऽधीरा यथा,-
अवलम्पियमाष्यपरग्मुहीम राए तम भाषिणि पिया।
पर ठिपुलगामो तह कहे समुहट ठिा हिनं ।
-
प्रामीया स्वा यथा-

·- - सरस्वतीकण्ठाभरणं। साधनौयमाना ललिता यथा- इभिएहि उपालम्भा अच्छ वारेहि रूमिग्रयाइ । मसूर मण्डणारं एसो मग्गो सुमहिलाएं। अमियतानेकोपभोग्या सामान्या यथा; कड़एकधूमधारे प्रभुत्तणमाग्गयो समप्पिहिर। मुहकमल चुम्बणलेहलम्मि पासथिए दिअरे ॥ मत्यन्तरमामा पुनर्भू यथा,- मयेन निर्मिता लैंको लम्बा मन्दोदरोमपि। विममत्त दिमानीव लक्ष्मौमिव विभीषणः ॥ पात्मन्दा स्वैरिणी यथा, तह सा आणजारालोए पच्छणामविणकार। जह पढ़म' चिअलिक्स मज्म चरित्तवताए । कलाचतुःपष्टिविद, गणिका यथा,- सकन्दरमणदंसपरसव दिअगरुभवम्महविलास । सुविचट्ठषेसवाणिप्रारमिनको परिणतरइ रूपयौवनमावोपजीविनी रूपाजौवा यथा, अयमेव दह्यमानमरनिर्गतधूमवर्तिकाकारः। चिकुरभरसव सुन्दरि कामिजनं किङ्गरौपुरुने । कुट्टमितादीनां कर्बो विलासिनी यथा,- सामसुन्दरोणं विभममावहा अविणोच्चा। धूमच्चिअपज्जलिभा ण वहुमो सुरहिदारुप । यथोतलक्षणासु राण्डिसा यथा- पञ्चसागमणु रमायमर लोभलोअप्पणन्द । अपत्यरव विद्य सपरिणहभूमणवडू णमो दे। कबहान्तरिता यथा,- पा सो विलक्सहिपभो मए पहवाइअगधिप्रप्यशयो। . .

·३४७
सरखतीकण्ठाभरणं ।
एरवजयचिरीमिं तुम्हेईि उपेक्सिमो जनो।
विप्रलब्धा यथा,
अह सा नहिं नहिं वित्र वाणीरवणम्भि चुभसङ्का।
तुह दंसणं विमगाइ पणिहागठाणाय्य ॥
वासकसज्जा यथा,
एहिद पियो ति णिमिस व जग्गिय जामिणीय पदमई।
सेसं सतावपरवसाए वरिसंव वोलोणं ॥
स्वाधीनपतिका यथा,-
सालोए चित्र सूरे घरिणी घरसामिअस्म घेतूण ।
णेच्छन्तम्म वि पाए धुप हसन्ती इसन्तमा ।
अभिसारिका यथा,
रस्मिहि सितस्मणसंमार सूरमु तरुणि बट्ठ मिअको।
उलेहम्मि वहचन्दिार को पेच्छा मुहते ॥
प्रोपितभर्तृका यथा,-
गिम्हे दवग्गिमसिमलिाई दोसन्ति विझसिहराई।
आसउपउत्य पइएण होन्ति पवपाउसबभाई।
विरहोत्कण्ठिता यथा,-
अस्मिन् वपमहे न वर्तत इदं यत् कामदेवोमये
स्पेय पुति निरन्नगा सदधुना किञ्चिनाखे दीयताम् ।
तुरने जरतौजनेन कथमप्यध्वन्यवध्वा ततः
पर्यस्त इनि कल्पितच कवलो पोतच धाराम्बुभिः॥
जौनपावेषु शकारो यथा,-
पलिञ्चले लम्बदशाकला यावालय शुशदेहि छ।
मंगल पाई तह तष्टि कार्ड चुकुचकु सुनुकुच कुप्ति ।।
ललको यथा,-
कम्बलवापिएकत्ति फु मलदन्तिधिधि लुहिए मायेपालसिलतिं
.

·. ३४८ सरसतोकण्ठाभरणं। सोवरि जगिरि क तुम महि खरा विदुपप्फुलिण लोको सिंण आगसि ।। आमात्यादिरासनाई: पापण्डादि वा पौठमदः। तयोरमातेचा माल्य- मे वान् यथा, हा बायाः खरदूषणविशिरसो बधा; स्थ पापस्य हा हा वय विभौयण त्वमपि मे कार्यण हेयः स्थितः। हा महाराज वन्त रावण महत् पश्यामि ते सङ्कट यो केकसि हा हतासि न विरं त्रीन् पुत्रकान् द्रक्षामि॥ पापण्डेषु भैरवानन्दो यथा,- दसमि तं पि दसिप वसुहावई थर्भमि तस्म विरदरा गई पचहें। प्राणेसि जखमरसिद्धगणं गणाओ यि भूमिव नए महज ण सज्ज । वैहासिकः कौड़नको विश्वास्यश्च विदूषकः ॥ १७• क ॥ यथा, -फुल्ल कर' कलमकूरसमं वहन्ति जे सिन्द वारविड़ा महवप्लहा दे। ने गालिनम्म महिसौदहिणे सरिच्छा रूचन्ति मुद्दविअलपसूण पुच्चा ॥ मान्यः क ललवान् भुकविभवो गुणवान् विटः ॥ १७ ॥ स यया,-प्रकार किंमार्थनया प्रावारणामिपेण वा अकार्यों में अहि किमभौष्ट करोमि ते ॥ पाव यकादिशेटो यथा,- चन्द्रापोडोऽथ सञ्चातपीड़ा कादम्परौं प्रति । प्राहियोन सस्तकेयूरः केयूरकमुपस्थितम् । पलाकार- खारमोपयोगिन्यन्योपयोगिन्यन्धयोगिनी । पताकेत्यापमाफेति प्रसरोति प्रकीर्तते ॥ १७१। वासु पनाका इनूमान् यथा, 1 ८ ·. . सरस्वतीकण्ठाभरणं । दिघ्या सोऽयं महाबाहुरजनानन्दवईनः । यस्य वीर्यण कृतिनो वयश्च भुवनानि च ॥ प्रापताकाप्रकर्यो मारोचजटायुपौ यथा,- रक्षमा गरूपेण वञ्चयित्वा स राषवी। जहार सौता पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविनितः ॥ सहजा पूर्वजागन्तुः सखीह विविधोचते ॥ १७२ क । सामु लव निकादिः सहजा यथा,- उज्ज्वलालोकया स्निग्धा त्वया त्यक्ता न राजते । मलौमसमुखी वर्तिः प्रदीपशिखया यथा ॥ कामन्दययादिः पूर्वजा यथा,- तथा निनयनम्नापि यथा मालतुपायसः। नीता कतिपयाहोभिः सखी विम्सम्भसेव्यताम् ॥ त्रिजटादिरागन्तु यथा,- जाण सिणहमणि मा रप्रणिचरिन्ति जुठच्छम वाषां । उज्जाणमिम वपम्मि अजं सरहिं लाण धेप्पड कुसुमं ॥ नायकगुणेषु महाकुलीनत्व पुसो यथा,- वासिष्ठः मुकतोद्भवोऽध्वरशतैर स्वग्निकुण्डोझवः भूपाल; परमार इत्यधिपतिः सताब्धिकाच भुवः। प्रद्याप्यङ्ग,तहर्षगगदगिगे गायन्ति यस्योगट विश्वामित्रजयोर्जितस्य भुजयो विस्फर्जितं गुर्जराः ॥ पौदार्य यया, दिमातङ्गघटाविभक्तचतुरा घाटा मही साधते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाश्चिताः पश्यन। विमाय मनिपाते किमपरं रामाय नमो नमो यादाविरभूत्कथाद्ध,नमिदं यत्लेव चागतम् ॥ महाभाग्य यथा- - .

·३५० सरस्वतीकगढ़ाभरणं दोनिप्प पविभोर्णववशकलमतुग्ररूढवण- ग्रथुमनासिनि भग्नमोघमघवन्मातङ्गदन्तोद्यमे । भत्, नन्दनदेवताविरचितसग्दाग्नि भूमेः सुता वीरश्रीरिव तस्य वचसि जगहौरस्य विश्राम्यतु । शतजता यथा- कृते च कुपित प्याम्भोभिः सदैन्य विलोकितेः वनमसि गता यस्य मोत्या प्रतापि तथा त्वया । नवजलधरण्यामाः पश्यन् दिशो भवतौं विना कठिनदयो जोवतेव प्रिये स तव प्रियः । रूपसम्पद यथा- दोरको तपस्कन्धः सालमांशुमहाभुजः । श्रात्मकर्मचम दे चालो धर्म एवाश्रितः ॥ योपनसम्पद यथा,- महोषता घमातरः स्पृन्धिव दिपेन्द्रभावं कलभः श्रयन्निव । रघुः कमाद, यौवनभिन्नशैशवः पुपोप गम्भौरमनोहर वपुः ।। वैदग्धवसम्पद यथा- कोज्य भामिनि भूषणं कितव ते शोणः कथं कुद्धमात कूर्मासान्तरितः प्रिये विनिमयः पश्यापर कास्ति मे पासामौत्यभिधाय सान्द्रपुलको सदन टड़ान्याः स्तनी हस्तन प्रतिनिनितेन्द रखतात् दूरते हसन् वो हरः ॥ पौलसम्पद, चथा,- का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किंवा मदभ्यागमकारणं ते। पाचच मन्वा वपिना रघूणां मनः परस्त्रीविमुखमति । सौभाग्यसम्पद यथा,- असौ विद्याधारः भिशुरपि विनिर्गत्य भवनात् सायात, सम्प्रत्यविकल मरजन्द्रमधुर। .

·२५१
गरस्वतीकण्ठाभरणं ।
यदा लोकस्याने भवति पुरसुन्मादतरलै:
कटारीणां कुवलयितवातायनमिव ॥
मानिता यथा-
यदात्य काम भवता स याचनामिति धर्म नैतदनल्पचेतसाम् ।
कथं प्रसह्याहरणेपिण प्रियाः परानुत्तत्रा मलिनौकता:थियः ।
उदारंवाफ्यत्वं यथा,
ख्यासा एव वयं जगत्मु चरितै र्वाभिः किमाख्यायते
संयन्तो भव शक्तिरस्ति भवतः सत्यं मनुष्यो भवान् ।
शस्त्र रव्यवधीयमानयशसः प्रायो वयं तेषु चेत्
माजस्त ननु सन्ति तेऽपि गिरयो यै निराः भत्रिणः ॥
स्थिरानुरागिता यथा,-
तत: कैरपुरत परिणयविधी काठमुनिभिः
पुराणेरातराग्लपित हृदयेन क्षितिभसा ।
विना वाचं नैतत् क्षपयति निधायाननमधः
पतहाप्पाम्भोभि निसिलमिव दत्तं प्रतिवचः ।
नायिकागुणेषु स्त्रिया महाफुलीनता यथा,-
मानुपौभ्यः कथं वा स्यादस्य रूपस्य सम्भवः ।
न प्रभासरलं जयोतिरुदेति वसुधातलात् ॥
औदार्य यथा,-
भ भेदे सहसोगनेऽपि वदनं नौतं परा नबसा-
मोपन् मा प्रति भेदकारि हसितं नोक पचो निछ,रम् ।
अन्तर्वाप्पजड़ीसतं प्रभुतया चक्षु न विस्फारित
कोपर प्रकटीकसो दयितया मुताय न प्रत्ययः।
महाभाग्य यथा--
मां नारंदः कामचरः कदाचित् कन्यां किल मेघा पितुः समीपे ।
समादिदेशकयधू भविवीं प्रेममा पारीराईहगं परस्य ।
.
.

·सरसतीकण्ठाभरणं । ३५२ - रातमता यथा, पुरिससरिस' वह इमं रक्खसमरिमं कचं शिसाभरवणा । कह चिन्तिज्ज महिलासरिसप्प संपड़ मे मरण कमसम्पद यथा- शामरणस्याभरणां प्रसाधन विधेः प्रसाधन विशेषः । उपमानस्यापि सखे प्रतापमानं वपुस्तस्याः । यौवनसम्पद, यथा,- उन्मीलित दूलिकयेवं चित्र सूर्याशुभि भिन्नमिवारविन्दम् । बभूव तसवाचतुरसशोभि वपु विभक्त नवयोवनेन । वैदग्धवसम्पद यथा,- एकवासनसङ्गतिः परिहना प्रतुरङ्गमाद, दूग्न- स्ताम्ब लानयनच्छलेन रभसाले पोऽपि संविनितः । मालापोऽपि न मिश्रितः परिजन व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्यपकारसश्चतरया कोपः सतार्थीकसः । शौलसम्पद, यथा,- चतुरधरिणी पिसदसणा अबाला पउत्यवआ । असरसपज्जिा उग्गा अण्ड खण्डियं सौलं । सौभाग्यसम्पद, यथा, सञ्चारिणी दीपशिखेव रालो यं यं व्यतीयाय पसिंवरी सा। नरेन्द्रमार्गाह एव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपालः ॥ मानिता यथा, गैलास्मजाऽपि पितुरुच्छिरसोऽभिलापं व्यथं समर्थन ललितं वपुरात्मनश्च । सत्योः समक्षमिति चाधिकजातला शून्या जगाम भवनाभिमुखं कथञ्चित् । उदारवाश्याय' यथा,- ·सरसतीकएठाभरणं। राधा शुत वेदविदां वर त्वया जनोऽयमुचैः पदलद्धन्नोमुकः । तपः किलेदं तदवाप्तिसाधनं मनोरथानामगति न विद्यते । स्थिरानुरागिता यथा, अलं विवादेन यथा युतं त्वया नथाविधस्तावदशेपमस्तु सः । ममात्र भाव करस मनः स्थितं न कामति वचनीयमीक्षते । पाकभक्तिषु आदावस्खा अन्तेखा हद्दीकापाकं यथा,- प्राक् काम दहता सतः परिभवो येनाथ संधधानतः सेर्पया वोऽवतु चण्डिका चरणयोस्त पावयन्ती पतिम् । कुर्वन्त्यभ्यधिकं ते प्रतिकृतं मुक्त न मौलौ मुह- मपाततकज्जलेन लिखितं लक्ष्मेव चन्द्र यथा ॥ भाद्यन्तयोः स्वादु नारिफेलोपाकं यथा,- जह इच्छा तह रमिजाआ पत्ता पदं गा धूया। घरसामिअस्म अस्म अज्ज वि सोको उहझाडू अच्छी आदिमध्यान्त षु स्वादु स्वादुतरं स्वादुतममितताम्रपाक यथा,- भापादसि मसिहता स्मृतिलोपरूचे भर्तर्यपेनतमसि प्रभुता तवैव । छाया न मूछ ति मलोपहतप्रसादे शुद्ध तु दर्पणमले सुलभावकाशा । यन् नाति न चालिशोभते सन् नीलोरागं यथा,- रित्या सीतां दशमुखरिपु !पयेमे यदन्या तरथा एव प्रतिसतिसखो यत् फलनानहार । वृत्तान्तन अवविषयमारिका लेन मत: सा दुर्वार कथमपि परित्यागःख विहे। यदपैति । शोभते च तत् कुसुम्भरागं यथा,- यहवसईम पहोर ववहा कह पि पहियहार। सा छिन्दं मग्गडू कत्तो मिधं च याच .

·,
सरखसीकण्ठाभरण।
यन् नापति अपिंच शोभते तन् मनिठारागं यथा,-
वेवर जरम सविड़िवलिमहा पुलाग्नत्यणकलस
पैम्पसहावविमुहिन बोयोबासगमनोमुष्य वामह।
गूढव्यलोकं अन्तर्यानं यथा-
प्रत्ययोज्झितगोकुलस्य भयनात्स्सनमूदस्य
मे
सा गोवस्खलनादपैतु च दिवा राधेति भौरोरिति ।
रावावस्खपतो दिवा च विजने लक्ष्मीति चाभ्यस्यमः
राधा प्रसारतः श्रिय रमयत: खेदो हरेः पातु वः ।
अगूढव्यलोकं वहिOज' यघा,-
चक्षु यस्थ तवाननादपगतं नाभूत् कचिन् नितं
येनपा सततं त्वदेकशयन वक्षःस्थली कल्पिता ।
येनोलासि विना त्वया मम जग न्यौं क्षणानायते
सोऽय दम्मतवमः प्रियतमः कत्तुं किम्वद्यतः ।
पाव्यलोक निर्व्याज यथा-
न कण्ठे शिथिलोकतो भुजलतापाश: प्रमादान् मया
निद्रोच्छ दापकाभिमुखं नाद्यामि सम्भाषिता ।
अन्यत्रीजनसंकथालवुरहं स त्वया बौधित:
दोषं पश्यसि किं मिये परिजनोपालम्भयोगेर मयि ।
धर्मामुवन्धि धर्मोदकं यथा,-
अथ स विषयव्यारत्तात्मा यथाविधि सूनथे
भूपतिककुदं दत्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिवनतरच्छायां देव्या तया सह मिश्रिये
गलितवयसामिचाकूष्णमिदं कि कुलनतम् ॥
अर्थानुवन्धि अर्थोदकं यघा,-
भूत्वा चिराय सदिगन्तमहीसपत्री
दौमन्तिमप्रतिरयं तनयं प्रस्य ।

·सरस्वतीकण्ठाभरणं। १५५ सत्मन्नियेशितभरण सव भर्ना शान्त करिष्यसि पदं पुनरायमेऽस्मिन् । यत् पुनः काममेवानुबध्नाति नत् कामोदकं यथा,- श्रत सुखदुःखयोरनुगुणं सर्वास्ववस्थासु यत् विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यों रसः। कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् सेहसारे स्थित भद्रं तस्य समानुपस्य कथममेव हि यत् प्रार्थयते ॥ नानालङ्कारसंसृष्टः प्रकाराश्च रसोक्तयः। प्रतुत, नत्र अलङ्कार- संसृष्टः इतेरव वत्र नानालङ्कारग्रहणं गुएरसानामुपसङ्ग हार्थम्, तेपामपि हि काव्यशोभाकरवे नालङ्कारत्वात् । यदाह,- काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते । ते चाद्यापि विकल्पान्ते कप्तान कात्नेन वक्षति ॥ काश्चिन् मार्गविभागार्थमुक्ताः प्रागप्यलशियाः । साधारणमलङ्कार' जातमन्यत् प्रदर्शवते ॥ सत्र कायमोभाकरान् इत्यनेन श्लपोपमादियद, गुपरसभावतदाभास- प्रसादादीनपि उपगृहपाति। मार्गविभागकृत णानामलदियोपदेशन वे पादौनां गुणत्वमिव अलङ्कारस्वमपि जापयनि- स्वपः प्रसादः समता माधुर्यत्र सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाधयः ॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणा: साताः। नेपा विपर्यत्रयः प्रायो लचत्र गौड़वम नि ।। इति श्वे पादीनां दशानामेव मार्गप्रविभागकारितां ब्रुवन् काव्यशोमाकर- खेनं गुणान्तराणामपि अलङ्कारत्वमुपकल्पयति । मदाह, कस्ता का- नेत्रन बघाति युक्तमिदमुक्तम् । प्रयुक्तन्त्विदमुक्त रसानामलकारता इति.॥ तेषां गुयानामिव अलझारव्यपदेशाभावात् नासुक्तम् । रतो- - स्कर्षायामूसिरसवत् प्रेयसामलद्वारेपूपदेशात् । .

·सरसवोकगठाभरणं । मद यथा प्रेयः प्रियतराख्यानं रसवद, रमपेशलम् । ऊर्जस्वि कढ़ाहकार युनोत्कर्षश्च नत् वयम् ।। नत्र ऊर्जखि रूढाकारमित्यनेन आत्मविशेषनिष्ठस्य उत्कृष्ट जन्मनो:- नेकजभानुभवसंस्कारा हि सद्द ढिम्मः स्ग्रामे गुणसम्पदुत्पादानियहेतो- विशेपस्य उपसंग्रहादइङ्काराभिमानम्टद्वारापरनानो रभस्य मानमय- विकाररूपेणाभिमानिनो मनसि जाग्रतः परां कोटिमुपवर्णयति । रमबद्रसपैशलमित्यनेन विभावानुभावव्यभिचारिसात्विकसंयोगाद्रगनि- प्पत्तिरिति रत्यादिरूपेणानेकपाविर्भवतोऽभिवर्धमानसा परमकर्षगामिनः टद्वारस्य मध्यमावस्यां सूचयति । भियतराख्यानमित्यनेन समस्त- भावमूहाभिषिकाया रते: प्रकर्षाधिगमाद, भावनाभिगमे भावरूपता- मुखवर प्रेमरूपेण परिणताया उपादानाद, भावान्तराणामपि पर- प्रकाधिगमे रमरूपे परिणतिरिति झापयन्बलकारमयोत्तरी कोटि-' मुपलक्षयति । गर्वपामपि हि रत्यादिमकपीणां रतिमियः, रणमियः, परिहासप्रियः, अमर्षप्रिय इति प्रमाण एव पर्यवसान भवति । युक्तो- कर्पञ्च तत् त्रयमित्यनेनायुक्तोत्कर्षायां बयाणामपूपर्जखिमभनीनां गुण- त्वमेव नालवारत्वमित्यवस्थापयति । नयाहि, और्जित्य भाविक प्रेय इति गुणेषु,भणरते, कुतः पुनरिदमेकदोर्ज स्वि-रसंवत्-प्रेयसामलङ्कार- त्वमन्यदा गुगत्वम् उच्चने- भूमनिन्दामशंसास नित्ययोगेतिपायने। संसर्गऽस्तिविवबायां भवन्ति भतुबादयः । यथा,-गोमान् देगः, वाचालो बटुः, वाग्मी विपश्चित्, क्षीरिणो वृक्षाः, बलवान् मसः, दण्डी, गोमती शालेति ॥ ततो खिरसवसोरलद्धार- स्वविवषायामतिशायने वा भूमि वा मतुबर्थीयः । गुणत्वविवधायान्तु प्रमंसानित्ययोगयोरिति एव्यम् ॥ नित्यो हि काषेत्र गुणयोग व रसादियोगः, गुणवतो रसवतच निश्तिवास्य प्रशंसा, संसर्गत गुप्पा- 1 t ·च्यति । यन्ते। सरस्वतीकण्ठाभरण। नामवश्य मुपादानेषु निन्दा पुनर्दोषहानेन वितरति। गुणेषु प्रेम इति रूपाभेदात् कथमलङ्कारत्वे तदुत्कर्षप्रतीनिः, यया,-युधिष्ठिरः अठतमः कुरूपाम् ॥ इति। तत्रातिशायिगुणान्तरेण तदवगति- रिति चेत् इहापि युक्तोत्कर्षञ्च तत्तयम् इति वाक्यान्तरेण भवि- न चातिगायिकाः स्वार्थातिरित किमपि ब्रुक्ते, अपि .तु प्रसतुनपान्तमेव प्रकर्यादिकं गमयन्ति। सार्थिकेषु यते विधी- एवमवस्यापिते गुणरसानामलङ्कारत्वे पट प्रकारो रसाल- कारसङ्करः सम्भवति । गुणसङ्करः, अलङ्कारसकर, गुप्पालङ्कार- सकरः, रससकरः, रसगुणसङ्करः, रसालङ्कारसकरच नि । गुणानां सङ्घरव्यवहारो नोपपद्यते बडप्वपि गुणेषु गुणवदितेरव व्यपदेशात् । मैवम् विविधा गुण्या:-शब्दगुणाः, अर्थरापाः, दोप- गुणाश्च ॥ ते तु प्रतेवकं विधा-उल्लेखवन्तः, नियल्लेखाच॥ तत्र शब्द- गुणेषु समाधिमाधुर्योदार्यगाम्भौयादयः सोरखाः, श्वेपप्रसादसमता- सौकुमायादयो निरुलेखाः। अर्थगुणेषु प्रसादरौनिकान्तवादयः सोलखाः, अर्थव्यक्तिसौक्ष्मत्रगाम्भोयोदयो निरुलेखाः। दोपगुणेषु ग्राम्यपुनरुकापार्थान्यार्यादयः सीवेषाः, शब्दहीनसम्म मापकमविस- न्धवादयो निरुल्लेखाः। तत्र सजातीयानां सोले खानामेव, विजा- सोयानान्तु निकले खानामपि सङ्करव्यवहारः प्रवर्तते। सजातीयाना शब्दगुणेषु समाध्यादीनां यथा,- पावपल्लवेसु लोलडू घोल विलये सु वल सिहरेम । थक थवएस अनहा वसन्तलच्छी असोग्राम प्रवान्यधर्माणामन्यवारोपणं समाधिः, पृथक्पदता माधुर्य, बन्ध-. दिगदत्यमुदारता, धनिमत्ता गाम्मीर्यमिति सजातीयाः मझीर्यन्ते । गतो वसन्तलक्ष्मीरशोकस्यगि पदयोः शब्दध्वनिरपि परिस्फुरति । यथा कस्यचिदशोकस्य मानिनोऽङ्ग प्रियागना सविलास चरते सथा प्रमेयमिति ॥ अर्थगुणेषु से पादीनां यथा,- ·सरंसतीकण्ठाभरण। ३५८ जनः पुत्र यायाज्जलधिजलभावं जलमुचः तथावस्य चैनं निदधतु शुभैः शुक्तिवदने । तततां योभिः परिणनिमसौ विन्दतु यथा रुचि तन्वन् पोनस्तनि हद तवायं विलुठति ॥ पत्र संविधानेपु सूखता से पः, अर्थस्य प्राकटय प्रसादः, उत्पत्तत्रादि- कियाकमो रीतिः, दीप्तरसत्व' कान्तिरित्यर्थगुणाः सजानीयाँ: सी- यन्त ॥ दोपगुणेषु ग्राम्यादीनां यथा, इन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाण्डवैरिणा इन्यते चारसर्वागी हन्यते मन म भाषिणी॥ अब इन्धत दूनबमहतार्थम्, वरारोहेतवलीलार्थम्, इन्धत इति पुनरुक्तम्, पारुसहिौतुक्तौ वरारोहेति व्यर्थम्, व एते सजातीया- चत्वारोऽपि दोपगुणाः मदीयमाणाः कस्यचिदम्पत्तभापिणोऽनुकम्पा- द्यतिशयविवक्षायामभ्यनुज्ञायते॥ यदाह,- अनुकम्पाद्यतिमय यदि कश्चिधिवक्षते । न दोपः पुनरुकादौ प्रतुरतेयमलकिया । अथ सजातीयानां शन्दगणानामर्थगणानाच सङ्कयो यथा,- को नाम नोदयति नास्तमुपैति को वा लोकोत्तरः पुनरय सचिता जगत्म । यतोदयास्तमयमाजि रुचां निधाने देधा भवत्यइरिति क्षणदेति काल: अत्र याचदर्थ पटना समितत्वम्, समग्बन्धविकटत्वमुदारता, विशेष- गुणयोग उदात्तत्वमिति शब्दगुणाः, उतार्थनिवई मौदि, अर्थ: माकटय प्रसाद, रूढ़ाहकारनौनित्यमित्यर्थगुणाः सङ्गोयन्ते । मन्द- गुणानो दोपगुणानाञ्च यथा,-- एहहि वाम रघुनन्दन पूर्णचन्द्र, धुम्बामि मूईनि चिराय परिष्वजे त्वाम् ।

·.. . : सरस्वतीकण्ठाभरणं । जैरठ मासि खरार्क तेजसि कथं पान्य वजन् जीवसि ॥ प्रवावन्तिका रीतिः,पदमुद्रा,विभक्ति मुद्रा, अनुप्रासश्चति शब्दालङ्काराः, जातिः, कारकज्ञापकौ हेतू, चिवहेतुश्चेत्यर्थालङ्कारा मिथः मन्दे सकी- र्यन्त । शब्दोभयालङ्कारभकरो यथा,- सोक तोकममूभिरबरतले वाराभिरस्त' गत गच्छतामगिरेः शिरसादन च छायादरिद्रः शशी। प्रत्यासन्नतरोदयसा तर बिम्बार पित्रा ननो मनिठारसलोहिनौ दिगपि च प्राचौ समुन्मोलति॥ अत्र समुन्मौलतीति विभक्तिमुद्रा, सोकस्तोकमतं गच्छतीत्यादि- रनुप्रासश्च भन्दालङ्काराः, हेदूपमा, समाधिः, अनुकम;, समुच्चयोक्तिये- तुभयालङ्कारा मिधः सङ्कीर्यन्ते । अर्थोमयालङ्कारसङ्करो यथा,- खं वस्त कलविलकण्ठमलिनं कादम्धिनौकम्बल' चञ्ची पारयतीव दईरकुलं कोलाहलेभन्मदम् । गन्धं मुञ्चति सितलाजसुरभि षण दग्धा स्थली दुर्लक्ष्योऽपि विभाष्यते कमलिनीवासेन भासा पमिः । अन्न जातिः, अनुमानं, कारकचापक हेतू चेत्यर्थालद्वाराः, रूपकोपमा, हेतूपमा, उत्प्रधोपमा चेति उभयालङ्कारा: मिथः सङ्कीर्यन्त । एतेन गुणालद्वारसकरोऽपि व्याख्यातः ॥ असो यद्यपि गुणवतेयव वाकेर सकार- योगः तथापि कचिद, गुणस्य प्राधान्य कचिदलङ्कारस्य इति प्रधानाङ्ग- भावेन गुणालङ्कारयोः सङ्करव्यवहार प्रवर्तते। स पोढ़ा--प्रब्दगुणप्रधान, अर्थगुणप्रधानः, दोपगुणप्रधानः, शन्दालङ्कारमधानः, अर्थालझार- प्रधानः, उभयालङ्कारप्रधानय इति ॥ तेषु शब्दगुणप्रधानो यथा,- प्राप्तवीरेप कस्मात पुनरपि मथितुमन्दरं वा विदयान निद्रामपंख पूर्वामनलसमनसो नैव सम्भाज्यामि। सेतुं मनाति भूयः किमिति च सकचहीपनाचानुयातः ४७ ·सररूतीकण्ठाभरणं । त्वययायाते वितर्कानिति दधत इवाभाति कम्पः पयोधे । अव हेवत्प्रेक्षाभिधाने त्वयि इत्यादी पदे विष्णोः स्वरूपाध्यासेन नद- भावापत्तौ समाधेः प्राधान्यमिह प्रतीयते ॥ ननु च अयमर्थस्य प्राकव्यान प्रसादोऽर्थगुणः कस्मान्न भवति अस्मिन्नपि तदव्यपदेशेन शब्दशक्त- राधिक्यात् । ननु च बयि इति रप इति प्रस्य इति युष्मदेतदिदा न कश्चन विष्णुवाचौ स कथं वर्णनौये वस्तुनि तमर्थमभिदध्यात्। उच्यते, सर्व- नामत्वेन एपो सर्वदाचित्वात् । सर्वनामानि हि सर्वनामाभिधायोन्यपि प्रकरणादिगम्यविशेषमिव वक्ते, स च इह प्राप्तीरित्रवमादिभिरभि- व्यक्त एवाभिगम्यते इति । अर्थगुणप्रधानो यथा,- लक्ष्मीवमीकरणच सहोदराणि त्वत्पादपङ्गजरजोसि चिरं जयन्ति। यानि प्रणाममिलितानि मृणां ललाटे लिम्पन्ति देवलिखितानि इरफराणि ।। अन हेतुसाम्योभयासकाराभिधानेऽपि प्राधानेनार्थप्राकव्यमर्थगुणः अलौयते ॥ दोपगुणप्रधानो यथा,- येनापविहसलिलस्फ,टनागसभा देवासुरैरमतमम्ब निधि ममथे। व्यावर्तनैरहिपतेरयमाहिसाझा खं व्यालिखनिव विभाति स मन्दराद्रिः। अल व्यावसनैरहिपतेरयमाहिताङ्गः पूति ज्ञापकहेतोः, खं व्यालिखचिव पनि उत्प्रे चावयवाच्च, देवासुरैरिति नित्यविवक्षायां बद्धवक्षनम् । अमतमम्ब निधि ममन्ये इति हिकर्मकेष्वपि मथिमभसीनामुपसएशन- मिति अपतभन्दात् हितोया इति दोपगुपयोः प्राधान्य प्रतीयो॥ ननु पवापि अर्थस्य प्राधान्यं न भवति तहिपयस्य ज्ञापकहेतुना अप- पतत्वात् । सोऽपि अर्थालङ्कार एव गुणालङ्कारयोच तुल्यकृयताया- मलङ्कारः प्रधान भवति न गप्पः, गुणे हिं गुणभूतैरेव.अलङ्काराः माय ·॥ सरस्वतीकण्ठाभरण। भारभ्यनो । तद, यथा, - अस्प टा दोपमात्राभिः समग्रगुणगुम्फिता ! विपचौखरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिच्यते ॥ १७३ ।। समस्तातुनत्कटपदामोज कान्तिसमन्विताम् । गौड़ीयां तां विजानन्ति रौति रीतिविचक्षणाः ॥ १७४ ।। प्राश्लिष्टश्वधभावाश्च पुराणच्छायमाश्रिताम् । मधुरा सुकुमारी पाश्चालौं कवयो विदुः ॥ १५ ॥ माधुर्यवमपि वाच्छन्तः प्रसादच सुमेधसः । समासवन्ति भूयासि न पदानि प्रयुचते ॥ १७६ ।। लाटीयावन्तरयो रौत्यो गिध्याश्च कचित् चित् । केचिदोजोऽभिधित्सन्तः समस्यन्ति बहून्यपि ॥ १७७ ॥ प्रतीतशब्दमोजस्वि सुनिटपदसन्धिमत्। प्रसादि खभिधानश्चाऽयमकं सतर्ना मतम् ॥ १८ ॥ मा भूत् अलङ्कारतुल्यकक्षतया अर्थप्रधानोदारगुणस्य तु वाध्यविशेप- गुणयोग उदात्तत्वमित्यादेः किमिति प्राधान्यं न भवति, दोपगुणा- नामतीवोल्लेखविधित्वेन प्राधान्यात् ॥ मा वामनमसिद्धि लेकितनभसो वलिहियोऽद्यापि । मन्मरिणः खलु लोकाः मर्माण वानुबध्नन्ति । दोपस्य यो गुणीभावः स ततोऽप्यधिकं प्रकाशते इति ॥ शब्दाल- एडारप्रधानो यथा,- यञ्चन्द्रकोटिकरकोरकहारभाजि बधाम वन,णि जटापटले हरस्य । सदः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्जमाकारडम्बरविरावि सुरापगाऽम्भः ॥ अल अर्थप्राकटंग प्रसादः, विभवोत्कर्षः उदात्तता, सदुप्रस्फुटोन्मित्रवर्णा- नामवैषम्य समता, बन्धगाढ़ता और्जियम इत्यादिभ्यो गुणेभ्यः प्राधा- न्येन पॉन्दालङ्कारानुप्रासः प्रतीयते ॥ अर्थालङ्कारप्रधानो यथा,- प्राषिणः पृथुरतक्षमपौतमौतम् .

·सरखतीकण्ठाभरणं। अायामिनी निमुदो रजनौ युवानः। कण्ठ मुंडवलनवन्धनसन्धिलोल- पादान्तसंवलितलोलपटाः सपन्ति ॥ अव बन्धविकटत्वमुदारता, स्वाध्यविशेषपयोग उदात्तमा, विभवो- स्कर्ष औदार्यम्, दीप्तरसत्वम् कान्तिरित्यादिभ्यो गुणेभ्यः प्राधान्येन जातिरथालङ्कारः प्रतीयते ॥ उभयालङ्कारप्रधानो यथा,- अभुवनता वसुमतौ दलितं रिपूर: विप्रकम कवलिता वलिराजलक्ष्योः । प्रौकजन्मनि कृतं यदनेन यूना जन्मवये नदकरोत् पुरुपः पुराणः ॥ अत्र उक्तिपरिपाटिः मौदिः, बन्धविकटत्वमुदारता, पाभयोत्कर्षः उदात्तत्वम्, अर्थमाकटंत्र प्रसादः इत्यादिभ्यो गुणेभ्यः पोपसर्जना विशेषोक्तिः उभयालङ्कारः प्राधान्येन प्रतीयते ॥ रससङ्करोऽपि च अलङ्कारसकरवदेव। भावरसाभासप्रशमान सिलनाडुलादिप्रकारेण सङ्करः पट्मकारो भवति ॥ तल भावानां तिलतण्डलप्रकारो यथा,- न्यबारी शदि वनकौल व मे तौवः परिस्पन्दते घोराधे तमसीव मज्जति मनः सम्पोलिस लज्जया। शोकस्तातविपत्तिजो दहति मा नामोधव यस्मिन किया मर्माणीव पुनग्नित्ति करुणा सौनां वराकी प्रति । अब अमर्पलज्जासोकानुकम्पा: समकक्षतया मियस्तिलतण्डलवत् सही- र्यमाणा रामस्त्र विरहिणो वागारम्भानुरायोक्तिपरतया प्रतीयन्ते। धीरनीरप्रकारो यथा,- मानोदतेत्यमरनेत्यतिपण्डितेति मयेरव घितिरनेकमुखी सखीनाम् । दाक्षिण्णमानमरणेन विचेष्टितेन , धूर्तस्य नसत्र तु' गुणा न पर जयन्ति । . . .

·सरखतीकण्ठाभरण' मात्र सखीषु रोपः प्रियगुणेषु च असूया नीरक्षीरवन्मियः सौर्यमाणे मानिनीवागारम्भपरतया प्रतौयेते॥ छायादर्शप्रकारो यचा,- प्राः मौते पतिगर्व विश्वमभरान्तम्भमद बान्धव- प्रध्ध सस्मितकान्तिमत्तव तदा जासं यदेनन्मखम् । सम्प्रतेयव हठात् नदेव कुरुते केशोञ्जयोत्कर्षए- वासोत्तानिनलोललोचनपतद्वाप्पस ने रावणः । अव कोधाभासे छायादर्शन्यायेन रत्याभास: सौर्यते ॥ नरसिंह- प्रकारो यथा- कि हारि दैवहसिके सहकारकेण संवर्धितेन विपपादप एष पापः । अस्मिन् मनागपि विकाशविकारभाजि भीमा भवन्ति मदनबरसन्निपाताः ॥ अत्र भरसिंहजाताविव सिंहनरशरीरभागारम्भानुसारेण सखीविष- यानुकम्पा सहकारविषया च कुत्या मिय: सौर्यते ॥ तथा हि देव- हतिफेशन्देन लब्धायां नियतुपाधौ सर्वथैव अनुकम्पप्रमाननायो सहकारसंवर्धननिबन्धनत्वमेव प्रस्था: कला द्योत्यते एवं माम त्वं देवोप- हताऽसि यत् सहकारविषपादपं दारि संवर्धयसि विषपादपणन्दन लब्बायां सहकारसत्र सर्वथैव कुत्मायां विकाशकाले कामिनीनामसहार- ज्यरसन्निपातहेतुकमेव अस्याः कप्रत्ययेन प्रत्यायवे ॥ तदुत, कुत्सावान् सम्यग् वाऽपि हि कुत्सितः। खग्रन्दाभिहिते केन विशिष्टोऽर्थः प्रतीयते । न च साम्प्रनिको कुत्मा शब्दाभेदे प्रतीयते । युगाते कुन्मितत्वेऽपि प्रशस्तत्वेऽपि कुत्मयते ॥ तद, यथा, एक इच जीवलोके जीवनि रूपं न रूपमभुदये । •: प्रेममाशयाशे मगदावनमगोहां पतति ।। पदिकमकारो यथा,- कुश्मितत्वेन - ·F सरसतोकण्डाभरण। मा गर्वमुबह कपोलतले चकान्ति कान्तखहस्तलिखिता मम मनरीति । अन्यामि किंन सखि भाजनमोरशीना वैरी न घेद्भवति येपयुरन्तरायः ।। पत्र स्वसौभाग्यवर्ष ना मत्पिण्डे पांसूदकयोरिव विभागमापाद्यमान-- योरसूयाग योः सझर उपपद्यते ॥ चित्रवर्णप्रकारो यथा,- विरोधो विधान्त: प्रसरनि रसो नि तिघनः तदौहत्य कापि व्रजति विनयः प्रहयति माम् । झटित्यस्मिन् हटे किमपि परवानस्मि यदि वा महातीर्थानामिव हि महतो कोऽप्यतिशयः ॥ पत्र बोरौइत्यस्सातन्त्र्यरसानामानन्दप्रभमपारवश्यर तिरस्क्रियमा- पाना पटनीलादिभिः सौसादीनां प्रामा: रामदर्शनप्रभावोद्भवे लवस्त्र विस्मयातिप्रयप्रशमजन्मनि वागारम्भानुभावोपमोड्ये चित्रवर्णवत् सही र्यमापा: समुपलभ्यन्त ॥ अथ रसगुणसङ्करः ॥ ननु दोपहानिरिव गुणो- पादानमपि नियमनिर्वयम्, अलङ्कारयोग इव रसावियोगोऽपि अवश्य विधेयः। कदाचित् अलङ्कारयोगोऽपि त्याने न तु रसावियोगो गुणयोगश्च व्यभिचरितसम्बन्धी इति। अत्रोचाते, यत्र चित्रवर्णवन् नरसिंहवत् पासूदकवञ्च अवयवावयविन्यायेन जातिव्य कन्यायेन चं प्रह- थक्प्रयान्न निर्वधाना गुएरसानां वाकेत्र सन्निवेशः सब संवरव्यवहारो न प्रवर्तते॥ तदर था, मधुरं रसवहाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः। येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुवताः ॥ १७८ ॥ कामं सोऽप्यलवारः रसमर्थ निपिञ्चति । तथाप्यग्राम्यतैयैनं भार वइति भूयसा ॥ १८० ॥ मार.एव मधुरः परमलादनो रसः।' तन्मयं काव्यमाथितय माधुर्य प्रति तिष्ठति ॥ १८ ॥ .

·. सरसतीकण्ठाभरणं। शृङ्गार विमलम्माक्षेत्र करुणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यमाईना याति यतस्तत्राधिक मनः ॥ १२ ॥ रौद्रादयो रसा दीप्ता लक्ष्यन्त काव्यवर्जिनः । मद व्यक्तिहेव शब्दार्थी प्रोमोऽधिष्ठाय तिष्ठति ॥ १८ ॥ समर्थकन्य वाक्यस्य यत् तु सर्वरसान् प्रति । • स प्रसादो गुणो जयः सर्वसाधारण क्रियः ॥ १८४ ॥ मेय' गुणानां रसारम्भकत्व सङ्कराग्रसिद्धिः। एवं रसानां गुणारम्भ- कत्वेऽपि तद यथा,-रूढ़ाहकारतौर्जित्य भावयतो वाक्यरत्ति- विकत्वम्, क्रोधादावपि तौत्रता माधुर्यत्रम्, आशयोत्कर्षः उदात्त त्वम्, अर्थस्याभोटतन्मयता प्रेयः, दीप्तरसत्यं कान्तिरिति। यत्र तु तिलमण्डुलवत् चोरनीरवच्छायादर्शवत् तुल्यकक्षतयैव गुणरसानां याकैवः प्रथमयामनिवत्तीनां विनिवेशः तत्र सङ्करव्यवहारः प्रवर्तते एष ॥ स पोढ़ा-गुणप्रधानः, रसप्रधानः, उभयप्रधान:, उभयामधानः, गुणाधिकः, रसाधिकः इति ॥ तेषु गुणप्रधानो यथा, अत्रान्तरे ललितहारलतानितम्ब- संवाहनस्खलितगतरनितानी। देवी व्यपास्य शयनं तमानतन्तः अन्तःपुर गतवती सह सौविदल्लैः ॥ अस्त्र अर्बप्राकच्यौदार्ययोः अर्थशब्दगुणयोः प्राधान्य न भवति कोधयो- रिति गुणप्रधानः॥ रसप्रधानो यथा,- असिन्नरयत पिनाकभता सलौलम् पारखवैपयुरधौरविलोचनायाः । विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरोवरायाः सस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः॥ अव स्वाध्यविशेषणयोग उदात्तत्यम्, बन्धविकटत्वमुदारता, अर्थमाकश्य प्रसादः, दीप्तरसत्वं कान्तिरिति गुणा: साधसविलासानुराग मनमरसै- .

·सरसनीकगठाभरण। रसियान इति रसप्रधानः । उभयमधानो यथा, भापातमावरसिके सरसोरहस्य कि वोजमर्पयितुमिच्छसि वापिकायाम् । काल: कलि जगदिदं न सतनमान स्थित्वा हरिष्यति नवैव मुखस्य भोभाम् ॥ प्रख भणिसिविशेषः उक्ति, संविधाने वसूलता लेपः इनि भन्दगुणयो लावणयविलासवर्णनीयरसयोश तुल्यकक्षतया निर्देश इति उभयमधामः । उभयाप्रधानो यथा,- अभिनववधूरोपस्वादुः करीपतन्नपाद, असरलजनावपरस्तपारसमोरण! गलितविभवस्या वाद्य प्रति ममणा रके: विरहिवनितावत को व्य विर्भात निशाकरः । पत्र सादुकरमहणवत क्त व्यमित्यन्यधर्माणामन्यवारोपणं समाधिः, अभि- नवबधूरोपादीनां चतुर्णामप्यर्थानो स्वाहादीनाञ्च लक्षणा दिलविताना माकव्यं प्रसादः, अभिनववधुरोपस्वादुः करीपतनूनयात् इति विशेषण- विष्याणामुपगमेण निवई रीतिः, पादचतुष्टये चतुर्णामर्थाना विभ- तसमन्वन निभः सम्भितत्वमिति चत्वारो गुणाः चत्वारच. रत्यम- षेविषादजुगुप्सामानो रसाः कालावस्थानिवेदनपरत्वेन प्रतीयन्ते तरभयाप्रधानः॥ गुणाधिको यथा,- प्रजननिरस्त विभूते: अपूरणि भवतु सर्व कामानाम् । मा याचिपि मा सेविपि मा सहिषि पराभव धनिभः॥ पर सपनिभावत्पत्तिसौशब्द वाश्याना परिपूर्णत्वमर्थव्यतिः, अर्थस्य प्राकम्य प्रसादः, विभूतेस्तुत्पत्तो कामा: न पूर्यचन्ने, अपरिपूर्ण- कामो याचते, याचमानतदनान वन् पनिनः सेवते, सेवमानस्तुतः परि- भूयने इतरत्पत्त्यादिकियाझमो रीतिइति गुपाञ्चवारः संस्तु निर्वेदः एवेकः इनि गुणाधिकः ॥ रसाधिको यथा- ·- सरस्वतीकण्ठाभरणं। कमलमनम्भसि कमले च कुवलये नानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेतपत्पातपरम्परा केयम् ॥. अत्र कमलमनभसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् इतवन्य- धर्माणामन्यवारोपणं समाधिः, सा च मुकुमारसुभगेतरत्मातपरम्परा फेयम् दूतवीलामङ्गलार्थी दोषगुणावपि साध्यविशेषणगुपयोगः उदा- शवम्, विकटबन्धवमुदारता, उपक्रमाभेदो रीतिः, अर्थप्राकथ्य प्रसाद, अनिष्ठरता सौमार्यम्, अभीष्टतमता प्रेयः,दीप्तरसत्वं कान्तिः इति गुणा दश, रसास्तु रतुत्कर्षहर्षवत्कण्ठागविस्मयवितर्कचिन्ताचपलताहा- सोमाइस्तम्भगङ्गदोन्मादवौड़ाऽयहित्यभयङ्गाः विंशतिः वागारम्भानुभावे गृङ्गारिणः प्रियाचाटुकारस्य कस्यचित् प्रतीयन्ते इति रसाधिकः । रमा- लङ्कारसकरोऽपि एतेन व्याख्यातः॥ रसवन्ति हि वस्त नि सालङ्काराणि का मिचित् । एकेनैव प्रयत्नेन विवर्तयन्त महाकः ॥ १८५॥ रसाचिप्ततया यसब बन्धः शक्य क्रियो भवेत् । अष्टयग याननिवर्तितः सोऽलङ्कारः प्ररुष्यते ॥ १८६ रसभावादिविपयविवक्षाविरहे सति । अलङ्कारनिवन्धो यः स कविभेजा न रोचते ॥ १८७ ॥ तरसालङ्कारसंकरो द्विधा रसप्रधानः, अलङ्कारप्रधानश्च ।। तयोर्योऽनु- भवितव वक्ते स रसप्रधानः । तव हि अलङ्कारवतो वाक्यस्य वागारम्भा- नुभावत्व भवति ॥ तत्र रतौ उपमायाः ससरो यथा,- तौए दंसणसुहए पणयकवलणजाणिो मुहम्मि मणहरे। रोसो वि हरः हिमश्र मअयं को व मनलब्छणम्मि पिसणो । अस उपमातिरस्कारेण रसवतो हरेर्वचसि वागारम्भरूपे रुक्मिणीप्रदन- पारिजानमञ्जरी विलोकनमभव सत्यभामाया एव रामपायक प्राधान्यतः प्रतीयते । रतावेव विपरीतोपमा यथा, यत् त्वन्नेवसमानकान्ति सलिले मग्न तदिन्दीवर ॥ स- ·. सरस्वतीकण्ठाभरणं। मेषैरतरितः प्रिये तव मुखच्छायानुकारी शशी। योऽपि त्वद गमनानुकारिगतयस्त राजहंसा गताः त्वत्साहश्यविनोदमानमपि मे देवेन न क्षम्यते । अब विरहिणो रामसत्र प्रियावयवसादृश्यदर्शनेन प्रात्मानं विनोदयतः उपायबंशात् परतिप्रभव विपादवागारम्भस्वरूपाभिधाने प्रवीणशक्ति- प्राधान्येन उपमा प्रतीयते । रतायेव पर्यायसन यथा,- किं गुरुजहण भरोत्ति भाअकरअलग्गलियाए। विहिप्पो खुत्त गलिथण विभम वह मे तिवली। अब यद्यपि रतिप्रभयेभ्यः विस्मयादिभ्यः संभयहेबत्प्रेक्षोपमादिभ्यय पर्यवायालङ्कारः प्राधान्य न प्रतीयते, तथापि असौ वागारम्भानुभावः इति रमावपि अप्राधान्यमेव अनुभवति ॥ रतायेव समाधि र्यथा,- ऋणोरयुगं व्यतीत्य सुचिर चान्त्वा नितम्बस्थले मध्य ऽस्या स्त्रिवलीतरङ्गविपमे निप्पन्दसामागता । मद इष्टि स्तुपितेव सम्पनि मनराकहा तुझौ सनी साकाङ्घ मुद्धरीदते जलभरमस्यन्दिनी लोचने। पात्र वत्सराजेन वदृष्टौ प्राणिधर्माः समाधीयमानाः सागरिकादर्श- नार्ये वागारम्भे न्यगभवन्ति ॥ रतावेव अर्थवे पस्य यथा,- कपोले पवाली करतलनिरोधेन सदिता निपौतो निःखासैरयममताहृद्योऽधररसः। मुङ लग्नः कण्ठे तरलयनि वायः स्तनतटौं प्रियो मन्त्र विस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥ अत्र यद्यपि आपेण वाफ्योपसंहारः तयापि प्रिय इतत्रादिभिः प्राधा- म्येन अभिधीयमानः सेप एव मारिणो वागारम्मानुभावागतामङ्गी- करोति ॥ रताव पयायो यथा, - मुक्ताः कन्धरया ताः स्तनतटेनोत्तुमा कुम्भयोः .

·. सरसतोमरठाभरणं। ३७१ अरुभ्यां परिणाड़िता कमवतो इससर पद भ्यां गतिः । एतद व करिघातिनस्तु कठिन चमेव कोऽयं हठः चण्डौति विपुरारिकेलिवचन रावामित पातु वः॥ अत्र भगवतयाक्तिवागारम्भे देव्याः पर्यघायवर्ण ना श्वे पभावं लभने। यव उदासीनेन व पते सः अलङ्कारप्रधानः । स हि रसभावादेः सङ्करम- कारमभिधितसः स्वभावोक्ति वमोक्ति वा अवलम्यते। तब स्वभावोनि- पक्षे जानिः । सा विधिमुखेन यथा,- थोग्रोसरन्तरोस वोपपरिवहमानपहरिस। होर अदूरपयासं उच्चरसायतविबभतीय मुहं । अत्र सतप्रभामाया: रोपस्य अपसर्पतः प्रहर्षस्य च प्रसर्पसः येऽनुभायाः जिह्मावलोकनमुखप्रसादादयः ते पच संकीर्यत्रमाणाः कविना उभयरमा- यत्तम् इतनेन यघावदवस्थिताः भवन्तीति विधिमुखेन अभिधीयन्ते ।। जातिरेव नियेमुखेन यथा,- धौरेण माणमङ्गो माणकवलणे ए सहाय गअधीरा। रम्भोउ लला तुलिते एफम्मि विसे थिर न लगा चिम॥ अत्न यद्यपि वपन्यासो वर्तते तथापि तस्य भावाण्यानपरिकरलेन अप्राधानेवन उदयक्रियास्वरूपमेव ह निषेधमुखेन अभिधीयो इति पूयं जातिरेव भवति । सेव विधिनिषेधाभ्यां यथा,- हलोदस्तमहीधरस्य तनुतामालोया दोषणो हरेः इसेनांसत एव लपावरणावारोप्य तत्पादयोः । लोहारसहायता जिगमिपोरस्फुटगोवईना:, राधायाः सचिरं जयन्ति गगने बन्धना करधान्तयः । पत्र, राधाया: प्रेयसि इरौ यघावदवस्थिमा अनन्तिमझोत्साहा मियाः संकीर्यमाणाः, भयापेगम्मृतिमनिवितर्कादिभि वर्षभिधारिभायः पालघनचरणाक्रमणसहसमाया करभ्रान्ती अरोरारम्मानभाये प्रती- यमानाः अस्पृष्टगोवर्धनाः बन्धवाः इति निषेधमुपेन, जयन्ति इति वि.

·गरसनोकगाभरण धिमुपेन च अभिधीयन्ते । वकोकिपचे उपमादयः । तेषु उपमा यथा- घोरा समयसतह पुग्पो पुणो पेसअन्ति दिवोयो। अहिरचित्राणिविकलसे व पोदमहिलाघाप्त छ । अब चौरगतभयानुगगयोः सरस्वभावोझिमतिभूय उत्तरार्धागतमी- पम्य प्राधान्येन प्रतीयते ॥ उपमैव रसाभांससङ्करविषया यथा,- एफेनाक प्रविततरूपा पाटलेनासारखं पश्यत्यणा मजलतरलेनापरेणात्मकान्तम् । अग्छ दे दयितविरहाशशिनी चक्रयाको हो सकोणी रचयति रसौ नर्तकीच प्रगल्भा अब निगदेनैव व्याख्याने स्पश्नयैव उपमायाः प्रधानन्येन प्रतीतिः। रसप्रसमयोरुपमासहोति यथा, - हट लोचनवम ना मुकुलितं पा स्थिते रझवत् न्यम्भतं वहिरासित पुलकवत् ततस्पर्गमानन्वति । नौवीबन्धवदागत' शिथिलतामाभापमाणे नतो मानेनापगत क्रियेव सुतनोरडि,स्मृभि प्र यसि ।। अन कसत्राश्चित् सखोविण्यातमानसविधानकोपरन्मानवत्याः प्रिय- मन्दर्श नादालन्धनविभावात् उत्पन्न प्रकररनिप्रभने प्रहर्षसवापि भावे सत्यार्थीपसर्पणादिभिरुहोपनविभावैरद्दीप्यमाने समुत्मद्यमानेषु पुलका- दिपु समुत्पद्यमानेषु व्यभिचारियु नयननिमीलनाधोमुख्यनीवविध स- नादिभिरनुभाव : प्रकर्षणारोपणाद् यानन्दरसानामापाद्यमाने स्थायिनि प्रवलविरोधिभावान्तरोदयाद, एतेभ्य एव कारणेभ्यः प्रतिक्षणसपचौयमा- नयो लज्जारोपयो: प्रशमसङ्कगवभिभूय प्राधान्यन उपमासहोक्तिः सदी स्वे पाद्यलझारसकरात् तु कचिदवास्तवमपि रसाभासकर कवयः कल्पयन्ति। स रूपक पेण यथा, राममन्मथ शरेण ताड़िता दुःसहेन दृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोचिता जीवित शवसति जगाम सा । .. धते ॥

·. सरखतीकण्ठाभरणं । अंत्र बोभन्सो रसः श्वे परूपकसामर्थनात् अविद्यामानेनापि शृङ्गाररसेन सङ्कीर्ण व प्रतीयते ॥ येषानुविद्दार्थान्तरन्यासेन यथा,-- दोहोअसिलवाअञ्चायो देवि मउलावडू लोअणभउहोवेति ।, सुपग्रोहरकुवलयंपत्तलच्छि 'कक्ष मोषणजगणलग्गवच्छि॥ अत्र वोरो रसः पसामर्थात् अविद्यमानेनापि विप्रलम्भम्हारेष सकौर्यत । पोपमा यथा,- चिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं गृहाणन् फेशेष्यपातशरणनिपतितो नेचितः सम्भ मेन । आलिङ्गन योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः, कामीवापराधः स हरतु दुरित शाम्भवो वः शराग्निः ॥ पात्र करुणो रसः श्ले पोपमासामर्थानाविद्यमानेनापि विप्रलम्भन्टङ्गा- रेण सङ्कीर्यते ॥ लपव्यतिरेकेण यथा, पझ्यामूरुयुगं विभजा भुजयो मयं निपौधोरसा पाखेषु प्रसभं प्रवृत्य नखरै दन्तै विलुप्याधरम् । सुप्तानप्यववोध्य युग्मदहितान् भूयोऽपि भुक्के वने किं कान्ता सुरतैपिणो न हि न हि व्याघ्री करालानना ॥ इह पैसामर्थवात् अपारमार्थिको द्वारमतीति: पारमार्थि फेन बीभत्स रमेन यावर्तमाना त बर्माणां मिथः संसर्गबुद्धिमुत्पादयति ॥ परूपफेण यथा,- अन्ः कल्पितमङ्गलप्रतिसरा: स्त्रीहसरतोत्पल- व्यकोसमतः पिनह्य सहसा हत्पुण्डरीकखजः । एता: शोणितपङ्ककुड,सज पः सम्म य कान्तैः पिव- तांसिसे हमुराः कपालचपकै प्रीता: पिशचाङ्गनाः। अत्र वीभत्सो रस; शब्दसामर्यादित न शृङ्गाराभान संकीर्यते ॥ .

·1 मरखनौकगठाभरणं ३७४ समाधिरूपकेण यथा,- भिपण्डे सण्डेन्ट भिदिनकरौ की युगले हम नारामारायलमुड पचञ्च कुचयोः । तडित् काची मुन्धधा सिचयरुचयः कालि तदयं तवाकल्पः कल्प पुत्रपरमविधेयो विजयो । पाव भयानको रसः समाधिरूपकाइवयकल्पिताकल्परामणीयंकाचिन पृशाराभासेन संकीर्यमाणः थोतुः प्रेयोरसाङ्गता गच्छन् सद्गच्छते। एवमियमनेकप्रकारसंमृष्टिः गुणालङ्कारसङ्करप्रभवाऽभिमन्तव्या। तत्रापि प्रधानाङ्गभावेन समकधतया च व्यताव्यतोभयात्मकरूपाः तिलतएडलं- क्षीरजलछायादर्शकादयो भेदाः यथायोग्यमवगन्तव्याः। ते किं वक्तव्या: न वक्तव्याः कथमनुक्ताः गम्यन्त उक्तव वान्तर्भावात् । तद, यया,- अर्योभयालङ्काराभिधाने खं वस्त इति ची पारयति इति विभक्ति- मुद्रा, कलविइकण्ठ मलिनं कादम्बिनीकम्बलम् इति पदमुद्रा च शब्दा- लङ्कारावपि संकीर्यत्रमाणौ प्रतीयते । एवमन्यत्रापि॥ अनानिभावावस्थानं सर्वेषो समकक्षता । इत्यलझारसंसृष्टः लक्षणोया डयो गमिः ॥ १८८ ॥ सत्र अद्भाद्विभावेन अवस्थान यथा,- आधिपत्त्यरविन्दानि मुग्धे तब मुसथियम् । कोपदण्टसनग्राणां कि नेपामस्ति दुष्करम् ॥ अत्र अरविन्दानि मुग्धे तव मुखथियमाक्षिपन्ति स्तुपमा, कोपदण्ड- समग्राण किमेषामति दुष्करम् इति ले पोपसर्जनार्थान्तरन्यासः, प्रभवन्ति च अरविन्दानि कोपदण्डसमग्राणि नेन किं तेपी न किषिद- भाक्यमस्ति कोपदण्डयो विजयसाधनत्वात् ॥ एतेन व पस्य सार्धनमान- भूतार्थसमर्थकत्वात् उपमायास्तु प्रस्तुतसाध्यवस्तविशेपकत्वात् अर्थान्तर- म्यास प्रति अङ्गभावो विज्ञायते ॥ सर्वपा समकचना यथा, लिम्पतीव तमोऽङ्गानि, वर्षतोवाचन नभः । C ..

·॥ सरस्वतीकण्ठाभरणं । असत्पुरुपयेव दृष्टि वि फैलना गता ॥ ननु च तमसश्च नभसश्च असतश्च सम्बन्धः समत्वात् स्यात् इति कथ सर्वपा तुल्यकक्षतया सम्बन्धोत्पत्तिः, एवं मन्यते, यदा उत्प्रे घोपमाद- योऽलक्षारा: विभावानुभावव्यभिचारिवर्णनापरनया रसादेरगा प्रति- पद्यन्ते, वदा भवति तेयो तुल्यकक्षता इति । तत्र लिम्पतीव नमोऽजानि वर्षतीवाञ्जनं नभः इति उत्प्रेक्षे, असत्पुरुपयेव दृधि विफलतां गता इसि उपमा, वर्णनीयस्य तमसः उद्दीपनविभावभूमस्य समतयेवोत्कर्षप्रति- पादकत्व प्रागभावमुपगता इति नाति लक्षणानुपपत्तिः इति । ननु उपमा पूमास्तिसोऽपि कमान् नोचान्ते,वो हि वाफ्यान्तरेषु उपमाया एव दृश्यने । मैवम्; उपमानोपमेयशब्द प्रति यत् तस्य सादृश्यार्यस्य द्योतनं इवेन क्रियते ॥ न च लिम्पति इतवादौ उपमानमुपमेयं वास्ति, यत् सादृश्यद्योतनाय इवः प्रयुजपते न च तिङन्तेन उपमानमस्ति, तस्य साधार्थाभिधायित्वन असत्वार्थकत्वात् ॥ तदाह सिहस्य हि समानार्थमुपमान विधीयते । तिङन्तार्थसत्र साध्यत्वात् उपमार्यो न विद्यते । न च उपमायामेव वशब्दो भवति तद, यथा, कथमिव एतद, भवि- प्यति। अस्तु वा लिम्पतितमसोः उपमानोपमेयभावः तथापि तुल्यधर्मो म दृश्यते य उपमानोपमेयभावाय प्रभवति किमन्य न लेपनमेव भवति तर्षि लिम्पनिना केन भाव्यम् न हि लेपन लिम्प: ४थग। भवितुमीटे ननु च इह इयं चकास्ति, धातु लिम्पति तदर्थव लेपनम् । मैवं ; एवं सति लिम्पतिरिव इति स्यात् न तु लिम्पतीव इति ॥ अथ यथा राहो. शिरः इति भेदाभायेऽपि अवयवावयविभावः तथा इह धर्मध- मिभावो भविष्यति। मैव; उपमानोपमेयभावमय भेदसामुग्यप्रतिप- शिनिवन्धनत्वात् ॥ सदभावेऽपि यस्तन् मनुते स कथं नोन्मतः सत्रात् ॥ ॥ । नतम्। स एव धर्मो धर्मी चैतन्मत्तोऽपि न भाषते।

·काल सरखनीकण्ठाभरण। अस्तु तहि तिको य: कती उपमानम् इति चेत् धग' भूतोऽसौ क्रियापदे। कथं पुनरसौ कियावयचे . न्यग भूतो भवति । प्रतीयन्ते--क्रिया, उपग्रह वयते पड़ाः तिङन्तन साधनं, सङ्ख्या, पुरुषच इति। तेषु कियाकालात्मनेपदपरस्मैपदनि- मित्तानि प्रततिरभिधत्ते, प्रत्ययः साधनम् सङ्ख्यां पुरुपञ्च ॥ एतेपान्तु झियार्थत्वात् किया प्रधाना कालात्मनेपदनिमित्ते कियाविशेषणवेन सङ्ग्यापुरुपौ साधनविशेषणत्वेन नयोरेव न्यग भवतः । साधन' पुनः प्रकृतिप्रत्ययार्थी स्वाथै मुह व्रत इति न्यायान् प्रधानभूतमपि भूतं भष्यायः उपदिश्यते इति न्यायेन क्रियासिकौ उत्पन्वव्यापार परार्थे तमा क्रियायां न्यम् भवति । तेन अयं कर्ता सकिया सिहा वा कुतः कथ उप- मानत्वन उपमेयत्व न वान्यदपेचितं चमते । एवं तह, योऽनानि लिन्पति तेन कियोपलक्षित न कर्ता तुल्यं नम इति अर्थः प्रतिपत्- स्थने । मैवं; कियोपलक्षितसर कत: उपमानभूतस्त्र पान्दन्यायवलाद अप्रतिपत्तिः । पान्दो हि मुख्यागौणोलचपाभिः अर्थ प्रकरणादिसम्पादिन- साचिच्यादिभिसिभिरेव त्तिभिरर्थ विशेपप्रतिपत्तिनिमितं भवति । भद यथा,गरित्ययं शब्दो मुख्यया इत्तया सामादिमन्तमर्थ प्रतिपादयति। स एव निछन्वत्वादिगुणसम्पदमपेक्ष्य वाहीकादौ प्रयुजयमानो गौषौं वृत्तिमनुभवति । यहा तु मुख्यया गोण्या वा उपात्तक्रियासिहौ सांधन- भाव गन्तुं समर्थः, तदा लक्षापया स्वार्थाविनाभूतमर्थान्तर लक्षयति। यथा गवाया घोषः प्रतिवसति इति गङ्गाब्दो विशिधोदकप्रवाहे नि- रूदाभिधानशक्तिः चोपकर्तृकायाः मनिवसनक्रियायाः अधिकरणभावं गन्तुमसमर्थः स्वार्थाविनामृतं तटं लक्ष्यतीति ॥ न च, एतासामिल अन्यतमाऽपि वृत्तिः स गच्छते । नयाहि लिम्पते: क्रियावचनत्वात् न मुख्या, नापि कियाकतो: असादृश्वन शुक्तिकादौ रजतादिवत् तद्- भारापत्तिः, कियागुणाना कर्तरि असम्भवात् साधादिवमयोगांच न गौ- पो। कियायाश्च सयमेव धर्मरूपत्वात् बुद्धिः पश्यति इतिवत् अन्य- . ।

·सरखतीकण्ठाभरण। ३७७ धर्माणां अन्यत्राधिरोपणमुपचार इति न गौणीभेद उपचरितः । इवशब्दस्य च असाहयोऽपि दर्शनात् न लक्षेत्रत। यदि हि वशब्दः साहश्यमेव विद्योसयति, नदा लिम्पतिक्रियायाः सत्वभूतेन नमसा माह म्यं न सम्भवतीति स्वार्याविनाभूते कतारमाधिपति । न च ह लक्षणाविरुद्धलक्षणादयोऽपि वर्तन्ते, यथा प्रिये जने नास्ति पुनरुक्त, खल्पैरसावपि न दृश्यन एव कालैरिति । न च भन्दान्यप विलम्बित- प्रायविलम्विनी पदार्थवत्पत्तिः प्रेक्षावद्भिराट्रियते । यद्यपि अयाहारा- दिभिरिदमपि स्यात्, तथापि तुल्यधर्मों मार्गणीयः तहदेव विभ- निपतेः॥ न च इन्द,मुखादिवदः अनभिधीयमानस्यापि तुल्यगुणस्य प्रययो भवतीति वाचवम् । यथेन्द्र रिव ने वनमिनि कान्तिः प्रनीयते तत् तथा लिम्यते लंपाद अन्यदल प्रतीयते ॥ १८ ॥ तदुपश्लेषणार्थोऽयं लिम्पति र्धान्तकर्तृकः । वर्षणार्थच विश्वद्भिः उत्प्रेक्ष्यत तीच्यसाम् ॥ १८ ॥ मनेत्र गद्धे ध्रव प्रायो, नूनमित्येवमादिभिः । उत्मेचा व्यजरते शब्दैः इवशब्दोऽपि तादृशः ॥ १८१ ॥ वाफ्यावदेव प्रबन्धेषु अनौचित्यपरिहारेण गुणालङ्कारसङ्करनिवेशो भवति ॥ तवं अनौचित्यपरिहारो यथा, मायया कैकेयोदशरथाभ्यां रामः प्रलम्भितो, न मातापिटभ्यामिति निर्दोपदशरथे'; राममेय योधयन् रामेण वाली निहतो न सुग्रीवमिति महावीरचरिते; रुधिरः प्रियराधमेन दुःशासनस्य रुधिर पौमं न भीमसेनेनेति वेगसंहार दुर्वासमोऽपध्यानाद, दुग्मन्तः शकुन्तलाखोकार विसस्मार, न अनवस्थि- सानुरागतयेति शाकुन्तले; लवषमयुक्तराक्षसाभ्यां वासोपस्करण सीता परित्याजिता न कैकेयोमन्थराभ्यामिति चलितरामे। किञ्च, दग्धांयामपि वासवदनायां वैरप्रतिचिकौर्षया पत्रावती मयोढ़ा, अव- मिते च समोहिते नया विना क्षणमपि न जीवामीत्यविधातवासवदत्ता- . .. स४८ ·.. . सरसतीकण्ठाभरणं । सविधे यमराजस्य अग्निप्रवेशाध्यवसाय, प्रियाहृदयनो व्यलोकमल्यमुच्च- सानेनि मापसवरसराजे; मरीचाघः खामिकार्य माधयामीति प्रभु- मात्रा निरपराधामपि प्रेयसी हिन्वा सामिकार्या:पेधयाऽहमेव एता- चन्ति दिनानि जीवितः, अदांनुसतखामिकार्य: तामेवानुगच्छामीति शिवगण: यूट्रकनिमित्तो मायामयों चिनां प्रियासमघ' प्रविवेश, साऽपि सत्प्रेमावदानदर्शनापत्र,तप्रियव्यलौकात् तहियोगकातरा नयाधान प्रतिचिचेपरति विमान्तद्रके, इसि नदेतहोषहानम् ॥ गुणोपादा- भन्तु सम्यग्गुपयोगेन संविधाने सुसूवशा, अपि च चतुरसम्पन्न । मितिा चासो उत्तयो भारती धारभटौ कैधिको सात्वती चेनि । तत- या वाक् प्रधाना नृपतिमयोजया स्लोवर्णिता संस्क नया प्रयुता। खनामधेय भरमप्रयोजया सा भारती नाम भवेत्तिः ॥१८२॥ यतावपातमु तलवितानि छेद्यानि मायारूतमिन्द्रजालम् । चित्राहि युद्धानि च तव वृत्तिमेनाशीमारभटौं वदन्ति ॥१५३॥ या लक्षणनेपथाविभपता नौसङ्गमा या बडगीतरत्ता। कामोपभोगप्र युरोपचारा तो कैशिकीरत्तिमदाहरन्ति ॥ १६५ ॥ या साविकमात्मगुणेन युक्ता त्यागेन इत्तेन समन्धिता च । अर्पोत्कटा संशोकभारा सा सात्वतौति प्रथितेइ रत्तिः ॥१५॥ आसामहानि पोड़श-तेषु प्ररोचना, प्रस्तावना, वौथो, प्रहसनमिति चत्वारि भारत्यानि । तत्र वनव्यार्थप्रशंसापरं वचः प्ररोचना, यथा, जयति भुवनकारणं स्वयम्म जयति पुरन्दरनन्दनो मुरारिः। जयति गिरिसुतानिरहदेहो दुरितभयापहरोहरश देवः ।। मलतवस्त पपादनावसरसूचकं वचः प्रस्तावना ; यथा रनावल्या हौपादन्यस्मादपि मयादपि जलनिधे दिशोऽप्यन्तात् । प्रानीय भरिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः ।। सहायकादीनामझानां पत्तिः चौथी। उवात्यंक: 'कयोहातः. प्रयो- गातिप्रयः प्रवर्तकः अवलगिरमिति । तव नहातरको यथा, - ·. यः - . - सरखसीकण्ठाभरणं। ३७८ को जयति जयति शर्वः फेन जितं जितमननदहनेन। त्रिपुरारिणा भगवता वालभगाङ्काशितजटेन । कयोहासो यथा,- साकं पङ्कजजन्मना सुरपतेरभ्यर्थनाया वमात् इचाको शरदिन्द विश्वविमले वंशेऽवतीर्य स्वयम् । निःशेपात्तपदं बयोपदजुषां वि पिण राचसं पौलस्तवमहम् स पातु भवतो रामाभिधानो हरिः॥ प्रयोगातिशयो यथा- अत्याहितमवतु हरे: मामुहरतो वराययुषो वः । शेपफपारनदर्पणसहससकान्तविम्वस्य । प्रवर्तको यथा- प्रासादिनप्रकटनिर्गलचन्द्रजासः माप्तः शरत्समय एप विशुहकोतिः । उत्साद्य गाढ़तमस धनकालमुन रामो दमास्यमिव सम्म तबन्धुजोषः । अवलगित' यथा, अमुमेव शरत्समयमाश्रित्य गीयताम, नथाल्यस्याः सत्पदा मधुरगिरः मसाधितामा मदो हतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः कालवमान मेदिनी छ । स्वधर्मवित्म चलिताना नापसादीनामुपहासपरं वचः प्रहसनम्, यथा,- यमणः श्रावकबध्या: सुरतविधी दानि नाधरं दत्तम् । मदिराचि मांसभक्षणमस्मासमये निपिछमिति ॥ संचि.निका, अवपातः वस्तूत्यापन,संस्फोटः रति चत्वारि प्रारभ महानि, नेषु माहेन्द्रनालनेपयवादिभि वस्तुसंक्षेपः संधिप्तिका यथा,-- • रचसा मगरूपेण वश्वयित्वा स राघवी। 'जहार सीता पचीन्द्रमयासधपविधितः । भयादिमि पिद्रवादिकर्मानुमवेशनिर्गमनमवपातो यथा,- ..

·३८० ।
सरसनोंकण्ठाभरणं।
पगरूपं परित्यजा विधाय विकट वपुः।
नीयते रक्षसा तेन लक्षणो युधि संशयम् ।
अविद्रवः सविद्रवो वा सर्वरसभावसमासो वस्त त्यापनं यथा,-
राहोश्चन्द्रकलामिवाननचरौं दैवात् समासाद्य मे
दवारस्य रूपाषपातविषयादाच्छिन्दत: मयसीम्।
प्रातसाद, विकलं द्रुत करुणया विक्षोभित विसायान्
क्रोधेन ध्वलित मुदा विकसित चेतः कथं वर्तताम् ॥
नानास्वयुद्धनियुद्दादिभिः ससंरम्भसंग्रहार संस्कोटो यथा, -
सष्टा येन शिरोरुहेषु पशुना पाश्चालराजात्मजा
येनास्याः परिधानमयपतं राज्ञां गुरूणां पुरः।
यस्योरःस्थल शोणितासवमई पातु प्रतिज्ञासवान्
सोऽय मद्भुजपञ्जरे निपतिनः संरचना कोरवाः ॥
नर्म, नर्मस्मिना, नमस्कोटः, नर्मगर्भ इति चत्वारि कैशिफ्यानि ॥ तेषु
स्थापित नारंवार विचेष्टिस' वा सपरिहास नर्म यथा,-
वयं तथा नाम यथास्य किं वदाम्ययं त्वकस्माद् विकल: कथान्तरे।
कदम्बगोलाकृतिमाश्रितः कथं विशुद्धमुग्धः कुलकन्यकाजनः ।
प्रथमसम्भोगे नवावस्थानं सम्भोगाययवाफ्यादिकर्म नमस्फिजः यथा,-
प्राप्तासौ टपपर्वण: प्रियसूता सङ्घसखण्डे नये,
रष्टिः सेयमनम् दासतमयी गावाणि मे सिञ्चति ।
किं जानासि विनोदयिष्यति मनः सन्ततमेवाद्य मे
दुर्वाताव निवर्तयिष्यति न भोस्तो देवयानौं ममि ॥ •
साविभूमामिलामानुभाक्यो: अकारडसम्मोगमका नर्मस्कोटः यथा
इतः परान कहार्यशस्वान् वैदर्मि पम्यानुमता मयाऽसि ।
एवंविधनाहवरेरितेन त्वं मापसे इसगता ममैभिः ।
कार्यग्रहेनोः सरूपविज्ञानादिमछादनं नर्मगई यर्था,-
प्रथाजिनापादधरः प्रगल्भवाक् ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन. तेजसा।
.
..

·- . . सरखतीकण्ठाभरणं । ३८१ विवेश कश्विजटिलस्तपोवनं शरीरबहः प्रथमाश्रमो यथा ॥ उत्थापकः, परिवर्तकः संलापका, संधात्यक इनिचत्वारि सात्वत्यनानि ।। तेषु परम्परोभूयार्थेषु उत्यापनं उत्यापकः यथा, प्रहर मम तु कायं प्राक्महारप्रियोऽहं अपि तु सतविधाते किं विदध्याः परस्मात् । झटिति वितशवङ्गद्वारभाखन्कुटार- प्रविटितकठोरस्कन्धवन्धः कबन्धः ॥ प्रस्तुतार्थ त्या गादन्यार्थभगनं परिवर्तक यथा,- मुनिभिमुखतां निनोमवो याः समुपययुः कमनीयता गुणेन । मदनमुपदधे स एव ताभ्यो दुरक्षिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् ॥ मदमि नानावाको मियोऽधिक्षेपः संलापक; यथा,- कथमपि न निपिहो दु:खिना भौरुणा या द्रुपदननयपाणिस्त न पित्वा ममाद्य। नव भुजबलदर्पादध्यायमानस्य वामः शिरसि चरण एप न्यस्यने धारयनम् ॥ कार्यधमन्वानुभावदेवादिभिः संधानभेदः संघानाकः यथा,- अपम्य निरिवेशानं रणान् निवसे गले मुत्यस्य व हि सच्चषु सम्भ माधिगतं मनः । चतुर इत्यनेन शास्त्रीयलौकिकव्यवहारवेदिनो नायकस्य धर्मार्थकाम- मोक्षेषु वैचक्षप्रमुचाते। उदात इत्यनेन पोश्यविभूत्योराभिजात्य. यौवनादीनां चोत्कर्षः प्रकाश्यते। चतुर्वर्गफल प्रबन्ध को वान बान्ध- सोयति इत्यनेन योट पां रामादिवद, वर्तितव्य, न रावपादिव- दिति विधिनिषेधनिवन्धनस्य प्रवन्धस्याभीरतमत्वमाख्यायो। मुर प्रतिमुखमित्यादिना तु पशा प्रबन्ध गरीरमभिधीयते। नमानि प एप पेपरिकरांदीनि चतुःपष्टिरपि मुसादिषवान्तर्भवन्ति। यत: नहदेव पञ्चमन्धेयकमपि वा प्रबन्धस्यपदेसमासादयति। तदयया,- .. - .

·. ३८२ सररूतोकण्ठाभरणं । कथमपि सतप्रत्यासत्तौ प्रिये इति मुख, सुखलितोत्तरे इति प्रतिमुखः, विरहलशया सत्वा व्याज प्रजल्पितमश्रुतम् इनि गर्भ:, असहनसखी- थोत्रप्राप्तिप्रसादससम्म म विलितहमा इगि विमर्षः, यून्य गेहे समु- पछसित (मुङ्गा) इति निवई णम्। एतेन प्राचीनप्रबन्धार्थेऽपि एक- वाक्यो न प्रवन्धत्वमित्याल्यास न भवति ॥ सद्यथा तुरगनिचयव्यग्राना भिदा सगराधरे कपिलमहसा रोषात् म शानपि प्रपितामहान्। अगणिततनूतापस्तप्ता नपांसि भगीरथः भगवति सब स्पष्टानद्धिविरादुददीधरस् ॥ अवि नृतमसंचिप्तम् इत्यनेन विस्तारभौरुणां कयारसविच्छेदन विनाश चिन्तमावर्जयते । श्रव्यान्तरैः इत्यनेन वृत्तान्तराखासकादिपरिसमाप्ति- रिति परिवान्ताः थोवार आखास्यन्ते, सुगादिसन्निवेशदिवत् सन्दर्भ च पाखासादयो विभाव्यन्ते । पुरोषयनेतादिना च देशकाल- पावसम्पदुपवर्णनात् पालम्बनोद्दीपनविभावाः. कथान्त सलिलकोड़ाप्रपलक्षणेन कामिनीनां दिवाचेष्टाः, मधुपान रतोत्सव इत्यनेन च राविचेटा उचान्ते, विप्रलम्भा इसनेन चत्वारोऽपि प्रथमानु- रागादयः परामण्यन्ते। विवाहा इतनपलक्षणेन प्रथमानुरागो, विवा- हान्तो मानः,प्रेमान्तः प्रवासः, मनमान्तः करुणा, प्रतवज्जीवनान्तः प्रबन्धः कर्तव्यः इतपदिश्यते । मन्वदूत बादिपुरुषकारायसिधिसूचनेन प्रततादिनिरासात् नायकस्य सत्वोत्कर्षः प्रकाश्यते। नावर्णनं नगर्यवादे होपाय नत्रादिना तु पुरुषार्थासत्रोपकारित्वेन भेल दमनचन्द्रोदयमधु- पानरतोत्सादीनां मन्टूतप्रयोगामिनायाभुरदयादीनाच नियमेम प्रयोगः, शेपाणान्तु प्रपन्धमत्रानुरोधेन प्रति प्रतिपाद्यते । गुणाः मागु- पन्यस्य नायक सेन विहिपाम् । निराकरणम् इसनेन गुणवता भाथ न गुण पिणेति प्राप्यते। वैभवीर्यय(टन, १३८)युतादीनि वादिना पुराभिजात्यौहारमोटौर्यवीर्यवादय एप को नौया; म स्वच्छ- । 1 उद्यान- "

·सरखतीकण्ठाभरणं।
दहेतयोऽन्यायवाचरणाविनयादय इति प्रतत्रायत्रते। धिनोसि न इति
तु प्रायमेव पक्षः श्रेयानिति ग्रन्थकारण खाभिप्रायः प्रकाश्यने ।
इति निगदितभङ्गवानंगसर्वखमेवद,
विविधमपि मनोभिर्भावयन्तोऽस्य भेदम् ।
तदनुभवसमुत्यानन्दसम्मोलिनाक्षाः
परियदि परितोपं हन्त सन्तः प्रयान्तु ॥
यावन् मनि हिमांशुकन्दलमति सर्वाहिनौ धूर्जटे;
यावद, वक्षसि कौस्तुभस्तवकिता लक्ष्मी मरह पिणः ।
यावच्चितमुवस्त्रिलोकविजयप्रौढ़ धनुः कौसुम
भूयात् नावदिय सतिः सतधियां कर्णावसंसात्मलम् ॥
इति महाराजाधिराजश्रीभोजदेव विरचिने सरखतौकण्ठाभरणा-
लकारे रसविवेचनो नाम पञ्चमः परिच्छेद समाप्तः।
शुभमस्तु ॥

·Notes. -- " कटा। १।१८. 'अजिठायको यिपन् हायक कर्त भैछन् । 'सस्ति' खपिति कम्वनशब्दो जलाशयवाचिनौ (पा० पा२।१३८); 'घरिष्यति' सेच्यति. १५. 'वर्वध्यादयो पटपफुल सतां यडि रूपाणि.' ५।१५ “याभो मैथनं पेलशब्दो मुष्कयोः प्रमिः ६।२२ "गण्डो वण:." पार कि०. ८१२ काक खादति धितः कूर' (भक्त) फेजति (7 विपति) निर्भ खानं गृह्णाति कण्ठे फायति (7 निवारयति) नातार स्थविरः। ८१७ आवर्जन पौडग्रते (ताडयते) यथा कुन रो नाम ("कुछ रौ नाम शब्दः प्राकाश्ये" ?) मम म । मेचत राजकुलकर्मकगः, अहह कस्य कन्दामि। १६ संहतच कवाकयुगा विकसित कमलपणालसंझम्बा। वापौ बधरिव रोवनाविलिप्त स्तना मुखयति ॥ ८।२० अभिनवमनोहरविरचिसवलयविभूपा विभाति कुन्दलनेव समुत्फुल्ल गुझपरिणीयमानभ्रमर गया। ११८ मील तुतारुहाध मूर्धाबद्दभु नमभिलेखम् । शौर्षपरिठितगत संध्याप्रयत' प्रमथनाथम् ॥ १०४ असिततः लष्ण वर्मन: अम्न : तुक् अपत्य कुमार इत्यर्थः । वधिना दिव कमाम्। काव्य० १॥ १३१२० म०। ४.४. १४।१६ कारयित्वा छोरं ग्रामप्रधान: (देशी. २।९१) ममित्वा अजि- मितः (अभुक्तवान्)। नश्यतिथिवारान् गयोतिष्क प्रचलितः ।। स५० . नवबधः ११।१० १५॥५,८ शि०।३. १२.३.

·. . 386 Notes. "१२० विवाय नववधूः वानरकं (खशुरगृई) दोलिकया नौयमान रोदिति देवरस्ता संस्थापयति पालन वजन् । १५५ पाद वियं पिव मूवं नीयसे मार्यत्रा पसत ते वज्जम्। दन्तखण्डित स्तनौ विप्ता सुत भपति माता ॥ १५॥२१ नमत हर रोपानलनिर्दग्धमुग्धमनायशरीरम् । विस्तृतनितम्बनिर्गत गङ्गास्त्रोतसमिव हिमवन्तम् ॥ १४ार कोलाः खनन्ति मुस्ताः राधाः खादन्ति मतकमांसानि । उलूका प्रन्ति काकान् काका उलूकानपि वायन्ति (विपति) १७१६ सुरभिमधुपानलम्पटभ्रमरगणावहमण्डलीवन्धम्। कस्य मनो नानन्दयति कूर्मठस्थित कमलम् ॥ "१२१ पट्टाशकोत्तरोयेण पामरः पामर्थवाः प्रोष्यति । प्रतिगुरुककरकुम्मोभरेण खेदाति वदनम् ।। १८४१५ शि०१३. ८.- २०१८ कु०. ५. १४.-- २२१२३ मि० । १४.६६-२४६ वी० १, १५५. २५११७ अम०।१ वि० 11.--"१५ रन । २.२०. "।२२ बा० रा. २४.-२७४५ वाम । २०१६ ०.७. १२.- वी० । २. १५.-११ कु. । चार वाम। १६. २१.-२२॥ श० । २. १३. वाम. १५. १६.-२०१५ याम.. १८. २६. ३।२२ "नाष्टाः राषसाः".-२श शि०।१०.८०. २२८ many read खातय: for खादय: and स्फाई for साई काव्या०३.११. "" भि० । १. ४२.-"२१ शि० । १० । ६४. ३४५९.२० श' र अमाह मा अपि कवयः हरिचन्दहालभमुख प्रपि। मण्डूकमर्कटा अपि खनु भवन्ति हरयः सर्पसिंहा अपि । -२० प्र० १२.१. -"१७ र०। १.१.

·Notes. 387 . "२२ मयूरः कलापे यं वहति तस्य नाम्नः सदृशनामा। उच्छीपर्धान पादान्तगतो नु नक्तं यथा नौका ॥ "जिअनाउ इति पाठे जितनौक इत्यर्थः । ३५।४ कु०॥ १.२७. ३५॥१२. शि०१६.२.-1१८. कुं०६.३६.-२६ार. कु०१३. १५. ३७. वे११. ६. ३८१७ वो०१॥३५.---"।१४. मा, मा० ५।१८. १९२९. 'नगेट् () - हिमालयः, भेट- भा+ईट् चन्द्रः; उग्ररुक् (म्) सूयः; भट् (द्रुङ्)-द्रोहकारि; अप्+रु (छ) जलजम्. ४११७. "हातो इति महाराष्ट्रभाषया प्रश्नकाकु., अयं स इत्यर्थः'; 'दोसर सच' दृश्यते सत्यम्, 'ए दूर किअलेउ' अनेन व्याजेन कृतः, 'दूअं व्याज'- पच्छाए इत्यपरः पाठः पश्चादेष इत्यर्थः; 'एसे सच्च् जिवोच, एवं सत्य जीवितः ४२।१६ शि. १२.४४. ४४।११ यथा सातुमयतौणे प्राभूतमुल्लासितमंशुकान्तिम् । तथा च साता भवसि त्वं सच्छे गोदानदीतोये ॥ ४६११. ' न्यए' परशुरामेण सामसेवनति रत्नेश्वरः २१. ३० ॥३. २८.४७३. वाम०. १५. १२.-"... शि० १२.६८. मा० मा५३५ २०. कुसो लभ्यते पथिक सस्तरकं (श शरस) प्रत्र ग्रामपौराहे । उन्नतपयोधरान् प्रेक्ष्य पुन येदि वससि सदा वस ॥ ४२१४. पाशिरा५५-५१२०.अमर. ५१०१३. शि१६५२-५२१२. दश०.---". चोर ११. ..५४८. शिरा.-५७।१७. शा३।१८, "१२०: १८. तव न जाने इयं मम पुन मैदनो दिवा च रातिंच। 'निष्कप प तपति वलवत् त्ययि युक्तमनोरथानि अगानि "वेणीमसमानुपमासुभारका: कुम्मसहम वसाभिः सश्चितम् । अनि च पिवामि मोषितं वर्षभत समरो भविष्यनि । . ४८११.

·388 Notes. . ५८. प्रणमत प्रणयप्रकुपितगौरीचरणाग्रलग्नप्रतिविम्बम् । दमासु नखहर्मणेषु एकादशसनुधर रुद्रम् ॥ "४. स्वमसि मया चूसाङ्क र दत्त: कामस्य गृहौतधनुषः । युवतिमनोमोहनसहः पश्चाभ्यधिक शरो भव ॥ श० हार. "७. गृहाणानुकम्पा पिब दुग्ध कुतोऽस्माकं तकम् । पुलकमस्तके हस्तो यदि दधि जन्मन्यपि जातमासीत् ॥ "२१. जयति तमालीयमाना गिरितनया प्रणयिकल्पलता। "२४. "प्रकट पाश्चय; सुमटी मनोधर'; 'कोइलो लवई' कोकिलो लपति; वार अवाति च ; “निवारय बारकशून्यः; अला पागतः जाडदा यामः;" कर्ज कार्यम्. ५८. "गोसे- प्रभाते , गिरिछिरिन्छोलो-कमलरजापतिः वल-अल्पसरः; बहे- (तोये); विवलिदा प्रसारिता." "1१०. मुग्धे ग्रहणक (तमल्यम्) गृहाण त्वं धारय मुद्रा निजे हत्तो निमयः सुन्दरि तवोपरि मम सरतस्पताऽस्ति । ६१२२ र १८६७. ६८ कि. । १२ । १०-१२ कि. । १.-"1१८ वाम ! ६. ४. ".१८ काद..--".२२ मा० मा० १३. १६. ३१ मामा० । २. ११. - “।२२ कु०।५ । ४. ६३१२१ धाम: -६४।३१ । ३. २८.-वहार मेध० १२. ४६. र उ .12.-२३. शि० २.४०. बरा५ तमनः वलोकमान्त, ३.४७७. ७२।। 'शि । ४. १०.--१४ मेघ.! . ,-"१२५ शि० १ ५३१३ विक । २१-१२५ .म. ना० । ३.५. ७४।१९ शुक्र व नानाति शुकमलपितानि कोरस'लापिनी। कौरभाषा सच मान सनु रे इशयौ ॥ कणख-कुन्त कोर-पूस- बापागः शुकनामानि । ०४। १८.-७१११८ . .

·Notes. 389 . ७५९५ कु. ई.३.-७६१७ विक०४ । १२. ७६०१२ एकसिमणि श्रावणः अन्यस्मिन् भाद्रपदः माधवो महौसलवसरे गण्डस्थले शरत् । प्राने ग्रौप्मः सुखासिका तिलक्ने मार्गशीर्ष: मुग्धाया मुखपङ्कजसरसि आवासितः शिशिरः ॥ ७७६ अत्यन्तरमणीयम् अस्माक ग्रामसत्र मण्डनीभूतम्। नूनं तिलबाटीसह शिशिरेण ससमवजिनीपण्डम् ॥ ७१२४ विक्र० । ४ । ४४. ४६।१५ एमावभाव सनी एलायन्मालाभ्यामधिपवाभ्याम् । एलायन्मानावस्या एतावन्मात्रै दिवसः ॥ थे। ५.-८२१२ शि।४।१.-1१५ कि.५।। "१८ कि०।५।२.-"२४ भ०।१०।११. ८२३ तौर्थन रजसा तनुः सन्यो । इनकोः द्यावापृथिव्योः रमे ८०१४ लावण्याकर। "५ सौमासी सीमायामासनशीलः ; परिसरसरणी प्रान्तमार्ग। ८२१० विभत् + आमन्त+सारस सारसे सरसम्वन्धिनि ; कुरते फुमितरते। *१४ काव्या० ।। ११.-".१७ भि० ।। ४ । "२० कि. । १५ । ३.-२५ भि ।।३। ८४२ सभाः सदीप्तिः। "५ काव्या० ३।३। "- कावा. ३९.-"|११ काधा २४२ । .."१५ काचि (२) - 'केन पानीयेन प्रधनमीता'; १८. मदनदारुण मदनकाछत्र दा+पप्पत् । "२२. काना३RT.--"२४ भ०1१1१५ । ८५ मि.४ भ० । १०।१७। "IP यावयास.--"२० मि. ६.।

·८८४ 390 Notes. हाई भ० ११०.-"IE काष्या०३२४५.---"|१८ काव्या श४० ॥ ८.१३ विगत पधिगमनम्, ललित भ्रष्टम् ; अममदा इर्षशून्याः; मामहता आधिग्रताः ; पार संग्रामवर्जितम् ; समयात देवात "१८ धवो हमविशेषः ; वि: पदी; अना स्त्री ; नौ भावयोः अबन्धु मालम् ; हित तनोतीनि हिसतना ; अनाननेन मुखशून्येन खेन प्रामना खनाना पान्दायमाना । ८७२५ मत्+एनसा ;न+यते। काव्या०४८.-१६ कि० । ५ । २७ । “१२३ शि०।४ । १२ । ८५ हे जयन्ति ये ने दे सदा नमस्यन्ति ते जयन्ति । हे भवानि प्रस: भवान्यतः भवं विना सदादेह (सत् + आदाग्रहण+हा चेटा) अन प्राणान् अस्यन्ति । ८।१४ लोकानाम् प्राधीन ईरयति दूगैकरोनीति लोकाधीरा; स+दूना-सेनापसिसहिसा असन्हा अवसादरहिता सन्ना वा पासना निकटवर्तिनी पार पारिसमूहम् । काण्या० १३२७२.---"।१४ शिका२० । “I१९ काव्या१५७। २२ । एपनेता उरिपनयना। "१२५ काव्या. शहर । ८१३ काव्या ३५८.१ "५८ । .९१ अति+कालिम+मालया ; सानमा सुखेन पार्नम्या का सया उपगीतया प्रलिमालया कान्तं न नमनि। "१४ पनलिकूटाः पक्षिसङ्काः; अनेकपाः हस्तिनः नेपाम् अदभ्रम- सम्बाउत्कटमदभराः भाला: चा: यस्मिन् सम् । "११७ कि. ११५1५1 २० काथ्याई । ५२१ स+भास+माना;स+इसा; पराग (कानुष्य)+अ सभा असमाना ; स+भासमाना ; स+मा+समाना; सहसा (मागेमोथ)+ पराग+अत् । सह+सा; अपर+प्रगान (पर्वतात्) सहसा परागात् । २८१४ .

·Notes. 391 १४ (1) प्रवर्ण (वन प्रति), अदन+मद+चलत् +वि (पक्षि)+ परानित + मूढ़ (बाल) +विं, अलं, अहि + तत+रङ्गम् (स्थान) विरसं (रसाहीन'), सदा + निमि+थित, प्रतीतेन प्रत्यावेन शिखिना चरिनेन भषितेन वन जलं यस्य तत्। (2) प्रवण + मद+चमत् + अचल + हिप+राजित, अढ़+विमल+ मचित+तरङ्ग, विरस (लवण), सत्+प्राति - (पचिविशेषः) + मिश्रित अ+चुरत+धाम, प्रतीतैः प्रत्यागसैः शिखिभिः मयूरैः चरितवनम् । काव्या० ३७१.८६१३ कु. ५॥२४.-"२२ कु. १५४८। २७२ कु०।५। ५५.-१८१८ भि०।४।१४। १०१।१३ आस्सन्दता (व्यान,वता) नभो महौं च.तडिदुभापितदिशा कुन्द भिगम्भीररव' इन्द, भितमम्बु वाहेन ॥ "1१८ प्राप्ताय शोकराहतधातुशिलाजलनिघणराजितजलजम् । सय निरप्रहसितदरीमुखनिर्मथितमदिरामोदम् ॥ रावण ५६ । निमन्त- निष्कान्स for निम्महि in some. “२२ मि. २३.-१५६३ २०६।२५.-१०८१६ २०११। १९८॥१८ कर्पू" २।११. पर जोत्ना उप्णा गग्लसहप्रचन्दनरमः, पंतधारो हारो मलयपवना देहतपनाः। प्रणाली वाणली पलति घ जलाद्री तनुलता, वरिछा यद, दृष्टा कमलवदना सा मुनयना ॥ १०२४ पारामिन्ध नदीभेदो। १०॥१४ धूमायते धूमकलुपे ज्वलति ज्वलदात्तहस्तजीवावन्धे। प्रशि- रवप्रतिपूर्णदिशि रसति रसछिसरे धनुपि नभस्तलम् ॥ रावण०५।१८ पामहन्त for प्रात्तइत्य। १९३ कि.८।२६। - ११२ उधे बसा यम: धैर्य धैर्य व गुरुतया गुरुताम् । रामः स्सित्यापि स्थिति भपति रवैम्प च रख समभिकामन् । रावण ४॥४३॥ m२ दमकु. १.-MIREर०३८.-११५१९ मा०मा० ५१॥

·14
302
Notes.
११६॥१० भि० १६३३.-१ काव्या. ३-१ Uि
"११५ कि.। १५ । १४ ।
"१२२ कः, खगोधम् प्रचतौति खगौधङ, न चित छिनौति चि.
प्रोजो यस्य सः, भ.मति अत्तोति भान्, :, अटोठाम भटानाम् बाधकानों
ईट देखरः, अइप: अचपलः, तथा उदधौन् पर्व पूग्यामास ? अभीः,
मयः, परिल्ला भावच्छ दनौनाम आशिषा सहः ।
११७३ सामधामनिनां धाम्मः तेजसः साधिका । अपपापान
निष्पापान पाति।
११८७ २८ २२० २५ काथ्या शर१-८५-८५-८४ ।
"१३ इनः ईयर ईजः कामः ; इला थियो । रैदः कुवेरः ।
"२३. हे साहसई निगोथाभिसरणमासिक सासवा पाखादितमदिरा
साररोमा उत्क्षयरोमाञ्चशालिनी, सहसा हास्यसहिता त्या त्वामेति ॥
१२०१ "गीर्वाणमुभटः कश्चिद युयुत्स दैत्यसेनया।
तत्कालसतसान्निध्या मायादेवीमपूजयत् ॥
व्यागो साया, रुव वागभिधानं यस्याः सा माया मह्यं रक्षाऽस्त । रास
दत्तभवद्य दोषबालमधिराजामवद्या आधयो यत्र ताशे वा राजंत्र. यस्याः
मा विशिष्ट सरणं विसरत गति प्रयच्छति स रसोऽर्थाद वीरस वेत्ति या
माया भूमावपकारः पुवकलत्रादिरूपो यस्था इति गमकत्वाद, बहुवादित
राका पूर्णिमा द्वादशवर्षद भौय कन्यारूपा या, पक्ष्माभः शरीरसंलग्नः शेषः
सोः यस्याः, नयनं नौति नयति यन् नयनं हि निं तदेव समात्मा
यस्याः, खे व्योनि यातीति स्वया। स्तव्यो मारो मारणं कामो वा
रामा रमणोया खोरूपा वा, यात विनामितं स्थिरत्वं
यया, तहिनं नयति प्रापयतीति नयते प्रत्यये तुहिननश्चन्द्रस्तस्य नहित
जटाजूटे बन्धयितः परमेश्वरस्य श्रीः शक्तिरूपा। कं सुखं रांति ददा.
तोति करतस्य धारभूता दस्यक्ता खनादिधारेच धारा छेत्रों, राधेशि
देयाः पौराषिकं नाम, ममेस्यव्यय भावप्रधानं भिवममत्व मान्ति
रस्याः सा।

·. . . Notes. 393 परिच्छिन्दन्ति ये बशिनः योगिनः नेपामपि व्यालविद्या क्षयिविद्या प्रव- तारयसौति या सा"। १२०१२३. अक्षौणेन गवा पेप, गवि वाचि । १२१५. साग श्रेष्ठा, भियं गतानां गणानाम् पारवो यत्र सा, नासेधा परैः अप्रतिपेया, परितारिका पाहताव:- “१८ कि. १५ । २२ " । १२ वाहना सेना, अनमा नतिशून्या, साराजी श्रेष्ठसंग्रामे, मानासे परेपां मानक्षेपके। राजेभा गजहसिनः, भारिणां खाम्य- पितसमरभाराणामुचितचेष्टावतां जनानां । धनि यति क्रियावि- शेपणम् ॥ १२१११५ ततः मानवजः पारामः पारवो यत्र । "। १८ लासे नृतेत्र, गजमलौमसा ग्यामा, अालालि लालिता। “ कलिला गौतादिकरणपटुः, सालाली क्षपंक्तिः, सरकेण मधुना पालसा, श्यामानी, मधुरालापा, मेला स्यादुत्तमा नारीति देशीयकोपः, सह पूरया मदिरया वर्तते इति वा रलयोः सावर्णवात् । अला भूपयित्री हवंधति सम्बोधनं रेहद गजते. १२।१ सु+ काल + वाला (=केशा,) कान्तिल- कान्तिप्रद, सखा आत्मसम्पद युवा, दार्पका अभिमानात्मकनारवती। १२२ । १ कि० १५ । २७ “। १४ कि० १५/२५ "। २२ करैः किरणैरासचयनौति, वनात्मक जलरूप रन्द्र, कला- खनुराग सधाय सवा, अन्तःस्वच्छतया दृश्यनभोमागनैमिमद वलयाकारो- लेमिनो ममागौरौं ग्यामा मद्धां (अपनय ।) 'वणे अधीनशहरमिति क्रियाविशेषणम् ॥ १२श न वस्यनीति अवसा, अस्पन्दनेन स्थिरणेनमा करमण भूमिता विनवीभूता, भगवन्तमिना सतता। १२३।१५ बनकाझ लोकशिरश्चिङ्गभूत, न न गांमिकर किना विसापर- .. . .

·394 Notes. किरणमेव, जरितांनां परिणतानामनारमणं, नमसर्मा बलहानौं सन्ततव्या- पारेपोत्कृष्टम् ॥ १२४१३ हे देवमुख वङ्गे, अनर्धधनौषमाणनं समुद्रभिव नर्दन कोलाहलकारम् । " | १२ असमा असाधारणी पासिका स्थितिः यस्याः, अमा- १२५१३ दूरीरंदूरमपनेयम्, दुसदनाः देवाः, अरनमवित्रांन्तम् ॥ नन्दिना नना उमा गौरी, अन्यदपूर्व धाम तेजो यस्याः । “ । १३. सदे उपवने सभयबध्वा खण्डनागिरी निर्भमनवचसामविषयः ।। १२५।२५ रदं नागकम् । १२६०४ रुन्दा विपुला, उम्साघो नौरोगः, देवौजसा राज्ञां खण्डयिती ईशा चेष्टा यन ताहों। "12 चन्द्रः कन्दर्पमित्र विहरणसफलो झारिताराप्रवन्धः स्वच्छन्दो वन्दनीयः कुवलयदलनः सरे मेलिकारी। कन्दोहोबासलासी जयति शिवशिखामण्डनीभूतखण्डः दत्तजयोत्स्नाजलौधो विहितनिजरति विचमाणां बलेन । १२६०२० नता दिव्या देवा यम, असद, अविद्यमानमरिचल यस्य, (नतः कर्मधारयः); शुभाना साना लसनेन भासनमौलाय ; भानि नघवा- पत्रावरितु शौल' यति भरि खनन् पूरयति तस्मै शुभसार उच्छि- तो यो रयो गो गमनं तेन भाविने। “१२५४४ लटभ मनोझं ललित विलासो यस्याः सा." १२८०१ शौ: (); जू: (घर); मू: ( मुई)बः (त्वर); मा (माङ् माने शब्द च); का (also क+अन्); प्रमा-(अलक्ष्मीः, also सक); सा ( सन् ); मा या (also साध्या) ;मा ( मेङ्मणिदाने ); मे नौ: (also मेऽम:) (न-औ-द्विवचन); विष्पो र्भाव इति वा भव। मेवे में सम्बोधनानि. १३०९५ प्रम०६८। . .

·Notes. 395 . '१३५॥११ यदि देवरेण भणिता सुद्धं गृहोवा राजकुल बज । मत् किं सेवकवधा हसित्यावलोकितं शयनम् ॥ १३५॥१८ क स योजनबाजः को दण्डाना हे सहचे.॥ २३८५३ भि० । ११ ४६ "| १८ भद्रं भवतु सरसत्याः कवयो नन्दन्तु व्यासादयः अन्य पामपि पर प्रवर्तता वरा वाणी च्छ कप्रिया बच्छोमो तथा मागधी सारतु नः सा किं च पञ्चालिका रौंती विलिखन्तु काव्यकुशला जत्रोतां चकोरा इव ॥ कपू० १ । १३५१ "पदपीड़ितमहिषासुरदे: भुवनभएलावकाभिलेखैः । सुरसुखदाटवलितधवलाः जयति सहासं वदन महालक्ष्मयाः ।। "। १४ भगवधनिमित्तनिर्गतमगेन्द्रपून्यां गुहां निरूप्य। लब्धावसरो गृहीत्वा मौतिकानि गतो व्याधः ॥ "१२२ उच्चा पालि: मियः पथा याति, प्रेचे संभवति यदि लोचनवान् ।। १४०११ सुनवधव्यमिकर निशम्य दारुणरोपविसृष्टप्रहाररुधिरारुणः । वलितो जायते नरो रिपुसन्तापनोऽनलसहो यदि भवनि महारग्णः । "। ५ निशम्य पचात् तुरगरवंशूकरो हिंसार्थ हसति । निमकान्तं दायुगलेन पुनः पुन न च दशति ॥ "५ विभेपि हरिमुखि अपि भव मां च गले गृहाण सदा । कन्दति रिटासुरमारितः कण्ठवलितो न पतिः॥ . "। १३"चन्दनधूसरमाकुलितलोचन' हासपरा, निशामकमितम् । ..वर्मनसा बुर्मनस्क संझामितमण्डनं मानिन्यानन' किं तव करस्थितम् । १३०१२१ अयि दुर्मनस्क दुर्मनस्क अद्य किं नो एच्छामि त्वाम् । न जीव्यते येन विलासः परिनियते किमिति जनः । १५.११ मां । मा० .॥३६, "|१८ वी० । १1३५, २५ मा. मा०।५।२८, १४२१५ मा० मा० १११८, १४३८ कु.11.1 . “ ·5 १५२१४ र०।१८४८, 396 Notes. "।२० घणपिष्टधसरसनि मधुमदताम्माधि कुवलयाभरथे। कस्य कृते चतमञ्जरि पुवि त्वया मण्डितो ग्रामः । "। २५ शि०। ५। १५ .१४४६ सखिभि भणमाना स्तने लग्न कुसुम्भपुष्पमिति । मुग्धवधू इसने प्रस्फोटमन्ती नखपदानि ॥ १४६१७ कु०१३१ “ । २३ नमत प्रविष्ठिततुङ्गम अप्रसारिताविनृतम् अनवनतगभौरम्। अप्रलघुकपरिश्वक्षामज्ञानपरमार्थप्रकटं मधुमथनम् ॥ रावण १. प्रवद्विभ- - अवर्धित for अविठिय। १४७६ कु०।१।१०; १४८६ शहा ३४ 1 १४६।५ र डा। १४८४ १५ शि0 १७०, १५६. कि० १५।२८, “१२ कु० २४६ । " २०१४।४।. नाम०३०. १५४ार मे० । २।७। १५५३ पौनसानदुर्गाह्य यस्य भुजयन्त्र निष्ठरपरिगृहीतम् । रिष्टस्य विषमवलितकण्ठ दुवेन जीवितमतिकान्तम् ॥ रावण ३ । २०।६।१२. 1०11८१ व्यास्ता प्रतिवचनं न ददाति रुष्पति एकैकस्मिन् । प्राया वजण विना प्रदीप्यमाने नदीकच्छे । “११ श्यामाया: श्यामलतया अर्धाधिप्रलोकमुखशोभा जघ दलशतकवतंमः भमति हलिकपुवे ॥ १७ कि.।।१४ १५७२० मौदमहिलानां यत् यत् सुशिधितं तद, रतये सुखयति । यद, यदमिक्षितं नववधूनां तत् तद रतिं ददाति ॥ र।१२। ४५, “। २१ मे० । १।४। १६१४ कि. १६। २३, "IL मे० । १।१३ "।१७ मे ।। ५२॥ १५३ । ५ " " પૂરા ·397 Notes. मे०।२१३४ । १९ कु० । १। ४२ । "। २४ उहर्षः पिवति जल यथा यथा विरलाङ्ग लिचि पधिकः। प्रपापालिकाऽपि तथा तथा धारा तमुमपि तनूकरोति ॥ १६२५ गोदाविषमावतारच्छलेन आत्मा उरसि.अस्य मुक्तः। अनुकम्पानिर्दोपं तेनापि सा गाढ़मुपगूढ़ा ॥. “१३५ शि० । ११२२, १६३९ शि० ॥११॥६४ । १६३।१६ यस्तस्या: अधररागः रात्रौ उहासितः प्रियतमेन । स एव दृखते प्रभाते सपत्नीनयनेषु संक्रान्तः ॥ "। २१ कि०1७1 ३५, १६४४९ कि० १६० । १६५१६ मु०।१।२१ १६६७ न पुन र्वरकोदण्डदण्डके पुत्रि मानुपेऽपि एवमेव । गुणवर्जिते न जायते व भोत्पन्वेऽपि टङ्कारः। १७०५ कि० | ५४, १७११२ मा० मा। १।३५ "२२ मोहविरमे सरोष' स्यूल स्तममण्डले सुरवधूनाम् । येन करिकुम्भसम्भावनया दृष्टिः परिस्थापिता ॥ १७२।३ हसित सहस्तताल मुख्यवटमुपगतः । पथिकै पत्रफलसह वे उड्डोने शुकवाते ॥ ११८ स मुग्ध हगो मगटप्णिकाभिः तथा दूनो हताशाभिः । यथा सद्भावमयौनामपि नदौनां पराङ्म खो जातः ॥ वि० ४ाद६, १७३१५ . शि०1३ 1५१, १७४ार वि०१४ १.१७ । १७५।१६ वि० ११५९, १७५।२४ शा|१०, १७६५ मे ! २ । १४ । .. १७६१२ कि० १८९, |१७ कि० । १८, १७८१८ २३ उ०। ।२७. १७९।५ ५० १६१२३, “११५ २० १३॥ २८ । “२४ गृहाण प्रलोकय इमं विकसितवदना प्रियस्त्र अर्पयति । घरिणौ सुतस्त्र प्रथमोगिन्नदन्तयुगल सतवचनम् ।। १८०४ सालोक एव सूर्ये परिपी घरस्वामिनः गृहीत्या । . . “२३ भ०६७ ·। 398 Notes. पनितोऽपि पादौ धावयति इसन्ती इससः ॥ १८०१० मालिवनगोपिशाया (१) उज्जीवन्तमाः कौरवातान् । सर्वानसन्दा अपि पथिका अधिौ प्रेक्षन्ते ।। १८०१९ गोदावस्थितं प्रेक्ष्य यन् न गृहपनिसहलिकनुपा। प्रारषा उतरित दुःखोतारया पदव्या ॥ १८११२१ शि० ११०१३, १८२१ शि०१७, “1.१३ कि० १॥३॥ १८४८ मा०मा० १३४. “२१ कु०५१८६, १८हार वी॥१॥४५ । १८४ार कि० ॥१०॥७॥ १५॥१ वर्गमपारिजातं कौस्तुभलक्ष्मीविरहितं मधुमथनस्य उरः। स्मरामि मथनपुरतः अमुग्धचन्द्रहरजटामाग्भारम् ॥ रावण ४४२० १९४४ रजा, “११६ ० १॥२७. १८२४ मा० मा० । १०।१२। १८२७ शि०१४॥ १५, “१. किश। १९३३२० चन्द्रसह मुखमस्या अपतसहवश मुखरमः । सकचनाहरसोज्ज्वलचुम्बन कसत्र सह सत्राः कमलकरा रम्भोकः कुवलयनयना गावदना सा। कथं नु नवचम्पकाझी घणालबाजरपि पानपतौव ।। र०.६।६०.१५ . ।।२५, १८८ार भि०१६ । ५२ । १६०४ शोभेव लहाणमुख बनमालेव विकट हरिपतेरा योनि- खि पवनतनयम् आ व बलानि असर विलगति दृष्टिः॥ रावब० ॥५८ । २००१९ मिश २:२८ व्यवसागरविमहोपो रोषगजेन्द्रहदकलामनिवन्धः। कथं कथमपि दाशरथे जयकेभरिपञ्जरो गतो धनसमयः ।। २०५३, प्रस्फुरितोष्ठदल सत्वणविगलितरुधिरमधुविश्छायम् । उतपडितकण्ठनाल पनिन स्फुटदमनकेशर मुखकमलम् ।। "१११ स कुम्भकर्षमतिवचनदण्डपरिषष्टितामधौरविषः । गलिसांधकनिर्मोको जासो भोषणनरो दशानमभुजगः । १८४२ १९७८ रावण०१४।। - ६ ·Notes. 399 २०६।१७ मोभते विशुद्धकिरणो गगनसमुद्र रजनिवेलालग्नः । सारामौक्तिकप्रसरः स्फुटविषटिनमेघशुक्तिसमूहविमुक्तः ॥ रावण २२ संपुट for समुह। . रावण० १५1 "२४ वनराजिकेशहस्ताः कुसमायुधसुरभिसञ्चरदध्वजपटाः। भशि- करमुह तमेघास्तमः प्रतिहस्ता: विज्ञापयन्ति धूमोत्पीड़ाः॥ २०७११ पू० १२१११ "।२४ रविकरकेसरनिवई शोभते धवलाभदलसहसपरिगतम् । मधुमददर्शनयोग्य' पितामहोत्पत्तिपङ्कजमिव नभस्तलम् ॥ रावण १७ ॥ २०८१७. दीर्घो दिवसभुजङ्गो रविविम्बफणामणिप्रभ विकसन् अपरसमुद्रमुपगतः मुञ्चन् कञ्च,कधर्मनिवहम् ॥ रावण । "१६ धूनमेघमधुकरा धनसमयाकर्षितावनतविमुक्ताः। नभःपादप- भाखाः निजावस्थानमिव प्रतिगता दिवसाः। "१२३ पौनपयोधरलग्न दिशां प्रवसज्जलदसमयवितौर्णम् । सौभाग्यप्रथमचिन्न प्रजायति सरसनखपदमिव इन्द्रधनुः ॥ रावण २१॥ २०१६ र० । राई “१२५ सकलोमोनितवसुधे समस्तजीवलोकविस्तृप्यत्मभाये। निठति नं चिर रवाविव विधान (विभात) पतिनापि मलिनता सत्पुरुपे । रावा० ३।३१॥ २१०२ अव्यवच्छिन्वाहतः अधिक मुहावति स्फुरितसूर्यच्छाया। उच्शसः सुभगानो विपमस्सलितमहानदीनामिव खोतः॥ रावए 11 सुभलाण-मुभटाना for सहगा। २०१४ विपदेग इव प्रस्त: यद् यद् अभिलेदि बहलधूमोत्पीड़ः । प्यामलीभवति तत् तद् रुधिरमिव महोदधे विद्रुमरन्तम् ॥ रावण ५५० । "* र0 114 २॥ सततेपातकाय निश्चललोचनभियं प्रवमतमतापम् । र०11३७

·400
Notes.
पालेख्यमदीपानामिव निज प्रतिचटुलत्वमपि विगलितम् ॥
“२० कु० ।५।१५;
रावण २४५।
२१२१६ घरिया महानसकर्मलग्नमसिमलिनेन इस्तेन। चिप्त
मुख हसरते (?) चन्द्रावस्यं गतं पतत्रा ।
"२० रोत्पलदलशोभा तवायपके सुरभिवारणीभरिते।
मदतान मनोहरप्रतिमापतिते लॊचनेच लघी ॥
२१२२० पू०, १।१७।२१४ार ५०, ११२७ । २१५.११1 वा. रा०२११७
२१६॥२३ कि० । ८३५-ई।
२१७।२२ ग्रोप्ने दावाग्निमसिमलिनानि दृश्यन्ते विन्धपशिखराणि ।
प्राशासु प्रनसत्पथिकेन ? भवन्ति नवप्रावड़वाणि ॥
२११
कमा वा न भवति रोपो दृष्टा प्रियायाः सवणमधरम् ।
सम्भ्रमरपद्माधायिणि वारित वामे सहखेदानीम् ॥
“१० दूरपरिवड्परागे अवगूइति दिनकरे अपरदिशम् ।
असहमानेव कि लौयते प्रियतमप्रताचद्रूपए दिनलक्ष्मीः ।
२२०५१८ पसवितमिव करपल्लवैः प्रस्फुटितमिव नयनः ।
फलितमिव पीनपयोध: आर्याया लावण्यम् ॥
"२६ देह व पतति दिवसः कण्ठच्छद व लोहितो भवति रविः ।
गति रुधिरमिव संज्ञा पूर्णते केश व शिरसि च तिमिरम् ॥
२२६०२० मा मा० ५।१०, २२८०१८ -पा० २।५।
"। २६ कालाक्षर:शिक्षित बालक रेलग मम कण्ठे ।
योरेव नरकनिवासः खमत यदि भवति तदा भवतु ॥
२२८१२२ न मुञ्चन्ति दौर्घखासं न रुप्यन्ति न भवन्ति विरहक्लिष्टा
धन्यास्ता येपो बजवल्लभ वन्नुभो न बम् ।
२३॥ई धैर्येण सम यामा इयेन सम मनिहिता उपदेना।
उत्साहेन सइ भुजाः वाहेन सम गन्ति स्याउलापोः ।
रावण ५७॥

·१२ र० " "।२४ Notes. 10738 401 धैर्यमिव जलसमूह तिमिनिवहमिय सपक्षपर्वतलोकम् । मदीखोतासीय भरङ्गान् रत्नानीष गुरुकगुणशतानि वहन्तम् ॥ रावण २२४।२५ मा०, २२, २३ वौ० २।४० २३५।६ भि० । १०३७. २३६५ शि०।१०।२६। २३६।१२ कु० ५।७२. २३३ मे ११३८, "१४ २११; २३८७ कु० । ५८२. २३८१८ सत्यं गुरवो गिरयः को भणति जलाशया न गम्मीराः। धोरैरुपमातु तथापि खलु मम नास्ति उत्साहः ।। २३९।५ कि जल्पितेन दशमुख जल्पितसदृशमनिर्वहन स्वभरम् । एनाव जल्पित्वा सार निधनमन्यऽपि वज्वधारास गताः ॥ 1११ इन्तुमपि मार्गमाणः हन्तुं त्वरमाणस्थात्ममा दशयदनम् । किमिच्छसि कर्तुमस्याः सवगपते प्रियमिति विप्रिय रघुपतेः । प्रचुरयुवा ग्रामः मधुमासः यौवनं पतिः स्थविरः। भुक्तसुरा खाधीना असतो मा भवतु किं म्बियताम् । २४०५ कथमा चीयना मध्योऽस्याः कन्दोहदलसहपाभ्याम् । अचिभ्यां यन् न दृश्यते धनस्तनभररुहप्रसराभ्याम् ॥ । २४ गमिताः कदम्बमाताः दृष्ट मेधान्धकारित गगनसलम्। सचितो गर्जिनशम्दः तथापि राजु अस्याः नामि जीविते श्रासम्धः । राव २४ ११२० कि० । ८१३७ २६ यो यस्य उदयदयितो दु:ख दददपि स मुखं ददासि दयितनसटू पितानामपि वर्मते स्तनाना रोमाक्षः ॥ • २४२१७ ते विरला: सत्पुरुपा ये अभवन्तो धटन्ते कार्यलाभे (कला)। . सोका एय नेऽपि द्रुमा ये अज्ञामकुममनिर्गमा ददनि फलम् ॥ रायपo 11 ०1१२४४१ यि० । ३९. 187 व्ययसिमनिवेदितार्थः स सुग्रीवेण उपगूढः रावया ॥५। २४४।१६ पतिता थ.........अनकमुना। रावण १०५४ दlor ए.५१ J017 - . .

·402 Notes, २१ रावण १। "२५ धेय घरनि विपादो विनयं यौवनमदः अननो लज्जाम् । एकान्तगृचीमपक्षः किं सतु यद, स्थापयति वय:परिणामः ॥ २४५॥४, मध्यस्थितधरणिधरं विद्यमानसमुद्रमण्डलमुलम् । रविरथवेगविगलितं पतितमिव उत्कटाक्षकोटिचक्रम् ॥ २६ कि० । ११६ २४७२२ यथा यथा निभा समभ्येति तथा तथा वैपिततरङ्गप्रतिमापनिमम् कि कर्तव्यविमूढ़ वेपते उदयमिव उदधेः प्रशिविम्पम् ॥ रावप्पO Ito. २४८।१४ उ01 १।४२ ॥१८ २० । ६३५ २२ र०बार. २४९४७ कथं कथमपि विरचयति पदं मार्ग प्रलोकयति घेवमाविंशति घोरवत् कविः अर्थ लय दुःपेन स्थानेन निर्वहति ॥ १२ विकट गगनसमुद्र दिवसे सूर्यण मन्दरेपेव मथिते । नीयते मदिरेय सन्धया तस्या मार्गण अपतकलस पूष भी। 1१७ रमिषणालाभरपो नलिनौदलस्थगिसपीवरतनकालसः। वति प्रियसङ्गामेऽपि मदनाकल्यप्रसाधन युवसिजनः । . " . " २५२१२ मा०1१0४. नवपष्वषेषु लोलति पूर्ण ने विटपेषु चलति भिखरेषु । तिष्ठति सबफेषु वलने वसन्तलक्ष्मीरभोकस्य । 1२५ प्रनया भरदा भभी मशिनापि निभा निशया कुमुदवनम् । कुमुदवनेन च पुलिनं पुलिनेन च शोभते उसफुलम् ॥ २५५ मे०।२२. २५६०२०-२ कु०।४।२५-४.. २५०१ रमजल्पिते यशोदया। रुष्णमुसमे पिता मिगत हसित वजबध्वा ॥ . २५८८ सद, दयिताभिज्ञानं यस्मिनष्यने राधयेण न तिहितम् । सौतापरिमर्पणेव बढ़ सेनापि रोमाञ्चः॥ , रावर्ष० ४२ । “। १५ विदितरमाभलेनापि विषधरपनिना अदृष्टसूलच्छ दम् । .

·Notes. 403 क . 'अप्रासशिखर त्रिभुवनहरणप्रवर्धितेनापि हरिणां रावण १७. "| १८ रणदुर्जयो दशमुखः सुरा अवथाच त्रिभुवनस्य इमे । पतति अनर्थमिति स्फुटं विभीषणेन स्फुरिताधर निःखसितम्॥ शई र०१४२९. २७४।१५ कुळाश २७४ । २० र० । २२, २४ २०७३, २७५२ । २०६० "1 कु० । शहद ११ मा० मा० । ११३०. 1 २१ ० । ५८५ २७७३ मा० मा०।५।२८ " | २३ अमरु० ३४. २७८५ विकोणाति माघमासे पामरो......दृष्टि स मुर्मुरे श्यामलायाः स्तने नियच्छन् । ।६ प्रकटित सौभाग्य' ताम्बया रपभगोष्ठमध्ये। तुष्टरपभस्य म्टने प्रक्षिपुट कण्डूयन्त्या ॥ "12 पुलक जनयन्ति दमकन्धरस्य राषवाराः परोरे। जनकसमास्पर्थप्रदग्धा दूव करसला अईविमुक्ताः ॥ “१२ उहानि नवटणाकुररोमाञ्चप्रसाधितान्यनानि । माटड लस्मयाः पयोधरैः परियेलिनो विन्धरः ।। २७६।१८ श0;५२४; २८००२० उ०२।१०; २८२५ कु०।३३. २८२ । २२ 40 । ४।१६, २८२५ कु० । २७२" । १० मार. २८३९ २८४११ भ०1४i ८४ । १७ र०। ६१३ "। २२ 0 1 १२२ २८५१ . ये० । ३।४१ 1० 1 ७१ ११२ रला० । २१ ..२८हार कु0 हा८४ ५॥१४॥ २८।०८. २८७।१३। उ०॥ ५॥३५; २८८ । उ० २४४ 1११ 01 ४१८.. २८८ १९ मा० मा० | ५११; २२॥१, कि० ८४५. सहसा मा साथमा प्रियागमः तस्या विरविराया। अत्यन्तपउपापि या अममा सा पतपदेव । . 40 ।।१० ।१२। उ० . ८२७ . .

·10.1 Notes. 16 उ० ।५।१७. ५, २८।१४ रत्ना० । २०१३ 30। १५. २८०११ रमा०।०१७ "१८ मा० माश २८१४९२ परिपोधनसममदनसुखनिपसिसस्य भवत्पथिकस्य । अयशदूमाजरमध्यावर्तिनदियमाः सुखयन्ति । "।१७। निद्रालसर्पमानवतसवलदर्धसारकासोकाः। कामस्थापिपिहा हष्टिनिपाता: मभिमुस्याः ॥ "१२३ । अयस्खपिसि दत्तमसौपक्षेपणं प्रशिथिल रझैः। निवर्तितपुरतरसानुबन्धसुसनिर्भर पा ॥ "१६ रा०।२९५१ २९५ ११ । ११. १४ कि० । १५१४. २८२ कु. । ५। ५३ मे। 1. २८६ ११२, १० । दार। "१८ २० । ५।२५."।२२ मा० मा ।।२८. "११ र ३७१। २२७१ उ०। ।३८ "२४ रन्धनकर्म निपुणाय: (१) मासिरसर कपाटलसुगन्धम् । मुखमावत' पिवन धमायने मिपी न प्रचलति । २८८१ म ! ७१७. ८ उ.1 १११. १००।१८%3B २९८१८ कि. १९०८. "१२२ १० ११७२ ; २१ र र. २६४ार उबार, १६ कि. १८१२८. "१८.मा० मा १५ १२४ । कु. ११६२०१४० । २१४५. "ite ० । १४५ । ३.०५. धनपोऽपिवारविरचितकर्षायत मनुष्य धरो वायंगुर्यों निशम्यते (?) बधूमुखे दृष्टिः । ३०९९ प्रभवन्ति एव पुरुपा: महिलामा सिलु सुभग विदितोऽसि । अनुगगजुसिताया को दोपोऽभिजामः ५ ३०१ ० ३०२।८ मा मा० । ५. ३.३ मि. ४५० १०३१११ ०। १।११. "१२. श० । १।१८. १२४ यी ३. १२४४. "१२४ २०१८३७.

·Notes. 405 . . वी. । १।२१. “ई. मा० मा० । १।१६ । "१४ फु० १ ३१५३. “१७ कु० । ३५४ । "।२० फु०। ११४२. “१२३ वि०।२६ ३०५।१ मा० मा० १०३३ ३०५।१० कादखलोचनानाम् उदंशुकप्रकटजधनानाम् । अवक्षग्नमज्जन्तीमा सो कामो बहस चापम् ॥ “२० अद्य मया सेन विना अनुभूग सुखानि अनिशं मारन्ता । अभिनवमेघाना रयो निमामिमो वध्यपटह पूव ।। १२ एकसिन् ग्रन्ये म्मरति दयो विविसर्गा दृश्यन्ते । ३०६१ घणमालमपि न स्फुटति अनुदिवसदत्तगुरुसन्तापा। प्रच्छन्नपापळेव श्यामलो अस्पद घदया हि । "३ एवमेघासतपुण्या अप्राप्तमनोरथा विवमेव । जनयादोऽपि न जामस्तेन सम हलिकपुत्रेण ॥ “५ गोखखवलनं श्रुत्वा अद्य मामि उत्सवदिवसे । वयमपिसत्र मालेय मण्डनमसमा न प्रतिभाति ॥ " श। ११३॥ "!१५ यद्य मया गन्तव्यं घनान्धकारे तमय सुभगसर । 'चार्या निमीलिताची पदपरिपाटि घरे करोति ॥ "१२० नयनाभ्यन्तरपूर्ण हाप्पभरमन्यरया ध्या। पुनवलप्रेक्षणीयया पालक कि यन् न भपिसोऽसि ॥ २०६॥२३॥ सर्वम्मिन्नपि दग्ध मयापि खलु घदयसत्र निर्धगिरेय. यत् सेन नगरदा उत्सास्ति फुण्डो गृहीतः ॥ ३०१ यद, यत् करोपि यद, यद, जल्पसि यद, यन् नियासि । तत् जदनुमिधिनाया दी| दियसो न संपतमि । "५..मा. मा० : "२० मि. । .. "२३ मि०1८३४ ॥२१ भि०। ११५२ । २०१८p.in; “१३ कु.। ॥८; "I.५ कि . .. २ ·1१८ 406 Notes. "!१८ राजते प्रयपरिरम्भणप्रसारित मुरतमन्दिरहारे। लाललायमानस्थूलसानभरे भुजलसाकमलम् ॥ ३राई सावदेष रतिसमये महिलानो यिभ्रमा पिराजन्ति । यावन् न कुवलयदलसच्छायानि मुकुलन्ति नयनानि । "। १५ एकं प्रहारोच्चाट उस्तं मुखमारतेन योजयन् । सोऽपि सन्त्या मया गृहोमो हितीयेन कण्ठे ॥ अयि देवर कि न मेचसे पाकाशं कि सुधा प्रलोकयसि । जायाया वाचमूले अर्धचन्द्राणां परिपाटिम् ॥ ३१०१३ का. रना । २१ दुर्लभजनानुरागो लज्जा गुरू परवश साम्मा प्रियसखि विपमं प्रम मरणं परणं केवलमेकम् ॥ "२६ भतुस्थिता न जल्पति गृहोना विस्फुरति चुम्बिता रुप्यति । तूष्णीभूमा नवयधः सता वराफेन दयितेन ॥ १११५ मा. मा०.९; "८ मे २४४ । ।१५ र ०४९। ११८ कु०।४।। "१२३ कदलौगर्भसहधे अरू हा हलिकम्न पायाः । उखलति नखानलका चिण: स्पेदादिलकर सत्र । ३१२।२१ पाणिग्रहण एव पार्वत्या त्रास सखीभिः सौभाग्यम् ।' पशुपमिना वासुकिन अपसारिने दूरम् ॥ उद्दति दयिनगृहीताधरेडचीयमाषरोपप्रतिरागम् । पाण्यवसरन्मदिरं चपकमिव निज मुखं वाला ॥ २१३०१५ मे २४८; “।२३। कु०। १३४ । कु.।।३७1 ३१४-६ । कु. ३८-९। ३१४॥२२ मध्याङ्गप्रस्थितस्त्रापि ग्रीष्मः पथिकसत्र हरति सन्तापम् । चयस्थितणायामुखएगाजयोत्साजलप्रवाहा। ३१ut अधोम खं (दशी० २१) विष्ठति जायाशून्ये धरे हलिकपुनः । " ." . 1 "२६ ·Notes.. 407 उतक्षितनिधानानौव रमितस्थानानि प्रेक्षमाणः ॥ "। १४ । भ०।४। ३१५॥२४ । आदरपणामितोमवटिवनाप्रमसम्बलिननिटालम् । वषभयलुप्तमुख्यास्तस्याः परिचुम्बन स्मरामः ॥ ३१६०१ सापमपनयति न तथा चन्दनपकोऽपि कामिमिथुनानाम् । यथा कुःसहे ग्रोप्ने अन्योन्यालिङ्गनसुखम् ।। यथा यथा स्याः परिचुम्बसि मनुषभरिते निधुवने दयितः । अक्षिणी उपरि उपरि तथा तथा भिन्ने विगलनः । १७ । मानगुमपरुषपवनस्य मामि सर्वाङ्गमिट तिकरस्य । 'उपगूहनस्य भद्र रतिताण्डवपूर्वरङ्ग सत्र ॥ णाडा - नाटक for पाण्ड " ।४। “ some. ।१०। शि० । ११५४ । "।१६। न्यासमिव सा कपोले अद्यापि तव दन्तमण्डन बाला। उनिम्नपुलकपरिवेटपरिगत रक्षति बराकी। ३१६।२२। दन्तचर्स कपोले कग्राहो जिनो धम्मिनः। परिपूर्णिमा च दृष्टि मियागर्म साधयमि बधाः ॥ १२५। पार्याया नवनसवननिधिरक्षणे गुत्यौवनोत्तुहम्। प्रतिमागप्तनिवनयनोत्पलं चिनं भवति स्तनपट्टम् ।। २१ दरवेपमानोरुयुगलास मुफुलिताची ललितचिकुरास । पुरपायितास काम: मियासु सज्जायुधो वसनि ॥ 1५॥१५॥१०॥ । ११-१६२।५।- " । १४ । अद्यापि स्पेदणलानें प्रत्येति न तस्या पलिकनुपायाः । फागमवकर्दमः यशया दत्तः सानोस । 18| नेन हिरणवलयाया दत्ता प्रहारोऽस्याः स्तनपहो ग्रामतरुपोभिरद्यापि दिवस परिपालिसा चमति । " ·H “ 408 Notes. " । २२ । सा त्वया स्वहस्तदत्त फल्गत्ययकर्दम स्तनोम। परिकुपिता व साधयति स्वाधिनी ग्रामसरुधौनाम् ।। ।२४। यदि स न वल्लभ एव नामग्रहप्येन तस्य सखि कयम् । भवति मुख ते रविकरस्पर्थविस स्थमिव नामरसम् । ३१५१। स्व दाईि तसर्वानी नामग्रहणेन सस्य सुभगसत्र । दूनों च पहिणुनी तसैत्रव घराङ्गणं प्राप्ता । १२। कय मु गता क दृष्टा किंभणिता किचन प्रतिपनम् । एवमेव न समत्य नि पुनरुतजल्पमानायाः ॥ है। वेपमान खिनकराङ्गलिपरिग्रहस्पलितलेखनीमार्ग। खतिरेव न समस्येति प्रियमसि लेखे कि लिसामः । ११०३। शि०।१३। २१९९२ ! भवत्पथिकसत्र जाया ग्रामोक्षणजीवधारणरजसत्रम्। १च्छन्ती भ्रमति घर धरात् प्रियविरसाध्वमा ।२६। किन भणितोऽसि बालक ग्रामयोधूतथा (दुचिला) गुरुजनसमक्षम्। प्रनिमिपवत (वक) बलवदननयनाई दृष्टिभिः ।। २२०१४। पनुक मा कुपिता उपग्रहसि कि मुधा प्रसादयसि । नव मन्य समुत्पन्चे न मम मानेनापि न कार्यन् ॥ "।१४। समसौख्यःयसपर्तिताना कालेन रूढ़म मणाम् । मिथुनानो बियते यत् तत् खनु जीवति इसरन् एस भवति ॥ "।१४ मा० । मा. ३२०१२६ । कुल पागत: प्रिय पार्यपुलि पार्यण कति दिनानि भवन्ति । एक एतावद, भणिवा मोहं गला घाला ॥ ३२१।१२। मामि ध्यमिव पौस तेन यूना मजमानाया। सानहरिद्राकटुक अनुसोतो जल पिवता ॥ ।१५। सत्यं जानाति द्रष्ट मह जने युजरनै रागः। घियता न त्वां भणिये मरणमपि वाघनीयमसवाः॥ ४॥७ 1 ·. 110 Notes. कुलपालिताया तथा तथा अधिकतर वल्लभो भवति । "१ घरियाः कर्तव्यं वहल मियतमे कुर्वसि। असतान्यपि जातानि झटिति शिथिलितान्यानि ॥ " ॥१३ तामनुख कुवाभोगा यथा यथा स्तना कौडन्ते कुमारीणाम् । तथा तथा लब्धावास व मन्मयो हदयमाविमति । २३८१८ वो. 01 ॥२१. ।२२। वि० ३३९४११ अगणितशेपयुवा बालक अयंकान्तलोकमर्यादा। अथ मा वमति दिङ्मुखप्रसारिताक्षी नव सतेन । २३८०२५ २०। १सय ३४० ११ र १२१५८. ३४३ र० । १२१७८. 1 १७ मा० मा०। १०२१ । २२ कथं न मध अस्थाः कन्दोहदल सहवै। प्रधिभि ? न दृश्यते धन स्तनकावरप्रसरैः। ।२५ २० १५॥१. ३४१३४ नहाना । हा४०. ३४१।१३ ०1१६. 1२३। मचाना.17 .३४॥ पौ । २४ ।११ रत्ना? ।१६। उ । ११३७- ३५३८ महाना। ५. १३ । अमद । १६ । २६०० २४४०२१-३३२८।३४५१-२१२११६. "1१० फस्य कर; बद्धपुण्यफलैकृतरोस्वया निधीयते । स्तनपरिणाहे मन्मथनिधानकलस व प्ररोः । २४६।११ तथा सा जानाति जायालोके प्रच्छन्नमविनयं कर्तुंम्। यथा प्रथममिव लिख्यते मधे चरित्रवतीनाम् ॥ २४७३ अथ मा तल तवैव वापीरखने सुप्रतमता। मर दर्षन विमार्गनि प्रवदनिधानस्थानेव ॥, ५। एति प्रिय इति निमिपमिव जागृत यामिन्याः प्रथमाईन् । शेष सन्तापपरवशाया वर्षमिवापमान्तम् । "१५-२१८॥३२॥ " 46 “ " " "८-१८ ·" .. या तस्या दर्शनसुभगे प्रणयरसलननिसो सुपे गगोप। रोपोऽपि घरनि उदयं पगाशप भगतापने मिषः। Notes. 411 “२३ । मच्छ0 ८१२१ परिदधासि लम्बदशा विशाल प्रावारक सूत्र प्रते- र्यकम् । मसिञ्च खादितुंभथा तुर्टि कर्त, चुहं चुछ चुन चुह चुहमि । ३४८४ वी०४।११ ३४१ उ. १॥ ।३।। र० १२१५३२८ मा० मा० ११ मा० मा० ।१।१४ | रावण ० ११०१११९ गेण्हy for धेप्पर । ३५०१ वीर० १०॥३४ ।११र० १०११३-१४ र० १२३२. २५ २० १६४-२५ । मा० मा० २।११। ३५११४ कि० : १४।१४ १० वौर० ५५५१ ; १७ श० १।२७।२० रत्ना० २।२०२५ कु० १५० ३५२ रावण ११।१०५ १५ वि० २।३।। ८ कु. ११३२१. ११ । अम० १५ १८। २० हाई २२ कु० ७५ । ३५३ । १-४ कु०५६४-८२, १५ पू०७३२२० २०१४॥८७ । ३५४।२ रावण ६ वेपते यसत्र सवोर्ड वलितु महति पुलकाचिमस्तन- कलसम्। प्रेमखभावविमुपितं द्वितीयावकाशगमनोत्सुकं वामार्धम् ॥ २० र०७०; २५ मा०४।२१ ३५५।४ उ. १।३१ ३५७२०. २५२११५३५८।२५ वो. ० ११५५ ३१०३ सराससारसरासा सोवासकमलभोजना; ससारसरासा सारससमानफूजिता । २०१७ न खलु केवल दीपसिखासह चम्पकैः प्रसिपयम् । कज्जलकार्यमपि कृतमानमनिमः ।। १।१हा कि० ५।३० ३६४।१६ वी० ५।२२ । १९०७ उ० ६.११ ३६७२१ कि० ५३३॥ २७०७ किं गुजघनं भर इमि भावयतः करमसायनिकया। विधेः खातालिप्तनयिभ्रमं यति मास्तिो। "१३ रना. ११.।

·412 Notes. . ३७११८ सोकापसरद रोपं लोकपरिवर्तमानमहर्षम् । भवति अटूर प्रकाशं उभयरसायकविभ्रमवत्या ? मुखम् ॥ ३७०९ पोराः सभयसटपं पुनः पुनः प्रेषयन्ति दृष्टीः। अहिरचितनिधिकलसे पूष प्रौढमहिलास्तनोमा -२५ २०।११।२०३शर अमरु ३. “२२ मा० मा० १५. १४. ३७४।२६ ० १॥३२. १७८२३. रत्ना 1 ११७. ३७६ ३० ११.३८०८ वेषौ । ४१; “१५ । मा० मा०६१ २२र०। ७६७, २९ । कु० । ५।३०३८१४ वी० । ४८. ।। १.४ "१२ ० ३२३५१७ कि.। पार. ३८२१६ उ० ॥२१॥ 6 दकि.

·G CORRECTIONS. . - २।१ (व:) शम्बः २ (अजिहाकौयिषन् ) अजिहायकोयिपन् । (शम्ब कम्प-) शम्बः कम्ब-1 श४ (झार्थत्वा ) ङ्गतार्थत्वा १० (दरे) ४.१७ ( सोप्य चयते) सोऽपुपच्यते; २२ ( लङ्घनेन) लबन्ने न । ११ (खण्डे न्दकिरोटकैउभ ) खण्ड न्द किरीटकैटभ । हा२२ (न्तरत्वम) न्तरत्वम् । १२४ (इत्यादौ ) अत्र मेघानिलेन असुना एतस्मिन्निति न संहिता विवक्षामौत्यसन्धानं विसन्धिः । मजर्य गमगर्भासौ इत्यादौ। ८।११ (२५) २३ । १२ ( हो ) रुट्ठो; १७ (आउज्जअ) प्राजिल (कुक्कुलिणा ममज्) कुक्कुलि णाम मम ; ( पेक्कन्सह ) पेक्खन्तछ । ८।२४ ( पञ्च जना ) पञ्चजना। १०८ (ससिले हम् ) ससिले उं; १८ (निर्मूलयमि) निर्मूलयति । १११११ ( यस्या न) यस्यान।. १४|११ ( सन्दिग्धार्थ) सन्दिग्धार्थ ; १७ (एक्कत्त) एक्खत्त ; २० (दोलिमा इणियन्ती) दोलिपआर णिज्जन्ती ; २१ (रोअदि अरोन') रोअर दिअरो ता । १७५ ( भावात् ।) भावात् ; २० पुठ्ठठिठ) पुट ठट्टिप्र; २३ ( उत- रिज्जप) उत्तरिजेण । २४|११ ( समझत् ) प्रशभत्- । २६॥२४ (बुवाणा) नवाण। २०१८ (भूयन्ता ) श्रूयन्ता । ३१११२ (भगा) मग; २१ (त्वहक न्द) त्वक्वेन्द । ३२॥१३ (इट ) उठ। २४१ (सदुचाते) यदु- चत्र ; १७ (डहन्ति हरिसप्प) हु होन्ति हरि सप्प । ३८ (सम्वच्छ) सम्बद्ध । २०२३ (जगदु ) जगदुद । ३२/१० (११२ ॥) ॥ ; २२ ( मनड़) मन। ४०१२० (जुगुप्मत) जुगुमत् ; २४ (संकीणं) सकौं ; (वायये वाकोवाश्य 1. ४१६ (अपदं) अपदं, ७ (जो जलदेउ) भोजलदठ ; १(एदूर) ए दूए ; १० ( सच्च,जिवोस इस्त) सच्च, जिवोस इसा ; १४ (गैरी) गोरी। ४२११० (वीरागत) वीराङ्गस । ४।२५(पादामा) पादानी- २२ (नवेन्द) नवेन्द ; २५ (मुदुनति) मुद्दति। ४४।११ (जापोर) हा पीछे ; १२ (अण्णाङ्गा) अ पाणहा । ४५1१८ (चन्दत) चन्दन । ४७॥ १८ (वक्षन्त्यप) पंचायप। .४८१२० (पश्यि असयर) पश्यिय सस्थर; (उपप्र) एमप। (पेक्पिाय) पेपिए५४।१८ (रूपमा काध्य) यमा वायय) ·.. .. 2 Corrections. काव्य, २० (विकल्पनाभिः) विकल्प कल्पनाभिः। ५५ार (स्थामकूर्पास) स्थाम कूर्पास ; ३ (दाममोभी) दाम शोभा। ५८४ (दिम्मो) दिसो ५ ( पंचभूचिओ) पचभडिओ ; ८ (मत्यहयो) मत्ये हत्यो ; २१ (ननया) तया| ई तिविञ्छि) तिरिन्छि; (विचल्लिदा) विवलिदा; २५ (पट प्रकारो) पट प्रकारो। ६५ (भविष्यति ) भविष्यति १५ (मुह) सुद्ध १११५ ( गुणन्यिताम् ) गुणान्विताम् । ६५१७ (पडि,धा) पड़िधा । ६५८ (संत्तवाः) संस्त्याः। ६८२० (संशत्ति) संति ; २२ (येना- द्ययोगेन) येनाद्य योगेन; (सत्तिकरणादिय सत्ति) सहतिकरणा- दिय सति । २०२३ (भचत्रा) भच्याः; २५ ( निषेधाम्यां ) निधे- धाभ्यां। ७८ (संशत्ति:) संशतिः। ७१।१४ (वाक्यसन्तिः) वायरस, कृतिः ॥१८ (सभ्ववः) सुभ्र वः । ७४।१५ (वत्त) वक्त । २० (सगड) सड; (धिठवा आड़ी) चिठवापाडौ। ७ (सब दोमा- धवः) सर्वदोमाधवः। ८११० (निन्दार्थ) निन्दा ; १८ तणा- जात्य) तप्पअस्म जत्थ । ८३५३ (घुकुरुमे ) कुनकुरमे ; ५ (सौमासीमान) गौमासी मान ; (न.डाविराजौ) नोझावि-राजी; (सानभवभवतो) कृत- भय भवतो । ८४.१८ ( मदम) मदन ; २१ ( प्रमत्तयां ) प्रमत्तया। ८६ २१ (त्मसरागिता ) त्मस रामिंतां । ८४१४ (प्रमदा प्रमदा महनामहता.) प्रमदाऽप्रमदाऽमहता महता ; १८ (गगना नाम मज्जज्जनाना) गगनाना- ममज्जज्जनाऽना ; २१ (हि तसनाना नन स्वखनाना ) हिततनाऽनानन- स्वस्व नाना ; २६ (तापिता) तापिता । ८१० ( सहाय) साय ; १७ (फरवतो वतो रसपरापरा) मापवतोवतो रसपरा पग; (मुघाऽधि) सुधाऽधि । घर (जपन्ति ते सदादेहं ) जयन्ति ते सहा देह; (जपति) जयन्ति १५ (मन्नामेनासाग) रुन्ना सेना सारं । ६१५ रयोहरा मानघुरा च लम्बिन:) योबुरा मानधुरावलम्विनः ; 2 ( लङ्का कलङ्का) लक्षाऽकल का । ६१।१० (स्वानमानमनिकालिमालया) सानमा नमति कालिमालयो। १५ to be repeated ; २० (त्रियापिणा) त्रियाङ्गिणा; २२ (भेदेपि) भेदेऽपि । २३६३ (नमृता मय) त्वदुवृतामय,५ (च्चपिच) चे झेपश्चार॥१३ (पाताल) पासाऽल; २१ (रूद्राणी) रुद्रापौ। १८२४ (इन्द) इन्दु । १०१।१६. (विन्दू) विन्दु१८ (पताअ) पत्ता अ; १८ (सञ्चयोज्ज) सजा अरेम ; २३ (चाराने सलाम) मराखिलौक। १०४।२३ (कूजत् कपि) कुजत्कपि। १० ..

·Corrections. 3. .. .. . १२३१७ .. जिलंहा) जलद्दा १०१५ (मादिसेर सरसन्तति सिहर) उंग्गदिसे उस रसन्तसिहरे; २१ (वौसा) वौभाग ११२१२ (गरुड्या वि गम) गरुअाइ गया ; १३ (निठठिए अविठिा) ठिईअवि ठिई'; १८ (पेचते) पेचाते । ११६५७ (सद्युधैः) स्तद युधैः ; १६ (भोरोभू) भीरा भू; २२ (खगौच) खगौघा (माझो) झाज्ञो। १२ (पड़नादि) पड़ जादि ३ (धमनीनि) धमनी नि ; १६ (अमयेऽ) अमयेच्त्र। १११० (गुरु) दुनगुर; १३ (ले जैनैः) ले जन; १११३ (स्कारवर) स्कारवर । १२११६ ( स त्वं ) सर्व ; १८ (मुक्ता) मुक्ता; २४ (स्थिर) स्थिर-५ (गवा घोषणेन) गवाऽक्षीणेन । १२१३५ (साराभौ) सारा भी (नासेधावरि) नामेधा वरि। २० (लोम्य जापरः) लोमेवनापरः। १२२२ ( सनवशेश) सञ्ज वशेश। (विधिड़ित ) विविडिति ; १६ (वरोऽनवरं ) वरशेन वर । १२४।३ (धन) धन ; १२ (समाशिका) समासिका। १९५६ (नतानन्दिनो) नता नन्दिनो। १२६॥२ ( क सासुर) कसासुर, ११ ( कन्दोहो) कन्दोहो; १२ (जोण्हा जलोहे.) जोहाजलोहे; २३ (स्फुरुत) सन्तु। १२४५ (स्तुत्याकिन्नर ) स्तुत्या किन्नर । १२९।२५ (रुचुकुद गन्तु उउम्म) रुचुकुडन्तु उउस्म । १३।१ ( विकिस्म ) विकिरण , २ (अस्मवि) उणवि । १३११८ (गण्या) गौणै। १३२।२५ (विन्द) विन्द, । १३३११६ (हितोयो) हितोयो। १३४॥३ ( विन्दभि) विन्द भि । १३।११ (खगान्ध तण ) खग्ग घेत्तूण ; १२ ( से- चय वहए हसि ऊण ) सेव ? अबहए इसिऊण ; (सअणम् ) साणं । १३६॥ १३ ( लच्छिहि) लच्छिद्र; १६ (धवा ) ध्र वा ; २२ ( उचिउवालियिन) उनिउ ? वालि ? 'पित्रा । १४ (ताच आणल) तावा अणल । १४२ है (रुद्भय ) कडूय । १४४ाई ( भम्ममाणाथणए लग्ग फुसुम्भ उपमन्ति) भणमाणा थणए लग्ग कुसम्भपुप्फन्ति ; ७ (पहवाई) णच्वाई १८६०२३ (धिम्म) वित्ययं ; २४ ( परिसराप) परिस। ४ाई. (भावनाभ्य') भावनाभ्यां । १४८२२. ( सखोमम) सखीम् । (मन्दि ) पूर्णेन्ट, २० (पधिः ।) पधिः । १५॥१८ (धाता) धाता १५२१५ ( सङ्ग ) खन। १५ (तम् इतम्। ५४७ (वस सभायेन) वस्तखभाषन । (रासन्त पिट्दर) भुयाअन्तनिट दर (वो लोण) चोलोजपा एकमे अग्मि) कएर एमा 11. (घौत ) धौत; (धत्ते) धत्ते; २३ ( यच्चेलिर)। पञ्चविल .. .. ? ? १४१५ , ..

·.. .. . Corrections. १६११८ (संसर्पन्त्याः सदसि ) मसर्यन्त्या सपदि । १६ (तोत्र) तीमा १६४१३ (चैत्र) रत्तैन । १६५१७ ( उदीय) उदी?; १४ ( तिर- च्छीय समुच्यच्छागा अकस) तिरच्छौ । पर समुपच्छा गइप्रक- क्ख । १४ (ऋजक) ऋजता-७ (युतिमाणसे ) पुत्ति माणसे ; ८ (वंसप्पा) वमुष्पा , २२ (सहार्य मवायें ) संहार्यमवाय , २५ १११ १६८७ (नोपासि व जनै-) नोपासि वक्त जनै- ११ १६८१११ (भे) भे-; १४ (मशाक) मशाम । १६६१४ (वाही ) वा; १५ ( वाहो) वाहो! १७०१२२ (रावर्ष) रावणः १७११९२ (वयाम) वहां। १७२११८ (सभ्भाव) सबभाव । १७४।१८ (अहताविमअंरन्दे हिसो संदाणि अर) अहसास विमरन्दे हि सो सदाणिग्रह 1 १७६९ (मिया) मिथया-; १३ ( मुदे। मुहे। १७७ (पिअद सन ) पिघदसणेश ८ ( केषकार अं) केप क खरा, १३ (समभावविभभाम) सम्भावविवभाव; १४ (असो विजयो) अमो वि जणो; १८ (सटिस) नचित्र, २५ ( वट्टरा) वजापू ; २६ (सामल गति) सामलउ ? गतिहि। १७॥२५ (जुअल कि) जुमलकिया १८०५ . ( पोच्छन्न) ऐच्छन्त ; १० (वन्ती अपूम) वन्तीय पूस ; १८ ( उठ ठि) उट ठि। १८ (गहो) पट ठो। १८५२४ (वचन) वचनं।। १८८०१० (विष्ण कामयोः) विष्णुका- मयोः १२ ( भवति ।) भवति; २० ( पत्तयः ।) पत्तयः । १८८।१६ (चिम्ब-) विम्ब-। २८॥११ (सामाद.) सामर्थराद । २३ (एकमोनु मान) एकमोऽनुमान । १५.१॥२ (हर अगपबभार') हरअड़ापब्भारं १५.२०१८ ( लशिया ) लडिया । १८६१५ (तवशैल ) तव पोल ; २० (चन्द्र) चन्द ; (मुह) सुई। (मुहरसो) मुहरसो तिरमा २१ (विसारेसकभपाह- रहसुष्मालचुम्बा सरिस सा) सकपग्गाइरसुज्वलचुखण' कस्म सरिस से; २३ (भूयते ) ययते । १९४५३ (भातव इव) भातवव । १९६७ (यात्र) पाव । १५६२६ ( ललनानाच्च ) ललनानाच । १९६४ (विभङ्ग विता) विपई परिवरम्म ५ (तषबा राधवलाइसे विलपार दिट) तना पाणय वलार से विलग्गर दिहो। २०५१३ (पिच्छउम) विच्छउं;४ (कुठ- दसर) फुड्दसण(कमलमो कमल ; १३ (घट ठिभा ) घट्टिमा २०६७ (समुदरपपि) समुम्मि रमणि ; २० (मकाराणां) प्रकरणा-२०६।२४ (धवल) हलबम ; ( गम् ) ग; १५ (जोग) जोणं; (चलम् ) पलं । २०६१ ..

·.. .. २१ (जाभिः) जानिः । १७५ (-)-1 Corrections. १६. (अट ठिोण अविमुकाओ) अट ठियोगअविमुक्काओ ; २३ (दिसा- पायाणसत्त) दिसाण पवसन्त ; (वि) विदूमं; २४ ( पधाआई) पव्या- पर ( इणम् ) हा । ३०८।१२ (तीति र ) तोतिर (स्त क्ति रु ) स्त निर; २३ (ढाइ) ठाइ; २४ (जगदुट द्योतन) जगदुनोतन । २१०१३ (खादिभिदे) खाद विभिदे ; ७ (च्छिन्ना) च्छिमा; (उद्दारफुरित्र) उद्दार फुरिष; १४ (बहल) वहल ; १६ (अन) अन्न । २१११६ (मित्तल) णिञ्चल ; ७ (पशर घटुल) पररचटुल ; १८ (कपोत) कर्पोत । २१२२० (नौ वि ) तीन २१ (लहुआ) अलङगा। २१४।२३ ( दधान्तो) दृष्टान्तो ; ( दधन्तोक्ति) दृष्टान्नोक्ति ; १६ (मिन्दिवरम् ) मिन्दीवरम् । २१६६ (णिभंस पो गहणा- सुणि अविणियन्त ) णिसणी गहण सम्यिा विशिचन्ता ; ११ (दोनच) दोपह, १३ (सोऽय मनेक) सोऽयमनेक। २१७१२२ (पासमुप उत्थ) प्रास? पउत्य । २१८१७ (राज्ञास) रा नान । २११।१ ( ट ठ प) दाप । २ (घार पिवारि) धायिणि वारिस'; २१ (वलिः) बलि। १२१११ (सइ) संज्ञा ; ( फेसकसणं ) केससथ्य । २२६४ (प्रेचाप) मेधोप। २२८५४ (राधासीति) राध्योऽसीति । .२२३०१० (सर) सा-। २३४.११ (कियाषां) क्रियायां ; ११-१२ (द्विवचनत्यमगमद, रमपणे। अव कप मेम चाटु च इति बहवो गुणा उत्तरपदवचनं) हिवचनं। २३५१७ (कारण) कामण। २३८६ (अम्म) गणे; (गो) गया। २४१२२ (पोष) आक्षेप , २५ ( असन्धो ) प्रासन्धो । २४ १।१ (। कथमय न जीयति इगि) 'कथमय न जीवति इति । २४।८ (पोयि) योप शिप; १२ (भि कान्ति) झिमन्ति ; १४ (प्रहाइ) प्रवाह। २४४।१६ (.पणिपाप हत्य- सिठिलिन) पड़िा भ इत्य सिदिलिप २१ ( उन्म लिपा ) उन्म लि- प्राय: (नाप उज्ज पंपो मरिपा) नाणं उन म भोमरिया २२ (पर सोत्ता) णसोता; २६ (येर) येर। २४४२२ (पेयिद ) विर; २३ ( वर पो) प उपरो। २४१३७ (हेज ) देश (प्पिय्या) निहर। १५१५ (त्यादि पाद) त्यादिपादे। सर (प जम्पिर) रपम्पिए; (वि ननी ) यर्तनी : १० (प्रायोगप्पा ) प्रायो गुणा । २५ (पिमि.) पणिभिप (उनिप्पयि ) दो नेय वि. ( पहिएण) पढिरप । २१२२ निर्मलेन्द्र) निर्मलेन्द। २० किया ) निय। २७11 (पाचवदिय) .. ..

·6 Corrections. पाअड़ियं । २७५१ (तरने ) त एने; २१ (रिधक) रधिक। ८१३ (जयदे ) जयादे; १५ (विभानुभाव) विभावानुभाव ; २४ (वय) वय । २८१८ (पशवाद्या.) शैशवाद्या-। १३ ( पलत्य ) पउस्य ; - १४ ( पर चटुल) पदइज टुल ; २२ (गदगद ) गग। १० ( कलोल) कपोल ; ११ (स हस्त) खहत १७ (सा. हमु) साजसु; (णिग्गापइ धम्मि). "णि गा पहाअन्मि। २८७९३ ( स्तन ) सोन ; १९ ( मपणम् ) मर्पणम् ; २५ ( भन्सन ) भ सनः; २६ (भंभग) भन । २६० । १६ (खेदा) खेदः । २८१ । १२ (पेक्ख पमुहे पिपडिअम होन्ति पहिअम ) पेक्षणमहे- लिपडि अम्म होन्तपहियम । २९२१३ (भड़ भैः) भो। १५ (अन्यासिकी) अ. न्यासिक। २२३ । १६ (मन्दिराणि) मन्दिराणि । २८४ । १२ (वीभत्सोवोभ-. न्स । २८५।८ (ननन्तिो मनन्ति ; १६ (वहित्य स्मृ त्यादितिः) वहित्यस्म त्या- दिभिः । २६६।२२ (निष्यन्द) निस्सन्द । २२७ । १२ (कन्दली) कन्दली-; २४ (मास) मांस ; २५ (सिहोण). पिही । २२८८ (जत्रा) जं; १८ (मभि नव) मभिनव । ३०.६.१५ (स्था) यथा । ३३ । १२ (दुगदा) दुरदा । ३०३ । १४. (नासतौनम्) नासतौनाम २०५। १० (उत्सुप) उल सुध२१ (मोहपरवो) मेहाण रखो। ३० । १२ (सामलोमन्म). सामली म; (मेमप्रकर) मेअ प्रक, ५ (मामिण) मामि छण ; १३ (नाम) पाम ; १६ (पत्र पड़िवाडिघरे) पत्रपडिवाडि घरे १८ (रच घरमि) ? रघरसि; २१ (कु) जं; २३ ( विट्ठ) वि दहे. २५ (मई) मई, २६ (खिसिरी) खिंखिरौ । ३०८ । ७ (मथमन्मथ) मथ मन्म- या १३ (वालेज) वालेर १८ (कालम्) कपलं। ३.६ (छित्तो) छित्तो; (अपमह) जप महा १० (डम्पराग) उम्षणा; १३ (विमग्गान्त) विमग्गान्तो; १८ (इन्दि हिन्द।) इन्दिहिं देह २४ (वञ्चघर) वच्च घर; (उखम्म) उत्सव- स्म । ३१० ! । (सोणहाए) सोण्हाए ; १६ (वाप्तौ) वाप्तौ । ३११! १ (काया वण्हेण) का वराहेण ; ४ (सनवा) स नवा ; १० ( कर्तम् ) कर्तन २३ (टठण ) दहपा, २५ (पहरना) णहरन ? २६ (दर) दर। ३२० १. (विपस मूक) विपसमूक ; २४ ( रोस पडिरा) रोसपडिरां। र ( सम्भिर ) त भिण; ४ (णमुचम्मि मुए विपिए) शनपम्मि मुर वि पिर; ५ (पहरिहासो ) पहरिमो; १४ (अ) अस; (पा) ३१४ार (सेमच्छरिणे अविदोवजाबार) से. मच्छरिणी . प्पा। .

·• Correctious. 7 पाविदोव्व जागाइ ; १५ (दिअहेण ) दिग्रहेण ; १७ (मह) मुई; २० (पोटन्त) पोहन्त ; २१ ( दिज्जवक) दिज्ज वक्ष ; २५ (वंधाप- डिआ ) वधा पड़िया; २६ (त्य योजणा) त्यणी गणना। ३१५१० (तमङ्ग मञ्चवलभी) तमङ्गमञ्च वलभी ३१६१ (न) ण'; ७ (भामिसवंग) मामि सबग ; १८ (वसहिप) व ठिा ; २० (माइ ) पिगं. माई'; २२ ( अ गाड) कअगाड २५ (णि वि) णिवि। ३१७।१८ ( एक जाणों) एकजुाणो; २४ (दिप्रणाम ) जिअ णाम । ३१८ार (अप्या हेन्ती) अ प्पा हेन्ती ; (घरगणं) घरं गणं ३ (वाण) वण; (सि म करङ्ग,लि परि) सिंगकर लिपरि ; ७ ( सहिलेहम्मि) सहि लेम्मि ; ११ (प्रगल्भयाः) प्रगल्भायाः ; २३ (ममाण) माण ; २४ (नहर ) णहर । ३१६।४ ( बिभेदः) विभेदः । ७ (भारद् ) नुर ; १० ( पउत्य पअ ) पउत्य पअ ; १२ होन्त पहिंसम्म ; होन्तपहिअस्म ; १३ (विरह मिहिरौत्रा) विरहसि हिरोया। १२११४ ( यथा ) यथा ; १५ (मुह होई) मुग्रं होः ; २२ ( सासेण ) सासण ; २३ (वल्लहवलहो ). वखह वस्खहो । ३२११५ (जिअन्ती ए) जिज- न्तीए ; ( महिअ) सहि अ। ३२२।१५ ( वडाणा वर माण ) वज आण णवरमाण ; १६ ( पाअपडि ) पाड़िय। ३२॥१२ ( पभठ्ठ ) एभट छ; १७ (महचिअइमणिसामा) महच्चि म पोसामामा, ; (वेहव्य) वेहव्व। ३२४ । २५ (मेवान) मेवानु। ३२७ ।५ (सुवुत्पत्ति) मुयुत्पत्ति- ३० (वरोग्रा) वरात्रा १३१ । २४ (नन्तर) नन्तर-1,३३४ । १७ (सुअ) सुत्र ; २३ (चाधिजणसञ्जमएण) धाविकप सद्भमएण; २४ ( इम्म चिक - खिम) हथरिखिलं । १२५ । १७ ( पाम्मि) णम्मि ; २६ (जा वंपदु) जावपण्ड । २३६४१२ (अस्म) अग २४ (गहो) पड़ो। १३८ । १ (विणहाण वन्ध) वि णेहाणवन्ध ; ? (आहायो) आहार्यो; १ (गतिसिदि मिति सिढ़ि। २३०५ ( वि सा. सुरूया विश्रा) विसामुरूपावित्रा ?; ११ (वालअबोली प लोअ) वाला वोलोग्गलोअ। ३४०९२२ (हिजउ) मिज्जा। ३४११५ ( वम्हापदिा व सलिल प्रण) वमाइडिव सलिलमान; ६ (सहरि काग्रो) 'सहचरि चकाओ ? ३४४४ ( कोमच्छमुलाडू) कोमल? पुलाइ ई (पहिअमोण वच्चसपहेगु) पहिा. अमेग वञ्च सुपहेगा ६९ ( अल ) साल ; १. ( वालिहसूम ) वालि- ? असूम : १२ (पुष्प ति पुप्फुति ; १५ (कुम्भपुरि) कु; १६ (समय) न ।

·B 8 Corrections." पुरिसस, १८ ( उपफण हान) उपनाहाण । ३४५। २ (गह परणा) ग्रमपणा ; ४ (दलोए रणो) दलो एरण्डो;८ (प्रामामि) भाषामि ; १. (कर) कगे; ११ (पागेहे) पारोहो। ३४दार (विममत्त दिशानीव लक्ष्मौ). रेमे मूर्ती दशग्रीवलक्ष्मी ; ११ .(पच्छणा) पच्छण ; (कार) काउं; २३ (पञ्चसा) पंव्या ?? ; ३४७।७ (सताप) .संताव २६ (लसिलत्ति) लसि ? लन्ति। ३४८।७ (कैक'स) नैकपि ;.( दसिणं) समिणं ; ( थवभेमि) धमि। ३५२ !३ (ोचिन्तिज्ज.) ता चिन्तिअमुलहं। ३५५। २५. (हिअहार) दिहाइ। ३५५ । १४ ( लङ्गार जातमन्यत् ) लङ्कारजा- नमन । ३५७.१ (प्रेम) प्रेय । ३५८ । ५ ( संविधानेपु सूत्रता) संविधाने सुसूत्रता। ३६५।२५ (मेममाश्या मगदावन ). मेमपा पाटग इव न । ३६८ । (स्वसूत्रता) सुसूत्रता। २१६।२१ (कर्वलण), क्खलन । ३७१ ॥ १४ (कवलणे) क्खलणे (धौरा) धोरारम्भो । १५ (रम्मोच लला तुलिते एकाम्मि विसे) उल्लइ तुलिज्जते एमम्मि वि से ३७४ा (प्रधाना). प्रधाना। ३४७१६-७ (शब्दान्यप विलम्बित-मायविलम्बिनी) शब्दप्रायवि- लम्बिनौ ?; १७ (फ्या) वाक्य । ३७९८ (अत्याशित) * मोथायित । ३८१५१४ (ध्याय) १ भाय।