·DHARMAKOSA MANDALA Reforinonciation, Bombay. For the promotion of this work we have established a Board of the following gontlonen: President: Ex-Justice S. S. Patkar, B.A. LL.B., Bombay Vice-Presidents : 1. Justice Bhavanishankar Niyogi, LIM., Nagpur 2. Hou, Mr. G. V. Mavalankar, BA, LL.B., Speaker, Bombay Legislative Assembly Secretaries 1. Pt. Laxmanshastri. Joshi, Tarkateertha Editor-in-chief, Dharmakos's", and President, Prăjña Pathas'ala, Wai, 2. Pt. Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai. Members: 1. Mr. No. Kolkar, B A., LL.B., Poona. 2. Hon Mr. K. M. Munshi, Advocate, Bombay. 3. Mr. PB Gajendragadkar, M.A, LL.B., Secretary, Hindu Law Research and 4. Mr. Shankarrao Sambhaji Gangala, B.A., Bombay. 5. Mr. R. G. Soman, Pleader, Satara. The objects of the Board aro: 1. to supervise the work of the editorial staff. 2. to devise ways and means for facilitating the editorial work. .. ADVISORY BOARD "} 1. Shrimant Raje Balasaheb Pantapratinidhi, Aandhi, Shrimant Sardar Madhavrào Kibe, Indore. 3. Mr. P. V. Kano, M.A. LL M Bombay. 4. Mr. S. A Kher, B. A, (Cantab.) Ahmedabad. 5. Mr. 8. V. Vaishamapayana, BA, LL.B., Wai.

·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, Calcutta-16
The Book is to be returned on
the date last stamped :
17 DIC 1958
| 6 AUG 1954
LEWE.....
LAVE

·No text on this page.

·धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा
धर्मकोशः
व्यवहारकाण्डम्
उत्तरार्धः
विवादपदानि
संपादकः
लक्ष्मणशास्त्री जोशी, तर्कतीर्थः
अध्यक्षः प्राज्ञपाठशालामण्डलस्य
संवत् १९९७

·S
Publishers:
Prājňapāthas'älä Mandala
Wai, Dist. Satara.
(INDIA)
2945926
D 533 és
V.1.
[ All rights reserved. }
Printer:
Shankar Vitthal Lele.
The Prajna Press,
315 Gangapuri,
WAT, ( SATARA ).

·DHARMAKOSA
VYAVAHĀRAKANDA
YOL.. 1)
VIVĀDAPADĀNI
(PART III
[ Titles of Law )
1941
EDITED BY
Laxmanshastri Joshi, Tarkateerth.
President, Prajna Pathashala Mandala.

·EDITORIAL
STAFF
Editor-in-chief .......
Lilxlyanshastri Joshi, Tarkuteerth,
President, Präjña pathas'ilsi Mundula, Wai.
Sub-editors :-
1. Ranganathshastri Joshi, Srihityas'stri, Wai.
2. K. L. Daptari, fsqr., B.A., LI..., Nagpur.
3. Prof. Dr. V. G. l'araujape, M.A.,12.13.,!).Litt.,
Fergusson College, Poona.
4. Prof. N. R. Phatak, B.A., Bombay.
5. Prof. P. R. Damle M.A., L., B., Wardia College,
Poona.
6. P'. B. Gajendragadkar, Esqr., M. A., I.J., B.,
Secretary, Hindu Law Research and
Reformas Association, Bombay.
7. B. N. Khare, Esqr., Wai.
Secretary :-
Pt. Vasudeoshastri Konkar, Pravachanpatu, Wai.

·TABLE OF CONTENTS Introductory Notes Appendix I [ मेधातिर्थरस्मलता म. म. गंगानाथ झा कृता च शुद्धिः ] II [ मेधातिथरस्मत्कृता शुद्धिः] .. 7-10 " 11-21 21-31 विवादपदानां विषयानुक्रमणिका ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका विवादपदानि ( साहसादीनि) साहसम् १५९१-१६५५; स्तेयम् १६५६-१७६७; वाक्याष्यम् १७६८-१७९२; दण्डपारुष्यम् १७९३.१८३५; स्त्रीसंग्रहणम् १८३६-१८९२; द्यूतसमाह्वयम् १८९३-१९१५. १५९१-१९६२ प्रकीर्णकम् १९१६-१९६२; प्रकीर्णकम् १९१६-१९४३, नौयायिव्यवहारः। विशेषतस्तत्र तरशुल्क- विचार: : १९४४-१९४७; बालानाथधननिधि-नष्टापहृतव्यवस्था १९४७-१९६२. परिशिष्टम् १९६३-१९८९. .. व्यवहारस्वरूपम् १९६३; सभा १९६३, साक्षी १९६४; दिव्यम् १९६७; मानसंज्ञाः १९६७-१९६८; निर्णयकृत्यम् १९६८; पुनायः १९६९; दण्डमातृका १९६९-१९७०; ऋणादानम् १९७१; उपनिधिः १९७१; अस्वामिविक्रयः १९७२; संभूयसमुत्थानम् १९७२; दत्ताप्रदानिकम् १९७२-१९७३; अभ्युपेत्याशुश्रूषा १९७३-१९७४; वेतनानपा- कर्म १९७५; क्रयविक्रयानुशयः १९७५, स्वामिपालविवादः १९७६; सीमाविवादः १९७६; स्त्रीपुंधर्माः १९७७-१९७९; स्वामिपालविवादः १९७६; सीमाविवादः १९७६; स्त्रीपुंधर्माः १९७७-१९७९; दायभागः १९७९-१९८८; साहसम् १९८९, दण्डपारुष्यम् १९८९. श्लोकार्धानुक्रमणिका १-१३९ Index of the Important Sanskrit words 1--162 शुद्धिपत्रम्-- -

·No text on this page.

·Introductory Notes on it. One 5 .- A. Purānas:- in the earlier parts of Dharmakos'a, but in the third part this has been done in "It was not possible to include in the Dharmakos': extracts from the eighteen vicw of the difficulty of the Arthas'astra Puriņus bearing on Vyavahüra. It and the need one feels of the coinmentary will juvolve a good deal of expense and iniellectual drudgery to go through all (5) The Anandas'rama cdition of the the Puranas end to index thein. The Bandhävima (harma-sūtra is referred to work has accordingly been postponed its (+) and the edited by MM. for il time, but in order to avoid an Cinnaswamis'istri ss (17). important lacma in the Dhidrmakosa (6) References to the texts and variall the lurril passages cited by the ients from the Vis'nusrarti were to the author's of Nibandhas have been in : Calcutta: edition of Jivanandil in part 1 cladert here. and 11. In this part the editions of both B. Bibliographical Notes:- Jivitand and Jolly have been utilised (1) The three editions of the Mahit and the references are to Jolly's cdition. hhüratis that have been used are: (a) The : Jolly's edition is styled as (*) and Jiva- Bornbit edition, cited as HT. (B); (b)) the nanda's its (9) Kumbhakomun edition, cited as 77.(3.777.) (7) Yo references were made in part I and (c) the Bhindärkar Institute edition, : und II to the viriants noted by MM. Dr. cited is T. (1991.) Ganganath Jhil in his notes on the Manu- (2) Works on Jain law such as the sm. ti; the present part has noted thenr. Bhadrabāhuslubilib, the Vardha (S) The Nirpayasigar edition of the inänanīti and the Arlanniti are in the Yajňavalkva-smrti is styled as 5) and main adoptions of the Smrtis of Manu, that by Gilārpure as (7). Vajňavalky etc. and therefore have not (9) I copy of the lyuvalarınirnaya been cited independently. of Varadaraja in srustlin chariteters was (3) The Nepal Recension of the procured and transliterated into 1)emnagare; Nitradasintti las been omitted and but the copyist not having given referenthe stanzas peculiar to it have been ces to the pagination of the original included in this part. manuscript, O such references could be (1) Extracts from the Srimula con given in the first ind second Piut. mentary on the Arthas'astra by the late (10) In the l'arts I and II. references MM. Ganapatis'ästri, being a late and to variants of the Vyavarahånirnay: voluminous work, were not included and the references to texts and variants of ---- ·ܟܬܨ Vyavahārakonda Qr Nrsimhaprasada were to the manuscripts of these two works. Both those works having now been printed, references have been made in this part to the printed works in respect of the texts and variants quoted. C. Typographical conventions:- (1) In the Index of passages half- 's'lokas are indexed separately, the first five syllables' of each half-s'oka hoing given; i variant, if any, is indicated by an asterisk (*) before it. (2) Each complete sentence of the prose passages is indesed separately and Here also the first five syllabies only are giyen. [4] References to pages have been. given in the following manner for reasons of economy of space: the first figure is given in full; in the following figure the hundreds thousands have been dropped, until a new figure is reached for them when again a full figure is given, followed again by abridged figures, lo illustrate: 725, 726, 738, 890, 1030), 12:30, 1705, 1769, is noted as 725, 26, 38, 890, 1030, 30, 1765, 69. E. An Errata: T'he Āpastambi sissages printed by orersight in the section पैतृकद्रव्ये भगिनीनां HTT: should be read in the section is पत्नीनां मातृणां च भागः । The Nirukta passages been printed in ordinary type in some places in l'arl I. und ll. They shunld Hilve beeil printed in bold type. In the Index of Jall s'lukas and in the Index of the ini portant Samskrit words the Ninuktit passages and words there becn referred to in Serial order. F. Acknowledgement:- The Editor thankfully acknowledges his indebtedness to the University of Bombay for the financial help it has granted towards the cost of the public cation of this part of the Dharmakos’il. D. Index of the Important Sanskrit words: (1) I'he Index of the important siun. skrit words refers only to words in the s'lokas, Sūtras etc., printed in bold type. (2) The words noted in this index belong ordinarily to the following categories; proper names; names of rivers and mounttains; names referring to yrains, animals etc; words referring to gods; technical terms; ordinary words used in a teclini. cal sense such as सम, विषम, and obscuro words. दत्तः (3) Ordinarily words from the conmentaries have not been noced; any have been noted on account of their special importance, they have been marked with an asterisk (*). Prajna-Putha Sula, Laxmanshastri Joshi Wai( Satara ). Tarkatcertha. 12-6-1941 Editor-in-chief.

·*Appendix 1 पृष्टं पंक्तिः धर्मकोशः आदर्शपुस्तकम् म. म.गंगानाथ झा १६२२ २ नाशात्म मिव इच्छ १२ २२ " १६२३ १६२४ नाशात्म मिव गच्छ द्वैधविशेष्य शवकालकारिते यदुप प्रवृत्त षाणामभ्यवपत्ति असति द्वैधविशेष्य कार्यकालकारिते यदुप प्रवृते षाणामभ्यवपत्तिः असति ૨ A " ३ " , ६ A २७ १६२६ १६२८ इत्यनेनोक्तः मामेव प्रदीर्घ वसन्, तो इति नोक्तम् मामेव माग्दीर्घ वसन् तौ १२ १३ नाशनात्म मिच्छ द्वे विशेष्ये द्वे ( as in S.) कार्यकारिते यद्यप प्रवृत्तो (as in S..) षाणां स्त्रीविप्राणामभ्यवपत्तिः न पुनरत्र पशुहननं असति ( us in N.) इत्यनेनोत्तम् ममैव आदि वसन्तुच्यते । यतश्च श्रोत्रियाणा- मपि प्रतिवेश्यव्यपदेशोऽस्लोव सर्वथा । अथवा आधानेन गृहान्तिके निवसन्तावाभ्यां शब्दाभ्यामुच्येते। तो (as in I. O.) दातव्यं तप्रत्यासत्ति (as in Mad. ) अवेधितप्रदेशेन विध्यते विध्यते भूतविद्याः (as in F. N., as in Mad.) संबन्धेन शा वस्त्रोत्पा (as in S. संधिच्छेदेऽसत्य २ १० उभयं ताप्रत्यापति उभयं ताप्रत्यापति १६३० १६३१ १ ".. अत्र वेधतिर्भदने विद्यते वेधते भूतविद्यादिषु अत्र वेधांतभेदन विद्यते विधते भूताद्याधराः २ १६३२ १६९१ संबन्धिशा वस्तूतमा संधिच्छेदे सत्य संबाधशा वस्तूत्पा मन्विच्छेदसत्य * मेधातिथिभाष्ये येऽस्माकमभिमताः म. म. गंगानाथ झा महोदयैः कृताः शोधनविशेषास्तेऽस्माभिः ग्रन्थे संगृहीताः । येऽस्माकं नाभिमता अथवा येषामर्थे विवादः स्यात् तेऽत्र समुध्दृताः । जे. आर्. घारपुरे ( मुंबई ) महोदयैः संपादितं (खिस्ताब्दः १९२० ) पुस्तकं सर्वत्र आदर्शत्वेन स्वीकृतम् । App. 1 ·Vyavaharakanda पृष्ठ स्तम्भः म. म. गंगानाथ झा आर्य १ भादर्शपुस्तकम् आर्यवृत्तं कर्तव्योऽनु तुलादिना उपधावनग्रह कर्तव्यं इतरानु २ तुलाविशेषण उपधिः। कितवा धनग्रह १६९४ १ . पंक्तिः धर्मकोशः आर्यवृत्तं २१ कर्तव्येतरानु ३ तुलादिना १-२ उपधिः । वञ्चकाः तिया धनग्रह नान्येऽत्रस्था नानाकारैना शान्त्युप १५ प्रीतिदाया अपि गृह्यन्ते थैव निर्वास्येना क्षिणा । वत्सगवा . . २ नान्यत्रस्था नानाकारणना यान्त्युप प्रीत्यादायापि गृह्यन्ते थैव निर्वास्येना क्षिणया वत्सगवा " १६९८ 5. ७ १ नान्यत्रोद्यथा नाकारिणो ना ये यूप प्रीत्या दायादि गृह्यते थैव ऋत्ति निर्वास्य ना (as in S.) क्षिणावत् सा च गया (as in s) ताननिगृकन्तः जि श्लोकोऽयं धर्मों नास्ति विपरीताभिनिवेशः : (as in S.) इदं तु शासनविमोक्षवचनं न नाम प्रतिषिद्धं सति विधौ : १ " " तान् निगृह्णता परिव्रजि पूर्वस्य शेषोऽयं धर्मो, द्वितीयो वस्तुविपरीतनिश्चयः इयं तु शासनविमो- क्षणवचनात् न हि नाम प्रतिषिद्धा उक्त सति विधी तानि निगृहणतः परिवजि पूर्वस्य शेषोऽयं धर्मो वस्तुविप- रीतोऽतिनिश्चयः इयं तु शासनविमोक्षण- वञ्चना । न हि नाम प्रति- षिद्धायुक्तौ सति विधौ १७०३ ११०-१२ २ तेन राजा १७०४ १ २-३ २ २ " " ६ सर्वेष्वन्यत्र विधि- रस्तीति नासिद्धि हणं तु प्र हिंसा हिंसायां न रक्षानिवृत्तिर्य तनिरोधनादपि दण्ड्येऽड न्तरावि " १२ " न राजा सर्वेष्वन्यत्र विधि- रस्तीति नाशुद्धि हणानुप्र हिंसा हिंसायां न रक्षानिवृत्तिर्य तनिबोधनादपि दण्डयेऽह न्तरावि क्रयविक्रय गतस्यान्यदे प्रयच्छन्व " राजा ( as in S.) सर्वेष्वत्र विधि- रस्तीति न बुद्धि हणानप्र ( as in S. ) हि सा (as in S.) हिंसायां न रक्षार्थ नासिद्धिः (as in S.) तनिरोधनादिनापि दण्डयेष्वेवाह न्तरवि. क्षयव्ययक्रय नीतस्य दे प्रयच्छेत् । मूल्येन व (as in S.) प्रावध्यर्थों (as in I0.) : . . संजने " १ १७०७ १७०८ " क्षयकय गतस्य. दे न प्रयच्छेत् , व " त्राहत्यर्थी संदाने ... त्राईत्यर्थों संजाते. २७१२ ·Appendix I 6 पृष्ठं स्तम्मः २०५३ धर्मकोशः क्षन्तव्यं अवश्यमयं भादर्शपुस्तकम् क्षन्तव्यं अवश्यमयं म. म. गंगानाथ झा क्षन्तव्या प्रतोदेन वाहने एवायं (as in S.) यां.पालोऽयो वा भिन्दन (as in S. ) नानाद्रष्य ३ ३ याः पालोऽध याः पालोऽध १ नां द्रव्य नां द्रव्य १७२० च ताव च ताव सताव १७२१ , १२ रक्षा रक्षा यतो रक्षा २० तुल्यबलस्यैव विषयस्या तुल्यबलस्यैव विषयस्या " २६ १७२२ १ अर्थवादाच्चात्र स चाधिक्यविधी लब्धालम्बन इति नात्स्वाप वैश्या तुल्यबलस्य विकल्पस्य पर- विषयाश्रयस्या (as in I. O.) अर्थवत्त्वात् आधिक्यविधी लघीयसीति (as in I. O.) नाच्चाप (as in S.) हिरण्या ह्याहुः हीनक्रतुः २ २२ १७२३ " ह्याह १ ३ कुतः अर्थवादाच्चान स चाधिक्यविधी लब्धालम्बन इति नात्स्वाप वैश्या ह्याह ( हीनक्रतुरित्युपलक्षणार्थ) कुतः सा संक्षेपो योगात् व्यस्तक रम्भो र्थितः असता दुःखोत्पादन २ २७७३ २८ ३० २ ૨ भ " " १९ सा शास्त्राद् या चैवतिचेत्ययमेव (10) संक्षपो पदसंक्षेपो योगात् व्यस्तक योगादक रम्भो रम्भे र्थितः र्थितम् असतां दुःखोत्पादनं असत उपन्यसनं (as in I. O.) कैया कयोर्यों (as in N.and S.) दन्यः । तत्र दन्यत्र सूत्रे ( as in S.) द्वादश व्यतिक्रमे परस्परा- व्यतिक्रमे परस्पराक्रोशे द्वादश कोशे ( as in S.. २० २ १७७५ १ १-२ २ साम्ये च " " " २ १७७६ १७७७ कैयों दन्यः । तत्र द्वादश व्यतिक्रमे परस्पराक्रोशे साम्यं च णातिगु एवमन्यदपि चिपट नासत्ये पणोऽत्र स्यान्न पूर्व मुखं वा मन्यते " णानिर्गु एवमन्यदपि विटपं नासत्ये पणोऽव स्यान्न पूर्व मुखं वा २६ णेति गु एवं तान्यापि (as in I.0.) चिपिटनासः (as in I.0.) सत्ये ( as in S.) पणाव (as in S.) स्थान तु (as in s.) पूर्वोत्तर मुखं च उच्यते( (as in. S.) २ २४ १८०१ १ १३ १ १८०४ २ मन्यते ·Vyavahārakinda पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः १८०४ ૨ '८-१० १८०५ १ १० १२ २ ३ धर्मकोशः तथा...दुष्प्रापता महद्ग्रहणं .. दे तु " आदर्शपुस्तकम् : तथा...दुष्प्रापता महद्हणा दस्तु णसंबन्धि एवं अथवा हिंसता यानं गच्छेत् मानस्य राक्षतुं वधि " :-. १८०६ १८०८ णसंधि एवं...अथवा हिंसता यानं गच्छेत् मानस्य रक्षितुं वधिः १ 3 " . " सहसा अपवर्तते सहसा अपवर्तते १ १२ च्छेदो न १८११ १८१२ च्छेदो न नीतिभ्रंशः । नीतिभ्रंशः " : " " ११ यस्य यस्य म. म. गंगानाथ झा omit ( not in I..O.) महद्ग्रहणा (as in S.) दतस्तु णं संधि (omitted in I.O.) हिंसनात् . यानगच्छत् (as ins.) मानं (as in S.) रक्षतु. (as in S.) वध्र यानमपवर्तेत (as in N. and S.) च्छेदनं ( omitted in I.).) या यस्य (as in S.) . ताडनदेश (as in S.) वनवृक्षसंततानां ( not in I.O.) तमालापं योजयन् उपपतिक्षमकाः (as in S.) चारणाः परपुरुषेण (as in S.) न तिष्ठन्ति ( as in S.) ते मै ( us in S. ) योजयन्ति अन्याश्च स्वन्तभिः (as in S.) स्वनारीणां ( as in S.) पल्यायन्ते ( as in S.) तेनायमर्थः (as in S.) मूलं , ज्ञातं न " २ १८५१ १८५२ १८५३ " " १३ ताडन वनं वृक्षसंततिः तत्र खल तस्त्रिया आला उत्कृष्टमाकारं चारणपुरुषेण ताडन वनवृक्षसंततो खलं तमालपितुं उत्कृष्टमाकारं चारणपुरुषेण १ ६ २ " प्रतिष्ठन्ते ता अन्याश्च स्त्रीभिः प्रतिष्ठन्ते ता मै मै " १० अन्न्याश्च स्त्रीभिः ११ " १८५५ २६ १८५६ स्वदाराणां प्रणयन्ते अयमथः मूल ज्ञातं सुधाराणां प्रणयन्ते यमर्थ मूल ज्ञातं " २ ८ १८५७ " १० १२ न सर्वत्र न सर्वत्र सर्वत्र मारणम् १८५८ १ ने चाधिके २ .. " नेनाधिके बहु व्रात धानन्तरमे विप्रशद दर्पण (as in S.) नेऽधिके व्रात्य व्रत ( as in Mad.).. धितमे शब्द शातिदर्पण व्रात धानन्तरमे विप्राशूद्र दर्पण ६ १८६३ १८६४ २८६५, १ १५ ·: Appendix II 7 पृष्ठं : स्तम्भः पंक्तिः धर्मकोशः अकामायाः आदर्शपुस्तकम् अकामायाः २ २० --- " प्रत्ययः -- १९०७ १९२८. १ १९३१ २ प्रत्ययो स्थानानि वाहनानि २१ न केवलं स्थानादपवाहनम्। न केवलं तद्विदित्वा परि तद्धि हित्वा परि " म.मः गंगानाथ झा अकामायाः कन्यायाः ( as in Mal.) प्रत्ययसिद्धयनि स्थानादयः वाहनं . अयं च केवलं (as in S.) तद्धत्वा (as in S.) . अपरि तासामेतदु (as in S.) अचौरश (as in S.) द्विशेषतो omit अस्यार्थादीनां (as in N. १ २६ १९४५ १९५१ १९५२ २ तासां च तदु तासां च तदु अचौराश . " " १९५३ १९५५ १९५७ अचौर्याश १६ । द्विशेषण ६ स्वां २२ अर्वाचीन २०-२१ २४ तस्मादागतं द्विशेषेण स्वां अर्थादीनां २ चौरैः समा चौरैः समा चौरैर्यस्त्वं आ दायागतं तदा तस्मादागतं * Appendix II पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः धर्मकोशः १६२२ २ ६ त्वादिसैवे १४ नोपे " २ १३ दर्शनादि आदर्शपुस्तकम् त्वात्सिव नापे मात्र भिहते तस्त्वा सृष्टश्चेदिति योरर्थ कारणे निषेधः पृष्ठगृहां " " २ " १५ मत्र १९ भिहिते १६ अन्यस्वा २४ दुष्टौ चेति ८-९ योः, अयं २७ करणे १ निषेधश्च १२ गृहा ११ माषकं वा ४ दकहरणेऽप्य " दण्डश्च ७ पितृ १६२६ २ १६२७ १६२८ १ " पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः धर्मकोशः मादर्शपुस्तकम् ८-९ कुलद्वेषविचित्ती कुलाद्धि विचित्री २५ मानेन नो मानेनो १६३२ १ ६ धनलाभोहे हललेशोदे दर्शितादि १६ सभ्याना सत्याना १ वाल्लभ्याद वल्लेख्याद्ध १६९१ १ निर्णयो (०) व्येन अपत्य यत्तेन मया कृतमित्याह कर्म लक्षणं । सेयं १६९२ १ (०) २१ चोदित नोदितं षेधस्त " " १० व्यत्वेन ४ कर्म २ " " २ " माषको वा ८ लक्षण " : १६२९ " १६३१ " दकेऽप्य दण्डःस पौत्र बेधौ त ११ " * पं. जे. आर्. घारपुरेमहोदयमुद्रितमेधातिथिभाष्यपादटिप्पणीपाठानालोच्य स्वकल्पनया च स्वीकृता ये शोषनविशेषा आदर्शपुस्तकापेक्षया इष्टतरा मतास्तेऽत्र अस्माभिः संगृहीताः । ...

·Vyavaharakanda अन्येषां तु " " " " " " रक्षैव तत्र पालन कानु " ૨ " " " " " " " " " " " पृष्ठं स्तम्भः पंकिः धर्मकोशः मादर्शपुस्तकम् २६९२ १ २५ रक्षणे तु रक्षानु १८ अन्ये तु त्वदर्शनादर्थ त्वादर्शनमर्थ ३० थास्ते राज्ञः यस्य तद्राज्ञः १६ निग्रहो रक्षा च निग्रहरक्षा २७ वधविधिशेष धर्मावशेष ६ युक्तताऽप्र योर (.) २० शतस्क शस्तस्क २१ नास्ति नाति २२ मस्ति तैः माप्तस्तैः ४ नाक्षेपं नापेक्षार्थ १६ स्कायें क कार्येण क १७ प्रवृत्तौ अर्थ- प्रवृत्तो प्रहणेन ग्रहणाति वर्तन्ते वर्तते ३ पदं व पादव ४ कुर्वन्ति कुर्वत ६ उपजीवन्ति जीवन्ति ९ तवास्त्वि तथाऽस्त्वि "१०-११ अभद्रा भद्राः। सर्वस्य करवर्धने प्रेक्षणिकाः अभद्रा भद्राप्रेक्ष- सर्वस्य णकाः प्रशंसि- करदर्शनेन पुरुषलक्षणाः ૨ २ " " : १ " , " " " " " " " " " पृष्ठं स्तम्भः पतिः धर्मकोशः भादर्शपुस्तकम् २० सका २१ धर्म धर्मात् २४ चौरमा चौर्यभा २६ रक्षणे २ २ पालने चन काप्यनु १७-८ नच (०) १८ नात् क शाः शत् १७०१ १ १२-३ देषु यानि दे सूपे १५ फला ८ मलं बलं १७०२ १ १२ मात्र मगमनस्यात्र व्यमिति व्यम् १६ तपसि तप १९ क्षणात क्षण १७०३ १ २१ तत एव २७ श्येनानी स्यान्नानी विशे चेष ૨ न्यस्यति २६ ब्रह्मनो नश्यति ब्रुध्नो विशिष्यति १७०४ १ २५ पातितो पातिते २७-८ रोहक रोहिक १८ कर कार २४ च (.) २० मोक्त्या मोक्ती २ प्रोक्ष प्रोषि २३ दण्ड दण्डो २६ क्रयी इ क्रय इ १७ सिद्धा, मा सिद्धमा सर्वतोभागे १७०८ १ ७ भिश्च १० रे नाय रानीय १४ शाट साट ९ शाटका शाकटका ११ वयनै १. विशि वशि हरणे विशेष " , न विशे २८ चैषां २३ रस्यति A . " " प्रशंसन्ति पुरुष- " : १७०६ ॥ . तथा भृत्यो , " १६९५१ १७०७ " " " " १८ सर्व १ लक्षणानि । १८ हारिणां हाराणां १९ ह्यासक्तं ह्यशक्यं २० रिय धारय तथाऽमृत्यो ५ तत्कर्मकारिभिः (.) ८ न्यैरपि चारैर धैरपि चारैस्तत्क- मकारिभिर १२ मोषस्य संनिधा- मोक्षस्य संनिधा- तारः ३.४ मजाविकावा माजानेयाश्वा २ दण्डोऽनु शब्दोऽनु १९ भिरति भिरिति २६ न्तदे न्ते दे ग्भिः स्व १६९७ ॥ " तारः कर्तारः " " १६९९ ॥ २ " यं नै " " " १ ·- Appendix II यद्येवं तत्रैव कु- . " " " " १७१४ ॥ " " वृषलो भयाः २ " " " " " " २ . " फलं द्रा पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः धर्मकोशः आदर्शपुस्तकम् । पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः धर्मकोशः मादर्भपुस्तकम् : २७१२ १ ११-१२ यत एव तत्रैव १७२४ १ १ विहित विहत कुलीनानामित्युक्तं लीनमुक्तं १७२५ २ २५ किमर्थम् कर्मार्थम् १३ तच्च बला तत्र प्रबला १७२७ १२ त्वात् त्वाच्च २ २८ राजा राज्या २० नानन्त नान्त १७१३ १ २३ तेन स्तेनार्ध तेनार्ध १७२८१ २४ किचन किचन १४ त्स्वकृतः स्वकृते २९ त्युक्ती त्युक्त्वा निदाघे निदानं १८-१ अकारणं 'हन्त अकरणहन्ता १९ क्षेत्रिक क्षेत्रक वृषलभूयाः २८ प्रस्थान प्रस्थाः २० णाको णको तत्तस्य तस्य २१ त्रिया त्रिय १७१८ १७ सा मरु समरु १७७६ १ ४ गर्दा गर्भः १२ कृतेर्वि कृतिर्वि १९ ज्ञत ज्ञानत १३ प्रकृति (०) २२ मय मयति १६ चेति अय चेत्त्वय १० बाह्य वाह्य १५ हरितं हरन्ति १३ रभव्य रेऽव्य १९ पलाश पलाशे १७७९ १ ७ तीयं प्र तीयप न परि परि ८ हणं हण २ १५ मूलं इक्षुः, मूलमिक्षुद्रा १८०१ ११ परुष पुरुष १३ हारापरो हारो १७२० १ २० त्यादेः त्यादि ५ विज्ञायीति विज्ञापि २२ अग्निं गृ अग्निगृ ६ देशः, म देशोप त्यादिकं ७ त्त्यर्थम् २४ काले शी कालः शी १८०२ १ २ तोऽप्यस्य तोऽस्य काल: १८०३ २ ३ करणे कर २६ न (०) ७ नाशे दमः नाशमाह १७२१ ६ ज्ञोऽहमिति ज्ञोऽहं ५ दसो पि दपी खल ६ नाया नाना ३ गुणं अ गुणाम १० द्युत्पत्ती ८ श्रितस्त श्रितत २७ चार्मिक धार्मिक , १०-११ ष्टिः शतमष्ट ष्टिशतमष्ट- १८०८ १ ८ शक्तो (०) विंशाधिकश १८ मन्तं यदि मन्यदि १४ हतं ज हन्त ज १८०९ २ १६ पथि स्थि पथितो न स्थि १७ मात्र मात्रा विध्रियमाणः न विध्रियमाणोऽथवा २६ अष्टा नष्टा १७ इतिवत् इति चेत् १७२२ १७ स्पतिरेव स्पत एव १८१० १ २२ मनु र्मानु नाप्र २३ वधस वधः स १६ ग्रहणा हरणा १३ काचि कदाचि १९ ण वा १४ पद्यत पद्यते २६ न लूकच " " " " , त्याचशे " " " त्यर्थः काले। " " " १८०४ ॥ १८०५ ॥ २ २ खलु युपपत्ती ".. १८०६ ॥ " विशं वा श . . " १७२३ " गैवा ११" १ ·10 Vyavahārakanda भादर्शपुस्तकम् पृष्ठं स्तम्मः पंक्तिः धर्मकोशः १८११ १ ८ यानविधि १८५१ २ १२ यतीति २१ प्रकाशे ६ स्पर्शस्तु " १०-११ कश्चित्सहते. 'भवति मा १४ तः । शुष्के ६ संभाषा भादर्शपुस्तकम् या न विधि यन्निति प्रकाश्ये स्पर्शस्य कस्तत्सहते भवेस १८५२ त्येव जात्या वध्यर्थ द्वध्यर्थस्तत्रेमा १८५२ , " . ८ अन्यत्र पूर्व द संग्रह यित्तास्वा" समानस्यधिनो इत्युत्पादयन्ति . . त्ताशुल्के संभाषः अमुत्र ज्ञानां वारणं. र्णाद्यत्य गिक १८५४ २ " १८५५१ " १८५६ (.) प्रति नार नि पृष्ठं स्तम्भः पंकिः धर्मकोशः १८६५.१ १४-षे गम १७ स्येवं २२ जात्यादि १८६७ १७ वधार्थ १८ द्वधार्थः, तत्र समां १८६८१ २१ पूर्वद १८७० २ निग्रह २१ वित्तस्वा २२ समानेषु मूर्धनि २४ ख्यातिमुत्पादयति २५ इति न १९०६ २ १९ अन्यः १३ विप्रति १९३१ १ ३० परे अस्या १ राष्ट्रीयाः शोच्यमा ७ द्विष्ठ १९४५ १ ४ तरे पणं ११ तरणे २४ सारण २९ स्तरो १९४६ १२ बन्धनेन १९४७ १ २ द्दिष्टया १९५१ २ २६ कुलटां ३० ता रक्ष्यधनाः । १९५२ ९ पधिभि १९५७ १ २५ भागा १९८७ " ९ ज्ञाताः । " चारणं २४ दित्य २४-५ गादिक २ नादार ४ निर्व ३ मूलमस्य ११ विशेषज २० दारोपचारादौ १६ दुच्येत तच्छब्देनाभि २ दिभिः व्या परे स्व " " " " " २ " . २ मूलस्य विशेषे ज दस्वनुकारादौ दुच्यते गन्धेनाद्यभि दिभूतेनान्येना- भिवसता व्या नोच्यते मुच्यते या ब्राह्मण्या दण्डोऽस्ति दण्डोऽत्र : गच्छति गुप्ता चरितं. अथ विवाहस्य ज्ञात एव (०) राष्ट्रे या घेण्यमा द्विष्ट तरेण पादं तरेण चारेण स्तरे बन्धन दृष्टया कुटिलां सा रक्ष्यधना पधाभि মাল (०). यात्रत यतो त्वसत्य नुत्पत्ति गकृतां " १८५८ १. १७ नोच्येत १८ न मुच्येत १. यां ब्राह्मण्यां २०६० १ अस्यास्ति दण्डोऽन्य १६ गच्छतः २ १८६१ १ २० चरति २१ अथवा ३७ विवाहश्च २. १५-६ ज्ञातमेव १६ इति " " " १० अगुप्ता . A " " " २२ यातृत २४ यत्र २५ असत्य २८ नुत्पत्या "गः कृतः " " " " .

·विवादपदानां विषयानुक्रमणिका साहसम् दण्डविधिः १६०९; चतुर्वर्णानां अभश्यापेयादिना दूषणे उद्यानभूम्यादिदूषणे च दण्डविधिः; गृहभकुड्या- पृ. १५९१--१६५५) दिभेदन गृहपीडाकरद्रव्यक्षेप-साधारण्यापलाप -प्रेषिता- येदा:- (१५९१-१६०३) अपराधविशेषाः प्रदान-पितृपुत्रादित्यागादिदोषेषु दण्डविधिः १६१०; अपराधकारणानि च; सप्तमर्यादाभङ्गापराधाः; कतिपय- पितापुत्रविरोधे साक्ष्यादीनां दण्डविधिः; तुलामानकूटत्व- दोषाणां दोषत्वतारतम्यम् (१५९१); कतिपयदोषाः; विक्रयदोष-शुल्कग्रहणदोषेषु दण्डविधिः; जातिभ्रंशकर- पञ्च महापातकानि (१५९२); अभिशंसनम्-अभि- भक्षणे दण्डविधिः; अभक्ष्याविक्रेयविक्रय-देवमूर्तिभेदनयो- शस्तिः (१५९३); अभिशस्तत्यागः; अभिशस्तस्य दण्डविधिः; कुटसाक्षि-उत्कोचजीविसभ्य-दण्ड्यमोचयितृ- आविज्यानधिकार:; स्तेयान्ताभिशंसनयोरपराधत्वम् ; अदण्ड्यदण्डयितृणां दण्डविधि: १६११: राज्याङ्गदूषण- अभिशस्तनिष्कृतिः अभिशस्तत्यागश्च १५९४; साहसदण्डविधिः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; आतता- चीरहत्या- वीरहत्या, तद्दण्डश्च [मनुष्यहत्या तद्दण्डश्च] यिनः १६१२. शङ्खः शङ्खलिखितौ च-(१६१२-३) १५९५; ब्रह्महत्या-ब्रह्महत्या, तदपनोदश्च १५९७; साहसप्रकाराः; मातापितापुत्राद्यन्योन्यत्यागादौ माता- भ्रूणहत्या, अन्ये च महादोषाः १६०१. निरुक्तम्-- पितागुवतिक्रमे च दण्डविधिः १६१२, प्रतिमाराम- (१६०३)सप्तमर्यादाव्याख्यानम्, गौतमः-(१६०४-५) कपादिभङ्गे कूटशासनतुलामानप्रतिमानकरणे वापी- निमित्तविशेषे साहमानुज्ञा; साहसिका महान्तोऽपि नानु- कपादिदूषणेऽदासीदासदानादौ च दण्डविधिः; पितापुत्र- सरणीयाः १६०४; स्वधर्मातिक्रमसाहसदण्डः १६०५. विरोधसाक्ष्यादिदण्डविधि १६१३. कौटिलीयमर्थ- आपस्तम्बः- (१६०५-६) ब्राह्मणस्य शस्त्रग्रहण शास्त्रम्-- ( १६१३-२२) साहसम् १६१३; निषेधप्रतिप्रसवौ; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; साहसिका आशुमृतकपरीक्षा १६१५, एकाङ्गवधनिष्क्रयः १६१७; महान्तोऽपि नानुसरणीयाः १६०५; महासाहसिक- शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः १६१८; अतिचारदण्डः शूद्राद्रिदण्डः, ब्राह्मणे विशेषश्च १६०६. बौधायन: १६२०. मनु:-- (१६२२-३२) स्तेय- (१६०६-८) वधसाहसं तद्दण्डश्च १६०६; निमित्त. साहसयोनिरुक्तिः; साहसिकः पापकृत्तमः, तस्यापेक्षा विशेषे साहसानुज्ञा १६०७. वसिष्ठः --- (१६०८) राज्ञा नैव कर्तव्या १६२२; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; आततायिनः, विष्णुः- १६२३; महापातकिसाहसिकदण्डविधिः; मातापितास्त्री- (१६.०८-१२) साहसप्रकाराः १६०८; महापातक- पुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः १६२७; निमित्तविशेगेषु साहसदण्डविधिः; कूटशासन-विषामिदान-प्रसह्यतास्कर्य. प्रातिवेश्यब्राह्मणाद्यभोजने दण्डविधिः; पितापुत्र- स्त्रीबालपुरुपघात - धान्यापहार - कन्यामृत - साहसदण्ड- विरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः, अभक्ष्यापेयादिप्राशयितृ- विधिः; पशुपक्षिकीटतृणवनस्पतिघात - विमांसविक्रय- ग्रसितृदण्डविधिः १६२८; धर्मोपजीविनो धर्मच्युतस्य साहसषु दण्डविधिः; अधिकृतानामप्रथदान-आसनाप्र- दण्डविधिः; उत्कृष्टकर्मभिविन् अधमजातीयो दण्ड्यः; दान-अपूजासु ' मोजननिमन्त्रणसंबन्ध्यतिक्रमेषु तडाग-कोष्ठागार-देवतागार-जलमार्गादिभेदनाद्यपराधेषु -- विषयानु..

·12 व्यवहारकाण्डम् -- . दण्डविधिः १६२९; विविधद्रव्यनाशापराधेषु दण्डविधिः; व्यासः (१६५१) वधसाहसकर्तुर्दण्डः; मिथ्या- संक्रमध्वजप्रतिमादिद्रव्यभेदनदूषणादौ दण्डविधिः भैषज्यापराधः. देवल:-(१६५१) आत्महत्यादोषः; १६३०; राजमार्गदूषणे दण्डविधिः; अभिचारमूलक्रिया- निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा. उशना- (१६५२) कृत्यासु दण्डविधिः; राजपुरुषाणां धनलोभादिदोषेषु गर्भपातनसाहसे दण्डः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा. दण्डविधिः १६३१. याज्ञवल्क्यः- (१६३३-४१) यमः- --( १६५२ ) विषामिद-चौर-वधकारि-तडाग- साहसनिरुक्तिस्तद्दण्डश्च; साहसकारयितृदण्डः १६३३; भेदकादिसाहसिकेषु दण्डविधिः; साहसिकस्तेयादिकृद्- पूज्यातिक्रम-भ्रातृभार्याप्रहार-प्रतिश्रुताप्रदान-मुद्रासहित- ब्राह्मगदण्डविधिः; आत्महत्यायत्नकरणे दण्ड:. गृहभङ्ग-सामन्तादिनीडाकरणापराधेषु दण्डविधिः; संवर्तः ---- (१६५३) निमित्तविशेष साहसानुज्ञा. विधवागमन -परभयानिवारण-वृथाक्रोश - चाण्डालकृत- वृद्धहारीतः - (१६५३) निमित्तविशेषे साहसा- स्पृश्यस्पर्श - शूद्रप्रजितादिभोजन-अयुक्तशपथ-अयोग्य- नुज्ञा; साहसिकानां दण्डविधिः, तत्र ब्राह्मणे विशेषश्च. कर्मकरण-पशुपुंस्त्वोपघात-साधारणापलाप -दासीगर्भपात- सुमन्तुः-(१६५३) निमित्तविशेषे साहसानुशा. पितृपुत्राद्यन्योन्यत्यागेषु दण्डविधिः १६३४; तरिकेण पैठीनसिः - (१६५३) घातकसहायादिसाहसिक- स्थलजशुल्कग्रहणे प्रातिवेश्यब्राह्मणानिमन्त्रणे च दण्डः; दण्डविधि:. गालवः -- (१६५४) निमित्तविशेष पितापुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः १६३५; अभक्ष्या- साहसानुज्ञा, अग्निपुराणम् --- (१६५४) मर्यादा- पेयादिना चातुर्वर्ण्यदूषणे दण्डविधिः; जारप्रच्छादन- भेदकादिषु दण्डविधिः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; शववस्तुविक्रय-गुरुताडन-राजयानाद्यारोहण-द्विनेत्रभेदन- राजपुरुषाणां धनलोभादिदोषेषु दण्डविधिः; प्रतिमादि- राजद्विडुपजीवन-शूद्रकृतविप्रत्वोपजीवनेषु अपराधेषु भेदने अभक्ष्यभक्षणे च दण्डः. ब्रह्मपुराणम्- दण्डविधिः १६३६; शस्त्राघात-गर्भपात-स्त्रीपुंवध-दुष्ट- (१६५४) आततायिविशेष:. मत्स्यपुराणम्- स्त्रीकृतपुंवधादिदोषेषु दण्डविधिः १६३७; क्षेत्रवेश्मादि ( १६५५) राजप्रतिकूलसाहसिकदण्डविधिः; ब्राह्मणाम- दाहराजपत्नीगमनापराधेषु दण्डविधिः; राजपुरुषकृता- न्त्रणसंबन्धिदोषे दण्डः; निमित्तविशेष साहसानुज्ञा; पराधेषु दण्डविधिः १६३९; अविज्ञातहन्तुरन्वेषणविधिः आततायिनः, भविष्यपुराणम्-- ( १६५५ ) १६४०. नारदः- (१६४१-४५) साहसनिरुक्तिः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा. संग्रहकारः त्रयश्चत्वारश्च साहसप्रकाराः, तत्र दण्डविधिश्च १६४१; (स्मृतिसंग्रहः)-(१६५५ ) साहसनिरुक्ति:; निमित्त- अपराधविषयकपश्चात्तापे सति असति च कर्तव्यता विशेषे साहसानुज्ञा. १६४४: अविक्रेयविक्रये ब्राह्मणदण्डः; राजधृतवस्तुनि स्तेयम् आक्रममाणो वधदण्डाहः १६४५, बृहस्पतिः- (१६४५-८) साहसनिरुक्तिः; पञ्च त्रयश्च साहस- (पृ. १६५६-१७६७) प्रकाराः, ात्र दण्डविधिश्च; साहसस्तेयं तत्र दण्डश्च वेदाः- (१६५६ ) राजा स्तेनं बध्नाति; स्तेन- १६४५; साहसिकवधदण्डविचारः; साहसिका राज्ञा त्वापवादः; स्तेयस्य दुष्टत्वं शपथविभाव्यत्वं च; स्तेनो नोपेक्षणीयाः; साहसिकघातकतत्सहायाः तद्दण्डश्च हन्तव्यः. गौतमः-(१६५६-६३) वर्णभेदेन सोय- १६४६; अविज्ञातघातकाद्यन्वेषणविधिः १६४७; आत्म दण्डः १६५६; दण्डानहस्तेयम् १६५७; स्तेयमहापा- हत्यादोषः; निमित्तविशेष साहसानुशा; साहसकल्पदोषाः तकदण्डविधिः; दण्ड्योत्सर्गे राज्ञो दोषः; ब्राह्मणे विशेषः १६४८. कात्यायनः- (१६४८-५१) साहस १६५८; चौरसाहाय्ये अधर्मसंयुक्तप्रतिग्रहे च दण्डः, निरुक्तिः १६४८; द्रव्यनाशादिप्रथममध्यमोत्तमसाह. स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १६५९; प्रकाशचौर्यप्रसङ्गात् कर- सानि तद्दण्डविधिश्च १६४९; साहसकदन्वेषणविधिः; शुल्कस्थापनाविधिः १६६१; चौरहृतं राज्ञा स्वामिने आततायिनः; निमित्तविशेषे साहसानुशा १६५०. प्रदेयमलब्धेऽपि चौरे १६६३. हारीतः- (१६६३) ·विषयानुक्रमणिका 13 . - - राम्ये चौरदोषः, आपस्तम्बः (१६६४-७) तस्कर शारीरो दण्ड: १७२०; वर्णतः स्तेयदोषतारतम्यम् भयरहितराज्यकरणं मुख्यो राजधर्मः; शूद्रादीनां स्तेया १७२१; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७२२; स्तेनप्रकरणोप- दिमहापातकदण्डविधिः, ब्राह्मणे विशेषश्च १६६४; संहारः; करग्रहणविचारः १७२७. याज्ञवल्क्य:- दण्डानिहस्तेयविचारः; दण्ड्योत्सर्गे राज्ञो दोषः; स्तेय. ( १७२८-४४) स्तेयलक्षणम् ; प्रकाशतस्करदण्डाः दोषे आपदनापत्कालद्रव्यविशेषादिविचारः १६६५, १७२८; प्रकाशस्तेयप्रकरणे प्रसङ्गतः अर्घस्थापनाविधिः दण्ड्यादण्डने दोषः; शुल्कस्थापना १६६६. बौधायन: १७३१; प्रकाशस्तेयदण्डप्रकरणानुवृत्ति: १७३२; अप्र- (१६६७) स्तेयमहापातकदण्डविधिः; दण्ड्योत्सर्गे काशतस्करदण्डा: १७३६; स्तेये दण्डविवेकसाधनो राज्ञों दोषः; शुल्कस्थापना. वसिष्ठः- ( १६६७-८ ) न्यायः, स्तेयप्रकाराश्च १७३८; चौरान्वेषणम् १७४०; स्तेयदुष्टलक्षणानि १६६७; स्तेयमहापातकदण्डविधिः; स्तेनातिदेशः १७४२; स्तेनालाभे हृतदानम् १७४३; दण्ड्योत्सर्गे राज्ञो दोषः; अर्घस्थापना शुल्कस्थापना स्तेयदोषप्रतिप्रसव: १७४४. नारदः- (१७४४-५७) च १६६८. विष्णुः (१६६८-७१) प्रकाश स्तेयलक्षणं स्तेयप्रकाराश्च; तस्करप्रकाराः १७४५; प्रकाश- वञ्चकानां शुल्कपरिहर्तृकूटतुलामानकादीनां दण्ड: तस्करदण्डाः १७४६; अप्रकाशतस्करदण्डाः; अप्रका- १६६८; अप्रकाशतस्कराणां पशुधान्यवस्त्रभश्यपेयरत्ना- शस्तेये दण्डविवेकसाधनो न्याय: १७४८; अप्रकाश- दिद्रव्यहारिणां दण्डविधिः १६६९; करशुल्कस्थापना; तस्करदण्डप्रकरणानुवृत्तिः १७४९; पश्चात्तप्तस्तेनदण्ड: चौरहृतं चौरेऽलब्धेऽपि स्वामिने प्रत्यर्पणीयम् १६७१. १७५१; विदुषः स्तेनस्य वर्णभेदेन दण्डतारतम्यम्; शङ्खः शङ्खलिखितौ च- - ( १६७१-२) मानार्घ- स्लेयदोषप्रतिप्रसवः; चौरान्वेषणम् १७५२; स्तेनातिदेशः स्थापनाविधिः; प्रकाशवञ्चक-कूटतुलमानव्यवहादि- १७५५; स्तेनालाभे हृतदानम् १७५६. बृहस्पतिः- दण्डविधिः; अप्रकाशतस्कराणां पशुपुरुषभाण्डाद्यप- (१७५७-६१) स्तेनप्रकाराः १७५७; प्रकाशतस्कर- हारिणां दण्डविधिः १६७१; वर्णविशेषकृतचौर्यदण्ड दण्डाः १७५८; अप्रकाशतस्करदण्डाः; चौरान्वेषणम् विधिः; चौर्यशङ्कितशोधनदण्डौ; दण्डयादण्डने राजदोषः १७६०; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६१. कात्यायनः- १६७२. कौटिलीयमर्थशास्त्रम्- ( १६७३-९०) (१७६१-६३ ) स्तेयसाहसयोर्लक्षणम् ; प्रकाशतस्कर- कारकरक्षणम् १६७३, वैदेहकरक्षणम् १६७७; दण्डाः; अप्रकाशतस्करदण्डाः १७६१; चौरान्वेपणम् ; गुढाजीविनां रक्षा १६७९; सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम् स्तेनातिदेशः; स्तेनालाभे हृतदानम् १७६२; स्तेयदोष- १६८१; शङ्कारूपकर्माभिग्रहः १६८२; वाक्यकर्मानु- प्रतिप्रसद: १७६३. व्यास:--- ( १७६३-५ ) स्तेन- योगः १६८५; सर्वाधिकरणरक्षणम् १६८८. मनुः प्रकाराः १७६३, प्रकाशतस्करदण्डाः १७६४, अप्रकाश- ( १६९०-१७२८) स्तेयविवादपदप्रतिज्ञा १६९०; तस्करदण्डाः; चौरान्वेषणम् ; स्तेनालाभे हृतदानम् ; स्तेयसाहसयोनिरुक्तिः १६९१; राज्यकण्टकाः प्रकाशा- स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६५. उशना-( १७६६) प्रकाशतस्कराः; कण्टकशुद्धिः, तदर्थे चाराद्यन्वेषकविधिः अप्रकाशतस्करदण्डः. यमः- (१७६६) अप्रकाश- १६९२; तस्करादिकण्टकान्वेषणविधिः १६९५; स्तेना- तस्करदण्डः; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः. लोकाक्षिः- तिदेशः १६९७, चौरादिकण्टकनिग्रहो राज्ञो धर्मः ( लौगाक्षिः ?) (१७६६) १६९९; स्तेयमहापातकदण्डविधिः; दण्ड्यस्य मोक्षे राजा दण्ड:. कण्वः-( १७६६) अप्रकाशतस्करदण्डः. दोषभाक् १७०२; चौरस्य पापस्य च दण्डेन प्रायश्चित्त- वृद्धमनुः (१७६६) अप्रकाशतस्करदण्डः; बच्छुद्धिः १७०४; प्रकाशतस्करदण्डा: १७०५; प्रकाश- स्तेनालाभे हृतदानम् . अग्निपुराणम्- (१७६६) तस्करप्रकरणे प्रसङ्गात् अर्धमानादिव्यवस्थाविधिः प्रकाशतस्करदण्डः; स्तेयदोपप्रतिप्रसवः. मत्स्यपुराणम्- १७०७, प्रकाशतस्करदण्डाः (पूर्वतोऽनुवृत्ताः) १७०८; (१७६७) प्रकाशतस्करदण्डः; स्तेयदोषप्रतिप्रसव:. अप्रकाशतस्करदण्डाः १७११; अप्रकाशचौर्याभ्यासे शुक्रनीतिः- (१७६७) कूटपण्यविक्रेतृदण्डः, स्तेय- - अप्रकाशतस्कर- - ·14 व्यवहारकाण्डम् दण्डः; प्रसङ्गेन शिल्पिनां विविधभृतिविचारश्च. जातिगुणकृतवाक्पारुष्येषु दण्डाः १७८९; असमवर्षकृत- बाक्पारुष्यम् वाक्पारुष्ये दण्डाः; शुद्रकृतद्विजक्षेपधर्मोपदेशादौ दण्डा (पृ. १७६८-१७९२) वाक्पारुष्यप्रकरणोपसंहारः १७९०, कात्यायन: वेदाः-( १७६८ ) ब्राह्मणं प्रति अकुशलोक्ति- (१७९१-२) वाक्पारुष्यप्रकाराः; वाक्पारुष्यदोषा- निवः. गौतम:----( १७६८-९) शूद्रकृतवाग्दण्ड. त्पत्वे अधों दण्डः; वाक्पारुष्यदोषतदपवादो, तत्साधनं पारुष्यदण्डसामान्यविधिः; वेदाध्यायिशूद्रदण्डः १७६८; च १७९१. व्यास:---( १७९२) पातकाभिशंसने त्रैवर्णिककृतवाक्पारुष्ये दण्डः १७६९. हारीत:- दण्डाः. उशना--( १७९२ ) असवर्णकृतवाक्यारुष्ये ( १७६९) असमवर्णकृतवाक्पारुष्यदण्डसामान्यविधिः; दण्डाः; वाक्पारुष्यदोषाल्पत्वे अधों अनामनाते वेदाध्यायिशद्रदण्डः; मिथ्यावाक्पारुष्ये दण्ड- दण्डे विधिः. यमः--(१७९२) वेदाध्यायिशूद्रदण्डः. सामान्यविधिः. आपस्तम्बः-- ( १.७६९ ) शूद्रकृत- जमदग्निः--(१७९२) असवर्णेषु वाक्पारुष्ये दण्डा:. वाक्पारुष्ये दण्ड:. वसिष्ठः-- ( १७७० ) पातकाभि- अमिपुराणम्-( १७९२ ) वैश्यशूद्रकृते उच्चवर्णक्षेपे शंसने दण्डः. विष्णुः--( १७७०-७१) हीनवर्ण- धर्मोपदेशे च दण्डाः. कृतवाक्पारुष्ये दण्डः; वाक्पारुष्यविशेषाः, तत्र दण्डपारुष्यम् दण्डाश्च १७७०; समासमवर्णाक्रोशक्षेपादिषु दण्डाः (पृ. १७९३-१८३५) १७७१. शंखः शंखलिखितौ च--( १७७१ ) वेदाः--- ( १७९३ ) ब्राह्मणविषयकदण्डपारुध्ये समासमवर्णाक्षेपातिक्रमादिषु दण्डाः; वर्णभेदेन आक्रोश- | दण्डविधिः, गौतमः-- (१७९४ ) शूद्रकृते द्विजाति- दण्डाः; अधिकृतविप्रगुरुभत्सने दण्डाः. कौटिलीयमर्थ- विषयके वाग्दण्डपारुध्ये दण्डविधिः; आर्यसाम्यप्रेप्सु- शास्त्रम्-( १७७१-३) ( १७७१-३) वाक्पारुष्यम् १७७१. शूद्रस्य दण्डः; शिष्यशासनरूपे दण्डपारुध्ये दण्ड:. मनुः--( १७७३-९) समासमवर्णानां परस्पराक्रोशे हारीतः- (१७९४-५) हीनवर्णकृतेषु उत्तमवर्णकृतेषु दण्डाः १७७३; समवर्णाक्रोशे तदत्यन्तनिन्दायां च च वाग्दण्डपारुष्येषु दण्डविधिः १७९४. आप- दण्डः १७७४; शूद्रकृते उच्चवर्णक्षेपे धर्मोपदेशे च स्तम्बः- ( १७९५) दण्डपारुष्यानन्त विशिष्य. दण्डाः १७७५; मिथ्याक्षेपे अङ्गवैकल्योक्तौ गुर्वाद्या शासनम् ; आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्डः . वसिष्ठः- क्षारणे च दण्ड: १७७६; ब्राह्मणक्षत्रिययोः परस्पराक्रोशे ( १७९५ ) वाग्दण्डपारुष्येषु दण्डसामान्यविधिः विशुद्रयोः स्वजात्याक्रोशे च दण्डाः १७७८. वृक्षच्छेदनिषेधः. विष्णु:-- ( १७९६-८ ) हीनवर्ण- याज्ञवल्क्यः-- ( १७७९-८४) वाक्पारुष्यलक्षण- कृतेषु उत्तमवर्णकृतेषु च दण्डपारुप्येषु दण्डविधिः; विभागौ; समगुणेषु सवर्णेषु निष्ठुराक्षेपे दण्डः आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्डः; प्रहारोद्यमन-पादादिलुण्ठन- १७७९; समगुणेषुः सवर्णेषु अश्लीलाक्षेपे दण्डः; करादिभङ्ग-चेष्टादिरोधप्रहारादिषु दण्डविधिः १७९६; विषमगुणेषु सवर्णेषु निष्ठुराश्लीलाक्षेपेषु दण्डः १७८०; एक बहूनां प्रहरतां दण्डः; पुरुषपीडायां पशुपीडायां इन्द्रियनाशप्रतिज्ञयाक्षेपे पापाक्षेपे त्रैविद्यनृपदेवजातिपूग- पशुपक्षिकीटघातादिषु च दण्डः १७९७; वृक्षवल्लीतृषा- ग्रामदेशाक्षेपे च दण्डाः १७८१; असमवर्णेषु क्षेपे दण्डाः दिच्छेदे दण्डविधिः १७९८. शंखलिखितौ-(१७९८) १७८३. नारदः--(१७८४-८) वाक्पारुष्यनिरुक्तिः, प्रहारोद्यमने निपातने च दण्ड:. कौटिलीयमर्थ- तत्प्रकाराश्च १७८४; पातकाभिशंसने दण्डः १७८६; शास्त्रम्- (१७९८-१८०१) दण्डपारुष्यम् १७९८. सवर्णनेपादौ दण्डा: १७८७; असवर्णक्षेपाभिशंसनादी मनुः-- (१८०१.१२) शूद्रकृतेषु त्रैवर्णिकविषयक- दण्डाः; शूद्रकृते ब्राह्मणराजन्याद्याक्षेपादौ दण्डाः; राज्ञः दण्डपारुष्येषु दण्डविधिः; आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य क्षेपे दण्डः १७८८. बृहस्पतिः- (१७८८-९०) दण्ड: १८०१; सवर्णविषयकदण्डपारुष्ये दण्डविधिः पारुष्यभेदाः; वाक्पारण्यप्रकाराः १७८८; समासम- १८०३, वनस्पतिच्छेदने दण्डविधिः १८०४; प्राणि- ·विषयानुक्रमणिका 15 --- यन:- -- पीडने दण्डविधिः १८०५, गृहोपकरणादिद्रव्यभाण्ड- | दण्डपारुष्यलक्षणम् . यमः- ( १८३५ ) भार्यापुत्र- पुष्पमूलफलादिनाशने दण्डविधि: १८०६; यानसंबधि- दासदासीशिष्यानां दण्डपारुष्यविचारः; वधकद्विज. निमिसेषु प्राणिहिंसाद्रव्यनाशेषु स्वाम्यादीनां दण्ड दण्डः. वृद्धहारीत:-- ( १८३५ ) देवताब्राह्मण- विचारः १८०७; प्राणिविशेषहिंसाभेदेन दण्डभेदाः गुरूणां पादादिना प्रहारे दण्डविधिः. सुमन्तुः-- १८१०; भार्यापुत्रदासशिष्यादीनां ताडने कृते दण्ड- ( १८३५ ) परस्परं पारुष्ये. दण्डविधिः. वृद्धकात्या- विचारः १८१२. याज्ञवल्क्यः-(१८१२-२४) दण्ड- ( १८३५ ) दण्डपारुष्ये स्वयं प्राणत्यागे न पारुष्यलक्षणम् १८१२; दण्डपारुष्यनिर्णयहेतुः १८१३; दण्ड:. परिशिष्टकारः-- ( १८३५ ) दण्डपारुष्य- स्मृत्यनुक्तपारुध्ये दण्डविधिः; साधनभेदेन जातितो लक्षणम्. अग्निपुराणम्--- ( १८३५ ) शूद्रकृते गुणतो वा समहीनोत्तमभेदेन च दण्डभेदाः १८१४ द्विजातिविषयके दण्डपारुध्ये दण्डविधिः; पशुवृक्षविषये अब्राह्मणकृते ब्राह्मणविषये दण्डपारुष्ये दण्डविधिः; दण्डपारुध्ये दण्डविधि:. उच्चजातिकृते सजातीयकृते वा परगात्रविषये दण्ड- स्त्रीसंग्रहणम् पारुध्ये दण्डाः १८१५; यानयुग्यगोगनाश्वादिनिमित्तेषु प्राणिहिंसाद्रव्यनाशेषु स्वाम्यादीनां दण्डविचारः १८१९; (पृ. १८३६-१८९२) द्रव्यविनाश दण्डविधिः १८२१: पशुविषयदण्डपारुष्ये वेदाः--(१८३६-४१) भ्रातृभगिनीविवाह: दण्डविधिः वनस्पतिवृक्षलतागुल्मादीनां छेदनादौ तनिषेधश्च; पितापुत्रीविवाहः १८३६; भ्रातृभगिनी- दण्डविधिः १८२२. नारदः- ( १८२४-३०) दण्ड विवाहः; शूद्रकृतार्यस्त्रीसंग्रहणम् ; स्त्रियाः व्यभिचारदोषः पारुष्यलक्षणं तत्प्रकाराश्च १८२४; दण्डपारुष्ये दोष १८३७; शुद्रकृतार्यस्त्रीसंग्रहणं आर्यकृतशूद्रस्त्रीसंग्रहणं राहित्यदण्डभाक्त्वविचारः, पञ्चप्रकारैस्तत्रापकृतविचा- ! च; ब्राहाणीसंग्रहदोपः १८३८; परदारसंग्रहो दोषः; रश्च १८२':; हीनवर्णकृते ब्राह्मणविषये दण्डपारुष्ये पितापुत्री-भ्रातृभगिनीसङ्गः; पितापुत्रीविवाहनिषेधः; दण्डविधिः १८२८: राजनि दण्डपारुष्ये दण्डः; अज्ञ- स्त्रियाः व्यभिचारदोषः; पितापुत्रीविवाहनिषेधः स्वकीयकृतापराधे तत्प्रभोदण्डविचारः; अप्रकाशदण्ड १८४०; स्त्रियाः व्यभिचारदोषः; श्रोत्रियदारसंग्रहदोषः; पारुष्ये परीक्षाविधिः १८२९. बृहस्पति:- (१८३०- पितापुत्रीविवाहः १८४१. गौतमः-- ( १८४१-३) ३२ ) दण्डपारुप्यलक्षणम् ; वाक्यारुण्यापेक्षया दण्ड- परदाराभिमर्श दण्डसामान्यविधिः; आर्यस्त्र्यभिगामिशूद्र- पारुष्यस्य दण्डविधौ विशेषः; विविधदण्डपारुप्येषु दण्डः १८४१; हीनपुरुषस्य उच्चस्त्रियाश्च व्यभिचारे ममाधिकविषयेषु दण्डविधिः १८३०; दण्डपारुप्पण दण्डः १८४२, कन्याकृतकन्यादूषणदण्डः १८४३. पीटकः पीडापरिहारव्ययं अपहृतं च दाप्यः; पीडि- हारीत:-- ( १८४३ ) हीनपुरुषस्य उच्चस्त्रियाश्च ताय दण्डदानं राज्ञे च; पशुपीडायां दण्डविधि; शद्र- व्यभिचारे दण्डः. आपस्तम्बः-- ( १८४३-४) कृते द्विजातिविषयके दण्डपारुष्ये दण्डविधिः; परस्परं कन्यापरदारसंनिकर्षकरणे दण्डः; परदारमैथुने दण्डः दण्डपारुप्ये कृते नीचकृते च विशेषतः दोषराहित्य- १८४३; कन्यादूपणे दण्डः; कन्यादूषणे परदारदूषणे च दण्डभाक्त्वदण्डदापयितृविचारः १८३१; १८३१, अप्रकाश- राज्ञः कर्तव्यम् ; प्रायश्चित्तोत्तरं कन्या परदाराम धर्माई. दण्डपारुष्ये परीक्षाविधिः १८३२. कात्यायनः-- संबन्धाः; आर्यस्य शूद्रागमने दण्डः; आर्यस्यभिगामि- (१८३२-४)सजातीयेषु दण्डपारुष्ये दण्डविधि:१८३२; शूद्रदण्डः; परभुक्तस्त्रियाः प्रायश्चित्तम् १८४४. दण्डपारुप्ये प्रतिलोमानुलोमनीचेषु दण्डविधिः; पीडि- बौधायन:- ( १८४४-५ ) शूद्रादीनां उच्चवर्णस्त्री- ताब ीडापरिहारव्ययहृतभमादिदानविधिः १८३३ गमने दण्ड: १८४४; चारणदाररङ्गावतारस्त्रीषु गमने पर शिवनस्पतिषु दण्डपारुष्ये दण्डविधिः; अप्रकाश दण्डाभावः; स्त्रीणां परपुरुषदूषितानां अदुष्टत्वम् १८४५. दण्डपारुष्ये परीक्षाविधिः १८३४. व्यासः-(१८३४) वसिष्ठः--( १८४५.६ ) शूद्रादीनां उच्चवर्णस्त्रीगमने ·16 व्यवहारकाण्डम् - -- दण्ड: १८४५; आर्यस्त्रीणां शूद्रदूषितानां शुद्धिविधिः | कात्यायनः (१८८७-८) संग्रहणलक्षणानि १८८७) १८४६. विष्णुः-- (१८४६.७) स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि; संग्रहणदोषप्राप्रिसवः; स्त्रीपुरुषयोः संग्रहणे दण्डविधि:;, वर्णानुसारेणं परस्त्रीगमने दण्डविधिः १८४६; गुरु- स्वैरिणीगमनविचारः १८८८.व्यासः--(१८८९.९०) तल्पगमने दण्डः; सकामहीनस्त्रीगमने न उच्चपुरुषो संग्रहणलक्षणानि; स्त्रीसंग्रहणे दण्डविधिः; साधारणस्त्री- दुष्यति; कन्यादूषणे दण्डः; पशुगमने दण्डः १८४७. गमने दण्डविधिः १८८९. यमः-(१८९०) मातृ- शङ्कः शङ्खलिखितौ च- ( १८४७-८) स्वदार- श्वस्रादिगमने पातित्यम् ; वर्णभेदेन स्त्रीसंग्रहणे दण्डविधिः; नियमाद्यतिक्रमे दण्डविधिः; वर्णानुसारेण परस्त्रीगमने बन्धकीगमने दण्डविधिः; साहसिकादिदुष्टरहितराज्य- दण्डविधिः १८४७; कन्यादूषणे वर्णानुसारेण स्तुतिः. संवर्त:-- (१८९०-९१) स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि, दण्डविधिः; स्त्रीकृतकन्यादूपणे दण्डः १८४८. कौटिलीय स्त्रीसंग्रहणनिर्णयश्च १८९०. वृद्धहारीत:-- (१८९१) मर्थशास्त्रम् - (१८४८-५१) कन्याप्रकर्म १८४८; परस्त्रीगमने दण्डविधिः. स्मृत्यन्तरम्--- (१८९१) अतिचारदण्डः १८५०. मनु:- (१८५१-७०) वर्णभेदेन परस्त्रीगमने दंडविधिः. अग्निपुराणम् संग्रहणलक्षणानि १८५१; परस्त्रीसंभाषायां दोषविचारः (१८९१) संग्रहणोपक्रमनिपेधः; स्वयंवरानुज्ञा; वर्ण- १८५३;चारणदारादिस्त्रीभिः सह संभाषणे उपकारादी च भेदेन स्त्रियाः व्यभिचारदण्डः; वर्णानुलोम्येन व्यभिचारे दोषविचारः १८५४; परदाराभिमर्शदोषेषु दण्डः तत्प्रयो- । दण्डः. मत्स्यपुराणम् - (१८९२) प्रतिषिद्धानां जनं च १८५५; वर्णभेदेन परदाराभिमशेषु दण्डविधिः, परस्त्रियाः अगारप्रवेशे दण्डः; परस्त्रीसंग्रहणे दण्ड- तत्र अब्राह्मणस्यैव शारीरदण्डः; ब्राह्मणस्य तु मौण्ड्य. विधिः; कन्यादूषणे दण्डविधिः; पशुगमनदण्ड:. विष्णु- प्रवसनादिः १८५६; भर्तारं विलय अन्यपुरुष- पुराणम्-( १८९२ ) पशुगमनायोनिगमननिषेधः. गामिन्याः स्त्रियाः तल्लमपुरुषस्य च दण्डः १८६५; सव- धूतसमाह्वयम् सवर्णादिकृते कन्यादूषणे दण्डविधिः १८६६; साह- सादीनां परस्त्रीसंग्रहणान्तानां दण्डनिबन्धनानां पदानां (पृ. १८९३-१९१५) उपसंहारः १८६९. याज्ञवल्क्य:-- (१८७०-८० ) वेदाः- (१८९३-१९०३ ) द्यूतानुमतिः; स्त्रीसंग्रहणवरूपम् ; संग्रहणलक्षणानि,परस्त्रीपुरुषसंभाषायां अक्षक्रीडा दोषः; अक्षक्रीडायामऋतकरणे दोषः; अक्ष- दण्डविधिः, वर्णभेदेन संग्रहणे दण्डविधिश्च १८७०; ! क्रीडा निषेधः १८९३; द्यूतविधिः १८९६; द्यूतनिन्दा; कन्याहरणे कन्यादूषणे च वर्णभेदेन दण्डविधिः १८७५; द्यूतपरिभाषा १८९७; द्यूते जयार्थ देवताहानं जयकर्म कन्यादोषख्यापनपशुगमनहीनस्त्रीगमनादौ दण्डविधिः च १८९८; द्यूतकृतर्णदोषः १९०२. आपस्तम्बः १८७६; दास्यादिसाधारणस्त्रीगमने दण्डविधिः, प्रसङ्ग (१९०३ ) राजाधिकृतसभैवाधिदेवनाहा. विष्णु:-- विशेषेषु वेश्यावेतनविचारश्च १८७७; अयोनिपुरुषप्रव ( १९०३) द्यूतसमाह्वययोर्मध्ये सभिक-जयि-राजमि. जितान्यतमगमने दण्डविधिः १८७९. नारदः ग्राह्याः पणांशाः, राजसभिकजयिजितानां कृत्यं च; (१८८०-८४) संग्रहणलक्षणानि १८८०; संग्रहणदोप. द्यूतसमाह्वययोः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः. कौटिली- प्रतिप्रसवः १८८१; वर्णभेदेन संग्रहणे दण्डविधि: यमर्थशास्त्रम्--(१९०४-५) द्यूतसमाह्वयम् १९०४. १८८२; कन्यादूषणे वर्णभेदेन दण्डविधिः; दास्यादि. मनुः--(१९०५-७ ) द्यूतसमाह्वयप्रतिज्ञा; घृतसमाह- साधारणस्त्रीगमने दोपविचारः १८८३; अन्त्यजपशु. : ययोर्लक्षणम् ; द्यूतोपकरणानि; द्यूतसमाह्वयनिषेधः; घृत. वेश्यागमने दण्डविधिः; अगम्यागमने प्रायश्चित्तं राज. समाहयकारिणां दण्डः, इतरकण्टकदण्डश्च १९०५ दण्डो वा १८८४. बृहस्पतिः- (१८८४-७) संग्रहण- अष्टादशपदोपसंहारः १९०७. याज्ञवल्क्यः प्रकाराः, तल्लक्षणानि च १८८४; वर्णभेदेन संग्रहणे दण्ड. ९०७-१०) द्यूतसमायस्वरूपम् १९०७; सभिकेन विधिः १८८५; स्त्रीसंग्रहणे स्त्रीणां दण्डविधिः १८८६. । द्यूते वृत्त्यर्थं प्रामाः पणांशाः; सभिककृत्यं राशे जेथे 'च ·विषयानुक्रमणिका 17 पणांशदापनम् १९०८; राजकृत्यं द्यूते जितद्रव्यदापनम् ; स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाद्वारणीयश्च १९२०; राजा द्यूते जयपराजयनिर्णयोपायः; द्यूते मिथ्याचारिणां दण्ड- विवाहव्यवस्था कार्या; देशादिधर्मपालनम् १९२१. विधिः १९०९; राजाधिकृतं द्यूतं कार्यम् ; समाह्वये विष्णु:-- (१९२१-२) नृपाश्रितो व्यवहार:- राज्ञा द्यूतधर्मातिदेशः १९१०. नारदः---( १९१०-१३) चतुर्वर्णाश्रमो लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धानि- द्यूतसमाययोलक्षणम् १९१०; सभिकेन द्यूते वृत्त्यर्थ वारणीयश्च; नृपाश्रिता: केचिद्व्यवहाराः १९२१; देशा- ग्राह्याः पणांशाः, राजे पणांशदानं च; सभिकरहितं दिधर्मपालनम् १९२२. शंखलिखितौ--(१९२२) द्यूतं, तत्रापि राज्ञा पणांशो ग्राह्यः; अक्षयूते जयपरा- नृपाश्रितो व्यवहारः - पितृमातृविवादे पुत्र: प्रष्टव्यः; जयलक्षणम् ; द्यूते जयपराजर निर्णयोपायः; कितवसभिकयोः नृपाश्रितव्यवहारेषु कानिचिदपवादस्थानानि. महा- परस्परं इतिकर्तव्यता १९११; राजानधिकृतद्यूते दण्डः भारतम्-- ( १९२२) देशधर्मपालनम्. कौटिलीयम- अलाभश्च; पणपरिकल्पनं कचित् कृताकृतम् १९१२;, र्थशास्त्रम्-- (१९२२-६) प्रकीर्णकानि १९२२; कितवात् समिको पणांशातिरिक्तं विशेषेण न गृह्णीयात्; आचार्यशिष्यधर्मभ्रातृसमानतीर्थ्यानां वानप्रस्थयतिब्रह्म- द्यूते मिथ्याचारिणां दण्डविधिः १९१३. बृहस्पतिः चारिविषये अन्यथा वा व्यतिक्रमे दण्डविधिः १९२३, ( १९१३-४ ) समाह्वयलक्षणम् ; द्यूतस्य निषेधोऽभ्यनु- उपनिपातप्रतीकारः १९२४. मनुः- (१९२६.३१) ज्ञानं च; द्यूते समिकराजजयिभिः ग्राह्याः पणांशाः ऋत्विग्याज्ययोरन्यतरेणान्यतरस्य त्यागे दण्डः; माता- १९१३; द्युतसमाययोः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः; पितास्त्रीपुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः; आश्रमिद्विजानां द्यूते जयपराजयनिर्णयोपायः; अष्टादशपदोपसंहारः कार्याणि तच्छिष्टैनिणेयानि, तत्संमतौ राज्ञा १९२६; १९१४. कात्यायन:-( १९१४-५) द्यूतस्य निषे. निमित्तनिशेपेषु प्रातिवेश्यानुवेश्यद्विजानिमन्त्रणे दण्डः; धोऽभ्यनुज्ञानं च; द्यूते सभिकराजजयिभिः ग्राह्याः श्रोत्रियाभोजने दण्डः; करदानानाः; नेजककृत्यम् ; पणांशाः १९१४, अक्षयूते जयपराजयलक्षणम् ; द्यूते तन्तुवायकृत्यम् ; अर्घस्थापना; क्रयविक्रयादौ राजनिय- जयपराजयनिर्णयोपायः १९१५. मातिक्रमे दण्डविधिः; तुलामानप्रतीमानादिस्थापना; नौयायिव्यवहारः; राज्ञा वैश्यशद्री स्वकर्मणि प्रवर्तनीयो; प्रकीर्णकम् आपदि क्षत्रियवैश्यो ब्राह्मणेन स्वस्वकर्मणा भर्तव्यो; (पृ. १९१६-१९६२) ब्राह्मणेन संस्कृतद्विजा दास्ये न नियोज्याः १९२७; प्रकीर्णकम् शूद्रो दास्यमेवाहति; सप्तविधा दासाः; भार्यापुत्रदासा न (पृ. १९१६-४३) धनस्वाम्यमर्हन्ति; ब्राह्मणेन शूद्रद्रव्यं हरणीयम् ; राज्ञा गौतमः--( १९१६-८) नृपाश्रितो व्यवहारः- प्रत्यहं व्यवहारोऽवेक्षणीयः; व्यवहारप्रकरणोपसंहारः; राजब्राह्मणाभ्यां दण्डोपदेशाभ्यां चतुर्वर्णाश्रमो लोकः नृपाश्रितो व्यवहारः-कण्टकोद्धारः १९२८; सप्ताङ्क- पालनीयः प्रतिषिद्धाहारणीयः संकराच रक्षणीयः १९१६; राज्यव्यसन निवारणचिन्तनम् ; युगकृत् राजा; देवकार्य- देशादिधर्माः १९१८. आपस्तम्बः--(१९१८) करणात् देवतामयो राजा; ब्राह्मणरक्षणं राजधर्म: नृपाश्रितो व्यवहार:- शास्तृराजपुरोहितैः चतुर्वर्णाश्रमो १९३०; लोकहितेषु भृत्यनियोजनम् ; देशधर्मपालनम् ; लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाद्वारणीयश्च; देशादि- परस्वानादान-स्वार्थसंग्रहादयो राजधर्माः धर्माः. बौधायनः -- ( १९१८-२०) नृपाश्रितो याज्ञवल्क्यः-(१९३१-३) प्रकीर्णकस्वरूपम् १९३१; व्यवहारः-राज्ञा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः स्वधर्म स्थापयित्वा नृपाश्रितो व्यवहारः-राजशासनविपर्यासे पारदार्यचौर्यकर्तु- रक्षणीयः १९१८; देशादिधर्मपालनम् १९१९.वसिष्ठः ोचने च दण्डः; नृपाश्रितो व्यवहार:-राजपुरुषाणां ( १९२०-२१) नृपाश्रितो व्यवहारः-ब्राह्मणेन राशा कर्मकारिणां कार्येष्वपराधविचारः; श्रोत्रियसत्कारः; नृपा- च उपदेशदण्डाभ्यां चतुर्वर्णाश्रमो लोकः पालनीयः भितो व्यवहारः-पीडाकुद्यः प्रजा रक्षणीया; नृपा- M -- ·18 व्यवहारकाण्डम .. - - भितो व्यवहारः-कुलजातिश्रेणिगणजानपदात्मको लोकः नौयायिव्यवहारः, विशेषतस्तत्र तरशुल्कषिचारः, स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाच. वारणीयः; प्रकीर्णकत्वेन वालानाथधननिधिनष्टापहतव्यवस्था संग्रहीताः केचिद्व्यवहाराः १९३२. नारदः- (पृ. १९४७-६२) (१९३३-४०) प्रकीर्णकपदस्य लक्षणं, तद्भेदाश्च १९३३; गौतमः---(१९४.७-९) प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था राशा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषि १९४७; निधिव्यवस्था; बालधनव्यवस्था १९४८; धने बाच निवारणीयः; श्रुतिस्मृतिन्यायाविरोधिराजशासनं चोरहते व्यवस्था १९४९. बौधायनः-(१९४९) प्रवर्तन निवर्तनात्मकम् ; कारुशिल्पिप्रभृतीनां वृत्तिसाध. प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था; बालधनव्यवस्था. वसिष्ठः- नानि न हरणीयानि १९३५; राजशासनं लोकैर्नाति- (१९४९) बालधनव्यवस्था; प्रनष्टस्वामिकधनं राज. क्रमणीयम्; राजदण्डप्रयोजनम् ; राजशासनप्रामाण्यम् ; गामि; निधिव्यवस्था, विष्णुः निधिव्यवस्था. विष्णुः--( १९४९-५०) देवकार्यकरणात् देवतामयो राजा, तस्य कर्तव्यानि; निधिव्यवस्था १९४९; बालानाथस्त्रीधनव्यवस्था; धने ब्राह्मणसेवा राजधर्मः; ब्राह्मणस्य विशेषाधिकाराः १९३६; चौरहते व्यवस्था १९५०. शंखः शंखलिखितौ च-- आपदि ब्राह्मणवृत्तिः १९३७; ब्राह्मणस्य वृत्तिः राज- ( १९५० ) बालानाथस्त्रीधनव्यवस्था. कौटिलीयमर्थ- प्रतिग्रहेण प्रशस्ता; राजधनप्रशंसा १९३९; अष्टौ मङ्ग- शास्त्रम्--( १९५० ) बालादिधनव्यवस्था. मनु:---- लानि १९४०. बृहस्पतिः---- (१९४०-४१) प्रकीर्णक- (१९५१-८ ) बालानाथधनव्यवस्था १९५१; प्रनष्टा- पदस्य लक्षणं तद्भेदाश्च १९४०; देशादिधर्मपालनम् स्वामिकधनव्यवस्था १९५३; निधिव्यस्था १९ १९४१. कात्यायन:-- ( १९४१-२) प्रकीर्णकपदस्य धने चौरहते व्यवस्था १९५७. याज्ञवल्क्यः-- लक्षणं तद्भेदाश्च १९४१; नृपाश्रितो व्यवहारः-राजो- (१९५८-६१) प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था १९५८; पजीविनां राजक्रीडासक्तानां राज्ञ अप्रियवक्तुश्च दण्डः; निधिव्यवस्था; धने चौरहते व्यवस्था १९६०. नारद:- देशादिधर्मपालनम् १९४२. पितामहः- (१९४२) (१९६१ ) निधिव्यवस्था; प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था; देशधर्मपालनम्.. व्यास:- (१९४२) नृपाश्रितो धने चोरहते व्यवस्था. बृहस्पतिः--( १९६१-२ व्यवहारः-उत्कोचजीविराजपुरुषाणां दण्ड:. देवल:-- प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था १९६१. व्यासः--(१९६२) ( १९४२) नृपाश्रितो व्यवहारः-प्रायश्चित्तनिर्देशो धने चोरहते व्यवस्था. उशना- (१९६२) राज्ञा कार्यः; देशादिधर्मपालनम् . उशना--(१९४२) निधिव्यवस्था. अग्निपुराणम्- (१९६२) निधि- नृपाश्रितो व्यवहारः-राज्ञा करः कल्पनीयः; राजप्रशंसा. व्यवस्था; प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था; बालानाथधन- यमः (१९४३) नृपाश्रितो व्यवहारः-पौराणिक. व्यवस्था; धने चोरहृते व्यवस्था. धर्मप्रवर्तनम् । प्रकीर्णकप्रकरणोपसंहारः; पतितधन- परिशिष्टम् व्यवस्था. संवर्त:--(१९४३) नृपाश्रितो व्यवहार:- आमात्यपैशुन्ये पुरमानप्रभेदने च दण्डः, वृद्धहारीतः- (पृ. १९६३-१९८९) व्यवहारस्वरूपम् (१९४३) नृपाश्रितो व्यवहारः-राज्ञा कर: कल्पनीयः- (पृ. १९६३) अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि--(१९४३) देशधर्म- गौतमः- (१९६३ ) व्यवहारविभागाः. पालनम्. अग्निपुराणम्-- (१९४३) संकीर्णदण्डाः, सभा देवीपुराणम्-- (१९४३) नृपाश्रितो व्यवहार:- (पृ. १९६३) चतुर्वर्णाश्रमधर्मरक्षणाथै चारनियोजनम्, महाभारतम्-(१९६३) सभ्यैः सत्यमेव वक्तव्यम्. नौयायिव्यवहारमा विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः। साक्षी (पृ. १९४४-४७) (पृ. १९६४) वसिष्ठः, विष्णुः, मनुः, याज्ञवल्क्यः-(१९४४-७) महाभारतम्-(१९६४) मृषासाश्वनिन्दा; - ·विषयानुक्रमणिका 19 साक्षिणां सत्यवचनापवादविषयः; साक्षिलक्षणम् ; कुलीन- उपनिधिः स्त्रियः' सभायां न नेयाः, अमिपुराणम्-(१९६४) (:पृ. १९७१) कौटसाक्ष्यदण्डः. महाभारतम्-( १९७१ ) न्यासलिङ्गम्, अग्नि- दिव्यम् पुराणम्-( १९७१ ) निक्षेपभोगनाशादौ दण्डः. (पृ. १९६४-६७) अस्वामिविक्रयः महाभारतम्-(१९६४) अनिविधि:. स्कन्द- (पृ. १९७२) पुराणम्-(१९६५-७) शपथकोशघटविषानितप्तमाष- अग्निपुराणम्-( १९७२ ) अस्वामिविक्रेतुर्दण्डः. फालबन्दुलजलानि दिव्यानि १९६५. संभूयसमुत्थानम् मानसंज्ञाः (पृ. १९७२) (पृ. १९६७-६८) गौतमः-(१९७२) ऋत्विगाचार्यत्यागनियमः. अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि--(१९६७-८ ) मान- अग्निपुराणम्-(१९७२) मूल्यं गृहीत्वा शिल्पादाने संज्ञाः १९६७; पाञ्चरात्रवैखानसानुसारी निष्कप्रमाणम् दण्ड्यः. १९६८. विष्णुगुप्तः--( १९६८ ) मानसंज्ञाः. दत्ताप्रदानिकम् निर्णयकृत्यम् (पृ. १९७२-७३) (पृ. १९६८) गौतमः-(१९७२) दानाङ्गनियमः. आपस्तम्बः- नारदः, अग्निपुराणम्- ( १९६८ ) पराजित- (१९७३ ) दानाङ्गनियमः. भारद्वाजः- (१९७३) दण्डविचारः. भयदानलक्षणम्. स्मृत्यन्तरम्-(१९७३) दानाङ्ग- पुनायः नियमः. अग्निपुराणम्-(१९७३) प्रतिश्रुत्याप्रदाने (पृ. १९६९) दण्डः, अग्निपुराणम्-- (१९६९) निवर्तनीयं कार्यम्; अभ्युपेत्याशुश्रूषा पुनयायवादिनो दण्ड:. (पृ. १९७३-७४) दण्डमातका आपस्तम्बः-(१९७३-४) अन्तेवासिगुरुवृत्तिः (पृ. १९६९-७०) १९७३. बौधायन:-( १९७४ ) अध्याप्य: शिष्यः. महाभारतम्--(१९६९) ब्राह्मणाः स्त्रियश्चा- वसिष्ठः-(१९७४) अध्याप्यः शिष्यः. मनुः-(१९७४) वध्याः. मनु:-(१९६९) शूद्रदण्डधनविनियोगः. अनि अध्यायाः शिष्याः, अग्निपुराणम्-( १९७४ ) भार्या- र्दिष्टकर्तृकवचनानि-(१९६९) दण्डप्रयोजनम् ; दण्डा- पुत्रदासशिष्यादिताडनविशेषे दोषः. चिन्ता. अमिपुराणम्-(१९६९-७०)दण्डेन प्रजा- वेतनानपाकर्म रक्षणं राजधर्मः १९६९; महापातकेषु अङ्कनानि. मान- (पृ. १९७५) सोल्लास:-( १९७० ) अपराधकृत्सवा दण्ड्यः; क्लेश कात्यायनः-(१९७५ ) भाण्डवाहकधर्मः. लघु- दण्डप्रकाराः; अर्थदण्डप्रकारा; दण्डप्रयोजनम्; सप्त- हारीतः-(१९७५)भाटकम्. अमिपुराणम्-(१९७५) विंशतिः राज्यस्थैर्यनिमित्तानि. स्वामिभृत्ययोः दोषे दण्डः; वेश्याधर्म:. ऋणादानम् क्रयविक्रयानुशयः (पृ. १९७१) (पृ. १९७५) वेदाः- ( १९७१) ऋणलिङ्गानि. निरुक्तम् निरुक्तम्-( १९७५) स्त्रीपुरुषविक्रयविचारः. (१९७१) कुसीदिनः. विष्णुः-( १९७५) कन्याविषयानुशयादौ दण्डविधिः- विषयानु. २ ·20 व्यवहारकाण्डम् - भारद्वाजः-(१९७५). परिवृत्ते: परिवर्तनावधिः. अनि- १९७९; पुत्रप्रतिमहः (. दत्तकलिङ्गम् ); कानीन: पुराणम्- ( १९७५ ) क्रयविक्रयः-कन्याविषयानुशये १९८०; स्वयंदत्तः, ज्येष्ठत्वं पुत्रत्वं दायादत्वं च पितुः दण्डविधिः. मत्स्यपुराणम्-- ( १९७५ ) कन्या- संकेताधीनम् ; पितुः दायादिसर्वस्वहरः पुत्रः; पुत्रस्प विषयानुशये दण्डविधिः. गृहे पितुर्वास:; विद्यापणलब्धं द्रव्यम् १९८१; द्विमा- तृकः-मातृद्वारा न्यामुण्यायणः; पुत्रप्रकाराः; ज्येष्ठपुत्रांशे स्वामिपालविवादः पितुः अस्वाम्यम्; मिशूद्रौ अदेयौ १९८२. गौतमः- (पृ. १९७६) (१९८२) स्त्रीधनमविभाज्यम् . हारीत:-(१९८२) महाभारतम्--- ( १९७६ ) पशुपालनभृतिः. एकेनोद्धृतापि भूविभाज्या; अविभाज्यम् . वसिष्ठः नारदः-(१९७६) पशुनाशे व्यवस्था. व्यास:- व्यासः- (१९८२) पुत्रप्रशंसा. विष्णुः-( १९८२-३) ( १९७६ ) द्विजबान्धवगोकृतसस्यभक्षणं क्षम्यम्. धनागमविचारः तत्प्रकाराश्च १९८२; पित्रा कृतः पुत्रो स्मृत्यन्तरम्-( १९७६ ) सस्यनाशे दण्डः. अनिर्दिष्ट- | भागहरः, अकृतः स्वस्थानानुसारेण; विभाज्याविभाज्य- कर्तृकवचनम्-(१९७६ ) सत्यनाशे दण्डः, अग्नि- विवेकः १९८३. महाभारतम्-(१९८३-६) विभाग- पुराणम्- ( १९७६ ) पालधर्माः सस्यरक्षा च. निन्दा; पितृपुत्रोरविभागप्रशंसा; ज्येष्ठकनिष्ठवृत्तिः; भ्रातॄणां सहवासविधि:; भागानईः; भ्रातॄणां भागः; सीमाविवादः विभाज्याविभाज्ये; मातरि तत्समासु च वृत्तिः १९८३; (पृ. १९७६) ज्येष्ठमहिमा; व्यङ्गो ज्येष्ठः राज्यानहः; गुणश्रेष्ठ एव नारदः-( १९७६ ) बलाद्भूमिर्न हर्तव्या. | राज्याहः तत्पुत्रादयश्च; पुत्रमहिमा १९८४; पुत्रमहिमा; अग्निपुराणम्-( १९७६ ) गृहाद्याहरणे दण्डः. पुत्रप्रकाराः; पुत्रिका १९८५; दौहित्रमहिमा; नियोगेन त्रिभ्योऽधिका नोत्पाद्याः; पुत्रपुत्रीपरिग्रहः; पुत्रेषु मातृ- स्त्रीपुंधर्माः पितृस्वाम्यं समम् ; दत्तककन्या; राज्याधिकारः १९८६. (पृ. १९७७-७९) कौटिलीयमर्थशास्त्रम्-( १९८६ ) वानप्रस्थाद्या- वेदाः- ( १९७७ ) एका द्वयोः पत्नी; वेश्या. श्रमिरिक्थविभागः. मनुः-( १९८६-७ ) धनागमाः वसिष्ठः- (१९७७ ) स्त्रीरक्षा, रजस्वलाधर्माश्च. १९८६; ज्येष्ठमहिमा; अविभाज्यद्रव्यविशेषाः, स्त्रियोs- महाभारतम्- (१९७८) स्त्रीणां भर्तृशुश्रूषा विभाज्याः १९८७. बृहस्पति:- (१९८७) धर्मः; भार्यामहिमा; स्त्री अवध्या; बहुपत्नीकता नाधर्मः; पुत्रमहिमा; गुणाधिक्ये भागाधिक्यम् . कात्यायन:- स्त्री त्याज्या. याज्ञवल्क्यः- (१९७८) व्यवहार- ( १९८७ ) विषमविभागहेतुः कर्मानुष्ठानतारतम्यम् . प्रकरणे स्त्रीपुंधर्मपदव्यवस्था. नारदः-(१९७८) कन्यादानकालः; वृद्धहारीत:-( १९८८) स्त्रीधनविभागः; अनेक- चतुःस्वैरिणीदोषतारतम्यम् ; प्रोषितभर्तृ. पितृकाणां द्वैमातृकाणां च भागविधिः. लघु- कशूद्रावृत्तम्. उशना-(१९७८) ज्येष्ठपूर्व यवीयसः विवाहः. स्मृत्यन्तरम्-- ( १९७९ ) पतिप्रीणनं लब्धमपि स्थावरं न भोक्तव्यम् ; सर्वानुमत्या एव स्थावर- हारीतः- ( १९८८ ) अविभाज्यम्; पितृप्रसाद- धर्मः; कन्याविक्रयनिन्दा. अमिपुराणम्--(१९७९) द्विपदानां व्यवहारः. अग्निपुराणम्-( १९८८ ) गुण- विविधाः स्त्रीपुंधर्माः. ज्येष्ठ एव ज्येष्ठांशभाक्; पतितस्त्रीणां वृत्ति:..शुक्रनीति:- दायभाग: (१९८८) गुणज्येष्ठ एव ज्येष्ठांशभाक् ; पतितस्त्रीणां (पृ. १९७९-८८) वृत्तिः. शुक्रनीतिः (१९८८) स्थावरे न पितुः पिता- वेदाः- (१९७९-८२) पितु: कन्यायां संततिः; | महस्य वा प्रभुत्वम्; स्वत्वार्थागमयोर्विचारः; पितृक्तो मावजीवं भर्तृरहिताः कन्याः, तासां तत्पुत्राणां च भाग: अपुत्रमृतरिक्थहराः क्रमेण; अविभाज्यम्, , विभागः;

·ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका 21 साहसम् (पृ. १९८९) स्मृत्यन्तरम्- (१९८९) शूद्रस्य विप्रवदेषधारणे दण्डः; गर्मघातिनी तद्न्तारश्च दण्ड्याः दण्डपारुष्यम् (पृ. १९८९) वेदाः--(१९८९ ) याननिमित्तकहिंसा, न ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका [ विवादपदेषु क्रमेण ये ऋषयः संगृहीताः तेषु निर्दिष्टानां विषयानां प्रकरणानुपूर्व्या संग्रहः ] णम् ; वेदाः स्त्रीसंग्रहणम्- साहसम्-- भ्रातृभगिनीविवाहः तनिषेधश्च; पितापुत्रीविवाहः अपराधविशेषाः अपराधकारणानि च; सप्तमर्यादा- १८३६-७. भ्रातृभगिनीविवाहः; शूद्रकृतार्यस्त्रीसंग्रह- भङ्गापराधाः; कतिपयदोषाणां दोषत्वतारतम्यम् स्त्रियाः व्यभिचारदोषः १८३७. शूद्रकृतार्य- १५९१-२.कतिपयदोषाः; पञ्च महापातकानि १५९२-३. स्त्रीसंग्रहणं आर्यकृतशूद्रस्त्रीसंग्रहणं च; ब्राह्मणीसंग्रह- अभिशंसनम् - अभिशस्ति: १५९३. अभिशस्तत्यागः; दोषः १८३८-४०. परदारसंग्रहो दोषः; पितापुत्री- अभिशस्तस्य आविज्यानधिकारः; स्तेयानृताभिशंसनयो- भ्रातृभगिनीसङ्गः, पितापुत्रीविवाहनिषेधः; स्त्रियाः रपराधत्वम् अभिशस्तनिष्कृतिः अभिशस्तत्यागश्च व्यभिचारदोषः १८४०-४१, स्त्रियाः व्यभिचारदोषः; १५९४-५. वीरहत्या - वीरहत्या, तद्दण्डश्च [ मनुष्य- श्रोत्रियदारसंग्रहदोषः; पितापुत्रीविवाहः १८४१. हत्या; तद्दण्डश्च ] १५९५-७. ब्रह्महत्या ब्रह्महत्या चूतसमाहयम्-- तदपनोदश्च १५९७-१६ ०१. भ्रूणहत्या, अन्ये च द्यूतानुमतिः; अक्षकोडा दोषः; अक्षक्रीडायामनृत- महादोषा: १६०१-३. करणे दोषः; अक्षक्रीडानिषेधः १८९३-६. द्यूतविधिः स्वयम्- १८९६-७. द्यूतनिन्दा; द्यूतपरिभाषा १८९७-८. द्यूते राजा स्तेनं बध्नाति; स्तेनत्वापवादः; स्तेयस्य दुष्टत्वं जयाथै देवताहानं जयकर्म च १८९८-१९०२; द्यूत- शपथविभाव्यत्वं च; स्तेनो हन्तव्यः १६५६. कृतर्णदोषः १९०२-३. ब्राक्षणं प्रति अकुशलोक्तिनिषेधः १६७८. परिशिष्टम् ऋणादानम्-- दण्डपारुष्यम्-- ब्राह्मणविषयकदण्डपारुष्ये दण्डविधिः १७९३. रणलिङ्गानि १९७१. - -- - ·-- दायभाग:- -- स्त्रीपुंधर्माः-- दण्डपारुष्यम्- एका द्वयोः पत्नी; वेश्या १९७७. शूद्रकृते द्विजातिविषयके वाग्दण्डपारुष्ये दण्डविधिः आर्यसाम्यप्रेप्तुशूद्रस्य दण्डः; शिष्यशासनरूपे दण्ड- पितुः कन्यायां संततिः; यावजीवं भर्तृरहिताः कन्याः, पारुष्ये दण्ड: १७९४. तासां तत्पुत्राणां च भागः १९७९-८०. पुत्रप्रतिग्रहः स्त्रोसंग्रहणम्- ( दत्तकलिङ्गम् ); कानीन: १९८०. स्वयंदत्त: परदाराभिमशें दण्डसामान्यविधिः आर्यस्त्र्यभिगामि- ज्येष्ठत्वं, पुत्रत्वं, दायादत्वं च पितुः संकेताधीनम् ; शूद्रदण्डः १८४१-२. हीनपुरुषस्य उच्चस्त्रियाश्च व्यभि. पितुः दायादिसर्वस्वहरः पुत्रः; पुत्रस्य गृहे पितु- चारे दण्डः १८४२.३. कन्याकृतकन्यादूषणदण्डः१८४३. सः; विद्यापणलब्धं द्रव्यम् १९८१-२. द्विमातृकः- प्रकीर्णकम् - पुत्रद्वारा व्यामुष्यायणः; पुत्रप्रकाराः; ज्येष्ठपुत्रांशे पितुः नृपाश्रितो व्यवहारः - राजब्राह्मणाभ्यां दण्डोपदे- अस्वाम्यम् ; भूमिशूद्रौ अदेयौ १९८२. शाभ्यां चतुर्वर्णाश्रमो लोकः पालनीयः प्रतिषिद्धाद्वार- दण्डपारुष्यम्-- णीयः संकराच रक्षणीयः १९१६-८. देशादिधर्माः याननिमित्तकहिंसा १९८९. १९१८. निरुक्तम् बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था साहसम्-- प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था १९४७-८. निधिव्य- सप्तमर्यादाव्याख्यानम् १६०३. वस्था; बालधनव्यवस्था १९४८. धने चोरहते व्यवस्था परिशिष्टम् १९४९. ऋणादानम्-- कुसीदीन: १९७१. परिशिष्टम् क्रयविक्रयानुशयः- व्यवहारस्वरूपम्-- स्त्रीपुरुषविक्रयविचारः १९७५. व्यवहारविभागाः १९६३. दत्ताप्रदानिकम्- गौतमः दानाङ्गनियमः १९७२-३. साहसम्- निमित्तविशेषे साहसानुशा; साहसिका महान्तोऽपि नानुसरणीयाः १६०४.स्वधर्मातिक्रमसाहसदण्डः१६०५. स्त्रीधनमविभाज्यम् १९८२. स्तेयम्- हारीतः वर्णभेदेन स्तेयदण्डः १६५६-७. दण्डानहस्तेयम् स्तेयम्- १६५७. स्तेयमहापातकदण्डविधिः; दण्ड्योत्सर्गे राज्ञो राज्ये चौरदोषः १६६३. दोषः; ब्राह्मणे विशेषः १६५८-९. चोरसाहाय्ये अधर्म- वाक्पारुष्यम्--- संयुक्तप्रतिग्रहे च दण्डः; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १६५९- असमवर्णकृतवाक्पारुष्यदण्डसामान्यविधिः; वेदा- ६१. प्रकाशचौर्यप्रसङ्गात् करशुल्कस्थापनाविधिः ध्यायिशूद्रदण्डः; मिथ्यावाक्पारुष्ये दण्डसामान्यविधि, १६६१-३. चोरहृतं राज्ञा स्वामिने प्रदेयमलब्धेऽपि १७६९. चौरे १६६३. दण्डपारुष्यम्-- हीनवर्णकृतेषु उत्तमवर्णकृतेषु च वाग्दण्डपामेषु बाक्पारुष्यम्- शूद्रकृतवाग्दण्डपारुष्यदण्डसामान्यविधिः; वेदाध्या- दण्डविधिः १७९४. यिशूद्रदण्डः १७६८. त्रैवर्णिककृतवाक्पारुष्ये दण्डः स्त्रीसंग्रहणम्- १७६९. हीनपुरणस्य उपनियम मिचारे व १८४३. - दायभाग:- - ·ऋषिक्रमण विषयानुक्रमणिका दायभाग:. -- परिशिष्टम् बौधायनः साहसम्- एकैनोद्धृतापि भूर्विभाज्या; अविभाज्यम् १९८२. वधसाहसं तद्दण्डश्च १६०६. निमित्तविशेष साह- आपस्तम्बः सानुज्ञा १६०७-८. साहसम्- स्तेयम्-- ब्राह्मणस्य शस्त्रग्रहणनिषेधप्रतिप्रसवौ; निमित्तविशेषे स्तेयमहापातकदण्डविधिः; दण्डयोत्सर्गे राज्ञो दोषः साहसानुशा; साहसिका 'महान्तोऽपि नानुसरणीयाः शुल्कस्थापना १६६७. १६०५-६. महासाहसिकशूद्रादिदण्डः, ब्राह्मणे विशेषश्च स्त्रोसंग्रहणम्---- १६०६. शूद्रादीन। उच्चवर्णस्त्रीगमने दण्ड: १८४४-५. तेयम्-- चारणदाररङ्गावतारस्त्रीषु गमने दण्डाभावः; स्त्रीणां पर- तस्करभयरहितराज्यरकणं मुख्यो राजधर्मः; शूद्रा- पुरुषदूषितानां अदुष्टत्वम् १८४५. दीनां स्तेयादिमहापातकदण्डविधिः, ब्राह्मणे विशेषश्च प्रकीर्णकम्--- १६६४.५. दण्डानिहस्तेयविचारः; दण्ड्योत्सर्ग राज्ञो नृपाश्रितो व्यवहार:- राज्ञा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः दोषः; स्तेयदोषे आपदनापत्कालद्रव्यविशेषादिविचारः स्वधर्मे स्थापयित्वा रक्षणीयः १९१८. देशादिधर्म- १६६५.६. दण्ड्यादण्डने दोषः; शुल्कस्थापना१६६६-७. पालनम् १९१९-२०. वाक्पारुष्यम्-- बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था शुद्रकृतवाक्पारुष्ये दण्ड: १७६९-७०. प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था बालधनव्यवस्था १९४९. दण्डपारुष्यम्- परिशिष्टम् दण्डपारुष्यानन्त विशिष्यशासनम् ; आर्यसाम्यप्रेप्सु- अभ्युपेत्याशुश्रूषा-- अध्यायः शिष्यः १९७४. शूद्रस्य दण्डः १७९५. स्त्रीसंग्रहणम्-- वसिष्ठः कन्यापरदारसंनिकर्षकरणे दण्डः; परदारमैथुने दण्डः साहसम्- १८४३. कन्यादूषणे दण्डः; कन्यादूषणे परदारदूषणे च निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; आततायिनः १६०८. राज्ञः कर्तव्यम् ; प्रायश्चित्तोत्तरं कन्या परदाराश्च धर्माह- स्तेयम- संबन्धाः; आर्यस्य शद्रागमने दण्डः; आर्यस्त्र्यभिगामि स्तेयदुष्टलक्षणानि १६६७. स्तेयमहापातकदण्ड - शूद्रदण्डः; परभुक्तस्त्रियाः प्रायश्चित्तम् १८४४. विधिः; दण्ड्योत्सर्गे राज्ञो दोषः; अर्घस्थापना शुल्क धूतसमायम् -- स्थापना च १६६८. राजाधिकृतसभैवाधिदेवनाही १९०३. प्रकीर्णकम्- पातकाभिशंसने दण्डः १७७०. नृपाश्रितो व्यवहार:- शास्तृराजपुरोहितैः चतुर्वर्णा- दण्डपारुष्यम्- श्रमो लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाद्वारणीयश्च; वाग्दण्डपारुष्येषु दण्डसामान्यविधिः; वृक्षच्छे : देशादिधर्माः १९१८. निषेधः १७९५. परिशिष्टम् दत्ताप्रदानिकम्-- शूद्रादीनां उच्चवर्णस्त्रीगमने दण्डः १८४५. और दानाङ्गनियमः १९७३. स्त्रीणां शूद्रदूषितानां शुद्धिविधिः १८४६. अभ्युपेत्याशुश्रूषा- प्रकीर्णकम्- अन्तेवासिगुरुवृत्तिः १९७३.४. वृपाश्रितो व्यवहारः-प्रामणेन राज्ञा च उपदेश .. -- बाक्पारुष्यम्-- ---- -- ·24 व्यवहारकाण्डम् .. बालधनव्यवस्था; - - दायमागः - दण्डाभ्यां चतुर्वर्णाश्रमो. लोकः पालनीयः स्वकर्मणि पेयरलादिद्रव्यहारिणा दण्डविधिः १६६९-७१. कर- स्थाप्यः प्रतिषिद्धाद्वारणीयच १९२०-२१. राशा विवाह- शुल्कस्थापना; चौरहतं चौरेऽलब्धेऽपि स्वामिने प्रत्य- व्यवस्था कार्या; देशादिधर्मपालनम् १९२१. पणीयम् १६७१. नौायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः । वाक्पारुष्पम्- नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः हीनवर्णकृतवापारुष्ये दण्डः; वाक्पारुप्यविशेषाः, १९४४. तत्र दण्डाश्च १७७०-७१. समासमवर्णाक्रोशक्षेपादिषु बालानाथधननिधिनधापहृतव्यवस्था दण्डाः १७७१. प्रनष्टस्वामिकधनं राजगामि; दण्डपारुष्यम्- निधिव्यवस्था १९४९. हीनवर्णकृतेषु उत्तमवर्णकृतेषु च दण्डपारुष्येषु दण्ड- परिशिष्टम् विधिः; आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्डः; प्रहारोद्यमनपादादि- अभ्युपेत्याशुश्रूषा- लुण्ठनकरादिभङ्गचेष्टादिरोधप्रहारादिषु दण्डविधिः अध्याप्यः शिष्यः १९७४. १७९६. एकं बहूनां प्रहरतां दण्डः; पुरुषपीडायां पशु. खीपुंधर्माः- पक्षिकीटघातादिषु च दण्डः १७९७. वृक्षवल्लीतृणादि- स्त्रीरक्षा, रजस्वलाधर्माश्च १९७७-८. च्छेदे दण्डविधिः १७९८. स्त्रीसंग्रहणम्-- पुत्रप्रशंसा १९८२. स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि; वर्णानुसारेण परस्त्रीगमने दण्ड- विष्णुः विधिः १८४६.७. गुरुतल्पगमने दण्डः; सकामहीनस्त्री- माहसम्-- साहसप्रकाराः१६०८.महापातकसाहसदण्डविधिः कूट- गमने न उच्चपुरुषो दुष्यति; कन्यादूषणे दण्डः; पशु- शासनविषामिदान-प्रसह्यतास्कर्य-स्त्रीबालपुरुषघात-धान्या- गमने दण्डः १८४७. पहार-कन्यानृत-साहसदण्डविधिः; पशुपक्षिकीटतृणवनस्प- धूतसमाइयम्- तिघात-विमांसविक्रयसाहसेषु दण्डविधिः; अधिकृताना- द्यूतसमाययोर्मध्ये सभिक-जयि-राजभिह्या पणांशाः, राजसभिकजयिजितानां कृत्यं च; द्यूतसमाह्व- मपथदान-आसनाप्रदान-अपूजासु भोजननिमन्त्रणसंबन्ध्य- तिक्रमेषु च दण्डविधिः १६०९. चतुर्वर्णानां अभक्ष्या- ययोः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः १९०३-४. प्रकीर्णकम् ---- पेयादिना दूषणे उद्यानभूम्यादिदूषणे च दण्डविधिः; नृपाश्रितो व्यवहारः - राज्ञा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः गृहभूकुड्यादिभेदन-गृहपीडाकरद्रव्यक्षेप साधारण्यापलाप- प्रेषिताप्रदान-पितृपुत्रादित्यागादिदोषेषु स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धानिवारणीयश्च; नृपाश्रिताः दण्डविधिः १६१०. केचिद्व्यवहारा: १९२१. देशादिधर्मपालनम् १९२२. पितापुत्रविरोधे साक्ष्यादीनां दण्डविधिः; नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः। तुलामानकटत्व - विक्रयदोष-शुल्कग्रहणदोषेषु दण्डविधिः; नौयायिव्यवहारः। विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः बातिभ्रंशकरभक्षणे दण्डविधिः, अभक्ष्याविक्रेयविक्रय- १९४४. देवमूर्तिभेदनयोर्दण्डविधिः; कूटसाक्षि-उत्कोचजीवि- बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था सभ्य-दण्ड्यमोचयितृ-अदण्ड्यदण्डयितृणां दण्डविधि: निधिव्यवस्था १९४९-५०. बालानाथस्त्रीधन- १६११. राज्याजदूषणसाहसदण्डविधिः; निमित्तविशेषे साहसानुशा; आततायिनः १६१२. व्यवस्था; धने चौरहते व्यवस्था १९५०. रतेयम्- परिशिष्टम् प्रकाशवञ्चकानां शुल्कपरिहर्तृकूटतुलामानक दीनां क्रयविक्रयानुशयः- दण्डः १६६८-९. अप्रकाशतस्कराणां पशुधान्यवरभक्ष्य कन्याविषयानुशयादौ दण्डविधिः १९७५.

·ऋषिक्रमण विषयानुक्रमणिका 26 दायभाग:- साक्षी- .. धनागमविचारः तत्प्रकाराव १९८२-३. पित्रा मृषासाक्ष्यनिन्दा; साक्षिणां सत्यवचनापवादविषयः कृतः पुत्रो मागहरः, अकृतः स्वस्थानानुसारेण; विभाज्या- | साक्षिलक्षणम्; कुलीनस्त्रिय: सभायां न नेयाः १९६४. विभाज्यविवेकः १९८३. दिव्यम्- शंखः शंखलिखितौ च अग्निविधिः १९६४. दण्डमातृका- साहसम्-- साहसप्रकाराः; मातापितापुत्राद्यन्योन्यत्यागादौ ब्राह्मणा: स्त्रियश्वावध्या: १९६९. उपनिधिः--- मातापितागुर्वतिक्रमे च दण्डविधिः १६१२. प्रतिमा- न्यासलिङ्गम् १९७१. रामकूपादिभङ्गे कूटशासनतुलामानप्रतिमानकरणे वापी- स्वामिपालविवादः-- कूपादिदूषणेऽदासीदासदानादौ च दण्डविधिः; पितापुत्र- पशुपालनभृति: १९७६. विरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः १६१३. स्त्रीपुंधर्माः स्तेयम्- स्त्रीणां भर्तृशुश्रूषा धर्मः; भार्यामहिमा; स्त्री अवघ्या; मानार्घस्थापनाविधिः; प्रकाशवञ्चक-कूटतुलामान- बहुपत्नीकता नाधर्मः; स्त्री त्याज्या १९७८. व्यवहादिदण्डविधिः; अप्रकाशतस्कराणां पशुपुरुष- दायभाग:- भाण्डाद्यपहारिणां दण्डविधिः १६७१-२. वर्णविशेषकृत. विभागनिन्दा; पितृपुत्रोरविभागप्रशंसा; ज्येष्ठकनिष्ठ- चौर्यदण्डविधिः; चौर्यशङ्कितशोधनदण्डौ; दण्ड्यादण्डने वृत्तिः; भ्रातृणां सहवासविधिः; भागानहः; भ्रातॄणां राजदोषः १६७२. भागः; विभाज्याविभाज्ये; मातरि तत्समासु च वृत्तिः वाक्पारुष्यम्-- समासमवर्णाक्षेपातिक्रमादिषु दण्डाः; वर्णभेदेन १९८३-४. ज्येष्ठमहिमा; व्यङ्गो ज्येष्ठः राज्यानहः; गुणश्रेष्ठ एव राज्याहः तत्पुत्रादयश्च; पुत्रमहिमा आक्रोशदण्डाः; अधिकृतविप्रगुरुभर्सने दण्डाः १७७१. १९८४-५. पुत्रमहिमा; पुत्रप्रकाराः; पुत्रिका१९८५. दण्डपारुष्यम्- प्रहारोद्यमने निपातने च दण्डः १७९८. ६. दौहित्रम हिमा; नियोगेन त्रिभ्योऽधिका नोत्पाद्याः; स्त्रोसंग्रहणम्- पुत्र-पुत्रीपरिग्रहः; पुत्रेषु मातृपितृस्वाम्यं स्वदारनियमाद्यतिक्रमे दण्डविधिः; वर्णानुसारेण | दत्तककन्या; राज्याधिकारः १९८६. परस्त्रीगमने दण्डविधिः १८४७-८. कन्यादूषणे वर्णानु- कौटिलीयमर्थशास्त्रम् सारेण दण्डविधिः; स्त्रीकृतकन्यादूषणे दण्डः १८४८. साहसम्- प्रकीर्णकम् - साहसम् १६१३-५. आशुमृतकपरीक्षा १६१५-७. नृपाश्रितो व्यवहार:-पितृमातृविवादे पुत्रः प्रष्टव्यः; एकाङ्गयधनिष्क्रयः १६१७-८. शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्प: नृपाश्रितव्यवहारेषु कानिचिदपवादस्थानानि १९२२. १६१८-२०. अतिचारदण्ड: १६२०-२२. बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था स्नेयम् - बालानाथस्त्रीधनव्यवस्था १९५०. कारुकरक्षणम् १६७३-७. वैदेहकरक्षणम् १६७७- महाभारतम् ९. गूढाजीविनां रक्षा १६७९-८१. सिद्धव्यञ्जनाणव- प्रकीर्णकम्- प्रकाशनम् १६८१-२. शङ्कारूपकर्माभिग्रहः १६८२- देशधर्मपालनम् १९२२. ५. वाक्यकर्मानुयोग: १६८५-८. सर्वाधिकरणरक्षणम् परिशिष्टम् १६८८-९०. वाक्पारुष्यम्- सभ्यैः सत्यमेव वक्तव्यम् १९६२. वाक्पारुष्यम् १७७१-३. समम्; सभा- - - ·व्यवहारकाण्डम् -- प्रसवः दण्डपारुष्यम्- रादिकण्टकान्वेषणविधिः १६९५-६. स्तेनातिदेशः दण्डपारुष्यम् १७९८-१८०१. १६९७-९. चौरादिकण्टकनिग्रहो राशो धर्मः १९९९- स्त्रीसंग्रहणम् - १७०२. स्तेयमहापातकदण्डविधिः; दण्ज्यस्य मोने कन्याप्रकर्म १८४९-५०, अतिचारदण्ड: १८५०- राजा दोषभाक् १७०२-४. चौरस्य पापस्य ५१. दण्डेन प्रायश्चित्तपच्छुद्धिः १७०४. प्रकाशतस्करदण्डाः भूतसमाझयम्- १७०५-६. प्रकाशतस्करप्रकरणे प्रसङ्गात् अर्घमानादि- घृतसमाह्वयम् १९०४-५. व्यवस्थाविधिः १७०७-८. प्रकाशतस्करदण्डा: (पूर्वतोऽ- प्रकीर्णकम् - नुवृत्ताः) १७०८-१०. अप्रकाशतस्करदण्डाः १७११- प्रकीर्णकानि १९२२-३. आचार्यशिष्यधर्मभ्रातृ. २०. अप्रकाशचौर्याभ्यासे शारीरो दण्डः १७२०. समानतीर्थ्यानां वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिविषये अन्यथा वर्णतः स्तयदोषतारतम्यम् १७२१-२२, स्तेयदोषप्रति- वा व्यतिक्रमे दण्डविधिः १९२३. उपनिपातप्रतीकारः १७२२-७, स्तेनप्रकरणोपसंहारः; करग्रहण- १९२४-६. विचार: १७२७-८. बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था वाक्पारुष्यम--- बालादिधनव्यवस्था १९५०. समासमवर्णानां परस्पराक्रोशे दण्डाः १७७३-४. परिशिष्टम् समवर्णाक्रोशे तदत्यन्तनिन्दायां च दण्ड: १७७४-५. दायभाग:- शूद्रकृते उच्चवर्णक्षेपे धर्मोपदेशे च दण्डा: १७७५-६. वानप्रस्थाद्याश्रमिरिक्थविभागः १९८६. मिथ्याक्षेपे अङ्गवैकल्योक्तो गुर्वाद्याक्षारणे च दण्डः मनुः १७७६-८. ब्राह्मणक्षत्रिययोः परस्पराक्रोशे विट्शूद्रयोः साहसम्- स्वजात्याक्रोशे च दण्डाः १७७८-९. स्तेयसाहसयोनिरुक्तिः; साहसिक: पापकृत्तमः, तस्यो- दण्डपारुष्यम्-- पेचा राजा नैव कर्तव्या १६२२-३, निमित्तविशेषे शूद्रकृतेषु त्रैवर्णिकविषयकदण्डपारुष्येषु दण्डविधिः; साहसानुज्ञा १६२३-७. महापातकिसाहसिकदण्डविधिः; आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्ड: १८०१-३. सवर्णविष- मातापितास्त्रीपुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः१६२७. निमित्त- यकदण्डपारुष्ये दण्डविधिः १८०३. वनस्पतिच्छेदने विशेषेषु प्रातिवेश्यब्राह्मणाद्यभोजने दण्डविधिः; पिता- दण्डविधिः १८०४. प्राणिपीडने दण्डविधिः १८०५. पुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः; अभक्ष्यापेयादिप्राशयित. गृहोपकरणादिद्रव्यभाण्डपुष्पमूलफलादिनाशने दण्ड- असितृदण्डविधिः १६२८. धर्मोपजीविनो धर्मच्युतस्य विधिः १८०६. यानसंबन्धिनिमित्तेषु प्राणिहिंसा- दण्डविधिः; उत्कृष्टकर्मभिजीवन् अधमजातीयो दण्डयः; द्रव्यनाशेषु स्वाम्यादीनां दण्डविचारः १८०७.१०. वडाग- कोष्ठागार-देवतागार-जलमार्गादिभेदनाद्यपराधेषु । प्राणिविशेषहिंसाभेदेन दण्डभेदाः १८१०-११. दण्डविधिः १६२९-३०. विविधद्रव्यनाशापराधेषु भार्यापुत्रदासशिष्यादीनां ताडने कृते दण्डविचारः दण्डविधिः; संक्रमध्वजप्रतिमादिद्रव्यभेदनदूषणादौ दण्ड. १८१२. राजमार्गदूषणे दण्डविधिः; अभिचार- स्त्रीसंग्रहणम्-- मूलक्रियाकृत्यामु दण्डविधिः; राजपुरुषाणां धनलोभादि संग्रहणलक्षणानि १८५१-३. परस्त्रीसंभाषायां दोष- दोषेषु दण्डविधिः १६३१-२. विचारः १८५३-४. चारणदारादिस्त्रीभिः सह संभाषणे स्तेयम्- उपकारादौ च दोषविचारः १८५४.५. परदाराभिमशेषु स्तेयविवादपदप्रतिज्ञा १६९०. स्तेयसाइसयोनिरुक्तिः दण्डः तत्प्रयोजनं च १८५५-६. वर्णभेदेन परदारा- १६९१. राज्यकण्टकाः प्रकाशाप्रकाशतस्कराः; कण्टक भिमशेषु दण्डविधिः, तत्र अब्राझणस्यैव शारीरदण्डः, अदिः, तदर्थ चाराद्यन्वेषकविधिः १६९२-५, तस्क- ब्राझणस्य तु मौण्डयप्रवसनादिः १८५६-६५. भारं ·ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका 7 ७०. दायभाग:- -- बिलय अन्वपुरुषगामिन्या स्त्रियाः :.तल्लमपुरुषस्य परिशिष्टम् घ दण्डः , १८६५-६. संवर्णासवर्णादिकृते कन्यादूषणे दण्डमातृका- दण्डविधि: १८६६-९. साहसादीनां परस्त्रीसंग्रहणा शूद्रदण्डधनविनियोगः १९६९. न्तानां दण्डनिबन्धनानां पदानां उपसंहारः १८६९- अभ्युपेत्याशुश्रपा- अध्यायाः शिष्याः १९७४. तसमाइयम्- द्यूतसमालयप्रतिज्ञा; द्यूतसमाययोर्लक्षणम् ; द्यूतो धनागमाः १९८६-७. ज्येष्ठमहिमा; अविभाज्य- पकरणानि; द्यूतसमाह्वयनिषेधः; द्यूतसमालयकारिणां द्रव्यविशेषाः, स्त्रियोऽविभाज्याः १९८७. दण्डः, इतरकण्टकदण्डश्च १९०५-७. अष्टादशपदोप- याज्ञवल्क्यः संहारः १९०७. साहसम्- प्रकीर्णकम्- साहसनिरुक्तिस्तद्दण्डश्च; साहसकारयितृदण्डः१६३३. ऋत्विग्याज्ययोरन्यतरेणान्यतरस्य त्यागे दण्डः; । पूज्यातिक्रम--भ्रातृभार्याप्रहार-प्रतिश्रुताप्रदान-मुद्रासहित- मातापितास्त्रीपुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः; आश्रमि- गृहभङ्ग-सामन्तादिपीडाकरणापराधेषु दण्डविधिः विधवा- द्विजानां कार्याणि तच्छिष्टैनिणेयानि, तत्संमतौ राज्ञा गमन-परभयानिवारण-वृथाक्रोश-चाण्डालकृतस्पृश्यस्पर्श- १९२६-७. निमित्तविशेषेषु प्रातिवेश्यानुवेश्यद्विजा- शूद्रप्रव्रजितादिभोजन-अयुक्तशपथ- अयोग्यकर्मकरण- निमन्त्रणे दण्डः; श्रोत्रियाभोजने दण्डः; करदानानर्हाः; । पशुपुंस्त्वोपघात-साधारणापलाप-दासीगर्भपात-पितृपुत्रा. नेजककृत्यम् ; तन्तुवायकृत्यम् ; अर्घस्थापना; क्रयवि- द्यन्योन्यत्यागेषु दण्डविधिः १६३४-५. तरिकेण स्थलज- क्रयादी राजनियमातिक्रमे दण्डविधिः; तुलामानप्रती- शुल्कग्रहणे प्रातिवेश्यब्राह्मणानिमन्त्रणे च दण्डः; पिता- मानादिस्थापना; नौयायिव्यवहारः; राज्ञा वैश्यशूद्रौ पुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः १६३५. अभक्ष्यापेयादिना वकर्मणि प्रवर्तनीयौ; आपदि क्षत्रियवैश्यौ ब्राह्मणेन चातुर्वर्ण्यदूषणे दण्डविधिः; जारप्रच्छादन-शववस्तुविक्रय- स्वस्वकर्मणा भर्तव्यो; ब्राह्मणेन संस्कृतद्विजा दास्ये न गुरुताडन-राजयानाद्यारोहण-द्विनेत्रभेदन-राजद्विडुप- नियोज्याः १९२७. शूद्रो दास्यमेवार्हति; सप्तविधा जीवन--शूद्रकृतविप्रत्वोपजीवनेषु अपराधेषु दण्डविधिः दासाः; भार्यापुत्रदासा न धनस्वाम्यमर्हन्ति; ब्राह्मणेन १६३६-७. शस्त्राघात-गर्भपात-स्त्रीपुंवध-दुष्टस्त्रीकृतपुंव- शूद्रद्रव्यं हरणीयम् ; राज्ञा प्रत्यहं व्यवहारोऽवेक्षणीयः; धादिदोषेषु दण्डविधिः १६३७-८. क्षेत्रवेश्मादिदाह- व्यवहारप्रकरणोपसंहारः; नृपाश्रितो व्यवहारः- कण्टको- | राजपत्नीगमनापराधेषु दण्डविधिः; राजपुरुषकृतापराधेषु द्वारः१९२८-३०. सप्ताङ्गराज्यव्यसननिवारणचिन्तनम्; | दण्डविधिः १६३९-४०. अविज्ञातहन्तुरन्वेषणविधिः युगकृत् राजा; देवकार्यकरणात् देवतामयो राजा; १६४०. ब्राह्मणरक्षणं .राजधर्मः १९३०-३१. लोकहितेषु भृत्य. स्तेयम्- नियोजनम् ; देशधर्मपालनम् ; परस्वानादान स्वार्थ- स्तेयलक्षणम् ; प्रकाशतस्करदण्डाः१७२८-३१. प्रका- संग्रहादयो राजधर्माः १९३१. शस्तेयप्रकरणे प्रसङ्गतः अर्घस्थापनाविधिः १७३१-२. नौयायिव्यवहारः। विशेषतरतत्र तरशुल्कविचारः । प्रकाशस्तेयदण्डप्रकरणानुवृत्तिः १७३२-६. अप्रकाश- नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः तस्करदण्डाः १७३६-७. स्तेये दण्डविवेकसाधनो न्यायः, १९४५-७. स्तेयप्रकाराश्च १७३८-४०. चौरान्वेषणम् १७४०-४१. बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था स्तेनातिदेशः १७४२. स्तेनालाभे हृतदानम् १७४३. बालानाथधनव्यवस्था १९५१-२, प्रनष्टास्वामिक- स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७४४. धनव्यवस्था १९५३-५. निधिव्यवस्था १९५५-७. धने वाक्पारुष्यम् - चोरहते व्यवस्था १९५७-८. वाक्पारुष्यलक्षणविभागौ; समगुणेषु सवर्णेषु निष्ठुरा- .. विषयानु. ३ ·28 व्यवहारकाण्डम् - क्षेपे दण्डः १७७९. समगुणेषु सवर्णेषु अश्लीलाक्षेपे । कृद्भयः प्रजा रक्षणीया; नृपाश्रितो व्यवहारः- दण्डः; विषमगुणेषु सवर्णेषु निष्ठुराश्लीलक्षेपेषु दण्डः कुलजातिश्रेणिगणजानपदात्मको लोकः स्वकर्मणि साप्यः १७८०. इन्द्रियनाशप्रतिशयाक्षेपे पापाक्षेपे विद्य- प्रतिषिद्धाच्च वारणीयः; प्रकीर्णकत्वेन संगृहीताः केचि- नृपदेवजातिपूगग्रामदेशाक्षेपे च दण्डाः १७८१-३. द्वयवहारा: १९३२-३. असमवर्णेषु क्षेपे दण्डाः १७८३-४. नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः। दण्डपारुष्यम् - नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः दण्डपारुष्यलक्षणम् १८१२-३. दण्डपारुष्यनिर्णय- १९४७. हेतु:१८१३. स्मृत्यनुक्तपारुष्ये दण्डविधिः; साधनभेदेन बालानाथधननिधिनष्टापहतव्यवस्था जातितो गुणतो वा समहीनोत्तमभेदेन च दण्डभेदाः प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था १९५८-६०. निधि- १८१४. अब्राह्मणकृते ब्राह्मणविषये दण्डपारुष्ये दण्ड व्यवस्था; धने चौरहते व्यवस्था १९६०-६१. विधिः; उच्चजातिकृते सजातीयकृते वा परगात्रविषये परिशिष्टम् दण्डपारुष्ये दण्डाः १८१५-९. यानयुग्यगोगजाश्वादि- स्त्रीपुंधर्माः- निमित्तेषु प्राणिहिंसाद्रव्यनाशेषु स्वाम्यादीनां दण्ड व्यवहारप्रकरणे स्त्रीपुंधर्मपदव्यवस्था १९७८. विचारः १८१९.२१. द्रव्यविनाशे दण्डविधिः १८२१. पशुविषयदण्डपारुष्ये दण्डविधिः; वनस्पतिवृक्षलता- नारदः गुल्मादीनां छेदनादौ दण्डविधिः १८२२-४. साहसम्- स्त्रीसंग्रहणम्- साहसनिरुक्ति:; त्रयश्चत्वारश्च साहसप्रकाराः, तत्र स्त्रीसंग्रहणस्वरूपम्; संग्रहणलक्षणानि, परस्त्रीपुरुष- दण्डविधिश्च १६४१-४. अपराधविषयकपश्चात्तापे सति संभाषायां दण्डविधि:, वर्णभेदेन संग्रहणे दण्डविधिश्च असति च कर्तव्यता १६४४. अविक्रेयविक्रये ब्राह्मण- १८७०-७५. कन्याहरणे कन्यादूषणे च वर्णभेदेन दण्ड दण्डः; राजधृतवस्तुनि आक्रममाणो वधदण्डाहः १६४५. विधिः १८७५:६. कन्यादोषख्यापनपशुगमनहीनस्त्री- स्तेयम्-- गमनादौ दण्डविधिः १८७६. दास्यादिसाधारणस्त्री स्तेयलक्षणं स्तेयप्रकाराश्च १७४४-५. तस्करप्रकाराः गमने दण्डविधिः, प्रसङ्गविशेषेषु वेश्यावेतनविचारश्च । १७४५.६. प्रकाशतस्करदण्डा: १७४६-८. अप्रकाश- १८७७-९. अयोनिपुरुषप्रव्रजितान्यतमगमने दण्डविधिः तस्करदण्डाः; अप्रकाशस्तेये दण्डविवेकसाधनो न्यायः १८७९-८०. १७४८-९. अप्रकाशतस्करदण्डप्रकरणानुवृत्ति: १७४९. घृतसमाझ्यम्- ५१. पश्चात्तप्तस्तेनदण्डः १७५१. विदुषः स्तेनस्य द्यूतसमायस्वरूपम् १९०७. सभिकेन द्यूते वृत्त्यर्थे वर्णभेदेन दण्डतारतम्यम्; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः; चौरा- ग्राह्याः पणांशाः; सभिककृत्यं राज्ञे जेत्रे च पणांशदापनम् न्वेषणम् १७५२-५. स्तेनातिदेशः १७५५-६. स्तेना- १९०८. राजकृत्यं ब्रूते जितद्रव्यदापनम् ; द्यूते जयपरा- लाभे हृतदानम् १७५६-७. जयनिर्णयोपायः; द्यूते मिथ्याचारिणां दण्डविधिः वाक्पारुष्यम्--- १९०९. राजाधिकृतं द्यूतं कार्यम्; समाहृये द्यूतधर्मा वाक्पारुष्यनिरुक्तिः, तत्प्रकाराश्च १७८४.६. पात- तिदेशः १९१०. काभिशंसने दण्डः १७८६.७, सवर्णक्षेपादौ दण्डा: प्रकीर्णकम्- १७८७. असवर्णक्षेपाभिशंसनादौ दण्डाः; शूद्रकृते प्रकीर्णकस्वरूपम् १९३१, नृपाश्रितो व्यवहारः-राज- ब्राह्मणराजन्याद्याक्षेपादौ दण्डाः; राज्ञः क्षेपे दण्डः शासनविपर्यासे पारदार्यचौर्यकर्तुर्मोचने च दण्डः; नृपा- १७८८. श्रितो व्यवहार:-राजपुरुषाणां कर्मकारिणां कार्येष्वपराध- दण्डपारुभ्यम्-- विचारः; श्रोत्रियसत्कारः; नृपाश्रितो व्यवहारः-पीडा. दण्डपारुष्यलक्षणं तत्प्रकाराश्च १८२४. दण्ड- - .

·ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका १७ पारुष्ये दोषराहित्यदण्डभाक्त्वविचार:, : पंचप्रकारै- ., परिशिष्टम् ... तत्रापकृतविचारश्च १८२५-८. हीनवर्णकृते ब्राह्मण- निर्णयकृत्यम्--- विषये दण्डपारुष्ये दण्डविधिः १८२८-९. राजनि पराजितदण्डविचारः १९६८...' दण्डपारुष्ये दण्डः; अशस्वकीयकृतापराधे. तत्प्रभोर्दण्ड- स्वामिपालविवादः-- विचारः; अप्रकाशदण्डपारुष्ये परीक्षाविधिः१८२९-३०. पशुनाशे व्यवस्था १९७६. स्त्रीसंग्रहणम्- सीमाविवाद: संग्रहणलक्षणानि १८८०-८१. संग्रहणदोषप्रतिप्रसवः बलाद्भूमिर्न हर्तव्या १९७६. १८८१. वर्णभेदेन संग्रहणे दण्डविधिः १८८२. कन्या- स्त्रीपुंधर्माः- दूषणे वर्णभेदेन दण्डविधिः; दास्यादिसाधारणस्त्रीगमने कन्यादानकालः; चतु:स्वैरिणीदोपतारतम्यम् ; प्रोषित- दोषविचारः १८८३. अन्त्यजपशुवेश्यागमने दण्डविधिः भर्तृकशूद्रावृत्तम् १९७८.. अगम्यागमने प्रायश्चित्तं राजदण्डो वा १८८४. बृहस्पतिः साहसम्- धूतममाह्वयम्- साहसनिरुक्तिः; पञ्च त्रयश्च साहसप्रकाराः, तत्र द्यूतसमाययोर्लक्षणम् १९१०. सभिकेन छूते वृत्यर्थ दण्डविधिश्च; साहसस्तेयं तत्र दण्डश्च १६४५-६. साह- ग्राह्याः पणांशाः, राज्ञे पणांशदानं च; सभिकरहितं द्यूतं, सिकवधदण्डविचारः; साहसिका राज्ञा नोपेक्षणीयाः; तत्रापि राज्ञा पणांशो ग्राह्यः अक्षयूते जयपराजयलक्षणम् ; अक्षयूते जयपराजयलक्षणम् ; साहसिकघातकतत्सहायाः. तद्दण्डश्च १६४६-७. अवि- द्यूते जयपराजयनिर्ण योपायः; कितवसभिकयोः परस्परं ज्ञातघातकाद्यन्वेषणविधिः १६४७. आत्महत्यादोषः; इतिकर्तव्यता १९११. राजानधिकृतद्यूते दण्डः अला- निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; साहसकल्पदोषाः १६४८. भश्च; पणपरिकल्पनं कचित् कृताकृतम् १९१२. कित- स्तेयम्----- वात् सभिको पणांशातिरिक्त विशेषेण न गृह्णीयात् ; द्यूते स्तेनप्रकाराः १७५७-८. प्रकाशतस्करदण्डाः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः १९१३. १७५८-६०. अप्रकाशतस्करदण्डाः; चौरान्वेषणम् प्रकीर्णकम्- १७६०. स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६१. प्रकीर्णकपदस्य लक्षणं, तद्भेदाश्च १९३३-५. राज्ञा वावपारुष्यम्- चतुर्वर्णाश्रमो लोक: स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाच्च पारुष्यभेदाः; वाक्पारुष्यप्रकारा: १७८८.९. समा- निवारणीयः; श्रुतिस्मृतिन्यायाविरोधिराजशासनं प्रवर्तन- समजातिगुणकृतवाक्पारुप्येषु दण्डाः १७८९-९०. निवर्तनात्मकम् ; कारुशिल्पिप्रभृतीनां वृत्तिसाधनानि न असमवर्णकृतवाक्पारुष्ये दण्डाः; शूद्रकृतद्विजक्षेपधमा- हरणीयानि १९३५. राजशासनं लोकै तिक्रमणीयम्; पदेशादौ दण्डाः; वाक्पारुप्यप्रकरणोपसंहारः १७९०. राजदण्डप्रयोजनम् ; · राजशासनप्रामाण्यम् ; देवकार्यकर- दण्डपारुष्यम्- णात् देवतामयो राजा, तस्य कर्तव्यानि; ब्राह्मणसेवा दण्डपारुष्यलक्षणम् ; वाक्पारुप्यापेक्षया दण्डपारु- राजधर्मः; ब्राह्मणस्य विशेषाधिकाराः १९३६. आपदि प्यस्य दण्डविधौ विशेषः, विविधदण्डपारुष्येषु समाधिक- ब्राह्मणवृत्तिः १९३७-९. ब्राह्मणस्य वृत्ति: राजप्रति- विषयेषु दण्डविधिः १८३०-३१. दण्डपारुष्येणः ग्रहेण प्रशस्ता; राजधनप्रशंसा १९३९-४०. अष्टौ पीडकः पीडापरिहारव्ययं अपहृतं च दाप्यः; पीडि- मङ्गलानि १९४०. ताय दण्डदानं राशे. च; पशुपीडायां दण्डविधिः; बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था शूद्रकृते द्विजातिविषयके दण्डपारुष्ये दण्डविधिः; पर- निधिव्यवस्था; प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था; 'धने | स्परं दण्डपारुष्ये कृवे नीचकृते च.विशेषतः दोषराहि- चोरहते व्यवस्था १९६१. . . : त्यदण्डभाक्त्वदण्डदापयितृर्विचारः १८३.१-२. अप्र- -- .

·व्यवहारकाण्डम् काशदण्डपारुष्ये परीक्षाविधिः १८३२. दण्डपारष्ये परीक्षाविधिः १८३४. स्त्रीसंग्रहणम्- सीसंग्रहणम्- संग्रहणप्रकाराः, तलक्षणानि च १८८४.५. वर्णभेदेन संग्रहणलक्षणानि १८८७-८. संग्रहणदोषप्रतिप्रसवः, संग्रहणे दण्डविधिः १८८५-६. स्त्रीसंग्रहणे स्त्रीणां दण्ड- स्त्रीपुरुषयोः संग्रहणे दण्डविधिः; स्वैरिणीगमनविचार विधिः १८८६-७. १८८८. थतसमाइयम्- चूतसमाइयम्- समायलक्षणम् ; द्यूतस्य निषेधोऽभ्यनुज्ञानं च; द्यूते द्यूतस्य निषेधोऽभ्यनुज्ञानं च; द्यूते सभिकराज. सभिकराजजयिभि: ग्राह्याः पणांशाः १९१३. द्यूतसमा. जयिभिः ग्राह्याः पणांशाः १९१४. अक्षयूते जयपराजय- ह्यययो: मिथ्याचारिणां दण्डविधिः; द्यूते जयपराजयनिर्ण- लक्षणम् ; द्यूते जयपराजयनिर्णयोपायः१९१५. योपायः; अष्टादशपदोपसंहारः. कीर्णकम्- प्रकीर्णकम् ---- प्रकीर्णकपदस्य लक्षणं तद्भेदाश्च १९४१. नृपाश्रितो प्रकीर्णकपदस्य लक्षणं तद्भेदाश्च १९४०-४१. देशा- व्यवहारः-राजोपजीविनां राजक्रीडासक्तानां राज्ञ अप्रिय- दिधर्मपालनम् १९४१. वक्तुश्च दण्डः; देशादिधर्मपालनम् १९४२. बालानाथश्ननिधिनष्टापहतव्यवस्था परिशिष्टम् प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था १९६१-२. वेतनानपाकर्म--- परिशिष्टम् भाण्डवाहकधर्मः १९७५. दायभाग: PM दायभाग:- - पुनमहिमा; गुणाधिक्ये भागाधिक्यम् १९८७. विषमविभागहेतुः कर्मानुष्ठानतारतम्यम् १९८७. कात्यायन: पितामहः साहसम्-- प्रकीर्णकम्- साहसनिरुक्तिः १६४८. द्रव्यनाशादिप्रथममध्यमो देशधर्मपालनम् १९४२. त्तमसाहसानि तद्दण्डविधिश्च १६४९-५०. साहसकृदन्वे. व्यासः षणविधिः; आततायिनः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा साहसम्- १६५०-५१. वधसाहसकर्तुर्दण्डः; मिथ्याभैषज्यापराधः १६५१. स्तेयम्- स्तेयम- स्तेयसाहसयोलक्षणम् ; प्रकाशतस्करदण्डाः; अप्रकाश स्तेनप्रकाराः १७६३-४. प्रकाशतस्करदण्डाः१७६४. तस्करदण्डाः १७६१-२. चौरान्वेषणम् ; स्तेनातिदेशः; अप्रकाशतस्करदण्डाः; चौरान्वेषणम् ; स्तेनालाभे हुव- स्तेनालाभे हृतदानम् १७६२-३. स्तेयदोषप्रतिप्रसवः दानम् ; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६५. १७६३. वाक्पारुष्यम्- वाक्पारुष्यम् पातकाभिशंसने दण्डाः १७९२. वाक्पारुष्यप्रकाराः;षाक्पारुष्यदोषाल्यत्वे अधों दण्डः; दण्डपारुष्यम्- वाक्पारुष्यदोषतदपवादो, तत्साधनं च १७९१-२. दण्डपारुष्यलक्षणम् १८३४. दण्डपारुष्यम्- स्त्रीसंग्रहणम्- सजातीयेषु दण्डपारुष्ये दण्डविधिः १८३२-३. संग्रहणलक्षणानि; स्त्रीसंग्रहणे दण्डविधिः; साधारण- दण्डपारुष्ये प्रतिलोमानुलोमनीचेषु दण्डविधिः; पीडि- स्त्रीगमने दण्डविधिः १८८९-९०. साय पीडापरिहारव्यवहतभमादिदानविधिः १८३३-४. पशुपक्षिवनस्पतिषु दण्डपारुण्ये दण्डविधिः; अप्रकाश नृपाश्रितो व्यवहारः- उस्कोबडीविराजपुरुषाणां - - - ·ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका 31 साहमम्- - दण्डः १९४२. वाक्पारुभ्यम्- बालानाथधननिधिनयपतव्यवस्था वेदाभ्यायिशूद्रदण्डः १७९२. धने चोरहृते व्यवस्था १९६२. दण्डपारुष्यम्- भायांपुत्रदासदासीशिष्यानां दण्डपारुष्यविचार परिशिष्टम् वधकृविजदण्डः १८३५. स्वामिपालविवादः- स्त्रीसंग्रहणम्- द्विजबान्धवगोकृतसस्यभक्षणं क्षम्यम् १९७६. मातृश्वस्रादिगमने पातित्यम् ; वर्णभेदेन स्त्रीसंग्रहणे देवला दण्डविधिः; बन्धकीगमने दण्डविधिः; साहसिकादिदुष्ट- साहसम्- रहितराज्यस्तुतिः १८९०. आत्महत्यादोषः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा १६५१. प्रकीर्णकम्- प्रकीर्णकम्- नृपाश्रितो व्यवहारः-पौराणिकधर्मप्रवर्तनम् ; प्रकी- नृपाश्रितो व्यवहारः- प्रायश्चित्तनिर्देशो राशा कार्यः; णकप्रकरणोपसंहारः; पतितधनव्यवस्था १९४३. देशादिधर्मपालनम् १९४२. भारद्वाजः उशना परिशिष्टम् दत्तापदानिकम्- भयदानलक्षणम् १९७३. गर्भपातनसाहसे दण्डः; निमित्तविशेषे साहसानुशा क्रय विक्रयानुशयः-- १६५२. परिवृत्ते: परिवर्तनावधिः १९७५. स्तेयम्- संवतः अप्रकाशतस्करदण्ड: १७६६. साहसम्- वाक्पारुष्यम्- असवर्णकृतवाक्पारुष्ये दण्डाः; वाक्पारुष्यदोषाल्पत्वे निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा १६५३. स्त्रीसंग्रहणम्- अर्को दण्डः; अनाम्नाते दण्डे विधिः १७९२. स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि, स्त्रीसंग्रहणनिर्णयश्च १८९०.९१. प्रकीर्णकम्-- प्रकीर्णकम् - नृपाश्रितो व्यवहारः- राज्ञा करः कल्पनीयः; राज- नृपाश्रितो व्यवहारः-अमात्यपैशुन्ये पुरमानप्रभेदने प्रशंसा १९४२. च दण्डः १९४३. बालानाथधननिधिनापहृतव्यवस्था लोकाक्षिः (लौगाक्षिः १) निधिव्यवस्था १९६२. सेयम्- परिशिष्टम् अप्रकाशतस्करदण्डः १७६६. स्त्रीपुंधर्मा:- वृद्धहारीतः ज्येष्ठपूर्व यवीयसः विवाहः १९७८. साहसम्- यमः निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; साहसिकानां दण्डविधि: साहसम्- तत्र ब्राह्मणे विशेषश्च १६५३. विषाग्निद-चौर--वधकारि--तडागभेदकादि-साह- दण्डपारध्यम्- सिकेषु दण्डविधिः;साहसिकस्तेयादिक़ब्राह्मणदण्डविधिः; देयताप्राह्मणगुरूणां पादादिना प्रहारे दण्डविधिः आत्महत्यायनकरणे दण्डः १६५२. १८३५. स्तेयम्- स्त्रीसंग्रहणम्- अप्रकाशतस्करदण्डः; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६६. परस्त्रीसंग्रहणे दण्डविधिः १८९१. - ·व्यवहारकाण्डम् -- दायभाग: प्रकीर्णकम्- जमदग्निः नृपाश्रितो व्यवहारः राज्ञा करः कल्पनीयो २९४३. वाक्पारुष्यम्- परिशिष्टम् असवर्णेषु वाक्पारुष्ये दण्डाः १७९२. दायभाग:- विष्णुगुप्तः स्त्रीधनविभागः; अनेकपितृकाणां द्वैमातृकाणां च परिशिष्टम् भागविधिः १९८० मानसंशा:- .:: :: ::लघुहारीतः मानसंज्ञाः १९६८. परिशिष्टम् परिशिष्टकारः वेतनानपाकर्म- दण्डपारुष्यम्- भाटकम् १९७५ दण्डपारुष्यलक्षणम् १८३५. अविभाज्यम् ; पितृप्रसादलब्धमपि स्थावरं न भोक्त- स्मृत्यन्तरम् व्यम्; सर्वानुमत्या एव स्थावरद्विपदानां व्यवहारः स्त्रीसंग्रहणम्- १९८८. वर्णभेदेन परस्त्रीगमने दण्डविधिः १८९१. सुमन्तुः परिशिष्टम् साहसम्-- दत्ताप्रदानिकम्--- निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा १६५३. दानाङ्गनियमः १९७३. दण्डपारुभ्यम्- स्वामिपालविवाद:---- परस्परं पारुष्ये दण्डविधिः १८३५. सस्यनाशे दण्डः १९७६. कण्वः स्त्रीपुंधर्माः- नेयम्---... पतिप्रीणनं धर्मः; कन्याविक्रयनिन्दा १९७९. अप्रकाशतस्करदण्डः १७६६. साहसम्, पैठीनसिः शूद्रस्य विप्रवद्वेषधारणे दण्डः; गर्भघातिनी तद्न्ता- साहसम्- रश्च दण्ड्याः १९८९. घातकसहायादिसाहसिकदण्डविधिः १६५३. अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि वृद्धमनुः प्रकीर्णकम्- स्तेयम्- देशधर्मपालनम् १९४३. अप्रकाशतस्करदण्ड:; स्तेनालामे हतदानम् परिशिष्टम् १७६६.. मानसंशाः वृद्धकात्यायन: मानसंज्ञाः १९६७-८. पाञ्चरात्रवैखानसानुसार दण्डपारुष्यम्- निष्कप्रमाणम् १९६८. । दण्डपारुष्ये स्वयं प्राणत्यागे न दण्डः १८३५. दण्डमातृका- गालव: दण्डप्रयोजनम् ; दण्डाङ्गचिन्ता १९६९. साहसम्- स्वामिपालविवाद: निमित्तविशेषे सोहसानुशा १६५४. संस्यनाशे. दण्डः १९७६. - -- ·ऋषिक्रमेण विषयानुक्रमणिका - अग्निपुराणम् संभूयसमुत्थानम्--- मूल्यं गृहीत्वा शिल्पादाने दण्ड्यः १९७२. साहसम्-- मर्यादाभेदकादिषु दण्डविधिः; निमित्तविशेषे साहसा- दत्ताप्रदानिकम्--- नुज्ञा; राजपुरुषाणां धनलोभादिदोषेषु दण्डविधिः; प्रतिश्रुत्याप्रदाने दण्डः १९७३. प्रतिमादिभेदने अभक्ष्यभक्षणे च दण्डः १६५४. अभ्युपेत्याशुश्रूषा--- भार्यापुत्रदासशिष्यादिताडनविशेषे दोषः १९७४. स्तेयम्- प्रकाशतस्करदण्डः; स्तेयदोषप्रतिप्रसवः १७६६. वेतनानपाकर्म- स्वामिभृत्ययो: दोपे दण्डः; वेश्याधर्म: १९७५. वाक्पारुष्यम्- क्रयविक्रयानुशयः वैश्यशूद्रकृते उच्चवर्णक्षेपे धर्मापदेशे च दण्डाः क्रयविक्रयः-कन्याविषयानुशये दण्डविधिः १९७५. १७९२. स्वामिपालविवाद:--- दण्डपारुष्यम्-- पालधर्माः सस्यरक्षा च १९७६. शूद्रकृते द्विजातिविषयके दण्डपारुष्ये दण्डविधिः; सीमाविवाद:- पशुवृक्षविषये दण्डपारुष्ये दण्डविधिः १८३५. गृहाद्याहरणे दण्ड: १९७६. स्त्रोसंग्रहणम्-- स्त्रीपुंधर्माः-- संग्रहणोपक्रमनिषेधः; स्वयंवरानुज्ञा ; वर्गभेदेन स्त्रियाः विविधाः स्त्रीपुंधर्माः १९७९. व्यभिचारदण्डः; वर्णानुलोम्येन व्यभिचारे दण्ड: दायभाग:- १८९१. गुणज्येष्ठ एव ज्येष्ठांशभाक्; पतितस्त्रीणां वृत्तिः प्रकीर्णकम् - १९८८. संकीर्णदण्डाः १९४३. ब्रह्मपुराणम् बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था साहसम- निधिव्यवस्था; प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था; बाला- आततायिविशेषः १६५४. नाथधनव्यवस्था; धने चोरहते व्यवस्था १९६२. स्कन्दपुराणम् परिशिष्टम् परिशिष्टम् साक्षी दिव्यम्-- कौटसाक्ष्यदण्डः १९६४. शपथकोशधटविषाग्नितप्तमाषफालतन्दुलजलान निर्णयकृत्यम्- | दिव्यानि १९६५-७. पराजितदण्डविचारः १९६८. पुनायः- मत्स्यपुराणम् निवर्तनीय कार्यम् ; पुनर्व्यायवादिनो दण्डः १९६९. साहसम्-- राजप्रतिकूलसाहसिकदण्डविधिः; ब्राह्मणामन्त्रण- दण्डमातृका- दण्डेन प्रजारक्षणं राजधर्मः १९६९-७०. महापात- संबन्धिदोपे दण्डः; निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा; आत- केषु अङ्कनानि १९७०. तायिनः १६५५. उपनिधिः- स्तेयम्- निक्षेपभोगनाशादौ दण्डः १९७१. प्रकाशतस्करदण्डः १७६७. भरवामिविक्रयः- स्त्रीसंग्रहणम्-- अस्वामिविक्रेतुर्दण्डः १९७२. प्रतिषिद्धानां परस्त्रियाः अगारप्रवेशे दण्डः; परस्त्री- -- - - ·व्यवहारकाण्डम् भृतिविचारश्च १७६७. - संग्रहणे दण्डविधिः; कन्यादूषणे दण्डविधिः, पशुगमन- दण्डः १८९२.. परिशिष्टम् ऋयविक्रयानुशयः- कन्याविषयानुशये दण्डविधिः १९७५. विष्णुपुराणम् खीसग्रहणम्--- पशुगमनायोनिगमननिषेध: १८९२. देवीपुराणम् प्रकीर्णकम्- नृपाश्रितो व्यवहार:-चतुर्वणीश्रमधर्मरक्षणार्थ चार- नियोजनम् १९४३. भविष्यपुराणम् साहसम्--- निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा १६५५. शुक्रनीतिः स्तयम्- कूटपण्यविक्रेतृदण्डः, स्तेयप्रसङ्गेन शिल्पिनां विविध- परिशिष्टम् दायभाग:- स्थावरे न पितुः पितामहस्य वा प्रभुत्वम्; स्वत्वा- यांगमयोर्विचारः; पितृकृतो विभागः; अपुत्रमृतरिक्थ- हराः क्रमेण; अविभाज्यम् १९८८. संग्रहकारः ( स्मृतिसंग्रहः) साहसम्- साहसनिलाक्तः; निमित्तविशेपे साहसानुज्ञा १६५५.. मानसोल्लासः -- परिशिष्टम् दण्डमातृका- अपराधकृत्सर्वो दण्ड्यः; क्लेशदण्डप्रकाराः; अर्थदण्ड- प्रकाराः; दण्डप्रयोजनम्; सप्तविंशतिः राज्यस्थर्य- निमित्तानि १९७० ·धर्मकोशः व्यवहारकाण्डम् सा. साहसम् पापान्युत्पद्यना इति । अतो ममापराधो देवागत इति है वंदाः वझण त्वया क्षन्तव्य इति भावः । सप्तमयदाभापगधाः अपराधविशेषाः अपगधकारणानि च सप्त मर्यादाः कवयस्ततक्षुस्तासामेकामिदभ्यं- न स स्वो दो वरुण ध्रुतिः मा सुग हुरो गात । आयोह, स्कम्भ उपमस्य नीले मन्युर्विभीदको अचित्तिः । अचित्तिः । अस्ति ज्यायान पथां विसर्ग धरुणेषु तस्थी । कनीयस उपारे स्वप्नश्चनेदनृतस्य प्रयोता ।। कवयो मेधाविन ऋषयः सप्त मर्यादाः । कामभ्यः हे वरुण स स्वो दक्षः पुरुषस्य स्वभृतं तद्बलं पाप क्रोधजभ्यश्चाद्धताः पानमक्षाः स्त्रियां मृगया दण्डः पार- प्रवृत्ती कारणं न भवति । किं तर्हि ध्रुतिः स्थिरोत्पत्ति प्यमन्यदूषणमिति सप्त मांढाः। यद्वा- 'म्तेयं गुरुतल्पा समय एव निर्मिता देवगतिः कारणम । ध्र गतिम्थैर्ययों रोहणं ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां मुरापानं दुष्कृतकर्मणः पुनः पुनः रिति धातुः । मा च विश्यमाणरूपः । मुरा प्रमाद सेवां पातकेऽनृतोद्यम' इति (नि. ६।२७) निरुक्तं निर्दिष्टाः कारिणी मन्युः क्रोधश्च गुर्वादिविषयः सन्ननथहेतुः । सप्त मर्यादाः । अवस्थिताम्तताः । तक्षतिः करोतिकर्मा । विर्भ.दका द्यूतमाधनोऽक्षः । स च तेषु पुरुषं प्रेरयन्न- : मुष्टु लङ्घनीयाश्चक्रुः त्यक्तवन्त इत्यर्थः । तासां मयांदा- नर्थहेतुर्भवति । अचिति: अज्ञानं अविवेककारणम् । अत नामेकाभिदेकामेवाहरः पापवान पुरुपोऽभिगात् अभि- इंदृशी दैवक्लतिरख पुरुषस्य पापप्रवृत्ती कारणम् । गच्छति । यस्त्वेवं करोति म पापवान भवतीत्यर्थः । कि- अपि च कनीयमोऽल्पस्य हीनस्य पुरुषम्य पापप्रवृत्ती उचायोम्तम्य मनप्यस्य स्कम्भः स्कम्भयता निरोधकोऽ- उपआर उपागते समीप नियन्तृत्वेन स्थितो ज्यायानधिक निरुपमस्य ममीपभतस्यायोनाळे स्थाने पथामादित्यरूपस्य ईश्वरोऽस्ति । स एव तं पापे प्रवर्तयति । तथा चाम्ना स्वम्य रहमीनां विमग विमजनस्थानन्तरिक्षमध्य वतं. तम् -- ' एप ह्येवामाधु कर्म कारयति तं यमधो मानेषु धणेपदकेषु तस्थौ विद्यढामना तिष्ठति । अनेन निनीपत ' ( कौउ. ३६८ ) इति । एवं च सनि स्वप्न लोकत्रयवर्तित्वमिति । श्चन स्वप्नोऽप्यनतस्य पारस्य प्रयाता प्रकपण मिश्रयिता कतिपयदोषाणां दोपत्ताग्नम्यम भवति । इदिति पूरकः । स्वप्न कृतरपि कर्मभिर्वनि तेऽतिजाना आयन सूर्याभ्युदिते तेऽमृजत पापानि जायन्ते किमु वक्तव्यं जाग्रति कृतैः कर्मभिः सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनियुक्त सूर्याभिनिमुक्तः कुनखिनि कुनबी श्यावइति श्यावदन परि- * गौतमापस्तम्बादिभिः चतुर्वर्णहत्यामु विविधों दण्डः प्राय- (१) सं. १०५६असं. ११६; नि. ६।२७ श्चित्तप्रकरणे उक्तः, स प्रायश्चित्तरूपत्वात् नात्र संगृहीतः । कसू. ७६.२१, ७९.१. (१) असं. १८६१६; बद. ११५६. (२) कासं. ३१।७, कलं. ४७१७. ऋसा. व्य.कां.२०० ·१५९२ ज्यवहारकाण्डम --- वित्ते परिवित्तः परिविविदाने परिविविदानो-: गोस्तेय सुरापानं भ्रूणहत्या तिला शान्ति ऽप्रेदिधिपी अग्रेदिधिषुर्दिधिपतौ दिधिषपति-: शमयन्तु स्वाहा। धरिहणि वीरहा ब्रह्महणि ब्रह्महा भ्रूणहनि : चोरस्येति । हे परमात्मन् त्वदाज्ञया तिला एतन्म- भ्रूणहनमेनो नात्येति । न्त्रोक्तानां पापानां शान्ति विनाशं शमयन्तु कुर्वन्तु । ते देवा अतिमृजाना आयन सूर्याभ्युदिते तदर्थमिदं हविस्तुभ्यं स्वाहा । नवश्राद्धमेकोद्दिष्टाद्यन्न- तेऽमृजत य सुप्त मूर्योऽभ्युदेति सूर्याभ्युदितः भोजनम् । भ्रूणो गर्भः शिशुवीरो वा। सष्टमन्यत् । सूर्याभिनिझुक्ने सूर्याभिनिढुक्त: श्यावदति श्या- तैआसा. वदन् कुनखिनि कुनख्यदधुष्यप्रेदधुः परिवित्ते पन महापातकानि परिवित्तः परिविविदाने परिविविदानो वीरहणि तंद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते वीरहा भ्रूणहनि भ्रूणहनमेनो नात्येति । रमणीयां योनिमापोरन ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिय- 'ते देवा आप्येष्वमृजत । आप्या अमृजत योनि वा वैश्ययोनि वाथ य इह कपूयचरणा सूर्याभ्युदिते। सूर्याभ्युदितः सूर्याभिनिमुक्ते । अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापोरन श्व- सूर्याभिनियुक्तः कुनखिनि। कुनखी श्यावदति। योनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयोनि वा । श्यावदन्नादिधिपौ। अग्रदिधिषुः परिवित्ते । परि- अथैतयोः पथोन कतरेणचन तानीमानि वित्तो वीरहणि। वीरहा ब्रह्महणि । नब्रह्महणं क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व नात्यच्यवत। म्रियस्वत्येतत्तृतीय स्थानं तेनामौ लोको न आप्या एकतादयः । उदयास्तमयकालयोः सुप्तौ पुरु संपूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेप श्लोकः ॥ पावभ्युदिताभिनिमुक्तौ । तथा चोक्तम् - ' मुते यस्मिन्न स्तनो हिरण्यस्य सुरां पिब श्व गुरोखल्प- स्तमेति सुप्ते यस्मिन्नदेति च । अंशुमानभिनिम्रक्ताभ्युदिती मावसन ब्रह्महा च एते पलनिन चत्वारः पञ्च- तौ यथाक्रमम् ॥' इति । नववक्रत्वं दन्तमालिन्यं चात्र मश्चाचर स्तरिति ॥ रोगविशेषकृतम् । ज्येष्ठायामनढायां कनिष्ठाम हा अव तत् तत्र तेप्लनुशयिनां ये इह लोके रमणीयं शोभनं स्थितोऽग्रदिधिपुः । ऊदवति कनिष्ठ मति विवाहरहितो चरणं शीलं येषां ते रमणीयचरणेनोपलाक्षताः शोभनोऽनु- ज्येष्ठः परिवित्तः । वीरस्य क्षत्रियस्य हन्ता वीरहा । ब्राह्म शयः पुण्यं कर्म येषां, ते रमणीयचरणा उच्यन्ते । क्रोयानृत. णस्य हन्ता ब्रह्महा । एतेप्वाप्यानामेकतादीनां देवानां मायावर्जितानां हि शक्य उपलक्षयितुं शुभानुशयसद्भावः । पापलेपमार्जनायैव सृष्टत्वात्तेषु तन्माजनमुचितम् । सूर्या- तेनानशयेन पुण्येन कर्मणा चन्द्रमण्डले भुक्तशेषेण अ- भ्युदितादीनां ब्रह्महान्तानां पापप्रवणत्वान्निम्नगामिनो जल भ्याशो ह क्षिप्रमेव, यदिति क्रियाविशेषणं, ते रमणीयां स्येव लेपस्यापि तेषु प्रवाहो युक्तः । ब्रह्महत्यायाः पापा- क्रौर्यादिवर्जितां योनिमापोरन् प्राप्नुयुः ब्राह्मणयोनि धिक्यतारतम्यविश्रान्तिभमित्वाल्लेपो ब्रह्मणं नातिकामति । वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययानि वा स्वकर्मानुरूपेण । अथ तंबासा. [तैसा. १।१८।१ (पृ. ११३ ४)] पुनयें तद्विपरीताः कपूयचरणोलिक्षितकर्माणः अशुभानु- ऋतिपयदोषाः शया अभ्याशो ह यत्ते कपृयां यथाकर्म योनिमापोरन् 'चोरस्यान्नं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः। कयामेव धर्ममंबन्धवर्जितां जुगुष्मितां योनिमायोरन् श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयानि वा स्वकर्मा- (१) मैसं. ४।१।७. (२) तैनः. ३।२।८।११,१२. नुरूपेणैव । (३) तैआ. १०६४; मउ. १९६१; बौध. ३।६।५; विस्मृ. ४८।२१. (१) छाउ, ५।१०.

·साहसम् १५९३ क छाशाम्भा. ये तु रमणीयचरणा द्विजातयः, ते स्वकर्मस्थाश्चेदि ह प्रातः संजिहान उवाच धादिकारिणः, ते धूमादिगत्या गच्छन्त्यागच्छन्ति च पुनः न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपो पुनः, घटीयन्त्रवत् । विद्यां चेत्नामुयुः, तदा अर्चिरादिना नानाहितानि विद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतः ।। गच्छन्ति; यदा तु न विद्यासेक्निो नापि इष्टादिकर्म स ह अन्येद्युः राजा प्रातः संजिहान उवाच विन- सेवन्ते, तदा अर्थतयोः पथोः यथोक्तयोरचिधूमादि- येन उपगम्य एतद्धनं मत्त उपादध्वमिति । तैः लक्षणयोः न कतरेण अन्यतरेण चनापि यन्ति । तानी प्रत्याख्यातो मयि दोषं पश्यन्ति नूनं, यतो न प्रतिगृ- मानि भतानि क्षुद्राणि दंशमशककीटादीन्यसकृदावर्तीनि हन्ति मत्तो धनं इति मन्यानः आत्मनः सद्वृत्ततां प्रति- भवन्ति। अतः उभयमार्गपरिभ्रष्टा हि असकृजायन्ते पिपादयिषनाह - न मे मम जनपदे स्तनः परस्वहर्ता नियन्ते च इत्यर्थः । तेषां जननमरणसंततेरनुकरणमिद- विद्यते; न कदर्यः अदाता सति विभवे; न मद्यपः द्विजो- मुच्यते । जायस्व म्रियस्व इति ईश्वरनिमित्तचेष्टा उच्यते। त्तमः सन् ; न अनाहितामिः शतगुः; न आविद्वान् जननमरणलक्षणेनैव कालयापना भवति, न तु क्रियासु अधिकारानुरूपं; न स्वैरी परदारेषु गन्ता; अत एव शोभनेषु भोगेषु वा कालोऽस्तीत्यर्थः । एतत् क्षुद्रजन्तु- स्वैरिणी कुतः दुष्टचारिणी न संभवतीत्यर्थः । लक्षणं तृतीयं पूर्वोक्तौ पन्थानावपेक्ष्य स्थानं संसरतां, येनैवं दक्षिणमार्गगा अपि पुनरागच्छन्ति, अनधिकृतानां *अभिशंसनम्- अभिशस्तिः शानकर्मणोरगमनमेव दक्षिणेन पथेति, तेनासौ लोको न यो न आगो अभ्यनो भरात्यधीदघमघशंसे संपूर्यते । पञ्चमस्तु प्रश्नः पञ्चामिविद्यया व्याख्यातः । दधात । जही चिकित्वो अभिशस्तिमेतामग्ने प्रथमो दक्षिणोत्तरमागाभ्यामपाकृतः । दक्षिणोत्तरयोः यो नो मर्चयति द्वयेन ॥ पथोावर्तनापि मृतानाममौ प्रक्षेपः समानः, ततो यो मयं आगोऽपराधमेनः पापं च नोऽस्मभ्यममि व्यावर्त्य अन्येऽचिरादिना यन्ति, अन्ये धमादिना, पुन- भराति अभितः करोति । तस्मिन्नघशंसेऽधं पापमधि रुत्तरदक्षिणायने पण्मासान्प्राप्नुवन्तः संयुज्य पुनर्व्याव- दधात ददात्वमिः । इदिति पूरणः । आगोऽपराधं यो तन्ते, अन्ये संवत्सरमन्ये मासेभ्यः पितृलोकं --इति मह्यमिदं करोति तस्मा एवामिस्तत्करोत्वित्यर्थः । अथ व्याख्याता । पुनरावृत्तिरपि क्षीणानुशयानां चन्द्रमण्डला- प्रत्यक्षेणोच्यते । हे अमे एतामभिशस्ति जहि । उत्तरत्र दाकाशादिक्रमेण उक्ता । अमुष्य लोकस्यापूरणं स्वशब्देनै- यच्छन्दश्रवणात्तदानुगुण्यनैनमभिशंसकमिति व्याख्येयम् । वोक्तं -तेनासौ लोको न संपूर्यत इति । यस्मादेवं कष्टा योऽभिशस्ता नोऽस्मान् द्वयेनोक्तेनागसा एनसा वा संसारगतिः, तस्माज्जुगुप्सेत । यस्माच्च जन्ममरणजनित- मर्चयाते बाधते, तमिति । वेदनानुभवकृतक्षणाः क्षुद्रजन्तवो ध्वान्ते च घोरे दुस्तरे प्रवेशिताः-सागर इव अगाधेऽप्लवे निराशाश्चोत्तरणं प्रति, * अभिशस्ति, अभिशस्तिपावन् , अभिशास्तिपा, अभि- तस्माच्चैवंविधां संसारगतिं जुगुप्सेत बीभत्सेत घृणी भवेत् । शस्तिचातन इत्येतानि पदानि वेदेषु बहुस्थलेषु दृश्यन्ते, तत्र मा भदेवंविधे संसारमहोदधौ घोरे पात इति । वीरहत्यादिहिंसारूपदोषारोपरूपाया अभिशस्तेः प्राप्ती त्यागदण्ड- तदेतस्मिन्नर्थ एप श्लोकः पञ्चानिविद्यास्तुतये । प्रायश्चित्तादेशस्य प्रकृतोपयोगिनः अदर्शनात् तेषां संग्रहोऽत्र स्तनो हिरण्यस्य ब्राह्मणसुवर्णस्य हर्ता, सुरां पिबन् न कृतः । परमेतदत्रावधार्य अभिशस्तिपदं हिंसारूपमहादोषा- ब्राह्मणः सन् , गुरोश्च तवं दारानावसन् , ब्रह्महा ब्राह्म- रोपरूपार्थे एवाभिधया वेदेषु बहुशः दृश्यते, अभिशस्तिभया- णस्य हन्ता चेत्येते पतन्ति चत्वारः । पञ्चमश्च तैः सह त्तद्वारणार्थ देवताश्च प्रार्थ्यन्ते इत्यपि तत्रावगम्यते। अभि- आचरनिति । शस्तिः साहसारोप इत्यर्थोऽवसीयते । (१) छाउ. ५.११. (२) सं. ५।३१७. । ऋसा. . - । छाशाम्भा.

·१५९४ व्यवहारकाण्डम् अभिशस्तत्यागः मंयि द्वषं कृत्वा कालान्तरे मां बाधेत । अथवेदानीमेव .. वायव्यं गोमृगमालभेत यमजम्निया सम- यज्ञवेशसं यशविघातं कुर्यात् । तदुभयं मा भूदित्यनेनाभि- भिश सेयुरपूता वा एनं वागृच्छति यमज प्रायेण तम्माद्भीतिं प्राप्नुवन् आविज्यं तेन प्रभुणा कार- नियाँ समभिश सन्ति नेष ग्राम्यः पशु - यत इति यदस्ति तदेतद्गीणम् । यथा लोके गीर्णमुदरस्थं ऽऽरण्यो यदगोमृगो नेवैप ग्रामे नारण्ये यम- पुनभागयोग्यं न भवति तथा तद्ध तास्मन् यागे तद्भीति- जनिवासमभिश मन्ति वायु देवानां मात्रप्रयुक्तमार्विज्यं पराडेव निकृष्टमेव । तत्तादृशं प्रयोग- पवित्रं वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स कौशलरहितेन प्रभुणा कृतमात्विज्यं यजमानं न पालयति। एवैनं पश्यति । ऐब्रासा. गोभिः सहारण्य चरितुं गतादृषभात् कस्यांचिन्मृग्या- म्तेयानृताभिशंसन योरपराधत्वम् मुत्पन्नो गोमृगः । उभयलक्षणदर्शनात्तथात्वं निश्चयम् । अनेनसमेनसा सोऽभिशस्तादेनस्वतो वाऽपह- कश्चित्पुरुपो ब्राह्मणं न हतवांस्तथापि शङ्कया तादृशं यं गदेनः । एकातिथिमप सायं रुणद्धि बिसानि पुरुपं जना ब्रह्महेन्यपवटेयुस्तस्यायं पशुः । यद्यप्यस्य स्तेनो अप सो जहारेति * ॥ पुरुषस्य ब्रह्महत्याप्रयुको नरको नास्ति तथाप्यपूना अभिशस्तनिष्कृतिः अभिशस्त धागश्च वागृच्छति एतं निन्दारूपा बाक् शङ्कितैजनैः क्रियमाणा 'एतामेवाभिशस्यमानाय कुर्यात् शमलं वा प्राप्नोत्येव । तामेव निन्दा निमित्नीकृत्यैप विहितो गोमृगो एतमृच्छति यमश्लीला बागृच्छति यैवैनमसाव- मुख्यो ग्राम्यो न भवति मृग्यामुत्पन्नत्वात् । नापि मुख्य नीलं वायदति तामस्य त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजस्वी आरण्यो वृषभानुत्पन्नत्वात् । अभिशम्तम्य ग्रामे नास्ति भवति य एतया स्तुते । वासो बन्धुभिः सह व्यवहाराभावात , नापि वानप्रस्था- एतामेव मारख्यां विष्टुतिं अभिशस्यमानाय परे. दिघदरण्ये ग्रामवामित्वात् । देवानां मध्ये वायोः पवित्रत्वं निन्द्यमानाय यजमानायोद्गाता कुर्यात्, यं यजमानम- द्रव्यशुद्धिहेतुत्वादवगम्यते । तच्च याज्ञवल्क्येन स्मयते श्लीला निन्दारूया वाक् ऋच्छति प्राप्नोति, एनं यजमानं ' रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायमैः । मरुतार्केण शमलं पापमेव ऋच्छति प्राप्नोति । यैव मा वाक् एनम- शुध्यन्ति पक्केष्टकचितानि च ॥ इति (यास्मृ. १।१९७)। श्लील अश्रीकर निन्दारूपं वदति अस्य यजमानस्य अनुष्ठितेऽप्यस्मिन् पशौ निन्दा केचिल्लौकिका न परि- अश्लीलवादिनी वाचं अस्यां विष्टुतौ प्रयुज्यमानौ उभय- त्यजन्तीति चेत्तर्हि निन्दन्तु नाम ते, तथाप्यसौ अभिज्ञैः तस्त्रिवृतौ निष्टपतो निर्दहतः अश्लीलवादिन्यो वाचो शिष्टैर्व्यवहार्य एव । तैसा. निर्दही यजमानो निर्दोषो जायते इत्यर्थः । अन्योऽपि यो अभिशस्तस्य आखिज्यानधिकारः यजमान एतया स्तुते स्तावयति सोऽपि तेजस्वी भवतीति। अथ हैतदेव गीण यद्विभ्यदाविज्यं कारयत उत वा मा न बाधेतोत वा मे न यज्ञवेशसं अपघ्नन् पयते मृधोपसोमो अरान इत्य- कुर्यादिति तद्ध तत्पराठेव यथा गीर्ण न हैव नृतमभिशस्यमानाय प्रतिपदं कुर्यात् । तद्यजमानं भुनक्ति । अरावाणो वा एते येऽनृतमभिश सन्ति गीर्णमुदाहृत्य निषेधति अथ हैतदेवेति । यजमानो तानेवास्मादपहन्ति । यस्मिन् ग्रामे यजते तत्र कश्चिद् ब्राह्मणो ग्रामणीः प्रभु त्वा प्रयोगकौशलरहितोऽवतिष्ठते । तेनार्विज्यं वर्जयितुमयं यज *सायणभाष्यं स्थलनिर्देशश्व दिव्यप्रकरणे (पृ. ४२९) मानो बिभेति। केनाभिप्रायेणेति, तदुच्यते। अयमत्र प्रभु- (१) तैसं. २।१११०१२,३. (२) ऐया. ३।४६. (१) ताबा. २॥१७॥४. (२) ताना. ६।१०६,७. तासा. - द्रपुव्यः ।

·साहसम्: तासा. तासा. • कथमनेन स्तोत्रणं यजमानस्याभिशंसनमपहतं भवती न केवलं देवाह एवासी किन्तु मनुष्यैरपि संव्यवहार्य त्यत्राह- अरावाणो वेति । अनृताभिशंसका एवारावागो इत्यत आह-तम्येति । स्वदितस्य स्वरादितस्य अनिन्दित अरावतः अरान्न: अपनन् पवते मृधोपमोम इति श्रय- इति मन्यवहृतम्य अथवा भाव्यपक्षायां निर्देशः, स्वर्ग, माणप्रतिपस्त्रित्वं प्रयुञ्जान उद्गाता अस्माद्यजमानात् तान प्राप्तियोग्यस्येत्यर्थः । वारातीनेवापहन्ति । वीरहत्या-वीर हत्या, नद्दडश्च [मनुष्यहन्या, नद्दण्डश्च] इन्द्रो यतीन् सालावृकेयेभ्यः प्रायच्छत्तम रोकामहं सुहवां सुष्टुती हुवे शृणोतु नः श्लीला वागभ्यवदत् स प्रजापतिमुपाधावत्तस्मा सुभगा बोधतु त्मना । सीव्यत्वपः सूच्या- एतमुपहव्यं प्रायच्छत्तं विश्वे देवा उपाह्वयन्त च्छिद्यमानया ददातु वीरं शतदायमुक्थ्यम ।। यदुपाह्वयन्त तस्मादुपहव्यः । संपूर्णचन्द्रा पौर्णमासी राका । तां देवीं सुहवां स्वाहा- अथोपहव्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयितुमाह- इन्द्रो नामाह्वानप्रयोजनकारिणी सुष्टुती शोभनया स्तुत्याऽहं हुवे यतीनिति । पूर्वमिन्द्रः यतीन् ज्योतिष्टोमायकृत्वा प्रकारा. आह्वयामि । सा च सुभगा शोभनधना नोटस्माकमाहान न्तरेण वर्तमानान् ब्राह्मणान् सालावृकयेभ्य अरण्यश्वभ्यः शृणोतु । श्रुत्वा च त्मना आत्मना स्वयमेव बोधतु प्रायच्छत् । तं ब्राह्मणहन्तारं इन्द्रं अश्लीला निन्दिता अस्मदभिप्रायं बुध्यताम् । बुद्ध्वा चापः कर्म पुत्रोत्पादन- वाक् अभ्यवदत् सर्वे एनं निनिन्दुरित्यर्थः । म इन्द्रः लक्षणं मच्या सूचीस्थानीयया आच्छिद्यमानया अविच्छि. तत्यमा, प्रजापतिमुपागच्छत् । तस्मे एतमुपहव्यं एकाई नया अनुग्रहबुद्धया सीव्यतु मंतनोतु । यथा वनादिक प्रायच्छत । स इन्द्रस्तमन्यांतष्ठदित्यथः । तन विश्व दवा सूच्या म्यूतं चिरं निति एवमिदं करोतु । कृत्वा च एनमिन्द्रभुपाह्वयन्त, एहि निर्दुष्टस्त्वमसीत्यब्रुवन् । यस्मा वीरं विक्रान्तं शतदायं बहुधनं बहुप्रदं वा उक्थ्यं प्रशस्य दनंनोपाह्वयन्त अत उपाह्वानसाधनत्वादम्योपड्यामिति पुत्रं ददातु। नाम । उत घा नेमो अस्तुतः पुमा इति ब्रुवे अभिशस्यमानं याजयेत् । पणिः । स वैरदेय इत्समः ॥ अथेन्द्रस्याभिशंसनपरिहारप्रसङ्गेनात्राधिकारिणमाह उत घ अपि च । घेति पूरणः । नेमः । 'यो नेम अभिशस्यमानमिति । अभिशस्यमानं अन्यैर्दोपारोपणेन इत्यर्धस्य ' इति निरुक्तम (नि. ३।२०)। नमोऽर्ध: निन्द्यमानम् । जायापत्योर्मिलित्वैककार्यकर्तृत्वादेक एव पदार्थः । अर्ध शरीरस्य भार्या ' इत्यादिस्मृतेः । शशीयस्या अर्धभूत- देवता वा एतं परिवृञ्जन्ति यमनृतमभि- श"सन्ति देवता एवास्यान्नमादयन्ति । स्तरन्तः पुमानस्तुत: इति ब्रुवे । बहुधा स्तुतोऽपि गुण- स्यातिबाहुल्यादस्तुत एवेति त्रुवे पणिः स्तोताहम् । स च अभिशस्याय अयमुपहव्य उचित इत्याह देवता तरन्तो वैरदेये । वीरा धनानां प्रेरयितारो दानशीलाः। वेति । यं यजमानं अनृतमभिशंसन्ति जनाः एतं देवताः तैर्दातव्यं धनं देयम्। तस्मिन धने समः सर्वेभ्यो दाते- परिवृञ्जन्ति वर्जयान्ति न तस्य हविराददत इत्यर्थः । अत त्यर्थः । इदिति पुरणः । एतदनुष्ठानेन देवता एवास्यान्नमादयन्ति याजका एनं (१) सं. २०३२१४; तैसं. ३।३।११।५; कासं. १३११६; यजमानं देवताहहविष्कं कारयन्तीत्यर्थः। मैसं. ४।१२।६, ४।१३।१०; असं. ७४८।१; सामग्रा. पूतस्य स्वदितस्य मनुष्या अन्नम- १॥५॥३; आपगृ.६।१४।३; नि.११।३१; आपश्री.१1१०1७, दन्ति । ५।२०१६; शाश्री. १।१५।४, ८६।१०; वैसू. १।१६; आगृ. १।१४।३; शागृ. १।२२।१२, गोगृ. २०१७ (१) ताबा. १८।१।९. (२) ताबा. १८।१।१०. हिगृ. २१११३; ऋग्वि. १।३०१३. (३) ताबा. १८1१1११. (४) ताना. १८1१1१२. (२) असं. ५।६१८ ऋसा. तासा. तासा. - । ऋसा. तासा. तस्य ·१५९६ व्यवहारकाण्डम् पुनरा धत्ते। शुम. 'वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते 'देवा वा असुरान् हत्वा वैरदेयादीषमा- न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽनमक्षन् णास्ते दिशोऽमोहयनेन्न इदमन्योऽनु प्रजाना- पक्क्यो याज्यानुवाक्या भवन्ति पाक्तो यज्ञः दिति । पात: पुरुषो देवानेव वीर निरवदायाग्नि 'देवा वा असुरान हत्वा वैरदेयादीषमाणास्त ऋतून संवत्सरममोहयन् । देवानां मध्ये वीरोऽग्निः । तदूधकारिणो यजमानस्या देवा वा असुरान् हत्वा वैरदेयादीषमाणास्ते अमृतायवः सत्यमिच्छन्तो ब्राह्मणाः पुरा नैवाक्षन्नैव भुक्त- यहं मध्यतः प्राविशन्नेतां वाव तहचं प्राविशन् वन्तः । 'अश भोजने' इत्यस्य रूपम् । 'अमे तमद्यावं विराजमेव यद्विराजा यजति देवतानामभीष्ट्या । न' इत्यादयश्चतस्र ऋचः पङ्क्तयः । तासु प्रधानहविषो आदित्या वा असुरान् हत्वा वैरदेयादीषमा- द्वे स्विष्टकृतो द्वे । ताश्चामिकाण्डे - अग्निमधेत्यनुवाक णास्ते देवान् प्राविशन् द्विदेवत्यान्वाव तत्प्रा- इष्टकोपधानार्थत्वेनाम्नाताः । इह तु वाचनिकस्तद्विधिः। विशनेते हि देवाना सह भूयिष्ठाः । शास्त्रान्तरे तु याज्याप्रस्तावे समाम्नाताः। पुरुषस्य हस्तद्वय- नारकाय वीरहणम् । पादद्वयशिरोभिः पञ्चभिः पाक्तत्वम् । देवानेव देवानामेव (१) नारकाय वीरहणं नष्टामिं शूरं वा । मध्ये वीरममिं निरवदायोत्सर्जनलक्षणवधभयान्निष्कृष्य । (२) नरकस्वामिने वीरहणमग्न्युद्वासिनम् । 'वीरहा तैसा. वा एप देवानां योऽनिमुद्रासयते' इति हि ब्राह्मणम् । वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुद्वासयते तैबासा. ३।४।११ न वा एतस्य ब्राह्मणा ऋतायवः पुराऽन्नमक्ष- वैरहत्याय पिशुनम् । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्वैश्वानरं द्वादशकपालम- (१) वैरहत्याय पिशुनं परवृत्तसूचकम् । शुम. मिमुद्वासयिष्यन् । (२) वैरहत्याय वीरहत्याभिमानिने, पिशुनं प्रभोः कणे 'वीरहा वा एष देवानां योऽनिमुत्सादयते परदोषसूचकम् । तैबासा. ३।४।७१ शतदायो वीरो यदेताश्शताक्षरा अक्षरपङ्क्तयो उग्रं वचो अपावधीं त्वेषं वचो अपा- वीरमेवैतद्देवानामवदयतेऽन्यस्यै वै प्रमाया आधे- वधी स्वाहेति । अशनयापिपासे ह वा उग्रं योऽन्यस्यै पुनराधेयो न वै तामाधेयेन वचः। एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः । एत स्पृणोति यस्यै पुनराधेयः पुनराधेयेन वाव ताँ ह वाव तच्चतुर्धा विहितं पाप्मानं देवा स्पृणोति जरा वै देवहितमायुस्तावतीहि समा अपजन्निरे । जीवति तस्मादाहुः शतदायो वीर इति यदेताः (१) कासं. २३।८. (२) कासं. २८१२. शताक्षरा अक्षरपङ्क्तयो भवन्ति यावदेव वीर्य (३) कासं. २८१३. (४) कासं. २८१६. तदाप्नोति तस्मृणोत्यायुपा वा एष वीर्येण (५) शुमा. ३०१५ तैबा. ३।४।१।१० व्युध्यते योऽग्निमुत्सादयते शतायु पुरुषः (६) शुमा. ३०।१३; तैब्रा. ३।४।७।१. शतवीर्य आयुर्वीर्य हिरण्यं यावद्धिरण्यं शत- (७) तैया. १।५।९।५; तैसं. १।२।११।२; कासं. २।८% मान ददात्यायुरेव वीर्य पुनरालभते। मैसं. १।२।७; शुमा. ५।८; सासं. ११३५३; शबा. ३।४।४।२३,२४,२५. (तैत्तिरीयब्राह्मणं परित्यज्य अन्येषु ग्रन्थेषु (१) तैसं. १।५।२।१. (२) तैसं. २।२।५।५. केवलं 'उग्रं वचो अपावधीं त्वेषं वचो अपावधी' इति मन्त्र एव (३) कासं. ९।२; कसं. ८।५; मैसं. १।४५. समुपलभ्यते.)

·साहसम् १५९७ -- १ क्षुत्पिपासे एवोग्रं वच उच्यते । क्षुधिताः स्मः पिपा- णोति याः शतं वरं तद्देवानवदयतेऽथ या सिताः . स्मो नास्माकमनपाने विद्यते, इत्येतद्वाक्यं घोरं दशदशप्राणाः प्राणा स्ताभिस्स्पृणोति यैकादश्या- कृपालवः श्रोतुं न सहन्ते । तदेतदुप्रत्वं यदेतद्गोवधादि- त्मानं तया या द्वादशी सैव दक्षिणा । रूपमुपपातकं, यच्च वीरहत्यादिरूपं महापातकं तदेतत्त्वेषं यो यजमानः सोममभिपुणोति एष देवानी मध्ये वच इत्यनेनाभिधीयते। त्वेषशब्दन दीप्तिवाचिना चित्त- वीरहा वै वीरो वीर्यवान् यः सोमः तस्य हन्ता खल्लु, क्लेशरूपा ज्वालोपचर्यते । उपपातकं महापातकं च निष्पन्न- तस्मादस्य वीरहन्तृतालक्षणो दोषो जायत इत्यर्थः । तत्र . मिति श्रुतवतश्चित्ते महान् क्लेशो भवति । क्षुत्पिपासे महा याः शतं शतमंख्याभावः तत्तेन शतेन वैरं वीरहननलक्षणं पातकोपयातके इत्येवं फलरूपेण तत्साधनरूपेण चावस्थितं पापं देवान् प्रत्यनवदयते निरस्यति । अथ शतादाधिकात् चतुविधं पाप्मानं देवा उपनद्धामेन विनाशितवन्तः । दश या गावः ताभिः प्राणान् स्पृणोति प्रीणयति, 'दश तैबासा.': संख्या हि प्राणा नव वै पुरुषे प्राणाः नाभिर्दशमी ति हि अशनयापिपासे ह वा उग्रं वचः । एनश्च । ब्राह्मणं, अथ या एकादशी गौः तयात्मानं स्पृणोति, अथ यैरहत्यं च त्वेपं वचः । एतमेव तच्चतुर्धा या द्वादशी द्वादशसख्यापूरणी सैव यज्ञस्य दक्षिणा। तामा. विहितं पाप्मानं यजमानो अपहते । वीरहत्यां वा एते नन्ति । ये ब्राह्मणा- इन्द्रश्च वै नमुचिश्वासुरः समदधातां न खिसुपणं पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति । नौ नक्तं न दिवा हनन्नाइँण न शुष्कणेति आसहस्रात्पड़क्ति पुनन्ति । तस्य व्युष्टायामनुदित आदित्येऽपां फेनेन शिरो- वेदशास्त्रतदनुष्ठानपरी ब्राह्मणो भिपित्तो राजा वा ऽच्छिनदेतद्वै न नक्तं न दिवा यत् व्युष्टा- वीरः । तैआसा. यामनुदित आदित्य एतन्नाई न शुष्कं यदपां ब्रह्महत्या-ब्रह्महत्या, तदपनोदश्च फेनस्तदेनं पापीयं वाचं वदन्ववर्तन वीरहन्न- 'विश्वरूपो वै स्वाष्ट्रः पुरोहितो पुरोहितो देवानामा- द्रुहो द्रुह इति तं नर्चा न साम्नाऽपहन्तु- नीस्वस्रीयोऽसुराणां तस्य त्रीण शीर्पाण्या- मशनोत् । सन्मोमपान सुरापानमन्नादन* स प्रत्यक्षं इन्द्रश्च नमुचिर्नामासुरश्च पुरा समदधातां संधान- देवेभ्यो भागमवदत्परोक्षमसुरेभ्यः सर्वस्मै वै मकुर्वातां, नावावयोरन्यतरोऽपि नक्तं रात्रौ न हनत् न प्रत्यक्षं भागं बदन्ति यस्मा एव परोक्षं हन्तव्यः दिवा अन्यपि मा हन्तु तथा आद्रेण च न हन्तु · वदन्ति तस्य भाग उदितस्तस्मादिन्द्रोऽबिभेदी- नापि शुष्केण च नीरमेन वज्रादिनेति । एतत उक्तं हवै राष्ट्रं वि पर्यावर्तयतीति तस्य भवति,. इन्द्रः सर्वानमुरान् जित्वा मर्वभ्योऽमुरेभ्योऽधिकं दाय शीण्यच्छिनद्यत्सोमपानमासीत्म कपि- नमुच्याख्यमामुरं बलात् जग्राह । म चामुर: इन्द्रादधिक- : अलोऽभवद्यत्सुरापान* म कलविको यदन्ना- बल: सन् तमेव जग्राह, गृहीत्वा च त्वां विसृजामि, यदि दन. स तित्तिरिः । त्वं मां अहोरात्रयोः आद्रंण शुष्कण न हन्यादिति एव विश्वानि बहुविधानि स्पाणि यस्यामी विश्वरूपः । मात्मकं संधायकं वाक्यमिन्द्रं प्रत्युक्तवानिति, तमिन्द्रः त्रिभिः शिरोभिः उपेनत्वाद्विश्वम्पत्यम । यो विश्वरूप- ऋचा तथा माना गानविशिष्टेन मन्त्रेण अपहन्तुं विना नामकः त्वष्टुः पुत्रः म देवानां पुरोहितो न तु शरीरसंबन्धी, शयितुं नाशक्नोत् । असुराणांत भागिनेयः । म च माविकेन शिरमा. सोम चीरहो वा एष देवानां यः सोममभिपु- पिबति । राजमेन अन्नमत्ति । ताममेन मुरां पियति । स (१) तैब्रा. ११५।९।६. (२) ताबा. १२।६।८. च यशमण्डपेषु गत्वा सर्वेषां श्रोत्रप्रत्यक्षं यथा भवति (३)ताया. १६।१।१२. (१) तैआ. १०।५०११. (२) तैसं. २१५।१।१. '. तासा. ।

·२५०८ व्यवहारकाण्डम तैसा. -. तैमा. या ब्रह्महत्या ताम तथा देवेभ्यो हावभागो युक्त इति वदति । सर्वेषां परोक्षं इरिणे नाव स्यद्ब्रह्महत्यायै ह्येष वर्णः । शथा भवति तथा रहस्य ऋविग्भिः महायं हावभागोड ततस्तस्य जनारवादस्य परिहाराय इन्द्रेणानुष्ठितं उपाय. सुरभ्यो युक्तोऽतस्तानवादिश्य प्रयच्छतेति स एवं वदति। विशेष दर्शयनि--- म पृथिवीमिति । उपासोददुपेत्य तेवामूविजां तस्मिन्परोक्षवादे विश्वास उत्पन्नः । तस्य प्रार्थितवान् । खातात्पराभविष्यन्ती मन्ये, जनाः स्वेच्छया परीक्षवादस्य हृदयपूर्वकत्वात । लोकेऽपि तवायं भाग तत्र तत्र भूमि खनान्त तदुपद्रवात्पराभता पीडिता भवि- इति सर्वम्मै पुरुपाय प्रीतिमुत्पादयितुं तत्समी सर्वे ध्यामीति मनसा चिन्तयामि । वातप्रदेशः संघरणमन्तरेण वन्ति । हृदयपूर्वकत्वाभावान्न स उदितो भवति । परोक्ष यदर्थ तु भाग उच्यते तस्यैव भागो हृदयपूर्वक वाददितो तदिदमम्य वारेवृतमस्याः पृथिव्याः खातपूरणां वरेण : पांसुप्रक्षेपणानृणाद्युत्पत्तेर्वाऽपि रोहात्परितो भूयादिति वरः। भवांत । एवं वृत्तान्तं श्रुत्वा तस्माद्विश्वरूपादिन्द्रो बि- लब्धम् । पृथिव्याः स्वीकृतः तृतीयो ब्राहल्याया भागः भेत् । किमिति, ईदृक् स्वामिद्रोद्रं सर्वथा कृत्वा राष्ट्र स्वकृतमिरिणमभवत् । इतस्तत आनीय प्रक्षितं न भव. विपर्यावर्तयतीति । अम्मत्तोऽपनीयामुरभ्यः समर्पणं विप- तीति स्वतःसिद्धमपरक्षेत्रमासीत् । यस्मादिरिणं ब्रह्म र्यावृत्तिः । ततस्तस्य द्रोहिणः शिरम्मु छिन्नपु तानि हत्यायाः म्वरूपं तम्मादाहितामिः श्रद्धादेवः तस्मिन्निरिण शिरांमि पक्षित्रयरूपेणोत्पन्नानि । कदाचिप न तिष्ठेत् । यद्वा, देवयजनत्वेन नाध्यवस्येत् । तस्याञ्जलिना ब्रह्महत्यामुपागृह्णात्ता संवत्स- : श्रद्धव देवो यस्यासौ श्रद्धावानित्यर्थः रमाबभस्तं भूतान्यभ्यक्रोशन्ब्रह्महन्निति । से वनस्पतीनुपासीददस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयं तस्येन्द्रस्य प्रत्यवायं जनायवादं च दर्शयति-तस्यति। प्रति गृहीतेति तेऽब्रुवन वरं वृणामहै. वृक्णा- तस्यासुरस्य वधेन निष्पन्ना त्पगभविष्यन्तो मन्यामहे ततो मा परा भूमं- जलिना स्वी. चकार । पापिनां शिक्षायां ईश्वरेण त्यात्रश्चनाद्वो भूयास उत्तिष्ठानित्यवीत्तस्मादा- नियुक्तानां यमचित्रगुप्तादीनां पुरतोऽञ्जलिं कृत्वा निर्भयः सन् ब्रह्महत्या मया बुद्धिपूर्वकमेव कृतेत्येवमङ्गी चकारे- वचनाद् वृक्षाणां भूयास उत्तिष्ठन्ति वारे- त्यर्थः । प्रायश्चित्तमकृत्वा संवत्सरं निरन्तरं ब्रह्महत्यामङ्गी- वृत ह्येषां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्यगृह्नन्स कृत्यैव तस्थौ । आत्मतत्त्वज्ञानन पापलेयाभावात् भीत्य- निर्यासोऽभवत्तस्मानिर्यासस्य न आश्यं ब्रह्म- भावस्तस्य युक्तः । अत एव कौंपीतकिन इन्द्रवाक्यमेत- · हत्यायै ह्येप वर्णोऽथो खलु य एवं लोहितो दामनान्त - ‘यन्मां हि विजानीयास्त्रिशीपाणं त्याष्ट्रमह- यो वा आत्रश्चनान्निर्येपति तस्य न आश्यं मनमरुन्मुग्वान् यतीन्मालावृकेभ्यः प्रायच्छम्' इत्यादि। काममन्यस्य इति । दुरित भावेऽपि सर्वप्राणिनम्तामन्द्रं ब्राहन्नित्येवं मंबोय परिहारो यमुफ्त्या अभितस्तम्य आक्रोशं कृतवन्तः । नैमा. अपरस्य तं दर्शयति वृणात् स पृथवीमुपासीददस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयं : छेदनात् । आवश्चनाच्छिन्नप्रदेशाद्भयांसो बहकुरा प्रति गृहागेति माऽब्रवीद्वरं वृणै खातात्परा- उत्तिष्ठन्विति वरः । वृक्षान्निगत्य घनीभूतो रमो भविष्यन्ती मन्ये ततो मा परा भूवभिति निर्याम :। ब्रह्महत्यायाः म्वरूप वान्निमस्य स्वरूपं न पुरा ते संवत्सरादपि रोहादित्यब्रवीत्तस्मात्पुरा : भोज्यं भवति । अपि च पक्षान्तरमस्ति, न सर्वोऽपि निर्यासो मंवत्सरान् पृथिव्यै खातमपि रोहति वारेवृत* निषिद्धः किन्नु यो लोहितवर्णो यश्च छिन्नवृक्षप्रदेशानिर्गत- ह्यस्य तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्यगृह्णात्तन् स्वकृत- सदेवोभयं निपिद्धम् । अन्यस्य तु निर्यासस्य स्वरूपमाश्यं मिरिणमभवत्तस्मादाहिनाग्निः श्रद्धादेवः स्वकृत इच्छायां सत्यां अशितुं योग्यम् । तैसा. (१) तसं. २०५।१।१. (२) तेसं. २।५।१।१. (१) तैसं. २।५।१।१. ब्रह्महत्याभागस्य स इति । -- ·साहसम् १५९९ से ब्रह्महत्यायै अब्रुवन् वरं ता वा न सह. नास्या - स्त्री सादमुपासीइदस्य तस्यै बद्रेन , या नखानि निकृन्तते तस्यै तृतीयं प्रति गृहीतेति कुनखी, या कृणत्ति तस्यै क्लीबो, गा रज्जु वृणामहा ऋत्वियात्प्रजां विन्दामहै काममा सृजति तस्या उद्वन्धुको, या पर्णेन पिबति विजनितोः सं भवामेति तस्मात्वियात्रियः तस्या उन्मादुको, या खर्वेण पिबति नस्यै प्रजां विन्दन्ने काममा विजनितोः सं भवन्ति खर्वः, तिस्रो रात्रीतं चरेदञ्जालना वारेवृत ह्यासां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्यगृह्णन्त्सा पिबेदखर्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय । मलवद्वाना अभवत्तरमान्मलबद्वाससा सं प्रसङ्गाद्रजस्वलाव्रतानि विधत्ते-यामिति । भिशम्तो बदेत न आसीत अन्नमद्यात् मिथ्यापवादयुक्तः । यामरण्ये, मलवद्वामस संभवन्तीत्य- ब्रह्महत्यायै ह्यषा वर्ण प्रतिमुच्य आस्तेऽथो नुवर्तते । पराचीमुच्चारणभीत्या लज्जया वा पराङ्मुखी- खल्वाहुरभ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव म्। सभायामवाङ्मुग्वो वक्तुमशक्तो हीतमुख्यपगल्भ इ. न प्रतिगृह्य काममन्यदिति । त्युच्यते । मारुको मरणशीलः । दुश्चमा कुष्ठी। प्रलिखते त्रिपु ब्रहाहत्याभागेपु द्वयोः परिहारमुक्त्वा भित्ती चित्रादिकं करोति । खलतिः केशान्यः । अपमारी तृतीयस्यावशिष्टस्य परिहारं दर्शयति स इति। दुर्मरणयुक्तः । काणः कुण्ठिताक्षः । श्यावदन्मालनदन्तः। स्त्रियः सम्यक सीदन्ति विश्रम्भणोपविशन्ति यस्यां कृणत्ति तृणादि छिनत्ति । उद्वन्धुको रज्जु बद्ध्वा सभायामिति स्त्रीसभाविशेषः स्त्रीपमादः । ऋत्वियातु- मरणशीलः । खवंण वह्निपक्रन शरावादिना । खों संबंन्धाद्वीर्यात् प्रथमसभागादव गर्भे जातेऽपि काममुद्दिश्य वामनः । यम्माढक्ता दंपा वर्तन्ते तस्मात्तत्परिहाराय आ विजनितोरा प्रसवात्पुझपेण संगच्छेमहि । गौपद्रवः रजस्वलाव्रतं संभवादिवर्जनरूपं नियममाचरेत् । भोजनेऽ. प्रत्यवायच निषिद्धदिनकृतोऽस्माकं मा भूदिति वरः । जलिरदग्धशरावादिवा साधनमस्तु । व्रताचरणमुत्पत्स्य- अत एव याज्ञवल्क्यस्मृतिः 'यथाकामी भवेद्वापि मानायाः प्रजाया रक्षणार्थं भवति । अत्र मीमांसा । तृ- स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । इति । यो ब्रह्महत्यायाः तृतीयो तीयाध्यायस्य चतुर्थे पादे चिन्तितम् 'न संवदत भागः सा मलवद्वासा रजस्वला योपिदभवत् । यस्मादियं मलबद्वाससेत्यपि पूर्ववत् । पुमर्थः स्यात्क्रतौ कापि संवा ब्रह्महत्याया रूपं शरीरे कञ्चुकवत् प्रतिमुच्य आस्ते दस्याप्रसक्तितः ॥' दर्शपूर्णमामप्रकरणे श्रूयते तस्मात्तया सह संभापणं न कुर्यात् । तया सहकस्मिन् मलवद्वाससा न मंबंटत' इति । अस्य निषेधस्य प्रक- गृहे वासो न कर्तव्यः । तत्स्वामिकं तत्स्पृष्टं वाऽन्नं नाभी- रणात् क्रत्वङ्गत्वमिति चेन्न । अप्रसक्तप्रतिषेधप्रसङ्गात् । यात् । अपि च अभिज्ञाः केचिदेवमाहुः- स्त्रियाः शृङ्गा यस्य व्रत्येऽहन् पल्यनालम्भुका भवति । तामुपरुध्य रोपयोगित्वेनाभ्यञ्जनमेवान्नस्थानीयं , तदीयं तैलादिकमेव यजेत । ' इति रजस्वलाया निःसारणान्न ऋतौ संवाद. न गृह्णीयात् । तया वा स्वशरीराभ्यञ्जनं न कारयेत् । प्रसक्तिः । तस्मात्केवलपुरुषार्थस्यास्य प्रकरणादुत्कर्षः । अन्यदन्नं सत्यामिच्छायां भोक्तव्यमिति। तैसा. तैसा. यो मलवद्वासस'. संभवन्ति यस्ततो जायते प्रायश्चित्त: सर्वस्य सोऽभिशस्तो, यामरण्ये तस्यै स्तेनो, यां भेषज* सर्व वा एतेन पाप्मानं देवा अत- पराची तस्यै हीतमुख्यपगल्भो, या स्नाति या स्नाति रन्नपि वा एतेन ब्रह्महत्यामतरन् सर्व पाप्मानं तस्या अप्सु मारुको, या अभ्यते तस्यै तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजते य दुश्चर्मा, या प्रलिखते तस्यै खलतिरपमारी, उ चैनमेवं वेद । या आङ्क्ते तस्यै काणो, या दतो धावते येयमश्वमेधानुष्ठितिः सैषा सर्वस्य पाप्मन उपपातक- (१) तैसं. २।५।१।१. (२) तेसं. २।५।१११. (१) तसं. ५।३।१२।१,२. । सर्वस्य वा एपा ब्य. का. २०१ ·व्यवहारकाण्डम् सरस्य महारातकरूपस्य च प्रायश्चित्तिर्भवति। किं च सर्वस्य तीक्ष्णेषवो ब्राह्मणा हेतिमन्तो यामस्यन्ति व्याधिजातस्य तद्धेतुपापक्षयद्वारेणाश्वमेधानुष्ठानं भेषजम् । शरव्यां न सा सा मृषा । अनुहाय · तपसा अत एवेदानीन्तना देवाः पूर्वस्मिन् मनुष्यजन्मनि एतेनाश्व- मन्युना चोत दूरादव भिन्दन्त्येनम् ।। मेधेन गोवधादिरूपमुपपातकं ब्रह्महत्यादिरूयं महायातकं ये सहस्रमराजन्नासन् दशशता उत । च परिहृतवन्तः । तस्मादिदानीमपि योऽश्वमेधक्रतुना ते ब्राह्मणस्य गां जग्ध्वा वैतहव्याः पराभवन् । यजते सोऽयमुपपातकमहायातके तरनि । योऽपि च पुरुष गौरव तान हन्यमाना वैतहव्या अवातिरत् । एनमश्रमधं शास्त्रोक्तप्रकारण जानाति । ज्ञानं च द्विविधं ये केसरप्रावधायाश्चरमाजामपेचिरन् । अर्थनिर्गय उपासनं च । तत्रार्थनिर्णयः पदवाक्यप्रमाण- एकशतं ता जनता या भूमिळधूनुत । • पालोचनथा संपद्यते । आमनाग्रकारस्तु सप्तमकाण्ड- प्रजां हिंसित्वा ब्राह्मणीमसंभव्यं पराभवन् । स्यान्तिमानवाके यो वा अश्वस्य मध्यम्य शिरो बंद' इल्यान्मनभिधाभ्यंत । देववीयुश्चरति मन्येषु गरगीर्णो भवत्यस्थिभू- तैसा. 'गर्भणाविज्ञान ब्रह्महाऽवभृथमव यन्ति । यान् । यो ब्राह्मणं देवबन्धुं हिनस्ति न स पितृयाणमप्येति लोकम ॥ 'ब्रह्महत्यायै स्वाहा ॥ 'नैतां ते देवा अद्दुस्तुभ्यं नृपते अत्तवे । अग्नि नः पदवायः मोमो दायाद उच्यते । मा ब्राह्मणस्य राजन्य गां जिघल्लो अनाद्याम ॥ ! हन्ताभिशम्नेन्द्रस्तथा तद् वेधसो विदुः ।। अभद्रुग्धो राजन्यः पाप आत्मपराजितः । इपुरिव दिग्धा नृपते पृदाकरिव गोपते । स ब्राह्मणस्य गामद्यादद्य जीवानि मा श्वः ॥ सा ब्राह्मणस्येपुर्वोरा तया विध्यति पीयतः ।। आविष्टिताघविषा पृदाकरिव चर्मणा । अतिमात्रमवर्धन्त नोदिव दिवमस्पृशन् । सा ब्राह्मणस्य राजन्य तृष्टैषा गौरनाद्या ॥ भृगु हिंसित्या सृञ्जया वैतहव्याः पराभवन् । निर्वै क्षत्रं नयति हन्ति वर्चाग्निरिवारब्धो ये बृहत्सामानमाङ्गिरसमार्पयन ब्राह्मणं जनाः । वि दुनोति सर्वम् । यो ब्राह्मगं भन्यते अन्न- पेत्वलेपामुभयादमविस्तोकान्यावयत् ॥ मेव स विषस्य पिबति तैमातस्य ॥ ये ब्राह्मणं प्रत्यष्ठीवन् ये वास्मिन्छुल्कमीषिरे । य एनं हन्ति मृदं मन्यमानो देवपीयु- अस्नस्ते मध्ये कुल्यायाः केशान खादन्त आसते ॥ धनकामो न चित्तात् । सं तस्येन्द्रो हृदये- ब्रह्मगवी पच्यमाना यावत् साभि विजङ्गहे । ऽग्निभिन्ध उभे एनं विष्टो नभसी चरन्तम् ।। तेजो राष्ट्रस्य निहन्ति न वीरो जायते वृषा॥ न ब्राह्मणो हिंसितव्योऽग्निः प्रियतनोरिव । क्रूरमस्या आशसनं तृष्टं पिशितमस्यते । सोमो ह्यस्य दायाद इन्द्रो अस्याभिशस्तिपाः ।। क्षीरं यदस्याः पीयते तद्वै पितृषु किल्बिषम् ।। शतापाष्ठां नि गिरति तां न शक्नोति निःखिदन् । यो राजा मन्यमानो ब्राह्मणं यो जिघत्सति । अन्नं यो ब्रह्मणां मल्वः स्वामीति मन्यते ।। परा तत् सिच्यते राष्ट्र ब्राह्मणो यत्र जीयते ॥ जिह्वा · ज्या भवति कुल्मलं वाङ्नाडीका अष्टापदी चतुरक्षी चतुः श्रोत्रा चतुर्हनुः। ब्यास्या दन्तास्तपसाभिदिग्धाः । तेभिब्रह्मा विध्यति देव- द्विजिह्वा भूत्वा सा राष्ट्रमव धूनुते ब्रह्मज्यस्य ।। पीयून हद्लैर्धनुभिर्देवजूतैः ॥ तद्वै राष्ट्रमा सवति नावं भिन्नामिवोदकम् । (१) तेसं. ६।५।१०।३. ब्रह्माणं यत्र हिंसन्ति तद्राष्ट्रं हन्ति दुच्छना ।। (२) शुमा. ३९।१३; तैसं. ११४॥३५॥१; शबा. १३।३। ५.३; तैआ. ३।२०।१; माश्री. ९।२।५. तं वृक्षा अप सेधन्ति छायां नो मोपगा इति। (३) असं. ५।१८,१९. यो ब्राह्मणस्य सद्धनमभि नारद मन्यते ॥ । - ·साहसम् १६०१ यजते । 3 ब्राह्मणा- । तबासा. विषमेतद्देवकृतं राजा वरुणोऽब्रवीत् । एतेन हेन्द्रोतो देवापः शौनकः । जनमेजयं न ब्राह्मणस्य गां जग्ध्वा राष्टे जागार कश्चन ।। पारिक्षितं याजयां चकार तेनेष्ट्वा सर्वा पाप- नवैव ता नवतयो या भूमिळधूनुत । कृत्या सर्वा ब्रह्महत्यामपजधान सर्वा ह वे प्रजां हिंसित्वा ब्राह्मणीमसंभव्यं पराभवन् । पापकृत्या सर्वा ब्रह्महत्यामपहन्ति योऽश्वमेधेन यां मृतायानुबन्नन्ति कूद्यं पदयोपनीम् । तद्वै ब्रह्मज्य ते देवा उपस्तरणमब्रुवन् । 'श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां अश्रूाण कृषमाणस्य यानि जीतस्य वावृतुः । क्षितये संबभूव ऋज्यद् भूतं यदसृज्यतेदं त व ब्रह्मज्य त दवा अपां भागमधारयन् ।। निवेशनमनृणं दूरमस्येति । येन 'मृतं स्नपयन्ती इमश्रूणि येनोन्दते । ब्रह्महत्यां वा एने प्रन्ति । ये तं वै ब्रह्मज्य ते देवा अपां भागमधारयन् ।।' त्रिसुपण पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति । न वर्ष मैत्रावरुणं ब्रह्मज्यमभि वर्षति । आसहस्रात्पङ्क्तिं पुनन्ति । नास्मै समितिः कल्पते न मित्रं नयते वशम् ॥ य ब्राह्मणास्त्रिसुपणे पठन्ति त्रिमुपर्णमन्त्रं सर्वदा जपन्ति, अपहतं ब्रह्मज्यस्य । एते पुरुपा ब्रह्महत्यां विनाशयन्ति । ततस्ते निष्पापाः सन्तः ब्रह्मज्यन्य ब्राह्मणानां मन्त्राणां वा क्षयितरात्मनो सोमयागं प्राप्नुवन्ति । ते यर यां ब्राह्मणपङ्क्तो भोजना- राक्षसस्यापहतमपघातं विनाशं कृतवन्त इति शेषः । थमुपविशन्ति तां पङ्क्तिः सहस्रबाहाणपर्यन्तां पुनन्ति शुद्धा कुर्वन्ति । तेंआसा. प्रजापतेरक्ष्यश्वयत् । तत्परापतत्ततोऽश्वः सम- भ्रूणहत्या, अन्ये च महादोषाः भवद्यदश्वयत्तदश्वस्याश्वत्वं तद्देवा अश्वमेधेनैवं "यभिः पाशैः परिवित्तो विबद्धोऽङ्गेअङ्ग प्रत्यदधुरप ह व प्रजापति सर्व करोति आर्पित उत्सितश्च । वि ते मुच्यन्तां विमुचो योऽश्वमेधेन यजते सर्व एव भवति सर्वस्य हि सन्ति भ्रूणन्नि पूपन दुरितानि मृक्ष्व ।। वा एषा प्रायश्चित्तिः सर्वस्य भेषज सर्व येभिः यैः पापरूपैः पार्शः, परिवित्तः ज्येष्ठ अकृतदार- वा एतेन पाप्मानं देवा अतरन्नपि वा एतेन परिग्रहे पूर्व गृहीतदारः पुरुषः , अङ्गेअङ्गे अवयवेऽवयवे, ब्रह्महत्यामतरंस्तरति सर्व पाप्मानं तरति ब्रह्म विबद्धः विविध बद्धः, आर्पितः आर्ति प्रापितः, [उत्थितः] हत्यां योऽश्वमेधेन यजते । उत्क्रान्तावस्थितिश्च भवति, ते तथाविधाः पाशा वि ब्रह्महत्यायै स्वाहेति द्वितीयामाहुतिं जुहोति । मुच्यन्तां विसृज्यन्ताम् । हि यस्माद् , विमुचः विमोक्तारो अमृत्युह वा अन्यो ब्रह्महत्यायै मृत्युरेप ह वै : देवाः सन्ति विद्यन्ते । तस्माद् विमुच्यन्तां इति संबन्धः। साक्षान्मृत्युर्यद्ब्रह्महत्या साक्षादेव मृत्युमपजयति । पूषन् पोपक देव, भ्रूणनि भ्रूणहनि । भ्रणशब्दो गर्भ- एता* ह वै मुण्डिभ औदन्यः । ब्रह्महत्यायै वचनः । 'गर्भो भ्रण इमो समौ' इत्यभिधानात् । यद्वा प्रायश्चित्ति विहां चकार यद्ब्रह्महत्याया आहुतिं । 'कल्पप्रवचनाध्यायी भ्रूणः' इति बोधायनस्मरणात् कल्प- जुहोति मृत्युमेवाहुत्या मृत्युमेवाहुत्या तर्पयित्वा परिपाणं प्रवचनसहितसाङ्गवेदाध्यायी भ्रूणः । तं हतवान् भ्रणहा । कृत्वा ब्रह्मने भेषजं करोति तस्माद्यस्यैपाश्रमेध तस्मिन् भ्रनि दुरितानि परिवंदनोद्भवानि पापानि मृश्व आहुतिहूयतेऽपि योऽस्यापरीषु प्रजायां ब्राह्मण मार्जय। भ्रूणहा पूर्वमेव पापी तत्रैव पापायतने इदमपि हन्ति तस्मै भेषजं करोति । पापं निवेशयेत्यर्थः । (१) तैबा. ३।७।९।२. (२) शना. १३।३।१११. (१) शब्रा. १३१५।४।१. (२) गोबा. ११११९. (३) तैआ. १०।४८:१. (३) शबा. १३३३३५४३,४. (४) असं. ६।११२३३. हे असा.

·१६०२ व्यवहारकाण्डम् . -- 'मरीची—मान प्र विशानु पाप्मन्नुदारान् परिपाणं कृत्वा। भ्रूणध्ने भेषजं करोति । गच्छोत या नीहारान् । नदीनां फेना" अनु एता ह वै मुण्डिभ औदन्यवः । भ्रूणहत्यायै तान वि नश्य भ्रूणप्नि पृपन दुरितानि प्रायश्चितिं विदांचकार । यो हास्यापि प्रजायां मृक्ष्य ॥ ब्राह्मण हन्ति । सर्वस्मै तस्मै भेषजं करोति । हे पाप्मन् परिवेदनजनितपाप मरीची: आमसूर्यादि. त्रिवदिब्राह्मणः कल्पसहितः स्वशाखाध्यायी वा गों प्रभाविशेषान् अनु प्रविश । पारवित्तं विमृज्य प्रगच्छेत्य. वा भ्रणः । तम्य हत्याभिमानिन्यै स्वाहुतमिदमस्तु । अ- थः। अथवा धूमान अग्नरुत्पन्नान् अनु प्र विश । यद्वा नया आहुत्या दोपं विनाशयति । तत्र भ्रणहत्याविषये चो- उदागन ऊध्र्व गतान मेघात्मना परिणतास्तान गच्छ प्र- द्यवादिन एवमाद्याहुः । यद्यस्मात्कारणाद्या भ्रूणहत्या से- विश । उत या अपि वा तजन्यान् नीहारान अवश्यायान् । यमपाच्या पुरुपस्यापात्रीकरणामहांत। कर्मानुष्ठानादिपु पा- गच्छ । तथा च तैत्तिरीये मूर्ति प्रक्रम्य आम्नायते- ; त्रं योग्यं मन्तं पुरुषमयोग्य कगति । अथवं सति कस्मा- तस्मात् तेगनाद धूमो जायत । तद् योऽतप्यत । तम्मा कारणादस्मिन्यज्ञमवपि तस्या भ्रूणहत्याया आहुतिः त्तेपानान्मरीचयोऽजायन्त । तम्मात तपानाद उदारा अ क्रियते । न स्वियं कनु युक्ता , किं त्यधिकारसिद्धये कृ. जायन्त । तद भयो तप्यत । तद् अभ्रमिय ममहन्यत' माण्डादिहोमवत् कांदावेव आहुतिः कर्तव्यति चोद्यम्। इति (नैवा. २।२।९।२)। हे पाप्मन् नदीनां सरितः अत्र शास्त्रार्थरहस्याभिज्ञा एवमाहुः -- भ्रूणहत्याया इतरो तान् प्रसिद्धान् फेनान फेनिलान् प्रवाहान् अनु वि। यः पापविशेप एतामपक्ष्य स सवाऽपि अमृत्युरेव विश्व अनुप्रविश्य विविधं गच्छ । असा. पापान्तरेणेदृशबाधाभावात् । तस्मादातबाधकत्वाद् भ्रण- राज्जुदालमनिष्ठं भिनोति । भ्रूणहत्याया। हत्यैव मृत्युरिति तेषां वचनम् । एवं सात अवभृथा- अपहत्यै। पौतुद्रवावभितो भवतः । पुण्यस्य हुतिव्यतिरेकेण तस्य प्रतीकारो नास्ति । तम्मात् गन्धस्यावरुद्ध्यै । भ्रूणहत्यामेवास्मादपहत्य । कर्ममध्येऽपि अवभृथे यद्यतामाहुतिं जुहुयात्तदानीं अ. पुण्येन गन्धेनोभयतः परिगृह्णाति । नया आहुत्या मृत्युदवतामेव तृतां कृत्वा यजमानं च परि. योऽयं श्लेष्मानकवृक्षजन्यो यूपस्तमेनमनिष्ठं मिनोत्य- पाणं सर्वतः पात्रं कृत्वा भ्रणप्ने भ्रूणहत्यारूपाय पाप्मने मिसमीपे यथा स्थिनो भवति तथा प्रक्षिपेत् । तत्प्रक्षेपेण भेषजं शमनं करोति । उदकमात्मन इच्छतीत्युदन्युजल. भ्रणहत्या गर्भादिवधदोषो विनाशितो भवति । देव- मात्राहारः कश्चित्तपस्वी मुनिस्तस्य पुत्र औदन्यवः। दारवृक्षस्य गन्धः मुभिः। अतस्ताभ्यां यूपाभ्यां पुण्य- तस्य च मुण्डिभ इति नामधेयम् । स चाश्वमेधावभृथ- गन्धप्राप्तिः । अमिष्ठयपप्रक्षेपणास्माद्यजमानाद भ्रूणहत्यादि- मन्तरेण केवलामप्येतामाहुतिं भ्रूणहत्यायाः प्रायश्चित्तं दोषमपहत्य देवदारुयूपद्वयेन यजमानस्योभयतः सुर्गभ. मन्यते । तिष्ठतु मुण्डिभो वयं त्वेवं मन्यामहे । अस्या गन्धपरिग्रहो भवति । तेबासा. श्रमेधयाजिनः प्रजायां पुत्रभृत्यादिरूपायामपि यः कश्चिद् भ्रूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आहुतिं जुहोति । ब्राह्मणं हन्ति तस्मै सर्वस्मै ब्रह्मवधटोपायेमामाहुति भेषजं भ्रूणहत्यामेवावयजते । तदाहुः । यद्धृणहत्याऽ- करोति । किमु वक्तव्यमवभथेऽनुष्ठीयमानेऽश्वमेधयाजिनो पाच्याऽथ । कस्माद्यज्ञेऽपि क्रियत इति । अमृ- भ्रूणहत्यां नाशयतीति । तैब्रासा. त्युर्वा अन्यो भ्रूणहत्याया इत्याहुः। भ्रूणहत्या तद्वा अस्यैतत् । अतिच्छन्दोऽपहतपाप्मा- वाव मृत्युरिति । यद्धृणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ भय रूपमशोकान्तरमत्र पितापिता भवति आहुतिं जुहोति । मृत्युमेव आहुत्या तपयित्वा मातामाता लोका अलोका देवा अदेया वेदा (१) असं. ६।११३१२. (२) तैना. ३।८।२०।१. अवेदा यज्ञा अयज्ञा अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति (३) तैवा. ३।९।१५।२-३. (१) शप्रा. १४।७।१।२२; वृउ. ४।३।२२. .

·साहसम् भ्रणहाभ्रूणहा पौल्कसोऽपौल्कसचाण्डालोऽचा- ब्राह्मणगर्भस्य राजगर्भस्य वा वधो भूणहत्या । ण्डाल: श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसोऽनन्वागतः तैआसा. पुण्येनान्वागतः पापेन तीर्णो हि तदा सर्वा प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं च्छोकान् हृदयात्य भवति । . धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च. तं हन्द्र यदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मोक्ष्यध्व उवाच प्रतर्दन वरं वृणीष्वेति स होवाच इति । त एतैरजुहस्ते रेपसोऽभवन । प्रतर्दनस्त्वमेव वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हित- वेदत्रयविद्राह्मणो भूणः तदीयहत्यावा अर्वाचीनं : तमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच नं वै यत्या तम्मात्सर्वम्मान्मुक्ता भावप्यथेति । अरे पसः पाप वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्यवरो वे गहतः। तैआसा. किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः कुश्माण्डै जुहुयाद्योऽपून इव मन्येत । यथा सत्यादेव नेयाय सत्यं हीन्द्रस्तं हेन्द्र उवाच स्तेनो यथा भ्रूण हैवमेप भवति योऽयोनी रेत: - मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मिञ्चति । यदर्वाचीनमंनो मन्ये यन्मां विजानीयात्रिशीपणं त्वाष्टमह- भ्रूणहत्यायास्तस्मात् मुच्यते । नमरुन्मुखान् यतीन सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः संधा अतिक्रम्य दिवि प्रल्हादीनतृण- यः पुमान् संदिग्धेन पायेन स्वस्य पूतत्वं नास्तीति महमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखञ्जांस्तस्य मनास शङ्कत स पुमान् कुश्मा(प्मा )ण्डहामेन पूतो भवति । अयोनी प्रतिषिद्धयोनी यो रेतः सिञ्चति , मे तत्र न लोम च नामीयते स यो मां वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको एप सुवर्णस्तयकारिणा भ्रूणहत्याकारिणा च समो भवति, सोऽपि कृप्माण्डर्जुहुयात् । भ्रूणहत्यासमस्यापि मुख्य- मीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया न मातृवधेन | न पितृवधेन नास्य पापं च न चकृषो भ्रूणहत्याया अर्वाचीनत्वात्तेन होमेन निवृत्तियुज्यते । तैआसा. मुखानीलं वेतीति । अकार्यकार्यवकीर्णी स्तेनो भ्रूणहा निरुक्तम् गुरुतल्पगः। सप्तमर्यादाव्याख्यानम् वरुणोऽपामघमर्षणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ सप्त मर्यादाः कवयस्ततभुस्तासामेकामिदभ्यं- अकार्य शास्त्रप्रतिपि कलञ्जभक्षणादिकं तत्कतु शीलं हुरो गान् । सप्त एव मर्यादाः कवयश्चक्रुः । यत्यासावकार्यकारी,प्रतिपिद्धस्त्रीगमनवानवकीर्णी । ब्राहाण- तासानेकामपि अभिगच्छन् अंहस्वान भवति । सुवर्णहर्ता स्तेनः । वेदवेदाङ्गविद्राहाणो गभी वा भ्रूणस्तं स्तेयं तल्पारोहणं ब्रह्महत्यां भ्रूणहत्यां सुरापानं हन्तीति भ्रूणहा । गुरुदारगामी तु गुरुतल्पगः । एता- दुष्कृतस्य कर्मणः पुनः पुनः सेवां पातके- दृशपापकारिणमपि मामघमर्षण: पापविनाशकोऽपां स्वामी ऽनृतोद्यमिति । वरुणस्तस्मात्सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते मोचयति । तैसा. सप्त मर्यादाः सप्त स्थितीः कवयः मेधाविनः हिरण्य- भ्रूणहत्यां वा एते नन्ति । ये ब्राह्मणा- गर्भमनुप्रभृतयः नतक्षुः कृतवन्तः । नित्या एव हि ताः, त्रिसुपर्ण पठन्ति । ते सोमं प्राप्नुवन्ति । आ- तैस्तु तत्प्रख्यायिकानुस्मरणार्थ ग्रन्थसंदर्भोऽभियाञ्जतः, सहस्रात्पङ्क्ति पुनन्ति । एतदेव करणमित्युपर्यते । तासामेकामिदभ्यंहुरो तासां (१) तैआ. २१७४१. गात् । इत् इत्यनर्थकः, अप्यर्थ वा । (२) ता. २।८।१. (३) आ. १०।१।१५; मउ. ५।११. मर्यादानां एकां अभिगच्छन् अभिक्रामन् अंहस्वान् (४) भा. १०४९. (१) शामा..५।१; कौउ. ३१. (२) नि. ६।२७. ।

·१६०४ व्यवहारकाण्डम् * गौतमः मभा. मभा. भवति । गात् इत्येतत् अमे: समीपमाकृष्य एकामप्य- भक्तोषधाच्छादनाद्यदाने शंक्ती सत्यां तद्धनने यावान् भिगच्छन् इति । कतमाः पुनस्ताः मर्यादा: ? इति ।। दोपस्तावान् एवास्यापि भवति । ननु चाहारार्थ यः प्र. तेयं, तल्पारोहणं इत्येवमाद्याः । दुभा. मापयति तद्विच्छेदेऽपि दोषः प्राप्नोतीति । उच्यते, अतु- ल्यत्वादाहारप्राणविच्छेदयोः । आहारविच्छदे मूलादि- भिरपि क्षुन्निवृत्तिः शक्या कर्नु, प्राणावच्छेदे तु न निमित्तविशेषे साहसानुशा कश्चिदस्ति प्रतीकार इति । साहसिका महान्तोऽपि नानुसरणीया: प्राणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रमाददीत + । (१) प्राणग्रहणेन पुत्रदारहिरण्यादेरपि ग्रहणं, 'प्राणा देतो धर्मव्यतिक्रमः । साहसं च महताम् । ोते बहिश्वराः' इति दर्शनात् । अपिशब्दाद्वैश्यशूद्रा (१) इदानी पूर्वपक्षीकरोति वेदविदां शीलं धर्ममूलं वपि । क्षत्रियस्यासिद्धत्वात् रक्षणादी प्रवृत्तः । यद्वा न भवति यतः दृष्ट इति । धर्ममूलत्वं न प्राप्नो- क्षत्रियस्यापि । तीति शेषः । यथा प्रजापतिः स्वां दुहितरमभ्यध्यायत् , (२) प्राणसंशये सति ब्राह्मणोऽपि रक्षार्थ शस्त्र- यथेन्द्रस्याहल्यागमनादि , यथा व्यासभीष्मादीनामनाथ- माददांत । 'तदलाभ क्षत्रवृत्तिरि ति शस्त्रग्रहणे सिद्धे पुन- मावस्थानम् । किञ्च - साहसमिति । अत्रापि धर्म- रुपादानं ब्राह्मणवृत्तः सतोऽप्यनिषेधार्थम् । अपिशब्दात् किं मूलत्वं न प्राप्नोतीति शेपः, चशब्दोपादानात् । सहश्श- पुनर्वैश्यशूद्रौ। गौमि. ब्देन बलमुच्यते । यथा च नारदः --... 'सहो बलमिहोच्यते' इति । तेन शास्त्रं लोकसंव्यवहारं चानवेश्य यत् क्रियते (३) ब्राह्मणग्रहणं वैश्यस्यापि प्रदर्शनार्थम् । तत् साहसम् । महतां लोकविख्यातानामित्यर्थः । यथा स्मृच.३१३ रामस्य ताटकादिनीवधः, जामदग्न्यस्य मातुः शिरश्छेदः, दुर्बलहिंसायां चाविमोचने शक्तश्चेत् । वसिष्ठस्य जलप्रवेश इत्यादि । तेन अयुक्तं शीलस्य यत्र दुर्बलस्य हिंसा विनाशो भवति तत्र तद्विमोचने धर्ममूलत्वमिति । कथं पुनर्धर्मव्यतिक्रमसाहसयोः भेदः? विमोक्षणे शक्तश्चेत् तदविमोचने यावान् हन्तुदोषस्ता- विषयाभिलापेण यदयुक्तमाचर्यते स धर्मव्यतिक्रमः, वानस्यापि भवति । चशब्दात् क्षुद्व्याध्यादिपीडितस्यापि क्रोधाद्यभिभवेन यत् क्रियते तत् साहसम् । *निबन्धकृद्भिः गौतम - आपरतम्ब - बौधायन - वसिष्ठ - वचनानि (२) यदि शीलं प्रमाणं, अतिप्रसङ्गः स्यात् । कथं ? अन्यप्रकरणगतानि साहसप्रकरणे समुतानि। तानिन साक्षात्सा- कतकभरद्वाजी व्यत्यस्य भार्ये जग्मतुः । वसिष्ठः चण्डाली- हसानुगतानि । यानि तु सूत्राणि रुगवाग्दण्डपारुष्यस्त्रीसंग्रहण- मक्षमालाम् । प्रजापतिः स्वां दहितरम् । रामेण पितृ- विषयाणि साहसप्रतिपादकानि तानि तत्तत्पदेषु द्रष्टव्यानि । वचनादविचारेण मातुः शिरस्छिन्नमित्यादिसाहसमपि + इदं वननं आपत्तिप्रकरणगतमाततायिप्रतीकाराभ्यनुज्ञानार्थ प्रमाणं स्यान्नेत्याह- दृष्ट इति । महतामेतादृशं साहस- मपि धर्मव्यतिक्रम एव दृष्टी, न तु धर्मः । रागद्वेष- अत्रोद्धृतं निबन्धकृद्भिः । । निबन्धनत्वात् ।. गौमि. x गौतमधर्मसूत्रे इदं वाक्यं प्रायश्चित्तप्रकरणे पठितम् । मेधा. व्याख्यानं आत्मनश्च परित्राणे' इति मनुवचने द्रष्टव्यम् । तु दृष्टार्थेऽवरदौर्बल्यात् । (१) गोध. ७।२५; मभा.; गौमि. ७।२५; स्मृच, (१) अत्रोत्तरमाह ---न विति । तुशब्दः पक्षनि- ३१३, रत्न. १२७; विता. ७५६; समु. १४७. * गौमि. मभावत् । (२) गौध.२१।१९, मेधा. ८१३४८ चा(च); मभा.; (१) गोध. १।३-४; मभा. गौमि. २१:१९; स्मृच. ३१३ (चा०); रत्न. १२७ मेधावत् ; (२) गौध. ११५;मभा. गौमि. ११४ 'अवरदौर्बल्यात्' विता. ७५६ मेधावत् ; समु. १४७ स्मृचवत् . एनाबदेव. मभा. गौमि. १३.

·साहसम् १६०५ त्यर्थः । दृष्टार्थों दृष्टप्रयोजनः तस्मिन् दृष्टप्रयोजने शीलं आपस्तम्बः धर्ममूलं न भवति। तथा च वसिष्ठ:-'अगृह्यमाणकारणो ब्राह्मगस्य शस्त्रग्रहणनिपेयप्रतिप्रसवी। निमित्तविशेष धर्मः' इति । नैतद्विवचनं, दृष्टार्थे धर्मव्यतिक्रमसाहसे साहसानुशा। इति । तस्मिन् गृह्यमाणे 'ईदूदेत्' इत्यादिना प्रगृह्यसंज्ञायां परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नाऽऽददीत के। सत्यां 'दृष्टार्थे अवरदौर्बल्यात्' इति पाठः प्राप्नोति । गुणदोषज्ञानं परीक्षा । तया अर्थः प्रयोजनं यस्य अबरदौबल्यात् , न वरः अवरो निकृष्टः द्वपाद्यभिभूतः सः । एवंभूतोऽपि ब्राह्मण आयुधं न गृह्णीयात् किं पुन- अपरमार्थज्ञान इत्यर्थः, तस्य दौर्बल्यात् धर्माधर्म- हिंमार्थ इत्यपिशब्दार्थः । परिज्ञानाशक्तरित्यर्थः । एतच्चानेन ज्ञापितं भवति 'यो हिंसार्थमभिक्रान्तं हान्त मन्युरेव मन्यु महतामपि तद्विदां कदाचिदभिभवोऽस्तीति, शरीर स्पृशति न तस्मिन दोष इति पुराणे । यतः प्रियाप्रिययारवयंभावित्वात् । तस्माद्यावदतयां अस्य (पूर्वगत्रस्य) प्रतिप्रसवः या हिंसार्थमिति । गगादिदोषणाभिभवः, सावत्तेपां आचारोपि न ग्रात्यः। यस्तु हिंसाथ मारणार्थमभिक्रान्तमभिपतितं हन्ति न तथा च वसिष्ठः 'शिष्टः पुनरकामात्मा' इति । तस्मिन दोपी विद्यत इति पुराणे श्रुतम् । दोपाभावे अथवा- अबराब्द नेदानीन्तना: कलियुगपुरुपा उभ्यन्त, तेषां दौर्बल्यात् असामर्थ्यात् । हेतुः-यस्मान्मन्युरेव मन्युं स्पृशति न पुनः पुरुषः पुरु- मभा. पम् । (२) न च तपामेवंविधं दृष्टामन्यतावताम्मदादी- भाहसिका महान्तोऽपि नानुसरणीयाः नामपि प्रसङ्गः । कुतः अवंति । अवरपामस्मदा- दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः साहसं च पूर्वेषाम् । दीनां दुर्बलत्वात् । तथा च श्रयते 'नेपां तजावि. यदि पूर्ववत्यादिषु मैथुन दोपः, कथं तर्हि उतथ्य- शेषेण प्रत्यवाया न विद्यत । तदन्वीक्ष्य प्रयुञान: भारद्वाजौ व्यत्यस्य भार्य जग्मतुः , वसिष्ठश्चण्डालीमक्ष- मीदत्यवरको जनः ॥ इति । मालां, प्रजापतिश्च स्वां दुहितरम् । तत्राह- दृष्ट इति । खधर्मातिक्रमसाहसदण्डः सत्यं, दृष्टोऽयमाचारः पूर्वपाम् । स तु धर्मव्यतिक्रमः, न शिष्टाकरगे प्रतिषिद्धसेवायां च नित्यं चेल- धर्मः, गृह्यमाणकारणत्वात् । न चैतावदेव, साहसं च पिण्डादूचं स्वहरणम । (१) नित्यं शिष्टाकरगे नित्यं विहितस्याननुष्ठान, पूर्वपां दृष्टम् । यथा जामदग्न्येन रामेण पितृवचनाद. विचारण मातुः शिरश्छिन्नम् । सकृत्, प्रतिपिद्धस्याभक्ष्यभक्षणादरासेवने, न प्रमादात्, चेलविण्डाद्भक्ताच्छादनमात्राद्यदन्यत्तस्याप- 'तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते । हार: कर्तव्यः किमिदानी तपामपि दोषः? नेत्याह---तेपामिति । । भक्ताच्छादनं तु यावदन्यस्य द्रव्यस्यागमनकालस्तावदस्य मोक्तव्यम् । ततोऽपि Bधा., स्मृच. व्याख्यानं 'शस्त्रं द्विजातिभिग्राह्य' इति यद्यतिक्रामति पुनरस्य स्वमपहर्तव्यमेवेति । एवंकृते । मनुवचने द्रष्टव्यम् । दण्डभयात् स्वकर्मण्येव प्रवर्तत इति । चकारात्प्रायश्चित्तं (१) आध. १।२९।६; हिध. १२७; मेधा. ८१३४८ च कारयितव्यम् । (न ब्राह्मणः परीक्षार्थमपि शत्रमाददीत); मिता. २१२८६ (२) शिष्टं विहितम् । नित्यं शिष्टस्याकरणे नित्यं (-) (ब्राह्मगः परीक्षार्थमपि शस्त्रं नाटदीत ); स्मृच. ३१३; च प्रतिपिद्धसेवायां, चैलपिण्डादूर्ध्वं चैलमाच्छादनं पिण्डो पमा. ४६६ (--) मितावत् ; रत्न. १२७ थोऽपि (र्थमपि); ग्रासस्ताभ्यामूर्ध्वं यावता तयोनिवृत्तिस्ततोऽधिकं यत्स्वं दपि. ८ ( ब्राह्मणः परीक्षार्थमपि न शस्त्रमुपाददीत ) बौधायनः; व्यप्र. ४०० (3) मितावत् ; व्यउ. १३३ रत्नवत् ; विता. तस्य हरणं कार्यम् । आच्छादनासनाथै यत्किञ्चित्परिहाप्या- ७५६ रत्नवत् समु.१४७. वशिष्टमस्य स्वं हर्तव्यामित्येवमतो निवृत्तेः। गामि. (२) आध. ११२९१७; हिध. १।२७. (१) गौध. १२।२४मभा.; गौमि. १२।२४. (३) आध. २।१३।७. (४) आध. २११३१८. गौमि. उ. न ममा.

·१६.६ व्यवहारकाण्डम. रिति । अप. २१२७७ तादृशं हि तेषां तेजः यदेवंविधैरपि पाप्मभिर्न प्रत्यव. 'तेषामेव तुल्यापकृष्टवधे यथाबलमनुरूपान् यन्ति । तद्यथेषीकातूलमना प्रोतं प्रदूयेतैवं हाऽस्य सर्वे दण्डान् प्रकल्पयेत् । पाप्मानः प्रयन्ते' इति श्रुतेः (छाउ. १।२४)। उ. क्षत्रियवधे गोसहस्रमृपभैकाधिकं राज्ञ उत्सृजेद्वैर- तदन्योक्ष्य प्रयुञ्जानः सीदत्यवरः । निर्यातनार्थम् । न चैतावताऽवाचीनानामपि तथा प्रसङ्ग इत्याह शतं वैश्ये दश शूद्र ऋपभश्चात्राधिकः । -तदन्वीक्ष्येति । तदिति 'नपुंसकमनपुंमकेन' इत्येकशेष शूद्रवधेन स्त्रीवधो गोवधश्च व्याख्यातोऽन्यत्रा- एकवद्भावश्च । तं व्यतिक्रमं तच्च साहसमन्वीक्ष्य दृष्ट्वा ऽऽत्रेय्या वधात् । स्वयमपि तथा प्रयुञ्जानोऽवर इदानीन्तनः मीदति प्रत्य धेन्वनडुहोश्च वधे धेन्वनडुहोरन्ते चान्द्रायणं चरेत् । वैति । न ह्यग्निः सर्व दहतीत्यम्माकर तथा शक्ति आत्रेय्या वधः क्षत्रियवधेन व्याख्यातः । उ. हसभासबर्हिणचक्रवाकप्रचलाककाकोलूककण्टकडि- महामाहमिकशद्रादिदण्डः, ब्राह्मगे विशेषश्च डिकमण्डूकडेरिकाश्रबर्धनकुलादीनां वधे शूद्रवत् । * पुरुषवधे स्तेये भूम्यादान इति स्वान्या- (१) बांध. १।१०।२१; दाय वध्यः। पकृ (कृ) चक्षुनिरोधस्त्वतेषु ब्राह्मणस्य । (यथा ... लपयेत्०); व्यक. १२२ पक (वकृ) पान् (पं) ण्डान् (गडं); नियमातिक्रमिणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् । स्मृच. ३१२ मेव + (तु) पान् (पं) ण्डान् (ण्ड) : ३२५ मेव + आसमापत्तेः । (तु) तुल्याप (बला) पान् (५) ण्डान् (ण्ड); विर. ३७२ पक (वकृ) असमापत्तौ नाश्यः । पान् (पंच) डान् (ण्ड) (प्र०); पमा. ४५४ पान् (पं) ण्डान (ण्डं); रत्न. १२६ प्रकल्प (च कल्प) शेष व्यकवत् ; विचि. १६४ पान् आचार्य ऋत्विक् स्नातको राजेति त्राणं दण्डान् (पं च दण्ड); दवि.७० प्रक (क) शेष विधिवत् ; स्युरन्यत्र वध्यात् । व्यप्र. ३९४ पान् दण्डान् प्र (पं दण्डं च); व्यउ. १३३ बौधायनः व्यप्रवत् विता. ७५१ मेव+(च) यथा ...प्र (अनुरूपं दण्ड); वधसाहसं तद्दण्डश्च समु. १४६ पमावत् . अवध्यो वै ब्राह्मणः सर्वापराधेषु । ब्राह्मणस्य (२) बौध. १।१०।२२.४; अप. २१२७७ क्षत्रिय... काधिक ब्रह्महत्यागुरुतल्पगमनमुवर्णस्तेयसुरापानेषु. कुसि- (गोसहस्रमृषभाधिक) शतं (शतशत) द्र ऋ (द्रे व); व्यक. १२२ न्धभगसृगालसुराध्वजांस्तप्तेनायमा ललाटेऽङ्क- ऋषभैका (वृषा) स्मृच. ३२५ भैका (भा); यित्वा विषयान्निर्धमनम x। विर.३७२ भैका (भा) द्र क (देव) श्चात्रा (श्चा): विचि. १६४.५५ + क्षत्रियादीनां ब्राह्मणवधे वधः सर्वस्वहरणं च । ऋपमैका (वृषभा) बैर (हरि) द्र क (द्रे वृ) श्वात्रा (श्चा); दवि. ७० (ऋषभैकाधिक०) द्र र (द्रे वृ); समु. १४६ स्मृचवत्. एषां सत्राणां व्याख्यासंग्रह : स्थलदिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे (३) बोध. १।१०।२५-८; अप. श२७७ ख्यातोs x व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकायां (पृ. ५७०) ख्यातौ । अ) (वधात् ... श्च वधे०) डुहोरन्ने (दुहोश्चान्ने) प्रचलाक (बलाका) कण्टक ... काश्व (नकुलमण्डकहिण्डिकाभेरीकश्व); व्यक.. + इमानि वचनानि वस्तुतो दण्डपारुष्यसंबन्धीन्यपि निबन्ध १२२-३; स्मृच. ३२५ (अन्यत्रा... शद्रवत्०); विर. ३७२ कारानुसारेणात्र संगृहीतानि । स्त्रीवधो गो (गोवधः स्त्री) (वधात्... श्च वधे०) प्रचलाक (वलाका) (१) आध. २११३१९. ... वधे (मूषिकमेकतैलीकबभ्रुनकुलादीनां वधः); विचि. (२) बोध. १।१०।२०; अप. २।२७७; व्यक. १२२; १६५ (वधात् श्च वधे०) रन्ते (श्चान्ते) ख्यातः + (अतो) स्मृच. ३१२, ३२५; विर. ३७२; पमा. ४५४; रत्न. १२६; / बहिण(बर्हि) प्रचलाक (बलाका) कण्टक ... ... काश्व (मण्डकनकुल- विचि. १६४; दवि.७०, सवि. ४७४; व्यप्र. ३९४ णवधे । भेरीक) वधे (वधः); व्यनि. ५१९ (शूद्र...... व्याख्यातः०) (णस्य च) (०); ग्यउ. १३३ णवधे (णस्य वधे); विता.७५१ प्रचला (बला) कण्टक ... दीनां (मण्डूकश्वनकुलडैरिकबभ्रुकोकिला- दीनां (गां) शेषं व्यउवत् ; समु. १४६. दीनां); दकि.७०-७१ (वधात् ... श्च वधे०) प्रचलाक (वलाका) * (द्रे वृ); द्रष्टव्यः । द्रष्टव्यः । कण्टक. ...

·साहसम् १६०७ । (१) यत्तु बृहस्पतिनोक्तम्--'प्रकाशवधकाराश्च तथा प्रजासंरक्षणार्थी वेति । अन्यथा शूद्रहत्यातः तस्य प्राय- चोपांशुघातकाः । ज्ञात्वा सम्यक् धनं हृत्वा हन्तव्या श्चित्तं गुरुतरं न स्यादिति । आत्रय्या इति । रजस्वलामृत विविधैर्वधैः ॥' इति, तत् ब्रह्मनक्षत्रियादिविषयम् । यदाह स्नातामात्रेयीमाहुरत्र ह्यध्यदपत्यं भवति' इति । गोवधे बांधायन-.-क्षत्रियादीनामित्यादि । स्मृच. ३१२ : इत्यन्ये । क्षत्रियवधदण्डप्रायश्चित्तयोरुभयोरयतिदेशः। (२) क्षत्रियादीनामिति । सर्वत्र निकृष्टजातीयेनोत्कृष्ट-: हंसेति । शूद्रं हत्वा यत्प्रायश्चित्तं तत्प्रायश्चित्तमेतेषां वधे जातीयवधे वधः सर्वस्वहरणं च दण्डो द्रष्टव्यः । तेषा- भवति । सर्वत्र चातिदेशे मानाधीनता । इह मण्डुक- मेवेति । तुल्यापकृष्टता चात्र जातितोऽभिजनधनवर्तना- ग्रहणं मार्जारादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । आह च मनु:- दिभिः । यथावलं यथास्वशक्ति । तथा स्मृत्यन्तरम्- 'माजारनकुलौ हत्वा चापं भण्डकमेव च । श्वगोधोलूक 'देशकालवयश्शक्तिवलं संचिन्त्य कमर्माण । तथाऽपराधं काकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् ॥' इति । प्रचलाको डिम्बः। वाऽवेक्ष्य दण्डं दण्डवेषु पातयेत् ॥' इति । क्षत्रियवध' : डिड्डिकः चुचुन्दरी । आदिग्रहणात् ऋञ्चक्रौञ्चादेरपि इति । दण्डः प्रायश्चित्तं चैतत् । यथा 'श्वभिः खादये. ग्रहणम् । 'क्रुञ्चक्रौञ्चौ शूद्रहत्यावत् प्रायश्चित्तम्' इति द्राजा निहीनवर्णगमने स्त्रियं प्रकाशम्' इति । राज्ञे स्मृत्यन्तरात् । एवं तावत् 'शास्ता राजा दुरात्मनाम्' इति पालयित्रे त्यजेत् । एवं च वैरनिर्यातनमपि कृतं भवति । मत्वा प्रायश्चित्तान्यपि राज्ञा कारयितव्यानीत्यर्थः । तानि वरस्य पापस्य निर्यातनमपयातनं नाश इत्यनर्थान्तरम् । दिङ्मात्रेण दार्शतानि । बौवि. (पृ. ९२-४) यद्वा-स्वजातीयनिमित्तकोपप्रशमनम् । यथा-- 'द्रव्याणि निमित्तविशेषे साहसानुशा हिंस्यायो यम्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। स तस्योत्पाद ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा वर्णानां वाऽपि मंकरे । येत्तुष्टिम् ॥' इति । शतमिति । सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ इति गृहोयातां विप्रविशी शस्त्रं धर्मव्यतिक्रमे ।। दोपः । एपोपि राज्ञे त्यागः । शूद्रवधेनेति। ऋषभैकाद अथेदानी विप्रविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह शगोत्यजनमत्रातिदिश्यते । इह चान्द्रायणस्याऽभ्युपचयो ' गवार्थ इति । अर्थशब्दश्चात्र रक्षणप्रयोजनवचनः । द्रष्टव्यः । आह च मनु:-'स्त्रीशूद्रविटक्षत्रवधो नास्तिक्यं । वर्णानां संकरः, अनर्हस्त्रीपुंसलक्षणः । शस्त्रग्रहणे हेतु: चोपयातकम्।' इति प्रस्तुत्य, 'उसगतकमंयुक्तो गोनी धर्मव्यपेक्षयेति । धर्मबुद्धयेति यावत् । मासं यवान पिवेत् ।' इति । 'एतदेव व्रतं कुर्युरुपपात चौवि. (पृ. १४०-४१) किनो द्विजाः। अवकीर्णिवजे शुद्धयर्थ चान्द्रायणमथापि भार्यार्थमपि ब्राह्मण आयुधं नाददीत । वा ॥' इति । अन्यत्रेति । तस्या वधे वक्ष्यति-'आत्रय्या पेटस्वनभिचरन पतति । वध: क्षत्रियवधेन व्याख्यातः' इति । अनायास्त्रीवधे ऋपभैकादशदानमित्यर्थः। भीतमत्तोन्मत्तप्रमत्तविसन्नाहस्रीबालवृद्धब्राह्मणेन युध्येत । अन्यत्राऽऽततायिनः । धेन्वनडुहोचति । वध इति शेष । धेनुः पयम्विनी, भीत: त्रस्त: । मत्तः सुरादिपानी । उन्मत्तो अनड़वान् अनोवहनक्षम: पुङ्गवः । अयमपि ऋषभैका. ! विरुद्धचेष्टः । प्रमत्तो विगतचेताः। विसन्नाहो विगलित- दशगोदानातिदेशः । वध इति । ऋषभकादशगोदानस्यान्ते तु नात्र दानतासोः समुच्चयः। अत एवैतत् ज्ञापितं भवति (१) बौध. २१८. ब्राह्मगाथ गवार्थ (गवाथे प्राह्मणार्थ) -धेन्वनडुहावत्र विशिष्टपुरुषसंबन्धिनावमिहोत्रादिविशि तिक्रमे (पेक्षया); स्मृव. ३१३; रस्त. १२७ विशौ (वैश्यौ); व्यप्र. प्टोपयोगार्थी । दुर्भिक्षादिषु च बहुदोग्धृत्वेन बहुवोदृल्वेनवा (थे च) नां वाऽ (नाम); विता. ७५५-६; समु. १४७. ३९५-६ थे वा (मथ) वाऽपि (वापि) संक (4.); व्यउ. १३३ कण्टक काश्व (मण्डकनकुलाहिखरीट) वथे (वधः); समु. (२) स्मृच. ३१३, व्यप्र.३९६ भार्या (हास्या) ब्राहाण १४६ रमृचवत् : १६३ (शूद्रवर्धन व्याख्यातः०), प्रतलाक (ब्रह्म); समु.१४७. (बलाका) कण्टक शूद्रवत् (मण्ड्कनकुलभैरिकाकोकिलादीनां (३).स्मृच. २१५ समु. १४७. (४) बोधः।।११११.१२. - -- .. ... वधे क्षुद्रपशुवत् ). व्य.को २०२ ברו ·साहसप्रकाराः १६०८ व्यवहारकाण्डम् कवचादिबन्धः विगतव्यापारो वा। शेषाः प्रसिद्धाः। स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । तैर्न युध्येत तान् न हिंस्यादित्यर्थः । तथा च न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मृत्युमृच्छति ॥ गौतम:- 'न दोषो हिंसायामाहवे । अन्यत्र व्यवसार यत्तु बौधायनेनोक्तम् - 'घट्स्वनभिचरन् पतति' इति । ध्यायुधकृताञ्जलिप्रकीर्णकेशपराङ्मुखोपविष्टस्थलवृक्षारूढ- पटसु आततायिप्विति शेपः । के पुनस्त इत्यपेक्षित दूतगोब्राह्मणवादिभ्यः' इति ( गौध. १०११६.७ )। वसिष्ठ:--अमिद इति । उदाहरणभूतानां अत्यन्तप्रसिद्धानां व्यश्रसारथीत्यत्र व्यश्वो विसारथिमिति योजना। षड्विधत्वादुभयत्र षड्ग्रहणं, न पुन: परिसंख्यार्थ, विधा- व्यश्वादिशब्दो दूतादिभिः प्रत्येकं संबन्धनीयः । अदूतो- न्तरेणाततायिनां लोके विद्यमानत्वात् । ४ स्मृय. ३१५ ऽपि दूतोऽहमिति यो वदति गोरहं ब्राह्मणोऽहमिति । आत्मत्राणे वर्णसंकरे वा ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददी- पूर्वोक्तान् विशिनष्टि- अन्यत्राऽऽततायिन इति । याताम् । आततायी साहसकारी। चौवि. (पृ. ९०-९१) क्षत्रियस्य तु तन्नित्यमेव रक्षणाधिकारात् । अथाऽप्युदाहरन्ति- अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । विष्णुः न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तं मन्युमृच्छतीति । तद्धिंसायां दोषाभावं परकीयमतेनापन्यस्यति परदाराभिमर्श स्तेयमुभयं पारुष्यं परहिंसा च । अथेति । भ्रूणहा यज्ञमाधनवधकारी । भ्रूणो यज्ञः, बिभर्ति समिति । एवं अवतैतभिप्रेतम - आततायि अत्र कात्यायन: 'सहसा यत्कृतं कर्म तत्साहसमुदाहृतम्' विषयेऽपि ब्राह्मणवधे दोपोऽस्तीति । इतरथा 'न तेन । इति । एतदेवाह नारद:-'सहमा क्रियते कर्म यत्किञ्चि- भ्रूणहा भवति' इति नाऽवक्ष्यत् । बोवि. (पृ. ९१) दलदर्षितैः । तत्साहसमिति प्रोक्तं महो बलमिहोच्यते ।। इति । साधारणपरधनयोहरणं बलावष्टम्भेन क्रियमाणं वसिष्ठः साहसमित्यर्थः । अत एवाह याज्ञवल्क्य: 'सामान्यद्रव्यप्र निमित्तविशेषे साहसानुज्ञा । आततायिनः । सभहरणात्साहसं स्मृतम्' इति । एतच्चतुर्विधमित्याह विष्णुः आततायिनं हत्वा नात्र प्राणच्छेत्तुः किञ्चित्किल्बि- परदाराभिमर्श स्तेयमुभयं पारुष्यं परहिंसा च' इति । षमाहुः । षड्विधा ह्याततायिनः । अथाऽप्यु- बृहस्पतिस्तु-'मनष्यहरणं चौर्य परदाराभिमर्शनम् । पामध्य- दाहरन्ति मुभयं चेति साहसं तु चतुर्विधम् ॥' इति वचनद्वये क्रमस्य अनिदो गरदश्चैव शत्रपाणिर्धनापहः । प्रयोजनामावादविवक्षितत्वमिति मन्तव्यम् । यत्तु शश्व- क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते आततायिनः ।। लिखितोक्तम्-'चौर्यपारुष्यहिंसाः साहसदवाच्याः' इति, आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । तत्र स्त्रीसंग्रहणस्य चौयांनतिरेकात् स्त्रीसंग्रहणस्नेये चौर्य- जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।। पदेन संगृहीते इति मन्तव्यम् । सवि.४५१-५२ (१) बौध. १।१०।१३-४. x अधिकं स्मृच. व्याख्यानं 'गुरुं वा बालवृद्धौ वा' इसी (२) वस्मृ. ३।१६-८ (ख) प्राणच्छेत्तः (प्राणमिच्छोः) मनुवचने द्रष्टव्यम् । अन्ये आततायिनः कात्यायने द्रष्टन्याः । सा (रवा). ब्रह्म (भ्रण); रस्न. १२७ पारगम् (गे रणे) ब्रह्म (भ्राग); विता. (३) वस्मृ. ३११९; गोरा.८।३५० रहरश्चैव (रापहारी च); ७५८ पारगम् (गं रणे); समु. १४७ स्मृचवत्. स्मृच. ३१५; रस्न. १२८; इवि. २३४ गोरावत, मनुवसिष्ठी (१) वस्मृ. ३२१ (ख) सं मृत्यु (स्तन्मन्यु). विता. ४९१ (=) क्षेत्रदारहरश्चैव (स्त्रीहारी धनहारी च) उत्त. : (२) वस्यू. ३।२६; स्मृच.३१३ विष्णुः; रसन. १२७ ७६१, समु. १४७. संकरे (संस) विष्णुः; समु. १४७ विष्णुः. (४) वस्मृ. ३२२०; स्मृच. ३१४ पारगम् (गरगे) (३) वस्मृ. ३१२७. (४) सवि. -- . ४५२.

·साहसम्: १६०९ वध्यकर्मणि . महापातकसाहसदण्डविधिः अकुलीना राज्ञो यत्कुलं तदप्रसूताः। विर.३६९ अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्ज सर्वे: वध्याः । न दोषमनाख्याय कन्यां · प्रयच्छंश्च । तां च शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः । स्वदेशाद् ब्राह्मणं कृताङ्गं बिभृयात् । अदुष्टां दुशामिति ब्रुवन्नुत्तमसाहसम । विवासयेत् । तस्य च ब्रह्महत्यायामशिरस्क पुरुष पशुपक्षिकाटतृणवनस्पतिधात-विमांसविक्रयसाहसेषु दण्डविधि: ललाटे कुर्यात् । मुगध्वजं सुरापाने । श्रपदं स्तेये। * गजाश्वोष्ट्रगोघाती त्वेककरपादः कार्यः । भगं गुरुतल्पगमने । अन्यत्रापि विमांसविक्रयी च। ग्राम्यपशुघाती कापणशतं तिष्ठन्तं समग्रधनमनतं विवासयेत् । दण्ड्यः । पशुस्वामिने तन्मूल्यं दद्यात् । आरण्य- कूटशासन-पिवाग्निदान-प्रमह्यतास्कर्य-श्रीबालपुरुषघात-- पशुघातो पञ्चाशतं कार्षापणान् । पक्षिघाती धान्यापहार-कन्यानृत-साहसदण्डविधिः मत्स्यघाती च दश कापणान । कीटोपघाती कूटशासनकर्तश्च राजा हन्यात् । कूटलेख्यकारांश्च। च कापणम । फलोपगमद्रुमच्छदी तूत्तमसाह- गैरदाग्निदप्रसह्यतस्कगन स्त्रीवालपुरुषघातेनश्च । सम् । पुष्पोपगमद्रुमच्छेदी मध्यमम् । वल्ली- *ये च धान्यं दशभ्यः कुम्भभ्योऽधिकमपहग्युः । गुल्मलनाच्छेदो कार्पापणशतम् । तृणच्छेद्येकम् । धरिममेयानां शतादभ्यधिकम । सर्वे च तत्स्वामिनां तदुत्पत्तिम । ये चाकुलीना राज्यमभिकामयेयुः । अधिकताना मम -- आमनाप-दान- अपूजाम् भोजन- सेतुभेदकांश्च । निमन्वयगतिक्रमेषु च दाविधि: |सातस्कराणां चावकाशभक्तपदांश्च । अन्यत्र येषां देयः पन्थास्तेपामपथदायी कार्षापणा- राजाशक्तः । नां पञ्चविंशतिं दण्ड्यः । आसनार्हस्यासनमद- स्त्रियमशक्तभर्तृकां तदतिक्रमणी च । दन्न । पूजाईमपूजयंश्च । प्रातिवंश्यब्राह्मण- मेलियति । शवलिखितवाक्यस्थमेतुभङ्गापेक्षयातिश- निमन्त्रणातिकामी च । निमन्त्रयित्या भोजना- थितमेतभङ्गाऽत्र विवक्षित इति दण्डविकल्पोपपनिः। दायी च । निमन्त्रितस्तथेत्युक्त्वा चाभुञ्जानः विर. ३६५ सुवर्णमापकं, निमन्त्रयितुश्च द्विगुणमन्नम् । * स्थलादिनिर्देशः स्त्रीसंग्रहणप्रकरणे द्रष्टव्यः । थेपामिति, येषां पन्था देयो भवति, तपामपथदायी (२) विस्मृ.५।१-८. पथदायी न भवतीत्यर्थः । निकेतयितुर्निमन्त्रयितुः । प्राति- (२) विस्मृ. ५।९-१० * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डपारुष्यप्रकरणे द्रष्टव्यः । (राजन्यात्) का (क); व्यक. १२२ का (क). (१) विस्मृ. ५।४५-७. (३) विस्मृ. ५।११ स्मृच. ३२४ (२) विस्मृ. ५।९१-७ (क) णानां (ग) गान (णे नि) (गर...रान्०); समु. १५७ रमृमवत्. कामी (क्रो) दायर्या च (दायिनश्च): (ख) पनि (णे नि) कामी (४) विस्मृ. ५।१२-३. (क्रमे) दायी च (दायिनश्च) त्युक्त्वा चा (त्युक्तवान); अप. २०२६३ (५) विस्मृ. ५११४; ग्यक. १२२ चा (वा); विर. ३६९; षामपथ (पा सू.[त्व] पथ) णानां (ण) ददच्च (दत्त्वा) (गनिमन्त्र०) विचि. १६२, दवि. २६५; सेतु. ३०७. त्युक्त्वा चा (त्युक्तवान) निमन्त्र (निकेत); व्यक. १२० मपथदा (६) विस्मृ. ५।१५, व्यक. १२१ कांश्च (कृतश्च); (मदा) णानां (ग) ति द (तिर्द) कामी (क्रमी) दायर्या च (दायी) विर. ३६५ व्यकवत् ; विचि. १५८ कांश्च (कृतः); दवि. ३१२ त्युक्त्वा चा (युक्तवान) निमन्त्र (निकेत); ममु. ८१३९२ (प्राति- व्यकवत्; सेतु. २५७ व्यकवत्. बेशब्राह्मणानिक्रमकारी च) एतावदेव; विर. ३५८ पञ्च (च) (७) विस्मृ. ५।१६-७; व्यक. ११७ चाव (अव); विर. चाभु (अभु) निमन्त्र (निकेत) (अन्नम्०); दवि. ३०४ णानां ३४० व्यकवत् विचि. १४६ व्यक्त्वत् ; दवि. ८२ चाव (अव) (ण) विशति (विंशतिपणान् ) दच्च (दत्) णनि (णे नि) कामी प्रदां (दो) राजा (राज); वीमि. २।२७९ (प्रस......दांश्च०); (क्रमे) निमन्त्र (निकेत); सेतु. ३०४ (पञ्च०) चाभु (अभु) सेल. २४९ व्यकवत. निमन्त्र (निकेत). अप. २।२९४ राजा हन्यात् व्यक. १२२७ ·२६१० व्यवहारकाण्डम् वेश्यब्राह्मणनिमन्त्रणातिकामी असत्यपि दोषे प्रासे निम गृहभूकुड्यादिभेदन-गृहपीडाकरद्रव्यक्षेप-साधारण्यापलाप- न्त्रणावसरे निरन्तरगृहवासिब्राह्मणनिमन्त्रणास्वीकारी । प्रेषिताप्रदान-पितृपुत्रादित्यागादिदोषेषु दण्डविधिः विर. ३५८ गृहकुडयादिभेत्ता मध्यमसाहसं, योजयेत् । गृहपीडाकरं द्रव्यं प्रक्षिपन् पण- चतुर्वर्णानां अभक्ष्यापेयादिना दृषणे उद्यानगम्यादिदूषणे च दण्डविधिः शतम। साधारण्यापलापी च। प्रेपितस्याप्रदाता च । अभक्ष्येण ब्राह्मणदूपयिता षोडश सुवर्णान् । पितृपुत्राचार्ययाज्यविंजामन्योन्यापतितत्यागी च । जात्यपहारिणा शतम् । सुरया वध्यः । क्षत्रिय न च तान जह्यात् । शूद्रप्रत्रजितानां देवे दूपयितुस्तदर्धम् । वैश्यं दूषयितुस्तदर्धमपि । पित्र्ये भोजकश्च । अयोग्यकर्मकारी च । शद्रं दूपयितुः प्रथमसाहसम् । समुद्रगृहभेदकश्च । अनियुक्तः शपथकारी । अस्पृश्यः कामचोरण सशन स्पृश्यान ! पशूनां पुंस्त्वोपघातंकारी च । वध्यः । रजस्वलां शिफाभिताडयत् । (१) तत् गहकुड्यादिभत्ता योजयत् प्रतिसंस्कुर्यात् । पर्व याज्ञवल्क्यन कुड्यमात्रसंबन्धिनि भेटमात्रे दशपणा- पथ्युद्यानोदकसमीपेऽप्यशुचिकारी पणशतम । त्मको दण्ड उक्त:, इह च गृहसहितकुड्यादिगते प्रौढ- तच्चापास्यात् । विदारणे मध्यमसाहसमित्यविरोधः । कामचारेण स्वेच्छया । रजस्वलां सृशन्तीमिति अत्र (गृहपीडेत्यत्र) पीडाकरद्रव्यस्य गृह क्षेपं कुर्वत: शेपः । शिफाभिवृक्षनेत्रः। विर.३५५ पोडशपणदण्डाभिधानं याज्ञवल्क्यस्य, विष्णोश्च तत्रव अभश्यं विषमूत्रादि। जात्यपहारि सुराव्यतिरिक्तं पणशतदण्डाभिधानम् । तदत्र पीडातिशयहेतुत्वाहतु- लशुनादि, सुरायाः पृथगुक्तत्वात् । शद्रस्याभक्ष्यं कपिला. त्वाभ्यां व्यवस्था । दुग्धादि, निपिद्धं पञ्चनखमांसादि, तदर्ध तदर्ध इत्यत्रा प्रजितशब्दोऽत्र बौद्धादिशब्दपरः । ममुद्रगृहभेदकः व्यवहितस्तत्पदार्थः। मुद्रितगृहमुद्रामोचकः । अग्रे वर्तमानमनियुक्तमिति x व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च सीमाविवादप्रकरणे (प. ९२५) (१) विस्मृ. ५।१०८-१० (क) कुड्यादिभेत्ता (भूकुड्या- पभेत्ता) साहा + (दण्ड्यः) गृहपी (गृहे पी) : (ख) तच्च (नं (१) विस्मृ. १।९८-१०३; अप. २।२९५ णदू (णस्य दू); च) शेषं पूर्ववत् ; व्यक. १२० कुड्यादि (भङ्गाद्यप); दिर. ३५४ ध्यक. १२१; चिर. ३६०-६१ जदूविता (गस्य दूयित्वा) दिमत्ता (ग्रुपशो) प्रक्षिान् (क्षिपन् दण्डयः); विचि. १५२-३; धमपि (धम्); दीक. ५६ (अभक्ष्येण ब्राह्मणस्य दूपिता पोडश | दवि. २९६ ह (हे) (गृहकु ... येत्०) : २९८ दिमे (ग्रुपभे) न् दायः) एतावदेव; विचि. १५५ णदूपयिता (णं दूष- (गृहपी शतम्०); सेतु. २५५ त्ता (त्तार) (गृहपी यित्वा) तुस्त ( त्वा त) धमपि (धम् ) (शद्रं...साहसम्०); शतम् ०) : २५६ प्रक्षिपन् (क्षिपन् दण्ड्यः) (गृहकु ... येत्०). (२) विस्मृ. ५।१११-९; व्यक. १२० ण्याप (णाप) दवि. ३०८ णदू (गस्य दू) यं दू (यदू) धमपि (धम् ) द्रंदू (द्रदू); सेतु. २९६ णदू पयिता (णं दूपवित्वा) सुरया+ (ब्राह्मणं दूपयित्वा) : भोजकश्च (पैन्ये च भोजकस्य) क्तः श (क्तश) पशूनां+ च (दानाच्च) न्याप (न्यमप) जितानां (जितान्) र्धमपि (धम्). (च) (च.); विर. ३५४-५ ण्याप (गाप) न्याप (न्यमप) जया (२) विस्मृ. ५।१०४ (क) स्पृशन् स्पृश्यान् (पृश्यं (यज्या) व्ये (त्रे) क्तः श (क्तश) थकारी + (च) स्त्वोप (स्त्वाभि); स्पृशन्): (ख) अपृश्यः ...... वश्यः (कानकारेणारपृश्यत्रैवर्णिकं दधि. ३०१ ( अनियुक्तः शपथकारी) एतावदेव : ३०३ स्पृश्यन् वध्यः); व्यक. १२० चा (का); विर. ३५५ स्पृश्यान् । (पितृपुत्रानायंयाज्यविजामन्योन्यापतितत्यागी । तान् ( अस्पृश्यान् ); दवि. ३१२ स्पृशन् पृश्यान् ( अस्पृश्यान्। जह्यात्) एतावदव. 'पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी ६' इति वचनस्य स्पृशन्). अधिकाः पाठभेदाः दण्डपारुष्यप्रकरणे द्रष्टव्याः. विर. ३५४ विर.३६१ द्रष्टव्यः । ... दाता ·१६११ विर. ३६४ पदमत्रापि योज्यम् । विर. ३५५ अन्थिभेदकानां उत्क्षेपकाणां च करच्छेदः । (२) तान् पतितान् इति शेपः। त्यागी विहितस- वस्त्राञ्चलबद्धद्रव्यं उत्कृत्यापहरतां ग्रन्थिभेदकानाम् । काराधनाचरणम् । अत्यागश्च निषिद्धसंभाषणाद्या- ये वस्त्रपात्राद्युत्क्षिप्यापहरन्ति ते उत्क्षेपकाः ।.. वै. चरणम् । अयं शतदण्डो विदुपोरन्योन्यत्यागे। जातिभ्रंशकरभक्षणे दण्डविधिः दवि. ३०३.४ जातिभ्रंशकरस्याभक्ष्यस्य भक्षयिता विवास्यः । पितापुत्रविरोधे साक्ष्यादीनां दण्डविधिः 'पितापुत्रविगेधे तु साक्षिणां दशपणो भक्षयिता भोक्ता कामादिति शेपः । 'ग्रसितारः दण्डः । यस्तयोश्चान्तरे स्यात्तस्योत्तमसाहसम् । स्वयं कार्या राज्ञा निर्विषयान्तु ते' इति मनुदर्शनात् । दवि.३०९ (१) निर्वन्धातिशय एतत् । अप. २।२३९. (२) सान्तरीयः स्यादिति तयोर्मध्यगो भत्या विरोध अभक्ष्यांविक्रेयविक्रय-विमूर्तिभेदनयोर्दप्टविधिः भुत्वादयतीत्यर्थः । कामधेनी यस्तयोरन्तरे म्यादिति अभक्ष्यस्याविक्रेयस्य च विक्रयो । देवप्रतिमा- पटितम् । दपि. २६९ भेदकश्चोत्तमसाहसं दण्डनीयः । लामानकृष्टत्व --विक्रयदोप-अल्फग्रहणादा दण्डविधिः (१) अत्र प्रथमादिसाहमानां विकल्पः प्रतिमा- तुलामानकूटकर्तुश्च । तदकूटे कूटवादिनश्च । पकपोत्कर्षाभ्यां परिस्थाप्यः । द्रव्याणां प्रतिरूपविक्रयिकस्य च । संभूयवणिजां (२) (अभक्ष्यस्य) इत्यपरं विष्णुवचनम् । सर्वत्रात्र पण्यमनघेणावरुन्धताम् । प्रत्येकं विक्रीणतां च । विक्रयो न दृषणपरः । अन्यथा औषधत्वेनापि तद्विक्रये गृहीतमूल्यं पण्यं यः ऋतु व दद्यात्तस्यासौ दोपः स्यात् । एवं चामीपां वाक्यानां उत्तमानुत्तम- सोदयं दाप्यः । गज्ञा च पणशतं दण्ड्यः । विषयतया वा व्यवस्था द्रष्टव्या। दवि. ३०९ क्रीतमक्रीणतो या हानिः सा क्रेतुरेव स्यात् +। कूट साक्षि-उत्कोचजीविमभ्य--दण्डयमोचयित- अदण्ड्य- रोजविनिषिद्धं विक्रीणतस्तदपहारः । दण्डयितृणां दण्डांवधि: तारिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन दश पणान कूटसाक्षिणां सर्वस्वापहारः कार्यः। उत्कोच- दण्ड्यः । ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुगुविणीतीर्थानु- जीविनां सभ्यानां च * । सारिणां नाविकः शौल्किकः शुल्कमाददानश्च । * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च सभाप्रकरणे (पृ. २६) तच्च तेषां दद्यात् । साक्षिप्रकरणे च (पृ. २४५) द्रष्टव्यः । * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च क्रयविक्रयानुशये (१) विस्मृ. ५।१३६. (पृ. ८७८ ) द्रष्टव्यः । + स्थलादिनिर्देश: क्रयविक्रयानुशये (पृ. ८९०) द्रष्टव्यः । (२) विस्मृ. ५।१७३; अप. २०२३३ विवा (निर्वा): : स्थलादिनिदेशः प्रकीर्णके द्रष्टव्यः । २१२९५; व्यक, १२१; विर. ३६२; विचि. १५६ (१) विस्मृ. ५।१२०-२१ (ख) रे (रः); अप. २०२३५ क्ष्य (क्ष); दपि. ३०९ क्ष्यस्य+(च); सेतु. २९७. ता (१) धे तु (घ) श्चान्त (रन्त) (स्यात्०) सम् (म:); व्यक. (३) विस्मृ. ५।१७४ (क) स्य च (स्य); अप. २१२२३ १२०, दवि. २६९ (तु०) योश्चान्तरे (योः सान्तीयः); लेत. स्य च (म्य); व्यक. १२१; विर. ३६४ स्या (स्य चा) स्य च २९५-६ योश्चान्तरे (योः सान्तरः). (स्य) दण्डनीयः (दण्डयः); विचि. १५८ क्रय (क्रय्य) दण्डनीयः (२) विस्मृ. ।।१२२-६ (ख) मानकूट + (कम); व्यक. १११ प्रत्येकं (प्रत्येकस्य); विर. २९९ मान (नाणक) तदकूटे (दण्ड्यः); दवि. ३०९ दण्डनीयः (दण्डयः) : ३१२ (अभ (तद) क्रयिक (क्रायक) प्रत्येकं (प्रत्येकस्य). ......क्रयी०) दण्डनीयः (दण्ड्यः); सेतु. २५६ स्य च (स्य) (३) विस्मृ ५।१३०; अप. २।२६१ विनि (नि). दण्डनीयः (दण्ड्यः) : ३०६ विरवत्. ..

·व्यवहारमण्डम् . देण्डयमुन्मोचयन् दण्डाद द्विगुणं दण्डमावहेत् । आथर्वणेन हन्तारं पिशुनं चैव राजसु ।। नियुक्तश्चाप्यदण्ड्यानां दण्डकारी नराधमः ॥ भार्यातिक्रमिणं चैव विद्यात्सप्ताततायिनः ।। दण्डादवरुद्धस्य यो दण्डस्तस्मात्, नियुक्तो राज- यशोवित्तहरानन्यानाहुर्धर्मार्थहारकान् ।। पुरुषः । 'आलमकं रक्षेदथिप्रत्यर्थिनामिति वचनात् । पंरदाराभिमर्शकः परक्षेत्रापहारी. . उद्यतासिः यश्च दण्डनाधिकृतो दण्डानाइण्डत्वेन यावद्गृह्णाति स अग्निदो गरदः परद्रव्यापहारी महाभियोगेषु तद्विगुणं दाप्य इत्यर्थः । अत्र वध्योन्मोचने वध- कूटसाक्षी मिथ्यामहाभियोगी चेत्याततायिनः । दण्डस्य द्वैगुण्यासंभवाद्वधप्रतिनिषिद्धेन सुवर्णशतग्रहणा- अत्र परशब्देन ब्राह्मण उच्यते । ब्राह्मणदाराभिमशी, नन्तरं वध इति प्रतिभाति । दवि. ३३५-६ ब्राह्मणक्षेत्रापहारी, ब्राह्मणधनापहारी, ब्राह्मणे महापातका- राज्याङ्गदूषणमाह मदण्डविधि: भियोक्ता, शस्त्रपाणिः ब्राह्मण, ब्राहाणे महाभियोगे कृट- स्वाम्यमात्यदुर्गकोपदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः । साक्षी, ब्रह्मगृहप्वमिदः, ब्राह्मण गरदश्चति । अत्र गरदत्वं तदूषकांश्च हन्यात् । औपच्यादिना निवृत्त विप। अन्यथा महापातकित्व- अमात्यशब्दन प्रधान शिष्टोऽत्र विवक्षितः । स्वराष्ट्र- प्रसङ्गात् । सवि.१५२.३ परराष्ट्रयोश्चारचक्षुः म्याद् दुष्टांश्च हन्यात् । विर. ३७० उग्रतासिः प्रियाधी धनहर्ता गरप्रदः । निमित्तविशेष साहसानुशा । आततायिनः । अथर्वहन्ला तजोन्नः पडते आततायिनः ॥ आत्मत्राणे वर्णसंकर वा ब्राह्मणवैश्यो शस्त्र- तेजानश्चात्र यो मद्यदानेन ब्राह्म तेजो हन्ति माददीयाताम । सोऽभिप्रेतः । दवि.२३५ नैखिनां शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणामाततायिनाम । हस्त्यश्वानां तथाऽन्येषां वधे हन्ता न दोषभाक ॥ शङ्खः शङ्खलिखिती च गुरुं वा बालवृद्धी वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम । आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। नाततायिवधे दापो हन्तुर्भवति कश्चन । चौर्यपारुष्यहिंसाः साहसपदवाच्याः । मातापितापत्राद्यन्योन्यत्यागादौ मातापितागुवतिक्रमे च प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ।। दण्डविधि: उद्यतासिविषाग्निं च शापोद्यतकरं तथा । नं मातापित्रोरन्तरं इच्छेत्पुत्रः । कामं मातु- ४. स्थलादिनिर्देशः वसिष्ठे (पृ. १६०८) द्रष्टव्यः । रेव यत् सा हि साधारणी पोषणीया च । न (१) विस्मृ. ५।१९५ (क) ण्डयमुन्मो (ण्डयं प्रमो) ण्डाद् (ण्डयाद ): (ख) ण्डयमुन्मो (ण्डयं प्रमो); अप. २०२४३ सवि. व्याख्यानं 'परदाराभिमर्श' इति विष्णुवचने ण्डयमु (ण्डमु) ण्डाद् (ण्डयाद); व्यक. १२२ ण्ड्यमु (ण्डमु); द्रष्टव्यम्। विर. ३६८; विचि. १६१ ण्डयमु (ण्डयानु); दवि. ३३५ (१) विस्मृ. ५।१९२; व्यनि. ५२० पू., समन्तुः । वहे (हरे); सेतु. २५८ द्विगुणं (द्विशत) वहे (हरे). दधि. २३४ पू. (२) विस्मृ. ३।३३-४; व्यक. १२२; स्मृच. ३२४; (२) सवि. १५२. (३) दवि. २३४ बृह द्विष्णुः. विर. ३७० दुर्ग... त्राणि (सुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि राज्याङ्गानि); (४) सवि. ४५२. विचि, १६३ दुर्ग (सुहृत्) मित्रा (दुर्गा) कांश्च (कान्); दवि. (५) अप. २१२३७ (अत्याज्या माता तथा पिता सपिण्डा २१३ दुर्ग (मुहृत्) : ३१७, समु.१५७. गुणवन्तः सर्वे वाऽत्याज्याः, यस्त्यजेत्कामादपतितान् स दर्जी (३) विस्मृ. ५।१८८ (ख) शृङ्गि (दष्टि । दंष्टि (शृङ्गि). प्राप्नुयात् द्विगुणं शतम्) एतावदेव; व्यक. १२० इच्छे (४) विस्मृ.५।१८९; सेतु.१००. (५) विस्मृ.५।१९०. । (गच्छे); विर. ३५७; विचि. १५४ (पुत्रादीन् यस्त्यजेत्कामा- (६) विस्मृ. ५।१९१; म्यनि. ५२० सिवि (सिं वि) स द्विशतं दण्डं प्राप्नुयात् ) शंखः, एतावदेव; म्यनि.५१०; शा (चा) सुमन्तुः ; दवि. २३४ सिविषा (सिं करा) चैव वीमि. २।२३७ (यस्त्यजेत्कामादपतितान् स हि शतं दण्ड (चापि) सु (नि). प्राप्नुयात) शंखः, एतावदेव; सेतु. ३०४ विचिवत्, शंखः. . साहसप्रकाम: F ·साहसम् १६१३ विर. पुत्रः प्रतिमुच्येतान्यत्र सौत्रामणीयागाजीवन्नृणा वापीतडागोदपानभेदमार्गरसद्रव्यदृषणेऽदासी- न्मातुः। एवमत्याज्या माता तथा पिता सपिण्डा दाससंप्रदानकरणे। गुणवन्तः सर्व एवात्याज्याः । यस्त्यजेत्कामाद तीक्ष्णशलाकादिना मार्गदूषणे विषादिना रसद्रव्यदूषणे पतितान स दण्डं प्रा याद् द्विशतम् । अदास्याश्च दासाय दाने शारीरो वधात्मको दण्डः, स्वल्ये अत्र विष्णुयाज्ञवल्क्ययोः शतदण्डो विदुपोरन्योन्य तस्मिन् अङ्गच्छेदमात्रं वा । विर. ३६५६ त्यागे, मनुक्तस्तु षट्शतदण्डो विदुषा कामादेकतरल्यागे, कूटशासनप्रयोगे राजशासनप्रतिषेधे कूटतुला- शङ्खलिखितयोशितदण्डस्तु कामादविद्वत्तया एकतरेण मानप्रतिमानव्यवहारे शारीरोऽङ्गच्छेदो वा। त्यागे । एवं च विदुषोरन्योन्यत्यागेऽन्यनयैव दिशा दण्ड (१) कटशासनप्रयोगे कटराजाज्ञादेरनुष्ठाने, राज- ऊह्यः। विर. ३५७ शासनप्रतिषेधे राजाज्ञालङ्घने, मानं प्रस्थादि, शारीरो ने मातापितरावतिक्रामेन गुरुं, त्रयाणाम- मरणरूपः, अङ्गं येन तत्कुरुते, विकल्पस्त्वपराधोत्कर्षा- तिक्रमेऽङ्गच्छेदः पकर्षाभ्यां व्यवस्थितः । विर. ३६९-७० अतिक्रमोऽत्र पदाभिघातः । अभिघातकरणस्यैवाङ्गस्य (२) यत्तु प्रकाशतस्करप्रकरणे शारीरो मुण्डनादिरूप छेदनम् । ३५८ इति तत्रैव व्याख्यात तत्कटतुलादिव्यवहारमात्रविषयम् । प्रतिमारामकूपादिभङ्गे कुटशासनतुलामानप्रतिमानकरणे + दवि.२६४ वापीकृपादिदूषणेऽदासीदासदानादौ च दण्डविधिः पितापुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः प्रतिमारामकूपसंक्रमध्वजसेतुनिपानभङ्गेषु तत्स- पितापुत्रयोर्विरोधे साक्षी न तिष्ठेत् । यस्ति- मुत्थापनं प्रतिसंस्कारोऽष्टशतं च । ठेत् स दण्ड्यस्त्रीन् कापणान । यश्चान्तरे तिष्ठेत् सोऽप्यष्टशतं दाप्यः । (१) दण्ड इति शेषः। निपानं गवादिजलपानार्थ कृप मध्यमापराविषयमेतत् । अप.रा२३९ समीपकृतजलाधारः, प्रतिसंस्कारः पुन: सजीकरणम् । उत्कृष्टप्रतिमादिभने वयं दण्डः । अनुत्कृष्टप्रतिमादि x कौटिलीयमर्थशास्त्रम् भने तु मानव इत्यविरोधः । विर. ३६४ साहसम् (२) सर्वभङ्गे समुत्थापनं तजातीयस्य करणम् । एक साहसम । साहसमन्वयवत्प्रसभकर्म । निर- देशभङ्गे तस्यैव संस्कारः । हन्यादित्यनुवृत्ती विष्णुः ‘सेत. न्वये स्सयमपव्ययन च । भेदकृतश्च' । याज्ञवल्क्यः 'सेतुभेदकरं चाशु शिलां बध्या + शेषं विरवत् । प्रवेशयेत् । अत्र प्रतिमाभने तदुत्कर्षाप्रकर्षतारतम्यात x स्मृतिषु साहले संगृहीताः अन्येऽपि अपराधाः सन्ति, ने अर्थशास्त्रकारेण प्रकीर्णके निविष्टास्तत्र द्रष्टव्याः । तद्भञ्जकस्य धनिकाधनिकत्वाभ्यां चोत्तमादिसाहसदण्ड: पणशतात्मकदण्डश्च व्यवस्थाप्यः। सेतुभने त यद्य- (१) व्यक. १२१; विर. ३६५, विचि. १५८ वापी+ (कूप) रणे + (च) शंखः; दवि. २९६ (मार्गरमद्रव्यदूषणे) सावधिकं तद्भनं कुर्यात् यथोक्तो वधः । अन्यत्र एतावदेव : ३१७ (अदासीदाससंप्रदानकरणे) एतावदेव, सेतु. शवोक्तो दण्ड इति व्यवस्था । दवि. ३१२ ३०६ विचिवत्, शंखः. (१) अप. २।२३७ गामतिक्रमे (जो व्यतिक्रमादङ्ग); (२) अप. २२९४व्यक. १२२; विर.३६९; विचि. विर. ३५८, विचि. १५५ न...च्छेदः (मातापित्रोणुरोश्चा १६२ (प्रतिमान०) २+ (च) शंखः; व्यनि. ५०२ शारीरो तिक्रमेऽङ्गच्छेदः) शंखः; दवि. २५५ विष्णुः; सेतु. २५८ (शारीरे) दो (दे) : ५०४ ( कूटशासनप्रयोगराजशासनप्रतिषेध- विचवत् , शंखः. कूटतुलामानंप्रतिमाने व्यवहारेण ) : ५१८ षेधे (क्षेपे) शारी (२) व्यक. १२१विर.३६४; विचि. १५८ प्रतिमाराम ...... वा ( शरीराङ्गच्छेदी ); दवि. २६४ रात्र ... ...पेधे (आरामप्रतिमा) पनं (न) शंखः, दवि. ३१२ च+ (दण्ड:); (राजाशाप्रतिघाने); सेतु. ३०७ विचिवत्. सेतु. २५६ प्रतिमाराम (आरामप्रपा) पनं (नं) शंखः; समु.१५८, (३) अप. २०२३९. (४) को. ३:१७.

·१६१४ व्यवहारकाण्डम पञ्चशतपरः -- साहसमिति सत्रम् । बलात् क्रियमाणं परम्वहरणादि दन्तभाण्डादीनां स्थलकद्रव्याणां, साहसे, अष्टचत्वारिंश- साहसम् । यदाह नारद:- ‘सहमा क्रियते कर्म यत् । त्पणावरः पण्णवतिपरः, दण्ड इति वर्तते, तत्र प्रणवति- किञ्चिद् बलदर्पितैः । तत साहमिति प्रोक्तं सहो बल. पणदण्डः, पूर्वः साहसदण्डः पूर्वसाहसाख्यः। महापशुमनु मिहोच्यते ॥' तदुच्यत इति सूत्रार्थः । तद् गताध्याये येत्यादि । महापशुमनुष्यक्षेत्रप्रभृतीनां स्थूलकद्रव्याणां, प्रस्तुतम् । तस्य स्वरूपं दण्डश्चात्राभिधीयते । साहस- साहसे, द्विशतावरः द्विशतपणाधमः मिति । अन्वयवत्प्रसभकर्म, अन्वयः अनेकसाधारण्यं । पञ्चशतपणोत्तमः दण्डः । स च पञ्चशतपणः मध्यमः तद्वतोऽनेकसाधारणस्य द्रव्यस्य प्रसभकर्म एकेनानेकान्त साहसदण्डः। गतेन बलादपहरणं, साहसम् । निरन्वये असाधारणद्रव्ये स्त्रियमित्यादि । तां, पुरुष वा, अभिषह्य प्रसह्य परकीयद्रव्य इति यावत् । स्तेयं स्तेयव्यपदेश्यं अर्थात् बध्नतः, बन्धयतः, बन्धं वा मोक्षयतः, पञ्चशतावरः प्रसभहरणं प्रच्छनहरणं वा । अपव्ययने च परकीयं पञ्चशतपणाधमः सहस्रपरः सहस्रपणोत्तमः दण्डः । गृहीत्वा न गृहीतमित्यपलापे च विषये, स्तेयं भवति । म.च उत्तमः साहसदण्डी नाम्ना । इत्याचार्या मन्यन्त श्रीमृ. इति शेषः। श्रीमू. रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहमे मूल्यसमो दण्ड ! यः साहसं प्रतिपत्तेति कारयति स द्विगुणं इति मानवाः । मूल्यद्विगुण इत्यौशनसाः । दद्यात। यावद्धिरण्यमुपयोक्ष्यते तावद् दास्यामीति यथापराध इति कौटल्यः । पुष्पफलशाकमूल- : स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात् । य एतावद्धिरण्यं कन्दपक्कान्नचर्मवगुमृद्भाण्डादीनां क्षुद्रकद्रव्याणां दास्यामीति प्रमाणमुद्दिश्य कारयति स यथाक्नं द्वादशपणावरश्चतुर्विंशतिपणपरो दण्डः । हिरण्यं दण्डं च दद्याद् इति वार्हस्पत्याः । कालायसकाष्ठरज्जुद्रव्यक्षुद्रपशुपटादीनां स्थूलक स चेत् कोपं मदं मोह. वाऽपदिशेत , द्रव्याणां चतुर्विंशतिपणावरोऽष्टचत्वारिंशत्पणपरो ' यथोक्तवद्दण्डभेनं कुर्यादिति कौटल्यः । दण्डः । ताम्रवृत्तकंसकाचदन्नभाण्डादीनां स्थूलक दण्डकर्मभु सर्वेषु रूपमष्टपणं शतम । द्रव्याणां अष्टचत्वारिंशत्पणावरः षण्णवतिपरः शतावरषु व्याजी च विद्यात् पञ्चपणं शतम ।। पूर्वः साहसदण्डः। महापशुमनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्य प्रजानां दोषबाहुल्याद् गज्ञां वा भावदोपतः । सुवर्णसूक्ष्मवस्त्रादीनां स्थूलकद्रव्याणां द्विशतावरः रूपव्याज्यावधर्मिष्ठे धा तु प्रकृतिः स्मृता ।। पञ्चशतपर: मध्यमः साहसदण्डः। य इति । यः, साहस, प्रतिपत्तेति 'अहमभ्युपगन्ता' खियं पुरुषं वाऽभिषह्य बनतो बन्धयतो इत्युक्त्वा, कारयति, स द्विगुणं साहसार्थद्विगुणं दण्डं बन्धं वा मोक्षयतः पञ्चशतावरः सहस्रपर : दद्यात् । ' यावद्धिरण्यमुपयोक्ष्यते माहसकरणार्थ तावद् उत्तमः साहसदण्ड इत्याचार्याः । दास्यामि' इत्युक्त्वा यः साहसं कारयति, स चतुर्गुणं रत्नसारफल्गकप्यानामित्यादि । मूल्यसमः रत्ना साहसार्थचतुर्गुणं, दण्डं दद्यात् । य इति । 'एतावद् दितत्तन्मल्यतुल्यः । यथापराधः अपराधानुरूपः । दोपं : हिरण्यं दास्यामि' इति प्रमाण सासार्थदेयद्रव्येयत्नां, सुगमम् । पुष्पफलेत्यादि । पुष्पादिषट्कं प्रतीतं चर्मभाण्ड उद्दिश्य निर्दिश्य, कारयति, स यथोक्त हिरण्यं, दण्डं च वेणुभाण्डं मृद्भाण्डं चेति त्रिकं एतदादीनां क्षुद्रक- दद्यात् । इति बार्हस्पत्याः । द्रव्याणां, साहसे, द्वादशपणावरश्चतुर्विंशतिपणपरो दण्डः, स्वमतमाह--स इति । स कारयिता, कोपं, मदं द्वादशपणोऽधमदण्डः चतावंशतिपण उत्तमदण्डः । चित्तविभ्रम, मोहं अज्ञानं वा, अपदिशेश्चेत् कारणायां स्थूलकद्रव्याणां दण्डमाह--कालायसेत्यादि । ताम्र : हेतुं कथयेच्चेद्', एनं कारवितारं, यथोक्तवद्दण्डं कर्तृसमा त्तेत्यादि । ताम्रभाण्डवृत्तभाण्डकसभाण्डकाचभाण्डगज-नदण्डं कुर्यात् । इति कौटल्यः। (१) कॉ. ३१७. (१) को. ३:१७. -. , -- ·साहसम् १६१५ दण्डकर्मस्वित्यादि । सर्वेषु दण्डकर्मसु दण्डविषिषु, परीक्षेत तस्य कायमखिलं तैलेनाभ्यक्तं कृत्वा परीक्षेत । रूपं तत्संशं दण्डादुपरि नियतग्राह्यं द्रव्यं, विश्वात् जाली- तैलाभ्यञ्जने हि कृते गूढा: प्रहारा व्यक्तीमवन्तीति तद्व्य- यात् । रूपं कियद्, अष्टपणं शते दण्डपणशतेऽष्टपणात्म- तीभावानुरूपा परीक्षा प्रवर्तत इति । निष्कीर्णमूत्रपुरीष- कम् । शतावरेषु शतन्यूनेषु दण्डकर्मसु, व्याजी तत्संशं मिति । निःसृतकीर्णमूत्रपुरीषं, वातपूर्णकोष्ठत्वक वात- दण्डद्रव्यादुपरि नियतग्राह्यं द्रव्यं, विद्यात् । व्याजी किमा- पूर्णमुदरं त्वक् च यस्य तं, शूनपादपाणिं प्रवृद्धपादपाणिं, त्मिका, पञ्चपणं शते शते पञ्चपणात्मिकाम् । शतमिति उन्मीलिताक्षं अमीलितनेत्रं, सव्यञ्जनकण्ठं सचिह्नः मान्तपाटश्चिन्त्यः । पतितत्वरूपचिह्नयुक्तः कण्ठो यस्य तं, इत्थम्भूतं जनं, प्रजानामिति । तासां, दोषबाहुल्यानिमित्ताद्, राज्ञां पीडननिरुद्धोच्छ्वासहतं कण्ठपीडनकृतेनोच्छ्वास- वा भावदोषतः तासामदुष्टत्वेऽपि राज्ञां धनलिप्सालक्षण- निरोधेन हतं विद्यात् । चित्तवृत्तिदोषानिमित्ताद् वा, कल्प्यमाने इति शेषः, रूप तमेवेति। उक्तलक्षणमेव, संकुचितबाहुसक्थि प्राप्त व्याज्यौ अधर्मिष्ठे धर्मिष्ठे न भवतः । अतस्तदकल्पनानु- संकोचभुजोरु, उद्बन्धहतं उल्लम्बनहतं, विद्यात् । कूलं राजभिः प्रजाभिश्चाचरितव्यमित्यभिप्रायः। अत शुनेत्यादि। शूनपाणिपादोदरं, अपगताक्षं अन्तर्मनचक्षुपं, एवाह--धा तु प्रकृतिः स्मृतेति । यथाविहितो दण्ड उद्वृत्तनाभिं उद्गतनाभि, अवरोपितं शलारोपितं, वि- एव तु धर्म्य: स्मृतिषु कथितः । श्रीम. द्यात् । निस्तब्धगुदाक्षमिति। गुदमक्षि च निर्गतं यस्य तं, संदष्टजिहं, आध्मातोदरं शूनोदरं, उदकहतं विद्यात् । आशुमृतकपरीक्षा आशुमृतकपरीक्षा । तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परी- शोणितानुसिक्तमित्यादि। स्फुटार्थम् । संभमेत्यादि । अव क्षिप्तं प्रासादादिपातितम् । श्यावपाणीत्यादि । श्यावशब्दः क्षेत। निष्कीर्णमूत्रपुरीषं वातपूर्णकोष्ठत्वक शून- कपिशार्थः। विपहतं वत्सनाभादिस्थावरविषहतम । तमे पादपाणिमुन्मीलिताभं सव्यञ्जनकण्ठं पीडननि- वेति। श्यावपाणिपाददन्तनखत्वादियुक्तमंत्र । विक्षिप्ते- रुद्धोच्छ्वासहतं विद्यात् । त्यादि। विक्षिप्तवस्त्रगात्रं वस्त्रं गात्रं च तत इतो विसारितं तमेव संकुचितबाहुसक्थिमुद्भन्धहतं विद्यात्। येन तम् । मदनयोगहतं मदकररसदानहतं विद्यात्। नि- शूनपाणिपादोदरमपगताक्षमुद्वृत्तनाभिमवरोपितं वि- कीर्णत्यादिनोक्तेषु कारणेषु अन्यतमदर्शनेन हतमनुमिनु- द्यात् । निस्तब्धगुदाक्षं संदष्टजिह्वमाध्मातोदरमुदक- यात् , हन्त्रा वा स्वदण्डभयादुल्लम्बनच्छिन्नकण्ठमनु- हतं विद्यात्। शोणितानुसिक्तं भग्नभिन्नगात्रं काष्ठे मिनुयादित्याह अत इत्यादि। श्रीम. रश्मिभिर्वा हतं विद्यात् । संभग्नस्फुटितगात्रमव- 'विषहतस्य भोजनशेषं पयोभिः परीक्षेत । क्षिप्त विद्यात् । श्यायपाणिपाददन्तनखं शिथिलमांसरोमचर्माणं फेनोपदिग्धमुखं विषहतं वर्ण वा विषयुक्तं विद्यात् । हृदयादुद्धृत्यानौ प्रक्षिप्तं चिटचिटायदिन्द्रधनु- दग्धस्य हृदय- विद्यात् । तमेव सशोणितदंशं सर्पकीटहतं मदग्धं दृष्ट्वा वा। विद्यात् । विक्षिप्तवस्त्रगात्रमतिवान्तविरिक्तं मदन- तस्य परिचारकजनं वाग्दण्डपारुष्यातिलब्धं योगहतं विद्यात् । अतोऽन्यतमेन कारणेन हतं मार्गेत । दुःखोपहतमन्यप्रसक्तं वा स्त्रोजन, हत्वा वा दण्डभयादुद्वन्धनिकृत्तकण्ठं विद्यात् । दानिवृत्तिस्त्रीजनाभिमन्तारं वा बन्धुम् । तदेव आशुमृतकपरीक्षेति सूत्रम् । अन्तरेण व्रणाभिघातादि. हतोद्धस्य परीक्षेत । स्वयमुद्धस्य वा विप्र- कमकाण्डे मृत आशुमृतकः तस्य परीक्षाऽभिधीयत इति : कारमयुक्त मार्गेत । सूत्रार्थः। द्रव्यापहारिणः कण्टकाः प्रागुक्ताः, प्राणापहा सर्वेषां वा स्त्रीदायाद्यदोषः कर्मस्पर्धा प्रति- रिण इदानीमुच्यन्ते । तैलेत्यादि। आशुमृतकं, तैलाभ्यक्तं पक्षद्वेषः पण्यसंस्था समवायो वा विवादपदा- (१) कौ. ४।७ (१) कौ. ४७. व्य.कां...३ ·१६१६ व्यवहारकाण्डम् नामन्यतम वा रोषस्थानम् । रोषनिमित्तो अनुयुञ्जीत संयोगं निवासं वासकारणम् । ... घात:। कर्म च व्यवहारं च ततो मार्गणमाचरेत् ।। विषहतस्येत्यादि । हृदयादुद्धृत्य हृदयदेशात् खण्डम- रज्जुशस्त्रविषैर्वाऽपि कामक्रोधवशेन यः । बदाय। चिटचिटायत् चिटचिटाशब्दं कुर्वत् । घातयेत् स्वयमात्मानं स्त्री वा पापेन मोहिता ।। रज्जुना राजमार्गे तां चण्डालेनापकर्षयेत् । विषदपरिज्ञानोपायमाह-तस्येति। विषहतस्य, परिचार- न श्मशानविधिस्तेषां न संबन्धिक्रियास्तथा ।। कजनं, वाग्दण्डपारुप्यातिलब्धं वाक्यारुप्यदण्डपारुष्याभ्यां बन्धुस्तेषां तु यः कुर्यात् प्रेतकार्यक्रियाविधिम् । पीडितं, मार्गत अन्विष्येत् , तथाभृतो हि परिजन: तद्गतिं स चरेत् पश्चात स्वजनाद् वा स्वामिनो विपदायी संभाव्यत इति । दुःखोपहतमिति। प्रमुच्यते ॥ तथाभूतं, स्त्रीजनम्। अन्यप्रसक्तं वा पुरुपान्तरसक्तं वा संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । स्त्रीजनं, मागतेति वर्तते। दायनिवृत्तिस्त्रीजनाभिमन्तारं वा 'अमुकेन विभक्तव्यो दायरतस्य मरणे निवृत्ती मामभिगमि याजनाध्यापनाद् यौनात् तैश्चान्योऽपि समाचरन् ॥ प्यती'त्यभिमानवन्तं तस्य स्त्रीजनो मन्द्राग्यो भविष्यती- स्वयमिति । आत्मना हतस्य, आदिष्टपुरुषैः स्व- त्यभिमानवन्तं च वा, बन्धुं मागंत । तदेव यथोक्त- मेव, हतोद्बद्धस्य ह्ल्बोलम्बितम्य, परीक्षेत । स्वयमुद्बद्धस्य नियुक्तरुपैर्वा हतस्य, चारैः अर्थनिमित्तं धनार्थ हतस्य, सादृश्यादन्यवैरिभिवा हतस्य हतादन्यस्मिन् वैरवद्भिः वेति । स्वयमुल्लम्बनमृतस्य, विप्रकारं अयुक्तं मात्रातिगं पीडनं, मार्गत केन कीदृशमुत्पादितमित्यन्वियेत्। 'स एवायमिति सादृश्याद् मिथ्याबुद्धिं कृत्वा हतस्य, घातं, आसन्नेभ्य: हतप्रत्यासन्नजनेभ्य:, परीक्षत अन्वि- सामान्यत: परमारणनिमित्तान्याह..--- सर्वेषां वेति । ध्य जानीयात् । येनाहत इत्यादि । संगृहमानः छन्नचरः। जनसामान्यस्य, रोपस्थानं कोपहेतुः, स्त्रीदायाद्यदोष: स्त्री- उद्विग्नः भीत: । शेष सुबोधम् । निमित्तो दायादत्वनिमित्तश्च दोष:, कर्मस्पर्धा राजकुलनि- अनाथस्येत्यादिश्लोकद्वयमेकान्वयम् । योगापचारादिकृत: संघर्षः, प्रतिपक्षद्वेषः शत्रुवैरं , पण्य- मृतस्य, शरीरस्थं, उपभोग माल्यादि, परिच्छदं छत्रोपा- संस्था वाणिज्यं अपचारादिद्वारेण, समवायो वा समूहो नहादि, वस्त्र, वेषं जटिलमुण्डितत्वादि, विभूषां वा, वा प्राधान्यभङ्गद्वारेण, विवादपदानां अन्यतमं वा दृष्ट्वा, तद्व्यवहारिण: माल्याद्युपभोगव्यवहर्तृन् पूर्वोक्तानां विवाहसंयुक्तादीनामेकतमं वा, भवतीति मालाकारादीन्, अनुयुञ्जीत पृच्छेत् , किं किं, संयोग शेषः । रोषनिमित्तो, घात: वधः । श्रीमू. सख्यं, निवास, वासकारणं, कर्म च वृत्तिं च, व्यवहारं स्वयमादिष्टपुरुषैर्वा चोरैरर्थनिमित्तं सादृश्या च दानादानक्रियानुष्ठानं च, अर्थाद्धतस्य । ततो मार्गणं दन्यवैरिभिर्वा हतस्य घातमासन्नेभ्यः परीक्षेत। घातकान्वेषणं, आचरेत् । येनाहूतः सहस्थितः प्रस्थितो हतभूमिमानीतो रज्जुशस्त्रेत्यादि । श्लोकद्वयमेकान्वयम् । रज्जुना गुणेन, वा, तमनुयुञ्जीत । ये चास्य हतभूमावासन- पुंस्त्वमार्ष, 'रज्ज्वा वेति पाठ एव वा प्रमादाद् विरू- चरास्तानेकैकशः पृच्छेत्-केनायमिहानीतो हतो पितः । संबन्धिक्रिया: ज्ञातिकार्याणि निवपनानि । शेषं वा कः सशस्त्रः संगृहमान उद्विग्रो वा युष्माभिदृष्ट सुगमम् । रज्जुवस्त्रेति कापि पाठः । इति । ते यथा बयुस्तथानुयुञ्जीत । बन्धुस्तेषामित्यादि । तेषां आत्मघातिनाम् । स पश्चात् अनाथस्य शरीरस्थमुपभोगं परिच्छदम् । तद्गतिं चरेत् आत्मघातिप्रेतक्रियाकर्ता देहान्ते आत्म- वलं वेषं विभूषां वा दृष्ट्वा तब्यवहारिणः ।। घातिगति प्राप्नुयात् । खजनाद् वा प्रमुच्यते स्वजनपरि- (३) की. ४॥७. त्सकम भवति, अर्थात् पतितत्वेन हेतुना।' अनाथस्य ·Pos १६१७ .. . दण्डः। संवत्सरेणेति । पतितेन सह, याजनाध्यापनात, यौनाद् बबालशपणो दण्डः । द्वितीये अपराधे,, पणस्य विवाहसंबन्धाच, समाचरन् व्यवहरन् , संवत्सरेण वर्षेणैः छेदनं पणशब्देन व्यवहारसाधनाङ्गुलिलक्षणात् सर्वा- केन, पतति । तैश्च पतितसंसर्गपतितैश्च, समाचरन् ङ्गुलिच्छेदनं, शत्यो वा दण्ड: शतपणो वा निष्क्रयः। व्यवहरन्, अन्योऽपि, संवत्सरेण पतति । श्रीम. तृतीये अपराधे, दक्षिणहस्तवधः, चतुःशतो वा दण्डः एकागवधनिष्कयः निष्क्रयरूपः। चतुर्थेऽपराधे, यथाकामी वध: शुद्धश्चित्रो वा यथेच्छम् । एकाङ्गयधनिष्क्रयः । तीर्थघातग्रन्थिभेदोर्ध्व- कराणां प्रथमेऽपराधे संदंशच्छेदनं चतुष्पश्चाश- पञ्चविंशतीत्यादि । पञ्चविंशतिपणावरेषु पञ्चविंशति- पणो वा दण्डः । द्वितीये छेदनं पणस्य शत्यो पणाधस्तनमूल्येषु । हिंसायां वा अर्थात् कुक्कुटादीनाम् । वा दण्डः । तृतीये दक्षिणहस्तवधश्चतुःशतो वा अर्धदण्डाः सप्तविंशतिपणात्मका: । पाशजालकूटाव. दण्डः । चतुर्थे यथाकामी वधः । पातेष्वित्यादि । पाश: कर्णिका, जालं आनायः, कूटाव- पञ्चविंशतिपणावरेषु कुक्कुटनकुलमा रिश्व- पात: तृणादिच्छन्नो मृगपातनाओं गर्तः, इत्येतेषु । तच्च सूकरस्तेयेषु हिंसायां वा चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, तावच्च दण्ड: अपहृतं च अपहृतसममन्यच्चेति द्वितयं नासाग्रच्छेदनं वा। चण्डालारण्यचराणामर्ध- दण्डः । दण्डाः । पाशजालकूटावपातेषु बद्धानां मृगपशु- मृगद्रव्यवनादित्यादि । मृगवनात् चन्दनादिपण्य- पक्षिव्यालमत्स्यानामादाने तच्च तावश्च दण्डः । द्रव्यवनाञ्च । बिम्बविहारमृगपक्षिस्तेये, बिम्बो नानावण: मृगद्रव्यवनान्मृगद्रव्यापहारे शत्यो दण्डः । कृकलास:, विहारमृगः क्रीडामृगः कृष्णसारादिः, विहार- बिम्बविहारमृगपक्षिस्तेये हिंसायां वा द्विगुणो पक्षी शुकादिः, तेषां स्तेये । कारुशिल्पिकुशीलवतपस्विनामित्यादि । कारु: स्थूल- कारुशिल्पिकुशीलवतपस्विनां क्षुद्रकद्रव्यापहारे शिल्पकारी, शिल्पी सूक्ष्मशिल्पकर्ता, कुशीलव: चारणः, शत्यो दण्डः । स्थूलकद्रव्यापहारे द्विशतः । तपस्वी तापस:, एतेषाम् । कृषिद्रव्यापहारे हलादिचौर्ये । कृषिद्रव्यापहारे च। श्रीमू. एकाङ्गवधनिष्क्रय इति सत्रम् । एकाङ्गं हस्त: पाद: दुर्गमकृतप्रवेशस्य प्रविशतः प्राकारच्छिद्राद् अङ्गुलि: कर्ण इत्येवमादि तस्य वध: छेदनं एकाङ्ग वा निक्षेपं गृहीत्वाऽपसरतः कन्धरावधो, द्विशतो वधः तद्युक्तो निष्क्रय: तत्प्रतिनिधिधनदण्ड: एकाङ्ग वा दण्डः । चक्रयुक्तां नावं क्षुद्रपशुं वाऽपह- वघनिष्क्रय: सोऽभिधीयत इति सूत्रार्थः । पूर्वाध्याये रत एकपादवधः त्रिशतो वा दण्डः । कूटकाक- 'शारीरमंव दण्डं भजेत, निष्क्रयद्विगुणं वा' इत्युक्तम्। ण्यक्षारलाशलाकाहस्तविषमकारिण एकहस्तवधः, कस्मिन्नपराधे शारीरदण्डः, स कस्याङ्गस्य, कियान् वा चतुःशतो वा दण्डः । तस्य निष्क्रय इत्येतत्तु नोक्तम् । तदिह प्रतिपाद्यत इति स्तेनपारदारिकयोः साचिव्यकर्मणि लियाः संगृहीतायाश्च कर्णनासाच्छेदनं, पञ्चशतो वा तीथंघातग्रन्थिभेदोवंकराणामिति । तीर्थयातः तीर्थ दण्डः । पुंसो द्विगुणः। वस्त्राद्यपहा ग्रन्थिभेदः बन्धच्छेत्ता संधिच्छेदको वा ऊर्ध्वकरः पुटच्छेदक: गृहोलपटलादौ प्रवेशद्वारकृद् वा महापशुमेकं दासं दासी वाऽपहरतः प्रेत- एषां त्रयाणां, प्रथमे, अपराधे, संदंशच्छेदनं कनिष्ठिका- भाण्डं वा विक्रोणानस्य द्विपादवधः, षट्छतो गुष्ठयोश्छेदनं, दण्डः । वा अथवा संदंशच्छेदाभावपक्षे, वा दण्डः । (१) की. ४.१०. (१) कौ. ४।१०. संगतिः।

·वर्णोत्तमानां गुरुणां च हस्तपादलपन राजद्विष्ट आदिशत: राशोऽनिष्टं मरणपरचक्राक्रमणादिकं राजयानषाहनाचारोहणे चैकहस्तपादवधः सप्तशतो भविष्यत् कथयतो दैवज्ञादेः, द्विनेत्रभेदिनच, योगा- वा दण्डः । अनेनान्धत्वं अन्धकरणौषधयुक्ताजनलेओनान्ध्यजननं, शूद्रस्यः ब्राह्मणवादिनो देवद्रव्यमवस्तृणतो अष्टशतो वा दण्डः निष्कयार्थः । राजद्विष्टमादिशतो द्विनेत्रमेदिनश्च योगाञ्जनेना चोरमित्यादि। मोक्षयत: बन्धनान्मोचयतः । सहिरण्यं न्धत्वमष्टशतो वा दण्डः । अपहरतः अलङ्कारेण सहितं यथा भवति तथा हरतः। चोरं पारदारिकं वा मोक्षयतो राजशासन- कूटव्यवहारिणः धूपितरञ्जितादिकपटस्वर्णव्यवहर्तुः। वि- मूनमतिरिक्तं वा लिखतः कन्यां दासी वा मांसविक्रयिणश्च अभक्ष्यं सृगालादिमांस विक्रेतुश्च। वाम- सहिरण्यमपहरतः कूटव्यवहारिणो विमांसविक्रयि- । हस्तद्विपादवधः सव्यहस्तच्छेदनं पादद्वयच्छेदनं च। णश्च वामहस्तद्विपादयधो नवशतो वा दण्डः । देवेत्यादि । देवसंवन्धिपश्वादिनवकहतुः, उत्तमो मानुषमांसविक्रये वधः । दण्डः। शुद्धवधो वा अक्लेशमारणं वा। देवपशुप्रतिमामनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णरत्न प्रान्ते श्लोकावाह - पुरुषमित्यादि। प्रदेष्टा, राज्ञश्च, सस्यापहारिण उत्तमो दण्डः शुद्धबधो वा । प्रकृतीनां अमात्यादीनां च, अन्तरास्थित: मध्यस्थः सन् , पुरुष चापराधं च कारणं गुरुलाघवम् । पुरुषं च, अपराधं च, कारणं च, गुरुलाघवं पुरुषादि- अनुबन्धं तदात्वं च देशकालौ समीक्ष्य च ॥ गौरवलाघवं, अनुबन्धं आयति, तदात्वं च तत्कालफलं उत्तमावरमध्यत्वं प्रदेष्टा दण्डकर्मणि । च, देशकालौ च, समीक्ष्य पालोच्य, दण्डकर्मणि उत्तमा- राज्ञश्च प्रकृतीनां च कल्पयेदन्तरास्थितः ।। वरमध्यत्वं उत्तमत्वं प्रथमत्वं मध्यमत्वं च कल्पयेत् । अननुज्ञातप्रवेशस्य दुर्ग प्रविशतः, प्राकारच्छिद्रान्नि- श्रीमू. क्षेपमपहृत्यापसरत इत्यनयोः, कन्धरावधः अर्थात् शुद्धश्चित्रश्च दण्डकपः पादपश्चाद्भागगतसिराद्वयच्छेदनं दण्डः द्विशतपणो वा शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः । कलहे प्रतः पुरुष निष्क्रय इत्याह-दुर्गमित्यादि । चक्रयुक्ताभित्यादि । चित्रो घातः । सप्तरात्रस्यान्तः मृते शुद्धवधः धनयुक्ता शस्त्रयुक्तां वा । कूटकाकण्यक्षारलाशलाका- पक्षस्यान्तरुत्तमः । मासस्यान्तः पञ्चशतः समु- हस्तविषमकारिण इत्यादि । काकण्यक्षादयो द्यूतसमाये स्थानव्ययश्च । उक्ताः । कुटकाकण्यक्षादिकारिण: हस्तविषम हस्त- शस्त्रेण प्रहरत उत्तमो दण्डः । मदेन हस्त- कौशलात् काकण्यक्षादिचारवैषम्यकरणं तत्कारिणश्च । वधः। मोहेन द्विशतः। वधे वधः । प्रहारेण स्तनपारदारिकयोरिति । साचिव्यकर्मणि साहाय्य- गर्भ पातयत उत्तमो दण्डः। भैषज्येन करणे । स्त्रियाः संगृहीतायाश्चेति चकारात् साचिव्य- मध्यमः । परिक्लेशेन पूर्वः साहसदण्डः । कर्तुर्जनस्य च । द्विगुण: सहस्रपणः । प्रसभस्त्रीपुरुषघातकाभिसारकनिग्राहकावघोषकाव- महापशुमित्यादि । महापशुर्गवाश्वमहिपादिः । प्रेतभाण्डं स्कन्दकोपवेधकान् पथिवेश्मप्रतिरोधकान् राज- शवमुखपटादिकम् । द्विपादवध: चरणद्वयच्छेदनम् । हस्त्यश्वरथानां हिंसकान स्तेनान् वा शूलानारो- वात्तमानामित्यादि । हस्तपादलङ्घने हस्तेन पादेन हयेयुः । यश्चैनान दहेद् अपनयेद्वा स तमेव वा ताडने । एकहस्तपादवधः एकस्य हस्तस्य पादस्य च दण्डं लभेत, साहसमुत्तमं वा। शुद्ध चित्रश्च दण्डकल्प इति सूत्रम् । शुद्धः अक्लेश- शूद्रस्य ब्राह्मणवादिन इति । ब्राह्मणोऽहमिति मारणं चित्र: क्लेशमारणं इति द्विप्रकारो दण्डविधिरुच्यत वादिनः शद्रस्य, देवद्रव्यं अवस्तृणत: अवच्छाद्यापहरतः, (.) की. ४.११. दनम् ।

·साहसम् १६१९ इति सूत्रार्थः । पूर्वाध्याये षध: प्रस्तुतः । स कस्मिन्नप- | उपकरणदाने अमिदाने मन्त्रदाने वैयावृत्यकर्मणि कैकर्य- राधे कीदृशः कर्तव्य इत्येतदिहाभिधीयते । कलहे. प्रत करणे च, उत्तमो दण्डः। परिभाषणमविशाने । हिंसस्तेना इत्यादि । मृते अर्थाच्छस्त्रादिप्रहते ।, समुत्थानव्ययश्च इत्यपरिज्ञानाद् भक्तदानादौ उपालम्भ: दण्डः । हिंस- चिकित्सनादिव्ययश्च । स्तेनानां असमन्त्रं पुत्रदारं सहमन्त्रणरहितान् पुत्रान् दारां- शस्त्रेणेति । तेन प्रहरतः, उत्तमो दण्डः । मदेन बल श्व, विसृजेद् निरपराधत्वात् । समन्त्रं पुत्रदारं, आददीत दर्पण, प्रहरतः, हस्तवधः। मोहेन क्रोधेन, प्रहरत:, द्वि- अपराधित्वेन गृहीत्वा दण्डयेत् । राज्यकामुकमित्यादि । शत: पणशतद्वयदण्डः। वधे कृते सति, वध: हन्तुः । प्रहा- अटव्यमित्रोत्साहकं अटवीचराणां पुलिन्दादीनां अमि- रेणेत्यादि। भैषज्येन औषधेन, गर्भ पातयत इति संब- त्राणां उत्साहजनकम् । दुर्गराष्ट्रदण्डकोपकं दुर्गराष्ट्र- ध्यते। परिक्लेशेन कृच्छ्रकर्मानुष्ठापनेन । वासिनो सेनायाश्च कोपोत्पादकम् । शिरोहस्तप्रादीपिकं प्रसभेत्यादि । प्रसभस्त्रीपुरुषघातक: बलात्कारेण स्त्रिया: ' घातयेत् शिरसि हस्ते च दीपितप्रदीयं कृत्वा मारयेत् । पुरुषस्य वा धातक: प्रसभाभिसारक: स्त्रीहठाभिसरण- ब्राह्मणं तमः प्रवेशयेदिति । राज्यकामुकादिश्चेद् ब्राह्मणः कर्ता प्रसभनिग्राहकः बलाजानपदकर्णनासादिच्छेदकर्ता तं तमोगृहं प्रवेशयेदपुनर्निगमाय । अवघोषक: 'हरिष्यामि हनिप्यानि' इत्येवमवघोषणकर्ता मातृपित्रित्यादि । अत्वशिरःप्रादीपिकं घातयेत् अवस्कन्दक: बलानगरपामादेद्रव्यापहारक: उपवेधकः त्वग्वियोजिते शिरस्यामि दीपयित्वा मारयेत् । तेषामाकोशे भित्तिसंधिच्छेदनेन चौर्यकर्ता इत्येतान् , पथिवेश्मप्रतिरोध- मात्रादीनां निन्दने । अङ्गाभिरदने नखादिना कान् पान्थविश्रमशालापानीयशालयोश्चौर्यकारकान् , राज मात्राद्यङ्गविलेखने, तदङ्गाद मोच्य: करादिकमङ्गं यंत् हस्त्यश्वरथानां राजसंबन्धिनां गजाश्वसहितानां स्थानां तेषां विलखितं तेनाङ्गेन विलेवनकर्ता वियोज्यः । यदृच्छ- हिंसकान् , स्तेनान् वा तेपामेव चोरान् वा, शूलान् या पुरुषबधे पशुयूथचौर्ये चाफ्लेशमारणं दण्ड इत्याह-- वध्यारोपणशस्त्रविशेषान् आरोहयेयुः। आरोपयेयुरिति यदृच्छाघात इत्यादि । यथमानमात्.--- दशावरमित्यादि । क्वचित् पाठः। यश्चैनानित्यादि। एतान् शूलारोपणमारि- श्रीम. तान् । श्रीमू. उदकधारणं सेतुं भिन्दतस्तैत्रवाप्सु निमज- 'हिंस्रस्तेनानां भक्तवासोपकरणाग्निमन्त्रदानवैया- नम्। अनुदकमुत्तमः साहसदण्डः । भग्नोत्सृष्टकं पृत्यकर्मसूत्तमो दण्डः । परिभाषणमविज्ञाने । मध्यमः । विषदायकं पुरुषं त्रिय च पुरुषत्रीमपः हिंस्रस्तेनानां पुत्रदारमसमन्त्रं विसृजेत्, समन्त्र- प्रवेशयेदगर्भिणीम् । गर्भिणी मासावरप्रजाताम् । माददीत । राज्यकामुकमन्तःपुरप्रधर्षकमटव्यमित्रो- पतिगुरुप्रजाघातिकां अग्निविषदां संविच्छेदिकां त्साहकं दुर्गराष्ट्रदण्डकोपकं वा शिरोहस्तप्रादीपिकं वा गोभिः पादयेत् । घातयेत् । ब्राह्मणं तमः प्रवेशयेत् । विवीतक्षेत्रखलवेश्मद्रव्यहस्तिवनादीपिकमग्निना मातृपितृपुत्रभ्रात्राचार्यतपस्विघातकं वा त्वक्छिरः- दाहयेन् । राजाक्रोशकमन्त्रभेदकयोरनिष्टप्रवृत्तिकस्य प्रादीपिकं घातयेत् । तेषामाकोशे जिव्हा- ब्राह्मणमहानसावलेहिनश्च जिह्वामुत्पाटयेत् । प्रहर- च्छेदः । अङ्गाभिरदने तदङ्गान्मोच्यः । यह- णावरणस्तेनमनायुधीयमिषुभिर्घातयेत् । आयुधी- च्छाघाते पुंसः, पशुयूथस्तेये च शुद्धवधः । यस्योत्तमः । मेढ़फलोपघातिनस्तदेव छेदयेन् । दशावरं च यूथं विद्यात् । जिह्वानासोपघाते संदंशवधः। हिंसस्तेनानामिति । हिंस्राणां तेनानां च, भक्तावासो- एते शास्त्रेष्वनुगताः केशदण्डा महात्मनाम् । पकरणाभिमन्त्रदानवैयापत्यकर्मसु भक्तदाने वासस्थानदाने अक्लिष्टानां तु पापानां धर्म्यः शुद्धवधः स्मृतः ॥ (१) कौ. ४।११. (१) कौ. ४।११. " ·व्यवहारकाण्डम् उदकधारणमिति । जलं धारयन्तं, सेतुं, भिन्दतः, वा सशस्त्रस्य प्रविशतः उत्तमो दण्डः । भिक्षुक- तत्रैव सेतो, अप्सु निमजनं दण्डः । अनुदकं सेतुं, वैदेहको मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चातिसंनिकृष्टाः- भिन्दतः, उत्तमः साहसदण्डः। भनोत्सृष्टकं, स्वयं भमम- प्रवृत्तप्रवेशाश्चादण्ड्याः, अन्यत्र प्रतिषेधात् । संस्कृतविसृष्टं, सेतुं भिन्दतः, मध्यमः साहसदण्डः । स्ववेश्मनो विरात्रादूर्ध्व परिवार्यमारोहतः पूर्वः विषदायकमिति । तादृशं, पुरुष, स्त्रियं च, पुरुषघ्नीं साहसदण्डः । परवेश्मनो मध्यमः। प्रामाराम- पुरुषघातिनी, अप: प्रवेशयेद् , अगर्भिणी, सा चेद् वाटभेदिनश्च । गर्भिणी न भवति। गर्भिणी मासावरप्रजातामिति। सा चेद् अतिचारदण्ड इति सूत्रम्। अतिचारस्य अभक्ष्यभक्ष- गर्भिणी, प्रसवानन्तरमेकमासेऽतीते तामप्सु प्रवेशयेत् । णागम्यागमनादेर्दण्डोऽभिधीयत इति सूत्रार्थ: । चोरादि- पतिगुरुप्रजाघातिकामित्यादि । संधिच्छेदिकां, संधिं छित्त्वा कण्टकशोधनकथनानन्तरमवशिष्टं स्वधर्मव्यतिक्रमिणां चौर्यकारिणीम् । गोभिः, पादयेत् पादाघातेन मारयेत् । कण्टकानां शोधनमिह प्रतिपाद्यते । ब्राह्मणमपेयमित्यादि । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ' इत्यादिना पादाब्दात् पादाघात- संग्रासयत: संग्रसमानं प्रयोजयतः । शेषं स्फुटम्। स्वयं- वृत्तर्णिच् । ग्रसितार इत्यादि । विनैव परप्रेरणां अपेयाभक्ष्यग्रासिनः, विवीतक्षेत्रेत्यादि। विवीतक्षेत्राद्यादीपनकर्तारम्। राजा निर्विषयाः कार्या: देशानिष्कासयितव्याः । परगृहाभिगमन क्रोशकमन्त्रभेदकयोरिति । तयोः, अनिष्टप्रवृत्तिकस्य राज इत्यादि । सशस्त्रस्य प्रविशतः शस्त्रसहितस्य परगृहं प्रवि- मरणाद्यनिष्टवार्ताप्रसारकस्य, ब्राह्मणमहानसावलेहिनश्च शतः। भिक्षुकवैदेहकाविति। तो, मत्तोन्मत्तौ बलात् मधु- ब्राह्मणमहानसादन्नमपहृत्य भुञ्जानस्य च, जिह्वां, उत्पाट- पानविकृतचित्त: विभ्रान्तचित्तश्चेत्येतौ बलात्कारेण, आप- येत् छिन्द्यात् । प्रहरणावरणस्तेनमिति। आयुधस्यावरण- दि च आपत्समये आपन्नाच, अतिसंनिकृष्टा बान्धवाः, स्य च चोरं, अनायुधीयं अनस्त्रजीविनं, इषुभिः घा- प्रवृत्तप्रवेशाश्च सौहार्दारब्धप्रवेशाच, अदण्ड्याः अर्थात् तयेत्। आयुधीयस्योत्तमः स चेदायुधादिचोर आयुधजीवी परगृहं प्रविशन्तः । कदा, अन्यत्र प्रतिषेधाद् गृहजनप्रति- तस्योत्तमसाहसः । मेट्रफलोपघातिन इति । लिङ्गाण्डयोः पेधाभावे। स्ववेश्मन इति। स्वगृहस्य, विरात्रादूर्व रात्रि- रतिसामर्थ्यभञ्जकस्य, तदेव मेद्रफलमेव, छेदयेत् । यामापगमात् परतः, परिवार्य प्राकारकुड्यादिकं, आरो- जिहानासोपघात इति । जिह्वाया रसास्वादनशक्त्युपघाते हतः, पूर्वः साहसदण्डः । परवेश्मनः, परिवार्यमारोहतो, नासाया गन्धग्रह्णशक्त्युपधाते च, संदंशवध: कनि मध्यमः । ग्रामारामवाटभेदिनश्च ग्रामवृतिमुपवनवृतिं च ष्ठिकाङ्गुष्ठयोश्छेदनं दण्डः। भित्त्या ग्राममुपवनं च प्रविशतश्च, मध्यमः इति संब- एत इति । एत उक्ता: क्लेशदण्डाः, महात्मनां मन्वा- श्रीमू. दीनां, शास्त्रेषु, अनुगता अनुज्ञाता विहिताः । अक्लिष्टानां ग्रामेष्वन्तः सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः। मुषितं अदुष्कराणां अल्पानामित्यर्थः, पापानां, शुद्धवध: प्रवासितं चैषामनिर्गतं रात्री ग्रामस्वामी दद्यात् । अक्लेशदण्डः, धर्म्य: न्याय्यः, स्मृतः । श्रीम. सामान्तेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात्। अतिचारदण्ड: अविवीतानां चोररज्जुकः। तथाप्यगुप्तानां सीमाव- अतिचारदण्डः । ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा रोधविचयं दधुः। असीमावरोधे पञ्चग्रामी संग्रासयत उत्तमो दण्डः, क्षत्रियं मध्यमः, वैश्य दशग्रामी वा। पूर्वः साहसदण्डः, शूद्रं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः। दुर्बलं वेश्म शकटमनुत्तब्धमूर्धस्तम्भं शखमन- स्वयंप्रसितारो निर्विषयाः कार्याः । परगृहाभिगमने पाश्रयमप्रतिच्छन्नं श्वभ्रं कूपं कूटावपातं वा कृत्वा दिवा पूर्वः साहसदण्डः, रात्रौ मध्यमः। दिवा रात्री रात्रौ मध्यमः। दिवा रात्रौ हिंसायां दण्डपारुष्यं विद्यात् । (१) कौ. ४॥१३. (१) कौ. ४।१३. ध्यते ।

·साहसम्। १६२१ वृक्षच्छेदने दम्यरश्मिहरणे चतुष्पदानामदान्त शृङ्गिणा इंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानममोक्षयतः स्वामि- सेवने वाहने काष्ठलोष्टपाषाणदण्डबाणबाहुविक्षेपणेषु नः पूर्वः साहसदण्डः। प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुणः । याने हस्तिना च संघट्टने 'अपेहि' इति प्रक्रोशन्न- शङ्गिदष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयतस्तच तावश्च दण्डः । दण्ड्यः। देवपशुमृषभमुभाणं गोकुमारी वा वाहयतः पञ्चशतो ग्रामेप्वन्तरित्यादि । साथिका वणिजो यदि ग्रामा दण्डः । प्रवासयत उत्तमः । न्तर्वसेयुः, तर्हि स्ववशस्थितं सारद्रव्यं तद्ग्राममुख्यायावे. लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणां क्षुद्रपशूनामा- द्यैव वसेयुः । मुपितं, प्रवासितं च अन्यत्र नीतं च, दाने तच्च तावच्च दण्डः । प्रवासने च, अन्यत्र एपां साथिकानां, अनिर्गतं रात्री नक्तं ग्रामादबहिर्गतं, देवपितृकार्येभ्यः । ग्रामस्वामी दद्यात् । ग्रामान्तेषु ग्रामसीमासु, मुपितं, छिन्ननस्यं भग्नयुगं तिर्यक्प्रतिमुखागतं च प्रत्या- प्रवासितं, द्रव्यं, विवीताध्यक्षो दद्यात् । अविवीतानां प्रदेशानां, चोररज्जुक: चोरग्रहणनियुक्तः, दद्यात् । सरद्वा चक्रयुक्तं यानपशुमनुष्यसंबाधे वा हिंसाया- तथाप्यगुप्तानां तेन प्रकारेणाप्यरक्षितानां, मीमावरोधवि- मदण्ड्यः। अन्यथा यथोक्तं मानुषप्राणिहिंसायां दण्डमभ्यावहेत् । अमानुपप्राणिवधे प्राणिदानं च । चय दयः यस्य सीमायां मोषणं जातं तत्सीमास्वामी यथा वाले यातरि, यानस्थः स्वामी दण्ड्यः । अस्था- विचयं कुर्यात् तथावसरं दधुः। असीमावरोध सीमावरो- धस्याप्यभावे, पञ्चग्रामी दशग्रामी वा अर्थात मोषणदेश- मिनि यानस्थः प्राप्तव्यवहारो वा याता। बालाधि- ष्ठितमपुरुपं वा यानं राजा हरेत्। कृत्याभिचारा- निकटवर्तिनी, दद्यात् मुष्टं प्रत्यानीय प्रतिपादयेत् । भ्यां यत् परमापादयेत् तदापादयितव्यः । दुर्वलमिति । दुर्बलं जीर्गदीर्गकुड्यं, वेश्म गृहं, कृत्वा, शकटं अनुत्तब्धमूर्धम्तम्भं अनुद्धृतशिरःस्थूणं, कृत्या, हस्तिना रोषितेन हत इति । गजेन तद्गमनमागांभि- शस्त्रं, अनपाश्रयं असम्यग्बद्धोर्ध्वाधारं, कृत्या, अप्रति- मुग्वशयनकोषितेन हतः, द्रोणान्नं द्रोणपरिमाणमोदनं, च्छन्नं अमृत्पूरितं, श्वभ्रं गर्ते, कुपं, कटावपातं वा कूट- कुम्भं मद्यकुम्भं, माल्यानुलेपनं, दन्तप्रमार्जनं पटं च गते बा, कृत्वा, हिंसायां, दण्डपारुष्यं तद्विहितं दण्डं, दन्तसत्तासृक्प्रमृष्टिसाधनं वस्त्रं च, दद्यात् हस्तिने । तेन विद्यात् हिंसितुः । हस्तिसकाशादात्मघातमिच्छता पूर्वसज्जितं द्रोणान्नादिक तन्मरणानन्तरं तदीयो बन्धुदद्यादित्यर्थः । कस्मादेवं हन्ता वृक्षच्छेदन इति । वृक्षस्य छेदनाबसरे, दम्यरश्मिहरणे दम्यनस्यबन्धनावसरे, चतुष्पदानां, अदान्तसेवने वाहने पूज्यत इत्यत्राह - अश्वमेधावभृथस्नानेनेति । अश्वमेध- अदान्तशिक्षणार्थे वाहने, काष्ठलोटपाषाणदण्डबाणबाहु- हेतोः, पादप्रक्षालनं हस्तिनः पूजाविशेषोऽयमित्यर्थः । यज्ञान्तस्नानेन, तुल्य: तुल्यपुण्यः, हस्तिना वध इति विश्लेषणेषु कलहायमानयोरन्योन्यं प्रति काष्ठलोष्टादिप्रेरणा- वसरेषु, याने हस्तिना च गजमारुह्य गमनाबसरे च, उदासीनेत्यादि । अरोपयितृवधे हस्त्यारोहस्योत्तमसाहसो दण्ड इत्याह- संघटने छिनवृक्षसंघटनादितोऽङ्गभङ्गादिप्रसङ्गे, 'अपेही'- ति प्रक्रोशन्, संघटनप्राप्ते: पूर्वमेव 'अपसरायसरे ति शृङ्गिणति । शृङ्गिणा गवादिना, दंष्ट्रिणा वा श्वादिना प्रकर्षण क्रोशन् , अदण्ड्यः । श्रीम. वा, हिंस्यमानं, अमोक्षयतः, स्वामिनः हिंसकस्वामिनः, हस्तिना रोषतेन हतो द्रोणान्नं कुम्भं माल्यानु- दण्डः, प्रतिक्रुष्टस्य त्वाह--प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुण इति । पूर्व: साहसदण्डः । 'हिंसन्तं वारय' इत्यप्रतिक्रुष्टस्यायं लेपनं दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात्। अश्वमेधाव- शृजिदंष्ट्रिभ्यामिति । ताभ्यां, अन्योन्यं शृङ्गिणा दंष्ट्रिण भृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पाद- दंष्ट्रिणा शृङ्गिणं च, घातयतः, तच्च तावच्च तन्मूल्यं प्रक्षालनम् । उदासीनवधे यातुरुत्तमो दण्डः । तत्परिमाणमन्यच्च द्रव्यं, दण्डः। देवपशुमिति । (१) को.४।१३. देवसंबन्धिनं पशु, ऋषभं, उक्षाणं देवगोवृन्दसेक्तारं . , . .

·व्यवहारकाण्डम् तावच १ +मेधा. पुनवं, गोकुमारी वा, वायत: हरतः, पञ्चशतो दण्डः। (१) सहो बलं, तेन वर्तते साहसिकः । दृष्टादृष्टदोषा- प्रवासयतः मारयतः, उत्तमः । नपरिगणय्य, बलमाश्रित्य, स्तेयहिंसासंग्रहणादिपरपीडा- लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणामिति । ऊर्णादिदानोप- करेषु वर्तमानः प्रकाशं पुरुषः साहसिकः। तदुक्तं, 'स्या- कारिणां, क्षुद्रपशूनां मेषादीनां, आदाने अपहरणे, तच्च त्साहसमिति । न स्तेयादिभ्यः पदार्थान्तरं साहसं, किन्तु तावच्च दण्डः । प्रवासने च, प्रसह्यकरणात् तान्येव साहसानि भवन्ति । यदप्यमिदाह- दण्डः। अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः, देवपितृकार्यार्थे वस्त्रपाटनादि साऽपि द्रव्यनाशात्मकत्वाद्धिसैवेति, तस्य प्रवासने तु न दोषः। निग्रहं नोपेक्षेत न विलम्बेत क्षणमपि, यदा गृहीतस्तदैव छिन्ननस्यमिति । छिन्नबलीवर्दनासारज्जुकं, भमयुगं निग्रहीतव्यः । इन्द्रस्वामिकं स्थानं स्वर्गाख्यमैन्द्रं तदाभि- ममेषान्तदारुकं, तिर्यक्प्रतिमुखागतं च, तिर्यगागतम- मुख्येन प्राप्तुमिच्छन् । अथवा स्वमेव राज्यपदमैन्द्रमिव भिमुखागतं च, प्रत्यासरद् वा पश्चादपसरद् वा, चक्रयुक्तं .इच्छन् अविचालित्वसामान्यं, निग्राह्य, निग्रहेण हि प्रता- शकटं, यदा भवति तदेति शेषः, यानपशुमनुष्यसंबाधे पानुग्रहाभ्यां प्रजा अनुप्रवर्तन्ते । तदुक्तं ' समुद्रमिव वा ततइतो गच्छता यानपश्वादीनां भ्रमणसंकटे वा, सिन्धवः' इति । यशोऽक्षयमव्ययं च, द्वैधविशेष्यविशेषणे, हिंसायां पशुमनुष्यवधसंभवे, अदण्ड्यः शाकटिकः । स्थानमव्ययं यशोऽक्षयमिति । अथोभयेनापि यशो विशि- अन्यथा छिन्ननस्यत्वाद्यभावे, मानुषप्राणिहिंसायां, यथोक्तं ष्यते । क्षयो मात्रापचयः । व्ययो निरन्वयविनाशः। दण्डं अभ्यावहेत् । अमानुषप्राणिवधे अजकुक्कुटादि- उभयमपि तन्नास्ति । न मलिनीभवति यशो न कदाचिद्वि- वधे, प्राणिदानं च, कार्यम् । च्छिद्यते । भतार्थवादस्तुतिरियम् । बाले यातरीति । यन्तरि अप्राप्तव्यवहारे सति, (२) इदानीं साहसमाह-ौन्द्रमिति । सर्वाधिपत्यलक्षणं यानस्थ: स्वामी दण्ड्य:, शकटनिमित्तप्राणिहिंसासंभवे । पदं चाविनाशनं अनपचयं ख्याति चाभिमुख्येन इच्छन् अस्वामिनि याने, यानस्थो दण्ड्यः, प्राप्तव्यवहारो याता राजा साहसेन बलवशेनापि अग्निदाहवस्त्रपाटनादिकारिणं वा यन्ता वा दण्ड्यः । बालाधिष्ठितमपुरुषं वेति । मनुष्यं क्षणमपि नोपक्षेत । गोरा. बालयन्तृकं प्रधानपुरुपरहितं वा, यानं, राजा हरेत् । (३) अक्षय्यं स्वरूपेण, अव्ययं फलेन । नन्द. कृत्याभिचाराभ्यामिति । ताभ्यां, यत् मारणस्तम्भनादि, वाग्दुष्टात्तस्कराञ्चैव दण्डेनैव च हिंसतः। परं अन्यजनं, आपादयेत् प्रापयेत् , तद् , आपादयितव्य: साहसस्य नरः कर्ता विज्ञेयः पापकृत्तमः ।। अर्थात् कृत्याभिचारकारकः । श्रीम. (१) अयमपरार्थवादी निग्रहविधिस्तुत्यर्थः । वाचा मनुः दुष्टो वाग्दुष्टः तस्करश्चौरः । दण्डेनैव दण्डपारुष्यकृत्, स्तयसाहसयोनिरुक्तिः दण्डः प्रहरणोपलक्षणार्थः । त्रिभ्य एतेभ्योऽनन्तराति- स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म यत्कृतम् । क्रान्तेभ्यः पापकारिभ्योऽयमतिशयेन पापकृत्तमः । निरन्वयं भवेत्स्तेयं हृत्वाऽपव्ययते च यत्।। * मेधा. साहसिक: पापकृत्तमः, तस्योपेक्षा राशा नैव कर्तव्या 'ऐन्द्र स्थानमभिप्रेप्सुर्यशश्चाक्षयमव्ययम् । (२) वाग्दुष्टो वाक्पारुष्यकृत्, दण्डेन हिंसको दण्ड- नोपेभेत क्षणमपि राजा साहसिकं नरम् ।। पारुप्यकृत् । * साहसपदनिरुक्तिः अव्यवहितोत्तरश्लोकस्य मेधातिथि- + मवि., मन्त्र. मेधावत् । ममु. मेधावत् गोरावच्च । व्याख्याने द्रष्टव्या। ब्याख्यासंग्रहः रथलादिनिर्देशश्च स्तेये * गोरा., मवि., ममु., मच., नन्द. मेधावत् । (१) मस्मृ. ८।३४५ [ सतः (सकः, सकार) Noted (१) मस्मृ. ८।३४४; स्मृत्रि. २६ न्द्रं (न्द्र); समु. by Jha.] १५९॥ नन्द, क्षय (क्षय्य). १ स्वासिदैवेति. मवि.. द्रष्टव्यः।

·१६२३ । साहसे वर्तमानं तु यो मर्षयति पार्थिवः । (१) 'वैणवीं धारयेद्यष्टिम्' इति विधानादनुदित- स विनाशं ब्रजत्याशु विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ शस्त्रग्रहणा: श्रोत्रियाः। स्वबलाविष्टं भवति च साहसिके (१) अयमप्यर्थवादः । साहसे स्थितं पुरुषं यो मर्ष- बलातिशयधायि च शस्त्रमत: साहसिकत्वाशङ्कया वति । प्रकृत्यर्थेऽयं णिच् । यो मृष्यति क्षमते, स विनाशं शस्त्रग्रहणमप्राप्त विधीयते----शस्त्रं द्विजातिभिमाद्यमिति । प्राप्नोति । द्वेष्यतां च प्रजासु प्राप्नोति, द्वेष्यवाभिभूयते। एतावता वाक्यं विच्छिद्यते । अवशिष्टं तु 'नन् धर्मण' मेधा. इत्यनेनाभिसंबध्यते इत्यतो वे एते वाक्ये । ये त्वेतेष्वेव (२) स साहसकारिभिः क्षिप्रमेव विनाश्यते। गोरा. निमित्तेषु ग्रहणमिच्छन्ति नान्यदेति तेषामतातोपनता (३) स पापकृतामुपेक्षणादधर्मबुद्धया विनश्यति। ततायिमुखपतितस्याशस्त्रस्य का गति: । न हि ते शस्त्र- अपक्रियमाणराष्ट्रतया जनविद्वेषं च गच्छति । ग्रहणं तस्य प्रतिपालयन्ति । अथैवं व्याख्यायते 'धों ममु. ने मित्रकारणाद्राजा विपुलाद्वा धनागमात् ।' यत्रोपरुद्धयते' 'विप्लवे कालकारिते' राजनि व्यतिक्रान्ते, समुत्सृजेत्साहसिकान सर्वभूतभयावहान् ।। संस्थायां प्रवृत्तायां, शस्त्रं ग्राह्यम् । अन्यदा तु सौराज्ये (१) अत आह, पार्श्वस्थस्य कस्यचित्स्नेहहतोरमात्या- राजैव रक्षतीति । न हि प्रसार्य हस्तौ राजा प्रतिपुरुष दिना प्रार्थ्यमानो न मृष्येत् । अथवा स एवातिबहुधनं आसितुं शक्नोति । भवन्ति केचिदुरात्मानो ये राज- ददातीति नोपेक्षेत। सर्वेषां भूतानां भयमावहन्ति साह- पुरुषानपि शूरतमाभियुक्तान् बाधन्ते, शस्त्रवतस्तु बिभ्य- सिकाः । अयमप्यर्थवादः। तीति सार्वकालिकं शस्त्रधारणं युक्तम् । किं पुनर्ग्रहणमंत्र मेधा. (२) अयं मित्रं भवतु मां नापकरोतु प्रत्युपकरि- विभीषिकाजननमात्रम् ? नेत्याह । नन्धर्मेण न दुष्य- म्यतीति वा । सर्वभूतभयावहानित्यनेन मामुपकरिष्यतीति तीति हिंसापर्यन्तोऽयमुपदेशः । यत्त्वापस्तम्प्रेनोक्तं न ब्राह्मण: परीक्षार्थमपि शस्त्रमाददीते ति असति यां- निरस्तम् । निमित्तविशेष साहसानुज्ञा भिहिते निमित्ते आकर्षणस्य प्रतिषेधो, न ग्रहणस्य, शस्त्रं द्विजातिभिग्राह्य धर्मों यत्रोपरुध्यते। विकोशा हि परीक्ष्यन्ते । द्विजातीनां च वर्णानां विप्लवे कालकारिते॥ धर्मस्योपरोधो यदा यज्ञादीनां विनाश: कैश्चिक्रियते, आत्मनश्च परित्राणे दक्षिणानां च संगरे। वर्णानां विप्लवोऽव्यवस्थानं वर्णसंकरादि, कार्यकालकारिते स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च नन् धर्मेण न दुष्यति॥ राजमरणादौ, तत्र स्वधनकुटुम्बरक्षार्थ शस्त्रं ग्राह्यम्। अन्ये तु परार्थमप्यस्मिन्नवसरे । तथा च गौतम:-'दुर्घल- (१) मस्मृ. ८॥३४६. हिंसायां चाविमोचने शक्तश्चेदि' ति। उक्तं यज्ञविनाशशङ्- (२) मस्मृ. ८।३४७; स्मृचि. २६. कानिवृत्त्यर्थे शस्त्रग्रहणम् । निमित्तान्तरमाह--आत्मनश्च (३) मस्मृ. ८।३४८ [द्विजा ... ...प्लवे (विप्राणां विप्लवे परित्राणे, परिः सर्वतोभावे । शरीरभार्याधनपुत्ररक्षार्थ धर्मविप्लवे ) Noted by Jha ]; मिता. २०२१ (= ) नन्धर्मेण न दुष्यति । दक्षिणानां च संगरोऽवरोधः । यदि पू., २।२८६ (=) पू.; स्मृच. ३१३; पमा. ४६७ (-) यज्ञार्थ कल्पिता दक्षिणा: कैश्चिदपन्हियेरंस्तदा तन्निमित्तं पू., रत्न. १२७; दवि. ९ त्रोप (त्राव); नृप्र. २०८.धों यत्रोप (यत्र धर्मोप) पू.; सवि. १५४ ( 3 ) पू.; म्यप्र. १५ भ्युप (भ्यव); मिता. २१२१ (= ) दुष्यति (दण्डभाक्); स्मृच. (3) पू. : ३९५ : ४०० (3) पू.; व्यउ. ९ (3) ३१३ भ्युप (भ्यव); रन. १२७, दवि. ९, सवि. १५४ पू. : १३३ : १३७ पू., स्मृतिः; विता. ७५५ : ८०५ (3) आत्मनश्च (आत्मना स्व) प्राभ्युप (त्तादिवि) दुष्यति पू. बाल. २।२१, २।२८६ उत्त.; समु. १४७. (ध्यते); म्यप्र. १५ ( = ), ३९५; व्यउ. ९ ( 3 ) उत्त. : (४) मस्मृ. ८३३४९ ग. मन् धर्मेण (धर्मग मन्) [भ्युप १३३; विता. ७५५ स्मृचवत् ; बाल. २।२८६; समु. (घुप) दुष्यति (नश्यति) Noted by Jha]; मेधा. १४७ स्मृचवत् ; नन्द. स्मृचक्त् . १ नापे. २ थाभिहते. . - १ मात्रं. ध्य. कां. २०४ ·१६२४ व्यवहारकाण्डम् । । योद्धव्यम् । अन्ये तु एवमभिसंबध्नन्ति । दक्षिणानां हेतोः क्षत्रियस्य प्रजामात्ररक्षणार्थ शस्त्रग्रहणं प्रातमिति तब्द्य- संगरे। यदुपरोध: प्रवृत्ते धर्मऽप्रवृत्ते दक्षिणासंगर इति(?)। तिरिक्तविप्रवैश्यविषयं द्विजातिग्रहणम् । तथा च ौधा- विदोपाणामभ्यवपत्ति: परिभवः । यत्र स्त्रियः साध्व्यो ठा यनः –'ब्राह्मणार्थ गवाथै वा वर्णानां वाऽपि संकरे । केनचिदुपगम्यन्ते हन्यन्ते वा, एवं ब्राह्मणा: केनचिद्ध- गृह्णीयातां विप्रविशौ शस्त्रं धर्मव्यतिक्रमे ॥' गौतमोऽपि न्यन्ते, तत्र नन् खड़गादिना न दुष्यति, हिंसाप्रतिषेधाति -~-'प्राणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रमाददीत । दुर्बलहिंसायां क्रमो न कृतो भवतीत्यर्थः । असति प्रतिपंधे कामचार विमोचने शक्तश्चेदिति । ब्राह्मणग्रहणं वैश्यस्यापि प्रद- प्राप्तौ विध्यन्तरपालांचनया गौतमवचनमनुध्यायमानेन र्शनार्थम् । अत एव विष्णु: - --'आत्मत्राणे वर्णसंकरे वा 'दुर्बलहिंसायां चाविमोचने शक्तश्चेत्' इत्यवश्यं हनने ब्राह्मणवैश्यौ शस्त्रमाददीयाताम्' इति । यत्तु बौधायनेनो- प्रवर्तितव्यम् । अथ प्रहारशङ्का भवति तदा सर्वत क्तं--'भार्थमपि ब्राह्मण आयुधं नाददीते'ति, यदप्या- एवात्मानं गोपायेदित्युपेक्षा । * मेधा. पस्तम्बेन ---' परीक्षार्थोऽपि ब्राहाण आयुधं नाददीत' (२) ब्राह्मणादिभिश्च खड्गाद्यायुधं ग्रहीतव्यम् । इति, उभयत्रापि अपिशब्देन विभीपिकार्थ हिंसाथै वा यस्मिन् काले वर्णाश्रमिणां चौरादिभिः धर्म कर्तुं न दी- ब्राह्मणस्य शस्त्रग्रहणं दृरोत्सारितमिति गम्यते । तेन विभी. यते तत्र, तथा द्विजानां ब्राह्मणादीनां राजाभावपरचक्राक्षे- पिकार्थ ब्राह्मणस्य शस्त्रग्रहणविधानं पूर्वोक्तं विरुध्यते पकारादिभिः कालजनिते वर्णानां संकरे, तथा आत्मनश्च सत्यम् । अत एव पूर्वोक्तधोपरोधादिशस्त्रग्रहणविधि शरीरदारादिरक्षायां, दक्षिणासंबन्धिनि संगरे अपहार विषयादन्यत्र प्रतिषेधोऽवतिष्ठते इति व्यवस्थापनीयम् । निमित्ते संग्रामे, स्त्रीब्राह्मणरक्षायां च धर्मण अकूटयुद्धेन 'नन् धर्मेण न दुष्यति' इति वदता मनुना हिंसापर्य- तेन शस्त्रेणानेनानन्यगतिक: परान् हिंसन्न प्रत्यवत्येवं न्तोऽयं शस्त्रग्रहणोपदेशो न विभीषिकामात्रसंजननायेति चात्र साहसदण्डो न कार्यः । xगोरा. दर्शितम् । 'नन् धर्मेण न दुप्यति' इत्यस्य यद्यपि क्षात्र- (३) द्विजातिभिस्त्रिभिरपि ग्राह्यं किमुत राशेत्यर्थः। युद्धधर्मेण नन् न दुष्यतीत्यर्थोऽवभाति तथापि धमों- धर्मस्योपरोधे बलात्साहसिकैरधर्मप्रवर्तने । द्विजातीनां परोधकादिहिंसाया अवश्यकर्तव्यत्वात्तत्र क्षात्रयुद्धधर्मेण विप्लव उत्तमया स्त्रिया अधमेन योगात्संकरे कालकारिते न प्रनित्यायोगात् धर्मेण हिंसादिविधिना प्रेरितो भूत्वा भन्न तु देशकृते। तेषां तत्प्रायत्वेन निवर्तनासंभवात्। आत्मनः दुष्यतीत्यर्थोऽवगन्तव्यः । एतदुक्तं भवति-धर्मोपरोध- परित्राणे प्राणरक्षणे । दक्षिणानां दक्षिणाथै तदपहारे केनः कादिहिंसायाश्वोदितत्वात्तत्कर्ता न दुष्यतीति । तथा च चिक्रियमाणे संगरे युद्धे । स्त्रीविप्रयोरभ्युपपत्तौ प्राणरक्षणे । मनुवृत्तावुक्तम् ----'स्तेनादीनां वधः क्षात्रधर्मेणेत्ययुक्तं, धर्मेण विषदिग्धशराद्यधार्मिकप्रकारत्यागेन । मवि. तद्धननस्यावश्यकर्तव्यत्वात् । तस्माद्धर्मेण शास्ता न दुष्य- (४) मनुस्तु क्रोधादितः प्रेरितानां साहसिकाना- तीति द्रष्टव्यमिति । *स्मृच.३१३ मुक्तो यो दण्डस्तस्याभावं दोषाभावकथनमुखेन विधितः (५) धर्मेण हेतुना नन् नार्थेन दुष्यति, न साह- प्रेरितानां साहसिकानां कथयति-शस्त्रमित्यादि । धर्मस्त- सिको भवति । टाकारामादिको भेदनच्छेदनादिना साहसिकैर्यत्र देशे काले गुरु वा बालवृद्धौ वा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । चोपरुध्यते । तथा शुद्रेतरवर्णसंकरे परदाराक्रमणादिरूपे राजाभावकालकारिते, तथात्मनः परतः प्राणसंशये, तथा दक्षिणानां गवां संगरे ग्रहणनिमित्तकयुद्धे । तथा (१) मस्मृ. ८।३५०; मिता. २१२१ ( 3 ); अप. २०२१ स्त्रीविग्राभ्यवपत्तौ दुर्बलहिंसानिवारणे, द्विजातिभिः क्षत्रि- ब्राह्मणं (श्रोत्रिय); स्मृच. ३१३; रन. १२७; दवि. ९ यधर्माश्रयणरहितैरपि समथै: शस्त्रं ग्राह्यमिति संबन्धः। द्रौ (द्ध); सवि. १५२ ( = ); व्यप्र. १४ ( 3 ); व्यउ. ८ * मिता. व्याख्यानं दर्शनविधी ( पृ. ८३ ) द्रष्टव्यम् । (); व्यन. १०४; विता. ७५७; बाल, २०२८६, सेतु. x ममु., दवि., मच. गोरावत. १००० समु. १४७. नन्द. व्यप्र. स्मृचवत् ।

·साहसम् १६२५ । -- आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। (३) धर्मोपरोधकादिहननचोदना स्मृत्यनुमेया । न (१) आत्मपरित्राणार्थमविचारेण योद्धव्यम् । तदनु- प्रत्यक्षश्रुतेति दर्शयितुमुपक्रमस्मृतिवाक्यमाह मनुः दर्शयति-- गुरुमिति । आतताय्युच्यते यः शरीरधनदार- गुरुमिति । अत्र गुर्वादिपदानि अन्यपरतया प्रयुक्तानीति पुत्रनाशे सर्वप्रकारमुद्यतः। तमविचारयन्न विचारयन् दर्शयितुं तेषां तात्पर्याथों वृत्तिकारेण दर्शितः । गुरुं वा हन्यात् । गुवादिग्रहणमर्थवादः। एतेऽपि हन्तव्याः किमु- मान्यतमं वेत्यर्थः । बालवृद्धौ वा कृपाविषयमपीत्यर्थः । तान्य इति। एतेषां त्वाततायित्वेऽपि वधो नास्ति। आचा ब्राह्मणं वा बहुश्रुतं समस्तपात्रगुणयुक्तमित्यर्थः । उत्तग- ये च प्रवक्तारम्' इत्यनेनापकारिणामपि वधो निषिद्धः। र्धाथोंऽपि तेनैव दर्शितः । वधार्थमधिकारविच्छेदा 'गुरुमाततायिनं' इति शक्यः संबन्धस्तथा सत्याततायि- । थमवश्यमेतील्याततायिनमायान्तं प्रवृत्तं प्राणाद्यपहारे विशेषणमेतत्ततो गुर्वादिव्यतिरिक्तस्य आततयिनः प्रतिषेधः हन्यादेव, अविचारयन्निति अवधारणं नियमपरमिति । कुतः स्याद्वाक्यान्तराभावात् । अथ 'नाततायिवधे दोषः' ' कात्यायनोऽपि 'विनाशहेतुमायान्तं हन्यादेवाविचा- इत्येतद्वाक्यान्तरं सामान्येनाभ्यनुज्ञापकमिति। तदपि न। रयन् । विनाशहेतुं. उदासीनम् (?)। जलभेदादिविनाश विधेरश्रवणात् । पूर्वशेषतया चार्थवादले प्रकृतवचनत्वात् हेतुमाततायिनमिति यावत् । एतदुक्तं भवति । किमात इह् भवन्तस्त्वाहुर्यद्यपि आततायिनमित्येव विधिरवशिष्टो- तायिवधः सदोषो निदोषो वेति विचारो न कर्तव्यः ऽर्थवादस्तथापि गुर्वादीनां वधानुज्ञानं यतोऽन्यदपकारि- वैधत्वादिति । क्वचिदपि विचारयन्निति पाठादर्शनात् । त्वमन्यदाततायित्वं, यो ह्यन्यां कांचन पीडां करोति न सर्वण वसिष्ठोऽपि वैधत्वं दर्शयति--'आततायिनमायान्तमपि शरीसदिना सोऽपकारी, अन्यस्वाततायी, तथा च अन्यस्त्वाततायी, तथा च वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा पठ्यते--- 'उद्यतासिविषामिभ्यां शापोद्यतकरस्तथा। भवेत् ॥ इति । अत्र केचिदाहुः। आततायिवधविधि- आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश्चापि राजतः ॥ भार्याति- वाक्यत्रयेऽप्यायान्तमिति वचनादात्तशस्त्रो हन्तुमुन्मुखोट क्रमकारी च रन्ध्रान्वेपणतत्परः । एवमाद्यान्विजानीयात्स- भिधावन् दारादीन् वा जिहीर्षन् हन्तव्यः । कृते त्वनाथ वानवाततायिनः॥' आयान्तमिति वचनादात्तशस्त्रो हन्तु. किमन्यत्करिष्यतीति उपेक्षणीय एवति । तत्र कृते त्वनर्थ मभिधावन् , दारान् वा जिहीर्षन् हन्तव्यः । कृते तु इत्याद्ययुक्तमित्यपरे दूषयन्ति । करिष्यन् कृतवांश्च द्वावपि दोषे किमन्यत्करिष्यतीति उपेक्षा इति ब्रुवते । तदयुक्तम् । दौष्ट्येन समौ वधाहावेव । तस्मादायान्तमिति पदं यतः 'प्रकाशमप्रकाशं चेति वक्ष्यति। समानौ ह्येतौ करि- कृत्वाऽऽगतस्याप्याततायिन उपलक्षणार्थमुक्तमिति । अन्ये प्यन् कृतवांश्च, दुष्टौ चेति । तस्मादायान्तमित्यनुवादः पुनरेवमाहुः--वर्तमानार्थजिघांसन्तमिति विधिवाक्यस्थ- कर्तुमागतं कृत्वा वा गतमिति । आततायित्वाच्चासौ पदपर्यालोचनया वर्तमानविषदानादिव्यापारा एवातता- हन्यते । न च कृतवत आततायित्वमपैति । नास्यात्मनो यिन उच्यन्ते । तद्व्यापारनिवारणं च यत्राततायिवधमन्त- रक्षार्थ एव वध 'आत्मनश्च परित्राण' इत्यनेनोक्तः । रेण न संभवति तत्रैव तद्वधाभ्यनुज्ञा, सत्यां गतो वध. xमेधा. स्यानुचितत्वात् । तेन विषोपदानादौ व्याप्रियमाणः (२) आततायिनं हननप्रवृत्तं हन्यादेवाङ्गच्छेदादि प्रहरणादिमात्रेणानिवार्यः हन्तव्यः। विपदानादौ व्यापृतस्य रूपघातेन न त्वत्यन्तं, 'अन्यत्र गोब्राह्मणादिति गौतम ग्रह(प्रहर)णादिमात्रेण निवारयितुं शक्यस्य वा वधो दोपनिमित्तमेवेति। तदपि न। न हि विपदानादिव्यापारेपु * मिता., अप., ब्यप्र. व्याख्यानानि व्यवहारमातृकायां व्यापृतानां व्यापारनिवृत्तावपि पूर्वसिद्धं परशरीरादिविना- प्रथमभागे दर्शनविधी (पृ. ८३, ८४, ८५ इत्यत्र क्रमेण ) द्रष्ट- शहेतुत्वलक्षणमाततायित्वमपैति, तदुक्तं मेधातिथिना- व्यानि । दवि., व्यप्र. मितावद्भावः । 'आततायित्वाच्चासौ हन्यते । न हि कृतवत आततायित्वx गोरा. मेधावत् । मपैती' ति । तेन विषदानादौ व्यापृतोऽपि आततायित्वा- १ तस्त्वा. २ सृष्टदिति त. द्धन्तव्य इति मेधातिथेरभिप्रायः। स्मृतेः । मवि. H- ·व्यवहारकाण्डम् " , * गोरा, ननु च दारादिरक्षणाथों वध इति कृते दारादि- भार्यारिक्थापहारी च रन्ध्रान्वेषणतत्परः । विप्लवे पश्चाद्वधो व्यर्थ इति उपेक्ष्य एव कृतवानाततायी, एवमाद्यान्विजानीयात्सर्वानेवाततायिनः॥ न हन्तव्यः। मैवम्। न दारादिरक्षणार्थों वधविधिः किन्तु नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति .कश्चन। दारादिविप्लवादिनिमित्ते वधी विधीयते । रक्षणार्थस्तु प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ वधविधिरात्मनश्च परित्राण इत्यादी क्वचिदेव, तस्मात्कृत- (१) न कश्चन इति नाधर्मो न दण्डो न प्रायश्चित्त- वानित्याततायी नोपेश्यः। स्मृच.३१३-४ मिति । प्रकाशं जनसमक्ष, अप्रकाशं विषादिदानेन (४) गुरुबालवृद्धबहुश्रुतब्राह्मणानामन्यतमं वधोद्यत- येनकेनचिदुपायेन । मन्युः क्रोधाभिमानिनी देवताऽसौ मागच्छन्तं विद्यावित्तादिभिरुत्कृष्टं पलायनादिभिरपि स्वनिस्तरणाशक्तौ निर्विचारं हन्यात् । अत एवोशना- मन्युमृच्छति। नात्र हन्तृहन्तव्यभावोऽस्ति पुरुषयोः, अयं आततायिक्रोध इतरेण हन्यत इत्यर्थवादोऽयम् । 'गृहीतशस्त्रमाततायिनं हत्वा न दोषः । कात्यायनश्च भृगुशब्दोलेग्वेन मनूक्तश्लोकमेव व्यक्तं व्याख्यातवान् । यथा प्रतिग्रहकामः, को मह्यं ददातु, नाहं प्रतिग्रहीता, आततायिनि चोत्कृष्ट तपास्वाध्यायजन्मतः । न त्वं दाता, ततश्च कुतः प्रतिग्रहदोषो मामेवमत्रापि । वधस्तत्र तु नैव स्यात्पापं हीने वधो भृगुः ॥' इह साहसिके दण्डो नानातः, स दण्डपारुष्ये द्रष्टव्यः । मेधातिथिगोविन्दराजौ तु 'स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च नन्धर्मेण इह त्वधिकतरो यत उक्तं 'विज्ञेयः पापकृत्तमः न दुष्यति' इति पूर्वस्यायमनुवादः। गुर्वादिकमपि हन्यात् इति । मेधा. किमुतान्यमपीति व्याचक्षाते। ममु. (२) हन्तृकृतो मन्युः क्रोधाभिमानिनी देवता तं (५) अथवा - दुरुक्तभाषणमेवात्र हिंसा 'वाग्भि- मन्यु हन्यमानगतं क्रोधं निवर्तयति । साहसे चापराधा- स्तैस्तैर्जघान ताम्' इति वचनात् । अथवा प्रतिकृलाचरणे पेक्षया प्रथममध्यमोत्तमसाक्षादङ्गच्छेदनिर्वासनादयो हन्तिप्रयोगो, यथा चात्र प्रतिभाति तथा द्वैतविवेके दण्डाः कार्याः । वक्ष्यामः। (६) अविचारयन् गुर्वादीन् हन्यात् , (३) न कश्चन दोषो भवतीति ब्रह्महत्यादिकृतमपि त्यागं कुर्यात् पापं न तादृशं भवति । तथाहि प्रायश्चित्तमपि तत्राल्प- न तु हिंसां कुर्यात् । हन हिंसागत्योरित्यरय धातोगत्यर्थता, मेव स्मृतिकारैनिबद्धम् । हन्तुहिंसा आततायिनो हिंसा न हिंसार्थम् । भाच. अनिदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः। प्रति ऋच्छति तत्प्रतिरुद्धा न फलं प्रसूते । तन्न कर्तरि क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते साततायिनः ।। पापं जनयति हिसितेन हिंसाकरणादिति तात्पर्यम् । मवि. उद्यतासिर्विषामिभ्यां शापोद्यतकरस्तथा । : विश्व., मिता. व्याख्याने व्यवहारमातृकायां (पृ. ८२, आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश्चापि राजनि+। ८३) द्रष्टव्ये। * 'अमिदो' इत्यस्य श्लोकस्य व्याख्यानं वसिष्ठे (पृ.१६०८) * शेषं मेधावत् । ममु., मच. गोरावत् । द्रष्टव्यम्। (१) मस्मृ. ८।३५० इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम्, + 'उद्यतासि' इत्यादिश्लोकयोव्याख्यानं एतत्समानकात्या मेधा. ( 3 ) रिक्थापहारी (तिक्रमकारी); भाच. रन्ध्रा (छिद्रा) यनवचनयोरुपरि अस्मिन्नेव प्रकरणे द्रष्टव्यम् । शेष मेधावत्. (१) मस्मृ. ८।३५० इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम्; (२) मस्मृ.८।३५१ [सं मन्यु (स्तन्मन्यु) Noted by गोरा. रहरश्चैव (रापहारी च) या (आ) वसिष्ठः; मिता. २०२१ Jha; विश्व. २।२१ ( 3 ) पू. मिता. २०२१ (%) प्रकाश (3); मवि. गोरावत् , स्मृत्यन्तरम् ; दवि. २३४ गोरावत् , वाड (प्रच्छन्नं वा) : २१२८६ (3); स्मृच. ३१४; पमा. मनुवसिष्ठौ सवि. १५३ ( 3 ) रहरश्चैव (रापहता च) या ४६७ ( = ); रत्न. १२७; दवि. ९ पू.; नृप्र. २०८ नाततायि (आ); मच. (3) सविवत् ; व्यप्र. १४ (D) या (आ); | (न तवारि); सवि. १५२ ( = ) मितावत् : १५५ (3) पू.; भाव. (3) गोरावत्. अधिकस्यलनिर्देशो वतिछे द्रष्टव्यः । ग्यप्र. १४ (3), ४०० (3) मितावत्, व्यड. ९ (3) (२) मस्मृ. ८।३५० इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम्; पू. : १३७ पू., स्मृतिः; विता. ४९१ पू. : ७५७, सेत. मेधा. (3); भाच. (%3D). १००(3); समु. १४७. दवि.१० ·“साहसम्. १६२७ . प्रवक्ता (४) एतद्भाष्यकारो मेधातिथिव्यांचष्टे । न कश्च क्तम् । आचार्यादींस्तु न हिंस्यात् । प्रतिकूलाचरणेऽत्र नेति । नेहाधमों न दण्डो न प्रायश्चित्तम् । प्रकाशं हिंसाशब्दः। गोविन्दराजस्तु सामान्येन हिंसानिषेधा आभाष्य जनसमक्षम् । अप्रकाशं विषदानादिना येन- दाततायिनोऽप्येतान्न हिंस्यादिति व्याख्यातवांस्तयुक्तम् । केनचिदुपायेन । मन्युः क्रोधाभिमानिनी देवता । स गुरु वा बालवृद्धौ वा' इत्यनेन विरोधात् । ममु. मन्युमृच्छति । नात्र हन्तृहन्तव्यभावोऽस्ति पुरुषयोः । महापातकिसाहसिकदण्डविधिः आंततायिक्रोधः इतरेण क्रोधेन हन्तव्य इत्यर्थवादोऽय- +ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः। मित्यादिग्रन्थेन अत्राप्रकाशवधेऽपि दोपाभावं वदन् एते सर्वे पृथग्ज्ञेया महापातकिनो नराः ॥ मनुरप्युपप्लवं कृत्वा गतेऽप्याततायिनि विपदानादिना चतुर्णामपि चैतेषां प्रायश्चित्तमकुर्वताम् । वधो न दोषायेति दर्शयति उपप्लवकरणसमये विषदाना शारीरं धनसंयुक्तं दण्डं धऱ्या प्रकल्पयेत् ॥ संभवात् । +स्मृच.३१४ गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । आचार्य च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् । स्तेये च श्रपदं कार्य ब्रह्महण्यशिराः पमान ।। न हिंस्याबाह्मणान गाश्च सर्वाश्चैव तपस्विनः।। असंभोज्या ह्यसंयाज्या असंपाठ्याविवाहिनः। (१) आचार्य उपनेता । अध्यापको चरेयुः पृथिवीं दीनाः सर्वधर्मबहिष्कृताः॥ व्याख्याता । गुरुस्ताभ्यामन्यः पितृव्यमातुलादिः । सर्वो ज्ञातिसंबन्धिभिस्त्येते त्यक्तव्याः कृतलक्षणाः । श्चैव तपस्विनः । प्रायश्चित्तप्रवृत्तान् पाताकनोऽपीति निर्दया निर्नमस्कारास्तन्मनोरनुशासनम् ।। सर्वग्रहणम् । अविशेषेण सर्वभूतानां तत्र तत्र हिंसा प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्ववर्णा यथोदितम् । निषिद्धा। पुनर्वचनमाचार्यादीनामाततायिनामपि निषे नाक्या राज्ञा ललाटे स्युर्दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ।। धार्थमिति केचित् । यस्तु 'गुरुं वा बालवृद्धौ वा' आग:सु ब्राह्मणस्यैव कार्यो मध्यमसाहसः । इत्यादिरर्थवादोऽस्यैव प्रतिप्रसवः । उपाध्यायस्त्वाह विवास्यो वा भवेद्राष्ट्रात्सद्रव्यः सपरिच्छदः ।। नायं प्रतिषेधः पर्युदासोऽयं संकल्पविधानाथों 'नोद्यन्त इतरे कृतवन्तस्तु पापान्येतान्यकामतः । मादित्यमीक्षेत' इतिवत् । अतः प्रयत्नेनातिक्रान्तं भवति सर्वस्वहारमर्हन्ति कामतस्तु प्रवासनम् ॥ -संकल्पप्रतिषेधश्चेति । अथवा दुरुक्तभाषणं हिंसा 'वाग्भि- मातापितास्त्रीपुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः स्तैस्तै धान ताम्' इति प्रयोगदर्शनात् । अथवा प्रति- माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति । कुलाचरणे हन्तिः प्रयुक्तः । त्यजन्नपतितानेतान राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्। (२) आचार्यमध्यापयितारं चोपनयनमात्रकारिणं (१) माता न त्यागमहति । न त्याज्या। त्यागः लोकवत् (१) पितरं मातरं गुरुं 'अल्पं वा बहु वा यस्ये'. स्वगृहानिष्कासनं, मातृवृत्तेः स्खलिताया उपकारस्योप- त्युक्तं, गोब्राह्मणतपोनिष्ठांश्चाततायिनोऽपि न हिंस्याद- क्रियायामुदितायामकरणे । एवं पित्रादीनामपि व्याख्ये- न्यथा सामान्यहिंसानिषेधे सतीदं पृथक् वचनं अनर्थक यम् । संबन्धे साहचर्यात् स्त्री भार्यवाभिप्रेता । अपतिता- स्यात् । गोरा. नामेषां त्यागो नास्ति । मातुस्तु 'न माता पुत्रं प्रति (३) आचार्य उपनयनपूर्वकवेदाध्यापकं, प्रवक्तारं पततीत्येके' इति शातातपः। भार्यायाश्चापि त्यागोऽ. वेदार्थव्याख्यातारं, गुरुं 'अल्यं वा बहु वा यस्य' इत्यु- + 'ब्रह्महे'त्यायष्टश्लोकानां व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च + मेधावद्भावः, अयं ग्रन्थः मेधातिथिसमीक्षार्थ धृतः । प्रथमभागे दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५८०-८१) द्रष्टव्यः । * अन्यव्याख्यानानि अत्रैव गतार्थानि । (१) मस्मृ.८।३८९; अप. २।२३७ दण्डयः (दाप्यः); (१) मस्मृ. ४११६२ [ब्राह्मणान् गाश्च (ब्रह्महं गां वा (2)) ब्यक. १२० अपवत् ; विर. ३५७; विचि. १५४ शा (शो): Noted by Jha ]; अप. १।१५४ णान् (ण); दवि. १८२ (=); दवि. ३०४; वीमि. २।२३७; सेतु. ३०३-४; २३९ गाश्च (गां च); समु. १४७. समु. १५७. मेधा.

·१६२८ व्यवहारकाण्डम् संभोगो गृहकार्यनिषेधश्च । भक्तवस्त्रादिदानं तु न निषि 'श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधु भूतिकृत्येष्वभोजयन् । ध्यते। 'योषित्सु पतितास्वपि । वस्त्रानपानं देयं च तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हैरण्यं चैव माषकम् ।। बसेयुः स्वगृहान्तिके ॥' इति पठ्यते । मेधा. (१) अप्रातिवेश्याथोंऽयमारम्भः । सब्रह्मचारिणामयं (२) मातृपितृभार्यापुत्राः त्यागं भरणशुश्रूषाद्यकरणा- नियमः । श्रोत्रियस्तादृशमेव श्रोत्रियं गुणवन्तं, भूति- त्मकं नाहन्ति । अत एतानपतितानपि परित्यजन् कृत्येषु भतिर्विभवस्तन्निमित्तेषु कार्येषु, विभवे धनसंपत्ती अन्योन्यपरित्यागे राज्ञा षट् शतानि दण्ड्यः । * गोरा. सत्यां यानि क्रियन्ते गोष्ठीभोजनादीनि, अथवा भति- (३) समुच्चितानां त्याग एतत् । अप. १२३७ ग्रहणं कृत्यविशेषणं, भूतिमन्ति यानि कृत्यानि प्राचुर्येण निमित्तविशेपेषु प्रातिवेश्यबाह्मणाधभोजने दण्डविधिः प्रभूततया विवाहादीनि क्रियन्ते, यत्र विंशतेरधिकनरा प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे। भोज्यन्ते तादृशेषूत्सवेषु, अभोजयंस्तदर्थमन्नं भर्तिकृत्येषु अविभोजयन्विप्रो दण्डमर्हति मापकम् ॥ भोक्तव्यं तावद्विगुणं तस्मै दापयेत् , राज्ञे वा, उभयं, हिरण्यं माषकं वा । मंधा. (१) विशन्त्यस्मिन्निति वेशो . निवासस्तत्प्रतिगतः प्रतिवश्यः गृहाभिमुखस्तत्र भवः प्रातिवेश्यः । प्रदीर्घपाठे (२) विद्याचारवांस्तथाविधमेव गुणवन्तं विभव- स्वार्थिकोऽण् । एवमनुवेश्यः पृष्ठतो वसन् , तौ चेन्न कार्येषु विवाहादिषु प्रकृतत्वात्प्रातिवेश्यानुवेश्यावभोजयन् भोजयेत् यदि स्वगृहमानीय कल्याणे विवाहाद्युत्सवे तदन्नं भोजिताद्विगुणमन्नं दाप्यो हिरण्यमापकं च राज्ञा । ममु. विशतिमात्रा यत्र द्विजा अन्ये भोज्यन्ते, तदा माषकं पितापुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः मुवर्ण दण्डं दाप्यो, हिरण्यमित्युत्तरत्र विशेषणादिहापि 'पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां दशपणो दमः । विज्ञायते । अझै यदि तौ प्रातिश्यानुवेश्यौ योग्यो यस्तयोः सान्तरः स्यात्तु तस्य तूत्तमसाहसम्॥ भवतो न द्विषन्तौ नात्यन्तनिर्गुणौ । मंधा. सान्तरः स्यात् तयोर्मध्यगो भूत्वा विरोधमुत्पादयेत् । (२) प्रातिवेश्यो निरन्तरगृहस्थः। अनुवेश्यस्तद- नन्तरः । कल्याणे उत्सवे। विंशतिब्राह्मणा यत्र भोज्यन्ते अभक्ष्यापयादिप्राशयितसितृदण्डविधिः तत्र । अझै योग्यौ । विप्र इति वचनात् क्षत्रियस्य अभक्ष्यमथवाऽपेयं वैश्यादीन् प्राशयन द्विजान् । ताहब्राह्मणाभोजने न दोष इत्यर्थः । मापकं सुवर्णस्य । जघन्यमध्यमोत्कृष्टान् दण्डानाहुर्यथाक्रमम् ।। +मवि. पेणाः शूद्रे भवेद्दण्डः चतुःपञ्चाशदेव तु । (३) उत्तरत्र हैरण्यग्रहणादिह रौप्यमापं दण्डमर्हति । ग्रसितारः स्वयं कार्या राज्ञा निर्विषयास्तु ते ॥ xममु. अत्र विष्णुक्तो दण्डो ब्राह्मणादिषु उत्तमेषु दूपितेपु, (४) मापकवात्र रोप्यो बोद्धव्यः । उत्तरश्लोके मान- मन्वाद्युक्तश्चानुत्तमेण्वित्यविरोधः । बेन अधिके भतितुल्यात्मके प्रातिवेश्यश्रोत्रियाभोजन- (१) मस्मृ. ८।३९३ है (हि) [तदन्नं ( तद्धनं ) हैरण्यं रूपेऽपराधे विशिष्य हिरण्यमाषकदण्डाभिधानादिति हला- चैव (दण्डं चैव स) Noted by Jha ]; अप. २।२६३, युधः। xविर.३५९ विर. ३५९; दवि. ३०५ प्वभो (पु भो ); समु. १५७. (५) स्वगृहस्याभिमुखं गृहं प्रतिवेशः, अभितः समी- (२) विर. ३६०. पस्थं गृहमनुवेशस्तत्रस्थौ प्रातिवेश्यानुवेश्यौ । नन्द. (३) अप. २।२३३ प्राश ( भक्ष ) ष्टान् दण्डानाहुर्य (ष्ट- दण्डानहेंध); व्यक. १२१ नाहुर्य (नहेंथ); विर. ३६१ * मवि., ममु. गोरावत् । : गोरा, मेधावत् । व्यकवत् विचि. १५५; दवि. ३०८ वैश्यादीन् प्राश (ब्राह्म- + मच., भाच, मविवत् । x शेपं मविवत् । णान् ग्रास ) पू. सेतु. २९७ प्राशयन् (ग्रासयेत् ). (१) मस्मृ. ८।३९२ [प्राति (प्रति ) Noted by (४) अप. २०२३३; ब्यक. १२१; विर. ३६१ असि Jha]; अप. २।२६३; ब्यक. १२०, विर. ३५८ प्रो (शासि); विचि. १५५. पू., दवि. ३०९ उत्त.; सेतु, (नौ); दवि. ३०५, समु. १५७. २९७ पू. विर. ३६० विर. ३६१ ·१६२९ तडागजलस्य मवि. धोपजीविनो धर्मच्युतस्य दण्डविधिः (१) तडागग्रहणमुपलक्षणार्थम् । नादकहरणेऽप्ययं यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः । दोष इति केचित् । तदयुक्तम् । महान् हि तडागभेदने दण्डेनैव तमप्योपेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम् ।। अपराधः । स्वल्यो नदीभेदने। तडागस्य हि वप्रभेदने- (१) धर्मजीवनो ब्राह्मणो, धर्मसमयात् च्युतः स्व. नोदकहरणेऽप्ययमेव विधिः । मेधा. कर्तव्यभ्रष्टः, दण्डेनैव तमप्योपेत् , दण्डेन विवासनादिना, (२) तडागभेदकं बहिनि:सारक तमप्योषेत् दहेदित्यर्थः । मवि. अप्सु मज्जयित्वा हन्यात् । गुद्धवधेन शिरच्छेदेन । (२) याजनप्रतिग्रहादिना परस्य यागदानादिधर्म- यस्त्वगुलीकरच्छेदादिको वधः सोऽतिदुःखहेतुत्वादशुद्ध- मुत्पाद्य यो जीवति स धर्मजीवनो वाहाण: सोऽपि यो वधः । एतत् कामतः । अकामे त्वाह तच्चापीति । धर्ममर्यादायाश्च्युतो भवति तमपि स्वधर्मात्परिभ्रष्टं तत्तडागादि विगुणीकृतं सम्यकृत्वोत्तमसाहसं दण्डं दण्डेनोपतापयेत् । *ममु. दयात् । (३) धर्मात् प्रच्युतो धार्मिकत्वख्यापनेन जीवंश्चोर- (३) तटाकमहत्त्वाल्पत्यानुसारेणात्र दण्डविकल्प तुल्य इत्यभिप्रायः । नन्द. व्यवस्था कार्या । स्मृच.३२६ उत्कृष्टकर्मभिविन् अधमजालीयो दण्ड्यः (४) य: स्नानदानादिना जलोपकारकं भागं सेतु- यो लोभादधमो जात्या जीवेदुत्कृष्टकर्मभिः । भेदादिना विनाशयति तमप्सु मजनेन प्रकारान्तरेण वा तं राजा निर्धनं कृत्वा क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ हन्यात् । यद्वा यदि तडागं पुन: संस्कुर्यात्तदोत्तमसाहसं यो जात्या अधमो निकृष्टः क्षत्रियादिः। सत्यपि दण्ड्यः। ममु. प्रकृतत्वे राजन्यस्य सर्वेषामयं ब्राह्मणवृत्तिप्रतिषेधः। एव. (५) अनेककोटिजीवनाशकत्वाद्वधार्हः। यदि वा मेवायं श्लोकः । उत्कृष्टो निरपेक्षो ब्राह्मण एव । कर्मभि- प्रतिसंस्कुर्यात् , विषादिना द्रव्येण दूषयेत्तदा संस्कुर्या- रध्ययनादिभिर्जीवति । दण्डोऽयं सर्वस्वग्रहणप्रवासनैः । *मच. +मेधा. (६) शुद्धवधेन शस्त्रवधेन । नन्द. तडाग-कोष्ठागार-देवतागार-जलमार्गादिभेदनाद्यपराधेषु कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् । दण्डविधिः तेंडागभंदक हन्यादप्सु शुद्धवधन वा। हस्त्यश्वरथहर्तृश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥ यद्वापि प्रतिसंस्कुर्यादाप्यस्तूत्तमसाहसम् ४ ॥ * शेपं मविवत्। * मच. ममुवत् । + अन्यव्याख्यानानि यथाश्रुतानि । (तहाकभेदकान् ) डाग (डाक ) यदापि ( तथापि ) दाप्यस्तू x विर. व्याख्यान यस्तु पूर्वनिविष्टस्य ' इति श्लोके (हाप्यश्चो) Noterl hy Jha ]; अपु. २२४५४ पूर्वा द्रष्टव्यम् । दवि. व्याख्याने मवि., ममु. च अनूदितम् । (तडागदेवतागारभेदकान् घातयेन्नृपः) पू.; व्यक. (१) मस्मृ. ९।२७३, व्यक. १६४, विर. ६२५ यदा (तद्वा) दाप्यस्तु (धाच्चो ); मवि. यद्वा (तच्चा); तमप्यो ( समाप्लो); दवि. २६० तमप्यो ( समाप्लो) द्धि वि स्मृच. ३२६ डाग ( टाक ) या ( तच्चा ) हाप्यस्तू ( दद्यादो); विर. ३६५ व्यकवत् ; व्यनि. ५०९ डाग (टाक) हाप्यस्तू (विधि); बाल. २।२७६; सेतु. ३२८ वनः (विनः) तमप्यो ( समाप्रो) माद्धि विच्युतम् ( ाद्विधिच्युतम् ); समु. ( इंद्याच्चो); दवि. ३१३ यद्वा ( तच्चा ) हाप्यरतू ( ह्याच्चो); सवि. ४७४ डागभे ( टाकछे) यद्वापि ( स यदि ) दाप्यस्तू १५८ वनः (विनः) क्रमेण यमः. (२) मस्मृ. १०।९६ [ लोभाद (मोहाद) Notel by ( द्याञ्चो ); मच. यदापि ( यदि वा ); भाच. मविवत्. Jha]; अप. २।२३३ प्रवा (विवा ): २।३०३; व्यक. (१) मस्मृ. ९।२८०; मिता. २।२७३; अप. २।२७३ १२१ पू.; विर. ३६३ कर्मभिः ( जातिभिः); विचि. १५७; कोष्ठा ( अग्न्या ); व्यक. ११४ दकान् (दिनः); विर. ३२० दवि. ३०२; वीमि. २।३०४ जात्या (जातो); सेतु. हर्तृश्च ( हन्तुंश्च ) शेष व्यकवत् ; विचि. १३६ (--) रयन् -२९७,३०५. (रितः) शेष व्यकवत् ; व्यनि. ५०९ को (गो); दवि. (३) मस्मृ. ९।२७९ ग. यदा (तदा) [ तहागभेदक ४४ हर्तृश्च ( हन्तुंश्च ) उत्त. : १३८, १४२ विरवत् ; नृम. दिति । .......... १२१ ·व्यवहारकाण्डम् मच. मच. (१) कोष्ठागारं राजगृहम् । मवि. (१) दुर्गगतानां प्राकारादीनां विनाशने प्रवासनं (२) राजसंबन्धिधान्यादिषु धनागारायुधगृहयोदेव- दण्डः । परिखा भूभागा; खाताः । मेधा. प्रतिमागृहस्य च बहुधनव्यथसाध्यस्य विनाशकान् हस्त्यश्व (२) राजगृहपुरादिसंबन्धिनः प्राकारस्य भेदकं तदी- रथस्य चापहर्तृन् शीघ्रमेव हन्यात् । यत्तु संक्रमध्वज यानामेव परिखाणां पूरयितारं तद्गतानां द्वाराणां भञ्जकं यष्टिदेवंताप्रतिमाभेदिनः पञ्चशतदण्डं वक्ष्यति सोऽस्मा. शीघ्रमेव देशानिर्वासयेत् । ममु. देव देवतागारभेदकस्य वधविधानान्मृन्मयपूजितोज्झित (३) परिखाः परितः सजलखाताः। ते चेत्स्थास्यन्ति देवताप्रतिमाविषयोऽत्र द्रष्टव्यः । ममु. पुनः करिष्यन्तीति कृत्वा क्षिप्रं प्रवासनमिति । (३) अविचारयन् इत्यनेन सदस्यपि प्रभो न कार्यः। विविधद्रव्यनाशापराधेषु दण्डविधिः द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् । स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दद्याश्च तत्समम् ॥ आगमं वाप्यपां भिन्द्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम् ।। चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु च। (१) हरेत् स्वसमीपतडागं प्रति नयेत् । आगमं मूल्यात्पश्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ।। तहागे जलागमं रुन्ध्यात् । आगमं वाप्यपां भिद्यादिति संक्रमध्वजप्रतिमादिद्रव्यभेदनदूषणादौ दण्डविधिः कचित्याटः । स दाप्यः तत्सम्यक्करणपूर्वम् । +मवि. 'संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः । (२) यः पुनः प्रजार्थ पूर्व केनचित्कृतस्य तडागस्यो- प्रतिकुर्याच्च तत्सर्व पञ्च दद्याच्छतानि च ॥ दकमेव गृह्णाति । कृत्स्नतडागोदकनाशने वधदण्डः (१) संक्रमः येन संक्रामन्ति मार्गेणावतरन्ति जलोप- प्रागुक्तः। तथोदकागमनमार्ग सेतुबन्धादिना यो नाशयति स्पर्शादिना निमित्तेन, शुभ्रं वासः ध्वजः चिह्न राजामा- स प्रथमसाहसं दण्ड्यः । ममु. त्यादीनां देवायतनेषु च । यष्टिः ईदृशे च । प्रतिमाना- (३) अत्र च (द्वितीय श्लोकेन) तडागभेदके मिति व्याख्यातम् (?)। प्रतिकुर्यात्समदधीताप्रत्यापत्ति उत्तमसाहसाभिधानं पूर्वोक्ततडागापेक्षया उत्कर्षमादाये- नयेत् । मेधा. त्यविरोधः । तोयाधारविशेषादेव विकल्प इत्यन्ये । (२) ध्वजो देवकुलादिध्वजः। यष्टिः प्रामादिपताका- प्रोकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् । यष्टिः । प्रतिमानां मनुष्यप्रतिकृतीनाम् । देवप्रतिमासु तु. वधस्तदायतनभेद एव वधोक्तः । मवि.. द्वाराणां चैव भक्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ॥ (३) संक्रमो जलोपरि गमनार्थ काष्ठशिलादिरूपः, + रमृच. मविवद्भावः। ध्वजः चिह्न राजद्वारादौ, यष्टिः पुष्करिण्यादी, प्रति- २६३ कोष्ठा (अन्य ); वीमि. २१२७३ अपवत् ; सेतु. माश्च क्षुद्रा मृन्मय्यादयस्तासां विनाशक: पञ्चशतपणान् २३७-८ व्यकवत् ; समु. १५८ को (गो) क्रमेण यमः. दद्यात्तच्च विनाशितं सर्व पुनर्नवं कुर्यात् । xममु. (१) मस्मृ. ९।२८१ भिन्द्या (भिधा) [(डाग (डाक) Noted by Jha ]; व्यक. १२१, मवि. भिन्यात् * एतौ श्लोको दण्डपारुष्ये मनुना आम्नातौ। अनयो- (सन्ध्यात्); स्मृच. ३२६ डाग (टाक) वाप्यपां भिन्द्यात् यख्यिासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डपारुष्यप्रकरणे द्रष्टव्यः । (वाप्युपारन्ध्यात्); विर. ३६५ वाप्य (चाप्य); व्यनि.५१० x विर., मच. ममुवत् । पूर्वनि (पूर्व नि) डाग (टाक) बृहस्पतिः; दवि. ३१३ २।२२९; सेतु. २५७ अपवत् ; समु. १५८ रस्य (राणां) विरवत् ; मच. मस्मृवत् ; सेतु. २५७ विरवत्. भक्ता (भेत्ता) क्रमेण यमः (२) मस्मृ. ९।२८९; अप. २।२८२ भत्ता (भेत्ता) (१) मस्मृ. ९।२८५; अप. २०२३३, ग्यक. १२१ बास ( माप ); ब्यक. १२२ स्य च (स्याव) शेषं अपवत् ; पञ्च दद्याच्छ (दद्यात्पञ्चश) उत्त.; विर. ३६३ च (स) विर. ३६७ स्य च (स्यानु) भक्ता (भेत्ता); विधि. १५९ भेसा शेष व्यकवत् ; विचि. १५७ व्यकवत् ; व्यनि. ५१० तत्सर्व (छेत्ता ) शेष अपवत् ; व्यनि. ५११ भक्ता (भेत्ता); (तत्पूर्व ); सेतु. २५६ विरवत् ; समु. १५८ व तत्सर्ष वि. २९९ व्यकवत; वीमि. २२२८२ अपवत् , बाल. (यथापूर्व) क्रमेण यमः. विर.३६५ ।

·साहसम् १६३१ कार्या । अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा । (१) अदृष्टेनोपायेन मन्त्रादिशक्त्या मारणमभि. मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः॥ चारः । तत्र प्रवृत्तानाममृतेऽभिचारणीये दण्डोऽयम् । (१) यानि स्वयमदुष्टानि द्रव्याणि लाभार्थी दूषयति, अनभिवारणीयाभिचारेषु नैतावता मुच्यते। तत्र मनुष्य- तथा धान्यविक्रयी क्षेत्रे निदोषं धान्यमुत्तमं तृणबुसैयोज मारणदण्डश्च विज्ञेयः । सर्वग्रहणं लौकिकवैदिकयोरवि. यति, कुङ्कुमादेन तेन अकुङ्कुमादिना द्रव्यान्तरेणैकी- शेषेण दण्डार्थम् । वैदिकाः श्येनादय: । लौकिकाः पाद करणं, मणयो मुक्तास्तेषां भेदनं द्विधाकरणम् । अत्र पांशुग्रहणसूचीभेदनादयः । मुलकर्म वशीकरणादि । आप्ता वेधतिभंदने विद्यते अनेकार्थत्वाद्धातूनाम् । वेधते: *पितृभार्यादयस्ततोऽन्येऽनाताः । कृत्या अभिचार- रूपमेतत् । मणयो हीनमध्यमोत्कृष्टतमा भवन्ति । तत्र प्रकारा एव मन्त्रादिशक्तय उच्चाटनसुहृद्वन्धुकुलद्वेष- दण्डकल्पना कर्तव्या । मध्यमेषु मध्यम उत्तमेषूत्तमः । विचित्तीकरणादिहेतवो भूतविद्यादिषु प्रसिद्धाः । *मेधा. मेधा. (२) अनाते असंबन्धिनि विषये । मूलकर्मणि (२) अदुष्टद्रव्याणामपद्रव्यप्रक्षेपेण दूषणे, मणीनां सनादिप्रयोगरूपवशीकरणकर्मणि । भत्रादौ तु संबन्धिनि च माणिक्यादीनामभेद्यानां विदारणे, वेध्यानामपि वशीकरणे कृते न दोषः । अनाप्तैरिति पाठेऽसंबन्धिभि- मुक्तादीनामनवस्थानवेधने प्रथमसाहसो दण्डः कार्यः। रित्यर्थः । कृत्यासु रोगाद्युत्पत्त्यर्थ मातृग्रहाद्युत्थापने । सर्वत्र परकीयद्रव्यनाशे द्रव्यान्तरदानादिना स्वामितुष्टिः +मवि. *ममु. (३) एवं मातृपितृभार्यादिव्यतिरिक्तैरसत्यैामोह्य राजमार्गदूषणे दण्डविधिः धनग्रहणाद्यर्थ वशीकरणे तथा कृत्यासूच्चाटनापाटवादि- समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । हेतुषु क्रियमाणासु नानाप्रकारासु द्विशतपणदण्ड एव स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमध्यं चाशु शोधयेत् ॥ कर्तव्यः । xममु. अनार्तः सन् यो राजपदेषु पुरीषं कुर्यात्स कार्षापण- राजपुरुषाणां धनलोभादिदोषेषु दण्डविधिः द्वयं दण्डं दद्यात्स चामेध्यं शीघ्रमेवापसारयेत् । ममु. राज्ञो हि रक्षाधिकृताः परस्वादायिनः शठाः। आपद्गतस्तथा वृद्धो गर्भिणी बाल एव वा। परिभाषणमर्हन्ति तश्च शोध्यमिति स्थितिः ॥ भृत्या भवन्ति प्रायेण तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ।। अभिचारमूलक्रियाकृत्यासु दण्डविधिः (१) परस्वमाद्रातुं शीलं योषां ते परस्वादायिनः, अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः । शटाः असभ्यक्कारिणः प्रायेणाधिकृताः सन्तो भवन्ति । मूलकर्मणि चानाप्तैः कृत्यासु विविधासु च ॥ प्राक्शुचयोऽपि रक्षन्ति वित्तानि । अतः प्राक्शुचित्वा- * विर., मच. ममुवत् । नुमानेन नोक्षणीयाः । यत्नतः प्रतिजागरितव्याः । x मेधा.व्याख्यानं सीमाविवादप्रकरणे (पृ. ९३९) द्रष्टव्यम्। तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः। न केवलं राजार्थनाशः अन- + व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च सीमाविवादप्रकरणे सीमाविवादप्रकरणे वेक्षया, यावत्प्रजा अपि निर्धनीकुर्वन्ति । मेधा. (पृ. ९३९) द्रष्टव्यः । * विर. मेधावत् । + दवि. मविवत् ममुवश्च । (१) मस्मृ. ९।२८६ [मपवे (मपि वे) Noted by x अत्रोमृतोऽनुद्धृतभागश्च मेधावत् । Jha]; अप. २।२३३ च (तु); ग्यक. १२१ मपवेधे च (मवबाधेषु ); विर. ३६२-३ अपवत् ; विचि. १५६ अपवत् ; (तौ) Noted by Jha]; अप. २१२३३ चाना: पनि. ५११ मप (मप्य ); दवि. ३१०; सेतु. ३०५ मपवे (विद्वेष); म्यक. १२१; मवि. सैः (से); विर. ३६२; विचि. १५६ मविवत् ; व्यनि. ५११ मविवत् ; दवि. ३०९; ( मुपरो) च (तु); समु. १५८ सः ( सम् ) क्रमेण यमः. (२) अपु. २२७१५५ उत्तरार्धे (स हि कार्षापणं दण्ड्यस्तम- सेतु. ३०५, समु. १५८ क्रमेण यमः . मेध्यं च शोधयेत् ). अवशिष्टस्थलादिनिर्देशः सीमाविवादप्रकरणे (१) मस्यू. ७।१२३, व्यक. १२२ राशो हि (राष्टेषु); (पृ. १३९) द्रष्टव्यः । विर. ३६७ व्यकवत् ; दवि. १२० व्यकवत् . (३) मस्म. ९।२९० क., ख., घ., तैः (:) [ः १ दण्डः स वि. २ पौत्रभा. ३ लादिदे. ४ माने नो. भ्य.कां. २०५ ·१६३२ व्यवहारकाण्डम् मच. * मेधा. ममु. (२) रक्षाधिकृता रक्षार्थमधिकृताः ग्रामाध्यक्षा- । युक्ता' इत्यकारप्रश्लषं पठन्ति । ये रांजवालभ्यादला- दयो भृत्याः। तिशयाद्वाऽन्यस्य साहाय्यं कुर्वन्ति कार्यनाशनार्थ द्विती- 'ये कार्यिकेभ्योऽर्थमेव गृह्णीयुः पापचेतसः । यस्य, तेषामयं दण्डः । धनोष्मणेत्यविवक्षितम् । अनि- युक्ता इत्येतदेव प्रधानम् । +मेधा. तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम् ।। (२) ये नियुक्ताः प्राड्विवाकाद्याः हन्युरुत्कोच- (१) ये रक्षाधिकृताः कार्यिकेभ्यो व्यवहर्तृभ्यो ग्रहणेन जितमप्यजितं कुर्वन्तः । धनोष्मणा पाकः, किं व्यापारवद्भ्यो धनलाभोद्देशिकया दण्डयन्ति जनपदांस्तेषां नो भवति राजा चेजानीयाद्दण्डमात्रं ग्रहीष्यतीत्यतिधन- सर्वस्वहरणप्रवासने राजा कुर्यात् । तया निर्भयता । निःस्वान् अपहृतसर्वस्वान् । ४ मवि. (२) कार्यार्थिभ्यो वादिप्रभृतिभ्य उत्कोचरूपेणार्थ- 1. (३) [ धनोष्मणा पच्यमानाः ] उत्कोचधनतेजसा मेव गृहोयुन राजकार्य कुयुः । * मवि. विकारं भजन्तः । ये नियुक्तास्तु कार्येषु हन्युः कार्याणि कार्यिणाम। कूटशासनकर्तृश्च प्रकृतीनां च दूषकान्। धनोष्मणा. पच्यमानास्तानिःस्वान्कारयेन्नृपः।। स्त्रीबालब्राह्मणनांश्च हन्याद्विसेविनस्तथा ॥ (१) ये कार्यिणार्थिप्रत्यर्थिनां कार्येषु व्यवहार- (१) कूटशासनस्य कतारो, यन्नैव राशादिष्टं तद्राज- दर्शनादिषु नियुक्ता अधिकृता राजस्थानीयप्रभृतयस्ते कृतमिति वदन्ति । शासनं राजादेशः। एतस्य गृहे न धनोष्मणा पच्यमाना अन्यतरस्माद्धनं गृहीत्वा कार्याणि भोक्तव्यमस्य चायं प्रसाद आशातः, इयं वा स्थिती नाशयेयुस्तानिःस्वान्कारयेत् सर्वस्वहरणं तेषां कार्यम् । राज्ञा कृतेति पत्रकं राजाधिकृतलेखकलिखितमिति शासनं, सेभ्यानामभ्यासेन वर्तमानानां सत्यपि वक्ष्यमाणे दण्डा- राजादेशसंबन्धिशासनं तत्कूटं कुर्वन्ति पालयन्ति । प्रकृ- न्तरविधावेष एव दण्डो न्याय्यः । येऽप्यन्ये सेनापति- तीनां क्रुद्धलुब्धानां दूषका भेदकाः । स्त्रीबालयोब्राह्मणस्यापि प्रभृतयः कस्यचित्साहाय्यके नियुज्यन्ते ततश्वार्थ गृहीत्वा हन्तारः । विट्से विनो राजशत्रुसेविनः प्रच्छन्नं गतागति- नाशयन्ति, तेऽप्येवमेव दण्डयाः । अन्ये तु येऽनि- कान् । मेधा. : मच. मेधावत् मविवञ्च । * ममु., विर. मविवत् । (२) विट्सेविनः शत्रुसेवकान् । द्वितीयपादस्तु (१) मस्मृ. ७।१२४; व्यक. १२२ यिके (य) मेव 'स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः तदूष- (मेवं हि) क्रमेण कात्यायनः; विर. ३६७ व्यकवत् ; विचि. कांश्च हन्यादिति विष्णुवचनादेव व्याख्यातः । १६० (3) व्यकवत् ; दवि. १२० व्यकवत् ; सेतु. ३०६ स्मृच. ३२४ (%3D) व्यकवत्. (३) कूटराजाशालेखकान्, अमात्यानां च भेद- (२) मस्मृ. ९।२३१ [न्नृपः (दुधः) Notel by कान्, स्त्रीबालब्राह्मणघातिनः, शत्रुसेविनश्च राजा Jha], मेधा. 'येऽनियुक्ता' इति पाठः; व्यक. १२२ हन्यात् । क्रमेण कात्यायनः; विर. ३६७ ये नि (विनि) कार्या (कर्मा) + ममु. मेधावत् । x मच. मविवत् । नारतानि:स्वा (नानिःस्वांसा); विचि. १६० (3) ये (१) मस्मृ. ९।२३२; अप. २२२९४; व्यक. १२२; नि (विनि) नास्तानिःरवा (नानिःस्वास्ता); दवि. १०६ स्मृच. ३२४; विर. ३७०, विचि. १६२ स्त्रीबाल (बाल- नास्तानिःस्वा (ना निःस्वांस्ता); सेतु. ३०६ ये नि (विनि) स्त्री); व्यनि. ५०४, ५०८; दवि. २६६, ३१७; सवि. स्तु (श्च) रतानिःस्वा (निमांस्ता) क्रमेण याशवल्क्यः; समु. ४७५ शिट्से विनम्त (संवननांस्त); सेतु. ३०७, समु. १६५ नास्ता (नान् ता). १ हललेशोदे. २ दर्शितादि. २ दर्शितादि. ३ सत्याना. १ वलेख्यादः ममु. १५७.

·साहसम् १६३६ गम्यते । : ~ याज्ञवल्क्यः साहसं कृत्वा नाहमकार्षमिति निहते तस्य मूल्याचतु. गुणो दण्डो भवति । एतस्मादेव विशेषदण्डविधानात् साहसनिरुक्तिस्तदण्डश्च सामान्यद्रव्यप्रसभहरणात्साहसं स्मृतम् । प्रथमसाहसादिसामान्यदण्डविधानमपहारव्यतिरिक्तविषयं तन्मूल्याद्विगुणो दण्डो निहवे तु चतुर्गुणः ।। xमिता. (३) सामान्यस्यानेकेषां भ्रात्रादीनां मध्यमकस्य (१) स्तेयमपि प्रसह्य कृतं साहसमेव यस्माद् , अतो धनस्य प्रसभं स्वामिसमक्षं तानवगणय्य हठादपहरणं नात्र स्तेयदण्डः। किं तर्हि-- 'सामान्यप्रसभद्रव्यहरणात् साहसम् । एतच्च न साहसस्य लक्षणं किन्तूपलक्षणम् । साहसं स्मृतम् । तन्मूल्याद्विगुणो दण्डो निह्नवे तु चतु. तलक्षणं त्वाह नारद:- 'साहसादिति +अप. गुणः ।।' सामान्यं द्रव्यं द्वयोर्यदन्यतरेण प्रसभं प्रसह्यान्य- (४) सामान्यद्रव्यं बहुजनैः प्रहरादिकालक्रमेण रक्ष्य- तरं परिभयापन्हियते, तत् स्तेयमपि प्रसह्य हरणात् साह.. माणं द्रव्यं, एतच्छलेन हर्तुं न शक्यते, रक्षणे प्रमादास- समिति स्मृतं महर्षिभिर्यस्मात् , तस्मान्न तत्र स्तेयदण्डः। भवात् । तेनास्य प्रायेण बलादपहरणम् । तदेतदभिसं. किं तर्हि अपहतद्रव्यमल्याद द्विगुणः साहसिकदण्ड इत्य धायोक्त...... 'सामान्यद्रव्यप्रसभहरणमिति । साहसं स्मृतं भिप्रायः । प्रसह्यापहृत्य निहवे कृते मूल्याच्चतुर्गुणः । साहसलक्षणं स्तेयं स्मृतमित्यर्थः । स्मृच. ३१६ सामान्यद्रव्यहरणं चोदाहरणार्थम् । अन्यदपि यत् प्रसह्य साहसकारयितृदण्डः स्तेयमन्यद्वा क्रियते, तत् सर्व साहसमेव । तथा च यः साहसं कारयति स दाप्यो द्विगुणं दमम् । नारदः- सहसा क्रियत' इति । विश्व. २०२३६ यश्चैवमुक्त्वाऽहं दाता कारयेत्स चतुर्गुणम् ।। (२) संप्रति माहसं नाम विवादपदं व्याचिख्यासु. स्तल्लक्षणं तावदाह-- सामान्येति । (१) अन्येनापि प्रयोक्तृतया-- 'य: साहसं कारयति सामान्यस्य साधारणस्य यथेष्टविनियोगानहत्वाविशेषेण परकीयस्य स दाप्यो द्विगुणं दमम् । यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् वा द्रव्यस्यापहरणं साहसम् । कुतः । प्रसभहरणात् प्रसह्य स चतुर्गुणम् ॥' पूर्वोक्ताद् द्विगुणं दण्डं कारयिता हरणात् । बलावष्टम्भेन हरणादिति यावत् । एतदुक्तं दाप्यः । यस्त्वेवमुक्त्वा कारयेत् ‘क्रियतामिदं यद्यत्र भवति । राजदण्डं जनक्रोशं चोलथ्य राजपुरुषेतरजन- कश्चिद् विरोधो भविष्यति, ततोऽहमेव निर्वहणं करि- समक्षं यत्किंचिन्मारणहरणपरदारप्रधर्षणादिकं क्रियते घ्यामी'ति, स चोक्तद्विगुणदण्डाच्चतुर्गुणं दण्डय इत्य- तत्सर्व साहसमिति साहसलक्षणम् । अतः साधारणधन- वसेयम् । विश्व. रा२३७ परधनयोहरणस्यापि बलावष्टम्भेन क्रियमाणत्वात्साहस- (२) साहसस्य प्रयोजयितारं प्रत्याह- यः साहस- त्वमिति । मिति । यस्तु साहसं कुर्वित्येवमुक्त्वा कारयत्यसौ साह- तत्र परद्रव्यापहरणरूपे साहसे दण्डमाह--- तन्मूल्या- x शेष मिता. व्याख्यानं ' सहसा क्रियते' इत्यादिषु नारद- दिति। तस्यापहृतद्रव्यस्य मूल्याद् द्विगुणो दण्डः । यः पुनः श्लोकेषु द्रष्टव्यम् । विर., दवि., विता. मितावत् । वीमि. मितावत् अपवच्च । (१) यास्मृ. २।२३०, विश्व. २०२३६ द्रव्यप्रसभ (प्रसभ + शेषं मितावत् । द्रव्य); मिता.; अप. णात् (णं); व्यक. १२० तु(च) शेष * शेष मितावत् । व्यप्र. स्मृचवत् । विश्ववत् ; स्मृच. ६ अपवत् , पू. : ३१६ अपवत् , पू.: (१) यास्मृ. २०२३१अपु. २५८।२६ चै (स्त्वे); ३१७ उत्त.; विर. ३५१ द्रव्यप्रसभ (प्रभवद्रव्य ) तु (च); विश्व, २१२३७ अपुवत् ; मिता.; अप.; व्यक. १२३; पमा. ४५१ उत्त. रत्न. १२८ अपवत् विचि. १५१ स्मृच. ३१२; विर. ३७५, पमा. ४५१, रत्न. १२८; द्रव्यप्रसभ (प्राभवद्रव्य ) तु (च); स्मृचि. २६ पू., दवि. विचि. १६६, दवि. ७५ यश्चै (तथे ); सवि. ४६५; २९४ उत्त.; सवि. ४५२ पू., बीमि.; व्यप्र. ३९३ अप. बीमि., ग्यप्र. ३९३ ऽहं दाता (हन्तारं); म्पउ. १३१ बत् ; म्यउ. १२९ पू. : १३१ उत्त.; विता. ७४८; सेतु. क्वा (को); ग्यम. १०५, विता. ७४८, सेतु. ३०९; २५८-९ विचिवत् समु. १४८ णात् (ण) ल्या (ला). समु. १४७.

·चयः । -- दवि. ३००वीमि. १६३४ व्यवहारकाण्डम् सिकाद्दण्डाद्विगुणं दण्डं दाप्यः। य: पुनरहं तुभ्यं धनं तस्याऽप्रदाता । आदिपदात् श्रेण्यादयः तेषामन्यतमस्या- दास्यामि त्वं कुर्वित्येवमुक्त्वा साहसं कारयति स चर्तुगुणं पकारकर्ता । एषां पूर्वोक्तानां पञ्चाशत्पणमितो दण्ड इति दण्डं दाप्योऽनुबन्धातिशयात् । मिता. धर्मशास्त्रे विनिश्चयः । चकाराद्वाचिकस्याऽप्रवक्तु: समु- वीमि. (३) तव दण्डसंभये अहं तद्धनं दास्यामीत्येवमुक्त्वा यः साहसं कारयेत् , स साहसकर्तुश्चतुर्गुणं दण्डं दाप्यः। वीमि. ! विधवागमन-परभयानिवारण-वृथाक्रोश-चाण्डालकृतरपृश्यस्पर्श- शूद्रप्रवजितादिभोजन-अयुक्तशपथ-अयोग्यकर्मकरण-पशुपुंस्वो- पूज्यातिक्रम - भ्रातृभार्याप्रहार-प्रतिश्रुताप्रदान - मुद्रासहितगृहभङ्ग - पघात-साधारणापलाप-दासीगर्भपात-पितृपुत्राधन्योन्यत्यागेषु सामन्तादिपीडाकरणापराधेषु दण्डविधिः दण्डविधिः अाक्रोशातिक्रमभ्रातृभार्याप्रहारदः । स्वच्छन्दं विधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः । संदिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकृत् ॥ अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान स्पृशन्।। सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । शूद्रप्रनजितानां च दैवे पित्र्ये च भोजकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ॥ अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। (१) साहसिकत्वादेव च अाक्रोशेत्यादि । वृषक्षुद्रपशूनां च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । स्पष्टार्थों श्लोको। विश्व.२।२३८ साधारणस्यापलापी दासीगर्भविनाशकृत् ।। (२) साहसिकविशेषं प्रत्याह-अक्षिपेत्यादि। अर्घ्य- स्यार्हिस्याचार्यादेराक्षेपमाशातिक्रमं च य: करोति, यथ (१) यास्मृ. २०२३४; अपु. २५८।२९ न्दं (न्द ) ना (टेना) रणे (रेण [रणं ? ] ) चण्डा (चाण्डा ); विश्व. भ्रातृभार्या ताडयति, तथा संदिष्टस्य प्रतिश्रुतस्यार्थस्या- २॥२४० न्दं (न्द ) टे ना (टेऽन ); मिता. शन् ( शेत् ); प्रदाता, यश्च मुद्रितं गृहमुद्घाटयति, तथा स्वगृहक्षेत्रादि- अप. विश्ववत् ; व्यक. १२० न्दं (न्द) धावक: (घातक: ) संसक्तगृहक्षेत्रादिस्वामिनां कुलिकानां स्वकुलोद्भवानां चण्डा ( चाण्डा); विर. ३५५ न्दं (न्द) टे ना (टेऽन) आदिग्रहणात्स्वग्राम्यस्वदेशीयानां च योऽपकर्ता, ते सर्वे धाव (धाय) चण्डा (चाण्डा); पमा. ४५१; विचि. १५३ पञ्चाशत्पणपरिमितेन दण्डनीयाः। + मिता. पूर्वाध विरवत् ; स्मृचि. २६ न्दं (न्द); दवि. ३०० न्दं (३) संदिष्टस्य प्रेषितस्य । * विर. ३५६ (न्द )टे ना (ष्टोऽन); सवि. ४६६ न्दं (न्द) णे च (४) संदिष्टस्य परप्रेषितस्य हिरण्यादेः प्रतिधातुं गृही- (णेन ) मान् (मां); वीमि.; ध्यप्र. ३९४ टे ना (टेना) णे च (णेन); ग्यड. १३१ न्दं (न्द ) मान् (मां); विता. x अप., व्यक., स्मृच., विर., दवि. मितावत् । ७४८-९ न्दं (न्द ) ऋष्टे (कृष्टेs); सेतु. ३०२ पूर्वाध विर- + अप. मितावत् । * शेषं मितावत् । दवि. विरवत् । व समु. १५७ व्यउवत् . (१) यास्मृ. २०२३२, अपु. २५८।२७ अर्ध्या (आर्या) (२) यास्मृ. २०२३५, अपु.२५८०३०विश्व. २०२४१%B दः (कः ) दत् ( दकः); विश्व. २०२३८; निता. (क) मिता. ( क) द्र (द्रः); अप.; व्यक. १२० ग्यो (ग्योs); क्रोशा (क्षेपा) दः (कः); अप. दः (कः); व्यक. १२० विर. ३५६ व्यकवत् ; पमा. ४५१; विचि. १५३ तं (क); दकृत् ( दकः); विर. ३५५ दः (कः ) शेषं व्यकवत् ; पमा. स्मृचि. २६; दवि. ३०० ग्यो यो (ग्यायो ); सवि. ४६६; ४५१; विचि, १५३ विरवत ; दवि. २५५ पू. : ३०० वीमि.; व्यप्र. ३९४; व्यउ. १३१, विता. ७४९, सेतु व्यकवत् ; बीमि.; व्यप्र. ३९३ प्रहारदः (पहारकः); ज्यउ. ३०२-३ पित्र्ये (पत्रे ) ग्यो ( ग्ये ); समु. १५७. १३१ अपवत् ; विता. ७४८ क्रोशा (क्षेपा); सेतु. ३०२ (३) यास्मृ. २१२३६, अपु. २५८।३१ क्षुद्र (शूद्र); विरवत् ; समु. १५६ अर्ध्या (आर्या ) दः (कः). विश्व. २०२४२ तकृत् (तकः); मिता.; अप.; ब्यक. (२) यास्मृ. २।२३३; अपु. २५८।२८, विश्व. २०२३९; १२०, विर. ३५६ वृष (वृक्ष) शकृत् (शकः ); पमा. मिता. अप.; व्यक. १२०; विर..३५५, पमा. ४५१, ४५१-२, विचि. १५३ विरवत् ; स्मृचि. २६, दवि. ३०० विचि. १५३. मफ्कारस्य (माकारस्याप्र) निश्च (निर्ण); तकृत् (तकः ) पी + (च) शेषं विरवत् , सवि. ४६६ विता. ७४८ सेतु. ३०२; समु. १५६. विता. ७४९; सेतु. ३०३ विरवत् ; समु. १५७. .. . .

·साइसम् १६३५ अप. १ शतानि षट् ॥ अमिता. 'पितापुत्रस्वसभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः । नाशकः, पित्रादीनामपतितानामन्योन्यत्यागी च, शत- एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ॥ संख्याकपणदण्डभाक् । (१) एतदपि श्लोकचतुष्टयं स्पष्टार्थमेव । (४) आद्येन चकारेण कारणेऽपि विक्रोशाकर्तुः, विश्व. रा२४०-४३ द्वितीयेन पतितस्य, द्वितीयेन पतितस्य, तृतीयेन पाखण्डिनां, . चतुथेन (२) नियोगं विना यः स्वेच्छया विधवां गच्छति । मनुष्ययज्ञस्य, पञ्चमेन वृपस्य, षष्ठेन मातापुत्रयोरन्योन्यं चौरादिभयाकुलैर्विक्रुष्टे च यः शक्तोऽपि नाभिधावति । त्यागिनः समुच्चयः पितापुत्राद्योरेकतरेणैव अपरस्य यश्च वृथाक्रोशं करोति । यश्च चण्डालो ब्राह्मणादीन् त्यागे तु शङ्ख: – 'यस्त्यजेत्कामादपतितान् स हि शतं स्पृशति । यश्च शूद्रप्रवजितान् दिगम्बरादीन् दैवे दण्डं प्राप्नुयात्' । इदं तु अविदुषा त्यागे कृते । विदुषा पित्र्ये च कर्मणि भोजयति । यश्चायुक्तं 'मातरं गमि- कृते त्यागे वाह मनु:- 'न माता न पिता न स्त्री ध्यामी त्येवं शपथं करोति । तथा यश्च अयोग्य एव न पुत्रस्त्यागमर्हति । त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्ड्यः शूद्रादिर्योग्यकर्माध्ययनादि करोति । वृषो बलीवर्दः क्षुद्र- +वीमि. पशवोऽजादयस्तेषां पुंस्त्वस्य प्रजननशक्तेविनाशकः । तरिकेण स्थलजशुल्कग्रहण प्रातिवेश्यवाह्मणानिमन्त्रणे च दण्डः तरिकः स्थलजं शुल्कं गृहन दाप्यः पणान् दश। वृक्षक्षुद्रपशूनामिति पाठे हिंग्वाद्यौषधप्रयोगेन वृक्षादेः फलप्रसूनानां पातयिता । साधारणमपलपति साधारण- ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे * ॥ पितापुत्रविरोधसाक्ष्यादिदण्डविधिः द्रव्यस्य च वञ्चकः । दासीगर्भस्य च पातायता । ये च पित्रादयोऽपतिता एव सन्तोऽन्योन्यं त्यजन्ति ते सर्वे 'पितापुत्रविरोधे तु साक्षिणां त्रिपणो दमः । अन्तरे च तयोर्यः स्यात्तस्याप्यष्टगुणो दमः॥ प्रत्येकं पणशतं दण्डाहा भवन्ति । (३) स्वछन्देन स्वेच्छया न शास्त्रवशाद्विधवागामी, (१) एवमादेयव्यवहारविषये तावद् दण्डव्यवस्थोक्ता। चौरादिभिरभिभूयमानेन जनेन विक्रुष्टेन 'धावत धावते. भ्रात्रादिकृते त्वनादेयव्यवहारे-- 'पितापुत्रविरोधादौ त्यार्तस्वने कृते विक्रोष्टारं प्रत्यनभिधावकः, अकारणे चौरा- साक्षिणां द्विशतो दमः । सान्तरश्च तयोर्यः स्यात् तस्या- प्यष्टशतो ग्रुपद्रवविरहेऽपि विक्रोष्टा, उत्तमान् द्विजातीन् बुद्धिपूर्व दमः ॥' सर्वत्र पितापुत्रादिविरोधेऽनादेयव्यव- + शेष मितावत् । चण्डालः स्पृशन् , शूद्राणां प्रत्रजितानां देवान्पितॄन् वो- * व्याख्यासंग्रहः संभूयसमुत्थानप्रकरणे (पृ. ७७८) द्दिश्य भोजयिता, अयुक्तमनहे कोशपानादिकं ब्राह्मणोऽपि द्रष्टव्यः । कुर्वन् , अयोग्योऽनुपनीतोऽकृतप्रायश्चित्तो वा यद्योग्यस्यो- (१) यास्मृ. २०२६३; व्यक. १२. उत्तरा (ब्राह्मणः पनीतादेः कर्म कुर्वन् , वृषस्योक्ष्णः क्षुद्रपशूनामजावि- प्रातिवेश्यांश्च तद्वदेवानिमन्त्रयन् ); विर.३५९ () श्याना... कादीनां च पुंस्त्वप्रतिघातं वृषणमर्दनेन करोति, साधा (श्यांस्तु तद्वदेवानिमन्त्रयन् ); सवि. ४९५ तरिकः (तरीते) रणं स्वस्यान्यस्य च यद्रव्यं तस्यापलापी, दास्या गर्भस्य नारदः; सेतु. ३०४ (= ) पू. अवशिष्टस्थलादिनिर्देश: संभूयसमुत्थानप्रकरणे (पृ. ७७८ ) द्रष्टव्यः। * विर., दवि. मितावत् । (२) यास्मृ. २।२३९; विश्व, २१२४५ धे तु (धादी) (१) यास्मृ.२।२३७ अपु. २५८।३२; विश्व. ०२४३; त्रिपणो (दिशतो) अन्तरे च (मान्तरश्च) गुणो (शतो); मिता.; मिता. (क) पिता (पितृ); अप.; व्यक. १२० शत अप. च (तु); व्यक. १२०-२१ च (तु) गुणो ( शतो); (शतं); विर. ३५३; पमा. ४५२ पिता (पितृ) शिष्यकाः विर. ३६० गां (णः) गुणो (शतो); पमा. ४५७ णां (गः) (ऋत्विजाम् ); विचि. १५३ स्वस ( सुहृद् ) न्योन्य (नां च); २ च (रेण ) क्रमेण नारदः; दवि. २६९ विरवत् ; नृप्र.२७० स्मृचि. २६, दवि. ३००, सवि. ४६६; वीमि.; व्यप्र. पमावत् , स्मरणम् ; पीमि. रोधे (वादे ) च (तु) गुणो ३९४ पिता (पितृ); व्यड. १३१; विता. ७४९ षाम (पणो); विता. ७६७-८; राको. ४९२ (=); सेतु. (तान); सेतु. ३०३ पिता (पितृ) शेषं विचिवत् ; समु. २९६ च (तु) शेषं विरवत् ; समु. १५७ रोधे तु ( वादेषु) १५७ पमावत् . रे च (रेव ) स्याप्य (स्य चा). .

·१६३६ व्यवहारकाण्डम् xमिता. हारे साक्षिणो द्रष्टारो वा ये स्युः, साक्षिवचनस्य लक्षणा (१) यो राजप्रसादाद्यवष्टम्भात् प्रसह्य साहसिकत्वेन र्थत्वात् , तेषां द्विशतो दमः । यस्तु पितापुत्रादीनां -'अभक्ष्यैदूषयन् विप्रं दण्ड्य उत्तमसाहसम् । क्षत्रिय सान्तर: विश्लेषकर: स्यात् , तस्याप्यष्टशतम् । यद्वा मध्यमं वैश्यं प्रथमं शूद्रमधिकम् ॥' उपपतनीयाभक्ष्यै- तयोरेव पितापुत्रयोर्यः सान्तर: स्यात् व्याजव्यवहतेत्यर्थः। लशुनादिभिरयं दण्डोऽवसेयः । स्पष्टमन्यत् । द्वयमप्येतदविरोधाद् युक्तम् । विश्व.२।२४५ +विश्व. श२९९ (२) पितापुत्रयोः कलहे यः साक्ष्यमङ्गीकरोति न (२) प्रसंगात् नृपाश्रयव्यतिरिक्तव्यवहारविषयमपि पुनः कलहं निवारयति असौ पणत्रयं दण्डयः । यश्च दण्डमाह- अभक्ष्येणेति । मुत्रपुरीषादिना अभक्ष्येण तयो: सपणे विवादे पणदाने प्रतिभूर्भवत्यसौ, चकारात्त- भक्ष्यानhण ब्राह्मणं दूण्यानपानादिमिश्रणेन स्वरूपेण योर्यः कलहं वर्धयति सोऽपि त्रिपणादष्टगुणं चतुर्विंशति- वा दूषयित्वा खादयित्वोत्तमसाहसं दण्डयो भवति । पणान् दण्डनीयः । दम्पत्यादिप्वयमेव दण्डोऽनुसरणीयः। क्षत्रियं पुनरेवं दूषयित्वा मध्यमम् । वैश्यं दूपयित्वा प्रथमम् । शुद्रं दूषयित्वा प्रथमसाहसस्या दण्ज्यो (३) अष्टशतो दमः, अष्ट शतानि यस्मिन् दमे भवतीति संबन्धः । लशुनाद्यभक्ष्यदूषणे तु दोषतारतम्या- सोऽष्टशतो दमः । अत्र चोत्कृष्टगुणेन पित्रादिना विरोधे द्दण्डतारतम्यमूहनीयम् । xमिता. विष्णुक्तो दमः, न्यूनगुणेन तु विरोधे याज्ञवल्कीय जारप्रच्छादन-शववस्तुविक्रय-गुरुताडन-राजयानाचारोहण- इति ज्ञेयम् । *विर.३६० द्विनेत्रभेदन-राजद्विडुपजीवन-शूद्रकृतविप्रत्वोपजीवनेषु अपराधेषु (४) यस्तु तयोर्विवादेऽन्तरे मध्ये प्रवेश्य कलहवर्धकः दण्डविधि: स्यात्तस्य, अपिशब्दात्तत्र विवादे प्रतिभुवोऽष्टपणमितो जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् । दमः कार्यः। वीमि. उपजीव्य धनं मुश्चस्तदेवाष्टगुणीकृतम् ॥ अभक्ष्यापेयादिना चातुर्वर्ण्यदूषणे दण्डविधिः (१) लोभादिना प्रच्छन्नं यदि तु-'चोरं चोरेत्यतिवदन् अभक्ष्येण द्विजं दूष्य दण्ड उत्तमसाहसम् । दाप्यः पञ्चशतं दमम् | उपजीव्य धनं मुञ्चस्तदेवाष्ट- मध्यमं क्षत्रियं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्धिकम् ।। गुणीकृतम् ॥' चोरमतिक्रम्याचोरमेवान्यं चारेति वदतः x अप. मितावत् । * दवि. विरवत् । पञ्चशतो दमः। द्रव्यमुपजीव्य मुञ्चतस्तदेवोपभुक्तं द्रव्य. (१) यास्मृ. २।२९६; अपु. २५८१७५ अभ......दूष्य मष्टगुणं दण्डं चेत्युक्तम् । ऋज्वन्यत् । विश्व. २।३०४ (अभक्ष्यैर्दूषयन् विप्रं) पू.; विश्व. २।२९९ पूर्वार्धे ( अभक्ष्यै- (२) स्ववंशकलङ्कभयाजारं पारदारिकं चौरं निर्गच्छे- दूषयन् विप्रं दण्ड्य उत्तमसाहसम् ) मध्यमं क्षत्रियं (क्षत्रियं त्यभिवदन् पञ्चशतं पणानां पञ्च शतानि यस्मिन् मध्यम); मिता. ( क ) दूष्य ( दूष्यो ); अप. २।२९५ पूर्वार्धे दमे स तथोक्तस्तं दमं दाप्यः । यः पुनर्जारहस्ताद्धन- (द्विजं प्रदूष्यामध्येण दण्ड्य उत्तमसाहसम् ) मध्यमं क्षत्रियं मुपजीव्य उत्कोचरूपेण गृहीत्वा जारं मुञ्चत्यसौ याव- (क्षत्रिय मध्यम); ब्यक. १२१ अभ... दूष्य (द्विजं प्रदूष्या- भक्ष्येण ) मध्यमं क्षत्रियं ( क्षत्रियं मध्यमं ); चिर. ३६१ व्यक- द्गृहीतं तावदष्टगुणीकृतं दण्डं दाप्यः । कमिता. वत् ; विचि. १५५ अभ...दूष्य (द्विजं प्रदूष्याभक्ष्यण) सम् + अप. विश्ववत् । x वीमि. मितावत् । (सः) मध्यमं क्षत्रियं (क्षत्रियं मध्यमो) थमं (थमः ) मधि * अप., विर., वीमि. मितावत् । दवि. मितावत् (मर्थ); दवि. ३०८ पूर्वार्ध विचिवत् , मध्यमं क्षत्रियं (क्षत्रियं विचिवञ्च मध्यम); सवि. ४९२, बीमि. ण्ड उ (ण्डमु) शेषं अपुवत् ; (१) यास्मृ. २१३०१; अपु. २५८१७७ जारं चौरेत्यभि पड. १६५-६ मधिं (म); ब्यम. १०९ दूष्य (दूष्यन् ) (अचौर्य चौर्येऽभि) पू.; विश्व. २।३०४ जारं चौरेत्यभि दण्ड (दण्ब) मधि (म); विता. ७६२ दृष्य (दुष्येत् ) (चोरं चोरेत्यति ); मिता.; अप. २।३००; ब्यक. १२१ सम् (सः); राकी. ४९४ दण्ड (दण्ड्य) मर्षि (मर्थ); कतिचिदेवाक्षराणि समुपलभ्यन्ते; विर. ३६२; विचि. १५६; सेतु. २९६ पूर्वार्थ विचिवद, मध्यमं क्षत्रिय (क्षत्रियं मध्यमो) . इवि. ३१०, सवि. ४९३; पीमि.; न्यम. १०९ णीक धर्म (थमः); समु. १५७. (णं स्मृ); विता. ७६४; सेतु. ३०५, समु. १५७.

·साहसम् स शूद्रस्य विप्रवेष- उत्त.: (३) उत्कोचामादाय तु तं त्यजन् पणानां पञ्चशती विषयं द्रष्टव्यम् । राजा द्विष्टो यस्य स राजद्विष्टः । अष्टगुण्ण दण्ड इत्यर्थः । उत्कोचामष्टगुणामित्यन्ये । स्पष्टमन्यत्। विश्व.२।३०७ विचि.१५६ (२) यः पुनः क्रोधादिना परस्य नेत्रद्वयं भिनत्ति । मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस्तथा । यश्च ज्योतिःशास्त्रवित् गुर्वादिहितेच्छुव्यतिरिक्तो राशो राजयानासनारोदुर्दण्ड उत्तमसाहसः॥ द्विष्टमनिष्टं, संवत्सरान्ते तव राज्यच्युतिर्भविष्यतीत्येव- (१) साहसिकतयैव तु--- मृताङ्गलग्नविक्रेतुरित्यादि। मादिरूपमादेशं करोति । तथा यः शूद्रो भोजनार्थ विश्व. २३०६ यज्ञोपवीतादीनि ब्राह्मणलिङ्गानि दर्शयति तेषां अष्टशतो (२) मृतशरीरसंबन्धिनो वस्त्रपुष्पादेविक्रेतुः, गुरोः दमः । अष्टौ पणशतानि यस्मिन् दमे पित्राचार्यादेस्ताडयितुः, तथा राजानुमति विना तद्यानं तथोक्तः। श्राद्धभोजनार्थ पुनः गजाश्वादि, आसनं सिंहासनादि आरोहतश्चोत्तमसाहसो धारिणस्तप्तशलाकया यज्ञोपवीतवद्वपुष्यालिखेत्' इति दण्ड: । xमिता. स्मृत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् । वृत्त्यर्थं तु यज्ञोपवीतादिब्राह्मण- (३) तथाशब्देन रज्जुवेणुदण्डातिरिक्तेन पृष्ठभिन्नदेशे लिङ्गधारिणो वध एव । 'द्विजातिलिङ्गिनः शूद्रान् वा भायांपुत्रादिताडयितुस्संग्रहः । वीमि. घातयेत् ' इति स्मरणात् । मिता. 'द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा । (३) यश्च राजद्विष्टस्य आज्ञाकारी। विप्रत्वेन जीवता विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः ॥ शुद्रेण यदि द्विजातिभिः सह ब्राह्मो यौनो वा संबन्ध (१) द्विनेत्रग्रहणं कृत्स्नेन्द्रियलक्षणार्थम् । एतच्च पशु- आचरितस्तदाऽसौ वध्य एव । +अप. x अप. मितावत् । (४) तथाशब्देन संवत्सरान्ते तव राज्यच्युतिर्भविष्यती (१) यास्मृ. १३०३; अपु. २२७।६४ ति राजद्विष्टमाशंसत: संग्रहः । xवीमि. २५८७८-९ ण्ड उत्तम (ण्डो मध्यम); विश्व. २।३०६ शस्त्राघात-गर्भपात-स्त्रीपुंवध-दुष्टस्त्रीकृतपुंवधादिदोषेषु दण्डविधिः याना (शय्या) शेषं अपुवत् ; मिता. अप. २।३०२ अपुवत् ; शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः । ब्यक. १२१ अपुवत् ; स्मृच. ३३२ दुर्दण्ड उत्तम (हे दण्डो उत्तमो वाऽधमो वाऽपि पुरुषत्रीप्रमापणे ॥ मध्यम) उत्त.; विर. ३६२ अपुवत् ; पमा. ५८० उत्त. विचि. १५६ अपुवत् ; दवि. १०० (मृताङ्गलमविक्रेतुर्दण्डो (१) स्त्रीष्वदुष्टासु चोरयितुं-'शस्त्रावपाते गर्भस्य मध्यमसाहसः) एतावदेव : २६४ अपुवत् , उत्त.; सवि. पातने चोत्तमो दमः । उत्तमो वाधमो वापि पुरुषः ४९३ सः (सम् ) क्रमेण नारदः, वीमि.; व्यप्र. ५७० स्त्रीप्रमापणे ॥' ब्राह्मणस्त्रीशस्त्रावपातने गर्भस्य चाविशे- सर (सम्) शेषं स्मृचवत् , उत्त.; म्यउ. १६५ (3) सः षेण व्यापत्तावुत्तमो दण्डः कार्य:, वध इत्यर्थः । (सम्); ग्यम. ११० नासना (नसमा) सः (सम्); उत्तमो वा ब्राह्मणः, अधमो वा शूद्रादिः, अपिशब्दा- विता. ८२९; राकौ. ४९५; सेतु. ३०५ अपुवत् ; समु. मध्यमोऽपि क्षत्रियादिः पुरुषः स्त्रीप्रमापणे वध्य एवे- त्यभिप्रायः । तथा च कात्यायन:-गर्भस्य पातने स्तेनो (२) यास्मृ.२१३०४; अपु.२५८१८०; विश्व.२॥३०७; ब्राह्मण्यां शस्त्रपातने । अदुष्टां योषितं हत्वा हन्तव्यो मिता.; अप. २।३०३ च (तु); व्यक. १०५ द्विष्टा ब्राह्मणोऽपि हि ॥ विश्व.२१२८१ (दुष्टा); विर. २६६ अपवत् : ३६३ अपवत् , उत्त.; पमा. ५८१ त्वेन च (चिह्न); विचि. ११६ : १५७ अपवत् , + शेषं मितावत् । x शेपं अपवत् । उत्त.; दवि. २५७ (द्विनेत्रभेदिनश्चैव शूद्रस्याष्टवतो दमः ) (१) यास्मृ. १२७७, अपु. २५८१६४-५, विश्व. एतावदेव : ३१८ (च०) : ३२३ उत्त.; धीमि.; व्यउ. २१२८१ पस्त्री (ष: स्त्री); मिता.; अप.; व्यक. १२२ १६५ (-); व्यम. ११०; विता. ८२९, राको. चोत्तमो दमः ( दण्ड उत्तमः, पू.; विर. ३७० पाते (धात ) राज (राझो); सेतु. २१९ अपवत् : २९७ अपवत् , उत्त.; पात (घात) पू.; पमा. ४५२, विचि. १६३ पाते (धाते); समु. १६५ शतो (शतं). दवि. ३०३ पात (धात ) पू.; वीमि.; समु. १५७. १६५.

·१६३८ व्यवहारकाण्डम् 'हत्वा +मिता. अप. (२) परगात्रेषु शस्त्रस्यावपातने दासीब्राह्मणगर्भ- सिकपरपुरुषप्रसङ्गातिशयात् पुरुषमारणनिमित्तभूताम् । व्यतिरेकेण गर्मस्य पातने चोत्तमो दमो दण्डः । दासी- ज्ञात्यादिभयाच गर्भ पातयित्वा अगर्भिण्यहमिति या गर्भनिपातने तु 'दासीगर्भविनाशकृदि'त्यादिना शत- वदति, तामगर्भिणीमाहुः । तथा च स्मृत्यन्तरं-- 'या दण्डोऽभिहितः । ब्राह्मणगर्भविनाशे गर्भमाव पातयित्वा खं गर्भ ब्रूयादहमगर्भिणी । तामप्सु प्रक्षिपेद् शातं' इत्यत्र ब्रह्महत्यातिदेशं वश्यते । पुरुषस्य स्त्रियाश्च राजा जारैश्च नरमारिणीम् ॥' इति । सेतुः कुल्यासंक्रमः, प्रमापणे शीलवृत्ताद्यपेक्षयोत्तमो वाधमो वा दण्डो व्यव- मर्यादा वा । स्पष्टमन्यत् । विश्व. श२८२ खितो वेदितव्यः । +मिता. (२) विशेपेण प्रदुष्टा विप्रदुष्टा भ्रूणघ्नी स्वगर्भपातिनी (३) ब्राह्मणीगर्भपातने तु-'हत्वा गर्भमविज्ञातमेत- च । या च पुरुषस्य हन्त्री, च । या च पुरुषस्य हन्त्री, सेतूनां भैत्री च एता देव व्रतं चरेत्' इति प्रायश्चित्तमात्रातिदेशादप्राप्तो दण्डोऽ- गर्भरहिताः स्त्रीर्गले शिलां बद्ध्वा अप्सु प्रवेशयेत् यथा नेन विधीयत एव । पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव वधे यथा- न प्लवन्ति । संख्यमुत्तमाधमौ शेयो। अधमः प्रथमसाहस: । वा (३) विविधं प्रकर्षण दुष्टामेनस्विनी, तथा भ्रूणस्य शब्दद्वयाद्दण्डान्तरमपि गुणाद्यपेक्षया वेदितव्यम् । अप. गर्भस्य पुरुषस्य हन्त्री, बहूनां लोकानामुपकारकस्य (४) तत्र ब्राह्मणीगर्भवधे सर्वस्वहरणं यद्यपि शृङ्ग- सेतोभत्त्रीमगर्भिणी स्त्रियं शिलां बद्ध्वा जले निमजयेत् । ग्राहिकतया न कचिदुक्तं तथाप्यौचित्यादेव तत्र द्रष्टव्यम्। दवि.३०३ (४) आद्यचकारेण विषामिदपुरुषसमुच्चयः । द्वितीय- (५) ब्राह्मणत्वादिविशिष्टपुरुषस्त्रियो: प्रमापणे मारणे चकारेण 'वापीकूपतडागोदपानभेदमार्गरसद्रव्यदूपणेऽ उत्तमसाहस: प्रथमसाहसो वा दण्डः । वृत्तशीलापेक्षया दासीदाससंप्रदानकरणे चेति शलोक्तसमुच्चयः । +वीमि. वा विकल्पः । अपिशब्दावृत्तशीलान्यतरसत्त्वे मध्यम- विषाग्रिदां पतिगुरुनिजापत्यप्रमापणीम् । साहसो दण्डः। चकारेण 'रत्नापहायुत्तमसाहसमिति विकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा गोभिः प्रमापयेत् ॥ विष्णुक्तस्याऽप्रकृष्टरत्नहरणस्य संग्रहः । xवीमि. (१) भादीनां तु विषप्रदानादौ वधप्रकारमाह- 'विप्रदुष्टां स्त्रियं चैव पुरुषत्रीमगर्भिणीम् । विषामिदामिति । गुरुः श्वशुरादिः । निजा भ्रात्रादयः। सेतुभेदकरी चाप्सु शिलां बद्ध्या प्रवेशयेत् ॥ स्पष्टमन्यत् । विषामिदानेन च वधसिद्धावयं मारणविधिः। x विश्व. २।२८३ (१) स्तेयव्यतिरेकेणापि तु-विषप्रदामिति । औष- धादिव्याजेन विषप्रदां स्त्रियम् । चशब्दात् पुरुषं च । (२) अगर्भिणीमित्यनुवर्तते । या च परवधार्थमन्न- एवकारोऽन्यत्र स्त्रीवधाभावशापनार्थः। वधाभावेऽपि पानादिषु विषं ददाति क्षिपति । या दाहाथ विषादिमृत्युनिमित्तप्रयोक्त्री हन्तव्येत्यर्थः । पुरुषघ्नीं साह- प्रामादिष्वमिं ददाति । तथा या च निजपतिगुर्वपत्यानि मारयति तां विच्छिन्नकर्णकरनासौष्ठी कृत्वा अदान्तैर्दुष्ट- + विर., दवि. मितावत् । x शेषं मितावत् । बलीवः प्रवास मारयेत् । स्तेयप्रकरणे यदेतत्साहसिकस्य (१) यास्म. २०२७८; अपु. २५८१६५ (शिलां बद्ध्या क्षिपेदप्सु नरमी विषदां खियम् ) एतावदेव; विश्व. २०२८२ + शेष मितावत् । x विर., दवि. विश्ववत् । प्रदुधं (धप्रदां); मिता.; अप. चैव (भ्रण); ब्यक. १२१ (१) यास्म. २०२७९; अपु. २२७१६१-२ पणी (पिणी) प्रदुष्यं (पानिदां) री चा (रं वा); विर. ३६६ प्रदुष्यं मापये ( वासये) : २५८।६६ पति (निज); विध. २।२८३ (पामिदा); पमा. ४५२, विचि. १५९ विरवत् ; न्यनि. सौ (सो); मिता.; अप. मापये (वासये); ब्यक. १२१% ५०९ प्रदुष्ट (पामिदां) री चा (रीम); दवि. ३१२ री स्मृच. ३२५; विर. ३६६; पमा. ४५२, विचि. १५९ चाप्न (₹ चाशु) उत्त. : ३१४ चाप्सु (चैब) शेषं विरवत् ; पामिदा (प्रदुष्टां); ग्यनि. ५०९, दवि. ३१४, सवि. सकि. ४१४; बीमि., राकी. ४८३; सेतु. ३०८ विरवत् ; ४६४ सौ (सो); बीमि. कर्णकर (छिनकर्ण); राको. ४८३ कर्ण (वर्ण); सेतु. ३०८ विधिवत् समु. १५८. समु.१५८.

·१६३९ दण्डविधानं तत्प्रासङ्गिकमिति मन्तव्यम् । अमिता. उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान्कृत्वा विवासयेत् । (३). या तु मनुष्यमृत्यवे विषं, प्रामादिदाहाय चामिं सदानमानसत्कारान् श्रोत्रियान् वासयेत्सदा॥ ददाति, तथा पति गुरुं पितरं श्वशुरं वा निजमपत्यं वा (१) कथं पुनः पीडाः प्रजाभ्यो विजानीयाद् राजा। हन्ति, तस्याः कर्णौ हस्तौ नासामोष्ठी च छित्त्वा तां बली- ननक्तं तत्र तत्र च निष्णातानध्यक्षान् कुमादिति । वर्दमारोप्य देशाद्वहिः कुर्यात् । प्रमापयेदिति पाठे तां एत एव यदा विकुयुस्तदा कथमिति चेत् । उच्यते--- पादयोर्वरत्रया युगे बद्ध्वा बलीवदर्दा यथा आकृष्य प्रमाप ये राष्ट्राधिकृता इति । यदा तु दुष्टजना: सहाध्यक्षैरे- यन्ति तथा कुर्यात् । अप. कीभूय लुब्धाः साधुजनं खलीकुयुः, ततस्तानपि 'उत्को- क्षेत्रवेश्मादिदाहराजपत्नीगमनापराधेषु दण्डविधिः चजीविनो द्रव्यहीनान् कृत्वा विवासयेत् ।' ये तु साध- क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः । वस्तान्–'सदानमानसत्कारैः श्रोत्रियान् वासयेत् सदा राजपल्यभिगामी च दग्धव्यास्तु कटामिना ॥ श्रोत्रियवचनं दृष्टान्तार्थम् । यद्वा दानादिभिरपि श्रोत्रि- (१) अन्विष्य घातकास्तथा वक्ष्यमाणाश्च- 'क्षेत्र- यानेव वासयेत्, न करदानप्यविनीतानित्यर्थः । वेश्मग्रामवनविवीतादेव दाहकाः । राजपल्यभिगामी च विश्वः ११३३४-५ दग्धव्यास्तु कटामिना ॥' चशब्दः श्रोत्रियादिस्त्यर्थः । (२) राष्ट्र राष्ट्राधिकारेषु ये नियुक्तास्तेषां विचेष्टितं सष्टमन्यत् । विश्व. २।२८६ चरितं चारैरुक्तलक्षणैः सम्यक् ज्ञात्वा साधून सुचरितान् (२) क्षेत्रं पक्कफलसस्योपेतम् । वेश्म गृहम् । समानयेत् दानमानसत्कारैः पूजयेत् । विपरीतान् दुष्ट- वनमटवीं क्रीडावनं वा । ग्रामम् । विवीतमुक्तलक्षणं चरितान् सम्पग्विदित्वा घातयेत् अपराधानुसारेण । खलं वा ये दहन्ति, ये च राजपत्नीमभिगच्छन्ति तान् ये पुनरुत्कोचजीविनस्तान् द्रव्यरहितान् कृत्वा स्वराष्ट्रात सर्वान् कीरणमयैर्वेष्टयित्वा दहेत् । क्षेत्रादेहिकानां | प्रवासयेत् । श्रोत्रियान् सद्दानमानसत्कारैः सहितान् मारणदण्डप्रसंगाद्दण्डविधानम् । कृत्वा स्वराष्ट्रे स्वदेशे सदैव वासयेत् । मिता. (३) वेश्मनो महतो राजकीयादेः । (३) ये राष्ट्रे करादानाय प्रजापालनाय · चाधिकृता (४) चकारेण प्राकारस्य च भेत्तारं परिवानां नियुक्तास्तेषां विचेष्टितं विविधं व्यापारजातं चारवचने- च पूरकम् । द्वाराणां चैव भेत्तारं क्षिप्रमेव प्रमापयेत् ॥' भ्योऽवधार्य साधून यथोक्तकारिणो दानादिना समानयेत्। इति मनूक्तसमुच्चयः तुशब्देन तद्धननं विपरीतानसाधून घातयेत् यथादोषं दण्डयेत् । उत्कोच- व्यवच्छिनत्ति। +वीमि. जीवनशीलान् द्रव्यहीनान् कृत्वा देशानिर्वासयेत् । राजपुरुषकृतापराधेषु दण्डविधिः कार्यार्थ कार्यिणो धनादानमुत्कोच:। श्रोत्रियान् दानमान- 'ये राष्ट्राधिकृतास्तेषां चारैत्विा विचेष्टितम् । श्व (स्तु); मिता. अप. ११३३६-७ च (स्तु); ब्यक. साधून संमानयेद्राजा विपरीतांश्च घातयेत् ॥ १२२ त्वा वि (त्वापि ) श्च (स्तु); स्मृच. ३३२; विर. * वीमि. मितावत् । + शेषं मितावत् । ३६८ श्च (स्तु); विधि. १६० विरवत् ; धीमि. विरवत् ; (१) यास्मः २।२८२, अपु. २२७४६२-३ वन समु. १६५ ष्टाधि (ट्रेऽधि ) श्च (स्तु). काः (ग्रामवनविदारकास्तथा नराः): २५८१६७विश्व. (१) यास्मृ. ११३३९, विश्व. ११३३५ महा (सदा) २२२८६ वनग्राम (प्रामवन ) तखल (तादेश्व); मिता.: रान् (रैः); मिता.; अप. १३३७-८ सहा ( सदा ); व्यक. अप.; व्यक. १२१ बनग्राम (ग्रामवन ); विर. ३६६ व्यक ११२ पू. : १२२ द्रव्य (द्रव्ये) सदा (सदा); स्मृच. बत् ; पमा. ४५२; विचि. १५९; व्यनि. ५०९ ब्यास्तु ३३२ पृ., व्यासः; विर. ३०७ विवा (प्रवा) पू. : ३६८ (व्याः स्युः) शेष व्यकवत् ; दवि. ३१६. व्यकवत् ; सवि. किवा ( प्रवा) सदा (सदा ); पमा. ५८० पू., व्यासः; ४६७ व्यास्तु (व्याः स), बीमि. सेतु. २५७; समु. वीमि.; सेतु. २५७; समु. विचि. १३१ पू. : १६० अपवत् + दवि. १०६ पू. वीमि. रान् (रैः); ग्यप्र. ५६९ पृ., व्यासः; सेतु. २३२ पू. (२) यास्मृ. ११३३८विश्व. १६३३४ द्राजा (नियं) समु. १६५ पू., व्यास:. मिता. +अप. ' ... भ्य.कां.२०६ ·व्यवहाकाण्डम् • अप. येति । सत्कारयुक्तोन् कृत्वा सर्वदा वासयेत् । मान! पूजो सत्कारः स्त्रीद्रव्यवृत्तिकामो या केन वाऽयं गतः सह । साधुत्वव्यापकी व्यापारः । । मृत्युदेशसमासन्नं पृच्छेद्वाऽपि जन शनैः ।। (४) विपरीतान् असाधुन् । घातयेत् हन्योत् । (१) भादीनां त्विदानी सामान्यनाविज्ञातकर्तृक- एतञ्च वधार्हापराधे अन्यत्र स्वपराधानुसारेण दण्डये- वधनिष्पत्तावन्वेषणप्रकारमाह:-अविज्ञातेति । हन्तुरवि- दिति तात्पर्यम् । अत एव तुशब्दस्तेषां पातनव्यवच्छेदा- ज्ञानेऽनन्तरमेव शीघ्रं ,हतस्य पुत्राः स्वजनाश्च प्रष्टव्याः वीमि. कलह, केन संहास्य कलहो भूतपूर्वः। साक्षारः क एनं अबध्यं यश्च बध्नाति बद्धं यश्च प्रमुश्चति ।। प्रतीत्यर्थः । योपितश्चास्य भार्याः, किं वापि परपुरुषे अप्राप्तव्यवहारं च स दाप्यो दममुत्तमम् ।।... सक्ता इति । एवं पृथक् पृथग ज्ञातयः प्रष्टव्याः । तत्प्रा- "(१) वर्णापार्थिकयया (?) तु- 'अवन्ध्यं यश्च तिवेश्यादौ वा याः परपुंसि रता · योषितः पृथगेकैकश: यध्नाति बन्ध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारं च स प्रष्टव्याः । तदीयभार्या एवं वा सपल्य: परपुरुषप्रसक्ति- दाप्यो दममुत्तमम् ॥ अप्राप्तव्यवहारो व्यवहारेणा- मन्योन्यं प्रष्टव्याः। प्रमाणान्तरमूलत्वादस्यार्थस्य तदनु- स्पष्टीकृतः । स्पष्टमन्यत् । विश्व. रा२४९ सायन्याषणं कार्यम् । किञ्च-स्त्रीवृत्तिद्रव्यकामो वेति । (२) य: पुनर्बन्धनानहमनपराधिनं राजाज्ञया विना स्यादिकामों वाऽस्य कीदृशं इत्येवं च पुत्रादयः प्रष्टव्याः। बध्नाति । यश्च बद्धं व्यवहारार्थमाहूर्त अनिवृत्तव्यवहारं किमस्य कचित् परस्त्रीप्रसङ्ग आसीत्। का वाऽस्य वृत्तिः। चोत्सृजत्यसो उत्तमसाहसं दाप्यः । +मिता. किं वाऽस्य द्रव्यमभिप्रेतं, शरीरलमं वा । केन वा सहायं (३) बन्धनानई बध्नाति योऽधिकृतो बन्धनाई गृहानिर्गतः । केन वाऽस्य मैत्रम् । अनेकविधत्वाद् दुष्टजन- प्रमुञ्चति न बध्नाति व्यवहारार्थमाहृतं चाऽनिर्णीतव्यव- चेतसां सर्वमेवमादि प्रष्टव्यम् । यत्र वाऽसौ व्यापादितः, हारं योऽधिकृतो मुञ्चति स उत्तमसाहसं दमंदाप्यः । चका- तं देशमासन्नो गोपालादिजन: शनैः प्रष्टव्यः । कोऽत्र रैरताडनीयताडनकर्तुर्बद्धोन्मोचयितुश्च संग्रहः । वीमि. तदानीं भवद्भिदृष्ट इत्येवमनुमानकुशलतया घातकोऽन्वे- ऊनं वाऽभ्यधिक वाऽपि लिखेद्यो राजशासनम् । ष्टव्यः । घातकश्चात्रोदाहरणार्थः । सर्वेषामेव त्वकार्य- पारदारिकचौरं वा मुखतो दण्ड उत्तमः ॥ कारिणामेवमन्वेषणप्रकार इत्यवसेयम् । अविशातहन्तुरन्वेषणविधिः विश्व. २।२८४,८५ अविज्ञातहतस्याशु कलहं सुतबान्धवाः । (२) अविज्ञातकर्तृके हनने हन्तृशानोपायमाह- प्रष्टव्या योषितश्चास्य परपुंसि रताः पृथक् ।। अविज्ञातेति । अविज्ञातहतस्याविशातपुरुषेण धातितस्य + अप. मितावत् । संबन्धिनः सुताः प्रत्यासनबान्धवाश्च केनास्य कलहो .... x व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च प्रकीर्णके द्रष्टव्यः । शु (पि); विचि. १६८दवि. ७०; सवि. ४६५; वीमि.; . .(१) यास्मृ. २।२४३; अपु. २५८॥३७ बद्धं ( बध्यं ); व्यउ. १२५, १३२; विता. ७५१; सेतु. २६०; समु- विश्व. २१२४९ बध्यं ( बन्ध्यं ) बद्धं ( बन्ध्यं ); मिता.; अप. १४६. बध्यं (बध्यं [न्ध्यं]); व्यक. १२२ वध्यं ( वध्यं ) चब (१) यास्मृ. २१२८१; विश्व. २।२८५ च्यवृत्ति (वृत्ति- ( स्तु ब) बद्धं ( वध्यं); विर. ३६८ बध्यं (वध्यं) बद्ध द्रव्य); मिता.; अप. मृत्यु (तत्प); व्यक. १२३ वाऽयं ( वय ); पमा. ४५५, विधि. १६०-६१ प्रमु (विमु); (चाऽयं) शेषं अपवत् ; विर. ३७७ वाऽयं गतः सह (वा इति: ३३५ बध्यं (वयं) यद्धं यश्च ( यश्च वध्यं) दम साहसं गतः ) मृत्यु ( तत्प्र) जनं ( शनैः ); ' पमा. ४५३; ( दण्ड ); वीमि. विश्ववत् ; विता. ७६८ श्च ब (स्तु ब); विचि. १६८ अपवत् ; दवि. ७०' सन्नं (पन्नं ) द्वा (था); सेतु. २५७ बद्धं ( यध्यं) अप्रा ( संप्रा.); समु. १५८ बध्यं पीमि. अपवत् ; व्यउ. १२५ तः स (तस्त्वि ) जनं ( समं ): (बन्ध्यं) बद्धं (बध्यं) दम (दण्ड ). १३२ सन्नं (सीने) जनं (समं ); विता. ७५१; सेतु. : - (२) यास. २०२८०, विश्व, २॥२४ तश्चा (तो वा); २६० वाऽयं (वाऽप) मृत्यु (तत्प्र) सनं (पन्न); समु. मिता., अप.; व्यक. १२३; विर. ३७७ पमा. ४५३ १४६ दा (या).. ..

·१६४१ . जात इति कलहमाशु, प्रष्टव्या: । तथा मृतस्य संबन्धि- ञ्चित् कर्म क्रियते परस्वहरणादि, तत् साहसमिति · चतु- न्यो योषितो याश्च परपुंसि रता व्यभिचारिण्यस्ता अपि दशं विवादपदं उच्यते । सहो बलं, तस्मिन् भवं साह- प्रष्टव्याः। कथं अष्टव्या इत्यत आह--स्त्रीद्रव्येति। किमय सम् ।। नाभा. १५११ (पृ. १५९) स्त्रीकामो द्रव्यकामो वृत्तिकामो वा, तथा कस्यां किंसंब. : तस्यैव भेदः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र तूच्यते । धिन्यां वा स्त्रियामस्य रतिरासीत् , कस्मिन् वा द्रव्ये आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु ॥ प्रीतिः, कुतो वा. वृत्तिकामः, केन वा सह देशान्तरं गत. (१) आधि: पीडा, सा यत्रातिक्रम्य क्रियते तत्सा- इति नानाप्रकारं व्यभिचारिण्यो योषितः पृथक्पृथक् हसम् । छलेन त्वाधिकरणे चौर्यम् । व्यक.१०९ विश्वास्य प्रष्टव्याः। तथा मरणदेशनिकटवर्तिनो गोपा- (२) आधि: क्लेश: । स आक्रम्यार्थहरणद्वारा क्रिय- टविकाद्या ये जनास्तेऽपि विश्वासपूर्वकं प्रष्टव्याः । एवं माणः साहसम् । छलेन पुनरर्थहरणद्वारा क्रियमाण: नानाप्रकारैः प्रहन्तारं निश्चित्य तदुचितो दण्डो विधा- स्तेयमित्यर्थः । * स्मृच.७ तव्याः । : मिता. . (३) आधिद्रव्यहरणम् । तद्यदाक्रम्य रक्षकानवधीर्य (३) चकारेणाऽयं कस्य भार्यायां रत इति प्रष्टव्यं व्हियते तत्साहसम् । यत्तु छलेन गोपनेन हृतं तस्तेयम् । समुच्चिनोति, अपिकारेण प्रश्नं विनापि विरोधचिलम - एवंञ्च तस्यैव भेद इत्यत्र तत्पदार्थः साहस, तंदेकदेशो संदध्यादिति समुच्चीयते । वीमि. नैयायिकद्रव्यहरणमात्रात्मको विवक्षित इति मन्तव्यम् । नारदः :: विर ८७ माहसनिरुक्तिः । अयान्वारन साहसप्रकाराः, बक्र दण्डविधिश्व । | आक्रम्य रक्षितुर्ज्ञाने सत्येव 'बलेन आधिः 'पीडन संहसा क्रियते कर्म, यत्किञ्चिद् बलदर्पितैः । साहसम् । छलेन तु रक्षितुर्शानवारणेने तैयमित्यर्थः । तत् साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते ॥ xविर. ३४९ (१) नारदेनापि साहसस्य स्वरूप विकृतम्-सहसेति " (४) प्रसह्य बलात् अप्रतिमादानं स्तेयमित्युच्यते । तदिदं साहसे चौर्यवाग्दण्डपारुध्यस्त्रीसंग्रहणेषु व्यासक- एष एव तस्य साहसस्य भेदो विशेषश्च । मपि बलदावष्टम्भोपाधितो भिद्यते इति दण्डातिरेकार्थ नाभा. १५।११ (पृ. १६१) पृथंगभिधानम् । मिता. २२३० मनुष्यमारणं स्तवं परदाराभिमर्शनमmi "(२) यत्किञ्चिन्मध्यगधनापहरणादिकमित्यर्थः । पारुष्यमुभंक चेति साहसं पञ्चधा स्मृतम स्मृच. * व्यप्र. रहमवत् । x विचि., दवि. विरवत् । (३) अत्र च साहसे बलं रक्षितुर्न शानवारणा, (१) नासं. १५।११ स्यादि (तु नि ) तू (चो) धिः सा चौर्य तु तस्य ज्ञानवारणमिति विशेषः । * किर. ३४८ (धेः सा); नास्म. १७॥१२. तूच्यते (दृश्यते ); ब्यक. (४) सहसा बलेनः बलवद्भिः प्रसह्य प्रतिशतं यत्कि १०९ स्तेयं स्यादि (स्यात् स्तेयं वि); स्मृच. ७; विर. २८७: * दवि विरवत् । ३४९ स्तत्र तूच्यते (स्त्वत्र कीयते); रत्न. १२३ स्तेयं (१) नासं. १५।१; मास्मृ. १७४१; अपु. २५३।२६ (स्तेयः ); विचि. १५९ तूच्यते ( कोयते); दवि. २९३ महो बलमिहो. (विवादपदमु); विश्व. २।२३६, मिता. उत्त.; व्यनि. ५१७ स्तेयं (धा) तु (च); वीमि. २॥२३०; अप. २०७२ : ०२३० सहसा (साहसात्); २१२३० विरवत् व्यप्र. २२२,३८५, म्यउ. १२३ (3); ज्यक. ११९, स्मृच. ५; विर. ३४८, पमा. ४४९, रत्न. विता. ७७६; सेतु. २५४ विचिवत् ; समु. १४८. १२६, विचि. १४९; ग्यनि. ५१७; स्मृचि. २५ सहो (२) नास्मृ. १५४२ उत्तरार्धे (पारुष्यं द्विविध शेयं साहस (महा); दवि. २९३, सवि. ४५१-२, वीमि. २।२३०, च चतुर्विधम् ); मिता. २१७२ (%3D) पत्रधा रमृतम् ( स्याञ्च- व्यप्र. ३९२, व्यउ. १३०, यम. १०३, विता. ७४६, तुर्विधम् ); अप. २०७२ स्तेयं ( चौयं) 'मर्शनम् (मर्षण राको. ४९१; सेतु. २५३; समु. १४६, विव्य. ५३. [शन] म् ) पञ्चधा स्मृतम् (तु चतुर्विधम् ) मनुः : २।२३० मिति प्रोक्तं (मित्युक्तं). स्तेयं (चौर्य); ब्यक. ११९ स्तेयं ( चौर्य) मुभयं ( मुत्तमं ); " ...

·१६४२ व्यवहारकाण्डम् . :- अत्र प्रकाशकृतत्वलक्षणमाक्षितं सामान्यलक्षणम् । (१) तस्य च दण्डवैचित्र्यप्रतिपादनार्थ प्रथमादि- पञ्चधेति विभागः, प्राणिहिंसा स्तेयं परदारपरिग्रहो मेदेन वैविध्यमभिधाय तल्लक्षणं तेनैव विवृतम्-तत्पुन- बास्पारुष्यं दण्डपारुष्यमित्युद्देशः । इह च साहसे रक्षि- स्त्रिविधमिति । मिता. २।२३० तुर्शानवारणं नास्ति, स्तेये तु तदस्तीति तस्यासाहसत्वा (२) तत् साहस त्रिविधं, प्रथम, मध्यमं, उत्तम दुक्तविभागानुपपत्ति: स्तेयलक्षणे साहसलक्षणे चाव्याप्तिः। मिति । फल्गुसारादिविषयभेदन मनुसंहितासु शास्त्रा- रक्षिसमक्षकृतस्यापि परद्रव्यग्रहणस्यापहवे स्तेयत्वादतत्स- न्तरेषु च तस्य त्रिप्रकारस्यापि लक्षणमुक्तम् । मक्षकृतस्यापि परदारपरिग्रहादेः साहसत्वात् । अतस्त- नाभा. १५।२ (पृ. १५९) दुभयमनूद्याप्युपेक्ष्य--'सहसा क्रियते कम.. यत्किञ्चिद् फलमूलोंदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च । बलदर्पितैः । तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते।' भङ्गाक्षेपावमर्दाथैः प्रथमं साहसं स्मृतम् ।। इति नारदेनैवोक्तम् । एवं च समाख्यानुगतं बलकृतत्व. मात्रमेतन्मते साहसलक्षणम् । तदेतत् स्पष्टमाह-'आधिः परपरिग्रहे फलमूलोदकशाकपुष्पादीनां क्षेत्रोपकरणस्य साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु ।' आधिः हलयुगवरत्रादेः भङ्गः, क्षेत्रोपकरणस्य फलकन्दशाका- पीडनं तद्बलेन यत्र क्रियते तत् साहसम । यत्र तु रक्षि- दीनामाक्षेपो हरणं, उदकादेव सेतोरवमर्दः, सस्यादे- तुरपवार्य छलेन क्रियते तत् स्यमित्यर्थः । एतेन थाहरणं, सर्वेषां वा यथासंभवम् । एतत् प्रथमं साहस स्तेयस्य द्विरूपत्वमुक्तम् । अत एव स्तेयादीनामविशेष- मल्पद्रव्यापहारविषयम् । नाभा. १५।३ (पृ.१५९) श्रुतावपि बलावष्टम्भेन क्रियमाणानामेषां साहसत्वम् । वासःपश्चन्नपानानां गृहोपकरणस्य च । अतस्तत्रैव दण्डाधिक्यं न तु रहसि क्रियमाणानामिति । एतेनैव प्रकारेण मध्यमं साहसं स्मृतम् ॥ तत्र प्रतिपादोक्त एव दण्ड इति मिताक्षराकारः । एत- देवामिसंधाय याज्ञवल्क्येन–'सर्व: साक्षी संग्रहणे व्यनि. ५१७ खेषु ( औः ); स्मृचि. २६, सवि. ४५२ चौर्यपारुष्यसाहसे' इति पृथगुपादानं कृतम् । (D); म्यप्र. ३९२; ज्यउ. १३०; विता. ७४७ (3); राकी. ४९१; सेतु. २५३ व्यकवत् . दवि. २९३-४ (१) नासं. १५।३; नास्मृ. १७१४ पाव (पोप); मिता. तत्पुनत्रिविधं शेयं प्रथमं मध्यमं तथा । २१२३० नास्मृवत् ; ब्यक. ११९, स्मृच. ६,३२३विर. उत्तमं चेति शास्रषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥ ३४९ पाव (पाप); पमा. ४५०; रत्न. १२६; दीक. ५३ विर. ३४८ स्तेयं ( चौर्य ) र्शन (पण); स्मृसा. ११४ स्तेयं विरवत् ; विचि. १४९-५० पाव (पाप) प्रथ......स्मृतम् (चौर्य) मर्श (मर्द) चेति.. स्मृतम् (चैव साहसं स्यात् (परदारप्रवर्षणम् ); व्यनि. ५१७ नास्मृवत्; स्मृचि. २६ चतुर्विषम् ); रत्न. १२५ मितावत् ; दीक. ५३ चेति (चैव); विरवत् ; सवि. ४५२ ( 3 ) पावमा ( पोऽसमर्था ); म्या. ज्यनि. ७६ स्तेयं ( चौर्य) शेषं मितावत्, कात्यायनः : ५१७ ३९२, व्बउ. १३० नास्मृवत् व्यम. १०३ नास्मृवत् : स्तेयं ( चौर्य); दवि. ३२ र्शन (र्षण ) उत्तरार्धे (दे पारुष्ये विता. ७४७ (3) नारमृवत्; राकौ. ४९१ नास्मृवत् ; प्रकीर्ण च दण्डरथानानि षड् विदुः) : २९३ र्शन (ण) सेतु. २५३; समु. १५६. चेति (चैव); व्यत. २१३ दवि (पृ. २९३) वत्, व्यप्र. (२) नासं. १५:४; नास्मृ. १७१५; मिता. २१९३०; अप. १२० (3) स्तेयं (चौयं) शेषं मितावत् ; ब्यड. १३० २।२३०. वासः (नाशः) पाना (याना ); ब्यक. ११९ पस्य मितावत् ; विता. १६६ (3) स्नेयं (चौर्य) शेषं मितावर (गानि); स्मृच. ६, ३२३, विर. ३४९; पमा. ४५० रन. सेतु. १२० चेति ( चैव) : २५३ तेयं (चौर्य) शेन १२६; दीक. ५३; न्यनि. ५१७ पाना (धान्या ); सषि, (पण); भाष: ८।७२ (3) मितावत् . ४५२ (4); ज्यप्र. ३९२ पाना (पाला) हो (हा); व्बउ. .: (१) नासं. १५२, नास्मृ. १७३, मिता. २०२३०%; १३. पाना ( याना ) तेनै ( तेरे ) ग्यमः १०३, विवा. व्यक. ११९. शेयं (प्रोक्तं); स्मृच. ६, विर. ३४९. व्यक ७४७( राको. ४९१; सेतु. २५३ पाना ( याना ) बत ; पमा. ४५०, रत्न. १२६ चेति (बेति); दीक. ५३, एते ( अने); समु. १५६. ...

·१६४५ विर, ३५१ वस्त्राणां पशूनामजादीनां पक्वान्नस्य क्षीरादेगृहोप उत्तमे साहसे दण्डः सहस्राबर इष्यते ।। करणस्य घटपीठकोलूखलमुसलशूपादेः पूर्ववद् भङ्गादि बंधः सर्वस्वहरणं पुराभिर्वासनाङ्कने । करणं मध्यमद्रव्यविषयत्वान्मध्यमं साहसम् । तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसे ।। नाभा. १५६४ (पृ.१५९) (१) वधादयश्वापराधतारतम्यादुत्तमसाहसे, समस्ता ध्यापादो विषशस्त्राद्यैः परदाराभिमर्शनम् । व्यस्ता वा योज्याः। मिता. श२३० प्राणोपरोधि यच्चान्यदुक्तमुत्तमसाहसम् ।। (२) तदनच्छेदः साहसकरणीभृताङ्गच्छेदः । व्यापादो मारणं विषशस्त्रामिहस्तमुष्टयादिभिः । परदाराणां चातिक्रमः । अन्यदपि येन म्रियते तस्यानु- (३) वधस्ताडनादिः, सर्वस्वहरणं, ततो महति पुरा- ठानं पुत्रमरणकथनाद्यनृतं, तद् हि उत्कृष्टविषयत्वा- निर्वासनं वधादि कृत्वा, ततोऽपि महति पूर्वत्रयमङ्कनं दुत्तमसाहसम् । नाभा. १५।५ (पृ. १६०) च, येनाङ्गेन हस्तेन पादेन वा साहसं कृतं तस्य छेदनम् । तस्य दण्डः क्रियापेक्षः प्रथमस्य शतावरः। एवम्प्रकारो दण्ड उत्तमसाहसे । नाभा. १५/७ (पृ.१६०) मध्यमस्य तु शास्त्र ईष्टः पञ्चशतावरः ।। अविशेषेण सर्वेषामेष दण्डविधिः स्मृतः । तस्य त्रिप्रकारस्य साहसस्य दण्डः, क्रियत इति वधाहते ब्राह्मणस्य न वधं ब्राह्मणोऽहति ।। क्रिया द्रव्यं, तदपेक्षो द्रव्यतत्सारापक्षो भिद्यते । तत्र (१) नास्मृ. १७१८; मिता. २०२३०; पमा. ४५०; रत्न. १२९; दीक. ५३; म्यनि. ५१८; स्मृधि. २६; प्रथमस्य तावत् फलादिविशेषवशात् पञ्चशतादारभ्य यावच्छतं, न शतादर्वाक् । अल्पेऽप्यपराधे बहुदण्ड- इष्यते ( पर उच्यते ); व्यप्र. ३९३; म्यउ. १३०; म्यम. दवि. २९४; नृप्र. २६७ (3); सवि. ४५३ (3) वर वचनं प्रसङ्गनिवृत्त्यर्थम् । मध्यमसाहसस्य सहस्त्रादारभ्य १०५; विता. ७४७ (= ); राकी. ४९१; समु. १५६. यावत् पञ्चशतानि । नाभा. १५६ (पृ. १६०) (२) नासं. १५७; नास्म. १७१८ मिता. २०२६ से (१) नासं. १५।५ राभिमर्शनम् (रप्रवर्षणम् ); नास्मृ. (सः) : २।१५५ (3): २१२३० : २।२७४ उत्त. ११६; मिता. २०२३०; अप. २०२३० र्शन ( [0] ण) : अप. २०२६ ण्ड उ ( ण्डस्तू) से (सः ) : २११५५ ( =) ग्यक. ११९ दो (रो) राभिमर्शनम् (रप्रवर्षणम् ) दुक्त... पू. : २।२३०; व्यक. ११९ से (सम्); स्मृच. १२५, सम् (दुत्तमं साहसं स्मृतम् ); स्मृच. ६ उत्तरार्ध व्यकवत् : ३२३, विर. ३५१; पमा. ४०४ इत्युक्तो (इत्येको) से ३२३, विर. ३४९ णो (णा) शेषं नासंवत् ; पमा. ४५०; (सः) स्मरणम् : ४४२, ४५०, रत्न. १२९ से (सः); रत्न. १२६; दीक. ५३; विचि. १५० न्यदुक्तमु (धमध्यमो) दीक. ५३ से (सः); विचि. १५०; म्यनि. ५०३,५१८, उत्त.; ग्यनि. ५१७ राभिमर्शनम् (रप्रकर्षणम् ) उत्तरार्ध स्मृचि. २६, दवि. १३३ से (स:) : २९४; नृप्र. ३२ व्यकवत् ; स्मृचि. २६; सवि. ४५२ (3) उत्तरार्ध व्यक- से (सम्) : २६७ (3); सवि. ४५३ (= ) नाइने वत् ; व्यप्र. ३९२; व्यउ. १३० उत्तरार्ध व्यकवत् ; व्यमा (नं तु वा); व्यप्र. ३६६ से (सम् ) स्मरणम् : ३९३; १०३, विता. ७४७ ( 3 ); राकौ. ४९१ र्शन (पण); व्यउ. १०७ योगीश्वरः : ११० से (सम् ) : १३०; सेतु. २५३ नासवत् ; समु. १५६ उत्तरार्ध व्यकवत्. ध्यम. १०५ से (सः); विता. २९ (3) :.८५ वधः (२) नासं. १५।६; नास्मृ. १७१७; मिता. २२२३० (धन ) से (सः) : ७४७ (3) से (सः); राको. पेक्षः (क्षेपः); अप. २।२३०; व्यक. ११९, स्मृच. ४.९१, सेतु. २५९; प्रका. ७८; समु. १५६. ३२३, विर. ३५१; पमा. ४५०, रत्न. १२९; दीक. (३) नासं. १५६८: नास्मृ. १७१९: मिता. २२२६ ५३ मितावत् : विचि. १५० व्यनि. ५०३, ५१८; अप. २०२६ सर्वेषा ( वर्णाना ) पू. : २।२७७; व्यक. १२३ स्मृचि. २६, दवि. २९४; नृप्र. २६७ ( 3 ); सवि. मेप ( मेवं ); स्मृच. १२५ वधं (बन्धं ); विर. ३७४; रत्न. ४५२ (= ) पूर्वार्धे (तस्य दण्डक्रियापेक्षा प्रथमस्य दशापरः ) १२७ (= );. विचि.. १६६; वीमि. २२८२ वधाइते वरः (परः); व्यप्र. ३९३ तस्य (तत्र); ज्यउ. १३० ( वध्याxx); व्यप्र. ३९३; व्यउ. १३. उत्त.; ब्यम. पेक्षः (क्षेपे); ग्यम. १०५ तु (च); विता. ७४७ ( 3 ) १०३; विता. ८५ पू.: ८८ उत्त. : ७५४; प्रका. ७८-९५ ण्डः (ण्ड); राकी. ४९१; सेतु. २५९, समु. १५४. समु.१५६.

·१६४४ व्यवझरकाण्डम् 'शिरसो मुण्डनं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् । : गृहमानस्तु दोश्शील्यात् यदि पापः स हीयते। ललाटे चाभिशस्ताकः प्रयाणं गर्दभेन च ॥ सभ्याश्चास्य न दुष्यन्ति तीम्रो दण्डश्च पात्यते॥ अविशेषेणेति । अविशेषेण क्षत्रियविटशूद्रादीनामेष (१) अत्र अयुक्तं वियुक्तं विरुद्धं किमपि कस्यापि पञ्चविधो दण्ड उत्तमसाहसे । इतरयोरपि प्रथममध्यम कृत्वा अथवा चौर्यादिकं साहसमपि कस्यापि कृत्वा योरपि यथोक्तो वधं मुक्त्वा अन्यस्तुल्यः, ब्राह्मणस्य तु तेनावेदितः सन् धर्माधिकरणस्याग्रे यः प्रत्यापत्ति करोति वधो नास्ति, तुल्यदोषत्वेऽपि जाते: पूज्यत्वात् । मिथ्यां न करोति तस्याधममध्यमोत्तमानुसारेण य: शास्त्रे शिरस इति । ब्राह्मणस्योक्तमेव- शिरसो मुण्डनं विहितो दण्डः तस्य विनयस्यामेव विनयोऽस्य भव- पञ्चसटं कार्यम् । ततो महति पुरान्निास्यः । ततोऽपि तीति । अनावेदितोऽपि यः स्वयमेव प्रतिपत्ति करोति महति ललाटेऽभिशस्ताङ्कनं कुक्कुटाग्रं क्रर्मात् कार्यम् । तरपायमेव क्रम इति । गर्दभेन चाधिष्ठाने भ्रामयितव्यः । गृहमानस्त्विति । यदि पुनरयुक्तसाहसादिकं कृत्वा नाभा. १५।८-९ (पृ. १६०-६१) करणावेदितोऽपि मिथ्यां करोति, पश्चात्स दिव्यादि- स्यातां संव्यवहार्यों तो धृतदण्डौ तु पूर्वयोः । क्रियाभिः पराजीयते च, तदा यस्य तस्य (2) सभ्याः धृतदण्डोऽप्यसंभाष्यो ज्ञेय उत्तमसाहसे ।। कुपिता भवन्ति, तीवो दण्डश्च तस्य द्विगुणादिक इति । प्रथममय॑मयोश्च कतारौ दण्डितौ कृतप्रायश्चित्तौ अभा. ७३-४ च संभोजै दिमर्हतः, न ाज्यौ । उत्तमसाहसे तुं धृत (२) प्रत्यासत्तिर्विनयकर्तृसांनिध्यं, अयाद्वा सदसि दण्डोऽपि त्याज्य एव, न संभोज्यः । साहसं कृतं, तेन अवगृहमानत्वमुक्तम् । तेन साहसमगृह- नाभा. १५।१० (पृ. १६१) माने तत्कर्तरि अनधिकदण्डः, गहमाने तु अधिक इति अपराधविषयकपश्चात्तापे सति असति च कर्तव्यता पूर्वोत्तर श्लोकार्थः । हलायुधस्तु साहसकार्यऽप्यन्यायसाहस अयुक्तं साहसं कृत्वा प्रत्यापत्ति भजेत यः । कृत्वा यदि प्रत्यासत्तिं प्रायश्चितं भजते, स्वयमेव वा ब्रूयात् स्वयं वा सदसि तस्यार्धविनयः स्मृतः॥ साहसकर्तृत्वं निवेद्य दण्डो मे क्रियतामिति वदेत्, तस्य (१) नासं. १५।९।१ः प्रया (को निर्या); नास्मृ. यथोक्तदण्डादैर्धदण्डः । यस्तु दौःशील्यं गृहमानः तस्मा- १७१०, मिता. २०२६; अप. २०२६,२१२७.५; ब्यक. देव जीवति, तस्य विङ्गितादिभिः साहसकारित्वं निश्चित्य १२३; स्मृच. १२५ ( 2 ); विर. ३७४ च (तु); पमा. स्वल्पेऽपि साहसे तीव्रो दण्ड इत्यर्थमाह । विर. ३७६ २०५ (3); रत्न. ५४:: १२७ ( =); विचि. १६६ विरवत् ; नृप्र. १७ च (वा); सवि, ४९४ चाभिशस्ताङ्कः विर. ३७६ पत्ति (सत्तिं); पमा. २११ भजेत (ब्रजेत्तु ). (गर्दभस्याकः ) स्मरणम् ; बीमि. २।२८२ दण्डस्तस्य (तत्र स्वयं ( सर्व ) स्यार्धविनयः (स्य वाऽओं दमः ); विधि, १६८ दण्डो); म्यप्र. ३९३; व्यउ. १३० विरवत् ; ग्यम. १०३; पत्ति ( सत्ति) भजेत (करोति); दवि. ७८ विरवद; नृप्र.. बिता. ८८,७५४ चाभि (वाभि ) च (वा); प्रका. ७८ १७ स्वयं (सर्व ) शेषं स्मृचवत् ; सेतु. ३०८ विचिवत् ; मनुः समु. १५६. समु. ६९ स्मृचवत्. (२) नासं. १५६१० भाष्यो ( भोज्यो ); नास्मृ. १७॥११; (१) नासं. २।२२१ पापः (पापं ) पात्यते ( पार्थिवात् ); अप. २।२३०. तौ (दो) वयोः (कौ ); स्मृच. ३२३ तौ नास्मृ. ४।२४६ दौश्शील्यात् (वैचित्र्यात् ) हीयते ( जीयते) (दौ) से (सः): ३२४ (-) से (सः) उत्त.; विर.३५१ शास्य (स्तस्य) दु (तु); अभा. ७३ दौइशील्यात् (ये तो (दो) रस्न. १२९ विरवत् ; विचि. १५० विरवत् ; शल्यात् ?) हीयते (जीयते)श्चास्य (स्तस्य) दु (तु); व्यक.. पनि. ५०३ : ५१८ तौ (तु) शेय ( दण्ड्य ); सवि. ४७४ १२३ हीयते (जीवति) दु (तु); विर. ३७६ व्यकबत् ; (%3) धृत (कृत ) उत्त.; समु. १५६ विरवत्. विचि. १६८ ल्यात् ( ल्यं) पापः (वातः) हीयते (जीवति ) (३) नालं. २।२२०; नास्मृ. ४।२४५ सदसि (सदिति); स्य न दु (न्येन तु) श्च पात्यते (स्तु पचले); दवि. ७९ बभा. ७३ मास्मृवद; म्यक. १२३ जेत (जेत्तु); स्मृच. हीयते (जीवति ) व दु (प्रदु ); सेतु. ३०४ पूर्वार्धे (गृह- २६ भजेत (ब्रजेत्तु) स्वार्धविनयः (स्य चापों दमः); मानस्तु दुःशीलं यदि वाऽतः स जीवति) ण्डश्च (ण्डस्तु ).

·साहसम्मा १६४५ -- (३) अयुतामिति-अयुक्तं प्रतिषिद्धं चौर्यपरघातादि । ... बृहस्पतिः कुल्या प्रेमामति भाजेता :अशोभनमकार्य मया कृतं; साहसनिरुक्तिः। पञ्च अयश्च साहसप्रकारात शासनीयोऽस्मि, प्रमादाम्मयैतत् कृतमिति प्रतिपद्येत तत्र दण्डविधिश्च स्वयमेवा ख्यं वाऽकार्यस्य चोदितो राजकुले प्रणिपत्य 'स्तेनानामेतदाख्यातं सर्वेषां दण्डनिग्रहम् । 'इदं मयाकार्य कृतं शोधयत मामिति तस्य द्विप्रकार साहसस्याधुना सम्यक् श्रूयतां वधशासनम् ॥ स्यापि अस्मिन् कायें विहितो यो दण्डः तस्यार्धः स्मृतः। मनुष्यमारणं चौर्य परदारा भिमर्शनम् । प्रायश्चित्तं तु (न) तद्वशेम, .. ख्यापनानुतापादिमा पारुष्यमुभयं चेति साहसं. पञ्चधा स्मृतम् ।। पायस्य, क्षया इति स्मरणात् । अन्योऽप्येवं मा कार्षी- इति वचनाद्यद्यपि स्त्रीसंग्रहणचौर्यपारुष्याणां साह- दित्यर्धदण्डः । सत्वं तथापि तेषां स्वबलावष्टम्भेन, जनसमक्षं क्रिय- ' गूहमानस्त्विति । यस्तु स्वयं न प्रकाशयति गृहमान' माणानां साहसत्वम् । रहसि क्रियमाणानां तु संग्रहणादि- एव, लिखितेऽपि व्यवहारे मिथ्येति ब्रुवन पापं गृहमानो शब्दवाच्यत्वमिति तेषां साहसात्पृथगुपादानम् । मिता. २०७२ यदि, हीयते, सभ्याश्च साधंवो न.दुष्यन्ति, तीव्रश्च दण्डो हीनमध्योत्तमत्वेन त्रिविधं तत्प्रकीर्तितम् । महान् पार्थिवात् । शिष्टविगहणा च परलोकविरुद्धा कष्टे- द्रव्यापेक्षो दमस्तत्र प्रथमो मध्यमोत्तमौ ।। यमवस्थेति तीव्रो दण्डः। तस्माद् यदि प्रमादेन पापं प्रथमो मध्यभोत्तमौ इति प्रथममध्यमोत्तमसाहसरूप कुर्यान गहेत् । तथा सति प्रत्यवायो, मन्दः शिष्ट- इत्यर्थः । इत्थं हीनादिद्रव्यापहारेषु 'प्रथमादिसाहसानां विगर्हणाभावात् । दृष्टे चापि दण्डलाभ इति । व्यवस्थितत्वेऽपि तेषां हीनत्वादितारतम्यात् साहसार्ना नाभा.'२२२२०-२१ ( पृ.८१-८२) न्यूनाधिकसंख्याभेदो व्यवस्थितो द्रष्टव्यः । दवि. १४१ अविक्रेयविक्रये ब्राह्मणदण्डः साहसस्तेयं तत्र दण्डश्च अविक्रेयाणि विक्रीणन् ब्राह्मणः प्रच्युतः पथः । साम्प्रतं साहसस्तेयं श्रूयतां क्रोधलोभजम् । मार्गे पुनरवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा * ।। साहसस्तेयं गाहसलक्षणं स्तेयमित्यर्थः । स्मृच. ३१६ अत्र यानि अविक्रेयाणि निर्दिष्टानि तानि विक्रीणन् 'साहसं पन्नधा प्रोक्तं' इत्यग्रिमबृहस्पतिवचनानुसारेण ब्राह्मणो मार्गच्युतो भवति । स च राज्ञा पुनरपि मार्गे स्मृतिचन्द्रिकापाठ एव सम्यक् लगते । संस्थापनीयः । महता दण्डेनेति । अभा. ४६ -: (१) व्यनि. ५१७; समु. १४६ उत्त. : राजधृतवस्तुनि आक्रममाणो वधदण्डाहः, (२) स्मृच. ६ : ३१२ पञ्चधा स्मृतम् (तु चतुर्विधम् ); पमा. ४५० ति (चैव) शेषं स्मृचवत् ; रत्न. १२६ पञ्चमा गन्धमाल्यमदत्तं तु भूषणं वास एव था । स्मृतम् (स्याच्चतुर्विधम् ); नृप. २६७. भयं चैति (न्तमं चैव) पादुकेति राजोक्तं तदाक्रामन्वधमर्हति (?)+॥ . शेष रत्नवत् ; सवि. ४५२ मारणं ( हरणं) शेप्रं स्मृचवत् ; एतानि वस्तूनि राजकीयानि यो दपोत्स्वयमात्रामति व्यसौ. ४५ रत्नवत् ; व्यप्र. ३९२ रत्नवत् ; व्यम. २ स राज्ञः सकाशाद्वधमहतीति । अभा. २६ चौर्य ( स्तेयं) शेष रत्नवत् : १०३ रत्नवत; विताः ३५ चौयं (स्तेयं), शेष रत्नवत् : ७४६ रत्नवत् ; समु. १४६. * अयं श्लोकः प्रकरणान्तरस्थोऽपि निबन्धकारानुसारेणात्रो- (३.) अप. २।२३० स्तत्र (श्चात्र) मध्यमोत्तमौ ( मध्य उत्तमः.); व्यक. ११९ मध्यमोत्तमौ (मध्य उत्तमः); विरु. ....(१) नासं. २।६३; नास्म. ४१६७; अभा. ४६; अप. ३५०. मौ (मः); दवि. १४१ बिरवतः : २९४ व्यकवत् ; २।२३३; व्यक. १२१; विर. ३६४; दवि. ३.११; सेतु. सेतु, २५४ व्यकवत् , मनु: : २५९ मनुः. ३०६. .. (४) स्मृच. ३१६ रस्म. १२८; सवि..४५८% ग्या. (२) नास्मू. २०३५, अभा. २६ उत्तरार्धे (पासनं पादु ३९.६: साहस (साहसं ); . विता. ७७४: व्यप्रवत् ; समु. केति राशोक्तोऽयं वध । ईति...)...... -- . -- १४८.

·व्यवा सरकाण्डम् - 'क्षेत्रोपकरणं सेतुं सेतुं. पुष्पमूलफलानि च। वेति च बदन इदं दण्डशास्त्रं साहसस्तेयकर्तृविषयं इति विनाशयन् हरन् दण्ड्यः शताधमनुरूपतः ॥ दर्शयति । तस्य कोधलोभवत्त्वेन हननोपेतस्तेयकारित्वात्। पशुवत्रामपानानि गृहोपकरणं तथा। इन्ता वा घातनीय इत्यब्राह्मणविषयम् । स्मृच. ३१६ हिंसयन चौरवदाप्यो द्विशताधं दमं तथा ॥ (२) शताचं शतावरं द्विशतान्तः । अनुरूपतः विना- खीपुंसौ हेमरत्नानि देवविप्रधनं तथा । शितापहृतमूल्यानुसारेण । पुरुषापेक्षया आढयदरिद्र. कौशेयं चोत्तमं द्रव्यमेषां मूल्यसमो दमः ॥ पुरुषापेक्षया । अत्र यस्य मूल्यमानं संभवति, तस्य *द्विगुणो वा कल्पनीयः पुरुषापेक्षया नृपैः । तन्मात्र, यस्य त्वधिकं, तस्य द्विगुणो दण्डः । यस्य तु हर्ता वा घातनीयः स्यात्प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥ न मूल्यमात्रमपि, चौर्य चातिप्रसङ्गः, तस्य वध इति (१) तत्र तावत्साहसस्तेयकर्तृविषये दण्डानाह बृहस्पतिः व्यवस्था । * विर. ३५७-५१ -क्षेत्रेति । अत्र विनाशयन् हरन् हिंसयन् चोरयन् हन्ता साहसिकवधदण्डविचारः । साहसिका राशा नोपेक्षणीयाः । साह- सिकघातकतत्सहायाः तद्दण्डश्च । (१) अप. २०२३० पुष्पमूल (मूलपुष्प ) ताथ ( तोथ); बक. ११९; स्मृच. ३१६ तुं पुष्पमूल (तुमूलपुष्प) ध साहसं पञ्चधा प्रोक्तं वधस्तत्राधिकः स्मृतः । (क्ष्य); विर. ३५०; रस्त. १२८ सेतुं (चैव); विचि. तत्कारिणो नार्थदमैः शास्या वध्याः प्रयत्नतः।। १५. मनुः; दवि. १४१; ब्यम. १०४ . सेतुं (चैव ); प्रकाशवधका ये तु तथा चोपांशुघातकाः । विता. ७७४ व्यमवत् ; सेतु. २५४ मनुः; समु. १४८ ज्ञात्वा सम्यक् धनं हत्वा हन्तव्या विविधैर्वधैः ।। पूर्वाध स्मृचवत् ; विग्य. ५३ क्षेत्रो...सेतुं (क्षेत्रं सदस्तथा मित्रप्राप्त्यर्थलोभैर्वा राज्ञा लोकहितैषिणा । धान्यं) शता...पतः (सच सस्यानुसारतः) मनुः, न मोक्तव्याः साहसिकाः सर्वभूतभयावहाः ।। (२) अप. २।२३० ता (तो); व्यक. ११९ हिंसयन् लोभाद्भयाद्वा यो राजा न हन्यात्पापकारिणः । चौरवद् (हारयन् चोरयन् ); स्मृच. ३१६ चौरवद् ( चोर- यन् ); विर. ३५० रत्न. १२८ स्मृचवत् ; विचि. १५० चं तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्र राज्याच परिहीयते ॥ द (बद) शेषं स्मृचवत् , मनुः; दविं. १४१ नानि (नादि ) * दवि. विरवत् । बं (न्तं); ग्यम. १०४ चौरवद्दाप्यो ( चोरयन् शास्यो); (१) ब्यक. १२२; स्मृच. ३१२; उत्त., नारदः; विर. विता. ७७४ (); सेतु. २५४, २५९ स्मृचवत् , मनुः; ३७१; विचि. १६३-४ ( =); दवि. ६१; समु. १४६ समु. १४८ स्मृचवत् . उत्त., नारदः. (३) अप. २।२३० त्तम (त्तम); व्यक. ११९ अपवत् ; (२) अप. २०२७७ वधका (घातका); व्यक. १२२ एच. ३१६ सौ ( सो); विर. ३५० अपवत् ; रत्न. १२८ हृत्वा (हित्वा) हन्तव्या (हन्यादा); स्मृच. ३१२ ये तु सौ (गो) कौशे ( यौषे ) तमं (त्तम ); विधि. १५० सौ (राश्च); विर. ३७१ तु (च) हृत्वा (हित्वा); पमा. ४५४; (गो) मनुः वि. १४१, व्यम. १०४ रत्नवत् ; विता. रत्न. १२६ अपवत् ; विचि. १६४ (= ) शात्वा......हत्वा ७७४ सौ (गो) कौशे (यौषे); सेतु. २५४ सौ (गो) धनं ( राशा सम्यग्वधं हित्वा); सवि, ४५८ का ये तु (कार्येषु ). (धने) मनुः : २५९ सौ (गो) मनुः; समु. १४८ सौ काः (कान्), व्यप्र. ३९४ अपवत् ; ग्यउ. १३२ अपवत् ; (गो) समं (त्तम). ज्यम, १०३ अपवत; विता. ७५१ म्यक धनं हत्वा (४) अप. २।२३० हर्ता (हन्ता ); व्यक. ११९ हर्ता (म्यक्तया त्वाशु ); समु. १४६ स्मृचवत्. (हन्ता) विनिवृत्तये (प्रधनं तथा ); स्पच. ३१६ अपवत् : (३) अप. २२२७७ लोभैर्वा (लाभे वा) भूत (लोक); ३१७ पू., बिर. ३५० णो वा कल्पनीयः (णः कल्पनीयब) व्यक. १२२ साहसिकाः (प्रयत्नेन); विर. ३७१, विचि. वा पा (च घा); रत्न. १२८ अपवत् विचि. १५. हर्ता १६४ संदर्भण कात्यायनः; दवि. ६२ भूत (लोक); बीमि.. स्यात् ( हर्तारो घातमीयाः स्युः) मनुः ; दवि. १४१ २।२८२ राशा (राज) कात्यायनः. वा पा (च पा) २९५ वा घा (च घा) उत्त.; ब्यम. (४) अप. २।२७७ हन्यात्याप (हन्त्यन्याय्य); ब्यक. १०५ (ला); विता. ७७४ हर्ता वा ( हन्ता च); सेतु १२२, बिर. ३७२; विचि. १६४ भ्य (अश्य) संदर्भण २५४,२५९ मनु: समु. १४८. कात्यायनः बीमि. २४२८२ प्रक्षु (प्रोज).

·बन्धामिविषशस्त्रेण परान यस्तु प्रमापयेत् । एकस्य मर्मघातितदघातिरूपा बहवो यत्र प्रहारं क्रोधादिना निमित्तेन नरः साहसिकस्तु सः॥ कुर्वन्ति, तत्र मर्मघातिनमेव यथोक्तं दण्डं दापयेदित्यर्थः । एकस्य बहवो यत्र प्रहरन्ति रुषान्विताः। यथोक्तश्च यजातीयस्य प्राणिनो घातकानधिकृत्य य मर्मप्रहारको यस्तु घातकः स उदाहृतः ॥ उक्तः सः, तदघातिनस्तु दण्ड आरम्भकृदित्यादिनोक्तः । मैर्मघाती तु यस्तेषां यथोक्तं दापयेदमम् । मर्मघातित्व-तदघातित्वनिश्वयार्थ क्षतस्येत्यादि । विर. ३७४ आरम्भकृत् सहायश्च दोषभाजौ तदर्धतः ॥ अविज्ञातघातकाचन्वेषणविधिः क्षतस्याल्पमहत्त्वं च मर्मस्थानं च यत्नतः । सामर्थ्य चानुवन्धं च ज्ञात्वा चिह्नः प्रसाधयेत् ॥ हंतः संदृश्यते यत्र घातकस्तु न दृश्यते । (२) तत्कारिण: साहसलक्षणवधकारिणः । पूर्ववैरानुमानेन ज्ञातव्यः स महीभुजा ।। प्रतिवेश्यानुवेश्यौ च तस्य मित्रारिबान्धवाः । स्मृच. ३१२ (२) मित्रप्राप्त्यर्थलोभैर्न मोक्तव्या इत्यन्वयः । प्रष्टव्या राजपुरुषैः सामादिभिरुपक्रमैः ॥ किन्तु राज्ञा लोकहितैपिणा हन्तव्या इति संबन्धः । विज्ञेयोऽसाधुसंसर्गाचिोढेन वा नरैः । विर. ३७२ एषोदिता घातकानां तस्कराणां च भावना ॥ (१) व्यक. १२२; विर. ३७२, विचि. १६४ संदर्भण (१) अप. २१२८१ तः सं ( तस्तु ) कस्तु (कश्च ) मानेन (सारण); व्यक. १२३; स्मृच. ३१२ तः सं (तस्तु ); कात्यायनः. विर. ३७७; पमा. ४५३, रत्न. १२६: दीक. ५५% (२) अप. २।२७७ को (दो); व्यक. १२३ यत्र ( यस्य ) को यस्तु ( दो यश्च ); विर. ३७३ को यरतु विचि. १६८ करतु (कश्च ) क्रमेण याज्ञवल्क्यः; व्यनि. ४९४ संदृ ( स दृ); दवि. ७०; सवि. ४५८ हतः (धातः) वैरा ( दोपस्तु ) कः स ( करय ); रत्न. १२६; विचि. १६५-६ को यस्तु ( दो यश्च ); व्यनि. ४९४ एकस्य ( कुटस्य ) को (भेवा ) भुजा ( भृता); व्यप्र. ३९४ अपवत् ; व्यउ. १३२; (दो) कात्यायनः; दवि. ७४ अपवत् ; व्यप्र. ३९५; विता. ७५०; सेतु. २६० कस्तु ( कश्च ) मानेन (सारण ); व्यउ. १३३; व्यम. १०३; विता. ७५३; सेतु. २५८ समु. १४६ रमृचवत्. विरवत् ; समु. १४६ एकस्य ( एकं तु) उत्तरार्धे ( मर्मप्रहारी (२) अप. २०२८१ प्रा (प्र); व्यक. १२३, विर. यस्तेषां स घातक उदाहृतः). ३७७; पमा. ४५३ अपवत् ; रत्न. १२६; विचि. १६८-१ (३) अप. २१२७७ ममं ( मम ) जो त ( जस्त); व्यक. प्रा (प्र) त्रारि (वाणि) क्रमेण याशवल्क्यः; व्यनि. ४९४ १२३ जौ त ( जस्त ) बृहस्पतिः कात्यायनश्च; स्मृच. ३१२ वेश्यौ च (वेश्याश्च) त्रारि (त्राणि); दवि. ७० उत्तरार्धस्तु मनोरित्युक्तम् ; विर. ३७३-४ इमम् ( द्धनम् ) (पूर); व्यप्र. ३९४ अपवत् ; व्यउ. १३२ अपवत् ; जौ त ( जस्त); पमा. ४५५ संदर्भण कात्यायनः; रत्न. विता. ७५० अपवत् ; सेतु. २६० अपवत् . १२६ दाप ( प्राप) जौ (गी); विचि. १६५-६ यश्च (३) अप. २।२८१ ह्रहों (ह्नहो) पू.; व्यक. १२३ ( याश्च ) जौ त (जस); व्यनि. ४९५ तु ( च ) कृत् (क:) हैहोंढे (हभेदे ) च भा (विभा); स्मृच. ३१२ हैहोंठेन वा यश्च ( याश्च ) जौ तदर्थतः ( जस्तदर्थतः ) कात्यायनः; दवि. नरैः ( हारोडेन तस्करः); विर. ३७७ हैहो (हो) वा ७४ ती तु यते (तिनमते) जौ त ( जस्त); नृप्र. ४४ नरैः (मानवैः); पमा. ४५३ हैोडेन वा नरैः (हागढ़श्च उत्त., स्मरणम् । व्यप्र. ३९५ रत्नवत् ; व्यउ. १३३ लक्षणैः); रत्न. १२६; विचि. १६९ गांचिह्नहों (गचिह्नहो) रत्नवत् ; विता. ७५३ दापये ( प्राप्नुया) जौ (गी) र्धतः रैः : (रः); व्यनि. ४९४ योऽसाधु (यः साध्य ) ह्रहों (धकम् ); सेतु. २५८ जौ त ( जरत); समु. १४६. (हो) पू.; सकि. ४५८ (विशेयः साधुसंसर्गः चिरोष्ठेन (४) अप. २।२७७ साध (साद ); व्यक. १२३ साध वा पुनः । एषोऽपि धातकानां तु तस्कराणां भवेदिति ॥); व्यप्र. (शोध) बृहस्पतिः कात्यायनश्च; विर. ३७४; रत्न. १२६; ३९४; व्यउ. १३२ योऽमा ( याः सा ) गांचि (र्गाः चि) :विचि. १६६. साध ( काश); व्यप्र. ३९५, व्यउ. १३३, च.भा (विभा); विता. ७५१ ढेन (डेन ); सेतु. २६० विता. ७५३ साध (धार); सेतु. २५८ साथ (वास). 'अपवत् ; समु. १४६ स्मृचवत्. .. ज्य.कां. २०७ ·१६४८ व्यबहारकाण्डम् विर. ३७७ । गृहीतः शङ्कया यस्तु न तत्कार्य प्रपद्यते । भृगुः ॥' इति। तप:स्वाध्यायजन्मत उत्कृष्ठे ब्राह्मणे न शपथेन विशोद्धव्यः सर्ववादेष्वयं विधिः ॥ वध इत्यर्थः । यच्च बृहस्पतिनोक्तं-'आततायिनमुत्कृष्टं 'दिव्यैर्विशुद्धो मोच्यः स्यादशुद्धो वधमर्हति। वृत्तस्वाध्यायसंयुतम् । यो न हन्यावधप्राप्तं सोऽश्वमेध- निग्रहानुग्रहाद्राज्ञः कीर्तिर्धर्मश्च वर्धते ॥ फलं लभेत् ॥' उत्कृष्टं ब्राह्मणमित्यर्थः । वध तत्काय हननरूपं, न प्रतिपद्यते पृष्टः सन्नानुमन्यते । -'स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम्' 'न तेन भ्रूणहा भवेत्' 'मन्युस्तं मन्युमृच्छति' इत्यादिवचना- पातमात्राद्वधप्राप्तमित्यर्थः । तदेतद्वचनद्वयं पूर्वोक्तात्म- आत्महत्यादोषः त्राणव्यतिरिक्तविषये ब्राह्मणाततायिनि द्रष्टव्यम् । *विपोद्वन्धनशस्त्रेण य आत्मानं प्रमापयेत् । स्मृचः ३१५ मृतोऽमेध्येन लेतव्यो नान्यं संस्कारमर्हति ॥ साहसकल्पदोषाः निमित्तविशेषे साहसानुशा अधारितब्रह्मसूत्रं वृपलाशनसेविनम् । स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनम् । प्रत्यहं सर्वमादाय वेदविद्भयो निवेदयेत् ।। अहत्वा भ्रूणहा स स्यान्न हत्वा भ्रूणहा भवेत् ॥ नाततायिवधे हन्ता किल्बिपं प्राप्नुयात् कचित्। त्यक्ताग्निं संध्यया हीनं नित्यमस्नायिनं द्विजम् । विनाशार्थिनमायान्तं घातयन्नापराध्नुयात् ।। अर्कोपस्थानहीनं च शूद्रप्रेष्यकर तथा ।। आततायिनमुत्कृष्टं वृत्तस्वाध्यायसंयुतम् । अकर्ता नित्ययज्ञानां प्रत्यहं पणमाप्नुयात् ॥ यो न हन्याद्वधप्राप्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ कात्यायनः यत्तु कात्यायनेनोक्तं-'आततायिनि चोत्कृष्टे तप:- साहमनिरूक्तिः स्वाध्यायजन्मतः । वधस्तत्र तु नैव स्यात्यापे हीने वधो सहसा यत्कृतं कर्म तत्साहसमुदाहृतम ॥ (१) व्यक. १२३ थेन (थैः स ); विर. ३७७; रत्न. सान्वयस्त्वपहारो यः प्रसह्य हरणं च यत् । १२६ न विशो (नावबो); विचि. १६९; व्यनि. ५१९ साहसं च भवेदेवं स्तयमुक्तं विनिह्नवः ॥ वादे ( पापे ) शेपं व्यकवत् , नारदः, व्यप्र. ३९४ रत्नवत् ; (१) अन्वयो रक्षणकालक्रमप्राप्तपालकनरनैरन्तर्य, व्यउ. १३२ रत्नवत् ; विता. ७५१ रत्नवत् ; सेतु. २६०; तस्मिन् सति योऽपहारः स सान्वयोऽपहारः । स च समु. १४६ व्यकवत्. प्रसह्य क्रियमाणः साहसं च स्तेयं च इत्येवं द्विरूपमाप- (२) अप. २।२८१ मोच्यः (मेध्यः) हाद्रा ( है रा); द्यते । उक्तप्रकारविपरीतोऽपि निह्नयो द्रव्यापहारः स्तेय व्यक. १२४; स्मृच. ३१२ मोच्यः ( मान्यः ) पू.; विर. ३७८, विचि. १६९; व्यनि. ५१९ नारदः; सेतु. २६१; रूपमेवापद्यत इति स्मृतावुक्तमित्यर्थः । स्मृच.३१६ समु. १४६ स्मृचवत् , मनुः. (२) अत्र सान्वयो रक्षकपुरुषसमक्षं तदनभिभवेन (३) दीक. ५६. विवक्षितः । प्रसह्य हरणमित्यनेन रक्षकमभिभूय हरणं विवक्षितम् । विर. २८७ (४) रत्न. १२७; ग्यम. १०४; समु. १४७ दात (जात). (१) ब्यनि. ५१६ सूत्र (सूत्रः) सेविनम् (सेविक:) (५) स्मृच. ३१४; रन. १२७ पू.; व्यनि. ५१९ शार्थिन ( शनार्थ ); ग्यप्र. १८; व्यड. ११; विता. ७५७ | पण (पाप); समु. १५८. पू. समु. १४७. (२) सवि. ४५१. (६) स्पच, ३१५, रत्न. १२८व्यनि. ५२०यम. (३) व्यक. १०९ हरणं (करणं); मच. ३१६, बिर. १९; पर. १ युत (वृत्त); बम. १०४, विवा. २८७ स्वप (स्तु म) सं च (सं तु), सवि. ४५७ ७५८-९६ष (ब); समु. १४७. (ने); समु. १४८ संच (संतु). ..

·साहसम् १६४९ विर. ३६० मिति । विर. ३५३ विर.३७१ द्रव्यनाशाविप्रथममध्यमोत्तमसाहसानि तद्दण्डविधिश्व प्रतिरूपस्य कर्तारः प्रेक्षकाः प्रकराश्च ये । क्षतं भगोपमदों वा कुर्याद्रव्येषु यो नरः । राजार्थमोषकाश्चैव प्राप्नुयुर्विविधं वधम् ॥ प्राप्नुयात्साहसं पूर्व द्रव्यभाक् स्वाम्युदाहृतः ॥ प्रतिरूपस्य राजवेशस्य राजानुमति विना कारकाः, प्रेक्षणाः राजकार्यबाधे नृत्यादिप्रेक्षकाः। प्रकरा ये क्षतं किञ्चिन्नाश:, भङ्गोऽधनाशः, उपमर्दः सर्वनाशः। द्रव्यमिह कुख्यातिरिक्तम् । महामूल्यमल्याभिघातेना- दण्डाख्यं करं प्रकृष्टं गृह्णन्ति । प्यनुपयुक्ततां यद्याति स्फटिकादि, तदभिप्रेतं, तेन न प्रेमाणेन तु कूटेन मुद्रया वाऽपि कूटया । 'अभिघाते तथा भेदे ' इत्यादियाज्ञवल्क्येन विरोधः । कार्य तु साधयेद्यो वै स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ॥ नापि पुरस्सरलगुरूणां क्षतादीनां समानदण्डप्रयोजकत्व प्रमाणं लिखितादि । स्मृच.३२६ एक चेद्बहवो हन्युः संरब्धाः पुरुषं नराः । हरेद्भिन्द्यादहेद्वाऽपि देवानां प्रतिमां यदि। मर्मघाती तु यस्तेषां स घातक इति स्मृतः ।। तद्गृहं चैत्र यो भिन्द्यात् प्राप्नुयात पूर्वसाहसम् ॥ तेन म एव वधापराधदण्डभाक। स्मृच.३१२ प्राकारं भेदयेद्यस्तु पातयेच्छातयेत्तथा । व्यापादनेन तत्कारी वधं चित्रमवाप्नुयात् ॥ वध्नीयादम्भसो मार्ग प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम ।। तत्कारी साक्षादूधकारी। रॉजक्रोडासु ये सक्ता राजवृत्त्युपजीविनः । आरम्भकृत्सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः । अप्रियस्य च यो वक्ता वधं तेषां प्रकल्पयेत् ।। आश्रयः शस्त्रदाता च भक्तदाता विकर्मिणाम् ।। जिंकोडामु राजासाधारणक्रीडासु य मक्ताः तदनु- (2) व्यक. १२२ विविध वधम् ( द्विविधं दमम्); विर. मति विनेति शेपः । एवं राज्ञः प्रजापालनरूपां वृत्ति ३६९ क्षका: ( क्षणाः); विधि. १६१, ददि. १२० विरवत् : २६५ (प्रतिरूपम्य कतारः प्राप्नयुर्विविधं वधम् ) नदनुमति विना आलम्बन्ते य त, य च राज्ञ एवाप्रिय. एतावदेव : ३१६ उत्त.; सेतु. ३०६-७ काः प्र ( कप ). वादशीलाः । विर. ३६८-९ (२) अप. २।२९४ ण्डमु (ण्ड उ); व्यक. १२२: (१) अप. २।२३० वा (च); विर. ३५३; विचि. स्मृच. ३२६ दण्ड ( दम ); विर. ३७०: विचि. १६२; १५२ झोयमदों ( ङ्गोऽवमदों); दवि. ३०० क्ष... दोदवि. २६५ वाऽपि कृटया ( कूटयाऽपि वा ); सवि. ४७५ (क्षतिभङ्गोऽअमदों) व्येषु (व्येन); सेतु. २५५ कोप (गाव). बाऽपि कृटया (वाऽनुकूलया) दण्डमुत्तमम् (त्तमसाहसम् ); (२) अप. २०२३३ मां ( मा ); व्यक. १२१; स्मृच. समु. १५८ रमृचवत्. ३२६; विर. ३६४ द्वा (च्चा ); विचि, १५७-८ ; व्यनि. (३) स्मृच. ३१२; पमा. ४५४; व्यप्र. ३९५ ५१०, दवि. ३१२ अपवत् ; सवि. ४७४ मां यदि व्यउ. १३३: समु. १४६. ( मादिकम् ) चैव ( चापि ); सेतु. २५६; समु. १५८ (४) व्यक. १२२ नेन ( ने तु); विर. ३७१; विचि. अपवत्. १६४ व्यकवत् ; दवि. ६१(-) व्यकवत्. (३) व्यक. १२१ पात (पार) बनी ... मार्ग (वा (५) अप. २२२३१ यः श (यश); व्यक. १२३; बनायादम्भमार्ग); विर. ३६७; दवि. २९९ तथा (त वा) स्मृच. ३१२; विर. ३७५ मि (म); पमा. ४५५ दम्मसो ( दथवा ). मार्गा (धर्मा); रत्न. १२६ विक (च क); विचि. १६७; (४) व्यक. १२२ सक्ता (शक्ता) च (तु); स्मृच. व्यनि. ४९५ भक्त...णाम् (भरदाता च कर्मणाम् ) उत्त., ३३२ कल्प ( वर्त); विर. ३६८ च यो वक्ता (तु वक्तारो); कात्यायनः; दवि. ७५, सवि. ४६४ कृत्स (कः स ) गानु पमा. ५८० यस्य च (यं चास्य); विचि. १६१ सत्ता गोप) मि (में); व्यप्र. ३९५ तथा मार्गानु (दोपवक्ताऽनु) ( शक्ता ) यो वक्ता (वक्तारो); दवि. २१४ उत्त. : २६५ तदाता (क्तादायो); व्यउ. १३३ श्च (स्तु) शेषं व्यप्रवत् ; च (तु); म्यप्र. ५७० पमावत् ; सेतु. ३०६ विचिवत; ग्यम. १०३, विता. ७५४; सेतु. ३०९ विरवत् ; समु. समु. ९६५ स्मृचवत. १४६ क्रमेण वृहस्पतिः. ~ ·१६५० व्यवहारकाण्डम् विर. युद्धोपदेशकश्चैव तद्विनाशप्रवर्तकः । आततायिनः । निमित्तविशेषे साहसानुशा । उपेक्षाकार्ययुक्तश्च दोषवक्ताऽनुमोदकः ॥ उद्यतासिर्विषाग्निश्च शापोद्यतकरस्तथा । आथर्वणेन हन्ता च पिशुनश्चापि राजनि ॥ अनिषेद्धा क्षमो यः स्यात्सर्वे ते कार्यकारिणः। भार्यातिक्रमकारी च रन्ध्रान्वेषणतत्परः । यथाशक्त्यनुरूपं तु दण्डमेषां प्रकल्पयेत् ॥ एवमाद्यान्विजानीयात्सर्वानेवाततायिनः ।। (१) अनुरूपं दोषानुरूपम् । स्मृच.३१२ यशोवृत्तहरान पापानाहुर्धर्मार्थहारकान् ।। (२) तद्विनाशप्रवर्तकः युद्धोपदेशं विनैव विषादिना अनाक्षारितपूर्वो यस्त्वपराधे प्रवर्तते । नाशप्रवर्तकः। उपेक्षाकारी निषेधे साक्षादक्षमोऽपि प्राणद्रव्यापहारे च तं विद्यादाततायिनम् ॥ परादिनापि निषेधानुकूलकारी । अयुक्तो राज्ञाऽनियुक्तः, कात्यायनेनैव एवमाद्यानित्युक्तम् । एवमाद्या. घासनीयदोपवक्ता, अयुक्तो घातकासंबन्ध इत्येके । नेवंप्रकारानित्यर्थः । स्मृच. ३१५ ३७५-६ प्राणद्रव्यापहारे अन्यास्मिन्नपि तत्तुल्यापराधे च यस्त्व- साहसकृदन्वेषणविधिः नाक्षारितपूर्वोऽवाधितपूर्वः प्रवर्तते तं आततायिनं विद्या- 'विना चिह्नस्तु यत्कार्य साहसाख्यं प्रवर्तते । दित्यर्थः। अनेन अर्थादाक्षारितपूर्वो यः पूर्वोक्तविष- शपथैः स विशोध्यः स्यात्सर्ववादेष्वयं विधिः ॥ दानाद्यपराधे प्रवर्तते नासावाततायीत्युक्तम् । एवं च 'आततायी वधोद्यत:: इत्यमरसिंहकृतोऽर्थनिर्देशः स इति साहसकर्तृत्वेनाभियुक्तः परामृश्यते । क्षेत्रदारापहादीनामर्थानां प्रदर्शनार्थमिति मन्तव्यम् । स्मृच.३१२ एवं च 'षट्स्वप्यनभिचरन् पततीति आततायिवध- (१) अप. २०२३१ वर्त ( दर्श) क्तश्च (क्तस्य ) क्ताऽनु मात्रमकुर्वन् पतितो भवतीत्यर्थोऽवगन्तव्यः । तदेतद्वी- (क्त्रनु); व्यक. १२३ क्षाकार्य (क्षकोऽनि ); स्मृच. ३१२ धायनवचनं आत्मत्यागविषये तव्यतिरिक्तधर्माद्युपरोध- वर्त (दर्श) क्षा (क्षी); विर. ३७५, पमा. ४५५ विषयेऽपि गोब्राह्मणेतरशेषाततायिविषये द्रष्टव्यम् । कार्ययुक्तश्च ( कारकश्चैव ); रत्न. १२६, विचि. १६७ तद्विना (तथा ना); व्यनि. ४९५ युद्धो (युक्त्या) शप्रवर्तकः (शः (१) मिता. १२१ (-); स्मृच. ३१५ वि (वि) प्रदर्शकः ) वक्ता (युक्ता); दवि. ७५, सवि. ४६४ युद्धो शा (चा) श्चापि (श्चैव ); • रत्न. १२८ वि (वि) श्चापि ( यवो) वर्त ( दर्श); व्यप्र. ३९५; ज्यउ १३३; व्यम. (श्चैव ); दवि. २३४ (उचतासि करामिं च शापोचतकरं १०३; विता. ७५४; सेतु. ३०९ विचिवत् ; समु. १४६-७ तथा। आणेन हन्तारं पिशुनं चापि राजनि॥) विष्णुकात्यायनी स्मृचवत्. सवि. १५३ (= ) वि (वि) : १५४ (= ) पूर्वार्ध (२) अप. २०२३१ ते का (तत्का); व्यक. १२३ क्त्य ( उद्यतासि च विपदं शापोयतकरं तथा ) पू.; व्यप्र. १५ (दा) शेवं अपवत् ; स्मृच. ३१२ अपवत् ; विर. ३७५ (= ) त्रि (वि); व्यम. १०४ वि (वि); विता. ७६१ तु (च); पमा. ४५५ ण्डमे (ण्डं ते ) शेषं अपवत् ; रम्न. श्चापि (श्चैव ); समु. १४७-८ स्मृचवत्. १२६; विचि. १६७; व्यनि. ४९५ पेद्धा क्ष (षेधक्ष) पू.; (२) मिता. २०२१ (= ); स्मृच. ३१५ कारी (चारी); दवि. ७५ तु (च); सवि. ४६५ उत्त. : ४७३ स्यात्स रस्न. १२८; दवि. २३४ (भातिक्रामिणं चैव विधात् (सन्स) पू., याशवलयः; व्यप्र. ३९५, व्यउ. १३३, सप्ताततायिनः ) एतावदेव, विष्णुकात्यायनी, सवि. १५३ व्यम. १०३ क्त्य ( क्त्या ); विता. ७५४ पूर्वार्धे ( उपेक्षक: ( = ); व्यप्र. १५ (3); व्यम. १०४ र्वाने (वश्चि); शक्तिमांश्च सर्वे ते घातकाः स्मृताः); सेतु. ३०९; समु. विता. ७६२; समु. १४८. १४७ अपवत् , क्रमेण बृहस्पतिः. (३) स्मृच. ३१५; समु. १४८. (३) संच. ३१२; पमा. ४५३, नृप्र. २६९ वादे (४) स्मृच. ३१५, रत्न. १२८, दवि. २४० तं... (पापे); समु. १४६ नंते (नितम् ). नम् (प्रवृत्तस्याततायिता); विता. ७६२ पू.; समु. १४८. ..

·साहसम् १६५१ गवां पर्युदासवचनात्तदितरपश्वादितिर्यग्जातीनामप्यातता- व्यास: यिनां वधो विहित इत्यवगम्यते । अत एव कात्यायनेन वधसाहसकर्तुर्दण्डः । मिथ्याभैषज्यापराधः । आततायिपश्वादिवधेऽपि दोषाभावो दर्शितः। 'नखिना ज्ञात्वा तु घातकं सम्यक ससहायं सबान्धवम् । शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणां चाततायिनाम् । हस्त्यश्वानां हन्याचित्रैर्वधोपायैरुद्वेजनकरैर्नृपः ।। तथाऽन्येषां वधे हन्ता न दोषभाक् ॥' अन्येषां चञ्च्वा- आरम्भकृत्सहायश्चेति द्रव्यसहितसहायो विवक्षितः । दिशालिनां पक्ष्यादीनाम् । एवं चाततायिनां वधे यत्र इह त्वत्यन्तसंनिहितसहाय इति न तेन सह विरोधः । दोषाभाव उक्तस्तत्र घातकानां वधनिबन्धनदण्डाभाव: बान्धवाश्च ये साहसकतीरं बुद्ध्वापि न तं परित्यजन्ति । प्रत्येतव्यः । अस्मिन् साहसाख्यवधे दोषाभावकथनस्य विर. ३७८ दण्डाभावप्रतिपत्त्यर्थत्वात् । स्मृच.३१५-६ *भिषजो द्रव्यभेदेन क्लेशयन्ति चिरं नरान् । नखिनां शृङ्गिणां चैव दंष्ट्रिणां चाततायिनाम् । व्याधिप्रकोपं कृत्वा तु धनं गृह्णन्ति चातुरात्॥ हस्त्यश्वानां तथाऽन्येषां वधे हन्ता न दोषभाक् । देवलः *विनाशहेतुमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। आत्महत्यादोषः । निमित्तविशेषे साहसानुशा। आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ आत्मत्यागः परत्यागात्पापीयान् पातकादपि। पातके निष्कृतिः प्रोक्ता कथमात्मघ्ननिष्कृतिः।। गर्भस्य पातने स्तेनो ब्राह्मण्यां शस्त्रपातने । आत्मानं बुद्धिसंपन्नं योग्यं सर्वार्थसिद्धिषु । अदुष्टां योषितं हत्वा हन्तव्यो ब्राह्मणोऽपि हि ॥ श्रमदुःखभये त्यक्त्वा रौरवे परिपच्यते॥ उद्यतानां तु पापानां हन्तुदोषो न विद्यते । उद्यम्य शस्त्रमायान्तं भ्रूणमप्याततायिनम् । निवृत्तास्तु यदारम्भाद्ग्रहणं न वधः स्मृतः ॥ निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेत् ।। आततायिनि चोत्कृष्ट तपःस्वाध्यायजन्मतः । परवधाह( दि )पातकादात्मत्राणानास्थानादात्मत्यागः वधस्तत्र तु नैव स्यात् पापे हीने वधो भृगुः ॥ पापीयानित्युक्तदोषमवैत्य भ्रणमपि ब्राह्मणमपि दण्डापूप- * स्मृच. व्याख्यानं पूर्वश्लोको, ' आततायिनमुत्कृष्टमिति विता. ७५७ न्मतः (न्मभिः ); बाल. २०२८६ भृगुः बृहस्पतिवचने च द्रष्टव्यम्। ( भवेत् ) शेषं वितावत् ; समु. १४७. (१) स्मृच. ३१६; रत्न. १२८; व्यनि. ५२० नखि (१) अप. २१२८१; व्यक. १२३, स्मृच, ३१२ त्रैर्व (शिखि ); विता. ७६२ उत्त.; समु. १४८. (अव); विर. ३७८ जनकरै (गजनकै); पमा. ४५४ (२) स्मृच. ३१४; समु. १४७. स्मृचवत् ; विचि. १६९ विरक्त् ; दवि. ७६ विरवत् ; सवि. (३) मिता. २।२१ (= ) पारगम् (गं रणे); दवि. ४५८ स्मृचवत् ; व्यप्र. ३९४ स्मृचवत् व्यउ. १३२ २३९, सवि. १५२ (= ) मितावत् ; व्यप्र. १४ (= ) स्मृचवत् ; मेसु. २६०-६१ विरवत् ; समु. १४६ स्मृचवत्. मितावत् ; व्यउ. ८ (3) मितावत् ; ब्यम. १०४; (२) अप. २१२४२. सेतु. १००. (३) स्मृच. ३१५, रत्न. १२७ (3); म्यनि. ५१९ (४) विश्व. २।२८१. पर (परि ) पातके (घातके ) त्मघ्न (त्मह); विता. ७५८ (५) स्मृच. ३१५; व्यनि. ५२० वृत्ता (वृत्त); त्यागः परत्यागा (नाशः परवधा ) बृहस्पतिः; समु. १४७ व्यप्र. १९ स्तु यदा (नां तथा ); समु. १४७. त्यागः परत्यागा (त्यागात् परत्यागः). (६) स्मृच. ३१५, ममु. ८।३५० पापे (पापं ); रत्न. (४) स्मृच. ३१५, रत्न. १२७ (=); विता. ७५८ १२७; दवि. २४१; मच, ८१३५१ न्मतः (न्मनः); व्यप्र. गृहस्पतिः; समु. १४७. १९ पापे... भृगुः (पापं हीनवधे पुनः ); व्यउ. ११ पापे... (५) स्मृच. ३१५, ध्यप्र. २०% व्यउ. ११; विता. भृगुः ( पापं हीनवधे तु न ); व्यम. १०३ जन्मतः (संयुते ); ७५८ बृहस्पतिः; सेतु. १०० कात्यायनः; समु. १४७. -- -- - -- - -- - - - - ·व्यवहारकाण्डम् । न्यायात् गामप्याततायिनमात्मपरित्राणायावश्यं हन्यादि अथवा बन्धनं रज्ज्वा कर्म वा कारयेनृपः । त्यर्थः । यत्तूशनसा ब्राह्मणस्य रुधिरोत्पादननिमित्तदोप मासार्धमासं कुर्वीत कार्य विज्ञाय तत्त्वतः ।। मभिधायाभिहितम् 'गृहीतशस्त्रमाततायिनं हत्वा न दोप: यथापराधं विप्रं तु विकर्माण्यपि कारयेत् । स्यादिति तदपि पूर्वोक्तात्मपरित्राणविषये द्रष्टव्यम् । राजदुष्टानि यो भाषेद्दण्डो निर्विषयः स्मृतः ॥ स्मृच. ३१५ अवध्या ब्राह्मणा गावो गावो लोकेऽस्मिन् वैदिकी उशना श्रुतिः॥ गर्भपातनसाहसे दण्डः । निमित्तविशेपे साहसानुशा । (१) रक्षाकर्म पश्वादिपालनरूपं गर्हितम् । परिक्लेशेन पूर्वः स्याद्वैषज्येन तु मध्यमः । स्मृच.३१७ प्रहारेण तु गर्भस्य पातने दण्ड उत्तमः ।। (२) साहसचौर्ययोर्यमः- न शारीर इत्यादि । गुमे गृहीतशस्त्रमाततायिनं हत्वा न दोषः । रक्षिते यतः पलायनं न भवति । विकर्माणि उच्छिष्ट. यमः मार्जनादीनि । यो राजदुष्टानि भाषते, तस्य दण्डो निर्वि- विषामिद-चौर-बधकारि-तडागभेदकादि-साहसिकेपु दण्डविधिः पयः, निविषयत्वं देशानिःसारणमिति यावत् । विषाग्निदायकाचौरा घातकाश्चोपघातकाः । विर. ३७४-५ आत्महत्यायत्नकरणे दण्डः स्वशरीरेण दण्ड्याः स्युर्मनुराह प्रजापतिः ॥ तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धबधेन वा। आत्मानं घातयेद्यस्तु रज्ज्वादिभिरूपक्रमैः । मृतोऽमेध्येन लेप्तव्यो जीवतो द्विशतं दमः ।। तद्वाऽपि प्रतिसंस्कुर्याद्दद्याद्वोत्तमसाहसम ॥ दण्ड्यास्तत्पुत्रमित्राणि प्रत्येकं पणिकं दमम् ।। यस्तु पूर्वनिषिद्धस्य तडागस्योदकं हरेन । आगमं चाप्यपां भिन्द्यात्म दाप्यः पूर्वसाहसम्॥ व्यक. १२३ ने (नं); स्मृच. ३१७; विर. ३७४; रत्न. १२७ कहिं ( कस्य); विचि. १६६ णम्य (णे वै); व्यनि. उपधातकाः अन्यद्वारा घातकाः । स्मृच. ३२६ साहसिकस्यादिकृबाह्मणदण्डविधिः ४९५ कात्यायनः; दवि. ६७; सवि. ४६३ (3) पू.; वीमि. २।२८२; व्यप्र. ३९३ रत्नवत् ; व्यउ. १३१ न शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डो भवति कर्हि चित् । कहिं ('कस्य ) ने (न); विता. ७५४ रत्नवत् ; समु. १४८.. गुप्ते तु बन्धने बद्ध्वा राजा भक्तं प्रदापयेत् ॥ (१) अप. २।२७७; व्यक. १२३ रजवा (कृत्वा); (१) अप. १२७७ दण्ड (दम); विर. ३७१; विचि. १६३ द्वैषज्ये (अपजे ); ब्यमि. ५१९ व्यासः; दवि. स्मृच. ३१७ अथ...कर्म ( अथवाप्यधनं रक्षाकर्म); विर. ३७४; विचि. १६६, दवि. ६७; वीमि. २।२८२, ३०३; समु. १५७ व्यासः, (२) स्मृच. ३१५ पः + ( स्यात् ); ममु. ८१३५०; समु. १४८ यं (ये). मच. ८१३५१; बाल. २।२८६; समु. १४७ स्मृचवत्. (२) अप. २।२७७ पू.; व्यक. १२३, स्मृच. ३१७ (३) व्यक. १२१ विधा ( उल्का); स्मृच. ३२५; विर. विर. ३७४; विचि. १६६ पू.; व्यनि. ४९५ विप्रं तु ३६६ व्यकवत् ; दवि. ७८ द्वितीयतृतीयपादौ : ३१५ विषा ...ण्यपि (विप्रास्तु कर्माण्यपि च) पू., कात्यायनः; दवि. ......श्वारा ( उल्कादिदायकाश्चैव ) मनुराह (नरा आह); ६७ पू. : ३१८ दु (दि) उत्त.; सवि. ४६३ यथा (तथा) समु. १५८. पू.; वीमि. २१२८२ पू.; समु. १४८. (४) अप.२।२३३; समु. १५८ डाग (टाक) द्वाऽपि (शापि).. (३) व्यक. १२३ च्या (ध्यो ) णा (णो); विर. ३७४; (५) अप. २०२३३, समु. १५८ षिद्ध (विष्ट) डाग सवि. ४६३; समु. १४८. (टाक) चाप्यपां भिन्या (वाऽप्युपारन्ध्या). (४) यमस्मृ. २०-२१; दवि. ३१९ रज्ज्वा ( वना) (६) अप. २०२७७ शारीरो ब्राह्मणस्य (प्रामणस्य शारीरो); जीवतो (जीवश्चेत् ) शतं ( शतो) तृतीया विना.

·१६५३ श्चित्तं स्यात्, संवर्तः गौः ब्राह्मणो वा आततायी यदा हतः तदा प्राय- निमित्तविशेषे साहसानुशा दोषः स्यादित्यर्थः। आत्मपरित्राणव्यति. आततायिन्यदोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणात् । रिक्तविषयमेतत् । यदाह देवल:- आत्मत्याग इति । स्मृच.३१५ गोब्राह्मणं यदा हन्यात् तदा प्रायश्चित्तं कुर्यात् । वृद्धहारीतः पैठीनसिः निमित्तविशेषे साहसानुशा । साहसिकानां दण्डविधिः, तत्र घातकमहायादिसाहमिकदण्डविधिः ब्राह्मणे विशेषश्च । हन्ता मन्त्रोपदेष्टा च तथा संप्रतिपादकः । अग्निदं गरदं हिस्रं चौरं दुर्वृत्तमेव च । प्रोत्साहकः सहायश्च तथा मार्गानुदेशकः ॥ धूर्त पतितमित्यादीन हन्यादेवाविचारयन् ।। उपेक्षकः शक्तिमांश्च दोषवक्ताऽनुमोदकः । अङ्कयित्वा श्वपादेन गर्दभे चाधिरोह्य वै । अकार्यकारिणामपां प्रायश्चितं तु कल्पयेत् ॥ प्रवासयेत्स्वराष्ट्रात्तु ब्राह्मणं पतितं नृपः ।। यथाशक्त्यनुरूपं च दण्डं चैषां प्रकल्पयेत् ।। कुलटां कामचारेण गर्भनीं भर्तृहिंसिकाम ! एवमन्येऽप्यनकाशदानादिना घातकोपकारिण: स्तेय निवृत्तकर्णनासोष्टी कृत्वा नारों प्रमापयेत् ॥ प्रकरणीया इहोदाहरणीयाः। व्यास: --'ज्ञात्वा तु घातकं पंगद्रव्यादिहरणं परदाराभिमर्शनम । मम्यक ससहायं मवान्धवम् । हन्याच्चित्रैर्वधोपायैरुद्वेग- यः कुर्यात्तु बलात्तस्य हस्तच्छेदः प्रकीर्तितः ॥ जनकैर्नृपः ॥' महायोऽत्रात्यन्तसंनिहितो विवक्षितः । ब्रह्मन्नं च सुरापं वा गोत्रीबालनिषूदनम् । बान्धवाश्च ये साहसकारं ज्ञात्वाऽपि न तं परित्यजन्ति देवविप्रस्वहन्तारं शूलमारोपयेन्नरम् ॥ ते एवात्रोक्ता इति रत्नाकरः । फलितं पुष्पितं वाऽपि वनं छिन्द्यात्तु यो नरः । अत्र साक्षात्प्रयुक्त्यनुग्रहानुमतिनिमित्तभेदात् पञ्चविधो तडागसेतुं यो भिन्द्यात्तं शूलेनानुरोहयेत् ॥ वधः स चास्माभितविवेके भेदप्रभंदाभ्यां विस्तरेण अग्निदं गरदं गोन्नं बालस्त्रीगुरुघातिनम् । भगिनीं मातरं पुत्री गुरुदारान स्नुपामपि ।। प्रपञ्चितः । तत्रानुग्राहकादीनां प्रत्यासत्तिव्यवधानापेक्षया व्यापारगतगुरुलाघवापेक्षया च फलगुरुलाघवात् प्राय- साध्वीं तपस्विनी वाऽपि गच्छन्तमतिपापिनम् । श्चित्तगुरुलाघवं तत्रैव व्यवस्थितम् । यथा अनुग्राहकस्य हिंस्रयन्त्रप्रयोक्तारं दाहयेद्वै कटाग्निना ।। पादोनं, प्रयोक्तुरर्धम् । अनुमन्तु: सार्धपणदः । निमित्तिनां अदण्डयित्वा दुर्वृत्तांस्तत्पापं पृथिवीपतिः । संप्राप्य निरयं गच्छेत्तस्मात्तान् दण्डयेत्तथा । तु पाद इति। सुमन्तुः (आततायिन्यदोषः अन्यत्र गोबामगार ); सवि. १५४ नात निभित्तविशेषे साहसानुशा ( आत ) वधे + (न) णात् (णेभ्यः ( यदा... स्यात्०); नाततायिवधे दोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणात् । यदा व्यप्र. १६ ( यदा... स्यात्.): १७ नात (आत ) वर्ष + हतः प्रायश्चित्तं स्यात् । (न) यदा... स्यात् (स्नातः प्रायश्चितं कुर्यात् ); म्यउ. ९ मितावत् : १० यदा... स्यात् (स्नातः प्रायश्चित्तं कुर्यात् ); (१) ग्यप्र. १८; म्यड. ११ (गोब्राह्मणम्. ). व्यम. १०३ ( यदा... स्यात्०); विता. ७५७ मिताबद; (२) वृहास्मृ. ७.१९०-९२. (३) वृहास्म. १२००. (४) हास्म. ७२०२, (५) हास्यू. ७२१८.२१. बाल. २।२६ (पृ. ३८) मितावत् ; सेतु. १०० नात (६) मिता. २।२१ ब्राह्मणात (ब्राह्मणवधात् ) ( यदा... (आत) वधे + (न) (यदा...स्यात्०) समु. १४७ स्यात्०); स्पष. ३१५ नात (आत) व + (न) रत्न, नात... णात् ( आततायिन्यदोषोऽन्यत्र ब्राह्मणात). १२८ (अन्यत्र गोब्राह्मणात्) एतावदेव, म्वनि. ५२० । ५२० . (१) वि. ७६.

·१६५४ व्यवहारकाण्डम् एवं व्यवस्थिते प्रायश्रित्ते यत्र विशेषवचनं नास्ति गालवः सत्र दण्डोऽप्येवमेव द्रष्टव्यः । द्वयोस्तुल्ययोगक्षेमत्वात् । निमित्तविशेषे साहसानुशा उभयत्र व्यवधानाऽव्यवधानयोरनुरोध्यत्वात् । पैठीनसि. उद्यम्य शस्त्रमायान्तं भ्रूणमप्याततायिनम् । वाक्ये इयोस्तुल्यवत्कल्पनीयत्वोपदेशाच्च । निमित्तिनस्तु निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेत् ।। आक्रोशनादिदण्ड एव न तु हिंसादण्डोऽपि, तत्र तस्या- अमिपुराणम् भिसंधानाभावात् । अत एवाततायिनि प्रमादमृते दण्डा- मर्यादाभेदकादिषु दण्डविधिः भावमाह मिताक्षराकारः । यत्र तु विधिप्रासमाक्रोशनादि तत्र तद्दण्डोऽपि नास्ति । उक्तं च भवदेवभट्टेन । यदा मर्यादाभेदकाः सर्वे दण्ड्याः प्रथमसाहसम् ॥ विहितवाग्दडधनदण्डशारीरादिदण्डेवपराधानुरूपेषु गल 'द्विगुणं दापयेच्छिन्ने पथि सीनि जलाशये ।। पाशादिना म्रियते तदापि न दोषः। मन्यूत्पादनेऽपि निमित्तविशेषे साहसानुशा दण्डानां विहितत्वेन निषेधानवकाशात् । यतो न गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनम् । हिस्यादित्यनेन साक्षात्परप्राणवियोगफलव्यापारकर्तृत्वं अग्निदं गरदं हन्यात्तथा चाभ्युद्यतायुधम् ।। निषिध्यते । न च निमित्तिनो वाग्दण्डनिमित्तातिरिक्त राजा गवाभिचारेभ्यो हन्याञ्चैवाऽऽततायिनः ।। व्यापारे कर्तृत्वमस्ति, तदेव हि मन्यूत्पादनद्वारेण परम्परया राजपुरुषाणां धनलोभादिदोषेषु दण्डविधि: वधकारणमतः कथं तस्य निषेधविषयत्वमपीति । रक्षार्थाधिकृतैर्यैस्तु प्रजाभ्योऽर्थो विलुप्यते । एवं च प्रयोज्यस्यापि विध्वतिक्रमनिबन्धनं पापमात्रं तेषां सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात्प्रवासनम् ।। न तु दण्डोऽपि । स्थपतेः स्वर्ग इव हिंसायां तस्य स्वरसा ये नियुक्ताः स्वकार्येषु हन्युः कार्याणि भावात् । परप्रयुक्त्या प्रवर्तमानस्य तत्पुत्रादिस्थानी- कर्मिणाम। यत्वात् । स्वामिप्रयुक्त--हय--हस्ति-कुक्कुर-वानरादिवत् निघृणाः क्रूरमनसस्तानिःस्वान कारयेन्नृपः ।। प्रवृत्ते: पराधीनत्वात् । एवं च यथा तत्र स्वामिन एव प्रतिमादिभेदने अभक्ष्यभक्षणे च दण्डः दण्डः । पुत्रापराधेन पितेत्यादिदण्डपारुप्यदण्डमातृका प्रतिमासंक्रमभिदो दद्युः पञ्चशतानि ते ॥ लिखितनारदवचनस्वरसात् । एवमिहापि प्रयोजक एव अभक्ष्यभक्ष्ये विप्रे वा शूद्रे वा कृष्णलो दमः ।। दण्ज्यो न तु प्रयोज्योऽपि न्यायसाम्यात्। दर्शितं चैव तदर्थ ब्रह्मपुराणम् बृहस्पतियचनं तैयदण्डमातृकायाम् । इत्थमपराधानु- आततायिविशेपः सारेण दण्डव्यवस्थितौ ‘ज्ञात्वा तु घातकम्' इत्यादि व्यासवाक्ये रत्नाकरीयं बान्धवव्याख्यानं चिन्त्यम् । परदारान रमन्तस्तु द्वेषात्तत्पतिभिहताः ।। इति ब्रह्मपुराणदर्शनात् ब्राह्मणादेः प्रवृत्तक्रियस्य न हि साहसिकापरित्यागमात्र प्ररूढो दोषो येन वधी गम्यत इति । तच्चिन्त्यं, वचनस्यास्य पातित्यं विधातुं तत्र वधः स्यात् । साहसानभिसंधायिनोऽपि स्नेहादिनापि तत्संभवात् । तस्माद् ये बान्धवाः साहसिनं न निवार- वधानुवादरूपत्वात् 'पतितास्ते प्रकीर्तिताः' इत्युपसंहार- दर्शनात् वधस्यानुवाद एव । यन्ति प्रत्युत साहसफलार्थितया स्वयमपराधयन्तः परं प्रेरयन्ति तेषां तत्तुल्ययोगक्षेमत्वादयं दण्डविधिः । (१) रत्न. १२७; व्यम. १०४. (२) अपु. २२७।२२. (३) अपु. २२७१३३. अन्यथा घातकाश्वोपघातकाः स्वशरीरण दण्ड्या: (४) अपु. २२७४३९,४०. स्युरिति यमवचने स्वशरीरेण दण्डोऽप्यत्रापराधानुरूपो (५) अपु. २२७१४७,४८. (६) अपु. २२७१५६. विवक्षित इति रत्नाकरीयमेव व्याख्यानं विरुध्यते । (७) अपु. २२७४६०. दवि, ७६.८ .. (८), दधि, २३८.

·साहसम् १६५५ सिद्धमाक्षिपतीति चेन, आक्षिपतु नाम, न त्वयं हेत्वा तु प्रहरन्तं वै ब्राह्मणं वेदपारगम् । विधिपूर्वको हि नियमः प्रत्युत द्वेषादिति वचनाद् कामतोऽपि चरेद्वार द्वादशाब्दाख्यमुत्तमम् ॥ वैरिवधकोटिः कटाक्ष्यत इति । 'क्षिण्वानमपि गोविप्रं न हन्याद्वै कदाचन ॥ अत्रोच्यते, प्रियाधर्षिणो वचनादेवाततायित्वमातता संग्रहकारः (स्मृतिसंग्रहः) .. यिवधे वचनादेव पापाभाव इति । एतच्च भवदेवमत साहसनिरुक्तिः । निमित्तविशेषे साहसानुशा । माश्रित्योक्तम् । दवि. २३८ मैनुष्यमारणादीनि कृतानि प्रसभं यदि । साहसानीति कथ्यन्ते यथाख्यान्यन्यथा पुनः ।। मत्स्यपुराणम् राजप्रतिकूलसाहसिकदण्डविधिः ननु पारुष्यद्वयस्य साहसविशेषत्वात् पदान्तरत्वेनो- रोशः कोषापहन्तुंश्च प्रतिकूलेष्ववस्थितान् । क्तिरयुक्ता । सत्यम् । सहसा क्रियमाणस्य साहसविशे. षत्वं, छलेन पुनः क्रियमाणस्य पदान्तरत्वमेव, साहस- अरीणामुपकर्तृश्च घातयेद्विविधैर्दमैः ॥ लक्षणाभावात् । तथा चोक्तं तेनैव.---'तस्यैव भेदः ब्राह्मणामन्त्रणसंबन्धिदोषे दण्डः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र तूच्यते। आधि: साहसमाक्रम्य आमन्त्रितो द्विजो यस्तु वर्तमानः प्रतिग्रहे । स्तेयमाधिश्छलेन तु ॥' आधिः क्लेशः । स आक्रम्या- निष्कारणं न गच्छेत्तु स दाप्योऽष्टशतं दमम् ॥ र्थहरणद्वारा क्रियमाणः साहसम् । छलेन पुनरर्थहरण- 'द्विजे भोज्ये तु संप्राप्ते पापे नास्ति व्यतिक्रमः॥ द्वारा क्रियमाणः स्तेयमित्यर्थः । नन्वनेन स्तेयस्य भेद निमित्तविशेषे साहसानुशा । आततायिनः । उक्तो न पारुष्यस्य । सत्यम् । अपृथगुद्दिष्टस्यापि भेद गुरुं वा तापसं वाऽपि ब्राह्मणं वा बहुश्रुतम् । उक्त पृथगुद्दिष्टस्य सुतरामेव भेदो लक्ष्यत इति स्तेय- आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् ।। मात्रस्योक्त इत्यविरोधः। अत: पदान्तरत्वेनाप्युक्तियुक्तैव। नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । अत एव संग्रहकारः-'मनुष्यमारणादीनि कृतानि प्रसभं प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ।। यदि। साहसानीति कथ्यन्ते यथाख्यान्यन्यथा पुनः॥' गृहक्षेत्रापहर्तारं तथा पत्न्यभिगामिनम् । अन्यथा पुन: यद्यप्रसभं कृतानि तदा यथाख्यानि अग्निदं गरदं चैव तथा ह्यभ्युद्यतायुधम् ।। स्तेयस्त्रीसंग्रहणवाक्पारुष्यदण्डपारप्याख्यानीत्यर्थः अभिचारं च कुर्वाणं राजगामि च पैशुनम् । नन्वेवं स्तेयस्त्रीसंग्रहणयोरपि साहसात् पृथगद्देशनं एतान् हि लोके धर्मज्ञाः कथयन्त्याततायिनः ।। कार्यम् । सत्यम् । अत एव मनुना---'स्तेयं च साहसं भविष्यपुराणम् चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च' इति पृथगुद्दिष्टम् । नारदेन तयोः निमित्तविशेष साहसानुशा प्रायेण छलनैव क्रियमाणत्वात् पदान्तरन्वं स्फुटमेवेति पुत्रः शिष्यस्तथा भार्या शासितश्चेद्विनश्यति । साहसान्तर्भाव एवोद्देशदशायां दर्शितः, पारुष्यद्वयस्य तु न शास्ता तत्र दोषेण लिप्यते देवसत्तम । प्रायेण प्रसभं क्रियमाणत्वात् पदान्तरत्वमव्यक्तमिति (१) दवि. ३१७. पृथगप्युद्देश: कृत इति सर्वमनवद्यम् । स्मृच. ७ (२) अप. २।२६३ आ (नि) तु (त); ब्यक. आततायिद्विजाग्याणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् । १२०; विर. ३५९ ; दवि. ३०७ दमम् ( दमः ) विष्णुः ; कलौ युगे विमान धर्मान् वानाहुर्मनीषिणः।। सेतु. ३०४. (१) दवि. २३५%, व्यप्र. १७; व्यउ. १०; सेतु. (३) दवि. ३०७. (४) बाल, २।२१. १०१ बीर (डीरो). (५) दवि. २३४ ; बाल. २०२१ ( गृहक्षेत्रामिहन्तारस्तथा (२) दवि. २४० ; व्यप्र. १८ ; व्यउ. ११. पल्यभिगामिनः । अग्निदो गरदश्चैव तथैवाभ्युद्यतायुधः ॥ अभि (३) स्मृच. ७ ; व्यप्र. २२३ ; समु. १४६. बाराणि कुर्वाणो राजगामि च पैशुनम् । एते हि कथिता. लोके (४) ब्यम. १०४ उत्तराचे (इमान् धर्मान् कलियुगे थर्मशेराततायिनः॥).. (६) दवि. २३१. वानाहुर्मनीषिणः); समु. १४७. व्य.कां. २०८ ·PP स्तेय atopati असा. गच्छति । *वेदाः र्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स न दह्यतेऽथ मुच्यते। राजा स्तेनं बनातिः शृणु- -- यथा सोम्य पुरुषं चौर्यकर्मणि संदिह्यमानं अब राजन् पशुतृपं नतायें सृजा वत्सं न निग्रहाय परीक्षणाय च उत अपि हस्तगृहीतं बद्धहस्तं दाम्नो वसिष्ठम् । । आनयन्ति राजपुरुषाः । किं कृतवानयमिति पृष्टाश्च हे राजन् राजमान वरुण पशुतृपं न तायुं स्तैन्य- आहुः--अपहाद्धिनमस्यायम् । ते च आहुः-- प्रायश्चितं कृत्वावसाने घासादिभिः पशूनां तर्पयितारं किमपहरणमात्रेण बन्धनमर्हति, अन्यथा दत्तेऽपि धने स्तेनमिव दानो रजोवत्सं न वत्समिव च वसिष्ठं मां बन्धनप्रसङ्गात् ; इल्युक्ताः पुनराहुः--स्तेयमकार्षीत् बन्धकात्यापादव सृज विमुञ्च । चौर्येण धनमपहार्षीत् इति । तेषु एवं वदत्सु इतर अप- स्तेनत्वापवादः हुते- नाहं तत्कतेंति । ते च आहुः संदिह्यमानं वत्सप्रिय वै भालन्दनमृषयोऽध्यवदन्तस्तेना स्तेयमकार्षीः त्वमस्य धनस्येति । तस्मिंश्च अपहृवाने इति स एतत्सूक्तमपश्यत्तेनाधिवादमपजायत्तेनाप- आहुः–परशुमस्मै तपतेति शोधयत्वात्मानमिति । स चितिमगच्छत् तदधिवादमेवैतेनापजयत्यपचितिमेव यदि तस्य स्तैन्यस्य कर्ता भवति बहिश्चापद्भुते, स एवं- भूतः तत एवानृतमन्यथाभूतं सन्तमन्यथात्मानं कुरुते । स्तेयस्य दुष्टत्वं शपथविभाव्यत्वं च स तथा अमृताभिसंधोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय व्यवहितं अनेनसमेनसा सोऽभिशस्तादेनस्वतो वाऽपहरा- कृत्वा परशुं ततं मोहात्प्रतिगृह्णाति, स दह्यते, अथ देनः । एकातिथिमप सायं रुणद्धि बिसानि स्तनो हन्यते राजपुरुषैः स्वकृतेनानृताभिसंधिदोषेण । अप सो जहारेति +॥ अथ यदि तस्य कर्मण: अकर्ता भवति, तत एव सत्यमात्मानं कुरुते । स सत्येन तया स्तैन्याकर्तृतया पुरुष सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत् आत्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति । स सत्याभि- स्तेयमकार्षीत् परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य संधः सन् न दह्यते सत्यव्यवधानात् , अथ मुच्यते च कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते मृपाभियोक्तृभ्यः । तप्तपरशुहस्ततलसंयोगस्य तुल्यत्वेऽपि सोऽनृताभिसंधोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं स्तेयकत्रकत्रोरनृताभिसंधो दह्यते न तु सत्याभिसंधः । प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते । अथ यदि तस्याकर्ता भवति तत एव सत्यमा- गौतमः त्मानं कुरुते स सत्याभिसंधः सत्येनात्मानमन्त- वर्णभेदेन स्तेयदण्डः अष्टापाद्यं स्तेयकिल्विपं शुद्रस्य । * वेदेषु विविधरतेनरतेयदर्शकवचनानि परःशतानि उप- लभ्यन्ते । परं तेषु दण्ड्यत्वदुष्टत्वबोधकनिदेशाभावात् तेपामत्र (१) साहसदण्डमुक्त्वा स्तेय इदानीमाह-- अष्टा- पाद्यमिति । स्तेयेन यदुपातमधर्मकारणात् तद्रव्यं + अस्य सायणभाष्यं दिव्यप्रकरणे (पृ. ४२९) द्रष्टव्यम् । (१) गौध. १२।१२; मिता. २।२७५ (); मभा. (१) असं. ७८६।५. (२) मैसं. ३।२।२. गौमि. १२।१२; दवि. ३६ विष्णुः ; विता. ७८८, समु. (३) ऐना. ५।३०।११. (४) छाउ. ६।१६. स्तेनो हन्तव्यः छाशाम्भा. संग्रहो न कृतः । १५१.

·Fयम् :- १६५७ - मभा. १ ' । किल्बिषशब्देनोच्यते, स्तेयकिल्बिषं स्तेयधनमित्यर्थः । '. (२) कस्मादिदमेवमित्याह विदुषोऽतिक्रम इति । तदष्टगुणं दण्डः, 'समप्रेप्सुदण्ड्यः' इत्यत्र दण्डयशब्दस्य यथा यथा वर्णोत्कर्षेण विद्योत्कर्षस्तथा तथा विहिताति- नदीस्रोतोन्यायेनाधिकृतस्यात्र षष्ठयनुरूपाथै दण्ड इत्येवं क्रमे दण्डभूयस्त्वं भवति । निषेधदोषं ज्ञात्वाऽपि भवतीति । किल्बिषशब्देन वा दण्ड उच्यते । स्तेय- प्रवर्तमानस्य दोषाधिक्यं भवति । अजानतस्त्वन्धकृप- किल्बिषं स्तेयदण्ड इत्यर्थः। स गृहीतः स्यादष्टगुण पतनवदनुग्रहोऽस्ति । गौमि. इति । तत्र ब्राह्मणसुवर्णवर्ज द्रष्टव्यं, तस्य महापातकमध्ये फलहरितधान्यशाकादाने पञ्चकृष्णलमल्पे । उपदेशाद्दण्डगौरवं भवतीति । (१) अस्यापवादमाह - फलेति । फलानामाम्रादीनां (२) उक्तः साहसदण्डः । स्तेयदण्डमाह-- अष्टा- हरितधान्यस्य व्रीह्यादेः अपवस्येत्यर्थः, शाकस्य च मूल पामिति । स्तेयं चौर्यम्। स्तेयोपात्तं द्रव्यं किल्बिघ- कादेरपहरणे माषमात्रदण्डः । कुतः पञ्चकृष्णलको निमित्तत्वात्किल्बिषमुच्यते । स्तेयेनोपात्तं द्रव्यमष्टगुण माषः' इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् । अल्पे उदरपूरणमात्रे । मापादनीयं शूद्रस्य । कर्तरि षष्ठयेषा । स्तेयकिल्बिषं अधिके अन्यद्रव्ये वा अष्टापाद्यमित्येतदेव द्रष्टव्यम् । शूद्रोऽष्टगुणमापादयेद्राज्ञे दण्डरूपेण प्रतिपादयेदिति । मभा. तत्रैको गुणः स्वामिने देयः, शेषो राजे। उक्तं च (२) कृष्णलं गुञ्जाबीजप्रमाणम् । 'माषो विंशति- 'चौरहतमवजित्ये'त्यादिना । भागस्तु ज्ञेयः कापणस्य हि । कृष्णलस्तु चतुर्थीशो 'द्विगुणोत्तराणीतरेषां प्रतिवर्णम् । माषस्यैव प्रकीर्तितः ॥' इति । गौमि. इतरेषां वैश्यादीनां स्तेयकिल्बिषाणि प्रतिवर्ण द्विगुणो. दण्डानहस्तेयम् त्तराण्यापादनीयानि । वैश्यस्य षोडशगुणं, क्षत्रियस्य गोऽग्न्यर्थे तृणमेधान वीरुदनस्पतीनां च पुष्पाणि द्वात्रिंशद्गुणं, ब्राह्मणस्य चतुःपष्टिगुणमिति । *गौमि. स्ववदाददीत फलानि चापरिवृतानाम् । 'विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वम् । (१) ब्रह्मचारिप्रकरणे उक्तस्यादत्तादानप्रतिषेधस्य (१) जात्युत्कर्षवद्विज्ञानोत्कर्षादपि दण्डभूयस्त्वं द्रष्टव्यं, इदानीमपवादमाह-- गोऽग्न्यर्थ इति । गवार्थ तृणानि । अमिग्रहणेन श्रौतस्य स्मार्तस्यापि ग्रहणं, न लौकिकस्य, तत्स्वजातिविहितात् 'अध्यधैं विदुपा ज्ञेयम्' इति स्मृत्य तदर्थमेधान् काष्ठानि । वीरुधां करवीरादीनां पुष्पाणि । न्तरदर्शनात् । उपपन्नं चैतत् , यतोऽसौ ज्ञात्वाऽतिक्राम- तीति । विदुषो दण्डभ्यस्त्वमिति सिद्धे अतिक्रमग्रहणं * शेषं मभावत् । नियमार्थ, चौर्यविषय एवेदं, न साहमविपये। प्रायश्चित्त (१) गौध. १२११५; व्यक. ११५; मभा.; गौमि. विषयेऽपीति । एवं च ब्रुवता दण्डविधानात् प्रायश्चित्त १२।१५ ल्पे (ल्पम् ); विर. ३२५ लमल्पे (लं मन्ये ); रयापि गुरुलघुभावकल्पनाऽस्तीति प्रदर्शितं भवति । दवि. १४७ (धान्य० ) मल्पे ( मन्ये ). साहसप्रकरणे च यदुक्तं 'श्रोत्रियस्यार्धदण्डः' इति (२) गौध. १२।२५; मेधा. ८।३३९ ( गो... तीनां तच्चोपपन्नम् । च०); गोरा. ८।३३९ (पुष्पाणि फलानि अपरिवृतानाम् ) एतावदेव; मिता. २।१६६ थे तृगमेधान् ( थं तुणमेधांसि ); * मभा. गौमिवत् । अप. २।१६.६ थे ( थी ); मभा.; गौमि. १२१२५, मवि. (१) गौध. १२।१३; मिता. २।२७५ (); मभा.; ८॥३३९. ( अपरिवृतानाम् ) एतावदेव; ममु. ८१३३९ ( गो गौमि. १२।१३; दवि. ३६ विष्णुः ; विता. ७८८; समु. ..धान् . ) च पु (पु); विचि. १४७ (फलानि चा- गृहीतानि) एतावदेव; दवि. ४१ थे......रुद्ध (थं तृण- (२) गौध. १२।१४; मेधा. ८।३३७ क्रमे ( क्रम ); मेधास्तु वीरधो व ); मच, ८।३३९ (गो...... धान् . ) मिता. २।२७५ (=); ममा.; गौमि. १२।१४, दवि. ३६ परिवृता ( नृता ); विता. ६६९ (फलानि चापरिवृतानाम् ) विष्णुः ; विता. ७८८; समु. १५१. एतावदेव; सेतु. २५० विचिवत् ; समु. १५१ (वीरुद्). मभा. १५१.

·१६५८ व्यवहारकाण्डम् ममा. मभा. वनस्पतिशब्दोऽत्र वृक्षपर्यायः । साक्षादनस्पतीनां पुष्पा- बुखिपूर्वविषय एवेदम् । अबुद्धिपूर्वकस्तेयं नोपपचत संभवात् । यथाह मनु:-- अपुष्पा: फलवन्तो ये ते इति । महत्यपहते त्वेतद् द्रष्टव्यं, विशेषानारम्मात् । वनस्पतयः स्मृताः ।' इति । पुष्पाणि देवार्चनानि प्रकीर्णकेशो मुक्तकेश: मृतसममात्मानं . मन्यमानः । नानुभवार्थानि, गोऽग्निसाहचर्यात् । चकारात्पत्राणि मुसली खवधसाधनमुसलहस्तो राजानं च गच्छेत् , कर्म ब्राह्मणभोजनार्थानि । वीरुद्वनस्पतिपुष्पाणि चेति वक्तव्ये कथयन् स्तेनोऽहमस्मीति । ओषधार्थ मूलादेरपि ग्रहणार्थमसमासः । स्ववत् यथा (२) 'आयसः खादिरो वा मुसल' इति स्मृत्यन्तरं तेषां पीडा. न भवति तथा गृहीतव्यमिति । यथाह तद्वान् । 'अंसे मुसलमाधाय' इत्यापस्तम्बः । गौमि. व्यास:--- 'पकंपकं प्रचिन्वीत मूलच्छेदं तु वर्जयेत् । पूतो वधमोक्षाभ्याम् । मालाकार इवारामे न यथाऽङ्गारकारकः ॥' इति । फलानि चाम्रफलादीनि । आपत्सूचनार्थ. पृथगभि- तत एवमुपस्थितः-पूत इति । पूतः शुद्धो भवतीति । धानम् । चकाराच्छाकं च । अपरिवृतानामनारामीकृता- वधान्मारणाद्वा मोक्षाद्वा । वधस्ताडनं, तदपि सकृदेव, नाम् । उभयविशेषणं चेदम् । एवं चारामे तृणादेरपि स्मृत्यन्तरदर्शनात् , 'गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु प्रतिषेधः सिद्धः। तं स्वयम् ।' इति । तत्र राशा यदि निःशङ्केन ताडितो (२) एतानि तृणादीनि स्वामिभिरदत्तान्यपि स्ववदा- ब्राह्मणविषयं चेदं ताडनं, 'न शारीरो ब्राह्मणदण्डः' इति न म्रियेत ततोऽपि पूत एव भवतीति द्रष्टव्यम् । अ- ददीत । यथा स्वामी निःशङ्कमादत्ते तद्वदाददीत । ते वीरुद्वनस्पतयोऽपरिवृताश्चेत्तेषां फलान्यपि स्ववदाददीत वक्ष्यमाणत्वात् । तथा च मनु:- 'वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा।' इति । अत्रैवकारात् ब्राह्मणस्तप- न खाम्यपेक्षा । फलविषयमेतदपरिवृतत्वं न तृणादि- सैवेति भाष्यकृता व्याख्यातम् । ततश्च अब्राह्मणस्य विषयम् । पृथग्वाक्यत्वात् । ताडनं, ब्राह्मणस्य मोक्ष इति द्रष्टव्यम् । तथापि ब्राह्मणस्य सेयमहापातकदण्डविधिः । दण्ड्योत्सगें राशो दोषः । ब्राह्मणे स्वयंगमनपक्षे मोक्षः । यस्तु बलादानीयते तस्य मोक्ष: तपश्च द्रष्टव्यम् । एवं सर्वत्र स्वयंगमनपक्षे दण्ड एव, 'स्तेनः प्रकीर्णकेशो मुसली राजानमियात्कर्मा बलादानयनपक्षे दण्डश्च प्रायश्चित्तं चेति द्रष्टव्यम् । चक्षाणः। तपस्त्वश्रोत्रियब्राह्मणस्य सान्तपनं द्रष्टव्यं अश्रोत्रियब्राझ- यदि चैषां पुत्रादीनां पित्र्यमणं न प्रतिकुर्यात् णस्य सुवर्णहरणं चेत् । तथाह मनु:-'चरेत्सान्तपनं कृच्छं कश्चित् , ततः स्तेनो भवतीति, अस्य 'अष्टापाद्यं निर्यात्यात्मविशुद्धये।' इति । निर्यात्येति सर्वस्तेयशेषत्वे- स्तेयकिल्बिषं ' इति दण्डश्च विहित इत्यनेनैव प्रसङ्गेन नान्वेतीति द्रष्टव्यम् । श्रोत्रियस्यापस्तम्बोक्तं द्रष्टव्यम्- हिरण्यस्तेनस्यापि दण्ड उच्यते स्तेन इति । स्तेनः 'स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा गुरुदारं च गत्वा ब्रह्महत्याम- अन्यद्रव्यापहारिणस्तु 'अष्टापाद्यं इत्युक्त कृत्वा । चतुर्थकाला मितभोजिनः स्युः' इत्यादि । कथं त्वात्, स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च----'सुवर्णस्तेनकृद्विप्रो राजानम श्रोत्रियस्य गौरवमिति चेत् 'विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वं' भिगम्य तु । स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयात् मां भवाननुशा- इत्युक्तत्वात् । श्रोत्रियब्राह्मणसुवर्णहरणे त्वश्रोत्रियस्य स्त्विति ॥ दण्डप्रकरणे गमनोपदेश: प्रायश्चित्तार्थः, चैतदेव । श्रोत्रियस्य षड्वर्ष द्रष्टव्यम् । यथाहोशना- तथा च मनुः राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि 'सुवर्णस्तेयकृत् षड्वर्ष ब्राह्मणो व्रतं चरेत्' इति । मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्त: सुकृतिनो यथा॥ क्षत्रियस्यापि यदा प्रायश्चित्तं समुच्चीयते तदा अश्रोत्रिय- इति । स्तेये कृते स्तेनो भवति । स्तेयः परस्खापहारः। सुवर्णहरणे श्रोत्रियस्य भार्गवीयं द्रष्टव्यम्-'ब्राह्मणस्वं * गौमि. विशेषः । १ । मुवर्णस्तेनः, - * गौमि. मभावत्। * गौमि. मभाक्त् । (२) गौध. १२१४ ममा. मि (मी); गौमि. १२४०. (१) गौध. १२१४१ ममा. गौमि. १२४१.

·नेयम्। xगौमि. *मभा. मभा. हरेद्यस्तु चरेश्चान्द्रायणादिकम् ।' इति । अश्रोत्रियस्य चोरसाहाय्ये अधर्मसंयुक्तप्रतिग्रहे च दण्डः पूर्वमुक्तमौसनसं द्रष्टव्यम् । श्रोत्रियस्वहरणे त्वेतदेव द्विगुणं चोरसमः सचिवो मतिपूर्वे । 'श्रोत्रियस्वहरणे द्विगुणम्' इति कण्ववचनात् । वैश्य चोरस्य सचिव: सहायः बुद्धिपूर्व प्रतिश्रयान्नादिदाने स्यापि क्षत्रियवद्दष्टव्यम्-'वैश्यस्य क्षत्रियवञ्चोरदण्डः' चोरवन्निग्रायः । एवं चाबुद्धिपूर्वे न दोषः । ममा. इत्योशनसवचनात् । श्रोत्रियस्वहरणे-'तपसाऽपनुनुत्सुस्तु प्रेतिग्रहीताऽप्यधर्मसंयुक्ते । सुवर्णस्तेयजं मलम् । चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेत् ब्रह्मणो अपिशब्दान्मतिपूर्व इत्यनुवर्तते । योऽन्यस्य द्रव्यमनेन व्रतम् ॥' इति मनुनोक्तं वा द्रष्टव्यम् । शूद्रस्य प्रायश्चित्तं चोरितमिति जाननेव ततः प्रतिगृह्णाति सोऽपि तस्मिन- सर्वत्र निष्कालको वा घृताक्तो गोमयामिना पादप्रभृत्या- धर्मसंयुक्त प्रतिग्रहे चोरसमः। प्रकरणादेव सिद्धेऽधर्म- स्मानमवदाहयेत्' इति वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम् । अपहृतद्रव्य- संयुक्तग्रहणमन्यत्रापि पापविषये प्रतिग्रहीतुस्तत्तत्याप वशादपि प्रायश्चित्तस्य गुरुलधुभावः कल्यः। कुतः ? भवतीति शापनार्थम् । 'तथा परिमेयानां शतादभ्यधिके वधः' इति लिङ्गात् । स्तेयदोषप्रतिप्रसवः कार्षापणमूल्यादधिक एव राज्ञा ताडनम् । इतरत्र सर्वत्र व्यादानं विवाहसिद्ध्यर्थम् । तु मोक्ष एव द्रष्टव्यः । कार्षापणमूल्यादधिक एव (१) यदा पित्रादिर्दद्यात् तदा आच्छाद्यालङ्कृतां समस्तप्रायश्चित्तप्रवेशः । 'अर्धे अर्धे पादे पादम्' इति दद्यादित्युक्तम् । तत्र द्रव्याभावे कथमित्यत आह- च द्रष्टव्यम् । शूद्रस्य च वैश्यवत्कल्प्यम् 'अन्यूनभावे द्रव्यादानमिति । द्रव्यस्य परकीयस्यादानं अननुज्ञातस्य वैश्यवच्छूद्रस्य कल्प्यम्' इति शङ्खवचनादिति । स्वीकरणं विवाहसिद्धये यावता विवाहो निर्वर्तते आत्मी- याभावे तावदपहृत्य दद्यादित्यर्थः । अघ्नन्नेनस्वी राजा। (२) द्रव्यमननुज्ञातमपि शूद्राच्चैलादिकमादेयं, विवाहसिद्धयर्थ यावता विवाहः सिद्धयति तावत् । दयादियोगादनन् एनस्वी राजा भवति । चोरस्य अधिके दोषः । गौमि. यावत्पापं तावदस्य भवतीत्यर्थः। तथा च स्मृत्यन्तरम्- धर्मतन्त्रसङ्गे च । 'स्तेनस्याप्नोति किल्बिषं' इति। यथा वधार्हस्यावधे (१) धर्मतन्त्रस्यामिहोत्रादेः प्रवृत्तस्य विच्छेदः सङ्गः, दोषः एवं मोक्षार्हस्यामोक्षे दोषो द्रष्टव्यः। तथा च तस्मिंश्च सति परस्वापहरणं कुर्यात् । तन्त्रग्रहणं यत् वसिष्ठः- 'एनो राजानमृच्छत्युत्सृजन्तं सकिल्बिषम्' प्रक्रान्तमवश्यकर्तव्यं तस्यैव सङ्गे, न त्वप्रवृत्तस्य प्रवृत्त्य- ममा. र्थम् । सिद्धयर्थमित्यस्यानुकर्षणार्थश्चकारः। यावता ने शारीरो ब्राह्मणदण्डः। निर्वर्तते तावदेव गृह्णीयात् न ततोऽधिकमिति । एवं कैर्मवियोगविख्यापनविवासनाङ्ककरणानि । अ चाधिकग्रहणे स्तेयमेव भवति । वृत्तौ प्रायश्चित्ती सः + । : गौमि. मभावत्। x ममा. गौमिवत्। * गौमि. (१) गौध. १२।४६; अप. २०२७६ पूर्वे (पूर्वम् ); मभावत्। मभा.; गौमि. १२१४६; व्यनि. ५०८ अपवत् ; समु. + एतद्वचनत्रयव्याख्यासंग्रहः व्यवहारमातृकायां (पृ. ५६७- ५६८) द्रष्टव्यः । (२) गौध. १२१४७; अप. २७६ ते (क्तात् ); ममा.; (१) गौध. १२६४२; मभा. ; गौमि. १२१४२. भौमि. १२१४७; व्यनि. ५०८ ( अधर्मसंयुक्ते ०); समु. (२) गांध. १२॥४३; व्यक. ११६. [ अवशिष्टरथलादि- १५२ (प्रतियाहिणश्च ) एतावदेव. निर्देशः व्यवहारमातृकायां (पृ. ५६७) द्रष्टव्यः ।] (३) गोष. १८२५, ममा.; गौमि. १८२४. (३) गौध. १२१४४-५; व्यक. ११६. [ अवशिष्टस्थलादि (४) गौध. १८१२६, मभा. गौमि. १८२४ सङ्के 'निर्देशः व्यवहारमातृकायां (पृ. ५६८ ) द्रष्टव्यः।] (संयोगे). इति । मभा. १५२.

·व्यवहारकाण्डम् मभा. भवति । *मभा. मभा. (२) तथा धर्मस्य पशुबन्धादेः प्रवृत्तस्य यत्तन्त्रमङ्ग नाभुक्त्वा सप्तम्यां वेलायां यावता वृत्तिस्तावदननुमतम- मश्चादि तस्य संयोगेऽविच्छेदसिद्धयर्थे यावता तनिवर्तते प्यादेयम् । अनिचयः पुनस्तेन निचयो न कर्तव्यः । श्वो तावदननुज्ञातमप्यादेयम् । गौमि. भोज्यमपि नादेयम् । गौमि. शूद्रात् । अप्यहीनकर्मभ्यः । कुतस्तदादेयमित्यत आह--- शूद्रादिति । यशार्थ हि अस्यामवस्थायामहीनकर्मभ्योऽप्यादेयम् । अपिशब्दः धनम् । न च शूद्रस्य वैदिकेषु कर्मस्खधिकारः । अतः कथञ्चिदस्यानुज्ञातमिति दर्शयति । तेन प्राणसंशय एवेदं प्रथमं तावच्छूद्रादाददीत । गौमि. अन्यत्रापि शूद्रात् । बहुपशोहीनकर्मणः । आचक्षीत राज्ञा पृष्टः। इतराभ्योऽपि दृश्यन्त इति पञ्चम्यास्त्रल् । शूद्राद- (१) यद्यसावेवं कुर्वन् स्वामिभिहीतो राजसकाशं न्यतोऽपि द्रव्यमादेयं स चेद्बहुपशुस्तथा हीनकर्मा भवति नीतस्तेन पृष्टः किमित्थमकार्षीरिति तदा स्वामवस्थामा- तदनुरूपं कर्म न करोति निषिद्धं वा कर्म सेवते । शूद्र- चक्षीत । न तु मिथ्या वदेत् । गौमि. ग्रहणं विधिरयं यथा स्यादिति । तेन शूद्रालाभे वैश्यात् । गौमि. (२) न तु स्वयं गत्वा कथयेत् । तदलाभे क्षत्रियात् । 'तेन हि भर्तव्यः श्रुतशीलसंपन्नश्चेत् । शैतगोरनाहिताग्नेः । अन्यकर्मकृतोऽपि शतगोः अग्न्याधानमकुर्वतः । (१) हिशब्दो यस्मादथे । यस्मात्तेन हि भर्तव्यः 'बिभृयात् ब्राह्मणान् श्रोत्रियान' इति वचनात् । श्रुत- हातग्रहणं द्रव्यपरिमाणोपलक्षणार्थ, शतनिष्कस्येल्यर्थः । एवं सर्वत्र । शीलसंपन्नो यदि भवति । श्रुतेन वेदार्थविज्ञानेन, शीलेन तच्चोदितकर्मानुष्ठानेनापि संपन्न: सम्यक् स्तुतः । 'बिभृ- सहस्रगोश्वासोमपात् । यात् ब्राह्मणान् श्रोत्रियान्' इति श्रोत्रियाणां भरणो यवाहिताग्निरपि सहस्रगु: सोमं न पिवति तस्माद पदेशात् भर्तव्यवचनेनैव श्रुतिशीलसंपन्नता सिद्धेति चेत्, प्याददीत । चशब्दादन्यतोऽपि । यः प्रभूतधनत्वे सति उच्यते-- अश्रोत्रियाणामपि भरणोपदेशात् 'निरुत्साहांश्च तदनुरूपं कर्म न करोति तस्माद याददीत । ब्राह्मणान् इति । . एवं च परस्वापहरणे अब्राह्मणों न सप्तमी चाभुक्त्वाऽनिचयाय । भर्तव्य इति प्रदर्शितम् । तेनेति वचनं राज्ञो धर्मार्थ- (१) न केवलं निमित्तद्वयमेव परद्रव्यादाने। किंच- मेवास्य भरणं न वृत्त्यर्थमिति । सप्तमीमिति । सप्तमी वेलामभुक्त्वा (२) हिश्चार्थे, तेन च राज्ञा स न केवलमदण्ड्यः परद्रव्यादानं कुर्यात् । तथा मनु:-'तथैव सप्तमे भक्ते किं तर्हि तत आरभ्य भर्तव्यः तवेयमवस्था मया न भक्तानि षडनभता। अश्वस्तनविधानेन हतव्यं हीन- ज्ञातेति मान्त्वयित्वा स चेच्छुतवृत्तशीलसंपन्नो भवति कर्मणः ॥' इति । हीनकर्माधिकारार्थश्चकारः । तथोदा- हृतं च मनुवचनम् । . अनिचयाय उदरपूरणमात्रम् । श्रुतं शास्त्रपरिज्ञानं शीलं तदनुकूल इतरोऽपि न दण्ड्यो भरणं तु तस्य तादृशं न कार्यम् । (२) सप्तम्यर्थे द्वितीया । षटसु वेलासु भोज्यालाभे दण्डाभावः पूर्वयोरपि निमित्तयोः गौमि. (१) गौध. १८।२७; मभा. ; गौमि. १८१२४. (२) गौध. १८१२८-९; मभा. ; गौमि. १८१२५. * शेष गौमिवत् । (३) गौध. १८।३०; मभा. ; गौमि. १८।२६. (१) गौध. १८६३३मभा. ; गौमि. १८।२९. . (४) गौध. १८१३१; मभा. ; गॉमि. 1८।२७. (२) गौध. १८१३४; मभा. ; गौमि. १८१३०. (५) गौध. १८१३२; मभा.; गौमि. १८।२८. (३) गौष. १८३३५; मभा. ; गैमि. १८।३.१.. ममा. मभा. धनक्षयात्, आचारः । मभा. समानः। ..

·१६६१ मभार - ? धर्मतन्त्रपीडायां तस्य करणेऽदोषः । दशमं वाऽष्टमं वा, षष्ठं वा, अधममध्यमोत्तमभूभाग (१) यस्माद्भर्तव्यस्तस्मादस्य धर्मतन्त्रपीडायां-~-धर्म- क्रमेण व्यवस्थितविकल्पो द्रष्टव्यः । शब्देनामिहोत्रादय उच्यन्ते; तन्त्रशब्देन विवाहः, पीडा पशुहिरण्ययोरप्येके पश्चाशद्भागः । शब्देनात्मपीडा 'सप्तमी चाभुक्त्वा' इत्यनेनोक्ता। धर्म (१) ये पशुभिर्जीवन्ति ये वा हिरण्यप्रयोकारो विच्छेदे विवाहसिद्धये आत्मपीडायां चेत्यर्थः । तस्य वाधुषिकास्तैः पञ्चाशत्तमो भागो राशे. देय इत्येके । चौर्यस्य करणे अदोषः दण्डो नास्तीत्यर्थः । राज्ञ उपेक्षया तद्यथा यस्य पञ्चाशत्पशवः सन्ति स प्रतिसंवत्सरमेकं पशु धर्मतन्त्रपीडायां सत्यां चौर्य कृत्वा स्वदोषादागते चौर्ये राजे दद्यात् । यस्य वा पञ्चाशनिष्कर्वृद्धिप्रयोग: स ब्राह्मणल दण्डपातनं न युक्तमित्यभिप्रायः । प्रतिसंवत्सरमेकैकं निष्कं राशे बलिरूपेण दद्यादिति । केविद्व्याचक्षते--श्रुतशीलसंपन्नश्चेत् भर्तव्यत्वादाच- गौमि. श्रीत । अश्रोत्रियोऽप्याचक्षीत । यस्मात्तस्मादश्रोत्रियस्यापि (२) पशुपालनेनोपजीवतः सकाशात्पशूनां पञ्चा- धर्मतन्त्रपीडायां दण्डो नास्ति इति । शद्भागं गृह्णीयात् । हिरण्यं वाधुषिकसकाशात् । 'समा अपरे व्याचक्षते विभृयाच्छ्रोत्रियानिति योऽसौ धनमुध्दृत्य महाधं य: प्रयच्छति । स वै वाधुषिको भर्तव्यः सोऽस्मिन्नपराधेऽपि भर्तव्य एव । हिशब्द नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः: ॥' इति वार्धषिकस्य प्रति एवशब्दार्थे, तदनुरूपोऽर्थः अस्यापि दातव्य इत्यर्थः। पेधादेवास्याभावः प्राप्नोतीति चेत् - नैष दोषः, 'कामं अश्रोत्रियमपि न दण्डयेत् यतस्तस्यापि तस्मिन्नपराधे परिलुप्तकृत्याय पापीयसे दद्याताम्' इति वसिष्ठेन प्रका- दण्डो नास्तीति। कुतः ? धर्मतन्त्रपीडायामित्यस्य सूत्रस्या- रान्तरेणाभ्यनुज्ञानात् । एकेग्रह्णान्न तु गौतमः, तत्र श्रोत्रियार्थत्वादारम्भस्येति । मभा. येषामप्रतिप्रसवः तेषु न गृह्णीयात् । येषां प्रतिषेधा- (२) यदि पशुबन्धादी धर्मे प्रवृत्तस्य तदङ्गं पश्वादि भावादेव वार्धषिकत्वं स्यात् , तेषु वाधुषिकत्वं स्यात् , तेषु गृह्णीयादित्येवं केनचित्पीडितं भवति हतमपहृतं वा तस्मिनिवेदिते द्रष्टव्यम्। तदैव तस्य प्रतिविधानं कार्य राज्ञा । अकरणे दोषो *विंशतिभागः शुल्क: पण्ये । मूलफलपुष्पौषध- गौमि. मधुमांसतृणेन्धनानां पाष्टः । तद्रक्षणधर्मित्वात् । प्रकाशचौर्यप्रसङ्गात् करशुल्कस्थापनाविधिः रोजे बलिदानं कर्षकैर्दशममष्टमं षष्ठं वा । तेषु तु नित्ययुक्तः स्यात् । (१) कर्षकैः क्षेत्रे यलब्धं तस्य दशमभागोऽष्टमः (१) विंशतीति । यद्वणिग्भिर्विक्रीयते तत्पण्यं तत्र षष्ठो वांऽशो राज्ञो बलिदान कररूपेण देयः। अस्य राज्ञः विशतितमो भागो राज्ञे देयस्तस्यैव दीयमानस्य शुल्क कर्षकैः क्षेत्रे यलब्धं तद्रक्षणनिमित्ता वृत्तिरेपा। कृष्टाया (१) गौध. १०१२४; मभा. ; गौमि. १०।२५. भूमेरतिभोगमध्यमभोगाल्पभोगविषयोऽयं व्यवस्थितो (२) गौध. १०।२५-८; अप. २।२६१ भागः शुल्क: विकल्प: । अतिभोगे दशमांशो मध्यमभोगेऽष्टमांशोऽल्प- ( भागाः शुल्कं ) घाष्टः ( पठः ) (तु०); व्यक. १११ पाष्टः भोगे पष्ठांश इति । गौमि. (पाष्ठम् ) (तु० ) नित्यं (नित्यं); मभा. पाष्टः (पाष्टयः ); (२) अधुना रक्षणनिमित्तामस्य वृत्तिमाह- राज्ञे गोमि. १०।२६-९ पाष्टः ( पठः); उ. २।२६।९ पथ (पधि) बलिदानमिति । नियुक्ताय देयमिति राजग्रहणम् । पाष्टः ( पाष्टिक्यम् ) (तद्रक्ष......... स्यात् . ); धिर. ३०४ प्रतिसंवत्सरं देयमिति बलिग्रहणम् । दोनं कर्तव्यमिति : (फल) पाष्टः (पाष्टं ) ( तु०); विचि. १२९ ( फल० ) पधमधुमांस (पधिमांममधु) पाष्टः (तु पठः) (तद्रक्ष...... शेषः :। कर्षकैः यावन्तः कृपिजीविनः, न तु वैश्येनैव स्थात् ०); दवि. ९४ (विंशति......पण्ये० ) ( फल० ) (१) गाँध. १८१३६; मभा., गीभि. १८४३२ नस्य पाष्टः (पष्टिः ) तद्रक्षण (क्षम ) (तु०); सेतु. २९५ (मूल- करणे दोषः (तस्याकरणे दोषः ). फल.) पधमधुमांस (पविमानमधु) पाष्टः (षष्ठः) (तद्रक्ष (२) गौध. १०१२३; मभा. गामि. १०।२४. स्यात् ०). मभा. भवति । ..

·व्यवहारका डम् मिति । मभा. इति संशा । शुल्कप्रदेशाः 'प्रातिभाव्यं वणिक्शुल्कमि'- अधिक न वृत्तिः । वादयः। (१) राशोऽधिकं रक्षणमिति यदुक्तं तदारेण यदा- मूलेति । मूलं हरिद्रादि । फलमाम्रादि। पुष्यमुत्प- गतं धनं तदधिकं तेनात्मनः पोष्यवर्गस्य च हस्त्यश्वादीनां लादि । औषधं बिल्वादि । शिष्टानि प्रसिद्धानि । एतेषु च वृत्तिः स्यात् । न तु पूर्वैर्यत्संचित्य खातं कोशरूपेण पण्येषु षष्टितमो भागो राशे देयो विक्रेत्रा। तेन जीवेत् । आपदि तु तेनापि जीवेत् । तथा च कस्मात्पुनरेवं राशे देय इत्यत आह- तद्रक्षणेति । व्याघ्रः---- 'कुटुम्बपोषणं कुर्यान्नित्यं कोशं च धारयेत् । तेषां करदायिनां रक्षणरूपेण धर्मेण तद्वत्त्वात्तेषामयं रक्षक आपदोऽन्यत्र कोशात्तु न गृह्णीयात्कदाचन ॥ इति । गौमि. इति कृत्वेति । तेष्विति । तेषु कर्षकादिषु नित्ययुक्तः स्याद्रक्षणे (२) स्यादिति शेषः । कुटुम्बपोषणादधिकं यत्कोश- नित्यमवहितः स्यात् । अपर आह- तेषु बल्यादिषु रूपेणानुप्रविष्टं तस्मिन् कोशे वृत्तिर्न स्यात्, कुटुम्ब-- नित्ययुक्तः स्यात् । तात्पर्येणाऽऽददीत शुल्कं ह्यस्यैतद्धन- पोषणार्थ, अन्यत्रापदः, तस्मिन् न गृह्णीयादित्यर्थः । गोमि. तथा च व्याघ्र:- 'कुटुम्बपोषणं कुर्यान्नित्यं कोशं च (२) विंशतीति । पण्यं पणनीयं यद्वणिग्भिर्विक्रीयते वर्धयेत् । अन्यत्रापत्तित: कोशं न गृह्णीयात्कदाचन ॥' हिंग्वादि तेषु विंशतिभागं गृह्णीयात् । शुल्कग्रहणं संज्ञार्थ, इति । केचिद्व्याचक्षते-- अधिकेन रक्षणद्वारा आगतेन ततश्च 'प्रातिभाव्यवणिक्शुल्क' इत्यादौ व्यवहारसिद्धिः । जीवनं स्यादिति । तत्र 'राज्ञोऽधिकं' इत्यनेन पुनरुक्त- प्रसङ्गोऽस्ति उत नास्तीति निरूपणीयम् । मूलेति । मूलं हरिद्रादि, फलं मरीचादि, पुष्पं कुसु- म्भादि, औषधं अभयादि, तृणं यत्किञ्चित् कटादि । शिल्पिनो मासि मास्येकैकं कर्म कुर्युः । शेषाः प्रसिद्धाः। एकेनाह्रा साध्यमेकं कर्म । शिल्पिनो लोहकारादयः । कस्मात्पुनरेतद्राज्ञो देयमित्यत आह-- तद्रक्षणेति । तेऽपि प्रतिमासं राज्ञे स्वीयमेकमहःकर्म कुयुः। एष एषां तेषां करदायिनां रक्षणं तद्रक्षणं, स एव धर्मः यस्यासी शुल्कः । *गौमि. तद्रक्षणधर्मी, तस्य भावस्तद्रक्षणधर्मित्वं, तस्मात्तद्रक्षण ऐतेनात्मोपजीविनो व्याख्याताः । धर्मित्वात् तच्छीलत्वादित्यर्थः । वचनगम्येऽर्थे हेतुवचनं (१) आत्मोपजीविनो ये शरीरायासेन जीवन्ति काष्ठ- देशकालापेक्षया उक्तपरिमाणादप्यल्पतरभागग्रहणार्थ, वाहादयस्तेऽप्येते च शिल्पिषूक्तप्रकारेण व्याख्याताः, इतरथा सर्वमेव राजा रक्षतीति साधारणोऽयं हेतुः मासि मास्येकैकं कर्म कुर्युरिति । नर्तकादिष्वप्येषैव स्यादिति । तथा चाहोशना- देशकाललाभानुरूपत: गतिः। गौमि. करान् प्रकल्पयेत्' इति। (२) आत्मोपजीविनो नटनर्तकादयः, तेऽप्येकमहो तेविति । तेषु तु बल्यादानेषु सर्वदा सत्यपि कार्य राश: कर्म कुर्युरिति, शिल्प्यात्मोपजीविन इति वक्तव्ये व्यप्रत्वे तत्परो भवेत् । तुशब्दो विशेषवाची अन्येष्वपि पृथग्ग्रहणं आत्मोपजीविनामल्योपकारित्वादनित्यत्वार्थम् । द्रव्यार्जनोपायेषु धर्मादनपेतेषु तत्परो भवेत् , अत्र आत्मोपजीविनश्चेत्येवमपि न कृतं, स्मृत्यन्तरेऽपि विशेषत इति । * मभा. गौमिवत्। (३) पाष्टं षष्टितमं भागम् । तेषु मूलादिषु रक्षण (१) गौध. १०।२९; मभा. गौमि. १०.३० अधिक धर्मित्वाद्रक्षणे आगमधर्मित्वान्नित्ययुक्त: स्यानित्यावहितः न ( अधिकेन ). स्यादित्यर्थः । अत्रे विंशतिभागः परदेशागतं द्रव्यमपेक्ष्य, (२) गौध. १०।३०; मभा.; गौमि. १०।३१. वस्तुविशेषापेक्षया तु पाष्टो भागो यथाश्रुत्यैव संकोचा (३) गौध. १०।३१; मभा. गौमि. १०६३२ नात्मोप भावात्। विर. ३०४-५ (नात्मनोप). : मभा.

·स्तेयम् १६६३ मभा. मभा. कोशाद्वा दद्यात् । शिल्पिनो यद्यदुक्तं तस्य सर्वस्याप्यनुप्रवेशार्थम् । चोरहतं राशा : स्वामिने प्रदेयमलब्धेऽपि चौरे यथाहोशना----- 'शिल्पिनो मासि मासि कर्मेकं प्रोक्तं, चौरहतमपजित्य यथास्थानं गमयेत् । तदभावे कार्षापणं वा दद्यात्' इति । मभा. (१) चौरैहृतं द्रव्यं तानपजित्य यथास्थानं गमयेत् । 'नौचक्रीवन्तश्च । स्वामिन एव दद्यात् । जेतुस्तु जयफलं किञ्चित् । (१) नौश्च चक्रं च नौचक्रे । चक्रशब्देन तद्वच्छकटं गौमि. लक्ष्यते । तद्वन्तो नौचक्रीवन्तः । 'आसन्दीवदष्ठीवदि' (२) चोराद्यपहृतं तत आच्छिद्य स्वामिन एव त्यादिना कथंचिद्रूपसिद्धिः । नौवन्तो नौजीविनः । प्रत्यर्पयेत् । न तु 'जेता लभेत सांग्रामिकम्' (गोध. चक्रवन्तः शकटजीविनः । तेऽपि राज्ञ एकमहस्तत्कर्म १०।१९) इत्यनेन कण्टकमर्दनव्याजेन वा किञ्चिदुप- कुर्युः । गौमि. जीवेत् । आच्छिद्येति वक्तव्ये अपजित्येति वचनं (२) चक्रं शकटं, नौचक्राभ्यां य उपजीवन्ति । योऽप्यन्य आच्छिनत्ति असावप्यमुष्मै दापनीय इति । बहुवचनात् वर्धकिनापितादयः । चकारात् वन्यमृग स्वामिने दद्यादिति वक्तव्ये 'यथास्थानं गमयेत्' इत्या- घातकादयः । पूर्ववदनित्यता मा भूदिति पृथग्ग्रहणम् । रम्भः स्वाम्यभावेऽपि तभृत्येभ्यो यथार्हतोऽर्पयेदिति । चोरग्रहणं बलात्करणादेरप्युपलक्षणम् । भक्तं तेभ्यो दद्यात् । (१) 'शिल्पिनो मासि मासी'त्यारभ्य येऽनुक्रान्ता- (१) यद्यन्विध्यापि चोरा न दृष्टास्त एव वा जित्वा स्तेभ्यः कर्म कुर्वद्भयो भक्तमन्नं दिवा भोजनं दद्याद्राजा। गतास्तदा स्वकोशादादाय तावद्धनं स्वामिने दयाद्यावद- गौमि. पहृतं चौरैरिति । गौमि. (२) तेभ्यः शिल्पिप्रभृतिभ्यः भक्तं भोजनं शुल्क (२) अनपजये, दुर्गदेशादिपु गतत्वात् , यावन्मात्र- दद्यात् । तद्ग्रहणमनन्तराणामेव मा भूदिति । मपहृतं तत्स्वधनाढ्यात् । कोशाद्वेति नोक्तं, यथास्थानं मभा. पंण्यं वणिम्भिरर्धापचयेन देयम् । गमयेत् कोशाद्वा गमयेदिति मा भदाशकेति । मभा. (३) प्रथमपक्षकरणासमर्थविषये द्वितीयः पक्षः । (१) मासि मास्यकैकमित्यनुवर्तते । विंशतिभाग: स्मृच.१३४ शुल्कः पण्य इत्युक्तम् । तत: शुल्कादधिकमिदं मासि हारीतः मास्येकं पण्यमर्थापचयेन प्राप्तस्य मुल्यस्य किञ्चिन्न्यूनतां राज्ये चौरदोषः कल्पयित्वा वणिजो राजे दद्युः । तत्र बृहस्पतिः-- पापास्तु यस्य राष्ट्राद्वै वर्धन्ते दस्यवः सदा। 'शुल्क ददुस्ततो माममेकैकं पण्यमेव च । अर्धावरं च तत्पापमतिवृद्धं हि राज्ञो मूलं निकृन्तति ।। मूल्येन वणिजस्ते पृथक्पृथक् ॥' इति । गौमि. (१) गोंध. १०।४६, मिता. २०३६, १२७२ मप (२) अर्धापचयः अर्धावरमूल्यम् । (मव); अप. २०३६ नमजित्य तं विजित्य ); मभा.; (३) अर्धापचये मूल्यापचये । तेन मूल्यापचये गौमि. १०१४६; स्मृच. १३४ जित्य (हन्य); पमः. ४४९ पण्यमप्रयच्छन्नपि वणिक् न दण्ड्य इति तात्पर्यम् । मितावत् ; व्यउ. १२५; विता. ५६७, ७९५ मितावत् ; ३०३ प्रका. ८४समु. १५२ मितावत् . * मभा. गोमिवत् । (२) गौध. 10१४७; मिता. २०३६ कोशादा द (स्वको- (१) गौध. १०।३२; ममा. ; गौमि. १०१३३. शाद) २।२७२ कोशा ( रखकोशा); (२) गौध. १०।३३; मभा.; गौमि. १०।३४. मभा.; गौमि. १०।४७; स्मृच. १३४; पना. ४.९ (३) गौध. १०।३४; व्यक. १११, मभा.; गौमि. कोशा ( स्वकोशा); विता. ५६७ कोशाद्वा (पोशाद् ): १०।३५ री ( रा ); विर. ३०३ चयेन (चये न); दी ७९५ पमावत् ; प्रका. ८४; समु. १५२. १०० बिरवत् . (३) ब्यक. ११० राशो ( राश); विर. २९४. *मभा. विर. अप. . ग्य.कां. १०९.

·१६६४ व्यवहारकाण्डम् उ. आपस्तम्बः चक्षुनिरोधस्त्वेतेषु ब्राह्मणस्य । तस्करभयरहितराज्यकरणं मुख्यो राजधर्मः भूम्यादानं परक्षेत्रस्य बलात्स्वीकारः, पुरुषवधादिषु 'क्षेमकृद्राजा यस्य विषये प्रामेऽरण्ये वा तस्कर- निमित्तेषु शूद्रः सर्वस्वहरणं कृत्वा पश्चाद्वध्यः मारयि- भयं न विद्यते। तव्यः । चक्षुनिरोध इति । ब्राहाणस्य त्वेतेषु निमित्तेषु यस्य राज्ञो विषये ग्रामेऽरण्ये च चोरभयं नास्ति चक्षुपो निरोधः कर्तव्यः । पट्टबन्धादिना चक्षुषी निरो- म एव राजा क्षेमकृत् क्षेमङ्करः । न त्वन्यः शतं तुभ्यं व्ये, यथा यावजीवं न पश्यति । न तूत्पाटयितव्ये 'न शतं तुभ्यमिति ददानोऽपि । शारीरो ब्राह्मगदण्डः। अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ' इति ग्रामेषु नगरेषु चार्यान शुचीन् सत्यशीलान् स्मरणात् । चक्षुनिरोध इति रेफलोपश्छान्दसः । प्रजागुप्तये निदध्यात् । तेपां पुरुषास्तथागुणा नियमातिक्रमिणमन्यं वा रहसि बन्धयेत् । एव स्युः। सर्वतो योजनं नगरं तस्करेभ्यो : आसमापत्तेः । असमापत्तौ नाश्यः । आचार्य रक्ष्यम् । क्रोशो ग्रामेभ्यः । ऋत्विक स्नातको राजेति त्राणं स्युरन्यत्र तंत्र यन्मुष्यते तैस्तत्प्रतिदाप्यम् । वध्यात् । ग्रामेष्विति । आर्यान् शुचीन् सत्यशीलानिति सेनः प्रकीर्णकेशों से मुसलमाधाय राजानं व्याख्यातम् । एवंभूतान् पुरुषान् ग्रामेषु नगरेषु च गत्वा कर्माऽऽचक्षीत । तेनैनं हन्याद्वधे मोक्षः । प्रजानां रक्षणार्थं निदध्यात् नियुञ्जीत । तेषामिति । स्तेनो ब्राह्मणस्वर्णहारी। अंसे स्वे स्कन्धे । मुसल- तेषां नियुक्तानां ये पुरुषा नियोज्याः तेऽपि तथागुणा माधाय आयसं खादिरं वा धारयन् । राजानं गत्वा आयादिगुणा एव स्युः। सर्वत इति । सर्वतः सर्वासु कर्माऽऽचक्षीत, एवंकाऽस्मि, शाधि मामिति । स दिक्षु योजनमात्रं नगरं तस्करेभ्यो रक्षणीयम् । रक्ष्य- तेन मुमलेन एनं स्तेनं हन्यात , यथा मृतो भवति । नित्यपपाटः । कोशो ग्रामेभ्य इति । ग्रामभ्यस्तु वधेन स्तेयात् मोक्षो भवति । सर्वामु दिक्षु कोशो रक्ष्यः । प्रामभ्य इति 'यत अनुज्ञातेऽनुज्ञातारमेनः स्पृशति । वाध्वकालपरिमाणं तत्र पञ्चमी वक्तव्या' इति पञ्चमी । यदि राजा दयादिना तमनुजानीयात् गच्छेति, तदा तत्रेति । तत्र योजनमात्रे क्रोशमात्र वा यन्मुप्यते चोयते तमनुज्ञातारं गजानमेव तदेनः स्पृशति । ते नियुक्ताः स्वामिभ्यस्तत्प्रतिदयू राज्ञा तस्तत् प्रतिदाप्यं अग्निं वा प्रविशेत् । तीक्ष्णं वा तप आयच्छेत् । राजा तैः प्रतिदापयेदिति प्रायेण दन्त्योष्ठयं वकारं * व्याख्या ग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च व्यवहारमातृकायां (पृ. ५६९ ) द्रष्टव्यः। शद्रादीनां स्तेयादिमहापातकदण्ड विधिः, ब्राह्मणे विशेषश्च (परदारानुप्रवेश); अप. २१२७०; व्यक. ११६; विर. रुपवधे स्तेये भूम्यादाने इति स्वान्यादाय वध्यः। ३३०, विचि. १४२ ( पुरुषवधायभूम्यादानेपु ) एतावदेव; (१) आध. २०२५।१५; हिध. २०१८ यस्य (न दवि. ६५; लेतु. २४४ ( पुरुषवधम्लेयभूम्यादानेपु वधः ). चास्य ) (न०); व्यक. ११०: विर. २९४. (१) आध. २।२७।१७ क्षुनि (क्षुनि); हिध. २०१९; (२) आध. २०२६।४-७; हिध. २०१९ (नगरेपु०) मिता. २६ धरत्वेतेपु (घो); अप. २।२६ मितावत् : शालान्+(धर्मार्थकुशलान् ): व्यफ. ११८; विर. ३४३ २।२७० धम्त्येतेषु (धन्तु तेषु ); व्यक. ११६ स्वते (श्चैते ); वार्थान् ( आचार्वान् ); विचि. १४७ तथागुणा एव (एक स्मृच. १६४ मितावत् ; विर. ३३० स्त्येतेषु (श्च तेषु ); तथागुणाः ); दवि. ८६ चायन् ( आर्यान् ); सेतु. २५०. दपि. ६५, विता. ८७ मिसावत् ; सेतु. २४४ व्यकवत् ; (३) आध. २।२६।८; हिध. २११५; व्यक. ११८ प्रका. ७८ मितावत् ; समु. ६८ मितावत्. दमध्यम् ( दातव्यम् ); दवि. ८६ (अत्र यन्मुष्थेत तैस्तु (२) आध. १२५१४; हिध. १।२३-४. प्रतिपाद्यम् ।). (३) आध. १।२५।५; हिंध. १।२४. (४) आध. २।२७।१६; हिध. २०१९ भूम्यादाने (४) आध. १।२५।६-७; हिध. १।२४. उ. पठन्ति (१) । उ.

·स्तेयम् येत् । । 3. उ. उ. उ. तीक्ष्णं तपः महापराकादि । तद्वा आयच्छेत् आवर्त- फले गन्धे ग्रासे शाक इति वाचा बाध्यः । एधश्वोदकं च एधोदकम् । ग्रासो गवाद्यर्थी यव भक्तापचयेन वाऽऽत्मानं समाप्नुयात् । सादिः। सर्वत्र विषयसप्तमी। यः परपरिग्रहोऽयमित्य- भक्तमन्नम् । तस्यापचयो -हासः । प्रथमे दिने विद्वान् अजानन् एधादिकमादत्ते गृह्णाति, स तस्मिन् यावन्तो ग्रासाः ते एकेन न्यूना द्वितीये । एवं तृतीया- विषये तत्र नियुक्तेन राजपुरुषेण निष्ठुरया वाचा बाध्यः दिष्वपि आ एकस्माद् ग्रासात् । तत्रापि यदि न समाप्तिः निवार्यः । ततस्तत्रैव ग्रासपरिमाणापचयः कर्तव्यः । एवं भक्ताप 'विदुषो वाससः परिमोषणम् । चयेनात्मानं समानुयात् समापयेत् । यस्तु विद्वानेवादत्ते तस्य वाससोऽपहारः कर्तव्यः । कृच्छ्रसंवत्सरं वा चरेत । अथ वा संवत्सरमेकं नैरन्तर्येण कृच्छांश्वरेत् । एपा अंदण्ड्यः कामकृते तथा प्राणसंशये भोजन- मेनस्सु गुरुपु गुरूणि, लघुषु लधनीति व्यवस्था । माददानः । अथाप्युदाहरन्ति । स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा तथाशब्दस्य भोजनमित्यनेन संबन्धः । प्राणसंशय- गुरुदारं च गत्वा ब्रह्महत्यामकृत्वा । चतुर्थकाला दशायामेधोदकादेरादाने कामकृतेऽप्यदण्डयः । तथा मितभोजिनः स्युः अपोऽभ्यवेयुः सवनानुकल्पम्। भोजनमप्याददानः प्राणसंशये न दण्ड्य इति । स्थानासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्वरप पापं प्राप्त निमित्ते दण्डाकर्मणि राजानमेनः स्पृशति । नुदन्ते। प्राप्तं दण्डनिमित्तं यस्य तस्मिन् पुरुपे दण्डाकर्मणि अस्मिन्नेव विषये पुराणश्लोकमप्युदाहरन्तीत्यर्थः । दण्डस्याऽक्रियाया यदि दययाऽथलोभन वा प्राप्तदण्डं ब्रह्महत्याव्यतिरिक्तानि स्तेयादीनि कृत्वा चतुर्थकाला- न कुर्यात् तदा तदेनो राजानमेव स्पृशति श्चतुर्थी भोजनकालो येषाम् । यथा- अद्य दिवा स्तेयदोगे आपदनापत्कालद्रव्यविशेषादिविचारः भुङ्क्ते श्वो नक्तमिति, ते तथोक्ताः। तथापि मित- यथा कथा च परपरिग्रहमभिमन्यते स्तेनो ह भोजिनः न मृष्टाशिनः । अपोऽभ्यवेयुः भूमिगतास्वप्सु ! भवतीति कौत्सहारीतौ तथा काण्वपुष्करसादी । स्नानं कुर्युः । सवनानुकल्पं, यथा सवनानि प्रातःसव- यथा कथा च आपद्यनापदि वा भुयांसमल्पं वा, नादीन्यनुक्लप्तानि अनुसृतान्यनुष्ठितानि भवन्ति तथा त्रिषवणमित्यर्थः । तिष्ठेयुरहनि, रात्रावासीरन् । एवं | परपरिग्रहं परस्वमभिमन्यते ममेदमस्त्विति बुद्धौ कुरुते, सर्वथा स्तेन एव भवतीति कौत्सादयो मन्यन्ते । स्थानासनाभ्यां विहरन्तः कालक्षेपं कुर्वन्तः । एते त्रिभिर्वपैस्तत्यापमपनुदन्ते । सन्त्यपवादाः परपरिग्रहेष्विति वार्ष्यायणिः । दण्डानिहस्तेयविचारः । दण्ड्योत्सर्गे राशो दोषः । वाायणिस्तु मन्यते केषुचित्परपरिग्रहेषु स्तेयस्याप- परपरिग्रहमविद्वानाददान गधोदके मूले पुष्पे वादाः सन्तीति (१) आध. १।२५।८ हिध. १।२४. (१) आध. २।२८।१२; हिध. २१२०, दवि. १५२ (२) आध. १।२५।९; हिध. १।२४. (विश्चिद्रासमः परिमोषणे). (३) आध. ११२५।१०-११; हिंध. ११२४ कल्पम् (२) आध. २०२८।१३; हिध. २०२०; दवि. १५२ (कल्पयेत् ); मभा. १२१४१ ( अथाप्युदाहरन्ति०) (अपो... अदण्ड्यः (न दण्ड्यः). ...नुदन्ते०). (३) आध. २।२८।१४; हिव. २।२०. (४) आध. २।२८।११; हिध. २०२० पुष्पे फले (फले (४) आध. १।२८।१; हिध. ११२६ काण्वपुष्क ( कण्व. पुष्पे ) ( गन्धे ग्रासे०); दवि. १५२ पयो ( एवो) पुणे फले पौष्क ). (फले पुष्पे). (५) आध. ११२८१२; हिध. १।२६ परपरि (पर). उ. उ.

·व्यवहारकाण्डम् , - उ. शम्योषा युग्यघासो न स्वामिनः प्रतिषेधयन्ति । स्यान्मिथ्या द्विर्दोषभाग्भवेत् ॥' इति द्वैगुण्यमाह । तद- शमी बीजकोशी तस्यामुष्यन्ते दह्यन्ते कालवंशेन भ्यासे द्रष्टव्यम् । 'स्तेनः प्रकीर्णकेश' इति वक्ष्यति । स पच्यन्ते इति शम्योपाः कोशीधान्यानि मुद्गमाषचणका- एव तृतीयस्य पादस्यार्थः। कर्तृभेदादपौनरुक्त्यम् । संकरः दीनि । युगं वहतीति युग्यः शकटवाही बलीवर्दः, तस्यः प्रतिज्ञा प्रतिश्रवः । सत्यसंगर इति यथा। यः प्रतिश्रुत्य घासो भक्षः तृणादिः युग्यघास: । एते आदीयमानाः न ददाति सोऽनृतसंकर इति । ककारस्तु छान्दसः । स्वामिनो न प्रतिषेधयन्ति स्वामिभिः प्रतिषेधं न तस्मिन् याचकः स्वयमेनो मार्टि । तस्मात्प्रतिश्रुतं देय- कारयन्ति । एतेष्वादीयमानेषु स्वामिनो न प्रतिषेद्ध. मिति । महन्तीत्यर्थः । स्वयंग्रहणेऽपि न स्तेयदोष इति यावत् । शुल्कस्थापना अत्र स्मृत्यन्तरे विशेषः 'चणकव्रीहिगोधूमयवानां धार्य शुल्कमवहारयेत् । मुद्गमाषयोः । अनिपिद्धग्रहीतव्यो . मुष्टिरेकोऽध्वनि तत्र गौतमः---'विंशतिभागः शुल्कः पण्ये' इति स्थितैः ॥' इति । मनुस्तु---- 'द्विजोऽध्वगः क्षीण- (गौध. १०।२५ )। यद्वणिग्भिर्विक्रीयते हिङ्ग्वादि, वृत्तिविष द्वे च मूलके । आददानः परक्षेत्रान्न दण्ड तस्य विंशतितमं भागं राजा गृहीयात् । तस्य शुल्क दातुमर्हति ॥ इति संज्ञा । एप धार्म्यः धयः शुल्कः । तमधिकृतै- अतिव्यवहारो व्युद्धो भवति । रेवाऽवहारयेत् ग्राहयेदिति । मूलादिषु विशेषस्तेनैवोक्तः-- शम्योपादिष्वपि अतिव्यवहारो व्युद्धो दुष्टो भवति, 'मूलफलपुष्पौषधिमधुमांसतृणेन्धनानां पाधिक्यमिति अतिमात्रापहारे स्तेयदोपो भवतीत्यर्थः । उ. (गौध. १०।२६ )। सर्वत्रानुमतिपूर्वमिति हारीतः । अकरः श्रोत्रियः । सर्वेषु द्रव्येषु सर्वास्ववस्थासु स्वाम्यनुमतिपूर्वमेव श्रोत्रियः करं न दाप्यः। अन्ये दाप्याः । ग्रहणमिति हारीत आचार्यों मन्यते । सर्ववर्णानां च स्त्रियः । दण्ड्यादण्डने दोपः अकराः । वर्णग्रहणात् प्रतिलोमादिस्त्रियो दाप्याः। उ. अनादे भ्रूणहा माष्टिं अनेना अभिशंसति । कुमाराश्च प्राक् व्यञ्जनेभ्यः । स्तेनः प्रमुक्तो राजनि याचन्ननृतसंकरे ।। व्यञ्जनानि इमध्वादीनि । यावत्तानि नोत्पद्यन्ते इति । तावदकराः। पडङ्गस्य वेदस्याध्येता भ्रूणः । तं यो हतवान् स "ये च विद्यार्थी वसन्ति । भ्रणहा । सोऽन्नादे मार्टि लिम्पति । किं ? प्रकरणादेन विद्यामुद्दिश्य ये गुमपु वमन्ति ते जातव्यञ्जना अप्य- इति गम्यते । भ्रूणघ्नो योऽन्नमत्ति तस्मिंस्तदेन: संक्रामति। समाप्तवेदा अकराः । उ. तस्मात्तस्योद्यतमपि अभोज्यमिति प्रकरणसंगतः पादः। तपस्विनश्च ये धर्मपराः। इतरत् पुराणश्लोके पठ्यमाने पटितम् । अनेनसं योऽभि- दांसति मिथ्यैव ब्रूते इदं त्वया कृतमिति । स तपस्विनः कृच्छ्चान्द्रायणादिप्रवृत्ताः । धर्मपराः, तस्मिन्नभिशंसति तदेनो माटिं। मनुस्तु पतितं अफलाकाङ्खिणः नित्यनैमित्तिकधर्मनिरताः । धर्मपरा पतितेत्युक्त्वा चोरं चोरेति वा पुनः । वचनानुल्यदोषः (१) आध. १२६९; हिध. ११९. (२) आध. २२६।१०, हिध. २११९. (१) आध. ११२८१३; हिध. १।२६. (३) आध. २।२६।११; हिध. २।१९ (च०). (२) आध. १॥२८॥४; हिध. १॥२६. (४) आध. २।२६।१२; हिध. २११९ (३) आध. १।२८।५; हिध. 1॥२६. (५) आध. २०२६।१३; हिध. २११९. (४) आध. १।१९।१५हिध. 11१९. (६) आध. २।२६।१४; हिंध. २०१९. उ. उ.

·स्तेयम् 3. विर.३०५ उ. इति किम् ? ये अभिचारकामा मन्त्रसिद्धये तपस्तप्यन्ते शुल्कस्थापना ते अकरा मा भूवन्निति । सामुद्रः शुल्कः। वरं रूपमुद्धृत्य दशपणं शतम् । शूद्रश्च पादावनेक्ता । अन्येषामपि सारानुरूप्येणाद नुपहत्य धर्म प्रकल्पयेत्। यस्वर्णिकानां पादावनक्ता स शद्रोऽप्यकरः । उ. (१) सामुद्रः समुद्रागतपण्यगोचरः शुल्कः, तत्र अन्धमूकबधिररोगाविष्टाश्च । पण्यषु वरं रूपं मुक्ताफलादि उध्दृत्य गृहीत्वा शतपणमूल्ये एतेऽप्यकराः यावदान्ध्यादि । दशपणं शुल्कं गृह्णीयात् । अन्येषामपि लाभभूयस्त्व- प्रयोजकदेशान्तरागतानां सारानुरूपेण श्रेष्ठं वस्तूवृत्य ये व्यर्था द्रव्यपरिग्रहः । गृहीत्वा धर्म्य धर्मादनपेतं शुल्कं प्रकल्पयेत् गृह्णीयादि- ये ,च परिव्राजकादयः द्रव्यपरिग्रहैया निष्प्रयो- त्यर्थः । अनुपहत्येत्यनेनैव वणिजो द्रव्योपघातो न कार्य जनाः शास्त्रतो येषां द्रव्यपरिग्रहः प्रतिपिद्धः तेऽप्यकगः । तथा च वसिष्ठः- 'अकरः श्रोत्रियो राजा पुमाननाथ: इत्युक्तम् । हलायुधस्तु उपहत्येति पठित्वा गृहीत्वेति व्याख्यातवान्, फलतो न विशेषः। प्रवजितो बालवृद्धतरुणप्रशान्ताः' इति । (२) 'षड्भागभृतो रोजा' (बौध. १।१८।१) बोधायनः इत्युक्तम् । तस्य क्वचिदपवादमाह--- सामुद्र इति । स्यमहापातकदण्डविधिः । दण्ड्योत्सर्गे राशो दोषः । राज्ञो भवतीति शेषः। द्वीपान्तरादाहृतं सामुद्रं वस्तु सेनः प्रकीर्य केशान् सैध्रकं मुसलमादाय तत्संबन्धी सामुद्रः शुल्कः पणद्रव्यम् । स्कन्धेन राजानं गच्छेदनेन मां जहीति तेनैनं तस्मिन् भाग: कियानित्यत आह-- वरामिति । हन्यात् । वधे मोक्षो भवति । गृह्णीयाद्राजेति शेपः । वरमुत्कृष्टद्रव्यरूपं रत्नादिद्रव्यं स्वामिने ब्राह्मणस्वर्ण हरति बलन वञ्चनया चौर्यण वा यो प्रदाय शेपं शतधा विभज्य दशपणं गृह्णीयात् । ब्राह्मणः स स्तेन इति गीयते । तस्यैतत्प्रायश्चित्तम्- अनेन मामुद्रे दशभाग: शुल्क इत्युक्तं भवति । अन्येषामपीति । असामुद्राणामपि द्रव्याणां सारफल्गु. प्रकीर्य केशानित्यादि । सैध्रको दृढदारुनिर्मितः । सैध्रक त्वापेक्षया वरं रूपमनुपह्त्यैव धर्म प्रकल्पयेदात्मार्थम् । मुसलं स्कन्धेनादाय राजानं गच्छेदिति.संबन्धः । बौवि. (पृ.११०) तत्र सारफल्गुविभागी गौतमेनोक्त:-- 'विंशतिभाग: गुल्कः पण्ये । मूलफलपुष्पौषधमधुमांसतृणेन्धनानां अथाप्युदाहरन्ति-- पाष्ठयम्' इति । षष्ठतमं पाठ्यम् । बौवि. (पृ.९१) स्कन्धेनादाय मुसलं स्तेनो राजानमन्वियात् । वसिष्ठः अनेन शाधि मां राजन् क्षत्रधर्ममनुस्मरन् । म्तेयदुष्टलक्षणानि शासने वा विसर्गे वा स्तेनो मुच्येत किल्विषात्। स्तेनोऽनुप्रवेशान दुष्यति शस्त्रधारी सहोदो अशासनात्तु तद्राजा स्तेनादाप्नोति किल्बिपमिति॥ प्रणसंपन्नश्च व्यपदिष्टस्त्वेकेषाम् । अथेदानी स्तेनशासनमपि राज़ आवश्यकमित्य- (१) बोध. १।१०।१५-६ अप. २।२६१ मामुद्रः तत्प्रदर्शयितुं तदशासने ढोषमाह--- अथाऽपीति । ( सामुद्र ) रूप्येणा ( सारेणा ); व्यक. १११ रूप्ये (रूपे) शासन वधः । विसर्गो मोक्षः । किल्बि पापम् । धर्म (धर्म); विर. ३०५ दशपणं शतम् ( शतपणमूल्ये चौवि. (पृ.११०) दशपणं ) रूपाये ( रूपे ) धर्म ( धन्यं ); दवि. ९४ पणं ( पलं) धर्म (ध). (१) आध, २०२६।१५; हिध. २११९. (२) वस्मृ. १९।२६ (क) यति (ष्यते ) नश्च (नो), (२) आध. २२६।१६; हिध. २।१९. (ख) (स्तेनाभिशस्तदुष्टशस्त्रधारिसहोहव्रणसंपन्नग्धपदेष्ट्रष्य केषाम् ); (३) आध. १२६।१७; हिध. २।१९. व्यक. ११६; मभा. १२१४८ प्यति (ध्यते); विर. ३३३ (४) बौध, २११११७. . (५) बौध. २॥१॥१८-२०. स्वे (). P ·२६६८ व्यवहारकाण्डम् अनुप्रवेश: चोरानुगमनमात्रम् । कस्तर्हि दुष्यतीत्य अधिष्ठानात् पत्तनादेयों निहारः निष्कृष्य हरणम् । बाह शस्त्रधारी, शस्त्रग्रहणनिमित्तं विना तद्धारी, सहोढः सार्थानां पण्यपूर्णानां हरणपक्षेऽर्घमानं मूल्यमानं मान सलोत्रः, चोरचिह्नवणसंपन्नश्च, व्यपदिष्टश्चैकेषां शस्त्र भाण्डं तन्मूल्यं यत्तेन मात्रा परिमाणं यस्येति व्यधि- ग्रहणादिभिर्विनैव आप्तोपन्यस्तचौर्यः । विर.३३३ करणेऽपि बहुव्रीहिः । तेन भाण्डस्य पत्तनादेनिहारपक्षे स्तेयमहापातकदण्डविधिः । दण्ज्योत्समें राज्ञो दोषः । तन्मूल्यानुसारेण राजशुल्कं देयम् । नैर्हारिकं निहार- ब्राह्मणसुवर्णहरणे प्रकीर्य केशान् राजानमभि- संबन्धि । महामहयोर्महोत्सवयोः राज्ञः पुत्रजन्मादीन्द्र- धावेत् स्तनोऽस्मि भोः शास्तु मां भवानिति तस्मै महादिरूपयोस्त्वित्थमपि निहारं कुर्वतोऽनत्ययोऽदण्डः विर.३०३-४ राजौदुम्बरं शस्त्रं दद्यात्तेनाऽऽत्मानं प्रमापयेत्, स्यादभयमताडनं चेत्यर्थः । शुल्के चापि मानवं श्लोकमुदाहरन्ति---- मरणात् पूतो भवतीति विज्ञायते। 'निष्कालको वा घृताक्तो गोमयामिना पाद- न भिन्नकार्षापणमास्ति शुल्कं प्रभृत्यात्मानमभिदाहयेत् मरणात्पूतो भवतीति न शिल्पवृत्तौ न शिशौ न दूते। न भैक्षलब्धे न हृतावशेषे विज्ञायते । न श्रोत्रिये प्रव्रजिते न यज्ञे ॥ * दण्ड्योत्सर्गे राजैकरात्रमुपवसेत् त्रिरात्रं पुरोहितः कृच्छ्रमदण्ड्यदण्डने पुरोहितस्त्रिरात्रं भिन्नो न्यूनः कार्षापणो मूल्यं यस्य तद्भिन्नकार्षापणं राजा । अथाप्युदाहरन्ति- पण्यं, शुल्कोऽपि भिन्नकार्षापणः तेन कार्षापणादाग् यस्य मल्यं तत्र वस्तुनि शुल्को न ग्राह्य इत्यर्थः । न अनादे भ्रूणहा मार्टि पत्यौ भार्याऽपचारिणी। शिल्पवृत्तौ, न शिल्पिना शिल्पित्वात् प्राप्त वित्ते, शिशौ, गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ॥ राजभिवृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । विक्रय्य गवादि वत्सादौ, दूते दूतवस्तुनि, कृतावशेष वणिजः शेषवस्तुनि । यज्ञे यज्ञार्थमानीयमाने द्रव्ये । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ।। एनो राजानमृच्छति उत्सृजन्तं सकिल्बिषम् । हलायुधस्तु शिशुशिल्पिदृतान् बुद्धिस्थीकृत्य एवं न शिशु प्रभृतिभ्यः वणिग्भ्यः कचिदपि शुल्कद्रव्यं ग्राह्यमित्यत्र तं चेदातयते राजा हन्ति धर्मेण दुष्कृतम्। इति ॥ वाक्ये प्राह । विर.३०५६ अर्धस्थापना शुल्कस्थापना च विष्णुः गार्हस्थ्याङ्गानां च मानोन्माने रक्षिते स्याताम् । प्रकाशवञ्चकानां शुल्कपरिहर्तृकृटतुलामानकादीनां दण्डः अधिष्ठानानिहारः सार्थानामध्मानमानमूल्य- मात्रं नैहारिकं स्यात् महामहयोः त्वनत्ययः स्याद- नीहारमार्थानामस्मान्न मूल्यमात्रं नैहारिकं स्यात् महामहस्थः शुल्कस्थानमपक्रामन् सर्वापहारमाप्नुयात् । स्यात् ); व्यक. १११% विर. ३०३. * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च व्यवहारमातृकायां (पृ.५७०) (१) वस्मृ. १९।२४-५ (क) शुल्कं (शुल्के), (ख) ( शुल्के चापि० ) भिन्न (रिक्त) दूते ( धर्मे ) लब्धे ( वृत्तौ ); (१) वस्मृ. २०।४५ (ख) हरणे (हरात्) (मां०) मिता. २।२६३ (शुल्के... हरन्ति०); अप. २१२६१ दधात् (ध्यात्). (शुल्के...हरन्ति०) भैक्ष (भक्ष्य ) हृता ( हुता); व्यक. (२) वस्मृ. २०१४६ (ख) मभि ( मति); मभा. ११२; विर. ३०५ हरन्ति (हरति) हृता (कृता); विधि. १२६४१ मभि (मव ) ( मर ... ... यते० ). १३० ( मानवं० ) भैक्ष ( भैक्ष्य ); दवि. ९५ वृत्ती (वित्ते) (३) वस्मृ. १९।९. भैक्षलब्धे (भैक्ष्यसंधे) हता (कृता); वीमि. २१२६३ (४) वस्मृ. १९११० (क) निहारः (भ नीहारः) मितावत् ; समु. ९१ ( शुल्के...हरन्ति० ) भिन्न ( हीन ) हृता सार्था ... ... ... हरिकं (स्वार्थानां मानमूल्यमानं नहारिक) (भृता) स्मृत्यन्तरम्. वन ... ...यं च ( स्थानात्पथः स्यात् ।), (ख) ( अधिष्ठानानो (२) विस्मृ. १३१ (क) नमप (नाइप); अप. भयं च। द्रष्टव्यः।

·स्तेयम् विर.३०८ -- विर.२१९ अनाक्रामन् परिहरन् । सयापहारं, अयं च सर्व याज्ञवल्क्य:- 'राज्ञा सचिह्न निर्वास्याः कुटाक्षो- स्वापहारो वारंवारशुल्कस्थानपरिहारे । याज्ञवल्कीयस्त्वष्ट- पधिदेविनः।' विष्णुः-... 'कूटाक्षदेविनां करच्छेद उपधि: गुणदण्डीऽनभ्यासे परिहारस्येत्यविरोधः । विर. २९८ देविनां संदंशच्छेदः ।' पूर्ववाक्ये चिह्नमपि यथायथं तुलामानकूटकर्तुश्च । तदकूटे कूटवादिनश्च । करसंदंशच्छेदात्मकमेव विवक्षितमेकमूलत्वानुराधात् । द्रव्याणां प्रतिरूपविक्रयिकस्य च। संभूयवणिजां संदंशच्छेदश्च तर्जन्यङ्गुष्ठच्छेदः । एतच्चापराधांतिशये पण्यमनणावरुन्धताम् । प्रत्येकं विक्रीणतां च । द्रष्टव्यम् । प्रतिरूपकं च कृतकमुक्तादि । संभूयवणिजामित्यादि, एते दोपानुरूपत एव दण्ड्याः। कूटमानाः मिलित्वा वणिजामधिकमल्यं पण्यमल्पमूल्येन क्रीणता. ' कूटतुलाः उत्कोचजीविनः कपटोपायाः कितवाः मल्पमूल्यं च वस्त्वधिकेन विक्रोणतां च एकैकस्योत्तमः : पण्ययोपितः प्रतिरूपकराः नैगमाद्याश्च भूरिधना साहसं दण्ड इत्यर्थः । अपि (न?) धनदण्ड्या अपि तु दोषानुसारेण । उत्तमं साहसं दण्डनीयो भिपड्मिथ्याचरन्नुत्तमेषु एते प्रकाशतस्कराः। न पुनधनानुरूपत इत्यर्थः । पुरुषेषु । मध्यमेषु मध्यमम् । तिर्यक्षु प्रथमम् । प्रतिरूवकराः मिथ्यानाणकादिकारिणः मङ्गलादेशवृत्त. ग्रन्थिभेदकानां करच्छेदः । यश्चकारेण समुच्चिताः । सवि.४६० अप्रकाशतरकराणां पशुधान्यवस्त्रमध्यपेयरत्नादिद्रव्यहारिणां ते कूटाक्षदेविनां करच्छेदः। उपधिदेविनां दण्डविधिः संदंशच्छेदः । गोऽश्रोष्ट्रगजापहार्येककरपादिकः कार्यः, अजा- २।२६२ सर्वा ( मरवा ); व्यक. १११ मप ( मपा ); विर. द्यपहार्येककरश्च । २९८ मप ( मना): दीक. ५३ मपका ( मनाक ); विचि. अजाद्यपहार्यककरः कार्य इत्यन्वयः। अत्र पूर्व व्यासे- १२७ व्यकवत् ; दवि. ९३ विरवत् ; सेतु. २३१ दीकवत् : नाजाविहरणे अर्धत्रयोदशपणा इत्यभिधानादननाजा- ३२१ मान ( मवाप्न). विहरणे एककरत्वस्योक्तेविरोधस्य प्रसङ्गे धनशून्यचीरत्वे (१) विस्मृ. ५११२२-६ मानकर+( कर्म ); व्यक. यज्ञोपयुक्ताजाविहरणे वा विष्णुरिति परिहारः । १११ गान (नाणक) (तदरे. ) त्येकं (त्येकस्य ); विर. २९९ मान (नाणक) तदकुटे कृट (तनकृट) क्रायिक (कायक) धान्यापहार्येकादशगुणं दण्ड्यः । सस्यापहारी स्येक (त्येकस्य). च । सुवर्णरजतवस्त्राणां पञ्चाशतस्त्वभ्यधिकमप- (२) विस्मृ. ५।१७४-७; अप. २।२४२ मध्यमेषु हरन विकरः । तदूनमेकादशगुणं दण्ड्यः । मध्यमम् ( मध्यमं मध्यमेषु); व्यक. ११२ अपवत ; विर. ३०६ दण्डनीयो (दण्ड्यो ); विचि. १३० ( पुरुषेषु०) ७४० ( उपधि ... ...च्छेद:०); सेतु. २९०; समु. १६५. मध्यभेपु ... ... प्रथमम् ( मध्यमं मध्यमेषु प्रथमं निर्यक्षु ) शपं : (१) सवि. ४६०. विरवत् ; दवि. १०५ (पुरुषेपु० ) शेषं विरवत् ; सेतु. २३२ (२) विस्मृ. ५।७७-८ (क) पादिकः ( पादः) थप विचिवत. ( व्यप), (ख) करपादिकः ( पादकर:) थप (वार); (३) विस्मृ. ५।१३६. व्यक. ११४; विर. ३२०; विचि. १३६ जापहार्येक ( जाप- (४) विस्मृ. ५।५३४--५; अप. २।२०२ यो+च) हारकः एक); व्यनि. ५१०-११ पादिकः ( पादः) द्यपहायक का ( कपटा ); व्यक. ११२ छो+(च); विर. ३०८ ( व्यपहारे एक ); दवि. १३० ( अजा ... ... श्व०) : १३२ (ो०) : ६१७: पना. ५७६ उप ( उपा ); रत्न. १२४ । ( गो ... ( गो ... ... कार्य:०) अप ( व्यप ) काश्च ( कर : कार्यः ); धो+(च) ( उप... .च्छेदः०); विचि. २६० (घते. ); : सेतु. २३८ विचिवत् ; समु. १५० करपादिकः ( पादः) व्यनि. ४८२ व्यकवत् ; दवि. १०८ विचिवत् ; पीमि. / अप (व्यप) करश्व ( करः). २।२०३ फूटा (कपटा); व्यप्र. ३८८ व्यकवत , ( उपधि ... (३) विस्मृ.५।७९--८२, व्यक. ११४ (सुवर्ण... च्छेदः०) : ५६७; व्यउ. १२६ व्यप्रवत् ; विता. दण्यः०); विर. ३२२ (%D) ब्यकवत्, विर. ३२० . .. ...

·२६७० व्यवहारकाण्डम् . सवि. सवि.४५६ सूत्रकासिगोमयगुडदधिक्षीरतक्रतृणलवणमृद् ब्राह्मणे शतगुणो वा पूर्ण वाऽपि शतं भवेत् । भस्मपक्षिमत्स्यवृततैलमांसमधुवैदलयेणुमृन्मयलोह *निकृष्टे द्विगुणं कल्पयेत् । भाण्डानामपहर्ता मूल्यात् त्रिगुणं दण्ड्यः । निकृष्टो जात्या आचारण धनेन वेति निबन्धन- पकानानां च । कारः । न च दिव्यमातृकायां 'द्विगुणाथै यथाभिहिता पुष्पहरितगुल्मवल्लीलतापर्णानामपहरणे समयक्रिया वैश्यस्य, त्रिगुणाथै राजन्यस्य, चतुर्गुणार्थे कृष्णलान । शाकमूलफलानां च । ब्राह्मणस्य' इति विष्णुवचने शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणाना- रत्नापहायुत्तमसाहसम् । मेकद्वित्रिचतु:संख्यया दिव्यक्रियायां तारतम्यमुक्तं; अवध्यमधनविषयमंतत् । विर. ३२४ अत्रापि दण्डकल्पनमष्टमांशषोडशांशचतुर्विशद्वात्रिंश- अनुक्तद्रव्याणामपहर्ता मूल्यममम् । कल्पनया भाव्यमिति वाच्यम् । दण्डविधायकदिव्यविधा- भुद्रद्रव्यापहारे मूल्याद् द्विगुणो दमः । यकशास्त्रयोर्वेदमूलत्वेन न्यायमूलत्वाभावात् वाचनिक- एतदल्पप्रयोजनशरावादिविषयमिति वेदितव्यम् । मिदं तारतम्यम् । ४५६ सवि.४५७ देशकुम्भीधान्यहरणे एकादशगुणं दाप्यः । उत्तममध्यमाधमद्रव्याणां हरणे मूल्यानुसारतो विंशतिद्रोणकं कुम्भी खारीपर्याय इति चन्द्रिका- दण्डः। कारः। तदद्विगुणापहारे एकादशगुणं तद्धनं दापयित्वा उक्तो दण्डः शूद्रवश्यक्षत्रियब्राह्मणानां विदुपां अङ्गच्छेदनवधरूपदण्डा योज्या यथायोगम् । स्तेये द्विगुणोत्तराणि किल्बिपाणि । अयमर्थ:---- यस्मिन्नपहारे यो दण्ड उक्तः स शूद्र कर्तृके अपहार्यद्रव्यस्य अष्टगुण आपादनीयः । वैश्य- मणीनां प्राणकलञ्जापहारे हस्तच्छेदो वधः कर्तृके अपहारे पोडशगुण: । क्षत्रियकर्तृके अपहारे द्वा हलारोहणम। त्रिंशद्गुण: । ब्राह्मणकर्तृके अपहारे चतुष्पष्टिगुणो दण्ड प्राणो नाम चतुमापात्मकः परिमाणविशेषः । आपादनीयः । एवं विछूद्रादिकर्तृकेऽपहारे दण्ड कलञ्जो नाम धरणम् । यथाद विष्णुगुप्त:--... 'पञ्च- ऊहनीयः। मविं. ४५५.६ गुञ्जलको माप: प्राणस्तषु चतुर्गुणैः । कलञो धरणं (१) विस्मृ. ५।८३-४ (ख) भाण्डा (दण्डा); व्यक. ११५ प्राहु: मणिमानविशारदाः ॥' इति । अत्र केचिच्चनुर्गुणे: ( क्षीरतागुड ) पक्षिमत्स्य (मत्स्यपश्नि) इति पदसामर्थ्याविंशतिगुणात्मको माषो न भवति. (तैल०); विर. ३२७ गुड ... ... वेणु ( दधिक्षारतकलवण- विधेयस्यैव प्राधान्यात् , प्रधानपगमर्षस्य न्याय्यत्वात् , गुडतृणगृद्भरममत्स्यपक्षिनेलधृतमांसमधुबैणवणु) त्रिगुणं (द्विगुणं); पोडशमापात्मकः प्राण इत्याहुः । एतदेव सम्यक् । दवि. १४९ गुड ... ... नक ( दधिक्षीरतकगुड) पक्षि...वैदल तथा व्यवहारात् । कलजस्तु प्राणद्वितयं 'कलम्ज: (मत्स्यपक्षितलघृतमांसमधुविदल ) त्रिगुणं ( द्विगुण). प्राणयुग्यकम् ' इति लक्षणात् लोकाचारतो व्यवस्था ; (२) विस्मृ. ५।८५-६. एतत्सर्व दण्डकथनं बलावष्टम्भे वेदितव्यम् । साहस (३) विस्मृ. ५।८७; व्यक. ११४; विर. ३२४, विचि. प्रकृत्य मन्वादिभिरुक्तत्वात् । सवि. ४५७ १३९; दवि. १४५ गम् (सः); वीमि. २१२७३; सेतु. २४१. दोषानुविद्धाः प्रच्छन्नाः गूढतस्कराः । उतक्षेपकः (४) विस्मृ. ५।८८; व्यक. ११५; विर. ३२८; विचि. संधिभत्ता पशुस्त्रीग्रन्थिभेदकाः परस्परं दण्ड्याः। १४१ समम् + (दमम् ); दवि. १५३ द्रव्या ता (१) सवि. ४५६. (२) सवि. ४५६. (द्रव्यहरणे); सेतु. २४३ विचिवत् . (५) सवि. ४५७. (३) सवि. ४५६. (४) सवि, ४५७. (६) सवि. ४५५. (७) सवि. ४५५ शुवै (शूद्राद). (५) सवि. ४६.. गुद... तक ·१६७१ दोषा रात्रिः। सवि.४६० चौरहतं चौरेसम्मेऽपि स्वामिने प्रत्यर्पणीयम् कूटशासनाश्व राजा हस्यात् । कूटलेख्य- धनमवाप्य सर्वमेव सर्ववर्णेभ्यो कारांश्च । दद्यात् । अनवाप्य च स्वकोशादेव दद्यात् । गरदामिदप्रसपतस्करान खीबालंपुरुषघातिनश्च शङ्ख शहलिखितौ च ये च धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योऽधिकमप- मानार्घस्थापन,विधिः हरेयुः। धरिममेयानां शतादभ्यधिकम् * । तुलामानप्रतीमानव्यवहारार्घसंस्थापन देश- प्रसह्यतस्कराणां चावकाशभक्तप्रदांश्च । द्रव्यानुरूपं प्रत्ययितपुरुषाधिष्ठितम् । अन्यत्र राजाशक्तेः। प्रकाशवञ्चक-कूटतुलामानव्यवहादिदण्ड विधि: राशश्वेच्चौरनिवारणे न शक्तिः, तदा ग्रामनिवासिनां कूटतुलामानप्रतिमानव्यवहारे शारीरोऽङ्गच्छेदो वा। आत्मत्राणाय चौररक्षणेऽपि न वध इत्यर्थः । वै. मानं प्रस्थादि । शारीरो मुण्डनादिरूपः । अङ्गच्छेदः 'स्तेनाः सर्व एवापहृतं धनिकस्य धनं दाप्याः । कर्णादिच्छेदः । अर्थगौरवागौरवाभ्यां विकल्पव्यवस्थितिः। ततस्तेषामभिहितदण्डप्रयोगः । विर. २९८ प्रतिषिद्धभाण्डनिहोरे । करशुल्कस्थापना पंजाभ्यो बल्यथे संवत्सरेण धान्यतः षष्ठमंशमा- शारीरोऽङ्गच्छेदो वा दण्ड इत्यनुवृत्तौ शङ्खलिखितौ दद्यात् । सर्वसस्येभ्यश्च । द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो प्रतीति । निहारे विक्रये । नाशितभाण्डमूल्यो यदि, तदैवमित्यविरोधः । एवञ्च राज्ञा निषिद्धमपि राजयोग्य- वस्त्रेभ्यश्च । मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफल- रसदारुपत्राजिनमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः मपि विक्रीय यदि मल्यदानाशक्त एव कश्चित् स्यात् , विर.३०१ भागम् । ब्राह्मणेभ्यः करादानं न कुर्यात् । ते हि तदा तत्राप्ययं दण्डो न्यायतौल्यात् । राज्ञो धर्मकरदाः। राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृत- अप्रकाशतस्कराणां पशुपुरुषमाण्डायपहारिणां दण्डविधिः षष्ठांशभाक् । रोजपुत्रापहारेऽष्टसहस्रं शारीरो वा दण्डः स्वदेशपण्याञ्च शुल्कांशं दशममादद्यात् । पर- तत्कुलीनेष्वध स्त्रीपुरुषयोश्च । देशपण्याञ्च विंशतितमम् । अष्टसहस्रमष्टाधिकसहस्रं, कापणानाम् । तत्कुलीनेषु राजकुलीनेषु राजपुत्रव्यतिरिक्तेष्वर्ध अष्टा- स्वदेशपण्ये वणिज उत्पन्ने लाभे दशमांशं राजा गृह्णीयात् । परदेशपण्ये च उत्पन्न लाभे विंशतितममंशं धिकसहस्रार्ध, स्त्रीपुरुषयोश्च राजकुलीनयोरधैं अष्टाधिक- सहस्रार्ध, शारीरो वेति विकल्पे धनवत्त्वाधनवत्त्वाभ्यां गृह्णीयादित्यर्थः । विर, ३०४ * स्थलनिर्देशः साहसप्रकरणे (पृ. १६०९) द्रष्टव्यः । (१) विस्मृ. ३१६६-७; व्यक ११८ चौर ( चौराप ) (१) विस्मृ. ५।८९-९० व एवाप ( मप ) (धनं०); (च० ); विर. ३४५ चौर...... मवाप्य (चौरापहृतं द्रव्यं) अप. २१२७५ (धनं.); व्यक. ११६ ( स्तेनाः०) एवाप ( च०); दधि. ८८ व्यकवत् . ( एव वाप ) (धनं०); स्मृच. ३१८ ( धनं० ): ३१९ (२) व्यक. १११; विर. ३०२, दवि. ९७ संस्था (स्तेनाः सर्व एवापहतं दाप्याः ) एतावदेव; विर. ३३१; विचि. १४३ (%); सेतु. २४४; समु. १५० अपवत् . (३) ब्यक. १११; विर. ३९८, विचि. १२७ शंखः, (२) विस्मु. ३१२२-२८. दपि. ९० सेतु. २३०. (३) विस्ट. ३०२९-३० व्यक. १११.ण्याच (ण्यात); (४) चिर. ३०१; दवि. ९२. बिर. ३०४ ण्याच शुस्काशं ( ण्यात शुल्क ); विति, १२९ (१) बक. ११४; विर. ३१८, दवि. १२७ अर्थ... भाकावर सेतु- २९५ म्यानत. ... (पुरेप सीपुरणयोः). तच्च व्यवस्था। विर. ३१८ ·व्यवहाण्डम् विर. ३२४. अथवा मित्रैः हस्त्यावरथमोपचानेषु राजपुत्रीमहास्वदण्डः । xt वर्णविशेषकृतचौर्यदण्डविधिःगीर मालिकेष्वनियोदशा कालकुलविनागप- क्राणो ब्राह्मणस्य । समिदायमानिकाष्ठ- हरणे कार्यपणा : Irr तृणोलपपुष्पफलमूलान्यपहरन् बलादविज्ञान अत्र व्यासन वाहिवारमहरण सर्वस्वग्रहणमुक्तं अनेन : हातलछेदनमाप्नुयात् । कुशाकाकामिहोवद्रव्यापहारे त्वष्टसहस्रमुक्तमिति विरोधो. वाजिवारणगौरवागौरवाभ्यां प्रत्यक्षतोऽङ्गच्छेदः स्यान् , अप्रत्यक्षं यथावितितो- परिहार्यः । विर.३१८ वि ऽयं किल्बिपीति ब्राह्मणः खरयानमघाप्नुयात् । FINE सुवर्णरजतापहारे. शारीरोऽङ्गच्छेदो वा- मूत्रमौण्ड्यमितरेषां खरयानमेव च । ब्राह्मणोऽत्र यागादिपरः । अग्रे ब्राह्मण एव कर्म- शारीरो दण्डस्ताडनम् । अङ्ग कर्णादि । पञ्चाशदून- वियोगविख्यापनविवासनाङ्ककरणानां वक्ष्यमाणत्वात् । विनयं निर्धनविषयं चैतत् । समिदादीन्यत्र यागार्थमानीतानि, करक: कमण्डलुः । अष्टशतं सीताद्रव्यापहरणे यथाकालम। अग्निहोत्रद्रव्याणि हवनीयादीनि, किल्बिषी चौरः प्रक- अष्टशतमष्टाधिकशतम् । सीता कृष्यमाणा भूमिः रणात् । मूत्रमौण्ड्यं मूत्रेण मुण्डनम् । इतरेषां क्षत्रिया- तद्रव्यं हलकुदालादि , यथाकालं कर्पणसमये । दीनाम् । विर. ३२९-३० विर. ३२४ • कृतकाष्ठाश्मकौलालचर्मवेत्रदलभाण्डेषु मूल्या अन्यूनभावे वैश्यवत् शूद्रस्य कल्प्यम् । त्पश्चगुणत्रयो वा कार्षापणाः। एकचक्रापहरणे चौर्यशङ्कितशोधनदण्डो चत्वारिंशत् , शकटे त्वशीतिशतम् । असाक्षिप्रणिहिते दिव्यम् । कृतकाष्ठं घटितकाष्ठं, कौलालं कुलालनिर्मितं मृन्म- सजनैरात्मानं ना शोधयेदेव । स चेद्दण्ड्योऽर्थिनां यमिति यावत् । भाण्डपदमश्मादिभिः संबध्यते । एक- चार्थ दापयेत् । दण्ड्यादण्डने राजदोषः चक्रमेकं रथाङ्गम् । चत्वारिंशत् पणा एव, अशीति- शतमशीत्यधिकशतम् । विर. ३२७ अन्नादे भ्रूणहा माष्टि पत्यो भार्यापचारिणी । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि (१) व्यक. ११४ रथगो (गोरथ ) के किल्बिषम्।। ( केऽर्धत्रयोदशं ) हरणे + ( त्रयः); विर. ३१८ (अजा... कार्षापणाः० ०): ३१९ (हरत्य इण्डः०); दवि. (१) मेधा. ८।३३३ ( कुशकरकाग्निहोत्रद्रव्याण्यपहरतोs- ङ्गच्छेदः स्यात् ) शंखः, एतावदेव; अप. २०२७५ पुष्प...... १३० ( रथ० ) वृपया (वृपाय ) ( अजा......कार्यापणा: ०); १३२ (हस्त्य...... इण्डः . ) केप्वर्ध ( केऽर्ध ) हरणे + हरन् ( शष्पपुष्पधूपफलान्यपहरेत् ) कुश + (चर्मभाण्डं ) व्यापहारे ( व्याण्यपहरतः ) मूत्र ( मूत्र ) मेव च ( मेव): ( त्रयः). व्यक. ११५ यथाविदितो ( यदा विदितो ) शेष अशुद्धि- (२) व्यक. ११४; विर. ३२४ रजता (रत्ना); विचि. बाहुल्यम् : विर. ३२९ तृणोलप ( तृणोपल ); विचि. १४३ १३९ शंखः; दवि. १४५ विरवत् ; सेतु. २४१ शंखः (ब्राह्मणस्य तु मौण्ड्यमितरेषां खरयानम् ।) शंखः, एतावदेव (३) व्यक. ११५ हरणे...लम् (हारे च); विर.३२४; दवि. १५० तृणोलप ( तृणोपल ) न्यप ( थप ) बला विचि. १३९ प (भि ) शंखः, दवि. १४५ हरणे ( हारे); वा ( वा बलादविशातो) व्यापहारे ( व्याण्यपहरेत् ) यथावि सेतु. २४१ प ( घि) शंखः. ( यदा वि ) मवामु (मान); सेतु. २४३ दाज्ये (धाणे) तृणोलप ( नृण) शातो (शाते ) (कुश ...... मेव च०). (४) व्यक. ११५ दल ( विदल ) शतम् (तमः); बिर, (२) मभा. १२१४१ शंख:: (३) अप. २२२६६. ३२७, दवि. १४७ ( कृत :: कार्षापणाः .) पह (४) चतुर्वर्गचिन्तामणि VGHI PIt I Page (ह) शकले स्वीक (कटेऽशी ).:.१४९ समक. 781. EDheritantre of Shankhalikhital शतम् • ); सेतु. २४२ (दल) aai). Page 46. edited by Prof. P. V: Kabela पणा ·.. THE । । iha: कौटिलीयमर्थशास्त्रम् : :5 | कानिदेशं कर्म कुर्नुरिलिाधने बिधिबतर- OFTS ME ME देशकालैकसाध्य. 'अनन्चोलेनामाभित्र्ययोगकमनीय- कारुकरक्षणम् ...... तया स्वरूपतो निर्देष्टुमशक्यं वा भवति कर्म । कारुकरक्षणम... प्रदेष्टारमयस्त्रयोऽमात्याः Link ; Her: 5. श्रीमू. कण्टकशोधनं कुयुः । 1. कालाविपातने पादहीनं वेतनं तद्धिगुणश्च अर्थ्यप्रकाराः. , कारुशासितारः । संनिक्षेप्तारः दण्डः । अन्यत्र भ्रषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्ट म्ववित्तकारवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेपं ..गृह्णीयुः । वाभ्यावहेयुः । कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्- विपत्ती श्रेणी निक्षेपं भजेत । निर्दिष्टदेशकालकार्य द्विगुणश्च दण्डः । च कर्मः कुर्युः । अनिर्दिष्ट्रदेशकालकार्यापदेशम् । : तन्तुवाया दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः । वृद्धि- अथ चतुर्थ :कण्टकशोधनं नामाधिकरणमारभ्यते । 'च्छेदे छेद द्विगुणो दण्डः । कण्टकानां, कण्टकाः प्रजापीडाकरत्वात् । कण्टकतुल्या: सूत्रमूल्यं वानवेखनम् । भौमकौशेयानामध्यर्ध- कारुकवदहकादयः, तेषां शोधनं तेभ्यः प्रजापीडा यथा गुणम । पत्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणम् । न भवेत् तथा तच्छमनं कण्टकशोधनम् । तदस्मिन्नधि मानहीने हीनावहीनं वेतनं तद्विगुणश्च दण्डः । करणे प्रस्तुतम् । तत्र प्रथमं सूत्र -- काम्करक्षणमिनि । तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः । सूत्रपरिवर्तने नाडिन्धमतक्षायस्कारादयः कारुकाः तेभ्य: प्रजानां मूल्यद्विगुणः । तेन द्विपटवानं व्याख्यातम् । रक्षणमिति मत्रार्थ: । प्रदेष्टार इति । कण्टकशोधनाधि ऊर्णातुलायाः पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोम- कृता: प्रदष्टार इत्याख्यायन्ने । ते त्रयस्त्रयः, अमात्याः च्छेदश्च । जानपदत्वाद्यमात्यगुणयुक्ताः, कण्टकशोधनं कुर्युः । इह कालातिपातन इत्यादि। निर्दिष्टकालातिक्रमे पादहीनं वीप्सा काटकशोधनस्थानेषु सर्वेष्वपि प्रदेष्टुत्रित्वप्रति- वेतनं, तद्विगुणश्च दण्डः । अन्यत्र भ्रेपोपनिपाताभ्या- मिति । भ्रेपो व्यालकृत उपप्लव: उपनिपातो देवाग्न्या- कीदृग्गुणा: 'कारव: निक्षेपं ग्रहीतुमर्हन्तीत्याह-- दिकृत: तदतिरिक्तेन निमित्तेन, नष्टं अत्यन्तनाशं गतं, अयेत्यादि । अर्यप्रकारा: अर्थानपेतप्रकाराः शुचि- विनटं वा एकदेशलुप्तं वा, अभ्यावहेयुः निर्यातयेयुः । स्वभावा इत्यर्थ: अर्थनीयस्वभावा बा, अप्रतीकारा कार्यस्य' अन्यथाकरणे निर्दिष्ट्रप्रकारातिरिक्तप्रकारेण करणे, इति क्वाचित्के पाटे अनाशंसनीयप्रतिकारा इत्यर्थो वेतननाशः नद्विगुणश्च दण्डः । वाच्यः । कारुशासितार: बहूनां कारणामधश्वराणामुपरि तन्तुवायकर्माह तन्तुवाया इति । कुविन्दकाः, स्थित्वा कर्तव्योपदष्टार:, मंनिक्षेप्तार: प्रातिवेशिकानु- दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयु: दशपलस्य वेशिकसाक्षिकं निक्षेपग्रहणप्रत्यर्पणव्यवहारः, स्ववित्त सकाञ्चिकमेकादशपलाधिकमुतं सूत्रं दद्युः । वृद्धिच्छेदे कारव: स्वधनेनापि भूषणशिल्पकारिणः, एतेन भक्षित- छेदद्विगुणो, दण्डः । निक्षेपनिष्क्रयार्पणशक्तत्वलक्षणां धनवत्तामाह । श्रेणी वानवेतनमाह... सूत्रमूल्यं वानवेतनमिति । अति- प्रमाणा: श्रेणीविधेयाः, उक्तविशेषणपञ्चकयुक्ताः, निक्षेपं कर्मणी वेतनं सूत्रमल्यं यावत् तावद् दातव्यम् । क्षौम- गृह्णीयुः । विपत्तौ ग्रहीतृमरणदीर्घप्रवासादिना निक्षेप- कौशेयानां वानवेतनं. अध्यर्धगुणं सूत्रमूल्यसार्धगुणम् । हानिसंभवे श्रेणी निक्षेपं भजेत भागशो दद्यात् । पत्रोणांकम्बलदुकुलानां वानवेतनं द्विगुणं सूत्रमूल्य- निर्दिष्टदेशकालकार्य चेति । अयं देशोऽयं काल इदं च द्विगुणम् । कार्यवस्तुस्वरूपमित्येवं निर्दिष्टं व्यवस्थापितं देशादिक मानहीने इति। निर्दिष्टायामविस्तारहानौ, हीनाव- यस्य तत् तथा भृतं, कर्म कुर्युः । अनिर्दिष्टदेशकाल. हीनं' हीनस्यावहीनं अर्थादष्टहस्तायामचोदनायां सप्त- (१). ४॥१. (१) कौ. ४१. पत्त्यर्था । सूत्रस्य ·व्याण्डम् -- मिति । লক্ষা: इस्तावामवाने अष्टमांशहीनं पानवेतनं, देयम् । तद्धि- दद्युः। तत्राद्यं मुकुलावदातमेकरात्रेण प्रत्यर्पणीयं द्वितीयं गुणम दण्डा अयथोक्तवानकारिणो भवति । तुलाहीने द्विरात्रेण तृतीयं त्रिरात्रेण चतुर्थ चतूरात्रेणेति व्यवस्था । इति । अन्तरालसूत्रन्यूनतायां, हीनचतुर्गुणो दण्डः । रञ्जनान् दिवसानाह- पञ्चेत्यादि । तनुरागं सूत्रपरिवर्तने दत्तं सत्रमपहृत्यान्यस्य सूत्रस्य प्रतिनिधाने, शोणशिलावृक्षत्वग्योगसाधितकषायरजनीयं वस्त्र, पञ्च- मूल्यद्विगुणः, दण्डः । एष एवैकसत्रवानविधिविसूत्र- रात्रिकं पञ्चरात्रेण देयम् । नीलं नील्या महारसया बानेऽपि ऊह्य इत्याह- तेन द्विपटवानं व्याख्यात- रक्तं, पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं, पुष्पं कुङ्कुमकुसुम्भशेफालि- कादि, लाक्षा अलक्तः, मञ्जिष्ठा अञ्जनवल्लिकाख्या, ऊतुलाया इति । शतपलाया ऊर्णायाः पञ्चपलो आभि: रञ्जितं, पात्रिकम् । गुरुपरिकर्म बहुशिल्पं, विहननच्छेदः विहननं पिञ्जनं शोधनं तन्निमित्तश्छेदः । अत एव यत्नोपचार्य यलसंस्कार्य, जात्यं प्रशस्तै, वास: रोमश्छेदश्च पञ्चपलः, वाननिमित्तः । श्रीम. नेत्रादि, सप्तरात्रिकं सप्तरात्रप्रत्यर्पणीयम् । तत: परं काष्ठफलकश्लक्ष्णशिलासु . यत्राणि विहितकालातिक्रमे वेतनहानि प्राप्नुयुः । नेनिज्युः । अन्यत्र नेनिजतो यस्रोपघातं षट्पणं श्रद्धया इति । आप्ताः, कुशलाः रागगुणपरीक्षा- च दण्डं दधुः। निपुणाः, रागविवादेषु वेतनं कल्पयेयुः । श्रीमू. मुद्राकादन्यद् वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्डं परार्ध्यानां पणो वेतनं मध्यमानामर्धपणः, दद्युः। परवस्त्रविक्रयावक्रयाधानेषु च द्वादशपणो प्रत्यवराणां पादः । दण्डः । परिवर्तने मूल्यद्विगुणो वस्रदानं च । स्थूलकानां मापद्विमाषकं द्विगुणं रक्तकानाम् । मुकुलावदातं शिलापट्टशुद्धं धौतसूत्रवर्ण प्रमृष्टश्वेतं प्रथमनेजने चतुर्भागः श्रयः । द्वितीये पञ्चभागः । चैकरात्रोत्तरं दद्यः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । पश्चरात्रिक तनुरागं, षडात्रिकं नीलं, पुष्प रजकैस्तुन्नवाया व्याख्याताः । लाक्षामञ्जिष्ठारक्त, गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्य जात्यं सुवर्णकाराणाम् । अशुचिहस्ताद् रूप्यं सुवर्ण- वासः सप्तरात्रिकम् । ततः परं वेतनहानि प्राप्नुयुः । मनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः, श्रद्धेया रागविवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः। विरूपं चतुर्विंशतिपणः, चोरहस्तादष्टचत्वारिं- रजककर्माह--- रजका इत्यादि। ते, काष्ठफलक शत्पणः । प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेयदण्डः । श्लक्ष्णशिलासु काष्ठ फलकेषु मसूणशिलासु च, वस्त्राणि कृतभाण्डोपधौ च । नेनिज्यु: शोधयेयुः। अन्यत्र खरशिलादी नेनिजतः सुवर्णान्माषकमपहरतो द्विशतो दण्डः । रूप्य- नेजनं कुर्वन्त:, णिजेरभ्यस्ताच्छतरि जसि रूपमिदम् । धरणान्माषकमपहरतो द्वादशपणः । तेनोत्तरं वस्त्रोपघातं, षट्पणं दण्डं च दद्युः । व्याख्यातम्। मुद्राङ्गादित्यादि । मुद्गरायुधप्रतिमोपरञ्जितात् । वर्णोत्कर्षमसाराणां योगं वा साधयतः पञ्चशतो शेष सुबोधम् । अर्पितवस्त्रप्रत्यर्पणकालनियम तदतिक्रमे दण्डः । तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् । दण्डं चाह-- मुकुलावदातमिति । मुकुलवन्मसणसितं, रागवेतनमाह पराया॑नामिति । प्रशस्तानां शिलापट्टशुद्ध शिलापट्टस्वच्छं, धौतसूत्रवर्ण क्षालित- रागाणां, पणो वेतनं, मध्यमानां अर्धपणः, प्रत्यवराणां सूत्रधवलं, प्रमृष्टश्वेतं च अत्यन्तधवलं च, एवं चतु अधमानां पादः पादपणः । प्रकारधावल्यं वस्त्रं, एकरात्रोत्तरं पूर्वपूर्वापेक्षया एक निर्णजनभृतिमाह-- स्थूलेत्यादि । स्थूलकानां निर्णे- रात्राधिकप्रत्यर्पणकालमुत्तरोत्तरं यस्मिंस्तत् तथाभूतं बने माषदिमाषकं माषकं द्विमाषकं वा. वेतनं अधम- (१) कौ. ४११. (१) कौ. ॥१. --- ·। मध्यमोत्तमानुसारेण कल्प्यम् । रक्तकानां द्विगुणं द्विमाषक ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटानां पत्रकं शतं वेत- चतुर्माषकादि पूर्ववत् । नेजनावृत्तिकृतमक्षयमाह-- नम् । ताम्रपिण्डो दशभागक्षयः । पलहीने हीन- प्रथमनेजन इति । तत्र, चतुर्भागः क्षयः क्रयणकालिक- द्विगुणो दण्डः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । मूल्यस्य चतुर्भागो हीयते । द्वितीये नेजने, पञ्चभाग: सीसत्रपिण्डो विंशतिभागक्षयः। काकणी चास्य क्षयः, अर्थात् प्रथमनेजनमूल्यस्य । तेनोत्तरं व्याख्यात- पलवेतनम् । कालायसपिण्डः पञ्चभागक्षयः । काक- मिति । अनया रीत्या तृतीयादौ नेजने द्वितीयादिनेजन- णीद्वयं चास्य पलवेतनम् । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । मूल्यादेः षड्भागादिः क्षयो द्रष्टव्य इत्यर्थः । रूपदर्शकस्य स्थितां पणयात्रामकोप्या कोपयतः रजकैस्तुम्नवाया व्याख्याता इति । तुन्नवायाः सौ- कोप्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः । चिकाः । तैरपि वस्त्राणां सप्तरात्रेण प्रत्यर्पणं, विना व्याजीपरिशुद्धा पणयात्रा । पणान्माषकमुप- शितानां प्रथमनेजनाद्यनुसारेण चतुर्भागादिहीनमल्यदानं जीवतो द्वादशपणो दण्डः । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । च रजकवत् कर्तव्यमित्यर्थः । कूटरूपं कारयतः प्रतिगृहृतो निर्यापयतो वा सुवर्णकाराणामिति । संबद्धमभिधीयत इति शेषः। सहस्रं दण्डः । कोशे प्रक्षिपतो वधः । अर्थात् तत्प्रतारणपरिहारोपायोऽभिधीयते । अशुचिहस्ता सरकपांसुधावकाः सारत्रिभागं लभेरन् । द्वौ दिति । अशुचयो दासकर्मकरादयः तद्द्वारेण, सरूपं राजा रत्नं च । रत्नापहार उत्तमो दण्डः । भूषणाद्याकारयुक्तं, रूप्यं सुवर्ण च, अनारख्याय सौव खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्ठमंशं निवेत्ता लभेत। णिकमनिवेद्य क्रीणतां, द्वादशपणो दण्डः । विरूपं तत् द्वादशभंशं भृतकः । क्रोणतां चतुर्विंशतिपणः । चोरहस्तात् क्रीणता, अष्ट कर्मवेतनमाह---- मापको वेतनं रूप्यधरणस्यति । चत्वारिंशत्पणो दण्डः । प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेय धरणप्रमाणस्य रूप्यस्य शिल्पकरणे रूप्यमापक एको दण्ड इति । अन्याविदितं विनाशितरूपं रूप्यसुवर्ण वेतनम् । सुवर्णस्य पोडशमापकमितस्य स्वर्णस्य शिल्ये, हीनेन मल्येन क्रीणानस्य चोरदण्डः । कृतभाण्डोपधौ अष्टभागः सुवर्णमापस्याष्टमांशः, वेतनम् । शिक्षावि- च निर्मितभाण्डपरिवर्तने च, स्तेयदण्ड इति वर्तते । शेगेण शिल्पवैचित्र्येण, द्विगुणा वा वेतनवृद्धिः । तेनो- सुवर्णादिति । तस्मात् , माषकं सुवर्णषोडशभागम् । चरं व्याख्यातमिति । अनेन प्रकारेण गुरुशिल्पकरणे अपहरतः, द्विशतो द्विशतपणो दण्डः । रूप्यधरणात् वेतनवृद्धिः कल्पनीया । धरणप्रमाणाद् रूप्यात् , माषकमपहरतः, द्वादशपणो ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटानामिति । ताम्रादीनां दण्डः । तेनोत्तरं व्याख्यातमिति । अनेन प्रकारेण पञ्चानां, पञ्चकं शतं तुलाप्रमाणस्य कर्मणि पञ्चपणं द्विमाषकाद्यपहारे दण्डद्वैगुण्यादिकं कल्पनीयमित्यर्थः । वेतनम् । कर्मणि क्षयमानमाह-.. ताम्रपिण्ड इति । वर्णेत्यादि । वर्णोत्कर्ष, असाराणां हीनवर्णानां, साध दशभागक्षय: कर्मकरणे दशभागहानिर्भवति । पलहीन यतः, योग वा सारैरसारयोगं वा साधयत:, पञ्चशतो इत्यादि । कर्मण्येकपलहानी, हीनद्विगुणो दण्डः । दण्डः । तयोरिति । कृत्रिमवर्णोत्कर्षस्य असारयुक्तस्य एवं द्विपलादिहानौ दण्डविधिरूह्य इत्याह-- तेनोत्तरं चेत्येतयोः, रागस्य वर्णस्य, अपचरणे यथाविध्यमिप्रक्षे- पेणापगमने, अपहारं विद्यात् । श्रीम. सीसत्रपुपिण्ड इत्यादि । सुबोधम् । माषको वेतनं रूप्यधरणस्य । सुवर्णस्याष्टभागः । रूपदर्शकस्येति । पणपरीक्षको रूपदर्शक: तस्य, शिक्षाविशेषेण द्विगुणा वेतनवृद्धिः । तेनोत्तरं स्थितां वर्तमानां, पणयात्रामकोप्यां अदूषणीयं पणव्यव- व्याख्यातम् । हारं, कोपयतः दूषयतः, कोप्यामकोपयतः दूषणीयामदू- (१) की. ४१. षयतः, द्वादशपणो दण्डः। व्याख्यातामात ·, . कानाम् । , व्याजीपरिशुद्धा पणयांत्रेति । राजदेयं शते पञ्चभागं । वैद्यस्य तद्विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः, चिकित्सादोषेश दत्वा पणयात्रों कुर्यात् । पणादिति । पणात् माषकं तद्विपत्तौ मध्यम इत्याह---- भिषज इत्यादि । मर्मवेधः उपजीवत: एकस्मिन् शुद्धे पणे मषिमेकं हरत: लक्षणा- वैगुण्यकरण इति । मर्मणि शस्त्रक्रियान्यथाकरणे, ध्यक्षस्य; द्वादशपणो दण्ड: । एवमुपजीवनबहुत्वे दण्ड- दण्डपारुष्यं विद्यात् तदाख्येन विवादपदेन भिषजमभि- बहुत्वमूह्यमित्याह - तेनोत्तरमित्यादि । युञ्जीत, भिषक्रियादोषेण रोगिणो यदङ्गमुपहतं तद कूटरूपमिति । कपटनाणकं, कारयतः, प्रतिगृह्णत: भिषज उपहन्यादित्यर्थः । श्रीम. स्वीकुर्वत:, निर्यापयतो वा निर्गमयतो वा, सहस्रं कुशीलवा वर्षारात्रिमेकस्था बसेयुः । कामदान- पणसहस्रं, दण्डः । कोशे प्रक्षिपत: अकटरूपैः सह मतिमात्रमेकस्यातिवादं च वर्जयेयुः। तस्यातिक्रमे मिश्रयंतः, वधः। द्वादशपणो दण्डः । कामं देशजातिगोत्रचरणमैथुना- सरकेत्यादि । सरकपांसुधावका: मरकं रत्नं खनिषु पहाने नर्मयेयुः। रत्नसंपृक्तपांसुधावनकर्मकराः, सारत्रिभाग तत्कर्मटब्ध कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः । तेषा- सारवस्तुत्रिभागं लभेरन् । द्रौ सारत्रिभागौ, रत्नं च, मयश्शूलेन यावतः पणानभिवदेयुः, तावन्तः राजा लभेत । रत्नापहारे उत्तमो दण्डः, सरकपांसुधाव- . शिफाप्रहारा दण्डाः । शेपाणां कर्मणां निष्पत्ति- वेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् । खनिरत्ननिधिनिवेदनेविति । खन्यादीनामनहहस्त. एवं चोरानचोराख्यान वणिक्कारकुशीलवान् । गतानां राज्ञे निवेदनेपु, षष्ठं अंशं, निवेत्ता निवेदयिता, भिक्षुकान कुहकांश्चान्यान् वारयेद् देश- लभेत । भृतकः खन्यादिनिवेदनवृत्तिः, द्वाददामंश पीडनात् ।। लभेत । श्रीम. कुशीलवा इति । लङ्घनप्लवनगीतादिवृत्तयः, वर्षा- शतसहस्रादूर्ध्व राजगामी निधिः । ऊने पष्ठमंशं रात्रि वर्षाकालिकगत्री:, एकस्था व यु: एक स्थानमा- दद्यात् । पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्व श्रित्य वसेयुः, न तु स्थानात् स्थानान्तरं गच्छन्त: करणेन समयं लभेत । स्वकरणाभावे पञ्चशतो स्ववृत्तिमनुतिष्ठेयुः, तदनुष्ठाने हि मति कर्षकाणां तदा- दण्डः । प्रच्छन्नादाने सहस्रम् । सङ्गात् कृषिकर्मणे (णो) वर्षाकालकरणीयस्योपघात: भिपजः प्राणावाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य स्यादिति । कामदानमतिमात्रमिति। प्रीतिवशात् केनचित् विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः । कर्मापराधेन विपत्तौ न्याय्यां मात्रामतिक्रम्य दीयमानं द्रव्य, वर्जयेयुः न मध्यमः । मर्मवेधवैगुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात्। स्वीकुर्युः । एकभ्यातिवादं च बहुषु मध्ये एकस्यातिस्तुति निधिः कियद्रव्यमानादृवं राजगामीत्याह.... शत- च, वर्जयेयुः। तस्यातिक्रमे द्वादशपणो दण्डः । काममिति। सहस्रादित्यादि । तावत्पणमानपर्यन्तस्तूपलब्धृगामीत्यर्थः । देवाजातिगोत्रचरणमैथुनापहाने चरणः शाखाध्येता शेष ऊने, पष्ठं अंश, दद्याद् राज्ञे । पौर्वपौरुपिकमिति | पितृ- प्रतीतं, देशजात्याद्यपहासादिपरिहारे सति, कामं नर्मयेयुः पितामहादयः पूर्वपुरुषाः तैः स्थापितं, नित्रिं, जानपदः, विनोदयेयुः प्रेक्षकान् । शुचि: सद्वृत्तः, स्वकरणेन साक्ष्यलेख्यादिभिः स्वत्व- कुशीलवोक्तमेव विधानं चारणानां भिक्षुकाणां च विभावनेन, समग्रं लभेत शतसहस्रातिगमपि । स्वकरणा- द्रष्टव्यमित्याह-- कुशीलवैरित्यादि । चारणाः अङ्ग भावे पञ्चशतो दण्डः । प्रच्छन्नादाने अप्रकाश्य स्वायत्ती- विक्षेपमात्रकारः । तेषां निर्धनानां दण्डे विशेषमाह- करणे, सहस्रं दण्डः। तेषामिति । तेपा, अयश्शूलेन हृदयतोदकत्वाद् अयश्शूल. प्राणवाधाकरं रोगमनिवेद्य राशे रोगिणं चिकित्सतो तुल्येन परमर्मोद्धाटनेन निमित्तेन, यावत: पणान् (१) को. ४१ (१) को. ४११.

·P अलिकेयुः दाइत्वेन विदध्युधर्मस्थाः, सावन्तः विहित- परिमाणीद्रोणवोरिति । तुलादण्डधायमानविशेषयोः पमतुल्यसंख्या:, शिकाबहारा: दण्डाः यमदण्डप्रतिः । अर्धपलहीनालिरिक्तं "अर्धपलनयनत्वमर्धमलाधिकत्वं च, लिधयः कार्या: अगदोपाभाया पलहीलानिरिक्त एकपलहानोः तद- द्विपल- शिल्पिनामुक्तातिरिक्तकर्मविषयं निष्पत्तिवेतनमूहनी- तिरेक वा, द्वाददापणो दण्डः । तेन पलोत्तरा. यमुफ्तदिशत्याह- शेषाणामित्यादि । अध्यायान्ते ; हान्यतिरके चतुावंशतिपणो दण्ड इत्यादिरूपा, दण्डवृद्धिः लोकमाह-- एवमित्यादि। चोरान अचोराख्याम् व्याख्याता । चोरकर्मकुर्वाणान् अपि अचोरसंज्ञान् । कुहकान तुलाया इत्यादिस्तुलाया आढकस्थेत्यादिरादकस्य ऐन्द्रजालिकान्। श्रीम. चार्धकककपन्यनातिरिक्तविषयविधानग्रन्थः स्पष्टार्थः । वैदेहकरक्षणम् अनुक्तानां तुलाविशेषमानविशेषाणां हीनातिरिक्त- 'वैदेहकरक्षणम । संस्थाध्यक्षः पण्यसंस्थायां' विषयं विधानमुक्तदिशानुमेयमित्याह तुलामान- पुराणभाण्डानां स्वकरणविशुद्धानामाधानं विक्रयं वा विशेषाणामित्यादि । श्रीम. स्थापयेत् । तुलामानभाण्डानि चावेक्षत, पौतवा तुलामानाभ्यामतिरिक्ताभ्यां क्रीत्वा हीनाभ्यां पचारान् । विक्रीणानस्य त एव द्विगुणा दण्डाः । गण्यपण्ये- परिमाणीद्रोणयोरर्धपलहीनातिरिक्तमदोपः । प्वष्टभागं पण्यमूल्येष्वपहरतः षण्णवतिर्दण्डः । पलहीनातिरिक्त द्वादशपणो दण्डः । तेन पलोत्तरा काष्ठलोहमणिमयं रज्जुचर्ममृन्मयं सूत्रवल्करोममयं दण्डवृद्धिाख्याता। वा जात्यमित्यजात्यं विक्रयाधानं नयतो मूल्याष्ट- तुलायाः कर्षहीनातिरिक्तमदोषः । द्विकर्पहीना- गुणो दण्डः । तिरिक्ते षट्पणो दण्डः । तेन कर्णोत्तरा दण्डवृद्धि सारभाण्डभित्यसारभाण्डं, तज्जातमित्यतज्जातं, र्व्याख्याता। राढायुक्तमुपधियुक्तं समुद्गपरिवर्तिमं वा विक्रयाधानं आढकस्यार्धकर्षहीनातिरिक्तमदोषः । कर्षहीना- नयतो हीनमूल्यं चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, पणमूल्यं तिरिक्ते त्रिपणो दण्डः । तेन कर्णोत्तरा दण्डवृद्धि- द्विगुणः, द्विपणमूल्यं द्विशतः । तेनार्घवृद्धौ दण्ड- ाख्याता। वृद्धिर्व्याख्याता। तुलामानविशेषाणामतोऽन्येषामनुमानं कुर्यात् । कारुशिल्पिनां कर्मगुणापकर्षमाजीवं विक्रय- वैदेहकरक्षणमिति सूत्रम् । वैदेहकाः वणिजः कण्टकेषु क्रयोपघातं वा संभूय समुत्थापयतां सहस्रं दण्डः । प्रधानाः, तेभ्यो जनपदस्य रक्षणमभिधीयते इति तुलागानाभ्यामतिरिक्ताभ्यामिति । तुलाविशेषेण सूत्रार्थः । 'वणिक्कारुकुशीलवान्' इति वणिक्प्रस्तावात् भाजन्यादिना मानविशेषेण च प्रस्थकुडुबादिनातिरिक्तेन, तद्रक्षणप्रकारो व्युत्पाद्यते। संस्थाध्यक्ष इति । विपणि- क्रीत्या, हीनाभ्यां ताभ्यां, विक्रीणानस्य, त एव द्वादश- मार्गाध्यक्षः, पण्यसंस्थायां पण्यशालायां, पुराणभाण्डानां पणादय एव, द्विगुणा दण्डाः । गण्यपण्येप्विति । तेषु पुराणानां धान्यादिपण्यानां, पुराणत्वोक्ति: कालपरिवास विषये, पण्यमूल्येषु अष्टभागं अपहरतः षण्णवतिदंण्डः । संभावितगुणयोगार्था, स्वकरणविशुद्धानां विभावितस्वत्वा. काष्ठादिमयं पण्यं निकृष्टं श्रेष्ठव्यपदेशेन विक्रयमाधानं नां, एतच्च चोरितत्वपरिहारार्थम् । आदानं ग्रहणं च कुर्वतो मूल्याष्टगुणो दण्ड इत्याह काष्ठेत्यादि । प्रवेशनं, आधानपाठे निवेशनं, विक्रयं वा, स्थापयेत् । सारेत्यादि । सारभाण्डमिल्यसारभाण्डं कर्पूरादिकम- तुलामानभाण्डानि च परिमाण्यादीनि द्रोणाटकादीनि च, कृत्रिमं सारपण्यमित्युक्त्वा तत् कृत्रिमं, हीनमय अवेक्षेत परीक्षेत, पीतवापंचारात् पौतवदोषं परिहर्तुम् । पणावरमूल्यं, विक्रयाधानं नयतः, तज्जातमित्यतज्जातं (१) कौ. ४॥२. (१) कौ. ४१२. - ..

·व्यवहाण्डम् धानं नयतः, व्याख्याता। सहेशजमित्युक्त्वा अतद्देशजं, हीनमूल्यं विक्रयाधानं वैदेहकानां वेति । वणिर्जा च, संभूव ऐक्मत्यन, नयत:, रादायुक्त रादा शोभा तया गुणवद्रललक्षणात् पण्यं अवरुन्धता अन्यत्र विक्रेतुमविसजसा, अनघण श्रेष्ठरत्नयुक्तं अर्थात् कृत्रिममौक्तिकादिकं, हीनमूल्यं अयुक्तेन मूल्येन, विक्रीणता, क्रीणता वा, सहस्रं विक्रयाधानं नयतः, उपधियुक्तं कृत्रिमपण्यमिश्र, ! दण्डः प्रत्येकम् । हीनमूल्यं विक्रयाधानं नयत:, समुद्रपरिवर्तिमं समुद्स्य तुलेत्यादि । तुलमानान्तरं आयमान्यादितुलाभ्य संपुटस्य पूर्वदर्शितस्य परिवर्तन कृतं कस्मिंश्चित् समुद्ने : उत्पद्यमानो लाभविशेष: प्रस्थादिमानविशेषेभ्य उत्पद्य- पण्यं प्रदान्यस्मात् समुद्गाद् उद्धृतमित्यर्थः, हीनमूल्यं मानो लाभविशेषश्च, अर्धवर्णान्तरं वा मूल्यभेदनिमित्तो विक्रयाधानं नयतः, चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । पणमूल्यं लाभविशेषश्च, पुस्तके लेख्यं इति वाक्यशेषः। धरकस्य एकपणमूल्यं असारभाण्डादिकं, विक्रयाधानं नयतः, तुलाधारकस्य, मायकस्य वा, पणमूल्यादष्टभागं एकपण. द्विगुणः उक्तदण्डद्विगुणो दण्ड: । द्विपणमूल्यं विक्रया- । 'मूल्यस्याष्टमांशप्रमाणं तुलामानान्तरं, हस्तदोषण, आच- द्विशतः । तेन उक्तप्रकारेण, अर्घवृद्धौ ! रत: कुर्वत:, द्विशतो दण्डः। तेन उक्तविधिना, त्रिपणचतुष्पणादिपण्यमूल्यवृद्धौ, दण्डवृद्धिः व्याख्याता। द्विशतोत्तरा चतुर्भागाद्याहरणे द्विगुणादिका, दण्डवृद्धि: कारुशिल्पिनामिति । कारूणां शिल्पिनां च, कम- गुणापकर्ष .. ‘एवंगुणकं भाण्डं निर्मातव्यमि'त्युक्ते धान्यस्नेहक्षारलवणगन्धभैषज्यद्रव्याणामिति । धान्या- 'तादृग्गुणं मा कुरु' इति प्रतिषेधेन कर्मगुणहानि, दीनां, समवर्णोपधाने तुल्यवर्गीनमूल्यैर्धान्यादिभि- संभूय ऐकमत्येन, समुत्थापयतां, आजीवं लाभं, संभूय मिश्रणे, द्वादशपणो दण्डः । समुत्थापयतां एकपणवेतनं कर्म पणद्वयवेतनं कल्पयतां, यन्निसृष्टमिति । यत् निसृष्टं उपजीव्यत्वेनानुमतं विक्रयक्रयोपघातं वा विक्रयोपघातं वा स्वपण्यविक्रये उपजीवेयुः विक्रेत्रादयः । तद् एषां दिवससंजातं प्रति- मूल्यातिरेचनेनोपघातं वा ऋयोपघातं वा परपण्यस्वी-- दिनोत्पन्नं, संख्याय संख्यया परिच्छिद्य, वणिक् स्थापयेत् करणे मूल्यपातनेनोपघातं वा, संभूय समुत्थापयतां, संस्थाध्यक्ष: प्रकल्पयेत् । क्रेतृविक्रेत्रोरन्तरपतितमिति सहस्तं दण्डः पणसहस्रं प्रत्येकं दण्डः । श्रीमू . ; तृविक्रेतृशब्दो क्रयविक्रयोपलक्षको, क्रय विक्रये च 'वैदेहकानां वा संभूय पण्यमवरुन्धतामनर्पण पण्यानां संस्थाध्यक्षेण स्वयं क्रियमाणे अन्तरागतमधिकं विक्रीणतां क्रीणतां वा सहस्रं दण्डः । धनं, अदायादन्यं दायादनानह अन्याविभाज्यं भवति तुलामानान्तरमर्घवर्णान्तरं वा । धरकस्य माय- केवलराजग्राह्यमेव भवतीत्यर्थः । आदायादन्यमिति वा पणमूल्यादष्टभागं हस्तदोषेणाचरतो वृद्धपाटो मातृकासु चिन्त्यार्थः। अदायाद्यमित्येव वा द्विशतो दण्डः । तेन द्विशतोत्तरा दण्डवृद्धि- पाठ: शुद्धः संभाव्यते। तेनेति । धान्यपण्यनिचयांश्च, याख्याता। तेन संस्थाध्यक्षेण, अनुज्ञाता: कुयुः । एषां अन्यथा- धान्यस्नेहक्षारलवणगन्धभैषज्यद्रव्याणां सम निचितं अननुज्ञातनिचितं, .पण्याध्यक्षो गृह्णीयात् । वर्णोपधाने द्वादशपणो दण्डः । तेनेति । तेन निचितेन, धान्यपण्यविक्रये विषये, यनिष्ठमुपजीवेयुः, तदेषां दिवससंजातं प्रजानां अनुग्रहेण व्यवहरेत प्रजानामुपकारो यथा स्यात् संख्याय वणिक् स्थापयेत् । क्रेतृविक्रेत्रोरन्तरपतित- तथा समाचरेदित्यर्थः । श्रीम. मदायादन्यं भवति । तेन धान्यपण्यनिचयांश्चानु अनुज्ञातक्रयादुपरि चैषां स्वदेशीयानां पण्यानां शाताः कुर्युः । अन्यथानिचितमेषां पण्याध्यक्षो पञ्चकं शतमाजीवं स्थापयेत् । परदेशीयानां गृहीयात् । तेन धान्यपण्यविक्रये व्यवहरेतानुग्रहण दशकम् । ततः परमध वर्धयतां क्रये विक्रये वा प्रजानाम्। भावयतां पणशते पनपणाद् द्विशतो दण्डः । (१) . ४।२. (१) कौ. ४॥२. कस्य ·.. गर - बेतार्षदोमायवृद्धिाख्याता। : लोकान्वयि देशव्यवहितानां कालंक्वहितानाच -संम को अधिकीले नान्यासक्यं पापाना, प्रक्षेपं वस्तुमूल्यं, पपयनिष्पत्ति, इदमियता कालन बद्यात् ।। पण्योपघाते बैषामनुग्रहां कुर्यात् पाण्य विष्पद्यत इत्यमुमर्थ, शुल्क, वृद्धि, अवक्रयं शकटबली- काहुल्यात्iriiriin :: ... in वर्दादिभाटकं, अन्यान् व्ययांश्च, संख्याय, अप्रै, स्थापयेत् कल्पयेत् , अपवित् अर्घविधानाभिश: संस्थाध्यक्षः। श्रीमू. पण्याध्यक्षः सर्वपण्यान्येकमुखानि विक्रीणीत । तेनविकीनेषु सन्य-विक्रीणीरन् । तानि दिवस- | RIP IFE गूढाजीक्निां रक्षा : .:1.. वेतनेमा विक्रीणीरन् अनुग्रहेण प्रजानाम् । गूढाजीविनां रक्षा । समाहर्तृप्रणिधौ जनपद- रक्षणमुक्तम् । तस्य काश्दकशोधनं वक्ष्यामः । "देशकालान्तरितानां तु पण्यानाम- समाहर्ता भिनपदो . सिद्धतापसप्रत्रजितचक्र- प्रक्षेप पंण्यनिष्यसि शुल्क वृद्धिमवक्रयम् । व्ययानन्यांश्च संख्याय स्थापयेदर्घमर्घवित्।। तिकचिकित्सकोन्मत्तमूकबधिरजडान्धवैदेहककार. चरतारणहकप्रच्छन्दककाान्तिकौमित्तिकमौह- कि तान्नसृष्टमित्याह---- अनुज्ञातक्रयादुपरि चेति। शिल्पिकुशीलववेशशौण्डिकापूपिकपाकमासिकौद-- स्वीकरणकालिकाद_दुपरि, एषां वणिजां, स्वदेशीयानां निकव्यञ्जनान प्रणिध्यान् । ते प्रामाणामध्यक्षाणां स्वदेशभवानां, पण्यानां, पञ्चकं शतं आजीवं स्थापयेत् च शौचाशौचं विद्युः । यं चात्र गूढजीविनं शङ्केत, शते पञ्चपगिक लाभं व्यवस्थापयेत् । परदेशीयानां तं सत्रिसवर्णेनापसर्पयेत् । धर्मस्थं प्रदेष्टारं, वा पण्यानां, दशकं शतं शते दशपगिकं लाभं स्थापयेत् । तत: विश्वासोपगतं सत्री ब्रूयात--- असौ मे बन्धुरभि- परं उक्तलाभादधिक, अध मूल्यं, वर्धयतां, क्रये विक्रये युक्तः, तस्यायमनर्थः प्रतिक्रियतां, अयं चार्थ: वा, भावयता लाभमुत्पादयता, पणशते पञ्चपणात् पण- प्रतिगृह्यतां इति । स चेत् तथा कुर्यात , उपदा- पञ्चकमात्रलाभभावनादपि, द्विशतो दण्डः । तेनेति । ग्राहक इति प्रवास्येत । उक्तविधिना, अर्घवृद्धा अर्घवर्धनेन लाभवर्धने, तेन प्रदेष्टारो व्याख्याताः । दण्डवृद्धि: व्याख्याता पणशते दशपणभावनाच्चतुश्शतो गूढाजीविनां रक्षेति सूत्रम् । गूढाजीविनः प्रच्छन्न दण्ड इत्यादिरीत्या दण्डस्य वृद्धिः व्याख्याता । लञ्चग्रहणजीवनाः कुटसाक्ष्यादय: तेषां रक्षा वारणं प्रति- संभूयेत्यादि । एपां वणिजां, संभूयक्रये संभयक्रीते, क्रियाभिधीयत इति सूत्रार्थ: । प्रकटकण्टकाः प्रच्छन्न अविक्रीते अकृतविक्रये मति, अन्यं संभूयक्रयं, न कण्टका इति द्विविधेषु कण्टका कार्वादिप्रकटकण्टकरक्षणं दद्यात् अर्थाद् वणिगन्तरेभ्यः । पण्योपघाते च जला- पूर्वमुक्तं, प्रच्छन्नकण्टकरक्षणं त्वधुनोच्यते । समा- ग्न्यादिजनिते पण्यदृषणे, एषां संभूयक्रयकारिणां, अन । हर्तृप्रचारे जनपदरक्षणस्योक्तत्वात् पुनरपि रक्षणप्रस्ताव: ग्रहं उपकारं, कुर्यात् , पण्यबाहुल्यात् पण्यानां बहुत्वे किमर्थ इत्याशय गूढकण्टकेभ्यो रक्षणस्यानुक्तस्याभि- सति । इदमुत्तरवाक्येन वा संबध्यते । धानार्थ इत्यभिप्रायवानाह समाहर्तृप्रणिधावित्यादि । पण्याध्यक्ष इति । सः, सर्वपण्यान, एकमुखानि गूढकण्टकपरिज्ञानार्थमपसर्पप्रणिधानमाह -- विक्रीणीत एकविक्रेतद्वारेण विक्रीणीत । तेषु सर्वपण्येषु, । हतेत्यादि । सिद्धतापसेत्यादिपदे चक्रचरः अश्वस्तनिकः, अविक्रीतेषु सत्सु, अन्ये पूर्वाङ्गीकृतविक्रयकर्मभ्योऽति- प्रच्छन्दक: स्वच्छन्दचरः, वेशो वेश्यावाटचरः, शेषाः रिक्ताः, न विक्रीणीरन् । तानि पण्यानि दिवसवेतनेन प्रतीताः । त इत्यादि । ते सिद्धतापसादिव्यञ्जनाः । प्रणि- दिवसवेतनदानेन, विक्रीणीरन् , प्रजानां, अनुग्रहेण हिताः, प्रामाणां प्राममुख्यानां, अध्यक्षाणां च, शौचा- आनुकूल्येन। शौचं विद्युः । यं चेति । अत्र प्राममुख्येषु अध्यक्षेषु देशकालण्यवहितपण्यविषयमाह देशकालान्तरि- च, यं गूढजीविनं शङ्केत, तं, सत्रिसवर्णेन सत्रिणा तानां तु पण्यानामिति । इदं प्रक्षेपमित्यादिवश्यमाण. (१) कौ. ४।४. .

·१८. - सवर्णेन, अपसर्पयेत् सापसपै यांत् । धर्मखें, 'प्रदे यं वेत्यादि । य. या पुरुष, मन्त्रयोगमूसकर्मभिः धारं घेति प्रक्षिसं प्रतिभाति । विश्वासोपगतं विश्वस्तं, मन्त्रोपायरोषधप्रयोगैम, माशानिकैर्वा श्मशानकरणीय- सत्री प्रणिहितः, भूयात् । वचनप्रकार:- भूयात् । वचनप्रकार:-असो मे कर्मभिर्वा, संवननकारकं वशीकरणकर्तारं मन्येत, तं बन्धुरित्यादि । स्पधार्थम् । सत्री ब्रूयात्, किमिति, अमुष्य भार्यामित्यादि । सुबो- तेनेति । उक्तेन धर्मस्थविधानेन, प्रदेष्टारः कण्टक धम्। शोधनाधिकृताः, व्याख्याताः उक्तविधाना बोद्धव्याः। तेनेत्यादि । कृत्याभिचारशीलो कृत्याशीलः पिशा- श्रीमू. चावेशनकर्ता अभिचारशीलो मन्त्रप्रयोगेण मारणशीलः। ग्रामकूटमण्यक्षं वा सत्री यात्--- असौ जास्मः • श्रीमू. प्रभूतद्रव्यः, तस्यायमनर्थः । तेनैनमाहारयस्वेति । 'यं वा रसस्य वक्तारं क्रेतारं विक्रेतारं भैषज्या- स चेत् तथा कुर्याद् , उत्कोचकः इति प्रवास्येत । हारव्यवहारिणं वा रसदं मन्येत, तं सत्री श्रूयात् कृतकाभियुक्तो वा कूटसाक्षिणोऽभिज्ञातानर्थ- असौ मे शत्रुस्तस्योपघातः क्रियतां अयं चार्थः वैपुल्येन आरभेत । ते चेत् तथा कुर्युः, कूटसाक्षिण प्रतिगृह्यतां इति । स चेत् तथा कुर्याद् , रसद इति प्रवास्येरन् । इति प्रवास्येत । तेन मदनयोगव्यवहारी व्याख्यातः। तेन कूटश्रावणकारका व्याख्याताः । यं वा नानालोहक्षाराणां अङ्गारभयासंदंशमुष्टि- यं वा मन्त्रयोगमूलकर्मभिः इमाशानिकैर्वा काधिकरणीबिम्बटकमूषाणामभीक्ष्णं क्रेतारं मपी- संवननकारकं मन्येत, तं सत्री श्रूयात्--- अमुष्य भस्मधूमदिग्धहस्तवस्त्रलिङ्गं कर्मारोपकरणसंवर्ग भायां स्नुषां दुहितरं वा कामये। सा मां प्रति- कूटरूपकारकं मन्येत, तं सत्री शिष्यत्वेन संव्यव- कामयतां, अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम् इति । स चेत् हारेण चानुप्रविश्य प्रज्ञापयेत् । प्रज्ञातः कूटरूप- तथा कुर्यात् संवननकारक इति प्रवास्येत । कारक इति प्रवास्येत। तेन कृत्याभिचारशीली व्याख्याती। तेन रागस्यापहर्ता कूटसुवर्णव्यवहारी च ग्रामकूटमिति । ग्राममुख्यं, अध्यक्षं वा, सत्री यात् , किमिति, असौ जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी, प्रभूतद्रव्यः आरब्धारस्तु हिंसाया गूढाजीपाखयोदश । प्रचुरधनः। तस्य अयं अनर्थ: आरतित इति शेषः । प्रवास्या निष्क्रयार्थ वा दार्दोषविशेषतः ।। तेन उपस्थितानापदेशेन, एनं धनिकं, आहारयस्व यं वा रसस्येत्यादि । रसस्य विषस्य । भैषज्याहार- अर्थात् सर्वस्वं, इति । स चेदित्यादि स्पष्टम् । व्यवहारिणं भेषजाभ्यवहार्ययोर्विषोपयोजनशीलम् । शेष कृटसाक्षिपरीक्षणमाह---- कृतकाभियुक्तो वेति । सुगमम् । तेनेति । उक्तेन रसदविधानेन, मदनयोग- मृषाभियुक्त: सत्री, कूटसाक्षिण: अभिज्ञातान् शङ्कि- व्यवहारी मदनयोग: मदजनकौषधदानोपाय: तद्व्यव- अर्थवैपुल्येन प्रभूतधनार्पणोपधया, आरभेत हारी, व्याख्यातः । प्रलोभयेत् । ते चेदित्यादि स्पष्टम् । यं वेति । यं वा, नानालोहक्षाराणां नानाजातीयानां तेनेति । उक्तेन कटसाक्षिविधानेन, कूटश्रावणकारकाः लोहानां क्षाराणां च, अङ्गारादीनां अङ्गारो निवांणाग्निक- अग्रहीत एव ऋणे 'ऋणममुकेन मत्सकाशादेतावद् । मिन्धनं भस्त्रा ध्मानदृतिः - संदंश: कङ्कमुखः मुष्टिका गृहीतमित्येवं मृषार्थ प्रातिवेशिकानानुवेशिकांश्च कर्मारोपकरणभेदः अधिकरणी लोहाभिघाताधारः, त्रिम्बः साश्याथें ये श्रावयन्ति त पने कूटश्नावयितारः, प्रतिमा, टङ्कः दारणः, मुषा ताम्राद्यावर्तनी, इत्येतासां, व्याख्याताः उक्तविधाना बोद्धव्याः । अभीक्ष्णं.. क्रेतारं; . मात्रीभस्मधूमदिग्धहस्तबस्नलिङ्गं (१) को. ४।४. .68) को.४४ व्याख्यातः । .

·स्तेयम् मध्याद्युपलिप्तहस्तवस्त्रचिहं, कमारोस्करणसंवर्ग अयस्कार सिद्धव्यञ्जना माणवाः, माणवविद्याभिः प्रस्वापनान्त- कर्मसाधनसंपन्नं, कटरूपकारकं मन्येत, तं सत्री : र्धानादिकारिभिः कुमन्त्रैः, प्रलोभयेयुः, अर्थात् कण्ट- शिष्यत्वन, संव्यवहारेण च परस्परव्यवहरणेन च, अनु कान् । तत्र विशेषमाह--.- प्रस्वापनेत्यादि। प्रतिरोध- प्रविश्य आश्रित्य, प्रज्ञापयेत् ईदृग्व्यापारोऽयमिति राशे : कान् चोरान् । पारतल्पिकान् पारदारिकान् । निवेदयेत् । प्रज्ञात: तथा विदितः, कुटरूपकारक इति, तेषामित्यादि । तेषां प्रतिरोधकपारतल्लिकानाम् । प्रवास्येत । कृतोत्माहानां स्वव्यापाराकुतोभयानुष्ठानमार्गप्रदर्शकसिद्ध- तेनेति । उक्तेन विधानेन, रागस्यापहर्ता स्वर्णादिवर्ण- लाभजनितोत्साहानां, महान्तं संघ आदाय रात्रौ अन्य कस्य हानिकर्ता, कटसुवर्णव्यवहारी च, व्याख्यातः ग्रामं उदिश्य, प्रस्थिता इति शेषः, अन्यं उद्दिष्टग्रामा- उक्त विधानो द्रष्टव्यः । दितरं, ग्राम, कृतकस्त्रीपुरुष कृतकाः कृत्रिमाः स्वप्र- आरब्धारस्त्विति । हिमायाः लोकोपद्रवस्य, आरब्धारः त्यानुकुल्याय दत्तसंकेताः स्वविधेयाः स्त्रीपुरुषा यमित कार:, गृढाजीवा: त्रयोदश धर्मस्थ: प्रदेष्टा ग्राममुख्यः . तथाभूतं, गत्वा ब्रूयुः । किमिति, इहैव अस्मिन्नेव ग्रामे, अध्यक्षः कूटसाक्षी कूटश्रावक: संवननकर्ता कृत्याशील: विद्याप्रभावः प्रस्वापनादिमन्त्रमहिमा, दृश्यताम् । पर- अभिचारशील: रसद: मदनयोगव्यवहा कुटरूपकर्ता ग्रामो गन्तुं कृच्छः श्रमवशाद् विदूरत्वाच्याशक्यः इति । कटसुवर्णव्यवहारीत्युक्तास्त्रयोदशसंख्याः, प्रवास्याः। ततो द्वारापोहमन्त्रेण द्वारागलापोहनमन्त्रेण, द्वाराण्यपोह्य स्वदेशान्निष्कासयितव्याः । दोषविशेषतो निष्क्रयार्थे वा पूर्वसंकेतापोहितार्गलष्वेव द्वारेषु अर्गलापोहनमभिनीय दद्यः अपराधतारतभ्यन दण्डं च दद्युः । श्रीम. प्रविश्यतामिति बयुः । अन्तर्धानमन्त्रण, जाग्रतां सिद्धव्यअनर्माणवप्रकाशनम् जाग्रत्त्वेऽपि संकेतवशादपश्यन्तमिवात्मानमभिनयतां,आर. 'सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम् । सत्रिप्रयोगादृवं क्षिणां मध्येन, माणवान् अतिक्रामयेयुः । प्रस्वापनमन्त्रेण, सिद्धव्यञ्जना माणवा माणवविद्याभिः प्रलोभ- रक्षिणः, प्रस्थापयित्वा अस्वपत एव स्वापाभिनयं कार- येयुः । प्रस्थापनान्तर्धानद्वारापोहमन्त्रेण प्रतिरोध- । यित्वा, शय्याभिः रक्षिशयनीयवर्त्मना, माणवैः संचारयेयुः। कान्, संवननमन्त्रेण पारतल्पिकान् । प्रस्वापयित्वेति ल्यबकरणं समासाविवक्षया । प्रतिरोधक- तेषां कृतोत्साहानां महान्तं संघमादाय रात्रा प्रत्यायकमुक्त्वा पारतल्पिकप्रत्यायकमाह-.- संवननेत्यादि। वन्य प्राममुदिश्यान्यं ग्रामं कृतकस्त्रीपुरुषं गत्वा संवननमन्त्रेण, परेषां भार्याव्यञ्जनाः परदारच्छलधारिणी: ब्रूयुः- इहैव विद्याप्रभावो दृश्यताम् । कृच्छ्र: । पूर्वदत्तसंकेता एव वनिताः, माणवैः, संमोदयेयुः वशी- परप्रामो गन्तुं इति । ततो द्वारापोहमन्त्रेण द्वारा- करणाभिनयद्वारेण सङ्गसुखमनुभावयेयुः । श्रीम. ण्यपोय, 'प्रविश्यताम् ' इति ब्रूयुः । अन्तर्धान उपलब्धविद्याप्रभावानां पुरश्चरणाचादिशेयुर- मन्त्रेण जाग्रतामारक्षिणां मध्येन माणवानतिक्राम- भिज्ञानार्थम् । कृतलक्षणद्रव्येषु वा वेश्मसु कर्म येयुः। प्रस्वापनमन्त्रेण प्रस्थापयित्वा रक्षिणः कारयेयुः, अनुप्रविष्टान् वैकत्र ग्राहयेयुः । शय्याभिर्माणवैः संचारयेयुः । संवननमन्त्रेण कृतलक्षणद्रव्यक्रयविक्रयाधानेषु योगसुरामत्तान भार्याव्यञ्जनाः परेषां माणवैः संमोदयेयुः । या ग्राहयेयुः । गृहीतान् पूर्वापदानसहायाननु- सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनमिति सत्रम् । सिद्ध- व्यञ्जनाः मुण्डजटिलादयः पूर्वोक्ताः तै: माणवानां स्तथैव कर्म कारयेयुः ग्राहयेयुश्च । युञ्जीत । पुराणचोरव्यञ्जना वा चोराननुप्रविष्टा- चोरपारदारिकादीनां कुपुरुषाणां प्रकाशनमिति सूत्रार्थ: । कण्टकविशेषपरिज्ञानोपायः सत्रिप्रयोग उक्त:, अपर गृहीतान् समाहर्ता पौरजानपदानां दर्शयेत्--- इदानीमभिधीयते । सत्रिप्रयोगादिति । तत ऊर्च, चोरग्रहणी विद्यामधीते राजा, तस्योपदेशादिमे (१) कौ. ४१५. (१) का. ४१५. --- ·१६८२ व्यवहारकाण्डम चोरा गृहीताः, भूयश्च ग्रहीष्यामि, वारयितव्यो प्रत्यादिशेत् प्रशापयेत् , किं कृत्वा, एष राश: प्रभाव वः स्वजन: पापाचारः इति । इति अत्यल्पविषयस्यापि चौर्यस्येदं परिज्ञानं राज्ञो उपलब्धविद्याप्रभावानामिति । एवं प्रत्यक्षदृष्टमन्त्र- माहात्म्यकृतमित्युक्त्वा । महिम्नां, पुरश्चरणादि पुरश्चरणप्रभृतिकं मन्त्रसिद्ध्यङ्गं वनचोरग्रहणोपायमाह - पुराणचोरेत्यादि । पुराण. कर्म, आदिशेयु:. अभिज्ञानार्थ स्मरणार्थम् । कृतलक्षण- चोराः गोपालकाः व्याधाः श्वगणिनश्च, राजपुरुषभता द्रव्येषु वेति । कृतस्वामिचिह्नद्रव्योपेतेषु, वेश्म, कर्म इति शेष:, वनचोराटविकान् वनचोरान् अटवीचरान् चौर्य, कारयेयुः, पूर्वोक्तान् गृहीतमन्त्रान् माणवान् । पुलिन्दादीश्व, अनुप्रविष्टाः, प्रभुतकूटहिरण्यकुप्यभाण्डेषु अनुप्रविष्टान् वा अन्तः प्रविष्टांश्च, एकत्र वचिद् प्रभूतानि प्रचुराणि कुटानि फालानि हिरण्यानि कुप्य- गृहे, ग्राहयेयुः। भाण्डानि च येषु तेषु तथाभूतेषु, मार्थवजग्रामेषु कृतलक्षणद्रव्यक्रयविक्रयाधानेविति । कृतलक्षण- वणिक्संधगतागतमार्गपु गोष्टेषु ग्रामेषु च, एनान् द्रव्याणां मुष्टानां क्रयणविक्रयणाधीकरणावसरेपु, योग- वनचोराटविकान् , अभियोजयेयुः चौर्यायोद्योजयेयुः । सुरामत्तान वा भेषजयुक्तमद्यपानमत्तान् वा, ग्राहयेयुः। अभियोगे आरब्धे मति, गूढवलै: गूढमैन्यैः, घातयेयुः । गृहीतान तथाग्रहणं प्राप्तान माणवान् , पूर्वापदानसहा- मदनरसयुक्तेन मोहजनकविषयुक्तेन, पथ्यादनेन वा यान् पूर्वकृतानि चौर्याणि चौर्यसहायांश्च, अनुयुञ्जीत पथिभोजनेन वा, घातयेयुः । अनुगृहीतलोत्रभारान् पृच्छेत्। पुराणचोरव्यञ्जना वेति। पुरातनतस्करच्छमानो उपगृहीतमुष्टद्रव्यभारान् , आयतगतपरिश्रान्तान् , दीर्घा- वा भृत्वा, चोरान् अनुप्रविष्टाः, तथैव पूर्वोक्तरीत्यैव, ध्वगमनपरिखिन्नान, अत एव प्रवपतः एनान्, कर्म कारयेयुः ग्राहयेयुश्च । ग्राहयेयः । प्रवगेषु तुष्टिभोजनदानेषु, योगसुरामत्तान् गृहीतानिति । ग्रहणं प्रामांश्चोरान् , समाहर्ता, पौर- वीर्यवन्मद्यपानमत्तान् वा, ग्राहयेयुः । जानपदानां दर्शयेत् । किं कृत्वा, चोरग्रहणीं विद्यामधीते अध्यायान्ते श्लोकमाह .... पूर्ववच्चेति । समाहर्ता, गजेत्यायुक्त्वा । श्रीम. पूर्ववत् पूर्वोक्तपुरराष्ट्रचारवत् , एनान् वनचोराटवि. 'यं चात्रापसोपदेशेन शम्याप्रतोदादीनामपहर्तारं कान् , गृहीत्वा, राज्ञः सर्वज्ञग्व्यापनं 'चोरग्रहणीं विद्या जानीयात्, तमेषां प्रत्यादिशेद्- एष राज्ञः मधीते राजा सर्वाचोरान् जानाति तत्प्रभावादिमे चोरा प्रभाव इति । गृहीताः' इत्येवं सर्वज्ञत्वख्यापनं, कारयन् , राष्ट्रवासिषु, पुराणचोरगोपालकव्याधश्वगणिनश्च वनचोरा- प्ररूपयेद् दर्शयेत् । श्रीम. टविकाननुप्रविष्टाः प्रभूतकूटहिरण्यकुप्यभाण्डेपु शङ्कास्पकर्माभिग्रहः सार्थव्रजग्रामेष्वेनानभियोजयेयुः । अभियोगे गूढ शङ्कारूपकर्माभिग्रहः । सिद्धप्रयोगादूर्ध्व शङ्का- बलैर्घातयेयुः, मदनरसयुक्तेन वा पथ्यादनेन। अनु- रूपकर्माभिग्रहः । श्रीणदायकुटुम्बमल्पनिर्वेशं विप- गृहीतलोत्रभारानायतगतपरिश्रान्तान् प्रस्वपतः रीतदेशजातिगोत्रनामकर्मापदेशं प्रच्छन्नवृत्तिकर्माणं प्रहवणेषु योगसुरामत्तान वा ग्राहयेयुः । मांससुराभक्ष्यभोजनगन्धमाल्यवस्त्रविभूषणेषु प्रस- पूर्ववच्च गृहीत्वैनान समाहर्ता प्ररूपयेत् । तमतिव्ययकर्तारं पुंश्चलीचूतशौण्डिकेषु प्रसक्तम- सर्वज्ञख्यापनं राज्ञः कारयन राष्ट्रवासिषु ॥ भीक्ष्णप्रवासिनमविज्ञातस्थानगमनमेकान्तारण्यनि- यं चात्रेति । यं च जनं, अत्र पुरादौ, शम्याप्रतो. कुटविकालचारिणं प्रच्छन्ने सामिषे वा देशे बहु- दादीनां अपहर्तारं युगकीलकतोत्रादीनां चोरयितारं, मन्त्रसंनिपातं सन्यःक्षतव्रणानां गूढप्रतिकारयितारं अपसर्पोपदेशेन जानीयात् , तं, एषां पौरजानपदानां, अन्तर्गृहनित्यमभ्यधिगन्तारं कान्तापरं परपरि- , (१) कौ. ४।५. (१) को. ४।६.

·स्तेयम १६८३ १ प्रहाणां परस्त्रीद्रव्यवंश्मनामभीक्ष्णप्रष्ट्रारं कुत्सित- स्त्रीलोलं, परपरिग्रहाणां परपरिजनानां, परस्त्रीद्रव्यवेश्मनां कर्मशस्त्रोपकरणसंसर्ग विरात्रे छन्नकुड्यच्छायासंचा- अभीक्ष्णप्रष्टारं, कुत्सितकर्मशस्त्रोपकरणसमर्ग मारण- रिणं विरूपद्रव्याणामदेशकालविक्रेतारं जातवैराशयं चौर्यादिगर्हितकोपयोगिषु शस्त्रेषु उपकरणेषु परिचय हीनकर्मजाति विगृह्यमानरूपं लिङ्गेनालिङ्गिनं वन्तं, शास्त्रेत्यपि पाठः। विरात्रे अर्धरात्रे, छन्नकुड्य- लिङ्गिनं वा भिन्नाचारं पूर्वकृतापदानं स्वकर्मभिग्पदिष्टं च्छायासंचारिणं छन्नं यथा भवति तथा कुड्यच्छायायां नागरिकमहामात्रदर्शने गृहमानमपसरन्तमनुच्छा- संचरणशीलं, विरूपद्रव्याणां विनष्टस्वरूपाणां द्रव्याणां, सोपवेशिनमाविग्नं शुष्कभिन्नस्वरमुखवणं शस्त्रहस्त- अदेशकालविक्रेतारं अदेशे अकाले च विकयकारिणं, मनुष्यसंपातत्रासिनं हिंस्रस्तेननिधिनिक्षेपापहार- जातवैराशयं, हीनकर्मजाति, विगृह्यमानरूपं छाद्यमान- वरप्रयोगगृढाजीविनामन्यतमं शङ्केतेति शङ्काभि- स्वरूपं, लिङ्गेनालिङ्गिनं अनुपातलिङ्गिचिह्न लिङ्गि- ग्रहः। व्रतेन युक्तं, लिङ्गिनं वा भिन्नाचारं उपात्तलिङ्गिचिह्न शङ्कापकर्माभिग्रह इति सूत्रम् । आत्मन: परान् वा लिनिव्रतरहितं, पूर्वकृतापदानं पूर्वमन्यत्र कृतचौर्य, प्रति परेषामात्मानं प्रति चेति शङ्का द्विरूपा रूपं स्वकर्मभिरपदिष्टं परदारग्रहणादिभिः ख्यातं, नागरिक लोप्नं कर्म संधिच्छेदादि एतैर्लिङ्गैरभिग्रहः चोराणां महामात्रदर्शन नगरक्षिपुरुपस्य महामात्रस्य च दर्शने, ग्रहणमभिधीयत इति सत्रार्थः । गृढाजीविनां रक्षा गृहमानमपसरन्तं स्वरूपं छादयन्तं निलीय चरन्तं च, प्रक्रान्ता । तत्र सिद्धव्यञ्जनादिभिग्रहीतुं शक्यानां गढ़ा- अनुच्छ्वासोपवेशिनं तूष्णीं बहिर्भूम्यादावुपवेशनशीलं, जीविनां ग्रहणप्रकार उक्तः, तदग्राह्याणां शङ्कारूपकर्म- आविमं भीतं, शुष्कभिन्न स्वरमुखवर्ण शुष्कः भाम: भिग्रहणप्रकार इदानीमुच्यते । भिन्न: अयथाप्रकारश्च स्वरो मुखवर्णश्च यस्य तं तथा- सिद्धप्रयोगादमिति । सिद्धव्यञ्जनप्रयोगात् परतः, भूतं, शस्त्रहस्तमनु-यसंपातत्रासिनं शस्त्रपाणिपुरुषागमन- शङ्कारूपकाभिग्रहः, वक्ष्यत इति क्रियाध्याहारः ।. भीरुकं, एवम्भूतैर्विशेषणैर्यथासंभवं युक्तं जनं, हिंस्र- शङ्काभिग्रहं तावदाह . क्षीणदायकुटुम्बमिति । दाय: स्तेनादीनां हिंस्रो घातुकः स्तेनश्चोरः निधिनिक्षेपापहारी कुलक्रमागतं द्रव्यं कुटुम्ब कृषिः तदुभयं श्रीणं यस्य तं निधिनिक्षेपयोरपहर्ता वरप्रयोगः वरः क्रोधस्तन्निमित्तः तथाभृतं, अल्पनिर्वेशं भक्तव्ययापर्याप्तभृति काननु- प्रयोगः शस्त्रप्रयोगो यस्य स तथाभतः गूढाजीवी प्रतीत: रूपनिहीनभृति वा, विपरीतदेशजातिगोत्रनामकर्मापदेशं इत्येतेषां अन्यतमं, शङ्केत । ‘बरो ना भूपजामात्रो- अन्यथाकल्पितदेशजात्यादिव्यवहारं, प्रच्छन्नवृत्तिकर्माणं देवादेरीप्सिते धि' इति केशवः। इति शङ्काभि- अन्याविदितवृत्त्यर्थकर्माणं, मांससुरादिष्वष्टसु, प्रसक्तं ग्रह इति । व्याख्यात इति शेपः। श्रीम. प्रकर्पण सक्तं, अतिव्ययकतार, पुंश्चलीद्यूतशौण्डिके रूपाभिग्रहस्तु । नष्टापहृतमविद्यमानं तज्जात- प्रसस्तं, अभीक्षणप्रवासिनं पौन:पुन्यप्रवासशीलं अवि व्यवहारिपु निवेदयेत् । तच्चेन्निवेदितमासाद्य ज्ञातस्थानगमनं व तिष्ठति छ गच्छतीत्यन्याविदित- प्रच्छादयेयुः, साचिव्यकरदोषमाप्नुयुः । अजा- स्थानगमनं, एकान्तारण्यनिष्कुटविकालचारिणं विजने नन्तोऽस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्चरन् । न चानि- वने गृहारामे च विकाले चरणशीलं, प्रच्छन्ने सामिषे वेद्य संस्थाध्यक्षस्य पुराणभाण्डानामाधानं विक्रय वा देशे बहुमन्त्रसंनिपातं अन्यदर्शनागोचरे देशे सामिषे वा कुर्युः । सद्रव्ये धनिकगृहनिकटदेशे वा बहुमन्त्रयन्तं बहुकृत्वो तञ्चन्निवेदितमासाद्येत, रूपाभिगृहीतमागमं गच्छन्तं च, सद्यःक्षतव्रणानां गूढप्रतिकारयितारं व्रण- पृच्छेन् --- कुतस्ते लब्धं इति । स चेद् ब्रूयाद्- कारणोद्रेदशङ्कया रहसि चिकित्सयितारं, अन्तर्गृह- दायाद्यादवाप्तममुष्माल्लब्धं, क्रीतं कारितमाधि- नित्यं गर्भगृहनित्योपविष्टं, अभ्यधिगन्तारं आगच्छतोऽ. प्रच्छन्नं अयमस्य देशः कालश्चोपसंप्राप्तः, अय- भिमुखं झटिति गत्वा प्रतिनिवर्तमानं, कान्तापरं (१) कौ. ४।६.

·१६८४ व्यवहारकाण्डम् . वा , ग्रहः। मस्याघः प्रमाणं लक्षणं मूल्यं च इति, तस्या आकृतिसादृश्य चिहसादृश्यं च, भवति । एवं स्थिते इति गमसमाधी मुच्येत। शेषः, एकयोनिद्रव्यकप्रसूतानां, कुप्याभरणभाण्डानां नाष्टिकश्चेत् तदेव प्रतिसंदध्यात, यस्य पूर्वो : कुप्यनिर्मितभषगपात्राणां, किमङ्गपुनः किमु वक्तव्यं, दीर्घश्च परिभोगः शुचिर्वा देशस्तस्य द्रव्यमिति : तेषां रूपलिङ्गसामान्यं सुतरां भवतीत्यर्थः । इति अत: विद्यात् । चतुष्पदानामपि हि रूपलिङ्गसामान्य कारणात् । श्रीम. भवति, किमङ्गपुनरेकयोनिद्रव्यकर्तृप्रसूतानां कुप्या से चे- ब्रूयात् --- याचितकमवक्रीतकमाहितकं भरणभाण्डानाम इति । निक्षेपमुपनिधि वैयापृल्यभर्म वामुष्येति, तस्याप- रूपाभिग्रहस्त्यिति । वक्ष्यत इति शेषः । नष्टापहृत- सारप्रीतसंधानेन मुच्येत । मिति । प्रमादभ्रष्टं चोरेणापहृतं द्रव्यं, अविद्यमानं, . नैवं इत्यपसारो वा ब्रूयाद् , रूपाभिगृहीत: तज्जातव्यवहारिषु तज्जातिद्रव्यव्यवहारिषु, निवेदयेत् । परस्य दानकारणमात्मनः प्रतिग्रहकारणमुपलिङ्गनं निवेदितं आसाद्य प्रच्छादयेयुश्चेत् , साचिव्यकरदोषं दायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकोपदेष्टभिरुप- चौर्यसाहाय्यकारिदण्डं, आप्नुयुः । अजानन्तः अमु- : श्रोतृभिर्वा प्रतिसमानयेत् । कस्येदमित्यविदन्तः, अस्य द्रव्यस्य, अतिसगंण अर्पणेन, उज्झितप्रनष्ठनिष्पतितोपलब्धस्य देशकाललाभो- मुच्येरन् अपराधमुक्ताः स्युः । न चेति । संस्थाध्यक्षस्य पलिङ्गनेन शुद्धिः । अशुद्धस्तच्च तावच्च दण्डं पण्यसंस्थाधिकारिणः, अनिवेद्य, पुराणभाण्डानां, दद्यात् । अन्यथा स्तेयदण्डं भजेत इति रूपाभि- आधानं विक्रयं वा, न च कुर्युः । तदिति । निवेदितं तद् नष्ठापहृतं, आसाद्येत चेत्, स चेदिति । स रूपाभिगृहीतः, याचितकं याश्चया रूपाभिगृहीतं जनं, आगमं पृछेत् -- कुतस्ते लब्धमिति। लब्धं, अवक्रीतकं भाटकगृहीतं, आहितकं आधित्वेन स चेढ्यात् , किमिति, दायाद्यादवाप्तं दायादभावा- : गृहीतं, निक्षेपं भूषणभाण्डनिर्माणार्थ निक्षिप्तं, उपनिधि लब्धं, अमुष्माल्लब्धं, क्रीतं, कारितं नवनिर्मापितं, रक्षणाय विश्वासाद् दत्तं, वैयापृत्यभर्म वा कर्मणः आधिप्रच्छन्नं आधीकरणवशादियन्तं कालमप्रकाशतया कृतस्य दत्तां भृति वा, अमुष्येति ब्याञ्चेत् अमुकपुरुष- स्थितं, अयं अस्य देशः अस्यार्थस्यायं साक्षी यद्वा : संबन्धीत्येवं वदेच्चेत् , अर्थान्नाष्टिकार्थितं रूपं, तस्य अस्यायं । प्रदेशः, उपसंप्राप्तः उपसंप्राप्तिमान् , द्रव्यस्य, अपसारप्रतिसंधानेन मदीयमेवेदं याचितका- अस्यायं उपसंप्राप्तिमान् , अयं अस्य : दीत्यपसारपुरुषकृतेनाभ्युपगमेन, मुच्येत, अर्थात् सः । अघों रूपमल्यं, इदं प्रमाणं लक्षणं मूल्यं च नैवमित्यपसारो वा ब्रूयादिति । न मे याचितकादी- इदमस्य सुवर्णकर्षादिमानं इदमस्य चिह्न इदमस्य प्रकृ- ' त्यपसारो यदि वदेत् , रूपाभिगृहीतः, परस्य अपसारस्य, तिमूल्यं, इति, तहाँति शेपः, तस्य द्रव्यस्य, आगमः . दानकारणं, आत्मनः प्रतिग्रहकारणं, उपलिङ्गनं वा समाधी आगमसमर्थने सति, मुच्येत रूपाभिगृहीतः। लिङ्गैरभिज्ञापनं च, प्रतिसमानयेत् निरूपयेत् , कैः, अन्यथा तु तस्य चोरदण्ड इत्यार्थम् । दायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकोपदेष्टुभि: उपश्रोतृभिर्वा, नाष्टिकश्चेदिति । नाष्टिकोऽभियोक्ता, तदेव प्रतिसंद : वाशब्दश्चार्थे । तत्र निबन्धको लेखकः, उपदेष्टा लेख- ध्याच्चेत् रूपाभिगृहीतप्रयुक्तमेव समाधानं यदि प्रतिसं नीयवाक्यवक्ता, शेषाः प्रतीताः । दधीत, यस्य रूपाभिगृहीतनाष्टिकयोरन्यतरस्य, पूर्वो, दी- उज्झितेत्यादि । उज्झितप्रनष्टनिपतितोपलब्धस्य धश्व, परिभोग: अनुभवः, शुचिर्वा देश: विश्वास्यवचन- | उज्झितं विस्मृतं वस्त्राभरणादि प्रनष्टं स्वयूथच्युतं श्र साक्षी, तस्य द्रव्यमिति, विद्यात् निर्णयेत् । न च गोमहिषादि निष्पतितं छन्नापसृतं दासीदासादि तस्योप- तदीयत्वमसंभावितमित्याह चतुष्पदानामपि हीति। तेषामपि हि भिन्नयोन्यादिप्रसूतानां, रूपलिङ्गसामान्य (१) को. ४१६. कालच ।

·लन्धस्य देशकाललाभोपलिङ्गनेन देशादीनां विभावनेन, ! भेदनं, आरोहणावतरणे च कुम्पस्य वेधं पदन्यास- शुद्धिः अभियोक्तः । अशुद्धः अविभावितदेशादिः सः, स्थामकरणं, गुदद्रव्यानिक्षेपमहणोपायं कुम्यगृहितस्य तच तावच दण्डं दद्यात् यत् स्वीयमित्युक्तं तत्समं द्रव्यनिक्षेपस्य ग्रहणं प्रत्युपायभूतं, उपदेशोपलभ्यं उपदे- अन्यच्च तत्समपरिमाणं दण्डं दद्यात् । अभियोक्ता। कविशेयं, अभ्यन्तरच्छेदोत्करपरिमर्दोपकरणं अन्तर्गत- अन्यथा स्तेयदण्डं भजेत देशाद्युपलिङ्गनेन स्वत्वस्या- कुड्यच्छेदपांसूत्करपरिमर्दनसाधनं, उपखननं वा कुब्य- विभावने, चौर्यदण्डभाग् भवति । इति रूपाभिग्रह इति। समीपभूखननं वा, अभ्यन्तरकृतं आभ्यन्तरजनकृतं, व्याख्यात इति शेषः। श्रीम. विद्याद् अभ्यहेत् । विपर्यये उक्तलक्षणवैपरीत्ये, बायकृतं कर्माभिग्रहस्तु। मुषितवेश्मनः प्रवेशनिष्कसन- विद्यात् । उभयत: उभयलक्षणसत्त्वे, उभयकृतं विद्यात्। मद्वारेण, द्वारस्य संधिना बीजेन वा वेधं, उत्तमा अभ्यन्तरकृतत्वशङ्कायां परीक्षणमाह-अभ्यन्तरकृत गारस्य जालवातायननीत्रवेधं, आरोहणावतरणे च इति । अभ्यन्तरजनकृतं चौर्यमित्यूहे सति, पुरुषं आसनं कुड्यस्य वेधं उपखननं वा गूढगुन्यनिक्षेपग्रहणो- ! आभ्यन्तरं, परीक्षेत, कथम्भूतं परीक्षेत, व्यसनिनं द्यूतमद्य- पायमुपदेशोपलभ्यं अभ्यन्तरच्छेदोत्करपरिमर्दोप- प्रसक्तं, करसहायं क्रूरास्त्यक्तात्मानस्तेषां सहायं, तस्करो- करणमभ्यन्तरकृतं विद्यात् । विपर्यये बाझकृतम् । पकरणसंसर्ग, स्त्रियं वा दरिद्रकुलां, अन्यप्रसक्तां स्त्रियं उभयत उभयकृतम्। वा, परिचारकजनं वा, तद्विधाचार अन्यस्त्रीप्रसक्तं, अभ्यन्तरकृते पुरुषमासन्नं व्यसनिनं क्रूरसहायं अतिस्वप्नं मोषणानन्तरदिवसेऽतिमात्रनिद्रं, निद्राक्लान्तं तस्करोपकरणसंसर्ग नियं वा दरिद्रकुलामन्यप्रसक्तां स्वापाभावश्रान्तं, आधिक्लान्तं, आविमं भीतं, शुष्कभिम- वा परिचारकजनं वा तद्विधाचारमतिस्वनं निद्रा- स्वरमुखवर्ण, अनवस्थितं,अतिप्रलापिनं,उच्चारोहणसंरब्ध- क्लान्तमाधिक्कान्तमाविनं शुष्कभिन्मस्वरमुखवर्णम- गात्रं उच्चारोहणपरवशवपुष, विलूननिघृष्टभिन्नपाटित- नवस्थितमतिप्रलापिनमुच्चारोहणसंरब्धगात्रं वि- शरीरवस्त्रमित्यादि विशेषणसप्तकं स्फुटार्थम् । पांसुपिच्छि- लूननिघृष्टभिन्नपाटितशरीरवस्त्रं जातकिणसंरब्ध- लेणु तुल्यपादपदनिक्षेपं पांसुषु पड्किलेषु च स्वपाद- हस्तपादं पांसुपूर्णकेशनखं विलूनभुमकेशनखं वा सदृशचरणन्यास, प्रवेशनिष्कसनयोर्वा प्रवेशनिर्गमनयोर्वा, सम्यक्स्नातानुलिप्तं तैलप्रमृष्टगात्र सद्योधौतहस्त- तुल्यमाल्यमद्यगन्धवस्त्रच्छेदविलेपनस्वेदं मुषितवेश्मगतेन पादं वा पांसुपिच्छिलेषु तुल्यपादपदनिक्षेपं प्रवेश- ! माल्यमद्यगन्धेन समानगन्धं वस्त्रच्छेदेन समानवस्त्रच्छेदं निष्कसनयोर्वा तुल्यमाल्यमद्यगन्धवस्त्रच्छेदविले- विलेपनस्वेदेन तुल्यविलेपनस्वेदम् । चोरं पारदारिकं वा पनवेदं परीक्षेत । चोर पारदारिकं वा विद्यात् । विद्यादिति । पूर्वोक्तविशेषणविशिष्टं परीक्ष्य तस्कर इति सगोपस्थानिको बाह्यं प्रदेष्टा चोरमार्गणम् । वा पारतल्पिक इति वा जानीयात् । कुर्यान्नागरिकश्चान्तर्दुर्गे निर्दिष्टहेतुभिः ।। विधिशेषं श्लोकेनाह - सगोपस्थानिक इति । गोपो कर्माभिग्रहस्त्विति । उच्यत इति शेषः। चौर्य दशकुलीपञ्चकुलीरक्षक: स्थानिको दुर्गजनपदचतुर्भाग- नाम त्रिविधं--- आभ्यन्तरकृतं बाह्यकृतं उभयकृत- रक्षी ताभ्यां सहितः, प्रदेष्टा कण्टकशोधनाधिकृतः, बाह्यं मिति । तत्राभ्यन्तरचौर्यमाह-- मुषितवेश्मन इति। चोरमार्गणं कुर्यात् । नागरिकश्च, अन्तर्दुर्ग दुर्गान्तर्भागे, चोरितगृहस्य, अद्वारेण पश्चाद्वारेण प्रवेशनिष्कसनं निर्दिष्टहेतुभिः , चोरमार्गणं कुर्यात् । श्रीमू. प्रवेशो निर्गमनं च, द्वारस्य संधिना सुरुङ्गया बीजेन वाक्यकर्मानुयोगः वेधसाधनेन वा वेधं निर्माणं, उत्तमागारस्य उपरि वाक्यकर्मानुयोगः । मुषितसंनिधौ बाह्यानाम- भूमिकायाः जालवातायननीव्रवेधं आनायगवाक्षवलीक- भ्यन्तराणां च साक्षिणमभिशस्तस्य देशजातिगोत्र- नामकर्मसारसहायनिवासाननुयुञ्जीत । तांश्चापदेशः (१) कौ. ४।६. (१) को. ४८. .

·व्यवाण्डम् . मानिसमानयेत् । सतः पूर्वस्याहा अन्यारं रात्रौ स्यात् । शुद्धं परिवासयतः पूर्वः साहसवण्डाः । निवास व आग्रहणादिति अनुयुजीत । त्रुवाप 'शानिष्पन्न उपकरणमन्त्रिसहायरपक्यामृत्य- सारप्रतिसंधाने शुद्धः स्यात् । अन्यथा कर्मप्राप्तः । करान् निष्पादयेत् । कर्मणश्च प्रवेशद्रव्वादानांश- त्रिरात्रादूर्ध्वमप्रायः शङ्कितकः, पृच्छाभाषा- विभागैः प्रतिसमानयेत् । दन्यत्रोपकरणदर्शनात् । एतेषां कारणानां अनभिसंधाने विप्रलपन्तम- अचोरं चोर इत्यभिव्याहरतश्चौरसमी दण्डः; चोर विद्यात् । दृश्यते बचोरोऽपि चोरमार्गे चोरं प्रच्छादयतश्च । यदृच्छया संनिपाते चोरवेषशस्त्रभाण्डसामान्येन वाक्याकमानुयोग इति सूत्रम् । वाक्येन कर्मणा च गृह्यमाणो दृष्टः चोरभाण्डस्योपवासेन वा यथा शङ्काभिगृहीतस्य अनुयोगोऽभिधीयत इति सत्रार्थः । हि माण्डव्यः कर्मक्लेशभयादचोरः : 'चोरोस्मि' शङ्कादिलिङ्गानां व्यभिचारसंभवाद् वस्तुतोऽचोरस्यापि । इति त्रुपाणः । दण्डभयादिनानृतवादित्वदर्शनाच चोरत्वनिर्णयाय तस्मात् समाप्तकरणं नियमयेत् । वाक्यकर्मानुयोगः प्रस्तूयते । मन्दापराधं बालं वृद्धं व्याधितं मत्तमुन्मत्तं मुषितसंनिधाविति । चोरहतधनस्य जनस्य संनिधी, क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तमत्याशितमामकाशितं दुर्बलं वा बाह्यानां अभ्यन्तराणां च संनिधौ, साक्षिणं, अभिशस्तस्य न कर्म कारयेत् । शङ्काभिगृहीतस्य, देश, जाति, गोत्रं, नाम, कर्म, चोरेणाभिशस्त इति । चौरेणान्यश्चोर इत्युक्तः, वैर- सारं धनं, सहायं निवासं चेत्येतान् देशादीन् अष्टौ, : द्वेषाभ्यां अपदिष्टकः वैरेण द्वेषेण च निमित्तेन कृताभि- अनुयुञ्जीत । तांश्चेति । अभिशस्तदेशादीन , अपदेशैः । शंसन इति विभावितश्चेत् , शुद्धः स्यात् । शुद्धं, निमित्तैरुपपत्तिभिः, प्रतिसमानयेत् पालोचयेत् सुष्ठ परिवासयत: अमोचयतः प्रदेष्टुः, पूर्वः साहमदण्डः । न वेति । तत इति । पश्चात , पूर्वस्य अह्नः प्रचारं, शङ्कानिष्पन्नमिति । शङ्कागृहीतं, उपकरणादीन रात्री निवासं च शयनं च, आ ग्रहणात् यावदभिशस्त- पञ्च, निष्पादयेत् पृष्ट्वा माधयेत् । तत्र रूपं लोप्नं, ग्रहणकालं, इत्यनुयुञ्जीत अनुयोगोचितेन प्रकारेण , शेपं प्रतीतम् । कर्मणश्च प्रवेशेत्यादि । चौर्यार्थ द्रव्य- पृच्छेद , अभिशस्तम् । तस्य अभिशस्तस्य, अपसार- : रक्षागृहे केन केन प्रवेशः कृतः केन द्रव्यं गृहीतं कस्य प्रतिसंधाने अपराधापसरणकारणोपलब्धी, शुद्धः स्याद् , कियानंशविभागः इति प्रवेशादिप्रश्स्तत्त्वं विचारयेत् । अभिशस्त: । अन्यथा कर्मप्राप्तः कृतापराधः । एतेषां कारणानामिति । उक्तानां चोरत्वसाधकानां, त्रिरात्रादूर्घमिति । तिसृषु रात्रिषु अतीतासु, । अनभिसंधाने अपरिचिन्तने, विप्रलपन्तं भयादिना शङ्कितकः, अग्राह्यः ग्रहीतुं योग्यो न भवति, कस्मात् , विरुद्धवाचिनमपि, अचोर विद्यात् । किमर्थे परीक्षा- पृच्छाभावात् मोषणदिवसपूर्वदिवसादिचरितस्य विस्मृति- यत्नो महानुपदिश्यत इत्यत्राह - दृश्यते हीत्यादि । संभवेन प्रश्नायोगात् , अन्यत्रोपकरणदर्शनात् मोषण चोरभाण्डस्योपवासेन मुष्टद्रव्यस्य समीपस्थित्या। साधनानामचोरगृहेपलम्भसंभवाच । माण्डव्य: आणिमाण्डव्यो नाम महर्षिः। स किलाचोर अचोरमिति । तं, चोर इति अभिव्याहरतः एव राजपुरुषताडनादिक्लेशभीत्या चोरमात्मानं वदन् प्रदेष्ट्रादेः, चोरसमो दण्डः । चोरं प्रच्छादयतश्चतं अचोर विनैव परीक्षां तं चोरं मन्यमानेन राशा शूलमारोपित इत्यभिव्याहरतश्च, अथवा चोरं गृहान्तरवस्थाप्याप्रकाश- इति महाभारते कथानुसंधेया । यतश्च, चोरसमो दण्डः । भीम. तस्मादिति अदण्ड्यदण्डप्रणयनं मा प्रसाक्षीदिति चोरेणाभिशस्तो वैरद्वेषाभ्यामपदिष्टकः शुद्धः हेतोः, समाप्तकरणं सम्यग् बहुप्रकारपरीक्षावधारितापराध, (१) की. ४४ नियमयेत् दण्डयेत् ।

·स्तेयम् १६८७ बन्धक्यः मन्दापराधमित्यादि। अल्पापराधम् । अत्याशितं . उत्तमो दण्डः उत्तमसाहसः, कर्मणा, व्यापादनेन च अतिमात्रभुक्तानम् । आमकाशितं अजीर्णान्नम् । द्रोहचिन्तनेन च हेतुना । श्रीम. व्यावहारिकं कर्मचतुष्कमिति । लोकव्यवहारप्रसिद्धानि तुल्यशीलपुंश्चलीप्रावादिककथावकाशभोजनदातृ- : चतुष्प्रकाराणि दण्डकर्माणि भवन्ति । षड् दण्डाः भिरपसर्पयेत् । एवमतिसंदध्यात् । यथा वा निक्षे- दण्डाघाताः षडित्येकः प्रकारः, सप्त कशाः कशामहाराः पापहारे व्याख्यातम् । इति द्वितीयः, द्वौ उपरिनिबन्धी हस्तायोः पृष्ठतः कृत्वा आप्तदोषं कर्म कारयेत् । न त्वेव स्त्रियं गर्भिणी ' संश्लेषितयोर्बन्धनं तेन सह शिरसो बन्धनं चेति द्विरूपं सूतिका वा मासावरप्रजाताम् । स्त्रियास्त्वर्धकर्म । बन्धनमिति तृतीयः, उदकनालिका च नासायां वाक्यानुयोगो वा। 'सलवणोदकनिषेचनं च इति चतुर्थः । श्रीम. ब्राह्मणस्य सत्रिपरिग्रहः श्रुतवतस्तपस्विनश्च। परं पापकर्मणां नववेत्रलताद्वादशकं, द्वावूरुवेष्टी, तस्यातिक्रम उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च कर्मणा विंशतिर्नक्तमाललताः, द्वात्रिंशत् तलाः, द्वौ वृश्चिक- व्यापादनेन च । बन्धौ, उल्लम्बने च द्वे, सूची हस्तस्य, यवागूपीतस्य, व्यावहारिकं कर्मचतुष्क--- षड् दण्डाः, सप्त. एकपर्वदहनमगुल्याः स्नेहपीतस्य प्रतापनमेक- कशाः, द्वावुपरिनिबन्धौ, उदकनालिका च । महः, शिशिररात्रौ बल्बजाग्रशय्या चेत्यष्टादशकं कर्म । चोरादीन् कथं जानीयादित्याह- तुल्यशीलेल्यादि । तुल्यशीलादिभिः तुल्यशीलाः समानवृत्ताः पुंश्चल्यो तस्योपकरणं प्रमाणं प्रहरणं प्रधारणमवधारणं प्रावादिकाः प्रवदनचारिणः दक्षभाषाः । च खरपट्टादागमयेत् । दिवसान्तरमेकैकं च कर्म कथावकाशभोजनदातारः कथादातारः कथकाः अव · कारयेत् । काशदातारो भोजनदातारश्च इत्येतैः, अपसर्पयेत् पूर्वकृतापदानं, प्रतिज्ञायापहरन्तं, एकदेशदृष्ट- अपसः कृतैर्जानीयात् , अर्थाचोरादीन् । एवमति- : द्रव्यं, कर्मणा रूपेण वा गृहीतं, राजकोशमवस्तृ- संदध्यात् उक्तेन प्रकारेण तान् वञ्चयेत् । ज्ञानोपायान्तर : जन्तं, कर्मवध्यं वा राजवचनात् समस्तं व्यस्तम- मन्यत्रोक्तं चेहातिदिशति-- यथा वेति । निक्षेपापहारे, भ्यस्तं वा कर्म कारयेत् । यथा व्याख्यातं 'क्षीणदायकुटुम्बमित्यादिना निरूपितं, सर्वापराधेष्वपीडनीयो ब्राह्मणः । तस्याभि- तथा वा जानीयादिति वाक्यशेषः । शस्ताको लालाटे स्याद् व्यवहारपतनाय । स्तेये निश्चितापराधस्य दण्डमाह- आप्तदोषमिति । श्वा, मनुष्यवधे कबन्धः, गुरुतल्पे भगं, सुरापाने निश्चितापराधं, कर्म कारयेत् । गर्भिण्याः स्त्रियाः प्रसूता- याश्चानतीतमासाया न दण्ड इत्याह-- न त्वेवेत्यादि । ब्राह्मणं पापकर्माणमुख़ुष्याङ्ककृतम्रणम् । स्त्रियास्त्वर्धकर्मेति । पुंसो यावद् दण्डकर्म विहितं कुर्यानिर्विषयं राजा वासयेदाकरेषु वा ।। तस्याः स्त्रियाः। वाक्यानुयोगो वा वाचा परिभाषणं अन्यत् पापकर्मणां चतुर्दशभेदं दण्डनकर्माह- परं या कर्तव्यं अर्धस्याप्ययोगे । पापकर्मणामिति । परं उक्तचतुष्कातिरिक्तं, पापकर्मणां, ब्राह्मणस्येति । तस्य, श्रुतवतो विदुषः, तपस्विनश्च, : नववेत्रलताद्वादशकं नवहस्तदीर्घवन्यलतया सत्रिपरिग्रहः सत्रिभिः परिग्रहणं तथा परिग्रहणेन ततइतः प्रहाराः, द्वौ ऊरुवेष्टौ द्वाभ्यां रज्जुभ्यां पादयोर्वेष्टनं पर्यटनक्लेशयोजनेति यावत् , अर्थाद् दण्डः । तस्यातिक्रम : तेन सह शिरसोऽपि वेष्टनमिति द्विप्रकारावूझवेष्टी, इति । उक्तदण्डातिरिक्तदण्डकरणे, कर्तुः, कारयितुश्र, : विंशतिर्नक्तमाललताः विंशतिः करञ्जलताप्रहाराः, (१) कौ. ४८. : मद्यध्वजः। द्वादश (१) को. .४१८, व्य.कां. २१२.

·१६८८ व्यवहारकाण्डम १ द्वात्रिंशत् तलाः चपेटाघाताः, द्वौ वृश्चिकबन्धौ वाम मनुष्यवधे कबन्धः, गुरुतल्प गुरुदारगमने, भगं योनिः, करस्य वामपाटस्य च पृष्ठतः संयोज्य बन्धनमित्येको मुगपाने मद्यध्वजः । वृश्चिकबन्धः दक्षिणकरस्य दक्षिणपादम्य च तथा श्लोकमाह---- ब्राह्मणमित्यादि । उद्धृष्य पापकर्मा- संयोज्य बन्धनमित्यपर इत्यवं द्वौ, उल्लम्बने च द्वं संयुक्त- मुक इति पुरप्रामादिषु सघोषणं दर्शयित्वा । निर्विषयं बद्धकरद्वयस्य ऋजवलम्बनं संयुक्तबद्धपादयस्यावं.. कुर्यात् स्वदेशानिष्कासयेत् । श्रीम. लम्बनं चति द्विप्रकार उलम्बने, सूची हस्तस्य करस्य सर्वाधिकरणरक्षणम् नस्त्रे मूचीप्रवेशन, यवागपीतस्य यवागपानस्य कारणे(ने)ति सर्वाधिकरणरक्षणम् । समाहर्तृप्रदेष्टारः पूर्व- शंषः, यवागू पार्यायत्वा मूत्रनिरोधनेनावस्थापनमित्यर्थः । मध्यक्षाणामध्यक्षपुरुषाणां च नियमनं कुर्युः। अगुल्या एकपर्वदहनं, स्नंहपीतस्य प्रतापनमेकमहरिनि खनिसारकर्मान्तेभ्यः सारं रत्नं वापहरतः शुद्ध- पायितसर्पिष आतपध्मौ वैकदिनप्रतापन, शिशिररात्री वधः । फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्यः फल्गु द्रव्यमुपस्करं बल्बजाप्रशय्या च जलसिक्तबल्बजारशय्याशायनं च, वा पूर्वः साहसदण्डः । इत्यष्टादशकं पूर्वानचतुष्केण सहाष्टादशावयवकं, कर्म । पण्यभूमिभ्यो वा राजपण्यं मापमूल्यादृर्ध्वमा तत्येति । उक्तस्य कर्मणः, उपकरणं रज्ज्वादि, पादमूल्यादित्यपहरनो द्वादशपणो दण्डः । आ प्रमाणं दण्डकशाद्यायामः, प्रहरणं वेत्रनक्तमालादि, द्विपादमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः । आ त्रिपाद- प्रधारणं दण्डनीयम्य स्थापनप्रकारः, अवधारणं च : मूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः । आ पणमूल्यादित्यष्ट- शरीरानुगुणटण्डप्रकानिधारणं च, खरपट्टात् कर्तृनामः । चत्वारिंशत्पणः । आ द्विपणमूल्यादिति पूर्वः प्रसिद्धाञ्चौर्यशास्त्राद् , आगमयेद् अधीयीत । साहसदण्डः । आ चतुष्पणमूल्यादिति मध्यमः । दिवसान्तरमित्यादि । दण्डितं दिवसव्यवधानेन ‘आ अष्टपणमूल्यादित्युत्तमः । आ दशपणमूल्या- कर्म कृच्छ्रव्यापार, कारयेत् । इत्युत्सर्गः । दिति वधः । विशेषविधिमा पूर्वेत्यादि । पूर्वकृतापदानं सर्वाधिकरणरक्षणमिति सूत्रम् । सर्वषां अधिकरणानां पूर्वकृतचौर्य, प्रतिज्ञायापहरन्तं अपहरिष्यामीति प्रति- । धनोत्पत्तिस्थानानां अधिकरणस्थानां वा समाहादीनां श्रुत्यापहरन्तं, एकदेशदृष्टद्रव्यं नष्टद्रव्यैकदेशयुक्ततयाप रक्षणं धनहरणाद वारणं सर्वाधिकरणरक्षणं, तदुच्यत लब्धं, कर्मणा गृहीतं अद्वारप्रवेशनिर्गमसंधिच्छेदनादि- इति सूत्रार्थः । जानपदादिकण्टकशोधनमुक्तम् । राज- कर्मयुक्तत्वेन दृष्ट, रूपेण वा गृहीतं लोप्त्रयुक्तं गृहीतं, धनापहारिशोधनमधुनाभिधीयते । राजकोश अवस्तृणन्तं राजधनमवच्छादयन्तं, कर्मवध्यं समाहर्तृप्रदेष्टार इति । समाहर्तारः प्रदेष्टारश्च, पूर्व वा कृतमहापराधं वा, राजवचनात् , समस्तं समुदितं, ' कार्यारम्भात् प्राक्, अध्यक्षाणां, अध्यक्षपुरुषाणां च, व्यस्तं तद्विपरीतं, अभ्यस्तं वा आवृत्तं वा, कर्म कारयेत् नियमनं व्यवस्थापनं कुयुः । यावत्प्राणवियोगम । स एष क्षत्रियादीनां दण्डविधिः । खनिसारकान्तभ्य इति । खनिकर्मान्तेभ्यः रत्नस्वर्ण- ब्राह्मणस्य विधिमाह रजताटिकर्मस्थानेभ्यः सारकमान्तभ्यः चन्दनागुवांदिकर्म- सर्वापरावित्यादि । वधताडनादिना दण्डन न योज्यः । कस्तर्हि तस्य स्थानभ्यः, सारं रत्नं वा, अपहरतः, शुद्धवध: धन- दण्डसत्राह- तस्येति । ब्राह्मणस्य, अभिशस्ताङ्कः, दण्डामिश्रो घातदण्डः। फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्य इति । ललाटे स्यात् कर्तव्यः, किमर्थ, व्यवहारपतनाय व्यव- कार्पासादिद्रव्यकर्मान्तेभ्यः, फल्गु द्रव्यं, उपस्करं वा हारात पतनाय प्रच्युतये अज्ञानात तेनान्यः सहव्यवहारं वेशवारं वा, अपहरत इति वर्तते । पूर्वः साहसदण्डः । मा काषींदिल्येतदर्थमित्यर्थः । अपराधभेदेनाङ्कभेदा- पण्यभूमिभ्यो वेति । जीरकाजमोदाद्युत्पत्तिभूमिभ्यः, नाह--- स्तेय इति । तत्र, श्वा अभिशस्ताङ्क: कर्तव्यः, (१) कौ. ४१९. -- --- ·स्तेयम १६८९ व्याख्यातम् । राजपण्यं, माषमूल्यादव, आ पादमूल्यात् पादः पण. विपये, एत एव द्वादशपणादयो, दण्डाः । कोशभाण्डा. चतुर्भागश्चतुर्माषाः आ चतुर्माषमल्यात् , इत्येवं अप- : गाराक्षशालाभ्य इति । ताभ्यः, चतुर्भागमूल्येषु काकणी हरतः द्वादशपणो दण्डः । आ द्विपादमूल्यादिति । चतु- मूल्येषु मापमूल्यान्तेषु अपहृतेषु विपये, एत एवं द्विगुणा पिमल्यालमष्टमाषमूल्यान्तं, अपहरतः, चतुर्विंशति- दण्डाः चतुर्विंशतिपणाटाचत्वारिंशत्पणादयः । पणः । आ त्रिपाटमूल्यादिति पत्रिंशत्पण इत्यादि आ चोराणामभिप्रर्पण इति । स्वयमपहृतवतामेव गज- दशपणमल्यादिति वध इत्येतदन्तं सुबोधम् । श्रीम. . पुरुपाणां चोरापहरणच्छलकल्पने, चित्रो घातः क्लेशवधः। कोष्ठपण्यकुप्यायुधागारेभ्यः कुप्यभाण्डोपस्कराप- इति अनेन प्रकारेण, राजपरिग्रहेषु राजकीयेषु प्रदेशेषु, हारेष्वधमूल्येष्वेत एव दण्डाः । कोशभाण्डागा- राक्षशालाभ्यश्चतुर्भागमूल्येष्वेत एव द्विगुणा दण्डाः। बाह्येषु वित्यादि । बाह्येषु राजकीयातिरिक्तेषु पौर- चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः । इति राज- जानपदक्षेत्रादिषु। शेपं सुगमम् । चोरस्य निर्धनत्वे परिग्रहेषु व्याख्यातम। दण्डप्रकारमाह-- गोमयप्रदेहेन वेति । गोशकृदुपलेपेन, बाह्येपु तु प्रच्छन्नमहनि क्षेत्रखलवेश्मापणेभ्यः प्रलिप्य देहं प्रकण लिप्त्वा, अवघोपणं पटहयोपण- कुष्यभाण्डमुपस्करं वा मापमूल्यादूर्ध्वमा पादमूल्या- पुरस्सरं नगरमभितः संचारणम । आ द्विपादमूल्याटिती- दित्यपहरतस्त्रिपणो दण्डः। गोमयप्रदेहेन वा त्यादि । स्पष्टम् । शरावमेखलया वेति । अवघोषणमिति प्रलिप्यावघोषणम। आ द्विपादमूल्यादिति पदपणः, वर्तते, शरावी मृद्भाण्डविशेषः, प्रोतशराघां रशनां कण्ठे गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणम । आ त्रिपाद- बद्ध्वा पूर्ववन्नगरमभितः संचारणं गोमयभस्माभावपक्ष मूल्यादिति नवपणः, गोमयभस्मना वा प्रलिप्याव- दण्ड इत्यर्थः । आ पणमल्यादिति द्वादशपण इत्यादि घोषणं, शगवमेखलया वा। आ पणमूल्यादिति आ पञ्चाशत्पणमूल्यादिति वध इत्यन्तं वाक्यजातं द्वादशपणः, मुण्डनं प्रत्राजनं वा। आ द्विपण- : स्पष्टार्थम् । यदत्र चतुर्विंशतिपणदण्डासामर्थे मुण्डी- मूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः, मुण्डस्येष्टकाशकलेन कृत्येष्टकारखण्डप्रक्षेपेण देशाद् बहिनिष्कासनमुक्तं, तत् प्रव्राजनं वा । आ चतुष्पणमूल्यादिति पट्- पट्त्रिंशत्पणादिसहस्रपणान्तदण्डासामर्थ्य दण्डापूपिका- त्रिंशत्पणः। आ पञ्चपणमूल्यादिति अष्टचत्वारिं- ' न्यायेन सिद्धं द्रष्टव्यम् । शत्पणः । आ दशपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डः । प्रसह्येति । बलात्कारेण, दिवा रात्रौ वा, अन्तर्या आ विंशतिपणमूल्यादिति द्विशतः । आ त्रिंशत्पण- मिकं यामान्लगलकालरक्षाव्याघृतं, अपहरतो मुष्णतः, मूल्यादिति पञ्चशतः । आ चत्वारिंशत्पणमूल्यादिति अर्धमूल्येषु मापमूल्यार्ध्वमित्यायुक्तमूल्यापेक्षयार्धमूल्येषु साहस्रः । आ पञ्चाशत्पणमूल्यादिति वधः । अर्थादर्धमाषमुल्यप्रभृतिषु द्विमाषमूल्यान्तेषु विषये, प्रसह्य दिवा रात्रौ वान्तर्यामिकमपहरतोऽर्ध- । एत एव पूर्वोक्तास्त्रिपणादय एव वधान्ताः, द्विगुणाः मूल्येष्वेत एव द्विगुणा दण्डाः । प्रसह्य दिवा रात्रौ अर्थात् षट्पणादयः, दण्डाः । इह द्विगुणा इति पाटो वा सशस्त्रस्यापहरतश्चतुर्भागमूल्येष्वेत एव दण्डाः । नास्तीति भाषास्वरसतो गम्यते । अन्तर्यामिकमेव दिवा कुटुम्बिकाध्यक्षमुख्यस्वामिनां कूटशासनमुद्रा-: रात्री वा प्रसह्य शस्त्रपाणेर्मुष्णतो माषचतुर्भाग (काकणी) कर्मसु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः। यथापराधं वा। मूल्यादिषु मापमूल्यान्तेषु विषयेऽपि यथोक्ता एवं दण्डा कोष्ठपण्यकुप्यायुधागारेभ्य इति । कोष्ठागारात् पण्या इत्याह-- प्रसह्य दिवा रात्री वा सशस्त्रस्येत्यादि । गारात् कुप्यागाराद् आयुधागाराच्च, कुप्यभाण्डोपस्करा- कुटुम्बिकाध्यक्षमुख्यस्वामिनामिति । कुटुम्बिनः पहारेषु, अर्धमूल्येषु अर्धमापमूल्यादिद्विमाषमूल्यान्तेषु सुवर्णाध्यक्षादेग्राममुख्यस्य समाहर्तुश्चेत्येतेषां चतुर्णा, (१) को. कटशासनमुद्राकर्ममु कपटलेख्यकर्मसु कपटलक्षणकर्मसु - .. ४।९.

·१६९० व्यवहारकाण्डम . शेषं स्पष्टम् । - . - च, पूर्वमध्यमोत्तमवधाः दण्डाश्चत्वारो यथात्र मं भवन्ति। निष्पतनं प्रयोजयतश्च, मध्यमः साहसदण्डः, अभियोग- यथापराध वा अपराधानुगुण्येन वा दण्डाः । श्रीमू. दानं च अभियुक्तदेयद्रव्यदानं च । बन्धनागारात् *धर्मस्थीयाचारकान्निस्सारयतो बन्धनागाराच्छ- प्रदेष्यकारागृहात् , अभियुक्तं मुञ्चत इति वतंते, सर्वस्वं य्यासनभोजनोबारसंचार रोधबन्धनेषु त्रिपणोत्तरा · सर्वस्वहरणं, वधश्च दण्डः । दण्डाः कर्तुः कारयितुश्च । संरुद्धं जनं बन्धनागाराध्यक्षाननुज्ञया चारयतश्चतु- चारकादभियुक्तं मुञ्चतो निष्पातयतो वा मध्यमः विंशतिपणो दण्डः, तद्विगुणः कर्म कारयत इत्याह साहसदण्डः आभयोगदानं च । बन्धनागारात : बन्धनागाराध्यक्षस्येत्यादि । स्थानान्यत्वमित्यादि । सर्वस्वं वधश्च । स्थानान्यत्व स्थान दम् (?)। परिक्लेशयतः ताडना- बन्धनागाराध्यक्षस्य संरुद्धकमनाख्याय चारयत- दिना दुन्वतः । उत्कोचयतः उत्कोचधनं दापयतः । श्चतुर्विंशतिपणो दण्डः । कर्म कारयतो द्विगुणः । स्थानान्यत्वं गमयतोऽन्नपानं वा रुन्धतः षण्णव- परिगृहीतामिति । क्रयाधिगतां, दासी, आहितिका तिर्दण्डः । परिक्लेशयत उत्कोचयतो वा मध्यमः वा, संसद्धिका बन्धनागाररुद्धां, अधिचरतो गच्छतः, पूर्वः साहसदण्डः । चोरडामरिकभार्या चोरभायों डमर- साहसदण्डः । नतः साहस्रः । गतकभार्या च, अधिचरतः, मध्यमः । संरुद्धिकां, परिगृहीतां दासीमाहितिकां वा संरुद्धिकामधि- आर्या कुलस्त्रियं, अधिचरतः, उत्तमः । तत्रैव संरुद्धस्य चरतः पूर्वः साहसदण्डः। चोरडामरिकभार्या मध्यमः । संरुद्धिकामार्यामुत्तमः । संरुद्धस्य या . वा बन्धनागार एव संरुद्धस्य च अर्थात् पूर्वोक्ताः स्त्रीरधिचरतः, धातः वधः । तदेवेति । वधरूपं विधान- तत्रैव घातः । तदेवाध्यक्षेण गृहीतायामार्यायां मेव, अध्यक्षेण, गृहीतायां अधिचरितायां, आर्यायां, विद्यात् । दास्यां पूर्वः साहसदण्डः । विद्यात् । दास्यां, अध्यक्षेण गृहीतायामिति वर्तते, पूर्वः चारकमभित्त्वा निष्पातयतो मध्यमः । भित्त्वा साहसदण्डः, अध्यक्षस्य । वधः । बन्धनागारात् सर्वस्वं वधश्च । चारकमिति । धर्मस्थीयसंरोधागारं, अभिस्वा एवमर्थचरान पूर्व राजा दण्डेन शोधयेत् । निष्पातयतः अर्थात् संरुद्धं, मध्यमः साहसदण्डः । शोधयेयुश्च शुद्धास्ते पौरजानपदान दमैः ।। भित्त्वा निष्पातयतः, वधः । बन्धनागारात् निपातयतः, बन्धनाध्यक्षशोधनमाह-- धर्मस्थीयादिति । धर्म- . सर्वस्वं सर्वस्वहरणं, वधश्च दण्डः । स्थपरिकल्पितात् , चारकात् संरोधागारात् , निस्सारयतः अध्यायप्रान्ते श्लोकमाह-- एवमिति । अनेन लञ्चग्रहणेन तद्गतान् बहिः संचारयतः, बन्धनागारात् प्रकारेण, अर्थचरान् राजार्थव्यवहाराधिकृतान् , राजा, कारागृहात् निस्सारयतः, रोधबन्धनेषु रोधागारेषु दण्डेन शोधयेत् । ते च अर्थचराश्च, शुद्धाः, भूत्वेति बन्धनागारेषु च शय्यासनभोजनोचारसंचारं शयनीया- शेषः, पौरजानपदान् , दमैः दण्डैः, शोधयेयुः। श्रीम. सनभोजनानि मूत्रपुरीषोत्सर्गस्थानं च, कर्तुः, कारयि- : मनुः तुन, त्रिपणोत्तराः उत्तरोत्तरत्रिपणाधिकाः, दण्डाः । स्तेयविवादपदप्रतिज्ञा चारकादिति । धर्मस्थीयसंरोधगृहात् , अभियुक्तं एषोऽखिलेनाभिहितो दण्डपारुष्यनिर्णयः । मुञ्चतः, निप्पातयतो वा निष्पतनप्रतिकूलानाचरणा स्तनस्यातः प्रवक्ष्यामि विधि दण्डविनिर्णये ।। * धर्मरथीयादित्यस्य प्राक् वर्तमानः 'धर्मस्थश्चेदि'त्यारभ्य (१) मस्मृ. ८१३०१ [विधि जये ( त्रिविधं 'सदगुणं दर्य दद्यादि'त्यन्तो सभाप्रकरणे दण्डनिर्णयम् ) Noted by Jha ]; व्यक. १०९ स्यातः (५. २७-२८) द्रष्टव्यः । ( स्याथ ) जये (र्णयम् ); विर. २८६ स्यातः ( स्याथ); (१) कौ. ४१९. सेतु. २२७. .- ... भागः ·स्तेयम १६५१ -- श्लोकः । . . .. , एप निःशेषेणोक्तो दण्डपारुष्यनिर्णयो, 'निर्णयो दण्ड. इति, तदपि स्तेयमेव । विद्ययाऽन्यत्र मप्राप्या किं न व्यवस्था । दण्डशब्दो हि साधनोपलक्षकतया विवाद- : तच्चोय ? किं तर्हि, स्यात्साहसं अन्वयवत् आरक्षक पदऽन्विताओं नामधेये पूर्वपदम् । स्तनस्य चौरस्य प्रदेश प्रसभं प्रसह्य प्रकाशं कृतम् । ] संशाभदो दण्ड- दण्डभेदानतःपरं वश्यामीति उपमहारोपन्यासार्थः भेटार्थः। कर्म यत्कृत परपीडाकरं वस्तूपाटनाग्निदाह- मेधा. द्रव्यापहरणादि । अमिदाहे यद्यपि द्रव्यापहरणं नास्ति, स्तेयसाहसयोनिरुक्तिः तथापि चौर्यमव, रहसि करणादपह्नवाच्च मन्यन्ते । स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यत्कृतम् । चौर्य हिं द्रव्यविशेषाश्रयो दण्डः, सोऽत्र न स्यात् । निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वापव्ययते च यत् ।। एवमर्थमेव स्तयप्रकरणे लक्षणं 'प्रसभं कर्म' इति । 'कर्मग्रहणात् द्रव्यापहारादन्यदप्येवं कृतमयुक्तं साहसमेव । (१) परद्रव्यापहरणं स्तंयमुच्यते । धात्वर्थप्रसिद्धथा चास्यैव कर्ता स्तेनः। तस्य कर्तव्यत्वेन इह तु विशेष कस्तर्हि अग्निदाहादी अप्रसभं कृते दण्डः ? कण्टकशुद्धौ वक्ष्यामः । अत एंव संधिच्छंदे सत्यपि द्रव्यापहरणे णायं व्यवहार इष्यते, तदर्थोऽयं श्लोकः । न परद्रव्या- कण्टकशुद्धौ दण्डमामनन्ति, अन्यथा स्तेय एवावक्ष्यत् । दानमात्रं स्तेयं, ऋणादाननिक्षेपादिष्वपि स्यदण्डप्रसङ्- मेधा. गात् । [ कि तर्हि, निरन्वयं आरक्षकपुरुषवर्जितमवसरं अभिज्ञाय यत् क्रियते तच्चौर्यम् । तथा सान्वयमनवसर (२) यत्कर्म धान्यापहारादि द्रव्यस्वामिसमक्षमेव प्रसह्य कृतमपि अपहृते च यत् कृतमिदं न मया प्रसह्य कृतं तत्साहसं स्यात् । अतस्तत्र स्तेयदण्डो न कार्य इत्येतदर्थः स्तेयप्रकरणेऽस्योपदेशः । यत्पुनः परोक्ष (१) मस्मृ. ८।३३२ क., ख., घ., कृत्वा (हवा ), कृतं तत्स्तेयं भवेत् । यदपि च हृत्वाऽपहृते तदपि ग., कृत्वापव्ययते (हत्वापयते ), [ कृत्वापव्ययते च यत् स्तेयमेव । * गोरा. ( कृत्वा चापहनो भयात् , कृत्वा चापहृते च यः, कृत्वा चापहने (३) अन्वयवत् द्रव्यरक्षिराजाध्यक्षादिसमक्षम् । न यत) Noterl by Jhu ]; गोरा. कृत्वापन्यथते (हृत्वा प्रसभं बलावष्टम्भेन यत्परधनहरणादिकं क्रियते तत्साह- पह्नवते ); मिता. २।२६६ व्ययते ( हृवते ) [ कृत्वा सम् । स्तेयं तु तद्विलक्षणं निरन्वयं द्रव्यस्वाम्याद्यसमक्षं च यत् ( कृत्वा यन्निद्भुते भयात् ) Noterl hy Jha ]; : वञ्चयित्वा यत्परधनहरणं तदुच्यते । यच्च सान्वयमपि व्यक. १०९ च यत् ( च यः); स्मृच. ३१६ उत्त. ! विर. २८६, ३५०; पमा. ४३५ कृत्वा ...... यत् ( हत्या- कृत्वा न मयेदं कृतमिति भयात् निहते तदपि स्तेयम् । पव्ययते यदि ); दीक. ५३ रन्वयं ( रन्वये ) कृत्वा ( हृत्वा) २।२६६ च (तु); व्यनि. ५००-५०१ स्यात्साहसं (साहसं स्यात् ); (४) अत्र साहसं सहसा अविविच्य दोषगुणौ यदि दवि. ८०; सवि. ४५७ कृत्वा...यत् ( वश्चयित्वाऽपकर्प- कृतं तदा, स्तेयमपि तथैवेत्याशङ्कां प्रसङ्गादपनयति - णम् ); व्यप्र. ३८५५ कृत्वा ... यत् (कृत्वा यनिडुते भयात् ); स्यादिति । नैव तावन्मानं साहसं किन्तु प्रसभं हटा. व्यउ. १२३ मितावत् ; विता. ३५ मितावत् : स्वामिसमक्षं बलवदन्वयवदनुबन्धि उत्तरकालमपि यत्र व्ययते (इयते ); सेतु. २२७; समु. १४८; नन्द. ! न तद्गोप्यते साहसं तदित्यर्थः । निरन्वयं उत्तरकाल. ८१३०१. निह्नवयत्नसहितं यच्च कल्ला स्वामिनोऽपव्ययते तदैव १ ( निर्णयो०). २ व्येन. ३ किं तर्हि न च त्वयं निह्नवाय यतते तद्रव्याहरणं स्तेयम् । एवं च युद्धा- आरक्षिपुरुषेण वर्जितमनिशातेन यः क्रियते तत्रौर्यम् । दघथा दिना यत्परस्वहरणं परमारणादि तत्साहस, निह्नवप्रयत्न- कृत्वापि चेत्तापहृते यत्तेत्कृतमिदं तन्मयेति विद्यायान्यत्र संकिप्त्या वता तु यत् परस्वमादीयते तत् स्तेयमित्यर्थः । तथा इति । न तचौर्य किं तहिं रयान साहसं अन्वयवत् मारक्षप्रदेशे प्रसभं प्रसप्तप्रकाशं तथा कृतमध्यमपडते चेत्सेयमेव संशाभेदो * ममु., मच., नन्द., भाच. गोरावत् । दण्डभेदामहि । ( आदर्शपुस्तके पादटिप्पण्यां उलिखितोऽयं ग्रन्थः १ दार्थः । अपहृत्य यत्तेन मया कृतमित्याह कर्म, उपरि संशोध्य समुल्लिखितः ). २ क्षणं 'स्तेयं प्रसभं . ३ एवमन्विच्छेदसत्य, ... मिता. . ७७५ ·१६९२ व्यवहारकाण्डम राज्यकण्टकाः . शास्त्रतः अनिहवेन चायनकलहा दनिमित्तकं ताडनादि क्रियते मासि मास्येकैकं कर्म कुर्युः' (गोध. १०.३०) इति तद्दण्डपारुष्यमिन्युक्तम् । मवि. वृत्यर्थ शिल्पं कुर्वाणा राज्ञा कर्म कार्यन्ते करग्रहणाय, प्रकाशाप्रक्वातस्कराः । कण्टकशुद्धिः, नदर्थ एवं गजाऽपि वृत्तियुक्तः प्रजापालनप्रवृत्तो नित्यकर्म चाराद्यन्वेषकविधिः । बदायपरिपालनं कार्यते शास्त्रेण । यथैव हि कामश्रुतितो सम्यनिविष्टदेशस्त कृतदुर्गश्च शास्त्रतः । : ऽग्न्याहितो नित्यान्यनुतिष्ठति न स्वर्गादिलाभाय । न हि कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठानमुत्तमम् ।। तानि फलार्थतया नोदितानि, अथ च क्रियन्ते, (१) दानवेशो दुर्गकरणं च यत्सप्तमाध्याय उक्तं तदेतद्रष्टव्यम् । अतो यावती काचित्फलश्रुतिः सा तत्कृत्वा कण्टकोद्धरणं, तेनापि क्रियते । सर्वाऽथवाद इति कोवर(?) राष्ट्ररक्षा विष्णुस्वामी। यदत्र तत्त्वं कण्टकशब्दः पीडाहेनुसामान्यात्तस्करादिषु प्रयुक्तः । तद्दर्शितमधस्तात् । मेधा. मंधा. (२) यस्मात्साध्वाचाराणां रक्षणाचोरादीना च (२) निविष्टदेशो जनाध्युषितदेशः । शामनात्प्रजापालनयुक्ता राजानः स्वग गच्छन्ति । शास्त्रोक्तविधिना । कण्टकानां क्षुद्रशत्रणां तस्करादीना- । तस्मात्कण्टकोद्धरण यत्नं कुर्यात् । ममु. मुद्भरणे । मवि. अशासंस्तस्करान यस्तु बलि गृह्णाति पार्थिवः । (३) 'जाङ्गलं मस्यसंपन्नम्' इत्युक्तरीत्या सम्यगा- तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्र स्वर्गाश्च परिहीयते ॥ श्रितदेशस्तत्र सप्तमाध्यायोक्तप्रकारेण कृतदुर्गचौरसाह (५) शासनं यथाशानं वधादि, दण्डमन्तग्ण सिकादिकण्टकनिराकरण प्रकृष्टं यत्नं सदा कुर्यात् । तस्कराणां निग्रहो रक्षा च न शक्यते । अतो वृत्ति ममु. गृहीत्वा यस्तस्करवधाज्जुगुप्सते तस्योभयो दोपः । इह रक्षणादायवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् । राष्ट्रकृतोऽमुत्र स्वर्गपरिहानिः । युक्ता च बलिपरिगृहीतस्य नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ।। तनिष्कृतिमकुर्वतो दोपवत्ता । मेधा. (२) यश्च पुनपतिश्चौरादीननिराकुर्वन् पड्भागा- (१) एतदेव ( कण्टकोद्धरणं ) दर्शयति । आर्यवृत्तं शास्त्रचोदितं, कर्तव्येतरानुष्ठाननिषेधौ, तद्वृत्तं येपा- युक्तं करं गृह्णाति तस्मै राष्ट्रवासिनो जनाः कुप्यन्ति । मित्युत्तरपदलोपी समासः । तेन दीनानाथश्रोत्रिया कर्मान्तरार्जिताऽप्यस्य स्वर्गप्राप्तिरनेन दुष्कृतेन प्रति. अकरशुल्कदा गृह्यन्ते । तद्रक्षणाद्धि त्रिदिवगमनं युक्तम् । ममु. भाच. अन्येषां त वृत्तिपरिक्रीतत्वादकरणे प्रत्यवायो यथोत्तरत्र (३) अशामन् अरक्षन् । वक्ष्यते--- 'स्वर्गाच परिहीयते' इति । रक्षणे त वृत्ति 'निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्र बाहुबलाश्रितम् । निष्क्रयणेन प्रत्यवायाभावमात्रं न तु स्वर्गः । अथवा तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ।। वृत्तिनियमापेक्षं त्रिदिवप्राप्तिवचनं, यथोक्तं प्राक् । (१) प्रसिद्धमेवैतच्छ्लोके तस्करवैधविधिशेषतया अन्ये तु वृत्तिपरिक्रीतत्वंदशनादर्थवादमात्रं राज्ञः स्वर्ग अनूद्यते । मेधा. वचनं, अवृत्तिदपरिपालनमपि वृत्तिप्रयुक्तं स्वराज्यभाग- (१) मस्मृ. ९।२५४ [ तस्य ( यस्य ) र्गाच्च (गात्म ) स्थानीयास्ते राज्ञः । यथैव च शिल्पिजीविनः "शिल्पिनो Noted by Jha ]; व्यक. ११०; विर. २९४; विचि. (१) मस्मृ. ९।२५२ ग., शास्त्रतः ( शाश्वतः) द्धरणे नि . १२४; दवि. ४ अशा ...... रान् ( अंशांशं तस्कराद ); द्धारणैनि ) [ देशस्तु ( देशेषु ) दुर्गश्च (दुर्गस्तु) Noted विव्य. ५१ यस्तु ( यो हि ). by Jha ]. (२) मस्मृ. ९।२५५ [ नस्य ... ते ( तस्याभिवर्धते ) (२) मस्मृ. ९।२५३. सिच्य (सेव्य ) Noted by Jhan ]; व्यक. ११० तु १ (च० ). २ ननिस्तद्व. ३ रक्षानुवृ. ४ अन्येषां ( वा ); विर. २९४ तु ( हि.). ५ त्वादर्शनमर्थ. २ धर्मविशेष. -.. बध्यते । । १ ग्रहरक्षा न.

·स्तेयम १६९३ मकनव वृक्षः । (२) यस्य राज्ञो बाहुवीयांश्रयेण राष्ट्र चौरादिभय प्रकाशवश्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः । रहितं भवति तस्य नित्यं तवृद्धिं गच्छति । उदक प्रच्छन्नयञ्चकास्त्वते ये स्तेनाटविकादयः ।। ममु. (१) रात्र ये ऋयार्थ मानतुलादिना मुष्णन्ति, द्रव्या विक्रोशन्त्यो यस्य राष्ट्राद्धियन्ते दस्युभिः प्रजाः। णामागमस्थाननिर्गमनाक्षेप णामागमस्थाननिर्गमनाक्षेपं कुर्वन्ति ते प्रकाशवञ्चका संपश्यतः सभृत्यस्य मृतः स न तु जीवति ।। वाणिजकाः । प्रच्छन्नास्तु ये रात्री मुष्णन्ति ते स्तेनाः, (१) पूर्वीक्तयुक्तताऽप्रमादयोरन्यथात्वे दोषमाह । आटविका विजने प्रदेशे वसन्ति । अपरे तु प्रसह्य यदि सम्यग्गुल्मस्थानानि प्रति न जागर्ति तदा छिद्रा- हारिणो न केवलमेत एव किं तहीम चान्ये, यानूर्व न्वेषिभिर्दस्युभिः चौरैः प्रजा न्हियन्ते । तामु किं वक्ष्यामः । मेधा. करिष्यति। अतस्तादृशो राजा मृत एव । जीविनं (२) तेषां पुनश्चौरादीनां मध्याये तुलाप्रतिमानाप- मरणमेव । अतोऽप्रमत्तेन भवितव्यम् । विक्रोशन्त्यः चयापचयादिना हिरण्यादिपण्यविक्रयिणः परधनमनु- आक्रन्दन्त्यः । न्हियन्ते संपश्यतः सभृत्यस्य । निर्दिष्टं चितेन गृह्णन्ति ते प्रकाशवञ्चकाः । स्तेनाश्चौराः मद्म- द्रक्ष्यते । केवलं च भृत्यास्तटीयाः पश्यन्ति नानुधावन्ति विच्छेदादिना गुप्ताटव्याश्रयाश्च परधनं गृह्णन्ति ते ने माक्षयन्ति । मवे ते मृतकल्याः । मेधा. प्रच्छन्नवश्वकाः। ममु. (२) यस्य राज्ञः सत्यस्य पश्यत एव राष्टादाक्र उत्कोचकाचौपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा । न्दन्यः प्रजाः शत्रुप्रभृतिभिः अपहियन्तं स स्वजीवित मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्चक्षणिकैः सह ।। कार्याभावात् मृत एव न तु जीवति । गोरा. (१) उत्कोचका ये कस्यचित्कार्ये कस्यचिद्राजा- 'द्विविधांस्तस्करान विद्यात्परद्रव्यापहारिणः । मात्यादेः प्रवृत्तौ अर्थग्रहणेन कार्यमिद्धौ प्रवर्तन्ते । औप- प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ।। धिकाः छद्मव्यवहारिणः । अन्यद ब्रुवन्ति अन्यदा- (१) चागः प्रच्छन्ना राष्ट्रे गजकृत्यज्ञानिनस्ले चरन्ति, प्रत्यक्षं प्रीतिं दर्शयित्वा अपकारे वतन्न । चक्षुषी इव यस्य स चारचक्षुः । प्रकाशेतस्कराणां विनाऽप्यर्थग्रहणेन निमित्तान्तरतः अन्यतोऽपरम्य कार्य नास्ति तस्करव्यवहारो यथा लोकेऽन्येषामटवीरात्रि सिद्धिमवश्यं विज्ञाय मया तवैतन्क्रियत इति परं नराणामस्ति, तैः सामान्योपादानं तद्वन्निग्रहार्थ क्रियते । (१) मस्मृ. ९।२५७ [ श्लेषां ( स्वेषां ) स्वेते...दयः मधा. ( स्त्वेवं स्तेनारव्यादयो जनाः, म्वेते रतनाटव्यादयो जनाः, (२) चार एव चौरज्ञानहेतुत्वाच्चक्षुरिव यस्यासौ श्चैव रतेना अटविका जनाः, स्वेषां ये स्तेनाटविकादयः ) राजा, चारैरेव प्रकटतया गूढतया द्विप्रकारन्यायेन पर- Noterl by Jha ]; व्यक. १०९ कास्वेते ( का शेया ); धनग्राहिणो जानीयात् । विर. २९१ रत्वेते...दयः ( स्लेषां सेनाटव्यादयो जनाः ); ममु. दवि. ११८ पू. : १२१ विरवत् , उत्त.; समु. १४९ (१) मस्मृ. ७।१४३ [ मृतः स ( मृतस्तु । न तु (न ये स्तेना ( स्तंना आ ), स, न च, सन) Noted by Jha ]; व्यक. ११० (२) मस्मृ. ९।२५८. [ पूर्वार्धे ( उत्योजकाचौपधिकान् न तु ( च न ); विर. २९४ न तु ( न हि ). वाकान कितवांस्तथा ), वृत्ताश्च । वृत्तांश्च ), भद्रा...सह (२) मस्मृ. ९२२५६ हारिणः (हारकान्); व्यक. ( भद्रश्न प्रेक्षणिकः मह, भद्राश्चेक्षाण कास्नथा, मद्राश्चेक्षणिका- १०९; स्मृच. ३१७; विर. २८९; ब्यनि. ५०१, सवि. स्नथा, भद्राश्चेक्षाणकांस्तथा ) Notel by Jha ]; व्यक. ४६० था (न्या); विता. ७७७ त्पर (सर्व); सेतु. १०९ काची ( का: मो); विर. २९१ श्वे ( 2 ) शेष २२७, समु. १४९. व्यकवत् ; दवि. ११८ उत्कोच ( औकोचि) चे ( ); १ योरप्रमा. २ (न०). ३. शस्तस्क. ४ नातित. समु. १४९ श्वे ( 0 ). ५ माप्तस्तैः, १ कार्येण क. २ वृत्तो ग्रहणानिकार्यसिद्धौ. ३ वर्तत । , ..

·-- -- न्तरेण भ्रममुत्पाद्य आदातारः। कितवा घृतकृतः । १६९४ व्यवहारकाण्डम् गृह्णन्ति, भीषिकाप्रदर्शनं वा उपधिः । वञ्चकाः युक्ता चित्रपत्रच्छेदरूपकारादयः । उपचार उपायनं, कितवा धनग्रहणाथै सदा देविन इत्यर्थः । पृथगर्थे वा अनुपयुज्यमानस्वशिल्पकौशलं दर्शवित्वाऽनुष्ठार्य धनं पदं वञ्चकाः, विप्रलम्भकाः । इद कार्य वयमेव करि- : नयन्ति, एवं पण्ययोषितो निपुणाश्वोपचारेणासत्प्रीति- ज्यामस्तव नान्येऽत्रस्था इत्युक्त्वा न कुर्वन्ति, उपेत्य : दर्शनेन । असम्यकारिण इति सर्वत्रानुयुज्यते । मेधा. नानाकरिनानाविधैरुपायैामीणान् मुष्णन्ति । शिव. (२) महामात्राः अमात्या राज्ञः, तथा चिकित्सका माधवादयः शिवमादित्यं उपजीवन्ति । मङ्गलादेशवृत्ताः भिषजः। असम्यकारिणोऽयुक्तकारिणः । शिल्पयुक्ताः शान्त्युपदेशिका ज्योतिषिकादयः । अथवा एतां देवतां : चित्रकारादयः । उपकारयुक्ताः केशादिसंस्कर्तारः । त्वदर्थेनाहं प्रीणयामि दुर्गा मार्तण्डं चेति तथा : निपुणाः स्वस्ववृत्तिकुशलाः। पण्ययोषितो वेश्याः। मवि. आढ्यानां धनमुपजीवन्ति । अथवा मङ्गलं तवास्त्विति (३) महामात्रा हस्तिशिक्षाजीविनः । चिकित्सका: वादिनः मङ्गलादेशवृत्ताः । अभद्रा भद्राः । प्रेक्षणिकाः . चिकित्साजीविनः । असम्यकारिण इति महामात्रचिकि- सर्वस्य करदर्शनेन प्रशंसन्ति पुरुषलक्षणानि । मेधा. : त्सकविशेषणम् । शिल्पोपचारयुक्ताः चित्रलेखाद्युपाय- (२) उत्कोचका उत्कोचग्राहिणः । औपधिकाः जीविनः तेऽप्यनुपजीव्यमानशिल्योपायप्रोत्साहनेन धनं स्तुत्यादिकृतेनोपधिना छलेन गृह्णन्तः । वञ्चका वेषा- : गृह्णन्ति । पण्यस्त्रियश्च परवशीकरणकुशलाः । ममु. (४) शिल्पोपकारयुक्ताः छत्रतालवृन्ताद्युपकार- मङ्गलादेशो मङ्गलस्तुतिपाठः वृत्तं चरितं येषाम् । भद्राः कारिणः । नन्द. सुरूपतामात्मनो विधाय स्यादिव्यामोहकाः। ईक्षणिकाः एवमाद्यान् विजानीयात्प्रकाशाल्लोककण्टकान् । प्रेक्षणीयकर्तारो नटादयः । मवि. निगूढचारिणश्चान्याननार्यानार्यलिङ्गिनः ॥ (३) उत्कोचका ये कार्यिभ्यो धनं गृहीत्वा कार्यमयुक्तं कुर्वन्ति । औपधिका भयदर्शनाये धनमुपजीवन्ति । रिणां प्रकारान् संख्यातुमित्याद्यग्रहणं, तथा ह्यासक्तं (१) एवमाद्यान् , न शक्यते धूर्तानां परद्रव्यापही वञ्चका ये सुवर्णादि द्रव्यं गृहीत्वा परद्रव्यप्रक्षेपण कथयन्ति अवधीरयन्तीमनुरागिणी, तथाऽभृत्यो भृत्य- वञ्चयन्ति । कितवा द्यूतसमायदेविनः । धनपुत्र वदात्मानं दर्शयित्वा नयति हिरण्यं ऋजुप्रकृतेन चार्थ- लाभादिमङ्गलमादिश्य ये वर्तन्ते ते मङ्गलादेशवृत्ताः। भृतः, त्वं ब्रह्मा त्वं बृहस्पतिरित्युक्त्वा मूर्खाढयानयन्ति कल्याणाकारप्रच्छन्नपापा ये धनग्राहिणः । देहि प्रसादेन कतिपयर्वाऽहोभिः प्रत्यर्पयामीति सिद्धे ईक्षणिका हस्तरेखाद्यवलोकनेन शुभाशुभफलकथन- प्रयोजने तनुतरो भवति प्रियवाद्यप्रियवादी संपद्यते । जीविनः । मम.. निगूढचारिणः । मेधा. असम्यकारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः । (२) विजानीयात् किमन्याय्यं कुर्वन्तीति । प्रकाशान् शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोषितः ।। धनिनः समक्षं ग्रहीतॄन् । निगूढकारिणो निहवेनाहर्तृन् । (१) महामात्रा मन्त्रिपुरोहितादयो राजनैकटिकास्ते आयलिङ्गिनी ब्रह्मचर्यादिवेषान् । मवि. चेदसम्यकारिणः । चिकित्सका वैद्याः। शिल्पोपचार- (३) एवमादीन् प्रकाशं लोकवञ्चकान् चारैर्जानीयात् । (१) मस्मृ. ९।२५९ [पचार ( पकार ) Noted by Jha ]; व्यक. १०९; विर. २९१, दवि. ११८ पचार (१) मस्मृ. ९।२६० माघान् (मादीन् ) [ विजानी- ( पकार); समु. १४९. यात् (विजातीयान् ) Noted by Jha ]; व्यक. १०९; १ उपधावनग्रहणाथें. मवि. चारि ( कारि); विर. २९१, दवि. ११८; समु. ४ कुर्वत उ. ६ (उप०). ७ यान्त्यु. १४९ विरवत् . ८ तथाऽस्त्विति. ९ सर्वस्य करवर्धने अभद्रा भद्राप्रेक्षणका: १ हाराणां. २ अशक्यं क. प्रशंसिपुरुषलक्षणाः ।. भृत्यो. भद्राः २ पादवञ्चका:. ३ नान्यत्र. ५ कारणनाना. ३. वधार.

·स्नेयम् १६९५ अन्यानपि प्रच्छनचारिणः शूद्रादीन् ब्राह्मणादिवेषः । ये पारमार्थिका दोषाः संघिच्छेदादयस्तान् लोके प्रकाप्य धारिणो धनप्राहिणो जानीयात् । ममु. तद्वतधनशरीरादिसामर्थ्यापेक्षयाऽपराधापेक्षया च राजा तान् विदित्वा सुचरितैर्गुटैस्तत्कर्मकारिभिः । दण्डं कुर्यात् । ममु. चारैश्चानेकसंस्थानैः प्रोत्साह्य वशमानयेत् ।। (३) अभिख्याप्य लोकैः कथयित्वा । सारशब्दोऽप- (१) तत्कर्मकारिभिः तुल्यकर्मकारिभिर्विद्यापूर्व ये हृतधनपरः तेनापहृतधनानुसारिणा अपराधेन तान् विर. २९३ तत्कर्म कृतवन्तः । अथवा संप्रत्येव तत्कर्म कार्यन्ते दण्डयेदित्यर्थः । अन्तर्भावसिद्धयर्थ लब्धान्तरा आगत्य कथयिष्यन्ति । (४) सारापराधतः, सारतश्च अपराधतश्च । तथान्यैरपि चारैरनेकसंस्थानैः । मेधा. ने हि दण्डाहते शक्यः कर्तु पापविनिग्रहः । स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षिती ।। (२) सुचरितैः सम्यक्चरद्भिः, तत्कर्मकारिभिः चोर.. त्वेन तेष्वात्मानं प्रकाशयद्भिः गदैश्चारैः अनेकसंस्थानैः (१) पापविनिग्रहः पापानिवृत्तिः स्तेनानाम् । मवि. अनेकवेशैः प्रोत्माह्य चौर्यादिकरणे प्रवर्त्य वशमानयेत् (२) यस्माचौगणां पापाचरणबुद्धीनां विनीतवेपेण गृह्णीयात् । मवि. पृथिव्यां चरतां दण्डव्यतिरेकेण पापक्रियायां नियम कर्तुमशक्यमत एपां दण्इं कुर्यात् । ममु. (३) तानुक्तान वञ्चकान सभ्यैः प्रच्छन्नैः तत्कर्म तरकरादिकण्टकान्वेषणविधिः कारिभिः वणिजां स्तेये वणिग्भिरित्येवमादिभिः पुरुपैरत व्यतिरिक्तैः सप्तमाच्यायोपदिष्टकापटिकादिभिश्चारैरनेक. सभाप्रपापूपशालावेशमद्यान्नविक्रयाः । स्थानस्थात्वा प्रोत्साद्य स्वशान कुर्यात् । चतुष्पथाचैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च ॥ ममु. जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च । 'तेषां दोपानभिख्याप्य स्व स्वं कर्मणि तत्त्वतः । शून्यानि चाप्यगागणि कुर्वीत शासनं राजा मम्यक सारापराधतः ।। वनान्युपवनानि च ॥ एवंविधान्नृपो देशान गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः । (१) दोपान् स्तेयादीन अभिल्याप्य लोके लोकानु- तस्करप्रतिषेधार्थ चारैचाप्यनुचारयेन् । द्वेगार्थम् । स्वे स्वं कर्मणि वित्तग्रहणघातनादौ कृत। (१) मभा ग्रामनगरादौ नियतं जनसमृहस्थानं, प्रपा सारापराधत इति, मुपितवस्तुनः सारतां ज्ञात्वा सम्यक जलढानगृहं, अपूपविक्रयवेश्म, पूपविक्रयवेश्म, पण्यस्त्रीगृहं, पण्यस्त्रीगृह, मद्यान्न- च चौरापराधं ज्ञात्वेत्यर्थः। मवि. (२) तेषां प्रकाशाप्रकाशतस्कराणां स्वकर्मणि चौर्यादी (१) मस्मृ. १।२६३ [ निभृi ( निगृहं) Notel by Jha ]: व्यक. ११० पापवि ( न्यायवि ); विर. (१) मस्मृ. ९२२६१ त्साय (त्साद्य) [ त्साह्य (च्छ द्य, २९३ शक्यः कर्तुं ( कतुं शक्यः ). सार्य) Noted by Jha ]; व्यक. ११० सुच ( तु च) कारि ( वेदि); विर. २९३ मुच ( तु च ) गृहे ( तेस्तै ); (२) मस्मृ. ५।२६४; अप. २।२६८ मनुनारदी; व्यक. व्यनि. ५०४ सुच (तु च ) कार ( चारि ) प्रोत्साह्य ११७; विर. ३३६, व्यनि. ५०५ पूप (घत ) वेश ( वेश्म ) याः ( या ) उत्तरार्धे ( चतुष्पथं चैत्यवृक्षः समाज- ( प्रसह्य ); समु. १४९ व्यनिवत् . प्रक्षणादि च); समु. १४९ जाः ( जः ). (२) मस्मृ. ९३२६२ [ ख्याप्य (शाप्य ) Notert by Jha ]; ब्यक. ११० घानभिख्याय ( पमभिख्याय); विर. (३) मस्मृ. १।२६५; अप. २।२६८ जी ( शी) चाप्य २९३ प्य ( य ); विचि. १२३ त्वतः ( त्ततः ); व्यनि. . ( वाप्य ) मनुनारदी; व्यक. ११७; विर. ३३६; व्यनि. ५०४, दवि. ८१ पराधतः (नुसारतः); सेतु. २२९ ५०५, समु. १४९. दविवत् ; समु. १४९. (४) मस्मृ. ९।२६६, अप. २०२६८ श्चाप्य (रप्य) १ (तत्कर्मकारिभिः . ). २ थापैरपि चारैरतत्कर्म- मनुनारदौ; व्यक. ११७; विर. ३३६, व्यनि. ५०५ मः कारिभिरने, स्था (मसा); समु. १४९. व्य. कां. २१३ ·व्यवहारकाण्डम् नन्द. चैत्यवृक्षाः विक्रयस्थानानि, चतुष्पा प्रख्यातक्षमूलानि, जन ") ते पूर्वचौरीश्वरभृताः आगच्छतास्मद्गृहं गच्छा- समहस्थानानि, जीर्णवाटिकाः, अटव्यः, शिल्पगृहाणि, मस्तत्र मोदकपायसादीन्यनीम इत्येवं भक्ष्यभोज्यव्यांजैन, शून्यगृहाणि, आम्रादिवनानि, कृत्रिमोद्यानानि । एवं- अस्माकं देशे ब्राह्मणोऽस्ति सोऽभिलपितार्थसिद्धिं जानाति प्रकारान् देशान् सन्यः पदातिसमहैः स्थावरजङ्गमैरेक- तं पश्याम, इत्येवं ब्राह्मणानां दर्शनैः, कश्चिदेक एव स्थानस्थितैः प्रचारिभिश्चान्यैः चारैः तस्करनिवारणार्थ । बहुभिः सह यात्स्यते तं पश्याम इत्येवं शौर्यकर्मव्याजेन, चारयेत् । प्रागैवविध देशेऽन्नपानस्त्रीमभोगस्वप्रहा- : तेषां चौराणां राज्ञो दण्डधारकपुरुषा: समागमं कुर्यु द्यन्वेषणार्थ तस्करा अवतिष्ठन्ते । ममु. पहियेयुश्च । ममु. (२) अपूपशाला कन्दुकशाला । वेशो वेश्यागृहं, (२) समागमें राजपुरुपेर्ग्रहणयोग्य देशे । नद्यान्नविक्रया मद्यान्नविक्रयस्थानानि । ये तत्र नोपसयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये । प्रौढपादपाः । मभाया उपात्तत्वात्तदन्यमेलके समाज पदं, तान प्रसह्य नृपो हन्यात् समित्रज्ञातिबान्धवान् । कदाचित्तत्रापि चौरसंभवात् । प्रेक्षणानि प्रेक्षणीय (१) नोपसपयुजातशङ्काः । मूलप्रणिहिताः स्वराष्ट्र नृत्यादिस्थानानि । कारुकावेशनानि शिल्पिगृहाणि । स्थितप्रकृत्यादिप्रेपिताः । प्रसह्य तत्र गत्वा बलात् । गुल्मैः पदातिसमूहः, अत्यैव विशेष स्थावरजङ्गमैः मवि. तेन स्थितैः संचरद्भिः पदातिसमहः चारश्च तस्कर (२) ये चौरास्तत्र भक्ष्यमोज्यादौ निग्रहणशङ्कया प्रतिषेधार्थ संभविचौराणि स्थानान्यनु चारदित्यर्थः । नारनपन्ति थे च मुले राजनियुक्त पुराणचौरवर्ग प्रणि- विर.३३६-७ : हिताः सावधानभृताः तैः सह संगति भजन्ते तांबारान् तत्सहायरनुगत नाकर्मप्रवेदिभिः । तेभ्य एव ज्ञात्वा तदेकतापन्नमित्रपित्रादिज्ञातिस्वजन- विद्यादुत्सादयेचैव निपुणे: पूर्वतस्करैः ।। सहितान् बलादाक्रम्य राजा हन्यात । मम. (१) तत्सहायैस्तेषामेव तस्कराणां सहायतां गतः । (३) तत्र समागमे ये यदृच्छया नोपसयुरिति । मम्यक् तेषामनुगतैः । नानाकर्मप्रवेदिभिः तत्कर्मप्रव, मूलप्रणिहिता: प्रणिहितमला: ज्ञातकारणाः । भक्ष्य- दिभिः । नानाकर्मप्रचारिभिरिति क्वचिवाटः । उत्साह. भाज्यापदेशेनात्मवधं जानन्त इति यावत् । येत् चौर्य कुर्म इत्युक्त्वा उद्यमं कारयेत् । पूर्वतरकरैः ने होढेन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः । अन्यराष्ट्र कृतचौर्यैः। मवि. सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ।। (२) तेषां साहाय्यं प्रतिपद्यमानेस्तच्चग्निानुवृत्तिभिः धार्मिको राजा हृतद्रव्यसंधिच्छेदोपकरणव्यतिरकेण मंधिच्छेदादिकर्मानुष्ठानवेदिभिः पूर्वचौरैः चाररूपैः चार अनिश्चितचौरभाव न घातयेत् किन्तु द्रव्यण चौर्योप- मायानिपुणैस्तस्करान् जानीयात् उत्सादयेच्च । ममु. करणेन च निश्चितचौरभावमविचारयन् घातयेत् । ममु. (३) स्वानुगतैः आत्मवशैः । by Jha ]; अप. २१२६८ ज्योप ( ज्याप ) मेग मनु- भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः । नारदी; व्यनि. ५०५ र्मा ( मों ) कुयु....गमम् ( कुत्तियां शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम ।। समागतम् ); मच. अपवन ; समु. १४९ ज्योष (याप ) (2) नस्मृ. ९।२६७, गोरा. [साद (त्साह); सो भो) धुने (दुर्याने ); दन्द. उगोण ( ज्याप ) Votert by Jhu ]; अर. १२६८ तत्ता (तान् स ) गमम् ( गमे ). बाद ( वादि ) स्माद ( साह ) क्रमेण मनुनारदौं; मवि. (१) मस्मृ. ५।२६९ [ मित्र (पुत्र) Noted by ‘प्रचारिभिः' इति क्वचित्पाठः, त्माद (साह ); व्यनि. Jhi , व्यनि. ५०५ पूर्वार्ध ( ये नत्र नोपसर्पदिन भूलप्रणि- ५०५ यैरनु (यैः स्वानु ); लमु. १४९ चैरनु ( यैः सहानु) हितान् जनान् ) सह्य (गृह्य ); समु. १४९. रसाद (त्साह ); नन्द. काद (त्साह ) शेपं व्यनिक्त् . ' (२) मस्मृ. ९।२७०, अप. श२७५, व्यनि. ५०५ (२) मस्मृ. ९।२६८ [ ज्योपदे. (ज्यप्रदे). Noted समु. १४९. नन्द. नन्द..

·१६१० -स्तेनातिदेशः । भाच.. चौरस्य । i (५) किञ्च अग्निदानिति । भक्तं भक्तसंयुक्त ग्रामेष्वपि च ये केचिचौराणां भक्तदायकाः । गरदादि दातृन् । शस्त्रावकाशदान् शस्त्रैः शरीरस्याव- भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वास्तानपि घातयेत् ।। वकाशदातॄन् तच्छेदकान् । संनिधातॄन् मोषस्य, मुष्टस्य (१) भाण्डं मूलधन सञानिकवणार्थम् । अवकाशः ज्ञात्वापि क्रयादिकारिणो वा भक्तदायकादीनामुक्तत्वात् । शयनादिस्थानम् । एतच्च चौरताज्ञाने सति । मवि. ईश्वर इत्यनेन समर्थः । सामन्ता अपि तथा कुर्युरिति (२) प्रामादिश्वपि ये केचिौराणां चौरत्वं ज्ञात्वा ध्वनितम् । भक्तदाः, चौर्योपयुक्तभाण्डादि गृहावस्थानं ये ददति (६) मोपरय मोपितद्रव्यस्य समोषसाधनस्य वा । तानपि नैरन्तर्याद्यपराधगोचरापेक्षया घालयेत् । ममु. नन्द. अग्निदान भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रायक्वादान। (5) मोपस्य मुषितस्य वस्तुनः, संनिधातॄन् समीप- : संनिधातूंश्च मोफम्य हन्याच्चौरानिवेश्वर: 1:y वर्तिनः, ईश्वरः चौरानिव शिष्यात् क्षिपत् । : (१) शीतापनोदनाद्यथै 'ग्नि ददति, शस्त्रं कसरि योऽदत्तादायिनो हस्ताल्लिप्सेत ब्राह्मणो धनम् । कादि, मोपस्य संनिधातारः सबै चौरवत् शयाः । शस्त्रा याजनाध्यापनेनापि यथा स्तेनस्तथैव सः ॥ वकाशदग्रहणं प्रागुक्तमा युपसंहारार्थमुच्यते । :., मेधा. (१) अतिदेशोऽयम् । यो ब्राह्मणश्चौरानुपजीवति स । (२) अग्निदानं गृहदाहाद्यर्थ । ततः करिष्यतीति चोरबद्दण्ड्यः । याजनाध्यापनेनापिः। अपिः क्रियान्तर ज्ञात्वाऽपि । संनिधातून मोपस्थानसमीपनेतृन् । मापस्य - सूचकः । तेन प्रतिनप्रीतिदाया अघि गृह्यन्ते । क्षत्रिया- मविः दीनामन्यथैव वार्तादिस्वकर्मणा चोरधनं गृह्णताम् । (३) ग्रन्थिभंदादिकारिणो विज्ञाय अग्निभक्त शस्त्रा. : ब्राहाणग्रहणं तु मया किल धर्मणार्जितं याजयतेत्यभि- वस्थानप्रदान मुप्यत इति मोपश्चौरधन तस्यावस्थापकान - माननिवृत्त्यर्थम । अदत्तमादत्तं गृह्णातीत्यदत्तादायी चौरवद्राजा निगृह्णीयात् । ममु. चोरः। लिप्सत लब्धुमिच्छेद गृहीतास्वपि दक्षिणासु (४) एकं भक्तपदं सिद्धानपरं, : :अपरं भक्तपदं तत्संबन्धादेव चौरनिग्रहः । मेधा. तद्व्यतिरिक्ताशनीयपरं, भाण्डं शस्त्रान्यचौर्योपकरणं, (२) अदत्तग्राहिणश्चौरम्य ब्राह्मणो याजनाध्यापन अवकाशोऽवस्थानदेशः, अमिश्चौर्यानुकूलः, संनिधासुंश्च प्रतिग्रहरपि परकीयं धनमण्वपि गृह्णाति सोऽपि चौरी मोपस्य, मोपणीयस्य द्रव्यस्यामहारानुकृलसंनिधानकार- विज्ञेयः । अतश्चासी चौरवद्दण्ड्यः । गोरा. कान् । एतच्च भयाज्ञानविरहेण नेयम् । विर.३३९ (३) अदत्तादायिनश्चौरस्य हस्ताद्यो ब्राह्मणो याज- (१) मस्मृ. ५।२७१; अपु. २२७।५२ वकाश (रकोश); . नाध्यापनप्रतिग्रहैरपि परकीयधनं. ज्ञात्वा लब्धुभिच्छेत् स अप. २१२७६ दाश्चै ( दश्चैि ); व्यक. ११७; विर. ३३९. चौरवच्चौरतुल्यो ज्ञेयः, अतः स इव दण्ड्यः । धात ( ताड); रत्न. १२६: व्यनि. ५०७ अपनत्, याश- (४) अदत्तादायिनश्चोरस्य लिसंतेति ग्रहणपरं, वलयः; विता. ७९.३ भाण्डा ( भक्ता) उत्त.; बाल. २२२७६; समु. १५२. * भवि., भाच. गोरावत् । (२) मस्मृ. ९।२७८ रानि ( रमि [ मोपस्य ( मोक्षस्य) (१) मस्मृ. ८।३४०; मिता. २११४ नेना ( नाद्वा ); Notel by Jha ]; अप. २।२७६: व्यक. ११७; अप. २०२७६ योऽड ( अद); व्यक. ११८ नापि (नैव ); विर. ३३९ निवे (नरे); विधि. १४४; व्यनि. ५० विर. ३४०; पमा. ४८२ (क); विचि. १४४; दवि. हन्यात् (शियात् ); दवि. ८२, बालं. २१२७६ रानिवे ८४; सदि. २८७ योऽद ( अद) ना हरता ( नश्ची। ) ब्रा श्वरः ( रमिवेश्वरम् ); सेनु. २४७; समु. १५८ भक्त (गर) (4) मृत्यारम् ; व्यप्र. ४१५-६; पिता. २७९ ( 3 ); निधा (विधा ) यगः; विव्य. ५२. राकी. ४४२; बाल: २१२७६; सेतु. २४७, समु. ९८% 1 मोक्षस्थ. २ तारः कर्तारः ), विव्य. ५२. मम.

·१६९८ व्यवहारकाण्डम् ध्येयम् । । - सन्प्रयोगस्य निदिध्यासनादिक्दार्षत्वेनाविवक्षितत्वात् । यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः । धनमिति परकीयमिति शात्वेति शेषः । दण्डेनैव तमप्योषेत्स्वकार्माद्धि विच्युतम् ।। इहापि मनुष्यमारणप्रकरणपरिसमासिनिरुक्तन्यायाद् ग्रामघाते हिताभने पथि मोषामिदर्शने । यथा तथेति श्रवणाच्च स्तेनद्रव्यकेतुस्तत्परिग्रहीतुश्च शक्तितोऽनमिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः ॥ तेनत्वातिदेशमात्रमेव, वास्तवस्य स्तेयस्याभावात् । (१) शक्तौ सत्यामालस्यादिना । ते निर्वास्याः । तदपि तदुक्तदण्डप्राप्त्यर्थमेव प्रकरणात्, न तु प्रायः ये तु चौरैः कृतसंकेतास्तेषां पूर्वत्र वध उक्तो घातयेदिति। श्चित्तातिदेशपरम् । अतः स्तेनहस्ताद्ब्राह्मणस्वमपि परिच्छदो गवाश्वादिः । तदपि निर्वास्येनापहर्तव्यं, नास- सुवर्ण क्रीत्वा गृहीत्वा वा महापातकित्वं न भवतीति परिच्छदः हर्तव्यो धनं तु हर्तव्यम् । मेधा. दवि. ८४ (२) तटाभने सेत्वादिभङ्गे। हिताभङ्ग इति (५) अदत्तमादातुं शीलं यस्य सोऽदत्तादायी तस्य कचित्पाठः । हिता नदीमध्यसेतुः । पथि मोषादि यज्ञाद्यर्थधनस्वत्वानुत्पत्तेरिति भावः । मच. चौर्यसाहसादि तेषां मर्षणे सहने । मवि. (६) अदत्तादायीति स्तेनसाहसिकयोहणम् । नन्द. (३) ग्रामलुण्ठने तस्करादिभिः क्रियमाणे, हिताभङ्गे राष्ट्रेपु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश्चैव चोदितान् । जलसेतुभङ्गे जाते । 'क्षेत्रोत्पन्नसस्यनाशने वृतिभड्ने च अभ्याघातेषु मध्यस्थान शिष्याचौरानिव द्रुतम् ।। इति मेधातिथिः । पथि चौरदर्शने तनिकटवर्तिनो (१) कृतौ (१) सामन्तान् समीपवासिनः, चोदितान् यथाशक्ति ये रक्षां न कुर्वन्ति ते शय्यागवाश्वादि- आहूतान् । अभ्याघातेषु चौरैः क्रियमाणेषु घातेषु । परिच्छदसहिता देशानिर्वासनीयाः । ममु. मध्यस्थान् उदासीनतया स्थितान् । मवि. रोज्ञः कोषापहर्तृश्च प्रतिकूलेषु च स्थितान् । (२) ये राष्ट्रेषु रक्षानियुक्ताः, ये च सीमान्तवासिनः घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान् ।। क्रूराः सन्तः चौर्योपदेशे मध्यस्था भवन्ति तान् चौरवत् क्षिप्रं दण्डयेत् । * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. ममु. १६२९) द्रष्टव्यः। (३) राष्ट्राधिकृतान् ग्रामवासिनः, देशितान् ग्रामा- दिरक्षार्थमादिष्टान् , प्रजानां चौरादिभिरुपहतेषु क्रिय- (१) मस्मृ. ९।२७४ तोऽन ( तो ना ) [हिताभने (इडाभङ्गे, तडागभङ्गे, सेतुभङ्गे) Noted by Jha ]; माणेषु मध्यस्थान् उपेक्षकान् चौरवद्दण्डयेदिति अप. २१२७६ हिता (हिडा); व्यक. ११८; मधि. हिता ( तटा ) भिदर्शने ( दिमर्षणे ); विर. ३४१; विचि. (४) अभ्याघातेषु चोरादपहृतद्रव्येषु चोरघातकेषु १४६; बाल. २।२७६ तोऽन ( तो ना); सेतु. २४९ वा, मध्यस्थान् चोरोऽपि न चोरोऽयमिति वादिनः । ऽनभि ( न हि ); समु. १५२ हिता (हिडा) मोषाभिद (चोराभिम ) शक्तितोऽन ( शक्तास्त्वन); विव्य. ५३ पाभि (१) मस्मृ. ९।२७२ [ राष्टेषु रक्षाधि ( राष्ट्रे पुरे वाधि) (पादि ). द्रुतम् ( द्रुतान् ) Noted by Jha ]; अपु. २२७।५२ (२) मस्मृ. १।२७५ [ प्रतिकूलेषु च (प्रातिकूल्येष्वव, ( राष्टेषु राष्ट्राधिकृतान् सामन्तान् पापिनो हरेत् ) एतावदेव, प्रतिकुलेषु वा, प्रतिकूल्येष्वव ) घात.....कान् ( अरीणामुप- अप. २।२७६ रक्षा ( राष्ट्रा ) ध्याची (व्यांश्चौ); व्यक. धावतो घातयेद्विविधैर्वधैः ) Noted by Jha ]; मिता. ११८ रक्षाधिकृतान् ( राष्ट्राधिकामान् ); विर. ३४१ रक्षा २॥३०२ जाप ( कार ); अप. २१२८२, व्यक. १२२ पु ( राष्ट्रा ) चोदि ( देशि ) पाते (गते ); विचि. १४६ चोदि च ( ऽथवा ) चोप ( चाप ); विर. ३६७ हर्नु (हन्तुं) पु च ( देशि ) धाो ( गते ) रानिव ( रमवि ); दवि. ८३ चोदि (ध्वव ) [ ररीगां (वाराणां ) Noted by Jhu ]; ( देशि ) निव द्रुतम् (निवेश्वरः); बाल. २।२७६; सेतु. पमा. ५८१ ररीणां....कान् (हरेत् सर्वस्वमेव च ); विचि. २४९ धि (दि ) चोदि ( देशि ) रानिव ( रमिव ); समु. १६० राश ( राज ) हर्तृ ( हन्न) षु च ( ष्वब); व्यनि. १५२ रक्षा ( राष्ट्रा ) थैव चोदि ( यथोदि); विष्य. ५२. वाक्यार्थः । विर. ३४१ मच. १ कर्तव्यो.

·१६९९ मेघा. मवि. (१) कोशो राज्ञां धनसंचयस्थानं, तत्रापहर्तारो प्रयोगतया शास्त्रे परिचितेऽपि वाऽतत्परतयाऽर्थलिप्सया । द्रव्यजातिपरिमाणानपेक्षमेव वध्याः । ये च प्रातिकूल्येन अमानुषेषु गवाश्वहस्त्यादिषु प्रथमः साहसदेण्डोऽनुप- वर्तन्ते, यद्राशा देशान्तरादानेतुमभिप्रेतं तद्देशदुर्लभम- क्तव्यः । एवं मानुषेषु तु मध्यम इति । तथाप्रचारेण जाविकाश्वादि, प्राच्यानामुदीच्यानां कलिङ्गदेशोद्भव- यद्याश्वेव विपद्येत तदा महान् दण्डः कल्पनीयः । हस्त्यादि तदानयनप्रतिबन्धे ये वर्तन्ते, तथा यानि मित्राणि तानि शत्रून् कुर्वते कृत्वा शत्रुभिः संयोज (२) सर्वेषां कायशल्यादिभिषजां दुश्चिकित्सां कुर्वतां यन्ति । अरीणामुपजापकाः प्रोत्साहकास्तान घातयेत् , दण्डः कर्तव्यः । तत्र गवाश्वादिविषये दुश्चिकित्सायां स्वतन्त्रप्रयोजनत्वानावश्यं घातनमित्युक्तम् । मेधा. प्रथमसाहसदण्डो मानुषविषये पुनर्मध्यमसाहसः । ममु. (२) अरीगां संबन्धिन उपजापकान् खप्रकृति- चौरादिकण्टकनिग्रहो राशो धर्मः भेदकान् । परमं यत्नमातिष्ठेत्स्तेनानां निग्रहे नृपः । (३) राज्ञो धनगृहाद्धनापहारिणः, तथा तदाशा- स्तेनानां निग्रहादस्य यशो राष्ट्रं च वर्धते । व्याघातकारिणः, शत्रणां च राज्ञा सह वैरवृद्धिकारिणोऽप (१) कश्चित् करुणावान् 'क्रूरं हिसाकर्म' इति राधापेक्षया करचरणजिह्वाच्छेदनादिभिर्नानाप्रकारदण्डै- मन्यमानो न प्रवर्तते । अतस्तत्प्रवृत्त्यर्थ स्तेननिग्रह- र्घातयेत् । ममु. स्तुत्यर्थवादः प्रक्रम्यते। नात्र हिंसादोषोऽस्ति प्रत्युत दृष्टा- (४) उपजापकान् तत्पक्षणतिनो भूत्वा राशश्छिद्र- दृष्टोपकारहेतुत्वात्स्तेनहिंसैव श्रेयस्करी। वेदतुल्यतां च प्रकटकान् । मच. ख्यापयितुमर्थवादा भूयांसस्तत्र हि प्रायेण सार्थवादका (५) अरीणामुपजसैन् मित्राण्यरयो यथा भवेयुस्तथा विध्युद्देशा इति तत्प्रतीत्यनुसरणेन वैदिकोऽयमर्थ इति प्रसिद्धिः। भवन्ति चात्र केचित्प्रतिपत्तारो ये स्तुति. भेदकान् इत्यर्थः । कृतसन्धीनामरीणामुपजापकानिति भिरतितरां प्रवर्तन्ते। परमं यत्नं प्रकृष्टमतिशयवत्तात्पर्य नन्द. आश्रयेत् चरैश्चारयेत् साक्षात्प्रकाशं चातिप्रयत्नतः । 'चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः। स्तेनाः चौराः। निग्रहो नियमनबधबन्धनादि । एवं अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः॥ कृते यशः ख्यातिर्भवति । निरुपद्रवोऽस्य राज्ञो देशः, (१) चिकित्सका भिषजस्तेषां मिथ्याप्रचाराणा- स्तेना नाभिभवन्ति, निशा दिवा तुल्या तत्र, इति मौषधदानमुभयथा संभवति । यदि वाऽविज्ञातशास्त्र- सर्वत्र स्थितं भवति । राष्ट्र वर्धते । राष्ट्रं जनपदस्त- ५०८ ( राशः कोशापहर्तृश्च हन्यादेवाविचारयन् ) नारदः, स्मिन्निवासिनश्च पुरुषाश्चौरैरनुपद्र्यमाणा वर्धन्ते । श्रीभिः ५०८ प्रतिकूलेषु च ( प्रातिकूल्येष्वव ) उत्तरार्धे प्रमोदमाना बहुपर्यन्तैदेशान्तरस्था अपि निरुपद्रवं राष्ट्र- ( अरीणामुपजातश्च शातयेद्विविधैर्वधैः ); दवि. ३१६ विरवत् ; माश्रयन्ते । ततो वर्धते । मेधा. सवि. ४९३ (-) मितावत् ; वीमि. २।३०२ पु च (२) चौरनियमे प्रकृष्टमभियोगं राजा कुर्यात् । ( व्यव ) जाप ( जाय); व्यप्र. ५६९ पु च ( ष्वव ) शेषं यस्मात्तन्निग्रहात् गज्ञ: प्रजा निरुपद्रवतया च देशो पमावत् ; व्यउ. १६५ जाप (जीव) क्रमेण याज्ञवल्क्यः जनधनबाहुल्येन वृद्धिमेति । *गोरा. व्यम. ११० षु च (चव ); विता. ८२७; बाल. २।२७६; सेतु. ३०६ पूर्वार्धे ( कोपाणामपहन्तुंश्च प्रतिकूले * ममु. गोरावत् । ध्ववस्थितान् ) याज्ञवल्क्यः; समु. १६५ व्यमवत् ; भाच. (१) मस्मृ. ८।३०२ [ हाद ( हाचा ) Noted by जाप ( याज). Jha ]; गोरा. यशो (प्रजा ); व्यक. ११० राष्ट्र च (१) मस्मृ. ९।२८४; व्यनि. ५१० बृहस्पतिः; समु. (राज्यं वि ); विर. २९३; विचि. १२४; स्मृचि. २५; १५८ क्रमेण यमः. सेतु. २२९, विव्य. ५१ हाद (हेणा). १ माजानेयाश्वादि. १ शम्दोऽनु. २ रिति. ३ न्ते दे. वा। एतावदेव :

·व्यवाहाण्डम् .... * गोरा. अभयस्य हि यो दाता स पूज्यः सततं पत्र। युक्तम् । उक्तं दीनानाथपरिबजितादयः सन्त्यकरप्रदाः सावं हि वर्धते तस्य सवैधाभयदक्षिणम् ॥ परिपूर्णमधमलने च न काप्यनुपपत्तिः । मेधा. (१) अभयं चोरादिभ्योऽधिकृतेभ्यश्चासद्दण्डनिवा (२) सर्वतो भृतिप्रदानंव्यतिरिक्ताच्च श्रोत्रियादीनां रणेन यो ददाति स सर्वदैव पृज्यो भवति स्वैरकथास्वपि साधूनां सकाशाद्धर्मषड्भागो राज्ञः प्रजारक्षणाद्भवति । राज्याच्युतो वनस्थोऽपि । सत्रं क्रतुविशेषो गवामय अरक्षतश्च अधर्मादपि लोके चर्यमाणात् षड्भागोऽस्य नाटि, तदस्य वर्धते निष्पद्यते। सर्वाङ्गमुत्पन्नं एवंगुण- भवति । तस्माद्यत्नतः स्तेननिग्रहेण प्रजासंरक्षणं कुर्यात् । मित्येतद्वर्धत इत्यनेनाह । अहरहः सत्रफलं प्राप्नोतीत्यर्थः । न च वृत्तिपरिक्रीतत्वाद्राज्ञो धर्मप्राप्तिरयुक्ता । वृत्तिपरि- अभयं यत्र दक्षिणा । अन्येषु सत्रेषु दक्षिणा नास्ति । क्रयवद्धर्मभागपरिक्रयस्यापि शास्त्रीयत्वात् । गोरा. इदं तु सर्वेभ्योऽपि विशिष्टं यद्दक्षिणा । वत्सगवावादिभिः (२). प्रजा रक्षतो राज्ञः सर्वस्य भृतिदातुर्वणिगादेः (?) दक्षिणा विलक्षणाः इत्यर्थवान सत्रव्यतिरेकः। मेधा. भृत्यदातुश्च श्रोत्रियादेः सकाशाद्धर्मपभागो भवति । (२) चौरपापस्य निग्रहणेन साधूनामभयं ददाति स * ममु. सदा सर्वस्य पूज्यो भवति । यस्मात् सत्रं क्रतुविशेषवत् यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति । स्तननिग्रहः संपद्यते । स्तेननिग्रहाख्यं तस्यान्यसत्रविल- तस्य पड्भागभागाजा सम्यग्भवति रक्षणात ॥ क्षणमतिदायेन संपद्यते । अन्यत् किल सत्रं नियतकालं भवति, इदं मदैव भवति च, अदक्षिणं च अन्यत् नादयो धर्मार्थतयाऽन्यत्र ज्ञापिता: प्रसिद्धरूपाश्च । (१) यदुक्तं सर्वत इति तस्य प्रपञ्चोऽयम् । अध्यय- सत्रं... इदं पुनरभयं दक्षिणा यस्य तदभयदक्षिणम् । अर्चनं देवगुरूणां पूजनम् । तस्येति कर्मणोऽध्ययनादेः पदार्थस्यति योजनीयम् । क्रियायाः स्त्रीलिङ्गत्वात् । ने सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षतः । अधर्मादपि षड़भागो भवत्यस्य हरक्षतः ।। च पड्भाग इति वचनात् कर्तुः पञ्च कर्मफलांशाः पष्ठी नृपतेः, समग्रकर्मफलभोक्तृत्वस्याधिकारतः कर्तुरवगत (१) सर्वतः सकाशायज्ञादेः तथा प्रामवासिभिः वन त्वात् । अपि तु सम्यग्रक्षणात्स्वकर्मानुष्ठानात् तावन्मात्र वासिभिश्च कृताद्धर्मात् पड्भागं राजा लभते । एवम- राज्ञः फलमुत्पद्यत इति । नान्यकृतस्य शुभरयाशुभस्य धर्मादपि चौरैः प्रछन्नकृताद्राज्ञः पड्भागो भवति, न वा अन्यत्र गमनं, नाकर्तुः फलमस्तीति स्थितम् । मेधा. केवलं तेनै मुध्यन्ते तदरक्षातो राज्ञामधर्मो, यावद्ये हरन्ति तेषामपि चौरभावनाधर्मोदयस्तदंशेनापि राजानः (३) यः कश्चिदध्ययन यजनयाजनदेवतार्चनादि करोति संबध्यन्ते। तान् निगृह्णतां अष्टदोषसंबन्धनिवारणमपि । तस्य यत्फलं तस्य फलस्य राज्ञा सभ्यक प्रजापालनात् गोरा. रक्ष्याणां रक्षणे अधिकृतस्य राजस्तदकरणाद्युक्त: प्रत्य- षड्भागः प्राप्यते । वायः । ननु च भृतिपरिक्रीतत्वाद्धर्मषड्भागवचनम रक्षन धर्मेण भूतानि राजा वध्यांश्च घातयन् । यजतेऽहरहर्यज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः ।। * मनु. गोरावत् । (२) मस्मृ. ८।३०३; व्यक. ११०. सत्रं हि वध (१) भूतानि स्थावरजङ्गमानि चौरेभ्यो रक्षन् , ( वृत्तं हि वर्तते ); विर. २९३.४ हि व ( विव); विचि. वध्यांश्च शास्त्रतो वधाहास्तांश्च घातयन् सहस्रशतदक्षि- १२४ हि यो (तु या ); स्मृचि. २५; सेतु. २२९ विचिवद . * शेषं गोरावत् । (२) मस्मृ. ८१३०४ [ भवल्यस्थ ( भवत्येव Noted by Jha]; विचि. २६३ राशो भवति ( भवल्यस्य हि ) पू.; (१) मस्मृ. ८।३०५ [ यद्ददाति ( यज्जुहोति) Noted ददि. ५ ारक्षत: ( ह्यरक्षणात ). by Jha ]; विचि. २६३. । यादिभिः + (ये मुष्यन्ते तदरक्षातो राशनयमों यावधे (२) मस्मृ. ८१३०६: विचि. २६३-४; स्मृचि. २५ हरन्ति ।). ३ चौर्यभा. ४ तानि निगृलणतः. यजते ( यजेता). ५ रक्षेव । तत्राधि. १ पालनकानुप. २ (न च०). ३ वचनं क..४, शात् ष, ) २ प्रका.

·स्त्रम् १७०१ मेधा. शाना पौण्डरीकादीनां ..ऋतूनां फलमन्वहं राजा प्रामो- दण्डं व्यवहारादौ गृह्णाति स मृतः सन् मा; एव तीति स्तुतिः । मेघा. नरकं यातिमा : ममु. (२) भूतानि स्थावरजङ्गमानि शास्त्रव्यवस्थया अरक्षितारं राजानं बलिपड़भागहारिणम् । राजा रक्षन् वध्यान् स्तेनादीन् यथाशास्त्रं, धातयन् तमाहुः सर्वलोकस्य समग्रमलहारकम् ।। : लक्षदक्षिणानां यज्ञानां संबन्धि फलं प्रत्यहमजयति । पूर्वस्य शेषोऽयं निन्दार्थवादः। न रक्षति, अनोक- तत्र महाप्रयासकर्मसंवन्धि फलं कथमल्पप्रयासात्कर्मणः जीविता प्रजानां राजभागग्रहणन । एतदेव स्पष्टयति । प्राप्यते । तथा सति को नाम प्रयासेपु. वर्तत इति बलिपड्भागहारिणं तं तादृश राजानमाहुः शिष्टाः सर्व- चोदनीयम् । फलोपभोगकालाव्यभ्यस्त्वे च विशेष लोकस्य सर्वम्याः प्रजायाः समग्रं मलं पापं तस हारकं मंभवान् । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । गोरा. स्वीकारं, सर्वेण प्रजापापेन दृष्यत इत्यर्थः । योऽरक्षन् बलिमादत्ते करं शुल्कं च पार्थिवः । अनपेक्षितमर्यादं नास्तिकं विप्रलुम्पकम् । प्रतिभागं च दण्डं च स सद्यो नरकं ब्रजेत् ॥ अरक्षितारमत्तारं नृपं विद्यादधोगतिम् ।। (१) बलिप्रभृतीनि राजग्राह्यकरनामानि देशभेटेपुं मर्यादा शास्त्रशिष्टसमाचागनिरुदा धर्मव्यवन्या या यानि माणवकवत्प्रसिद्धानि, तत्र बलिर्धान्यादैः षष्ठो साऽनवेक्षिताऽतिक्रान्ता येन । नास्ति परलोको नास्ति भागः, करो द्रव्यादानं, शुल्कं वणिक्प्राप्यभागः, प्रति. दत्तं नास्ति हुतमिति नास्तिकः । प्रथमा रागादिना व्यक्त- मागं फलाभरणिकाद्युपायनम् । गजैतद् गृह्णाति चौरे- धर्मो, 'द्वितीयो वस्तुविपरीतनिश्चयः । विम्मति हर्ति भ्यश्च न रक्षति, स सद्य आयुःक्षयान्नरकं गच्छेत् । धनान्यसद्दण्डैः प्रजानां, तनुल्योऽरक्षिता । नमधोगति गृहीत्या राजभागं रक्षा कर्तव्या । नरकायुःक्षयभयादिति विद्यान्नरकपतितमधोगतं विद्यान्नरकपतितमेवाचिरात् । लोकतात्पर्यम् । मेधा. पाटान्तरं, 'असत्यं च नृपं त्यजेत् ।' अन्यदुक्त्वा (२) यो राजा प्रजासंरक्षणमकुर्वन् धान्यादेः षड्- अन्यत्करोति यम्तं त्यजेत्तद्विषये नासीत । भागादिकं कर गुल्मदास्यादिकं स्थलाथादिजीविभ्यो मेधा. गतागतिभ्यो भूतेभोंगं फलं फलकुमुमाद्युपायनं शुल्क अधार्मिकं विभिायैर्निगृहीयात् प्रयत्नतः । दण्डं व्यवहारादौ गृह्णाति स आयुःक्षयेण सत्यमेव नरकं निरोधनेन बन्धेन विविधेन वधेन च ।। गोरा. निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च । (३) प्रीतिभोगमिति क्वचित्पाठः, तत्र प्रीत्योप- द्विजातय इवेज्याभिः पूयन्ते सततं नृपाः ।। दौकितं फलादीत्यर्थ:। मवि. क्षन्तव्यं प्रभुणा नित्यं क्षिपतां कार्यिणां नृणाम् । (४) यो राजा रक्षामकुर्वन् , बलिं धान्यादेः बालवृद्धातुराणां च कुर्वता हितमात्मनः ।। पड्भाग, ग्रामवासिभ्यः प्रतिमासं वा भाद्रपौनियमेन ग्राह्यं (कर), शुल्क स्थलजलपथादिना वणिज्याकारितेभ्यो * अनयोाग्यानंग्रह: रथलादिनिदेशश्च दाटमातृकायां नियतस्थानेषु द्रव्यानुसारेण ग्राह्यं दानमिति प्रसिद्धं, (पृ. ५७७ ) द्रष्टव्यः । (१) मस्मृ. ८१३०८ स., राजानं ( अत्तारं ) दारकम् प्रतिभागं फलकुमुमशाकतृणाद्युपायनं प्रतिदिन ग्राह्य, ( हारिणम् ) Notert hy Jha ]; मेधा. राजानं : (१) मस्स. ८१३०७ [ प्रतिभागं ( भूतिभागं, प्रतिभोगं, ( अत्तारं ); मवि. मेधावत् . प्रीति भोग) Notical by Jhary; गोरा. प्रतिभागं (२) मस्मृ. ८।३०९ [ प्रदम्प ( प्रलोप ) बिचाद ( भूतिभोगं); मवि. भागं ( भोगं) 'प्रीतिभोगमिति ( गच्छद ) Noterl by Jha ]: मेधा, पेक्षि ( वेक्षि) वचित्पाठः; स्मृचि, २५ मविवत् ; दवि. ५ मविवत् ; मच, नृपं तिम् ( असत्यं च नपं त्यजेत ) इति पाठान्तरम् ; प्रतिभागं ( प्रीतिभोगं); नन्द, मचवत् ; भाच. मचवत् . भाच. पेक्षि ( वेक्षि). १ सूपे. ना. १ (द्वितीयो०). याति । ... ... २ लभ.

·व्यवहारकाण्डम् यः क्षिप्तो मर्षयत्यातस्तेन स्वर्गे महीयते । मयोमयं वा दण्डं स्कन्धेन गृहीत्वा राजसमीपं गन्तव्यम्। यस्त्वैश्वर्यान्न क्षमते नरकं तेन गच्छति ॥ गत्वा च ब्राह्मणसुवर्णापहारी चाहं, अनेन मुसलादिना तेयमहापातकदण्डविधिः । दण्ड्यस्य मोक्षे राजा दोषभाक् । मां जहीत्येवं राज्ञे वक्तव्यम् । गोरा. राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता। सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु । आचनाणेन तत्स्तेयमेवंकर्माऽस्मि शाधि माम्॥ स्वकर्म ख्यापयन् ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति ।। स्कन्धेनादाय मुसलं लगुडं वाऽपि खादिरम् । गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् । शक्ति चोभयतस्तीक्ष्णामायसं दण्डमेव वा ।। वधेन शुद्धपति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव तु ।। (१) अविशेषोपादाने सुवर्णहारी स्तेनो द्रष्टव्यः । तैपसाऽपनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ।. तस्यैव शास्त्रान्तरे गमनविधानात् । न चेदमागमनपरं चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम् ॥ विधिशास्त्रं दण्डविधित्वात् । उक्तं हि 'स्तेनस्यातः ऐतैव्रतरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ।। प्रवक्ष्यामि विधि दण्डविनिर्णये' इति (मम्मू.८१३०१)। शासनाद्वा विमोक्षाद्वा स्तेनः स्तयाद्विमुच्यते । अतोऽनुवादमात्रं राजसकाशं सुवर्णचौरेण गन्तव्यमिति । अशासित्वा तु तं राजा स्तेनस्यानोति किल्बिषम्।। मुक्तकशेन धीमता धैर्यवता । धावतेति पाठान्तरम् । (१) शासनान्मुसलादिभिः प्रहरणात् क्षत्रियादिः आचक्षाणन कथयता पथि तत्यातकमेवंकमांडस्मि पापान्मुच्यते । विमोक्षादुन्मात् । गच्छ क्षान्तमिति । ब्राह्मणस्य मयेयत्सुवर्ण हृतमिति कुरु निग्रहं मे। 'ब्राहाणस्तपसव' इति वधतपमी विहिन । नत्र वधस्तावत् स्कन्धेनति । वर्णानामनुक्रमेण मुमलादीनामुपदेश ब्राहाणभ्य नास्ति, तपस्तु प्रायश्चित्तम । न च तपास मन्यन्ते । तदयुक्तम् । वाशब्दो न समर्थित: स्यात् । इच्छानो गजाभिगमनमस्ति । तम्मान क्षत्रियादीनामेप न च ब्राह्मणस्येदं प्रायश्चित्तमिच्छन्ति, तत्प्रायश्चित्तषु विमोक्षः । स च धनदण्डं गृहीत्वा । यत आह अशा निरूपाय-यामः । खदिरजातिलगुड एव, न मुसलेना मित्वेत्यादि । न च विमक्षिणात् शुद्धो मत्यां गशस्तद. नुषक्तव्यः। मेधा. * एषां व्याख्यासंग्रह : प्रायश्चित्तकाण्डे संग्रहीष्यते (२) 'सुवर्णस्तयकृद्विप्रः' (मस्म. ११६९९) इत्या दिना प्रायश्चित्तप्रकरणे वक्ष्यमाणस्तेनकर्तव्य: (?) अनेन (१) मस्मृ. १११९.९: अपु. १६९।२० गौमि. श्लोकद्वयन अस्मिन् दण्डप्रकरणऽनृद्यते सुवर्णस्तेनं १२।४०. [अवशिष्टरथलादिनिर्देशः प्रायश्चित्तकाण्डे संग्रहीष्यते। प्रति दण्डारख्यराजकर्तव्यस्योपदेशार्थ: । ब्राह्मणसुवर्ण (२) मस्मृ. ११।१००: मस्मृ. ८।३१५ इत्यस्योपरिष्यात् चौरेण मुक्तकेशेनादराद्वेगगतिना ब्राह्मणसुवर्णमियन्मया- प्रक्षिप्तत्वेनायमेव श्लोकः समुद्धृतः, ति ( ते ) व तु ( व वा ); अपु. १६०२१ तु तं स्वयम् ( स्वयंगतम ) द्धयति ( द्धयते) ऽपहृतं इत्येवं तत्स्तेयं ख्यापयता मुसलाख्यमायुधं व तु ( व वा); मिता. ३१२५७ व तु ( व वा ); मभा. खदिरमयं बा लगुडं शक्त्याख्यं चायुधं तीक्ष्णोभयप्रान्त- १२।४१ मितावत् ; गौमि. १२१४१ पू., स्मरणम् : १२१४३ * अनयोयाख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्व दर्शनविधौ व तु (व च ) उत्त. [ अवशिष्टस्थलादिनिर्देश: प्रायश्चित्तकाण्डे संग्रहीयते ।] (पृ. ७८ ) द्रष्टव्यः । (२) मस्मृ. ८१३१४ ख., धावता ( धीमता); मेधा. (३) मस्मृ. ११।१०१ [ हणो ( हणि, हति) Noted by Jha ]; मभा. १२॥४१. [अवशिष्ट स्थलादिनिर्देशः प्राय- धावता ( धीमता ); अप. ३१२५७ पू. श्चित्तकाण्ड संग्रहीष्यते। (२) मस्मृ. ८।३१५ [ वाऽपि ( वाऽथ ) Noted by Jha ]: मिता. ३।२५७ लगुडं ( लकुटं) शक्ति...... क्षणा (४) मस्मृ. ११११०२. ( असिं चोभयतरतीक्ष्ण ); अप. २२५७ शक्ति......क्षणा (५) मस्मृ. ८१३१६; गोरा. अशासित्वा (प्रशाधित्वा); (अधि वोभयतस्तीक्ष्ण). मभा. १२।४२ चतुर्थपादः, स्मृत्यन्तरम्, १ दमगमनस्यात्र रा. २ व्यम् । २ क्षणशु. १ तप .

·स्तेमाल १५१३ शासनात् दोषोपपत्तिः । न च शासनमपि विहितं तत्र यदि राजा शासनदोषमात्मन्यङ्गीकृत्य मुश्चेत् मुच्ये- मोक्षोऽपि विहितः, तत्र यस्मिन्पक्षे शासनं तदपेक्षं दोष- तैवैनस: । एवं ब्राह्मणस्यापि स्वयमागतस्य वध: शुद्धि- वचनम् । पाक्षिकं हि तथा कल्पत । न च नित्य- हेतु: 'लक्ष्यं वा स्थाजन्ये शस्त्रभृताभि'ति (गौध.२२।२) वच्छुतस्य पाक्षिकत्वं युक्तं कल्पयितुम् । तथा च सामा वचनात्। 'न शारीरो ब्राह्मणदण्डः' इति (गौध.१२।४३)। न्येन वसिष्ठादय आहुः--'एनो राजानमृच्छति उत्सु- 'तेन राजा यदि प्रतिषेधातिक्रमेण हन्यात् ब्राह्मणः शुध्ये- अन्तं सकिल्बिषम् । तं चेत् घातयते गजानन् धर्मेण देव । अशासित्वा मुसलादिभिरहत्वा स्तेनस्य यत्या न दुष्यति ॥' (वस्मृ. १९३१)। नायं विकल्पो युक्तः। तेन युज्यते । मेधा. कचिदियं हिंसा प्रतिषिद्धा 'न हिंस्याद्भूतानि' (२) राजसंबन्धिहननेन परित्यागेन वा स चौरस्त इति रागादिना पुरुषार्थतया प्राप्ता । वचिद्विहिता क्रत्व- स्मात्यापात् प्रमुच्यते । तं पुनः स्तेनं 'न जातु ब्राह्मणं थत्वेन 'यो दीक्षितो यदमीषोमीयमिति । इयं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम्' इति (मस्मृ.८।३८०) वक्ष्य- तु शासनविमोक्षणवचनात् न हि नाम प्रतिषिद्धा उक्त माणत्वात् ब्राह्मणतस्करहन्ता राजा तस्य संबन्धि यत्पापं सति विधौ। कथं न प्रतिषेधो, प्राप्नोति तस्मादसौ राज्ञा न हन्तव्यः । इत्येवम्परमेत- 'न हिंस्याद्भूतानी'ति सर्वमिहाभिधानम् । गोरा. सामान्यत: प्रतिषेधो विधिविशेषमन्तरेण न शक्यो बाधितुम् । (३) सकृन्मुसलादिप्रहारेण प्राणपरित्याजनान्मृतक- कल्पस्य जीवतोऽपि परित्यागाद्वा स चौरस्तस्मात्यापात् अथोच्यते। नैवायं प्रतिषेधस्य विषयः । कमर्थित्वात्। कथं पुनरन्तरेण विधि कर्मार्थता शक्याऽवगन्तुम् । प्रमुच्यते । अत एव याज्ञवल्क्यः-- 'मृतकल्प: प्रहारातों जीवनषि विशुध्यति इति । तं पुनः स्तेनं करुणादिभि- लोकत इति चेलौकिकी तर्हि प्रवृत्तिः । कथं तर्हि (न) रहत्वा स्तेनस्य यत्यापं तद्राजा प्राप्नोति । ममु. प्रतिषेधस्तत्रावतरेत् । ननु च प्रधाने प्रवृत्तिनिरूप्य. ताम् । यदि तावद्वैदिकी प्रवृत्तिस्ततस्तदने हिंसायामपि (४) किल्विपं पापं सहस्रदण्डं वा। हि प्रवृत्तिरङ्गप्रधानयोः । अन्नादे तत एव, एका माष्टि पत्यो भार्याऽपचारिणी। भ्रूणहा लिप्सातोऽङ्गेऽपि तैत एव प्रवृत्तिः । सुतरां तर्हि हिंसेयं गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च स्तेनो राजनि किल्बिषम् ।। लौकिकी । जीविकार्थिनो हि प्रजापालनाधिकारनियमोऽत्र (१) अन्नमत्तीत्यन्नादो भ्रूणहा ब्रह्महा तदीयमनं यो वैधः । तेनेयमङ्गस्थाऽपि हिंसा श्येनेन तुल्यत्वात्प्रतिषेध- भुङ्क्ते तस्मिस्तदब्रह्महत्यापापं मार्टि निरस्य न्यस्यति विषयः । न च लौकिकमस्या नियतमङ्गत्वम् । ने श्लेषयति । यथा मलिनं वस्त्रमुदके मृज्यते तन्मलं तत्र हिंसामन्तरेण प्रजापालनमशक्यम् । निरोधादिनाऽपि संक्रामत्येवं, अर्थवादश्वायम् । तस्य तत्यापमुत्पद्यते, न शक्यत्वात् । नैष नियम एकरूपाङ्गप्रधानयोः प्रवृत्तिरिति । पुनर्ब्रह्मघ्नो नश्यति । पत्यौ भर्तरि, भार्याऽपचारिणी श्येनामीषोमीययोरनेन नं विशेष: स्यादतो लिप्सालक्षणेऽ- जारिणी, स चेत्क्षमते। अत्रापि भर्तुरुत्पद्यते पापं, न पि प्रधानेऽङ्गे विधिलक्षणमभ्युपेतव्यम् । न चैषां हिंसा तत्र तस्या अपैति । गुरौ शिष्यश्च याज्यश्च, शिष्यः विधिलक्षणा शक्याऽभ्युपगन्तुं, स्वरूपस्य कार्यस्य च सूर्याभ्युदितादिभिरपराध्य तु गुरौ क्षममाणे तत्पापं प्रक्षि- लौकिकत्वात्पालनस्य हिंसायाश्च । अथ विधिलक्षणा, पति । एवं याज्यो थाजके । सोऽपि गुरुरेवेत्यतो याजक- षोडशिग्रहणवद्विकल्पितुमर्हति शासनवचनेन प्रतिषिद्धा। ग्रहणं न कृतम् । एवं चौरो राजनि । न चेद्राशा अन्ये तु मन्यन्ते । दे एते वाक्ये । शासनादिति निगृह्यते । याज्योऽपि कर्मणि प्रवृत्ते विधिमपक्रामति स्तेनस्य शुद्धिरुच्यते । परेणार्धेन राज्ञस्तदशासने दोषः । *शेष ममुबत् । १ वञ्चना न. २ थक्ती स. (१) मस्मृ. ८१३१७. हिं. ५ स्यात्रामी ६ (न.). ७ चैषः हिं. रस्यति. ३ नम्रनो विशिष्यति. ब्ब.का.११४ अथ । ३ तत्र प्र. ४ नो १ न रा. २ ·१७०४ व्यवहारकाण्डम् राशा वक्तव्यः । चेद्याजकवचने नावतिष्ठते तदा त्याज्यो न पुनस्तस्य नैवोत्पद्यते । एषामुत्पनो निग्रहणेन विनाशित इति ताडनादि शिष्यवत्कर्तव्यम् । अन्नादादिषु सर्वेष्वन्यत्र प्राक्प्रध्वंसाभावयोर्विशेषः । मानवग्रहणं तु प्रकरणा- विधिरस्तीति नासिद्धिरतोऽर्थवादोऽयम् । +मेधा. च्चौराणामेव । दण्डशब्दस्तु शारीरनिग्रहविषयों न हि (२) स्तेनश्च राजनि सहमाने सति । असति तस्मात् प्रकरणमतिकामति । धनदण्डो हि राजार्थः। वृत्तिर्हि * गोरा. सा राज्ञः । शारीरे तु दण्डे दण्ड्यमानार्थता न (३) स्तेनस्य परस्य पापेन राजा तजातीयपापवान् शक्यते निहोतुम् । त्वक्संस्कारो हिंसा । अथेयं बुद्धिः, पालननेव हिंसामन्तरेण न निण्याद्यते, तच्च राजार्थ- भवतीति स्तेनदृष्टान्तेनान्येषामपि परपापवत्त्वमाह- अन्नाद इति । अन्नादे तदन्नभोक्ता भ्रूणहा स्वकिल्विषं मिति कुतो मार्यमाणार्थता मारणस्य । अथ किम् । मार्टि संक्रामयतीत्यन्वयः । पतिपदमुपलक्षणं येन येन पालनं न पाल्यमानार्थदृष्टमेवापट्टयते । न हि तद्राष्ट्र- संगता तं तमपि । अत एवोक्तं 'निःश्वासाद्गात्रसंस्पर्शादि'. मुपादेयं, राजैव स्वरश्चार्थ करशुल्कादिभृत्या उपादीयन्ते। त्यादि। याज्यश्च याजक इति शेष: । एतेनान्यपापेनान्य- सिदित कथं वा हिंसया विना न रक्षानिवृत्तिर्यदि अतः सुतरां रक्षोपयोगित्वं हिंसायां हिंस्यमानार्थता स्यापि तज्जातीयपापजन्म विवक्षितं न तु पापिनः पाप- तावदेवमर्थ निगृह्यन्ते, पुनरकार्यमावर्तयिष्यते, तन्निरो- नाश इति केचित् । तत्र 'दानेनाकार्यकारिणः' (मस्मृ. धनादपि शक्यते नियन्तुम् । अथ तानिगृहीतान् दृष्ट्वा ५।१०७) इति वचनात् शुध्यन्त्येव ते सर्वदा, अन्यथा भयादन्ये न प्रवर्तयिष्यन्त इति । धनदण्डेनापि बहुवित्तव्ययायासप्रायश्चित्तादौ तादृशे कोऽपि न प्रवर्तेत । शक्यते दुःखयितुम् । हन्यमानेष्वपि सहस्रशः प्रवर्तन्ते । अत एव यो यस्यानं समश्नाति स तस्याभाति किल्बि- पमिति संगतम् । अत्र भ्रूणहेत्यादित्रयं सिद्धवत्कृत्य तस्मादियं हिंसा रक्षा सती हिंस्यमानसंस्कार इति राजनि पापसंक्रान्तिरुक्ता, अतश्चतुर्णा परस्परदृष्टान्तता मन्तव्यम् । अतश्च करणादिच्छेदने नियमो हस्त्यादि विधिश्च दण्डयेऽदृष्टमाधास्यति न राजाओं भविष्यति । तेन पापिनोऽन्नं न भोक्तव्यं भायर्यादिकं च शासनीय- तस्माच्छारीरदण्डे पापान्मुक्तिन धनदण्ड इति स्थितम् मिति भावः । चौरस्य पापस्य च दण्डेन प्रायश्चित्तवच्छुद्धिः तथा च महापातकिनां हृतसर्वस्वानामप्सु प्रवेशित. दण्डानां संव्यवहारपरिहारार्थमङ्कनं वक्ष्यति । यदि च राजभिधृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ।। धनटण्डेन शुध्येयुः पुनरङ्कनमनर्थकं स्यात् । अत्र च स्वयमागतस्य नानीतस्य च विदोषो यः स्तन एवं (१) यदुक्तं पापकारिणो निग्रहेण कर्मकृतो रक्षन्त विशेषो भवतु । इदं तु सर्व शारीरदण्डविपयम् । मेधा. इति तत्स्फुटयति । धृतो विनिपातितो दण्डो येषां राज भिस्ते कृत्वा पापानि कृतपापा राजनिग्रहेण निर्मला (२) ते समुद्धृताः पापानि कृत्वा, पूर्वार्जन तथा. क्रतुवरान् कृत्या, स्वर्गमपापाः सन्तः निरस्तपापा भवन्ति । अपगते च पापे यदेपां स्वर्गारो. हकं कर्म तेन स्वर्ग प्राप्नुवन्ति । महद्धि पापं शुद्धस्य शुभकारिणो व्रजन्ति, ये तत्यापनिमित्तं राजमिः कर्मणः फलस्य प्रतिबन्धकम् । सुकृतिनो नित्यं सुकृत- स्तेनविषय एव दण्डेन न कार्यनिष्कृतिः अपि तु कृतदण्डा भवन्ति । इह पापानीति बहुवचनात् हिरण्य कर्मकारिणः । यथा सन्तो धार्मिकास्तद्वत् । असतामधमों सकलैनस्विविषयेत्यवसीयते । न च स्वयमागतविषयैव । + ममु. मेधावत् । * शेषं मेधावत् । दण्डेन पापनिष्कृतिः, न हठदण्डितविषये इति मन्त- (१) मस्म. ८१३१८ क., घ., भिधृत (भिः कृतः), ग., भिधृत ( निधूत ), [ भिधृत ( निहत, निर्धन ) Noted व्यम् । हटदण्डितस्यापि 'यदि संसाधयेत्तच्चे त्यादि- by Jha ]; मभा. १२२४०; उ. २।२९।९, विचि. १८९ निष्कृतेर्दर्शितत्वात् । याम्ययातनाभिर्वा कथं परवशस्य (3); दवि. ११. निष्कृति: स्यात् । १ नाशुदि. २ पातिते द. १ हणानु प्र. ३ (च.). मच. । शिष्टा इव गोरा. २ कार.

·स्नेयम् १७०५ प्रकाशतरकरदण्डा: ज्ञात्वा विर. २९६ विचि. १२५ (३) सुवर्णस्तेयादीनि पापानि कृत्वा पश्राद्राज- (४) समैः सममूल्यदातृभिः सहोत्कृष्टापकृष्टद्रव्य- मिर्विहितदण्डा मनुष्याः सन्तः प्रतिबन्धकदुरिताभावा- दानेन यो विषमं व्यवहरति, सममूल्यं द्रव्यं दत्त्वा पूर्वार्जितपुण्यवशेन साधवः सुकृतकारिण इव स्वर्ग यः कस्यचिद्बहुमूल्यं कस्यचिदल्पमूल्यमिति विषम गच्छन्ति । एवं प्रायश्चित्तवद्दण्डस्यापि पापक्षयहेतुत्व- मूल्यं गृह्णाति, सोऽनुबन्धविशेषापेक्षया प्रथमसाहसं मुक्तम् । ममु. मध्यमसाहसं वा दण्डं प्राप्नुयात् । ममु. (५) समैः सममूल्यदातृभिः नानापुरुषैः सह सैमैर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा। उस्कृष्टापकृष्टविषमद्रव्यदानेन यो व्यवहरति असौ पूर्व- साहसं प्राप्नोति । समैर्वा द्रव्यैः स प्राप्नुयाइमं पूर्व नरो मध्यममेव वा ॥ क्रेतव्यैर्मुल्यतो विषम (१) येषां द्रव्याणां समत्वेन विनिमय उक्तो यथा चरन् योऽधिकमूल्यं गृह्णन् मध्यमसाहसं प्राप्नोतीत्यर्थः । 'तिला धान्येन तत्समाः' इति (मस्मृ.११।९४)। हलायुधस्तु विनिमयप्रवृत्तयोरेकतरस्यार्थिवं तत्र यदि विषममाचरति, व्यवहारार्थ तिल दत्त्वा अल्पमूल्येन बहुमूल्यस्य विनिमयव्यवहारं विषम बहुधान्यं व्रीह्यादि गृह्णीयात् , असति वा विनिमये यश्चरति, यो वा क्रेतुरर्थिताविशेषं ज्ञात्वा अल्पमूल्यं मूल्यत: क्रयव्यवहारेण व्रीह्यादिधान्येभ्योऽधिकेन मूल्येन वस्तु बहुमूल्येन विक्रीणीते, स धनापेक्षया प्रथमं साहस क्रीणाति । अथवा कस्यचिदुत्तरीयमुपबर्हणमस्ति विक्रेतव्यं, मध्यमं साहसं वा दण्ड्य इत्याह । कस्यचिदन्तरे शाटकाः, तत्र यस्योपबहणमस्ति तस्यान्तर (६) समैः साधारणैर्वस्तुभिर्विषमं विलक्षणं वस्तु उपयुज्यन्ते, उपबर्हणेन च ते सममूलाः, तत्र तदीयां परिवर्तन मूल्येन वा गृह्णन् षष्ठभागहानी सार्धपणशतद्वयं, कार्यवत्तां ज्ञात्वा समत्वेन न ददात्यधिकमूल्यं गृह्णाति, पञ्चमाविभागहानौ तु पञ्चपणशनं दमं टाप्य इत्यर्थः । स उच्यते समैर्विषमं चरति मूल्येन, तयोः केतुर्विक्रेतुश्च तौ दण्डो, चरति मूल्यत इत्येकार्थः, तथैव वाशब्दोऽ- (७) द्वयोः सकाशात् समं मूल्यं तयोरेकस्योत्कृष्ट स्मिन्पक्षे पादपूरण एव । प्रथममध्यमोक्त्या क्रयविक्रयौ मन्यस्यापकृष्टं पण्यं वैषम्येण ददानः पूर्वसाहसं दाप्यः । समे द्रव्ये क्रेतव्ये क्वचिदधिकं मूल्यं वैषम्येण गृह्णन् विकल्पिती द्रव्यसारापेक्षया । मध्यमसाहसं दाप्य इत्यर्थ इति रत्नाकरः । (२) समैः सममूल्यदातृभिः सहोत्कृष्टापकृष्टविषय द्रव्यदानेन यो व्यवहरत्यसी पूर्वसाहसं प्राप्नोति । विनिमयप्रवृत्तयोः क्रयप्रवृत्तयोर्वा द्वयोरेकतरस्यार्थित्वं समे च द्रव्ये बह्वल्पं च मूल्यमाददानो मध्यमसाहसमित्यर्थः। बहुमूल्यं गृह्णन् पूर्वसाहसं मध्यमसाहसं वा धनापेक्षया शात्वाऽल्पमूल्येन बहुमूल्यं परिवर्तयन् अल्पमूल्ये विक्रेये दाप्य इत्यर्थ इति हलायुधः । (३) समैर्ऋजुशीलैः विषमं वक्रं विचरेत् व्यवहारं अत्र पूर्वव्याख्याने पूर्वमध्यमसाहसयोर्या विषम कुर्यात् । मूल्यतो विषमं चरेत् अधिकं गृह्णीयात् । व्यवस्था श्रूयते साऽपहृतद्रव्यन्यूनाधिकभावमादाय व्यवहारमात्रे पूर्व दमम् । मूल्यता मध्यमम् । मवि. समर्थनीया अन्यथा अदृष्टार्थत्वापातात् । (१) मस्मृ. ९।२८७ स प्रा ( समा) [ममेव ( म एव ) दवि. ९०-९१ Noterl by Jha ]; अपु. २२७१५६-७ ( समैश्च विषम (८) समपण्ये मानतुलादिना यो विषम चरेत् , यो यो दा चरते मूल्यतोऽपि वा। समामुयानरः पूर्व दमं मध्यममेव वा मूल्यतो विषमं चरेत् , पूर्व दमं प्रथमं साहसम् । वा॥); अप. २०२४४; व्यक. ११०; विर. २९६ दै (दा); विचि. १२५ मेव वा ( मेव च ); दवि. ९० हिं (श्च) गरतु ( यत्र ) दै ( द्वा ); सेतु. २३०, समु. १५९ चरेद्वा अंबीजविक्रयी चैव बीजोत्क्रष्टा तथैव च । ( कारयेत् ). मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम् ॥ (१) मस्मृ. ९।२९१ ग., घ., बीजोत्कष्टा ( बीजोत्कृष्टं ) मेधा. - अप. श२४४ नन्द. १ को के.

·व्यवहारकाण्डम् .. (१) अबीजं बीजमित्युक्त्वा विक्रीणीते विक्रीणीते स्वरूप राक्षः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिषिद्धानि यानि च । लोपेन, धान्यशाकादीनां बीजानि 'चिरप्रोक्षितानि तानि निहरतो लोभात् सर्वहारं हरेन्नृपः ।। क्षेत्र प्ररोहन्ति न च तानि शक्यन्ते वन्ध्यानीति । (१) राज्ञः संबन्धितया प्रख्यातानि यानि भाण्डानि क्षेत्रात्तु बीजमुत्कर्षति शोभनं यद्वीजं क्षिप्रं प्ररोहति । राजोपयोगितया, . यथा प्राच्येषु हस्तिनः, काश्मीरेषु तदुत्कृष्य तदाभासं प्रतिधान्यादि क्षिप्त्या विक्रीणीते। कुङ्कुमं पट्टोर्णादीनि, प्रतीच्येप्वश्वाः, दाक्षिणात्येषु अथवा न्युप्तं बीजं क्षेत्रादेवोद्धृत्य नयन्ति । मर्यादा मणिमुक्तादीनि, यद्यस्य राज्ञो विषये सुलभं अन्यत्र शास्त्रदेशाचारनिरूदा स्थितिः। विकृतं कर्णनासादि दुर्लभं तत् तत्र प्रख्यातं भवति । । तेन हि राजान कर्तनम् । मेधा. : इतरेतरं संदधते । प्रतिषिद्धानि यानि राज्ञा मदीया- (२) अबीजविक्रयी बीजमेतदित्युक्त्वा । बीजस्यो- द्देशान्नैतदन्यत्र नेयं अत्रैव वा विक्रेयं, यथा दुर्भिक्षे कष्टा बीजकाले महर्षताकामोत्कर्षकारी । मर्यादाया । धान्यमित्येवमादीनि । लोभानिहरतो देशान्तरं नयतो ग्रामादिसमयस्य भेदकः । विकृतं कुत्सितं नासाच्छेदादि । विक्रीणानस्य वा सर्वहारं हरेत , सर्वहरणं सर्वहारः । मवि. अयं धनलोभान्न यतो दण्डः । राजान्तरोपायनाथ * मेधा. (३) अबीजं बीजप्ररोहासमर्थ व्रीह्यादि प्ररोहसमर्थ- त्यधिकतरः शारीरोऽपि दुर्गावरोधादिः । मिति कृत्वा यो विक्रीणीते, तथाऽपकृष्टमेव कतिपयोत्कृष्ट (२) तानि लोभादन्यत्र देशे विक्रीणानस्य वणिजो प्रक्षेपेण सर्वमिदं सोत्कर्षमिति कृत्वा यो विक्रीणीते, राजा सर्वहारं कुर्यात् , यत्किञ्चित् भाण्डेनार्जितं तत्स यश्च ग्रामनगरादिसीमां विनाशयति स विकृतनासाकर- हरेदित्यर्थः । विर. ३०१ चरणकर्णादिरूप वधं प्राप्नुयात् । ममु. शुल्कस्थानं परिहरनकाले क्रयविक्रयी। (४) अबीजविक्रयी, अबीज बीजतया यो विक्रीणीते; मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ।। बीजोत्की, उत्तं बीजं बलेन योऽपहरति; मर्यादाभेदकः, (१) क्रयविक्रयी वाणिजक उच्यते । शुल्कस्थानं देशजातिकुलशास्त्रराजलोकस्थित्यतिक्रमकारी। परिहरन् उत्पथेन गच्छन्नकाले वा रात्री शुल्काध्यक्षेषु विर. २९६ गतेषु । संख्याने मिथ्यावादी न्यूनं कथयति गणना (५) यश्च परोप्तं क्षेत्रं बलेन वहति स बीजोत्नोति याम् । उपलक्षणं चैतत्संख्यानं, तेन प्रच्छादनेऽप्येष । दाप्योऽष्टगुणमत्ययं, देण्डं, यावदपढ़ते ९२ तावदष्टगुणं, यावान्वा तस्यापहृतस्योचित: शुल्कस्तम- [ बीजोत्क्रष्टा ( बीजात्क्रष्टा, वीर्यात्वष्टा, बीजोत्कृष्टयः, बीजो-टगुणं दाप्यः । आद्यमेव युक्तम् । अत्ययशब्दो हि तत्र स्कृष्टः, बीजोत्कृष्टाः, बीजोत्कृष्टोः ) विकृतं ( विविधं) Noted समञ्जस: तद्धतुत्वाद्र्व्ये । अन्ये त्वकाले क्रयविक्रेयी by Jha ]; अप. २।२४४ चैव ( यश्च ) कश्चै ( नाचे) इति संवन्धं कुर्वन्ति । अकालश्चागृहीते शुल्के रहसि वा, द्वधम् ( इमम् ); व्यक. ११० स्क्रष्टा ( स्कृष्टा ); विर. २९६ चैव ( यस्तु) ऋष्टा (त्की); विचि. १०२-३ क्रिष्टा * व्याख्यानान्तराणि मेधावत् । ( त्कष्टी ) विकृतं प्राप्नुयात् ( प्रामुयाद्विकृतं ) : (१) मस्मृ. ८।३९९ [ हरेन्नृपः (नृपो हरेत् ) Notel ( यस्तु ) विकृतं प्राप्नुयात् ( प्राप्नुयाद्विकृतं ); दवि. ५१ चैव by Jha ]; अप. २।२५० निहरतो (निक्षिपतो): ष्टा ( यस्तु बीजोत्कोष्टा ) : २६१ चैव ( यस्तु) २।२६१ राज्ञः (राशा) हारं हरे ( स्वं हारये); व्यक. १११; ऋष्टा (त्कृष्टा ) विकृतं ( विचित्रं ); सेतु. १९६ क्रयी विर. ३००; विधि. १२९; दवि. ९२; बाल. २१२६१; ( क्रये ) रक्रष्टा ( स्कृष्टां) श्चैव ( स्यैव ) विकृतं प्राप्नुयात् सेतु. ३०२ राशः ( राज ); समु. १५९. (प्रामयाद्विकृतं ) : २३१ विरवत् ; समु. १५९; विग्य. (२) मरम. ८१४.०; व्यक. ११० ख्याने ( स्थाने ); क्रिष्टा (स्कृष्टा). विर. २९७, दवि. ९३; बाल. २१२६२, समु. १५९. १. चिरप्रोषिता. १ दण्डो या. मिश्राः। दवि. १२५-६ चैव ... ४८ २ कय.६ ·सतेयम् टवि. ९८ प्रतिषेधोऽयम् । मेधा. (४) शस्यपदमुपलक्षणमाद्यर्थ वा, बहुवचनं कडारा (२) शुल्कमोषणायो पथेन गच्छति । अकाले इतिवत् । तेन पञ्चविधपण्यपरिग्रहः । राज्यादौ वा क्रयविक्रयं करोति । गुल्कखण्डनार्थ विक्रेय पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथवा गते । द्रव्यस्याल्पां संख्यां वक्ति । राजदे यमपलपितमष्टगुण कुर्वीत चैपां प्रत्यक्षमघसंस्थापनं नृपः ।। दण्डरूपतया दाप्यः ।। ममु. (१) आगमनिर्गमनादेव्यस्यानित्यत्वादुपचयाप- प्रकाशतरकरप्रकरणे प्रसङ्गात् अपमानादियवस्थाविधि: चयावर्घस्यानेकरूपौ। ततोऽधसंस्थापन पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे आगमं निर्गमं स्थान तथा वृद्धिक्षयावुभौ । प्रत्यक्षीकाय, न सकृत्कृतं मन्तव्यं, नापि वणिजो विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयो । विश्वसितव्याः। किं तर्हि, स्वयं प्रतिजागरणीयम् । (१) आपणभूमौ ये विक्रेतारम्तें न स्वेच्छया मुल्य यद्रव्यं चिरेण निष्कामति तत्र पक्षेऽर्घगवेषणमन्यत्र कर्तुं लभेरन् नापि राजा क्रीणीयात् स्वरुचिकृतेन पाश्चरात्रिकम् । मेधा. मूल्येन । कथं तहीदमिदं निरूप्य, आगमं, कि प्रत्या (२) आगमनिगमोगययोगादे: पण्यानामनियतत्वाद- गच्छति देशान्तराद्त न, तथ्यतो दूरादागच्छति । एवं स्थिराघांटीनां पञ्चरात्रे पञ्चरात्रे गत, स्थिरप्रायााणां निगमस्थाने, कि संप्रत्येव विक्रीयत उत तिष्ठति । पक्षे पक्षे गते वणिजामविदां प्रत्यक्ष नृपतिराप्त पुरुषैः संप्रति निष्कामतो द्रव्यस्य स्वल्पोऽपि लाभो महाफल: व्यवस्थां कुर्यात् । ममु. तदुत्थितेन मल्येन द्रव्यान्तराविपयेण पुनर्लामो तुलामानं प्रतीमानं सर्वं च स्यात्सुलक्षितम् । स्थानात् । वृद्धिक्षयौ, कियत्यस्य वृद्धिस्तिष्ठति कीदृशो पट्सु षट्मु च मासेषु पुनरेव परीक्षयेत् ॥ वा क्षय इति, एतत्सर्वे परीक्ष्य स्वदेशे क्रयविक्रयो (१) तुला प्रसिद्धा, मानं प्रस्थो द्रोग इत्यादि । कारयेत् । यथा न वणिजां पीडा भवति नापि क्रेतॄणां, प्रतीमानं सुवर्णादीनां परिच्छेदार्थ यत्क्रियते, सबै तथाऽर्घ व्यवस्थापयेत् । मेधा. तत्सुलक्षितं राजचिरैरङ्कितं कार्य, स्वयं प्रत्यक्षेण परि. (२) आगममेतावता व्ययेनागमनमति च्छिद्य एवं खमुद्रया । परीक्षयेत् पट्सु घटसु मामेषु पुन: निर्गमश्चकारात् स्थानमेतदवशिष्टं तिष्ठतीति । वृद्धिमेताव- परीक्षां कारयेदातैरधिकारिभिः यथा न विचालयन्ति द्वर्धत इति । क्षयमानीयमानंद्रव्यस्यैवापचय इतस्तत: मवि. * गोरा., ममु., मच., भाच. मेधावत् । (३) आगमं देशान्तरीयस्य विक्रय्यस्य दूरदुर्गमासन्न (१) मस्मृ. ८१४०२; मिता. २२५१ पक्षेऽयवा ( मान सुगमदेशादेशवर्तिन आगमनम्। निर्गमं निर्गमनं तथा); अप. २।२५१ पूर्वार्धे ( पञ्चरात्रे सप्तरात्रे पक्षे माले तथा स्वदेशीयपण्यस्य तादृशदेशे गमनम् । स्थानं चिरमचिरं गते); व्यक. १११, विर. ३.०१; पमा. ४६१, दवि. ९८; नृप्र. २६९ पक्षेऽथ ( मासेऽथ ) चैषां ( चैत्र ); बीमि. वा कालमेतस्मिन् क्रीते इयान् भक्तादिव्ययो वृत्त २१२५१ मितावत् ; विता. ७७३ मर्घ ( मर्य) शेषं मितावत् ; इत्यवस्थानम् । तथा वृद्धिक्षयौ एतावान् लाभ उपक्षयो राकी. ४९३ मितावत् ; समु. ९१ अपवत् . या भवति इति विचार्य परामृष्य यथा क्रयकर्तृणाम- (२) मस्मृ. ८।४०३ [ सर्व च स्यात्मुलक्षितम् ( सर्व तु नुचिते लाभहानी न भवतः, तथा राजा क्रयविक्रयौ स्यात्मुलक्षितम् , सर्व तत्रमात्सुलक्षितम् , सर्व रयात्सुपरीक्षितम् कारयेत् । विर. ३०१-२ सर्वतः स्यात्सुलक्षितम् ) Voted by Jha ]; अप. श२४४ च स्यात्सुल (तत्स्यान्सुर ); व्यक. १११ अश्वत् ; (१) मस्मृ. ८।४०१ [ विचार्य (विशाय ) Noted मवि. च स्यात्सुल ( पार्थिवल ); विर. ३०१, दवि. ९७ by Jha.]; अप. २०२५१ निर्गमं ( निगम ) सर्व (सर्व); मच. च स्यात्सुल (तत्स्याल्वल); बाल. २०२५१ मुल व्यक. १११; बिर. ३०१ पण्या ( शस्था ); वि. ९८ (स्वल); समु. ९१ मविवत्, 'विरवत् बाल. १२५३ समु. ९०. २ सर्वतोभागे त. । केचित् । * मेधा. पातेन । १ मा.

·१७०८ व्यवहारकाण्डम् मच. (२) तुलामानं कार्पासादितुलारूपं मानम् । प्रती- (५) एवं राजकीयदण्डस्य राजसूयवत्प्राकरणिकत्वा- मानं माषकादिप्रतिकृत्प्रमाणम् । पार्थिवेन लक्षितं मुद्रि- च्छुल्कादेरपि तदन्तर्गतत्वं प्रकटयन्नाहा-शुल्केति । क्रय- तम्। मवि. स्थानेषु जलस्थलव्यवहर्तृभ्यो ग्राह्यो भागः शुल्क: । अयं शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः । तु मूल्यनिर्णयनिमित्त: । सर्वपण्यविचक्षणाः तत्सारा- कुर्युर यथापण्यं ततो विशं नृपो हरेत् ॥ सारज्ञाः । अर्घ मल्यम् । यथापण्यं, पण्यं विक्रयद्रव्यं (१) येषु प्रदेशेषु शुल्कमादीयते तानि शुल्कस्थानानि तदनुरूपम् । ततो लाभधनाविंशतिभागं हरोदित्यन्वयः । राजभिर्वणिग्भिश्च प्रतिदेशनियतानि कल्पितानि । तेषु स्थानेषु ये कुशलाः शौल्किका: ये धृतैनं च शक्यन्ते प्रकाश तस्करदण्डाः ( पूर्वतोऽनुवृत्ताः ) वञ्चयितुं, तथा सर्वेषां पण्यानामागमःयक्रयसारासारादि सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः ।' विधिज्ञाः विचक्षणारते भाण्डस्यागतस्य देशान्तरे नीय प्रवर्तमानमन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः + ।। मानस्य वाऽधं कुर्युः । ततो विंशतिभाग राजा गृह्णी (१) यावन्त: केचन कण्टका: पूर्वमुक्तास्तेषां पाप- यात् । किं पुनरर्घकरणेन, एतावदेव वक्तव्यं, पण्यानां तमः सुवर्णकारः। यदि निधारणे पष्ठी । कथं न 'न विंशतिभागमिति । सत्यम् । यदा स्वरूपण द्रव्यं राजा निर्धारण' इति (व्यासू . २।२।१०) समासाभावः । तस्य न गृह्णाति, स्वरूपकान्युपयुज्यन्ते शाटकादीनि, विंशति च पापतमत्वं स्वल्पेनैवापहरणेन महत एनस उत्पत्ति- विशतिभागः प्राग्विशतेन पाटनमन्तरणोपपद्यत इत्येव- ब्राह्मणवर्णापहरणे च महापातकं अतस्तमन्याये प्रवर्त- मर्थमप्रकरणम् । अविक्रेयाणामात्मोपयोगिनां नास्ति मानं छेदयेत्खण्डशः । परिवर्तनतुलान्तरतापच्छेदादिभिः शुल्क इति ज्ञापयितुं यथापण्यम् । एवं कालानुरूप्येण, अपहरन्ति, गृह्णते। न चात्र व्हियमाणद्रव्यपरिमाणापेक्षा, न सर्वपण्यं सर्वदा विक्रीयत एकरूपेणार्पण, अतो देश. न स्वामिजात्यपेक्षा । अभ्यासस्त्वपश्यत इति, महत्त्वा. कालापेक्षया पण्यानामर्घव्यवस्था न नियतोऽर्घ इति । द्दण्डस्य । अन्याये तु प्रवृत्तौ धनदण्डेन क्षुरमांसलव- मेधा. च्छेदो विनिमातव्यः । शारीरनिग्रहे निगृह्यमाणानां पाप- (२) शुल्कस्थानेषु पण्यविक्रयस्थानेषु । अर्घ मल्यं मपैतीति प्रतिपादितम् । मेधा. कुर्युर्व्यवस्थापयेयुः नियुक्ताः । विशं विंशतिभागैकभागं (२) तद्देवब्राह्मणराजाविषयं द्रष्टव्यम् । हरेदर्घकरणनिमित्तम् । मवि. * मिता. २९७ (३) स्थलजलपथव्यवहारतो राजग्राह्यो (३) तद्राह्मणसुवर्णापहारिसुवर्णकारविषयम् । शुल्कम् । तस्यावस्थानेषु ये कुशलाः तथा सर्वपण्यानां अप. रा२९६ सारासारज्ञारते पण्येषु यमर्चे मूल्यमनुरूपं कुर्युस्ततो (४) सर्वभ्यः कण्टकेभ्यः क्षुद्रशत्रुभ्यः पापिष्टम् । लाभधनाविंशतिभागं राजा गृहीयात्। *ममु. मवि. (४) एतच्च परदेशपण्याभिप्रायं विष्ण्वनुसारात् । (५) सर्वकण्टकानां मध्येऽतिशयेन पापतमं सुवर्ण- कारं तुलाच्छद्मकषपरिवर्तापद्रव्यप्रक्षेपादिना हेमादिचौर्य * गोरा. ममुवत् । गोरा. व्याख्यानं अशुद्धिसंदेहान्न सं. + भाच. व्याख्यानं अशुद्धिसंदेहान्नोद्धृतम् । गृहीतम् । * सवि. मितावत् । (१) मस्म. ८।३९८ [ नृपो हरेत् ( हरेन्नृपः) Notel (१) मस्मृ. ९।२९२; मिता. २।२९७; अप. २०२९६ by Jha ]; अप. २१२६१; म्यक. १११; विर. ३०४; ब्यक. ११२; विर. ३०९; रत्न. १२४, विचि. १३१% विचि. १२९; बाल. २।२६१; समु. ९१. व्यनि. ५१२; दवि. १०१, सवि.४९३; वीमि. २१२९७. १ ग्भिः स्वप्र. २ क्रयविक्रयमारसादि. ३ स्थान्यदे. (-); व्यप्र. ३८८ प्रवर्त ( अवर्त ); व्यड. १२६ व्यप्रवत् । विता. ७८० सेतु. २३३; समु. १५९. भाग: विर. ३०४ ५ साट.

·स्तेयम् १७०९ xव्यप्र. २८९ -- । प्रवर्तमानमनुबन्धापेक्षया अङ्गाविशेषेण सर्वदेहं वा (४) शाल्मल्यादिवृक्षसंबन्धिफलके अपरुषे रजक: खण्डशइछेदयेत् । ममु. शनैः शनै: वासांसि प्रक्षालयेन परकीयैर्वस्त्रैरन्यवस्त्राणि (६) कण्टकः प्रकाशतस्करः । + विर.३०९ नयेन चान्यवासांस्यन्यपरिधानार्थ दद्यात् । यद्यवं (७) प्रवर्तमानमिति नित्यप्रवृत्ती लट् । तेनाभ्यासे कुर्यात्तदाऽसौ दण्ड्यः स्यात् । +ममु. शास्तिरियमित्याहुः । विचि. १३१ (५) वासयेदाच्छादयेत् अन्यं स्वं वा । मच.. शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे नेनिज्यानेजकः शनैः । (६) न निर्हरेत् न मेलयेत् । न च वासांसेि वासोभिर्निहरेन च वासयेत् * ।। तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् । ) शाल्मली नाम वृक्षस्तद्विकारे फलके । स हि अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ।। प्रकृत्यैव दृढो भवति । न च वाससोऽपि पातैरवयवा (१) तन्तन् वयति तन्तुवाय: कुविन्द:, शाटकादेः अस्य च्यवन्ते । ते हि च्युता वासः पाटयेयुः । न पटस्य कर्ता। स सूत्रपलानि दश गृहीत्वा शाटकं चायं जातिनियमोऽदृष्टाय । तेनान्यदपि यत्काष्ठमेवं वयन्नैकालाधिकं वस्त्रं दद्यात् । अनया वृद्धथा सर्व स्वभावं तत्फलके न दोषः। श्लक्षणेऽपरुषे च । वासांस्य दद्यात् । स्थूलसूक्ष्मादिवाससां रोमवतां च कल्पना न्यदीयानि अन्यदीयैर्वासोभिर्न निर्हरेत् , बद्ध्वोपरिवेष्टय . कर्तव्या । अन्यथा द्वादशपणो दण्डः । वृद्धथदानेऽयं तीर्थ प्रक्षालयितुं न नयेत् । बन्धनाद्वाससां विनाशो ! दण्डो, मूलच्छेदे तु सूत्राणि गणोक्तः । एवं विंशतिपलं मा भत् । अधिकं हि तानि पीडितानि भवन्ति । न च यदि न ददाति वृद्धि, द्विगुणो दण्डः । एवं कल्पना वासयेत् अन्यदीयानि वासांस्यन्यस्मै नं प्रयच्छेत् , कार्या त्रिगुणश्चतुर्गुण इत्यादि । अन्ये तु दण्डं राजभाग. वसनार्थ न दद्यात् । एतद्धि वासनं वस्तेऽपरस्तं रजको मित्याहुः । मेधा. वासयति । अश्रुतत्वाद्दण्डस्य प्रकृतमाषकयोजना कर्तव्या। (२) द्वादशकापणपरिमाणो दण्डो द्वादशकः । मेधा. अप. २।१८१ (२) वासोभिर्बद्ध्वा वासांसि न नयेत् । न वासये- (३) तन्तूनां दशपलं गृहीतमेकपलाधिकं संमाय स्वगृहे न स्थापयेदित्यर्थः। धनमादायाच्छादनार्थ न स्वामिने पटादीन् कृतान् प्रयच्छेत् । एवं गणनयैव दद्यादित्यर्थः। सर्वत्र संख्यानम् । द्वादशकं तस्य तन्तोद्वादशं भागम् । अप. रा२३८ मवि. (३) नेनिज्यात् क्षालयेत् । नेजकश्चैलनिगंजकः । निहरेत् परिवर्तयेत् । वासयेत् चिरं स्थापयेत् । ४ मवि. (४) तन्तुवायो वस्त्रनिर्माणार्थ दश पलानि सूत्रं गृहीत्वा पिष्टभश्याद्यनुप्रवेशादेकादशपलं वस्त्रं दद्यात् । + शेषं मेधावत् । * मिता. व्याख्यानं यदि ततो न्यूनं दद्यात् तदा द्वादश पणान् राज्ञा दाप्यः ' वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्य' इति याशवल्क्यवचने द्रष्टव्यम् । खामिनश्च तुष्टिः कर्तव्यैव । ममु. x भाच. मविवत्। (५) स्थूलसूत्रविषयमेतदग्रिमानुसारात् । याज्ञवल्क्यः- (१) मस्मृ. ८।३९६; मिता. २०२३८ ली ( ले ) नेनि 'शते दशपला वद्धिरौणे कार्यासिके तथा । मध्ये पञ्चपला ...शनैः (निज्यादासांसि नेजकः ); अप. २१२३८ मिता- : वत् ; व्यक. ११३ न च (न्न वि); विर. ३१३ नेनिज्या + गोरा. ममुवत् । x शेषं गितावत् । (निर्णिज्या ); पमा. ४५६; दीक. ५३ उत्त.; दवि. ११२ * भाच. ममुवत् । ली (ले ) रक्षणे ( सूक्ष्मे ) नेनिज्या (निर्णिज्या) निह (१) मस्मृ ८१३९७ वायो दशपलं (वायः पलं दत्वा ) (निह) च वास (विकास); व्यप्र. २८९ मितावत् ; विता. पलं......पलाधि (फलं ...... फलादि ) Noted by ५७०, ७६४ मितावत् ; समु. ८९ ली (ले) नेनि Jha ]; अप. २।१८१; व्यक. ११३, विर. ३१२, शनैः ( मृज्यादासांसि नेजकः ) निई ( न ह ) ब्यनि. ५१३ पलं ( पलात् ); समु. ९०. १ प्रयच्छन् बस. १ शाकटका.

·१७१० व्यवहारकाण्डम् । भागम् तौले सूक्ष्ने तु द्विपला स्मृता ॥' (यारमू. २।१७९)। क्षपणकादिपाषण्डाश्रिताः। विकर्मस्था अत्यन्तविरुद्ध- स्थूलमध्यमयोर्विशिष्योपादानेन 'शते दशपला वृद्धिरि'- : कर्मशीलाः । शौण्डिका अत्यन्तमद्यपानप्रसक्ताः । त्यत्र तदतिरिक्तं स्थूलं मृत्रं लगति । विर. ३१२ विर. ३१५ (६) पटकृद्दशपलाद्दशभ्यो लाभेभ्यः एकफलाधिक- (५) एवञ्च कुशीलवादीनां वञ्चनादिमिरापहारित्वं मेकमधिकं लाभं राज्ञो दद्यात् । द्वादशकं फलद्वादश- अपेक्षितम् । पूर्वापरनिबन्धेषु स्तेयप्रकरणे पाठखरसात् नन्द. शौण्डिकादेरर ताशस्यैवायं दण्डो न च तत्तजाति- 'कितवान् कुशीलवान् क्रूरान् पाषण्डस्थांश्च मात्रस्य अदृष्टार्थत्वापातात् । मानवान् । कुल्लूकभट्टेन तु वाक्यस्यास्य द्यूतप्रकरणान्तःपाति- विकर्मस्थान शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत्पुरात्॥ त्वात् कितवप्रसङ्गेनान्येषामभिधानमित्युक्तम् । (१) कितवान् यतसमाह्वयकर्तृन् । कुशीलवान् नारायणेन तु निर्वासयेत् बहिरेव वासयेत् इति नटान् । केरानतिवक्रचेष्टितान् । पापण्डान् बौद्धादीन् । व्याख्यातम् । अत: कुशीलवान्नटानित्यादिव्याख्यानाच विकर्मस्थानधर्महेतुकर्मकर्तृन् । पतितानन्त्यजादीन् । प्रकाशतस्करत्वमेषामेव न मन्यत इति गम्यते । अथ शौण्डिकान् मद्यविक्रेतुन । निर्वासयेत् बहिरेव वासयेत् । येषु प्रकाशतरकरत्वेनोपदिष्टेषु विशिष्य दण्डो नोपदिष्ट- मवि. : स्तेषु कथं तन्निर्णयो दोषानुसारादिति प्राञ्चः । (२) कितवानां नीचकारित्वप्रख्यापनायात्र कुशील. तथाहि सर्वानेतानभिधाय--'नैगमाद्या भूरिधना वाद्यनेकनीचसाहचर्यकरणमिति. मन्तव्यम । ढःसङ्गेन दण्ड्या दोषानुसारतः। यथा ते नातिवर्तन्ते तिष्ठन्ति कुमार्गित्वं अबिलम्बेन प्रजानामापद्यत इति क्षिप्रग्रहणं । समये यथा ॥' इति व्यासवचनं निवन्धषु पठितम् । कृतम्। स्मृच. ३३० : तत्र प्रतिभाति, समभिव्याहृतानामेकत्र यो दण्डः श्रुतः स एवान्यत्रापि बोद्धव्यः साहचयात् । तेषु द्वित्राणां (३) बूतादिसविनो, नर्तकगायकान् , वेदविद्विषः, श्रुतिस्मृतिबाह्यव्रतधारिणः, अनापदि परकर्मजीविनः, दण्डभेदश्रुतिस्तत्रापराधस्य गौरवलाघवाभ्याम- शौण्डिकान् मद्यकरान् मनुष्यान् क्षिप्रं राजा राष्ट्रा- भ्यासानभ्यासाभ्यां वा दण्ड्यस्य धनवत्वाधनवत्त्वादि. भिर्व्यवस्था। निवासयेदिति । कितवप्रसङ्गेनान्येषाम पभिधानम् । यत्र तु एकत्रापि दण्डश्रुतिर्नास्ति तत्र तुल्यन्यायतया दोषानुसारेण वा तत्कल्पनमिति मोऽयं प्रकार एवं-- (४) कितवा वञ्चकाः द्यूतकाराः। कुशीलवाः । जातीयेऽन्यत्रापि द्रष्टव्यः । दवि. ११५-६ खकौशलबलेनानिच्छतोऽपि पुरुषान् ये वञ्चयन्ति ते ऐते राष्ट्र वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः । मताः। केराः परस्त्रीपुरुषसंकेतकारिणः । पाषण्डस्था: विकर्मक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥ * शेषं ममुवत् । (१) एते कितवादयः तथा प्रच्छन्नतस्करा वेषान्तर (१) मस्स. ९।२२५ [ कुशीलवान् ( शीलवान् ) करान् धराश्रौरा विकर्मक्रियया सजनेष्वपि घृतादिक्रियाप्रवर्त- ( केतान् ) Noted by Jha ]; व्यक. ११३; मवि. नेन बाधन्ते बाधां कुर्वन्ति । भद्रिकाः सद्वृत्ताः । अत्र ऋरान् ( केरान् ) निर्वा ( न वा ); स्मृच. ३३० कितवान् कितवप्रसङ्गादप्युक्तम् । मवि. कुशीलवान् क्रूरान् ( कुशीलवांश्च कितवान् ); विर. ३१५ (२) एते कितवादयो गूढचौरा राष्ट्रे वसन्तो नित्यं करान् ( केरान् ); पमा. ५७८ ऋरान् ( कौलान् ) ण्डस्थांश्च ( ण्डानपि); दवि. ११५ विरवत् : १५५ विरवत् , प्रथम- वचनात्मकक्रियया सजनान् पीडयन्ति । ममु. चतुर्वपादौ मच. विरवत् ; बाल. २१२०३ शीलवान् * भाच. ममुवत् । ( शीलान् ) करान् ( चौरान ); समु. १६४ स्मृचवत् ; मन्द. (१) मस्पृ. ९२२६; स्मृच. ३३०; विर. ३१५ ऋरान् (फैलान् ); भाच. करान् ( चौरान ). बाल. २।२०३; समु. १६४ राष्टे ( राज्ये ). यत्र ममु. ।

·स्तेयम् १७११ इत्येव । . मवि. (३) प्रच्छन्नतस्करास्तत्तुल्याः। विर. ३१५ पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां च विशेषतः । (४) अत एषां निरासे यत्नाधिक्यं सूचयति- एत मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति + । इति । वर्तमानाः स्वस्वकर्मणा विकर्मक्रियया विकर्मणा (१) सत्कुले जाताः विद्यादिगुणयोगिनः कुलीनाः, चौर्यादिना क्रियया देहधारणादितया बाधन्ते साधुभिः नारीगां च विशेषतो गुणरूपसौभाग्यसंपन्नानामित्यर्थः । संगमय्य स्वदोषैस्तान् दूषयन्तीति भावः । भद्रिका भद्रेण चशब्दात् कुलीनानामित्येव । परस्परापेक्षाणि नारीणां साधुना धनपुत्रादिसूचककर्मणा जीवतीः । मच. विशेषणानि । मुख्यानि उत्तमानि । रत्नानि वज्रवैडूर्य- (५) भद्रिकाः सुशीलाः बाधन्ते दुःशीला: कुर्वन्ति । मरकतप्रभृतीनि । अत्रापि सुवर्णशततुल्यानीत्यपेक्ष्यं नन्द. अन्यथोत्तमत्वमापेक्षिकमिति दण्डो न व्यवतिष्ठेत । वध- महत्यनुबन्धाद्यपेक्षया सर्वत्रार्हत्यों योजनीयः । अकुली- अप्रकाशतस्करदण्डाः नानामविशिष्टानाममुख्यानां च हरणे त्वेकादशगुण संधि भित्त्या तु ये चौर्य रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः। मेधा.. तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ।। (२) वधः उत्कृष्टापकृष्टापेक्षया मारणाङ्गछेदादिः । (१) संधिः गृहवास्तुगर्भः। मवि. (२) यतो हस्तश्छिन्नस्तत्र शूलद्वयं निवेशयेदित्यर्थः । (३) महाकुलजातानां मनुष्याणां विशेषेण स्त्रीणां अप. २।२७३ महाकुलप्रसूतानां श्रेष्ठानां च रत्नानां वज्रवैदूर्यादीनाम- (३) तानिति शेषः । स्मृच.३१८ पहारे वधमर्हति । ममु. (४) ये रात्रौ संधिच्छेदं कृत्वा परधनं तस्करा (४) नारीणां विशेषतः कुलजानाम् । कपिञ्जलानि- मुष्णन्ति तेषां राजा हस्तद्वयं छित्त्वा तीक्ष्णे शूले ताना- तिवत् त्रित्वं विवक्षितम् । ममु. (५) न्हियमाणहरणयोर्जातिगुणाद्यपेक्षया वधशब्दार्थः (५) तानिति विभक्तिव्यत्ययेनानुपङ्गः। विर. ३१६ कल्पनीयः छेदनरूपो मारणरूपो वा । नन्द. असंदितानां संदाता संदितानां च मोक्षकः । (६) संधि भित्तिम् । दासाश्वरथहर्ता च प्राप्तः स्याञ्चोरकिल्बिषम् ।। (७) संधिः कपाटयन्त्रादिकम् । नन्द. + मिता. व्याख्यानं 'क्षुद्रमध्यमहाद्रव्य ' इति याशवल्लय- : मिता. व्याख्यानं 'क्षुद्रमध्यमहाद्रव्य ' इति याशवल्क्य- वचने द्रष्टव्यम्। वचने द्रष्टव्यम् । (१) मस्मृ. ८१३२३; मिता. २१२७५ च वि (वा वि) (१) मस्मृ. ९।२७६ क., घ., भित्त्वा ( छित्त्वा ), ग., मुख्या...त्नानां ( रत्नानां चैव सर्वेषां); ब्यमा. ३१६ भित्त्वा ( छिस्त्रा) तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण ); अपु. २२७१५३-४ मुख्या......त्नानां ( रत्नानां चैव सर्वेषां ) उत्त.; अप. भित्त्वा ( कृत्वा ); भिता. २१२७५ ( क ) तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण) २१२७५, व्यक. ११३-४ : ११५ उत्त.; विर. ३१७ : ( ख ) भिवा ( छित्त्वा ) तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण ); अप. २०२७३; ३२४ उत्त.; पमा. ४४३ मुख्या...त्नानां (रत्नानां चैव व्यक. ११३ अपुवत् ; स्मृच. ३१८, विर. ३१६ मुख्यानां ); दवि. १२५ : १४५ उत्त.; नृप्र. २६५ अपुवत् ; रत्न. १२४; विचि. १३३-४ तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण ) व्यमावत् ; सवि. ४५६ व्यमावत् ; व्यप्र. ३९०, व्यउ. शेष अपुवत् ; व्यनि. ५०८ भित्त्वा (छित्त्वा ); दवि. १२८ क्रमेण व्यासः, व्यम. १०२ उत्त.; विता. ७८३ १२४ तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण ) शेषं व्यनिवत् ; नृप्र. २६५ दविवत् , उत्त. : ७८४ (= ) व्यमावत् ; सेतु. २३६ : २४१ उत्त.; स्मरणम् ; सवि. ४६१ तीक्ष्णे ( तीक्ष्ण ); ग्यप्र. ३८८ समु. १५० पमावत् . सविवत् ; व्यउ. १२७ सर्विवत् ; ब्यम. १०२ सविवत् (२) मस्मृ. ८।३४२ ग., पूर्वाधे ( असंधितानां संधाता विता. ७८२ सविवत् ; सेतु. २३५ अपुवत् ; समु. १५०; संचितानां च मोक्षकः ), [ संदाता ( संध्याता) Notel by विग्य. ५१ विधिवत् . १ विशेष त्वे. मच. रोपयेत् । मच. व्य. कां. २.१५ ·व्यवहारकाण्डम्. । विर, ३१९ (१) पश्वादयो विभुनासादिचन्धना मुतादियव- । रोधाचार बुद्धथा मोक्षकः । दासाश्वरथहता कथञ्चित भूयिष्ठपु विजनेषु बार्यन्त । तनश्चनिद्रायति स्वाभिनि : प्रतारणादिना तैः स्वकर्म कारयन् । तेन तदस्तेयेऽपि पाले वा कश्चित संदानवतः कुर्वान् । बलीनकराधा तत्कमस्यात्तस्यातिदेयाः । मवि. दिना नूनं निनीपयनाविति शङ्का चौरबदयः । (३) अवदानामवादीनां परकीयानां यो दर्पण यस्तु स्वामिगृहमयुतं यूष नंदागनं या रवि वा बन्धयिता, बद्धानां मन्दुगदी मोचयिता, यो दासा- बनीयान्न तस्य दोषः, वं गवादीनामपि गले दामादि. : श्वरथापहारी स चौरदण्डं प्राप्नुयात् । स च गुरुलध्व- मंदाने एप एवं दमः । ये च मंदिनाः पादस्थगङ्खला पगधानुमाण मारणाङ्गच्छेदनधनाद्यपहाररूपी बोद्धव्यः । दिना, तषां मोक्षकः । दामांश्च रहनि प्रोत्माह्य * ममु. भनदामादीनपहाति 'अहं ने बहु ददामि किमेनं मजस' (४) संधाता दरणहेतुबन्धनकारी, मोक्षकोऽपि इति । कुलीनानां हरणे वध उन्नः 'पुरुषाणामित्यत्र हरगहेतुमोक्षणकारी विवक्षितः । चारकिल्विषं चौरदण्ड (मम्मू. ८।३२३), अनेन दासानाभुच्यते । यत एव : शारीरमार्थ वा । रात्रैव कुलीनानामित्युक्त, एवं प्रोमाह्य नयनग्रह्ण न ! महापशूनां हरणे शस्त्राणामौषधस्य च । कर्तव्यम् । तच्च बलादिना चौयंग पति । अश्वग्थतति । कालमासाद्य कार्य च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ।। अश्वानां रथानां च । महापशूनामित्यत्र राजसंबन्धिनो ऽश्वा, इमे तु जानपदानाम् । तत्र राजेच्छया दण्डः । (१) महापशवा हस्त्यश्वादयः, तेषां हरणे, काल. इह तु नियतो वधः । यद्यपि अहवश्वोरदण्डास्तथापि कार्यापेक्षा दण्डप्रवलुप्तिः। ननु च सर्वत्रैव कालाद्य- पेक्षोक्ता । तथा च 'कालदेशवयःशक्तीश्चिन्तयेद्दण्ड- स्मृत्यन्तरे 'बन्दिग्राहस्तिथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । प्रसह्य घातिनश्चैव शूलमारोपयेन्नगन् ॥' इति (यास्मृ. कर्मणी ति । सत्यम् । विज्ञाते दण्डत्वरूप न्यूनाधिक भावोऽनुबन्धाद्यपेक्षः । यथा वधविधी ताडनमारणादि- २२२७३)। इहापि सामान्यदण्डो येन येनेत्युपक्रग्य कल्पनापेक्ष्या । इहात्यन्तविलक्षणो दण्डः। तथाहि तत्तदेव हरेदिति । अन्ये त्वश्वयुक्तो रथ इति सामान्य मन्यन्ते प्रदर्शनाच्चाश्वगोरथादीनाम् । तत्र केवला- विंशतिपणोऽपि खड्गः शत्रोरुद्यतशस्त्रस्य संनिधौ यदि नामश्वानां रथस्य च दण्डश्चिन्त्यः । स्मृत्यन्तरे केवला- व्हियते तेन कार्यातिशयेन तेन च कालेन मारणं नामश्वानां चोरदण्डस्योक्तत्वात् रथयुक्तानामपि सिद्धः। दण्डः । अन्यदा द्विगुण एकादशगुणो वा । तथौषध- ये तु प्रोत्साह्य नयनं हरणं मन्यन्ते तेषामश्वरथशब्देन मलभ्यत्वेन महाप्रयोजनं तदुपयोगवेलायां व्हियते । रथकारो लक्ष्यते, रथकतति । तच्च सर्वशिल्प्यर्थम् । लम्यमानमपि काथाद्यपेक्षं कालातिक्रमणेन महदातुरस्य शिल्पिना हरणे चौरदण्डः । अश्वानामपि प्रोत्साहन दुःखं जनयतीति । तत्र महान दण्डः । अन्यदा तु वडवादर्शनेन । मेधा. स्वल्प इति । न तत्रान्तरमन्तरेणेदृशं वैषम्यं लभ्यते । अन्यथा म एवैकः श्लोको दण्डविधौ पठितव्यः स्यात् । (२) असंदितानां अबद्धानां अस्वामिकतयोत्सृष्टानां तस्माद्वक्तव्यमिदं विग्रहकालेऽश्वादीनां रोजापेक्षो दण्डः । संवाहनादिकर्ता संदाता। संदितानामन्यपशूनां तद्वि- शस्त्राणां राजोपयोगिनां कदाचित् क्षमा कदाचित् Jha ]; व्यक. ११४; विर. ३१९ पूर्वाधं ( असंधितानां महान् दण्डः । गोमहिप्यादीनां तु प्रजासंबन्धिनां न संघात। संथितानां विमोक्षकः); विचि. १३६ च मो * गरा. भमुवत् । गोरा, व्याख्यानं अशुद्धिसंदेहान्नोऽदृतम् । ( विमो ) हता ( हन्ता ); दवि. १२८ उत्त. : १२९ च मो (१) मस्मृ. ८१३२४ राजा दण्डं ( दण्डं राजा); अप. १५७ पूर्वाध ( असंहितानां संधाता २।२७५; व्यक. ११४, घिर. ३१९; विचि. १३५ राजा संहितानां च मोक्षकः). दण्डं ( राजदण्ड); दधि. १२९ रणे ( रणात् ) शेषं मरमृ- १ संजात ए. च्यन्ते । ययेवं तत्रैव कुलीन- वत् । सेतु. २३७. मित्युक्तमेवं प्रो. १ राज्यापे. ( विमो); समु. २ ३ तत्र प्रबला. - ·स्तंयम १७१३ भारबोटा कार्यः। पशवः । राज्ञा क्षन्तव्यं, काय च यदश्वादिभिः कर्तव्यं तदप्य दुःखयति. अवश्यमयं दण्ड इत्येवान्य पठन्ति । अन्य पेश्यम् । विग्रहोऽपि यदि पर्वतादौ भवति तत्र तु पादस्य पश्चाद्भागं चतुर्थ (?) खरिकामाहुः । नातीवाश्चैः प्रयोजनं, भवन्त्येव दण्डादयः । कालमासाद्य खरिकेति या प्रमिहा। पलायनशीलायाः पालो ध. ज्ञात्वा निरूप्य, दण्डं कल्पयत् । म एवात्र प्रभवति पादिकः कार्यः । अन्ये त्वधिकरणमातमी मत्वा गोसम्य. न शास्त्रम । मेधा. ध्यादीन्यन्याहरन्ति । तदयुक्तम् । श्रुतपटसंबन्धसंभव मधा. (२) हस्त्यश्वगोमहिप्यादीनां महतां पानां हरणे ' कृतोऽध्याहारः । खड्गादीनां कल्याणधृतादेच, कालं विग्रहदुर्भिक्षात्मकं, (२) ब्राह्मणसंस्थामु ब्राह्मणसंबन्धिनीपु । स्थरपृष्ठेन कार्य चाबहारप्रयोजनं धनवैररऽञ्चबमादादिरूपं वृपः तद्भार: स्थरिका तम्या भेदने पाटयित्वा पयालोच्य राजा न्यूनाधिकं दण्ड प्रकल्पयेन । अनुबन्धं तद्गतधान्यादेरपहार इत्यर्थः । पशूनां महिपादीनाम् । परिज्ञाय । अनेनैतलावार्थमपि मारार्थमुच्यते । अर्धपादिक: छिन्नार्धपादयः । मवि.. शत्रौषधम्नाद्यपहारे विग्रहादी स्थलानर्थोत्पादनात् । (३) वाहाणसंबन्धिनीनां गवामपहारे बन्ध्यायाश्च ॐगोरा. · गोवादनार्थ नामाच्छेदने पानां चाजैडकादीनां दण्ड, (३) महापशूनामश्रादीनां हरणे वधः । शस्त्रागा : भूयबाद्यागावांनां हरगनन्तरमेव छिन्नार्धपादिकः मौषधम्य च हरणे तदकादशगुणमित्यादिः कार्यबहुबाल्प ममु. त्वमपेक्ष्य दादः । तथा शस्त्रादीनां युद्धकालादी हर (४) समरिका चया, भेदनमिह वाहनार्थ नामा- ततो द्विगुणामत्याधुन्ने यमित्यर्थः । मधि. . भेदनम । 'पशवश्वात्र अविविडालनकुलव्यतिरिक्तक्षुद्र- गोषु ब्राह्मणसंस्थामु रिकायाश्च भेदने । विर.३२० पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्योऽर्धपादिकः ॥ (५) तटिका नासा, भेदनं रन्ध्रकरणम् । विचि. १३५ (१) ब्राह्मणसंस्था ब्राह्मणाश्रिता ब्राह्मणस्वामिकाः ।। तासां हरणे पयर्थे सप्तमी । पशूनां चाडकादीनाम् । (६) पदावोऽत्राजाविकबिद्धालनकुलव्यतिरक्ताः क्षुद्र- बहुवचनं सर्वत्रात्र विवक्षितम् । मद्यस्तत्क्षणादविचार्य । पशव इति रत्नाकरः। मध्यमाः पशव इति प्रति. पादस्याधमर्धपादं तदस्यास्तीत्यर्धपादिकः । तच्च संभवति भाति । ब्राह्मणस्वामिकया गवा माहचर्यात् पशूनां यदि पादाध छिद्यते, तेन स्तेनार्धपादच्छेदनं कर्तव्यमिति : महिषादीनामिति नारायणव्याख्यानाच्च । न च नारदीय वाक्यार्थः । खरिका यया गोरथक्षेत्रादौ वाह्यते बलीवर्दः। मुफुराच्छेदनविरोधः । तन्मतेऽपि तुल्यत्वात् । भेदने, वाह्यमानायाः प्रतोदेन पीडोत्पादनं भेदनं, वस्तुतस्तु नारदवचने गोपदमुत्कृष्टगवीपरं, मनुवचने वाहनोपलक्षणार्थ व्याचक्षते । पूर्वोऽवश्यं वाहयन् त्वप्रकृष्टगवीपरं, पशुपदं चात्राब्राह्मणस्वामिकाप्रकृष्ट- गवादिपरमिति न विरोधगन्धः । अर्धपादिकः छिन्नाधं. * ममु., मच., नन्द., भाच. गोरावत् । पादद्वय इति नारायणः । दवि. १३१ (१, मस्मृ. ८१३२५ [रिका (खरिका, खुरिका ) कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान । Noted by Jha ]; गोरा. छूरि ( नासि ); व्यक. हस्त्यश्वरथहर्जुश्च हुन्यादेवाविचारयन्+ ॥ ११४ छुरि (स्थरि ) हरणे चैव (चैव हरणे); मधि. छरि ( स्थरि ): ममु. गोरावत् ; विर. ३१९ छरि ( स्फुरित) अङ्गुली ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे। हर) चैव (चैव हरणे); विचि. १३५ छूरि (तलि ); द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥ ददि. १३१ विरवत् : १३९ मविवत् ; मच. मविकत ; * गोग., मच. ममुक्त् । सेतु. २३७ विचिवत् ; समु. १५१ पादि (पाद) शेष + व्याख्या ग्रहः स्थलादिनि शश्च साहसप्रकरणे (पृ. मविवत् ; दिव्य. ५२ रणे ( रतः ) शेपं विचिवत् . १६२९ ) द्रष्टव्यः । १ क्षम् ।. २ दार्थ तन छियते तेना. (१) मस्मृ. ९४२७७ ली (ली:); मिता. १२७४ ..

·१७१४ व्यवहारकाण्डम् मवि. तु॥ (१) ग्रन्थि भिनत्तीति ग्रन्थिभेदः । भेदनं मोक्षो क्षेत्रिकाशाने पालमात्रदोषात्तन्नाशे ग्राह्यस्वभागात्पञ्चगुणो ग्रन्थः, वस्त्रप्रान्तादौ ग्रन्थिः । यद्वा यद्रव्यं गृहीतं भागो भृत्यानां पालानां दण्डः । भृत्येन च क्षेत्रिकाय तत्केनचिच्छलेन ग्रन्थिमवमोच्य ये निनीषन्ति ते ग्रन्थि- सदो देयस्तुल्यन्यायत्वात् । भेदाः। तेषां प्रमथायां प्रवृत्ती अङ्गुलीनां छेदः, (३) क्षेत्रकर्षकस्यात्मपशुसस्यभक्षणेऽयथाकालं वय- द्वितीयस्यां प्रवृत्ती हस्तचरणयोस्तृतीयस्यां मारणम् । नादौ वाऽपराधे सति यावतो राजभागस्य तेन हानिः *मेधा. कृता ततो दशगुणदण्ड: स्यात् । क्षेत्रिकाविदिते भृत्या- (२) अङ्गुली अङ्गुष्ठतर्जन्यौ, प्रन्थिभेदस्य ग्रन्थि नामुक्तापराधे क्षेत्रिकस्यैव दशगुणार्धदण्डः । क्षेत्रसस्य- विस्रस्य सुवर्णादि हरत: प्रथमे ग्रहे प्रथमवारे। एवं प्रसङ्गाच्चेदमुक्तं (स्वामिपालविवादे)। ममु. द्वितीय इत्यादौ। एतेनान्यत्रापि पुनः पुनः करणे । (४) मनु:- 'धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतो दण्डाधिक्यं द्रष्टव्यम् । मवि. ह्यधिको वधः । शेपेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्ध क्षेत्रिकस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणो भवेत् । नम् ॥ क्षेत्रिकस्यात्यये दण्डो भागाद्दशगुणी भवेत् । ततोऽर्धदण्डो भृत्यानामज्ञानाक्षेत्रिकस्य अतोऽर्धदण्डो भृत्यानामज्ञानात्क्षेत्रिकस्य तु ॥' कुम्भो (१) क्षेत्रस्वामिनः स्वक्षेत्रेऽत्ययोऽतिक्रमोऽपराधो विशतिः प्रस्थाः, शेपे शेपे दशकुम्भाधिकन्यूने । तस्य च यदि भवेत्स्वकृतः, अकाले वापनं, 'निदाघे अयोग्य- तद्धनं स्वामिनो यदपहृतं तद्दाप्यः । क्षेत्रिकस्यात्यये वीजवापः, स्वपशुभिर्भक्षणं, गृहे वाऽविदितफलप्रवेश कृपीवलभागापहरणे 'धान्यापहायेंकादशगुणं दण्ड्यः इत्यादि, तदा राज्ञो यावान् भाग आगच्छति तं दशगुणं शस्यापहारी च' ( विस्मृ. ५१७९-८०) । मनुक्त दण्डनीयः। अथ तस्याज्ञातमेतत्प्रयुक्तैर्भूत्यैः क्षेत्रजाग- धान्यापहारे एकादशगुणदण्डाभिधानं स्वामिने च हृत- यांनियुक्तैर्वा अपराद्धं, तदा अर्धदण्डो भृत्यानामत्यये धान्यदानं च प्रथमधान्यचौर्यविषयम् । बार्हस्पत्यं तु "क्षेत्रिकस्य दण्ड इति संबन्धः । क्षेत्रप्रसङ्गादत्र (स्वामि- स्वामिने एकादशगुणधान्यदानं राज्ञश्च तद्विगुणधनदानं पालविवादे) इदमुक्तम् । मेधा. चौर्याभ्यासविषयभित्याविरोधः । हलायुधस्नु द्वितीय (२) क्षेत्राधिकृतस्यैव पशुभिः सस्यात्यय कृते राज्ञो श्लोके क्षेत्रस्वामिनोऽत्ययेन दोषेण यदा शस्यनायो भवति, ग्राह्यस्वभागाद्दशगुणोऽन्योऽपि भागो दण्डत्वेन ग्राह्यः । तदा राशा स्वग्राह्यभागाद्दशगुणं दण्डनीयः । एतज्ज्ञा. नाच्च । भृत्यदोपण शस्यनाशे भृत्य एव नदधन दण्ड्य * ममु., मच., नन्द. मेधावत् । इत्यर्थमाह । विर, ३२२.३ (ख) ली (ली:); अप. २।२७४; स्मृच. ३१८; विर. धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽधिकं वधः। ३२१; पमा. ४४० मितावत् ; रत्न. १२५; विचि. १३६ शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् + । ली ( ली ) में ग्रहे (मागमे ) [ में ग्रहे ( मागसि) Noterl by Jha ]; व्यनि. ५०८-९ ली ग्रन्थि (लिं संधि); (१) कुम्भशब्दः परिमाणविशेषे वर्तत न घटमात्रे । दवि. १३२ चरणौ ( पादौ च); नृप्र. २६४; सवि. ४६२ कचिद्विंशतिप्रस्थाः क्वचिवाविंशतिरिति देशभेदात छेदयेत्प्रथमे (भेदयेत्प्रथम ); व्यप्र. ३८९; व्यउ. १२७; व्यवस्था । दशभ्योऽधिकं हरतो वधविधिमक्तार्थोऽनु- व्यम. १०२ (-); विता. ७८२ ली (ली); समु. १५०. * गोरा., मच., भाच. ममुवत् । गोरा., नन्द. अशुद्धि- (१) मस्मृ. ८।२४३ क., घ., कस्या ( यस्या ); व्यक. संदेहान्नोद्धतम् । ११४; विर. ३२२ ततो ( अतो); विचि. १३७-८ (3); + विर. व्याख्यानं ' क्षेत्रिकस्यात्यये दण्डो' इति पूर्वश्लोके दवि. १३९; सेतु. २३९ नाक्षेत्रि (नात्कर्ष ); समु. द्रष्टव्यम् । (१) मस्मृ. ८१३२०, अपु. २२७।३५-६ दाप्यस्त २निदानं अ. ३ गिरणं वा विदितफलके नम् (तस्य दण्डं प्रकल्पयेत् ); मिता. २।२७५ शेषेऽप्ये प्रायश इत्यादि. ४ क्षेत्रक. (शेषेष्वे ); अप. २१२७५; ब्यक. ११४ पिकं (धिको); ११८. ...... १ कृते अ.

·स्तेयम् १७१५ अन्धादिना नियम्यते । शेषेषु दशसु प्राकृत एकादशगुणो प्रतिभाति, तथाऽपि 'स्तेनाः सर्व एवापहृतं दाप्या:' दण्डः । तस्य च तद्धनमिति सर्वत्र स्तेये योज्यम् । इति विष्णुस्मरणात् सर्वत्र कृते स्तेये योज्यम् । स्मृच.३१९ धान्यं ब्रोहियवादिसप्तदशानीति स्मयते । मेधा. (६) द्विपलशतं द्रोणो विंशतिद्रोणश्च कुम्भः, दश- (२) विंशतिद्रोणकः कुम्भः । ४ मिता. रा२७५ संख्येभ्यः कुम्भेभ्योऽधिकं धान्यं हरतो वध: । स हर्तृ (३) कुम्भो द्रोणद्वयम् । तदुक्तम्-'पलद्वयं तु प्रसृतं स्वामिगुणवत्तापेक्षया ताडनाङ्गच्छेदमारणात्मको ज्ञेयः । द्विगुणं कुडवं मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ: प्रस्था शेषे पुनरेकस्मादारभ्य दशकुम्भपर्यन्तहरणे निहतैकादश- श्चत्वार आढकः ॥ आढकैस्तैश्चतुर्भिश्च द्रोणस्तु कथितो गुणं दण्डं दाप्यः । स्वामिनश्चापहृतं दाप्यः |ममु. बुधैः । कुम्भो द्रोणद्वयं शूर्पः खारी द्रोणास्तु पोडश ॥' (७) प्रमाणस्थपुरुषस्य प्रमाणस्थकरचरणस्य द्वाद- इति । दशभ्यः कुम्भेभ्योऽधिकधान्यहारिणो वधः । शभिः प्रसूतिभिः कुडवो भवति । चतुर्भि: कुडवैः शेषेऽनधिके हृते यत्र धान्यापहारे यो दण्डस्तमेकादश- प्रस्थो भवति । विशतिप्रस्थैः कुम्भ इति रत्नाकरादयः । गुणं दण्डं दाप्य: । यावदपहृतं तावच्च स्वामिने । ईदृशदशकुम्भाश्च पुरुषाहारमानेन खारीति मैथिलाः । अप. २।२७५ इतोऽप्यधिकं धान्यमपहरन् मारणीयः । न्यूनं ४) कुम्भः पलशतद्वयम् । वधस्ताडनादि । ब्राह्म- त्वपहरन् तत्समं धान्यं स्वामिनि तदेकादशगुणं च गादिद्रव्ये त्वङ्गच्छेदादिः । शेपे तत: प्राक् तस्य तद्धनं राजनि दण्डत्वेन दाप्य इत्यर्थः । अन्ये तु.- 'पलं च दाप्य इत्युभयत्र । मवि. कुडवः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेन ('.) शेपशब्दो यद्यप्युक्तसंख्यातिरिक्ते न्यूनाधिक. बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः ॥ द्रोणैः षोडशभिः संख्याके वर्तितुमर्हति, तथाऽपि लघुदण्डाभिधानान्यून- खारी विंशत्या कुम्भ उच्यते । कुम्भैस्तु टाभिर्वाहो संख्याक एव वर्तते इति मन्तव्यम् । कुम्भशब्दः खारी- धान्यसंख्या प्रकीर्तिता ॥' विंशत्या द्रोणैरित्यन्वयः । पर्यायः, तत्र क्वचिद्देशे कुम्भशब्दप्रयोगात् । खार्याः पुन- एतद्वाक्यानुसारेण च कुम्भमाहुः । रियत्ता स्मृत्यन्तरे दर्शिता--- 'अङ्गुल्यग्रणयग्राह्या (८) कुम्भो विंशतिः प्रस्था इति रत्नाकरः । शाणमित्यभिधीयते । शाणं पाणितलं मुष्टिः प्रसूतिश्च विंशतिद्रोण इति मिताक्षराकारः। कुल्लकभट्टोऽप्याह तथा:ञ्जलिः ॥ कुडपश्च तथा प्रस्थ आढको द्रोण एव द्विपलशतं द्रोणः, विंशतिद्रोणः कुम्भ इति । यत्तु च । मानी खारी च विशेयाः संख्यायाश्चतुरुत्तराः ।।' घृतद्रोणेन परिमितः कुम्भ इति गोपथब्राहाणं तद्र्य इति । 'दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ' इत्यनेन यद्यपि प्रकृतं द्रव्यविषयम् । माषकं पञ्चकृष्णलम् ----- 'मापकाणि धान्यात्मकमेव धनं तस्वामिने सेनापहृतं दाप्य इति चतुःषष्टिः पलमेकं विधीयते । द्वात्रिंशत्पलिकं प्रस्थं x शेपं । क्षुद्रमध्यमहाद्रव्य' इति याशवल्क्यवचने द्रष्टव्यम् । स्वयमुक्तमथर्वणा || आढकस्तु चतुःप्रस्थैश्चतुर्भिद्रीण स्मृच. ३१९; विर. ३२२ ऽभ्यधिक (यधिको ); पमा. आढकैः ॥' स्कन्दपुराणे----- पलद्वयं हि प्रसूतिस्तव्यं ४४२; रत्न. १२५ धिकं (धिके ); विचि. १३७ भ्यधि कुडवं स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थमाढकैश्च चतु- ( प्वधि ) बृहस्पतिः; स्मृचि. २५ रत्नवत् ; दवि. ३८ कं गुणैः ॥ चतुर्गुणो भवद्रोण इत्येतद्रव्यमानकम् ॥ वधः ( को दमः ) पू. : १३४ भ्यधि (प्यधि); नृप्र. २६४ तमेनं द्रोणं पूर्णपात्रं व्यवहरन्ति । चतुर्वगचिन्तामणी भ्यधिक (प्यधिको ); व्यप्र. ३९० शेपेऽप्ये (शेषेष्वे ) द्धनम् द्रवद्रव्यविषये स्कन्द पुराणमिति कृत्वा वचनमिदमव. (द्धनात् ); व्यउ. १२८ रत्नवत् ; व्यम. १०२ भ्याधिक तारितम् । एवमेव प्रसूतिप्रभृति द्रोणान्तमुक्त्वा भविष्य- ( प्यधिके) शेषेऽप्ये ( शेषेष्धे ); विता. ७८३ धिकं (धिके ) शेषेऽप्ये ( शेषेष्चे); बाल. २१२७५ ‘शेषे त्वे' इति पाठः; पुराणे—'कुम्भो द्रोणद्वयं सूर्यः खारी द्रोणास्तु षोडश ।' सेतु. २३८ (= ) भ्यधि (प्यधि ); समु. १५१; विग्य. सूर्य इति द्रोणस्य नामान्तरं, केचित्सूर्य इति पठन्ति । ऽभ्यधि (बधि ) क्रमेण याशवल्क्यः. विष्णुधर्मोत्तरे कुडवप्रभृति द्रोणान्तमुक्त्वा- 'द्रोणैः * मच. ममवत् । विचि. १३७ . 1-.- १ तत्तस्य.

·व्यवहारकाण्डम . भाच. तथा पोडशभिः स्वारी विंशत्या कुम्भ उच्यते । कुम्भस्तु : दाप्यम् । ब्राह्मणधान्यहरणे क्षत्रियादीनामयमेव दण्डो- दशभिः खारी धान्यसंज्ञा प्रकीर्तिता ॥' इत्युक्तम् । ऽवगन्तव्यः । विंशत्यति द्रोणरित्यनुपङ्गः । धान्यति यवादीनामपि (१०) अभ्यधिकं हरतः वधः ताडनादि । एत. द्रवद्रव्याणामपि चोपलक्षणं स्कन्द पुरागीयसामान्याभि- द्विप्रविषयम् । क्षत्रियादाववगच्छेदित्यर्थः । धानस्वरमादिति महार्णवकारः । तथा धरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः । बालभूपणे चण्डेश्वर: ... 'कुडवाद्या वेदगुणा प्रस्थाढ सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् * ॥ द्रोणमानका: ग्वार्यः । कम्भो विशतिखार्या दृष्टी (१) धरणं धरिमा, तुला, तेन मीयन्ते परिच्छिद्यन्त लोके यथाक्रमशः ॥ लोके मिथिलादी । तदेवं द्रोणद्वयेन तानि धरिममेयानि । घृतादीनां द्रवाणां प्रस्थादिमेयता:- विशत्या द्रोणैरिति च द्विविधः कुम्भः । दानविवेके तु : स्तीति, कटिनानां परिमयता भवतीति, तदर्थमाह पणसहस्रपरिमितः कम्भ इ.युक्तम् । एवं च नानार्थ एव : सुवर्णरजतादीनाम् । आदिग्रहणादेव रजते टब्ध कुम्भशब्दः । वराहपुराणे---- पलयं तत्प्रसनिमुटिक : पुनरुपादानात्तत्यग्रहणार्थात् प्रशलादीनि गृह्यन्त । न तु पलं स्मृतम । अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोश्री च च ताम्रलोहादीनि । तेषां शतादूच हरणे वधः । कि पुष्कलम् || पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परि- : पुनरंतच्छतं, पलानामुत कर्पाणामेव कापापणानां वा । कीर्तितः । चतुराटको भवेद्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् ॥' : केचिदाहुः पलानामिति । न त्वत्र विशेगे हेतुरास्त, - 'चतुर्भिः मेरिकाभिश्च प्रस्थ एकः प्रकीर्तितः ॥' । तस्माद्यस्मिन देशे धरिममानकाले यया संख्यया व्यव तत्र हेमाद्रिः- सरिका कुइवः । तथा कातरः- हार: । शतमिदं सुवर्णभ्य, ऋचित्तोलके कचिपला, सेरिका कुडवः स च द्वादशप्रसूतिपरिमितः । द्वादश यथादेशं व्यवस्था । उत्तमानां च वाससां कौशयघट्टादी प्रसूतिभिः सेरिका तच्चतुष्टयं प्रत्य इति समयप्रकाश- नामिति । शतादभ्यधिके बंध इत्यनुपङ्गः । अत्रापि रत्नाकर-स्मृतिमागरेप्वप्युक्तम् । शाटक युगमेकमिति संख्यायते । पुष्पपटाद्युपबर्हण त्वेक. तथा भूपालपद्धती प्रमाणस्थपुरुषस्य प्रमाणस्थकर मेवेति । ननु च सुवर्णरजतादीनामित्येव सिद्धे परिमेय- चरणस्य द्वादशप्रमृतिभिः कुडव उत्तरोत्तरं चतुर्गुणाः ग्रहणमनर्थकम् ? नानर्थकं, कर्पूरागरूकस्तूरिकादीनां प्रस्थाढकद्रोणा भवन्ति । ततश्चतुःषष्टया कुडवैद्रीण * दण्डविवेक उक्तानां ग्रन्थानामनुवादः। इत्युक्तम् । एवमेव कल्पतरुकारः। यतु पठान्ति- 'पञ्चकृष्णलको माषस्तैश्चतुःपष्टिभिः पलम् । द्वात्रिंशता (१) मस्मृ. ८१३२१; गोरा. उत्तमानां ( महार्घाणां); मिता. २।२७५ तथा धरिममेयानां ( रत्नानां चैव सपा ); पलैः प्रस्थो मागधेषु व्यवस्थितः ॥ आढकस्तैश्चतुर्मिस्तु अप. २०२७५, व्यक. ११४; मभा. १२१४१ (=) द्रोणः स्याच्चतुरादकः ॥' तथा-- 'सर्वेषामेव मानानां परिममेयानां (परिमेयानां ) पू.; स्मृच. ३१९ धरिम माग, श्रेष्ठमुच्यते ॥' तदेतन्मागधमात्र इत्याहुः । ( गणिम); विर. ३२३; पमा. ४४२ तथा... तन्न, गोपथब्राह्मणसंवादित्वेन साधारण्यौचित्यात् माग ( रत्नानां चैव सर्वेषां शतादप्यधिकं वधः); रत्न. १२५ उत्त.; धेष्विति व्यवहरणपरम् । एवञ्च श्रेष्ठतापि न परिमाणा-विधि. १३८ तथा (तुला ) भ्यधि (प्यधि); स्मृचि. २५, धिक्यात् , अपि तु वेदमूलकत्वादिति ध्येयम् । दवि. १४३ के वधः ( को दमः ); नृप्र. २६४ मितावत् ; दवि. १३४-६ सवि. ४६२ वाससाम् (साहसाः) शेषं मितावत् ; व्यप्र. ३९० उत्त.; ज्यउ. १२८ उत्त., क्रमेण व्यासः ब्यम. (९) कुसूलात् किञ्चिन्ल्यूनं धान्यभाजनं कुम्भः, १०२ उत्त.; सेतु. २४१ तथा धरिम (तुलापरिम) भ्यधि दशभ्यः कुम्भेभ्य इत्येकपुरुषस्य संवत्सरभोजनपर्यन्त. (प्यधि); समु. १५०. [मिता., पमा., सवि., नप्र. एषु धान्यग्रहणं, ततोऽभ्यधिके हरणे दण्डः स्यात् । दशभ्यः ग्रन्थेषु लोकाधों व्यत्यासेन पठितौ ]. कुम्भेभ्यो न्यूने हरणे हृतादेकादशगुणं धान्यं हर्ता १ वधः केचिदाहुः। पलानामिति । न तत्र विशेषहेतु- दण्डत्वेन दाप्यः । धान्यस्वामिने तदृतं . धान्यं च । रित्यनु. वधः ...

·स्तेयम् ऊने । परिग्रहः । महाराणां ग्रहणार्थम् । आदिग्रहणाद्धि तैजसानि गृह्यन्ते, पंञ्चाशतन्त्वभ्यधिक हस्तच्छेदनमिप्यते । निष्कादिपरिमागव्यपदेश्यानि वा । न हि कगदीनां शेषज्वेकादशगुणं मूल्यादण्डं प्रकल्पयेत् ॥ कांदिव्यादेशोऽस्ति । यद्यपि सुवर्णवद्रजते-पि (१) सुबांधोऽयम् । मल्यादिति नापहृतमेव द्रव्यं शतसंख्या तथापि प्रायश्चित्तभेदवदण्डभेदोऽपि युक्तो दयं, क्वचित्तजातीय नव प्राप्त । अनी रूपकधान्या विपमसमीकरणम्य न्याय्यत्वादतो यावत्युवर्णगतस्य मल्यं दिना वा विनिमेयम् । मंधा. तावति रूपे गृहीते वधः। करादीनां तु पलानामेव (२) पञ्चाशत इनि ताम्रादिविश्यम् । शंप पञ्चाशत गतसंग्व्या । xमेधा. xमवि. (२) धरिमेण तुलया मीयन्त इति परिममेयानि, (३) पूर्वोक्तानां पञ्चाशदश्व शतं यावदपहार कृते तान्येव ' मुवर्णरजतादीनामित्यनेन विज्ञपितानि । यदि हस्तच्छेदनं मन्वादिभिरभिहितम् । शेषेवकालादारभ्य मुवगरजतादीनामित्येतावन्मात्रमुच्यते ततो लोहानामेव ' पञ्चाशत्पलपर्यन्तापहारे अपहृतगुणादेकादशगुणं दण्डं ग्रहणं स्यात् । अथ धरिममेयानामित्येवोच्येत, तदा दाप्यः । +ममु. गुडाटीन्यपि गृह्यग्न् । उभयोपादाने तु लोहव्यतिरिक्ता- सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च । नामपि मुक्ताप्रवालादीनां तुलामेयानां कालमासाद्य कार्य च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ।। महात्वेिन सुवर्णरजतप्रकारत्वात् । प्रकारवचनश्चाय. मादिशब्दः। अत एव गुडादीनां धरिममेयत्वेऽपि (१) कृध्यमाणा भूमिः सीता, तद्व्याणि लागल. निवृत्तिः । अमहाघवेन सुवर्णतुल्यताविरहात् । तेन : कुद्दालकादीनि, तदपहरणे दण्ड: प्रकल्प्यः । किं इच्छ- लोहानामपि त्रपुसीसादीनामसाराणां नेह ग्रहणम् । उत्त- यैव ? नेत्याह । कालमासाद्य कार्य च, कर्षणकाले प्रत्या- मानि च वासांसि पत्तो (त्रो)र्णनेत्रपटीप्रभृतीनि । सन्ने महान् दण्डः। अकृष्टे च यदा तस्मिन् महत: अप, श२७५ फलस्य नाशस्तदा भूयानेव । आसाद्यासन्नं ज्ञात्वेत्यर्थः । (३) धरिमा तुला तन्मेयानां सुवर्णरजतव्यतिरिक्तानां : अन्यदा तु द्रव्यजात्याद्यनुरूपः । एवं शस्त्राणां च खङ्गा- ताम्रादीनां, शतात् निष्कशतात् । एतच्च षोडशमाषक- दीनां युद्धकाले, औषधस्य भेषजार्थमुपयोगकाले, तेन रूपसुवर्णचतुष्टयरूपनिष्कव्यवस्थया ग्राह्यम् । अत्रापि : चौषधेन हृतेनानुपयुक्तेन यद्यातुरस्य महती पीडा वधो मारणं ब्राह्मणद्रव्यत्वे अन्यत्र त्वङ्गच्छेदादि । x भाच. मविवत् । + गोरा., मच., नन्द. ममुत्रत् । मुवर्णेति । सुवर्णरजतोत्तमवाससामल्पानामपि हरणे वध (१) मस्मृ. ८।३२२ ष्वेका (नेका) [मिष्यते (मुच्यते) एवेत्यर्थः। *मवि. धेका ( चैका) Notel by. Jha ]; मिता. २।२७५; (४) यथा धान्येन वध उक्तस्तथा तुलापरिच्छेद्यानां : अप. २।२७५ धेका ( खेका ); ब्यक. ११४ ल्याइ (ल्यं सुवर्णरजतादीनामुत्कृष्टानां च वाससां पट्टादीनां पल द); स्मृच. ३१९; विर. ३२३ प्वेका (ऽप्येका); पमा. शताधिके पहृते वधः कर्तव्य एव । विषमसमीकरण ४४३ अपवत् : रस्न. १२५ विरवत् ; विचि. १३८ विरवत् ; चात्र देशकालापहर्तृद्रव्यस्वामिजातिगुणापेक्षया परिहर- स्मृचि. २५ ल्याइ ( ल्यद ) शेष विरवत् ; दवि. १४३ विरवत् । नृप्र. २६४-५, सवि. ४६२ शेपे ( शते ); व्यप्र. णीयम् । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् । +ममु. ३९०; व्यउ. १२८ विरवत् , क्रमेण व्यासः व्यम. १०२ (५) हेनो रजतस्य वा शतकर्षाधिकस्य तथा वाससो दण्डं ( दण्डः ); विता. ७८४ नारदः; सेतु. २४१ विरवत् ; या शताधिकमूल्यस्य हर्ता वध्यः । विचि. १३८ (६) धरिमेति, धरणं तुला तेन परिच्छेद्यानां (२) मस्मृ. ९।२९३ [ प्रकल्पयेत् (प्रवर्तयेत् ) Noted कार्पासादिद्रव्याणां पलशतादधिकेऽपहृते वधः। मच. by Jha]; मवि. शस्त्राणां (शष्याणां); विर. ३२४ x गोरा., स्मृच. मेधावत् । भाच, मविवत् । हरणे ( हारे तु); दवि. १४६ हरणे (हारे तु ) काल ..... + मेधावद्भावः । : शेपं ममवत् । (कार्य [फालो] माषोदकानां च ); समु. १५१. , समु. १५०.

·१७१८ व्यवहारकाण्डम् जायतेऽन्यच तस्मिन् काले न लभ्यते तलभ्यमपि बाध 'वेणुवैणवभाण्डानां लवणानां तथैव च । कादिसंस्कारापेक्षया चिरेणोपयोगार्थमेवमाद्यपेक्षा राज मृन्मयानां च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥ दण्डप्रकल्पनायै प्रभवेत् । शस्त्राणां राजोपकरणानाम् ! मत्स्यानां पक्षिणां चैव तैलस्य च घृतस्य च । अन्यथाऽपि जनपदस्य भ्रातृव्यतस्कराशङ्किनस्तदा मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत्पशुसंभवम् ।। महान् दण्डः । स्वल्ले स्वल्पः । मेधा. अन्येषां चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च । (२) सीताद्रव्यं हलादि । शष्पाणां औषधिद्रव्याणाम्। पक्कान्नानां च सर्वेषां तन्मूल्याद्विगुणो दमः ।। शस्त्राणामिति क्वचित् । कालं कृषिसमयादि, कार्य (१) सत्रमूर्णासणादि । लवणानि सैन्धवबिडलवणादीनि । दुर्भिक्षादिना बहुप्रयोजनतां ज्ञात्वा दण्डतारतम्यं यच्चान्यत्पशुसंभवमामिषादि । अन्येपामपूपमोदकादी- कुर्यात् । मवि. नाम् । आदिशब्दः प्रकारे, प्रकारः सादृश्यं तुल्यता (३) कृष्यमाणभूमिद्रव्याणां हलकुद्दालादीनामपहरणे, सदृशकार्यकरणोपयोगादिरूपा। तथा च सर्पिमण्डेशु- खड्गादीनां च शस्त्राणां, औषधस्य च कल्याणघृतादे- खण्डशर्कराकिलाटकूर्चिकाद्या अपूपा गृह्यन्ते । पशुसंभवं श्रौर्ये सत्युपयोगकालेतरकालापेक्षया प्रयोजनापेक्षया च राङ्कवाजिनाद्यपीच्छन्ति केचित् । आदिग्रहणात्प्रकृते- राजा दण्डं कुर्यात् । ममु. विकृतिरपि । यच्चोभयोपादानं दनः क्षीरस्य चेति यस्तु रज्जु घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याञ्च यः प्रपाम् । तदुदाहरणार्थम् । एवं सत्रग्रहणेन सूत्रमयं वामोऽपि स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तञ्च तस्मिन् समाहरेत् ।। गृह्यते । नलिकादीनां सत्यपि सूत्रमयत्वे पशुसंभवत्वे (१) प्रपिबन्त्यस्यामिति प्रपा, जलाधारस्थानं उद्धृत. उत्तमत्वादत्तमानां चेति अयमपवादविषयः । प्रकृत्यन्तरे जलनिधानं वा । मापस्य जातिर्न निर्दिष्टा । सा मरु. पमा. ४४४; विचि. १४०, दवि. १४८; व्यप्र. ३९13 जाङ्गलानपभेदा द्रष्टव्या । तच्च रज्ज्वादि समाहरेद्दद्या- व्यउ. १२९ क्रमेण नारदः; सेतु. २४१-२ : ३२३ तस्मिन् स्थाने न राजनि। मेधा. किण्वानां (क्लिन्नानां); समु. १५१. (२) कूपसमीपे रज्जुघटयोजलोद्धारणाय धृतयो रज्जु (१) मस्मृ. ८।३२७ बैंगव (वैदल ); अप. २।२७५; घटं वा हरेत् । यो वा पानीयदानगृहं विदारयेत् स व्यक. ११५; विर. ३२६; पमा. ४४४; विचि. १४०; सौवर्ण माषं दण्डं प्राप्नुयात् । 'यनिर्दिष्टं तु सौवर्ण दवि. १४८; ब्यप्र. ३९१; व्यउ. १२९, (= ); सेतु. माषं तत्र प्रकल्पयेत्' इति कात्यायनवचनात् । तच्च २४२, ३२३; समु. १५१. रज्ज्वादि तस्मिन् कृपे समर्पयेत् । *ममु. (२) मस्मृ. ८॥३२८; अप. २०२७५व्यक. ११५ सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च । यच्चा (यद्वा); विर. ३२६; पमा. ४४४ मत्स्यानां ( अजानां ); विधि. १४०; दवि. १४८; व्यप्र. ३९१ दध्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ।। तैलस्य च (लवणस्य ) शेष पमावत् ; व्यउ. १२९ पमावत् ; * गोरा., मवि., मच., नन्द., भाच. ममुवत् । सेतु. २४२, ३२३, समु. १५१ मांस ( माष ) शेष (१) मस्मृ. ८१३१९ क., घ., द्भिन्या (द्भिद्या), ग., तश्च (तं च); अपु. २२७।३४-५ यः प्रपाम् (तां प्रपाम् ) (३) मस्मृ. ८॥३२९ नां म (नाम); अप. २।२७५, उत्तरार्थे (स दण्डं प्रामयान्मासं दण्ड्यः स्यात्प्राणिताडने); व्यक. ११५ षां चैव (पामेव ); विर. ३२६ नानां च (नां अप. २।२७५ स दण्डं ( दण्डं स ); ब्यक. ११५; विर. चैव ) शेष व्यक्वत् ; ममु. श्लोकव्याख्याने 'नां मद्यानां' ३२८; विचि. १४१ रज्जु घटं ( रज्जुघर्ट); स्मृचि. २५ इति पाठः स्वीकृतः, पमा. ४४४; विचि. १४० पां व विनिवत् ; दवि. १५० सेतु. २४३ रज्जु घटं ( रज्जुघटं) (षामेव ) उत्तरार्धे (फलानां चैव सर्वेषां हरणे दिगुणो दमः।); प्रपाम् (प्रपा) तच्च (तं च); समु. १५१. दवि. १४८ व्यकवत् ; व्यप्र. ३९१; ज्यउ. १२९ मद्याना (२) मस्मृ. ८।३२६ [गोमयस्य (आयसस्य ) Noted (मालागा); सेतु. २४२, ३२३ विचिवत् ; समु. १५१, by Jha ]; अप. २।२७५; ग्यक. ११५; विर. ३२६; नन्द. नां मचा (नामाधा); भाच. नां मया (नामधा). पमावत्.

·नान्वयः। भाच. तेलशब्दः स्नेहवाची, न तिलविकारः एव । तेनातसी (४) पुष्पेषु, हरिते क्षेत्रस्थे धान्ये, गुल्म प्रियशपञ्चागुलतैलादयोऽपि गृह्यन्ते । मेधाः परिवृतेषु अनपावृतवृक्षेषु, वक्ष्यमाणश्लोके धान्यादिषु (२) ऊर्णादिसूत्रस्य कापासिकस्य च किण्वस्य निर्देशात्परिपवनसंभवाञ्च धान्येषु अन्येषु समर्थपुरुषभार- मुराबीजद्रव्यस्य च, सूक्ष्मवेणुखण्डनिर्मितजलाहरणभाण्डा- हार्येषु हृतेषु देशकालाद्यपेक्षया सुवर्णस्य रौप्यस्य वा दीनां, यदप्यन्यत्पशुसंभवं च मृगचर्मखड्गशृङ्गादि, पञ्चकृष्णलमाषपरिमाणो दण्डः स्यात् । ममु. अन्येषामप्येवंविधानामसारप्रायाणां मनःशिलादीनां, (५) हरिते धान्ये क्षेत्रस्थघासरूपे धान्येऽपहृते । मद्यानां द्वादशाना, पक्वान्नानामोदनव्यतिरिक्तानामप्य- नगो वृक्षः । अल्पेषु एकपुरुषोद्वाह्यादपि न्यूनेषु । अपरि- पूपमोदकादीनां च कार्पासादिशब्दार्थानां प्रसिद्धानां पूतेषु अनपहृतकल्केषु । धान्येष्विति वचनविपरिणामे- चापहारे कृते मूल्याद्विगुणो दण्ड: कार्यः । ममु. *विर. ३२५ (३) किण्वं सुराप्रकृतिद्रव्यम् । आद्यानां भक्ष्या (६) सुवर्णमाष: 'पञ्चकृष्णलको माष' इत्युक्तेः, न णाम् । नन्द. तु रूप्यमाषकः। xमच. (४) अद्यानां अदनीयानाम् । परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च । पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च । निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्धशतं दमः ।। अन्येष्यपरिपूतेषु दण्डः स्यात्पञ्चकृष्णलः॥ (१) मूलं इक्षुः, फलं द्राक्षादि । निरन्वये द्रव्यहरणे । (१) नवमालिकादीनि पुष्पाणि । हरितं धान्यं अन्वयोऽनुनयः स्वामिनः प्रीत्यादिप्रयोगः। यत्त्वदीयं तन्मदीयमेवेत्यनया बुद्धयाऽहं प्रवृत्तो न चेदेवं तदगृहाणे- क्षेत्रस्थं अपञ्चम् । नगा वृक्षाः । अन्येष्वपरिपूतेषु बहु- वचनात्परिपवनस्य च धान्येष्वेव तुपपलालादिविमोक्ष- त्येवमादिवचनं, तद्यत्र न क्रियते तन्निरन्वयम । माहस- प्रकारत्वादधिको दण्डः । अन्वयेन सह सान्वयः । येन रूपस्य संभवादुत्तरश्लोके धान्य ग्रहणमेवाकृप्यते । गुल्मा- दीनां हि सत्यपि पलाशव्यामिश्रत्वे पुष्पाणां च, नै परि- सह कश्चिदपि संबन्धी नास्त्येकग्रामवासादिस्ततः शतं दण्ड्यः । अथवा अनारक्षं निरन्वयम् । सति तु पूतव्यवहारः । सप्तमी हरणापेक्षा । तत्तु पूर्वस्मादनुवर्तते। रक्षके उभयापराधादल्यो दण्डः। खलस्थेषु धान्येप्वयं अत्र पञ्चकृष्णलो दण्डः । कृष्णलानां द्रव्यजातिः अल्प- त्वमहत्त्वप्रयोजनापेक्षा । सुवर्णस्येति पूर्वे । मेधा. दण्डः । तत्र हि परिपूयन्ते । गृहस्थेषु त्वेकादशगुण: प्रागुक्तः। +मेधा. (२) पुष्पेषु नीलीक्षेत्रेषु धान्येषु गुल्मलतावृक्षेषु पुरुष- (२) अपासितेपु शेपेषु शाकादिषु वाऽपहृतेषु भारप्रायेषु वक्ष्यमाणात् श्लोकात् परिपवनसंभवाच्च धान्येषु स्वामिना सह संग्रामेऽपहारे पणशतं दण्डः । संगतेषु खलवासितापहृतेषु, देशकालापेक्षया सुवर्णस्य रूप्यस्य वा पञ्चकृष्णलपरिमाणो दण्डः स्यात् । पुनः पञ्चाशतं दण्डः। (३) परिपूतेष्वपास्तबुसेषु । शाकमलफलेषु बहु- (३) हरिते माषादौ शमीधान्ये, धान्ये शूकधान्ये । मूल्यात्यन्तोपयुक्तेषु । एश्वल्पेषु तथाऽपरिपृतेश्वपृथक्कृतत्रुसेषु । निरन्वये तद्र्व्यसंबन्धयोग्यता- * दवि. विरवत् मचवच्च । x शेषं ममुवत् । (१) मस्मृ. ८१३३० [ पुष्पेषु ( लतासु) Noted by + विर. मेधावत् । भाच. मेधातिथ्युक्तद्वितीयपक्षवत् । Jha.]; गोरा. [ अन्ये ( अल्पे ) Noted by Jha ]; (१) मस्मृ. ८।३३१; व्यक. ११५ मनुयमौ; विर. म्यक. ११५ अन्ये ( अल्पे ) ल: (लाः ); मवि. अन्ये (अल्पे); ३२४; विधि. १३९; दवि. १३७, १४६ दण्डः (दण्ड्यः); विर. ३२५ व्यकवत् ; विचि. १३९ पुष्पे .... धान्ये (पुप्पे सेतु. २३९ उत्तरा ( निरन्वयः शतं दण्ड्यः सान्वयोऽ- हरितधान्ये च) शेष व्यकवत् ; दवि. १३८ मविवत् : १४६ र्धशतं दमम् ); समु. १५१ उत्तरार्धे ( निरन्वयः शतं दण्ड्यः व्यकवत् ; सेतु. २३९ व्यकवत् ; समु. १५१. सान्वयो द्विशतं दमम्). १ हरन्ति धा. २ शे व्या. ३ (२०). १ मूलमिक्षुद्राक्षादि । ज्य को. २११. गोरा. गोरा. मवि.

·व्यवहार । पादकज्ञानोपाधिकोऽन्वयो यस्तमभिधाय यत्र हरणं न नामिरुपहत्य परिमाण उत्पद्यते यावतीमिर्दक्षिणामिस्त- भवति तत्र । तद्विपरीतं सान्वयम् । मवि. मूल्याद्विगुणो दण्डः संभवति, शक्यते व्यपदेष्टुं, (४) निष्पुलाकीकृतेषु वृक्षेषु धान्येषु शाकादिषु तुष्टयुत्पत्तिश्च स्वामिनः स्थितैव । अतस्त्रेताग्निहरणे चापहृतेषु, अन्वयो द्रव्यस्वामिनां संबन्धः, येन सह यावत्पुनराधाने गच्छति प्रायश्चित्तेष्टौ च तावदमिमते कश्चिदपि संबन्धो नास्त्येकग्रामवासादिस्तत्र शतं दोप्यः। अतोऽयमगेर्दण्डः शालाप्रणीतामिविषय एव, दण्डयः । सान्वये तु पञ्चाशत्पणो देयः । खलस्थेषु च स्वल्पत्वात् । त्रेतायां तु तन्मूल्याद्विगुण इति । तथा च धान्येष्वयं दण्डस्तत्र हि परिपूयन्ते । गृहेष्वेकादशगुणो सुलभेष्वधिकारनिवृत्तिमकुर्वत्सु यागाङ्गद्रव्येष्वपन्हियमा- दण्डः प्रागुक्तः। ममु. णेषु 'कुशकरकामिहोत्रद्रव्याण्यपहरतोऽङ्गच्छेदः स्यात् (५) तद्विशेषेषु धान्यादिचतुष्टयेषु व्यवस्थया शत- इति शङ्खः । अग्निषु तु हृतेष्वधिकार एव निवर्तते । मर्धशतं. वा दम दापयन् तान् उद्दिशति-- परीति । तत्र कथं महान् दण्डो न स्यात् ? मेधा. परिपूतेषु यज्ञाद्यर्थ संस्कृतेषु अपसारिततुषेषु वा। निर (२) एतानि सूत्रादीनि द्रव्याणि उपभोगार्थमुद्य- न्यये संपूर्णहते, द्रव्यस्वामिना एकग्रामवासाद्यसंबन्ध मितानि यो मनुष्यश्चोरयेत् , यश्चामि लौकिकमपि इति केचित् । xमच. चोरयेत् तं प्रथमसाहसं राजा दण्डयेत् । अमेश्च मूल्य- यश्चैतान्युपक्लप्सानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः । व्यवहाराप्रसिद्धेस्तन्मूल्यात् द्विगुणो दम इत्येतदसंभवे तं. शतं दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्गृहात् ॥ सति सूत्रादिभ्यः पृथग्रहणम् । गोरा. (१) एतानि सूत्रादीनि, उपक्लप्सानि प्रत्यासन्न- (३) उपक्लप्सानि भोजनादिप्रयोजनार्थ सजितानि । दानोपभोगादिकार्यकालानि, अथवा संस्कृतानि कृत. आद्यं प्रथमसाहसम् । अनि तानिमाधानादिसंस्कृतम् । सामर्थ्याधानानि । यथा तदेव सूत्रं तन्तुवायहस्ते वायनार्थ मवि. दचं, किश्चिद् द्विगुणीक्रियते, किञ्चित्परिवर्त्यते, एवं (४) यः पुनरेतानि सूत्रादिद्रव्याण्युपभोगार्थ कृत- दधि मन्थनमरीचशर्करादिसंस्कृतं, क्षीरं घृतमित्यादेः संस्काराणि मनुष्यश्चोरयेत्, यश्च त्रेतामिं गृह्याग्नि संस्कारः, तत्र शतं दण्डः। आद्यमिति पाठे प्रथमसाहसः। वाऽग्निगृहाचोरयेत्तं राजा प्रथमं साहसं दण्डयेत्। अग्नि- परिगृहीतं शालामिहोत्रेत्याद्यर्थ, हेमन्ते स्वामिनश्चाधानोपक्षयो दातव्यः । गोविन्दराजस्तु वा शीतार्दितानां दरिद्राणामप्रणीतमपि, अमेरुपकल्पनं लौकिकानिमपि चोरयतो दण्ड इत्याह, पाककाले शीतादिनिवृत्त्यर्थे वा तापनकाले । अविशेषे. अल्पापराधे गुरुदण्डस्यान्याय्यत्वात् । * ममु. णायमगेर्दण्डः स्वल्पस्य बहोरुपक्लप्तस्यानुपक्लप्तस्य च । (५) उपक्लप्तानां कार्याथै संनिधापितानाम् । सत्यपि सूत्रादिदण्डे आदिग्रहणेनाग्नेस्तन्मूल्यादि अग्निरिह लौकिकः । 'विषये लौकिकं स्यादिति नयात्, संभवति । क्रयविक्रयव्यवहाराप्रसिद्धः । यावता वेन्धने- विषये संशये । विर. ३२६ xनन्द. मचवत् । * दण्डविवके गोविंदराजसर्वश- अप्रकाशचौर्याभ्यासे शारीरो दण्डः नारायणकुल्लूकरत्नाकराणामनुवादः । 'येन येन यथाङ्गेन स्तनो नृषु विचेष्टते । (१) मस्मृ. ८।३३३ यश्चै ( यस्त्वे ): क., ग., घ., तं तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥ शतं ( तमाचं ); अपु. २२७।३७, अप. २०२७५ यश्चैता (१) भूयोभूयः प्रवृत्तस्यायं दण्ड: । यो धनेन ( यशार्था); विर. ३२६; विचि. १४०, दवि. १४८; सेतु. २४२ उत्त. : ३२३; समु. १५१ यश्चै ( यस्त्वे) तं शतं दण्डितोऽपि न मागें अवतिष्ठते तस्य त्रिचतुर्दण्डितस्या- (तमाथं). * विचि., मच., भाच. ममुवत् । १ त्यादि सं. २ अग्निगृ. ३ दिकं हे. ४ काल: (१) मस्म. ८॥३३४ मेघा. ८।२९ पू. समु. १५१. शी. ६ (न.) न ५ काल: । अ. १ दातव्यः अ.

·१७२१ मवि. नवतिष्ठमानस्य द्रव्यजातिपरिमाणानपेक्षः संघिच्छेदाब (१) 'तद्दोषगुणविद्धि स' इति हेत्वभिधानाद्विदुपां नपेक्षः चौर्यक्रियामात्राश्रितोऽङ्गच्छेदः यस्य यस्याङ्गस्य दण्डोऽयम् । यत्र खलु जन एक कार्षापणं दाप्यते तत्र अलमाश्रित्यावतिष्ठते स्तेनश्चीयें प्रवर्तते तत्तदस्य हरेत् विद्वान् शूद्रोऽष्टगुण, अष्टभिः आपाद्यते संबध्यते छिन्द्यात् । यथाः कश्चित्पादबलमाश्रित्यावष्टभ्य पलायते यल्किल्विषं पापं, तदेवमुच्यते । अष्टभिर्वा आपाद्यत न मामनुगन्तुं कश्चिदपि शनोतीति तस्य पादच्छेदः । आहन्यते गुण्यत इति यावत् , उभयथाऽप्यष्टगुणस्य अन्यः संधिभेदशोऽहमिति, तस्य हस्तच्छेदः । प्रत्या- वाचकोऽष्टापाद्यशब्दः । एवं तदेव द्विगुणं वैश्यस्य, स देशाय प्रतिरूपफलदर्शनाय । स्वावष्टम्भेन साभिमानं हि साक्षादध्ययनज्ञानयोरधिकृतः । शूद्रस्तु कथञ्चिद् सक्रोधं सावनं न्यकरणं वा प्रत्यादेशः । य एवं करोति ब्राह्मणापाश्रितस्तत्संगत्या कियदपि शास्यति । क्षत्रियस्तु तस्य तस्याहमवं कर्तेति व्याख्यापनं प्रत्यादेशः । मेधा. रक्षाधिकारदोषेण समाने विद्वत्वे ततोऽपि द्विगुणं दण्ड्यते (२) यच्च येन हस्तपादादिकाङ्गेन येन प्रकारेण ब्राह्मणे तु दण्डविधौ न तृप्यति । चतु:ष्टिः शतमष्ट- प्रन्थिच्छेदनिःश्रेण्यारोहणादिना चोरो मनुष्येषु विरुद्ध विंशाधिकशतमिति वा । तस्य हि प्रवचनमुपदेष्टुत्वं वा, धनापहारादि कर्तुमीहते तत्तदेवाङ्गं तस्याभ्यासप्रवृत्तौ अधिकं च रक्षा ततो भवेत् । प्राकृतजनस्य तिर्यक्प्रख्यस्य सत्यां तदपराधच्छेदनाय राजा छेदयेत् । गोरा. कोऽपराधः । अविद्वांसो गुणदोषानभिज्ञा अकार्ये (३) विचेटते विरुद्धं चेष्टते द्रव्यं हरति । हरेदपनये- प्रवर्तन्ते । विद्वानपि तथैव चेद्वर्तेत, हन्त हेतं जगत् , दतिशयितापराधे । प्रत्यादेशायान्यस्यापि निषेधाय । तृतीयस्य शिक्षितुरभावात् , तदुक्तं 'द्वी लोके धृतव्रतौ राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः' इति (गौध. ८।१)। राज्ञः (४) येन येनाङ्गेन हस्तपादादिना येन प्रकारेण पूर्वेण दण्डाधिक्यमनेन ब्राह्मणस्य, आधिक्यमात्र- संधिच्छेदादिना चौरो मनुष्येषु विरुद्धं धनापहारादिकं विधिश्चायं न यथाश्रुतसंख्याविधि: ब्राह्मणदण्डेऽनवस्था- चेष्टते तस्य तदेवाझं प्रसङ्गनिवारणाय राजा छेदयेत् । श्रवणात् , अयं वा अयं वेति, न च विकल्पो युक्तो तत्र धनखाम्युत्कर्षापेक्षया अथमङ्गच्छेदः । विषयस्या- व्यवस्थाहतुत्वाभावात् । तुल्यबलस्यैव कममु. वर्णतः स्तेयदोषतारतम्यम् नुपपत्तेः । को हि राजा द्विगुणमुत्सृज्य चतुःषष्टिं अष्टापाधं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् । ग्रहीष्यति । यदि परमदृष्टार्थे दण्डे विकल्पः, उपपद्येत । षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत्क्षत्रियस्य तु ॥ न चादृष्टार्थोऽयमित्युक्तम् । तथा च गौतमो (१२।१४) ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्ण वाऽपि शतं भवेत् । 'विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वम्' इत्याह । तस्मादनवस्था- द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तदोषगुणविद्धि स: x॥ विधित्वं व्याहरन्ति । न च गुणापेक्षो विकल्पो युक्तो अष्टादिश्लोकेनैव सिद्धत्वात् । अर्थवादाश्चात्र विध्यवगतिः * मच., नन्द., भाच. ममुवत् । x भिता. व्याख्यानं 'क्षुद्रमध्यमहाद्रव्य' इति याशवल्यवचने द्रष्टव्यम् । (वेदिनः); अप. २।२७५ विद्धि ( वद्धि); ब्यक. ११८ (१) मस्मृ. ८१३३७ स्य तु (स्य च) [ व तु (व च) वाऽपि ( चाऽपि) विद्धि सः (विद्विषः); पमा. ४४२ [ वाऽपि Noted by Jha ]; मिता. २१२७५अप. २०२७५ ( चाऽपि ) होयगुणविद्धि सः ( हानगुणवेदिनः) Noted by पक. ११८ अष्टापाचं तु ( अष्टपादं हि); विर. ३४२ चं Jha ]; विचि. १४४; व्यनि. ५१४; दवि. ३७ मिता- तु (चं हि) स्य तु (स्य च); पमा. ४४२ स्य तु (स्य च); वत् ; नृप्र. २६४ घोषगुणविद्धि सः ( देशगुणवेदिनः ); विचि. १४४ चं तु (थं च) शैव (शास्य) याज्ञवल्क्यः; व्यप्र. ३९०मितावत ; व्यउ. १२८ मितावत् ; विता.७८८ ज्यनि. ५१४ यं तु (चं हिं); दवि. ३७ । (वि); नृप्र. पू.; सेतु. ३२८ पूर्ण (पूर्व ) णा ( णं ) याशवल्वयः; समु. २६४ पम् (पी); ज्यप्र. ३९०; म्यउ. १२८; पिता. १५१ मितावत्. ७८८; सेतु. ३२८ याज्ञवल्क्यः समु. १५१. २ गुणाम. ३ चष्टिशतमष्टविशं वा शत- (२) मस्मृ. ८१३३८; मिता. २।२७५ विद्धि स: ८ भ्यगतिः. १ लज. मिति । त. ४ हान ज. ५ मात्रावि. ६ चेनि. ७ ना.

·ज्याण्डम् दोषज्ञः। *नन्द. भाच. स चाधिक्यावधौ लब्धालम्बन इति न यथाश्रुतपरि ब्राह्मणस्येति । ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिगुणं शतमत्वात् । कल्पने विकल्पने समर्थः । मेधा. ब्राह्मणविषये विज्ञानतारतम्याभिप्रायेणोकं पूर्ण वाऽपी. (२) यस्मिरस्तेये यो दण्ड उक्तः स गुणदोषशस्य त्यादि, तद्दोषगुणवित्तस्य स्तेयस्य करणं दोषोऽकरणं गुण शूद्रस्याष्टभिरापाद्यते गुणतोऽष्टगुणः कार्यः। षोडशगुणो इत्येवं वेत्ति । यद्वा गुण आवर्तनमुत्तरोत्तराधिक्यं विदुषो वैशस्य, द्वात्रिंशद्गुणः शास्त्रोक्तस्य क्षत्रियस्य, वेत्तीति तद्दोषगुणविद्धि यस्मात् स ब्राह्मणः तस्मात्तस्य चतुःषष्टिगुणो ब्राह्मणस्य द्विचतुःषष्टिगुणो वा पूर्ण वा दण्डो देय इति । एवं हेतुवचनबलादेवैष ज्ञानवैषम्य- शतं गुणातिशयापेक्षया, यस्मादसौ ब्राह्मणः स्तेयगुण- प्रयुक्तो दण्डे वैषम्यविधि: क्षत्रियादिष्वपि कल्पनीयः । xगोरा. अन्ये त्वाहुः । किल्बिषशब्दोऽयं दोषवचन: नार्थदण्ड- (३) अष्ट दण्डा आपाद्या येन किल्विषेण स्तेयेन वचनः, तत्र हेतुर्वाग्दण्डपारुष्ययोर्जात्युत्कर्षवशेन दण्ड- लाघववचनमिति । तदष्टापाद्यम्। +अप.रा२७५ (४) अष्टापाद्यमष्टगुणं, यदपहृतं द्रव्यं तन्मूल्यादष्ट- (८) शूद्रस्य अष्टभिर्भागो ग्राह्यो भवति । वैश्यस्य गुणितो दण्डो ग्राह्य इत्यर्थः । एतश्च प्रागुक्तप्रतिनियत- षोडशो भाग: हरेत् । किल्विषं दण्डनिमित्तापराधम् । दण्डरज्जुघटादिस्तेयव्यतिरेकेण, किंविषयस्यापराधस्याष्ट- गुणत्वं, अष्टगुणदण्डापनोद्यतैव । स्तेयदोषप्रतिप्रसवः ब्राह्मणस्येति । ब्राह्मणस्य पक्षत्रयं निर्गुणगुणवदति वानस्पत्यं मूलफलं दावग्न्यथे तथैव च । गुणापेक्षया । अत एव तृतीये हेतुतया ज्ञानमुक्तम् । तृणं च गोभ्यो प्रासार्थमस्तेयं मनुरब्रवीत् ॥ दोषः पापः गुणः पुण्यम् । केचित्तु दोषगुणित्वं सर्व- (१) वनस्पतिरेव वानस्सत्यं वृक्षाः । स्वार्थे प्रत्ययः। विशेषणम् । तथा च तदशस्य शूद्रस्य स एवाष्टगुणः, ग्रासाथै गृह्यमाणमस्तेयं वंशाङ्कुरादि । मूलफलं एवं. क्षत्रियादेरपीत्याहुः । अन्ये तु शूद्रादिपदानि वनस्पतीनां, अन्यत् बिससस्यादि । सूत्रादिगगे ('सूत्र- राजसेवकशूद्रादिपराणि, अत्र तेपामितरशूद्राद्यपेक्षयाऽ- कार्यास' मस्मृ. ८।३२६) अग्रासाथ मूलफलाहरणे दण्ड गुणत्यादित्याहुः । मवि. उक्तः । अस्तेयवचनं ग्रासार्थ, मात्रार्थमक्षीणवृत्तेरपि (:) तद्दोषगुणविद्धि स इति सर्वत्र संबध्यते । कथञ्चिजातलौल्यस्य स्मृत्यन्तरदर्शनात्स्वापरिवृत्तेश्च ममु. दण्डः। तथा च गौतमः 'पुष्पाणि स्ववदादीत (६) ब्राह्मणस्य तु चतुःषष्टयादिविकल्पस्तपोविद्यादि फलानि चापरिवृतानाम्' (गौध.१२।२५) इति । दावं. क्रमापेक्षया । ब्राह्मणस्य दण्डाधिक्ये हेतुस्तद्दोपेत्यादि । ग्न्यथ, आहितामेरसंनिहिते वनस्पतावुद्वात्यमौ तद्धार- अन्येषां तद्वत्त्वं विप्रोपदेशादिति भावः । विदुषि विणे णार्थ काष्ठमदोपं, पालाशीवा समिधो व्यादध्यात् । चतुःषष्टि, तपोयुक्त तस्मिन् शतं, तपोऽनियुक्ते तस्मिन् अप्रचुरपलाशे च ग्रामे कथं स्यादिति यदि गृह्येरन् न अष्टाविंशत्युत्तरशतमित्युग्नेयम् । मच. ! दोषः । तृणं च गोभ्यः । तादर्थे चतुर्थी । गीग्रहणात् (७) ज्ञानतारतम्यतश्च दण्डतारतम्यं श्लोकद्वयेनाह-- प्रस्ताराथै दोष एव। ये तु ग्रासार्थपदेन गवामाभि- अष्टापाद्यं विति । स्तेये कृते आपाद्यमापादयितव्यं * दण्डविवेके नन्दनावतरणवद्भावः । किल्बिषं दण्ड: शूद्रस्याष्ट भवति अपहृतद्रव्याष्टगुणं (१) मस्मृ. ८।३३९; विचि. १४७ ग्न्यर्थ ( ग्न्यथें ); भवतीत्यर्थः अज्ञत्वात् । वैश्ये तु षोडशगुणमल्पज्ञत्वात् । व्यनि. ५१५ दा (द); बाल. २।२७५ मूलफलं ( फलं क्षत्रियस्य द्वात्रिंशद्गुणं शत्वात् । मूलं ); सेतु. २५० ग्न्यथं ( न्याथें ) र्थम (थं न ); समु. * विर. मेधावत् । x विचि., व्यप्र. गोरावत् । १५२, विष्य. ५३. + शेष मेधावत् । : शेषं गोरावत् । १ रपत एव वा.

·#ममु. संबन्धमिच्छन्ति तेषां गोभ्य इति नोपपद्यते । षष्ठी हि मुद्गादिशमीधान्यानाम् । तथा च 'शमीत्रपुसयुग्यघासेषु तत्र युक्ता । मेधा. च न प्रतिषेधः' इति स्मृत्यन्तरम् । परक्षेत्रात् परकीय- (२) 'पुष्पाणि फलानि अपरिवृतानाम्' इति स्थानादित्यर्थः परिवृतादपि । मधा. गौतमस्मरणात् अपरिवृतवनस्पत्यादिसंबन्धि मूलफलं, (२) द्विजातिः पथिकः क्षीणपाथेयः द्वाविच द्वे गवामिसाहचर्य दृष्टार्थ, . शास्त्रिताग्न्यर्थ च दारु, च मूलके त्रपुसादि परक्षेत्रात् गृह्णन् दण्डं दातुं गत्यन्तराभावे च गोग्रासार्थ तृणं परकीयमपि अस्तेयं योग्यो न भवति । गोरा. मनुराह, अतश्चात्र दण्डाद्यभावः । गोरा. (३) आददानो अनुक्त्वाऽपि । मवि. (३) वानस्यत्यं वनस्पतिक्षमात्रं तद्भवम् । तेनौषधी (४) इक्षुमूलयोहणं प्राणधारणार्थानां फलादीनाम- मात्रव्यवच्छेदः । एतच्चारण्यगतं, 'अपरिवृतानाम्' प्युपलक्षणार्थम् । इति गौतमस्मरणात् । अपरिवृताऽपरिगृहीता अत्रेष्टा । चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्माषयोः । अग्न्यर्थ वैतानिकारन्यर्थम् । एवं च वृक्षास्तृणकाष्ठादीनि अनिषिद्धैर्ग्रहीतव्यो मुष्टिरेकः पथि स्थितैः ।। च गृहाच्छादनाद्यर्थमरण्यादपि राजाऽननुमत्या नीतानि यज्ञश्चेतिरुद्धः स्यादेकेनाङ्गेन यज्वनः । स्तैन्यनिमित्तान्येवेत्युक्तम् । मवि. ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि । (४) तस्मान्न दण्डो नाऽप्यधर्मः। यो वैश्यः स्याद्बहुपशुह-नक्रतुरसोमपः । (५) उपसंहारस्य फलवादेन राज्ञो महत्कार्य दण्ड- कुटुम्बात्तस्य तद्रव्यमाहरेद्यज्ञसिद्धये ॥ मित्यत्र सूचितस्य प्रतिप्रसवमाह-- वानस्पत्यमिति । (१) अत्राङ्गग्रहणान्न केवलं सर्वासां दक्षिणानाम- वानस्पत्यं वनस्पत्युद्भवम् । 'ग्राम्येच्छया गोप्रचारो भूमी संपत्तौ । वैश्यानामिदमाहरणं विधीयते । अपि च राजवशेन वा । द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदा. तस्मिन्नपि पश्वादावाहरेदिति तत्स्वीकारोन्यनिमात्रमुच्यते। हरेत् ॥' इति याज्ञवल्क्योक्तेः ( यास्मृ. २०१६६ )। नोपायविशेषः । अतश्च याञ्चया विनिमयेन चौर्यण वाऽ- गोप्रचारः गोचरणार्था भूमिः । स्ववदात्मीयवत् । तथा पहर्तव्यम् । ननु च चौर्यण स्वाम्यं नोत्पद्यत इत्युक्तम्। गौतमोऽपि---'वीरुद्वनस्पतीनां च पुष्पाणि स्ववदाददीत नैष दोषः । इह स्वशब्देनैवोक्तं हर्तव्यमिति । एवं ह्याह, फलानि चापरिवृतानाम्' ( गौध. १०।२५ )। मच. 'हर्तव्यं हीनकर्मणः' इति (मस्मृ. ११।१६) अयं चापहारः (६) वनस्पतयो वृक्षवल्यादयस्तत्र भवः वानस्पत्यः प्रागारब्धयागस्य सर्वाङ्गोतस्यैकाङ्गासंपत्तौ प्रारिप्स्य- मूलफलादिरहित इति शेषः, अग्न्यथै, गोभ्यो गवाम् । मानस्य वेति न विशेषहेतुरस्ति, ब्राह्मणस्य विशेषेणेति वचनात् क्षत्रियवैश्ययोरप्यस्ति, तदेकाङ्गग्रहणमस्मि- 'द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिाविक्षु द्वे च मूलके । निमित्ते । ननु 'न क्षत्रियो याचेदि ति क्षत्रियस्य याञ्चा आददानः परक्षेत्रान्न दण्डं दातुमर्हति ॥ प्रतिषिद्धा । अत्यलामिटमुच्यते । ब्राह्मणस्यापि चौर्य (१) द्विजग्रहणं शूद्रप्रतिषेधार्थम् ! अध्वगो निषिद्धम् । तस्मात्तस्मिन्निमित्ते नात्यर्जनोपायनियमः । नैकग्रामवासी । तत्रापि क्षीणवृत्तिः क्षीणपथ्योदनः धार्मिके सतीत्यनुवादोऽयम् । यो हि धर्मज्ञो राजा द्वाविष दण्डौ, मूलके, प्रदर्शनार्थ चैतत्परिमितहरीतक- * ममु. गोरावत् । * शेपं गोरावत् । (१) मिता. २१२७५; पमा. ४४४ कः ( का); दवि. (१) मस्मृ. ८१३४१; मिता. २।२७५; पमा. ४४४; ४१ न्यो ( व्या) कः ( का); नृप्र. २६५, सवि. ४६५ विचि. १४६, नृप्र. २६५, सवि. ४६५, व्यप्र. ३९१%; दविवत् ; व्यप्र. ३९१ पमावत् ; व्यउ. १२९; विता. व्यउ. १२९; विता. ७९६; सेतु. २४९; समु. १५२; ७९६, समु. १५२. विग्य. ५३. (२) मस्मृ. १११११. (३) मस्मृ. ११११२. नन्द.

·- . तलिनिमित्ते चौर्य विहितमिति । अन्यस्य तु निगृहीत (६) अथ वर्षत्रयपयांतभृत्यवृत्तिना वर्षयपर्याप्तभृत्यवृत्तिना वक्ष्यमाणन बाकुतः प्रवृत्तिः । बहुपशुग्रहणं धनमात्रोपलक्षणार्थम् । किञ्चिन्यूनधनेन स्नातकेन निवेदितस्य कोशहीनस्य राज्ञः (हीनक्रतुरित्युपलक्षणार्थ ) कुतः, कर्मयोगादन्यदपि कर्तव्यमाह-- यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धः स्यादिति। श्लोकदयमेक दानादि न करोति । (आहितामौ) सत्यप्यसोमपे। वाक्यं; सति राजनि दानशीले राजनि विद्यमानेऽपि कुटुम्बात् गृहादित्यर्थः । गृहाद्धि चौर्य दोषवत्तरमत- एकनाङ्गेनैकाङ्गवैकल्येन यशः प्रतिरुद्धश्चेद्विनितश्चेत् स्तदनुज्ञायते । न पुनरप्येवमेव नियमोऽन्यतोऽपि यत् राशः कोशाभावादिति भावः । खलादेः संपद्यते तत्कर्तव्यमेव । वक्ष्यति च 'खलाक्षेत्राद य इति । हीनक्रतुः अनग्न्याधानादिकान्तस्य वैश्यस्य गाराद्वा' (मस्मृ. ११।१७) इति । मेधा. कुटुम्बात् गृहाद्यशसिद्धये एकागहीनयज्ञस्य समाप्तये (२) क्षत्रियादेयजमानस्य यदि यश इतराङ्गसंपत्तौ यावता द्रव्येण स यज्ञः सिद्धयति तावद्रव्यमाहरेत् सत्यामेकनाङ्गेन विना निरुद्धः स्यात्तदा यो वैश्यो प्रसह्य गृह्णीयात् , स राजेति विपरिणामः । राजैव का बहुपश्वादिधनः तस्य प्राक् यज्ञसिद्धयर्थं चौर्येणाहरेत् । न यज्वा, कुत एतत् ? राज्ञ एवाहरणबलोपपत्तेः । महा- एतच्च धर्मप्रधाने राजनि सति कार्यम् । स हि शास्त्र- ' भारतेऽप्यस्य वचनस्य चतुर्थः पादो 'यज्ञार्थ पार्थिवा मनुतिष्ठन्तं उपेक्षते। गोरा. हरेत्' इति पठ्यते । तेनापि राजैव कर्ता व्याख्येयो न (३) यज्वनः क्षत्रियस्य विशेषेण तु ब्राह्मणस्य । यज्वेति। नन्द. एकनाङ्गेनाप्राप्तेन आज्यस्य पशोर्वस्त्रादीनां वा दक्षिणा- आहरेत् त्रीणि वा द्वे वा कामं शूद्रस्य वेश्मनः । नामन्यतमस्याभावेन प्रतिरुद्धः प्रतिबद्धः । धार्मिके न हि शूद्रस्य यज्ञेषु कश्चिदस्ति परिग्रहः ।। सतीत्यधार्मिकस्य राशो यज्ञसंपत्त्यनुरोधेन वैश्यधनापहर (१) वैश्यासंभवे शूद्रादग्याहर्तव्यम् । त्रीणेि वा द्वे णानुपपत्तेरुक्तम् । वेत्यङ्गप्रकरणादङ्गानि वेदितव्यानि । अत्रार्थवादो न हि य इति । हीनक्रतुरकृतपञ्चमहायज्ञः । असोमपः शद्रस्येति । यद्यपि पूर्वमनेकोपायकृतमाहरणं विहितं अपीतसोमः । एतेन सोमपस्य पञ्चयज्ञाकरणेऽपि श्रेष्ठ- तथापि भिक्षणमत्र नास्ति । न यज्ञार्थ धनं शूद्राद्विप्रो तोक्ता । तस्य वैश्यस्य कुटुम्बात् कुटुम्बार्थधनादाकृष्यै- भिक्षेतेति । ननु च स्मृत्यन्तरेऽविशेषेण शूद्रधनेन यागः कमंशं राजा ब्राह्मणाय दद्यात् । मवि. प्रतिषिद्धः । अस्योपदेशस्य सामर्थ्याच्छूद्रात्प्रतिगृहीतेति (४) क्षत्रियादेर्यजमानस्य विशेषतो ब्राह्मणस्य यदि द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाहुः । ब्राह्मणेन स्वीकृतत्वान्नैव यज्ञ इतराङ्गसंपत्ती सत्यामेकेनाङ्गेनासंपूर्णः स्यात्तदा यो तच्छूद्रधनमिति । यस्तु प्रतिषेधः स शूद्रस्य शान्तिक- वैश्यो बहुपश्वादिधनः पाकयज्ञादिरहितोऽसोमयाजी तस्य पौष्टिकादि येन धनेन करोति ऋत्विग्वत्तत्र द्रष्टव्यः । गृहात्तदशोचितं द्रव्यं बलेन चौर्येण वाहरेत् । एतच्च इह तु भूतपूर्वगत्या शूद्रधनव्यपदेशोऽस्य स्यात् ।। धर्मप्रधाने सति राजनि कार्यम् । स हि शास्त्रार्थमनु- सांप्रतिकत्वाभावे च सा । मेधा. तिष्ठन्तं न निगृह्णाति । ममु. (२) यज्ञस्य द्वित्राङ्गकवैकल्ये सति, तानि त्रीणि (५) विहितदक्षिणा तु शुद्रादिप्रतिग्रहेणापि देयेत्याह- वाऽङ्गानि वे वाऽङ्गे, निर्विकल्पं शूद्रगृहाच्चौर्येण आहरेत् , यशश्चेति पञ्चभिः । प्रतिरुद्धः असमाप्तकल्पः । एकेन यस्मात् शूद्रस्य यज्ञसंबन्धो मनागपि नास्ति । यशार्थ दक्षिणारूपेण । धार्मिक इति विशेषणाद्वलादपि वैश्या- च धनम् । तथा च 'यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा दिभ्यो दक्षिणा ग्राह्येति शेषः । ब्राह्मणस्य विशेषेणेति इति स्भर्यते भिक्षितशूद्रधनस्य प्रतिषेधो भविष्यति विशेषणं दक्षिणार्थ क्षत्रियस्यापि भिक्षासूचकम् । न यज्ञार्थे धनं शूद्रादिति । गोरा. किञ्च य इति । कुटुम्बात् गृहादपि ग्राह्यम् । यज्ञ- सिद्धये यशसभातये । तद्रव्यं दक्षिणारूपमिति भावः । (३) यदि तु यज्ञाङ्गद्वयत्रयस्यासंपत्तिस्तदा शूद्रस्यैव मच. (१) मस्स. ११.१३.

·प्रास्त्र १७२५ * गोरा. ममु. मवि. मच. तथाविधस्य धनादित्याह-- आहरेदिति यज्ञेषु परि- रित्ययागशीलस्यापि द्रष्टव्यम् । मेधा. अहो यशनिमित्तधनपरिग्रहो, यशार्थता धनस्य । मवि. (२) प्रतिग्रहादिना आदानं धनग्रहणं नित्यं (४) यज्ञस्य द्विव्यङ्गवैकल्ये सति तानि त्रीणि यस्यासौ आदाननित्यो ब्राह्मणस्तस्मादिष्टापूर्तदानरहितात् चाऽङ्गानि द्वे वाऽ) वैश्यादलाभे सति निर्विशकं यज्ञाङ्गयाञ्चायां कृतायामददन् चौर्येण हरेत् । एवंकृते शद्रस्य गृहाबलेन चौर्यण बाहरेत् । यस्माच्छद्रस्य अस्यापहर्तुः ख्यातिः प्रकाशते धर्मश्च वृद्धिमेति । क्वचिदपि यशसंबन्धो नास्ति । 'न यज्ञार्थ धनं शूद्राद्विप्रो भिक्षेत' इति वक्ष्यमाणप्रतिषेधः शूद्राद्याचनस्य न तु (३) अदानुरदानशीलादादाननित्यानित्यार्जकात् अ. बलग्रहणादेः। प्रयच्छतः तदा तद्धनमददतोऽपि त्रैवर्णिकादाहरेत् । (4) कश्चिदिति यज्ञोद्देशेन 'न यज्ञार्थ धनं' यज्ञोद्देशेन 'न यज्ञार्थ धनं, एकमङ्गं द्वयं प्रयमित्यन्येषूक्तमतस्तु बह्वपि ग्राह्यम् । इत्यादिवचनविरोधात् तत्समाप्त्यर्थं तु न दोषः । मच. ब्राह्मणस्य त्वयज्वनोऽपि धनमनादेयमिति वक्ष्यति । एतच्च राजा स्वकोशे सत्यपि गृहीत्वा दद्यादिति (६) वैश्याभावे राजा किं कुर्यादित्यपेक्षायामाह--- ग्राह्यम्। आहरेत् त्रीणि वा द्वे वेति । न केवलमङ्गं राजा शूद्रस्य (४) आदाननित्यात् प्रतिग्रहपरात् । अदातुः स्वर- गृहादाहरेत् किन्तु त्रिभिरङ्गैः। यज्ञप्रतिग्रहहेतुरुत्तराधे- सतः । अप्रयच्छतः अनिषेधकात् । अस्य अयज्वनो नोक्तः, परिग्रहः संबन्धः। नन्द. यज्वनो वा। यशोऽमुकस्य धनेनास्मद्यागः समाप्त इति योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । वर्धते परधर्मोत्पादकत्वोपकारात् । तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन् ॥ (५) एवं कुर्वतो राज्ञः फलमाह-- आदाननित्या- (१) ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यामप्येवंविधाभ्यां आहर्तव्यमिति श्लोकार्थः । गोग्रहणं तावत्परिमाणधनोपलक्षणार्थम् । वादातुरिति । अदातुरित्यप्रयच्छतोऽदातुः कदर्यादिति यावत् । तद्र्व्यमाहरेत्तथा कुर्वतो राज्ञो यश: प्रथते । अयज्वाऽसोमयाजी। नन्द. (२) योऽनाहितामिोशतपरिमाणधन आहितामिरपि तथैव सप्तमे भक्त भक्तानि षडननता । या असोमयाजी गोसहस्रपरिमाणधनस्तयोरपि गृहाभ्यां अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥ प्रकृतमङ्गद्वयं त्रयं वा क्षिप्रमाहरेत् । वैश्यादपहरण- (१) आत्मकुटुम्बावसादेऽपि पूर्ववत्परादानं कर्त- स्योक्तत्वात् ब्राह्मणाच्च वक्ष्यमाणत्वात् इदं क्षत्रिय- व्यम् । अश्वस्तनग्रहणादेकदिननिवृत्त्यर्थमेवानुजानाति विषयम् । xगोरा. नाधिकम् । हीनकर्मण इति 'किमर्थम् ? स्मृत्यन्तरे-- (३) द्वित्राणामाहरणे तेषां क्लेशाभावात् । हीनादादेयमादौ स्यात्तदलामे समादपि । असंभव आदाननित्याचादातुराहरेदप्रयच्छतः । त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात् ॥' सप्तमे भक्ते, त्र्यहं तथा यशोऽस्य प्रथते धर्मश्चैव प्रवर्धते ।। येन न भुक्तं चतुर्थेऽहनि प्रातर्भोजनार्थ परादाने प्रव- (१) अयं सर्ववर्णविषयः श्लोकः । आदाननित्यो तेत । 'सायंप्रातर्भुजीते 'त्यहन्यहनि भक्तद्वयं विहितम् । यः सर्वकालं कृषिप्रतिग्रहकुसीदादिभिर्धनमर्जयति, न मेधा. च ददाति, तत उपायान्तराण्याश्रयणीयानि । अदातु- * ममु. गोरावत्। * ममु., मच., नन्द,, भाच. मेधावत् । (१) मस्मृ. ११।१६; मिता. २०२७५ क्ते (क्तं ); x मवि. गोरावत् । पमा. ४४४दवि. ४१; नृप्र. २६५ मितावत् ; व्यप्र. (१) मस्मृ. ११।१४ [ तयोरपि (द्वयोरपि ) Noted ३९१ भक्ता ( नक्ता ) कर्मणः ( कर्मणा ) : ४२४; ब्यउ. by Jha ]; ग्यनि. ५१६; समु. १५२. १२९ श्रता ( भतः ) पू.; विता. ७९७; समु. १५२; (२) मस्म. ११:१५ [ तथा ( यथा ) प्रवर्धते ( विवर्धते, नन्द. विधा ( निधा ). प्रवर्तते) Noted by Jha ]. १ कर्मार्थम्, मेधा.. मच.

·१४२६ व्यवहारकाण्डम् मच. (२) सायंप्रातभोजनोपदेशात् व्यहमभुक्ते चतुर्थे अपि अरक्षितादाने कुतः प्रातमिदमिति पृष्टेन नाक्षेतव्यं, प्रातः सप्तमे भक्ते यागादिकर्मरहितादाह्निकमात्रपर्याप्तं तथा पत्युरित्यर्थः । मवि. यथैव यज्ञाप्रतिरोधस्तथैव हर्तव्यम् । *गोरा. (४) अश्वस्तननिधानाय भक्तं द्रव्यं कुतो हर्तव्य-- (३) हीनकर्मणः पतितादेरपि । मवि. मित्यपेक्षायामाह-~खलाक्षेत्रादगाराद्वेति । यतो वाऽप्युप- (४) अनश्नता चातुर्वण्येन । हीनकर्मणः कदया- पद्य लभ्यते ततो हर्तव्यमित्यनुपञ्जनीयम् । दपि । ब्राह्मणवं न हर्तव्यं क्षत्रियेण कदाचन । (५) एवं यज्ञापदि राशः कर्तव्यमुक्तमधुना क्षुत्पी दस्युनिष्क्रिययोस्तु स्वमजीवन हर्तुमर्हति ॥ डापदि पुरुषेण कर्तव्यमाह-- तथैव सप्तमे भक्त इति । (१) क्षत्रियेणेति क्षत्रियग्रहणं वैश्यशूद्रयोरफि प्रदर्श- सप्तमे भक्तानि षडनश्नता व्यहमभुञ्जानेन सप्तमे भक्ते नार्थम् । कदाचनेति महत्यामापदीत्यर्थः । दस्युनिष्क्रिय- सप्तम्यां भुक्तं तु चतुर्थेऽहनि हीनकर्मणः स्वस्माद्धीन- योर्ब्राह्मणयोरेव । दस्युस्तस्करो निष्क्रियस्त्वकर्मानाश्रमी । कर्मणः पुरुषात् , अश्वस्तननिधानाय श्वो भवं श्वस्तनं मेधा. निधानं न्यासः श्वस्तनं च तन्निधानं चेति श्वस्तन- (२) उक्तेष्वपि निमित्तेषु ब्राह्मणधनं क्षत्रियेण न निधानं तदभावायाश्वस्तननिधानाय, एवमापद्विपये हर्तव्यम् । अर्थाच वैश्यशूद्राभ्यामपि न हर्तव्यम् । प्रति- परस्वहरणं यथोक्तं कुर्वन् राज्ञा न दण्ड्यः। नन्द. षिद्ध कृद्विहिताननुष्ठानयोः पुनर्ब्राह्मणयोरत्यन्तापदि (६) हीनकर्मणः शूद्रात् । भाच. क्षत्रियो हर्तुमर्हति । * गोरा. खलाक्षेत्रादगाराद्वा यतो वाऽप्युपलभ्यते । (३) दस्युः शुद्रः, निष्क्रियौ क्षत्रियविशी, तेषां आख्यातव्यं तु तत्तस्मै पृच्छते यदि पृच्छति ॥ वित्तमजीवन् क्षत्रियो राजा गृह्णीयात् । मवि. (१) यतो वाऽपीति, आरामादेरपि, आख्यातव्यं (४) तत्र प्रतिप्रसवमाह- ब्राह्मणेति । क्षत्रियेणे- पृच्छत इत्येव । यदि पृच्छतीति वचनं, न हठात्पुनः 'त्युपलक्षणं वैश्यशद्रयोः दस्युनिष्क्रिययो: अजीवन् वृत्त्य- प्रेषणादिना प्रश्नमसौ कारयितव्यः। अथवा पृच्छते न्तराभावात् । निष्क्रियो धर्महीनः । धनस्वामिने। यदि पृच्छति राजेति । राजपुरापनीत (५) तद्रव्यं तस्मै स्वामिने जात्या स्वस्मादपकृष्टा एव विषयभेदा दर्शयितव्यः । तथा च गौतमः- र्तव्यं नोत्कृष्टादित्याह-- ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यमिति । 'आचक्षीत राज्ञा पृष्ट' इति (गौध. १८।३४)। ब्राह्मणक्षत्रियग्रहणमुत्कृटापकृष्टजात्युपलक्षणार्थम् । अस्या- भक्तच्छेदे यज्ञप्रतिबन्धतः प्रकरणविशेषादुभयत्रायं पवादेनोत्तरार्धेनोक्तं दस्युः सहिंसः निष्क्रियस्त्यक्तनिज- विधिज्ञयः। मेधा. धर्मक्रियः, दस्युनिष्क्रिययोब्राह्मणयोरिति विपरिणामः, (२) धान्यादिक्षोदनात् क्षेत्राद्वा यतो वाऽन्यस्मा- अजीवन् वृत्तिहीनः । देशाद्धीनकर्मसंबन्धेन लभ्यते ततो हर्तव्यं, यदि वाऽसौ (६) दस्यति यः स दस्युः निष्क्रियः तस्कराना-. धनस्वामी पृच्छति तदा पृच्छतः तच्चौर्य श्रमिणो तयोः खं द्रव्यं क्षत्रियः अजीवन् हर्नु स्वीकर्तु सनिमित्तकम् । *गोरा. अहति । (३) खलादेरपि राक्षतात् स्वयमेवाहर्तव्यं प्रार्थनेन योऽसाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यः संप्रयच्छति । वा ग्राह्यम् । न तेनास्य पतितग्रहणदोषः । दिने वार- स कृत्वा प्लवमात्मानं संतारयति तावुभौ ॥ द्वयभोजननियमादोजनद्वयं भवतीति व्यवस्थया सप्तमे (१) प्लः समुद्रतरणः। उभौ यस्यापहरति यस्मै भक्त इत्युक्तम् । आख्यातव्यमिति । तस्मै तथाऽन्यस्मा * ममु, गोरावत्। * ममु. गोरावत् । (१) मस्मृ. ११।१८ ग्यनि. ५१६; समु. १५२, (१) मस्मृ. ११।१७; व्यप्र. ४२४ तु (च). (२) मस्मृ. ११:१९; व्यनि. ५१६, समु. १५२. मच. नन्द. तस्य भाच..

·। मच. त्वात् । मच. Xममु. प्रयच्छति । शेषोऽर्थवादः। .. मेधा. अतस्तदपहत्य यागर्सपादनेन देवस्वं कर्तव्यम् । xगोरा. (२) यो हीनकर्मादिभ्यः संप्रयच्छति स कृत्वा प्लव- मात्मानमुक्तेभ्यो विहितेषु निमित्तेषु उक्तरूप यज्ञानादि (३) यज्वाऽयज्वनोधनेषु देवासुरवदृष्टिमारोपयति- धनं हत्वा साधुभ्य ऋत्विगादिभ्यो ददाति स यस्याप- यदिति । हरति तं धनसंरक्षणदुःखाद्यसै ददाति तं दौर्गत्यादेरि. (४) अत्रोपपत्तिमाह-यद्धनं यशशीलानामिति । त्येवं द्वावपि तौ नौरूपमात्मानं कृत्वा दुःखान्मोचयति । गोरा. ने तस्मिन् धारयेदण्डं धार्मिकः पृथिवीपतिः । (३) आत्मानं प्लवं कृत्वेत्यात्मनस्तरणं तारणं पर- क्षत्रियस्य हि बालिश्याबाह्मणः सीदति क्षुधा ।। स्येति दर्शयति । तथा च राज्ञा दस्युनिष्क्रिययोर्द्रव्यं (१) अस्मिनिमित्ते चौरत्वेनानीतेभ्यो राज्ञा दण्डो गृहीत्वाऽपि देयमित्यर्थः । तावुभावित्यर्थलाभेन साधून- न कर्तव्यो यतस्तस्यैव बालिश्यान्मात् क्षुधाऽव- न्यांश्च तद्वित्तविनियोगेन । मवि. सीदन्ति । क्षुधेत्यविवक्षितम् । उभयोः प्रकरणादर्थवाद- मेधा. (४) यो हीनकर्मादिभ्य उत्कृष्टेभ्योऽभिहितेष्वपि निमित्तेषूक्तानुरूपं यशाङ्गादि साधनं कृत्वा साधुभ्य (२) तस्मिन्निमित्तेषु चौर्य कुर्वाणे ब्रामणे धर्मप्रधानो उत्कृष्टेभ्य ऋत्विगादिभ्यो धनं ददाति स यस्यापहरति राजा दण्डं न कुर्यात् । यस्माद्राजमौात् ब्राह्मणः तदुरितं नाशयति यस्मै तद्ददाति तद्दौर्गत्याभिघातादि- क्षुदवसादं प्राप्नोति । गोरा. त्येवं द्वावप्यात्मानं उडुपं कृत्वा दुःखान्मोचयति । (३) आरोपस्य फलमाह---- नेति । स्तेनप्रकरणोपसंहारः (५) चातुर्वर्ण्यस्य बलबुद्धिमतः उपायान्तरमाह-- अनेन विधिना राजा कुर्वाणः स्तेननिग्रहम् । य इति । असाधुभ्यो दस्वादिभ्यः। साधुभ्यो यागादि- यशोऽस्मिन् प्राप्नुयाल्लोके प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ॥ शीलेभ्यः । उभौ दातृप्रतिग्राहकौ । प्लवं प्लवस्थानीयम् । अनेनानन्तरप्रक्रान्तेन मार्गेण चौरनिग्रहं कुर्वाणो, यश: सकलजनसाधुवादो, अस्सिँल्लोके यावजीवं, प्रेत्य (६) अपरमपि परस्वादानविषयमाह- योऽसाधु- मृतश्चानुत्तमं स्वर्गाख्यं सुखमश्नुते इति । प्रकरणोप- मेधा. भ्योऽर्थमादायेति । असाधुभ्योऽयज्ञशीलेभ्यः, तो उभौ संहारोऽयम् । करग्रहणविचारः तानुभयान् । अन्धो जडः पीठसी सप्तत्या स्थविरश्च यः । यद्धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद्विदुर्बुधाः । श्रोत्रियेषूपकुर्वश्च न दाप्याः केनचित्करम् ।। अयज्वनां तु यद्वित्तमासुरस्वं तदुच्यते । (१) सप्तत्या स्थविरः, प्रकृत्या विरूप इतिवत्तृतीया । (१) अयमस्वार्थवाद एव । गुणवद्भयो नापहर्तव्यं सप्ततिवर्षाणि यस्य जातस्य स एवमुच्यते । श्रोत्रियेषु निर्गुणेभ्यस्तु न दोषः। मेधा. वेदाध्यायिषूपकुर्वन् पादशुश्रूषादिना कारुकर्मणा वा, (२) यजनस्वभावानां संबन्धि यद्व्यं तद्यागादौ एते न कर्मवत्कारुशिल्पिनो, 'मासि मासी'त्यादि दाप्याः। विनियोगाद्देवस्वं विद्वांसो मन्यन्ते । यागशून्यानां x ममु. गोरावत् । यत्पुनर्द्रव्यं तद्विकर्मविनियोगाद्धर्माभावादसुरसंबन्धि । (१) मस्मृ. ११।२१. (२) मस्मृ. ८।३४३; व्यनि. ५१६. (३) मस्मृ. ८१३९४ [दाप्याः केनचित्करम् ( दाप्यः (१) मस्मृ. ११।२०; म्यनि. ५१६ तु ( च ) मासु केनचिहमम् ) Noted by Jha ]; मच. दाप्याः (दाप्यः). ( मसु); समु. १५२ मासु (मनु). ज्य.का. २१७ -- मच. नन्द. x भाच. ममुवत् । १ त्वाच.

·मच. प्रकाशतरकरदण्डाः नन्द. क्षीणकोशेनापि न दायाः इति केनचिग्रहणम् । मेधा. .१५) पुनर्वृद्धग्रहणं आदरातिशयार्थम् । कानन्द. (२) अन्धबधिरपङ्गवः सप्ततिवर्षात्प्रभृति च वृद्धः ज्याज्ञवल्क्यो श्रोत्रियाणां च शुश्रूषादिनोपकारकं: केनचिदपि क्षीण- स्तेयलक्षणम् कोशेनापि राज्ञा धान्यषड्भागं शुल्कदानादिकं राजदेयं १ इदानीं स्तेयं प्रस्तूयते। तल्लक्षणं च मनुनाभिहि- न दापनीयः। गोरा. तम् स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्मः यत्कृतम् । (३) जङः विकलवागादिः ।' पीठसी पीठद्वयेन निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वाऽपहुयते च यत् ॥' इति गच्छन्- खञ्जः। श्रोत्रियेषूपकुर्वन् “ तेषां परिचर्यापरः ( मस्मृ. ८।३३२ ) । अन्वयवत् द्रव्यरक्षिराजाध्यक्षादि- करं निवासनिमित्तकम् मत्रि. समक्षम् । प्रसभं बलावष्टम्भेन यत्परधनहरणादिकं (४) दण्डप्रसङ्गेन करादानं बुद्धिस्थं कचिन्निवर्तयति क्रियते तत्साहसम् । स्तेयं तु तद्विलक्षणं निरन्वयं द्रव्य- अन्ध इति । जडो बधिरः, पीठसपी पङ्गुः परायत्त- स्वाम्याद्यसमक्षं वञ्चयित्वा यत्परधनहरणं तदुच्यते । गमनेन पीठवत्सप्तुं शीलमस्येति, सप्तत्या स्थविरः यच्च सान्वयमपि कृत्वा न मयेदं कृतमिति भयान्निहुते सप्तत्युत्तरवया: एतांश्चतुरः शुश्रूषवा धनैर्वोपकुर्वन् न तदपि. रतेयम् । नारदेनाप्युक्तम् -- 'उपायैर्विविधैरेषां कर दाप्य इत्यन्वयः । श्रोत्रियेष्विति विषयसप्तमी। छलयित्वाऽपकर्षणम् । सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्य: स्तेयमाहुर्मनी- केनचिद्राज्ञा, करपदं दण्डशुल्कयोरुपलक्षणम् । षिणः ॥' इति । मिता. (५) पीठसपी पङ्गुः, सप्तत्या वयसा सप्तत्या, अब्राह्मणा अप्यते करं न दाप्याः । मानेन तुलया वाऽपि योऽशमष्टमकं हरेत् । श्रोत्रियं व्याधितातौ च वालवृद्धावकिश्चनम् । दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ।। महाकुलीनमार्य च राजा संपूजयेत् सदा ॥ (१) अकूटेनैव कौशलात्---- 'मानेन तुलया वाऽपि (१) संपूजनमनुग्रहः । अनेकार्थत्वाद्धातूनां न हि योऽशमष्टमकं हरेत् । दण्डं स दाप्यो द्विशतं वृद्धौ बालादीनामन्या पूजोपपद्यते । श्रोत्रियोऽत्र ब्राह्मण एवेति हानौ च कल्पितम् ॥' एतदपि रतेयद्रव्यसारतापेक्षया स्मरन्ति । आर्तः प्रियवियोगादिना । अकिञ्चनो दुर्गतः । । व्यवस्थापनीयम् । स्पष्टमन्यत् । विश्व.२।२५० महाकुलीनः ख्यातिधनविद्याशौर्यादिगुणे कुले जातो (२) यः पुनर्वणिक् व्रीहिकापांसादेः पण्यस्याष्टममंशं महाकुलीनः। आर्यः ऋजुप्रकृतिरवक्र: । एतेषां दान मानादिभिरनुग्रहः कर्तव्यः । केचिदकिञ्चनं महाकुलीन- कूटमानेन कूटतुलया वा अन्यथा वा परिहरति असौ पणानां द्विशतं दण्डनीयः । अपहृतस्य द्रव्यस्य पुनर्वृद्धौ विशेषणं व्याचक्षते । मेधा. हानौ च दण्डस्यापि वृद्धिहानी कल्प्ये । * मिता. (२) अध्ययनानुष्ठानवन्तं ब्राह्मणं रोगिणं प्रिय- वियोगाक्रान्तं बालवृद्धदरिद्रमहाकुलीनोत्पन्नावोपेतान् (३) मानेन कुडवादिना । +अप. राजा दानमानप्रियकरणेन सर्वदा पूजयेत् । गोरा. (४) मानं प्रस्थद्रोणादि, तुला सुवर्णादितुलनदण्डः । (३) आर्य आर्यप्रधानम् । मवि. *. विर., पमा., विचि. मितावत् । + शेषं मितावत् । (४) न केवलमनादानं यदि ते निःस्वास्तेभ्यः (१) यास्मृ. २।२४४; अपु. २५८।३८ दण्ड...... शतं प्रत्युतान्धादिद्वादशेभ्यो दानमेवेत्याह--- श्रोत्रियमिति । ( द्वाविंशतिपणान् दाप्यो ); विश्व. २।२५०; मिता. ; अप.; आर्तः पुत्रादिनाशेन । अकिञ्चनः निःस्वः । आर्योऽ- व्यक. ११०; विर. २९५ योऽशमष्टमकं ( यो योऽशमष्टमं ); पमा. ४५८; विचि. १२४.५ मकं ह (ममाह ); दवि. ८९ वक्रबुद्धिर्व्यवहारेऽपि । योऽश ... रेत् ( यो हरेदंशमष्टमम् ) स (प्र); वीमि.; * ममु. गारावत् विता. ७६८; राकौ. ४९३ विरवत् ; सेतु. २३० विचि- (१) मस्मृ. ८१३९५ [ व्याधिताती ( व्याधिनात ) यत् ; समु. १५९ मकं ह ( ममाह ) च (प्र); विष्य. Noted by Jha]. ५१ शमष्टमकं ( शादधिकमा ).

·च्चीयते । .. अप. एतच प्रतिमानस्याप्युपलक्षणम् ।::दवि.८९ स्यैव समवायादिति प्रतिभाति । दवि. १०१ (५) अपिशब्देन गणनावञ्चनांदिपरिग्रहः । :: (७) तुशब्देन द्विशतादिपूर्वोक्तदण्डव्यवच्छेदः ।' कारान्मूल्यविशेषापहृतद्रष्यस्य । न्यूनाधिकभावः समु- वीमिः वीमि. तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च । 'भेषजस्नेहलवणगन्धधान्यगुडादिषु । एभिश्च व्यवहा. यः स दाप्यो दममुत्तमम् ।। पण्येषु प्रक्षिपन हीनं पणान् दाप्यस्तु षोडश ॥ (१) स्वाभिप्रेतव्यवहारसिद्धयर्थ- 'तुलाशासन- (१) सादृश्यादिना केतुभ्रंमं चिकीर्षुः 'भेषजः मानामा कूटकृनाणकस्य च । एभिश्च व्यवहां य: स स्नेहलवणगन्धधान्यगुलादिषु । पण्येषु हीन क्षिपतः दाप्यो दममुत्तमम् ॥' आसनग्रहणं सर्वलेख्यलक्षणार्थम् । पणान् दाप्यस्तु षोडश ॥' हीनं हीनमूल्यम् । ऋज्व- मानानि संतिकाप्रस्थप्रभृतीनि । स्पष्टमन्यत् । न्यत्। विश्व. रा२५१ विश्व. रा२४६ (२) भेषजमोषधद्रव्यम् । स्नेहो घृतादिः । लवणं (२) नुला तोलनदण्डः । शासनं पूर्वोक्तम् । मानं प्रसिद्धम् । गन्धद्रव्यमुशीरादि । धान्यगुडौं प्रसिद्धी प्रस्थद्रोणादि । नाणकं मुद्रादिचिह्नितं द्रम्मनिष्कादि । आदिशब्दाद्धिगुमरीचादि । एतेष्वसारद्रव्यं विक्रयार्थ एतेषां यः कूटकृत् देशप्रसिद्धपरिमाणादन्यथा न्यूनत्व- मिश्रयतः पोडशंपणों दण्डः । * मिता. माधिक्यं वा द्रम्मादेरव्यवहारिकमुद्रात्वं वा ताम्रादि- (३) हीनं अल्पमूल्यम् । गर्भवं वा करोति, यश्च तैः कूटैनिन्नपि व्यवहरति, (४) हीनमपद्रव्यं, एतच्च विक्रेतव्ये प्रक्षेपमात्रेण तावुभौ प्रत्येकमुत्तमसाहसं दण्डनीयो। xमिता. बोद्धव्यम् । बृहस्पतिस्तु तादृशे विक्रीते सति द्विगुण (३) शासनं 'दत्त्वा भूमिं निमन्धं च' इत्यत्रोक्तम् । पण्यदानं दण्डं च वदतीत्यविरोधः । २९५ (५) यथोक्तं द्रव्यं विक्रीणन्परद्रव्येण विमिश्रित्य यो (४) शासनं राजनिबद्धचिह्नमुद्रा । विर.२९९ विक्रीणीते तस्य षोडशपणा दण्ड इत्यर्थः । गुरुमूल्यक (५) आद्यचकारेण कुटकारयितुर्द्वितीयचकारेण कूट- द्रव्येषु बृहस्पत्युक्ता लघुमूल्यकेषु याज्ञवल्क्योक्ता व्यवहारयितुः संग्रहः । व्यवस्था इत्यविरोधः। विचि. १२६ अकूट कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । (६) अत्राऽपद्रव्यप्रक्षेपस्य विक्रयपर्यन्ततायां दोन स नाणकपरीक्षी तु दाप्य उत्तमसाहसम् ॥ त्वमन्यथाऽदृष्टार्थत्वाभिपातः । अभिसंधिमात्रस्याऽपि : शेषं मितावत् । - पमा. मितावत् । दण्डप्रयोजकत्वकल्पनायामतिप्रसंगश्च स्यात् , अतो (२) यास्मृ. २।२४०; अपु. २२७।६०-६१ मानानां वचनमिदमल्पव्यामिश्रणपरं श्रुतभेषजादिमात्रविषयं वा । ( कर्ता च ) कस्य ( शकस्य ) : २५८।३४ दम ( दण्ड ); तस्य कस्यचित् स्वरूपेणैवाल्पत्वात् क्वचिदपकर्षस्याल्प- विश्व. २।२४६; मिता.; अप.; व्यक. १११; विर. : शेपं मितावत् । * पमा. मितावत् । २९९; पमा. ४५७ श्च ( स्तु); विचि. १२७ नाण (१) यास्मृ. २०२४५, अपु. २५८।३९; विश्व. (त्कान ); दवि. ९६ दम ( दण्ड ); नृप्र. २६९ नाण २२२५१ प्रक्षिपन् हीनं ( हीनं क्षिपतः ); मिता.; अप. (नाण [ श] ) श्च (स्तु); बीमि.; विता. ७६८ कृना उत्तराधे ( पण्येपु हीनं क्षिपतः पणा दण्डरतु पोडश); ब्यक. ( कं ना ); राकौ. ४९२ दविवत ; सेतु. २३१; समु. ११० उत्तरार्धे ( पण्येषु हीनं क्षिपतः पणा दण्डस्रयोदश); १५९ दविवत्. विर. २९७ अपवत् ; पमा. ४५८ दाय ( दण्ड्य); विचि. (२) यास्मृ. २।२४१; अपु. २५८।३५क्षी तु (क्षायां ) १२६ अपवत् ; व्यनि. ५११ अपवत् ; दवि. १०० उत्तम ( प्रथम ); विश्व. २०२४७ उत्तम ( प्रथम); मिता.; अपवत् ; वीमि.; विता. ७६८, राकौ. ४९३ गन्ध अप.; व्यक. १११; विर. २९९ अकृटं ( न कूट); पमा. (हिङ्गु ); समु. १५९ धान्य (द्रव्य ). ४५७; विचि. १२७ नाण' ( कान ); दवि. ९७ अकूटं विर. अप. *-वीमि.

·ध्वपारम् , अप. : (१) जाननपि तु लोभादिना-'अकूट कूटकं (१) एवं तावत् प्रत्येकव्यतिक्रमेऽनुशासनमुक्तम् । ब्रूते कूटं यत्राप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः इदानीं. कारुकादीनां संभूयव्यतिक्रमेऽनुशासनमाह- प्रथमसाहसम् ॥' तुशब्दः सुवर्णमाणिक्यादावतिरिक्त संभूयेति । संभूयैकमत्येन कारुशिल्पिनां साबाधं पीडा- दण्डशापनार्थः। विश्व. २०२४७ करमन्यशिल्पिजनस्य तनिष्पादितद्रव्यस्य वा कुर्वतां (२) नाणकपरीक्षिणं प्रत्याह- प्रत्याह- अकूटमिति । कार्षापणसहस्रं दण्डः शिल्पाघस्य हानी वृद्धौ वा यः पुनर्माणकपरीक्षी ताम्रादिगर्भमेव द्रम्मादिकं सम्यगिति कर्तव्यः । ये हि भाजनादीनि द्रव्याणि स्वयमेव कृत्वा ब्रूते, सम्यक् वा कूटकमिति असाघुत्तमसाहसं दण्ड्यः । विक्रीणन्ति, ते शिल्पिनः कांस्यकारादयः । ये तु परकी- +मिता. यान्येव गृहादीनि निष्पादयन्ति, ते कारवः । तेषामा- (३) यो नाणकस्य द्रम्मादेः परीक्षया जीवति स गन्तुकशिल्पिजनस्यानवकाशार्थ कारयितृजनार्थिताति- चेदकूटं समीचीनमसमीचीनमिति ब्रूयात्कूटं चाकूट- | अयादा अर्घस्य हानि वृद्धिं वा यदा कुर्युः, तदाऽयं मिति । तदैव स उत्तमसाहसं दण्ड्यः। एतच तत्त्व- दण्ड इत्यवसेयम् । विश्व. श२५५ वेदिनो रागद्वेषादिवशादन्यथा ब्रुवतो दमविधानम् । (२) वणिज: प्रत्याह-- -संभूयेति । राजनिरूपिता- घंस्य -हासं वृद्धिं वा जानन्तोऽपि वणिजः, संभय (४) कानको मुद्रापो मुद्रापरीक्षकः । xविचि. १२८ मिलित्वा, कारूणां रजकादीनां, शिल्पिनां चित्रकारा- (५) इदं आशयापराधे, तद्व्यतिरेके तूत्तमादल्प- दीनां, सबा, पीडाकरमर्धान्तरं लाभलोभात् कुर्वन्त: पणसहसं दण्डनीयाः। xमिता. महतीत्याहुरिति रत्नाकरः । अत्र यद्यप्याशयापराधाभावे दण्डाभाव एवं उचितस्तथापि परीक्षणासमर्थस्य तत्र (३) पण्यानां राजकृतमधं विदित्वा ततोऽन्यथाभूत- प्रवृत्तिरेव दोष इत्यभिसंधाय दण्डाभिधानमिति प्रति- मधं वाणिज्याजीविनां कारुशिल्पिप्रभृतिजनस्य संबाधं दवि.९७ पीडाकरं कुर्वतां राजकृतार्थापक्षयाऽर्घस्य हासे वृद्धौ वा पणसहस्रपरिमितो दण्ड: कार्य: (६) चकारेण कूटं जानन्नपि न जानामीति ब्रूते इति समुच्चीयते । वीमि. (४) कारवोऽत्र प्रतिमाघटकादयः, शिल्पिनश्चित्र- 'संभूय कुर्वतामर्ष सबाधं कारुशिल्पिनाम् । कारादयः । तेषां साबाधमतिपीडाकरमधं ये वणिजः अर्घस्य हासं वृद्धिं वा जानतां दम उत्तमः ॥ संभूय कुर्वन्ति, ये वा राजस्थापितस्य मूल्यस्य हास वृद्धिं च संभूय कुर्वते तेषां सहस्रपणात्मको दण्ड + पमा. भितावत् । * विर. अपवत् । +विर. ३०० x शेषं अपवत् । : शेषं मितावत् । 'संभूय वणिजां पण्यमनघेणोपरुन्धताम् । ( अक्टे ) कूटं (कूटे); वीमि. प्यकूटकम् ( प्यकूटकृत् ); विक्रीणतां वा विहितो दण्ड उत्तमसाहसः।। विता. ७६८, राकौ. ४९३ अकूटं ( अकूटे) दाप्य ( दण्ड्य); सेतु. २३२, समु. १५९. x पमा., वीमि., विता. मितावत् । * मितावद्भावः। (१) यास्मृ. २१२४९; अपु. २५८१४० उत्तरा + विचि., दवि. विरवत् । ( अर्थस्य -हासं वृद्धिं वा सहस्रो दुण्ड उच्यते ); विश्व. उच्यते); पमा. ४५८, विचि. १२८ व्यकवत् ; दवि. २१२५५ सबा ( साबा ) उत्तरार्धे ( अर्घस्य हानौ वृद्धौ वा ९७ ताम सवा ( तां सर्व साबा ) उत्तरार्थों व्यकवत् ; वीमि.; साहस्रो दण्ड उच्यते); मिता. नतां (नतो); अप. सवा विता. ७६९ हासं वृद्धि ( वृद्धि -हासं) नतां (नतो); ( संवा ) उत्तरार्धे ( अर्घस्य -हासे वृद्धौ वा साहस्रो दण्ड राको. ४९३ सबा (साबा); सेतु. ३०१-२ उत्तराधे उच्यते ); व्यक. १११ सवा ( साबा ) उत्तरार्ध ( अर्धस्य ( अर्धस्य हानि वृद्धिं च सहस्रो दण्ड उच्यते ); समु. ९१ हानि वृद्धिं च साहस्रो दण्ड उच्यते); विर. ३०० सवा सवा (साबा). ( सावा) उत्तरार्धे ( अर्धस्य हानि वृद्धिं च साहसं दण्ड (१) यास्मृ. २१२५०; विश्व. २१२५६; मिता अप. भाति । अप. इत्यर्थः ।

·दिभिः। (१) उक्तादेव हेतो:- संभ्य वणिजां पण्यमन (२) केन पुनरर्पण पणितव्यमित्यंत आह-राजनीति। गोपरुन्धताम् । विक्रीणतां वा विहितो. दण्ड उत्तम राजनि संनिहिते सति यस्तेनार्यः स्थाप्यते निरूप्यते साहसः। विश्व. २।२५६ तेनार्पण प्रतिदिनं क्रयो विक्रयो वा कार्य: । निर्गत: (२) ये पुनर्वणिजो मिलित्वा देशान्तरादागतं पण्य- सवो निःलवो विशेषस्तस्माद्राजनिरूपिता_यो निःस्रवः मनषेण हीनमूल्येन प्रार्थयमाना उपरुन्धन्ति, महाषेण स एव वणिजां लाभकारी न पुन: स्वच्छन्दपरिकल्पि. या विक्रीणते, तेषामुत्तमसाहसो दण्डो विहितो मन्वा- तात् । मनुना चार्घकरणे विशेषो दर्शित:---. 'पञ्चरात्रे * मिता. पञ्चरात्रे पक्षे मासे तथा गते । कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्ष- (३) राजनिर्मितमघमगणयित्वा स्वयं कल्पितेन संस्थापनं नृपः ॥' इति । +मिता. महताऽधैण वणिजां मिलितानां वणिगन्तरैराहतं पण्य (३) राजभिर्योऽर्घः स्थापितो निर्मितस्तेन वणिग्भिः मुपरुन्धतां विरुद्धं विक्रयं कुर्वतां, तथा राजकृतादर्घा- प्रत्यहं विक्रय: क्रयश्च कार्यः । तस्मादर्धाद्यो निःसवो द्विहीना_पादनेन स्वकीयस्य पण्यस्य निर्गम(मं) द्रव्योत्कर्षः स एव वणिजां प्रशस्तो लाभः । नान्यथा । कुर्वतामुत्तमसाहसो दण्डः। अप. *अप. (४) अनर्धेण अनुचितमूल्येन । दवि. ९२ (४) राजनि राजविषये राशे वा योऽर्घः स्थापित: प्रकाशस्यप्रकरणे प्रसंगत: अर्घस्थापनाविधि: तेनैव क्रयविक्रयौ, तस्मात्त्रयाद्विक्रयाद्वा तस्मात्क्रयाद्विक्रयाद्वा यो निश्चयो राजनि स्थाप्यते योऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः । लाभ: स एव तेषां लाभकृत् उपचयकृत् नान्यो क्रयो वा निःस्रवस्तस्माद्वणिजां लाभकृत् स्मृतः ॥ दण्डापादकत्वादिति द्वितीयश्लोकार्थः । *विर. ३०३ (१) केन तर्षर्धेण पण्यानां विक्रय इति । उच्यते (५) अथैवं दण्डवर्जनं वृत्तिश्च तेषां कथं स्यादत 'राजनि स्थाप्यते योऽर्घः प्रत्यहं तेन विक्रयः । ऋयो आह---- राजनीत्यादिना । राजसंनिधौ तदनुमत्या वा।' कार्य इति शेषः । यथासौ राजकुलाधिष्ठितनिपुण- वणिग्भिर्योऽघों व्यवस्थाप्यते, प्रत्यहं तेनार्पण विक्रयः वणिनिरूपितो दिवसाघ:, तेन क्रीतानां पुनर्विक्रय: क्रयश्च वणिजां कार्यः । तस्मात् क्रेयविक्रेयायो निर्गत: कस्मात् , यमाय-- 'विक्रयो वाऽपि वणिजां लाभतः सवोऽवशेषः वृद्धिभाग इति यावत् स एव लाभकृद्वणिजां स्मृतः ॥' स्मृत इति वचनालाभेनापि विक्रयो धर्म वृत्तेर्हेतुरित्यर्थः । वीमि. इति ज्ञायते । विश्व. २।२५७ स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृहीत पञ्चकम् । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी । * विर., पमा., विचि., दवि., वीमि., विता. मितावत् । (१) लाभकल्पना तु वणिजां किं यदृच्छयैव । तां वा वि ( ताममि); ब्यक. १११ सः (सम्); विर. ३०० णोप ( णाव ) वा वि (वामि ); पमा. ४५८ जां नेत्युच्यते । कथं तर्हि-- 'स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् ( जा ) वा ( च ); विचि. १२८ णोप ( गाव ); दवि. गृहीत पञ्चकम् । दशकं पारदेश्ये तु य: सद्य: क्रय- ९२ विरवत् ; पीमि.; विता. ७६९; सेतु. ३०२ जां विक्रयी।' इति । यो यस्य पण्यस्य सद्यः क्रयविक्रयी, (जः ) णोप ( णाप ); समु. ९१. स तस्य दशकं पञ्चकं वा गृह्णीयादित्यर्थः । (१) यास्मृ. २०२५१अपु. २५८।४१ घेः ( 2 ) विश्व. २।२५८ निःस्रव (विक्रय); विश्व. २०२५७ निःस्रवस्तरमाद + पमा. मितावत् । * मितावद्भावः । (विक्रयो वाऽपि व) कृत् (तः); मिता.; अप. राजनि स्थाप्यते (१) यास्मृ. २।२५२, अपु. २५८१४२; विश्व. (राजभिः स्थापितो) कृत् (कः); व्यक. १११ जां (जो) २०२५८ मिता.; अप. श्ये (शे); व्यक. १११, विर. कृत् (कः); विर. ३०२ निःस्रव (निश्चय) जा (जो); ३०२, पमा. ४५८; दवि. ९९; सवि. ३१२ शतं वणिग् पमा. ४५८; दवि. १०० राजनि स्था (राशा संस्था) पू., ( वणिक् शनं ) उत्तरार्धे ( परदेशे तु दशकं यः सबः पश्य- वीमि. विता. ७७० निःस्र (वित्र ); राकौ. ४९३ प्यते विक्रयी ); वीमि.; विता. विक्रयी ); वीमि.; विता. ७७०; राकौ. ४९३; समु. ९१ (पिते); समु. ९१ राजनि स्थाप्यते ( राजभिः स्थापितो). देश (देश्य ) पार ( पर).

·व्यवसाण्डम् . (२)"स्वदेशप्रासंपण्यं गृहीत्वा यो विक्रीणीते असो प्रकाशस्तेयदण्डप्रकरणानुभूति पञ्चकं शतं पणशते पणपञ्चकं लाभं गृहीयात् । पर 'भिषबिध्याचरन् दीप्यस्तिर्यक्षु प्रथम इमम् । देशात्प्राप्ते पुन: पण्ये शतपणमूल्ये दापणान् लाभ मानुषे मध्यमं राजपुरुषेषुत्तमं दमम् ।।' गृहीयात् । यस्य पण्यस्य ग्रहणदिवस एव विक्रयः (१) अशानाद् विपर्ययतो वा-- 'भिषमिथ्या- संपद्यसे। य: पुन: कालान्तरे विक्रीणीते तस्य कालो- चरन् दाप्यस्तियक्षु प्रथमं दमम् । मानुषे मध्यमं दाप्य कर्पवशाल्लाभोत्कर्षः कल्प्यः । एवं चत्यथाघे निरूपिते उत्तमं राजमानुषे ॥' पशवो वापशदाश्च तिर्यञ्चः । पणशते पञ्चपणो लामो भवति तथैवाघों राज्ञा स्वदेशः विद्राः मानुषम् । क्षत्रिया ब्राह्मणाश्च राजमानुषम् । पण्यविषये स्थापनीयः । मिता. एवं मिथ्याचरतो वैद्यस्य प्रथमसाहसादयो दण्डाः । पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् । उदाहरणार्थ चैतत् । सर्वथा चिकित्स्यस्वरूप पीडाविशेष अर्घोऽनुग्रहकृत्कार्यः केतुर्विक्रेतुरेव च ॥ च वैद्यकृतमालोच्य यथाई दण्डकल्पनेत्यवसेयम् । (१) राज्ञा तु किं यदृच्छयवाघ: स्थायः । नेत्याह- विश्व. १२४८ 'पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवम् । अघाँऽनु (२) चिकित्सकं प्रत्याह-- भिषमिथ्याचरनिति । ग्रहकृत्काय: क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ॥ विश्व. २।२५९ यः पुनर्भिषक् मिथ्या आयुर्वेदानभिज्ञ एव जीवनाथ (२) पारदेश्यपण्येऽर्धनिरूपणप्रकारमाह-- पण्यस्यो- चिकित्सितज्ञोऽहमिति तियङ्ननप्यराजपुरुषेषु चिकित्सा- परीति । देशान्तरादागते पण्ये देशान्तरगमनप्रत्यागमन- माचरत्यसौ यथाक्रमेण प्रथममध्यमोत्तमसाहसान् भाण्डग्रहणशुल्कादिस्थानेषु यावानुपयुक्तोऽर्थस्तावन्तमर्थ दण्डनीयः । तत्रापि तिर्यगादिषु मल्यविशेषेण वर्णविशे- परिगणय्य पण्यमूल्येन सह मेलयित्वा, यथा पणशते पण राजप्रत्यासत्तिविशेषेण पंण राजप्रत्यासत्तिविशेषेण दण्डानां लघुगुरुभावः दशपणो लाभः संपद्यते तथा ऋतृविक्रेत्रोरनुग्रहकार्यों कल्पनीयः । मिता. राशा स्थापनीयः । भिता. तिया गवादिषु मिथ्याचिकित्सामाचरन् वैद्यः (३) क्रयदिनादिनान्तरविक्रयविषयमाह-- पण्यस्यो.. प्रथमसाहसें दण्डं दाप्य: । मानपे मध्यमसाहस, परीति । स्वदेशपरदेशादागतस्य पण्यस्योपरि तत्प्रतिबद्धो राजसंबन्धिमानषे तु पुनरुत्तमसाहस दाप्यः । अयथा- व्यय: संस्थाप्यः, पण्येनैव तन्निबन्धनं सकलं व्यय शास्त्रं मिथ्या। अिप. परिशोध्य केतुर्विक्रेतुश्च तुल्यानुग्रहहेतुरघों राज्ञा परि- कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी । कल्पनीयः । व्यङ्गहीनस्तु कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसम् ॥ (४) दूरदेशस्थत्वादिना चिरविक्रयविलम्बे तु दत्त- + वीभि. अश्वत् । पण्यमूल्योपरि पण्यानयनरक्षणादिसमुद्भवं व्ययं व्यथित (१) यास्मृ. २२२४२, अपु. २५८१३६ पुरुषे...दमम् धनं संस्थाप्य मेलयित्वा मूल्यव्यययोर्मिलितयोः शतपण- (मानुषेषुत्तमं तथा); विश्व. २०२४८. उत्तरा (मानुषे मुल्यकयोस्तु देशविदेशभेदेन पञ्चदशपणो यो निःस्रवो मध्यमं दाप्य उत्तभं राजमानुपे); मिता. दाप्य (दण्ड्य); भवति, तथा क्रेतुर्विक्रेतुश्चाऽनुग्रहकृनुपकारी अधों राज्ञा अप. पुरुषेषू (मानुषे तृ.); व्यक. ११२ अपुवत् ; विर. कार्यः । चकारात्यौरजनस्य समुच्चयः । एवकारेण ३०६ अपुवत् ; पमा. ४५७ भितावत् ; दवि. १०४ पुरुषे ... राज्ञाऽर्घकरणे उपेक्षा व्यवच्छिद्यते। वीमि. दमम् ( मानुग तूत्तमं तथा ); वीमि. मितावत् ; राकौ. ४९३ * अप., विर., पमा., दवि., वीमि., विता. मितावत् । अपवत् ; विता. ७६८; समु. १५८ पुरु ( मानु ). (१) यास्मृ. २०२५३; अपु. २५८।४३, विश्व. (२) यारमृ. २१२९७, अपु. २५८१७५-६ वर्णव्यव २।२५९, मिता.; अप. ग्रहकृत (ग्राहकः); व्यक. १११; ( वादी स्वर्ण) व्यङ्गहीनतु ( अगहीनश्च ); विश्व. २१३०० विर. ३०२; पमा. ४५९; वीमि.; विता. ७७३ (--); नस्तु ( नास्तु ) व्यो (च्या) प्य (प्या); मिता. (ख) व्य (अ); अप. २।२९६; व्यक. ११२ व्य (अ) शेष विश्व- अप. समु. ९१.

·. *मिता. महणलेज २७३३ . (अच्छमतास्कर्ययोगात्तु कूटस्वर्णव्यवहारी (१) क्रेनुः पण्यस्वरूपाशवमभिनेत्य--- 'मृश्चर्ममणि- विमानस्य च विक्रयी। व्यङ्गहीनास्तु कर्तव्या दाप्या- सूत्रायकाष्ठवल्कल्याससाम्। अंजातेजातिकरणाद् विक्रये श्रीसमसाहसम् ॥' 'धूपितरञ्जितादि कूटस्वर्णम् । श्व- ऽष्टगुणो. दमः। मृदादीनामजात्यं जात्यमिति कृत्वा सृगालादिप्रभवं विमांसम् । तद्विशेषापेक्षयै धनदण्डः। विक्रीणन्नक्तषोडशपणादष्टगुणं दण्ड्यः । स्पष्टमन्यत् । ध्यङ्गहीमत्वं च व्यस्तसमस्ततया योज्यम् । द्वौ हस्ता- विश्व. स२५२ वेकश्च पादस्न्यनानि । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २३०० (२) न विद्यते बहुमल्या जातियस्मिन्मृञ्चादिके (२) रसवेधाद्यापादितवर्णोत्कर्षैः कुटैः स्वर्णैर्व्यवहार तदजाति, तस्मिन् जातिकरणे, विक्रयार्थ, मन्धवर्णरसा- शीलो य: स्वर्णकारादि:, यश्च विमांसस्य कुत्सितमांसस्य न्तरसंचारणेन बहुमूल्यजातीयसादृश्यसंपादनेन । यथा श्वादिसंबद्धस्य विक्रयशीलः सौनिकादिः । चशब्दात्कृट- मल्लिकामोदसंचारेण मृत्तिकायां सुगन्धामलकमिति । रजतादिच्यवहारी च । ते सर्व प्रत्येकं मामाकर्णकरै- माजारचर्मणि वर्णोत्कर्षापादनेन व्याघ्रचर्मेति । म्फटिक- स्त्रिभिरङ्गैहीनाः कार्याः । चशब्दाव्यङ्गच्छेदेन समुचित- मणौ वर्णान्तरकरणेन पद्मराग इति । कासिके सूत्रे मुत्तमसाहसं दण्डं दाप्याः। यत्पुनर्मनुनोक्तं--'सर्वकण्टक- गुणोत्कर्षाधानन पट्टसूत्रमिति । कालायसे वर्णोत्कर्षा- पापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः । प्रवर्तमानमन्याये छेदये- धानेन रजतमिति । बिल्वकाष्ठे चन्दनामोदसंचारणेन लवशः क्षुरैः ॥' इति ( मस्मृ. ९।२९२ )। तद्देव- चन्दनमिति । ककोले त्वगाख्यं लवङ्गमिति । ब्राह्मणराजस्वर्णविषयम् । * मिता. कार्यासिके वाससि गुणोत्कर्षाधानेन कौशेयमिति । (३) असुवर्णे सुवर्णबुद्धिं परस्योत्पाद्य यो व्यवहरति, विक्रेयस्यापादितसादृश्यमृच्चादेः पण्यस्याष्टगुणो दण्डो यश्च विरुद्धं विड्वराहादिमांसं समीचीनमांसबुद्धिमुत्पाद्य वेदितव्यः । विक्रीणीते, स त्रिभिरङ्गैर्नासाकर्णहस्तैहीनः कार्यः । (३) मृदादीनां मध्ये किंचिदनुत्कृष्टजातीयमपि तदु- उत्तमसाहसं च दण्ड्यः । +अप. त्कृष्टजातीयद्रव्यसादृश्यमापाद्य क्रेतारं प्रति समीचीनमे- (४) त्रिभिर्नासादन्तकरैः । विर. ३०९ तदिति भ्रान्त्यापादनेनासमीचीनं द्रव्यं दत्वा यः (५) आधेन चकारेण ब्राह्मणस्य शरीरदण्डानहस्य समीचीनद्रव्यमूल्यमादत्ते, तस्य तत एव मूल्यादष्टगुणो निर्वासनादि समुचिनोति । द्वितीयेन मिलितस्य दण्ड- दण्डः। +अप. द्वयस्य कर्तव्यत्वमभिप्रैति । तुशब्देन- 'सर्वकण्टक- समुद्रपरिवर्त च सारभाण्डं च कृत्रिमम् । पापिष्ठमिति देवब्राह्मणस्वर्णपरमन्यत्र व्यवच्छिनत्ति । आधानं विक्रयं वाऽपि नयतो दण्डकल्पना ॥ मृचर्ममणिसूत्रायःकाष्ठवल्कलवाससाम् । * विर., विचि., दवि., वीमि., विता. मितावत् । अजातौ जातिकरणे विक्रेयाष्टगुणो दमः ।। + मितावद्भावः। विचि. अपवत् । * दवि. मितावत् । + मितावद्भावः । विचि. अपवत् । ते॥तिकरणाद विक्रयेऽष्टगुणो दमः); मिता.; अप. क्रेया वत् ; विर. ३०९ नस्तु ( नाश्च ) व्यो (च्या) प्यश्चो (क्रयेऽ); व्यक. ११२; विर. ३०९ क्रेया ( शेयोऽ) कात्या- (यास्तू ) कात्यायनः; विचि. १३१ व्य (अ) नस्तु (न: यनः; पमा. ४५८; विचि. १३२ विरवत् , उत्त.; व्यनि. प्र); व्यनि. ५१२ विमां (कुमां); दवि. १०२, ३०८ ५१२ त्रायः (त्राणां ) तौ जा ( तेर्जा ) क्रेया ( क्रयेs); इवि. नस्तु ( नास्तु) व्यो ( व्याः) दाप्य ( शास्या); सवि. ४९२ १०२ वल्कल ( पाषाण) के (क्री ); वीमि.: विता. ७६८; व्यनिवत् ; वीमि.; व्यउ. १६४; व्यम. १०९ मितावत् ; सेतु. २३३ सूत्रा (मुद्रा ) जाति ( जात ) क्रेया (शेयोऽ) विता. ७६३ मितावत् ; राको. ४९४ व्य (अ) दाप्य कात्यायनः; समु. १५९. ( दण्ड्य ); सेतु. २२४, २३३ विचिवत् ; समु. १५९ (१) यास्मृ. २०२४७; विश्व. २०२५३; मिता. मितावत् ; विव्य. ५१ विमा ( अमां) नस्तु (नः प्र). (ख) मुद् ( मुद्र); अप.; व्यक. ११२ वा (चा); विर. (१) यास्मृ. २।२४६; विश्व. २।२५२ उत्तरार्धे ( अजा ३१० विश्ववत् , कात्यायनः; पमा. ४५८ वा (चा); वीमि.

·हारकाण्डम् वा श्लोकः ! - मिले पणे तु पनाशपणे तु शतमुच्यते । मृदादिकं सारभाण्डतवा कस्तूरिकादिमहार्यपण्यतया परं द्विपणे द्विशतो दण्डो मूल्यवृद्धौ च वृद्धिमान् । प्रत्याधानकृते नयति विक्रीणीते वा तस्य दण्डकल्पनो- (१) यदि तु समुद्गकादिस्यं दर्शयित्वा समुद्रकान्त- च्यते । मिन्ने पणे पणादल्पमूल्ये द्रव्य आहित विक्रीते रिवर्तनेन कर्पूरादिसारद्रव्यं कृत्रिमकरणेन वा पञ्चाशत्पणो दण्डः । पणमूल्ये तु पणशतम् । द्विगुण- कविदाधानं विक्रयं वा कुर्यात् , तस्यापि व्याजव्यव- मूल्ये तु द्वे पणशते । इत्थं यावन्तः पणा मूल्यस्य वर्त- हारिण:- 'समुद्गपरिवर्ते च सारभाण्डं च कृत्रिमम् । (प)न्ते तावन्ति पणशतानि दण्डे वर्धनीयानि। अप. आघानं विक्रयं वाऽपि नयतो दण्डकल्पना ॥' उक्तार्थः (४) समुद्रं संपुटं, कृत्वेति पूरणीयम् । ऊनसुवर्णादि पूर्णसंपुटपरिवर्त कृत्वा आधानं धारणं नयतः, सार- किं स्वमत्यैव दण्डकल्पना । नेत्याह 'भिन्ने भाण्डं च कस्तूरिकादि कृत्रिमं कृत्वा विक्रयं नयतः, पणे तु पञ्चाशत्पणे तु शतमुच्यते। द्विपणे द्विशतो दण्डो दण्डकल्पना कार्या । *विर. ३१० मूल्यवृद्धौ तु वृद्धिमान् ॥' अनिर्दिष्टविषये तु द्रव्ये अग्नौ सुवर्णमक्षीणं रजते द्विपलं शते । मूल्यानुसारिणी दण्डकल्पनेत्यभिप्रायः । अष्टौ पुणि सीसे च ताने पञ्च दशायसि ॥ विश्व. रा२५३-४ (१) आवर्तनायामौ क्षिप्तं सुवर्णमक्षीणं, तावदेवेत्यर्थः। (२) मुद्रं पिधानम् । मुद्रेन सह वर्तत इति समुद्रं रजतादौ पलशताद् द्विपलादिकः क्षयः । अनेन प्रकारे- करण्डकम् । परिवर्तनं व्यत्यास: योऽन्यदेव मुक्तानां पूर्ण । णोपक्षीणं सुवर्णकारादयो न दापनीयाः । विश्व.२।१८२ करण्डकं दर्शयित्या हस्तलाघवेनान्यदेव स्फटिकानां पूर्ण (२) दोह्यादिपरीक्षाप्रसंगेन स्वर्णादेरपि परीक्षामाह- करण्डकं समर्पयति, यश्च सारभाण्डं कस्तूरिकादिकं अमी सुवर्णमक्षीणमिति । वहौ प्रताप्यमानं सुवर्ण न कृत्रिमं कृत्वा विक्रयमाधि वा नयति, तस्य दण्डकल्पना क्षीयते । अतः कटकादिनिर्माणार्थ यावत्स्वर्णकारहस्ते वक्ष्यमाणा वेदितव्या । कृत्रिमकस्तृरिकादेर्मूल्यभूते प्रक्षिप्तं तावत्तुलितं ते: प्रत्यर्पणीयम् । इतरथा क्षयं दाप्या पणे भिन्ने न्यूने । न्यूनपणमूल्य इति यावत् । तस्मिन् दण्ड्याश्च । रजते तु शतपले प्रताप्यमाने पलद्वयं क्षीयते । कृत्रिमे विक्रीते पञ्चाशत्पणो दण्डः । पणमूल्ये पुनः | अष्टौ त्रपुणि सीसे च । शते इत्यनुवर्तते । त्रपुणि सीसे शतम् । द्विपणमूल्ये द्विशतो दण्डः, इत्येवं मूल्यवृद्धौ च शतपले प्रताप्यमानेऽष्टौ पलानि क्षीयन्ते । 'ताने दण्डवृद्धिरुन्नेया। +मिता. पञ्च दशायसि ताने शतपले पञ्चपलानि । अयसि (३) मुद्रया द्वारबन्धेन सह वर्तत इति समुद्रम् | दशपलानि क्षीयन्ते। अत्रापि शत इत्येव । कांस्यस्य तदन्यत्समीचीनं प्रदान्यत्ततोऽपकृष्टं क्रेत्रे चोत्तमाय तु अपुताम्रयोनित्वात्तदनुसारेण क्षयः कल्पनीयः वा कौशलेन भ्रान्ति जनयत्नर्पयति । यश्चासारमल्पमूल्यं x मितावद्भावः। * शेष मितावत् । दवि. विरवत्। (१) यास्मृ. २११७८, अपु. २५७।२९ रजते दिपलं + पमा., विचि., वीमि., विता. मितावत् । (दिपलं रजते); विश्व. २।१८२ रज... शते (द्विपलं रजते विचि. १३२ (= ) विश्ववत् ; दवि. १०३ विश्ववत् ; शतम् ) पुणि (तु अपु); मिता.; अप.; व्यक. ११३ पुणि वीमि. विश्ववत् ; विता. ७६९; सेतु. २३४ विश्ववत्, सीसे च ( तु पुसीसेषु ) शेष अपुवत् ; विर. ३११ रज... कात्यायनः; समु. १५९. शते ( दिपलं रजते शतम् ) पुणि सीसे च (तु पुसीसेषु);. (१) यास्मृ. २१२४८; विश्व. २१२५४ च ( तु); विचि. १३३ रजते द्विपलं (द्विपलं राजते ) पुणि सीसे च मिता. (क) तु प (च प); अप. विश्ववत् ; व्यक. ११२; विर. ( हि पुसीसे तु); ग्यनि. ५१३ पूर्वाधों विश्ववत् , ताने ३१. दिपणे (द्विगुणो) कात्यायनः; पमा. ४५८ मिन्ने | (ताम्रः); मच. ८।३९७ रजते द्विपलं (द्विपलं रजते) उत्तरार्षे ( हीने ) च ( तु); विचि. १३२ दिपणे ( द्विगुणो ); दवि. ( अष्टौ तु पुसीलेषु ताने पञ्च दशानि तु ); वीमि.; ग्यप्र. १०३ बीमि. विचिवत् ; विता. ७६९ विश्ववत् ; सेतु. २८९; ब्यम. ८५, वित्ता. ५७१; राकी. ४७३; सेतु. २३४ कात्यायनः; समु. १५९ पमावत्. २३४ अपुवत् ; समु. ९. ।

·- ततोऽधिकक्षयकारिण: शिल्पिनो दण्ड्याः । मिता. कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । (३) दशायसि शुद्धे। विर. ३१२ न भयो न च वृद्धिश्व कौशेये वल्कलेषु च ॥ (४) चकारेण कांस्यस्य पुताम्रयोनिकस्य तदंशानु- (१) अस्य विशेषेऽपवाद:-- चार्मिक इति । सारेण क्षयः समुच्चीयते । xवीमि. चर्मकृतं चार्मिकं कुरुण्ठादि । रोमबद्धं दूष्यपटादि । तत्र हि छेदनात् त्रिंशद्भागः क्षयः । कौशेयवाल्कलयोस्तु शते दशपला वृद्धिरौणे कार्याससौत्रिके। साम्यमेव । कौशेयं त्रसरीमयम् । स्पष्टमन्यत् । मध्ये पञ्चपला वृद्धिः सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ॥ विश्व.२११८४ (१) तौलिकादिभिस्तु वस्त्रनिर्माणायार्पिते सूत्रे- (२) द्रव्यान्तरे विशेषमाह- कार्मिक इति । 'शते दशपला वृद्धिरौणे कार्यासिके तथा । मध्ये पञ्चपला कार्मिक कर्मणा चित्रेण निर्मितम् । यत्र निष्पन्ने पटे हानिः सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ॥' पलशते दशपलान्यौर्ण- चक्रस्वस्तिकादिकं चित्रं सूत्रः क्रियते तत्कार्मिक- कार्यासिकयोवृद्धिः स्थूले सूत्रे स्यात् । मध्यमे तक्तवृद्धितः मित्युच्यते । यत्र प्रावारादौ रोमाणि बन्ध्यन्ते स पञ्चपलहान्या वृद्धिरित्यर्थः । सूक्ष्मे तु त्रिपला वृद्धिः। रोमबद्धः, तत्र त्रिंशत्तमो भागः क्षयो वेदितव्यः । तथा च नारदो दशपलां वृद्धिमुक्त्वाह- ' स्थूलसूत्र- कौशेये कोशप्रभवे वाल्कलेषु वृक्षत्वनिर्मितेषु वसनेषु वतामेषां मध्यानां पञ्चकं शतम् । त्रिपलं तु सुसूक्ष्मा- वृद्धि हासौ न स्तः किन्तु यावद्वयनार्थ कुविन्दादिभ्यो णाम्...।' इति । विश्व. २११८३ दत्तं तावदेव प्रत्यादेयम् । अमिता. (२) कचित्कम्बलादौ वृद्धिमाह- शते दशपलेति । (३) चकारैर्गोधूमादीनां बहूनामनुक्तानां पेषणादौ स्थलेनौर्णसूत्रेण यत्कम्बलादिकं क्रियते तस्मिन् शतपले क्षयवृद्धयोरभावः समुच्चीयते । xवीमि. दशपला वृद्धिर्वेदितव्या । एवं कार्पाससूत्रनिर्मिते पटादौ देशं कालं च भोगं च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् । वेदितव्यम् । मध्ये अनतिसूक्ष्मसूत्रनिर्मिते पटादौ द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तहाप्यमसंशयम् ।। पञ्चपला वृद्धिः । सुसूक्ष्मसूत्ररचिते शते त्रिपला वृद्धि- वंदितव्या । एतच्चाप्रक्षालितवासोविषयम् । (१) वृद्धयनुसारेणैव क्षयमालोच्य रजकादिभिर्वस्त्रा- दीनाम्--.'देशं कालं च भोगं च ज्ञात्वा नष्टे +मिता. बलाबलम् । द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत् तद् दायमसं- * अप, मितावत् । x शेपं मितावत् । शयम् ॥' स्वदेशोत्पन्नं परदेशोत्पन्नं चिरन्तनमल्पकालिकं + अप., विर., वीमि. मितावत् । * अप. मितावत् । x शेषं मितावत् । (१) यास्मृ. २११७९; अपु.२५७।३० समौत्रिके ( सिके तथा ) वृद्धिः सू (शेया सू); विश्व. २११८३ ससौत्रिके (१) यास्मृ. २११८०, अपु. २५७॥३१ श्च (स्तु); ( सिके तथा ) वृद्धिः सू (हानिः सू); मिता.; अप. विश्व. २।१८४ का (चा ) वृद्धिश्च ( वृद्धिः स्यात् ) वल्कलेषु च ससौत्रिके ( सिके तथा); व्यक. ११३ ससौत्रिके ( सिके तथा) (वाल्कले तथा ); मिता. (क) वल्क (वाल्क); अप. वृद्धिश्च वृद्धिः सू ( सौत्रे सू); विर. ३१२ ससौत्रिके ( सिके तथा ) (वृद्धिः स्यात् ) वल्क (वाल्क); व्यक.११२ त्रिंशद्भागः । विंश- मता ( तौले सूक्षे तु द्विपला स्मृता); विचि. भागः) शेषं अपवत् ; विर. ३१३ वृद्धिश्च ( वृद्धिः स्यात् ); १३३ मता ( स्मृता) शेष व्यकवत् ; व्यनि. ५१४ ससौत्रिके मच. ८१३९७ द्धे च (द्धे तु) वृद्धिश्च (वृद्धिस्तु) बल्क ( सिके तथा) वृद्धिः सू ( सूत्रे सू); मच. ८.३९७ व्यानिवत् ; (वाल्क); वीमि. व्यप्र. २८९-९० द्धे (न्धे) वल्क (वाल्क); वीमि. वृद्धिः सू ( सौत्रे सू); व्यप्र. २८९ सौत्रि (सूत्र ); ब्यम. ८६; विता. ५७१ औ (न्धे ); समु. ९० वितावत् . ज्यम. ८६ रौणे ( रौर्ण); विता. ५७१ व्यप्रवत् ; राको. (२) यास्मृ. २११८१ अपु. २५७।३२७ विश्व, ४७३ दश ( दशा ) रौणे (रौर्ण) वृद्धिः म. (सूत्रे सू); सेतु. २११८५; मिता.; अप. प्यम (प्या अ); व्यक. ११३, २३५ कार्पा ( कर्पा ) शेपं विचिवत् ; समु. ९० रौणे विर. ३१४; व्यनि. ५१४; दवि.११३ भोगं च (विज्ञाय , रू) सौत्रि ( सूत्र ) सूक्ष्मे तु (सुसूक्ष्मे ). | सवि. ४९५ ( 1 ), वीमि.; राकौ. ४७३, समु. ९०. ग्य.कां. २१८ .. वृद्धिः... ...

·१७३६ व्यवहारकाण्ड भुक्तमभुक्तं दुर्लभमदुर्लभं वेत्येवं नष्टे द्रव्ये बलाबलं दण्डमाह-- वसानस्त्रीनिति । नेजको वस्त्रस्य धावक: ज्ञात्वा द्रव्याणां बलाबलज्ञानकुशला यन्मूल्यं ब्रूयुः, स यदि नि0जनार्थ समर्पितानि वासांसि स्वय- तनिर्विचारं नाशयिता दद्यात् । राशा चाददद् दाप्यः। माच्छादयति तदा असौ पणत्रयं दण्ड्यः । यः पुनस्तानि एवं परीक्ष्य क्रीते ऋतुर्यभिचारतो राजदण्डादिप्रसङ्गः। विक्रीणीते, अवक्रयं वा, एतावत्कालमुपभोगार्थ वस्त्रं न च विक्रेता व्यभिचरन्नपि विक्रीतं प्राप्नुयादिति दीयते मह्यमेतावद्धनं देयमित्येवं भाटकेन यो ददाति, स्थितम् । तथा च स्वायम्भुवम् --- 'परेण तु दशाहस्य आधित्वं वा नयति, स्वमुहृद्भ्यो याचितं वा ददाति, न दद्यान्नापि दापयेत् । आददानो ददच्चैव दण्ड्यो राज्ञा असौ प्रत्यपराधं दशपणान् दण्डनीयः । तानि च शतानि पट् ॥' इति (मस्मृ. ८।२२३)। विश्व.२।१८५ वस्त्राणि श्लक्ष्णशाल्मलीफलके क्षालनीयानि न पाषाणे, (२) द्रव्यानन्त्यात्प्रतिद्रव्यं क्षयवृद्धिप्रतिपादनाशक्तेः न च व्यत्यसनीयानि, न च स्वगृहे वासयितव्यानि, इतरथा दण्ड्य: । "शाल्मलीफलके श्लक्ष्णे निज्याद्वासांसि सामान्येन हासवृद्धिज्ञानोपायमाह---- देशं कालमिति । नेजकः । न च वासांसि वासोभिनिहरेन च शाणक्षौमादौ द्रव्ये नष्टे व्हासमुपगते द्रव्याणां कुशलाः द्रव्यवृद्धिक्षयाभिज्ञाः देशं कालमुपभोग तथा नष्टद्रव्यस्य वासयेत् ॥' इति मनुस्मरणात् (मस्मृ. ८।३९६)। यदा पुन: प्रमादात्तानि नाशयति तदा नारदेनोक्तं द्रष्टव्यम्- बलाबलं सारासारतां च परीक्ष्य यत्कल्पयन्ति तदसंशयं शिल्पिनो दाप्याः। 'मूल्याष्टभागो हीयेत सकद्धौतस्य वाससः । द्विः + मिता. पादस्त्रिस्तृतीयांशश्चतुतेऽर्धमेव च ॥ अर्धक्षयात्तु परतः (३) चकारेण -हासयोग्यस्थाने न्हासनीयमिति दांशापचय: क्रमात् । यावत्क्षीणदशं जीण जीर्णस्या- समुच्चीयते । * वीमि. इति अष्टपणक्रीतस्य सकृद्धौतस्य वसानतीन पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम्। वस्त्रस्य नाशितस्याष्टमभागपणोनं मूल्यं देयम् । द्विधौतस्य विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ॥ तु पादोनं पणद्वयोनं, त्रिौतस्य पुनस्तृतीयांशन्यूनम् । (१) प्रक्षालनार्थमर्पितम् ---"वसानस्त्रीन् पणान् चतु(तस्याधैं पणचतुष्टयं देयम् । ततः परं प्रति- दाप्यो रजकस्तु परांशुकम् । विक्रयापक्रयाधानयाचितेषु निर्गजनमवशिष्टं मूल्यं पादाद्यपचयेन देयं यावजीर्णम् । पणान् दश ॥' परांशुकमुत्कृष्ट वस्त्रम् । तत्परिधाने जीर्णस्य पुनर्नाशितस्येच्छातो मूल्यदानकल्पनम् । रजकस्य त्रिपणो दमः । एवं मध्यमाधमेषु पणापचय- *मिता. कल्पना। तथाऽभ्यासापेक्षया व्यतिरेककल्पना। विक्रयादि (३) अवक्रयोऽत्र भाटकम् । आधानं बन्धकम् । करणेषु तु स्वामिनो मूल्यं, राजे दण्डश्चेत्यवसेयम् । याचितं सुहृदे याचितस्य दानम् । xविर.३१४ भाण्ड(ट) केनार्पणमपक्रयः । आधमनमाधानम् अप्रकाशतस्करदण्डाः स्पष्टमन्यत् । विश्व. २२४४ बेन्दिप्राहांस्तथा वाजिकुञ्जराणां च हारिणः । (२) साहसप्रसङ्गात्तत्सदृशापराधेषु निर्णजकादीनां प्रसह्य घातिनश्चैव शूलमारोपयनरान् । + अप. मितावद्भावः । * शेपं नितावत् । * अप., वीमि. मितावत् । x विचि., दवि. विरवत् । (१) यास्मृ. २।२३८; अपु. २५८।३३ याव ( याप); (१) यास्मृ. २।२७३; अपु. २५८१६१-२; विश्व. विश्व. २१२४४ दण्ड्यो ने ( दाप्योर ) याव ( याप ); २।२७७, मेधा. १३४२; मिता. शूलमा (शूलाना ); अप.; मिता.; अप. दण्ड्यो (दाप्यो); व्यक. ११३ अपवत् ; व्यक. ११४; स्मृच. ३१२ मितावत् , रमृत्यन्तरम् ; विर. विर. ३१३ अपवत् ; पमा. ४५५, दीक. ५३ नेज ( रज); ३२० ग्रा (प्र); पमा. ४४१ धातिन (घातका ) रान् अपवत् ; दवि. ११३ अपवत्, नृप्र. (र:) शेषं मितावत् ; रत्न. १२६ मितावत् ; विचि. १३५ २७०, वीमि. अपवत् ; व्यप्र. २८९; व्यम. ८५, विरवत् ; व्यनि. ५०९ नश्चै (नं चै); दवि. १३० विर- विता. ५६९ परां (वरां) : ७६४, राकौ. ४९२ दण्ड्यो वत् ; नृप्र. २६३; सवि. ४५८ बन्दिया ( बन्दीय) वाजि ने (दाप्यो र) सेतु. २३२-३ राकौवत् ; समु. ९०. ( राज ) शेषं मितावत् : वीमि. ग्यप्र. २८९ रान् (रः) विचि. १३१ ·स्तेयम् १७३७ . अप. --- (१) चोरादिविशेषे तु वधप्रकारमाह - बन्दिग्राहां (१) द्रव्यादिविशेषापेक्षया तु- 'उत्क्षेपकग्रन्थिभेदी स्तथेति । तथाशब्दः प्रकारार्थः । नरवचनमब्राह्मणा- करसंदंशहीनको । कार्यों द्वितीयेऽपराधे करपादक- र्थम् । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २२७७ हीनको ।' उत्क्षेपकः पटाक्षेपकः । ग्रन्थिभेदको अन्थि- (२) अपराधविशेषेण दण्डविशेषमाह- बन्दि- भेत्ता । तावुभावपि करसंदंशहीनौ प्रथमेऽपराधे कार्यो । पाहांस्तथेति । बन्दिग्राहादीन् बलावष्टम्भेन घातकांच करसंदंशोऽगुलयः, तद्धीनौ। यद्वा करसंपुटः कर. नरान् शूलानारोपयेत् । अयं च वधप्रकारविशेषोपदेशः। संदंशः, तद्धीनौ । अन्यतरहस्तच्छेदनमित्यर्थः । द्वितीये. 'कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वर धरथहर्तृच ऽपराधे त्वेको हस्तः पादश्च । स्पष्टमन्यत् । हन्यादेवाविचारयन् ॥' इति मनुस्मरणात् (मस्मृ. विश्व, २।२७८ ९।२८०)। मिता. (२) वस्त्राद्युत्क्षिपति अपहरतीत्युत्क्षेपकः । वस्त्रादि- (३) शूलारोपणं च वधपर्यन्तम् । प्रसह्य घातिनो बद्धं स्वर्णादिकं विस्रस्योत्कृत्य वा योऽपहरति असौ जनसमक्षं मनुष्यादिहन्तारः। ग्रन्थिभेदः । तौ यथाक्रमं करेण संदंशसदृशेन तर्जन्या- (४) मिताटीका-- ननु 'शूलानारोपयेन्नरान्' इत्य- गुष्ठेन च हीनौ कार्यो । द्वितीयापराधे पुनः, करश्च नेन बन्दिग्राहादीनां शूलारोपणमानं प्रतीयते न वधः । पादश्च करपादं तच्च तदेकं च करपादैकं तद्धीनं ययोस्तो ततश्च 'श्रोत्रियायोपकल्पयेत्' इत्यत्र यथा विधिसिद्धि- करपादैकहीनको कार्यो । उत्क्षेपकग्रन्थिभेदकयोरेकमेकं स्तथा शुलारोपणमात्रेणैव विधिसिद्धेस्तन्मात्रमेव कृत्वा करं पादं च छिन्यादित्यर्थः । एतदप्युत्तमसाहसप्राप्ति- पुनरुत्तरणीया न वध्याः स्युरित्यत आह । अयं च योग्यद्रव्यविषयम् । 'तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तम- वधप्रकार इति । अग्न्यगारेति मनुवचनेनैवैतेषामपि साहसः' इति नारदवचनात् । तृतीयापराधे तु वध वधसिद्धौ केन प्रकारेण वध इत्याकाङ्क्षायां शूलारोपण- एव। तथा च मनु:--- 'अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदये- रूपवधप्रकारविशेषोऽस्मिन् वचने विधीयत इत्यर्थः । प्रथमे ग्रहे। द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमर्हति ॥' * सुबो. इति (मस्मृ. ९।२७७)। *मिता. (५) बन्दीकृत्य धनवत: पुरुषान् गृह्णन्ति तान् (३) योऽगुष्ठाङ्गुलिभ्यां परवमुत्क्षिपति अपहरति, बन्दिग्राहान् अश्वगजान्यतरहारिणो बलान्मनुष्यघातिनश्च यश्च ग्रन्थि भिनत्ति, तो करसंदंशेनाङ्गुष्ठाङ्गुलिभ्याम- चौरान नरान् शूले वधार्थमारोपयेत् । वीमि. पराधहेतुभृताभ्यां हीनी कार्यों । द्वितीयेऽपराध एकेन उत्क्षेपकग्रन्थिभेदी करसंदंशहीनको । करेणैकेन च पादेन हीनौ कार्यो । कार्यों द्वितीयापराधे करपादेकहीनको ।। (४) करसंदंशः कराङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ, करसंदंशस्य भेदो ययोस्तौ तथेति व्यधिकरणेऽपि बहुव्रीहिः । * बाल. सुबोवत् । शेषं मितावत् ; ज्यउ.१२७ व्यप्रवत् ; व्यम. १०३ मितावत् विता. ७५१ मा (प्र) शेषं मितावत् ; सेतु. २३०, (५) यश्चौराथै परपशूनभ्याजयति बन्धनविमोक्षं समु. १४६ मितावत्, स्मृत्यन्तरम् ; विम्य. ५२ रिणः वा तेषां करोति तस्याङ्गुष्ठतर्जन्यो छेद्ये इत्यर्थः । ( रकः) घातिन (ग्राहिण ). १३७ (१) यास्मृ. २१२७४; अपु. २५८३६२-३; विश्व. (६) अत्र मिताक्षराकार:---. एतद्वचनमुत्तमसाहस- २१२७८ या (येs); मिता. अप.; व्यक. ११४ संदंश प्राप्तियोग्यापहारविषयम् । 'तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड (नासावि ); विर. ३२१ दंशहीन ( दंशभेद ) या ( येs); उत्तमसाहसः' इति नारदवचनादित्याह । तच्चिन्त्य, रत्न, १२४; विचि. १३७ दंशहीन (दंशभेद ) पू., दवि. 'तन्मूल्याद्विगुणो दण्ड' इत्यादौ साहसप्रकरणीये वाक्ये १३३ विश्ववत् ; नृप्र. २६३ दैक ( देन); सवि. ४६१ वीमि.; व्यप्र. ३८८, व्यउ. १२६, ध्यम. १०२ पू.. प्रथमसाहसादिसामान्यदण्डविधानमपहारव्यतिरिक्तविषय- पादैक ( पादवि); विता.. ७८२, समु.. १५०. * वीमि. मितावत् । अप. विर. ३२१ विचि.

·१७३८ व्यवहारकाण्डम् मिति स्वोक्तिविरोधात् । च द्रव्यं विशेयमुत्तमम् ॥ त्रिप्रकारेष्वपि द्रव्येष्वौत्सर्गिक: विमांसविक्रयादावसाहसेऽपि याज्ञवक्ल्येन फरादि- प्रथममध्यमोत्तमसाहसरूपो दण्डनियमस्तेनैव दर्शितः-- च्छेदस्य विधानात् । नारदवचनस्य विषयान्तरेषु 'साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः। स एव चरितार्थत्वात् तस्य सामान्यमुखप्रवृत्तत्वेन दण्डविशेषा- दण्डः स्वेयेऽपि द्रव्येषु. त्रिष्वनुक्रमात् ॥' इति । नवरुद्धविषयकत्वाचा मृन्मयेषु मणिकमल्लिकादिषु गोवाजिव्यतिरिक्तेषु च तथा हि तदङ्गं साहसकरणभूतमङ्गमिति सर्वेषु निब- महिषमेषादिपशुषु ब्राह्मणसंबन्धिषु च कनकधान्यादिषु न्धेषु व्याख्यातम् । न चोत्क्षेपकप्रन्थिभेदौ संदंशमात्र- तरतमभावोऽस्तीति उच्चावचदण्डविशेषाकाङ्क्षायां साध्यौ न वा पादस्य तत्रोपयोगो दण्डसमुञ्चयश्च वचना- मूल्याद्यनुसारेण दण्डः कल्पनीयः । भावेऽनुबन्धगौरवायभावे च दुर्वच एव प्रमाणाभावात् । तत्र च दण्डकर्मणि दण्डकल्पनायां तद्धेतुभूतं देश- संदंशादिच्छेदविधेरुपस्थितेन प्रन्थिभेदोत्क्षेपलक्षणेन निमि- कालवयःशकीति सम्यक् चिन्तनीयम् । एतच्च जाति- तेनान्वये निमित्तान्तरानपेक्षितत्वाश्च । दवि.१३३-४ द्रव्यपरिमाणपरिग्रहादीनामुपलक्षणम् । तथाहि--- 'अष्टा- (७) अङ्गुष्ठतर्जन्योर्ग्रन्थिमोचन साधकतमत्वेनात्र पाद्यं स्तेयकिल्विषं शूद्रस्य । द्विगुणोत्तराणीतरेषां प्रति- संदंशशब्देन तयोर्ग्रहणम् । व्यप्र. ३८८ वर्णम् । विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वम् ।' इति (गोध, स्तेये दण्डविवेकसाधनो न्यायः, स्तेयप्रकाराश्च १२।१२.१४ )। अयमर्थ:--- किल्बिषशब्देनात्र दण्डो क्षुद्रमध्यमहाद्रव्यहरणे सारतो दमः । लक्ष्यते । यस्मिन्नपहारे यो दण्ड उक्तः स विद्वच्छूद्र- देशकालवयःशक्ति संचिन्त्यं दण्डकर्मणि ॥ कर्तृकेऽपहारेऽष्टगुण आपादनीयः । इतरेषां पुनर्विट्- (१) यश्चायमुक्तः शारीरो दण्डः, यश्च स्मृत्यन्त- क्षत्रवाहाणादीनां विदुषां स्तेये द्विगुणोत्तराणि किल्बि. रोक्तो धनदण्डः, तत्र सर्वत्र साधारणोऽयं न्यायबीज- पाणि षोडशद्वात्रिंशच्चतुःषष्टिगुणा दण्डा आपादनीयाः। संक्षेप:-क्षुद्रमध्येति । अन्यत्रापीति शेषः । यस्माद्विद्वच्छूद्रादिकर्तृकेश्वपहारेषु दण्डभूयस्त्वम् । मनु- विश्व. रा२७९ नाऽप्ययमेवाओं दर्शितः- 'अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य (२) जातिद्रव्यपरिमाणतो मूल्याद्यनुसारतो दण्डः स्तेये भवति किल्बिषम् । षोडशैव तु वैश्यस्य द्वात्रिं- कल्पनीय इति जातिद्रव्यपरिमाणपरिग्रहविनियोगवयः- शक्षत्रियस्य तु ॥ ब्राह्मणस्य चतुःषष्टिः पूर्ण वाऽपि शक्तिगुणदेशकालादीनां दण्डगुरुलधुभावकारणानामान- शतं भवेत् । द्विगुणा वा चतुःषष्टिस्तद्दोषगुणवेदिनः ॥' न्यात्प्रतिद्रव्यं वक्तुमशक्ते: सामान्येन दण्डकल्पनोपाय- इति (मस्मृ. ८३३३७-८)। तथा परिमाणकृतमपि माह-क्षुद्रमध्येति । क्षुद्राणां मध्यमानामुत्तमानां च दण्डगुरुत्वं दृश्यते । यथाह मनु:--- 'धान्यं दशभ्यः द्रव्याणां हरणे सारतो मूल्याद्यनुसारतो दण्डः कल्पनीयः। कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः । शेषेष्वेकादशगुणं क्षुद्रादिद्रव्यस्वरूपं च नारदेनोक्तम् -- 'मृद्भाण्डासन दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ॥' इति (मस्मृ. ८।३२०)। खट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत् । शमीधान्यं कृतानं च विंशतिद्रोणकः कुम्भः । हर्तुहियमाणस्वामिगुणापेक्षया क्षुद्रं द्रव्यमुदाहृतम् ॥ वासः कौशेयवर्जे च गोवर्ज पशव- सुभिक्षदुर्भिक्षकालाद्यपेक्षया ताडनाङ्गच्छेदनवधरूपा स्तथा। हिरण्यवर्ज लोहं च मध्यं व्रीहियवा अपि ॥ दण्डा योज्याः । तथा संख्याविशेषादपि दण्डविशेषो हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुङ्गोगजवाजिनः । देवब्रामणराज्ञां रलादिषु- 'सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् । रत्नानां चैव सर्वेषां शतादभ्यधिके वधः॥ पञ्चाशत- (१) यास्मृ. २१२७५, विश्व. २।२७९, मिता. अप.; व्यक. ११५ उत्तरार्धे (देशं कालं वयः शक्तिं संचिन्त्य दण्ड- स्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते । शेषेप्वेकादशगुणं कर्मणि ); विर. ३२८ व्यकवत् ; स्मृचि. २५ देश ......क्ति मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥' (मस्मृ. ८।३२१-२)। (देर्श कालं वयः शक्तिः ); दकि. १४२ ब्यकवत् ; पीमि.; तथा द्रव्यविशेषादपि 'पुरुषाणां कुलीनानां नारीणां वा विवा. ७८४ क्ति (तिः) न्यं (न्ल); समु. १५१. विशेषतः। रत्नानां चैव सर्वषां हरणे वधमर्हति ॥'

·१७३९ (मस्मृ. ८।३२३)। अकुलीनानां तु दण्डान्तरम् -- विनियुक्ता तस्या हरणे ततोऽप्यधिको दण्ड इति विनि- 'पुरुषं हरतो दण्डः प्रोक्त उत्तमसाहसः । व्यपराधे तु योगोऽप्यधिकदण्डकारणम् । एवंविधपरिग्रहविनियोग सर्वस्वं कन्यां तु हरतो वधः ॥' इति । क्षुद्रद्रव्याणां तु । योरभावो न्यूनदण्डकारणं इत्यवबोद्धव्यम् । 'साहसेषु माषतो न्यूनमूल्यानां मूल्यात्पञ्चगुणो दमः । 'काष्ठभाण्ड- य एवोक्त' इत्यनेन नारदवचनेन क्षुद्रमध्यमोत्तमद्रव्या- तृणादीनां मृन्मयानां तथैव च । वेणुवैणवभाण्डानां पहारेश्वविशेषेण यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमसाहसदण्ड- तथा स्नायवस्थिचर्मणाम् ॥ शाकानामामूलानां हरणे प्राप्तौ विशेषप्रापकं मूलवचनं पूर्वार्धं तात्पर्यतो व्याचष्टे। फलमूलयोः । गोरसेक्षुविकाराणां तथा लवणतैलयोः ॥ मृन्मयेषु मणिमल्लिकादिष्विति । अत्र मृन्मयेष्वितीति पकानानां कृतानानां मत्स्यानामामिषस्य च । सर्वेषां क्षुद्रस्य द्रव्यस्योपलक्षकम् । 'गोव्यतिरिक्तेष्विति मध्य- मूल्यभतानां मूल्यात्पञ्चगुणो दमः।।' इति नारदस्मरणात् । मस्य, 'ब्राह्मणसंबन्धिष्विति उत्तमस्येति विवेकः । मूल्या- यः पुनः प्रथमसाहसः क्षुद्रद्रव्येषु शतावरः पञ्चशत- द्यनुसारेण दण्डः कल्पनीय इत्युक्तम् । तत्रादिशब्द- पर्यन्तोऽसौ माषमूल्ये तदधिकमूल्ये वा यथायोग्यं वाच्यान् प्रदर्शयिषुर्मूलवचनस्योत्तरार्धे व्याचष्टे । तत्र व्यवस्थापनीयः। यत् पुनर्मानवं क्षुद्रद्रव्यगोचरवचनं दण्डकल्पनायामिति । 'तन्मल्याद्विगुणो दम' इति तदल्पप्रयोजनशरावादि नन्वत्र वचन उपात्ता देशकालवयःशक्तय एव किं विषयम् । तथाऽपराधगुरुत्वादपि दण्डगुरुत्वम् । यथा दण्डकल्पनायां हेतव इत्याशङ्कय नैवमपि तु हेत्यन्तरा- 'संधि भित्त्वा तु ये चौर्य रात्रौ कुर्वन्ति तस्कराः । तेषां ण्यप्यनेन देशादिकेनोपलक्ष्यन्ते इत्याह । एतच्च जाति- छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णशूले निवेशयेत् ॥' इत्येवं द्रव्येति। जात्यपेक्षया गुणापेक्षया च दण्डविधि दर्शयति । सर्वेषामानन्त्यात्प्रतिद्रव्यं वक्तुमशक्तेजातिपरिमाणादिभिः तथा ह्यष्टापाद्यमिति । विक्षत्रियब्राह्मणादीनामिति । कारणैर्दण्डगुरुलघुभावः कल्पनीयः । पथिकादीनां अत्र 'विदुषामित्येतत् विक्षत्रियादिविशेषणम् । शूद्र- पुनरल्पापराधे न दण्डः । यथाह मनु:--- 'द्विजोऽध्वगः त्वद्विजात्यपेक्षया विद्वत्त्वरूपगुणापेक्षया च दण्डविधान- क्षीणवृत्तिविक्ष द्वे च मूलके । आददानः परक्षेत्रान मिति जातिगुणापेक्षा । दण्डं दातुमर्हति ॥' (मस्मृ. ८।३४१)। तथा - ननु 'हरतोऽभ्यधिकं वध' इति मनुना वधदण्डोs- 'चणकव्रीहिगोधूमयवानां मुद्माषयोः । अनिषिद्धैर्ग्रही- भिहितः । वधशब्देन च ताडनादिप्राणवियोजनान्ता तव्यो मुष्टिरेकः पथि स्थितैः ॥ तथैव सप्तमे भक्तं भक्तानि व्यापाराः कथ्यन्ते । ते सर्वत्र समुचिता एव प्रयोक्तव्या षडनश्नता। अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः॥' इत्यत आह । हर्तुहियमाणेति । हर्तुर्गुणापेक्षया न्हिय- इति (मस्मृ. १२१६)। xमिता. माणस्य द्रव्यखामिनो गुणापेक्षया चेत्यर्थः । (३) क्षुद्रद्रव्याणि मृद्भाण्डादीनि, मध्यमानि वस्त्रा- द्विजोऽध्वगः क्षीणवृत्तिरिति । क्षीणवृत्तिः क्षीणपाथेयः। दीनि, महाद्रव्याणि हिरण्यादीनि, तेषां सारतो यथासारं अध्वगः पथिकः । द्विजो द्विजातिः। अध्वगक्षीण- दमो धनापहाराङ्कनगात्रच्छेदवधात्मा चौराणां कल्प्यः। वृत्तिपदे द्विजविशेषणे । हीनकर्मण इति । हीनकर्मणोऽ- देशश्च कालश्र वयश्च शक्तिश्च देशकालवयःशक्ति । ल्याचाराद्धर्तव्यम् । न पुनरुत्कृष्टादित्यर्थः । *मुबो. एतत्सर्व दण्डे कार्ये ब्राह्मणैः सह नृपेण चिन्तनीयम् । चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर्वधैः । सचिहं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत् ॥ (४) मिताटीका-- परिग्रहविनियोगेति । 'ब्राह्मण * बाल. सुबोवद्भावः । परिगृहीतायाः गोहरणेऽधिको दण्डः' इति । ब्राह्मणपरि- (१) यास्मृ. १२७०, अपु. २५८।५९; विश्व. ग्रहो अधिकदण्डकारणं तथा सा गौर्दोहाय, यद्यमिहोत्रे २१२७४, मिता. दा. २२४ पू.; अप. २।२७० : २।२७४ पू. व्यक. ११६; विर. ३३१; पमा. ४४५ उत्त. x वीमि. मितावद्भावः । * मिताबद्भावः । रन. १२५ पू.; विचि. १४३; व्यनि. ५०७ विप्र (दि प्र); *अप.

·.१७४० व्यवहारकाण्डम् लोपत्रेण अपह महापराधिनमपि ब्राह्मणं नैव घातयेत् ॥ | 'प्रायश्चित्तं तु कुर्वाणाः सर्वे वर्णा यथोदितम् । (१) लोप्तादिभिश्चौर्ये स्पष्टीकृते--- 'चोरं प्रदाया- नाक्या राशा ललाटे तु दाप्यास्तूत्तमसाहसम् ॥' इति पहृतं घातयेद् विविधैर्वधैः ।' स्मृत्यन्तरोक्तदण्डैः शारी (मस्मृ. ९।२४०)। *मिता. रैश्च नेत्रायुद्धारलक्षणैः प्राणहरणशूलारोपणादिभिश्चेत्य (३) इदं मध्यविधवाझणपरम् । विचि. १४३ चौरान्वेषणम् भिप्रायः । ग्राहकैयते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । एवमब्राह्मणम् । ब्राह्मणं तु कथं कुर्यात्--- 'सचिह्न पूर्वकर्मापराधी च तथा चाशुद्धवासकः ॥ ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद् विप्रवासयेत् ।' सचिहं श्वपदा- अङ्कितम् । स्पष्टमन्यत् । विश्व. रा२७४ (१) यदि पुन: प्रत्येकं प्रतिग्रहादिना संभूयार्विज्या- (२) चौरे दण्डमाह-- - चौरमिति । यस्तु प्रागुक्तः कथं ज्ञातव्यः । ज्ञातस्य वा किं तस्य कर्तव्यमित्यपेक्षिते दिना वा कृच्छार्जितं द्रव्यं कभिदपहृत्य गच्छेत् स परीक्षया तन्निरपेक्षं वा निश्चितचौर्यस्तं स्वामिने अपहृतं स्तेनस्वरूपनिरूपणायाह-- ग्राहकैरिति । अपहृतद्रव्य- धनं स्वरूपेण मुल्यकल्पनया वा दापयित्वा विविधै- स्वामिभिश्चोरत्वप्रतिपादनेन ग्राहकैह्यते चोरः । अथवा र्वधैर्घातैर्घातयेत् । एतच्चोत्तमसाहसदण्डप्राप्तियोग्योत्तम- अपहरणदेशाद्वा निपणैरुन्नीय- द्रव्यविषयम् । न पुनः पुष्पवस्त्रादिक्षुद्रमध्यमद्रव्यापहार- मानेन पदेन, यद्वा पूर्वकर्मणा संभावितचौर्यापराधात् , विषयम् । 'साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो मनीषिभिः । तथाऽन्यैरपि स्मृत्यन्तरोक्तचोरत्वप्रतिपादकैर्वक्ष्यमाणैर- स एव दण्ड: स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिप्वनुक्रमात् ॥' इति शुद्धवासकादिभिः । अशुद्धो वासो यस्यासौ अशुद्धवासकः नारदवचनेन वधरूपस्योत्तमसाहसस्योत्तमद्रव्यविषये कुतस्त्योऽयमित्यविज्ञायमानो लुब्धवेश्यादिगृहनिवासी। व्यवस्थापितत्वात् । यत्पुनर्वृद्धमनुवचनम्--- 'अन्यायोपात्त- विश्व. २।२७० वित्तत्वाद्धनमेषां मलात्मकम् । अतस्तान् घातयेद्राजा (२) तत्र तस्करग्रहणपूर्वकत्वाद्दण्डस्य नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥ इति, तदपि महापराधविषयम् । ज्ञानपूर्वकत्वात् ज्ञानोपायं तावदाह--- ग्राहकैरिति । चौरविशेषेऽपवादमाह---. सचिह्नमिति । ब्राह्मणं यश्चौरोऽयमिति जनैविख्याप्यते असौ ग्राहकै राजपुरुषैः पुनश्चौरं महत्यप्यपराधे न घातयेदपि तु ललाटेऽङ्क- स्थानपालप्रभृतिभिर्ग्रहीतव्यः । लोप्त्रेणापहृतभाजनादिना यित्वा स्वदेशानिष्कासयेत् । अङ्कनं च श्वपदाकारं वा चौर्यचिह्नन नाशदेशादारभ्य चौर्यपदानुसारेण वा कार्यम् । तथा च मनु:--- 'गुरुतल्पे भगः कार्यः ग्राह्यः। यश्च पूर्वकर्मापराधी प्राक् प्रख्यातचौर्यः । सुरापाने सुराध्वजः । स्तेये च श्वपदं कार्य ब्रह्महण्यशिराः अशुद्धोऽप्रज्ञातो वास: स्थानं यस्यासावशुद्धवासक: पुमान् ॥' इति (मस्म. ९।२३७)। एतच्च दण्डोत्तर- सोऽपि ग्राह्यः । +मिता. कालं प्रायश्चित्तमचिकीर्पतो द्रष्टव्यम् । यथाह मनु:---- * अप., वीमि., व्यप्र., व्यम., विता. मितावत् । नृत्र. २६१ पू . , २६२ उत्त.; सवि. ४६७ प्रवा ( निवा ) + व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । उत्त., मनुः ; पीमि.; व्यप्र. ३९०; व्यउ. १२७ पू., (१) यास्मृ. २२२६६, अपु. २५८।५५ च तथा चा १२८ उत्त.; व्यम. १०२, विता. ७९० पू., ७९२ उत्त.; ( वा तथैवा); विश्व. २।२७० धी च तथा चा ( धावा बाल. २१८१ उत्त.; सेतु. २४४; समु. १५० पू., १५७ तथैवा); मिता.; अप.; ग्यक. ११६ धी च तथा चा (धात तथा वा ); स्मृच. ३१८ पू., विर. ३३४ पमा. ४३६; (१) पमा. ४४५. [ ( इदमुत्तरार्थ मुद्रितयाज्ञवल्क्यस्मृति रत्न. १२५, स्मृचि. २५ तथा चा (यथा वा); नृप्र. २६१ पुस्तकेषु नोपलभ्यते । मत्संगृहीतताडपत्रविलिखितपुस्तके तु वर्तते () थी च (धाच्च); सवि. ४५९ धी (धे); वीमि. तथा चा एव । व्याख्यातं चैतत् विशानेश्वरेण । तस्य नासंमतमिति ( तथैवा); व्यप्र. ३८५; व्यउ. १२३; विता. ७९० चा प्रतिभाति । मुद्रितमिताक्षरायां पुननोपलभ्यते ) -इयं टिप्पणी (वा); राकी. ४८२ न वा ( न च ); सेतु. २४६ वीमिवत्; पराशरमावे ४४५ पृष्ठे द्रष्टव्या ]. समु. १४९ पीमिवत्, ग्रहणस्य उत्त.

·सोयम् १७४१ चौरः। अप. (३) चौरस्य दण्डनार्थ - परिशानोपायमाह (१) लोत्रादिवञ्च---- अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्या प्राहकैरिति । ग्राहकैश्चौरग्रहणाधिकृतैः लोत्रादिना चौरो इति । प्रमाणान्तरमूलत्वादस्याः स्मृतेस्तदनुसारेणैव गृह्यते अवगम्यते । लोप्त्रमपहृतद्रव्यैकदेशः। पांसुकर्दमा- विविच्य व्याख्या कार्या । पदार्थास्तु निगढोक्ता एव । दिवर्ती पादाङ्कः पदं तस्य पुरुषस्य पादेन संमितम् । विश्व. १२७१-२ यस्य गृहं प्रति नष्टदेशादारभ्य पदपरम्परा जाता सोऽपि (२) न केवलं पूर्वोक्ता ग्राह्याः किन्तु अन्येऽपि चौरः । अपहृतस्य गवादेः पदपरम्परा यस्य गृहं प्रति वक्ष्यमाणैर्लिङ्गैः शङ्कया ग्राह्याः । जातिनिह्नवेन नाहं प्रवृत्ता सोऽपि चौरः । एतच्च चौर्याव्यभिचारिधर्म- शद्र इत्येवंरूपेण, नामनिह्नवेन नाहं लपित्थ इत्येवंरूपेण, जातस्य प्रदर्शनार्थम् । तेन यन्नष्टावशिष्टं तण्डुलादि आदिग्रहणात्स्वदेशग्रामकुलाद्यपलापेन च लक्षिता ग्राह्याः। परस्परगृहे दृश्यते तस्यैकप्रकारकत्वे परस्परचौरत्वं द्यूतपण्याङ्गनामद्यपानादिव्यसनेष्वतिप्रसक्तास्तथा 'कुत- श्रूयते । यश्च पूर्वं पूर्व कृतेन चौर्यकर्मणाऽपराधीति स्त्योऽसि त्वमिति चौरग्राहिभिः पृष्टो यदि शुष्कमुखो ज्ञात:, यश्चाशुद्धवासको, न विद्यते शुद्धः समीचीनो भिन्नस्वरो वा भवति तासावपि ग्राह्यः। बहुवचनात् वासो निवासस्थानं यस्य सोऽशुद्धवासकः, सोऽपि स्विन्नललाटादीनां ग्रहणम् । तथा ये निष्कारणं कियदस्य धनं किं वाऽस्य (४) अशुद्धवासकः अपरिचितदेशवासः । गृहमिति पृच्छन्ति, ये च वेषान्तरधारणेनात्मानं + विर. ३३५ गृहयित्वा चरन्ति, ये च आयाभावेऽपि बहुव्ययकारिणः, (५) यश्चानिश्वितवासस्थलः सोऽपि गृह्यते चौर्य- ये वा विनष्टद्रव्याणां जीर्णवस्त्रभिन्नभाजनादीनामविज्ञात- कारित्वेन शक्यते । +वीमि. स्वामिकानां विक्रायकास्ते सर्वे चौरसंभावनया ग्राह्याः । अन्येऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः । एवं नानाविधचौर्यलिङ्गान् पुरुषान् गृहीत्वा एते द्यूतस्त्रीपानसक्ताश्च शुष्कभिन्नमुखस्वराः ॥ चौराः किं वा साधव इति सम्यक् परीक्षेत न पुनर्लिङ्ग- परद्रव्यगृहाणां च पृच्छका गूढचारिणः । दर्शनमात्रेण चौर्यनिर्णयं कुर्यात् । अचौरस्यापि लोत्रादि- निराया व्ययवन्तश्च विनष्टद्रव्यविक्रयाः ।। चौर्यलिङ्गसंबन्धसंभवात् । यथाह नारदः--'अन्यहस्ता त्परिभ्रष्टमकामादुत्थितं भुवि । चौरेण वा परिक्षिप्तं + शेषं मितावत् । लोप्त्रं यत्नात्परीक्षयेत् ॥' तथा- 'असत्याः सत्य- (१) यास्मृ. २।२६७; अपु. २५८१५६, विश्व. संकाशाः सत्याश्चासत्यसंनिभाः । दृश्यन्ते विविधा २।२७१; मिता.; अप. जातिनामा (नामजात्या ); व्यक. भावास्तस्मादुक्तं परीक्षणम् ॥' *मिता. ११६ शुष्कभिन्न ( भिन्नशुष्क ) शेषं अपवत् ; विर. ३३४ व्यकवत् ; पमा. ४३६, रत्न. १२५; स्मृचि. २५, नृप्र. (३) विनष्टद्रव्यविक्रयाः हृतद्रव्यैकदेशभूतद्रव्य- २६१ ( 3 ); सवि. ४५९ न्ये ( न्यो ) ह्या (ह्यः); वीमि. विक्रयकारः । अपवत् ; ब्यप्र. ३८५, व्यउ. १२३; विता. ७९० शङ्कया गृहीतः शङ्कया चौर्ये नात्मानं चेद्विशोधयेत् । ( शङ्किता ); सेतु. २४६ व्यकवत् ; समु. १४९. दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत् ।। (२) यास्मृ. २।२६८% अपु. २५८1५७; विश्व. * अप., वीमि., व्यप्र., व्यउ., २।२७२ णां (णा ); मिता. ( क ) पृ (प्र); अप.; व्यक. बिता. मितावत् । विर. ३३५ पृ (प्र) या व्य ( यव्य ); पमा. ४३६ (१) यास्मृ.२।२६९; अपु. २५८१५८; विश्व. २२२७३, पृ (प्र); रत्न. १२५ या व्य ( यव्य); स्मृचि. २५, नृप. मिता. हृतं ( गतं ); अप. ये नात्मानं चेदि (ये आत्मानं २६१ णां च ( णां वा ) पृ (प्र); सवि. ४५९ णः (भिः); चेन्न); व्यक. ११७ नात्मानं चेद्धि ( आत्मानं चेन्न ); वीमि.; व्यप्र. ३८५ रत्नवत् ; व्यउ. १२३; विता. ७९० विर. ३३८ – नात्मानं चेद्वि ( रो यद्यात्मानं न). द्रव्यं रत्नवत् ; सेतु. २४६ रत्नवत् ; समु. १४९ विरवत् . (दण्ड); रत्न. १२५, दवि. ८४ चौथे विर. ३३५ ११६, ·१७४२ व्यवहारकाण्डम् अप. त्येव । (१) उक्तन्यायानुसारेण च--- 'गृहीतः शङ्कया आत्मनचौर्याधभावमिति । अत एव शङ्ग:--. 'असाक्षि- चौ नात्मानं चेद्विशोधयेत् । दापयित्वा हृतं द्रव्यं प्रणिहिते दिव्यम्' इत्युक्त्वा 'अथवा मित्रैः सजनै- चोरदण्डेन दण्डयेत् ॥' स्मृत्यन्तरानुसारेण यथाई रात्मानं ना शोधयेदेव । स चेद्दण्डयोऽर्थिनां चार्थ दण्डकल्पना। विश्व. १२७३ दापयेत् । इत्युक्तवान् । (२) एवं चौर्यशकया गृहीतेनात्मा संशोधनीय (४) तत्र न चौरत्वातिदेशः, अपि तु संसर्गादि- इत्याह--- गृहीतः शङ्कयेति । यदि चौर्यशङ्कया दर्शनेन चौरतया अभियुक्तस्य विचारवैमुख्यं चौरतामेव गृहीतस्तन्निस्तरणार्थमात्मानं न शोधयति तर्हि वक्ष्यमाण- निश्वाययतीति युक्तं ततो हृतदापनम् । . दवि. ८४ धनदापनवधादिदण्डभाग् भवेत् । अतो मानुषेण (५) अथशब्देन लोप्त्रलाभानन्तर्यार्थकेन तदसत्त्व तदभावे दिव्येन वा आत्मा शोधनीयः । ननु नाऽहं एव पदचिह्नाद्यनुसरणमिति सूचयति । चकाराच्चौरप्रीत चौर इति मिथ्योत्तरे कथं प्रमाणं संभवति । तस्याभाव- तथाशब्देन निश्चितकुलादिकं च समुच्चिनोति । एवकारः रूपत्वात् । उच्यते । दिव्यस्य तावद्भावाभावगोचरत्वं पूर्वार्धेऽन्वितोऽन्यकोटिव्यवच्छेदार्थकतया निश्चयबोध- 'रुच्या वाऽन्यतर: कुर्यात्' इत्यत्र प्रतिपादितम् । मानुषं नार्थः। अपिकारेण चकारैश्च चौरभक्ताश्रयदानादि- पुनर्यद्यपि साक्षाच्छुद्धमिथ्योत्तरे न संभवति तथापि कारिणो नानास्मृत्युक्तान् बहून् समुच्चिनोति । ॐवीमि. कारणेन संसृष्टे भावरूपमिथ्याकारणसाधनमुखेनाभावमपि स्तेनातिदेशः गोचरयत्येव । यथा नाशापहारकाले अहं देशान्तरस्थ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रोपकरणव्ययान् । इत्यभियुक्तैर्भाविते चौर्याभावस्याप्यसिद्धेः शुद्धिर्भव- दत्त्वा चौरस्य वा हन्तुर्जानतो दम उत्तमः ।। मिता. (१) चौरोऽयं साहसिको वा प्रसह्य हन्तीत्येवं (३) शङ्कया संदेहेन चौर्यविषयेण गृहीतोऽभियुक्तो जानतश्चोरसाहसिकयोभक्तादिदानं कुर्वतो दण्ड उत्तम- यद्यात्मानं दिव्येन मानुषेण वा प्रमाणेन न शोधयेत् साहसः । स्पष्टमन्यत् । विश्व, २१२८० व्यपेतचौर्यशङ्ख न कुर्यात् , तदाऽपहृतं द्रव्यं दापयित्वा (२) अचौरस्यापि चौरोपकारिणो दण्डमाह-भक्तेति । वक्ष्यमाणेन चौरदण्डेन दण्डनीयः । न चात्र वाच्यं भक्तमशनम् । अवकाशो निवासस्थानम् । अग्निश्चौरस्य चौरत्वेन आशङ्कितस्य प्रमाणानहता मिथ्यावादित्वा- दिति । यतो न मिथ्यावादित्वमात्रं साधनानहत्व प्रयोज- शीतापनोदाद्यर्थः । उदकं तृषितस्य । मन्त्रः चौर्यप्रका- रोपदेशः। उपकरणं चौर्यसाधनम् । व्ययः अपहारार्थ कम् । किन्तु प्रथमवादिनोऽवष्टम्भाभियोक्तृत्वे सति । देशान्तरं गच्छतः पाथेयम् । एतानि चौरस्य हन्तुर्वा अतोऽत्र युक्तं यच्छङ्कितः प्रमाणं कुर्यादिति । न च चौर्याद्यभावे प्रमाणाभावः । तथा हि सति 'महाभियोगे- दुष्टत्वं जानन्नपि यः प्रयच्छति तस्योत्तमसाहसो दण्डः। ध्वेतानि' 'रुच्या वाऽन्यतरः कुर्यात्' 'राजभिः शकि ग्राहकैयते ' इत्यारभ्य प्रकृतश्लोकपर्यन्तं व्याख्यान- तानां च' इत्यादिवचनानि नैवाऽऽरभ्येरन् । न च वाच्यं मिदम् । मानुषप्रमाणानामभावो न साध्य इति । यस्माचौर्याद्य (१) यास्मृ. २।२७६; अपु. २५८१६३-४ वा हन्नुर्जा भावान्यभिचारिणं भावविशेषं साधयतां सिध्यत्येवाभाव- (हन्तुर्वा शा); विश्व. २०२८० वा हन्तुर्जा (हन्तुर्वा जा) दम साधकत्वमपि । यथा यत्र कालेऽस्य द्रव्यं केनाप्यपहृतं (दण्ड); मिताः; अप. व्ययान् (व्ययम् ) वा हन्तुर्जा (हर्ता जा); व्यक. ११७ दत्वा (कृत्वा) शेषं विश्ववत् ; विर. ३३९ तदा ततोऽपहारप्रदेशादतिरेऽहं व्यवस्थितो महता व्यकवत् ; पमा. ४४६ मन्त्रो (शस्त्रो); विचि. १४५ व्यकवत् ; व्याध्यादिना क्लान्त इत्यादि भावयन् साधयत्येव दवि. ८१ विश्ववत् ; सवि. ४६४ वा (चा); वीमि. (यस्तु स्वमात्मानं न); नृप्र. २६१ द्रव्यं (दण्ड); वीमि. ये निश्ववत् ; व्यप्र. ३९१, व्यउ. १२९ भक्ता (भुक्ता) रण चेदि ( र आत्मानं चेन्न); विता. ७९२, राकौ. . (रणे); विता. ७९४ हन्तु (हतु); सेतु. २४८ दत्त्वाः ४८२, समु. १५०. (कृत्वा) दम (दण्ड) शेषं अपुवत् ; समु. १५२ विश्ववत् . १ - ..

·१७४३ +अप. स्वसीमा । . चौरोपेक्षिणामपि दोष:- 'शकाच य उपेक्षन्ते तेऽपि (३) विवीतं तृणादिप्रयोजनभूः । तद्दोषभागिनः।' इति नारदस्मरणात् । •मिता. (४) ग्रामः प्रामाध्यक्षः । ग्रामग्रामबहिःसीमाभ्य- स्तेनालामे हतदानम् न्तरतद्वहि:सीमाभ्यन्तरतद्वहिर्भूतदेशेषु चोरिनं धातितेऽपहृते दोषो प्रामभर्तुरनिर्गते । ग्रामरक्षकबहिःसीमारक्षकेभ्यो दापयितव्यम् । विर.३४४ विवीतभर्तुस्तु पथि चौरोद्धतुरवीतके ॥ स्वसीनि दद्यानामस्तु पदं वा यत्र गच्छति । (१) प्रयत्नेनान्विष्यमाणघातकचोराद्यनुपलब्धौ तु पञ्चग्रामी बहिः क्रोशादशग्राम्यथवा पुनः ।। कथामिति- 'घातितापहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते ।' (१) असंनिहिते तु ग्रामभर्तरि--- 'स्वसीनि दद्याद्- पदादौ प्रयातचित इति शेषः । 'विवीतभर्नुस्तु पथि। मामस्तु पदं वा यत्र गच्छति । पञ्चग्रामी बहिः कृष्टाद् विवीताद्युपकण्ठ इति शेषः । तुशब्दोऽन्यस्यापि समर्थस्य दशग्राम्यपि वा तथा ॥' स्वशब्दो धनज्ञात्यर्थः । यत्र यथासंनिधानं दोषवत्त्वज्ञापनार्थः । 'चोरोद्धर्तुरवीतके।' द्विपदचतुष्पदाद्यनवरतं संचरति, सा पूर्वोक्ताद्यभावे चोरोद्धतुरेव दोषः । सर्वथा चाऽपहृतं स्पष्टमन्यत् । विश्व. २०२७६ द्रव्यं प्रयत्नेनान्विप्य राज्ञा लब्धव्यमित्यभिप्रायः। यद्वा (२) यदा पुनामावहिः सीमापर्यन्ते क्षेत्रे मोषादिकं अपहते द्रव्ये घातिते च सद्रव्यके चोरे द्रव्यानुपलब्धौ भवति तदा तद्ग्रामवासिन एव दद्युः, यदि सीनो कस्य दोष इत्यपेक्षिते प्रामभर्तुरनिर्गत इत्यादि समानम् । बहिचौरपदं न निर्गतम् । निर्गते पुनयंत्र प्रामादिके विश्व. २।२७५ चौरपदं प्रविशति स एव चौरार्पणादिकं कुर्यात् । (२) चौरादर्शने अपहृतद्रव्यप्राप्त्युपायमाह यदा त्वनेकग्राममध्ये क्रोशमात्राद्वहिः प्रदेशे धातितं घातित इति । यदि ग्राममध्ये मनुष्यादिप्राणिवधो मुषितं वा, चौरपदं च जनसंमदर्दादिना भमं, तदा धनापहरणं वा जायते तदा ग्रामपतेरेव चौरोपेक्षादोषः पञ्चानां ग्रामाणां समाहारः पञ्चग्रामी दशग्रामसमाहारो तत्परिहारार्थ स एव चौरं गृहीत्वा राशेऽर्पयेत् । तदशक्तौ दशग्रामी वा दद्यात् । विकल्पवचनं तु यथा तत्प्रत्या- हृतं धनं धनिने दद्याद्यदि चौरस्य पदं स्वप्रामानिर्गतं सत्यपहृतधनप्रत्यर्पणादिकं कुर्यादित्येवमर्थम् । यदा न दर्शयति । दर्शिते पुनस्तत्पदं यत्र प्रविशति तद्विष- त्वन्यतोऽपहृतं द्रव्यं दापयितुं न शक्नोति तदा स्वकोशा- याधिपतिरेव चौरं धनं वाऽर्पयेत् । तथा च नारदः देव राजा दद्यात् । 'चौरहतमवजित्य यथास्थानं 'गोचरे यस्य लुप्येत तेन चौरः प्रयत्नतः। ग्राह्यो गमयेत् स्वकोशाद्वा दद्यात्' इति गौतमस्मरणात् (गौध. दाप्योऽथवा शेषं पदं यदि न निर्गतम् ॥ निर्गते पुनरे- १०४६-७)। मुषितामुषितसंदेहे मानुषेण दिव्येन वा तस्मान्न चेदन्यत्र पातितम् । सामन्तान् मार्गपालांध निर्णयः कार्यः । 'यदि तस्मिन् दाप्यमाने भवेन्मोषे तु दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥' इति । विवीते त्वपहारे विवीत- संशयः । मुषितः शपथं दाप्यो बन्धुभिर्वाऽपि साधयेत् ॥' खामिन एव दोषः । यदा त्वध्वन्येव तदृतं भवत्यवीतके इति वृद्धमनुस्मरणात् । वा विवीतादन्यत्र क्षेत्रे तदा चौरोदर्तुर्मार्गपालस्य (३) ग्रामसीम्न्येव यदि मोषो भवति, तदा स एव दिक्पालस्य वा दोषः। +मिता. ग्रामो मुषितं दद्यात् । यदि तु पदं चौरमागों ग्रामसीनो * अप., बीमि. मितावत् । + बीमि. मितावत् । : शेषं मितावत् । (१) यास्मृ. २२२७२, अपु. २५८।६०.६१ म्बथ (१) यास्मृ. २०२७१; अपु. २५८१६. पू., विध. (म्योऽथ ); विश्व. २।२७६ कोशा पुनः (कृष्टाद २०२७५ तेडर (ताऽप); मिता. अप.; व्यक. ११८ तेऽपह दशग्राम्यपि वा तथा ); मिता.; अप.; विर. ३४४ कोशाह (तेऽथ ह); विर. ३४३ पूर्वार्धे (प्राभेषु च भवेदोषो ग्रामभर्तुर- (कृष्टा द); पमा. ४४७; नृप्र. २६३ ग्रामस्तु ( झ्यस्तु ) बीक्षिते।) स्तु (श्व) रोद्ध (रथ);पमा.४४% बड. १२५ को (को); व्यड. १२५, ग्यम. १०२, विता. ७९५ विता. ७९४-५, समु. १५२. क्रमेण नारदः; समु. १५२, ब्य.को. २१९ - मिता. ... ... B ·व्यक रकाण्डम् Xअप. -- बहिः कंचन ग्राम प्रति यायात्तदा स एव ग्रामो (३) बुभुक्षितोऽनश्स्न्यहं त्रिरात्रं यावदास्थाय दद्यात् । यदा तु क्रोशमात्रव्यवस्थितानामनेकेषां ग्रामाणां ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य स्वामिनो धान्यं हरेच्चारयेत्तच मध्ये चौथे भवति, तदा तुल्याध्वानः पञ्च प्रामाः समा धान्यं प्रतिगृह्योपादाय, किमिति त्वयैतदस्मदीयं धान्यं हृता मोषं दद्युः । यदा पुनर्दश ग्रामा मोषस्थानात्तुल्या- गृहीतमित्याक्षिसेन धर्मवस्तथ्यमेव तस्य कथनीयम् । न्तराला भवन्ति तदा दशाऽपि समाहृता हृतं दधुः । मया त्रिरात्रमभुझानेन स्थितवता प्राणधारणार्थ भव- अप. दीयं धान्यमपहृतमिति । (४) यदि पदं वा गच्छति, यदि तु पदमेव पुष्पे शाकोदके काष्ठे तथा मूलफले तृणे । गच्छति, तदा तत्स्वामिभ्य एव, यदा तु बहिःसीमायां अदत्तादानमेतेषामस्तेयं तु यमोऽब्रवीत् ॥ चौरोद्धता न कृतः, समन्ततश्च तस्यां वधश्वोरणं वा तृणं काष्ठं फलं पुष्पं प्रकाशं वै हरन् द्विजः । कृतं, तदा तत्संनिहितग्रामे समाधेयं तत् , तत्र पञ्चत्व गोब्राह्मणार्थ गृह्णन् वै न स पापेन लिप्यते ॥ दशत्वयोः प्रायिकतयाऽनुवादः । विर. ३४४ नारदः (५) मिताटीका विकल्पवचनं तु यथा तत्प्रत्या- स्तेयलक्षणं स्तेयप्रकाराश्च सत्तीति । अपहृतभूप्रदेशाद्ये ग्रामाः संनिहिता त एव सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद् बलदर्पितैः । दधुन पुनः पञ्चग्राम्येव दशग्राम्येवेत्येवं नियम इति । तत् साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमिहोच्यते।। नियमनिवृत्त्यर्थ अथवेति विकल्पवचनमित्यर्थः। सुबो. तस्यैव भेदः स्तेयं स्याद्विशेषस्तत्र तूच्यते । स्तेयदोषप्रतिप्रसव: आधिः साहसमाक्रम्य स्तेयमाधिश्छलेन तु* ॥ बुभुक्षितस्यहं स्थित्वा धान्यमब्राह्मणाद्धरेत् । तैदपि त्रिविधं प्रोक्तं द्रव्यापेक्षं मनीषिभिः । प्रतिगृह्य तदाख्येयमभियुक्तेन धर्मतः ॥ क्षुद्रमध्योत्तमानां तु द्रव्याणामपकर्षणात् ॥ (१) दुस्तरत्वादेव चापदाम् --- 'बुभुक्षितस्त्र्यह (१) अपकर्षणमपहरणम् । दवि. १४० स्थित्वा धनमब्राह्मणाद्धरेत् । प्रतिगृह्य तदाख्येयमभि- युक्तेन धर्मतः ॥' स्वरूपपरिमाणाद्यविप्रतिपत्त्येत्यर्थः । (२) तदपि स्तेयं द्रव्यापेक्षं त्रिविधं ऊनमध्यमो- तमम् । क्षुद्रद्रव्यापकर्षणादल्पं, मध्यमद्रव्यापकर्षणान्मध्य- मं, उत्तमद्रव्यापकर्षणादुत्तमम् । (२) यदा कृष्यादीनामपि जीवनहेतूनामसंभवखदा कथं जीवनमित्यत आह- नाभा. १५/१२ (पृ. १६१) आह- बुभुक्षित इति । x बीमि. अपवत् । धान्याभावेन त्रिरात्रं बुभुक्षितोऽनभन् . स्थित्वा स्थलादिनिर्देशश्च * व्याख्यासंग्रहः साइसप्रकरणे अब्राह्मणाच्छूद्रात्तदभावे वैश्यात् तदभावे क्षत्रियादा हीनकर्मण एकाहपर्यासं धान्यमाहरेत् । यथाह मनु:- (पृ. १६४१) द्रष्टव्यः । 'तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनभता । अश्वस्तन- (१) ग्यनि. ५१५; समु.१५२ पुष्पे ( पुष्प ) नारदः. विधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः ॥' इति (मस्मृ.११११६) । (२) म्यनि. ५१५; समु. १५२ हरन् ( हरेत् ) स्मृत्य- न्तरम्. तथा च प्रतिग्रहोत्तरकालं यदपहृतं तद्धर्मतो यथावृत्त- माख्येयम् , यदि नाष्टिकेन स्वामिना त्वयेदं किं (३) नासं. १५।१२.नीषि (हर्षि ); नास्मृ. १७११३; व्यक. १०९; स्मृच. ८ प्रोक्तं ( शेयं ) कर्षणात् ( हारतः); नामापहृतमित्यभियुज्यते । यथाह मनु:--'खलाक्षेत्राद- विर. २८८-९; पमा. ४३६ प्रोनं (शेयं) उत्तरार्धे ( क्षुद्र- गाराद्वा यतो वाऽप्युपलभ्यते । आख्यातव्यं तु तत्तस्मै मध्यममुख्यानां द्रव्याणामपहारतः ); रत्न. १२३, व्यनि. पृच्छते यदि पृच्छति ॥' इति (मस्मृ. ११११७)। मिता. ५०२ उत्त.; दवि. १४० द्रव्या (सर्वा) तु (च); व्यप्र. (१) यास्मृ. ३२४३; विश्व. ३१४३ थान्य (धन); ३८६ प्रोक्तं (भेयं ); व्यउ. १२३ व्यप्रवत् ; विता. ७७७ मिता.; अप. ३१४२ तदा ( तथा ); बीमि. त्रि (द्वि) शेषं व्यप्रवत् ; समु. १४८ स्मृचवत् . विश्व. ३४३ ·१७४५ । . मृदाण्डासनखट्वास्थिदारुचर्मतृणादि यत् । उपायैर्विविधैरेषां छलयित्वाऽपकर्षणम् । शमीधान्यं कृतान्नं च क्षुद्रद्रव्यमुदाहृतम् ॥ सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्यः स्तेयमाहुर्मनीषिणः ।। वोसः कौशेयवर्ज च गोवर्ज पशवस्तथा । (१) शमीधान्यं शिम्बिधान्यं मापमुद्रादि । कृतान्नं हिरण्यवर्ज लोहं च मध्यं ब्रीहियवा अपि ॥ सिद्धान्नम् । कौशेयमतसीमयम् । हिरण्यं सुवर्ण रजतं अप. २।२७५ 'हिरण्यरत्नकौशेयस्त्रीपुंगोगजवाजिनः। देवब्राह्मणराज्ञां च (२) शमीधान्यं शिम्ब्यां भवं मुद्गादि । लोहशब्दो द्रव्यमुत्तमम् ।। धातुपरः । मध्यमिति मध्यमद्रव्यमित्यर्थः । उपायैः कूट- (१) नासं. १५।१३ शमीधान्यं ( फलं चान्य); नास्मृ. तुलनसंधिभेदनादिभिः । छलयित्वा गोपयित्वा । अप- १७॥१४; मिता. रा२७५ (क) क्षुद्र (क्षुद्रं); अप. कर्षणं अपहरणम्। विर. २८८ २१२७५ खट्वास्थिदारु (खड्गादि चार); व्यक. १०९; (३)मृद्भाण्डेति । मृन्मयं घटादि, आसनं पीठिका, स्मृच. ८; विर. २८८ यत् (कम् ); पमा. ४३६ दारु खट्वा, अस्थि कङ्कतादि, काष्ठचर्मतृणादि, माषादिफलं, ( तन्तु) क्षुद्र (क्षुद्रं ) हारीतः; रत्न. १२३; व्यनि. ५०२; स्मृचि. २५; दवि.१४० खट्वा ( खर्वा ) यत् ( कम् ); सवि. पक्वान्नादि, क्षुद्रद्रव्याणि । एषामपहरणे प्रथमं स्तेयम् । ४५५ शमीधान्यं (शिबिरान्नं) मनुः; पीमि. २।२७३ क्षुद्र वास इति । कौशेयादन्यद् वस्त्रम् । कौशेयपर्युदासात् (क्षुद्रं ); व्यप्र. ३८५ क्षुद्र (क्षुद्रं ); ज्यउ. १२३; व्यम. तत उत्कृष्टपत्रपट्टोर्णादिव्युदासोऽर्थात् । गोवर्जमजादयः १०१; विता. ७७५ स्थि (दि); समु. १४८ दार पशवः । गोवर्जनाद् हस्त्यादिवर्जितम् । हिरण्यवर्जितानि (चार). ताम्रायस्त्रपुसीसादीनि । अत्रापि मण्यादिपर्युदासो (२) नासं. १५।१४ वर्ज च (वर्ज यद् ); नास्मृ. द्रष्टव्यः । व्रीहियवादि द्रव्यं, तेषां हरणे मध्यमस्तेयम् । १७.१५, मिता. २।२७५ वर्ज (वयं); अप. २।२७५ हिरण्येति । गतार्थः श्लोकः । एतदपहरणादुत्तम- वा अपि (वं तथा ); व्यक. १०९; स्मृच. ८ वजं च स्तेयम् । (वर्ज तु) अपि (दि च); विर. २८८ अपि (बपि); उपायैरिति । उपायैर्विविधैः संदेशकूटलेख्यसंधि- पमा. ४३६ वर्ज च ( वर्ज तु) मध्यं...अपि (मबव्रीहियवा- त्रिप्रकाराणां च वञ्चयित्वा दिकम् ) हारीतः; रत्न. १२३ अपि (दि च); ग्यनि. च्छेदग्रन्थिभेदाद्यैरेषां ५०२, स्मृचि. २५, दवि. १४०; सवि. ४५५ मध्यं... स्वामिनोऽपहरणं सुप्तमत्तप्रमत्तेभ्यश्च त्रिप्रकारं स्तेय- अपि (मध्यमं ब्रीहयस्तथा ) मनुः; वीमि. २।२७३ गोवर्ज माहुः । नाभा. १५।१३-६ (पृ. १६१-२) (गोचर्य); ब्यप्र. ३८५ रत्नवत् ; व्यउ. १२३ रत्नवत् ; व्यम. १०१ रत्नवत् ; विता. ७७५ रत्नवत् ; समु. १४८ 'द्विविधास्तस्करा शेयाः परद्रव्यापहारिणः । स्मृचवत्. प्रकाशाश्चाप्रकाशाश्व तान् विद्यादात्मवान् नृपः ।। (३) नासं. १५।१५ नः (नाम् ) विशेयं द्रव्य (द्रव्यं विज्ञेय); नास्मृ. १७११६, मिता. २१२७५ (क) विशेयं ( शेयं); विता. ७७५ ण्य (ण्यं) शेय ( शेयं); समु. द्रव्य (द्रव्यं विशेय), (ख) शेय (शेयं) विशेयं द्रव्य (द्रव्यं विशेय); १४८ गो (स). अप. २२२७५ विशेयं द्रव्य (द्रव्यं विशेय); ब्यक. १०९ (१) नासं. १५।१६; नास्म. १११७ धैरेषां छल (धैः शेय ( शेयं) गो (सौ); स्मृच. ८; विर. २८८ शेय सर्वेः कल्प) मत्तप्र (प्रमत्त); मिता. २।२६६; ग्यक. (शेयं) गो ( सौ) शेषं अपवत् ; पमा. ४३६ गो (स) १०९ तेभ्यः (त्तेषु ); स्मृच. ८ छल ( वञ्च ); विर. हारीतः; रत्न. १२३ ण्यरत्न (ण्यं रक्त ) शेय ( शेयं); षां ( वं ); पमा. ४३५; रत्न. १२३; व्यनि. ५०२ न्यनि. ५०२ ण्य (ण्यं) शेय (शेयं); स्मृचि. २५, स्मृचवत् ; स्मृचि. २५, नृप्र. २६० छल ( कल्प); व्यप्र. दषि. १४० विरवत् ; सवि. ४५५ गो (सा) नः (भिः) | ३८५; व्यउ. १२३; विता. ७७५, राको. ४८२ रेषां शेषं अपवत् , मनुः; कीमि. २१२७३ अपवत् ; ग्यप्र. ३८५ (स्तेषां); समु. १४८. ण्य (ण्यं); व्यउ. १२३ शेय (शेयं); ब्यम. १०१ शेय (२) नासं. १९३५३; नास्मृ. २११ विद्या (विन्या). तस्करप्रकाराः २८८ ·१५४६ व्यवहारकाण्डम् दिना। वा दर्शयित्वा निगृह्णीयात् । विर. २९० परद्रव्यापहरणशीला द्विप्रकाराश्चोराः प्रच्छनाभ लोकचोराः । तत्र यत्नः कर्तव्यः प्रतिमासतुलाद्यवेवणा- प्रकाशाश्व । ते राज्ञा ज्ञेयाः। नाभा. १९५४-५ (पृ. १८१) नाभा. १९।५३(पृ.१८१) अप्रकाशास्तु विज्ञेया बहिरभ्यन्तराश्रिताः । प्रकाशवञ्चकास्तत्र कूटमानतुलाश्रिताः । सुप्तमत्तप्रमत्तार्तान मुष्णन्त्याक्रम्य ये नराः ।। उत्कोचकाः सोपधिकाः कितवाः पण्ययोषितः॥ देशग्रामगृहघ्नाश्च पथिघ्ना प्रन्थिमोचकाः । प्रतिरूपकराश्चैव मङ्गलादेशवृत्तयः । इत्येवमादयो झेया अप्रकाशास्तु तस्कराः ॥ इत्येवमादयो ज्ञेयाः प्रकाशास्तस्करा भुवि ।। अप्रकाशास्त्विति । प्रच्छन्नचोरास्तु बहिामाद- (१) नैगमादिच्छद्मना परद्रव्यापहारिणश्रेत् प्रकाश- टव्याद्याश्रिता: ग्रामजनपदनगरपथ्यन्तराश्रिताश्च, सुप्ता- तस्करा न स्वरूपत इत्यवगन्तव्यम् । स्मृच.३१७ दीनां केचिच्छद्मना, प्रसह्य केचित् । तान् विदित्वा (२) सोपधिकाः ये भयमाशां परस्य धनमपहरन्ति । कितवाः छद्मनाऽर्थहराः । देशेति । देशघातका ग्रामघातका गृहयातकाच मङ्गलादेशकारिणः अनादेश्यमङ्गलादेशद्वाराऽर्थहराः। मार्गमुषः ग्रन्थिच्छेत्तार एवम्प्रकारा: प्रच्छन्नचोराः । इत्येवमादय इत्यादिपदेन वाक्यान्तरस्थप्रकाशतस्कर- नाभा. १९५६-७ (पृ. १८१-२) ग्रहणम् । वैन विदित्वा तु कुशलैश्चारैस्तकर्मवेदिभिः । (३) प्रकाशेति । तत्र द्विप्रकाराणां मध्ये प्रकाश अनुसृत्य तु गृह्णीयाद्गूढप्रणिहितैश्चरैः ॥ चोरा एते वक्ष्यमाणाः। कूटमानाश्रिताः कुटतुलाश्रिताश्च तानेवम्प्रकारान् बुद्ध्वा कुशलैशोरैः तत्कर्मकारिभि- वणिजः, उत्कोदका उत्कोचभक्षाः राजकुलाद्याश्रिताः, थोरव्यञ्जनैः पुराणचौरैश्वानुसृत्य गृह्णीयात् । अमुत्रासत सोपधिका विप्रलम्भकाः, कितवाश्च, वेश्याश्च । इति तैश्वारयित्वा गृह्णीयात् । अथवा चोरव्यञ्जनास्तैः प्रतिरूपति । कूटशासनकार्षापणविवर्णादिकराः, सहैकार्थीभूताश्चोराः कस्मिंश्चिद् गृहे फल्गु द्रव्यं तत्र ज्योतिषनैमित्तिकक्षणिकादयः । एवमादयः निधाय वान् नीत्वा मोषयित्वा प्रत्ययमुत्पाद्य पुनः ग्रामान्तरेषु मनुष्यान् गूदान् निधाय तत्र प्रवेश्य (१) नासं. १९।५४ चकाः सो (दकाः सो); नास्स. २१॥२ ग्राहयेयुः । नाभा. १९५८ (पृ.१८२) स्तत्र (स्तु ते ) सोपधि (साहसि); ग्यक. १०९ कितवाः प्रकाशतस्करदण्डः (बञ्चकाः); स्मृच. ३१७ लाश्रि (लाः स्मृ); विर. लोहानामपि सर्वेषां हेतुरमिः क्रियाविधौ । २९०; पमा. ४३८, रत्न. १२४ व्यकवत् ; व्यनि. ५०३ वश्वका (तस्करा) शेषं व्यकवत् ; दषि. ११८ उत्कोच क्षयः संस्क्रियमाणानां तेषां दृष्टोऽमिसंगमात् ।। औत्कोचि); सवि. ४६० श्रिताः (स्तथा ); · व्यप्र. (१) नासं. १९।५६ उत्तरार्धे (सुप्तान् मत्तान् प्रमत्तांश्च ३८६.७ व्यकवत् व्यउ. १२४ व्यकवत् ; ध्यम. १०१ मुष्णन्त्याक्रम्य चैव ये); नास्मृ. २११४ स्तु (श्च) उत्तरार्धे कितवाः पण्य (वञ्चकाः पाप) स्मृत्यन्तरम् ; विता. ७७८ (मुध्यां प्रसक्ताश्च नरा मुष्णन्त्याक्रम्य चैव ते); व्यक. १०९ व्यकवत् ; सेतु. २२८समु. १४८ स्मृचवत् . त्तार्तान् (चश्चि); विर. २९२; व्यनि. ५०३ व्यकवत् । (२) नासं. १९५५ शास्तस्करा भुवि (शा लोकवञ्चकाः; सेतु. २२८ सुप्त ( सम ) मुष्णन्या ( संतुष्या); समु. १४८. नास्मृ. २११३ शास्तस्करा भुवि ( शलोकतस्कराः); ब्यक. (२) नासं. १९६५७, नास्मृ. २११५ पथि (यश) १८९; स्मृच. ३१७; विर. २९० वृत्तयः (कारिणः); स्तु (श्च). पमा. ४३८, रत्न. १२४; व्यनि. ५०३, सवि. ४६० (३) नासं. १९५८ ( तान् विदित्वा मुनिपुणेश्योरै- पू. व्यप्र. ३८७, व्यउ. १२४, व्यम. १०.१ स्मृत्य- स्तत्कर्मकारिभिः । अनुसृत्य ग्रहीतन्या गूढः प्रणिहितैनरैः ॥); न्तरम् ; विवा. ७७८, सेतु. २२८ शास्त (शत) शेष व्यक. ११० श्चरैः (नरैः); विर. २९२. विरवठः समु. १४८. (४) नासं. १०।१०; नास्मृ. १२।१० मिः क्रियाविधी प्रकाशा ·१७४७ तु कटकादयः शक्या: सुवर्णस्य क्षयो नास्ति रजते द्विपलं शतम् । तान्तवस्य च संस्कारे क्षयवृद्धी उदाहते । शतमष्टपलं ज्ञेयं क्षयस्तु पुसीसयोः । तत्र कार्यासिकोर्णानां वृद्धिर्दशपला शते ।। ताने पञ्चपलं विद्याद्विकारा ये च तन्मयाः । तन्तुविकारस्य वस्त्रकम्बलादेः संस्कारे कार्पासोर्णसूत्रयोः तद्धातूनामनेकत्वादयसोऽनियमः क्षये ॥ दशभिः पलैः कृतमेकादशपलं भवति । एवं शतपलस्य (१) क्रियाविधौ घटनकर्मणि, लोहानां धातूनां, दशोत्तरं शतं भवति । तन्तुविकाराणामेषा वृद्धिरुक्ता । सुवर्णशब्दोऽत्र शुद्धपरः अन्यादृशे तत्रापि क्षयात् । नाभा. १०११३ (पृ. ११३) रजते द्विपलं शतं, पलशते ध्मायमाने पलद्वयं क्षयो स्थूलसूत्रवतामेषां मध्यानां पञ्चकं शतम् । भवति, एवमुत्तरत्रापि । तन्मयास्ताम्रमयाः कांस्यादयः, त्रिपलं तु सुसूक्ष्माणामतः क्षय उदाहृतः ॥ तद्धातूनामयोहेतुभूतानां पापाणमृत्तिकादीनामनेकत्वाद्वा- स्थूलसूत्रपटादीनामेपा वृद्धिरुक्ता- दशपलं शते । हुल्यादनियमः क्षये न नियमः कर्तुं शक्यते, अय:शब्दो- मध्यानां शते पञ्चपला वृद्धिः । सूक्ष्माणां शते त्रीणि ऽपि शुद्धायोव्यतिरिक्तायःपरः । शुद्धे तु नियमोऽग्रत पलानि सत्रिभागानि । एतेनान्तरालावस्थानामनुपातेन एब उक्तः । उक्तक्षयादयधिकक्षये सुवर्णकारादयो कर्तव्यो विभागः । भयमुदाहृतं वक्ष्यामः । दण्ड्याः, तद्दाप्याश्चेति परिगणनफलम् । विर. ३११ नाभा.१०।१४ (पृ. ११३) (२) लोहानामपीति । लोहानामपि, न वस्त्राणामेव । त्रिंशांशो रोमबद्धस्य क्षयः कर्मकृतस्य च । सुवर्णादीनां सर्वेषां हेतुरमिः कटकादिक्रियाविधौ। न कौशेयवल्कलानां नैव वृद्धिर्न च क्षयः ॥ ह्यनिसंयोगमन्तरेणाविलीनानां (१) उक्तादधिकक्षये शिल्पी दण्ड्यः । अप. २११८० कर्तुम् । ततोऽग्निसंगमात् संस्क्रियमाणानां यः क्षयो (२) रोमबद्धः कम्बलादिः। कर्मकृतः कृतकर्म- दृष्टः स उच्यते क्रमेण । निष्पन्न एव कृतचित्रादिः । विर. ३१३ सुवर्णस्येत्यादि । सुवर्ण न क्षीयते । रजतं पलशते द्वे पले क्षीयते । पात्रादिकरणे पुसीसयोः क्षयः व्यनि. ५१३ ऽनियमः (नियम); नृप्र. १८४ विद्यात् शतेऽष्टौ पलानि । शते पञ्चपलं ताने क्षयः । ताम्र- (ञ्चेया [ये]); समु. ९० याः (लाः). विकारेषु सर्वष्वेवम् । अयसो लोहस्य न क्षयनियमः (१) नासं. १०११३ तत्र ( यत्र ) ला ( लं); नास्ट. तन्निमित्तानां येभ्यो. लोहमुत्पद्यते तेषामनेकत्वात् १२।१३ तत्र (सूत्र) ला शते (लं शतम् ); अप. २।१८० च (तु); व्यक. ११३ च (तु); विर. ३१२, नृप्र. १८४-५ वस्य कुतश्चिदुत्पन्नस्य कश्चित् क्षय इत्यनियमः । च (वानां तु) द्धी उदाहते (द्धिरुदाहृता) तत्र (सू [त] ब) नां नाभा. १०।१०-१२ (पृ. ११२-३) (नि) पला शते (पलं श [स्मृ] तम्). (मिक्रिया विधौ ); व्यक. ११३; विर. ३११; व्यनि. (२) नासं. १०।१४ षां (षा) शतम् (शते) मतः (मन्तः); ५१३ मिः (ग्नि) षां दृ (पामि ); नृप्र. १८४ निः (नि) नास्मृ. १२।१४ तामे (वां ते) सुमू (ससू) मतः ... ... हृतः क्षय. ......णानां (संक्षयः स्तूयमानानां ); समु. ९० नामपि (मेषा वृद्धिरुदाहृता); विश्व. २११८३ चतुर्थपादं विना; (नां चैव ) मिः (मि) षां दृ (पामि). अप.. २।१८० शतम् (शते ) लं (ला); व्यक. ११२; (१) नासं. १०११ ते (तं) यस्तु ( यः स्यात् ); विर. ३१३ कं शतम् (विंशतिः); नृप्र. १८४ सूत्र (स्तन्तु) नास्म. १२।११ रज (राज); व्यक. ११३ णस्य (णेषु) पलं (शत). रज ( राज); विर. ३११ र्णस्य (णे तु); ग्यनि. ५१३ (३) नासं. १०।१५ बद्ध (विद्ध); नास्ट. १२।१५ स्य शसमष्ट (शते त्वष्ट ) यस्तु (यं तु); नृप्र. १८४ यस्तु च (स्य तु) नै (से); अप. २।१८० नां तु (दीनां); (यः स्यात् ); समु. ९० लं शतम् (लं शते) शेषं व्यनिवत् . व्यक. ११३ स्य च (स्य तु) शेषं अपवत् ; विर. ३१३ पू.; (२) नासं. १०१२ तद्धा (तद्धे); नास्मृ. १२.१२ दय व्यनि. ५१४ बद्ध (बन्ध) कर्म (चर्म) नां तु (दीनां); (दाया; ब्यक. ११३; विर. ३११ विधा (दया) च (तु); नृप्र. १८५ तु (च).

·१७४८ व्यवहारकाण्डम् विर. ३१७ दवि. १२५ (३) पुष्पपटानां च रोमविद्धस्य छेदकृतः क्षयः अर्धेति । पञ्चमादारभ्याष्टमो भागोऽपचीयते । पञ्चमे त्रिंशांशः । उत्पादितशिल्पविशेषाणां तु कौशेयानां साष्टभागमर्धम् । षष्ठे सपादम् । एवं यावत् क्षीणदशं वल्कलानां च न वृद्धिर्न च क्षयः समान्येव सूत्राण्येतानि जीर्णम् । ततः क्षयनियमो नास्ति । इच्छातः क्रयः । भवन्ति । नाभा. १०।१५ (पृ. ११३) नाभा. १०८-९ (पृ.११२), मूल्याष्टभागो हीयेत सुकृद्धौतस्य वाससः । अप्रकाशतस्करदण्डाः द्विः पादखित्रिभागस्तु चतुर्थीतेऽर्धमेव च ॥ स्वदेशघातिनो ये स्युस्तथा मार्गनिरोधकाः । अर्धक्षयात्तु परतः पादांशापचयः क्रमात् । तेषां सर्वस्वमादाय राजा शूले निवेशयेत् ॥ यावत्क्षीणदशं जीर्ण जीर्णस्यानियमः क्षये * ॥ (१) यस्य राज्ञो देशे चौरा वसन्ति, तद्राजदेशः (१) सकृद्धौतस्य वासस: अष्टपणमूल्यवाससः तेषां चौराणां स्वदेशः, तद्धातिनः, स्वदेशघातिनः, मूल्याष्टमभागमपनीय सप्तपणान् रजको दाप्यः । द्विः- एतेन परदेशघाते चौरैः क्रियमाणे तेषां सर्वस्वग्रहणं न कृत्वो धौतस्य पादश्चतुर्थो भागः, त्रि:कृत्यो धौतस्य कर्तव्यं तद्राजानुकुलत्वात् , परेण तु करणीयमेव सामर्थ्य तृतीयो भागः, चतुःकृत्वो धौतस्याधम् । अर्धक्षयात्तु सतीति भावः । परतः यावत्क्षीणदशं वस्त्रं, तावत् क्रमेण पादस्यां- (२) अत्र वाक्यस्यास्य रत्नाकरादौ पान्थमुषमुप- शस्यापचयः । जीर्णे त्वनियमः, तत्र मध्यस्थैरुक्तानु- : क्रम्यावतारणे:पि तत्र परिसंख्यायकस्य स्वदशीयमार्ग- सारेणोहः कर्तव्य इत्यर्थः। xविर. ३१४ निरोधस्य समभिव्याहारदर्शनेऽपि परदेशीयद्विचतुष्पद- (२) मूल्येति । सकृद्धौतस्य दीनारमूल्यस्य पादाधैं हारिणोऽपि दण्डाभावो न्यायसाम्यादिति प्रतिभाति । हीयेत । तन्मूल्याधैकादशभिर्ग्राह्यम् । द्विधौतस्येत्येवं एवञ्च 'परदेशाहृतं द्रव्यमित्यादिकात्यायनवचनेन सर्वत्र । द्वितस्य पाद ऊनः, त्रिौतस्य त्रिभागोनः, सममेकमूलकत्वमेवेति । एवं चतुर्धातमधमूल्यं भवति । (३) स्वदेशं प्रन्ति ये मार्ग च, तेषां सर्वस्वं * श्लोकद्वयस्य मिता.व्याख्यानं 'वसानस्त्रीन् पणान् गृहीत्वा धनं भूयो हस्तपादादिच्छेदनं, मरणं न विद्यते, ' इति याशवल्क्यवचने (पृ. १७३६) द्रष्टव्यम् । निन्दा यस्यां क्रियायामिति (तां) प्रवर्तयेत् । दण्ड्यः x दवि, विरवत्। नाभा. १९६७ (पृ. १८४) (१) नासं. १०१८ स्तु (श्च); नास्मृ. १२१८ चतुते अप्रकाशस्तेये दण्डविवेकसाधनो न्यायः (चतुःकृत्वो); मिता. २।२३८ त्रिभागस्तु (स्तृतीयांशः); प्रथमे प्रन्थिभेदानामगुल्यङ्गुष्ठयोर्वधः । अप. २११८१ वच (व तु) शेषं नास्मृवत् ; ग्यक. ११३ द्वितीये चैव यच्छेषं तृतीये वधमर्हति ॥ अपवत्; विर. ३१४ चतुः......च ( चतुःकृत्वाऽर्धमेव तु); (१) अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्वधः छेदनम् । शेषमत्र पमा. ४५६ मितावत् ; दवि. ११३ नास्मृवत् ; नृप्र. १८५ अपवत् ; व्यप्र. २८९ मितावत् ; ज्यम. ८५ गो (गे) शेषं (१) नासं. १९।६७ मार्गनिरोधकाः (मागोंपरोधिनः) मितावत् : विता. ५६८ पू. : ५६९ मितावत् , उत्त. : ७६७ येत् (भूयो निन्दा प्रवर्तयेत्); नास्मृ. २१।७ मितावत् ; राकौ. ४९२ मितावत् ; समु. ८९ मितावत् . मार्गनिरोधकाः (यशावरोधिनः) राजा ... ... येत् (भूयो निन्दा (२) नासं. १०१९; नास्मृ. १२।९; मिता. २।२३८ प्रकल्पयेत्); व्यक. ११३ रोधकाः (रोधिनः); विर. ३१७ (क) क्षये (क्षयः); अप. २॥१८१ जीर्ण (वस्त्र) क्षये (क्षयः); नारदकात्यायनौ; व्यनि. ५०८ व्यकवत् , नारदकात्यायनी ब्यक. ११३ दांशाप (दशोऽप) जीर्ण (वस्त्र); विर. ३१४ दवि. १२५ नारदकात्यायनौ; सेतु. २३६ नारदकात्यायनौ. जीर्ण (वस्त्र); पमा. ४५६ क्षये (क्षयः); दवि. ११३ जीर्ण (२) नासं. १९१९०-९१ तृती......ति ( दण्डः पूर्वश्च जीर्णस्या (वस्त्रं जीर्णः स्यात्); नृप्र. १८३-४; व्यप्र. २८९ साहसः ); नास्मृ. २११३२ यच्छे......ति (तज्ज्ञेयं दण्डः पू. व्यम. ८५ पू.; विता. ५६९ पू., ७६७; राकौ. ४९२ पूर्वस्तु साहसः); विर. ३२२; पमा. ४४१; रत्न. १२५ विरवत् ; समु. ८९ पू. : ९० पमावत्, उत्त. पू. व्यप्र. ३८९ ल्यपृष्ठ (छहस्त) पू.; व्यउ. १२७. राजा...

·स्तेयम् १७४९ विर. .. विचेष्टते। करचरणरूपमेव पूववाक्यानुसारात्, तृतीये. वधं (१) मध्यम मध्यमसाहसम् । पूर्व प्रर मारणमेव । विर.३२२ स्मृच.३१९ (२) ग्रन्थिच्छेदानां प्रथमे ग्रहणे अङ्गुल्यङ्गुष्ठयोः (२) अत्रापि महापशवो विरुद्धदण्डा अनवरुद्धा छेदः दक्षिणहस्तस्य । द्वितीये पुनरपि ग्रहणे शेषस्या- विवक्षिताः । विर. ३२१ गुलित्रयस्य छेदः । नाभा. १९।९०-९१ (पृ.१८८) (३) महापशवो हस्त्यश्वादयः । विचि. १३५ गोषु ब्राह्मणसंस्थासु स्थूरायाश्छेदनं भवेत् । (४) महान्तः पशवो हस्त्यादयः, मध्यमा वृषा- दासी तु हरतो नित्यमर्धपादावकर्तनम् ॥ दयः । एतद्विशेषविहितेतरविषयम् । दवि. १२९ (१) ब्राह्मणसंस्थासु ब्राह्मणस्वामिकासु । स्फुरा काष्ठभाण्डतृणादीनां मृन्मयानां तथैव च । पाणरुपरिभागः। ३१२ वेणुवैणवभाण्डानां तथा स्नायवस्थिचर्मणाम् ।। (२) ब्राह्मणसंस्थासु ब्राह्मणस्वामिकासु। एवञ्च शाकानामामूलानां हरणे फलपुष्पयोः । दासीषु ब्राह्मणस्वत्वेन गौरवाद्दण्डाधिक्यदर्शनाद्दासेप्वपि गोरसे विकाराणां तथा लवणतैलयोः । ब्राह्मणस्वामिकेषु चौरदण्डः शारीरमार्थ वाऽधिक वाच्यमन्यस्वामिकेप्वल्पमिति प्रतिभाति । दवि. १२८ मध्यमपशुं पूर्वः क्षुद्रपशुं हरन् ); अप. २।२७५ क्रमेण मनुः; व्यक. ११४ सः (सम् ) मो (मं); स्मृच. ३१९ पूर्वः (पूर्व) 'येन येन यथाङ्गेन स्तनो नृषु शेपं व्यकवत् ; विर. ३२१ मपशून् (मपशौ); रत्न. १२५ छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् । पशौ हृते ( पशुं हृतः ) शेषं स्मृचवत् ; विचि. १३५; हस्तादीनां येनाङ्गेन चौर्य करोति, तदेव छेत्तव्यम् । व्यनि. ५१० शौ हृते (शोहतौ); दवि. १२८ क्षुद्र (क्षुद्रे); नाभा. १९।९२ (पृ. १८८) सवि. ४६२ शून् स्ते (शुं से) उत्तरार्धे (मध्यमं मध्यमपशौ पूर्व गरीयसि गरीयांसमगरीयसि वा पुनः । शूद्रपशौ हृते ); ब्यप्र. ३८९ शौ हृते ( शून् हृतः ); न्यड. १२७ शो हृते (शून् हृतः ) शेषं स्मृचवत् ; स्तेने निपातयेद्दण्डं न यथा प्रथमे तथा ॥ ज्यम. १०२ ण्ड उ (ण्डमु) शौ हते (शून् २) शेष स्मृचवत् ; महति महान्तमल्पमल्पे दण्डं निपातयेत् चोरे । : विता. ७८३ स्तेन ( श्वोर ) शेषं न्यप्रवत् ; सेतु. २३७; • सर्वत्र द्वितीयादिषु ततोऽधिकं, न तुल्यम् । समु. १५० मो (म) पूर्वः (पूर्व). नाभा. १९६९३ (पृ. १८८) (१) नासं. १९८२ भाण्ड ( काण्ड ); नास्मृ. २१।२२ अप्रकाशतस्करदण्डप्रकरणानुवृत्तिः भाण्ड ( काण्ड ) तथा.........णाम् (वेतसस्यास्थिचर्मणोः ); महापशून् स्तेनयतो दण्ड उत्तमसाहसः । मिता. २।२७५; अप. २१२७५ क्रमेण मनुः; ब्यक. ११५, मध्यमो मध्यमपशून पूर्वः क्षुद्रपशौ हते॥ विर. ३२७; पमा. ४४३; विचि. १४०-४१; दवि. १४९ चर्म (चर्मि); सवि. ४५६-७; ग्यप्र. ३९१; व्यउ. १२८; (१) नासं. १९१९१; नास्मृ. २१॥३३ दाव (दवि); विता. ७८४ था स्नायवस्थि (थाऽस्त्रास्थि); सेतु. २४२ तथा व्यक. ११४ उत्तरार्धे ( दासी च हरतो मध्यस्तथा पादस्य खाव (तथानाध); समु. १५१. छेदनम् ); विर. ३१९ स्थू (स्फु) उत्तरार्थे (दासीषु हरतो (२) नासं. १९८२-३ नामाई (हरित); नास्म, २११२३ मध्यस्तथा पादस्य छेदनम्); दवि. १२८ स्थू (स्फु) उत्तरार्धे कानाभाई ( कहरित ) फल ( तृण); मिता. २०२७५ पुष्प ( दासी तु हरतो मध्यस्तथा पादस्य छेदनम् ) : १३१ स्थ (मूल); अप. २।२७५ नामाई (नां साई ) क्रमेण मनुः (स्फु) पू. व्यक. ११५; विर. ३२७; पमा. ४४३ मितावत् ; विचि. (२) नासं. १९१९२; नास्मृ. २१॥३४ छत्तव्यं तत्त- १४१ क्षुवि ( तद्वि); दवि. १४९ मितावत; सकि. ४५७ देवास्य (तत्तदेवास्य छेत्तव्यं); व्यक. ११५ नास्मृवत्. शाका (शाखा) पुष्प (मूल); व्यप्र. ३९१ मितावत् ; व्य. (३) नासं. १९।९३; नास्मृ. २११३५. १२८ मितावत् ; विता. ७८४ मितावत् ; सेतु. २४२ (४) नास्मृ. २१।२९. शून् स्ते (शूस्तु) उत्तरार्धे (मध्यमो विचिवत् ; समु. १५१ मितावत्, ·व्यवहारकाण्डम् शेषं राज्ञः। वधः । विर. ३२३ । विचि. १३८ पैकाथानां कृतानानां मद्यानामामिषस्य च । धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः। सर्वेषामल्पमूल्यानां मूल्यात्पश्चगुणो दमः ॥ न्यून वैकादशगुणं दण्डं दाप्योऽब्रवीन्मनुः ॥ (१) इदं प्रचुरकाष्ठादिविषयम् । विचि, १४१ धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्योऽभ्यधिकं हरतो वधः। पुण्डू- (२) काण्डशब्देन पूर्वाधन्व(?)शरादय उच्यन्ते । वर्धनश्रीवर्धनादीनामेकादशगुणमित्येव । समं मुषितस्य, तृणशब्देन दर्भमुआदय उच्यन्ते। हरितशब्देन घास नाभा. १९८५-६ (पृ.१८७) उच्यते यवसादिः । मूलं कन्दादि । पक्कानं मोदकादि । सुवर्णरजतादीनामुत्तमानां च वाससाम् । कृतान्न सक्तुपृथुकलाजादि । रत्नानां चैव सर्वेषां शतादभ्यदिके वधः ।। नाभा. १९८२-४ (पृ.१८७) रत्नानां वज्रमणिमुक्तादीनां शतादभ्यधिकं हरतो तुलाधरिममेयानां गणिमानां च सर्वशः । नाभा. १९४८६-७ (पृ.१८७) एभ्यस्तूत्कृष्टमूल्यानां मूल्याद्दशगुणो दमः ॥ पुरुषं हरतः पात्यो दण्ड उत्तमसाहसः । (१) तुलाधरिमं कर्पूरादि, मेयं ब्रीह्यादि, गणिमं सर्वखं स्त्री तु हरतः कन्यां तु हरतो वधः ।। पूगादि । एभिः काष्ठादिभिः । (१) हस्ताविति छित्त्वेति शेषः । कामधेनौ-- दृष्ट. (२) तुलाधरिमं कर्पूरादि । मेयं ब्रीद्यादि । गणिमं मिति पठितम् । सर्वस्वमिति नारी हरतः सर्वस्वग्रहण पूगैलाप्रभृति । एभिः काष्ठादिभिः । तेन पूर्वोक्तकाष्ठाद्य- दण्ड इत्यर्थः। दवि. १२६ पेक्षयाऽधिकमूल्यानां धरिममेयगणिमानामन्यतमस्यापहारे (२) पुरुषस्त्वविशिष्टः । हरत उत्तमसाहसः । स्त्रियं तन्मूल्याद्दशगुणो दण्ड इत्यर्थः । हरतः सर्वस्वम् । कन्यां तु वधः । (३) तुलाधारिमं कार्पासादि । मेयं व्रीह्यादि । नाभा. १९८७-८ (पृ. १८७) गणिमं हरीतकीविभीतकादि । एतेषां हृतानां यन्मूल्यं, साहसेषु य एवोक्तत्रिषु दण्डो मनीषिभिः । तस्य पञ्चगुणो दण्डः । एभ्यः काष्ठादिभ्यः उत्कृष्ट. स एव दण्डः स्तेयेऽपि द्रव्येषु त्रिध्वनुक्रमात् ॥ मूल्यानां वस्त्रकुङ्कुमचन्दनादीनां हरणे दशगुणो. दण्डः । दीनारमूल्ये हृते दश दीनारा दायाः, (१) नासं. १९६८५-६ न्यून वै (घृते खे); नास्मृ. एको मुषितस्य, नव राज्ञः । २११२६. नाभा.१९८४-५ (पृ. १८७) (२) नासं. १९८६-७ सुवर्ण (हिरण्य ) सर्वेषां (१) नासं. १९८३-४; नास्मृ. २१॥२४; मिता. ! (मुख्यानां ); नास्मृ. २१।२७ सर्वेषां (मुख्यानां ); अपु. २२७।३६ (सुवर्णरजतादीनां नृखीणां हरणे वधः) एतावदेव २२२७५ मथा ( मत्स्या ) षामल्पमूल्यानां (षां मूल्यभूतानां); ज्यक. ११४; विर. ३२४, रत्न. १२५, दवि. १४४; अप. २।२७५ मथा ( मधू ) क्रमेण मनुःब्यक. ११५ मामिष ( मोदन); विर. ३२७-८ व्यकवत् ; पमा. ४४३ नृप्र. २६४ (-); ग्यम. १०२, बिसा. ७८३-४. मथा ( मत्स्या); विचि. १४१ व्यकवत् ; दवि. ३७ उत्त.: (३) नासं. १९१८७-८ पात्यो दण्ड उ (वासो दण्डस्तू ) १५० षामल्प (षां स्वल्प ) शेषं व्यकवत् ; सवि. ४५७ हर...वधः (कन्यां तु हरतो वध एव च); नास्मृ. २११२८ पमावत् ; व्यप्र. ३९१ थानामामिष ( स्थानामौषध); ग्यत. म्यक. ११४ पात्यो (हस्ती) सी तु हरतः (हरतो नारी ); १२८ व्यप्रवत् ; विता. ७८४ व्यप्रवत् , पू. सेतु. २४२ रत्न. १२५ सी तु हरतः (हरतो नारी) उत्त.; दबि. ल्यात्पञ्चगुणो (ल्यात्स्यात् षड्गुणो) शेषं व्यकवत् ; समु. १२६ व्यकवत् ध्यप्र. ३८९ रत्नवत् , उत्त. पट. १२७ १५१ न्नानां ( नां तु) शेष पमावत. रत्नवत् , उत्त. यम. १०२ रत्नवत् , उत्त. ; विता. ७८३ (२) नासं. १९८४-५ धरि ( धारि ); मास्मृ. २१।२५ तु (च) शेषं रत्नवत् , उत्त.; बाल. २।२७५ (सर्वस्वं शः (त:) दश ( दष्ट ); अप. २०२७५ क्रमेण मनुः; व्यक. हरतः स्त्री तु कन्यापहरणे वधः । ) उत्त., कात्यायनः; समु. ११४ धरि (धारि) एभ्य ( एमि); विर. ३२३ एभ्य १५० रत्नवत्, उत्त. (एमि); विचि. १३८ दवि. १४३ भ्यरतू (मिरु ); (४) नासं. १५/२०; मास्मृ. १४२१; मिता. २०२७०, सेतु. २४० थरि (परि ) शेषं विरवत् . २।२७५ द्रव्येषु त्रि (त्रिषु द्रव्ये); : २७५% अप.

·क्षिण (१) त्रिषु प्रयममध्यमोत्तमा, द्रव्येषु त्रिषु झुंद्र चोरस्तेनापापो भवति । दुष्टमुत्सूजन्सं तत्कृतं पापं मध्यमहत्सु, एष प्रथममध्यमोसमसाहसदण्डातिदेवः राजानं गच्छति । स तत्फलं भुक्ते। ......... क्षुद्रमध्यमहत्सु द्रव्येषु विरुखदण्डानवरुद्धषु द्रष्टव्यः । नाभा. १९१०५ (पृ. १९०) विर. ३२९ रोजभिभृतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । (२) यथैव साहसेषु प्रथममध्यमोत्तमेषु क्रमेण निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ प्रथममध्यमोत्तमसाहसदण्डाः प्रोक्ताः, तथा क्रमेण .(१) दण्ड्यास्तु तेन दण्डेन क्षीणपापा भवन्तीत्याह क्षुद्रमध्यमोत्तमानि द्रव्याणि मृद्भाण्डवासोहिरण्यादीनि, नारदः-- राजभिरिति । स्मृच. १२८ क्षुद्रमध्यमोत्तमद्रव्यापहारेषु प्रथममध्यमोत्तमसाहस- (२) तत् प्रायश्चित्तदण्डरूपदण्डपरम् । प्रकरणात् । दण्डाः, देशकालपुरुषापराधान् परीक्ष्य सर्वत्र । नाभा. १५।२० (४.१६३) अत एव कल्पतरौ सुवर्णस्तेयमुसलाघातप्रकरणे एवं तलिखितभिति। विचि. १८९ ने त्वहोढान्विताश्चौरा वध्या राज्ञा नागसः । सहोदान सोपकरणान् क्षिप्रं राजा प्रवासयेत् ॥ (३) एतत् प्रतिपाद्यते- न शासनं शिष्टपरि- (१) सहोदान् सलोत्रान् , सोपकरणान् समधि- पालनार्थमेवादृष्टार्थमपि । तेऽप्येवमनुगृहीता भवन्ति । भेदनादीन् । विर. ३३१ सर्वहितत्वमेव राश इति । नाभा. १९।१०६ (पृ.१९०) (२) लोत्रादिरहिता अनागममविचार्य न वध्याः। शासनाद्वाऽपि मोक्षाद्वा स्तेनो मुच्येत किल्बिषात् । चोरा ये तु सहोदाः संधिच्छेदाधुपकरणयुक्ताश्र, अशासत् तमसौ राजा स्तेनस्यानोति किल्बिषम् ॥ क्षिप्रमेव हन्तव्याः पूर्वोक्तेन न्यायेन । यदि शिष्यते अथ मुच्यते सर्वथा स्तेनः शुद्धो नाभा. १९६६ (पृ. १८७) भवति । अशासत् तेन कृतं पापं राजा आप्नोति पश्चात्तप्तस्तेनदण्डः तस्मादवश्यं धर्मार्थमधर्मनिवृत्त्यर्थ दृष्टार्थ चोरार्थ च राजा स्तेनेन गन्तव्यो मुक्तकेशेन धावता । शासयेदिति बहुफलत्वमनुशासनस्योक्तम् । आचक्षाणेन तत्स्तेयमेवंकर्मास्मि शाधि माम् ॥ नाभा. १९१०७ (पृ.१९०) पश्चात्तापेनैवं कर्तव्यम् । इदं मयामुष्य हृतं, शाधि गुरुरात्मयतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् । मामिति । नाभा. १९:१०४ (पृ. १९०) अतः प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः ।। अनेना भवति स्तेनः स्वकर्मप्रतिवेदनात् । इहाशिष्टा यमेन शास्यन्ते, शिष्टास्तु न यमेन । राजानं तत्स्पृशेदेन उत्सृजन्तं सकिल्बिषम् ।। तस्मादिह शासनं सुष्टु दृष्टार्थमिति तेषां वृत्त्यर्थमेव । म्यक. ११५; विर. ३२८ येऽपि ( येषु ); पमा. ४४२ शास्तेति । 'अनित्यमागमशासनमित्येतत् शापितं एवोक्तनि ( एवास्ते त्रि); रत्न. १२५, विचि. १४१ विरबत् 'युवोरनाको' इत्यादिना। दवि. १४३ विरवत् नृप्र. २६२, सवि. ४५५ मनुः; नाभा. १९।१०८ (पृ.१९०) ग्यप्र. ३८९; ग्यड. १२५, विता. ७७७, राकौ. ४८२ अपवत् , मनुः; सेतु. २४३ विरवत् ; समु. १५१. वेद (पाद) उत्तरार्षे ( राजा ततः स्पृशेदेनमुत्सृजेतु पकिल्वि- (१) नासं. १९६६६ पूर्वार्ध (लोत्रादिरहिताश्चोरा राशा पम् ). अध्या अनागमम् ) क्षियं राजा प्र (चोरान क्षिप्रं वि ); नास्मृ. (१) नासं. १९।१०६, नास्मृ. २११४८, स्वच. २१६६ झना ( अना) उत्तरार्धे (सहोढान् स्रोयकारणाक्षिप्रं १२८, विचि. १८९; प्रका. ८१; समु. ७०. चोरान्प्रशासयेत् ); ब्यक. ११६ गसः (गमाः) वास (२) नासं. १९१०७, नास्म. २११४९ नादाऽपि (माप); विर. ३३१ गसः ( गमाः). (नादा वि) मुच्येत ( मुच्यति ) सत् तमसौ राजा ( सनात्तु (२) नासं. १९१०.४ धावता (श्रीमता), नास्थ. तदाजा). .२१॥४३. : .. (२) नासं..१९।१०८. अतः ( अथ ), नास्मृ. २११५० (३) पासं. १९१०५ माम. ११४७ तेलः (सेन) राजा शास्ता ( शास्ता राजा ). म.कां. २२० ·लोकार्थः। विर. ३:१४ .. . विदुः स्तनस्य वर्णभेदेनं दण्डतारत ध्यात्," असजनमद्यपानाचांस एकात् एकपयो- अष्टापायं तु शूद्रस्यन्तेये भवति किल्विषम् । अवकत्वात् , अनामययतस्तथा शङ्केति प्रथम व्यष्टापाचं तु वैश्यस्य द्वात्रिंशत् क्षत्रियस्य तु ॥ क्षणस्य चतुष्षष्टि मनुः स्वायम्भुषोऽप्रवीत् । (२) लोप्त्रेणापहृतद्रव्यैकदेशेन सह ग्रहणादवसरा- : विद्यापि च विशेषेण विद्वत्स्वभ्यधिकं भवेत् ।। भावे स्तेयम् । लोप्त्राभावे अतिभोगात् पूर्वावस्थाया हृतस्याष्टगुणं 'शूद्रस्य स्तेये दण्ड इति केचित् । गन्धमाल्यवस्त्रादीनाम् । शङ्कया सर्व दृष्ट्वा शङ्कित अन्येऽष्टगुणोऽधर्मः तस्य हृतस्य ये उक्तः स्तेय 'इति । 'इवोद्विम इव भवति, तत्रापि स्तेयं संभाव्यम् । शङ्का- पूर्वपूर्वाद् द्विगुणमुत्तरोत्तरस्य । शुद्रादीनां वा स्वहरणे भावे न निश्चयः तदन्वसजनैतकदासीपत्यादिदुष्टजनै- एवमेव धर्म इति । हृतं वा दापयित्वा ततोऽष्टगुणं दण्डः / रेककार्यत्वात् 'संभाव्यं स्तेयम् । न विद्यते (आयः) शूद्रस्य, षोडशगुणं वैश्यस्य, द्वात्रिंशद्गुणं क्षत्रियस्य, | आगमो यस्य सोऽनायः । अनायस्य व्ययोऽनायव्ययः । चतुश्यष्टिगुणं ब्राह्मणस्य इति । अनायव्ययाच्च संभाव्यमेवम् । नाभा. १९।१०९-१० (पृ.१९१) नाभा. १५।१७ (पृ. १६२) स्तयदोषप्रतिप्रसवः अन्यहस्तात्परिभ्रष्टमकामादुत्थितं भुवि । समित्पुष्पोदकादानेष्वस्तेयं सपरिग्रहात् ॥ चौरेण वा परिक्षिप्तं लोप्नं यत्नात् परीक्षयेत् ।। वैर्वमानोऽध्वनि श्रान्तो गृह्णन्नेकाशनः स्वयम् । तस्माचौरत्वनिश्चयो दृष्टेनादृष्टेन वा प्रमाणेनैवेति ब्राह्मणो नापरानोति द्वाविष पञ्च मूलिकान्x॥ स्थितम् । दवि. ११ चौरान्वेषणम् अहोढान् विमृशेचौसन् गृहीत्वा परिशङ्कया । सहोढग्रहणास्तेयं होढेऽसत्युपभोगतः । भयोपधाभिश्चित्राभिव॒युस्तथ्यं यथा हि ते ॥ शङ्का त्वसज्जनैकार्थ्यादनायव्ययतस्तथा ॥ (१) अहोढान् होदरहितान् , तथा गृहीतपरि. (१) सहोढग्रहणात् सलोत्रग्रहणात् होटेऽसत्युप- शङ्कया उपधाभिश्चित्राभियांजैनानाविधैः देशादिकं योगतः असति होढे लोप्त्र उपयोगतः अन्यथालभ्यकर्पूरा- प्रष्टव्यास्ते यथातथ्यं ब्रूयुरित्युत्तर श्लोकार्थः । विर.३३४ छुपयोगतः स्तेयं शेयम् । शङ्का तु स्तेयस्य असजनैका- (२) सलोत्रानपि चोरान् सहोदा दृष्टा इत्येतावता * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकाप्रकरणे न शासितव्याः, विचारयेदेव अचोरशङ्कया । माण्डव्य- (पृ. ५९१) द्रष्टव्यः । x व्याख्यानं दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५९१) द्रष्टव्यम् । (१) मिता. २१२६७पमा. ४३७ण था ( णापि ); (१) नासं. १९।१०९; नास्मृ. २११५१ व्यष्टापायं तु दवि. ८१ स्थितं भुवि (वृतं पथि ) परि (प्रति ); नृप्र. (द्विरष्टापाचं). २६१ दुत्थितं (दन्वितं) परि (प्रति ) लोप्नं यत्नात् (२) नासं. १९:११० पू.; नास्मृ. २११५२ चतुष्पष्टिं (लोचयन् तत् ); सवि. ४५९ भुवि (तु वा ) चौरेण ...वा मन (चतुष्पष्टीत्येवं). परि (चौरैर्वापि प्रति); ग्यप्र. ३८६ परि ( प्रति ); व्यउ. (३) व्यनि. ५१५ नेकाशनः (अनशनं ) पञ्च मूलिकान् १२४ व्यप्रवत् ; विता. ७९१ व्यप्रवत् ; समु. १४९. (हेच मूलके ). [ अवशिष्टस्थलादिनिर्देशः दण्डमातृकाप्रकरणे (२) मार्स. १९६६८ अहो ( सहो) युस्तथ्यं (युः सत्यं); (पृ. ५९१) द्रष्टव्यः]. नास्मृ. २१८ वा परि ( तान् यदि ) उत्तरार्षे ( भयो- (४) नासं. १५/१७ त्युप ( त्यति ); मास्म. १७११८ पभामिश्चिन्तामियुस्तथा यथा कृतम् ), भप. २०२६८ स्वा होनेऽस (होढम) कादिनाय ( कस्वाइन्याय ); भप. परिशा (तान् परिसंख्य); व्यक. ११६. अहो (सहो) २।२६८ णास्ते (णे ते) देऽस (स); ग्बक ११६ वा (तप) मयो (नयो); विर. ११४ वा. प (तप) भयो भोग (योग.) स्तथा ( स्तदा); बिर. १३३ मोग (योग); (तषो) पनि. ५०६ (-) उत्त.; सेतु. २४५. गृहीला सेतु. २४५ टेऽस ( स ) भोग ( योग). (गीत) भयो (यो)स. १४९ उ. सलन्तरम् ·विर. ३३८ बदाचोरस्यापि होदसंभवात यावदम्यभिचारि: लिजं. असदययात. यूतपानदास्यादिषु व्ययात् । पूर्वचीयांत् हामिति । तदभाव भयोत्पादनभित्रैस्ताडननिर्मलमपुत्रः पूर्वकाले चोरत्वेमोपलब्धत्वात् संदिग्धत्वेऽपि संभाव्यते.। दारच्छेदनागस्तिप्रदानरूपाभि (१)यथा ते संत्रस्ताः दुष्टैः सह संसर्गात् । एतैर्लिङ्गैलेंसैरपि ग्राह्याः। न सत्यं वदन्ति तथा । नाभा. १९६८ (पृ. १८४) लोप्त्रेणैव, लोप्त्राभावे एतैर्लिङ्गैर्ग्रहीयात् । 'देशं ग्रामं दिशं नाम जाति वा संप्रतिश्रयम् । नाभा. १९/७१(पृ. १८५.) कृतं कार्य सहायाश्च प्रष्टव्याः स्युनिगृह्य ते॥ दस्युवृत्ते यदि नरे शङ्का स्यात् तस्करेऽपि वा । देशं कुतस्त्या यूयमिति, कस्मिन् काले इहागताः, यदि स्पृश्येत लेशेन कार्यः स्याच्छपथं नरः ।। कस्यां दिशि कस्मिन् देशे कुतो वा प्रविष्टाः, जातिर्भवतां (१) लेशेन युक्तिलेशेन मुखशोषणादिना । का, किं नाम रूपं च, केन वेषेण प्रविष्टा इहेति, प्रति- अयश्चेह क्कासीदागच्छतां वेति, चौर्येण चेहत्या भक्त- (२) अशुभवृत्ते मनुष्ये चोरो न वेति शङ्का दानोपकरणप्रच्छादनादिना साहाय्यं के कृतवन्त इति स्याद् यदि, स यथोक्तानामन्यतमेन लेशेन युक्तः स्यात् , निगृह्य प्रष्टव्याः। नाभा. १९६९ (पृ. १८४) गोबीजकाञ्चनपुत्रमस्तकादिभिः दिव्यैर्वा शपथं कार- वर्णस्वराकारभेदात् ससंदिग्धनिवेदनात् । यितव्यः । 'तस्करेऽपि चेति पाठे दस्युवृत्ते शङ्कायां अदेशकालदृष्टत्वानिवासस्याविशोधनात् ।। मानुषः शपथः, तस्करे दिव्य इति । वर्णभेदात् पृष्टः सन् विवों भवति । स्वरभेदात् नाभा. १९।७२ (पृ. १८५) सगद्गदो भवति । आकारभेदात् त्रासविषादादियोगास्पृष्टः गंवादिषु प्रनष्टेषु द्रव्येष्वपहृतेषु वा । स्पष्टं ब्रवीति । अदेशे च विविक्ते शून्ये, अकाले च पदेनान्वेषणं कुर्युरा मूलात्तद्विदो जनाः ॥ राव्यादौ दृष्टे, कोषित इति तस्य स्पष्ट निर्णयावचनात् (१) गवादिषु द्रव्येषु प्रनष्टेषु स्वयमेवापभ्रष्टेषु परिच्छिद्यते चोर इति । नाभा. १९।७० (पृ.१८४) केनापि हृतेषु वा. तत्पादेनान्वेषणं कार्यम् । विर. ३३६ असद्ययात्पूर्वचौर्यादसत्संसर्गकारणात् । (२) गवादिषु गोऽजाविमहिषाश्वादिषु प्रनष्टेपु. लेशैरप्रयवगन्तव्या न होढ़ेनैव केवलम् ।। द्रव्येषु वा संधिच्छेदनादिनाऽपहृतेषु गवादिषु, मनुष्य- (१) नासं. १९।६९ पूर्वार्धे ( देशं कालं तथा जाति नाम पदेन यतोऽपहृतं द्रव्यं तत : आरभ्य यत्र प्रविष्टं गच्छेत् रूपं प्रतिश्रयम् ) कृतं ....... याश्च (कृत्यं कर्म सहायांश्च); बास्मृ. घोष वा तावदन्वेषणं कुर्युः अपूर्वमानुपादिपदज्ञान- २१.९ ग्रामं (कालं) नाम जाति (जाति नाम) उत्तरार्धे (कृत्यं कुशलाधिष्ठिताः । नाभा. .१५।२१ (पृ. १६३ ) कर्मकरा वा स्युः प्रष्टव्यास्ते विनिग्रहें ); अप, २२६८ कृतं कार्य (कृतकार्य) नि (वि); म्यक. ११६ वा स (वास) कृतं ब्यक. ११६ प्यव. (प्यनु); विर. ३३४ व्यकवत् ; व्यनि. कार्य (कृतकार्य); विरः ३३४ थाश्च (यास्तु) शे# व्यकक्त् ; ५०६ ( 3 ) लेशै (ए) व्या (व्यो) ढेनैव केवलम् ( ढेरपि ग्यनि. ५०६ (=) नि (किं) सेतु. २४५ विरवत् ; समुः केवलैः ); सेतु. २४५ लेशैरप्यव ( शेषैरप्यनु ); समु. १४९ लेंज (एत ) डैनैव केवलम् (हेरेव केवलैः ) स्मृत्यन्तरम् . १४९:सहायाश्च (समायां च) स्मृल्पतरम्. (२) नासं. १९।७० निवासस्या ( द्वासस्याप्य ); नास्म. (१) नासं. १९।७३ रेऽपि (रो न); नास्थ, २१।१२ २.१११० ससंदिग्ध (संसदि त्व) शेषं नासंवत् अप. २०२६८ नरः (ततः); व्यक. ११७ विर. ३३८ शका स्यात् (शङ्कने) दृष्टत्वानिवासस्या (अष्टत्वानिवेशरय); व्यक. ११६ कासं रफाले) श्येत (शति) पथं नरः (पथस्तथा). स्वावि (स्य. वि); बिर. ३३४ ससंदिग्ध :( संविधवि ) वृष्ट (२) नासं, १५।२१; नास्ट. १॥२२ पदेना (पदस्या); (वृत्त) पनि..५०६ स्याकिस्य वि) सेतुः २४५ विरक्त अप. २॥२६८ वा (च); ब्यक. ११६ अपवत्, पू, बिर. समु. १४९ वर्गस्वरा (स्वर) शोध (रोष) सत्यन्तरम्, १३५: 4(च) पदे (पादे), सेतु. ३४६-७ :पु.प्र (अप) (१) नाNI SHIV लक षपड (पह) वा (च). .

·प्रामे ब्रजे विवीते वा यत्र सन्निपतेत् पदम् । निःसत्यशोचो बनः पूर्वकार्य एव संभाषितः निषाद- वोढव्यं तद्भवेत्तेन न चेत्सोऽन्यत्र तायेत् ।। दासीपतितकरशौण्डिकादिभिः संसृष्टः, तत्र पातये. (१) ततो यस्य ग्रामे बजे विवीते वा तत्पदं निप- दित्येव । तत्र हि संभाव्यते चोरत्वम् । तथाभूतो जनः तेत् , तेन ग्रामादिमता तद्वोढव्यं, अपगतं गवादि देय- शक्कोऽत्यनार्यप्रायः । तस्मिन् सत्यनार्यप्राये न्याय्यं त्वेन स्वीकार्यम् । विर. ३३६ पातयितुम् । नाभा. १५।२४ (पृ. १६४) (२) ग्रामादौ यत्र तत्पदं प्रविष्ट, तेन प्रामादिना ग्रामेष्वन्वेषणं कुर्युश्चण्डालवधकादयः । चोरदोषोऽनुभवितव्यः, स ग्रामादिस्ततो ग्रामानिर्गत्या रात्रिसंचारिणो ये च बहिः कुर्युबेहिश्वराः ।। न्यत्र न नयेच्चेत् । अन्यत्र स मुच्यते यो नयेत् । इतर- ग्रामेषु चोरान्वेषणं कुर्युः । ग्रामग्रहणे नगरस्यापि स्याप्येषैव गतिः । नाभा. १५।२२ (पृ.१६३) द्रष्टव्यम् । चण्डालाच वधकाश्च चेटिकागोमलिका- पदे प्रमूढे भने वा विषमत्याजनान्तिके । शौण्डिकादयश्चराः, रात्रिसंचारिणो ये च भाण्डवाहि- यस्त्वासन्नत्तरो ग्रामो ब्रजो वा तत्र पातयेत्।। कुभिण्डिकपुरुषाः, प्रामादिषु बहिरन्वेषणं कुर्युरित्येव । (१) पदे कियदृष्टेऽग्रे, तथाऽपरिचिते तत्संनिहित- नाभा. १५।२५ (पृ. १६४ ) ग्रामे पातयेत् । विर. ३३६ नैवान्तरीक्षान्न दिवो न समुद्रान्न चान्यतः । (२) ग्रामाद् बहिरटव्यां प्रमूदं न ज्ञायते तत्पदमत. दस्यवः संप्रवर्तन्ते तस्मादेवं प्रकल्पयेत् ॥ श्वेतश्च पदबहुत्वात् । भग्नं वोपर्युपरि गमागमवैषम्यात् । सभाप्रपापूपशालावेशमद्यानविक्रयाः । यत्र पदं भमं प्रनष्टं प्रमृद्ध वा, तस्य देशस्य संनिकृष्टतरे चतुष्पथाश्चैत्यवृक्षाः समाजप्रेक्षणानि च ।। ग्रामे ब्रजे वा तच्चौर्य पातयेत् । तथा सति त एव शून्यागाराण्यरण्यानि देवतायतनानि च । रक्षिष्यन्ति तद्रयात् । एवं कृते चोराणां प्रवेशनिर्गमा चारैर्विचेयान्येतानि चोरग्रहणतत्परैः ।। भावानिधोरता भवति । नाभा. १५/२३ (पृ.१६३) सभादीनि नित्यं चारैः परीक्ष्याणि तेऽत्र चोरचिहैः समेऽध्वनि द्वयोर्यत्र स्तेनप्रायोऽशुचिर्जनः । ग्रहीतव्याः, तदन्वेषणतत्परैः परीक्ष्य एतैर्ग्रहीतव्यास्ते । पूर्वापराधैर्दुष्टो वा संसृष्टो वा दुरात्मभिः ।। नाभा. १९४५९-६० (पृ. १८२) (१) संनिहितग्रामद्वैधे यत्र प्रामे स्तेनप्रायो दुर्जनो तथैवान्ये प्रणिहिताः श्रद्धेयाचित्रवादिनः । वसति तत्र पातयेत् । विर. ३३६ चोरा हयुत्साहयेयुस्तांस्तस्करान् पूर्वतस्कराः ॥ (२) यत्र तत्पदं भमं प्रमूर्ट वा तस्य देशस्य तुल्या तथाऽन्ये प्रणिहितामोराः तैः संहत्य दर्शितप्रत्ययाः ध्वानौ ग्रामौ यदि स्यातां, यस्मिन् देशे चोरमायो 'अन्तर्धानमन्त्रोऽयं अनेन मन्त्रेणापिहितो न दृश्यते (१) नासं. १५/२५; नास्स. १७२६; अप. २।२६८ (१) नासं. १५।२२ तनि (संनि); नास्म. १०२३ बीते (विक्ते) तति (संनि); अप. २२२६८; विर. ३३५, सेतु. ज्यक. १९७; विर. ३३६ वण्डा (चाण्डा). २४७ बोढव्यं (बोदव्यं). (२) अप. २०२६८ विर. ३३५, सेतु. २४७ बः संप्र (२) मासं. १५/२३; मास्म. १४२४, भप. २०२६८ (वश्व प्र). म्बक. ११६ पदे (पाद); विर. ३३५ प्रम् (प्रगू), सेतु. (३) नासं. १९५९; अप. २०२६८ जप्रेक्ष (जाः प्रेक्ष) २४७ जना (जला) पात (यात). मनुनारदो. (३) नासं. १५।२४ स्तेन (स्तेय.) राई ( दानेई ); (४) मासं. १९१६०; ब्यक. ११७ चारै......तानि नारम. १७२५ स्तेन (तेन ) राफ (गाद); अप. २०२६८ (विचित्रेश्वारयेच्चारैः ) उत्त.; बिर. ३३७ व्यकवर, उत्त. बक, ११७; चिर. ३३५ समे (सीमा) ई (ई); सेतु, २४७ (५) मास. १९६१; ब्यक. ११७, विर. ३६. तवैया ( तथा च चोरा-बारा ) हो (इये).. समे (सीमा) पू.

·१७५५ (१) नासं. मनुष्यः' इति पूर्व राज्ञा संकेतिते गहे दिवस एव शासितव्याः। विचार्य शासयेदित्यर्थः । प्रविश्य भाजनादि गृहीत्वा. निष्कामन्ति ।. गृहजन नाभा. १९६४ (पृ. १८३) सूष्णीमास्ते । ततोऽपरस्मिन् गृहे गूढमनुष्ये प्रवेश्य ते यास्तत्र चोरान् गृहीयात्तान् विताड्य निबध्य च। तथोत्पादितप्रत्ययाः चित्रवादिनः 'इदं चेदं चास्मिन् अवघुष्य च सर्वत्र हन्याचित्रवधेन तु ।। गृहेऽस्ति पर्याप्तमेतदस्माकमिति प्रोत्साह्य प्रवेश्य तथा गृहीतान् चोरान् ताडयित्वा लगुडादिना, ग्राहयेयुः। नाभा. १९६१ (पृ. १८२) गर्दभादिना च भ्रामयित्वा, अवघुष्य च सर्वत्र चतुष्पथ. अन्नपानमहादानैः समाजोत्सवदर्शनैः । चत्वरशृङ्गाटकेष्वेवंकर्माण इति छेदनताडनदहनादिभि- तथा चौर्यापदेशैश्च कुर्युस्तेषां प्रसर्पणम ॥ मारयितव्यास्ते अन्ये मैवं कुरुतेति प्रत्यादेशार्थम् । श्रद्धेयवाक्याः पुराणचोराः तैः सहकीभूता भोजनं नाभा. १९६५ (पृ.१८३) चोद्दिश्य पानं वा 'यूयं निमन्त्रिताः आगच्छतास्मद्गृहे स्तेनातिदेशः भोक्तुमि' ति दारकस्य बहुदण्डनमिति निमित्तेद्दिश्य, चोराणां भक्तदा ये स्युस्तथाप्युदकदायकाः । महादानं वा अहमस्मिन् देशे वस्तुमुत्सहे देशान्तरं आवासदा देशिकदास्तथैवान्तरदायकाः ॥ यास्यामि यन्ममास्ति तद् युष्मभ्यं दास्यामि अमनुष्यायां क्रेतारश्चैव भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च । वेलायामागच्छतेति, समाज वा पुत्रं वा पश्याम: उत्सवं समदण्डाः स्मृताः सर्वे ये च प्रच्छादयन्ति तान् । वेति, रात्रावागच्छत अदो गृहं तन्मुष्याम इति, एवमेषां समागमं कारयेयुः। समागतान् ग्राहयेयुः । (१) आहायकाश्चौराणां प्रेरकाः तेषामादेशकारिणः । अथवा आदेशकरास्तेषां प्रेरकाः । अन्तरदायकाचौराव. नाभा. १९६२ (पृ. १८३) ये तत्र नोपसर्पन्ति चारैः प्रणिहितैरपि । १९।६५ विताव्य ( आताड्य ) हन्याश्चि (बध्याश्चि) तु (ते); अप. २१२६८ यात्ता (युस्ता) निवध्य तेऽपि स्युः संग्रहीतव्याः सपुत्रज्ञातिबान्धवाः॥ ( विडम्ब्य ) घुष्य (पोष्य) मनुनारदौ; ब्यक. ११७ निवध्य ये तथा प्रणिहिता अपि तस्मिन् समागमे नोपसर्पन्ति, (विडम्म्य); विर. ३३७ यां (तां) ताब्य निवध्य (भाव्य ये गताः तेऽप्यनुगत्य सपुत्रदाया(?) ग्रहितव्याः । विलोभ्य); पमा. ४४९ ड्य निबध्य (ज्याभिवन्ध्य) पुष्य नाभा. १९६३ (पृ. १८३) (कृष्य ); व्यनि. ५०६ निवध्य (विलुप्य); समु. १४९ वध्य अचौरा अपि दृश्यन्ते चौरैः सह समागताः । (बन्ध्य ) धुष्य (जित्य). यहच्छया नैव तु तान् नृपो दण्डेन संस्पृशेत् ॥ (२) मासं. १९१७३, नास्मृ. २१११३ प्यु (न्यु) अचोरा अपि यहच्छया चौरैः समागता दृश्यन्ते । कदास्त (काश्च त) वान्तर (बोत्तर); ब्यक. ११७ (आहायका. तान् विचार्य राजा मुछेत् । न तावता अविचार्य देशकारास्तथा चान्तरदायकाः) उत्त.; विर. ३४० (आहायका- शासितव्याः, चोरैः सह दृष्टा इत्येतावता नाविचार्य देशकरास्तेषामन्तरदायकाः) उत्त., रत्न. १२६ (आहापकादेश- करास्तथैवान्तरदायकाः) उन्त.; विचि. १४५ (आहापकादेश- (१) नासं. १९१६२, व्यक. ११७ चौ (शौ) प्रसर्पणम् करास्तथा चान्तरदायकाः) उत्त.; दवि. ८३ (आहायकादेश- (समागमम् ); विर. ३३७ अन्नपान (अर्थदानैः) या (रो) करास्तथा चान्तरदायकाः) उत्त., कात्यायनः; बीमि. २१२७३ प्रसर्पणम् (समागमम् ). व्यकवत् , उत्त.; विता. ७९४ (आहायकादेशकरास्तथा (२). मासं. १९६१ चारैः (सताः) तैरपि (ता अपि) पि चानप्रदायकाः) उत्त.; सेतु. २४८ दविवत् , उत्त. स्थः सं (भिसत्य) शाति (पशु), अप. २०२६८ सर्पन्ति (३) मासं १९।७४; मास्ट. २१११४ ताः स ( सास्तु (सपेयुः) पुत्र (मित्र); व्यक. ११७, विर. ३३७. ते); अप. २२२७६, व्यक. ११७ उत्त.; विर. ३४० उत्त, (३) नासं. १९६४ उत्तरार्धे (यादृच्छिकान् नैव तु सान् रत्न. १२६ सर्वे (ते) उत्त.; विचि. १४५ उत्त.; दवि. राजा दण्डेन.शासयेत्), अपः २२६८ मनुनारदो यक. ८३ उत्स., कात्यायमः बीमि. २२७३ उत्त. विता...९४ ११७ विर. ३३७, व्यनि, ५०६, समु. ४९.५०. रत्नवत् , उत्त. सेतु. २४८ रलवत , उत्त.

·स्तेनालामे हतदानम् गोचरे यस्य विर, ३४४ - काशदायकाः । समदण्डोंबारणा तान् चौरान । राष्ट्रवधिकृताः प्रत्यन्तेषु च निवेशिताः अयुक्त- विर. ३४० चोरैधरणिकादयः(१) प्रतिवेशाधाभिधावतेति चोदितांड (२) देशिकदा. मार्गदेशिकं ददति । अन्तरदाः अभ्याघातेषु यदि नाभिधावन्ति, चोरवत् ते विशेयाः । छिद्रदाः। क्रेताराप्रकाशं द्रव्याणाम् । चोरहस्ताद- अवश्यं तेषां चौरैः सह संविदस्तीति गम्यते । मूल्येन प्रतिग्राहिणश्च, चोरैरानीय स्थापयन्ति । चोरान् । नाभा. १९७५ (पृ.१८५) ये प्रच्छादयन्ति च । एते सर्वे चोरतुल्या निग्राह्याः । नाभा. १९/७३-४ (पृ. १८५) मुष्येत तेन चौरः प्रयत्नतः । भक्तावकाशदातारः स्तेनानां ये प्रसर्पताम् । ग्राह्यो दाप्योऽथवा मोषं पदं यदि न निर्गतम् ।। शक्ताश्च ये उपेक्षन्ते तेऽपि तद्दोपभागिनः ॥ (१) गोचरे विषये। स्तेनानां मुषितुं गच्छतां, मुषित्वा वोपसर्पतां, ये (२) यस्य वसत्यां मुषितं ग्रामस्य ग्रामण्यो वा, तेन भक्तदाः ज्ञानपूर्वकमवकाशदातारश्च प्रच्छादनार्थ मोष प्रयत्नतः चोरा मृग्याः। अन्यथा मोषं दाप्यः । पदं निधानार्थम् । 'जनिकर्तुः प्रकृतिः ' (व्यासू. १।४।३०) चिहं ततो ग्रामात् निर्गतं यदि न दर्शयेत् । अथान्यस्य इति ज्ञापकात् तृजन्तेन समासः । अभिधावतेत्युद्धोषिते गोचरं प्रविष्टनष्टं चोरलिङ्गं दर्शयेत् , शुद्धो भवति । त्रातुं शक्ताः सन्तो ये चौदासीन्येन आसते, ते सर्वे नाभा. १९/७६ (पृ. १८५), चोरतुल्याः। नाभा. १५/१८ (पृ. १६२) उत्क्रोशतां जनानां च व्हियमाणे धने तथा । 'निर्गते तु पदे तस्मात् न चेदन्यत्र पातितम् । सामन्तान मार्गपालांश्च दिक्पालांश्चैव दापयेत् ॥ श्रुत्वा ये नाभिंधावन्ति तेऽपि तद्दोषभागिनः ।। अपि चेति न पूर्व एव एतेऽपीति समुच्चयार्थः । (१) पदे चौरमार्गे तस्माद्नामान्निगते, तद्यदिन उत्क्रोशतां धनं गृहीत्वा चोरा गच्छन्ति परित्रायध्वं ग्रामान्तरे पार्तित चौरेण तदा सामन्तादीन् दापयेत् । अप.श२७१ परित्रायध्वंमिति, धने व्हियमाणे आह्वानं कुर्वतां ये न (तु मध्यस्था). धावन्ति शक्ता अशक्ता वा, तेऽपि तद्दोषेण संबध्यन्ते । (१) नासं. १९।७६ मुध्येत (मुपितं ).. पायो (गृह्य नाभाः:१५।१९.(पृ.१६२-३) थवा (न्यथा.); नास्ट २.१।१६ चौरः (चौराः ) ग्राह्यो रोष्टेषु राष्ट्राधिकृताः सामन्ताश्चैव-चोदिताः । (मृग्या ) ना. ( न्यथा ); मिता. २०२७१ मध्ये, लुप्ये ) अभ्याघातेषु विज्ञेया यथा चोरास्तथैव ते ॥ मोषं ( शेषं); अप. २१२७१; व्यक, ११८ थवा ( न्यथा ); १) नासं. १५१ शक्ताश्च ( शक्तौ च ); नास्पृ. विर. ३४४ : मुध्येत ( दृश्येत् ) ग्राह्यो दाप्योऽथ ( मृग्यो १७११९; मिता. १२७६ उत्त.; व्यक: ११७; विर. ३३९ वाप्यथ ); पमा. ४४८ मोपं ( द्रव्यं ); नृप्र. २६२ गोचरे नां ये (मी तुः) पेमा. ४४७ उत्त.; रत्नः ॥२६विधि: ( गोपदे) मोपं ( शेपं ) : २६६ पमावत; व्यउ. १२५ १४५ नां ये (नां च विवि. ८३, नृप २६६. उत्त. व्यम. १०२ पावत् ; विता. ७९५; समु. १५२ पावत् . सर्वि ४६४ उत्तर दीमि. २०२७३ व्यत्र. ३९२ ये उ .'' (२) नार्स. १९१७७ नचद ......तम् ( नष्टेऽन्यत्र ( यदु) उत्त. यउ. १२९ उत्त.; व्यमः १०२, विता. निपातिते ); नास्मृ. २१११७ पूर्वार्धे ( निर्गले तु यदा यस्मि- ७९४ स्तेनानां (चौराणां ) सेतु. २४८ नां ये (नां च ) । अष्टेऽन्यत्र न पातयेत् ); भिता. २।२७१ तु पदे (पुनरे ); ये उ ( यदु समु. १५२६ विग्यः ५२ विचिवद . अप. १२७१६ बकः ११८ विर. ३४४ पमा.re (२) मासं. १५।१९ : ने तथा (नेऽपि च); नास्मृ. गते (तं.) पातितम्। ( याति तत् ) शेषं मितावत; नृपः १७२०; भप. २२७६ धने (जने); पमा. ४४७. च २६२ तु पदे तस्मात् (पुनरेतत्स्यात् ): २६.६ पदे तस्माद ('dy; म्यनि. ५०८ व (तु ) म्यम. ३९२ च (तु); (पुनरेतस्य ); बर: १२५ चेद (तद) शेषं मिवावत् । स्पर..२९ नामि (नापिः); समु. १५२ तथा (तदा). मानः १०९: मितावत; विवाः ९५ गते. (ग) (१) नासं. १६७५माल 31१५ पु. किवा मितावर. सह. ३५२; मिताल ·१७ रित्वर्थः। प . -- १२) तस्मानिर्गते तु पैदा तत्र पदं याति, सत्स चौर-तं. वयं मुखितं प्रस्नेन सरूप, यथाभूतं देवीत्, न अतिदृश्यते, तक्षा सामान्ब्रयो वायु- सपाभूवं प्रतिपादयेद् इदं द्रव्यं दीनारादि यच्च न विरः ३४४ चास्मादासमादिपुरविण चेतिअप्रतिपाद्नेनानीते (३): नष्टेऽन्यत्र निपातिते निर्गते तस्मा मोचराद- मोषे विसंवदिते मूल्यं चोरममं दण्ड्या म्यगोचरं प्राप्य नहे, अन्यत्र. तु निपातिते तस्य पूर्वैव नाभा..१,३८१ (पृ. १८६) शतिः, अनिपातिते नष्टे सामन्तादयो दायाः। :: स्तेनेवालभ्यमानेषु राजा दद्यात् स्वकाद्धनात् । नाभा. १९७७ (पृ. १८६) उपेक्षमाणो. ह्येनस्वी धर्मादर्थाच्च हीयते ॥ गृहे वै मुपिते राजा चौराहांस्तु दापयेत् । - चौरेष्वलभ्यमानेषु राजा स्वधनाद् दद्यात् तद्धनं, आरक्षकान् राष्ट्रिकांश्च यदि चौरो न लभ्यते ।। नास्ति तस्य रक्षितव्यस्यारक्षणात् स्वदोषान्नष्टत्वात् । यदि वा दाप्यमानानां तस्मिन मोषे ससंशये। उपेक्षमाणोऽददत् स्वधनाच्चोरमन्विष्यादापयंश्च :: मुफ्तिः शपथं कार्यो मोषवैशोध्यकारणात् ।। स्वार्थात् तन्निमित्ताद्धीयते । तस्माद् यथोक्तं कर्तव्यम् । तेषां दाप्यमानानां दण्डवासिकादीनां च यदि मोपे नाभा. १५।२६ (पृ. १६४) संशयः स्यात् नाल्पं मोष इति, मुषित: शपथं वाती त्रयींमप्यथ दण्डनीति कारयितव्य: मोपविशोधननिमित्तप्रत्ययकारणात् । कृते राजाऽनुवर्तेत सदाऽप्रमत्तः । शपथे, दाप्याः । अथ न संशयस्तेषां, दाप्या एव । हन्यादुपायैर्विविधैर्गृहीत्वा नाभा. १९१७९ (पू. १८६) पुरे च राष्ट्रे च विघुष्य चोरान ।। अचोरे दापिते मोघे चोरान्वेषणकारणात् । वार्ता कृषिगोरक्षवाणिज्यलक्षणां, त्रयीमृग्यजुस्साम- उपलब्धे लभेरंस्ते द्विगुणं तत्र दापितात् ॥ लक्षणां, दण्डनीतिं च सदा राजा अनुवर्तेत । कुटुम्बिनो अचोरे अविद्यमानचोरे मिथ्याभियोगान्मोषे दापिते ब्राह्मणादीन् न पीडयेदित्यर्थः। अर्थशास्त्रं च मनमा चारान्वेषणार्थमुपलब्धे मिथ्याभावे अभियोक्ता तेभ्यो नित्यमवेक्षेतेत्यर्थः । अथवा कृप्यादि सदा कुर्यात् द्विगुणं दाप्यः । राजकुले च यथार्हे दण्डयः । अन्य तेनोक्तानि च कर्माणि नित्यं कुर्यात् । अर्थशास्त्रे च आह अनुपलभ्यभाने चोरे मिथ्यादापिते मोषे यदि यथोक्तं तथा कुर्यात् । किञ्च उपायैर्यथोक्तैरनेकप्रकारै- चोरमन्विष्यानयेयुः, चोरो द्विगुणं तेभ्यो दाप्यः । मोषं श्चोरान् गृहीत्वा पुरे च राष्ट्रे च चकाराद् ग्रामे च ‘च मुषितस्य, राजकुले च दण्डमिति । विघुष्य प्रकाश्यान्यमोषत्रासजननार्थ हन्यादित्युप- नाभा. १९८० (पृ. १८६:) संहारार्थः । नाभा. १९१११९ (पृ. १९२) चौरै तं प्रयत्नेन सरूपं प्रतिपादयेत् । बृहस्पतिः तदभावे तु मूल्यं स्याद् दण्डं दाप्यश्च तत्समम् ॥ स्तेनप्रकाराः प्रकाशाचाप्रकाशाश्च तस्करा द्विविधाः स्मृताः । (१) नासं. १९१७८ वै (तु) चौर... येत् ( दापये- प्रज्ञासामर्थ्यमायाभिः प्रभिन्नास्ते सहस्रधा ।। इण्डवासिकान् ) आर...कांश्च ( आरक्षिकान् बाहिकांश्च); मास्म. २१११८. ( चौरहृतं प्रपचैव ); विष्य. ५३ सरू ( स्वरू ). (२) नासं. १९।७९, नास्म.. २११९ दाप्यमानानां (१) नासं. १५२२६; नास्मू. १७।२७ दभात् (गृहात्); ( दोषकतैब ) ससं (तु सं ) कार्यों मोषवैशोध्य (शाच्यो व्यनि. ५१४ काब (तो. ५); समु. १५२ स्तेने (चोरे) काड मोषे वै शुद्धि). (तो थ. (३) मासं. १९८०% मास्य. २११२० (भचौरो बोधितो (२) मासं. १९६११९, नास्प. २११६१ त्रयीम (तु मोपं चोरो के शुद्धथकारणात् । चौरे लम्बे लभेयुस्ते विगुणं यां चा) तेत . सदाऽभ (तेन्मतताप्र) हन्या ... ... ... .चोरान् प्रतिपादिताः॥). (हन्यादुपायनिंपुर्णहीताम् तयैव शास्तेव निगृह्य पापाम् ). (४) मासं. १९८१ मास्व. ॥२१ औत प्रयत्लेम (१). ज्या १०९; स्पष. ३१५ तस्करा द्विविधाः ) ·१७५४ व्यवसायम् प्रकाशतरकरदण्डाः प्रश परद्रव्यहरणानुकला, माया परव्यामोहनम् । इति रत्नाकरः । ये सुवर्णादिद्रव्यं गृहीत्वाऽपद्रव्यप्रक्षेपेण विर.२८९ पश्यन्ति इति मनुटीका । देवं भाग्यमुत्पातोद्भूतं तद्विो नेगमा वैद्यकितवाः सभ्योत्कोचकवनकाः । मिथ्योक्त्या अर्थहारिण इति रत्नाकरः। हलायुधस्तु देवोत्पातविदो भद्राः शिल्पज्ञाः प्रतिरूपकाः ॥ 'तथैवोत्पातविद' इति पठित्वा ये मिथ्यैवोत्पातदर्शनेन अक्रियाकारिणश्चैव मध्यस्थाः कूटसाक्षिणः । गृहन्तीत्याह । भद्राः शान्तिनियुक्ताः शान्तिमकृत्वै- वार्थहरा इति रत्नाकरः । कल्याणाकारतया प्रच्छन्नपापा प्रकाशतस्करा घेते तथा कुहकजीविनः ।। धनग्राहिण इति मनुटीकायां कुल्लूकमहः । स्वरूपतामा- (१) के पुन: प्रकाशतस्करा इत्यपेक्षिते स्वयमेवाह त्मनो निधाय स्त्याद्रिव्यामोहका इति सर्वशः । शिल्पशाः -गमा इति । प्रतिरूपकाः प्रतिरूपकराः। कूटशिल्पेनार्थहराः प्रतिरूपकाः कूटशिवाहादिद्वारा स्मृच, ३१७ अर्थहरा इति रत्नाकरः । मिथ्याश्रमणलिङ्गदण्डादि- (२) नैगमा अत्र कपटतुलादिधारणद्वारा अर्थहारिणः। धारिण इति हलायुधः । *दवि. ११७ वैद्या रोगं प्रकोप्यार्थहारिणः । कितवा कुटदेवनद्वारा अर्थहारिणः । सभ्याः पार्षदाः अर्थलोभेनान्यायवादिनः। 'संधिच्छिदः पान्थमुषो द्विचतुष्पदहारिणः । उत्कोचकाः कार्याधिकृताः सन्तः उत्कोचग्राहकाः। उत्क्षेपकाः शस्यहरा झेयाः प्रच्छन्नतस्कराः ॥ वञ्चकाः संभूयोद्यतानां प्रच्छायेतरार्थग्राहिणः। दैवं उत्क्षेपकाः रक्षकस्याप्रत एवानवहितस्य दृष्टिं वञ्च- भाग्यमुत्पातोद्भूतं तद्विदो मिथ्योक्त्याऽर्थहराः। भद्राः यित्वा अर्थहारिणः। शस्यहरशब्देन एतद्वाक्यपूर्वोक्त- शान्तिनियुक्ताः शान्तिमकृत्वैवार्थहराः । शिल्पज्ञाः कूट- प्रच्छन्नहारकमात्रं विवक्षितम् । xविर. २९२ शिल्पेनार्थहराः । प्रतिरूपकाः कूटशिवाकादिद्वारा अर्थ- हराः । अक्रियाकारिणो भृतका भृति गृहीत्वा अक्रिया- शुल्कं दास्ततो मासमेकैकं पण्यमेव च । कारिणः । मध्यस्था मूल्यव्यवस्थापकाः कूटमूल्यव्यवस्था- अर्धावरं च मूल्येन वणिजस्ते पृथक् पृथक् ।। पनेनार्थहराः । कूटसाक्षिणोऽयथावादेन परव्यवहार- प्रैच्छाद्य दोषं व्यामिश्य पुनः संस्कृत्य विक्रयी। साक्षिणः । कुहकजीविन इन्द्रजालादिनार्थहारिणो पण्यं तद्विगुणं दाप्यो वणिग्दण्डं च तत्समम् ।। विवक्षिताः । विर. २८९-९० * शेषं विरवत् । x दवि. विरवत् । (३) वञ्चकाः संभूयोद्यतानां प्रच्छाद्यैकतरार्थहारिण (१) विर. २९२ पान्थ (प्रान्त ); पमा. ४३८, ग्यनि. (द्विविधास्तस्कराः ); विर. २८९ ५०३ पद (पाद); दवि. १२१ व्यनिवत् ; सेतु. २२८, (द्विविधास्तस्करा मताः) स्रधा (स्रशः ); पमा. ४३७; समु. १४८ नारदः. रत्न. १२४, सवि. ४६०, ग्यप्र. ३८६, ग्बउ. १२८ (२) मभा. १०।३४ दस्त (दयात्त) अर्थावरं च स्रधा ( स्रशः); विता. ७७७ उत्त.; सेतु. २२७ स्रधा ( अर्धार्धावर ); गौमि. १०।३५. (स्रशः) शेषं स्मृचवत् ; समु. १४८. (३) अप. २०२४४ पूर्वार्धे ( प्रच्छन्नदोषन्यामिनं पुनः (१) व्यक. १०९; स्मृच. ३१७, विर. २८९, पमा. संस्कृतविक्रयी) पण्यं ( पण्ये ); विर. २९७ पण्यं तददि ४३८ रन. १२४ दवि. ११६ भ्योत्को ( भ्या उ ) रूप ( पण्यं तु द्वि) पूर्वार्ध अपवत् ; पमा. ४३९ इन्य (अं) ग्दण्डं (रूपि); ग्यप्र. ३८६; व्यर. १२४; व्यम. १०१ विदो (ग्दण्ड्यः); रत्न. १२४ विधि. १२६ च्छाब (च्छन्न) स्य भद्राः (कराः क्षुद्राः ) क्रमेण नारदः; विवा. ७७८; सेतु. (अं) त्य ( त ); न्यनि. ५१३ प्रच्छा...श्य ( अभिन्नदोष- २२७, समु. १४८. व्यामिश्र ) वणि...मम् ( मणिगण्डश्च तत्समः); दवि. १०० (२) व्यक. १०९; स्मृच. ३१७ होते . ( एते ) जीवि सद्धि ( च दि) शेषं अपवत् , मप्र. ३६५, यउ. १२६; (जीव); विर. २८९; पमा. ४३८, रत्न. १२४; दवि. म्यम. १०१ ग्दण्डं (ग्दन्त); विता. ७७९ पण्यं ( पण्यान ). ११७; म्यनः ३८६, म्यउ, १२४, म्यम. १०१ क्रमेण सेतु. २३१ पूर्वार्धे ( प्रच्छन्नदोषव्यामिश्रपुनःसंस्कृतनिकली भारद विता. ७७८; सेतुः,२२८७ समु. १४८. समु..१५०E.in स्मृताः ...

·विर. वा इत्यर्थः। .. (१) प्रच्छन्नदोषो गोपितदोषः । व्यामिश्रमनभि अन्यायवादिनः सभ्यास्तथैवोत्कोचजीविनः । मतद्रव्येण । पुनः संस्कृतं पुरातनमेव संभावनादिना विश्वस्तवनकाश्चैव निर्वास्याः सर्व एव ते ॥ नवीकृतम्। २९७ सभ्याः पार्षदाः। अर्थालाभेनान्यायवादिनः। विस्रब्ध- (२) संगुसदोषमपद्रव्यमिश्रितं शाणादिना वञ्चकाः सम्यनिर्णयानुकूलबञ्चनव्यतिरिक्तवञ्चनकर्तारः। पुनर्नवीकृतं वा यो विक्रीणीते स कृतभाजनाद्विगुणं उत्कोचादायिनो द्विविधाः उत्कोचग्राहिणस्तदा- भाजनादिकं क्रेतरि क्रीतद्रव्यसमं च दण्डं राजनि दाप्य जीविनश्च । दवि. १०५ विचि. १२६ कूटाक्षदेविनः क्षुद्रा राजभागहराश्च ये। अल्पमूल्यं तु संस्कृत्य नयन्ति बहुमूल्यताम् । गणका वञ्चकाचैव दण्ड्यास्ते कितवाः स्मृताः * ॥ स्त्रीबालकान् वश्चयन्ति दण्ड्यास्तेऽर्थानुसारतः॥ ज्योतिर्मानं तथोत्पातमविदित्वा तु ये नृणाम् । 'हेममुक्ताप्रवालाद्यान् कृत्रिमान् कुर्वते तु ये । श्रावयन्त्यर्थलोभेन विनेयास्ते प्रयत्नतः ॥ केतुर्मूल्यं प्रदाप्यास्ते राज्ञा तद्विगुणं दमम् ॥ अर्थलोभेनेति वचनादर्थानुसारी दण्डः । द्विगुणं विक्रीततादृग्द्रव्यमूल्यापेक्षया । दवि. ११२ विर. ३११ देण्डाजिनादिभिर्युक्तमात्मानं दर्शयन्ति ये । अज्ञातौपधिमन्त्रस्तु यश्च व्याधेरतत्त्ववित् । हिंसन्ति छद्मना नृणां वध्यास्ते राजपूरुपैः ।। रोगिभ्योऽर्थ समादत्ते स दण्ड्यश्चौरवद्भिषक् । मध्यस्था वश्चयन्त्येकं स्नेहलोभादिना यदा । (१) अप. २०२४६ सारतः (रूपतः); व्यक. ११२ साक्षिणश्चान्यथा ब्रूयुर्दाप्यास्ते द्विगुणं दमम् ॥ अपवत् ; विर. ३१० ण्ड्यास्तेऽ ( ण्ड्या अ); पमा. ४३९; रस्न. १२४; विचि. १३२ अल्प ( स्वल्प ) ण्ड्यारतेऽर्था- * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च धूतसमावयं द्रष्टव्यः । नुसारतः (ण्ड्या अर्थानुरूपतः ); व्यनि. ५१३, दवि. १.१; शातौ ( शानौ ); व्यम. १०१; विता. ७७९; समु. १५०. व्यग्र. ३८८; व्यउ. १२६; व्यम. १०१ अल्प ( स्वल्प) (१) व्यक. ११२; विर. ३०७ श्वस्त ( अन्ध ); पमा. स्त्रीबालकान् ( ये चाशकान् ); विता. ७७९-८० अल्प (स्वल्प) ४३९; रत्न. १२४; विचि. १३०-३१ विरवत् ; दवि. १०५ स्त्री ( ये ); सेतु. २३४ ण्ड्यास्तेऽर्थानुसारतः ( ण्ड्या अर्थानु- विरवत् : ३३८ ( अन्यायवादिनः सभ्या निवास्थाः सर्व एव से) एतावदेव; व्यप्र. ३८७; व्यउ. १२६, व्यम. १०१; रूपतः); समु. १५०. (२) अप. २।२४६ धान् कृत्रिमान् (धं कृत्रिमं ) केतुर्मू विता. ७७९; सेतु. २३२ विरवत् . (क्रेत्रे मू); व्यक. ११२ अपवत् ; विर. ३१०-११ धान्... (२) व्यक. ११२; विर. ३०८ प्रयत्ननः (ऽपि यत्नतः); ते ( यं कुर्वते कृत्रिमं ) ऋतुर्मू (क्रेत्रे मू) शा तद्धि (शेच पमा. ४३९, रत्न. १२४; दवि. ११२ विरवत् ; व्यप्र. द्वि); पमा. ४४० मुक्ता ( रत्न); रत्न. १२४ पमावत् ; ३८७; व्यउ. १२६, व्यम. १०१ तु ये ( तथा ) श्राव- विचि. १३३ विरवत् ; व्यनि. ५१३ घान् कृत्रिमान् (नां यन्त्यर्थलोमेन ( शकुनादि च ये युः ); विता. ७७९; सेतु. कृत्रिमं ) केतु...स्ते (ते तन्मूल्यं प्रदाप्यास्तु ); दवि. १०१ २३२ विरवत् . विरवत् ; व्यप्र. ३८८ पमावत् ; व्यउ. १२६ पमावत् (३) व्यक. ११२ दिभियु ( दिना यु); स्मृच. ३२५ व्यम. १०१ मुक्ता ( रत्न ) तद्धि ( च द्वि); विता. ७८० दिभिर्यु ( दिना यु ) नृणां ( शून्ये ); विर. ३०८-९ व्यकवत ; पमावत् ; सेतु. २३४ विरवत् ; समु. १५० मुक्ता ( रत्न) पमा. ४३९ नि छ (न्तश्छ); रत्न. १२४; विचि. १३१ शा (शे). पूर्वायें ( दण्डादियुक्तमात्मानं दर्शयन्ति मृषा तु ये ) नृणां (३) अप. २।२४२ पूर्वार्धे ( अजानन्नौषधं तन्त्रं यश्च (नृन् ये ); दवि. ११५, ११७ दिभिर्यु ( दिना यु) नृणां व्याघेरतन्त्रवित् ) समा ( उपा ); व्यक. ११२ शातौषधि ( चार्थ ); व्यप्र. ३८८; व्यउ. १२६; विता. ७७९ नृणां ( जातौषध ); विर. ३०६ षधि (षध ); पमा. ४३९; रत्न. (मुंश्च ); समु. १५० दिभिर्यु (दिना यु ) हिंस ( गृह ) १२४; व्यनि. ५१० षधि ( षध ) यश्च ( यस्तु ) ऽर्थ समा नृणां ( चार्थ ). (बर्थमा); दवि. १०४ मनुः व्यप्र. ३८७; व्यउ. १२६ (४) व्यक. ११३ यदा ( यतः); विर. ३१४, पमा. व्य. का. २२१ . .

·व्यवहारकाण्डम् विर. Y मन्त्रौषधिबलौतिकविसंम्रान्तिः दर्शयलिसा उत्पनत्य संदंशश्त्तव्यो राजपूरुषैः ।। मूलकर्म च कुर्वन्ति निर्वाभ्यास्ते महीभुजा If धाम्यहर्ता नशंगुणं दायरयाद्विगुगं दमम् ।। आयन्ति वशयन्ति तदाद्रेिमुणं, मूलकम: वशीकरणामत्र । तृण वा यदि वा काठं पुष्पं वा यदि वा फलम् । .३१५ अनापृच्छय तु गृहानो हस्तच्छेदनमर्हति ।। अप्रकादामरकरवण्डाः संधिच्छदकृतो ज्ञात्वा शूलमाग्राहयेत् प्रभुः । " (१) तृणमिति, नद्विजव्यतिरिक्तविषयमनापद्विपयं बा गवादिव्यांतारताविषयं वेति । मिता. २२१६६ तथा पान्थमुपो वृश्ने गले वद्ध्वाऽवलम्बयेत् ॥ एकस्मिन यत्र निधनं प्रापिते दुष्टचारिणि । . (२) नृगमिति बृहस्पतिवचनमध्यतिप्रसङ्गविषयमेव । बहनां भवति क्षेमस्तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥ नृणाद्यवहारविषयेण मूल्यद्विपशगुणदण्डेन समं हस्त- छेदस्य वैषम्येण विकल्यायोगादिति द्रष्टव्यम् । मनुष्यहारिणो राज्ञा दग्धव्यास्तु कटाग्निना । दवि. १४२ गोहतुर्मालिकां छित्त्वा बद्ध्वाऽम्भसि निमजयेत्॥ कठेग वेष्टवित्वा तत्प्रभवेणामिना दाह्या इत्यर्थः । वृत्तस्वाध्यायवान् स्तेयी बन्धनात क्लिश्यते चिरम् । विर. ३१७ स्वाभिने तद्धनं दाप्यः प्रायश्चित्तं च कार्यते ॥ प्रथमे ग्रन्थिभेदानां अगुल्यगुष्ठयोर्वधः । इष्टकापूर्णसंयुक्तो रक्तमाल्यविभूषितः । द्वितीये हस्तपच्छेदं तृतीये वधमहति ।। घोपितस्तेन चौर्येण स्तेनों राज्ञा निहन्यते । ४४०, रत्न. १२४; दवि. १०६ यदा ( तथा ); व्यप्र. अन्नप्रदाता स्तेनानां स्तेन एव स उच्यते । ३८८; व्यउ. १२६; व्यम. १०१ वश्त्रयन्त्यकं स्नेह ( वञ्चकाः तस्य हत्वा तु सर्वस्वं श्वपदं तु मुखेऽङ्कयेत् ।। रयुश्चेद्राग); विता. ७८० म्या वञ्चयन्न्यक ( स्थो वञ्चयेलोक); समु. १५० खेड (राग). भित्त्वा गृहं गृहीत्वा स्वं कृत्वा संस्कारमेव च। (१) व्यक. ११३, स्मृच. ३२६; विर. ३१५ राजा साहसिकं राष्ट्रात .त्यजेत् ॥ संभ्रान्ति दी ( द्यावन्नि वञ्च); दषि. ११५, सवि. ४७५ चौरान्वेषणम् भ्रा (श्रा ) दर्श ( जन ); समु. १५८. . संसर्गचिह्नलोप्त्रैश्च विज्ञाता राजपूरुपैः । (२) अप. २।२७३ पूर्वार्धे ( संधिच्छिदो हृतं त्याज्याः प्रदाप्यापहृतं शास्या दमैः शास्त्रप्रचोदितैः ॥ शूलमारोपयेत्ततः ); व्यक. ११३; स्मृच. ३१८ उत्त.; विर. ३१७ पूर्वार्धे ( संधिच्छिदो हृतं त्याज्याः शूलमारोहयेत्ततः ); (१) स्मृच. ३१८ संदश (संदेशः) पू.; विर. ३२२ पमा. ४४० गले ( गलं ); रत्न. १२५ उत्त.; दवि. १२४ हर्ता ( हारा) प्य: स्या (प्यास्त ) उत्त.; पमा. ४४० स्य पूर्वाधे (संधिच्छिदो हृतं दाप्याः शूलमारोपयेत्ततः); सवि. ४६१ संदंशश्छे (स्तु संदंशैर्भ); रत्न. १२४ पू.; ब्यप्र. ३८८ पू.; पमावत् , उत्त. ; व्यप्र. ३८८ वृक्षे ( वृक्षं); ब्यउ. १२७% व्यउ. १२६ पू., व्यासः; विता. ७८२ पू.; समु. १५०. व्यम. १०२ उत्त.; विता. ७८२ ऽवल ( च ल ) उत्त.; (२) मिता. २११६६ (=) पृच्छय तु (पृच्छन् हि ); सेतु. २३५ ( संधिच्छिदोऽसकृये तान् शूलमारोपयेत्ततः ) पू. : अप. २।१६६ पृच्छ्य ( पृष्टं ) स्मृत्यन्तरम् : २।२७५ पृच्छय तु (पृच्छंस्तु ) स्मृतिः ; व्यक. ११५, विर. ३२९; २३६ उत्त.; समु. १५०. (३) स्मृच. ३१८) समु. १५०. विचि. १४२, दवि. ४२ (3) तु (हि) : १४२; (४) व्यक. ११४ वाऽम्भसि नि (द्ध्वा चाम्भसि); विता. ६६९ (3) तु (हि); सेतु. २४३-४ पृच्छय स्मृच. ३१८ उत्त.; विर. ३१७ पू.; पमा. ४४० स्तु (स्ते) । ( पृष्टं ); समु. १५१ स्मृत्यन्तरम्. छिरवा ......नि (छिन्थात् बद्ध्वा वाऽम्भमि); रत्न. १२५ (३) अप. २१२७० नात् क्लि ( ने क्के ); विर. ३३१ च उत्त.; विचि. १३४, दवि. १२५ पू.; सेतु. २३६ पू.; कायते ( तु कारयेत् ); विचि. १४३.४ च ( स ); दवि. समु. १५० व्यास्तु ( व्या वै); विष्य. ५१ पू. ६७ सेतु. २४५ वृत्त (व्रत ) च ( न ). (५) स्मृच. ३१८ दानां ( दान्तं ) पू.; सवि. ४६२ । (४) व्यनि. ५०.७. पू. समु. १५० (५) व्यक. ११० स्मृच. ३१८ सर्ग ( सर्गः ) ता (तो) ....

·स्तेयम् - विर. २९५-६ अप्रकाशनम्वरदण्डा: (१) : संसर्ग: शकुन्सिंतसंसर्ग::चिहं चौर्यसाधन (१) प्रतिमान परिमाणमिति प्रसिद्धम् । तुलामान संग्रहवत्त्वादिकम् । लोपत्र स्तेयावात: धनम् । प्रदन्यः ! अलिमानैः प्रतिरूपकैराभासलक्षितैर्वा चरन व्यवहरन् स्वामिन इति शेषः । स्मृच. ३१८ पूर्वसाहसं प्राप्नुयात् । एतच्चाष्टमांशाधिकहरणपक्षे, तेन (२) संसो निर्णीतचौरैः सह मिलनम् । चिह्नम- न पूर्वयाज्ञवल्क्येन विरोधः । साधारणं. चौर्यादिचिह्नलिङ्गम् । लोप्नं मुषितद्रव्यम् । (२) तच्च सुवर्णादिमाननिश्चयार्थ राजचिह्नाङ्कितं विर. २९३ शिलाशकलादि, प्रतिमानेति प्रसिद्धम् । दवि, ८९ (३) संसर्गः प्रमितैश्चौरैः सह मिलनम् । चिह्नं चौर अविद्वान याजको वा स्यात् प्रवक्ता चानवस्थितः। त्वलिङ्गं संधिस्खनित्रादि । लोत्रं चोरितद्रव्यम् । एषाम तावुभौ चोरदण्डेन विनीय स्थापयेत्पथि ।। न्यतमेनापि चौरमवधार्य चोरितद्रव्यं तद्वारा द्रव्य उत्कोचजीविनो मत्तान् शोधयित्वा स्वमण्डलान्। स्वामिने प्रदाप्य राजा शास्त्रदृष्टेन दण्डेन तं शमये- सर्वस्वहरणं कृत्वा राजा विप्रान विवासयेत् । दित्यर्थः। विचि. १२४ इतरानपि तत्कृत्वा वधाचैरेव योजयेत् ॥ (४) इह संसर्गादिकं राजपुरुषाणां ग्रहणनिमित्तं न तु निश्चायकमविनाभावाभावात् । दवि. ८१ स्वदेशवातिनो ये स्युस्तथा मार्गनिरोधकाः । स्लेयदोपतिप्रसवः तेषां सर्वस्वमादाय राजा शूले निवेशयेन । त्रपुपे वारुके हे तु पञ्चानं पञ्चदाडिमम् । *यन यन परद्रोहं करोत्यङ्गेन तस्करः । ग्वर्जूरवदरादीनां मुष्टिं गृह्णन्न दुष्यति ॥ छिन्यात्तनु नृपन्तस्य न करोति यथा पुनः ।। कात्यायन: इति कात्यायनवचनं तद्व्यक्तमेवातिप्रसङ्गविषयं 'न स्नेयसाहसयोलक्षणम् करोति यथा पुनरि' त्यभिधानात् । एवञ्च यत्र दण्डे प्रेच्छन्नं वा प्रकाशं वा निशायामथवा दिवा । विशेषो न श्रूयते तत्रैव तद्व्यक्तव्यवस्थानुसारणव यत्परद्रव्यहरणं स्तेयं तत्परिकीर्तितम् ।। तत्कल्पनमिति प्रतिभाति । सान्वयस्त्वपहारो यः प्रसह्य हरणं च यत् । सर्वस्वं हरतः स्त्री तु कन्यापहरणे वधः । साहसं च भवेदेवं स्तेयमुक्तं विनिह्नवः * ॥ वाजिवारणबालानां चाददीत बृहस्पतिः ।। तुलामानप्रतीमानप्रतिपरूकलक्षितैः । * व्याख्यासंग्रहः नारदे अम्मिन्नेव प्रकरणे ( पृ. १७४८ ) चरनलक्षितैर्वाऽपि प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (प. १२५; दवि. ८९ प्रतीमान ( प्रतिमानैः ); विव्य. ५१ पूर्व- साहसम् (ल शतद्वयम् ). १६४८) द्रष्टव्यः । (१) विश्व. ३।२५२; कात्यायनस्मृतिसारोद्धारः (By प्या (प्योs) स्या ( स्यो); विर. २९३; पमा. ४३९ लोप्नै Prof. P. V, Kane ) Page 100 Verse 828. ( रूपै ) शास्या ( दण्ड्या); रत्न. १२५ ता (तो) स्या (स्यो); विचि. १२३.४; व्यनि. ५०४ शाता ( शेयो) (२) समु. १६५. प्या (प्योs) शास्या ( राशा ); दवि. ८० चिहलोत्रै (लोत्र (३) अप. २१२७३, विर. ३१७ नारदकात्यायनौ; व्यनि. चिहै ) चोदि ( देशि ); विता. ७९० स्या ( स्यो) उत्त.; ५०८ धकाः (धिनः ) नारदकायायनी; दवि. १२५ नारद- सेतु. २२९ वितावत् ; समु. १५० चिह्नलोऽत्रै (लोप्नचिह्न ). कालायनो; सेतु. २३६ नारदकात्यायनी. (१) कात्यायनस्मृतिसारोद्धारः ( By Prof. P. V. (४) अपं. २।२७४ त्यजेन (त्यंशेन ) तत्त ( दङ्ग ); Kane ) Page 99 Verse 822 A. गृहस्थरत्नाकर. व्यक. ११५ त्तत्तु ( सं तं ); विर. ३२१; विचि, १४१.२ (२) दा. २२४; दात. १८२ उत्त.; विच, ९६ उत्त. तु न ( त्तन्नू ); दवि. १४२ तु नृपस्तस्य ( त्तत्य नृपतिः ). (३) व्यक. ११०; घिर. २९५ प्रती (प्रति); विचि, (५) व्यक. ११४, विर. ३१८ उत्त.; रत्न, १२५ दवि. १४२ प्रकाशतस्करदण्डाः द्रष्टव्यः ।

·१७६२ व्यवहारकाण्डम् विर. ३४२ सर्वस्वमित्यनुषङ्गः, हरणे इत्यपि पूरणीयम् । वैदेग्रेन देशान्तरादागतेन इति हलायुधः । तदेतद- विर. ३१८ साधारणनिमित्तकमपि सर्वजातिसाधारणमुक्तम् । मानवाः सद्य एवाहुः सहोढानां प्रवासनम् । दवि. ४२ गौतमानामनिष्टं यत्प्राण्युच्छेदाद्विगर्हितम् ।। 'येन दोषेण शूद्रस्य दण्डो भवति धर्मतः । सेहोढमसहोढं वा तत्त्वागमितसाहसम् । तेन चेत्क्षत्रविप्राणां द्विगुणो द्विगुणो भवेत् ।। प्रगृह्य चिह्नमावेद्य सर्वस्वैर्विनियोजयेत् ॥ अविद्वच्छूद्रापेक्षया विदुषः शूद्रस्याष्टगुणो यो दण्डः अयःसंदानगुप्ताश्च मन्दभक्ता बलान्विताः । तादृशामेव विटक्षत्रियविप्राणां तेन द्विगुणो द्विगुणः कुर्युः कर्माणि नृपतेरामृत्योरिति कौशिकः ॥ षोडशगुणद्वात्रिंशद्गुणचतुःषष्टिगुणो दण्ड इत्यर्थः । (१) अत्र कात्यायनवाक्ये वृत्तस्वाध्यायवतः प्रवा- सनं, तच्छ्न्यस्य धनवतः सर्वस्वहरणं, निर्धनस्य तु चौरान्वेषणम् तथाविधस्य बन्धनादिकमभिप्रेतं ब्राह्मणविषयं चैतत् । अन्यहस्तात्परिभ्रष्टमकामादुद्धृतं भुवि । तत्त्वागमितसाहसं तत्त्वेन आगमितं ज्ञापितं साहसं चौरेण वा परिक्षिप्तं लोत्रं यत्नात् परीक्षयेत् ।। चौर्य यस्य स तथा । पूर्व बलान्विताः सन्तः अय:- तेनातिदेशः संदानगुप्ता लोहनिगडबद्धाः मन्दभक्ताः कर्ममात्रौप चौराणां भक्तदा ये स्युस्तथाग्न्युदकदायिनः । यिकबलजनकभोजनभाजः कर्माणि कुयुरामृत्योरिति क्रेतारश्चैव भाण्डानां प्रतिग्राहिण एव च । योजना। विर. ३३२ समदण्डाः स्मृता ह्येते ये च प्रच्छादयन्ति तान् ।। (२) सहोटं लोत्रम् । सर्वस्वेनेति । इदं तु वृत्त (१) भाण्डानां चोरितद्रव्याणां, प्रतिग्राहिणः तेषां स्वाध्यायरहितधनवव्राह्मणपरम् । निगडबन्धनकिञ्चि- मुषितधनप्रतिग्रहकर्तारः । द्भक्ष्यदानराजदास्याचरणं तु तादृशनिर्धनब्राह्मणपरम् । (२) चोरितद्रव्याणां तथा ज्ञातानां क्रेता ग्रहीता विचि. १४३ संगोप्ता च चौरसमदण्ड्य इत्यर्थः । विचि. १४५ परदेशाद्धृतं द्रव्यं स्वदेशे यः समाहरेत् । स्तेनालामे हृतदानम् गृहीत्वा तस्य तद्र्व्यमदण्डं तं विसर्जयेत् ॥ गृहेषु मुषितं राजा चौरग्राहांस्तु दापयेत् । बाला ( लोहा ) चाद ( वाद ) उत्त.; दवि. १३० उत्त., आरक्षकांस्तु दिक्पालान् यदि चौरो न लभ्यते॥ व्यासः ; ब्यप्र. ३८९ बाला ( लोहा ) उत्त., नारदः; व्यउ. पिर. ३३३, दवि. ४२ स्वदे...रेत् ( वैदेशेन यदा भवेत् ), १२७ व्यप्रवत् , नारदः; व्यम. १०२ व्यप्रवत्, नारदः; विता. ७८३ रत्नवत् , नारदः, बाल. २।२७५; सेतु. (१) विर. ३४२ चेत् (विट् ) अवशिष्टस्थलादिनिर्देश: २३७ समु. १५० व्यप्रवत् , नारदः . दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५९५) द्रष्टव्यः । (१) व्यक. ११६ पू.; विर. ३३२, दवि. ६६ पू. (२) अप. २१२६८; विर. ३३७. (२) अप. २।२७५ र चिह्न (याऽऽच्छिन्न ) विनियो (३) व्यक. ११७ दायिनः (दायकाः)ोते (सर्वे); विर. (विप्रयो ); विर. ३३२ प्रगृ ( संगृ ); विचि. १४३ तत्त्वा ३४० ते ( सर्वे) अन्त्याद्वयम् ; पमा. ४४६ दायिन: ( मत्वा ) ह्य चि ( ह्याच्चि ) स्वैर्विनि ( स्वेन वि); दवि. (दायकाः ); दीक, ५४ विरवत् , अन्त्यार्धद्वयम् ; विचि. ६६ ( सहाढमसहोटं वा सर्वस्वैविप्रयोजयेत् ) एतावदेव; सेतु. १४५ श्चैव ( श्चौर ) अन्त्याद्वयम् ; व्यनि. ५०७ विरवत् , २४४. अन्त्याधद्वयम् ; दवि. ८३ विरवत् , अन्त्याद्वयम् ; व्यप्र. (३) अप. २१२७५ दान ( धान ) श्च ( स्तु); विर. ३९२ क्रेता (छेत्ता); व्यउ. १२९ व्यप्रवत् ; सेतु. २४८-९ ३३२; विधि. १४३ बला ( गुणा ); दवि. ६६ बलान्विताः अन्त्यार्धद्वयम् ; समु. १५२; विग्य. ५२ ता ह्येते ( ताश्चैव ) ( महाबलाः); सेतु. २४४.५ दानगुप्ता (धानयुक्ता ). अत्याधद्वयम् . (४) अप. २।२७५ रखदे...हरेत् ( वैदेश्येन यदा भवेत् ); (४) अप. २०२७१ पु (तु) आरक्षकांरतु ( अरक्षवांश्च); विर. ३४० ·स्तेयम् । १५६३ विर. ३४५ (१) चौरग्राहश्चौरान्वेषणे विशिष्य नियुक्तः । आर लव्धे तु चौरे यदि च मोषस्तस्मान लभ्यते । क्षको ग्रामरक्षानियुक्तः। दिक्पालो दिक्षु नियुक्तो, देश दद्यात्तमथवा चौरं दापयेत्तु यथेष्टतः ॥ पतिर्यस्य प्रसिद्धिः। अत्र च गृहेष्विति उपलक्षणं यथा (१) चौरं वा धनं वेति विकल्पः । संभवमुषितदातृत्वम् । विर. ३४३ (२) मोषो मुषितद्रव्यं स यत्र चौरसकाशान लभ्यते (२) गृहेश्वित्युपलक्षणम् । यदि चौरोऽन्विष्यमाणो तत्र मूल्यं वा राजा स्वयं स्वामिने दद्यात् चौरमेव वा न लभ्यते तदा तदनुसंधायकद्वारा वा देशपतिद्वारा वा तस्मिन् विसृजेत् । इच्छया तु तथा कुर्याद्यथा चौरस्त- चोरितं धनं राजा दापयेदित्यर्थः । आरक्षकः कोटवार मस्मै ददातीत्यर्थः । दवि. ८६ इति प्रसिद्धः । देशपतिस्तद्देशरक्षाधिकृतः । स्तेयदोपप्रतिप्रसवः विचि. १४७ पुषे वारुके द्वे तु पश्चानं पञ्चदाडिमम् । (३) दिक्पालो दिक्षु नियुक्तः स च स्थानपाल खर्जूरबदरादीनां मुष्टिं गृह्णन दुष्यति ।। इति मिताक्षरा । देशपतिरिति प्रसिद्धो देशपाल इति व्यासः रत्नाकरः । यत्र ग्रामे विशिष्टरक्षानियुक्तो नास्ति तद्विष- स्तेनप्रकाराः यमिदम् । *दवि. ८६-७ प्रकाशाश्चाप्रकाशाश्च द्विविधास्तस्कराः स्मृताः। अचौराहापितं द्रव्यं चौरान्वेषणतत्परैः । स्वचिह्नरेव विज्ञेयाश्चारैस्तस्करवेदिभिः । उपलब्धे लभेरस्ते द्विगुणं तत्र दापयेत् ॥ स्वचिद्वैः चौरचिट्ठोंपादिभिः । विर. २८९ ग्रोमान्तेषु हृतं द्रव्यं ग्रामाध्यक्षं प्रदापयेत् । प्रकाशापणसंस्थाश्च नानापण्योपजीविनः । विवीते स्वामिना देयं चौरोद्धा त्ववीतके । प्रकाशवञ्चका ज्ञेया भिषक्प्रभृतयोऽपरे ॥ विवीते अरण्ये । स्वामिना राज्ञा चौरोद्धा चौरा- आपणः पण्यवीथी। विर, २९१ श्रयभूतेनाविवीते क्षेत्रादौ । विचि. १४८ तुलामानविशेषेण लेख्येन गणनेन च । स्वदेशे यस्य यत्किश्चित् हृतं देयं नृपेण तत् । अर्थस्य वृद्धि हासेन मुष्णन्ति वणिजो नरान् ।। गृह्णीयात्तत्स्वयं नष्टं प्राप्तमन्विष्य पार्थिवः ।। विर. ३४५ तु ( ऽपि ) नृपः ( नरः); विचि. १४८ पाद चौरैर्हृतं प्रयत्नेन स्वरूपं प्रतिपादयेत् । ( दाप ) नृपः ( नरः ); दवि. ८६, सेतु. २५१. तदभावे तु मूल्यं स्यादन्यथा किल्बिषी नृपः । (१) अप. २।२७१ ब्धे तु ( ब्धेऽपि ) च (तु); व्यक. * शेष विरवत् । ११८ च ( वा ); विर. ३४५ ब्धे तु (ब्धे च ) येत्तु यथे- व्यक. ११८ पितं ( पिते ) कात्यायननारदौ; विर. ३४३, टतः ( येद्वा यथेच्छतः ); दवि ८६ ब्धे तु (ब्धे च ); सेतु. विचि. १४७ हांस्तु ( हांश्च ); दवि. ८६, सेतु. २५०. २५१ मथवा ( दर्थ वा ) येत्तु यथेष्टतः ( येद्वा यथोदितः ). (१) व्यक. ११७; विर. ३३८, दवि. ८४ स्ते (२) कात्यायनस्मृतिसारोद्धारः ( By Prof. P. V. Kane ) Page 99 Verse 822 A. गृहस्थरत्नाकर. (स्तत्). (२) अप. २।२७१ न्तेषु (न्तरे ) त्ववी (विवी ); व्यक. (३) ब्यक. १०९ द्विविधास्तस्कराः ( तस्करा द्विविधाः) ११८ न्तेपु (न्ते तु ) त्ववी (विवी); विर. ३४५; विचि. स्व (सु); विर. २८९; रत्न. १२५ व्यकवत् । सेतु. २२७ १४८ द्धर्ता ( द्धी ) त्ववी ( विवी ); दबि. ८७ पू., सेतु. २५० विचिवत्. (४) व्यक. १०९; विर. २९१. (३) अप. २१२७१ ण तत् (ण तु); व्यक. ११८ (५) व्यक. ११०; विर. २९५, विचि. १२४ अर्थ विर. ३४५ यत्कि ( वा कि); विचि. १४८; सेतु. २५१ ( अर्थ ) नरान् ( जनान् ); दवि. ९० गणनेन ( गणितेन ) मन्विष्य ( मन्यस्य). पू., सेतु. २२९ नरान् (जनान् ); विव्य. ५१ क्रान् (४) अप. २१२७१; व्यक. ११८ नारदकात्यायनौ; ( परान् । उत्त., मनुः.

·२७६४ अपारका . प्रकाशनस्करदण्डाः द्रव्यसहोरन्थहीनमूल्यैविमिश्रणम् ।। .उक्षेपको धानिनामनवधानमनधार्यान्तिकस्थं धन- कुर्वन्त्यौपधिकाश्चान्येःपण्यानां परिवर्तने.॥ मुद्धृत्य ग्राहकः । संधिभत्ता. गृहाणां विच्छेदाय कृत- अनिच्छन्तमभूमिज्ञं संयोज्य व्यसने नरम् । संचरस्थाने पृष्ठसंधाववस्थाय तत्रत्यभित्तिभेत्ता । पान्थमुट् अपकर्षन्ति तद्रव्यं वेश्याकितवशिल्पिनः । उत्कटकान्तारादौ पथिकानां धनापहारकः । ग्रन्थिभेदकः " अनिच्छन्तं प्रवृत्त्यनुन्मुग्वम् । अभूमिज़ कार्याकार्यः परिधानादिग्रथितधनं ग्रहीतुं तद्ग्रन्टिमोचकः । 'स्त्रीपुंगो- ज्ञानहनिम । एतेनैपो विश्रब्धवञ्चकत्वमुक्तम् । ऽश्वपशुस्तयी ति द्वन्द्वान्ते श्रयमाण: शब्दः प्रत्येकमभि- विर. ३०७ संबध्यते । अत एव नवविध इत्युक्तम् । न्यायस्थाने येऽधिकृता गृहीत्वार्थ विनिर्णयम । स्मृच.३१८ कुर्वन्त्युत्कोचकास्ते तु राजद्रव्यविनाशकाः ।। साधनाङ्गान्विता रात्रौ विचरन्त्यविभाविताः। विनिर्णय विरुद्धनिर्णयम् । बिर, ३०७ अविज्ञातनिवासाश्च ज्ञेयाः प्रच्छन्नतस्कराः ।। स्त्रीपुंसौ वश्चयन्तीह मङ्गलादेशवृनयः । (१) · रात्राविति प्रायिकाभिप्रायेणोक्तम् । दिवा- गृह्णन्ति छद्मना चार्थमनार्यास्त्वायलिगिनः ॥ ऽप्यरण्यादावविभावितानां विचरतां संभवात् । उत्क्षेपकः संधिभत्ता पान्थमुट् ग्रन्थिभेदकः । स्मृच, ३१८ स्त्रीपुगोऽश्वपशुस्तेयी चौरो नवविधः स्मृतः ।। (२) साधनाङ्गान्विता: स्तयकरणम्वनित्राद्यन्विताः। अविज्ञातनिवेशाः अनवगतप्रवेशका: । विर. २९२ (१) व्यक. ११० श्रमम् (सितम् , गने (ननम् ); विर. २९५ पधि ( पाधि ); विचि. ५२४ मा दशैरन्यै ( द्रव्यं दृद्रौद्रव्यै । पधि ( पगि ) नेने (ननम् ); सेतु. २३. नैगमाद्या भूरिधना दण्ड्या दोपानुरूपतः । रन्यै ( 2 ) पधि ( पयि ); विव्य. ५१ पधि ( पयि). यथा ते नातिवर्तन्ते तिष्ठन्ति समये तथा ।। (२) व्यक, ११२; विर. ३०७; विचि. १३०; दकि. दोषानुरूपतो दण्ड्या न पुनर्धनानुरूपत इत्यर्थः । १०५ सेतु. २३२. दोपानुरूपतोऽस्मिन् दोपे ग्राह्य एतावान् दण्ड इति (३) व्यक. ११२; स्मृच. ३३२; विर. ३०७ येऽधि विध्यनुरूपत इत्यर्थः । ते च विधयो विस्तारभयान्न ( यघि ); पमा. ५८० येऽधि ... ...थं ( गृहीत्वार्थं अधर्मेण ) प्रदर्शिताः, ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्याः । स्मृच.३१७ उत्तराधे ( करोत्युत्तर कार्यागि राजद्रव्यविनाशयः ); दि. १०५ येऽधि (प्पधि ); व्यप्र. ५६९ येऽधि......त्वार्थ ( गृहीत्वार्थ- बिता. ७८१ संधि ( कुड्ध ) गोऽश्व ( सोश्च ) नव (नाना); मधर्मेण ); समु. १६५ न्याय (न्याम ). समु. १४९. (४) व्यक. ११२ स्त्विा ( यश्चिा); स्मृच. ३१७ सौ (१) व्यक. १०९ निवासा (विशेषा) तस्कराः (बञ्चकाः); (सा); विर. ३०८ यरित्वा ( या आ ); रत्न. १२४; स्मुच. ३१७ नाङ्गा ( नाच ) तस्कराः ( वनकाः); घिर. 'दवि. ११९ वृत्तयः ( कारिणः) स्त्वा (श्री); सवि. ४६० २.९२ वासा ( वेशा); पमा. ४३८; व्यनि. ५०३, दवि. चा (ख) जिनः (अकाः); व्यप्र. ३८७; व्यउ. १२५ १२१ साध ( शोध ) विच ( ये च ) वासा ( वेशा); सवि. ४६१ नागा (नाध) नारदः; व्यप्र. ३८७, व्यउ. १२४; (५) व्यक. १०९ गोऽश्व ( सोच ); स्मृच. ३१८; न्यम. १०१ पूर्वार्धे (साधनाद्यन्विता रात्रौ यदि प्रच्छन्न- विर. २९२ गोऽश्व ( सयोः); पमा. ४३८ मुट् ग्रन्थि- चारिणः ); विता. ७८१ पूर्वार्धे ( साधनान्विता रात्रौ भेदकः (उद्ग्रन्थिकादयः) उत्तरार्धे ( स्त्रीपुंसयोः पशुसोयी चोरा विरता भविता दिवा ); समु. १४९. नवविधाः स्मृताः); व्यनि. ५०३ मुट् ग्रन्थि ( उद्बन्यि); (२) व्यक. ११३; स्मृच. ३१५, विर. ३१५ तथा रत्न. १२४; सवि. ४६१ गोऽश्व ( सोच ) नारदः; दवि. (यथा ); रत्न. १२४; दषि. ११६ रूपतः ( सारतः ) १२१ संधिभत्ता ( च संधिशो) गोऽश्व ( मोपः); व्यप्र. तथा ( यथा ); व्यप्र. ३८७ नाति (न नि); व्यउ. १२६, ३८७; व्यउः, १२४; व्यम. १०१ भेदकः ( मोचकः); समु. १४१. .. समु. १४९.

·प्रोमा विर. ... अप्रकाशतस्करद्रण्डाः . . एतच्च विशिष्टावहरणे सामान्याश्वहरणे विष्णुना 'संधिन्छेत्ताऽनेकविधं धनं प्राप्नोति वै गृहात् । एककरपाटिकलप्रतिपादनात । एतदपि (पशहर्तुरिति) . प्रदाप्यः स्वामिने सर्व तीक्ष्णशूले निवेशयेत् ॥ विरुद्धदण्डनमनवरुद्धहरणे विर. ३२१ (१) यः प्राप्नोति तं प्रदाय पश्चान्ले निवेशये उतक्षेपकग्रन्थिभेदी संदंशेन वियोजयेतः ।। : दित्यर्थः। स्मृच. ३१८ मध्यहीनद्रव्यहारी पुष्पमूलफलस्य च ! . . (२) तस्य हृतदापनमात्रे तात्पर्यमनकधनलाभाभि- दायस्तु द्विगुणं दण्डमथवा पश्च कृष्णलान् ।। धानं तु पक्षप्राप्तानुवाद एव । दवि. १२४ मध्यहीनद्रव्यं लवणादि । पञ्न कृष्णलान कृष्णल- स्त्रीहर्ता लोहशयन दग्धव्यो वै कटाग्निना । शब्दन त्रियवमितद्रव्यमभिप्रेतम् । विर.३२५ नरहर्ता हस्तपादौ छित्त्वा स्थायश्चतुष्पथे ।। अल्पधान्यापहरणे श्रीरे तद्विकृती तथा । पुरुप हरनः प्रोक्तो दण्ड उत्तमसाहमः । म्वामिने तत्ममं दाप्यो दण्डं च द्विगुणं नृपे । सर्वस्वं हरतो नारी कन्यां तु हरतो वधः ।। अत्र पञ्चगुणदण्डावरुद्धक्षीरादितोडल्प क्षीरतद्विकृती (१) अत्र चैकवस्तुहरणे परस्परविरुद्धशागरार्थ- ग्राह्ये इत्यविरोधः । ३२८ दण्डानां हारकोत्कृष्टापकृष्टजातीयत्वधनवत्वाचनवत्त्व- चौरान्वेषणम् कार्योत्कर्षापर्यव्यवस्था काया । विर. ३१८ "ते पदेनानुगन्तव्या विभाव्या लोप्नदर्शनैः । (२) इदं ( नरहतेति ) मध्यविधपुरुपापहरणे । इदं गतस्त्रीपानसक्त्त्या च निरायव्ययकर्मभिः ॥ (सर्वस्वमिति) अपकृष्टनार्यपहरणे । विचि. १३५ स्तनालामे हृतदानम अश्वहर्ता हस्तपादौ कटि छित्त्वा प्रमाप्यते । प्रत्याहर्तुमशक्तस्तु धनं चौरैहृतं यदि । स्वकोशात्तद्धि देयं स्यादशक्तेन महीक्षिता ।। पशुहर्तुस्त्वर्धपादं तीक्ष्णशस्त्रेण कर्तयेत् ।। स्तेयदोषप्रतिप्रसवः (१) स्मृच. ३१८ संधिच्छेत्ता (संधि भित्त्वा); विर. पक्कंपक्कं प्रचिन्वीत मूलच्छेदं तु वर्जयेत् । ३१६ तीक्ष्ण (हृतं); विचि. १३४ दाप्यः (दाप्य ) मालाकार इवारामे न यथाऽङ्गारकारकः ।। तीक्ष्ण (हृतं); दवि. १२४ शूले (नृपे) शेषं विचिवत् ; सवि. ४६१ संविच्छेत्ता (संधि छित्त्वा) दाप्यः (दाप्य); वत् ; रत्न. १२५ उत्त.; विचि. १३५ पू. , १३६ उत्त, , सेतु. २३५ (3) तीक्ष्ण (कृतं ); समु. १५० स्मृचवत् ; स्त्व (श्चा) तीक्ष्णशस्त्रेण ( अतीक्ष्णे शन्ने ); दवि. १३० विष्य.५१ विरवत्. पू. : १३२ रत्वर्धपादं ( श्वार्धपादः ) उत्त. ; सवि. ४६२ (२) ब्यक. ११४; स्मृच. ३१८ नर (न) दौ+(च); प्यते ( पयेत् ) र्ध (ग्र) शेष रमृचवत् ; व्यप्र. ३८९ उत्त. ; विर. ३१७-८; रत्न. १२५; विचि. १३४ बृहस्पतिः व्यउ. १२७ उत्त.; व्यम. १०२ उत्त.; विता. ७८३ दवि. १२५; सवि. ४६२ दग्धव्यो वै ( दह्यते वा); व्यप्र. उत्त.; सेतु. २३७ पू. : २३८ स्त्व (श्चा ) उत्त. ; समु. ३८९; व्यउ. १२७; ख्यम. १०२; विता. ७८२; सेतु. १५० रमृचवत् ; विव्य. ५२ प्यते ( पयेत् ) उत्त, २३६ विचिवत् ; समु. १५० स्मृचवत् ; विव्य. ५१ विचिवत्. (१) व्यक. ११४; विर. ३२१; दवि. १३२ वि (नि). (३) मिता. २।२७५ ( 3 ) तः प्रोक्तो दण्ड ( तो दण्डः (२) व्यक. ११५; विर. ३२५; दवि. १४७ स्तु प्रोक्त) सर्व...री (स्त्यपराधे तु सर्वस्वं); अप. २१२७५ (= ) ( स्तन ); सेतु. २४१ दविवत् . प्रोक्तो ( हस्तौ); विर. ३१८, विचि. १३५, सवि. ४५६ (३) व्यक. ११५; विर. ३२८ धान्या ( मूल्या); तः प्रोक्तो दण्ड (तो दण्ड उक्त) शेषं मितावत् , मनुः ; विचि. १४०; सेतु. २४१, २४३. विता. ७८४ (3) मितावत् ; सेतु. २३६; समु. १५० (४) व्यनि. ५०६; समु. १४९. सविवत् , स्मृत्यन्तरम् ; विष्य. ५१. (५) व्यम. ८८ क्षिता ( भृता) कृष्णद्वैपायनः; विता. (४) अप. २१२७३ स्त्व (श्वा); व्यक. ११४ अपवत् ; ५६७ रैर्ह ( रह); समु. १५२-३. स्मृच. ३१९ श्वहर्ता हस्त ( श्वापहरणे); विर. ३२१ अप (६) मभा. १२१२५. .

·१७६६ व्यवहारकाण्डम् अप्रकाशतरकरदण्ड: कार्यः । मिता. प्रकाशतस्करदण्ड: उशना (१) इति, तदपि महापराधविषयम्। मिता. २।२७० विर. ३३२. सुवर्णस्तेयकृत् षड्वर्ष ब्राह्मणो व्रतं चरेत् । (२) एतत् ब्राह्मणेतरचौरविषयम् । वैश्यस्य क्षत्रियवचोरदण्डः । स्तेनालाभे हृतदानम् तस्मिश्चेद्दाप्यमानानां भवेन्मोषे तु संशयः । यमः मुषितः शपथैः शाप्यो बन्धुभिर्वा विशोधयेत् ।। अप्रकाशतस्करदण्डः यस्मादपहृताल्लब्धं द्रव्यात्स्वल्पं तु स्वामिना । फलेषु हरिते धान्ये शाकमूले समिजे । तच्छेषमाप्नुयात्तस्मात्प्रत्यये स्वामिना कृते ॥ अल्पेषु परिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्चकृष्णलाः ॥ स्तेयदोषप्रतिप्रसवः (१) मुषितामुषितसंदेहे मानुषेण दिव्येन वा निर्णयः रा२७२ अस्तेयमनये काष्ठमस्तेयं च तृणं भवेत् । कन्याहरणमस्तेयं याऽवरा याऽनलकृता । (२) इयन्मुषितं इयद्वेति मुषित: शपथं कारयितव्यो निर्णयार्थ बन्धुभिर्वा विशोधयेत् । इयन्मुपितं मयेति अन्यस्मै दातुमलङ्कृतां नाहरेत् । व्यनि. ५१५ मुपितेन प्रत्यये कृते, तदेकदेशे चौरालब्धे, तस्मादेव पॅथिकः श्रीणवृत्तिस्तु द्वाविभू द्वे च मूलके । शेषो ग्राह्यः यद्यसौ बलवत्प्रमाणं स्वकर्तृकशेषानपहारे आददानः परक्षेत्रात् न दण्डं दातुमर्हति ॥ दर्शयतीत्यर्थः । विर. ३४६ लोकाक्षिः ( लौगाक्षिः?) अग्निपुराणम् अप्रकाशतस्करदण्ड: अनुभूतचिह्नानि मुपित्वा गृह्णतः पूर्वसाहसं द्रव्यमादाय वणिजामनर्धणावरुन्धताम् । दण्डः, तद्व्यद्विगुणं च राजा हरेत् । राजा पृथक्पृथक् कुर्याद्दण्डमुत्तमसाहसम् ।। कण्वः द्रव्याणां दूषको यश्च प्रतिच्छन्दकविक्रयी । अप्रकाशतस्करदण्डः मध्यमं प्राप्नुयादण्डं कूटकर्ता तथोत्तमम् ।। श्रोत्रियस्वहरणे द्विगुणम् । स्तयदोषप्रतिप्रसवः वृद्धमनुः ब्राह्मणः शाकधान्यादि ह्यल्पं गृह्णन्न दोषभाक् । अप्रकाशतस्करदण्ड: गोदेवार्थ हरंश्चाऽपि हन्यादुष्टं वधोद्यतम् ।। अन्यायोपात्तवित्तत्वाद्धनमेपां मलात्मकम् । (१) मिता. २।२७२ तस्मिश्चेद्दाप्यमानानां ( यदि तस्मिन् ततस्तान घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ।। दाप्यमाने ) थैः शा (थं दा) विशो (ऽपि सा); अप. (१) मभा. १२१४१. (२) व्यक. ११५. २१२७१ न्मोपे ( दोपे ) थैः शा (थं दा ) कात्यायनः; व्यक. (३) व्यनि. ५१५; समु. १५१ भवेत् ( गवे ). ११८ थैः शा ( थान् दा ) वा वि (वाऽपि ); विर. ३४५; (४) व्यनि. ५१५. (५) मभा. १०॥४२. पमा. ४४९ मितावत् ; दवि. ८८ थैः शा ( थान् दा); विता. ७९२ विशोध (ऽपि दाप) शेपं मितावत् ; समु. (६) मभा. १२॥४१. १५२ मितावत. (७) मिता. २०२७० नत ( अत); व्यक. ११६ मिता- (२) अप. २।२७१ क्रमेण कात्यायनः; व्यक. ११८ वत् , बृहस्पतिः, विर. ३३२ नमे (नं ये); दीक. ५४ तत विर. ३४६; विचि. १४८; सेतु. २५१. ( अत ) शेषं विरवत् ; विचि. १४२-३ नमे (नं ते ) नारदः; दवि. ५९; वीमि. २१२७३ मितावत् , मनुः; समु. १५० (३) अपु. २२७१५७-५९. मितावत्, स्मृत्यन्तरम्, (४) अपु. २२७१३८.

·स्तेयम् १७६७ मत्स्यपुराणम् चतुःशतांशं रजतं तानं न्यून शतांशकम् । प्रकाशतस्करदण्ड: वङ्गं च जसदं सीसं हीनं स्यात्पोडशांशकम् ।। वासांसि फलके सूक्ष्मे निर्णेज्यानि शनैः शनैः । अयोऽष्टांशं त्वन्यथा तु दण्ड्यः शिल्पी सदा नृपः। अतोऽन्यथा यः कुर्वीत दण्डः स्याद्रूप्यमाषकम् ॥ सुवर्ण द्विशतांशं तु रजतं च शतांशकम् ।। सेयदोषप्रतिप्रसवः हीनं सुघटिते कार्ये सुसंयोगे तु वर्धते । पुपोर्वारुके द्वे द्वे तावन्मानं फलेषु च । षोडशांशं त्वन्यथा हि दण्ड्यः स्यात्स्वर्णकारकः ।। शाकं स्तोकप्रमाणेन गृहानो नैव दुष्यति ॥ संयोगघटनं दृष्ट्वा वृद्धिं -हासं प्रकल्पयेत् । शुक्रनीतिः स्वर्णस्योत्तमकार्ये तु भृतित्रिंशांशकी मता ।। कृटपण्यविक्रेतृदण्डः, रतेयप्रसङ्गेन शिल्पिनां विविधभूति षष्ट्यंशकी मध्यकार्ये हीनकार्ये तदर्धकी । विचारश्च तदर्धा कटके ज्ञेया विद्रुते तु तदर्धकी । कूटपण्यस्य विक्रेता स दण्ड्यश्चौरवत्सदा ॥ उत्तमे राजते त्वर्धा तदर्धा मध्यमा स्मृता । दृष्ट्वा कार्याणि च गुणान् शिल्पिनां भृतिमावहेत् । हीने तदर्धा कटके तदर्धा संप्रकीर्तिता ॥ पञ्चमांशं चतुर्थाशं तृतीयांशं तु कर्षयेत् ।। पादमात्रा भृतिस्ताने वङ्गे च जसदे तथा । अर्ध वा राजताद्राजा नाधिकं तु दिने दिने । लोहेऽर्धा वा समा वाऽपि द्विगुणा त्रिगुणाऽथवा ॥ विद्रुतं न तु हीनं स्यात्स्वर्ण पलशतं शुचि ॥ धातूनां कूटकारी तु द्विगुणो दण्डमहनि । (१) दवि. ११२. (२) दवि. ४०. लोकप्रचारैरुत्पन्नो मुनिभिर्विधृतः पुरा ।। (३) शुनि. ४१८१५-२६. व्यवहारोऽनन्तपथः स वक्तुं नैव शक्यते ।। व्य.का. ११२ ·वाक्पारुष्यम् - मभा. वेदाः ज्ञापयति । वाक्पारुष्ये वाक्छेदनम् । हस्तादिना ब्राह्मणं प्रति अकुशलोक्तिनिषेधः दण्डपारुष्ये तदङ्गछेदनमिति द्रष्टव्यम् । चशब्दादुमया- पराधे उभयं मोच्यः। ने त्वेवान्यत्कुशलाब्राह्मणं ब्रूयादतिद्युम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयानातिधुनेन च ब्राह्मणं ब्रूयान्नमोऽस्तु वेदाध्याविशूद्रदण्डः ब्राह्मणेभ्य इति शौरवीरो माण्डुकेयः । अथ हास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रपूरण- गौतमः मुदाहरणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेदः । शूद्रकृतवाग्दण्डपारुष्यदण्डसामान्यविधि: पञ्चवर्षादूर्ध्वमयं, अथशब्दोपादानात् । तथा च शूद्रो द्विजातीनभिसंधायाभिहत्य च वाग्दण्ड- स्मृत्यन्तरम् --- 'वेदं श्रुत्वा तु पञ्चाब्द: शूद्रश्चेद्दण्ड- पारुष्याभ्यामङ्गं मोच्यो येनोपहन्यात् । भाग्भवेत् । अप्राप्तपञ्चवर्षी न दण्डमर्हति कुत्रचित् ।' 'दण्डो दमनादित्याहुस्तेनादान्तान् दमयेत्' इति इति । हशब्दो बुद्धिपूर्वसूचनार्थः । न गोप्तुरेवेत्येवमर्थ सामान्येनाभिहितम् । तत्र क्वापराधे कियान् दण्ड इति मस्यशब्दस्योपादानम् । वेदं साङ्गम् । कुतः ? 'साङ्गो तद्वक्तव्यमित्याह--- शूद्र इति । शूद्र उक्तः । स द्विजा- वेदः स्त्रीशूद्रसकाशे नाध्येतव्यः' इति गृह्यस्मृतिदर्शनात् । उपशब्देन समीपवाचिना अक्षरश्रवण एव दोष इति तीनुपनीतान् ब्राह्मणादीनतिसंधाय बुद्धिपूर्वमतिक्रम्य न तु परिहासादिना । अभिहत्य च अभिशब्दो बुद्धिपूर्व- दर्शयति । ततश्च ध्वनिमात्रश्रवणे न दोषः । हशब्देन ज्ञापनार्थः । अभिहत्य ताडयित्वा । क्रमेण बुद्धिपूर्व एव दण्डविधानात् प्रमादात् कदाचिदक्षर- वाग्दण्ड- पारुष्याभ्याम् ।तत्र वाक्यारुष्येणातिसंधाय दण्ड. श्रवणेऽपि दोषाभावो द्रष्टव्यः । त्रपुजतुभ्यां त्रपुणा पारुष्येणाभिहत्येति क्रमो द्रष्टव्यः । वाक्पारुष्येणाति- जतुना चेति द्रष्टव्यम् । तप्ताभ्यामिति च द्रष्टव्यं, क्रमणमतिक्रम्य परुषादिवचनम् । परुषशब्द उग्रपर्यायः। पूरणोपदेशसामर्थ्यात् । श्रोत्रद्वयपरिग्रहार्थः प्रतिशब्दः उग्रया वाचा अतिक्रम्य उग्रेण च दण्डेनाभिहत्य उदाहरणे द्विजातिभिः सह जिह्वाच्छेदः कर्तव्यः । धारणे चेत्यर्थः । ततश्च उपलादिना न दोषः । अङ्गं स्वयमेवोदाहरण इत्यर्थः । परशुना शरीरभेदः कर्तव्यः । शरीरावयवः मोच्यः छेद्यः येन हस्तादिना उपहन्यात् पीडयेत् । एवञ्च विनाऽपि दण्डेन दण्डयारुष्यं भवतीति * गौमि., विर., व्यप्र. मभावत् । x गौमि. मभावत् । (१) शाभा. ७१९,१०,११. (१) गौध. १२।४; अप. २१२०७ थ हा ( था) णे जि (२) गौध. १२।१; अप. २१२०७ तीनभि (तिमभि) ( णाज्जि); व्यक. १०३ थ हा (था); मभा. श्रोत्र+ च्यो येनोप (च्यं यो नाभि ); व्यक. १०३ याभि (य नि); (प्रति); गौमि. १२।४ मभावत् ; विर. २५४ ५ हा (था) मभा. नभि (नति); गौमि. १२६१ मङ्गं (मङ्ग); श्रोत्र ( कर्ण); विचि. १११ ५ हा (था) भ्यां (ना); उ. २।२७।१४ मभावत् ; विर. २५२ नभि (न्वाचाऽभि) व्यनि. ४८८ थ हा (था) शेषं मभावत् ; दवि. ३२१ च वाग्दण्डपारुष्याभ्यामङ्ग (दण्डेना); विचि. १११ थ हा (था) ण्वत (गुत) श्रोत्र ( कर्ण) धारणे+(च) भेदः व्यकवत् ; व्यप्र. ३८२, व्यउ. १२१; सेतु. २१२ यामि (च्छेदः); सेतु. २९७ भेदः (च्छेदः) शेषं व्यकवत् । (4 नि) नोप (नाप). समु. १६१ व्यनिवद. Xमभा.

·काकपारुष्यम् १७६९ - मभा. त्रैवर्णिककृतवाक्पारुष्ये दण्डः । यत् ब्राह्मणक्षत्रिययोः परस्पराक्रोश उक्तं तत् क्षत्रिय- शतं क्षत्रियो ब्राह्मणाक्रोशे। वैश्ययोरपि. द्रष्टव्यम् । क्षत्रिये शतं वैश्ये पञ्चाशदिति । क्षत्रियश्चेद् ब्राह्मणमाक्रोशद्वाचा परुषया निन्देत् ततः एवमन्तरजानामपि द्रष्टव्यम् । तथाह जमदग्निः- शतं दण्ड्यः । दण्डप्रकरणे सर्वत्र ताम्रिकस्य कार्षापणस्य 'मातृतुल्यमनुलोमानां पितृतुल्यं प्रतिलोमानाम्' इति । ग्रहणमिति स्मातों व्यवहारः । शतं कार्षापणानि दण्ड्यः। *मभा. दण्डपारुष्ये द्विगुणम् । अथाह बृहस्पतिः- 'वाक्पारुष्ये हारीतः कृते यस्य यथा दण्डो विधीयते । तस्यैव द्विगुणं दण्डं असमवर्णकृतवाक्पारुष्यदण्डसामान्यविधि: कारयेन्मरणाहते ॥' इति । x गौमि. ! अधोवर्णानामुत्तमवर्णाक्रोशाक्षेपाभिभवे अष्टो अध्यध वैश्यः। पुराणा:+। वैश्यस्तु ब्राह्मणाक्रोशऽध्यधै शेतं. दण्ड्योऽर्धाधिक अनृताभिशंसने तदङ्गच्छेदः पञ्चशतं वा। पञ्चाशदधिकं शतं दण्ड्यः । गौमि. आयेषु पादो न वा किञ्चित् । स्वामित्वादादि- ब्राह्मणस्तु क्षत्रिय पञ्चाशत् । वर्णत्वाञ्च । उत्तमानामीशानतमो ब्राह्मणः + । आक्रुष्टे इति वर्तते । ब्राह्मणेन क्षत्रिये आक्रुष्टे ब्राह्मण वेदाध्यायिशूद्रदण्ड: अश्रोत्रियश्चेत् कुतः? तुशब्दोपादानात्, पञ्चाशद्दण्ड्यः । तस्माद्वेदश्रुतिश्रवणे शूद्रस्य पुसीसौ विप्लाव्य समवर्णेषु द्वादश वा कल्प्य" अवचनीयेषु "द्विगुणं की पूरयेत् । कल्प्यम्। विप्लाव्य द्रवीकृत्य । विर. २५४ तदर्ध वैश्ये। मिथ्यावाक्पारुष्ये दण्डसामान्यविधिः वैश्ये आक्रुष्टे ब्राह्मणः पञ्चविंशतिदण्ड्यः । मभा. मिथ्यादूषिणां मेलकानां च राजा जिह्वां शूद्रे न किञ्चित् । छिन्द्यात् दण्डयेद्वा सहस्रम् । आक्रुष्टे न किञ्चिद् ब्राह्मणो दण्ड्यः । अवचनदिव मिथ्यादूषिणां मिथ्यावाक्पारुष्यकारिणां, मेलकानां सिद्धमिति चेत् न, क्षत्रियवैश्ययोर्दण्डप्रापणार्थत्वात् । वाक्पारुष्यमेलयितॄणां, क्वचित्पाठो मिथ्यादृष्टीनामिति, एवञ्च तद्विषये दण्डः कल्प्य:, क्षत्रिये चतुर्विंशतिपणं, तत्रापि स एवार्थी विवक्षितः । विर. २५९ पट्त्रिंशतं वैश्य इति । तथाह उशना --'शूद्रमाक्रुश्य आपस्तम्बः क्षत्रियश्चतुर्विंशतिदण्डभाग् वैश्यः पट्त्रिंशत्' इत्यादि । *मभा. ...; शूद्रकृतवाक्पारध्ये दण्डः ब्राह्मणराजन्यवत्क्षत्रियवैश्यौ । जिह्वाच्छेदनं शुद्रस्य आर्य धार्मिकमाक्रोशतः । x मभा. गौमिवत् । * गौमि. मभावत् । * गौमि. मभावत् । + व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डपारुष्यप्रकरणे (१) गौध. १२१६; मभा.; गौमि. १२।६. (२) गौध. १२१७; मभा.; गौमि. १२।७. (३) गौध. १२१८; मभा.; गौमि. १२१८. (१) विर. २५४; दवि. ३२१. (४) गौध. १२१९; मभा.; गौमि. १२१९. (२) च्यक. १०४ (०) छिद्यात् (छित्वा); विर. (५) गोध. १२।१०; मभा.; गौमि. १२।१० शद्रे न २५८ ( च राजा.) 'मिथ्यादृष्टीनां' इति क्वचि पाठः; दवि. (न शूद्रे ). २१५ पिणा (पितानां) (च राजा०) सह (साह ); व्यप्र. (६) गौध. १२।११; मेधा. ८।२६८; मिता. २।२०७ ३८४ (सहस्रम्०); व्यउ. १२२ व्यप्रवत्. श्यौ ( श्ययोः ); मभा.; गौमि. १२।११; नृप्र. २७७ (३) आध. २।२७।१४; हिध. २११९; व्यक. १०३, (बद०) श्यौ (श्ययोः); विता. ७२७ मितावद, : विर. २५३ आर्य (अति); म्यप्र. ३८२; व्यउ. १२१. .. द्रष्टव्यः ।

·व्यवहारकाण्डम् विर. २४८ मास्ये। शूद्रो द्विजातीनामन्यतमं धार्मिकं स्वकर्मथं यद्या गुरूनाक्षारयन् कार्षापणशतम् । क्रोशति निन्दति गर्हते, तदा तस्य जिह्वा छेत्तव्यति। उ. परस्य पतनीयाक्षेपे कृते तूत्तमसाहसम् । उप- वसिष्ठः पातकयुक्ते मध्यमम् । विद्यवृद्धानां क्षेपे जाति- पातकाभिशंसने दण्डः पूगानां च । ग्रामदेशयोः प्रथमम् । पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । न्यङ्गतायुक्त क्षेपे कार्षापणशतम् । वचनात्तुल्यदोषः स्यात् मिथ्या द्विर्दोषतां ब्रजेत् ॥ मात्युक्ते तूत्तमम् । (१) परस्येति । उत्तमवर्णाक्षेपविषयमेतत् । विद्ये. विष्णुः ति । अल्पाशयदोषविषयमेतत् । हीनवर्णकृतवाक्पारुष्ये दण्डः अप. २।२१०-११ हीनवर्णोऽधिकवर्णस्य येनाङ्गेनापराधं कुर्यात् (२) तत्त्वं याथार्थ्य, सगुणातिदरिद्रविषयमेतत् । तदेवास्य शातयेत् । आक्रोशयिता च विजिह्वः । एतदपि व्यङ्गता शक्ते बोद्धव्यम् । बाहादयश्चा- दर्पण धर्मोपदेशकारिणो राजा तप्तमासेचयेत्तैल- ङ्गानि । विर, २५० विद्यवृद्धानामित्यत्र उत्तमसाहसमित्यनुषङ्गः, द्रोहेण च नामजातिग्रहणे दशाङ्गुलोऽस्य जातिपूगानामित्यत्र मध्यममित्यनुषङ्गः । विर. २५६ शकुनेखेयः । (३) उपपातकं गोवधादि, पूगानां सभ्यादिसंघा- उत्तमवर्णस्य धर्मोपदेशकारिणाम् । अस्य हीनवर्णस्य नाम् । न्यङ्गमश्लीलम् । वै. मुखे ज्वलन्नयोमयः शङ्कुः । वै. काणं वाऽप्यथवा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् । प्रतिलोम्येन पारुष्ये द्विगुणो दमः । तथ्येनाऽपि वदन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ अयमर्थ:- द्विगुणास्त्रिगुणा दमाः ब्राह्मणाक्षेपकारिणोः (दण्ड्यः काण); विचि. ११० ( काणखजादानां तथा) क्षत्रियवैश्ययोः पञ्चाशत्पणापेक्षया द्विगुणाः शतं पणाः, एतावदेव, बृहस्पतिः; व्यनि. ४८६ दयम् ( दण्डः ); दवि. त्रिगुणाः सार्धशतं पणा दण्डो वेदितव्य इति । २१० विरवत् ; व्यप्र. ३८४ तत्त्ववाद्यपि (नथावाच्यापि ); व्यउ. १२२ व्यप्रवत् ; सेतु. २१० (काणखादीनाम्) एतावदेव; समु. १६० दयम् ( दण्ड्यः). वाक्पारुष्यविशेषाः, तत्र दण्डाश्च (१) विस्मृ. ५।२८ क्षारयन् ( क्षिपन् ); अप. २।२०५ श्रुतदेशजातिकर्मणामन्यथावादी कार्षापणशतद्वयं गश (णं श): व्यक. १०३; विर. २५०; व्यप्र. ३८२; दण्ड्यः। व्यउ. १२१; सेतु. २१४. काणखञ्जादीनां तत्त्ववाद्यपि कार्षापणद्वयम् । (२) विस्मृ. ५।२९-३२ थमम् (थमसाहसम् ); अप. २।२१०-११ नीया (नीये) क्षेपे जाति (जाति); व्यक. * स्थलादिनिर्देशः दण्डपारुष्यप्रकरणे द्रष्टव्यः । १०४ विर. २५६ तूत्त ( उत्त); दवि. २०८ तूत्त (उत्त); (१) वस्मृ. २०१४०. (२) विस्मृ. ५।२३. व्यप्र. ३८४ परस्य (परस्परं ) युक्ते+तु); व्यउ. १२२ (३) विस्मृ. ५।२४. (४) विस्मृ. ५।२५. व्यप्रवत्. (५) सवि. ४७८. (३) विस्मृ. ५।३३ (ख) युक्ते (युक्ता); व्यक. १०२ (६) विस्मृ. ५।२६; अप. २०२०७ शतद्वयं ( शतं); न्यङ्ग ( व्यङ्ग); विर. २५० न्यङ्गतायु (व्यङ्गता उ). व्यक. १०३; विर. २५५ (शत०). (४) विस्मृ. ५।३४; व्यक. १०३ त्तमम् (तमसाहसम्); (७) विस्मृ. ५।२७ तत्त्व ( तथा ); व्यक. १०२ काण विर. २५२. ( दण्डः काण) तत्त्व (तथा) बृहस्पतिः; विर. २४८ काण (५) विर. २४७-८ मनुनारदविष्णवः. सवि. ४७८ ·वाक्पारुष्यम् १७७१ विर. वर्णाक्रोशने षट् । पणाः विर. २४७ -- कार्षापणावरं कापिणद्वयं कार्षापणोऽवरः कनिष्ठो तत्प्रसादो वाक्पारुष्यकृता कार्य:, दण्डो राशस्त्रयो यस्येति व्युत्पत्त्या। २४८ वा काषांपणा देयाः । वाशब्द: समुश्चये । शुक्तं परुषं तुल्यकालं रूक्षयोः सम एव दण्डः । परुषवाक्येऽतिदेशात्तदन्यवाक्पारुष्यपरः । उत्तमवर्णा- समामवर्णाक्रोशक्षेपादिपु दण्डाः क्षेप इत्यत्राक्षेपशब्दः यथारूपविशिष्टस्य जात्यादिमतो- समवर्णाक्रोशने द्वादश पणान दण्ड्यः । हीन- ऽविशिष्टेन जात्यादिहीनेनाक्षेपे कृते तस्य चतुर्विशतिः अविशिष्टस्य विशिष्टेनाक्षेषे कृते वाक्पारुष्ये यथाकालमुत्तमसवर्णाक्षेपे तत्प्रमाणो दण्डः । विर. २४८ तदर्धमित्यर्थः त्रयो वा कार्षापणाः । शुक्तवाक्याभिधाने त्वेवमेव । वर्णभेदेन आक्रोशदण्डाः (१) अल्पधनविषयमेतत् । आक्रोशे ब्राह्मणस्य क्षत्रियः पणशतं दण्ड्यः, अप. २।२०४ (२) समवर्णाक्रोशने समवर्णमात्राक्रोशनं । शताधं वैश्यस्य, पश्चविंशतिं शूद्रस्य । अधिकृतविप्रगुरुभर्सने दण्डाः (३) कालोऽत्राक्षेपकालस्तमनतिक्रम्येति यथाकालम् । तथाऽधिकृतान् विप्रान् गुरूंश्च निर्भर्त्सनं तत्प्रमाणः षट्कापिणप्रमाणो दण्डः कार्यः। वै. मुण्डनं ताडनं वा, गोमयानुलेपनं खरारोहणं शङ्खः शङ्खलिखितौ च दर्पहरो दण्डो वा। समासमवर्णाक्षेतिक्रमादिपु दण्डाः (१) आक्रोश इत्यधिकृत्याहतुः शंखलिखितौ यथाकालमुत्तमवर्णाक्षेपे तत्प्रसादो दण्डनयो तथेति । अप. २।२०५ वा कापणाः । शुक्तवाक्याभिधानेऽप्येवमेव । (२) क्रोशत इत्यनुवृत्तौ शङ्खलिखितौ-- तथेति । संवर्णव्यतिक्रमे द्वादश कार्षापणाः । यथारूप- अपराधतारतम्यमपेक्ष्यात्र व्यवस्थितविकल्पः । विशिष्टाक्षेपे ह्यविशिष्टस्य चतुर्विंशतिरविशिष्टातिक्रमे २५० च विशिष्टस्य ततोऽर्धम् । कौटिलीयमर्थशास्त्रम् (१) सवि. ४७७. वाशारुभ्यम् (२) विस्मृ. ५।३५-६ पट+( दण्ड्यः); अप. २।२०४ वाक्पारुष्यम् । वाक्पारुष्यमुपवादः कुत्सन- षट् (तु भट्); व्यक. १०२ ( सम...... दण्ड्यः०); विर. मभिभनिमिति । विचि. ११० ( सवर्णाक्रोशने सार्धद्वादशपणो दण्डः । हीनवणे काकिण्यधिकपटपणो दण्डः ।) बृहस्पतिः; व्यप्र. ३८० शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादेन काणखञ्जादिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः । मिथ्योप- (हीन ......षट०); व्यउ. ११९ व्यप्रवत् ; व्यम. ९९ व्यप्रवत् ; सेतु. २१० समव ( सव ) पणान् (पणा ); समु. वादे षट्पणो दण्डः । १६. शने (शे) शेष व्यप्रवत्, (३) विस्मृ. ५।३७-९ (ख) शुक्त (शुष्क); अप. (१) व्यक. १०३, विर. २५१ णस्य (गः) य: पणशतं ( यस्य शतं ); व्यप्र. ३८१; व्यउ, १२० . २।२०४ सव (समव ) शुक्त (शुल्क). (४) व्यक. १०२ वर्णा ( सवर्णा ); विर. २४८ . (२) अप. २।२०५ सनं (संयतो) (ताडनं वा०) (५) अप. टाक्षेपे नुले ( ले ) रोह (रोप) हरो ( हारो); व्यक. १०२ नाडनं (टे क्षेपे ) ष्टातिको+ (च); विर. २४८ (ह्य०) वा (ताडनं ) नुले (ले) दर्पहरो (द्रव्यहारो); विर. २५० ( अविशिष्टातिक्रमे र्धम्०); व्यप्र. ३८० विप्रान् गुरूंश्च ( गुरून् विप्रांश्च ) मुण्डनं ताडनं वा ( ताडनं ); सवर्ण ( समवर्णव्यतिक्रमे द्वादशपणाः ) दवि. २१२ नुले (प्रले) शेषं विरवत् ; न्यप्र. ३८२ भर्स 'ष्टातिक्रमे (ष्टस्यातिक्रमे ); व्यउ. १२० (कार्षा० ) ष्टातिक्रमे (वास) हरो दण्डो (हरणं वाग्दण्डो); व्यउ. १२१ व्यप्रवद, (ष्टस्यातिक्रमे). (३) कौ. ३।१८. विर. २४७, २।२०४७ व्यक. १०२ ... ... ... पणाः ·१७४३ व्यवहारकापहम् शोभनाक्षिदन्त इति काणखादीनों स्तुति- दिरीत्या स्तुतिनिन्दायां च, द्वादशर्पणोत्तराः उत्तरोत्तर- निन्दायां द्वादर्शपणो दण्डः । द्वादशंपणाधिकाः द्वादशपणश्चतुर्विंशतिपणः षट्त्रिंशत्पणः वाक्पारुष्यमिति सूत्रम् । वक्तव्यवचनं वाक्पारुष्यम् । इत्येवंरूपाः दण्डा भवन्ति, तुल्येषु समानेषु विषये । तच तद्दण्डश्चाभिधीयत इति सूत्रार्थः । तत् त्रिधा विशिष्टेषु गुणाधिकेषु. विषये, . द्विगुण: दण्डः । हीनेषु विभजते-वाक्पारुष्यमित्यादि । उपवादोऽङ्गवैकल्यादि- अर्धदण्डः । परस्त्रीषु विषये द्विगुणः । प्रमादमदमोहा- वचनं, कुत्सनं कुष्ठोन्मादादिवचनं, अभिभर्त्सनं घाता, हीनाः । दिभिः कुत्सायां अर्धदण्डाः उक्ताः सर्वे दण्डा अर्ध- दिभयोपदर्शनम् । कुत्सनस्य सत्यासत्यविषयत्वनिर्णयप्रमाणापेक्षायामाह शरीरेत्यादि । शरीरं प्रकृतिः स्त्रीमुरुषादिलक्षणा -कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सका इत्यादि। क्लीबभावे, स्त्रियः, श्रुतं वृत्तिर्जनपद इति पञ्च विषया वाक्पारष्यस्य, तेषां मूत्रफेन: अनुपलभ्यमानो मूत्रे फेनः, अप्सु विष्ठानि- शरीरादीनां मध्ये, काणखञ्जादिभिः काण एकदृक् खञ्जः मज्जनं च, प्रमाणम् । कोलः आदिना कुणिदन्तुरादिग्रहणं एतैः काणखञ्जकुणि- 'प्रकृतिविषयस्योपवादस्य दण्डमाह--- प्रकृत्युपवादे शब्दैः शरीरोपवादेन, सत्ये काणत्वादौ यथार्थे, सति ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशद्रान्तावसायिनामपरेण पूर्वस्येत्यादि । त्रिपणो दण्डः । मिथ्योपयादें षट्पणो दण्डः । अन्तावसायिना चण्डालेन शूद्रस्य, शूद्रेण वैश्यस्य, . शोभनाक्षिदन्त इतीति । शोभनाक्ष: शोभनदन्त वैश्येन क्षत्रियस्य, क्षत्रियेण ब्राह्मणस्य, चोपवादे, उत्तरो- इति रीत्या, काणखञ्जादीनां, स्तुतिनिन्दायां स्तुति- त्तरत्रिपणाधिकाः दण्डा: । पूर्वेण अपरस्य उपवादे व्याजेन निन्दायां कृतायां, द्वादशपणो दण्डः। श्रीम. द्विपणाधराः उत्तरोत्तरद्विपणावराः दण्डाः । कुब्राह्मणा- कुष्टोन्मादक्लैब्यादिभिः, कुत्सायां च । सत्य- दिभिश्च कुत्सायां, द्विपणाधरा इत्येव । मिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास्तुल्येषु । प्रकृत्युपवाददण्डविधानं श्रुतोपवादादिप्वतिदिशति-- विशिष्टेषु द्विगुणः । हीनेष्वर्धदण्डः । परस्त्रीषु द्वि- तेनेति । उक्तेन प्रकृत्युपवादेन, वाग्जीवनानां श्रुतोपवादः गुणः । प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः । विद्याकुत्सनं, कारुकुशीलवानां वृत्युपवादः जीविका कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः संनिकृष्टाः पुमांसश्च कुत्सनं, प्राग्घुणकगान्धारादीनां हूणका नाम जनपद- प्रमाणम् । क्लीवभावे स्त्रियः मत्रफेनः अप्सु विष्ठा- विशेषः कामगिर्युत्तरतोवृत्तिरुदीच्यः तस्य पूर्वावयवः निमज्जनं च । प्राग्घूणकाः: भाषायां तु 'चण्डा(ल)राष्ट्रमि'त्युक्तम् । प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायि- गान्धाराः प्रसिद्धाः तदादीनां जनपदोपवादाश्च जनपद नामपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तराः दण्डाः । पूर्वेणापरस्य दोपोद्भावनेन कुत्सनानि च, व्याख्याताः। प्राग्घूणकेति द्विपणाधराः । कुब्राह्मणादिभिश्च कुत्सायाम् । चायं भाषापाठः। अर्थशास्त्रस्यादर्श तु क्वचित् प्राकारण- कारयोर्मध्ये वर्णस्यैकस्य लेखनस्थानमुत्सृष्टम् । क्वचित तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानां, कारुकुशीलवानां प्राणकति पाटः। श्रीमू वृत्त्युपवादः, प्राग्घूणकगान्धारादीनां च जनपदोप- वादा व्याख्याताः। यः परं 'एवं त्वां करिष्यामि' इति करणेना- भिभसयेदकरणे, यस्तस्य करणे दण्डः ततोऽर्ध- कुत्सनविषयमाह----- कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां दण्डं दद्यात् । चेति । कुष्ठी उन्मत्तः क्लीब इत्यादिप्रकारेण कुत्सने च, द्वादशपणो दण्डः इति वर्तते । सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु अशक्त: कोपं मदं मोहं वाऽपदिशेत्, द्वादश- कुष्ठादिसत्यत्वे तन्मिथ्यात्वे कुष्ठयादीन् प्रति कल्य इत्या- पणं दद्यात् । (१) कौ. ३।१८. (१) कौ. ३११८. . -------- ·प्रामाष्यम् गोरा. जातवैराशयः शक्तचापकर्तु यावज्जीविकावस्थं वागर्थोऽप्युपात्त इति कः क्रमभेदः। तथा च यथासख्य- दद्यात्। सूत्रारम्भो महाभाष्यकारेण समर्थितः : एतदेव दर्शन- स्वदेशग्रामयोः पूर्व मध्यमं जातिसंघयोः । माश्रित्य, संज्ञासमासनिर्देशादिति । मेधा. आक्रोशाद् देवचैत्यानामुत्तमं दण्डमर्हति ॥ (२) एषोऽनन्तरोक्तो धर्मादनपेतः सीमाविनियो अभिभर्सनविषयमाह- य इति । यः परं अन्यं, निःशेषेणोक्तः । अनन्तरं परुषभाषणविषयनिर्णय 'एवं त्वां करिष्यामि' इति 'तव पादं भक्ष्यामि भुजं प्रकर्षेण वक्ष्यामि, दण्डपारुष्यतो वाक्पारुष्यस्य प्रायेणा- भक्ष्यामि' इत्येवं, करणेन शरीरावयवेन, अभि सहत्वम् । प्रथमं वाक्पारुष्यविचारः अनुक्रमण्यां पुनः भर्ल्सयेत् तर्जयेत्, अकरणे उक्तस्याक्रियायां, तस्य अभि- 'पारुष्ये दण्डवाचिके' इति, वृत्तानुरोधाद्दण्डशब्दस्य भसकस्य, करणे यो दण्ड: 'पाणिपाददन्तभङ्गे' इत्यादिना पूर्वाभिधानम् । दण्डपारुष्ये वक्ष्यमाणः, ततोऽधंदण्डं दद्यात् । (३) एष सीमानिश्चये धर्मा निःशेषेणोक्तः । अत अशक्त इति । उक्तपादभङ्गादिकरणाशक्तः, कोपं ऊर्ध्वं वाक्पारुष्यं वक्ष्यामि । दण्डपारुष्याद्वाक्पारुष्य- मदं मोहं वा, अपदिशेत् पादभङ्गादेरुक्तिकारणं प्रवृत्तेः पूर्वमभिधानम् । अनुक्रमश्रुत्यां तु 'पारुष्ये दण्ड- वदेच्चेत्, द्वादशपणं दण्डं स दद्यात् । शक्तस्य वचिके' इति दण्डशब्दस्य अल्पस्वरत्वात्पूर्वनिर्देशः । कोपाद्यपदेशो न स्वीकार्य इत्यभिप्रायः । ममु. जातवैराशय इति । तथाभूतः, अपकर्तुं शक्तश्च शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । जन:, उक्तविधमभिभर्त्सनं कुर्वन्निति शेषः, यावज्जी- वैश्योऽध्यर्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥ विकावस्थं यावज्जीवस्थेयं आस्वमरणप्रतिभुवं, दद्याद (१) परुषवचनमाक्रोशः । स च बहुधा, नृशंसा- धर्मस्थेभ्य इत्यार्थम् । श्लीलभाषणात् मर्मणि तोदः, अभिशापः अकारणं 'हन्त अध्यायान्ते श्लोकमाह- स्वदेशग्रामयोरिति । तयोः, वृषलो भूयाः', असता दुःखोत्पादनं 'कन्या ते गर्मि- आक्रोशात् निन्दनात्, पूर्व दण्डं पूर्वसाहसं अर्हति । णी'ति, पातकोपपातकैयोजनमिति । तत्र द्वयोर्ब्राह्मणाक्रोशे जातिसंघयोः अर्थात् स्वीययोः, आक्रोशात् मध्यम क्षत्रियवैश्ययोरयं दण्डः। अन्यत्र 'पतनीये कृते क्षेपे मध्यमसाहसं दण्डं, अर्हति । देवचैत्यानां आक्रोशात् दण्डो मध्यमसाहसः' इत्यादिः (यास्मृ. २२२१०) स्मृत्य- उत्तम उत्तमसाहसं दण्ड, अर्हति । श्रीमू. न्तरोक्तः । तस्य शूद्रस्य च वधः । ताडनजिहाच्छेदन- मारणादिरूपः आक्रोशभेदात् वेदितव्यः । मेधा. मनुः (१) मस्मृ. ८।२६७ ध्यर्ध (प्यर्ध) [ऽध्यर्ध (सार्थ, वर्ध) समासमवर्णानां परस्पराक्रोशे दण्डाः Noted by Jha ]; अपु. २२७।२३ माक्रुश्य (मानस्य) एषोऽखिलेनाभिहितो धर्मः सीमाविनिर्णये । उत्तरार्धे (वैश्यश्च द्विशतं राम शद्रश्च बन्धमर्हति ); मिता. अत ऊवं प्रवक्ष्यामि वाक्पारुष्यविनिर्णयम् ।। २।२०७; अप. २१२०७ मरमृवत् ; व्यक. १०३ मनुनारदौ; (१) पूर्वोपसंहारोऽपरसंक्षेपोपन्यासः श्लोकार्थः विर. २५० ध्यर्थे ( ध्य) ); पमा. ४३१ मस्मृवत् ; रत्न. दण्डवाचिके इत्युक्तौ क्रमभेदो लाघवात् , वाक्पारुष्यं १२०; व्यनि. ४८६ र्धशतं हे वा ( शतं चैव ) मनुनारदी; स्मृचि. २४ विरवत् ; दवि. २०५ द्वे वा (वेव); नृप्र. स्यात्ततो दण्डव्यापारः। द्वन्द्वे चेतरेतरयोगात् व्यस्तक्रम- २७७ मस्मृवत् ; सवि. ४७८ मस्मृवत् ; व्यप्र. ३८१% समासार्थप्रतिपत्तेरेकैकस्योभयार्थप्रतिपादनात् दण्डशब्देन व्यउ. १२०; व्यम. ९९; विता. ७२७ द्वे वा (विद्यात् ) (१) मस्मृ. ८।२६६६ विर. २४२ धर्मः (धर्म्यः ) ये शेषं विरवत् ; सेतु. २११ ऽध्य (ह्य ) द्वे वा (द्वेधा ); समु. (र्णयः) त ऊर्ध्व (तः परं); सेतु. २०२ र्गये ( र्णयः ) १६० हे वा ( चैव). त अर्ध्व (तः परं ); समु. १५९ उत्त. १ अकरणहन्ता वृषलभूयाः । असतां दुःखो. २ पक्रो. १ इत्युक्त्वा क्र.

·१७७४ व्यवहारकाण्डम् महति । (२) 'वादेष्विति (मस्मृ. ८१२६९) वक्ष्यमाणत्वात् (१) अभिशंसनं सर्वप्रकार आक्रोशः । पतनी- मातृभगिन्याद्यश्लीलपत्नीयवर्ज परुष, ब्राह्मणमाक्रुश्य ! यादन्यः। तत्र दण्डान्तरविधानात् । निमित्तसप्तमी पणशतं क्षत्रियो, वैश्योऽध्यर्धशतं द्वे वा, शूद्रस्तु वध- चैषा । वैश्य इति विषयसप्तमी। ब्राह्मणस्याक्रोष्टुराक्रुश्यः महति । पुनराक्रोशविशेषापेक्षया ताडनजिह्वाकर्तनाद्य- मानस्य च दण्ड उक्त: । क्षत्रियादीनां वितरेतरं गोरा. स्मृत्यन्तरमन्वेषणीयम् । तथा च गौतमः-'ब्राह्मण- (३) आक्रुश्य 'त्वं पापिष्ठोऽसि' इत्यादिना। अध्यर्ध राजन्यवत् क्षत्रियवैश्यो' (गौध. १२।११) परस्पराक्रोशे शतं सार्धशतं अल्पाक्षेपे। द्वे वेत्यतिशयिते । एते सर्वे क्षत्रियश्चेद्वैश्यमाक्रोशेत् पञ्चाशतं दण्ड्यः। वैश्यः क्षत्रियं, पणाः। वधस्ताडनम् । मवि. शतम् । एवं क्षत्रियः शूद्रमाक्रोशत् पञ्चविंशति- (४) द्विजस्य चौरेत्याक्षेपरूपं परुपमुक्त्वा क्षत्रियः दण्ड्यः । वैश्यः पञ्चाशतम् । शूद्रस्य तु तदाक्रोशे पणशतं दण्डमर्हति । एवं सार्धशतं द्वे वा शते लाघव- गुणापेक्षिको दण्डो वश्यते । मेधा. गौरवापेक्षया वैश्यः। शूद्रोऽप्येवं वाहागाक्रोशे ताडनादि (२) ब्राह्मगेन क्षत्रियवैश्यशद्रेणु उक्ताद्याक्षेरे कृते रूप वधमहांत । ममु. पञ्चाशत् पञ्चविंशतिः द्वादश पगान् यथाक्रमं ब्राह्मगो (१) आक्रुश्य मध्यमेन वाक्पारुध्येणेति शेषः, इति । दण्ड्यः । * गारा. पारिजातः । अध्यधै सार्धं शतं, द्वे वेति आक्रोशगौरवा (३) अभिशंसने आक्रोशे । वेश्ये आक्रुश्यमाने पेक्षया । वधस्ताइनजिह्वाच्छेदाद्यात्मकः । विप्रेण । एवं शद्र इत्यत्रापि । भवि. विर. २५०.११ 'विप्रक्षत्रियवत्कार्यो दण्डो राजन्यवैश्ययोः । (६) इदमत्र चिन्त्यं वाक्यस्यास्य मध्यपामध्यविषय वैश्यक्षत्रिययोः शूद्रे विप्रे यः क्षत्रशूद्रयोः । त्वेनान्तरोक्तं वैश्यमित्यादि बृहस्पतिवचनं प्रथमपारुप्य समुत्कापकर्पाभ्यां विप्रदण्डस्य कल्पना । विषयं प्राप्तं दण्डलाघवदर्शनात् । तथा च शूद्रस्योत्तमे राजन्यवैश्यशूद्राणां वध मिति स्थितिः ॥ पारुष्ये को नाम दण्डोऽस्तु न तावजिह्वाच्छेद एव समुत्कंपति । क्षत्रादीनामपि स्वावरवणप्याक्रोश विप्र- मध्यमेनावरोधात् । नान्यः- अनभिधानादिति । स्येव दण्डक्लतिरित्यर्थः । अत्र उत्तमे ब्राह्मणाक्षेपे जिह्वाच्छंदो द्रष्टव्य औचि- समवणाक्रोशे नदत्यन्त निन्दायां च दण्डः त्यात् , 'अनृताभिशंसने तदङ्गच्छेदः 'इति हारीतवाक्ये समवर्णे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे । रत्नाकरकृतैव तीव्राक्रोश जिह्वाच्छेदव्याख्यानाचेति । वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ।। * गमु., मच., नन्द. गारावत् । (७) द्वे वेति गुणवद्राह्मणापेक्षया । वधं ताडनादि- पञ्चाशतं); दीक. ५१ रत्नवा; व्यनि. ४८७ पदाशद- रूपं, हुङ्काराद्यल्पाक्रोशे, उत्तरत्र जिह्वाच्छदस्य वक्ष्य- ब्राह्मणो दण्ड्यः (विप्राः पञ्चश दण्ड्याः ) मनुनारदौ; स्मृचि. माणत्वात्। २४ को (मो); सवि.४७८ श्ये स्यादध (३अस्य त्वयं); पश्चाशनब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने व्यत्र. ३८१ रत्नवत् ; व्यउ, १२० रत्नवत् ; विता. ७२७; वैश्ये स्यादर्धपश्चाशत् शूद्रे द्वादशको दमः ॥ सेतु. २११ र नवत् ; समु. १६० णो दण्ड्यः (णे दण्डः ). (१) मस्मृ. ८।२६९ इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् । * नन्द., भाच. मचवत् । (१) मस्मृ. ८।२६८, अपु. २२७१२४ दण्यः (दम्यः) (२) मस्मृ. ८।२६९ इत्यस्योपविष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् , स्याद (वाऽप्य); मिता. २।२०७; अप. २१२०७ श्ये स्याद मिना (पास्तु ) वध (धन); स्मृचि. २४, (श्यस्याऽप्य); व्यक. १०३, विर. २५१ पञ्चाशबाह्मणो (३) मस्मृ. ८।२६९; अप. २।२०४ (= ) णे (र्ण ); (विप्रः पञ्चाशतं ) इये स्यादर्थ (श्यस्य वर्ष ) द्वादशको (तु व्यक. १०२ मनुनारदौ; स्मृच. ३२६ णे द्विजातीनां (र्णास्तु द्वादशो); पमा. ४३१, रत्न. १२० पश्चाशद्ब्राह्मणो (विप्रः । सर्वां) मे (मः ) पू.; विर. २४९ मनुनारदौ; मवि. दवि. २०६ .. .

·वाक्पारुष्यम् (१) द्विजातिग्रहणमतन्त्रम् । समवणे द्वादश व्यति- शूद्रकृते उच्चवर्णक्षेपे धर्मोपदेशे च दण्डाः क्रमे परस्पराक्रोशे दण्डः । साम्यं च जातिवित्तवन्धुवयः एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन । कर्मविद्याभिः, विशेषानुपदेशात् । तत्र समानजातीये जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ वित्ताधिके द्विगुणं, तस्मिन्नेव बन्धुत्वाधिके त्रिगुणं, (१) एकजातिः शूद्रः । स त्रैवर्णिकान् क्षिपन् आ यावत्सर्वगुणातिगुणस्य षड्गुणम् । षड्गुणम् । वादा आक्रोशा क्रोशन् दारुणया पातकादियोगिन्या वाचा नृशंसादि अवचनीया अत्यन्तनृशंसा: मातृभगिनीभार्यादिगताः । रूपया जिह्वाच्छेदं लभते । जघन्यप्रभव इति । पादाभ्यां तदेव द्विगुणं दण्डपरिमाणम् । नपुंसकलिङ्गात् । ब्रह्मण उत्पन्न इति । हेत्वभिधानं प्रतिलोमानामपि ग्रह. सर्वशेषोऽयं न समवर्णविषय एव । अथवा तदेव णार्थम् । तेऽपि जघन्यप्रभवा एव 'नास्ति पञ्चमः' इति शतमिति योजना । लिङ्गसामर्थ्याच्छतस्य च प्रथम श्लोके वर्णान्तरनिषेधात् । मेधा. श्रुतत्वात् । अतोऽवचनीयेषु समवर्णेष्वपि द्विशतो (२) अत्यन्ताभ्यासे एतत् । अप. २।२०७ दमः । लिङ्गोपपत्त्यर्थं परिमाणपदमश्रुतमध्याहर्तव्यम् । (३) शूद्रो द्विजातीन् पातकाभियोगिन्या वाचा शते तु व्यवहितकल्पना ज्यायसी । मेधा. आक्रुश्य जिह्वाच्छेदं लभेत । यस्मादमी पादाख्यानिकृष्टा- (२) द्विजातीनां समजातिविषये उक्तरूपे आक्रोशे गाजातः । *ममु. कृते व्यतिक्रमे सति द्वादशैव पणान् दण्ड्यः । अवच (४) एकजातिरिह शूद्रः उपनयनाभावात् , दारुणया नीयेषु वादेषु मातृभगिन्याद्यश्लीलरूपेषु 'शतं ब्राह्मण. मर्मस्पृशा पातित्यादिवोधिकया, जघन्यप्रभवः श्रुती माक्रुझ्य' इत्यादि यदुक्तं तदेव दण्डं द्विगुणं दण्डात् पद्भ्यामुत्पन्नत्वेन बोधिनत्यात् । एतेन मंकरजातानामपि भवति । गोरा. द्विजाति प्रति दारणाक्षेपे अयं दण्डः, तेपामपि जघन्य. जातत्वान् । विर. २५४ (३) द्विजातीनां त्रयाणां व्यतिक्रमं आक्रोशे । अवचनीयेप्यश्लीलेषु 'त्वं स्वसृगामी'त्यादिषु आक्रोश (५) सः द्विजातिः जघन्यस्य शद्रस्य प्रभवः । भाच. मात्रतात्पर्यणोक्तेपु समवर्गपु । मवि, नामजातिग्रहं तेपामभिद्रोहेण कुर्वतः । निक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुचलन्नास्ये दशाङ्गुल: ॥ (४) द्विजातिपदमत्रातन्त्रं, व्यतिक्रम वाक्पारुष्ये अप्रकाशनीयप्रकाशादन्यस्मिन्निति यावत् । वादेष्ववच- * गोरा., मच., नन्द. ममुवत् । नीयेग्वित्यनेन अप्रकाश्यप्रकाशको वादो विवक्षितः । (१) मस्मृ. ८।२७० [ तीस्तु (ति च ) Noted by विर.२४९ Jha ]; अप. २०२०७ तीस्तु (ति तु) पन् (पेत् ); व्यक. (५) व्यतिक्रमेऽल्पवाक्पारुध्ये । यदिदं द्वादशेत्युक्तं १०३ तीस्तु ( ति तु) मनुनारदौ; विर. २५३ मनुनारदी; पमा. ४३४ मनुनारदी; व्यनि. ४८७ मनुनारदौ; स्मृचि. तदेव द्विगुणं भवेत् । नन्द. २४; दवि. २०६ तीरंतु ( ति तु ) च्छे (नेदं ) मनुनारदौ; (६) द्विजातीनां व्यतिक्रमे द्विजस्य द्विजः क्षत्रि बाल. २।२०७; सेतु. २१२ तीरतु (ति तु ) प्राप्नुवाच्छेद यस्य क्षत्रियः वैश्यस्य वैश्यः शूद्रस्य शूद्रः, व्यतिक्रमे ' (छेदमाप्नोति ) मनुनारदौ; समु. १६१. द्वादशैव पणान् दण्ड्यः । व्यतिक्रमे द्विगुणं चतुर्विंशति (२) मस्मृ. ८१२७१ नेपां (वेषा); अप. २१२०७ हंले ( हांते); व्यक. १०३ क्षेप्यो (यो) शेयं मस्मृवत् , मनुनारदी; विर. २५३ क्षेप्यो (खयो) मनुनारदौ; पमा. * ममु. गोरावत् । ४३४ तेषा (चैषा) क्षेप्यो ( खेयो) मनुनारदौ; व्यनि. ४८७ दवि. २०४ मनुनारदौ; सवि. ४७६ वणे द्विजातीनां (जातौ व्यकवत् , मनुनारदौ; स्मृचि. २४ मभि (मी) क्षे यो तु सर्वेषां ) पू.; म्यप्र. ३८० मनुनारदौ; म्यउ. ११९-२. (धेयो); दवि. २०६ तेषा (वेषा) निक्षेप्योऽयो (विधेयोऽय) में (णे); समु. १६०. मनुनारदी; मच, विरवत् ; वीमि, २२११ निक्षेप्यो ब.क. २२३ पणाः। भाच.

·१७७६ तप्तः । मवि. भाच. (१) अभिद्रोह आक्रोशः कुत्साबुद्धिः, ब्राह्मणक त्वं श्रवणम्। +मेधा. मा मया स्पर्धिष्ठाः। एवमन्यदपि योज्यम् । ग्रहणं (२) कथञ्चिद्धर्मलेशमवगम्यायं ते धर्मोऽनुष्ठेय ग्रहः । निरुपपदं नाम गृहाति कुत्साप्रत्यययोगेन वा, इति ब्राह्मणस्याहारादुपदिशतोऽस्य शूद्रस्य मुखे कर्ण- 'देवदत्तके ति । अभिद्रोहेण क्रोधेनाभिद्रोहः क्रोधः गर्दा योम ज्वलतैलं राजा प्रक्षेपयेत् । ममु. क्षेपः । न प्रणयेन । निक्षेप्यः प्रक्षेप्यः । शङ्कुः मिथ्याक्षेपे अङ्गवैकल्योक्तौ गुर्वाधाक्षारणे च दण्डः कीलकः । ज्वलनग्निना दीप्यमानोऽयोमयो लोहमयः । श्रुनं देशं च जाति च कर्म शारीरमेव च । *मेघा. वितथेन ब्रुवन् दर्पाद्दाप्यः स्याद्विशतं दमम् ॥ (२) अत्यन्ताम्यासे एतत् । अप. २।२०७ (१) सत्ये च श्रुते, नैतदनेन सम्यक् श्रुतमित्याह । (३) नामग्रहं मैत्र इति । जातिग्रहं ब्राह्मण इति । श्रुतमेव वाक्षिपति । नैतत्संस्कारकं यदनेन श्रुतमिति । अभिद्रोहेणाक्रोशाभिमानेन कुर्वतः शूद्रस्य । ज्वलन्नति- ब्रह्मावर्तीयमभिजनाभिमानिनं बाह्यकोऽयमित्याह । एवं जातिब्राह्मणं क्षत्रियोऽयमित्याह, क्षत्रियं वा हेलया (४) अमुकनामाऽसि त्वं अमुकजातिस्त्वम् । आम- ब्राह्मण इति । कर्म, स्नातक इति । शरीरावयवः शारी- द्रोहेण आक्रोशाभिमानेन ग्रहं कलहं कुर्वतः यस्तस्य ' रेमव्यङ्ग, दुअर्मेति । वितथेन, वितथमनृतम् । 'प्रकृ- आस्ये मुखे अयोमयः शङ्खः दशाङ्गुल: ज्वलन् त्यादिभ्यः' इति तृतीया । अथवाऽयं धर्मों वैतथ्यं, तस्य वाच्यं प्रति कारणता युक्तैव । स्वगुणमदात् परावशानं स्थाप्यः । । अज्ञानात् परिहासतो या न दोषः । कस्य धर्मोपदेशं दर्पण विप्राणामस्य कुर्वतः । पुनरवं दण्डः । सर्वेषामिति ब्रूमः । शूद्राधिकाराच्छूद्र- तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ स्यैवेति परे । द्विजातिविषये वैतथ्ये । मेधा. (१) अयं ते स्वधर्मः, इयं वा अत्रेतिकर्तव्यता, (२) शारीरं कर्म भारवहनादि, वितथेन ब्रुवन्न मैवं कार्षीः , छान्दसोऽसीत्येवमादि व्याकरणलेशजतया त्वश्रुतादि । दर्पादभिमानात् । अश्रुताद्यभिमानेन ब्रुवन् दुन्दुकत्वेन दर्पवन्तः शूद्रा उपदिशन्ति । तेषामेष दण्डः। द्विज एव दण्ड्यो न तु शूद्रस्तस्य तु वध एव । *मवि. यस्तु प्रणयात् ब्राह्मणापाश्रयादेव व्युत्पन्नो विस्मृतं कथ (३) समानजातिविषयमिदं दण्डलाघवात् न तु ञ्चिद्देशकालविभागं स्मारयेत् , पूर्वाह्नकालं नातिकामय, शूद्रस्य द्विजात्याक्षेपविषयम् । न त्वयैच्छुतं, न भवान् क्रियतां दैवं कर्म, देवांस्तर्पयोपवीती भव, मा प्राची- तद्देशजातो, न तवेयं जातिर्न तव शरीरसंस्कारमुपनय- नावीतं कार्षीरिति, तस्य न दोषः । बसमाधिसंबन्धात् नादि कृतमित्यहङ्कारेण मिथ्या ब्रुवन् द्विशतं दण्डं दाप्यः पीडाकरम् । आसेचयेत् क्षारयेत् । युक्तं वक्त्रे, मुखेनो- स्यात् । वितथेनेति तृतीयाविधाने 'प्रकृत्यादिभ्य उप. पदेशकत्वात् । श्रोत्रस्य कोऽपराधः १ प्रामसत्तदि- संख्यानम्' इति तृतीया । xममु. गोरा., ममु., विर., मच., नन्द. मेधावत् । दवि. + सर्वव्याख्यानानि मेधावत् । व्याख्यानं पूर्वग्रन्थेषु गतार्थम् । * दवि. मविवत् ममुवत विरबच्च, सर्वेषामनुवादात् । भाच. (विधेयो); सेतु. २१२ मभि (मति ) मनुनारदौ, समु. मविनत् । १६१ प्रहं तेषा (अहे दोष ) क्षेप्यो (खयो). x गोरा. ममुवत् । गोरा. व्याख्यानमशुद्धिसंदेहानो- (१) मस्ट. ८१२७२ [ दर्पण (धर्मेण) Noted by Jha]; अप. २१२०७ विप्राणा (द्विजाना) व्यक. १०३ (१) मस्मृ. ८१२७३, ब्यक. १०३, विर. २५४ अवन् अपवत् , मनुनारदौ; विर. २५४ अपवत्, मनुनारदी; (बदन् ); विधि. १११ (=); स्मृधि, २४ दमम् (दमः); २४६ वि. ३२१ अपवत् , मनुनारदी; सम-१६१ पवि.२०७; सेतु. २१३. गर्भः क्षे. २बामतया. १ रेऽव्यङ्ग. . ध्दृतम्।

·१७७५ मवि. मच. मच. (४) कर्म तपश्चर्यादिरूपं, शारीरं शरीरावयवं, (२) काणं पादविकलं घा अन्यमपि वा तथारूपं वितथेनासत्येन । तेन श्रुतदेशजातितपश्चर्या शरीरावयव- अङ्गविकलमन्धादिकं काणादिशब्देन सत्येनापि ब्रुवन् विशेषमधिकृत्य ददिसत्यं वदति तत्र द्विशतं दण्डः। यदि सर्वनिकृष्टं कार्षापणं दण्डं दाप्यः । *गोरा. वितथेनेति 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति तृतीया । (३) तदाक्षेतुरत्यन्तोत्कर्षे स्वल्पे वा आशयदोपे श्रुतादिवितथवचनोदाहरणानि । नानेन वेदः श्रुतः । ग्राह्यम्। अप. ।२०४ नास्यायांवों देश: । नायं विप्रः । नानेन तपः कृतम् । (४) ब्रुवन् काणस्त्वं इत्यादिकमभिमानात् कार्षापणोऽ. नायमदुश्चर्मा इत्यादि । दर्पः स्वगुणदाढर्थज्ञानेन पराव- यन्तावरो यत्र दण्डे तम् । अधिकसंभवे तु ततोऽपि ज्ञानम्। विर. २५५ किञ्चिदधिकं दाप्य इत्यर्थः । (५) समवणे आह--- श्रुतमिति । न त्वं द्विजातिन (५) किञ्चान्यत् वस्तुतोऽङ्गहीनस्य तथावदने दण्ड- तवायमुचितो देश इत्येवं वितथेन वितथं ब्रुवन् , माह--काणमिति । तथाविधं विरूपम् । तथ्येनापीत्यत्रा- शूद्रः शूद्रस्यैव ब्रुवन् । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानमिति पेरवधारणार्थत्वात् परिहासवारणाय । कापीपणावरं पणा- तृतीया । अथवा स्वख्यात्यर्थ दर्पात् मिथ्या वदन् शूद्रो दपि न्यूनं पुन: प्रसङ्गवारगाय । दण्डनीय इत्याह . . श्रुतमिति । मयैतत्पुराणादिकं श्रुतं, भातरं पितरं जायां भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् । मम मध्यदेशे वसतिः अतीव कुलीनोऽहं, अतीव आक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ।। सत्कर्माऽस्मि, ममातीव चुडादिसंस्कारो वृत्त इति । (१) आक्षारण भेदनं द्वेपजननमनृतन । 'एपा ते अन्यथा वित/नत्यनुपपत्तेरिति । माता न स्नह्वती द्वितीये पुत्रेऽत्यन्ततृष्णावती कनक- (६) गर्ववर्णानामविशेषेण दण्डमाह--- श्रुतं देश चेति । देशं जन्मभम्यादिकम् । कर्म यज्ञादिकम् । मयमगुलीयकं रहसि तस्मै दत्तवती इत्येवमायुक्त्या भेदयति । एवं पितापुत्रौ जायापती भ्रातृन गुमाशायौ । शारीरमुपनयनादिकम् । वितथेन वैतथ्येन । नन्द. काणं वाऽप्यथवा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम् । तनयग्रहणं द्वितीयसंबन्धिप्रदर्शनार्थम् । अन्यथा मातर- तथ्येनापि दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् * ॥ मित्युक्ते मातरं पुत्राद्भिन्दतो दण्डः स्यात् न पुत्रं मातुः । ब्रुवन् (१) एकेनाक्ष्णा विकल: काणः । खञ्जः पादविकल: यद्यपि भेदनमुभयाधिष्ठानं तथापि यन्मुखेन क्रियत स तथाविधं कुणिं 'चिपटं, तथ्येन नासत्येन, अपिशब्दात् एव भेदयितव्य इति व्यवहारः । तत्रासति तनयग्रहणे वितथेन, अकाणे काणे च काण इत्युक्ते कापापणावरो : प्रदर्शनार्थे यदैव मातरमाह.---'नैप ते पुत्रोऽभक्तो दण्डः । अत्यन्ताल्पो यदि दण्डः कथञ्चिदनुग्राह्यतया दुःशीलश्च' इत्येवमादिना मातरमाक्षारयति तत्रैव स्यान्न तदा कापापणोऽवरो दण्डः । अन्यथा द्वौ त्रयः पञ्च वा. पुत्रं, यथा दर्शितम् । अन्ये तु चित्तकदर्थनोत्पादनमा- पुरुषविशेषापेक्षयाऽपि दण्ड्यः शूद्रः, सर्वे वा पूर्ववत् । * ममु., नन्द., भाच. गोरावत् । मेधा. (१) मस्मृ. ८।२७५ श्वशुरं ( तनयं ); अपु. २२७१२८ * मिता. व्याख्यान 'सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैः । इति जायां ( ज्येष्ठं ) दाप्यः ( दण्ड्यः); मिता. २।२०४; व्यक. याशवल्क्यवचने द्रष्टव्यम् । १०२ मस्मृवत् ; विर. २५० मस्मृवत; पमा. ४३१ चा (१) मस्मृ. ८१२७४; मिता. २।२०४, अप. २।२०४ (वा); रत्न. १२०, व्यनि. ४८५ गुरुम् (गुरून् ) शेष ऽप्यथ ( यदि ) पणा (पणं); व्यक. १०२ मनुनारदौविर. मस्मृवत् ; स्मृचि. २४ चा (वा) शेषं मस्मृवत् ; दवि.२११ २४७-८ बुवन् (वदन्) मनुनारदविष्णवः; पमा. ४३१%, मस्मृवत : २१२ आक्षारयन् (आक्रोशयन् ) इति धर्मकोषे रत्न. १२१; स्मृचि. २४ मन्यं (मन्धं); नृप्र. २७६; पाठान्तरम् ; नृप्र. २७६ भ्रातरं श्वशुरं ( श्वशुरं भ्रातरं); व्यप्र. ३८४ मनुनारदौ; व्यड. १२२ मनुनारदौ; विता. बीमि. २।२०४; ब्यप्र. ३८२, व्यउ. १२१ चा (वा); : ७२४, समु. १६०. व्यम. ९९; विता. ७२४ चा (वा); राकौ. ४८८-९; १ विटपं त. सेतु. २१४ दाप्यः (दण्ड्यः) शेषं मस्मृवत् ; समु. १६० ·१७७ट व्यवहारकाण्डम् मेधा. गोरा. .. च दण्डाः क्षारणमाहुः । प्रवत्स्यामि धनं श्रुतं वाऽर्जयितुं तीर्थाधुप- तव माता स्वैरिणीत्यादिरभिलापो द्रष्टव्यः । एवं मात्रा- सेवितुं, तत्प्रवासशङ्कया च मानसी तृष्णया पीडा दिष्वपीति नारायणः । भवतीति तथा न कर्तव्यम् । यावद्गुरवस्ते जीवेयु- धर्मकोषे तु 'आक्रोशयन्' इति पठित्वा आक्रोशनं स्तावन्नान्यं समाचरेन तैरननुज्ञात इति च । यत्तु वि. साक्षेपालानमिति व्याख्यातम् । *दवि. २११-१२ द्वेपणादिना चित्ते खेदोत्पादनं तत्र शतान्न मुच्यते प्रति- रोद्धा गुरोरिति महत्त्वाद्दोषस्य । जायाया अनुकलायाः (८) आक्षारयन् वाक्पारुष्येण क्रोधयन् मातापितृ. पुत्रवत्याः, करोत्यन्यं विवाहमित्येतदाक्षारणम् । एवं गुरुज्येष्ठ भ्रातृणामाक्षारणे सकृत्कृते अन्येषामसकृत्कृते नन्द. गुणवत: पुत्रस्याक्षारणेऽन्यकरणम् । गुरोः सर्वप्रकारं दण्डः, अतुल्यकक्षित्वात् । पन्थानमत्यजतः शतं दण्डः । पतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । (२) 'क्षारिताक्षारितौ सद्भिरभिशस्ताबुदाहृतौ' इति वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिथ्या द्विर्दोषतां ब्रजेत्॥ त्रिकाण्डदर्शनात् मातृपितृभायांभ्रातृपुत्रगुरूणां महा- पतितं पातकिनम् । उक्त्वा आक्रोशबुद्धया तुल्य. पातकाभिशापमुत्पादयन् गुरोश्च पन्थानमददत् शतं दोषोऽतस्तुल्यो दण्डः । एवं द्विदोपतां द्विगुणदोषता. दण्ड्यः । अभ्यासानभ्यासाक्षारणेन वाऽत्र मातृभायादीनां मित्यादि । मवि. दण्डस्य विषमसमीकरणं परिहरणीयम् । ब्राह्मणक्षत्रिययोः परस्पराक्रोशे विटशद्रयोः स्वजात्याक्रोशे (३) यदा पुनः पुत्रादयो मात्रादीन् शपन्ति तदा शतं दण्डनीया इति तेनैवोक्तम्..... मातरमिति । ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यो विजानता। एतच्च सापराधेषु मात्रादिपु गुरुयु निरपराधायां च ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये त्वेव मध्यमः ॥ जायायां द्रष्टव्यम् । मिता. २२२०४ (१) ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां परस्पराक्रोशे कृते तयोरयं (४) आक्षारयन अगम्यमैथुनेनाभिशंसन् । जाया दण्ड इत्येवमन्याहारेण योजना । तादर्थे चतुर्थी वा। संनिधेायाया एव मातरं पितरं चेति ग्राह्यम् । नेनात्र तद्विनयाय दण्डः काव्यः । पातकस्याक्रोशे कृने अयं जायां प्रति तव माता स्वैरिणीत्यादिरभिशापो द्रष्टव्यः । दण्डो दु:खोत्पादनरूपे । xमेधा. (२) वर्णानां स्वजातिविषये वाक्पारुप्यातिशये दण्ड (4.) 'आक्षारित: क्षारितोभिशप्तः' इत्याभि- श्लोकद्वयेनाह-----ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां त्विति । विजानता धानिकाः । मात्राटीन् पातकादिनाभिशपन् , गुरोश्च राज्ञा । ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां वाक्पारुष्यातिशये कृते तयो- पन्थानमत्यजन् दण्ड्यः। भार्यादीनां गुरुलधुपापाभि- दण्डी कार्यावित्यर्थः । तावुत्तरार्धेनोक्तौ । नन्द. शापेन दण्डसाम्यं समाधेयम् । मेधातिथिम्तु आक्षारणं भेदनमित्युक्त्वा मातृपुत्रपित्रादीनां परस्परभेदनकर्तुरयं * शेपं मेधा., मिता., ममु., विर. इत्येतेषां विवरणम् । दण्डविधिरिति व्याख्यातवान् । x सर्वव्याख्यानानि मेधावत् । Xममु. (१) मस्मृ. ८।२७७ इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् । (६) आक्षारयन् वाक्पारुप्यविषयीकुर्वन् । (२) मस्मृ. ८२७६ [ तु दण्डः ( च दण्डः ) Noted by Jha ]; व्यक. १०३, विर. २५५ त्वेव (७) मिथ्याभिशापेन योजयन्निति हलायुधः । ( ध्वेव ); दवि, २०१ विरवत् ; वीमि. २।२११ विजानता आक्षारयन् अगम्यमैथुनेनाभिशंसन् , तेन जायां प्रति (विधानतः ) त्वेव (चैव ); व्यप्र. ३८३ त्वेव ( त्वेष ); ध्यउ. १२१, बाल. श२०७३ सेतु. २१२ त्वेव (चैव); * भाच, मविवत् । समु. १६० स: पूर्वः ( सं पूर्व) त्वेव मध्यमः (मध्यम x गोरावद्भावः । मच. ममुवत् । स्मृतम् ). मवि. विर. २५० ·बाक्पारुष्यम् . । नन्द. 'विट्शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः । । 'समवर्णे द्विजातीनामिति वैश्यस्य द्वादशस्योक्तत्वात्तात्वतः : छेदवज प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥ परिहास विना छेदवर्जे जिहाच्छेदं विना । अतो ब्राह्मण (१) एवमेव प्रथममध्यमौ साहसावित्यतिदिश्यते । क्षत्रियाक्रोशिनि शद्रे जिह्वाच्छेदः प्रथमोक्त: पर्याप्तः । तेनैव क्रमेण वैश्यस्य शूद्राक्रोशे प्रथमः। शुद्रस्य वैश्याक्रोशे मध्यमः । छेदवर्ज दण्डस्य प्रणयनमिति 'एकजाति- (६) एवमेवेति मध्यमसाहसातिदेशः स्वजातिं प्रति द्विजातीनि'त्यनेन जिह्वाच्छदं प्राप्तं निवर्तयति । स्वजाति वाक्पारुष्य इति शेषः । अपरार्धेऽपि स्वजातिं प्रती. प्रतीति । नैवं मन्तव्यं समानांतीयं प्रतीति । किं तर्हि, त्यनुषङ्गः । शूद्रस्येति च विपरिणामः, तेनायमर्थः याऽत्र जातिरुपात्ता वैश्यशूद्राविति । स्वग्रहणं श्लोकाभि- शुद्रस्य जिह्वाच्छेदवर्जनं दण्डप्रणयनं स्वजातिविषये न द्विजातिविषय इति । प्रायं, परस्पराक्रोशे यावत् । स्वजातिमिति पूर्वत्रापि संबन्धनीयम् । प्रणयनं प्रवर्तनम् । क्षत्रियस्य वैदयशूद्रा याज्ञवल्क्यः क्षारणे प्रथमार्धसाहसः । एवं ब्राह्मणस्य वैश्यशूद्रयोः वाक्पारुष्यलक्षणविभागौ कल्प्यम् । मेधा. इदानीं वाक्पारुष्यं प्रस्तृयते । तल्लक्षणं चोक्तं (२) वैश्यशूद्रयोः परस्परजाति प्रति पतनीयाक्रोश नारदेन 'देशजातिकुलादीनामाक्रोशं न्यङ्गसंयुतम् । ब्राह्मणक्षत्रियवत् । प्रथममध्यमसाहमात्मकं जिह्वाच्छेद यद्वचः प्रतिकुलार्थ वाक्पारुष्यं तदुच्यते ॥' इति । वज यथावद्दण्डस्य करणम्। एवं च ब्राह्मणक्षत्रियाक्रोशे देशादीनामाकोशं न्यङ्गमंयुतम् । उच्चैर्भाषणमाक्रोशः, एवं शूद्रस्य जिह्वाच्छेदनमवतिष्ठते । *गोरा. : न्यङ्गमवद्यं तदुभययुक्तं यत्प्रतिकूलार्थमुद्वेगजननाथ वाक्यं (३) विशद्रयोरेवमेवान्योन्याक्षारणे प्रथमो वैश्यस्य । तद्वाक्पारुष्यं कथ्यते । तत्र कलहप्रिया: खलु गौडा शूद्रस्य मध्यमः । तयोस्तु स्वस्वजात्याक्षारणे छेदवज इति देशाक्रोशः । नितान्तं लोलुपाः खलु विप्रा इति तत्तजात्युचितदण्डमात्रप्रणयनम् । तेनार्थीद् ब्राहाण- जात्याक्रोशः । करचरिता ननु वैश्वामित्रा इति कुला- क्षत्रियाक्षारणे छेद एवेत्यर्थः । मवि. क्षेप: । आदिग्रहणात्स्वविद्याशिल्यादिनिन्दया विद्व- (४) वैश्यशद्रयोरप्येवमेव । स्वजाति प्रति तुल्यजाति : च्छिल्पादिपम्पाक्षेपो गृह्यते । तस्य च दण्डतारतभ्यार्थ प्रति तत्त्वतः स्वरूपगुणोत्कपापकर्षलक्षणात् । छेदवर्ज- : निष्ठुरादिभेदेन त्रैविध्यमभिधाय तल्लक्षणं तेनैवोक्तम् .. मिति जिह्वाच्छदनिवृत्त्यर्थम् । xविर. २५६ निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वादपि तत्त्रिविधं स्मृतम् । गौरवानु (५) उक्तदण्डमन्यत्रातिदिशति विडिति ।। क्रमात्तस्य दण्डोऽपि स्यात्क्रमाद्गुमः ॥ साक्षेपं निष्ठुरं शूद्राक्रोशिनि वैश्ये प्रथमः । वैश्याक्रोशिनि शद्र ज्ञेयमश्लील न्यङ्गसंयुतम् । पतनीयैरुपाक्रोशैस्तीत्रमाहु- मध्यमः । स्वजातिं प्रति संनिधेः स्वस्य जातियंदनन्तरं मनीषिणः ॥' इति । तत्र धिङ्मुर्ख जाल्ममित्यादि सा तत्स्वजातिस्तेन वैश्यः क्षत्रियमाक्रुश्य प्रथमसाहसं क्षेपम् । अत्र न्यङ्गमित्यसभ्यम् । अवयं भगिन्यादिगमनं दद्यात् । वैश्यमाक्रुश्य शूद्रो मध्यमसाहसं दद्यात् । अन्यथा तद्युक्तमश्लीलम् । सुरापोऽसीत्यादिमहापातकाद्याकोशै- र्युक्तं वचस्तीत्रम् । मिता. १२०४ * ममु. गोरावत् । x दवि. विरवत् । समगुणेषु सवर्णेषु निष्ठुराक्षेपे दण्डः (१) मस्मृ. ८१२७७ [ स्वजाति (सजाति) विनिश्चयः सत्यासत्यान्यथास्तोत्रैन्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणाम् । (विनिर्णयः ) Noted by Jha ]; मिता. २१२०७ पृ.; क्षेपं करोति चेदण्ड्यः पणानर्धत्रयोदशान ।। व्यक. १.४ रेव ( स्त्वेव); बिर. २५६ व्यकवत् ; दवि. (१) यास्मृ. २।२०४; अपु. २५८।१ दशान् (दश); २०१ व्यकवत् ; व्यप्र. ३८३ व्यकवत् ; व्यउ. १२२ स्येति विश्व. २।२०८ न्यूँ ( ही ) शेषं अनुवत् ; मिता.; अप.; (ति) शेषं व्यकबत् ; विता. ७२७ पू. बाल. २।२०७ व्यक. १०२, विर. २४७ अपुवत् ; पमा. ४३०; रत्न. उत्त. समु. १६.. १२१ दण्ड्यः ( हाप्यः); स्मृचि. २४; व्यनि. ४८६, १ जातीयप्र. दवि. २१०; नृप्र. २७६, सवि, ४७७, वीमि. २ हणलो.

·१७८० व्यवहारकाण्डम् .. ....... --- अप. (१) प्रायेण द्यूतप्रभवत्वाद् वाग्दण्डपारुष्ययोर्वि- समगुणेषु सवर्गेषु अमीलाक्षेपे दण्डः नाशकारणत्वसामान्याद्वा द्यूतव्यवहारानन्तरमारम्भः । अभिगन्ताऽस्मि भगिनी मातरं वा तवेति ह । तत्रापि दण्डपारुप्यस्यापि कारणभूतत्वाद् वाक्पारुष्यमेव शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमम् ॥ तावदुच्यते सत्यासत्येति । हीनाङ्गाः खञ्जादयः । (१) राजावेदने एव च 'अभिगन्तासि भागनी हीनेन्द्रियाः काणादयः । कुष्ठाद्यभिभूता रोगिणः । तेषां मातरं वा तवेति हि। शपन्तं दापयेद् राजा पञ्चविंश- यद्यनपराधिनामेव चापलाद् विद्यमानेन्द्रियवैकल्यादिना तिकं दमम् ॥' अयं च सवर्णानां समानगुणानां च सत्यनैव दुष्टया वाचा क्षेपं कुर्यात्, असत्येनापि हे दण्डकल्पः । विश्व. श२०९ काण इत्यकाणमेवाधिक्षिपेत् । अन्यथास्तोत्रेण वा साति- (२) अश्लीलाक्षेपे दण्डमाह-- अभिगन्ताऽस्मीति । शयस्तुतिपदैः प्रसिद्धं मख हे चतुर्वेदिन् , इत्येवं वदन् , त्वदीयां भगिनीं मातरं वा अभिगन्ताऽस्मीति शपन्तं, अर्धत्रयोदशपणान् राजावेदने कृते दण्ड्यः । स्मृत्यन्त- अन्यां वा त्वजायामभिगन्तेत्येवं शपन्लं, राजा पञ्च- राञ्च तस्यापि प्रसादनं कार्यम् । विश्व. २।२०८ विंशतिकं पगानां पञ्चाधिका विंशतियस्मिन् दण्डे स (२) तत्र निधुराक्रोशे सवर्णविषये दण्डमाह तथोक्तस्तं दमं दापयेत् । मिता. सत्यासत्येति । न्यूनाङ्गाः करचरणादिविकलाः । न्यूने (३) प्रथमे वाक्पामध्ये दण्ड उक्तः संप्रति मध्यमे न्द्रिया नेत्रश्रोत्रादिरहिताः । रोगिगो दुश्चमंप्रभृतयः । वाक्यारुप्ये दण्डमाह----अभिगन्ताऽम्मीति । तेषां सत्येनासत्येनान्यथास्तोत्रेण च निन्दार्थया स्तुत्या । (४) तव भगिनी मातरं वा अभिगन्ताऽस्मि मिथुन यत्र नेत्रयुगलहीन एषोऽन्ध इत्युच्यते तत्सत्यम् । यत्र भूयोऽपि मोक्ष्यमाणोऽहमिति शवन्तं उद्वैजयन्तं सम- पुनश्चक्षुष्मानेवान्ध इत्युच्यते तदसत्यम् । यत्र विकृता. जातिगुणं राजा पञ्चविंशतिपणमितं दम दापयेत् । कृतिरेव दर्शनीयस्त्वमसीत्युच्यते तदन्यथास्तोत्रम् । एवं- वाशब्दो अनास्थायां, तेन पुत्रीं जायां वा तवाभिगन्ता विधैर्यः क्षेपं निर्भत्सनं करोत्यसो अाधिकत्रयोदशपणान् ऽहमित्यादिकमपि संगृहीतम्। हशब्दः पादपुरण। वीमि. दण्डनीयः । 'काणं वाऽप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथा विषमगुणेषु सवर्णपु निठुरालीलाक्षेपेषु दण्ट: विधम् । तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कापांपणावरम् ॥' अर्धोऽधमेपु द्विगुणः परस्त्रीपूत्तमेपु च ।। इति ( मस्मृ. ८।२७४ ) यन्मनुवचनं तदतिदुर्वृत्त- (१) यास्म. १२०५; अपु. २५८१२ ह (च); वर्णविषयम् । यदा पुनः पुत्रादयो मात्रादीन् शपन्ति विश्व. २१२०९ स्मि (मि ) ह ( हि ); मिता. २।२०५; तदा शतं दण्डनीया इति तेनैवोक्तम् - 'मातरं पितरं अप.; व्यक. १०२; विर. २४९ स्मि ( सि ) वा (च) ह जायां भ्रातरं श्वशुरं गुरुम् । आक्षारयन् शतं दाप्यः (हि); पमा. ४३३ अपुवत् ; रत्न. १२० अपुवत् ; दीक. पन्थानं चाददद्गुरोः ॥' इति (मस्मृ. ८।२७५)। एतच्च ५१ तवेति ह ( तथाविधम् ); विचि. ११०-११ मि (सि) सापराधेषु मात्रादिषु गुरुपु निरपराधायां च जायायां वा तवेति ह ( यभयेरिह ) शपन्त ( पणं तु ); व्यनि. ४८६; द्रष्टव्यम्। मिता. स्मृचि. २४; दवि. २११ वा ( च ) ह ( हि ), विवाद- (३) द्वादश पणान् सार्धान् दण्ड्यः। अधः त्रयो- चिन्तामणौ — मातरं यन्ममेति हि ' इति पठितम् ; नृप्र. २७६; दशो येषां पणानां तेऽर्धत्रयोदशाः पणाः । वीमि.; व्यप्र. ३८३, न्यउ. १२१ ह ( हि ); व्यम. ९९ तवे ( न वे ) ह (च); विता. ७२५; राको.४८८; सेतु. (४) प्रथमवाक्पारुष्ये समजातिगुणविषयमेतत् । २१० समु. १६०. +विर. २४७ (२) यास्मृ. २।२०६; अपु. २५८३ विश्व. २०२१०; * शेषं मितावत् । पमा. अपवत् । वीमि. अपवत् विरक्च। मिता. भप.; व्यक. १०२; विर. २४५, रत्न. १२०% + दवि., व्यप्र. विरवत् । विचि. ११०; दवि. २००, नृप्र. २७६, बीमि.; ग्यप्र. ३८०% व्यउ. ११९; ब्यम. ९९ अपुवत् ; विता. व्यप्र. ३८१ धों (); म्यड. १२० विता. ७२६, ७२४, राको. ४८८; सेतु. २१० अपुवत् ; समु. १६०. सेतु. २०९; समु. ११०.. -- *अप.

·१७८१ शत्यः (१) गुणवर्णवैषम्बे पुन:-अर्थोऽधमेषु द्विगुणः परस्त्री (१) वधप्रतिश्या तु बाक्पारुध्ये- 'बाहुग्रीवा- च । दण्डप्रणयनं कार्य वर्णजात्युत्तराधरम् ॥' नेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । शत्यस्तदर्धिकः निरूप्येति शेषः । उक्तदण्डादर्धत्रयोदशपणावधिकाद् पादनासाकर्णकरादिषु ॥' इति । बाहादिच्छेदस्ते मया वर्णगुणाद्यधमेषु अर्धदण्डः । द्विगुणं च परस्त्रीषु । पर- कर्तव्य इत्येवं तथाकरणसमर्थस्य ब्रुवतः शत्यो दमः शब्द उत्कृष्टार्थः । परैरुत्कृष्टैः गुणतो वर्णतो वा परि- कार्यः । शतेनाभिनिवृत्तः शत्यः । शतं दण्ड्य इत्यर्थः । णीताः परस्त्रियः, तास्वधिक्षिप्तासु । उत्तमेषु च गुण- पादादिच्छेदनप्रतिज्ञायां तु ततोऽध, पञ्चाशदित्यर्थः । वर्णादिभिः पुरुषेषु स्त्रीषु वा । अर्धवचनं द्विगुणवचनं आदिशब्दश्च दण्डपारुष्योक्तदन्तभङ्गाद्यर्थः । ऊवस्थि चोभयमपि यथार्हदण्डोपलक्षणार्थमित्येतद् दर्शयति । सक्थीत्युच्यते । स्पष्टमन्यत् । विश्व. श२१२ दण्डप्रणयनं कार्यमिति न्यूनतया आधिक्येन वा यथार्ह (२) पुनर्निष्ठुराक्षेपमधिकृत्याह-बाहुग्रीवेति। बाहा. वर्णजात्युत्तराधरमालोच्येत्यभिप्राय: । जातिशब्दश्च जन्म दीनां प्रत्येकं विनाशे, वाचिके वाचा प्रतिपादिते तव निमित्तवाद् वयोवचनतया गुणलक्षणार्थोऽवसेयः । बाहू छिनमीत्येवंरूपे शत्यः शतपरिमितो दण्डो वेदि- विश्व. २।२१० तव्यः । पादनासाकर्णकरादिषु आदिग्रहणात् स्फिगादिषु (२) एवं समानगुणेषु वर्णिषु दण्डमभिधाय विषम- वाचिके विनाशे तदर्धिकः तस्य शतस्यार्धं तदर्थ गुणेषु दण्डं प्रतिपादयितुमाह-अर्धोऽधमेप्विति । अधमेषु तद्यस्यास्त्यसौ तदर्धिकः पञ्चाशत्पणिको दण्डो वेदितव्यः। आक्षेत्रपेक्षया न्यूनवृत्तादिगुणेष्व| दण्डः। पूर्ववाक्ये *मिता. पञ्चविंशतेः प्रकृतत्वात्तदपेक्षयाधः सार्धद्वादशपणात्मको (३) अत्र बाहादिषदेन प्रधानाङ्गविवक्षा, पाद- द्रष्टव्यः । परभार्यासु पुनरविशेषेण द्विगुणः पञ्चविंशत्य- नासाकर्णकरादिपदेन चाऽप्रधानाङ्गविवक्षा । पेक्षयैव पञ्चाशत्पणात्मको वेदितव्यः । तथोत्तमेषु च शतपरिमितः। विर, २४९ स्वापेक्षयाऽधिकश्रुतवृत्तेषु दण्डः पञ्चाशत्पणात्मक एव । (४) दमः समानगुणजातिमत: । +वीमि. *मिता. (३) प्रथमे मध्यमे च वाक्पारुष्ये सवर्णानां दण्ड अशक्तस्तु वदनेवं दण्डनीयः पणान दश । उक्तः । तस्यैव दण्डनीयगुणसदसद्भावकृतं विशेषमाह- तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु ॥ अर्थोऽधमेष्विति । विद्यानुष्ठानादिगुणवताऽधमेषु अधम- (१) प्रागुक्तं शक्तसंबन्धितया बाहादिच्छेदवाक्यम्- गुणेषु आक्रुष्टेषूक्तस्यार्धमेव दण्डः स्यात् । तत्र प्रथमे 'अशक्तस्तु वदन्नेवं दण्डनीयः पणान् दश । तथा वाक्पारुष्ये षट्पणाः । पणचतुर्थाशश्च दण्डाथै, मध्यमे शक्तः प्रतिभुवं दाप्य: क्षेमाय तस्य तु ॥' वाङ्मात्रेणापि तु द्वादश सार्धाः। यस्तु परस्त्रीराक्षिपति, तथाऽल्प- * अप. मितावत् । + शेषं मितावत् । गुणश्च सन्नुत्तमगुणांस्तस्योक्तो द्विगुणो दण्डः । तत्र विश्व. २२२१२, मिता.; अप. अपुवत् ; व्यक. १०२ अपु- प्रथमे वाक्पारुष्ये पञ्चविंशतिः । +अप. वत् ; विर. २४९; पमा. ४३२, रत्न. १२०; व्यनि. (४) अर्धता चापराधानुरूपा । दण्डस्य अधमता ४८६ धिकः ( धके); स्मृचि. २४-५, दवि. २११ नासा- वर्णतो गुणतश्च । विचि. ११० कर्ण ( कर्णनासा); सवि. ४७८ धिं (4); घीमि.; व्यप्र. इन्द्रियनाशप्रतिशयाक्षेपे पापाक्षेपे त्रैविधनृपदेवजातिपूगग्राम ३८३, व्यउ. १२१ के ( को); ब्यम. ९९; विता. देशाक्षेपे च दण्डाः ७२९, समु. १६०. बाहुप्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । (१) यास्मृ. २।२०९, अपु. २५८१६ शत्यस्तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥ (दद्यात् ); विश्व. २०२१३; मिता.; अप.; व्यक. १०२; * विर., व्यप्र. मितावत् । दवि. विरवत् विचिवच । विर. २४९; पमा, ४३२, रत्न. १२०, व्यनि. ४८६ + वीमि. अपवत् । ददि. २११, बीमि.; व्यप्र. ३८३ व्यड. १२१; व्यम. (१) यास्मृ. २०२०८ भपु. २५८१५ दर्षि ( तोऽधि); ९९विता. ७२९; समु. १६०. - - दाप्यः -PMAA ·१७८२ व्यवहारकाण्डम् वीमि. यः मिता. वदतः कर्तुमशक्तस्य । दशपणो दण्डः । शक्तस्तु (३) मध्यमसाहसादिकं प्राग्लक्षितम् । इदं च प्रागुक्तदण्डं दाप्यः । त्रासापनोदनाय च समर्थ क्षेमाय समानगुणादिपरम् । उत्तमाधमभेदेन न्यूनाधिक्य प्रतिभुवं दाप्यः । चोहनीयम् । विश्व. २।२१३ 'विद्यनृपदेवानां (२) य: पुनवरादिना क्षीणशक्तिस्त्वद्बाहाद्यङ्ग- क्षेप उत्तमसाहसः । मध्यमो जातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः ॥ भङ्गं करोमीत्येवं शपत्यसौ दशपणान् दण्डनीयः । पुनः समर्थः क्षीणशक्ति पूर्ववदाक्षिपत्यसो (१) नृपग्रहणमाचार्यपितृश्रोत्रियादीनामपि सामान्या- पूर्वोक्तशतादिदण्डोत्तरकालं तस्याशक्तस्य क्षेमार्थे प्रति लक्षणार्थम् । पूगशब्दश्चात्र गणमात्रवचनः । ततश्च भुवं दापनीयः । मिता. जातिपूगानां जातिमतां गणानां क्षत्रियादिसमुदायाना- मित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २।२१५ (३) सामान्येनोक्तस्य विषयविशेपे व्यवस्थामाद (२) त्रैविद्याः वेदत्रयसंपन्नास्तेषां, राज्ञां, देवानां अशक्तस्विति । बाह्वादिच्छेदं कर्तुं समर्थः स यदि तं च क्षेपे उत्तमसाहसो दण्डः । ये पुनब्राह्मणमूर्धाव- ब्रूयात्तदोक्तं दण्डं गृहीत्वा क्षिप्तस्य क्षेमाय परिरक्षणार्थ सिक्तादिजातीनां पूगा: संघास्तेषामाक्षेपे मध्यमसामो प्रतिभुवं दाप्यः । बाहादिच्छेदासमर्थस्त चेद्दशैव पणान् दण्डः। ग्रामदेशयोः प्रत्येकमाक्षेपे प्रथमसाहसो दण्डी दाप्यः। अप. वेदितव्यः । (४) तुशब्देनाधिकतमशक्तिकव्यवच्छेदः । तथा- (३) ऋग्यजुःसामवेदिनां नृपतेब्राहाणादिदेवानां वा शब्देन प्रतिभुवोऽभावे राज्ञा बन्धनीय इति समुचीयते । क्षेप्तुरुत्तमसाहसो दण्डः कार्यः । ब्राह्मणादिजातीनां उत्तमाधमभेदेनात्रापि न्यूनाधिक्यम् । वीमि. पूगानां परिपदादीनां व्यवहारनिर्णयाघेककार्यकारिणां पैतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः । विदुपामाक्षेप्तुमध्यमसासः, ग्रामस्य जनपदस्य उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। क्षेपं कुर्वत: प्रथममाहसः । (१) ब्रह्महा गोनो वा त्वमित्येवमादिके क्षेत्रे (४) ग्रामदेशयोः प्रथम इत्यत्राप्युपपातकयुक्त 'पतनीयकृते क्षेपे दण्ड्यो मध्यमसाहसम् । उपपातकयुक्ते इत्यनुपा यक्तः साहचयादिति कचित् । तन्न । तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। विश्व.२०२१४ आक्षेपविशेषणवायनाक्षेप्याक्षेप्यतारतम्यापेक्षया यथोत्तरं (२) तीव्राक्रोश दण्डमाह-पननीयेति । पातित्य- दण्डापकर्षविधानात् पापपरत्वस्य स्मृत्यन्तरसंवादात् । हेतुभिब्रह्महत्यादिभिर्वर्णिनामाक्षेपे कृते मध्यमसाहस दवि.२०९ दण्डः । उपपातकसंयुक्त पुननिस्त्वमसीत्येवमादिरूपे इति याज्ञवल्क्यवचनं तत्र लधुतः क्षेपो विविक्षितः । क्षेपे प्रथमसाहसं दण्डनीयः । xमिता. दवि.२१४ (५) क्षत्रियादेस्तु द्वैगुण्यादिकमूहनीयम् । पतनीया- * शेष मितावत् । x अप, मितावत् । कोगे मनुः 'ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां तु दण्डः कार्यों (१) यास्मृ. २१२१०; अपु. २५८१७; विश्व. २१२१४ ण्डो ( ण्ड्यो ) सः ( सम् ); मेधा. ८१२६७ नीय ( नीये) (१) यास्मृ. २१२११; अपु. २५८१८ जाति ( शाति); पू., रमृत्यन्तरम् ; मिता.; अप.; व्यक. १०३; विर. २५५ विश्व. २.२१५; मिता.; अप.; व्यक. नीय (नीये) सः ( सम् ); पमा. ४३३, रत्न. १२१ नीय २५६-७ देवा (देशा ); पमा. ४३४, रत्न. १२१ क्षेप ( नीये ); दवि. २०८ कृते ( कृता ) सः ( सम् ); सवि. : ( दण्ड ) पू.; व्यनि. ४८८; दवि. २०९ : २१४ पू.; ४७८ कृते ( कृति ) तु (च); वीमि.; व्यप्र ३८३ ण्डो सवि. ४७९; वीमि.; व्यप्र. ३८४ उत्त.; व्यउ. १२२ मध्य ( ण्ड उत्त); व्यउ. १२१ व्यप्रवत् ; विता. ७३०, उत्त.; व्यम. ९९ रत्नवत् , पू.; विता. ७३० सेतु. २१४ राको. ४८९ रत्नवत् ; सेतु. २११ विरवत् ; समु. १६०. विरवत् ; समु. १६१. वा १०४, विर.

·वाक्पारुष्यम् १७८३ अप. विधानतः । ब्राह्मणे साहसः पूर्वः क्षत्रिये चैव मध्यमः ॥' पुरानिर्वासनाङ्कने । ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं शूद्रानुवृत्तौ बृहस्पतिः 'विक्रोशकस्तु विप्राणां गर्दभेन तु ॥' इति मनुस्मरणात् । मिता. निडाच्छेदनमर्हति ॥' तथा ---- 'नामजातिग्रहं तेषाम (३) राशो जनपदादिपालकस्य यदनिष्टमप्रियं शत्रु भिद्रोहेण कुर्वतः । विधेयोऽयोमयः शङ्कुचलनास्ये प्रशंसादि तस्यातिशयेन वक्तारं, तथा राजविषयस्या दशाङ्गुलः ॥' इदं तु मात्सर्यानुबन्धातिशयपूर्वकाक्रोश- क्रोशस्य शपथस्य कतीरं, तदीयमन्त्रस्य च संधिविग्रहा- परमित्याभाति । वीमि. दिविषयस्य भेत्तारं प्रकाशयितारं छिन्नजिहं कृत्वा राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकारिणम् । प्रवासयेत् । तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् ॥ (४) आद्यचकारेण- 'अपवक्तुश्च राजानं धर्मे च (१) प्रसह्यकारितया तु- 'राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं. खे व्यवस्थितम् । जिह्वाच्छेदाद्भवेत् शुद्धिः सर्वस्वहरणे तस्यैवाक्रोशकं तथा । तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा न चेत् ॥' इति नारदोक्तसर्वस्वापहारसमुच्चयः । जिह्वां प्रवासयेत् ॥ विश्व. २१३०५ द्वितीयचकारेण...... 'राज्ञः कोशापहर्तेश्च प्रतिकूले (२) राज्ञोऽनिष्टस्यानभिमतस्यामित्रस्तोत्रादेः प्रकण व्यवस्थितान् । धातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान् ॥' भूयोभयो वक्तारं, तस्यैव राज्ञ आक्रोशकारिणं इति मनूक्तस्य (मस्मृ. ९।२७५ ) तत्तदपराधेषु वीमि. निन्दाकरणशील, तदीयस्य च मन्त्रस्य स्वराष्ट्रविवृद्धि- समुच्चयः । हेतोः परराष्ट्रापक्षयकरस्य वा भेत्तारं अमित्रकरणेषु असमवर्णेषु क्षेपे दण्डाः जपन्तं तस्य जिह्वामुत्कृत्य स्वराष्ट्रानिष्कासयेत् । कोशा दण्डप्रणयनं कार्य वर्णजात्युत्तराधरैः + ॥ पहरणादी पुनर्वध एव । 'राज्ञः कोशापहर्तृश्च प्रतिकुलेषु (१) वर्णानां मूर्धावमिक्तादीनां च परस्पराक्षेप च स्थितान् । धातथेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपकारकान् ॥' दण्डकल्पनामाह-दण्डप्रणयनमिति । वर्णा ब्राह्मणादयः । इति (मस्मृ. ९।२७५) मनुस्मग्णात् । विविधैः सर्वस्वा. जातयो मर्धावसिक्ताद्याः । वर्णाश्च जातयश्च वर्णजातयः । पहाराङ्गच्छेदवधरूपैरित्यर्थः । सर्वस्वापहारेऽपि यद्यस्य उत्तराश्च अधराश्च उत्तराधराः वर्णजातयश्च ते उत्तरा- जीवनोपकरणं तन्नापतव्यं चौर्योपकरणं विना । यथाह धराध वर्णजात्युत्तराधराः तैः वर्णजात्युनराधरैः, पर- 'आयुधान्यायुधीयानां बाह्यादीन् बाह्य स्परमाक्षेये क्रियमाणे दण्डस्व प्रणयनं प्रकर्षण नयनमूहनं जीविनाम् । वेश्यास्त्रीणामलङ्कारान् बाद्यतोद्यादि वेदितव्यम् । तच्च दण्डकल्पनमुत्तराधरैरिति विशेषेणोपा- तद्विदाम् ॥ यच्च यम्योपकरणं येन जीवन्ति कारुकाः। दानादुत्तराधरभावापेक्षयैव कर्तव्यमित्यवगम्यते । यथा सर्वस्वहरणेऽप्येतन्न राजा हर्तुमर्हति ॥' इति । ब्राह्मणस्य मर्धावसिक्तं ब्राहाणाद्धीनं क्षत्रियाढत्कृष्टं चाक्रुश्य ब्राह्मणः पुनः 'न शारीरो ब्राह्मणे दण्डः' इति निषेधाद्वधस्थान क्षत्रियाक्षेपनिमित्तात् पञ्चाशत्पणदण्डात् किश्चिदधिक शिरोमुण्डनादिकं कर्तव्यम् । 'ब्राह्मणस्य वधो मौण्ड्यं पञ्चसप्तत्यात्मकं दण्डमहति । क्षत्रियोऽपि तमाक्रश्य नारदः (१) यास्मृ. २।३०२, अपु. २५८१७८-९ कारिणं ** दवि. भितावत् । ( कं तथा ); विश्व. २।३०५ अपुवन् ; मिता.; अप. + विश्व व्याख्यानं 'अर्धाऽधमेपु' इनि पूर्वाध (पृ. १७८१) २१३०१; व्यक. १०४ अपुवत् ; विर. २५७ अघुवत् ; : द्रष्टव्यम् । विचि. १११ अपुवत्; व्यनि. ४८९ अपुवत् ; दवि. २१३ (१) यास्मृ. २१२.६; अपु. २५८।३; विश्व. २०२:१० अपुवत् , शकारिणम् ( शिनं तथा ) इति मिताक्षरायां इत्याद; घरै:( घरम् ); मिता.; अप.; व्यक. १०२, विर. २४५; व्यग्र. ३८४ पुवत् ; व्यउ. १२२ अपुवत् : १६४ रत्न. १२०; दवि. २००; नृत्र. २७६; सवि. ४७७ ( (तु); व्यम. १०९;विता. ८२७; राको. ४९५ अपुवत् ; रैः (रे); वीमि.; व्यप्र. ३८१; व्यउ. १२०; विता. सेतु. २१३ विरवत् ; समु. १६५. ७२६, समु. १६०. व्य. कां. १२४ ·१७८४ व्यवहारकाण्डम् महति । इत्याह --- - अप. ब्राहाणाक्षेपनिमित्ताच्छतदण्डाद्धीनं पञ्चसप्ततिमेव दण्ड. लोम्यापवादास्तेषु ब्राह्मणाक्रोशकारिणोः क्षत्रियवैश्ययो- मृर्धावसिक्तोऽपि . तावाश्य तमेव यथाक्रमेण पूर्ववाक्याद्विगुणपदोपात्तपञ्चाशत्पणापेक्षया दण्डमहति । मूर्धावसिक्ताम्बष्ठयोः परस्पराक्षेपे ब्राह्मण- द्विगुणाः शतपणाः, त्रिगुणाः सार्धशतपणाः दण्डा वेदि. अत्रिययोः परस्पराक्रोशनिमित्तको यथाक्रमेण दण्डौ तव्याः । गद्रस्य ब्राह्मणाक्रोश ताडनं जिह्वाच्छदनं वा वदितव्यौ । एवमन्यत्राप्यूहनीयम् । *मिता. भवति । यथाह मनुः 'शतं ब्राहाणं आक्रुश्य (२) इदानी ब्राहाणादिवर्णानां मूर्धावगिक्तद्विजाती- भत्रियो दण्डमहति । वैश्योऽध्यर्धशतं द्वे नामन्योन्यमाक्रोट्याक्रोशकभाये राज्ञा दण्डः कल्पनीय धमर्हति ॥' इति ( मम्मृ. ८।२६७)। विट्शद्रयो- दण्इप्रणयनमिति । वर्णानां जातीनां च रपि क्षत्रियादनन्तरैकान्तरयोस्तुल्यन्यायतया शतमध्यर्ध- मध्यादुत्तरैश्चाधराणामधेरैश्चतरेषामाक्षेपे कृते स्वयमभ्यूह्य , शतं च यथाक्रमेण क्षत्रियाक्रोशे वेदितव्यम् । शुद्रस्य च दण्डप्रणयनं राजा कुर्यात । तत्र मर्धावसिक्ता अम्बष्ठादयः। वैश्याक्रोशे शतम् । आनुलोम्येन तु वर्णानां क्षत्रियविट- अनुलोमजा मातृभिस्तुल्यवर्णाः । ततश्च ते क्षत्रियादि- शद्राणां ब्राह्मणेनाक्रोगे कृते तस्माद् ब्राह्मणाक्रोशनिमि- चंदव दण्डभाजः। त्ताच्छतपरिमितात् क्षत्रियदण्डात् प्रतिवर्णमधस्यास्य (३) तत्रोत्तराधरेरिति विशेषानुपादानाद्यागुत्तरा- हानि कृत्वाऽवशिष्टं पञ्चाशत्पञ्चविंशतिसार्धद्वादशपणा धरभावस्तादृगपेक्षयैव कार्यम् । विर. २४६ त्मकं यथाक्रमं ब्राहाणो दण्डनीयः। तदुक्तं मनुना- प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः । 'पञ्चाशदवादाणो दण्ड्यः क्षत्रियस्याभिशंसने । वैश्ये वर्मानामानुलोम्येन तस्मादर्धार्घहानितः ॥ स्यादर्धपञ्चाशद्रे द्वादशको दमः ।। इति ( मस्मृ. (१) एतदेवोदाहरणेन स्पष्टयति प्रतिलोमापवादे- ८।२६८ )। क्षत्रियेण वैये झूद्रे वाक्रुष्टे यथाक्रम प्विति । वर्णान्त्याः शूद्रा: । तेषां प्रतिलोमापवादे पञ्चाशत्पञ्चविंशतिको दमौ। वैश्यस्य च शद्राक्रोशे ब्राह्मणादिक्रमणोक्तदण्डस्य चतुर्गुणादिकल्पनम् । एवं पञ्चाशदित्यूहनीयम् । 'ब्राह्मणराजन्यवक्षत्रियवैश्ययोः वैश्यक्षत्रियानुलोमान्तरप्रभवयोर्गुणाद्युत्कर्षेऽपि योज्यम् । इति गौतमस्मरणात् । — विट्शूद्रयोरेवमेव स्वजाति प्रति आनुलोम्येन तु तस्मादेवार्धहानत: उक्तदण्डादर्धाप- तत्त्वतः।' इति ( मस्मृ. ८।२७७) मनुस्मरणाच्च । *मिता. चयेन । शूद्रापवादे अर्धदण्डो वैश्यस्य, पादः क्षत्रियस्य, अर्धपादो ब्राह्मणस्य । एवं गुणाद्यानुलोम्येऽपि योज्यम् । नारद: विश्व. २।२११ वाक्पारण्यनिरुक्तिः, तत्प्रकाराश्च (२) एवं सवर्णविषये दण्डमाभिधाय वर्णानामेव 'देशजातिकुलादीनामाक्रोशन्यङ्गसंयुतम प्रतिलोमानुलोमाक्षेपे दण्डमाह---प्रातिलोम्यापवादेश्चिति । यद्वचः प्रतिकूलार्थ वाक्पारुष्यं अपवादा अधिक्षेपाः । प्रातिलोम्येनापवादाः प्राति- * अप., विर., दवि., वीमि. मितावत् । * दवि., व्यप्र. मितावत् । (१) नासं. ११,१७१ संयु (संहि); नास्मृ. १८।१; (१) याम्म. २।२०७; अपु. २५८१४ दर्था ( देवा ); अपु. २५३१२७ शन्या (शाब्यङ्ग); मिता. २।२०४ कोश विश्व. २१२११ (प्रतिलोमापवादेपु चतुस्त्रिद्विगुणा दमाः । वर्णा (क्रोशं); अप. २०२०४ नामा.........तम् (नां क्रोशनं त्य वानुलोम्येन तरमादेवार्थहानतः ); मिता.; अप. प्रा (प्र) न्यङ्गसंशितम् ); व्यक. १०१ शन्य...... तम् (शं व्यङ्गसंशि- गा ( मा ); व्यक. १०२ अपवत् ; विर. २४५ प्रा (प्र); तम् ); स्मृच. ६; विर. २४१ संयु ( संझि ); पमा. ४२८; पमा. ४१८; दवि. २०० म्येन ( म्ये तु); नृप्र. २७६; रग्न. ११९; दीक. ५१; विचि. १०८-९ न्या (न्यकु ); सवि. ४७८ (= ) वादे ( राधे ) णत्रि ( णात्रि ) हानित: व्यनि. ४८३ विरवत् ; स्मृचि. २४ मितावत् ; दवि. १९६ ( भागिनः ); वीमि. द्विगुणत्रि ( चतुस्लिद्वि ); विता. ७२७; . विरवत् , विचिवञ्च, नृप्र. २७५ न्यङ्ग ( व्यङ्ग) वा... ...ते समु. १६० णत्रि (णास्त्रि ). ( तदाक्पारुभ्यमुच्यते); सवि. ४७६ शन्या (शं व्याय);

·वाक्पारुष्यम् १७८५ ----- (१) देशादीनामाक्रोशं न्यङ्गसंयुतम् । उच्चैाषण- देशादिविषयं देशादिविषयं प्रतिकलाभिधेयं वचः प्रतिकलाभिधेयं यचः (वाक् )पारुण्य- माक्रोशः, न्यङ्गमवद्यं तदुभययुक्तं यत्प्रतिकूलार्थ- मुच्यते । नाभा. १६,१७११ (पृ. १६५) मुद्वेगजननार्थ वाक्यं तद्वाक्पारुष्यं कथ्यते । तत्र कलह 'निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वात्तदपि त्रिविधं स्मृतम् । प्रियाः खलु गौडा इति देशाक्रोशः । नितान्तं लोलुपाः गौरवानुक्रमात्तस्य दण्डोऽपि स्यात् क्रमाद्गुरुः ।। खलु विप्रा इति जात्याक्रोशः । ऋरचरिता ननु अपि तावत् साहसं त्रिविधमित्युक्तं, तथैव वाक्या- वैश्वामित्रा इति कुलाक्षेपः । आदिग्रहणात्स्वविद्या- रुष्यमपि त्रिविधं निष्ठुरत्वादश्लीलत्वात् तीव्रत्वाच्च । शिल्पादिनिन्दया विद्वच्छिल्पादिपरुपाक्षेपो गृह्यते । गौरवानुक्रमादस्य त्रिविधस्य गौरवं क्रमेण । निठुरा- अमिता. २।२०४ दश्लीलं गुरु, ततोऽपि तीनं, तेनैव क्रमेण दण्डोऽपि (२) क्रोशनं आक्रोशनमाक्षेपः। न्यङ्गमसभ्यवचनम् । त्रिविध एव लघुलंघौ गुरौ गुरुः । +अप. २०४ नाभा १६,१७२ (पृ. १६५) (३) यद्ववचनं देशाद्याक्षेपार्थबोधकं, यच्चात्यन्त साक्षेपं निष्ठुरं ज्ञेयमश्नीलं न्यङ्गसंयुतम् । दुःखकरार्थकं तद्राक्पारुभ्यम् । पतनीयरुपक्रोशैम्तीत्रमाहुर्मनीषिणः ।। (४) आक्रोश आक्षेप: । आदिवाब्देन बुद्ध्या (१) तत्र विमल जालममित्यादि साक्षेपम् । अत्र देम्पादानम् । न्यङ्गमंजिलं निकटाङ्गमंज्ञावत् । : मिलावभावः । xविर. २४२ (२) नासं. १६,१:१२ सम्म ( दस्य) स्यात प्रामादगुरुः (:) आक्रोश उच्चैर्भापणं, न्यकु अवयं ताभ्यां ( त्रिविधः स्मृतः); नास्मृ. १८।२ पि स्थान (प्यत्र ); संयुतं यत्प्रतिकृलार्थक बच: तद्राक्पारु'यमिति सामान्य मिता. २१२०४ ( क ) तदपि त्रि (दपि तन्त्रि ); अप. लक्षणम् । मिताक्षराऽप्येवम् । अन्यनु सकलमपि २१२०४ पू., कात्यायनः; व्यक. १०१ नि स्थात् ( प्युक्तः ); व्याख्यानमयुक्तम् । सामान्यलक्षणाक्षमत्वात् । स्मृच. ६ पू.; विर. २४२-३ मकवत ; पमा. ४२५ विचि. १०९ नास्मृवत् ; रत्न. ११९; विचि. १०९ तस्य (तेषां ) पि स्यात् (प्युक्त); व्यनि. ४८४ ताग ( दख) शेपं नाम्वत् , (६) यत्तु आक्रोशन्यङ्घसंयुतमिति पठित्वा उच्चै- कात्यायनः; स्मृचि. २४ त्तस्य (त्तेषां) शेष मिनावत् : भापणमाक्रोशः, न्यङ्घ अवद्यं तदुभयसंयुक्तं यत् दवि. १९६ तस्य ( तेषां) शेषं व्यकवत् ; प्र. २७५; व्यप्र. प्रतिकूलार्थमुद्वेगजनकं वाक्यं तद्वाक्यारुभ्यमिति सामान्य- ३७९; व्यउ. ११९ ( = ); विता. ७२२; सेतु. २०३ लक्षणपरमिति मिताक्षराकृता व्याख्यातम् । तचिन्यम् । दविवत् ; समु. १५९ व्यकवत्. यत्रोच्चैरवद्यभाषणं नास्ति तत्र हूकारानुकारादावव्याप्तेः । (२) नासं. १६,१७।३; नास्मृ. १८१३ पत (पा.); दवि. १९६-७ मिता. २।२०४ रुप (रुपा); अप. २१२०४ साक्षेप (७) यो यस्मिन् देशे जातस्तद्देशसंबद्धं, जातिव्रह्म- (आक्षेपो) संयु (संशि ) रुस (रुपा) कात्यायनः; व्यक. णादिः तजातिसंबद्धं च, तत्कुलसंबदं च, विद्याशिल्प १०१ न्यासंयु ( व्यासशि) रुप (रुपा); स्मृच. ६, विर. स्वजनादिसर्वसंबद्धं चाक्रोशनं न्यङ्गरूपम् । तेषां तत्रा- २४३ संयु (संशि ) पार (तप); पमा. ४२९ पत (पात); क्रोशः प्रसिद्ध एव । न्यङ्ग मर्मगोप्यम् । तदुभयसंयुक्तं रत्न. ११९ मितावत् ; विचि. १०९ न्यङ्ग (न्यकु ) शेष विरवत् ; व्यनि. ४८४ संयु ( संशि); स्मृचि. २४ विचिवत् ; * सवि., व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । दवि. १९६ न्यङ्गसंयु (न्यकुसंशि ) क्रोशै (न्यासै ); नृप्र. + शेषं मितावत् । x उदाहरणानि मितावत् । २७५ न्यङ्ग (व्या) पक्रोशैः ( पाक्रोशं); व्यप्र. ३७९ वीभि. २१२०४ क्रोश (क्षेप); व्यप्र. ३७९, ग्यउ. ११८, मितावत् ; व्यउ. ११९ विश्वत् ; विता. ७२२ मितावत् विता. ७२१ मितावत् ; राको. ४८८; सेतु. २०२ विचि- राकौ. ४८८ व्यनिवत् ; सेतु. २०३ पूर्वाधं व्यनिवत् , पत वत् ; समु. १५९ क्रोश (क्षेप); विग्य.४९ विचिवत् . (ताए); समु. १५९; विव्य. ५० विधिवत्, ·व्यवहारकाण्डम् न न्यङ्गमित्यसभ्यम् । अवयं भगिन्यादिगमनं तद्युक्त- वचोभाया नारद: पतितमिति । वचनात्तथ्यवच- मश्लीलम् । सुरापोऽसीत्यादिमहापातकाद्याक्रोशैर्युक्तं वच- नात् । *स्मृच. ३२७ स्तीव्रम् । *मिता. श२०४ (२) वचनाच्छास्त्ररूपात् । विर. २५८ (२) धिङ्मर्खान्त्यजेत्यादि साक्षेपं, न्यङ्कुरिहासत्य (३) 'द्विदोषतां बजेदि 'त्यन्यः । कृतप्रायश्चित्तं मवयं तेन भगिन्यादिगमनयुक्तमश्लीलं, सुरापोऽसीत्या- राशा च दण्डितमपवदन् दण्ड्य इत्युक्तम् । कारणं दिमहापातकाक्रोशयुक्तं वचस्तीव्रमिति मिताक्षराकारः। चात्रोक्तम् । ब्राह्मणो राजा चाप्रतिहतौ ताभ्यां पूर्व अत्राक्रोशन्यङ्कुसहितप्रतिकूलार्थानां त्रयाणामेषां भृतत्वादिति । दण्डस्त्वविशेषित इति स विशेष्यते । विवरणमिति व्यवहारतरङ्गे गणेश्वरमिश्राः । द्वाभ्यामुक्ताभ्यां शुद्धं पूर्व पतितं पतितेत्युक्त्वा प्रत्यक्ष- युक्तं चैतत् -- तथाहि अन्वर्थसंज्ञावगमितं वाक्क- .मामन्त्र्य, चोरं च तथा सुशुद्धं चोरेत्यामन्त्र्य अस्मादेव रणकमनोविरूक्षणलक्षणं सामान्यलक्षणं देशाद्याक्रोशो वचनात् पतितचोरतुल्यदोषः स्यात् । अस्मिन् व्याख्याने न्यङ्घसंशितं निष्ठुरार्थमिति विभागः । तेषां लाघव 'मिथ्या द्विदोषतामि' ति दुर्गमं एवं नेतव्यं स्यात् । गौरवातिगौरवानुसारिण्यो लघुगुरुगुरुतरदण्डसंवादिन्यो अकारणमेवैवं दण्डितस्त्वं, एवञ्च तस्य प्रायश्चित्तं निष्ठुरादयः संज्ञाः, तासां विवरणं साक्षेपमित्यादि । चरितमिति मिथ्यावचने द्विदोषत्वम् । अथवा दवि. १९६ सम्यगुभयं कृतं, तस्माच्चोरः पतित (३) साधिक्षेपं मातैवंरूपा तव पिता च त्वमपि न तुल्यदोषः स्यादसम्यकरणे । सम्यकरणे तु मिथ्यावच- किञ्चित् जानासि इत्यादि निष्ठुरम् । न्यङ्गसंयुतं अश्ली- नाद् द्विदोषत्वमिति। आ (मु ? )युक्तैर्वा दृष्टे व्यवहारे लम् । पतनीयैः चोरस्त्वं गुरुतल्पग इत्यादिभिरपवादैर्युतं दण्डिते चोरेति ब्रुवंस्तुल्यदोषः, तेषां राज्ञा प्रमाणीकृत. वचस्तीव्रमुच्यते । उत्तरोत्तरो गुरुः । त्वात् । पुना राज्ञा दृष्टे सम्यगेव स्यात् द्विदापतामिति । नाभा. १६,१७३ (पृ. १६५) तथा वसिष्ठेनाप्युक्तं 'भ्रूणहा प्रायश्चित्तं चरन् भ्रूण- उद्दिश्यात्मानमन्यं वा क्षिपेद्यस्तु निरूप्य च । हणे भिक्षां देहीति याद् निरुक्ते ह्येनः कनीयो भवति' आक्रोष्टैव स मन्तव्यो यदि संस्पर्शनं तयोः । इत्युक्त्वेदमाह- 'पतितं पतिते'ति । एतद्विषयमेतदिति । आक्षिपेन्निन्दयेत्, निरूप्य अभिसंधाय । यदि स न वक्तव्यः इत्यस्य दृष्टान्तत्वेन चार्थवादः । भृगु- सस्पर्शनं तयोः, यदि आक्षेप्तुराक्षेप्यद्वेषः, एतच्चाभि संहितायामपि 'काणं वाऽप्यथवा खञ्जमन्यं वाऽपी'. संधानज्ञापनार्थम् । विर. २४४ , त्यनन्तरं वाक्पारुष्यप्रकरणे यत् पठितं, केषाञ्चिन्नास्त्येव। पातकाभिशंसने दण्डः तत्रापि संरब्धयोराक्रोशे सम्यमिथ्यावचनयोदोष इत्या- पंतितं पतितेत्युक्त्वा चौरं चौरेति वा पुनः । ोतावत् । कृतपावनं दण्डितं च न किल्विषेणापवदेत् वचनात्तुल्यदोषः स्यान्मिन्थ्या द्विर्दोषतांब्रजेत् ॥ इति सर्वविषयवचनाच्चोरपतितयोरेव विशेषेण वदत: (१) सत्यवादित्वेऽपि वाक्पारुष्यदण्डो नापैतीत्याह संबोधनं च न सम्यक् विलक्ष्यते । प्रदर्शनार्थ वा कल्पनीयः। सर्वेष्वेव व्याख्यानेषु युक्तं विचार्यम् । * स्मृच., व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । यश्चौर्यादि न करोति, कथं तं चोरेति वचनात् तुल्य- (१) विर. २४४. दोपता, मिथ्या वा द्विदोषता । अनेन न वक्तव्यमित्ये- (२) नासं. १६,१७।२० तां व्रजेत् ( भाग् भवेत् ); तावतोऽर्थवादो मिथ्या द्विरिति वचने दण्ड्य इति, तत् नास्मृ. १८१२१; ब्यक. १०४, स्मृच. ३२७, विर. २५७-८; रत्न. १२१; व्यनि. ४८९ तां ब्रजेत् (वान् वृत्तिवचनो दुर्गमः । असमासे दोषतामित्यसंबद्ध, कथं पूर्व श्लोकेनैवोक्तत्वादनर्थकम् । द्विरिति च क्रियाभ्या- भवेत् ); सवि. ४७९ चतुर्थपादं विना, बृहस्पतिः, ध्यप्र. ३८४; व्यउ. १२२; व्यम. ९९; सेतु. २१३; समु. पुरुषो दोषतां व्रजेत् । अथ समासः, सुजों नास्ति * व्यप्र. स्मृचवत् । ...:-1-... १६०.

·बाक्पारुष्यम् १७८७ उत्तरपदस्याक्रियावचनात् । तस्माच्चिन्त्यम् । अथवा ! भाक् तद्व्यतिक्रमादाक्रोशकर्ता यत: । विर. २५५ अयमर्थ:--- वाक्पारुष्ये पठितत्वात् पतितं पतितबुद्धथैव (२) कृतशास्त्रोक्तप्रायश्चित्तं राज्ञा च दण्डितं, न अदुष्टकर्मा क्रीडार्थक्रियया वा पतितेति समक्षमा- व्यस्तसमस्तग्रहणं, न दोषेण दूषयेत् । दूषयन्तं दण्डयेत् । मन्थ्य । 'पूर्वत्रासिद्धम्' (व्यासू . ८।२।१) इति नाभा. १६,१७११८ (पृ. १६८) चासिद्धत्वादसंहिता (?)। ततश्च पतित इत्युक्त्वा लोकेऽस्मिन् द्वाववक्तव्याववध्यौ च प्रकीर्तितौ । रोषेण चोरमपि तथैव । सकृद्वचनात् द्विरित्युक्तम् । ब्राह्मणश्चैव राजा च तौ हीदं बिभृतो जगत् ।। अत्र वचनात् तुल्यदोषः स्यात् । तुल्यशब्दः साधारण अत्र हेतुरुच्यते लोकेऽस्मिन्निति । यतो लोकेड- दोषः स्याद्वा । दोषसंबन्धे वचनमात्रानुरूपो दण्डः । स्मिन् द्वाववक्तव्यौ यथावतां तथा कर्तव्यम् । यच्च मिथ्या ब्रुवन् सकृदज्ञानाद् वदन्ननुरूपदण्ड इति द्वि- ताभ्यां कृतं तन्न विचार्य प्रमाणीकर्तव्यम् । अदण्ड्यो च वचनादपेक्ष्यते । तथा च सुनर्थः संपन्नो भवति । । अन्यथाकृतेऽपि । तत् प्रमाणमेव ब्राह्मणश्च राजा च । सकृत् प्रमादाद् ब्रूयात् । दितीयं न प्रमादेन ब्रवीति, यतस्तो जगद् विभृतः । ब्राह्मणः प्रतिग्रहादिनेतरान् धर्म बुद्धिपूर्व परोपघातार्थमेव । अतः परोपघातसामान्याद् स्थापयति । 'अनौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । दोषभाग् भवति । पूर्वमंशस्योक्तत्वादिति समस्तचोर- आदित्याजायते वृष्टिवृष्टेरनं ततः प्रजाः ॥' इत्यादिना । दोषभाग् भवेत् । बुद्धिपूर्वमुभयोः परोपघातस्य तुल्य- राजा च पालनदानादिना । तस्मानापवदेत् ताभ्यां स्वात् । नाभा. १६,१७।२० (पृ. १६९-७०) : शोधितमिति । नाभा. १६,१७११९ (पृ. १६८-९.) दुष्टस्यैव तु यो दोषान् कीर्तयेत् क्रोधकारणात् । सवर्णक्षेपादौ दण्डाः अन्यापदेशवादी च वाग्दुष्टं तं नरं विदुः ।। समवणे द्विजातीनां द्वादशैव व्यतिक्रमे । (१) क्रोधकारणादिति वदन् दुष्टपरिहरणकारणादोष वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्विगुणं भवेत् ।। कीर्तनं न दोषकारीति दर्शयति । * स्मृच. ३२७ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणे क्षत्रियस्य क्षत्रिये वैश्यस्य वैश्येऽ- (२) अदुष्टस्यैवेत्येवकारोऽप्यर्थः । अन्यापदेशवादी : तिक्रम आक्रोशे प्रकृतत्वाद् द्वादशैव सर्वथा वचने पणः । योऽन्यमपदिश्यान्यदोषान् वदति । वाग्दुष्टं वाक्पारुष्य- । अवचनीयेषु चतुर्विंशतिः । कर्तारम् । xविर, २४५ नाभा. १६,१७११६ (पृ. १६८) न किल्विपेणापवदेत् शास्त्रतः कृतपावनम् । ब्राह्मणोऽपि स्वजातीयमृणादिव्यपदेशतः । न राज्ञा धृतदण्डं च दण्डभाक्तव्यतिक्रमात् ॥ वाक्पारुष्यं प्रकुर्वाणः स भवेदुपपातकी । (१) कृतपावनं कृतकिल्बिषनाशनं, अपवदेत् काणं वाऽप्यथवा खञ्जमन्यं वाऽपि तथाविधम्। आक्रोशेत् , उद्धृतदण्डं कृतदण्डम् । अत्र हेतुर्दण्ड तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्षापणावरम् ॥ * व्यप्र. स्मृचवत् । x दवि. विरवत् । (१) नासं. १६,१७।१९ वध्यौ ( दण्ड्यौ ); नास्मृ. (१) व्यक. १०२ तु यो (हिं यान् ) कात्यायनः; १८१२० बिभृ (विभ्र); व्यक. १०४, विर. २५७; व्यनि. स्मृच. ३२७; विर. २४५ दुष्टस्यैव तु ( अदुष्टस्यैव ) क्रोध ४८९ बिभ (विभ्र) शेषं नासंवत् ; दवि. २१३; सेतु. २१३) ( दोष ) क्रमेण कात्यायनः; रत्न. १२१; व्यनि. ४८५ दुष्ट- स्यैव तु ( अदुष्टस्यैव ) क्रोध ( कोप ) कात्यायनः; दवि. समु. १६१ व्यनिवत् . १९९ क्रोध ( दोष ) क्रमेण कात्यायनः; व्यप्र. ३८०; व्यउ. (२) नासं. १६,१७११६ णे (णे ) जाती (जादी); नास्मृ. १८११७ णे द्वि. ( गदि ); व्यक. १०२ मनुनारदौ; ११८ समु. १६०. विर. २४९ मनुनारदौदवि. २०४ मनुनारदौ; व्यप्र. (२) नासं. १६,१७।१८ भाक्त ...मात् (येत् तब्धति. ३८. मनुनारदौ. क्रमे ); नास्मृ. १८११९; अप. २०२०७ शा (शो) च ( तु); ब्यक. १०३ शा धृ ( शोद्ध); विर. २५५ ( = ) (३) व्यनि. ४८९. • व्यकवत् ; दवि. २०९ व्यकवत् . (४) नासं. १६,१७।१७ ऽप्यथ (यदि ) णावरम् .

·१७८९ व्यवहारकाण्डम् विर. . (१) कापिणावरं कापणद्वयं कार्षापणोऽवरः कनिष्ठो शूद्रस्येति वचनात् तेपामिति बहुवचनाद् यस्येति व्युत्पत्त्या । २४८ द्विजातीनां रोषेण नाम गृहीत्वा आक्रोशतः, नामग्रहणं (२) काणखञ्जकुशिवधिरादीस्तथ्येनापि 'काणेत्यादि । सौतिलक दत्तिलकेति, जातिग्रहणं वा ब्राह्मणस्त्वमित्यादि ब्रुवन् दण्ड दाप्यः कापणादधिकम् । कुर्वतो लोहमय: शङ्कुरष्टादशाङ्गुलो मुखे निखेयः । नाभा. १६,१७११७ (पृ. १६८) नाभा. १६,१७१२१(पृ. १७०) असवर्णक्षणाभिशंसनादौ दण्डाः धर्मोपदेशं दर्पण द्विजानामस्य कुर्वतः । शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्रियो दण्डमर्हति । तप्तमासेचयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥ वैश्योऽध्यर्ध शतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥ शूद्रस्य दर्पाद् धमापदेशं वेदवेदाङ्गस्मृतिशास्त्रार्थी ब्राह्मणमाक्रुश्य वाक्पारुष्येण अत्रियादयो यथोक्तं . पदेशं कुर्वत: प्रतिषिद्ध करणत्वात् तप्तं तैलं मुखे श्रोत्रे दण्ड्याः। नाभा. १६,५७।१४(पृ.१६७) च दापयेट राजा । दण्डाभिप्रायेण वचनादग्निवर्णमिति पंश्चाशदब्राह्मणो दण्ड्यः भत्रियस्याभिशंसने । गम्यते, नोमात्रम् । नाभा. १६,१७।२२(पृ.१७०) वैश्ये स्यादर्धपञ्चाशच्छद्रे द्वादशको दमः ।। राशः क्षेप दाट ब्राह्मणोपीतरानाक्ष्य यथोक्तं पञ्चाशत् पञ्चविंशतिः अबक्रदय च राजानं वर्त्मनि स्वे व्यवस्थितम् । द्वादश च दण्ड्यः । नामा. १६,१७/१' (पृ.१६८) जिह्वाच्छेदाद्भवेच्छुद्धिः सर्वस्वहरणेन वा ।। शूद्रकले प्रामणराजन्याचाक्षेत्रादौ दण्डाः बृहस्पतिः एकजातिर्द्विजातीस्तु बाचा दारुणया क्षिपन् । पासष्यभेदाः । नाकामयप्रकाराः । जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥ अप्रियोक्तिस्ताडनं च पारुष्यं द्विविधं स्मृतम् । नामजातिग्रहं तेषामभिद्रोहेण कुर्वतः । एकैकं तु त्रिधा भिन्नं दमश्चोक्तस्त्रिलक्षणः । निखेयोऽयोमयः शङ्कुचलन्नास्ये दशाङ्गुलः ।। ग्याष्टl); नास्मृ. १८१२३ तेषां (वेषा); व्यक. १०३ नास्मू- वत् , मनुनारदौ; विर. २५३ मनुनारदी; पमा. ४३४ तेपा ( णात्परम् ); नास्मृ. १८११८ णं वाऽ ( णम ) दाप्यो दण्ई (चैया) मनुनारदौ; ग्यनि. ४८७ नास्मृवत् , मनुनारदौ; दवि. ( दण्ड्यो राशा ); व्यक. १०२ मनुनारदौ; विर. २४७-८ २०६ नारमृवत्, मनुनारदौ; सेतु. २१२ मभि (मति) ब्रुवन् ( वदन् ) मनुनारदविष्णवः; व्यप्र. ३८४ मनुनारदौ; खेयो (क्षेप्यो ) मनुनारदौ. व्यउ. १२२ मनुनारदौ. (१) नासं. १६,१७।२२; नास्मृ. १८१२४; व्यक. (१) नासं. १६,१७।१४; नास्मृ. १८।१५; व्यक, १०३ मनुनारदौ; विर. २५४ मनुनारदौ; पमा. ४३४ दर्षे १०३ ध्यर्थ (भ्यर्ध ) मनुनारदी; व्यनि. ४८६ हे वा (धर्मे) द्विजाना (विप्राणा) सेच (सिन) बृहस्पतिः; व्यनि. ( चैव ) मनुनारदौ. ४८८ बृहस्पतिः; वि. ३२१ मनुनारदौ; सेतु. २९७. (२) नासं. १६, १७॥१५ पञ्चा ...णो ( विप्रः पञ्चाशतं) (२) नासं. १६,१७।२७ अव ( उप ); नास्मृ. १८१३० श्ये स्याद (श्यं चैवा ) द्रे (ई); नास्मृ. १८।१६; अव (उप) च ( तु )वर्मनि (कर्मणि) द्धि: (द्धः); व्यक. १०४; व्यनि. ४८७ पञ्चा...दण्ड्यः (विप्राः पञ्चशतं दण्ड्याः ) विर. २५७ वर्मनि ( कर्मणि ) हरणे (ग्रहणे ); विचि. १११ मनुनारदौ. पूर्वाध ( आक्रुश्य चैव राजानं धर्मे वे हि व्यवस्थितम् ) वा (३) नास्मृ. १८।२२; व्यक. १०३ तीस्तु ( तिं तु ) (च); व्यनि. ४८८ अव ( उप ); दवि. २१३ द्धिः (द्धः) मनुनारदौ; विर. २५३ मनुनारदौ; पमा. ४३४ मनुनारदौ; हरणे ( ग्रहणे); बीमि. २।३०२ अवश्य च ( अपवक्तुश्च ) व्यनि. ४८७ मनुनारदी; दवि. २०६ तास्तु ( ति तु ) वर्मनि ( धर्म स्वे) छुद्धिः ( बुद्धिः ) णेन वा (णे न चेत् );. च्छेदं (नेदं ) मनुनारदौ; सेतु. २१२ तास्तु (तिं तु ) व्यप्र. ३८४; न्यउ. १२२; सेतु. २१३ क्रुश्य (क्रम्य ) प्राप्नुयाच्छेदं ( छंदमानोति ) मनुनारदौ. वर्मनि स्वे (धर्मार्थे च); समु. १६१ अव (अप) द्धिः (r:).. (४) नासं. १६,१७१२१ शङ्कुर्बलन्नारये (शकुः शूद्र (३) अप. २।२०४; व्यक. १०१% विर. २४३. .. : .

·वाक्पारुष्यम् १७८९ 'देशग्रामकुलादीनां क्षेपः पापेन योजनम् । तु सर्वान्वयि । तेनासत्यं पापाभिधानं प्रथमम । अमत्य- द्रव्यं विना तु प्रथमं वाक्पारुष्यं तदुच्यते । मुपपातकाभिधानं द्वितीयम् । असत्यमहापातकाभिशंसन- भगिनीमातृसंबन्धमुपपातकशंसनम् । मुत्तमं वाक्यामध्यमित्यर्थः । विचि.१०१.१० पारुष्यं मध्यमं प्रोक्तं वाचिकं शास्त्रवेदिभिः ।। (५) वस्तुतस्तु मातृपदं मानृगपत्नीपरं तेन भगिनी अभक्ष्यापेयकथनं महापातकदूपणम् । मातृसपत्नी वा गतौ यनामीनि कीर्तनमित्यर्थः । यथा- पारुप्यमुत्तमं प्रोक्तं तीनं मर्माभिघट्टनम् ।। व्याख्यानात्तम्योपपातकाभावात् । दवि. ११८ (१) द्रव्यं विनेत्यत्र द्रव्यान्दोऽभिधेयपरः । तनो (६) अभिवहनं उत्पाटनम् । व्यप्र. ३८० च्यमानार्थव्यतिरेकेणैवंविधमभिधानं वासामध्यमित्यर्थः । समातातिगुणकृतवावास्येषु दण्डा: अप. २।२०४ समजातिगुणानां तु वाक्पारुष्ये परस्परम् । (२) द्रव्यं विना द्रव्यवैशिष्टयं विगेत्यर्थः । म्मच. ६ विनयोऽभिहितः शास्त्रे पणा अर्धत्रयोदशाः ।। (३) द्रव्यं विनति द्रव्यशब्दोऽयमभिधेयपरः । अर्धत्रयोदशो येषां ते अर्धत्रयोदशाः सार्धद्वादशे- तेनैवमभिधेयमभिधानं विनापि वाक्यारुप्यमित्यर्थः । त्यर्थः । *रत्न. १२० भगिनीमातृसंबन्धमुपपातकशंसनं तव भगिनी तव माता समानयोः समो दण्डो न्यूनस्य द्विगुणस्तु सः । मया ग्राह्येत्यभिकीर्तनमित्यर्थः । विर. २४४ उत्तमस्याधिकः प्रोक्तो वाक्पारुष्ये परस्परम् ॥ (४) द्रव्यं विना पदार्थ विना तेनासत्यम् । इदं (१) अयुगपत्संप्रवृत्तयोः समानयोरपि विषमो तु त्रिधा (च द्विधा); विचि. १०९ दम ( दण्ड ); सेतु. २०३ * स्मृच., मवि., न्या. रत्नवत् । स्मृच. व्याख्यानं अशुद्धि- विधिवत् ; विव्य. ५०. संदेहान्नोद्धतम् । (१) अप. २१२.४ ग्राम (धर्म); व्यक. १०१ पेन (१) अप. २०२०४ गा अ (णम्त्व ) दशा: ( दशः ); (पे नि ); स्मृच. ६; विर. २४३.४ पेन ( पनि); पमा. स्मृच. ३२६ दशा: ( दश); विर. २४७ तु (च) ४२९ द्रव्यं ( इष्टं ); रत्न. ११९ क्षेपः (क्षेपं ); विचि. १०९ णा अ (णान) दशाः (दश); पमा. ४३० णा अ (पान) ग्राम ( काल ) शेपं व्यकवत् ; व्यनि. ४८५ ग्राम ( जाति); दशाः ( दश); रत्न. १२०; विचि. ११० णा अ (गास्व) वीमि. २०२११ पिचिवत् ; व्यप्र. ३८०; व्यउ. ११९ दशाः (दश); दवि. २१० तु (च) दशाः (दश); व्यम. ९८ व्यकवत् ; विता. ७२२ रत्नवत् ; सेतु. २०३ : सवि. ४७६ ऽभि (वि); वीमि. २२२११ हितः ( मतः ) ग्राम ( काल ) पेन (पनि); समु. १५९. दशाः (दश); व्यप्र. ३८० सविवत् ; व्यउ. ११९ (२) अप. २१२०४ मातृ (भ्रातृ) बन्ध (बढ); व्यक. सविवत् ; विता. ७२३ ( 3 ); सेतु. २१० दविवत् ; समु. १०२; स्मृच. ६ न्धमु (न्ध उ); विर. २४४: पमा. १६०. ४३०; रत्न. ११९; विचि. १०९ मचवत् ; व्यनि. ४८५, (२) अप. २।२०६; व्यक. १०२, स्मृच. ३२६ दवि. १९८; वीमि. २०२११; व्यप्र. ३८०; व्यउ. धिकः (धिकः); विर. २४५; रस्न. १२० स्मृचवत् ; ११९; व्यम. ९८ रमृचवत् ; विता. ७२२ संबन्धमु (संयोग विचि, ११० स्तु (श्च ); व्यनि. ४८६ परतु सः (ण: उ) वाचिकं ( चाधिकं ); सेतु. २०३-४; समु. १५९. रमृतः ) प्रोक्तो ( दण्डो); दवि. २०० धिकः (थिको ) शेपं (३) अप. २।२०४ ... ... नम् (ब्रमातिपातनम् ); व्यनिवत् ; सवि. ४७७ न्यून ... ... सः (न्यूने स्याद्विगुणः व्यक. १०२; स्मृच. ६; विर. २४४ कथ (प्रथ); पमा. स्मृतः) र्थिकः प्रोक्तो (धिकं प्रोक्तं); वीमि. २०२११ ४३०; रत्न. १२०; विचि. १०९; म्यनि. ४८५ दूपणम् । स्याधिव: प्रोक्तो (स्यधिकल्पोजो ) ध्थे (यं); व्यप्र. ३८१ ( शंसनम् ) तीन .........नम् (तीप्रमानुर्मनीषिणः ); दवि. गस्तु सः ( णो दमः); व्यउ. १२. भिंकः (धिकः ) शेष १९८; वीमि. २०२११; व्यप्र. ३८०, व्यउ. ११५; ध्यप्रवत् ; विता. ७२६ रमृचवत् ; सेतु. २०९ विचिवत् ; ज्यम. ९८ नं ( ); विता. ७२२ भिध (दिघ ); सेतु. समु. १६० स्मृचवत् ; विव्य. ५. पस्तु सः (णः स्मृतः) २०४; समु. १५९. नारदः. ..

·व्यवहारकाण्डम -- १ . दण्डः। तथा च नारदः 'पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं शूद्राक्रोशे क्षत्रियस्य पञ्चविंशतिको दमः । स्यात्स दोषभाक् । पश्चायः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु वैश्यस्य चैतद्विगुणः शास्त्रविद्भिरुदाहृतः।। विनयो गुरुः॥ स्मृच. ३२६-७ शुद्रकृतद्विजक्षेपधर्मोपदेशादौ दण्डाः (२) परस्परं वाक्पारुष्ये वृत्ते आक्षेपकस्य दण्डे 'वैश्यमाक्षारयन् शूद्रो दाप्यः स्यात्प्रथमं दमम् । यद्यसावाक्षेप्येण समो जात्यादिभिस्तदा समो दण्डोऽथ क्षत्रियं मध्यमं चैव विप्रमुत्तमसाहसम् ।। न्यूनः तदा तस्योक्ताद्विगुणः । अथोत्कृष्टस्तदा तस्यो (१) प्रथमं दमं पणानां दे शते साधे, मध्यम तादधों दण्ड इत्यर्थः । विर, २४५ पञ्चशतानि, उत्तमं सहस्रम् । विर. २५२ क्षिपन् स्वस्रादिकं दद्यात् पञ्चाशत्पणिकं दमम् ।। (२) जिह्वाच्छेदनरूपोऽत्रोत्तमसाहसो द्रष्टव्यः । *देशादिकं क्षिपन् दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश। व्यप्र. ३८२ ,पापेन योजयन् दर्पाद् दण्ड्यः प्रथमसाहसम् ॥ धर्मोपदेशकर्ता च वेदोदाहरणान्वितः । असमवर्णकृतवाक्पारुध्ये दण्डाः आक्रोशकस्तु विप्राणां जिह्वाच्छेदेन दण्ड्यते ॥ 'विप्रे शताध दण्डस्तु क्षत्रियस्याभिशंसने । शूद्र इत्यनुवृत्तौ बृहस्पति:--- धर्मोपदेशेति । विशस्तथाऽर्धपञ्चाशत् शूद्रस्यार्धत्रयोदश ।। विर. २५२ विप्रे आक्षेप्तरीति शेषः । अभिशंसनमाक्रोशः। वाक्पारुष्यप्रकरणोपसंहारः दवि. २०५ एष दण्डः समाख्यातः पुरुषापेक्षया मया । सेंच्छुद्रस्यायमुदितो विनयोऽनपराधिनः । समन्यूनाधिकत्वेन कल्पनीयो मनीषिभिः ।। गुणहीनस्य पारुष्ये ब्राह्मणो नापराध्नुयात् ॥ ४३२ स्तु ( स्य ) शतं ( प्रदो ); रत्न. १२०; व्यनि. ४८७; वैश्यस्तु क्षत्रियाक्रोशे दण्डनीयः शतं भवेत् । दवि. २०५ विरवत् , पू.; व्यप्र. ३८२, व्यउ. १२०; सेतु. २११-२ विरवत् ; समु. १६०. तदर्ध क्षत्रियो वैश्यं क्षिपन् विनयमर्हति ।। (१) व्यक. १०३ गुणः (गुणं) हृतः (हृतम् ); विर. (१) अप. २।२०५; व्यक. १०३; विर. २५०; पमा. २५२ क्रोशे (क्षेपे ) पश्च (पण ) चै ... ...ण: (चेरियाद्- ४३१, व्यनि. ४८६; दवि. २१२; व्यप्र. ३८१ स्वस्रा द्विगुणं ) हृनः ( हृतम् ); पमा. ४३२ वैश्य ... ... णः (बृहत्त्वे (विप्रा) : ३८३ स्वस्रा (श्वदचा); व्यउ. १२० रखना द्विगुणं तत्र) हृतः (हृतम् ); रत्न. १२० च्यकवत् ; व्यनि. (विप्रा ) : १२१ स्वस्रा (श्वरवा ); सेतु. २१४; समु. ४८७ तदद्वि (व दि); दवि. २०५ मोशे (क्षेपे) शे १६.. त्पणि ( स्पण). व्यकवत ; व्यप्र. ३.२ व्यउ. १२० सेतु. २१२ विरवत् , (२) अप. २०२११ दण्ड्यः (दाप्यः) दश ( दशान्); पू.; समु. १६० व्यकवत्. विर. २५७; दवि. २०९ दश (दशान ); व्यप्र. ३८४ (२) अप. २।२०७; व्यक. १.३; विर. २५२; पमा. दण्ड्यः (दाप्यः); व्यउ. १२२. ४३२, रत्न. १२०, व्यनि. ४८७, दवि. २०५; व्यप्र. (३) व्यक. १०३; विर. २५१ विशस्तथाऽर्थ ( वैश्यस्य ३८२; व्यउ. १२०, समु. १६०. वर्ष); रत्न. १२०; दवि. २०५ विशस्तथाऽर्थ (वैश्यस्य चाध); (३) अप. २।२०७ स्तु (श्च ) च्छेदे ... ...ते (च्छेदन- व्यप्र. ३८२ थाऽयं ( थाऽर्थ ); व्यउ. १२० व्यप्रवत् ; व्यम. महनि); व्यक. १०३; विर. २५२ रतु (श्च); रत्न. १२०%; ९९; सेतु. २११ प्रे (प्रः) स्तु ( ण्ड्यन्तु ) शेपं दविवत् ; विचि. १११ दन ( दाम); दवि. ३२१ विरबत् ; वीमि. समु. १६०. २।२११ । (वि) च्छेदे ... ...ते (च्छेदनमर्हति ) उत्त.; (४) ब्यक. १०३, स्मृच. ३२७ उत्त. विर. २५१; व्यप्र. ३८२; व्यउ. १२१; ब्यम. ९५; सेतु. २१२ पमा. ४३४ मुक्तिो (मुष्टिो); रत्न, १२०; व्यनि. ४८७ विरवत् ; समु. १६१ बिरवत् . पमावत् ; दवि. २०५, सवि. ४७९ उत्त. ; व्यप्र. ३८२; (४) अप. रा२११ ब्यक. १०४, विर. २५७ व्यउ. १२०; समु. १६० पमावत. मनीषिभिः (महर्षिभिः); दवि. २०९; ग्यप्र. ३८४; (५) ब्यक. १०३, विर. २५२ क्रोशे (क्षेपे); पमा. व्यउ. १२२.

·वाक्पारुष्यम् कात्यायनः अनुकुर्यादनुयाद्वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।। वाक्पारुष्यप्रकाराः योऽगुणान् कीर्तयेत्क्रोधात् निर्गुणे वा गुणज्ञताम् । यस्त्वसत्संज्ञितैरङ्गैः परमाक्षिपति क्वचित् । अन्यसंज्ञानियोजी च वाग्दुष्टं तं नरं विदुः ।। अभूतैर्वाथ भूतैर्वा निष्ठुरा वाक् स्मृता तु सा॥ (१) कात्यायनस्त्वन्यानपि वाक्पारुष्यभेदानाह--- न्यङ्गावगूरणं वाचा क्रोधात्तु कुरुते यदा। हुकार इति । स्मृच.६ वृत्तदेशकुलानां तु अश्लीला सा बुधैः स्मृता ।। (२) अगुणान् कीर्तयेद्गुणिनीति शेषः । अन्यसंज्ञा- (१) न्यङ्गावगूरणं निकृष्टाङ्गप्रकाशनेन तिरस्करणम् । नियोजी निन्दितसंज्ञाव्यपदेशकारी। * विर. २४' *अप. श२०४ वाक्पारुष्यदोषाल्पत्वे अर्थों दण्डः (२) कल्पतरौ न्यङ्गावगूरणमिति पठित्वा निकृष्टा मोहात्प्रमादात्संहर्षात् प्रीत्या वोक्तं मयेति यः । प्रकाशनेन तिरस्करणमिति व्याख्यातम् । न्यग्भाव- नाहमेवं पुनर्वक्ष्ये दण्डार्ध तस्य कल्पयेत् ।। करणमिति तु माधवादिसंमतः पाठः । व्यप्र. ३७९ परिहार्यवाक्पारुष्यकाराभिप्रायमेतत् । विर. २४६ महापातकयोक्त्री च रागद्वेषकरी च या । वाक्पारुष्यदोषतदपवादौ, तत्साधनं च जातिभ्रंशकरी वाऽथ तीव्रा सा प्रथिता तु वाक्॥ यैत्र स्यात्परिहारार्थ पतितस्तेनकीर्तनम् । हुंकारं कासनं चैव लोके यश्च विगर्हितम् । वचनात्तत्र न स्यात्तु दोषो यत्र विभावयेत् ॥ (१) वचनात् पतितादिकीर्तनादित्यर्थः । यत्राभि * व्यक., विर., दवि. अपवत् । योगादौ पातित्यादिकं साधयेत् तत्रापि वचनाद्दोषो न (१) अप. २।२०४ शितै ( शकै); ब्यक. १०१ यस्त्व स्यादित्यर्थः । स्मृच.३२७ ( यत्त्व ); स्मृच. ६ तु सा ( बुधैः ) शेष व्यक्वत्, विर. (२) यत्र परिहारार्थ पतितादिसंसर्गपरिहारार्थ पाति- २४३ वाथ ( रथ ); पमा. ४२९ माक्षि ( स्याक्षि ) अभूतै ( अमलै ) भूतै ( मूलै ) तु सा ( बुधैः ); व्यनि. ४८४ पति त्यादि कीर्तितमिति विभावयति तत्र न दोष इत्यर्थः। ( पता ) शेषं व्यकवत् ; दवि. १९७ व्यकवत् विरवच्च; न्यप्र. ३७९ व्यकवत् ; ब्यउ. ११९ व्यकवत् ; सेतु. २०३ * दवि. विरवत् । दविवत् ; समु. १५९ रमृचवत्. विर. २४२ मनुः ; व्यनि. ४८३ कासनं चैव ( चैव लकार) (२) अप. २।२०४ क्रोधा (ऽऽक्रोशा) यदा (यदि); दनुव (दथ ब); समु. १५९-६० स्मृचवत्. व्यक. १०१ तु (च); स्मृच. ६ न्यगावगूरणं (न्यग्भावकरणं) (१) व्यक १०२ ; स्मृच. ६ नियोजी च (नुयोगी वा) तदे (त्तेदें) तु अश्ली (चाप्यश्ली); विर. २४३ तु (च); तं नरं ( त्वन्तरं ); विर. २४४-५ रक्रोधात् ( वेषात् ); दवि. पमा. ४२९ न्यगावगूरणं (न्यग्भावकरणं) त्तदे (त्तेर्दे) तु अ १९९ योऽगु ( अगु); व्यप्र. ३८० ; व्यउ. ११८; समु. (वाऽप्य); व्यनि. ४८४ त्तदे (तैर्दे) तु (च); दवि. १६० स्मृचवत्. १९८ गूरणं वाचा ( पूरणं वचो ) तु ( च ), कामधेनावङ्गेति (२) व्यक. १०२ कात्यायनोशनसौ; विर. २४६ कात्या- पठिरामित्याह; ब्यप्र. ३७९ न्यगावगूरणं (न्यग्भावकरणं); यनोशनसौ ; विचि. ११० वोक्तं ( चोक्तं ) कात्यायनोशनसौ; ग्यउ. ११९ व्यप्रवत् । सेतु. २०३ न्यगावगूरणं (न्यकार- व्यनि. ४८५ प्रमा. र्षात (प्रमोहासंघर्षात् ); दवि. गृहनं) तु (च); समु. १५९ स्मृचवत् . २०४ वोक्तं ( चोक्तं ) नाहमेवं ( आह नैवं ) कात्यायनोशनसौ; (३) अप. २१२०४; ब्यक. १.१; स्मृच. ६ ; विर. सेतु. २१० वोक्तं... यः (चोक्तमपैति यत् ) कात्यायनोशनसौ. २४३ वाऽथ (या च); पमा. ४२९ ; व्यनि..४८४ योक्त्री (३) व्यक. १०४ कीर्तनम् ( कीर्तितः ); स्मृच. ३२७; च रागद्वे ( युक्ता च जगद्धे ) वाऽथ ( याऽथ ) तु (च); दवि. विर. २५८; रत्न. १२१ हारा ( हासा ) षो य (षम ); १९८ रागद्वेष (राजस्नेय ) धाऽथ ( या च); न्यप्र. ३७९ दवि. २१४ स्तेन ( त्वेन ) नारदः; व्यप्र. ३८१ पूर्वार्धे वाऽथ (चाथ); ग्यउ. ११९ ; सेतु. २०३ वाऽथ (या च); ( यच्च स्यात्परिहासार्थ पतितत्वेन कीर्तितम् ); व्यउ. ११८ प्रथि ( कथि); समु. १५९ योक्त्री (युक्ता) साप्र (संप्र). कीर्तनम् (कीर्तितम् ); विता. ७३० हारा (हासा); सेतु. (४) भप. २।२०४; व्यक. १.१; स्मृच.६२ (र); २१३ न स्या (तत्स्या) शेष व्यकवत् ; समु. १६०. ब्य.कां. ११५ . विर. २५८ .

·२७९२ व्यवहारकाण्डम् अधमो दण्डः, अन्यथा तुल्यदोपः स्यान्मियोक्तौ तूत्तमः स्मृतः।। अन्यथा संसर्गपरिहारार्थमन्तरेण । विर. २५८ मेहता प्रणिधानन वाग्दुष्टं साधयेन्नरम् । अतथ्यं श्रावितं राजा प्रयत्नेन विचारयेत् ॥ अनुताख्यानशीलानां जिह्वाच्छेदो विशोधनम् ।। बाग्दुष्टोऽत्र वाक्पारुष्यकारी। साधयेत् सत्यमसत्यं था अनेनोक्तमिति चिन्तयेत् । जिह्वाच्छेद इत्यव्राह्मण- विषयम् । विर, २५८ व्यासः पातकाभिशंसने दण्डाः पापोपपापवत्तारो महापातकशंसकाः । आदमध्योत्तमान दण्डान दोस्त्वेने यथाक्रमम् ।। (१) उपपातकगणे यन्न निर्दिष्टं शास्त्रतः प्रतिषिद्धं च तदिह पापशब्दवाच्यम् । अप. २।२१० (२) अत्र महापातकं प्रसिद्धं ततो न्यनमुपपाप- मुपपातकमिति यावत् । ततो न्यून पापम् । तत्र पापे उपपापे मध्यमो महापातके तृत्तमः । २५६ उशना असवर्णकृतवाक्पारुष्ये दण्डाः शूद्रमाक्रुश्य क्षत्रियश्चतुर्विंशतिपणान् दण्डभाग् वैश्यः षट्त्रिंशत् । (१) व्यक. १०४ तुल्य (स्वल्प ) स्मृतः (दमः); धिर. २५८; दवि. २१४ क्तौ तू (क्तावु ) नारदः. (२) व्यक. १०४ प्रणिधानेन (तु प्रयत्नेन ) श्रावितं (साधितं ); विर. २५८; दवि. २१५ उत्त., नारदः . (३) व्यक. १०४ दो वि ( दाद्वि); विर. २५८; दवि. २१५ नारदः; व्यप्र. ३८४; व्यउ. १२२ ख्यानशीलानां ( ख्यमेलकानां). (४) अप, २।२१० स्वेते (स्ते ते); व्यक. १०४ स्वते ( स्ते वै); विर. २५६, पमा. ४३३ मनुः; व्यनि. ४८८ अपवत् , मनुः; दवि. २०८ अपवत् ; व्यप्र. ३८३ अपवत् ; व्यउ. १२२ मनुः; सेतु. २११ स्त्वेते (रेते); समु. १६०-६१ अपवत् , मनुः. (५) मभा. १२।१० ( पणान्); गौमि. १२।१०. विर. वारपारुष्यदोषाल्पत्वे अर्थों दण्ड: मोहात्प्रमादात्संहर्षात् प्रीत्या वोक्तं मयेति यः । नाहमेवं पुनर्वक्ष्ये दण्डाध तस्य कल्पयेत् ।। आनाम्नाते दण्डे विधिः यंत्र नोक्तो दमः पूर्वैरानन्त्यात्तु महात्मभिः । तत्र कार्य परिज्ञाय कर्तव्यं दण्डधारणम् ।। यमः वेदाध्यायिशद्रदण्डः खण्डशश्छेदयेज्जिह्वामृचं वै यद्युदाहरेत् ॥ जमदनिः असवर्णेषु वाक्पारुष्ये दण्डा: मातृतुल्यमनुलोमानां पितृतुल्य प्रतिलोमानाम् । अग्निपुराणम् वैश्यशूद्रकृत उच्चवर्णक्षेपे धर्मोपदेशे च दण्डाः मंत्रियस्याप्नुयाद्वैश्यः साहसं पूर्वमेव तु । शूद्रः क्षत्रियमाक्रुश्य जिह्वाच्छेदनमाप्नुयात् ।। धर्मोपदेशं विप्राणां शूद्रः कुर्वश्च दण्डभाक् श्रुतदेशादिवितथी दाप्यो द्विगुणसाहसम् ॥ उत्तमः साहसस्तस्य यः पापैरुत्तमान् क्षिपेत् । प्रमादाद्यैर्मया प्रोक्तं प्रीत्या दण्डार्धमर्हति ।। (१) अप. २।२११ वोक्तं ( चोक्तं ); व्यक. १०२ कात्यायनोशनसौ; स्मृच. ३२७ हर्षा ( धर्षा ); विर. २४६ कात्यायनोशनसौ; रत्न. १२१ स्मृचवत् ; विचि. ११० अपवत्, कात्यायनोशनसौ; दवि. २०४ वोक्तं ( चोक्तं ) नाहमेवं ( आह नैवं ) कात्यायनोशनसौ; ब्यप्र. ३८४ स्मृच- वत् ; व्यड. १२२ स्मृचवत् ; यम. ९९ स्मृचवत् विता. ७३० हर्षा (घर्षा ) वोक्तं ( चोक्तं ); सेतु. २१० वोक्तं..... यः ( चोक्तमपैति यत् ) कात्यायनोशनसौ. (२) व्यक. १०४; स्मृच. ३२८ पूर्फे ( सर्वे ); विर. २५९ तु (च); विचि. १११-२ पूर्वरानन्त्यात्तु ( सवै राजन्याच्च ) कर्तव्यं ( सर्वस्वं); दवि. २१४; सवि. ४८३ परि ( प्रति ) शेष स्मृचवत् ; सेतु. २१४ पूर्वं ( सर्व ) तु (सु); समु. १६४ स्मृचवत्. (३) व्यनि. ४८८; समु. १६१. (४) मभा. १२।११. (५) भपु. २२७।२५. (६) अपु. २२७४२६,२७.

·दण्डपारुष्यम् भवति । तैसा. वेदाः किन्तु यमयातनामनुभवति तत्सर्वं त्वत्प्रजाधीनमिति ब्राह्मणविषयकदण्डपारुध्ये दण्डविधिः वरः । यस्मादुक्तरीत्या ब्राह्मणाधिक्षेपादौ प्रत्यवायोऽस्ति 'देवा वै यज्ञस्य स्वगाकर्तारं नाविन्दन्ते शंयुं तस्मात्तन्न कुर्यात् । करणे चैतावता पूर्वोक्तपापेन युक्तो बार्हस्पत्यमब्रुवनिमं नो यज स्वगा कुर्विति । सोऽब्रवीद्वरं वृणै यदेवाब्राह्मणोक्तोऽश्रद्दधानो यजातै * अभिक्रुद्धावगोरणे ब्राह्मणस्य वर्षशतमस्वय॑म् । सा मे यज्ञस्याशीरसदिति तस्माद्यब्राह्मणोक्तोऽ अभिक्रुद्धेन, न परिहासादिना, अवगोरणे प्रहरणी श्रद्दधानो यजते शंयुमेव तस्य वार्हस्पत्यं यज्ञस्या द्यमने ब्राह्मणस्यानपराधिनः। अपराधिनः आततापिन्न- शीर्गच्छत्येतन्ममेत्यब्रवीत् किं में प्रजाया इति प्रसङ्गेन न दोष इति । वर्षशतमस्व→ नरकपतनम् । योऽपगुरातै शतेन यातयाद्यो निहनत्सहस्रेण ! समानजातीयविषयमिदम् । क्षत्रियादिभिः कृते- 'द्विगुण यातयाद्यो लोहितं करवद्यावतः प्रस्क्रय पाँसून त्रिगुणं चैव चतुर्गुणमथापि वा । क्षत्रविट्शूद्रजातीनां संगृह्णात्तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्र जाना ब्राहाणस्य वधे कृते ॥' इति प्राजापत्यम्मृतिलिङ्गात् । दिति तस्माद्ब्राह्मणाय नाप गुरेत न नि हन्यान्न वर्षाणामपि द्विगुणत्रिगुणत्वादि कल्प्यम् । अनेनैव लोहितं कुर्यादेतावता हैनसा भवति । न्यायेन ब्राह्मणेन कृते क्षत्रविट्शद्रजातीनां त्रिपादमध यस्मै देवाय यद्धविर्विहितं तस्य हविषः सांकर्यमन्त- पादमिति द्रष्टव्यम् । ब्राह्मणक्षत्रियवत् क्षत्रियवैश्ययोरपि, रेण तस्य तस्य देवस्य स्वगतं कुर्विति बृहस्पतिपुत्रं एवं क्षत्रियवश्यवद्वैश्यशद्रयोरपि कल्प्यम् । एवं सर्वस्या- शंयुनामानं प्रति देवा अब्रुवन् । तदाऽसौ शंयुरप्येवं तमस्योत्तमस्य नीचेन नीचेन वधे कृते द्रष्टव्यम् । मभा. चिन्तितवान्-- एतत्काम एतेन यज्ञेन यजेतेत्येतादृशेन ब्राह्मणेनानुक्तो यः कश्चिद्यजेत स्वेच्छयैव, यश्चान्यः आयुधेन पाणिना वा निघाते सहस्रं वर्षाणामस्वयं, श्रद्धारहितो यजते, . तयोरुभयोर्यज्ञफलं. ममास्त्विति । अधिकृतत्वात् । वरः । तत आरभ्य तत्फलद्वयं शंयुमेव प्राप्नोति । लोहितदर्शने यावतस्तत्प्रस्कन्ध पांसून संगृह्णीयात्। पुनरपि शंयुरेवमुवाच--- तदेतदुभयं मम संपन्नं, रुधिरोत्पादने कृते तद्रुधिरं ब्राह्मणादवसृत्य यावतः मदीयायाः पुत्रपौत्रादिरूपायाः प्रजायाः किं दास्यतेति । पांसून् संगृह्णीयात् पिण्डीकुर्यात् तावन्ति वर्षसहस्राणि ततो देवा अपगोरणादिकर्तुर्यातना त्वत्पुत्राधीना भव- नरकपतनं, अपरिमितकालमित्यर्थः । दोषविशेषकथनं त्विति वरं दत्तवन्तः । अपगोरण ताडनोद्योगः । प्रायश्चित्तविशेषज्ञापनार्थम् । यथाह कण्वः- 'अवगूर्य तमुद्योगं ब्राह्मणविषये यः करोति तं पुरुषं शतनिष्क- * उपरिनिर्दिष्टश्रुतिवचनं गौतमेन सायणापेक्षया अन्यथा दण्डेन यातयात् क्लेशयेत् । यो निहनत्ताडयेत्तं सहस्र- व्याख्यातमित्येतत्प्रदर्शनार्थ गौतमसूत्राणि समुतानि । निष्कदण्डेन क्लेशयेत् । यस्तु ब्राह्मणशरीरे लोहितं ताडनेन ग्राहयति, लोहितं भूमौ पतित्वा यावतः परमा- (१) गौध. २१।२०; मभा., गौमि. २११२० गोरणे ( गोरणं). णून् व्याप्नोति तावत: संवत्सरानयं पितृलोकं न प्राप्नोति, (२) गौध. २११२१, मभा. गौमि. २१।२१. (१) सं. २।६।१०।१-२. (३) गौध. २१।२२, मभा.; गौमि. २१॥२२. *निघाते सहस्रम् । ... मभा.

·१७९४ व्यवहारकाण्डम् मभा. -- न विर. २६७ चरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छं निपातने । कृच्छातिकृच्छौ कुर्वीत (१) अधोवर्णोऽनन्तरो वर्णो विप्रस्य क्षत्रिय विप्रस्योत्पाद्य शोणितम् ॥' इति प्रायश्चित्तविशेषात् इत्यादिः । पुराणशब्दोऽत्र द्वात्रिंशद्रूप्यकृष्णलपरः । दण्डविशेषो द्रष्टव्यः । विर. २५१ गौतमः अनृताभिशंसनमाक्रोश:, अङ्गमत्र जिहा, अपकृष्ट- शूद्रकृते द्विजातिविषयके वाग्दण्डपारुष्ये दण्डविधिः वर्णेषु उत्कृष्टवर्ण प्रति मिथ्यातीब्राक्रोशे जिह्वाच्छेदः, शूद्रो द्विजातीनभिसंधायाभिहत्य च वाग्दण्ड- पश्चाशतं वा दण्ड्यः, आयेषु उत्कृष्टवर्णेषु निकृष्टं प्रति पारुष्याभ्यामङ्गं मोच्यो येनोपहन्यात् * ॥ मिथ्यातीवाक्रोशे पञ्चाशत्यादः । मतान्तरमाह आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्ड: वा किञ्चित् , अत्र हेतुः, स्वामित्वादादिवर्णत्वाच्च, आसनशयनवाक्पथिषु समप्रेप्सुर्दण्ड्यः । आदिवर्णत्वाच्छूद्रापेक्षया वैश्यादीनां प्रथमवर्णत्वात् । आसनादिष्वायैस्तुल्यत्वं स्वेच्छया कामयमानः । विर. २५३ आसनादिषूच्छ्रितादिगुणेषु समत्वं, वाक्साम्यं समकालो त्रिंशत्पुराणा इत्यर्थः। एवमुत्तरत्र । आद्येष्वित्या- च्चारणं, पथि साम्यं पृष्ठतो मुक्त्वा सह गमनम् । दिना हीनवर्णस्य दण्डमुक्त्वा अधिकस्याप्युक्तः । दण्डः स्थानाद्यपेक्षया शतादर्वाग् द्रष्टव्यः । xमभा. शिष्यशासनरूपे दण्डपारुष्ये दण्ड: (२) [आदौ रत्नाकरानुवादः, तदुत्तरमेष ग्रन्थः] - 'शिष्यशिष्टिरवधेन । अशक्तौ रज्जुवेणुविद- वस्तुतस्तु, अभिशंसनमेव आक्रोशः । तस्मिन् अस. लाभ्यां तनुभ्याम् । अन्येन घ्नन्त्राज्ञा शास्यः+। त्यार्थेऽतितीव्र जिहाच्छेदोऽन्यत्र पञ्चशतपुराणो दण्डः । हारीतः विषमयोस्तुल्यवद्विकल्पानुपपत्तेः, सत्ये तु पारिशेष्यादष्टौ हीनवर्णकृतेषु उत्तमवर्णकृतेषु च वाग्दण्डपारुष्येषु पुराणा:। दण्डविधिः यद्वा पादच्छेदनेऽनृताभिशंसने इति समभिव्याहार- अधोवर्णानामुत्तमवर्णाक्रोशाक्षेपाभिभवे अष्टौ दर्शनात् पादताडने तदङ्गच्छेदः । अनृताभिशंसने पुराणाः, प्रीवासञ्जनगलस्तनकचवक्त्रग्रहणेषु पञ्चशतदण्ड इति व्यवस्थेति प्रतिभाति । त्रिंशत् । रोमोत्पाटनतर्जनावगूरणेषु त्रिषष्टिः । तथा न वा किञ्चिदिति मतं यद्यप्यसंकुचितविषय- शिखाकर्णाङ्गभङ्गच्छेदेषु द्विशतम् । पादताडनेs- मिति युकं त्रैवर्णिकोपक्रमत्वात् हेतुसाधारण्याच्चेति । नृताभिशंसने तदङ्गच्छेदः पञ्चशतं वा। आधेषु तथापि ब्राह्मणमात्रपरतया नेयम् । उपसंहारे ईशान- पादो न वा किञ्चित् । स्वामित्वादादिवर्णत्वाच । ताडने• ) पादो न वा किञ्चित् (पादोनं वा) (ईशानतमो उत्तमानामीशानतमो ब्राह्मणः । ब्राह्मण:०) : १०५ क्षेपाभिभवे (भिभवाक्षेपेषु ) सञ्जन * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च वाक्पारुष्यप्रकरणे (पृ. (भजन ) पादो न वा किञ्चित् (पादोनं वा ) मीशानतमो १७६८) द्रष्टव्यः। ब्राह्मणः (मीशानां मध्यमानामधोवर्णानामीशानतमा वामगाः); मभावत्। विर. २५१ ( क्रोशा० ) अष्टौ ( वष्टौ ) ( ग्रीवा...... + व्याख्यानं अभ्युपेत्याशुश्रूषाप्रकरणे (पृ. ८१५) ब्राह्मणः० ) : २५३ ( अधोवर्णा......पादताडने० ) पञ्चशतं द्रष्टव्यम् । ( पञ्चाशतं ) ( किञ्चित्० ) (ईशानतमो ब्राक्षणः० ) : (१) गौध. १२१५; मभा.; गौमि. १२१५, विर. २६६-७ पादो न वा कित्रित् (पादोनं वा ) दादि ( दाध); २.६९ सम ( समत्वं ) दण्ड्यः + ( शतम् ); दवि. ३२२ दवि. २०२ अधो...को ( अधमवर्णस्योत्तमवर्णानामाको ) सम...ण्ड्यः ( समत्वेसुदण्ड्यः शतम् ). ( ग्रीवा......द्विशतम् ) पाद......शंसने ( अनृताभिशंसने (२) गौध. २०४९.५१; व्यक. १०६ विद (द); १०६ विद (द); पादताडने ) वा । आयेषु ( त्वाधेषु ) तमो+( हि ) : २५४ विर. २७२ व्यकवत् ; समु. ९८. अवशिष्टस्थलादिनिर्देशः अधो......को ( अधोवर्णस्योत्तमवर्णानामाको ) गलस्तन (गल- अभ्युपेत्याशुश्रपाप्रकरणे (पृ. ८१५) द्रष्टव्यः । हस्तन ) ग्रहणेषु ( प्रहरणेषु ) पादो न वा (पादोनं) (३) ब्यक. १०३ अष्टौ (यष्टौ ) ( ग्रीवा ... ... पाद- तमो+ (हि). x गौमि.

·दण्डपारुष्यम् १७९५ विर. तमो ब्राह्मण इत्यनुवाददर्शनात् । उपदधाति इत्यत्र गृहप्रवेशनिषेधः । सर्वत्र ण्यन्तात् प्रत्ययः । इत्येते सामान्येन प्राप्तेऽअनद्रव्ये 'तेजो वै घृतम्' इत्यनुवाद दण्डाः शिष्यस्य यथामात्रं यावत्यपराधमात्रा तदनुरूपं दर्शनेन तद्विशेषपरिनिष्ठावत् । न च स्वामित्वस्यैवाय- व्यस्ताः समस्ताश्च । आनिवृत्तेः यावदसौ न ततोऽ- मित्यनुवाद इति वाच्यम् । ईशानतम इति तमोपादान पराधानिवर्तते तावदेते दण्डाः । विरोधात् । अनुवादमात्रस्य वैयर्थ्याच्च । (२) उपालभेत रूक्षोक्तिभिस्तिरस्कुर्यात् । अति- न च, यथा- 'तिलांश्च विकिरेत्तत्र परितो बन्ध- त्रासोऽतिभीत्युत्पादनम् । उदकोपस्पर्शनमतिशयितजाड्य- येदजाम् । असुरोपहतं श्राद्धं तिलैः शुद्धयत्यजेन च ॥' काले । यथामात्रं सामर्थ्यापराधानुरूपमात्रम् । इत्यत्र अजानात्मकदेशे फलसंबन्धप्रतिपादनार्थमजेनेत्य- आनिवृत्ते: अपराधस्येति शेषः । २७३ नूद्यते । तथा इह किञ्चित् प्रयोजनमस्ति तस्मात् आर्यसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्डः कामं पूर्वपूर्वो वर्ण उत्तरोत्तरस्यादित्वादभ्यर्हितत्वेन वाचि पथि शय्यायामासन इति समीभवतो स्वामी । ब्राह्मणस्तु स्वामितमः स्वामिस्वामित्वात् । दण्डताडनम्। अतस्तस्यैव दण्डाभावो वैश्यक्षत्रिययोस्तु स्वाम्यतार (१) यस्तु शूद्रो वागादिष्वायैः समीभवति, न तु तम्यानुसारी दण्डलेशोऽस्त्येवेति तात्पर्यार्थो गम्यते । न्यग्भूतः, तस्य दण्डेन ताडनं कर्तव्यम् । स दण्डेन स चायं दण्डाभावो निर्गुणशूद्रपरत्वेन व्यवतिष्ठते । ताडयितव्यः । अयमस्य दण्डः । गुणहीनस्येत्यादिवक्ष्यमाणबृहस्पतिवचनसंवादात् । अन्यत्र (२) शूद्र इत्यनुवृत्तावापस्तम्बः-- वाचीति । सर्वत्र दण्डोपदेशात् ब्राह्मणपदं च न कृषीवलादिसाधा- पूर्ववाक्ये अस्मिन्नेव विषये दण्ड्यत्वाभिधानं पारुष्य. रणजातिमात्रपरमपि तु गुणवदभिप्रायम् । तस्यैवेशान- कर्तुर्धनवत्त्वपक्षे, इदं तु निर्धनत्वपक्षे दण्डताडनमिल्य- सामर्थ्यात् । तदेवं न वेति विकल्पस्य विषयव्यवस्था- विरोधः । विर. २६९ यामष्टदोषदुष्टत्वमप्यपास्तं भवतीति चतुरस्रम् । वसिष्ठः दवि. २०२.४ वाग्दण्डपारुष्येषु दण्डसामान्यविधिः आपस्तम्बः देण्डस्तु देशकालधर्मवयोविद्यास्थानविशेषैहिंसा- दण्डपारुष्यानन्त विशिष्यशासनम् क्रोशयोः कल्प्य आगमाद् दृष्टान्ताच । अपराधेषु चैनं सततमुपालभेत । वृक्षच्छेदनिषेधः अभित्रास उपवास उदकोपस्पर्शनमदर्शनमिति पुष्पफलोपगान् पादपान् न हिंस्यात् कर्षणकर- दण्डा यथामात्रमानिवृत्तेः। णार्थ चोपहन्यात् । गार्हस्थ्याङ्गानां च । (१) अपराधेषु कृतेष्वेनं शिष्यं सततमुपालभेत- (१) माघ. २।२७।१५, हिध. २।१९; व्यक. १०६; इदमयुक्तं त्वया कृतमिति । गौमि. १२१५, विर. २६९; विचि. ११८ न इति अभित्रास इति । अभित्रासो भयोत्पादनम् । उप- (ने च); दवि. ३२२ (वाचि० ) ण्डता ( ण्डस्ता ); वासो भोजनलोपः । उदकोपस्पर्शनं शीतोदकेन स्नापनम्। सेतु. २२० विचिवत्. अदर्शनं यथा आत्मानं न पश्यति तथा करणम् । (२) वस्मृ. १९४७. (१) आध. १।८।२९-३०; हिध. १८ नमद (नान्यद); (३) वस्मृ. १९९८-९ (ख ) स्याङ्गानां च (स्थ्यं गां व्यक. १०६, विर. २७२ अमि ( अति ) ( उपवास च); व्यक. १०९ पुष्पफलो ( फलपुष्पो) गानां (); ( अदर्शनं० ); विचि. ११९ अभि......मिति ( अतित्रास- विर. २८६ पुष्प...नां च (फलपुष्पोपगमान् वृक्षान् न मुपवासमुदकोपरपर्शनमिति); व्यप्र. ३७८ अभि ( अति ) हिरयात्कर्षणार्थ वोपहन्यात् । गार्हस्थ्याने च); दवि. २३० ( अदर्शनं०.) मात्रमानिवृत्तेः ( तन्मात्रनिवृत्तिः); व्यउ. ( फलपुष्पोपयोगान् पादपान हिंस्यात् ) एतावदेव १.१८ व्यप्रवत् । सेतु. २२१ चैनं ( चैवं) शेषं विचिवत् . पुष्पफलो ( फलपुष्पो ) णकरणार्थ (णार्थ ) चोप (वोप ) ) ३२५ ·१७९६ व्यवहारकाण्डम् वा, विर. .. कर्पणाथै कृषिहेतुहलाद्यर्थम्। संभवासंभवनिमित्तक (२) सजातीयविषयं सर्वमेतत् । 'हीनवर्णोऽधिक- विकल्पपरो वाशब्दः । गार्हस्थ्याङ्गं गृहस्थकर्म दृष्टमदृष्टं वर्णस्य येनाङ्गेनापराधं कुर्यात् तदेवास्य शातयेत्' इति येन गृहोपकरणं यज्ञोपकरणं च सिद्धयति । लक्ष्मी- सामान्यसूत्रात् । वै. धरेण तु कापापणमिति पठितम् । तन्न अग्रिमस्वरसभङ्ग पादकेशांशुककरलुण्ठने दश पणान् दण्ड्यः । प्रसङ्गात् प्रकाशहलायुधपारिजातविरोधान्मूलस्मृत्यदर्शना- शोणितेन विना दुःखमुत्पादयिता द्वात्रिंश- चोपोक्षितम् । २८६ पणान् । सह शोणितेन चतुःषष्टिम् । विष्णुः करपाददन्तभने कर्णनासाविकर्तने मध्यमम् । चेष्टाभोजनवाग्रोधे प्रहारदाने च । हीनवर्णकृतेपु उत्तमवर्णकृतेषु च दण्डपारध्येषु दण्डविधिः । आयसाम्यप्रेप्सुशूद्रस्य दण्डः । "नेत्रकन्धराबाहुसक्थ्यसभङ्गे चोत्तमम् । उभय- हीनवर्णोऽधिकवर्णस्य येनाङ्गेनापराधं कुर्यात्त- नेत्रभेदिनं राजा यावजीवं बन्धनान्न विमुञ्चेत् । देवास्य शातयेत्। तादृशमेव वा कुर्यात् । एकासनोपवेशी कट्यां कृताङ्को निर्वास्यः । (१) शोणितेनेति । एतत्तु शस्त्रकरणकदुःखोत्पादने। निष्ठीव्योष्ठद्वयविहीनः कार्यः। अवशर्धयिता च विर. २६४ गुदहीनः । (२) नेत्रेति । पादमूलयोः संधि: सक्थि । तादृशं प्रहारोधमनपादादिलण्ठनकरादिभग चेष्टादिरोधमहारादिषु यादृशमन्यं कृतवान् । विचि. ११६ दण्डविधिः (३) प्रहारदाने च नेत्रकन्धरासक्नामिति चकारो हस्तेनोद्गूरयित्वा दश कार्पापणान् । पादेन मध्यममित्यस्यानुप्रकर्षक: । भङ्गे चंति नेत्रादीनामित्य विंशतिम् । काष्ठेन प्रथमसाहसम् । पाषाणेन न्वयः । दवि. २५७ मध्यमम् । शस्त्रेणोत्तमम् । (१) विस्मृ. ५।६५. (१) अधमो यदा शस्त्रेणोत्तमस्योट्गूरणं करोति, (२) विस्मृ. ५।६६-७; व्यक. १०५ शोणितेन विना तदा असौ उत्तमसाहसं दण्ड्य इति शस्त्रेणोत्तममित्य- (दण्ड्यः शोणितेन विना); विर. २६४ द्वात्रिंशत्प ( त्रिशतं प ) विर. २६३ शेष व्यकवत् ; विचि. ११५ विरक्त ; दवि. २५५ व्यकवत ; वीमि. २॥२२९ द्वात्रिंशत्प (त्रिशतं प); व्यप्र. ३७२ ता जानां (ङ्गे); सेतु. २९४ पुष्प...नां च ( फलपुष्पोपभोगात् ( ला ); व्यउ. ११३ व्यप्रवत् ; सेतु. २१८ विरवत् . वृक्षान्न हिस्यात् , कर्षणार्थ वोपहन्यात् गार्हस्थ्यस्याङ्गे च ). (३) विस्मृ. ५।६८; दवि. २५० विक ( वक ). (१) विस्मृ. ५/१९. (४) विस्मृ. ५।६९; अप. २।२२०, दवि. २५७ (२) विस्मृ. ५।२०-२२; व्यक. १०६ (निष्टीव्यो... (च० ). हीनः०); विर. २६८ व्यकवत् ; दवि. ३२२ . एका (५) विस्मृ. ५।७०-७२; अप. २१२१९ ( नेत्र...... ( उत्कृष्टेन एका ) धेशी + ( अपकृष्टजः ). त्तमम्') 'बन्ध...श्चेत् ( न मुञ्चेद्वन्धनात् ) : (३) विस्मृ. ५।६०-६४ ( क ) यित्वा ( यिता ), (ख) सक्थ्यंस ( सक्थि ) ( उभय ... कुर्यात्०); व्यक. १०५ नोद्गुरयित्वा ( नावगोरयिता ); व्यक. १०५ तिम् (तिः) सक्थ्यंस ( सक्लां ); विर. २६५ सक्थ्यंस ( सवनां च ) विमु ( पापाणेन मध्यमम०); विर. २६३ व्यकवत् ; विचि. ! (मु); दीक. ५६ ( नेत्रक...त्तमम् ) भदिनं (भेदक) याव... ११३-४ द्गुरयित्वा (दोरथिता ) ( पाषाणेन मध्यमम् ) चेत् ( बन्धनात् यावज्जीवं न मुछेत् ); विचि. ११६ कन्धरा' समम् ( त्तमसाहसम्); दवि. २५० त्वा+(तु) (पाषा ( स्कन्ध ) सक्थ्यसभङ्गे ( सक्थिमनेषु ) बन्ध...ऋत् ( न बन्ध- णेन मध्यमम्); व्यप्र. ३७२ ( पाषाणेन मध्यमम् ); | नान्मोचयेत् ) ( वा० ); दवि.२५७ बाहुसक्थ्यंस (सबमां च ) व्यउ. ११३ व्यप्रवत् ; सेतु. २१६ त्तमम् ( समसाहसम् ) भेदिनं (भजन) विमु (मु); सेतु, २१९ राबा. भङ्गे शेपं व्यप्रवत् . (रसक्थिमनेषु) भेदिनं (भेदनं) विमुञ्चेत् ( मोचयेत् ) (वा.). स्यार्थः । २॥२२० ·दण्डपारुष्यम् विर. २७९ विर. २७८ ... पकं वहनां प्रहरतां दण्ड: गंजावोष्ट्रगोघाती त्वेककरपादः कार्थः। विमांस- एक बहूनां निघ्नतां प्रत्येकमुक्ताद्दण्डाद द्विगुणः। विक्रयी च । उत्क्रोशन्तमनभिधावतां तत्समीपवर्तिनां संसरतां (१) विमांस' विमद्धमांसं वशगालादिमांसमिति च। यावत् । प्रत्येकम्य प्रत्येकमित्यर्थः । स्मृच. ३२९ (२) विरुद्धमसिं श्वविवराहादेलद्विक्रयशीलो पुरुषपीडायां पीडायां पशुपशिकीया गादिपु बदर: विमांसविक्रयी। वै. सर्व च पुरुपपीडाकरास्तदुत्थानव्ययं दद्युः । ग्राम्यपशुघाती कार्षापणशतं दण्ड्यः। पशु- ग्राम्यपशुपीडाकराश्च । स्वामिने च तन्मूल्यं दद्यात् । पशूनां पुंस्त्वोपघातकारी च । ग्राम्यपशुपीडातिशयेन पशुमरगे स्वाह--- ग्राम्येति । कार्षापणशतं दण्ड्य इत्यनुवृत्तौ विष्णु:-- पशूना- स्मृच. ३२९ मिति । पुंस्त्वोपघातोऽण्डच्छेदः । आरण्यपशुधाती पञ्चाशतं कापणान् । पक्षि- (१) विस्मृ. ५।७३-४ (ख) भिन्न (विघ्न ); अप. घाती मत्स्यघाती च दश कापणान । कीटोप- २।२२१ निन्न (न) कमुक्ता (कं स्वोक्ता ) (संसरतां० ); घाती कापणम् । व्यक. १०६ निघ्न (विन ) मुक्ताद्दण्डाद ( श उक्तो दण्डो) मरतां (सतां) च (वा): स्मृच. ३२९ बहनां निवता (2) विस्मृ. ५।४८-९; अप. २।२२६ गजाश्वो (अश्वी); (Rii बहुनां ) मुक्तादण्डाद ( स्याक्तदण्डो) ( उत्क्रो...च०); व्यक. १०७ त्वं (थे); विर. २७९ गजा......कर (गवाश्व- विर. २६९ निन (विघ्न ) मुक्ताद्दण्डाद् (श उक्तो दण्डो) गजोष्ट्रोपघाती चैक ); पमा. ४२३ गो......कार्यः ( गोधाते. गरनां ( सतां ); रत्न. १२२ मुक्तादण्डाद् ( स्योक्तो दण्डो) ऽप्येकपादः ) विमांस ( मांस ); विचि. १२२ गजा ( अना) (संसरतां०); दवि. २४९ मुक्ताद ( स्योक्तद) ( उ.को... (गो.) त्वे (ो ); व्यनि. ४९६ त्वेककर (क) विमांस 'च.): ३०२ मुक्ताद ( स्योक्तद) ( संसरतां०); व्यप्र. (मांस ); दवि. २२२ श्वोष्ट्र...... कर (श्वगवोष्ट्रोपघाती चक) ३७५ निन्न (न) मुक्ताद्दण्डाद् (श उक्तो दण्डो ) (विमा......च.) : ३०९ ( गजा. कार्य:०); व्यप्र. उत्रो (क्रो) संसरतां (सतां); व्यङ. ११४ निघ्न (न) ३७७ (च०); व्यउ. ११६ गजा (गवा ) (गो०) (च०); मुक्तद्दण्डाद् (श उक्तदण्डो) संसरतां च ( सतां वा); व्यम. बाल. २१२२९ (च०); सेतु. २२४ (च०) शेषं विचिवत् ; १०० मुक्ताद्दण्डाद् (श उक्तो दण्डो) (उत्क्रो......च०); विव्य. ५० गजा ( अजा) ले (ए) ( विमां ... च.). विता. ७३८ मुक्ता......गुणः (श उक्तो द्विगुणो दण्डः ) (२) विस्मृ. ५।५०-५१ (च०); अप. २१२२६ म्य उत्को (द्विगुण उत्क्रो ) संसरतां (शत); समु. १६२ स्मृचवत्. (म) ती+(च) ने च (नश्च); ब्यक. १०७ ती+(च) (२) विस्मृ. ५७५-६; व्यक. १०६; स्मृच. ३२९ पणशतं (पणं); स्मृच. ३२९ पणशतं ( पणं) ने च (नश्च); स्थान (त्थं) दद्युः (दाप्याः); विर. २७१ स्तदु (स्समु); विर. २७९ ने च (नश्च); पमा. ४२० घाती (पाते) पमा. ४२० रतदु (स्समु) दधुः (दाप्याः); रत्न. १२२ पणशतं (पणं) च (तु) : ४२३ पणशतं दण्ड्यः ( पणम् ) (२०) शेषं पमावत् ; दवि. २२१ च पु (पु) स्सदु (स्समु); ने च तन्मू (नश्च पशुमू); विधि. १२२ म्य (म ) ती+(च) व्यप्र. ३७५ च पु (पु) शेषं पमावत् ; विता. ७४१ ने च (नः); व्यनि. ४९६ ती+(च) ने च (नश्च); ( समुत्थानव्ययं दाप्यो ग्राम्यं पशुपीडाकरश्च ) एतावदेव; दवि. २२२ विरवत् ; व्यप्र. ३७५ पणशर्त (पणं) च (त): -समु. १६३ स्मृचवत्. ३७७ भ्य (म) ती+(च); व्यउ. ११५ व्यप (१.३७५) (३) विस्मृ. ५।११९ (ख) (च०); अप. २।२२६ वत् : ११६ म्य (म); बाल. २१२२९ म्य (म); सेतु. (च०); व्यक. १०७ अपवत् ; विर. २७८ अपवत् : ३५५ २२४ ती+(च) (च०). स्त्वोप (स्त्वाभि); पमा. ४२३ अपवत् ; विचि. १२२; (३) विस्मृ. ५।५२-४ ती का (ती च का); अप.२।२२६ • व्यनि. ४९६ स्त्वो.........च (स्त्वघाती); व्यप्र. ३७७ पञ्चाशतं कार्षापणान् (पञ्चशतं कार्षापणानाम् ); व्यक. १०७ घातकारी च (घाती); न्यउ. ११६ व्यावत् । सेतु. २२४; शतं (शत्); विर. २७९ आर (अर) शतं कापिणान् समु. १६३ व्यप्रवत्. (शतं कार्षापणानाम् ) पमा. ४२३ विधि. १२२ आर ( अर) - ... .

·१७९८ व्यवहारकाण्डम् विर. २८६ अतजीविनामष दण्ड इति कृत्यसागरस्मृतिसारौ। शङ्खलिखितौ हलायुधस्त्वाह---परपरिगृहीतकीटमत्स्यादिवधे दण्डोऽयं प्रहारोधमने निपातने च दण्डः स्वामिने मूल्यदानाभिधानादिति । दवि. २२२ प्रहारोद्यमे षट्पञ्चाशन्निपातने तद्विगुणम् । वृक्षवल्लीतृणादिच्छेदे दण्डविधिः प्रन्हियतेऽनेनेति प्रहारोऽश्मदण्डादिः, षट्पञ्चाशत् फलोपभोगद्रुमच्छेदी तूत्तमसाहसम् । पुष्पोप- षडधिकपञ्चाशत् , इदं चोत्तमवर्णेनाधमवर्णस्य दण्डो- भोगद्रुमच्छेदी मध्यमम् । वल्लीगुल्मलताच्छेदी धमने बोद्धव्यम् । *विर. २६३ कार्षापणशतम् । तृणच्छेद्येकम् । सर्वे च कौटिलीयमर्थशास्त्रम् तत्स्वामिनां तदुत्पत्तिम् । दण्डपारुष्यम् (१) सर्वे फलोपभोगद्रुमच्छेदकादयः, तत्स्वामिनां देण्डपारुष्यम् । दण्डपारुष्यं स्पशेनमवगूर्ण छिन्नद्रुमादिस्वामिनां, तदुत्पत्ति फलोपभोगद्रुमाद्युत्पत्ति प्रहतमिति । पुनः प्ररोपितद्रुमादिभोगकालपर्यन्तं दाप्या इति शेषः । नाभेरधःकायं हस्तपक्कभस्मपांसुभिरिति स्पृशत- स्मृच. ३३० स्त्रिपणो दण्डः । तैरेवामेध्यैः पादष्ठीविकाभ्यां (२) दद्युरिति शेषः। च षट्पणः । छर्दिमूत्रपुरीषादिभिर्द्वादशपणः । (३) इहास्वामिकेषु वृक्षलतादिषु स्वयं परद्वारा वा नाभेरुपरि द्विगुणाः । शिरसि चतुर्गुणाः समेषु । छिन्नेषु छेत्तुर्दण्डो विध्यतिक्रमात् तेषामपि वृथाच्छेदस्य विशिष्टेषु द्विगुणाः । हीनेषु अर्धदण्डाः । निषिद्धत्वात् । 'फलपुष्योपयोगान् पादपान हिंस्यात् ' परस्त्रीषु द्विगुणाः । प्रमादमदमोहादिभिरर्ध- इत्यादिवसिष्ठादिवचनदर्शनात् । 'फलदानां तु वृक्षाणां दण्डाः । छेदने जप्यमृक्शतम् । गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां पादवसहस्तकेशावलम्बनेषु षट्पणोत्तरा दण्डाः । च वीरुधाम् ॥' इत्यादिप्रायश्चित्तोपदेशाच्च । स च पीडनावेष्टनाखनप्रकर्षणाध्यासनेषु पूर्वः साहस- दण्डः प्रकीर्णकप्रकरणे विस्तरेण वक्ष्यते । सस्वामिकेषु दण्डः । पातयित्वाऽपक्रमतोऽर्धदण्डाः । तु तत्स्वामिने तत्प्रतिनिधितन्मूल्ययोरेकतरदानमपीति * दवि. विरवत् । दवि. २३० (४) फलैरुपगम्यन्त इति फलोपगमाः । फलोप- तूत्तम (तूत्तमं ) ध्यमम्+( साहसम् ); रत्न. १२३ फलोप कारिणः पनसाम्रादयः । पुष्पैरुपगम्यन्त इति पुष्पोप- चेकम् + (कार्षापणम् ); दवि. २३० (फलोपगद्रुमच्छेदी (फल) ध्यमम् (ध्यमसाहसम्); विचि. १२३ भोग (ग) गमाः । पुष्पोपकारिणश्चम्पकादयः। वै. तूत्तमसाहसम् ) एतावदेव : ३२४ विरवत् ; मच. ८१२८५ पञ्चा (च पञ्चा ) पक्षि ... ... णान् (पक्षिमत्स्यघाती च दश च्छेदी तू (च्छेत्ता तू) बेकम् ( पणम् ) ( सर्वे ... ...त्तिम्०% कार्षापणम् ) (कीटो... ... णम्०); व्यनि. ४९६ आर व्यप्र. ३७६ पुष्पो ... ... मम् (पुष्पोपभोगच्छेदी मध्यमसाह- ( अर) पना ... णान् (कार्पापणपञ्चाशतम् ) कीटो (क्रीडो); सम् ) सर्वे च (सर्वे ); व्यउ. ११६ थेकम् (वर्धकम् ) शेष दवि. २२२ आर (अर); व्यप्र. ३७७ व्यकवत् ; व्यउ. व्यप्रवत् ; विता. ७४५ भोग ( भोग्य ) पुप्पोपभोगद्रुम ११६ व्यकवत् ; बाल. २।२२९; सेतु. २२४ दविवत, (पुष्पोपभोग्य ) सर्वे च ( सर्वे ); सेतु. २९४ तू (उ) सर्वे च (१) विस्मृ. ५।५५-९ भोग (गम); अप. २१२२९ ( सर्वे ); समु. १६३ पुष्पो... मम् (पुष्पोपभोगच्छेदी साहसम्+( दण्ड्यः ) पुष्पो... ... द्रुम (पुष्पोपभोग); व्यक. मध्यमसाहसम्). १०८ भोग (ग); स्मृच. ३३० पुप्पो... ... ...ध्यमम् (पुष्पो (१) व्यक. १०५ षट् ... ... णम् (पटकं च संनिपाते पभोगच्छेदी मध्यमसाहसम् ) छेकम् (च); ममु. ८।२८५ तु द्विमाषकः ); विर. २६३, दवि. २५१; सेतु. २१५ तूत्तम (तूतम ) थेकम् + (कार्षापणं च ) ( सवे.... ...तिम्०); तद्धि (द्वि). विर. २८५ भोग (ग) ध्यमम् (ध्यमसाइसम्); पमा. ४२६ (२) कौ. ३।१९. विशेषः।

·दण्डपारुष्यम् १७९५ त्यादि । साहसः । शूद्रो येनाङ्गेन ब्राह्मणमभिहन्यात् तदस्य छेद- दुःखमशोणितमुत्पादयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः । येत् । अवगूणे निष्क्रयः, स्पर्शेऽर्धदण्डः। तेन शोणितोत्पादने द्विगुणः अन्यत्र दुष्टशोणितात् । चण्डालाशुचयो व्याख्याताः । मृतकल्पमशोणितं प्रतो हस्तपादपारश्चिकं वा दण्डपारुष्यमिति सूत्रम् । दण्डग्रहणं हस्तादेरप्युप- कुर्वतः पूर्वः साहसदण्डः । पाणिपाददन्तमङ्गे लक्षणम् । दण्डहस्तादिभिः प्रहरणमिति सूत्रार्थः। तस्य कर्णनासाच्छेदने व्रणविदारणे च अन्यत्र दुष्ट- त्रीन् प्रकारानाह-- दण्डपारुष्यमिति । स्पर्शनं केवलं व्रणेभ्यः । परामर्शनं, अवगूर्ण उद्यमनं, प्रहतं ताडनम् । सक्थिनीवाभञ्जने नेत्रभेदने वा वाक्यचेष्टा- नाभेरित्यादि । तस्य, अधःकाय हस्तपङ्कभस्मपांसुभिः भोजनोपरोधेषु च मध्यमः साहसदण्डः । समु- तत्प्रकारैश्च, स्पृशतः त्रिपणो दण्डः । तैरेवामेध्यै- स्थानव्ययश्च । विपत्तौ कण्टकशोधनाय नीयेत । रिति । हस्तादिभिरेवाशुद्धैः, स्पृशतः, पादष्ठीविकाभ्यां महाजनस्यैकं घनतः प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः । च पादेन मुखकफादिनिरसनेन च, स्पृशतः, षट्पणः । अवगूर्णविधिमाह-- हस्तेनेत्यादि । करेण अवगूर्ग छदीत्यादि स्पष्टम् । उद्यमने, त्रिपणावरो द्वादशपणपरो दण्डः । पादेनावगूग, समेषु दण्डमुक्त्वा उत्कृष्टादिष्वाह- विशिष्टेप्षि- द्विगुणः चतुर्विंशतिपण: । दुःखोत्पादकेन द्रव्येण कण्टकादिना, अवगुणे, पूर्वः साहसदण्डः । प्राणाबाधि- पादेत्यादि । पादादीनां ग्रहणेषु, षट्पणोत्तराः यथो- केन प्राणबाधाकरेण सर्पादिना, अवगूर्णे, मध्यमः त्तरं षट्पणाधिकाः पादग्रहणे षट् वस्त्रग्रहणे द्वादश हस्तग्रहणेऽष्टादश केशग्रहणे चतुर्विंशतिरिति रीत्या काष्ठेत्यादि । काष्ठादीनां षण्णामन्यतमेन, दु:स्त्र दण्डाः। अशोणितं अरक्तं, उत्पादयतः, चतुर्विंशतिपणो दण्डः । पीडनावेष्टनाञ्जनप्रकर्षणाध्यासनेष्वित्यादि । अवमर्दने शोणितोत्पादने, द्विगुणः अष्टाचत्वारिंशत्यणः । अन्यत्र परिवेष्टने कज्जलादिलेपने भूप्रकर्षणे देहोपर्यारुह्योपवेशने दुष्टशोणिताद् दुष्टशोणितातिरिक्ते विषये, कुष्ठादिदुष्ट- च, पूर्वः साहसदण्डः । पातयित्वाऽपक्रमत: भूमौ शोणितोत्पादने तु न द्विगुण:, किन्तु अर्धमौचित्यात् । निपात्यापक्रमणाद्, अर्धदण्ड: अर्धप्रथमसाहसदण्डः। मृतकल्पमिति । मृततुल्यत्वं यथा भवेत्तथा, शूद्र इत्यादि स्पष्टम् । अवगूर्ण इति । हस्ताद्यङ्गो- अशोणितं अरक्तं, नतः, हस्तपादपराञ्चिकां हस्तस्य द्यमने, निष्क्रयः एकाङ्गवधनिष्क्रयः कण्टकशोधने पादस्य वा पराञ्चिका पराञ्चनं अन्यथाभावं संधि- वक्ष्यमाणो दण्डः । स्पर्श उद्यतहस्तादिना स्पर्शनमात्रे, विघटनमिति यावत् । परोपसृष्टादश्वेर्धात्वर्थनिर्देशे अर्धदण्डः अर्धनिष्क्रयः । तेन उक्तविधिना, चण्डाला- ण्वुल् । पारश्चिकमिति पाठे त्वर्थव्युत्पत्ती चिन्त्ये । तां वा शुचयः चण्डालप्रभृतयोऽशुचयः अर्थाद् ब्राह्मणाभिः कुर्वतः, पूर्वः साहसदण्डः । पाणिपादेत्यादि । पाण्यादि- हननं स्वाङ्गेन कुर्वाणाः, व्याख्याताः विहितदण्डा भने, कर्णनासाच्छेदने, दुष्टवणव्यतिरेकेण व्रणानामुद्भेदने वेदितव्या: । अनया रीत्या तेषामपि दण्डा यथोचित- च, पूर्वः साहसदण्ड इति वर्तते । कौ. सक्थीत्यादि । ऊरुकण्ठभने नेत्रभेदने वा वचन-- हस्तेनावगूर्णे त्रिपणावरो द्वादशपणपरो दण्डः। संचरणाभ्यवहरणशक्तिप्रतिबन्धेषु च मध्यमः साहस पादेन द्विगुणः । दुःखोत्पादनेन द्रव्यण समुत्थानव्ययश्च यथावत्कार्यक्रियापाटवं साहसदण्डः । प्राणाबाधिकेन मध्यमः । समुत्थानं तत्प्रत्त्यापत्त्यों व्ययश्च, अपराधिना देयः । काष्ठलोष्टपाषाणलोहदण्डरज्जुद्रव्याणामन्यतमेन विपत्ताविति । मरणे, कण्टकशोधनाय कण्टकशोधनोक्त- (१) कौ. ३११९. विधानाय, नीयेत । मूह्या इत्यर्थः। पूर्वः दण्डः व्य.की. २२६ ·व्यावहारकाण्डम् तच्च : महाजनस्येति । जनसमूहस्य, एकं जनं, प्रतः, हृतद्रव्यायत्तीकरणं वा, नाभियोज्यः अभियोक्तुमहों न प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः एकस्यैकं नतो यो दण्डस्तद्विगुणो भवति । इत्याचायाः । दण्डः। को. कलहानुप्रवेशलक्षणापराधकारिणः अपराधः पर्युषित पर्युषितः कलहोऽनुप्रवेशो वा नाभियोज्य इत्येतावता मोक्षणं न भवति, किन्तु चिरादपि सोऽभि- इत्याचार्याः । योज्य एवेत्येवं स्वमतमाह---नास्त्यपकारिण इत्यादि । नास्त्यपकारिणो मोक्ष इति कौटल्यः । कलह इति । कलहे, पूर्वागतः पूर्वावेदकः, जयति । कलहे पूर्वागतो जयति, अक्षममाणो हि कुतः हि यतः, अक्षममाण: प्रधावति परकृतमाबाधम- प्रधावति । इत्याचार्याः । नेति कौटल्यः । पूर्व सहमानो धर्मस्थायावेदयितुं त्वरित: पूर्व गच्छति, पश्चाद् वागतस्य साक्षिणः प्रमाणम् । असाक्षिके. अर्थात् पश्चादागतः पराजयते । इत्याचार्याः । घातः कलहोपलिङ्गानं वा । नेति कौटल्य इति । पूर्वागमनं पश्चादागमनं वा घाताभियोगमप्रतिब्रुवतस्तदहरेव पश्चात्कारः । यद्यकिञ्चित्कर, किं तर्हि तत्त्वनिर्णयसाधनमित्याकाङ्क्षा- कलहे द्रव्यमपहरतो दशपणो दण्डः । यामाह ----पर्व पश्चाद्वेत्यादि। असाक्षिके घातः कलहोप- क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां तच्च तावश्च दण्डः । लिङ्गनं वेति । साश्यभावे घातदर्शनेन तत्त्वनिर्णयः स्थूलकद्रव्यहिंसायां तच्च द्विगुणश्च दण्डः । घातादर्शने लिङ्गैः कलहस्याभ्यूहनम् । वस्त्राभरणहिरण्यसुवर्णभाण्डहिंसायां घाताभियोगमिति । घातविषयमभियोग, तदहरेव पूर्वश्च साहसदण्डः । तस्मिन्नेव दिने, अप्रतिब्रुवत:, पश्चात्कारः पराजयः । परकुड्यमभिघातेन क्षोभयतत्रिपणो दण्डः । कलह इत्यादि । कलहायमानयोयोद्रव्यमपहरतोऽ- छेदनभेदने षट्पणः । पातनभञ्जने द्वादशपणः न्यस्य दशपणो दण्डः । अपहृतद्रव्यप्रत्यानयनं तु प्रतीकारश्च । सिद्धमेव । इह 'द्विशतपणो दण्डः' इति तु भाषानुसारेण 1. दुःखोत्पादनं द्रव्यमन्यवेश्मनि प्रक्षिपतो द्वादश- पाठोऽनुमेयः । पणो दण्डः । प्राणाबाधिकं पूर्वः साहसदण्डः । क्षुद्रकेत्यादि । क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां क्षुद्रकद्रव्याणां क्षुद्रपशूनां काष्ठादिभिर्दुःखोत्पादने पणो द्विपणो पुष्पफलादीनां हिंसायां कलहकारिभिरुपहनने, तच वा दण्डः । शोणितोत्पादने द्विगुणः । हिसितं क्षुद्रद्रव्यं च स्वामिने देयमिति शेषः । तावच्च महापशूनामेतेष्वेव स्थानेषु द्विगुणो दण्डः, तत्परिमाणं. द्रव्यं च दण्डो भवति । समुत्थानव्ययश्च । स्थलकेत्यादि । कालायसादिस्थूलकद्रव्यहिंसायां, तच्च, पुरोपवनवनस्पतीनां पुष्पफलच्छायावतां प्ररोह- द्विगुणः तद्रव्यद्विगुणो दण्डश्च । च्छेदने पट्पणः । क्षुद्रशाखाच्छेदने द्वादशपणः । , वस्त्राभरणेत्यादि शोणितोत्पादने द्विगुण इत्येतदन्तं पीनशाखाच्छेदने चतुर्विंशतिपणः । स्कन्धवधे पूर्वः सुबोधम् । 'पातनभाने द्वादशपणः' इति क्वचिन्न साहसदण्डः । समुच्छित्तौ मध्यमः । पुष्पफलच्छायावद्गुल्मलतास्वर्धदण्डः । पुण्य महापशूनामिति । गवादीनां, एतेष्वेव स्थानेषु दु:खो- स्थानतपोवनश्मशानद्रुमेषु च । त्पादनादिषु क्षुद्रपशक्तेषु विषयेषु, द्विगुणो दण्डः । सीमवृक्षेषु चैत्येषु द्रुमेष्वालक्षितेषु च । समुत्थानव्ययश्च तत्स्वस्थीकरणार्थों व्ययश्च देयः । त एव द्विगुणा दण्डाः कार्या राजवनेषु च ॥ पुरोपवनेत्यादि । प्ररोहच्छेदने पल्लवच्छेदने, स्कन्ध- पर्युषित इति । चिरातीतः, कलहः, अनुप्रवेशो वा वधे प्रघाणभञ्जने । समुच्छित्तौ उन्मूलने । शेषं स्पष्टम् । (१) कौ. पुष्फफलच्छायावद्गुल्मलताविति । पुष्पादिमत्सु पठ्यते । ३११९.

·दण्डपारुष्यम् मधा. स्तम्बेषु वलीषु च विषये प्ररोहच्छेदनादौ, अर्धदण्डः ! तं चेद्धिस्यादनेन केनचित् साक्षाद्दण्डखड्गादिप्रहरण- वनस्पत्युक्तदण्डस्यार्धम् । पुण्यस्थानतपोवनश्मशानद्रुमेषु व्यवधानेन वा तदङ्गमम्य छेत्तव्यम् । हिंसा च क्रोधेन च, अर्धदण्ड इति संबध्यते । प्रहरणं, ताडनेच्छया हस्तायुद्यम्य वेगेन निपातनं न सीमवृक्षेष्वित्यादिरध्यायान्तश्लोकः सुबोधः । को. मारणमेव । तत्तदिति वीप्सा अङ्गमिति छेत्तव्यमिति मनुः चैकत्वविवक्षा मा विज्ञायीति, तेनानेकेनाङ्गेन प्रहरणेऽ- शद्रकृतेपु त्रैवणिकविषयकदण्डपारुष्येषु दण्डविधिः । नेकस्यैव छदः । अनुशासनमुपदेशः, मनुकृतैषा मर्यादा। आयसाम्यप्रेसुशद्रस्य दण्डः । अनुशासनग्रहणं कारुणिकस्य राज्ञः प्रवृत्त्यर्थम् । मधा. एष दण्डविधिः प्रोक्तो वाक्पारुष्यस्य तत्त्वतः । (२) अन्त्यजः शुद्रो येन केनचिद्धम्तपादादिना अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् ।। वा न साक्षाद्दण्डादिना व्यवहितेन वा द्विजमेव प्रहरेत्तत्त- (१) दण्डपारुष्यं दण्डेन दुःखोत्पादनं, यथा देवाङ्गमस्य छेदनीयमित्यवं मनुसंबन्धी उपदेशः । *गोरा. कण्टकादेः परुषस्य स्पर्शः पीडाकर एवं पीडाकरत्व- मनुग्रहणमादरार्थ, अस्यैवोत्तरप्रपञ्चः । सामान्यात् पारुष्यशब्दप्रयोगः। तत्र निर्णयो दण्ड (३) द्विजातिमात्रस्यापराधे शूद्रस्याङ्गच्छंदविधाना. विशेषनिर्णयः । पूर्वप्रकरणोपसंहारापरोपन्यासार्थः श्लोकः। द्वैश्यस्यापि क्षत्रियापकारिणोऽयमेव दण्डस्तुल्यन्यायत्वात्। xमिता. २।२१५ (२) एषोऽनन्तरो वाक्संबन्धिनः पारुष्यस्य दण्ड. (४) अत्र च श्रेयांसमिति वचनात् क्षत्रियवैश्य- प्रकागे यः प्रागुक्तोऽस्मादनन्तरं हस्तकाष्ठशत्रादि- पीडाकरमान शद्राङ्गं छेद्यम् । अप. रा२१५ संबन्धिनः पारुप्यस्य दुःखोत्पादनहतोः ताडनहिंसना (५) अथ दण्डपारुण्यभाह-- येन केनचिदिति । देर्दण्डनिर्णयं वक्ष्यामि। *गारा. श्रेयांस स्वस्य पूर्ववर्गम् । अन्त्यजस्तस्मादपरवर्णः। नन्द. (३) तत्त्वतो धर्मतः। मवि. (६) अन्त्य जः शद्रः श्रेष्ठं विप्रं यन केनचित् (४) दण्डपारुष्यस्य प्रतिव्यक्ति दण्डनिर्णयं अत अङ्गन हिंस्यात् करेण पादन वा तत्तदेव अङ्गमस्य ऊर्थ प्रवक्ष्यामीत्यर्थः । दण्डपारुप्यव्यक्तयस्तु दिङ्मावत: शुद्रस्य छत्तव्यं, तन्मनोग्नुशासनम् । परिशिष्टकारण प्रदर्शिताः-- 'दुःखं रक्त वणं भङ्गं पाणिमुद्यम्य दण्ड वा पाणिच्छेदनमर्हति । छेदनं भेदनं तथा। कुर्याद्य: प्राणिनां तद्धि दण्डपारंध्य पादेन प्रहरन कोपात पादच्छेदनमर्हति ।। मुच्यते ॥ स्मृच. ३२७ * मम., रमृच., वि., पमा., दवि., मच., व्यप्र. येन केनचिदङगेन हिंस्याच्छ्यांसमन्त्यजः । गोरावत् । छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ।। x सवि. मिनावत्। (१) अन्त्यजः शूद्रश्चण्डालपर्यन्तः । श्रेष्ठः त्रैवर्णिकः । रानयात् । तदङ्ग नाम छेतब्धं तमनारनुशासनम् ॥ ); उ. २।२७।१४ गाभिवत; स्मृच. ३२८; विर. २६८; पभा. * ममु., मच. गौरावत् । ४१७ यांत (चछेष्ठ ); रत्न. १२२, विचि. ११७; (१) मस्मृ. ८१२७८स्मृच. ३२७; विर. २५९, स्मृचि. २३ पमावत् ; दवि. २५२, नृप्र. २७३, सवि. सवि. ४८० तत्व ( सत्त्व ); संतु. २१४; समु. १६१. ४८१ भृगु, व्यप्र. ३७४, व्यउ. ११४; व्यम. १००% (२) मस्मृ. ८।२७९ च्छेयांस । चेच्छेष्ठ ) [च्छेयांस- विता. ७३७; सेतु. २१७,२२०; समु. १६२. मन्त्यजः ( चेदवकृष्टजः ) Noteel by Jha ]; मेधा. (2) मस्मृ. ८।२८०; मिता. २।२१५; अप. २०२१५ ८०२९ उत्त.; मिता. २२२१५, अप. २०२१५; व्यक. व्यक. १०५ हरन् । हरेत् ); स्मृच. ३२८, विर. १०५; गौमि. १२।१ (येनाङ्गेनावरो वर्णो ब्राह्मणस्या २६८; पमा. ४१८; रत्न. १२२ पू. विचि. ११४, २ हारोपन्या. १ शापितेना. २ पदेशोपनुकृ. ३ त्यर्थः. माच. .... पुरुष.

·१८०२ व्यवहारकाण्डम् । मच. (१) उद्यम्य उत्क्षिप्यैव कोपात्ताडनेच्छोस्तदङ्ग(?). (१) उत्कृष्टो ब्राह्मणो जातितो दौःशील्यादवकृष्टोऽपि, मनिपातयतोऽप्यस्य पाणिश्छेत्तव्यः । दण्डग्रहणं समान- इतर वर्णा औत्तराधर्येण परस्परापेक्षयोत्कृष्टाश्चावकृष्टाश्च, पीडाकरस्य हिंसासाधनस्योपलक्षणार्थम् । तेन मृदु- तोहावकृष्टज इति जनिना जन्मावकर्ष उपात्तः, तत्सं- शिफादावन्यो दण्डः । पादेन प्रहरनिति । अत्राप्युद्यम्य- निधानादुत्कर्षोऽपि जन्मनैव । जन्मना च निरपेक्षो. त्यपेक्षितव्यम् । अवगुरतोऽप्येष एव । मेधा. त्कों ब्राह्मणस्य नापकर्षः । तेन शूद्रस्यायं ब्राह्मणेन (२) हस्तं दण्डं वाऽवगूर्य हस्तच्छेदनयोग्यो भवति। सहैकमासनमारूढवतो दण्डः । कटि: श्रोणी, तत्र कृत- पादेन क्रोधन प्रहरन् पादच्छेदनाहों भवति। +गोरा. चिह्नः। अङ्कविधौ न सुधाकुङ्कुमादिना चिह्नकरण- (३) उद्यममात्रे त्वाह--- पाणिमिति । प्रहरन् मात्रमपि । अयं तु दण्डख्यापनार्थम् । अतिक्रमाद्विभि- प्रहारार्थमुद्यम कुर्वन् प्रहरंश्च । मवि. युरिति । तेन देशान्तरे यदनपायि तच्चिह्नमायसो लेखना- (४) येनकेनचिदङ्गेनेति सामान्योक्ति स्वयमेव दुपदिश्यते । तथा च वक्ष्यति 'उद्वेजनकरैर्दण्डैश्चिह्नयित्वे'- मनुर्विशेषनिष्ठां कर्तुमाह-- पाणिमिति । पाणिं दण्डं ति (मस्मृ. ८।३५२) । राष्ट्राच्च निष्कास्यः । स्फिक् वाद्यम्येत्यत्र प्रहरन्नित्यनुषज्यते । स्मृच. ३२८-९ श्रोग्येकदेशः। सव्यो दक्षिणच । तं चावकर्तयेत् चिह्नेन । (५) येनेत्यस्य विवरणं पाणिमिति पञ्चभिः । दण्डः विकल्प विधानात्तावन्मात्रच्छेदो न सर्वस्य स्फिजः। अभि. लगुडादिः। अस्थिभेदनपर्यन्तं कोपादित्यनुवर्तते, तद. प्रेप्मुरिति च नेच्छामात्रेण । किं तर्हि । प्राप्तवत एव । भावे वाग्दण्डादिः। इच्छाया शक्यापह्नवत्वाद्दण्डस्य च महत्त्वात् । * मेधा. (६) उक्तमर्थ चतुर्भिः श्लोकैः प्रपञ्चयति । पाणि (२) ब्राहाणेन सहकस्मिन्नालने निकृष्टजन्मा शूद्र मुद्यम्येति । पादेन प्रहरन् पादप्रहारहेतोः पादमुद्यम्ये. उपविशन् कट्यां कृततप्तायःस्थिरचिह्नो देशानिर्वास- त्यर्थः । नन्द. नीयः । स्फिजाण्यं वा श्रोण्यधः कर्तनं कुर्यात् । गोरा. (७) पाणिं हस्तं वा उद्यम्य हिंस्यात्तर्हि पाणि. (३) उत्कृष्टस्योत्तमजातेः । अपकृष्टः क्षत्रियादिः । च्छेदनं अर्हति । कठ्यामिति क्षत्रविशोः । शूद्रस्य च तदुभयस्य सहा- संहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । सनेच्छायाम् । स्फिचमिति शुद्रस्य ब्राह्मणसहासने- कट्यां कृताको निर्वास्यः स्फिचं वाऽस्यावकर्तयेत् ।। च्छायाम् । मवि. + ममु. गोरावत् । (४) ब्राह्मणेन सहासनोपविष्टः शूद्रः कय्यां तप्त- ११७; स्मृचि. २३; दवि. २५५; सवि. ४८२ उत्तरार्धं लोहकृतचिह्नोऽपदशो निर्वासनीयः, स्फिचं वाऽस्य यथा तु यमस्य वीमि. २।२२९; व्यप्र. ३७४; व्यउ. ११४ न म्रियेत तथा छेदयेत् । +ममु. पू.; व्यम. १०० पू.; विता. ७३७ पू.; सेतु. २१७ वा (५) गुणदोषवशाद्विकल्पः । नन्द. (तु); समु. १६२; विव्य. ५०. अवनिष्ठीवतो दीवावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । (१) मस्मृ. ८१२८१; अप. २०२१५ पक (वकृ) स्फिचं (रिफचौं) स्याव (प्यस्य ); व्यक. १०५ पकृ ( वकृ) मनु- अवमूत्रयतो मेमवशर्धयतो गुदम् ।। नारदौ; गौमि. १२१५ कृष्टजः ( कृष्टकः ) चं वाऽस्याव ( जो * विर. मेधावत् । दण्डविवेके मन्वर्थविवृतिविवादरत्ना- वाऽप्यस्य ); विर. २६८ स्याव (स्य प्र) मनुनारदौ; पमा. करयोरुद्धारः । ४१९, विचि. ११४ : ११७-८ पकृ ( वकृ); व्यनि. x भाच, गोरावत् । + मच. ममुवत् । ४९३ स्याव कर्त ( स्य निकुन्त ) मनुनारदौ; स्मृधि. २३ १६२-३ स्किचं वाऽस्याव (स्फिजी वास्य नि); विव्य. ५० पकृ ( वकृ) स्फिचं (स्फिर्ज); दवि. ३२१ वाऽस्या...... येत् पकृ (कृ). ( चास्यावर्षयेत् ) धर्मकोषे तु 'मेहूँ वाऽप्यस्य कर्तयेदिति (१) मस्मृ. ८१२८२ मेद्रं ( शिश्नं ) Noted by पठितं इत्युक्तं, मनुनारदौ; वीमि. २२२२९ पक (वक); समु. Jha ]; अपु. २२७।३० अवम् ( अपमू) मवशर्ध १ यतोऽस्य. (मपशब्द); मिता. २।२१५, अप. २०२१५, म्यक. १०५ भाच.

·दण्डपारुष्यम् १८-३ मेधा. करणं तदुपरि । (१) मूत्रेणावसिञ्चतोऽभिमुखं वा तदवमानार्थ (१) दर्पादित्यनुवर्तते । परिभवबुद्धया केशेषु ब्राह्मण क्षिपतोऽसत्यपि संस्पर्शेऽवमानयते मूत्रेणेति, निष्कर्तव्यः, गृह्णतः शूद्रस्य हस्तौ छेदयेत् । द्विवचनमेकेनापि समानफलत्वानेतस्यापि दण्डोऽयम् । निष्ठीवनं नासिका- द्वाभ्यां तुल्यपीडाकरणे उभयच्छेदो नैकस्यैव । दादिका स्यश्रावः, तस्य घ्राणेन क्षेपे नासापुटच्छेद: 'येनाङ्गेन' श्मश्रु । अन्यदपि यदङ्गं गृह्यमाणं ग्रीवादितुल्यपीडाकर इत्युक्तत्वात् । शर्धनं कुत्सितो गुदशब्दः । दर्पान्न तत्र सर्वथाऽप्ययमेव दण्डः । अविचारयन् पीडा प्रमादात् । मेधा. कियत्यस्य गृहीतस्य संजाता महती स्वल्या वेनि । (२) निष्ठीवनेन श्लेष्मणा अमर्षेण श्लेष्माणं वमयन् एतदनुबन्ध श्लोकप्रातं विचारणं निवार्यते । ग्रहणमात्रे शूद्रस्य द्वावप्योष्ठी छेदयेत् , एवं मूत्रेणावमानयतो दण्डः । लिङ्गं, अधमाङ्गध्वनिना अवमानयतः पायुं छेदयेत् । (२) केशपादश्मश्रुग्रीवावृषणानां चान्यतमस्मात् गोरा. ब्राह्मणं शूद्रस्य हस्ताभ्यामाकर्षयतो हस्तौ अविलम्धमानो (३) अवनिष्ठीवत: उत्तमस्योपरि निष्ठीवतः । एव. राजा छेदयेत् । गोरा. मवमूत्रणमुपरि मूत्रणम् । अवशर्धन कुत्सितगुदशब्द (३) वृषणेषु वृषणादिप्वित्यर्थः । नान्यथा बहु- *मवि. वचनोपपत्तिः । अप. २।२१५ (४) कोपादादिति च बदन् मोहप्रमादादिना (४) केशेवेकेन हस्तेन गृह्णतोऽप्युभयहस्तच्छेदन- प्रहारावनिष्ठीवनादिकं कुर्वन् न दण्ड्य इति दर्शयति । विधिः द्विवचनात् गम्यते । दादिका पुरुषस्य प्रधान स्मृच. ३२९ लिङ्गमुच्यते । स्मृच. ३२९ (५) दर्पण श्लेष्मणा ब्राह्मणानपमानयतः शूद्रस्य (१) दादित्यनुवर्तते । अहङ्कारेण केशेषु ब्राह्मणं राजा द्वाबोष्ठौ छेदयेत् । मूत्रप्रक्षेपेणापमानयतो मेदम् । गृह्णतः शूद्रस्य पीडाऽस्य जाता न जाना वेत्यविचारयन् शर्धनं कुत्सितो गुदशब्दस्तेनावमानयतो दान्न प्रमादा- हस्तौ छेदयेत् । पादयोः श्मश्रुणि च ग्रीवायां वृषणे च दगुदं छेदयेत् । ममु. हिंसाथै गृहतो हस्तद्वयच्छेदमेव कुर्यात् । +ममु. 'केशेषु गृह्णतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् । (६) पादयोरित्यादिषु गृह्णत इत्येव । पादयोर्दाढिकायां च ग्रीवायां वृपणेषु च ॥ सवर्णविषयकदण्डपारुष्ये दण्डविधिः त्वम्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । * विर. मविवत् । मांसभेत्ता तु पग्निष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ।। मनुनारदौ; स्मृच. ३२८; विर. २६८ मनुनारदौ; पमा. ४१८; विचि. ११४, ११८ निष्ठीवतो (ठीवयतो); व्यनि. * मवि. मेधावद्भावः । + मच. ममुवत् । ४९३ मनुनारदौ; स्मृचि. २३, दवि. २५३ शर्ध ( शब्द) कायां (र्नासिकायां ) षु च ( तथा ) मनुनारदौ; स्मृचि. २३: मनुनारदौ; सवि. ४८२ शर्ध (मेह ) यमः; वीमि. २१२२९ दवि. २५४ मनुनारदौसवि. ४८२ पू., यगः; वीमि. विचिवत् ; व्यप्र. ३७४ मनुनारदौ ; व्यउ. ११५ ठीवतो २।२२९; व्यप्र. ३७४ मनुनारदौ; व्यउ. ११५ मनुनारदौ; (ठीकृतो) मनुनारदौ; विता. ७३७; सेतु. २१७ शर्थ सेतु. २१७; समु. १६२; विव्य. ५०. ( शम्द); समु. १६२ शर्ध (शर्द); विव्य. ५० मूत्र (१) मस्मृ. ८।२८४ [भेत्ता ( भेदी, भेदे) Noted (मेह) शेपं विचिवत् . by Jha ]; मिता. २।२१८ तु (च); अप. २।२१८; (१) मस्स. ८१२८३ [हस्तौ (हस्तं) ढिकायां व्यक. १०५; स्मृच. ३२८, विर. २६४ च दर्शकः (नासिकायां ) Noted by Jha ]; अप. २।२१५ यां (प्रवर्तकः ); पमा. ४१५ भत्ता तु पण्नि ( च्छेदे शतं नि ); च (यां तु) पु च (पु तु); व्यक. १०५ मनुनारदौ; रन. १२२, विचि. ११५; व्यनि. ४९१; स्मृचि. २३; स्मृच. ३२९ दविचा ( दवधा ); विर. २६८ मनुनारदौ; दवि. २५६ च द (प्रद ); सवि. ४८० ग्भेद (बछेद) 'पमा. ४१९, विचि. ११४, ११८७ व्यनि. ४९३ ढि- नन्द. १ कर उभ.

·१८०४ व्यवहारकाण्डम् (१) द्विजातीनामयं परस्परापराधे, शूद्रस्यं तु रूप्याच्च । +दवि. २५६ शूद्रापराधे मन्यते । यः केवलामेव त्वचं भिन्द्यात् वनस्पतिच्छेदने दण्डविधिः विदारयेत् न लोहितं दर्शयेत् तस्य शतं दण्डः । तावदेव वनस्पतीनां सर्वेषामुपभोगो यथायथा । लोहितदर्शने । यद्यपि त्वग्भेदमन्तरेण न लोहितं दृश्यते तथातथा दमः कार्यो हिंसायामिति धारणा ।। तथाप्यधिकापराधादधिकदण्डे प्राप्ते शतवचनं नियमा (१) वनस्पतिग्रहणं सर्वस्थावरप्रदर्शनार्थम् । फल- र्थम् । अन्ये तु कर्णनासिकादेरपि स्रवति शोणितं बहि- पुष्यपत्रच्छायादिना महोपभोग्यस्य वृक्षस्य हिंसायां स्त्वग्भेदेऽपि तदर्थमुच्यत इत्याहुस्तदयुक्तम् । अन्तर्भेदे विनाशे दमः दण्ड उत्तमसाहसः । स मध्यमस्य मध्यमो हि महत्त्वात् महादण्डो युक्तस्तस्माद्यत्रेषत्सवति शोणितं निकृष्टस्य प्रथमस्तथा स्थानविशेषो द्रष्टव्यः, पत्रच्छेदः तत्र शतं शिरोभेदे तु मांसवत् । निष्कशब्दः सुवर्ण. फलच्छेदः शाखाच्छेद इति । फलानामपि विशेषो परिमाणवाचीत्युक्तम् । प्रवास्योऽरश्नां भेदकस्तत्प्रयोजक महार्घता दुष्प्रापता, तथा स्थानविशेषोऽपि द्रष्टव्यः । इति । घअन्तेन समासं कृत्वा तं करोतीति पठितव्यः, सीम्नि चतुष्पथे तपोवन इति । xमेधा. अस्थिभेदकृदिति । प्रवासनमर्थशास्त्रप्रवृत्त्या मारणं (२) वनस्पतिवृक्षाणां सर्वेषां येन येन प्रकारेण निर्वासनं वा। दण्डविधौ ह्यर्थशास्त्रश्रवणं दृश्यते । उपभोगः छायादानात्मकेन निकृष्टः कुसुमदानरूपेण तथाहि. दशबन्धमिति बार्हस्पत्य औशनस्ये च प्रयोगः । मध्यमः फलदानात्मकेन उत्कृष्टः तदपेक्षया छेदने दण्ड: निर्वासनं ब्राह्मणस्य नान्येषाम् । मेधा. कार्यः । छायामात्रोपभोगिनि वटादौ स्वल्पो दण्डः, (२) चर्ममात्रभेदकृत् समानजातिः, न तु शुद्रो पुष्पोपभोगिनि मल्लिकादौ मध्यमः, फलोपभोगिन्याम्रादौ ब्राह्मणस्य, दण्डलाघवात् पणशतं दण्डनीयः। तथा उत्कृष्टः। *गोरा. रुधिरोत्पादी शतमेव दण्ड्यः । मांसभेदकृत् पनिष्कान् (३) नृकायदण्डप्रसङ्गेन स्थावरस्यापि । 'योनिमन्ये दण्ड्यः । अस्थिभेदी देशानिर्वास्यः । गोरा. प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः स्थाणुमन्ये नु संयन्तीति (३) निबन्धातिशये सति लोहितदर्शकस्य शत श्रुतेः , 'तस्मात्पश्यन्ति पादपाः' इति स्मृतेः, तेषां मन्यथा चतुःषष्टिः। अप. रा२१८ कायाभिमानित्वेन हिंस्यत्वात्तत्कर्तुः प्रथमसाहसादिदण्डो (४) त्वग्भेदक इत्यादि समावकृष्टविषयापराधकरणे। ज्ञेय इत्याह वनस्पतीनामिति । तथाच विष्णु:- शतं पणान् । पग्निष्कान् दीनारान् । प्रवास्यो देशा- 'फलोपभोगद्रुमच्छेत्ता तूत्तमसाहसं पुष्पोपभोगच्छेदी निर्वास्यो गृहीतसर्वस्वः । अस्थिभेदकोऽस्थिभङ्गप्रहार- कापणशतं तृणच्छेद्येकपणम्' इति । छेद्यत्र हिंसकः । कृत् । . धारणा शास्त्रमर्यादा। मच.. (५) मांसभेत्ता व्रणकर्ता । स्मृच. ३२८ + शेषव्याख्याने सर्वशनारायणकुल्लकभट्टयोरुद्धारः । (६) अत्र 'सह शोणितेने'त्यनेन विष्णुना शोणितेन x विर., दवि., व्यप्र. मेधावत् । चतुःषष्टिपणदण्डाभिधानादधिकत्वग्भेदादिप्रयुक्तशोणिते * मवि., ममु., नन्द., भाच. गोरावत् । इदं बोद्धव्यम् । (१) मस्मृ. ८।२८५ क., ख., भोगो ( भोगं); अप.. (७) निष्कोऽत्र राजतो विशेषणाभावात् आनु २।२२९, व्यक. १०८, विर. २८४ कात्यायनः; पमा. ४२५; रत्न. १२३, विचि. १२२; दवि. ३८ षामुप- ममु., मचः, भाच. गोरावत् । भोगो (षां विनियोगो) कात्यायनः : २२९ भोगो (योगो): च दर्शकः (तदर्धकः ) भेत्ता (च्छेत्ता); वीमि. २।२२० ३२३ कात्यायनः; सवि. ४८४ भोगो यथायथा (भोगे मितावत् ; व्यप्र. ३७२; व्यउ. ११३ मितावत् ; विता. यथातथम् ) मिति धारणा (मविचारणे); व्यप्र. ३७६; ७३८ मितावत् ; सेतु. २१८; समु. १६२, विग्य. ५० व्यउ. ११६; व्यम. १००% विता. ७४४; समु. १६३. . भेत्ता तु (स्य भेत्ता). १ नाशमाह दण्ड -- मवि. विर. २६४ 3 ·दण्डपारुजाम् १८०५ प्राणिपीडने दण्डविधिः अङ्गावपीडनायां च ब्रणशोणितयोस्तथा । मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहते सति । समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्वदण्डमथापि वा ।। यथायथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथातथा ॥ (१) अङ्गानामवपीडना दृढरज्ज्वादिग्रहणसंधिविश्ले- (१) यदुक्तं त्वग्भेदक इति तस्य विशेषोऽयम् । षणादिना, तत्र यावता धनेन पथ्यभिषगौषधादिमूल्येन असति मनुष्यग्रहणे प्राणिमात्रहिंसाविषयत्वेऽस्य श्लोकस्य प्रत्यापत्तिमायाति तावदेसी पीडितस्य दाप्यः । एवं महापशूनां क्षुद्राणां च पशुपक्षिमृगाणां तुल्यदण्डता मा प्राणशोणितयोरवपीडनीयामिति समस्तमपि योज्यम् । भूदिति तदर्थमिदम् । यथायथा महदुःखमिति । स्वल्पे अथवा प्राणशोणितयोः समुत्थानव्ययं दाप्य इति भेदने शोणिते च प्राणिनां महत्त्वादल्पत्वं प्रहारस्य संबन्धः, सामर्थ्यादपचितयोरिति लभ्यते । समुत्थानं शतादूनोऽपि दण्डः, महति शतादभ्यधिकोऽपि । अन्ये महति शतादभ्यधिकोऽपि । अन्ये प्रकृत्यापत्तिः । प्राणो बलम् । प्रहारेणास्वस्थस्य भोजना- तु महद्ग्रहणं महति दुःखे दण्डवृद्धयर्थ, नाल्पेऽपचयार्थे, दृते काशंद्युत्पत्तौ बलमपचीयते । तत्राङ्गेऽनष्टे प्रत्या- यथाश्रुतमेव । तत्र दुःखाय प्रहृते दु:खोत्पत्त्यर्थ प्रहारे। गते च यावद्बललाभस्तावत्तदुपयोगे यत्किञ्चिद्धृततैलादि प्रमादे तु न वृद्धिः। 'अनुबन्धं परिज्ञाय' इति अस्यैव दापनीयः। एवं शोणिताद्युत्पत्तौ तदुर्बलीभूतस्य व्याध्य- श्लोकद्वयमुदाहरणं भङ्गथा व्याख्येयम् । मेधा. न्तरं वा प्राप्तस्याप्रकृतशरीरावस्थाप्राप्तेः समुत्थानव्ययं (२) मनुष्याणां पशूनां च पीडोत्पादनार्थ प्रहारे दाप्यः । न चेत्तद्गृह्णाति तदा तच्च दण्डं च परिपिण्ड्य दत्ते सति यथायथा महती पीडा त्वग्भेदादावपि मर्म- सर्व राज्ञे दद्यात् । मेधा. भेदनादिना भवति तथातथा त्वग्भेदकरो शतं दण्ड्य (२) अङ्गेनोदरबाहादीनां येन वस्त्रादिबन्धनादिना इत्येवमादितोऽधिकमपि दण्डं कुर्यात् । * गोरा. पीडनानि कृतानि, तथा प्राणस्य वायोर्यन निरोधादिना (३) दुःखाय न मरणाय । मवि. पीडनानि कृतानि, रुधिरस्यापि येन दृढमुष्टिरज्ज्वाद्या- (४) मनुष्याणां पशूनां पीडोत्पादनार्थ प्रहारे कृते कर्षणेन बहिःस्रवणवर्जितमपि पीडनं कृतं, स शरीरस्य सति यथायथा पीडाधिक्यं तथातथा दण्डमप्यधिक प्रापापत्त्युत्पादकमौषधादिव्ययं तस्य राज्ञा दापनीयः कुर्यात् । एवं च मर्मस्थानादौ त्वग्भेदनादिषु कृतेषु आत्मीयश्च दण्डं, यदाऽसौ समुत्थानव्ययं न गृह्णाति 'त्वम्भेदकः शतं दण्ड्यः' इत्युक्तादप्यधिको दण्डो दुःख- :' इत्युक्तादप्यधिको दण्डो दुःख- . तदा तद्व्ययं दण्डं चोभयमपि दण्डाथै राज्ञा दापनीयः । विशेषापेक्षया कर्तव्यः । ममु. गोरा. (५) दुःखाय दुःखोदयमभिसंधाय, तेन प्रमादकृते, (३) अङ्गावपीडनमङ्गभङ्गः । व्रणो मांसभेदः । बलादिकृते च न दोष इति दर्शितम् । xविर. २६६ शोणितं त्वग्भेदेन रक्तोत्पादः। समुत्थानं संरोहणम् । तद्यावता भवति भग्नादीनां तावत् भग्नाङ्गादिभ्यो * ममु., मच., (१) मस्मृ. ८।२८७ [ समुत्थानव्ययं (संवर्धनव्ययं ) x दवि. विरवत् । Noted by Jha ]; मेधा, व्रण (प्राण ); गोरा. नायां (१) मस्मृ. ८।२८६ [ महदुःखं (भवेदुःख) Noted ( नानां ) व्रण ( घ्राणे ) सर्व ( शत ); व्यक. १०६ व्रण by Jha ]; व्यक. १०५ हृते (हते); स्मृच. ३२८; ( प्राण); मवि. प्राणपदं व्रणपदस्थाने कचित् पठ्यते; विर. विर. २६६ हृते ( कृते ); पमा. ४१७ हृते (हते ) महदुःखं २७० व्यकवत् ; व्यनि. ४९४ नायां च ( ने चास्य); (भवेदुःखं ) कात्यायनः; विचि. ११६-७; व्यनि. ४९२; स्मृचि. २४ व्यकवत् ; दवि. २२० गाव ( ङ्गानां ) समु. स्मृचि. २४, दवि. २५८ विरवत् ; सवि. ४८३ (-); स्थानन्ययं ( सर्वस्वं च व्ययं ); मच. मेधावत् ; बाल. २।२२२ व्यप्र. ३७३ व्यकवत्, कात्यायनः; व्यउ. ११४ कात्यायनः; गाव (ङ्गानां ) व्रण (प्राण); समु. १६२ स्तथा (रपि) सेतु. २२०; समु. १६२ हृते (सते) कात्यायनः. सर्व ( सर्व). १ हणात् म. १ ग्रहणसंबन्धि. २ दपीडि, ३ नानामि. ४ धुपपत्ती. नन्द. गोरावत् ·१८०६ व्यवहारकाण्डम् मच. दापनीयः। प्राणपदं व्रणपदस्थाने क्वचित्पठयते, तत्र (१) द्रव्याणि गृहोपकरणानि शूपोंलूखलघटस्थाली- प्राणो बलं तस्य समुत्थानं प्रागवस्थाप्राप्तिः । तथा सर्व पिटरादीनि अन्यानि वाऽनुक्तदण्डविशेषाणि तेषां हिंसा दण्डं प्रागुक्तं यथायोग्यं दण्ड्यः । वेति समुच्चये । *मवि. प्रापनाशः सत्यपि कार्यक्षमत्वे । ज्ञानतोऽज्ञानत इति, (४) अङ्गानां करचरणादीनां व्रणशोणितयोश्च प्रमादकृते बुद्धिपूर्व चाविशेषेण हिंसता, तस्य द्रव्य- पीडनायां सत्यां समुत्थानव्ययं यावता कालेन पूर्वावस्था- स्वामिनो जनयेत्परितोषं तद्रूपान्यदानेन मूल्येन प्रणयेन प्राप्तिः समुत्थानसंबन्धो भवति तावत्कालेन पथ्यौषधा- वा। राशे तु द्रव्यमूल्यं द्रव्यं वा दद्यात् । अस्य दिना यावान् व्ययो भवति तमसौ दापनीयः । अथ तं वचिदपवादः 'चर्मचार्मिके'त्यादि । मेधा. व्ययं पीडोत्पादको न दातुमिच्छति, तदा यः समुत्थान (२) चर्मचार्मिकादिवक्ष्यमाणातिरिक्तानि कटकाङ्ग- व्ययो यश्च दण्डस्तमेनं दण्डत्वेन राज्ञा दाप्यः । ममु. दादीनि द्रव्याणि यस्य संबन्धीनि यो हठात् प्रमादाद्वा (५) तेषामेव पीडाविशेषनिमित्तं दण्डविशेषमाह- नाशयेत्स तस्य प्रतिसंस्कारादिना तुष्टिमुत्पादयेत् , राजे अङ्गेति । अङ्गानां करचरणादीनाम् । प्राणे निश्वासा- विनाशितद्रव्यसमा दण्डं दद्यात् । गोरा. वरोधने कृते । समुत्थानव्ययं येन व्ययेनौषधादिना (३) हिंस्यात् विनाशभङ्गादिना । तुष्टिमुत्पादयेत् समुत्थानुमर्हति तं दातुं नेच्छति तावदेवासी दाप्यः वाचाऽपि । तत्समं तन्मूल्येन तुल्यं दण्डम् । ज्ञानतोऽ. 'त्वग्भेदकः शतमि'त्यनेनोक्तं सर्व तावदभावे सर्वस्वं ज्ञानतस्त्वर्धमित्यर्थसिद्धत्वानोक्तम् । तुटयुत्पादने तु न देयमित्याह- सर्वेति । एतत्तु वधमुद्दिश्य पीडामात्र विशेष इति तदपेक्षया ज्ञानतोऽज्ञानत इत्युक्तम् । इति पूर्वमा दः। xमवि.. (६) अनावपीडनायां कृतायां व्रणशोणितयोश्च (४) द्रव्यनाशोऽपि हिंसाविशेषोऽतस्तत्रापि स्वामिनो कृतयोः समुत्थानं नामावृत्त्यावर्तितं तदर्थ व्ययं समुत्थान- मूल्यद्रव्यादिना तुष्टिं विदधदपि राजकीयदण्डमहंती- व्ययमपीडिताय राज्ञा विचिकित्सादिहेतोदाप्यः, अपि त्याह-- द्रव्याणीति । तुष्टिं प्रणिपातेन धनेन वा । च सर्व दण्डम् । अथवैतस्मिन्निमित्ते यावद्राज्ञः प्रदेयं राज्ञस्तु तत्समं नाशितद्रव्यमूल्यसमं दद्यात् । दण्डात्मकं द्रव्यं तावत्पीडितायापि पीडको दाप्यः । (५) द्रव्याणि वस्त्रादीनि, तुष्टिमुत्पादयेत्तदा द्रव्यदाना- नन्द. दिना । तत्समं हिंसितद्रव्यसमं, अज्ञानतो हिंसायां तुष्टिः गृहोपकरणादिद्रन्यभाण्डपुष्पमूलफलादिनाशने शानतो हिंसायां तुष्टिः राज्ञे तत्समं द्रव्यदानं च । नन्द. दण्डविधिः चर्मचार्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु च । द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा। मूल्यात्पश्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥ स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे दाद्याश्च तत्समम् ॥ (१) चर्मचार्मिकयोद्वन्द्वं कृत्वा भाण्डपदेन विशे- * दवि. मविवत् । ध्येण समासः। अथवा चार्मिकभाण्डयोविशेषणसमासं (१) मस्मृ. ८१२८८ [द्रव्याणि (द्रव्यादि ) Noted कृत्वा चर्मशब्देन द्वन्द्वः । चर्मविकाराचार्मिकाणि by Jha]; अपु. २२७।३३-४ हिंस्यायो यस्य (यो * ममु. गोरावत् । x भाच. मविवत्। हरेचस्य ) उत्तरार्धे ( स तस्योत्पाथ तुष्टिं तु राशे दद्यात्ततो (१) मरम. ८।२८९; अप. २१२३०; व्यक. ११९; दमम् ); मिता. ३।२६४ द्रव्याणि ... यस्य (यो यस्य विर. ३५२ लोष्ट ( लोष्ट)विचि. १५२ पु च ( ऽपि च ); हिंस्याद् द्रव्याणि); अप. २०२३०, व्यक. ११९ राशे म्यनि. ५१८, दवि. २९५ विरवत् ; सेतु. २५४ येषु च ( राशो ); विर. ३५२; विचि. १५१; व्यनि. ५१८ राई (येऽपि च ) : ३०८-९ लेषु च (लेषु ह ); समु. १५८ दद्याश्च ( राशो दण्ईन)स्मृचि. २४; दवि. २९५ काष्ठ ( कांस्य) क्रमेण यमः . हरयायो ( हिंसेयो ); समु. १५८ दविवत्, अमेण यमः; १ दन्याणि गृहोपकरणान्यन्यानि वाऽनुक्तदण्डविशेपाणि शूर्पोलखलघटस्थालीपिठरादीनि. मच. विष्य. ५३. २ धार्मिक ·दण्डपारुष्यम् १८०७ मवि. भाण्डानि कटिसूत्रवरत्रादीनि, चर्माण्यविकृतानि गवा (२) यानस्य गन्त्र्यादेर्यातुश्च सारथ्यादेः यानस्वामिनः दीनाम् । अथवा चर्मभाण्डानि केवलचर्ममयानि, चर्मा- यत्संबन्धियानं तेषां छिन्ननासास्यत्वादीनि वक्ष्य- वनद्धानि चार्मिकाणि । काष्ठमयभाण्डान्युलूखलमुसल- माणानि निमित्तादीनि अतिवर्तनानि दण्डं चातिक्रम्य फलकादीनि । लोष्टो मृद्विकारः, पाषाणाकृतिः पिण्डी- वर्तन्ते । तेषु सत्सु यानेन प्राणिहिंसाद्रव्यविनाशयोरपि भूता मृत् तन्मयानि स्वल्पपाकाधानादीनि । तन्नाशने कृतयोः सारथ्यादेः दण्डो न भवतीति मन्वादय आहुः । मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डस्तुष्टयुत्पत्तिश्च स्वामिनः स्थितैव । तन्निमित्तव्यतिरेकेषु पुनर्दण्डः क्रियते । * गोरा. मेधा. (३) यानस्य यद्यपि पश्वादेर्न दण्डस्तथापि शिबिका- (२) चर्मसु चर्मकाष्ठमृन्मयेषु भाण्डेषु पुष्यमूलफलेषु वाहकमनुष्यादिरूपस्यास्तीति यानग्रहणम् । यातु- च परकीयेषु च नाशितेषु तन्मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डो र्यापयितुर्नेतु: सारथ्यादेः । यानस्वामिनोऽधिकृतस्य । राज्ञो देयस्तुष्टयुत्पत्तिश्च स्वामिनः कार्या । *गोरा. वक्ष्यमाणान्यतिवर्तनानि दण्डातिवृत्तेर्दण्डातिभावस्था- (३) चर्मादिभाण्डेषु नष्टेषु चर्मास्यायं चार्मिकः नानि । अभिवर्तनानीति ऋचित्पाठः। तत्र दण्वार्थ मूल्यात्पञ्चगुणो दण्डः द्रव्यस्वामिने मुल्यं पञ्चगुणं | निवर्तनं विरोधनं नास्तीत्यर्थः । देयम् । भाच. 'छिन्ननस्ये भन्मयुगे तिर्यक्प्रतिमुखागते । यानसंबन्धिनिमित्तेषु प्राणिहिंसाद्रव्यनाशेषु स्वाम्या अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ।। दीनां दण्डविचारः छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च । यानस्य चैव यातुश्च यानस्वामिन एव च । आक्रन्दे चाऽप्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥ दशातिवर्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते ।। (१) यत्र नास्ति दोषस्तानि तावदाह । नामायां भवं (१) सत्यामपि हिंसायां कचिद्दोपो नास्तीत्येतदनेन नास्यं, 'शरीरावयवाद्यत्' (व्यासू. ५। १। ६), नासिका- प्रकरणेन प्रदश्यते । यानं गन्च्यादि यदारुह्य यान्ति * ममु., विर., मच., नन्द. गोगवन् । पन्थानम्। तच्च गन्व्यादि बलीवर्दगर्दभमहिषादिवाह्यम् । (१) मस्मृ. ८।२९१ नस्ये ( नाग्ये); मिता. २१२९५ त एव वा गर्दभादयः पृष्ठारोह्या यानानि । याता तदा. अप. २०२९८ अक्षभों ( अक्षाभावे ) चक्रभङ्गे ( चक्राभावे ); रूढः सारथ्यादिः। यानस्वामी यस्य तत्स्वयानम् । व्यक. १०८ नस्ये भग्न ( नासे भिन्न ); स्मृच. ३२९ छिन्न तत्रैषां चक्रवेगादिभी रथ्याकर्षणयुक्तर्वाश्वादिभिः कस्य (छिन्ने ) भमयुगे ( युगे भन्ने ); विर. २८१ नस्ये ( नास्ये) चिद्रव्यस्य नाशो वा मरणं तत्र पशुस्वामिपालव्यतिक्रम भन्न ( भिन्न ) च या (तु या ); पमा. ४२१ मामृवत् ; न्याये प्रासे कदाचिद्यातुर्दोषः कदाचित्स्वामिनः कदा- दवि. २२४ भग्न ( भिन्न ); सवि. ४८४ स्मृचवत् ; व्यप्र. चिदुभयोः कदाचिन्न कस्यचिदपीति यो विशेषस्तत्र ३७५ स्मृचवत् ; व्यउ. ११५ छिन्न ( छिन्ने ) भमयुगे ( युगे नोक्त इवष्यते स उच्यते । अतिवर्तनानि अतिक्रम्य भिन्ने ); विता. ७६३ थानस्य ( युग्मस्य ); सेतु. २२५ हिंसादाई वतन्त । नात्र दण्डोऽस्ति । दण्डनिमित्तानि नरये भग्न ( नारये भिन्न समु. १६३ ग्मृचवत . न भवन्तीति यावत्। शेपे (२) मस्मृ. ८।२९२, मिता. २।२९.९. योवत्र ( योक्तृ ) उत्तेभ्यो निमित्तेभ्यः। दण्डः, चाऽप्य ( सत्य ); अप. २।२९८ योवत्र ( योवन); व्यक. अन्यत्र तान्यपि वक्ष्यन्ते । मेधा. १०८ चा (वा); स्मृच. ३२९ इम्यो ( इमे ) चा ( वा ); * मवि., ममु., मच., नन्द. गोरावत् । विर. २८१ छेद (भेद ); पमा. ४२१; दवि. २२४ छेद (१) मस्मृ. ८।२९० [ यातुश्च ( गन्तुश्च ) Notel (भेद ) चा ( वा ) दण्डं ( दण्डो ); सवि. ४८५ ३ ( वे ) by Jha ]; व्यक. १०८ यातुश्च ( यन्तुश्च ); मवि. दण्डं ( दण्डो); व्यप्र. ३७५; व्यउ. ११५ चाऽप्यपैहीति अभिवर्तनानीति कचित्पाठः; विर. २८०-८१ स्य चैव ( वाऽपि याहीति ); विता. ७६३ न्दे चा (न्दने ) दण्डं यातुश्च ( स्यैव हि यन्तुश्च); दवि. २२४ स्य चैव यातुश्च ( दोष ) उत्त.; सेतु. २२५ चा (बा); समु. १६३ ( स्यैव हि जन्तोश्च ); बाल. २।२९९; समु. १६३. अपवत् . व्य. कां. २२७ ) ·१८०८ व्यवहारकाण्डम् नन्द. पुटसंयोगिनी वलीवर्दानां रज्जु:, अश्वानां खलीनं, काष्ठे, रथादी भूमिवैषम्यादिना तिरश्चीनं वा गते, तथा हस्तिनामङ्खास्तस्मिन् छिन्ने त्रुटिते। युगे च भग्ने, चक्रान्तःप्रविष्टाक्षकाष्ठभङ्गे, गन्त्राणां चर्मवन्धनानां रथाङ्गकाष्ठं युगम् । छिन्नं नास्यमस्येति बहुव्रीहिणा रथ छेदने, योक्त्रस्य पशुग्रीवारज्जो:, रश्मेः प्रहरणस्य च उच्यते, पशुर्वा । उभयोरपि साक्षात् पारम्पर्यण संबधात् । छेदने, अपसरापसरेत्युच्चैःशब्दे सारथ्यादिना कृते च तिर्यप्रतिमुखागते याने, तिरश्चीनं वा प्रतीचीनं वा यानेन प्राणिहिंसाद्रव्यविनाशयोः कृतयोः सारथ्यादेर्दण्डो कथञ्चिदभूपम्यान् पशुत्रामाद्वा बानं गच्छेत् कश्चिद- नास्तीति मनुराह । * ममु. पराध्यन्न दुष्येत् । प्राजको हि संमुखीनान् शक्तो रक्षितुं, (५) योक्त्रस्य छेदने च यन्तुयांनस्वामिनो याना- तिर्यक प्रत्यगवस्थिती त्वहश्यमानस्य कथं शक्तो रूटानां वा दण्डं मनुरब्रवीत् । रक्षितुम् । प्रतिमुखागतं प्रत्यगावृत्तिः। अन्ये तु तिर्यगागते यत्रापवर्तते युग्यं वैगुण्यात्प्राजकस्य तु । हिंस्यमान ऋजुगामिन्येव याने न दोषमाहुः । प्रतिमुवं तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ।। चाभिमुख मन्यन्ते । अभिमुखागत: किमिति चक्रिणं (१) प्राजको यानसारथिस्तस्य वैगुण्यमशिक्षितत्वं, दृष्ट्वा पन्थानं न ददाति । अक्षचत्रे रथाङ्गे प्रसिद्ध । न तु प्रमादः। प्रमादे हि शिक्षितस्य स्वामिनो न दोपः। यन्त्राणि चर्मबन्धनानि शकटकाष्ठानाम् । योक्त्रं तस्माद्धेतोयदि युग्यं सहमा अपवर्तते म्पटं मार्ग हिन्वा पशुग्रीवाकाष्ठम् । रश्मिः प्रग्रहो हम्तवधिः युग्यानां युग्यानां तिर्यक् पश्चाद्वा गच्छत् गतं च किञ्चिन्नाशयेत्तत्र स्वामी संचरणनियमनार्थः । आक्रन्दः उच्चैः शब्द:, अपहीत्य दण्ड्यः । अशिक्षित: प्राजकः किमित्यारोपितः। 'मनुष्य- पसरेत्यर्थः । इतिकरणो मापाप्रसिद्धतदर्थशब्दोचारणार्थी मारणे क्षिप्रं' (मस्मृ. ८।२९६) इत्यादिवश्यमाणेन न त्वयमेव शब्दः प्रयोक्तव्यः । अविधेयेषु युग्येष्वप. प्राणिभेदेन द्रव्यभेदेन च दण्डान्तरविधानात् द्विशतं सरापसरेति क्रोशत: प्राजकस्य पथी नातिक्रामन्तं यदि इति ( न ?) विवक्षितम् । दण्डनिमित्तमेतदित्येतावनैव हिंस्यान्न दोषः । * मेधा. वाक्यस्यार्थवत्त्वात् , उत्तरत्र न कश्चिदन्योऽर्थः श्रूयते (२) छिन्ननासिकारज्जौ बलीवर्द, भने युगाख्ये येन वाक्यं तत्र संख्याविधायकमित्युच्यत । मधा. काष्ठे, गन्त्र्यादौ भूमिवैषम्यादिना तिरश्चीनं वा गते (२) यत्र पुनः सारथेरकौशलात् यानमन्यथा प्रतीचीनं वा, तथा यानस्य गन्त्र्यादेरक्षप्रविष्टकीलकादि ब्रजति तत्र हिंसायां अकुशलभारथिकरणाद्यानस्वामी तस्य भने, यन्त्राणां च चर्मबन्धानां छेदने, योक्त्राख्य- द्विशतं दण्डं दाप्यः । सारथेश्च 'मनुष्यमारणे क्षिप्रं' इत्येवं पशुग्रीवाकाष्ठरज्जुच्छेदने, अपसरापसरेत्येवं मारथ्यादि- वक्ष्यमाणो भवति । एवं च द्विशतग्रहणस्योत्तर श्लोके संबन्धिनि चाहाने सति यानेन प्राणिहिंसाद्रव्यविना च शतग्रहणस्याविवक्षितत्वमाहुस्तदसत् । अप्रमादाभि- शयोः कृतयोः मारथ्यादेर्दण्डो न भवतीति मनुराह । धायित्वाहः । xगोरा. गोरा. (३) प्राजकः सारथिः । स्वामी रथी । (३) यन्त्राणां काष्ठसंधिघटनानाम् । योक्त्रं युगादि- अप.२१२९८ बन्धनरज्जुः । रश्मिः अश्वापकर्षणरज्जुः । आक्रन्दे * विर., भच. ममुवत् । सारथिना अन्येन वा आक्रुष्टे । अशक्यनिवर्तनत्वे x ममु., विर., मच, गोरावत् । सतीदम् । (१) मस्मृ. ८।२९३ के., युग्यं (युग्म); अप. २।२९८, (४) नासायां भवं नास्यम् । 'शरीरावयवाद्यत्' व्यक. १०८ शतं दमम् (शतो दमः); स्मृच ३२९; ( व्यासू . ५।१।६ ) । सा चेह बलीवर्दनासासंबन्धिनी विर. २८२ पत्र ( तिव); दबि. २२५; सवि. ४८५. पव रज्जुः । छिन्ननास्यरज्जो बलीवदादिके, भमयुगाख्ये (पिथ); वीमि. २।३०० प्रा (घो); व्यप्र. ३७६; * स्मृच, मधावत् । x दवि. मविवत् ममुवञ्च । व्यउ. ११५ त्राप (त्र प्र) युग्यं (युग्मं ); बाल. २१३००; १ ( शनो०). २ वधियु. ३ मन्यदि. सेतु. २२५ (3) विरवत् ; समु. १६३ त्पा ( वा ). x मवि.

·दण्डपारुष्यम् १८०९ (४) अपवर्तते व्यातर्वते युग्यं रथादि । वैगुण्याद (४) प्राजक आतश्चेन्मनुष्यपश्वादिहिंसायां प्राजक शानात् । स्वामी दण्ड्यः ताकसारथिकरणात् । अङ्ग एव दण्डमहति न स्वामी। नन्द. भङ्गादिरूपायां हिंसायां भूतायां द्विशतं पणान् दण्ड्यो सं चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्वा रथेन वा । नान्यथा। मवि. प्रमापयेत्प्राणभृतस्तत्र दण्डोऽविचारितः ॥ (५) प्राजकस्य नोदकस्य, शकटादिनेतुरिति यावत् । (१) उक्तो हिंसायां दमः । तत्र विशेषं वक्तुमिद- द्विशतग्रहणं तत्तत्प्राणिहिंसायां विशेषविहितदण्डोप- माह । स प्राजकः पथि संरुद्धोऽग्रजघनावसर्पिणा संरुद्धो लक्षणार्थम् । प्राजकस्य वैगुण्यात् एकहस्तत्वादिकात् निरुद्धगतिः पश्चास्थितेन असुशिक्षितत्वात् प्रमा- स्वामिना वेतनलाघवार्थमनुमतात् । स्मृच. ३२९-३० दाद्वा वेगेन धुर्याश्वोदिताः पुनः स्थिरयतश्चेनिकटो (६) यत्र निमित्ते युग्यं यानं रथादिकं प्राजकस्य रथस्तेन च तस्य वेगनिरोधे कृते यदि पुरोरथस्था- वैगुण्यात् सारथेरसामर्थ्यात् अपवर्तते विषमं प्रवर्तते तत्र वेगपातात् पशुभी रथयुक्तैरश्वादिभिः रथेन रथावयवैर्वा निमित्ते मनुष्यपश्वादिहिंसायां द्विशतं दमं स्वामी दण्ड्यो प्राणिनो मनुष्यादीन् मारयेत् ततो दण्डस्य विचारो भवेदनाप्तप्राजकनियोगात् । प्राजकस्य 'मनुष्यमारणे क्षिप्रं नास्ति । स्थित एव दण्डः । अथवा जयोत्पतिता अश्वाः चोरवदित्यादिश्लोकद्वये वक्ष्यमाणः, सर्वजनसामान्येऽपि पथि पथि संरोधकसंमुखीनरथदर्शनेन बलाद्विधार्यमाणा- एवं दण्ड इत्यवगन्तव्यम् । नन्द. स्तिर्यग्गत्या गच्छेयुः पार्श्वकीयान् प्रत्यगवस्थितत्वात्तथा प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति । हन्युस्तत्र दण्डोऽविचारितो, नास्ति प्राजके दोषाभावात् । युग्यस्थाः प्राजकेऽनाते सर्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥ अथवा पैथि स्थितो वर्तमानः, संरुद्धो' विध्रियमाणः, (१) यदि पुनः सारथिः कुशलस्तदा सारथिरेव विचारितो विशेषेण विहितो विशेपित इतिवत् । 'मनुण्यमारणे' इत्यादिवश्यमाणं अर्हति दण्डं, न स्वामी मेधा. द्विशतं, अकुशले तु सारथौ स्वाम्यतिरिक्ता अन्येऽपि (२) स प्राजकः संमुखागतयानान्तरादवरुदैबली- यानारूढाः अकुशलसारथिकयानारोहणात् सर्वे शतं शतं वर्दादिभिः संरुद्धयानो रथान्तरेण वा भूमिवैषम्यात्प्रत्य- दण्ड्याः । सारथेस्तु 'मनुष्यमारणे' इत्यादिः स्थित एव। गपसर्पिणा अकुशलत्वात् प्राणिनो रथेन प्रमापयेत्सत्र * गोरा. दण्डो मन्वादिभिर्विचारितः । गोरा. (२) आप्तो विज्ञ: प्राजको दण्ड्यः स्वाम्यपराधा (३) अशक्यविषये तु हिंसायामाह---स चेदिति । स भावात् । तत्रानाते अज्ञे युग्यस्थानरथस्था: सारथि- युग्यादिः। पशुभिहस्त्यादिभिः । उपलक्षणं चैतत् । प्रपात- पक्षपूरकतया विज्ञाताः स्वामिना नियुक्तास्ते दण्ड्याः। गमनोच्चारोहणतिर्यग्गमनादिनाऽपीत्यशक्यप्रतीकारागन्तु अनःस्वामी ते च सर्वे शतं प्रत्येकं दण्ड्याः। ४मवि. निमित्तवशादित्यर्थः । दण्डोऽविचारतो न निर्णीतो (३) प्रगुणप्राजकप्रमादादिना प्रवृत्ते युग्ये न स्वामी मुनिभिः नास्त्येवेत्यर्थः । दण्ड्यः, किन्तु प्राजक इत्याह स एव प्राजकश्वे- * भाच. मविवत्। दण्डविवेके रत्नाकरसर्वशनारायणोलेवः। दिति । आप्तः प्रगुण इत्यर्थः । स्मृच. ३३० (१) मस्मृ. ८।२९५ [ ऽविचारितः ( बिचरितः, * ममु., मच. गोरावत् । x भाच. मविवत् । विचलितः) Noted by Jha ]; भप. २।२९८ पथि (१) मस्मृ. ८।२९४, मिता. २।३०० पू.; अप. (प्रति) ऽविचारितः (विचारतः ); व्यक. १०८ ऽविचारितः २।२९८; व्यक. १०८; स्मृच. ३३० पू.; विर. २८२; (विचारतः); विर. २८२; दवि. २२६; बाल. २१२२९ पमा. ४२२ पू.; दवि. २२५ केऽनाप्ते (कोऽनाप्तः); उत्त. : २।३००; सेतु. २२५-६ चेत्तु पथि संकद्धः (चेत्पथि व्यप्र. ३७६ पू.; व्यउ. ११६ प्रा (बा) पू.; विता. न संरुद्धं ) ऽविचारितः (विचारितः). ७६३ दाप्तः (प्राप्तः ) पू.; बाल. २१३०० उत्त.; सेतु. १ पथियो न स्थि. २ द्धो न विध्रियमाणोऽथवा वि. २२५ पू.: समु. १६३ प्रा (वा) पू. ३ चेत् । - * मवि. - ..

·१८१ व्यवहारकाण्डम । प्रमापन्न इति । नन्द. (४) म चेत्प्राजकः संमुस्वागतैः प्रचुरगवादिभी ' स्थानप्राप्तानां द्विशतो दमोऽत: प्रथमस्थानां मनुष्याणा- स्थान्तरेण वा संरुद्धः स्वरथगमनानवधानात् प्रत्यक मुत्तमो युक्त इति । प्राणभृत: प्राणवन्तो मनुष्यतिर्यक्- सर्पणाक्षमः संकंटेऽपि स्वरथतुरगान् प्रेरयन् , तुर- पक्ष्यादयः । महत्सु, महत्वं गवां प्रभावतो, हस्त्यादीनां रथेन वा रथावयवैर्वा प्राणिनी व्यापादयति तत्राविचा- | प्रमाणतः । आदिग्रहणाद्गर्दभाश्वतरच्याघादयश्च कथञ्चि- रितो दण्डः कर्तव्य एव । * ममु. परिगृह्यन्ते । वयं तु बम: 'सहस्रम्' इत्येवमवक्ष्यत् (५) प्रकारान्तरेण दण्डमाह---. स चेदिति । पशुभिः ! यद्यन्ये चौरवद्दण्डा नाभिप्रेता अभविष्यन् , तस्मादध- गजादिभिः स्वरथसंबन्धव्यतिरिक्तै: रथेन रथान्तरेण ग्रहणाद्वधो मा भूत् , धनदण्डास्नु सर्वस्वहरणादयः सर्वे वा बद्धो गन्तुमशक्तः सन् परावृत्तत्वात् उक्तातिरिक्त चौरोक्ताः पुरुषापेक्षया अतिदिश्यन्ते । ननु च मनुष्य पाश्चात्त्यात् । प्रमापयेत् हिंस्यात् । अकुशलो भूत्वा मारणेऽन्यस्य चौरदण्टम्यातिदेशो युक्तः। स प्रतिपदं लोभायत्तो यतः प्रवृत्तः, अतो दण्डाईः । अविचारितः मनुष्यहनने विहितः । स च 'पुरुषाणां कुलीनानां' इति पूर्व विचारो न कृतः केवलं किन्तु दण्डोऽस्तीति । मच. (मस्मृ. ८।३२३) वध एव । तत्र किभिति वाक्या- (६) योऽयं स्वामिप्राजकरथस्थानां दण्ड उक्तस्तत्र न्तरगतार्धशब्दानुरोधेनैव व्याख्यायते । वरमर्धस्यैव प्राजकं प्रति नियममाह--- स चेविति । स आप्तोऽ. गुणतः काचिद्वत्तिराश्रीयताम् । सत्यं, यद्यर्धशब्दो मार- नाप्तो वा प्राजकः पथि पथिकैः संरुद्धः पशुभिः स्वरथ- णेन संबध्यमानोऽन्यथोपपद्येत, न च चौरवदित्यस्यानु- वाहिभिर्बलीवर्दादिभी रथेन वा प्राणभृतः प्रमापयति षङ्गागतस्यार्थान्तरवृत्तिः पूर्वापरवाक्ययोः शक्या । मेधा. चेत्तत्र प्रमापणे दण्डः अविचारितोऽसंदिग्धः, पुनम्त (२) प्राजकस्याकौशलेन मनुष्पमारणे सत्यपि चौर- द्भयात्पथोऽपक्रमणनिमित्तरूपपतनादिहेतुके वत्तस्य उत्तमसाहसो न तु वधादि चौरदण्डः । प्राण- भृत्सु महत्स्वर्ध दर्शनात् , महत्सु च प्राणिषु प्रभावतो प्राणिविशेषहिंसाभेदेन दण्डभेदाः गवादिषु प्रमाणतः स्यात् , मारितेषु उत्तमस्य साहस.. मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिषं भवेत् । स्याधं पञ्चशतानि दण्डो भवेत् । प्राणभृत्सु महत्स्वधं गोगजोष्ट्रयादिषु ।। (३) अथ लगुडादिना बुद्धिपूर्व मारणे दण्डमाह-- (१) तादृशे प्राजके रथपशुभिर्मनुष्यश्चेन्मार्यते तदा मनुष्यमारण इति । प्राणभृत्यु महत्सु गवादिषु अर्ध चौरवत्तस्य किल्बिषं, दण्डः । यद्यपि चौरस्य वैधसर्व यस्य चौर्ये यावान् दण्डो धनकृतस्तदर्धम् । मवि. स्वहरणादयो दण्डास्तथापीह धनदण्ड एव गृह्यते न (४) सकृदपराधे कीदृश इत्याह ------ मनुष्यमारण वधः । महत्स्वर्धमिति तत्रैवार्धसंभयात् । स चोत्तमः इति । ममु. साहसः कश्चिदभ्युपगतः, यतश्च क्षते शुद्रकपशूनां तृतीय- (५) एवं यानेन प्रमापणे दण्ड उक्तः । अथ * विर. ममुवद्भावः । पारुष्येण मनुष्यपश्वादिमारणे दण्डं श्लोकत्रयेणाह... (१) मस्मृ. ८।२९६; मिता. २।३०० पं (पी); मनुष्यमारण इति । किल्बिषं दण्डः स चार्थविषय एव, अप. २।२९८; व्यक. १०८; विर. २८३ क्षिप्रं ( क्षिप्त ) अर्थविषयसामर्थ्यात् चोरकिल्विषं उत्तमसाहसः, गवा- भृसु ( वत्सु); पमा. ४२४; व्यनि, ४९७ गजोष्ट्रयादिषु दीनां प्रभावतो मह चम् । नन्द. ( खरोष्ट्रगवादिपु) कात्यायनः; स्मृचि. २४ मितावत् ; दवि. झुंद्रकाणां पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः । २६६ मृत्सु (व.सु); सवि. ४९.३ षं (पी) प्राण ... ... शुभेषु मृगपक्षिषु ॥ (प्राणिहत्सु मह खार्थ ) याज्ञवल्क्यः; व्यम. १०९ मिनावत् ; विता. ७६४ मितावत् ; बाल. २१२२९सेतु. २२६ * मम., विर., मच. गौरादन् । दविवत् ; समु. १६३. (१) मरमृ. ८।२९७: मिता. २१३०० द्रकाणां (द्राणां च); १ र्मानु. १ कदाचि. २ पयो न. *गोरा. पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः २ वधः स.

·दण्डपारुष्यम् १८११ " नन्द. मेधा. मवि. भवेत् । गोरा.. । (१) अपचितपरिमाणाः क्षुद्रकाः । ते च केचि-: (५) क्षुद्राणां माजीरादीनां, मृगपक्षिषु हिंमितेषु । द्वयस: वत्सकिशोरककलभादयः । केचिजातिस्वभावतोऽ- जैडकादयः । तत्राजाविकानां पञ्च माषान् वक्ष्यति । गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्पञ्चमाधिकः । परिशेषाणां गवादीनामेवायं दण्डोऽल्पपरिमाणानाम् । माषिकस्तु भवेद्दण्डः श्वसूकरनिपातने ।। शुभा मृगाः पृषतादयः आकारतो लक्षणतश्च । पक्षिणो (१) पञ्च माषाः परिमाणमस्येति पाश्चमाषिक: । हंसशुकसारिकादयः । अशुभाः काकोलूकवेशगालादयः । माघस्य च द्रव्यजातेरनुपपादनात् मध्यमकल्पनायाश्च पशुशब्दश्चतुष्पाजातिवचनः । हिंसामात्रेण दण्डमिमं न्याय्यत्वात् रौप्यस्य निर्देशोऽयमित्याहुः । हिरण्यं तु इच्छन्ति । न प्रकृतयानविधिहेतुं ब्रुवते । 'तत्र दण्डो युक्तमेवं तत्सममिति न बाधितं भवति । अनुबन्धाद्य- विचारित' इत्यनेनैव यानप्रकरणं व्यवच्छिन्नम् । विचा- पेक्षया तु द्रव्यजातिः कल्प्येति सिद्धान्तः । रित: समाप्त विचार इत्यर्थः । इदानीमेतत्प्रकरणनिरपेक्ष्य (२) खरच्छागाविविषयवधे रूप्यमाषकपरिमाणो मुच्यत इति । एवं तु 'प्राणभृत्सु महत्स्वधं' इति दण्डः स्यात् , उत्तरोत्तरमपचितदण्डाभिधानदर्शनादहै- हस्तादिच्छेदो न मारणमित्यर्धशब्दो नेयः स्मृत्यन्तरात् रण्यं माषग्रहणं, पूर्वदण्डानूनत्वात् नापि ताम्रिकस्य [ इयं पङ्क्तिः पूर्व श्लोकभाष्यांशः, लेखकप्रमादात् : करणं अत्यन्तलघुत्वात् । एवं श्वशूकरमारणेऽपि रूप्य- ततो भ्रष्टा इति भाति ] । मेधा. माषकपरिमाणो दण्ड: स्यात् । गोग. (२) अजाविकानां वश्यमाणत्वादपचितप्रमाणानां (३) पञ्चमापिकः सुवर्णमापाः पञ्च तन्निष्याद्यो वत्सकिशोरादीनां पशनां हिंसायां द्विशतो दण्डः कार्यः । मापकः सुवर्णमाषकः। सूकरो ग्राम्यः । वराहे त्वधि- पुनर्मगपक्षिषु वगहादिषु हिंसायां पञ्चाशत्पणो दण्डो · कम् । (४) गर्दभच्छागैडकादीनां पुनारणे पञ्चरूपमाप- (३) क्षुद्रपशूनां मृगपक्ष्यादीनां द्विशत इत्युत्तमदण्डो- कपरिमाणो दण्डः स्यात् । न चात्र हैरण्यमापग्रहणं, पदर्शनमेतत् । तत्र तत्र तु क्षुद्रत्वे -हासः क्रमेणोह्यः ।। उत्तरोत्तरलघुदण्डाभिधानात् । श्वसूकरमारणे तु पुना एतच्च परिगृहीतविषये । अपरिगृहीतेऽप्याह ---पञ्चाश- : रौप्यमाषपरिमाणो दण्डः स्यात् । * ममु. त्त्विति । शुभेषु चित्रमृगशुकादिषु । गोकुमारीदेवपशूनुक्षाणं वृषभं तथा । (४) क्षुद्रकाणां पशूनां जातितो विशेषापदिष्टेतरेषां वाहयन् साहसं पूर्व प्राप्नुयादुत्तमं वधे । वनचरादीनां वयसा च किशोरादीनां मारणे द्विशतो दण्डः स्यात् । शुभेषु मृगेषु रुरुपृषतादिषु पक्षिषु च । * मच. ममुवत् । शुकहंसमारसादिषु पक्षिषु हतेषु पञ्चाशद्दण्डो भवेत् । (१) मस्मृ. ८।२९८ ख., पन (त्पाज), ग., माकिस्तु ममु. (माषकस्तु), [ माषिकस्तु (माभिकन्तु ) Noteel I * दण्डविवेके सर्वशनारायणकुल्लकादीनामनुवादः । मच. Jha ]; मिता. २।३०० पिकः ( पकः ) पिकन्तु ( करत ); अप. २।२९८ मितावत् ; व्यक. १०८ मिनावत : विर. २८३ ममुवत् । अप. २१२९८; विर. २७९ ( = ) त्तु भवेद ( दुत्तरो द ) नां तु (नां च ) पिकस्तु (पकस्तु); पमा. ४२५, व्यनि. उत्त. : २८३ नां तु (नां च); पमा. ४२४; व्यनि. ४९७ मितावत्, कात्यायनः; स्मृचि. २४, दवि. २२८ ४९७ नां तु (नां च ) द्विशतो ( दशमो) शत्तु ( शत) विरवत् ; सवि. ४९३ श्व (म ) तने ( तित: ) शेषं मितावत् , कात्यायनः; स्मृचि. २४; दवि. २२८ नां तु (नां च ); याज्ञवल्क्यः; म्यम. १०९ कानां तु ( कान् हन्तुः ) शेष सवि. ४९३ याज्ञवल्क्यः; व्यम. १०९ सायां (सने ) : मितावत् ; विता. ७६४ गर्दभा ( गवया ) पिकः ( पकः ) द्दण्डः ( इण्डं ); विता. ७६४; बाल. २१२२९; सेतु. २२४ पिकस्तु (पकश्च); बाल. २१२२९ अपवत् ; सेतु. २२६ भवेद (दुत्तमो द ) उत्त. : २२६ दविवत् ; समु. १६३. । तु नां तु (नां च ); समु. १६३ सेतुवत् . श्च श. २ प्रकृतया न विधि. (२) भप. २०२२६ रीदे (रीद); ब्यक. १०८; विर. -- मवि. २ .. १ ·१८१२ व्यवहारकाण्डम् *गोरा. विर.२७९ गोकुमारी वृषेण संयुक्ता गौः । देवपशुः देवाय दत्तः वा दण्डनीयाः स्युरिति हिंसादण्डापवादः । साधने पशुः । उक्षा 'उक्ष सेचने' इत्यनुसारात् बीजसेक्ता नियमार्थश्चारम्भः । वृषः । वृषभपदेन जीर्णवृषोऽत्र उक्तः । (३) अथ भार्यापुत्रादीनामनुशासनप्रकारमन्यथा- भार्यापुत्रदासशिष्यादीनां ताडने कृते दण्डविचारः नुशंसने दण्डविधानार्थमाह----- भार्या पुत्रश्रेति । नन्द. भार्या पुत्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः। (४) भार्यादयः प्राप्तापराधा रज्ज्वा वेणुदलेन वा प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा घेणुदलेन वा ।। ताड्याः ताडनीयाः। सोदरः भ्राता च अन्यमातृजो (१) प्राप्ता अपराधं प्राप्तापराधाः, अपराधो भाच. व्यतिक्रमः नीतिभ्रंशः । स यदा तैः कृतो भवति तदा पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथश्चन । ताडयितव्याः । ताडनमपि हिंसेत्युक्तम् । सा च 'न अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याञ्चौरकिल्बिषम् ।। हिंस्याद्भूतानी'ति प्रतिषिद्धाऽपराधे निमित्ते भार्यादीनां | (१) उक्तताडनसाधनाभ्यामन्येन प्रकारेण घनक्ष्या- प्रतिप्रसूयते। संबन्धिशब्दाश्चैते । यस्य भार्या यश्च दिषु लगुडादिभिर्वा चौरदण्डं प्राप्नोति । निन्दैषा । न यस्य दासः स तेनानुशासनीयः । मार्गस्थापनोपाय- | त्वयमेव दण्डः । योऽन्यत्र हिंसाया दण्डः सोऽत्र भवती- विधिपरश्वायम् । न ताडनविधिरेव । तेन वाग्दण्डा. त्युक्तं भवति । मेधा. द्यपि कर्तव्यम् । अपराधानुरूपेण कदाचित्ताडनम् । (२) ते पुनः शरीरस्य पृष्ठदेशे ताडनीयाः न तु सोदरस्थाने कनीयान् पठितव्यः । भ्राता तथाऽनुजः। कदाचित् उत्तमाङ्गे न वक्षसि । उक्त प्रकारव्यतिरेकेण स हि ज्येष्ठस्य पुत्रवत्ताडनाहः। वैमात्रेयोऽपि चेद- ताडयित्वा दण्डरूपेण वाग्दण्डरूपचौरदण्डं प्राप्नुयात् । पितृको गुणवज्येष्ठतन्त्रश्च सोऽप्युन्मार्गगामी ताडनादि- गोरा. पर्यन्तैरुपायैर्निवारणीयः । वेणुदलं वंशत्वक् । एतदप्यु (३) चोरकिल्बिपं ताडितस्यामरणे स्तेयदण्डः, पलक्षणं तथाविधानां मृदुपीडासाधनानां शिफादीनाम् । मरणे तु भूयस्त्वमूह्यमित्यर्थः । मवि. मेधा. (४) रज्ज्वादिभिरपि देहस्य पृष्ठदेशे ताडनीयाः न (२) भार्यादयः कृतापराधा रज्ज्वा वेणुत्वचा तु शिरसि । उक्तव्यतिरेकेण प्रहरणे वाग्दण्डधनदण्डरूपं ममु. २७९; पमा. ४२४ नुक्षाणं ( नक्षम) नारत्ययं श्लोकः मुद्रित- मनुस्मृतिपुस्तकेषु । अस्मत्संगृहीतप्राचीनतमपुस्तके वर्तते । तत्र (५) पृष्ठतोऽमर्मणि, नोत्तमाले न मर्मणीत्यर्थः । तु- गां कुमारी ग्राम्यपशनुक्षाणं वाजिनं तथा । दारयन् न्यायसाम्यात् । साहसं त्व प्राप्नुयात धातने समम् ॥' इत्येवं पाठो दृश्यते । याज्ञवल्क्यः व्यनि. ४९६ शनु (शुमु); दवि. ३१८ दुत्तमं (दष्टमं); दण्डपारुयलक्षणम् सेतु. २२४; समु. १६३ री (रों) शेष व्यनिवत्, संप्रति दण्डपारुष्यं प्रस्तूयते । तत्स्वरूपं च नारदे- (१) मस्मृ. ८।२९९ क., खं., घ., शिष्यो' (प्रेष्यो); नोक्तम् --- 'परगात्रेवभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । गोरा. पुत्रश्च दासश्च शिष्यो (शिष्यश्च दासश्च पुत्रो); भस्मादिभिश्वोपघातो दण्डपारुष्यमुच्यते ॥' इति । अप. २१६ च सोदरः (सहोदरः): २॥२२२; व्यक. १०६ व्याः स्यू (ड्यास्तु); विर. २७१; विचि.११९ धास्ताड्याः * ममु., मच, गोरावत् । स्यू (घस्ताड्यः स्याद् ); स्मृचि. २४ नारदः; दवि. (१) मस्मृ. ८।३००, अप. २१६ व.थञ्च (कदाच ): २३१; व्यप्र. ३३ अपवत् : ३७८ दासश्च शिष्यो । शिष्यश्च २१२२२; व्यक. १०६, विर. २७१ अपयत् ; विचि. ११९ दासो) ता च (ताऽथ); ज्यउ, २० अपवत् : ११७ व्यप्र तस्तु (तश्च ) कथन (कदाच); स्मृचि. २४ नारदः; दवि. (पृ. ३७८)वत् बाल. ॥२२९ शिष्यो (प्रेष्यो); २३१ अपवत् व्यप्र. ३३, ३७८ व्यउ. २०.२१, सेतु. २२१; विभ. १ धास्ताख्याः (धा दण्ड्याः) शेषं ११७, बाल. २२२९. अपवत् ; सेतु. २२१ अपवत्; अपवत् ; समु. १६४. समु. १६४. चौरदण्डं प्राप्नुयात् । विर. २७१ ·दण्डपारुष्यम् १८१३ परगात्रेषु स्थावरजङ्गमात्मकद्रव्येषु हस्तपादायुधैरादि- दण्डपारुष्यनिर्णयहेतुः ग्रहणाद्यावादिभिर्योऽभिद्रोहो हिंसनं दुःखोत्पादनं तथा असाक्षिकहते चिह्नयुक्तिभिश्चागमेन च । भस्मना आदिग्रहणाद्रजःपङ्कपुरीपाद्यैश्च य उपधातः द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृतो भयात् ।। संस्पर्शनरूपं मनोदुःखोत्पादनं तदुभयं दण्डपारुप्यम् । (१) वाक्पारुष्यपूर्वकत्वाद् दण्डपारुष्यस्यानन्तरमा- दण्ड्यतेनेनेति दण्डो देहस्तेन यत्पारुप्यं विरुद्धाचरणं रम्भः । पाण्यादिना अभिघातादिकं दण्डपारुष्यम् । तत्र जङ्गमादे व्यस्य तद्दण्डपारुप्यम् । तस्य चावगोरणादि- निर्जनेऽभिहत्य न मयाऽयमभिहत इत्येवं मिथ्यावादित्वे करणभेदेन त्रैविध्यमभिधाय हीनमध्यमोत्तमद्रव्यरूपकर्म- दोश्यातिशयाद्वा क्षताद्यात्मन: कृल्या निर्दोषजनाच्या- त्रैविध्यात् पुनस्त्रविष्यं तेनैवोक्तम् ... 'तस्यापि दृष्टं रोपे कथं स्यादित्यवेक्षिते आह .....' असाक्षिकहते चिह्न- त्रैविध्यं हीनमध्योत्तमक्रमात् । अवगोरणनिःशङ्कमानन- युक्तिभिवागमेन च । द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृता- क्षतदर्शनैः ।। हीनमयोत्तमानां च द्रव्याणां समति- द्भयात् ।।' असाक्षिकेऽभिहते क्षतादिभिरिलैस्तद्व्यभि- क्रमात् । त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टकशोधनम् ॥' चारे वा कूटचिह्नकारिदुष्टपुरुपभयाद् व्यवहार एवं इति । निःशङ्कपातनं नि:शङ्कप्रहरणम् । त्रीण्येव प्रागुकन्यायेन चतुष्पायुक्त्यागमानुसारेणैव विद्वजन- साहसानि त्रिप्रकाराण्येव सहमा कृतानि दण्डपामप्या समक्षं स्वयं वा राज्ञा द्रष्टव्यः । अयं च सर्वव्यवहारपद. णीत्यर्थः। साधारणः श्लोकः कार्यगौरवप्रतिपत्त्यर्थमिहाम्नात इत्य- वसेयम् । विश्व. रा२१६ तथा वाग्दण्डपारुष्ययोरुभयोरपि द्रयोः प्रवृत्त- कलहयोर्मध्ये यः क्षमते तस्य न केवलं दण्डाभाव: (२) एवम्भतदण्डपारुप्यनिर्णयपूर्वकत्वाद्दण्डप्रणयनस्य किन्तु पूज्य एव । तथा पूर्व कलहे प्रवृत्तस्य तत्स्वरूपसंदेहे निर्णयहेतुभाह----असाक्षिकेति । यदा कश्चि- दण्डगुरुत्वम् । कलहे च बद्धवैरानुसंधातुरव दण्ड. द्रहस्यहमनेन हत इति राजे निवेद यति तदा 'चिह्न- भाक्त्वम् । तथा तयायोरपराधविशेषापरिज्ञाने दण्डः व्रणादिस्वरूपगतैर्लिङ्गेयुक्त्या कारणप्रयोजनपालोचना समः। तथा श्वपचादिभिरायाणामपराधे कृते सजना त्मिकया आगमेन जनप्रवादेन चशब्दादिव्येन वा कट- एव दण्डदापनेऽधिकारिणस्तेषामशक्यत्वे तान् राजा चिह्नकृतसंभावनाभयात् परीक्षा कार्या । * मिता. घातयेदेव, नार्थ गृह्णीयादित्येवं पञ्च प्रकारा विधयस्ते (३) अथ दण्डपारुष्यनिमिने दण्डविधिः । दण्ड- नवोक्ताः विधिः पञ्चविधस्तूक्त एतयोरुभयोरपि । पामध्यं नाम शरीरस्य ताइनेनामेव्यसंयोजनेन ताडनार्थ- पारुप्ये सति संरम्भादुम्पन्ने क्रुद्धयोर्द्वयोः ।। स मन्यते मवगरणेन वा परस्य दुःखोत्पादनम् । तत्रापराधसदस- यः क्षमते दण्डभाग् योऽतिवर्तते । पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु द्भावसंदेहे निर्णयहेतूंस्तावदाह ----असाक्षिक इति । नियतं स्यात्स दोषभाक् ॥ पश्चाद्यः सोऽप्यसत्कारी पूर्व * व्यप्र. मितावत् । तु विनयो गुरुः। द्वयोरापन्नयोस्तुल्यमनुवघ्नाति यः (२) यास्मृ. २।२१२; अपु. २५८।९ नो में (ताद्भ); पुनः ॥ स तयोर्दण्डमाप्नोति पूर्वो वा यदि वेतरः। विश्व. २।२१६ अपुवत् ; मिता.; अप. क्षिक (क्षिक ) पारुष्यदोषावृतयोयुगपत्संप्रवृत्तयोः ॥ विशेषश्चेन्न लक्ष्येत कृतो भयात् (कृताने ); व्यक. १०७ न च (न वा ) शेष विनयः स्यात्समस्तयोः । श्वपाकपण्डचण्डालव्यङ्गेषु अपुवत् ; स्मृच. २५ क्षिक (क्षिके) शेपं अपुक्त् ; विर. वधवृत्तिषु || हस्तिपत्रात्यदासेषु गुर्वाचार्यनृपेषु च । २७४ अपुवत; पमा. ४० रगृचवत् : ४१२; रत्न. १२१ अपुवत् ; व्यनि. ४९४ अपुवत् ; नृप्र. २७२-३ कृतो मर्यादातिक्रमे सद्यो घात एवानुशासनम् ॥ यमेव ह्यति- (युतो ); वीमि. ; व्यप्र. ३७१ : ३७८ चिर्यु (चिह्ने यु); वर्तेरनेते सन्तं जनं नृषु । स एव विनयं कुर्यान्न तद्वि- व्यउ. ११२ न च (न वा) : ११८ अपुवत् ; विता. नयभाळूप: ॥ मला ह्येते मनुष्याणां धनमेषां मला- ७३४-५; राकौ. ४९० अपुवत् ; प्रका. १४ क्षिक (क्षिके) त्मकम् । अतस्तान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥' चिट्ठयु (चिहे यु ) शेषं अपुवत; समु. १० अपुवत् . इति। मिता. २।२१२ १ चिह्नवर्णादि.

·१८१४ व्यवहारकाण्डम् xविर. असाक्षिक देशेऽहमनेन हत इति केनचिद्राशे निवेदिते समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च । राशा सभ्यैश्च द्वेषादिकृतमिथ्याचिहं वर्जयित्वाऽन्यश्चिहै हीनेष्वर्धदमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ।। यक्तिभिरागमेन आप्तवाक्येन चकाराद्दिव्यैश्च विवादोऽयं (१) एतदेवोदाहरणमात्रतया प्रपञ्चयति-भस्मेति । वादी साधुरयमसाधुरयमिति विचार्य निणंतव्यः । चिह्न मेध्यत्वेऽपि भस्मकर्दमधूलिप्रक्षेपणे निर्दोषस्य कृते दश- क्षतादि । युक्तिभिर्हन्तृहन्तव्ययोः संनिधानं द्वेषहेतुसंभव पणो दण्डः स्मृत इत्यल्पोऽपि स्मरणानुसारादविरुद्ध इत्यादिभिः। आगम आप्तवाक्यम् । केचित्पठन्ति---- इत्यवसेयम् । अमेध्यादिस्पर्श तु ततो द्विगुण: 'विंशति- 'कूटचिह्नकृताद्भयात्'इति । तस्यार्थ:--- न व्रणादि पण इत्यर्थः । निष्ठयूतग्रहणं निष्ठयूतसदृशामध्यस्य दर्शनमात्रेण विना विचारो निर्णयः कार्य: । यतो प्रतिपत्त्यर्थम् । तथा च मूत्रपुरीषादौ दण्डातिरेकसिद्धिः। मत्सरादिवशात् कूटं कृत्रिममपि चिह्नं कर्तुं शक्यते । यच्चैतदुक्तं-- ‘समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च। *अप. हीनेष्वधंदमो मोहमदादिभिरदण्डनम् ॥' कृतव्याख्यान- (४) चिह्रर्हन्तुरसाधारणैरुपवीतादिभिः । मेतत् । विश्व. २।२१८-९ २७४ (२) एवं निश्चिते साधनविशेषेण दण्डविशेषमाह- (५) असाक्षिकं रहसि हते पादायुधादिना ताडिते भस्मेति । भस्मना पङ्केन रेणुना वा य: परं स्पर्शयत्यसो हन्त्रा विप्रतिपत्तौ च कृतायां स व्यवहारश्चिकैर्ऋणादि-. दशपणं दण्डं दाप्यः । अमेध्यमिति अश्रुश्लेष्मनख- भिर्देहस्थैर्युक्तिभिः प्रयोजनपालोचनादिभिः आगमेन केशकर्णविदूषिकाभुक्तोन्छिष्टादिकं च गृह्यते । पाणिः जनप्रवादेन चकारात् दिव्येन द्रष्टव्यो निर्णेतव्यः । पादस्य पश्चिमो भागः । निष्ठथतं मुखनिःसारितं जलम् । कूटेति कपटचिह्नातिरिक्तैरित्यर्थः । तुशब्देनाहमनेन तै: स्पर्शने ततः पूर्वाद्दशपणादिगुणो विंशतिपणो ताडित इति वाङ्मात्रेण दण्डग्रणयनादि व्यवच्छिनत्ति दण्डो वेदितव्यः । पुरीपादिस्पर्शने पुनः कात्यायनेन वीमि. विशेष उक्त:--'छर्दिमत्रपुरीपाद्यैरापाद्यः स चतुर्गुणः । स्मृत्यनुक्तपारुष्ये दण्डविधिः षड्गुणः कायमध्ये स्यान्माभिं त्वष्टगुणः स्मृतः ॥' इति । यत्र नोक्तो दमः सः प्रमादेन महात्मभिः । आद्यग्रहणाद्वसाशुक्रामृङ्मजानो गृह्यन्ते । तत्र कार्य परिज्ञाय कर्तव्यं दण्डधारणम् ।। एवम्भूतः पूर्वोत्तो दण्डः मवर्णविषये द्रष्टव्यः । नानभिधानभ्रान्त्यानध्यवसाय: कार्यः, किं तर्हि परभार्यासु चाविशेषेण । तथोत्तमेषु स्वापेक्षयाऽधिक- उक्तमनुक्तं वा द्वयोगुणादिभिरनुबन्धादिभिश्च स्वरूप- श्रुतवृत्तेषु पूर्वोक्ताद्दशपणाविंशतिपणाच दण्डाद्विगुणो मालोच्य पीडानुसारेण सर्वत्र दण्डमानकर्तव्यताध्यव- सानमित्यभिप्रायः। विश्व. रा२१७ २५२ मितावत् ; नृप्र. २७३, सवि. ४८१ पणः (गुणः); वीमि. मितावत् ; व्यप्र. ३७१; व्यउ. ११२ मितावत् ; साधनभेदेन जातितो गुणतो वा समहीनोत्तमभेदेन व्यम. १००: विता. ७३५; राकौ. ४९. मितावत् ; च दण्डभेदाः सेतु. २१५; समु. १६२. भस्मपङ्करजःस्पर्श दण्डो दशपणः स्मृतः । (१) यास्मृ. २।२१४; अपु. २५८।११ वर्ध (व); अमेध्यपाणिनिष्ठयूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः ।। विश्व. २१२१९; मिता. (क) ध्येवं (ध्वेव); अप. मो * स्मृच.व्याख्यानं अपराः गतार्थम् । मोह (मः प्रोक्तो); व्यक. १०४; स्मृच. ३२९ उत्त. x शेषं मितावत् । विर. २६१ मितावत् ; पमा. ४१३, रत्न. १२२ मितावत् ; (१) विश्व. २०२१७. विचि. ११२ मितावत् । व्यनि. ४९०, दवि. ३९ (मोह- (२) यास्मृ. २।२१३, अपु. २५८।१०; विश्व. मदादिभिरदण्डनम् ) एतावदेव : २५२ अपुवत् ; नृप्र. २७३ २१२१८; मिता. (क) गुणः स्मृतः (गुणस्ततः); अप. मोहमदा (मोहभस्मा ); सवि. ४८१ पू., बीमि.; व्यप्र. मितावत् व्यक. १०४, विर. २६१ मितावत् पमा. ३७१; व्यउ. ११३; यम. १००; विता. ७३५, राको. ४१३, रत्न. १२२; विचि. ११२; व्यनि. ४९०; दवि ४९. अपवत् ; सेतु. २१५ भितावत् ; समु. १६२.

·दण्डपारुष्यम् १८१५ अप. दण्डो वेदितव्यः। हीनेषु स्वापेक्षया न्यूनवृत्तश्रुतादिषु (१) अयं चान्यो विशेष:--- विप्रपीडाकरमिति । पूर्वोक्तस्यार्धदमः पञ्चपणो दशपणश्च वेदितव्यः । उद्गूर्यानिपाते प्रथमसाहसो दण्डः । प्रहारायोद्गूरणेनैव मोहश्चित्तवैकल्यम् । मदो मद्यपानजन्योऽवस्थाविशेषः। विलम्भेणाब्राह्मणस्य ब्राह्मणशरीरस्पर्शनेऽर्धदण्डः । स्पष्ट- आदिग्रहणात् ग्रहावेशादिकम् । एतैर्युक्तेन भस्मादि- मन्यत् । विश्व. २।२२० स्पर्शने कृतेऽपि दण्डो न कर्तव्यः । मिता. (२) प्रातिलोम्यापराधे दण्डमाह-- विप्रपीडाकर- (३) जातितो गुणतो वा तुल्यं परं भस्मकर्दम- मिति । ब्राह्मणानां पीडाकरमब्राह्मणस्य क्षत्रियादेयंदङ्गं धूलिभिर्योजयतो दशपणो दण्डः । यदि पुनरमेध्यादिभिः करचरणादिकं तच्छेत्तव्यम् । क्षत्रियवैश्ययोरपि पीडां संयोजयति तदा विंशतिपणः । अत्र यदि परस्त्रीमात्रे, कुर्वतः शूद्रस्याङ्गच्छेदनमेव । 'येन केनचिदङ्गेन तथा जातितो गुणतो वोत्कृटेपु नरेपूक्तमपराधं कुर्यात्तदा हिंस्याच्छेयांसमन्त्यजः । छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनु पूर्वोक्ताद्दण्डादिगुणो दण्डः कार्यों विंशतिपणः स्यात् । शासनम् ॥' इति (मस्मृ. ८।२७९)। द्विजातिमात्र- यत्र विंशतिपणस्तत्र चत्वारिंशत्पणः स्यात् । जातितो स्यापराधे शूद्रस्याङ्गच्छेदविधानात् वैश्यस्यापि क्षत्रिया- वा गुणतो वा हीनविषय उक्तस्या दण्डनीयः । पकारिणोऽयमेव दण्डस्तुल्यन्यायत्वात् । उद्गुणे वधार्थ- मदादिना लुप्तज्ञानस्यापराधाभावतो दण्डाभावः । मुद्यते शस्त्रादिके प्रथमसाहसो दण्डो वंदितव्यः । अमेध्यं वसाशुक्रादिशरीरमलात्मकम् । पाणिः पादा- शूद्रस्य पुनरुद्गूणेऽपि हस्तादिच्छेदनमेव । 'पाणिमुद्यम्य परभागः । निष्ठयतं निष्ठीवनम् । दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति' इति मनुस्मरणात् (मस्मृ. (४) पाणिश्चरणस्य पश्चिमो भागः । चरण एव ८।२८०)। उद्गृरणार्थ शस्त्रादिस्पर्शने तु तदधिकः तात्पर्यमस्येत्येके। * विर. २६१ प्रथमसाहसादर्धदण्डो वेदितव्यः । भस्मादिसंस्पर्श पुनः (५) अथात्र दण्डपारुप्यनिश्चयानन्तरकृत्यं दण्डं क्षत्रियवैश्ययोः प्रातिलोभ्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमा यथावथमाह प्रकरणसमाप्तिपर्यन्तेन ... भस्मेति । भस्म इति वाक्पारुष्योक्तन्यायेन कल्प्यम् । शुद्रस्य तत्रापि पङ्करजीभिः प्रत्येकं परस्य स्पर्श योजने तत्कर्तुर्दशपणमितो हस्तच्छेद एव । 'अवनिष्ठीवतो दाद् द्वावोष्ठी छेदये- दण्डः । अमेध्यमथुप्रभृति, पाणिश्चरणस्य पश्चाद्भागः, नृपः। अवमूत्रयतो ममवशर्धयतो गुदम् ॥' इति निष्ठथतं मुखश्लेष्म एतैः परस्य स्पर्शने कृते तत्कर्तुस्ततो मनुस्मरणात् (मस्मृ.८।२८२) । + मिता. दशपणाद्विगुणो दण्डः । एवं दण्डः समेघु सवर्णेषु (३) तुशब्दपाटे ब्राह्मणाङ्गच्छेदव्यवच्छेदः। बीमि. द्रष्टव्यः । परभार्यासूत्तमेषु च वर्णेषु विषये तादृशापराधे उच्चजातिको सजातीयकृत वा परगात्रविषये दण्डपारुष्ये दण्डाः कृते समेपूक्ताद्दण्डात् द्विगुणो दमः। हीनेषु वर्णेषु विपये उद्गूणे हस्तपादे तु दशविंशतिको दमौ । तादृशापराधे समेपूक्तस्य दण्डस्या| दमः कार्यः । परस्परं तु सर्वेषां शस्त्रे मध्यमसाहसः ।। मोहोऽनभिज्ञता, मदो मद्यादिभिः । आदिपदेनोन्माद- परिग्रहः । एतैर्भस्मादिस्पर्शने कृतेऽपि दण्डाभावः । + अप., विर., दवि., वीमि., ब्यप्र. भितावत् । चकारेणोत्तरोत्तरं त्रिगुणचतुगुणौ दण्डाविति समुच्चीयते । १०५, विर. २६७ अपुवत् ; पमा. ४१७, रत्न. १२२ वीमि. करं ( करे ) शेषं अपुवत् ; व्यनि. ४५२ सपशे ( स्पर्शने ) र्थिकः (धकः); दवि. २५० अपुवत् ; नृप्र. २७३ उद्गु अबाह्मणकृते ब्राह्मणविषये दण्डपारुष्ये दण्डविधि: (उद्गी) शे तु ( शेन ) धिकः ( र्धकम् ); सवि. ४८१ स्य तु 'विप्रपीडाकरं छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु । (स्य च) शेपं अपुवत् ; वीमि. स्य तु (स्य च ); व्यप्र. उद्गुणे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः ॥ ३७३; व्यउ. ११४ धिकः (वाम् ); ग्यम. १००; विता. * शेषं मिसावत् । ७३६; समु. १६२. (१) यास्मृ. २।२१५, अपु. २५८११२ र्षिक: (र्धकः); (१) यास्मृ. २०२१६; अपु. २५८।१३ शस्त्रे ( शाखे); विश्व, २१२२० संस्पर्शे (स्पर्शने); मिता. भप.; ब्यक. विश्व. २१२२१; मिता.; अप.; व्यक. १०५ हस्त (हस्त) म.की. २२८ ·९८१६ क्यवहारकाण्डम् तुल्यगुणादियोगे (१) अनुत्कृष्टविषयत्वे तु ..... 'उद्गणे 'उद्गणे हस्तपादे तु (१) जात्यादिसाम्य एव तु---- ‘पादकेशांशुककरालु- दशविंशतिको दमौ । परस्परं तु सर्वेषां शस्त्रे । मध्यम. ञ्छनेषु पणान् दश । पीडाकर्पाञ्जनावेष्टय पादाध्यासे साहस: ॥' तुशब्दः प्रत्येकमवधारणार्थ: हस्त शतं दमः ॥' पादकेशवस्त्राणामालुन्छने अवधूनने एवोल्गुणे दशकः, पाद एवं विंशतिकः । तथाच साक्षेपं . दापणो दापणो दण्डः स्यात् । पीडाकर्पाञ्जनेन समुहये समुच्चयसिद्धिः । एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । त्वावेष्टय ग्रीवादी पादन्यासे झतं दण्ड्यः । आञ्जनं एतब सर्ववानां स्यात् । शस्त्रोद्गरणे थ्यामीकरणं [ ध्यामीकरणं झ्यामीकरणं मलिनी- न मध्यममाहमो दण्डः। विश्व. रा२२१ करणमित्यर्थः । यामं हमनके गृन्धतृणे श्यामेऽभिधेय- (२) एवं प्रातिलोम्यापराधे दण्डमभिधाय पुन: वत्' इति विश्व:---- इति पादटिप्पण्याम् ]। पीडया जातिमधिकृत्याह उद्गुर्ण इति । हस्ते पादे वा कपणेनाञ्जनं पीडाकर्षा उनम् । आञ्जनेन ध्यामीकरणेन ताडनार्थमुद्गणे यथाक्रमं दशपणो विंशतिपणश्च दण्डो त्यावेष्टय वशं नीत्येत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । वेदितव्यः । परस्परवधार्थे शस्त्रे उद्गणे सर्वेषां वर्णिनां विश्व. रा२२२ मध्यमसाहमो दण्डः। xमिता. (२) पादकेशवन्त्रकराणामन्यतमं गृहीत्वा य उल्ल- (३) हस्त परपोडार्थमुद्यमिते दामो दम: । पादे । पादे अति झाटिल्याकप यति अमो दशपणान दण्ड्यः । पीडा विंशतिको दमः । शस्त्रे मध्यमसाहसः । उद्यमन च कर्पश्चाशकावष्टश्च पादाभ्यासश्र पीडाकायकावेष्ट- पवतन्न तु निपातने, तत्र दण्डान्तरविधानात् । पादाभ्यासं तरिमन सन्धिते शनं दण्ड्यः । एतदुक्तं परस्परमिति वचनात् मजातिविषयमेतत् । हीनजाते. भवति। अंशुकनावष्टच गाढमापीच्याकृष्य च यः पादन मत्तमजाति प्रत्युद्गणमानस्य दण्डान्तरविधानात् । अप. घट्टयति तं शतं पणान् दापयेदिति । अमिता. (४) आद्यतुशब्देन निपातनव्यवच्छेदः । द्वितीयतु (३) पादयोः केशानामंगुकस्य वत्रस्य हत्तयोर्वा शब्देनाममानजातीयानामुक्तदण्डव्यवच्छेदः । *वीमि. समानजातीयस्य पुंस आलश्चन आकर्षणे दश पणान् पादकेशांशुककरोल्लुश्चनेषु पणान् दश । दण्ड्यः। पीडादीनां समुच्चितानां करणे पणशतं दमः । पीडाकर्षांशुकावेष्टपादाध्यासे शतं दमः ॥ पीडा निष्पीडनम् । आकर्ष आक्रोश आकर्षणम् । x विर., पमा., दवि., व्यप्र. मितावत् । अंशुकावेष्टो ग्रीवादी वस्त्रबन्धनम् । पादाध्यासो मूर्धादौ * शेषं मितावत् । पादन्यासः । रं तु ( रस्य ) सः ( सम्); विर. २६३ रं तु (रस्य) स: शोणितेन विना दुःखं कुर्वन् काष्टादिभिर्नरः । (सम्); पमा. ४१४; रत्न. १२२; विचि. ११४ सः द्वात्रिंशतं पणान् दण्डयो द्विगुणं दर्शनेऽसृजः ॥ (सम् ); दवि. २५० विरवत् ; नृप्र. २७३, सवि. ४८२ दश (परि ) सः (सम् ); वीमि.; व्यप्र. ३७२; व्यउ. * विर., वीमि., व्यप्र., व्यउ., व्यम., विता. मितावत् । ११३; व्यम. १०. विता. ७३७ विधिवत् ; सेतु. २१७ (घाने); वीमि.; व्यप्र. ३७३, व्यउ. ११४; ब्यम. विरवत् ; समु. १६२. विता. ७३७, सेतु. २१८ रोल्लुञ्चनेषु (राकर्षणेषु ); (१) यास्मृ. १२१७, अपु. २५८।१४; विश्व. समु. १६२ रोल्लुन्न (गलन्छ ) पणान् ( पणा ). २१२२२ करोल्लुश (करालुन्छ । काँशुकावेष्ट ( काशना. (१) यास्मृ. अपु. २५८।१५ दण्ड्यो वेष्टय ); मिता. ; अप. रोला ( राल ); व्यक. १०४ अपवा; (दाप्यो ); विश्व. २१२२३ दुःवं कुर्वन् (कुर्वन् दुःखं ); स्मृच. ३२८ ल्ला (ल्लुन्छ); विर. २६२, पमा. ४१५ मिता.; अप. दुःखं (पी) शयं अपुवत् ; पमा. ४१५; पीडा (विण्या); रत्न. १२२; विचि. ११३ करो...... दश रत्न. १२२ शतं (शत् ) गुगं (मुगो); व्यनि. ४९१ (भराकर्षणेषु पणा दश); दवि. २५३ रोय (रोन्मुञ्च) मान् वाञ्चों ( म दाप्यो ); नृप्र. २७४ कुर्वन् (कुर्यात् ); पादानामे (पादन्याने); नृप्र. २७४; सवि. ४८२ शांशुक- सवि. ४८२ (त्रिशतं. (विंशति) दर्शनऽसृजः (दंशने करोल्लुन ( शाङ्कुशकरोल्लुञ्छ) पांशुका (पांकुशा ) ध्यासे ऽन्त्यजः); वीमि. अपुवत ; व्यप्र. ३७२ पणान् (पगं) अप. १०० २।२१८;

·दण्डपारुष्यम् १८१७ विश्व. अप. (१) साम्य एव-- 'शोणितेन विना कुर्वन् दुःखं | प्रत्येकं छेदने रूदत्रणम्यो दने मृतकल्पो यथा भवति काष्ठादिभिर्नरः । द्वात्रिंशतं पणान् दण्डयो द्विगुणं तथा हते ताडिते मध्यमसाहसो वेदितव्यः । अनुबन्धा- दर्शनेऽसृजः ॥' असृजो लोहितस्येत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् । दिना विषयस्य साम्यमत्रापादनीयम् । X मिता. रा२२३ (३) मिताटीका---- ननु कर्णनामच्छेदाद्यपेक्षया (२) यः पुनः शोणितं यथा न दृश्यते तथा मृदु- करपाददन्तभङ्गस्याल्पत्वेनैकरूप्येण सर्वत्र मध्यमसाहस ताडनं काष्ठलोष्टादिभिः करोत्यसौ द्वात्रिंशतं पणान् द"ड्यः। ! दण्डविधानमनुपपन्नं स्यादित्यत आह .... अनुबन्धादि- यदा पुनर्गाढताडनेन लोहितं दृश्यते तदा द्वात्रिंशतो नेति । अनुबन्धो दोषोत्पादः । 'दीपोत्पादेऽनुबन्धः द्विगुणं चतुःषष्टिपणान् दण्डनीय: । त्वङ्मांसास्थिभेदे स्यादि'त्यमरः । आदिशब्दात् व्यवहारसौकय गृह्यते। पुनर्विशेषो मनुना दर्शितः-- 'त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो . कर्णनामच्छेदनरूदृव्रणोद्भेदनादौ दोषाधिक्यं प्रत्यक्ष- लोहितस्य च दर्शकः । मांसभेत्ता च पनिष्कान् सिद्धम् । करपादयोस्तु साक्षाच्छरीरावयवत्वेन तद्भने प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥' इति (मम्मृ. ८।२८४) । व्यवहारमौकर्याभावेन शरीरयात्रायाः दुर्लभत्वात् दोषा- अमिता. धिक्यम् । दन्तभङ्गेऽभ्यवहारसौकर्याभावेन परम्परया (३) शोणितमदर्शयित्वैव काष्ठादिभिः परस्य ममान- जीवनसंकोचादोषाधिक्यं इत्यनुबन्धादिना करपाददन्तः जातीयस्य दुःखमुत्पादयन् द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यः । भङ्गादिरूपस्य विषयस्य साम्यमूह्यमित्यर्थः । सुबो: शोणितदर्शने तु चतुःपष्टिम् । (४) तथापदेनाङ्गुलिच्छेदसंग्रहः । वीमि. करपाददतो भङ्गे छेदने कर्णनासयोः । 'चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने । मध्यो दण्डो व्रणोद्भदे मृतकल्पहते तथा । कन्धराबाहुसक्नां च भङ्ग मध्यमसाहसः ॥ (१) निकृष्टविषयत्वे तु- करपाददन्तभने (१) चेष्टादिप्रतिरोधके भिधाते अश्यादीन्द्रियाधि- छेदने कर्णनासयोः । मध्यो दण्डो व्रणोद्भेद मृतकल्पहते ष्ठानप्रत्येकभेदने कन्धरादिभेदने चोत्तमसाहसो दण्डः । तथा ॥' साम्ये हि शस्त्रोद्गृरणमात्र एव मध्यमस्योक्त- चेष्टानिरोधो मूर्छा । भोजननिरोधोऽत्यभिघाताद् भोक्तु- त्वान्निकृष्टविषयमेतदिति व्याख्येयम् । ऋज्वन्यत् । मशक्तिः । वागुच्चारणाशक्तिर्वाग्रोधः । कन्धरा गलस्कन्ध- विश्व. २।२२४ संचारिणी सिरा । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २।२२५ (२) करपाददन्तस्य प्रत्येकं भने कर्णनासस्य च (२) गमनभोजनभाषणनिरोधे नत्रस्य आदिग्रहणा- जिह्वायाश्च प्रतिभेदने । कन्धरा ग्रीवा, बाहुः प्रसिद्धः * अप., विर., पमा., वीमि., व्यप्र., व्यउ., विता. सक्थि ऊरस्तेषां प्रत्येक भञ्जने मध्यमसाहसो दण्डः । मितावत् । +मिता. गुणं (गुणो); व्यउ. ११३; व्यम. १०० विना (समं) x अप., विर., पमा., विचि., दवि., वीमि., व्यप्र. गुणं ( गुणो); विता. ७३७ ऽसृजः ( स्मृतः); समु. १६२ मितावत् । अपुवत्. * शेषं मितावत् । + पमा., व्यप्र. मितावत् । (१) यास्मृ. १२१९, अपु. २५८।१६; विश्व. (१) यास्मृ. २१२२०; अपु. २५८।१७, विश्व. २१२२४ दतो ( दन्त ); मिता.; अप. विश्ववत् ; ब्यक. मध्यम ( उत्तम ); मिता.; अप. समां च १०५ विश्ववत् ; विर. २६५ विश्ववत् ; पमा. ४१५; ( सक्थ्यधि ); व्यक. १०५ प्रति ( प्रवि) सः ( सम् ); रत्न. १२२ छेद ( भेद ); विचि. ११६ कल्प ( कल्पे ) शेषं विर. २६५ प्रति ( पु वि); पमा. ४१६; रत्न. विश्ववत् ; दवि. २५७ विचिवत् ; सवि. ४८२-३ () दवि. २५७ प्रति ( प्रवि ); सवि. ४८३ (1) भोजन पाददतो भङ्गे (वद्दन्तभङ्गे च) मध्यो ( मध्ये); वीमि., ( भेदन ) धे (ध ) भेद (रोग) सः ( सम् ); वीमि.; ब्यप्र. ३७३, व्यउ. ११४; यम. १०० रत्नवत् ; व्यप्र. ३७३; व्यउ. ११४; विता. ७३८; समु. १६२ विता. ७३७, सेतु. २१९ कल्प (कल्पे); समु. १६२. भङ्गे ( भेदे ). २१२२५ १२२ ·१८१८ व्यवहारकाण्डम् अप. (३) चेष्टा गमनागमनमूत्रपुरीपोत्सर्गादिः । भोजन. 'यमेव ह्यतिवर्तेरनेते मन्तं जनं नृषु । स एव विनयं मभ्यवहारः। वाग्व्याहारः । एषां कस्यचिद्रोधे प्रति- कुर्यान्न तद्विनयभाङ् नृपः ॥' इति । एतच्छद्रविषयं बन्धे, नेत्रादेश्च ज्ञानन्द्रियाधिष्ठानस्य प्रतिभेदने तदधि द्रष्टव्यम् । शूद्राणां ह्युत्कृष्टापराधे राशा अर्थदण्डो न ष्ठानत्वविनाशे, कन्धराया ग्रीवाया बाहोः सक्श्नो जघन ग्राह्यः । किं तर्हि । अनावेद्य स्वयमेवोत्कृष्टैरर्थदण्डेन स्याङ्ग्रेः पादस्य वा भङ्गे मध्यमसाहस एव दण्डः । विनयः कार्यः। राज्ञा लावेदिते वध एव । तथा चान- पूर्वमिदं च वाक्यं ब्राह्मणव्यतिरिक्तस्य समानजाती- न्तरमेवाह-'मला ह्येते मनुष्येषु धनमेषां मलात्मकम्। यस्यापरानुवतो दण्डविधायकम् । विष्णु:.---'चेष्टा- अतस्तान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥' इति । भोजनवाग्रोधे प्रहारदाने च नेत्रकन्धराबाहुसक्थिभङ्गे स्पष्टमन्यत् । विश्व. २२२२६ चोत्तमम्' (विस्मृ. ५।६९.७०)। उत्तममुत्तमसाहसः, (२) यदा पुनर्बहवो मिलिता एकस्याङ्गभङ्गादिकं दण्ड इति शेषः । अत्र क्षत्रियस्य वैश्यमपराध्नुवतो कुर्वन्ति तदा यस्मिन् यस्मिन् अपराधे यो वैश्यस्य क्षत्रियमपराभुवतो यथाक्रमं दण्डदाने मध्यमोत्तम यो दण्ड उक्तस्तत्र तस्माद्विगुणो दण्डः प्रत्येकं वेदि. साहसयोर्विषयव्यवस्था । अथवा मध्यमसाहसविधिः तव्यः । अतिक्रूरत्वात्तेषां प्रातिलोभ्यानुलोम्यापराधयो- शूद्रस्य समानजातीयापराधे । उत्तमसाहसस्तु समान रप्येतस्यैव सवर्णविषयेऽभिहितस्य दण्डजातस्य वाक्या- जातीयापराध एव क्षत्रियवैश्ययोः । रुष्योक्त क्रमेण हानि वृद्धिं च कल्पयेत् । 'वाक्पारुष्ये (४) चकारेण पाणिप्रभृतिसंग्रहः । वीमि. य एवोक्तः प्रातिलोम्यानुलोमतः। स एव दण्डपारुष्ये एक नतां बहूनां च यथोक्ताद्विगुणो दमः । दाप्यो राज्ञा यथाक्रमम् ॥' इति स्मरणात् । कलहापहृतं देयं दण्डश्च द्विगुणस्ततः ॥ किञ्च । कलहे वर्तमाने ययेनापहृतं तत्नेन प्रत्या- (१) सर्वत्रैवास्मिन् प्रकरणे-- 'एकं प्रतां बहूनां णीयम् । अपहृतद्रव्याद्विगुणश्चापहारनिमित्तो दण्डो तु यथोक्ताद् द्विगुणा दमाः । कलहापहृतं देयं दण्डश्च देयः । *मिता. द्विगुणस्ततः ।।' कलहापहृतादित्यर्थः । एतच्चाभिहतायैव (३) यदा पुनरेकं प्रति बह्वो हन्तारो दण्डपारुष्य. देयं राजदण्डव्यतिरेकेणेल्यवसेयम् । तथा च बृहस्पति:- कर्तारो भस्मकर्दमपांसुसंयोगकर्तारो भवन्ति तदा तेपा 'दण्डस्वभिहतायैव दण्डपारुष्यकल्पितः । हृते तद्विगुणं तस्मिन् विषये यो दण्ड उक्तस्तस्माद्विगुणो दण्डः प्रत्येकं चान्यद् राजदण्डस्ततोऽधिकः॥' इति। यत्तु नारदीयं- कार्यः । कलहे च वर्तमाने येन यस्य यदपहृतं तेन तस्मै तद्दत्त्वा ततो द्विगुणं धनं राज्ञे देयम् । * शेषं मितावत् । (४) बहूनां प्रत्येकं द्विगुणो दमो न पुनः समुदा- (१) यास्मृ. २१२२१, अपु. २२७१५९ २५८।१८ णो दमः (णा दमाः) ण्डश्च (ण्डस्तु) णस्ततः यस्य प्रहारकस्य, प्रत्येकमेवापराधाधिक्यात् । अत एव (णः स्मृतः ); विश्व. २१२२६ नां च (नां तु ) णो दमः विष्णु:-- 'एकं नतां बहूनां प्रत्येकस्योक्तदण्डो द्विगुणः' (णा दमाः); भिता.; अप. नां च (नां तुः) स्ततः इति (विस्मृ. ५।७३)। प्रत्येकस्य प्रत्येकमित्यर्थः । (सथा); व्यक. १०६ दण्डश्व ... ...स्ततः ( दण्डं च Xस्मृच.३२९ द्विगुणं ततः ) शेषं विश्ववत् ; स्मृच. ३२९ नां च ( नां तु ) (५) एकं बहवो यत्र नन्ति तत्रैकस्य हन्तृत्वे यो पू., विर. २६९-७०; पमा. ४१६ पू. : ४२० स्ततः ( स्तथा ) उत्त.; विचि. ११९ णस्ततः ( णः स्मृतः ); दवि. दण्डो यत्रोक्तस्तद्विगुणस्तस्मिन्नपरे दण्ड इत्यर्थः, न २२० उत्त. : २४९ पू.; नृप्र. २७४ णो ( णं ) पू.; हीनोत्तमभेदे । न चात्र दण्डाधिक्यन्यूनते द्रष्टव्ये । सवि. ४८३ ( 3 ) पू .; वीमि.; व्यप्र. ३७३ पू. : ३७५ उत्त.; व्यउ. ११४ पू. : ११५ श्च (श्चेत् ) उत्त.; विता. ७३८ पू. : ७४ १ उत्त.; सेतु. २२१ विधिवत् ; समु. १६२ * विर., पमा., विचि., दवि., व्यप्र., ध्यउ., विता. नां च ( नां तु) पू. : १६३ उत्त. मितावत् । x शेष अपवत् । अप. उत्त. xवीमि.

·दण्डपारुष्यम् १८१९ विश्व. दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् । दोषो नापेहीति प्रभाषतः । काष्ठलोष्टेषुपाषाणबाहुयुद्धकृते दाप्यो दण्डं च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः॥ तथा ॥' 'दुष्टोऽयं बलीवदादिः, अपसर्पणाय त्वर्यताम्' (१) यो दुःखमुत्पादयेत् , तेन यावत् सम्यगस्यो- इत्येवंवादिनः स्वामिनश्चतुष्पादकृतेऽपराधे न दोपः । स्थानं निर्दुःखता भवति, तावद् यो व्ययः स समुत्था- एवमेव चास्यासावर्थः । काष्ठादि क्षिपतोबाहुयुद्धेन वा नजो व्ययः, स देयः । चकारात् राजावेदनप्रवृत्युप- संरब्धयोः । तथाशब्दादनभिक्रुष्टे सदोपतैवेति गम्यते । क्षयश्च । राज्ञे च यथोदाहृतो दण्डः । स्वयं चाददद् विश्व. रा३०१ राज्ञा दाप्यः । स्पष्टमन्यत् । रा२२७ (२) विषयविशेषे दण्डाभावमाह- चतुष्पादेति । (२) यो यस्य ताडनादुःखमुत्पादयेत् स तस्य चतुष्पादैगोगजादिभिः कृतो यो दोषो मनुष्यमारणादि- बगरोपणादौ औषधार्थ पथ्यार्थ च यो व्ययः क्रियते तं रूपोऽसौ गवादिस्वामिनो न भवति अपसरेति प्रकर्षेणो- दद्यात् । समुत्थानं व्रणरोपणम् । यस्मिन् कलहे यो च्चैर्भाषमाणस्य । तथा लकुटलोष्टसायकपाषाणोत्क्षेपणेन दण्डस्तं च दद्यान्न पुनः समुत्थानजव्ययमात्रम् । मिता. बाहुना युग्येन च युगं वहता अश्वादिना कृतो यः (३) यस्तु शस्त्रादिताडनेन परस्य दुःखमुत्पादयेत् । पूर्वोक्तो दोषः सोऽपि काष्ठादीन् प्रास्यतो न भवत्य. स व्रगारोपणादौ समुत्थाने यो धनव्ययस्तं दद्यात् ।। पसरेति प्रजल्पतः । काष्ठाद्युत्क्षेपणेन हिंसायां दोघाभाव- यश्च यस्मिन् कलहे दण्डपारुष्ये दम उक्तस्तं च राज्ञे कथनं दण्डाभावप्रतिपादनार्थम् । प्रायश्चित्तं पुनरबुद्धि. दद्यात् । अप. पूर्वकरणनिमित्तमस्त्येव । काष्ठादिग्रहणं च शक्तितोमरादे- (४) दुःखमुत्पादयेत् मनुष्यग्राम्याशूनामिति शेषः । रुपलक्षणार्थम् । *मिता. स्मृच.३२९ (३) विषयविशेषे दण्डापवादमाह- चतुष्पादेति । (५) चकारेण च समुच्चयार्थकेन विकल्पं वार- चतुष्पादोगजाश्वादिभिः कृतो मनुष्यमारणादिरपराध- यति। + वीमि. स्तद्वाहकस्य दण्डनिमित्तं भवति । यद्यसावुच्चैरपेहीति यानयुग्यगोगजाश्वादिनिमित्तेषु प्राणिहिंसाद्रव्यनाशेषु परं प्रति यात्, काष्ठादि व्यापारयतश्चापेहीत्युच्चैर्भाष- स्वाम्यादीनां दण्डविचारः माणस्य काष्ठादिकृतोऽपराधो दण्डनिमित्तं न भवति । चतुष्पादकृतो दोषो नापैहीति प्रजल्पतः । लोटो मृत्पिण्डः । इषुर्बाणः । युग्यं यानम् । काष्ठलोष्टेषुपाषाणबाहुयुग्यकृतस्तथा । (४) अस्यार्थ:---- अमनुष्यैः पशुपक्ष्यादिभिः स्वत (१) अत्र प्रवृत्तत्वात् - 'चतुष्पादकृते एव कृतो हिंसादिदोषः तत्स्वामिनां तेषु बलवर्धन- घासादिदायित्वेऽपि न भवति । तथाऽन्यप्रेरितकाष्ठलोष्ट- + शेषं मितावत् । पाषाणपृष्ठयानवाहादिकृतो हिंसादिदोषः प्रेरकस्यापसरेति (१) यास्मृ. २२२२, अपु. २५८।१९; विश्व. पुन: पुनरुच्चैरुच्चरितुः न भवतीति । ततोऽत्र दण्डो २१२२७; मिता.; अप. स समुत्थान (समुत्थानधन ); ग्यक. १०६ दाहृतः (दीरितः); स्मृच. ३२९ पू.; नास्तीत्यभिप्रायः। स्मृच. ३२५ विर. २७०; पमा. ४२० नजं (नक); व्यनि. ४९५ पू.; (५) काष्ठलोटेष्टपापाणबाहुयोग्याकृतः काष्ठलोप्टेष्ट- वीमि.; व्यप्र. ३७५, व्यउ. ११५ जं व्ययम् (जो व्ययः); विता. ७४१; समु. १६३. * विता. मितावत् । (२) यास्मृ. २१२९८; विश्व. २१३०१ कृतो ( कृते ) टे (टेष्ट ) युग्य ( योग्या ); स्मृच. ३२५ चतुष्पाद (अमनुष्य) पै (पे) जल्प (भाष ) युग्यकृतः (युद्धकृते); मिता.; वाहुयुग्म (काहायुध); विर. २८० पाद (पद) शेष अप. २।२९७ वाहु (वाय); व्यक. १०८ जल (भाष) व्यकवत् ; दवि. २२३ प्पाद (पद ) जल्प ( भा) टेषु १ अपैहीति पाठोऽपाणिनीयः । बहुनिबन्धग्रन्थेषु दृष्टत्वात्त- (श्रेषु ) युग्य ( योग्या ); वीमि. ५ (पे); विता. ७६३ ना थव स्थापितः। (वा) कृतस्त (कृते त); समु. १५८ युग्य (युग्म). अप.

·१८२० व्यवहारकाण्डम् *मिता. त्यर्थः । नय. १ पाषाणबाहुभिरभ्यासकरण यः परमो घातो दण्डौचित्य- ( मम्मृ. ८।२९१-२ )। लक्षणो दोपः प्रथममेव अपैहीति भापमाणस्य न भवती (३) चकारात्पश्चादपसरणव्यतिरिक्ता अपि यानस्य एतच्च एवंविधस्यान्यस्याप्यभ्यासकरणस्थोप गतयः परिगृह्यन्ते। Xअप. लक्षणं न्यायसाम्यात् । विर. २८० शक्तोऽप्यमोक्षयन स्वामी दंष्ट्रिणां शृङ्गिणां तथा । (६) चतुष्पदमश्वगवादिकमारुह्यान्यथा बा प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा । तस्तथा काष्ठादिना न्यायसाम्यात् अन्यैर्वा द्रव्यैयोग्यम (१) हिंसतः परिगृहीतस्य बलीवर्दादेः-- 'शक्तोऽ- भ्यासं कुर्वतः परोपधातशङ्कया प्रथममेव दूरमपैहीति : प्यमोक्षयन् स्वामी सृङ्गिणो दंष्ट्रिणस्तथा । प्रथमं साहसं प्रजल्पतः प्रकर्षणोच्चैर्भापमाणस्याश्वादिकृतमनुप्यादि दाप्यो विष्टे द्विगुणं तथा ॥' तथाशब्दोऽपराधविशेषा- दोषोऽश्वादिनेतुरभ्यासकर्तुश्च न भवतीत्यर्थः । नुसारेण दण्डविशेषकल्पनाप्रतिपत्त्यर्थः । प्रसिद्धमन्यत् । दवि. २२३४ विश्व. २।३०३ (७) अपेहीति प्रकर्षणोच्चैजल्लतः चतुष्पादेन (२) उपेक्षायां खामिनो दण्डमाह--- शक्तोऽप्य- हस्तिवृषादिना कृतो मारणादिरूपो दोषोऽपराधस्तत्स्वा- मोक्षयन्निति । अप्रवीणप्राजक्प्रेरितैष्टिभिर्गजादिभिः मिनो न भवति । तथा अपेहीति प्रजल्पतः शकटस्थितै ! यङ्गिभिर्गवादिभिर्वध्यमानं समर्थोऽपि तत्स्वामी यद्य- युग्यभिन्नैः सर्वैरेव व्यापार्यमाणैवा काष्ठादिभिः कृतो मोक्षयन्नुपेक्षते तदा अकुशलपाजकनियोजनमिमित्तं दोषो न भवति । तथापदेन तथोक्तच्छेदसंग्रहः । वीमि. प्रथमसाहसं दण्डं दद्यात् । यदा तु मारितोऽहमिति छिन्ननस्येन यानेन तथा भग्नयुगादिना । । विक्रुष्टेऽपि न मोक्षयति तदा द्विगुणम्। यदा पुनः प्रवीण पश्चाच्चैवापसरता हिंसने स्वाम्यदोषभाक् ॥ मेव प्राजकं प्रेरयति तदा प्राजक एव दण्डयों न स्वामी। (१) अनभिप्रेतत्वादेव च-- 'छिन्ननास्येन यानेन ! यथाह मनु:-- 'प्राजकश्चेद्भवेदामः प्राजको दण्डमर्हति' तथा भग्नयुगेन च । पश्चाच्चैवापसरता हिंमिते स्वाम्य- : इति ( मस्मृ. ८।२९४ )। प्राजको यन्ता । आप्तोऽभि- दोषभाक् ॥' नस्तादिरहितबलीवादियुक्तं छिन्न- छिन्न- . युक्तः । प्राणिविशेषाञ्च दण्डविशेष: कल्पनीयः । यथाह नास्यम् । तथाशब्दः प्रकारार्थः । स्पष्टमन्यत् । मनुः-- 'मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्बिपी भवेत् । २।३०२ प्राणभृत्यु महत्स्वध गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥ क्षुद्राणां च (२) नसि भवा रज्जुनस्या छिन्ना शकटादियुक्त- पशूनां तु हिंसायां द्विशतो दमः । पञ्चाशत्तु भवेद्दण्ड: बलीवर्दनस्या रज्जुर्यस्मिन् याने तत् छिन्ननस्यं शकटादि शुभेषु मृगपक्षिषु ॥ गर्दभाजाविकानां तु दण्डः स्यात्प- तेन । तथा भग्नयुगेन आदिग्रहणात् भग्नाक्षचक्रादिना * वीमि. मिनावत् । x शेषं मितावत् । च यानेन पश्चात्पृष्ठतोऽपसरता, च शब्दात्तिर्यगपगच्छता (१) यास्मृ. २।३००; अपु. २५८१७६-७ ऽप्य (घ) प्रतिमुखं चागच्छता च, च, मनुष्यादिहिंसने स्वामी ! णां शृङ्गिणां ( णः शृङ्गिणः ); विश्व. २।३०३ दंष्टिणां शृङ्गिणां प्राजको वा दोषभाङ् न भवति । अतत्प्रयत्नजनितत्वा ( शृङ्गिणो दंष्टिणः ) दद्याद्वि ( दाप्यो वि ); मिता.; अप. दिसनस्य । तथा च मनः- 'छिन्ननस्ये भग्नयुगे । २।२९९; व्यक. १०६; स्मृच. ३२५ ऽप्य (सं); विर. तिर्यक्प्रतिमुखागते । अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे २७३ ऽप्यमोक्ष (ह्यमोच) दंष्टि तथा (पक्षिणां तथैव च ॥ छेदने चैव यन्त्राणां योक्तृरश्म्योस्तथैव शृक्षिणामपि ) दद्याद्वि (दण्ड्यो वि); विचि. १२० ऽप्य (स) च । आक्रन्दे सत्यपैहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥' इति दद्याद्वि (दण्ड्यो वि); व्यनि. ४९४ मोक्ष (मोष); दवि. २२३ ऽप्यमोक्ष (धमोच) दद्याद्वि ( दण्ड्यो वि ); वीमि. ऽप्य (ह्य) (१) यास्मृ. २।२९९; विश्व. २।३०२ नस्ये ( नास्ये) दष्ट्रिगां शृङ्गिणां ( शृंङ्गिणो दष्ट्रिणः ); व्यम. १०९ विचिवत् ;. युगादिना (युगेन च) हिंसने (हिंसिते); मिता.; अप. विता. ७६३ ऽप्य (ह्य) द्विगुणं (मध्यम); राको.. २।२९८; विर. २८० नस्ये (नास्ये ) सरता (सरतां) दोष ४९४ विचिवत् ; सेतु. ३०१ स्मृचवत् ; समु. १५८ (दण्ड ); वीमि.; विता. ७६३ पस (नुस ); समु. १५८. ऽप्य (घ) तथा (णं ततः ). विश्व. ।

·दण्डपाल अप. अप. विर.२७३ विर. ३५२ + वीमि. ञ्चमाषक: । माषकस्तु भवेद्दण्ड श्वशकरनिपातने ॥ (३) कुड्यस्यापहा पञ्च पणान् दाप्यः । छेत्ता इति (मस्मृ. ८।२९६-८)। अमिता दश । भेत्ता विंशतिम् । पातयिता तु कुड्यव्ययं (३) दंष्ट्रिणां गजादीनां शङ्गिणां बलीवादीनां स्वामिने दाप्यः । स्वामी प्राणिव्यापादने प्रवर्तमानानां तन्निवारणे शक्तः (४) अभिधाता बन्धशिथिलीकरणहेतुः, भेद: सन् यो न निवारयति, तस्य प्रथमसाहसो दण्डः । कापि बन्धादिविघटन, छेदो वैधीकरणं, एभ्यो बलवान् यस्तु व्यापाद्यमानेन त्रायम्वेति विक्रुटेऽपि न निवार बिमदाभिघातनं एमु कुख्याभिघातादिषु यथाक्रमं पञ्च- यति तस्य पूर्वोक्ताद्विगुणो दण्डः । दशविंशतिचत्वारिंशत्यमा डाः । अभिघातादौ तु (४) स्वीयं सृङ्गिणमाभारयेत्यसकृदाक्रोशे . ते पाव कुड्यं मन्दीभूतं, तावपेक्ष वापि साहसकर्तृपायें । विक्रुट इति । द्रव्यविनाश दाविधिः (५) परकीयकुड्याभिषात शिथिलीकरणे पञ्चदश अभिघाते तथा छेदे भेदे कुड्यावपातनं । पणाः । भेदे बन्धशिथिलीकरणे विंशति, छेदे द्विधा- पणान् दाप्यः पञ्च दा विंशति तव्ययं तथा।। करण तथा विमर्द अवघातने उभयत्रापि चत्वारिं- (१) दणैव च--- 'अभिधाने तथा भेदे शत्पादण्डः । वलजीकरण च म तस्योत्पादयेत्तष्टिम्' कुड्यावपातने । पगान दायः पञ्च दश विंशति तव्ययं : इति मनुवचनात् । *विचि. १५१ तथा॥ प्रातिवेशिकगृहाणां दौरात्म्यात् पापाणादिना (६) नव्ययं कुड्यस्य पुनः करणार्थं व्ययितं धनम् । अभिघाते कृते पञ्च पणान् दाप्यः । नथा भेद भिघात- ! तथाशब्देन साहित्यं विवक्षितम् । संत्रामाजाते दश पणान् दाप्यः । छटने तु तद्वैधी- दुःखोत्यादि गृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा। भावे कुड्यावपातने वा विनिम् । व्ययं तु व्यापन्न- । पोडशाद्यः पणान दाप्यो द्वितीयो मध्यमं दमम् ।। समाधानार्थ गृहिणे दद्यात् सर्वत्र साहसिकन्वात् । (१) परकीये-- 'दुःखोत्पादि गृहे द्रव्ये क्षिपन् विश्व. २।२२९. प्राणहरं तथा । पोडशाये पणान् दाप्यो द्वितीये मध्यम (२) मुद्रादिना कुड्यस्याभिघाते विदारणे द्विधा दमम् ॥' दुःग्वोत्पादि द्रव्यं कण्टकादि । प्राणहरं करणे च यथाक्रमं पञ्चपणो दशपणा विंशतिपणश्च दण्डो सर्पादि । स्पष्टमन्यत् । रा२३० वेदितव्यः । अवपातने पुनः कुड्यस्यैते त्रयो दण्डाः (२) परगृहे दुःखजनकं कण्टकादि द्रव्यं प्रक्षिपन् समुच्चिता ग्राह्याः। पुनः कुड्यसंपादनाथै च धनं पोडशपणान् दण्ड्यः । प्राणहरं पुनर्विपभुजङ्गादिकं स्वामिने दद्यात् । xमिता. * दण्डांववेकनु रत्नाकरवत् मिश्राः इत्युक्तम् । * वीमि. मितावत् । + शेपं भिनावत् । x पमा., सवि., व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । दण्ट- | विता. ७४१; सेनु. २५५ पूर्वाधे ( अवधाते तथा भेदे छेदे विवेके मिताक्षरारत्नाकरयोगद्धारः, हलायुधमतं च मितावत् । कुड्यादिघातने ) तययं ( तद्विधं ); समु. १६४ विश्ववत. (१) यास्मृ. २१२२३; अपु. २५८॥ छेदे भेदे (१) यास्मृ. २१२२४; अपु. २५८०२२ द्वितीयो (भेदे छे) तब्ययं (नयं); विश्व. २।२ भेदे ! (द्विगुणो ); विश्व. २।२३० शामः ( शाये ) तीयों ( तीये); ( भेदे छेदे ); मिता.; अप.; व्यक ११५ नध्ययं (तद्धयं) मिता.; अप.; व्यक. ११९; घिर. ३५३ दाप्यो (दण्ठ्यो); शेपं विश्ववत् ; विर. ३५१ छेदे भेटे (भेदे छेरे ) पान (घात) पमा. ४२८; विचि. १५२ दा यो ( दण्ड्यो ) तीयो (तीय); सध्ययं (तवयं); पमा. ४:८; विचि. १५१ पणान् ('रणा) वि. २९६ विरवन् ; सवि. ४८३ (-); वीमि.; व्यप्र. शेषं विरवत् ; दवि. २९८ दाप्यः (दण्ड्यः) शेपं विरवा ३७७ विरवा ; व्यउ. ११.७ विरवत् ; विता. ७४१ दाप्यो कामधेन्वादावपि तलयमिति पाठः इत्याद सवि. ४८३ (3); दाग्यो ) दमन ( तथा ); सेतु. २५५-६ क्षिपन् (क्षिप्रं ) वीमि.; व्यप्र. ३७७; व्यउ. 1१७ तब्य (तत्प्रयं); दाप्यो ( दण्ड्यो ); ससु. १६४. विश्व. .

·१८२२ व्यवहारकाण्डम् *मिता. विश्व.२।२३२ प्रक्षिपन् मध्यमसाहसं दण्ड्यः । (३) शाखा अनारम्भकशृङ्गादिरूपा, अङ्गमारम्भकं (३) दुःखहेतुद्रव्यं कण्टकविष्ठाग्रावास्थ्यादि । करचरणादि । तेन क्षुद्रपशूनामजादीनां शोणितं विना विता. ७४१ दु:खोत्पादे, शोणितोत्यादे, शाखाच्छेदे, अङ्गच्छेदे पशुविषयदण्डपारुष्ये दण्डविधि: यथाक्रमं द्विपणचतुष्पणाष्टपणषोडशपणा दण्डाः । विर. २७८ दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा । दण्डः क्षुद्रपशूनां तु द्विपणप्रभृतिः क्रमात् ॥ 'लिङ्गस्य छेदने मृत्यौ मध्यमो मूल्यमेव च । (१) द्विगुण इति शेषः । शोणितोत्पादशाखाङ्ग महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणो दमः ॥ च्छेदनेषूत्तरोत्तरो द्विगुणः । शृङ्गकर्णपुच्छादीनि शाखाः। (१) परकीयानां तु- 'लिङ्गस्य छेदने मृत्यो चक्षुरादीन्यङ्गानि । क्षुद्रपशवश्छागादयः । स्पष्टमन्यत् । । मध्यमो मूल्यमेव च । महापशूनामेतेषु स्थानेषु विश्व. २।२३१ द्विगुणा दमाः।।' स्वकीये द्विपणादिमध्यमान्ता यथास्थानं (२) पश्वभिद्रोहे दण्डमाह दुःखे चेति । दण्डाः, परकीये तु दण्डो मूल्यं चेति योज्यम् । महा- क्षुद्राणां पशूनां अजाविकहरिणप्रायाणां ताडनेन दुःखो- पशवो गवादयः । तेषां प्रागुक्तशोणितदुःखोत्पादादिषु त्पादने असक्स्रावणे शाखाङ्गच्छेदने। शाखाशब्देन स्थानेषु द्विपणायुक्तदण्डाद् द्विगुणा यथास्थानं दण्डाः चात्र प्राणसंचाररहितं शृङ्गादिकं लक्ष्यते । अङ्गानि कार्याः । करचरणप्रभृतीनि । शाखा चाङ्गं च शाखाङ्गं तस्य (२) तेषां क्षुद्रपशूनां लिङ्गच्छेदने मरणे च छेदने द्विपणप्रभृतिर्दण्डः । द्वौ पणौ यस्य दण्डस्य स मध्यमसाहसो दण्डः । स्वामिने च मूल्यं दद्यात् । द्विपण: । द्विपण: प्रभृतिरादिर्यस्य दण्डगणस्यागी द्वि- महापशूनां पुनगोंगजवानिप्रभृतीनामेतेषु स्थानेषु ताडन- पणप्रभृतिः । स च दण्डगणो द्विपणः चतुष्पणः षट्- लोहितस्रावणादिपु निमित्तेषु पूर्वोक्ताद्दण्डाद्विगुणो पणोऽष्टपण इत्येवरूपो न पुनविपणस्त्रिपणश्चतुष्पण: दण्डो वेदितव्यः । पञ्चपण इति । कथमिति चेदुच्यते । अपराधगुरुत्वात्ता वनस्पतिवृक्षलनागुलमादीनां छेदनादौ दण्डविधि: वत् प्रथमदण्डाद्गुरुतरमुपरितनं दण्डत्रितयमवगम्यते । प्रेरोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे । तत्र चाश्रुतत्रित्वादिसंख्याश्रयणाद्वरं श्रुतंद्विसंख्याया उपजीव्यद्रुमाणां च विंशतेर्द्विगुणो दमः ॥ एवाभ्यासाश्रयणेन गुरुत्वसंपादनमिति निरवद्यम् । * अप., विर., पमा., दवि., वीमि., व्यप्र. अमिता. विता. मितावत् । * अप., विर., पमा., : विचि., दवि., सवि., वीमि., विता. ७४३; समु. १६३. व्यप्र., व्यउ. मितावत् । (१) यास्मृ. २१२२६: अपु. २५८१२४ च (वा) णो x अप., पमा., सवि., वीमि., व्यप्र., विता. मितावत्। दमः (णा दमाः); विश्व. २२२३२ णो दमः (णा दमाः); दण्डविवेके हलायुधमतं विरवत् , मिताक्षरा चोद्धता । मिता.; अप.; व्यक. १०७; विर. २७८; पमा. ४२२; (१) यास्मृ. १२२५; अपु. २५८।२३ तु (स्यात् ) रत्न. १२३; व्यनि. मध्यमो ( मध्यमे ); दवि. २२१ तिः (ति); मिता.; अप. खे त्र (खेऽथ ); व्यक. १०७ मध्यमो ( अधमो ); वीमि.; व्यप्र. ३७६; व्यउं. ११६; खे च (खिते) द्विपणप्रभृतिः (द्विपणा द्विगुणाः ); विर. व्यम. १०० पशूनामेतेषु (पशुषु चैतेपु); विता. ७४३; २७८ खे च ( खेषु ) तु (च) पणप्रभृतिः (पणात् द्विगुणः ); समु. १६३. पमा. ४२२; रत्न. १२३, दीक. ५२ द्वि ......मात् (२) यास्मृ. १२२७; अपु. २५८१२५ च (तु) णो (द्विगुणात् द्विगुणक्रमः ); व्यनि. ४९६ तु (च); दवि. दमः ( णा दमाः ); विश्व. २।२३३ हिशाखिनां (हशाखिका) २२१ खेच (खेषु) पणप्रभृतिः (पणात द्विगुणः); सवि. च (तु) तेदिगुणो दमः (तिदिगुणा दमाः); मिता. ४८३ (3) तु (च) पण (गुण); वीमि. त्पादे (दे) भप. णो दमः (णा दमाः); व्यक. १०८ च (तु) शेष तु (स्यात् ); ग्यप्र. ३७६; ज्यट. ११६ ग्यम. १००, अपवत् ; विर. २८४; पमा. ४२६, विचि. १२२ च (तु); * मिता. व्यउ., ·दपडपारुष्यम् १८२३. * मिता. : : (१) आरामारोपितानां सपरिग्रहाणां 'प्ररोह- .. चैत्यश्मशानसीमासु पुण्यस्थाने सुरालये। शाखिकाशाखास्कन्धसर्वविदारणे। अजीव्यद्रुमाणां तु जातद्रुमाणां द्विगुणो दमो वृक्षेऽथ विश्रुते ।। विंशतिद्विगुणा दमाः ॥' उपजीव्यद्रुमा आम्रादयः । तेषां (१) उपजीन्यानामेव च---- 'चैत्यश्मशानसीमान्त- प्ररोहच्छेदने विंशतिपणो दमः । शाखिकादिच्छेदनेषू- पुण्यस्थाने नृपालये । जातद्रुमाणां द्विगुणा दमा वृक्षे च त्तरोत्तरद्विगुणकल्पना । प्ररोहः पल्लवः । अल्पाः शाग्वाः विश्रुते ॥' चातुर्थिकाद्यपनोदनसमर्थः पिप्पलादिवृक्षो शाखिकाः । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २।२३३ विश्रुतः । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २०२३४ (२) प्ररोहा अङ्कुरास्तद्वन्त्यः शाखाः प्ररोहिण्य: (२) वृक्षविशेषान् प्रत्याह.---- चैत्येति । चैत्यादिषु याश्छिन्नाः पुनरुप्ता: प्रतिकाण्ड प्ररोहन्ति ता: शाखाः जातानां वृक्षाणां शाखाच्छेदनादिपु पूर्वोक्ताद्दण्डाद्. येषां वटादीनां ते प्ररोहिशाखिनस्तेषां शाखाच्छेदने ।। द्विगुणः । विश्रुते च धिप्पलपलाशादिके द्विगुणो दण्डः । यतो मूलशाखा निर्गच्छन्ति स स्कन्धस्तस्य छेदने मिता. समूलवृक्षच्छेदने च यथाक्रमं विशतिपणदण्डादारभ्य (३) चैत्यादिस्थानजातानां द्रमाणां शारखान्कन्ध- पूर्वस्मात् पूर्वस्मादुत्तरोत्तरो दण्डो द्विगुणः । एतदुक्तं सर्वविदारणेपु विश्रुतद्रुमविषयेषु पूर्वोक्ता विंशत्यादयो भवति । विंशतिषणश्चत्वारिंशत्रणोऽशीतिपण इत्येवं त्रयो दमा द्विगुणा वेदितव्याः । चैत्यं मनोहरस्थानम् । अप. दडा यथाक्रमं शाखाच्छेदनादिध्वपराधेषु भवन्तीति । (४) चकारेण समुत्थानव्ययदानं समुच्चीयते । अप्ररोहिशाविनामप्युपजीव्यवृक्षाणामाम्रादीनां पूर्वोक्तेषु *बीमि. स्थानेषु पूर्वोक्ता एवं दण्डाः, अनुपजीव्याप्ररो. गुल्मगुच्छापलताप्रतानौपधिवीरुधाम हिशाखिभु पुनक्षेपु कल्प्या: । पूर्वस्मृतादर्धदण्डः स्थानेपूनेषु कर्तने ।। (३) प्ररोहिणां न्यग्रोधादीनामुपजीव्यानां च टङ्काम्रा (१) चैत्यादिजातानामेव तु-~~ 'गुल्मगुच्छापलता- दीनां शाखिनां वृक्षाणां च शाखाया: स्कन्धस्य सर्वस्य प्रतानौषधियीरुधाम् । पूर्वम्मृतादर्धदण्डः स्थानेपृक्तेषु वृक्षस्य च भेदने यथाक्रमं त्रयो दण्डा भवन्ति । तत्र कृन्तने ॥' गुल्मादीनामुक्तेषु चैत्यादिस्थानेषु जातानां शाखाया भेदने विंशतिः । स्कन्धस्य द्विगुणाश्चत्वारिंशत्। कृन्तने प्रागुक्तप्ररोहादिक्रमेणैव स्मृतादेकगुणादर्धदण्डाः सर्वस्य द्विगुणा अशीतिः । प्ररोहो न्यग्रोधः। स्कन्धः * शेपं मितावत् । प्रधानशाखामूलम् । (१) यास्मृ. विश्व. २०२३४ मीमामु (४) प्ररोहिशाखिनो येषां शाखा अपि प्ररोहन्ति (सीमान्त ) सुरा ( नृपा) णो दमो वृक्षऽथ (णा दमा वृक्षे च ); ते वटादयः । उपजीव्यद्रुमाः येषां छायाद्युपजीव्यते ते मिता. (व.) क्षेऽथ (क्षे च ); अप. णो दमो वृशेऽथ +विर. २८४ (णा दमा वृक्षे च); व्यक. १०८, विर. २८४ णो दमो (५) चकारेण प्ररोहिणामेव ग्रामादिस्थैरुपवेशनाद्यर्थ- (णा दमा ); पमा. ४२७; विधि. १२२ विरवा; दवि. ३२४ मितावत् ; नृप्र. २७४ सीमासु (ग्थानेषु ): सवि. मुपजीव्यत्वे तद्विदारणे पुनस्तद्वैगुण्यमिति समुच्चीयते । ४८४ (3) पुण्य ( अन्य ) क्षेऽथ (क्षेपु ); वीमि. मितावत् ; वीमि. व्यप्र. ३७७; व्यउ. ११७ मितावत् ; विता. ७४४ स्थान ( स्थान ) क्षेऽथ (क्षे च ); सेतु. २९३; समु. १६४. * पमा., सवि., व्यप्र., विता. मितावत् । (२) यास्मृ. २१२२९: विश्व. २१२३५ कर्तने (कृन्तने); + शेषं मितावत् । विचि., दवि. विरवत् । मिता.; अप.; व्यक. १०८ विश्ववत् ; विर. २८४ पृक्तेषु दवि. ३२३, नृप्र. २७४; सवि. ४८४ (); वीमि.; (ध्वेनेपु ); पमा. ४२७; विचि. १२२ विश्ववत् ; दवि. व्यप्र. ३७७ च (तु); व्यउ. ११६ रोहि (रोह) च (तु); ३२४; नृप्र. २७४; वीमि.; व्यप्र. ३७७; व्यउ. 1१७; विता. ७४३, राकौ. ४९० रोहि (रोह); सेतु. २९३ विता. ७४४; सेतु. २९४-५ षूक्तेषु (पु च वि); समु. च (तु); समु. १६३. १६३. 'प.कां. २२१ अप. २१२२८७ आम्रादयः।

·१८२४ व्यवहारकाण्डम् - कल्प्याः। गुल्मः गुञ्जादि । गुच्छः कुन्दादि । क्षुपो (१) परगात्रेषु स्थावरजङ्गममूर्तिषु । दण्डो द्रोहः । जात्यादिविटपः। लता प्रसिद्धा। प्रताना वल्लरी। पारुष्यं निष्ठुरता । स्मृच.७ प्राम्या ओषधयः । आरण्या वीरुधः। विश्व. २।२३५ (२) अभिघातस्ताडनम् । दवि. ३३ (२) गुल्मादीन् प्रत्याह-गुल्मेति । गुल्मा अनति (३) वाक्पारुष्यं निरूप्य दण्डपारुष्यं प्रस्तौति- दीर्घनिबिडलता मालत्यादयः । गुच्छा अवल्लीरूपाः परगात्रेष्विति । परगात्रेष्विति । रोषात् परशरीरेष्वभिद्रोहः प्रहरणं असरलप्रायाः कुरण्टकादयः । क्षुपाः करवीरादयः सरल हस्तादिभि: भस्मादिभिश्वोपघातो रज्जुपागणादिभिश्च प्रायाः । लता दीर्घयायिन्यो द्राक्षातिमुक्ताप्रभृतयः। भस्मधूलीपानीयाशुच्यादिना, दण्डपारुष्यमुच्यते । प्रतानाः काण्डप्ररोहरहिताः सरलयायिन्यः सारिवाप्रभू- नाभा. १६,१७४४ (पृ. १६५) तयः । ओषध्यः फलपाकावसानाः शालिप्रभृतयः । तस्यापि दृष्टं त्रैविध्यं हीनमध्योत्तमक्रमात् । वीरुधः छिन्ना अपि या विविधं प्ररोहन्ति ताः गुडूची अवगोरणनिःशङ्कपातनक्षतदर्शनैः ॥ प्रभृतयः । एतेषां पूर्वोक्तेषु स्थानेषु विकर्तने छेदने हीनमध्योत्तमानां तु द्रव्याणां समतिक्रमात् । पूर्वोक्ताद्दण्डादर्धदण्डो वेदितव्यः । ** मिता. त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टकशोधनम् ॥ (३) वृक्षेभ्यो न्यूनपरिमाणा उद्भिजा गुल्माः कुरु (१) निःशङ्कापातनं निःशङ्कप्रहरणम् । त्रीण्येव वकादयः । ततो न्यूनपरिमाणा गुच्छाः । ततोऽपि व्हसी- साहसानि त्रिप्रकाराण्येव सहसा कृतानि दण्डपारुप्याणी- यांसः क्षुपाः । लता वल्ल्यः। ता एव स्थूलाः प्रतानाः। त्यर्थः । +मिता. रा२१२ व्रीहियवादयः फलपाकान्ता ओषधयः। बीजकाण्डप्ररो * मिताक्षराव्याख्यानमपि स्मुद्धृतम् । हिण्यो वीरुधः । आसां पूर्वोक्तेषु दण्डनिमित्तेषु पूर्वो + पमा., रत्न., व्यप्र. मितावत् । क्तदण्डानामर्धमधे ग्राह्यम् । अप. (१) नासं. १६, १७।५ तस्या (तत्रा) हीन (मृदु ) (४) स्थानेषु स्कन्धशाखामूलघु । xविर. २८५ गोरणनिःशङ्क (गूरणनिःसङ्ग ); नास्मृ. १८१५ हीन ( मृदु) त्तम ( तमं); मिता. २।२१२ (क) निःशङ्क (निःसङग), (५) समुत्थानव्ययदानं चात्रापि द्रष्टव्यम् । वीमि. (ख) स्यापि ( स्योप) निःशङ्क (निःसङ्ग); अप. २०२१२ नारद: उत्तरार्धे ( अवगूरणनिःसङ्गपातक्षतजदर्शनैः ); व्यक. १०४ दण्डपारुण्यलक्षणं तत्प्रकाराश्च तस्या (तत्रा) हीन (मृदु) गोर ... तन (गृरणनिःसङ्ग- परगानेष्वभिद्रोहो हस्तपादायुधादिभिः । पीडना ); स्मृच. ७; विर. २६० हीन (मृदु) गो (ग); भस्मादिभिश्चोपघातो दण्डपारुष्यमुच्यते ॥ पमा. ४१० गो (ग); रत्न. १२१; व्यनि. ४९० हीन * पमा., दवि., व्यप्र. मितावत् । x शेपं मितावत् । (मृदु) निःशङ्क (निःसङ्ग); स्मृचि. २३ हीन (मृदु); + मिताक्षराव्याख्यानं 'असाक्षिकहते चिह्नः' इति याज्ञवल्क्य दवि. २१९ हीन ( मृदु) गो (ग) शङ्क (शल्क ); नृप्र. वचनादौ (पृ. १८१३) द्रष्टव्यम्। पमा., रत्न., व्यप्र. मितावत्। २७१; सवि. ४८० तस्या ( अस्या) अव ( अप) निः...क्षत (१) नासं. १६, १७॥४; नास्मृ. १८१४ दिभिश्चोप- (निःसङ्गयातक्षतज ) मनुः; व्यप्र. ३६९; व्यउ. घातो ( दीनामुपक्षेपैः ); अपु. २५३।२८ भरमा ... ... पात्रो क्षन (क्षम); विता. ७३१-२; सेतु. २१५ हीन (मृदु) ( अग्न्यादिभिश्वोपधातः ); मिता. २।२१२; अप. २१२ १२ गोरण ( गहन ); समु. १६१ नक्षत (क्षतज ). भश्मादि (तस्मादे) घातो (घाने); व्यक. १०४; स्मृच. (२) नासं. १६, १७६ हुस्तत्र (हुः प्रोक्तं); नास्मृ. ७; विर. २६० श्चोप (श्चाव ): पमा. ४०९. नास्मृवत् ; १८१६ समतिक्रमात् ( अपकर्षणात् ); अप. २०२१२ द्रव्याणां रत्न. १२१; स्मृचि. २३ चोप (श्चाप); दवि. ३३ श्चोप (वर्णानां ) पू. ; व्यक. १०४ द्रव्याणां (त्रयाणां ) साहसा ( श्चाभि ); नृप्र. २७१; सवि. ४८०: वीमि. २१२१२; ( साधना ) धनम् (धने ): स्मृच. ७ पू.; विर. २६० तु व्यप्र.३६५, व्यउ.१११ भस्मा (अश्मा); व्यम. १०० (च) धनम् ( धने); पमा. ४१० सम (अन); रत्न. विता. ७३१ व्यउबत् ; राकौ. ४९०; सेतु. २१५ विरवत् ; १२१ पू. ; व्यनि. ४९० द्रव्याणां (त्रयाणां ) धनम् ( धने ); स्मृचि. २३ तु (च) पू. दवि. २१९ तु (च) पू. १११ समु. १६१.

·दण्डपारुष्यम् १८२१ विर. २६० (२) कर्तृव्यापारतारतम्यात्, कर्मीभूतद्रव्यवैशिष्टय- भावेन त्रीण्याहुरित्यर्थः। एष च पाठो मिताक्षरा- तारतम्याच्च, प्रथममध्यमोत्तमभावेन त्रैविध्यमित्यर्थः। प्रकाश-हलायुध-पारिजातेषु दृष्टः । लक्ष्मीधरेण तु त्रयाणां ननु पारुष्यद्वयस्य साहसविशेषत्वात् पदान्तरत्वेनोक्तिर- समतिक्रमात् त्रीण्येव साधनानीति पठितं तस्यापि युक्ता। सत्यम् । सहसा क्रियमाणस्य साहसविशेषत्वं त्रीण्येव साधनान्याहुरिति पाटतस्त्रयाणां त्रित्वमेव छलेन पुनः क्रियमाणस्य पदान्तरत्वमेव । साहसलक्षणा- विवक्षितम् । भावात् । तथा चोक्तं तेनैव- 'तस्यैव भेदः स्तेयं (४) अवगूरणं शस्त्राद्युत्थापनं निःशल्कपातनम. स्याद्विशेषस्तत्र तूच्यते । आधिः साहसमाक्रम्य स्तेय- रुधिरं शस्त्रादिधातनम् । अत्र प्रहरणस्य प्रारम्भो माधिश्छलेन तु ॥' आधिः क्लेशः । स आक्रम्यार्थ- निष्पत्तिः फलानुबन्ध इत्यस्य वैचित्र्यात् त्रैविध्यमुक्तं हरणद्वारा क्रियमाणः साहसम् । छलेन पुनरर्थहरणद्वारा मृदुमध्यमोत्तमक्रमादित्यनेन यथोत्तरं बलवत्त्वमुक्तम् । क्रियमाणः स्तेयमित्यर्थः । नन्वनेन स्तेयस्य भेद उक्तो सर्वविधं चैतत् स्वयंकृतमन्यद्वारकृतं चेति द्विवि- न पारुष्यस्य | सत्यम् । अपृथगुद्दिष्टस्यापि भेद उक्त धम् । तथा द्वयोः परस्परेण प्रवर्तितमेकतरेण वेति पृथगुद्दिष्टस्य सुतरामेव भेदो लक्ष्यत इति स्तेयमात्र- द्विविधम् । प्रहर्ता चैकानेकभावादुत्तमादिभेदाच्चानेक- स्योक्त इत्यविरोधः। अतः पदान्तरत्वेनाप्युक्तियुक्तैव । विधः स्थावरजङ्गमभेदाद्विपदचतुष्पदभेदाच्चास्य अत एव संग्रहकारः- 'मनुष्यमारणादीनि कृतानि द्वैविध्यमधिकम् । प्रसभं यदि । साहसानीति कथ्यन्ते यथाख्यान्यन्यथा एवमाढ्यत्वानाढ्यत्वादयोऽपि द्रष्टव्यास्तत्र ते विशेषा पुनः ॥' अन्यथा पुनः यद्यप्रसभं कृतानि तदा यथा दण्डविशेषोपयोगिनः प्रमुख एवानुसंधेयाः । तथा ख्यानि स्तेयस्त्रीसंग्रहणवाक्पारुण्यदण्डपारुष्याख्यानी- स्वामिने हृतभग्नदानमपहर्तुर्दण्डद्वैगुण्यं गाढप्रहर्तुः त्यर्थः । नन्वेवं स्तेयस्त्रीसंग्रहणयोरपि साहसात् पृथगुहे- समुत्थानव्ययदानमित्यादिकं च दण्डोपदेशकाल एवा- शनं कार्यम् । सत्यम् । अत एव मनुना 'स्तेयं च कल्पनीयम् । दवि. २१९-२० साहसं चैव स्त्रीसंग्रहणमेव च ।' (मस्मृ. ८।६) इति (५) तत्रापीति । दण्डपारुष्येऽपि त्रैविध्यं त्रिप्रकारत्वं पृथगुद्दिष्टम् । नारदेन तु तयोश्छलेनैव क्रियमाणत्वात् दृष्टमधममध्यमोत्तमक्रमेण । अवगूरणेन मन्दः पदान्तरत्वं स्फुटमेवेति साहसान्तर्भाव एवोद्देशदशायां निःसङ्गप्रहरणैर्मध्यमः । शोणितोत्पादनैरुत्तमः । दर्शितः । पारुष्यद्वयस्य तु प्रायेण प्रसभं क्रियमाणत्वात् हीनेति । निकृष्टमध्यमोत्तमानां द्रव्याणां हरणात् पदान्तरत्वमव्यक्तमिति पृथगप्युपदेशः कृत इति सर्व. त्रीणि साहसान्युक्तानि । तान्येवैतानि दण्डपारुष्याणि । मनवद्यम्। तेषां च शोधनमुक्तं पूर्वस्मिन् विवादपदे ' सहोढ- (३) अवगूरणं शस्त्राद्युल्लासनम् । निःशङ्कपातनं दर्शनात् स्तेयमि'त्यादिना । दण्डश्वोक्तः । तस्य चास्य निर्दय शस्त्रादिना घातनमरुधिरं मध्यममेव । निःशङ्क- चैकत्वमुक्तमेतेन। नाभा. १६,१७१५-६(पृ.१६५-६) पातनं सरुधिरं क्षतदर्शनपदेन विवक्षितमुत्तमम् । दण्डपारुप्ये दोषराहित्यदण्डभाक्त्वविचारः, पञ्चप्रकारात्रा- नारदीय एवावगूरणादिभेदेन त्रैविध्यमाभिधायाक्षेप्य- पकृतविचारश्च द्रव्यभेदेन प्रत्येकमेषां त्रैविध्यमाह.... 'हीनमध्योत्तमानां 'विधिः पञ्चविधस्तूक्त एतयोरुभयोरपि । च द्रव्याणां समतिक्रमात् । त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र विशुद्धिर्दण्डभाक्त्वं च तत्र संबध्यते यथा *|| कण्टकशोधने ॥' कण्टकशोधने दण्डे कर्तव्ये साहसानि पञ्चविधविधेः मिताक्षराव्याख्यानं 'असाक्षिकहते'इति अवगूरणादिद्रव्यभेदेन त्रीणि प्रत्येकमधममध्यमोत्तम- याश्वल्क्यवचने (पृ. १८१३ ) द्रष्टव्यम् । पमा., दवि., व्यप्र. नृप्र. २७१-२; सवि. ४८० हुस्तत्र क (हुस्तदक) मनुः; मितावत् । व्यप्र. ३६९ तु (च); व्यउ. १११ तु (च); विता. (१) नासं. १६, १७१७; नास्मृ. १८१७; मिता. ७३२ सम (अन); समु. १६१. २।२१२ पू.;म्यक. १०७; विर. २७४; पमा. ४१० पू., स्मृच. ७ ·१८२६ काबरकाण्डम् न , (१) विधिः क्रिया । अत्र वाक्यारुण्यं विधा 3. (१) विशेषदर्शने तु तदनुसारेण विषम एव दमः निष्ठुराश्लीलतीव्रत्वात् । एवं दण्डपारुष्यं द्विधा अभि- स्यादित्यभिप्रायः । स्मृच. ३२६ द्रोहाघातरूपत्वात् । विशुद्धिः दण्डाभावः । यथा तथा (२) विशेषोऽयमेवं पूर्व कृतवानित्याद्याकारः । वश्यते इति शेषः । विर. २७४-५ विर. २७५ (२) अथवा पूर्वश्लोके यथा त्रीणि साहमानि कण्टक (३) यद्यपि प्रहारयोः पूर्वापरभावेऽज्ञाते वादिनो: शोधनमिति, च दण्डपारुष्यसाहसयोरेतयोरुभयो- | शपथादिना निर्णयात्तयोनिश्चयः, अन्यथा विवादाना- रण्युपलब्धो विधिः पञ्चविध उक्तः । असजनैकार्थ्यादीनां रोहात् । तथापि मलयोरिव मेषयोरिव वाऽवास्तवं यत्र विशुद्धिश्च, प्रथमसाहसादिना दण्डभाक्त्वं चाकार्य- योगपद्यं यत्र च प्रधानयोः कलहे तत्तद्देश्यानां संमर्दै कारिणां यथा भवति ' भक्तावकाशदातार' इत्यादिना, प्रहारप्राथम्यं दुर्बोधं तद्विपयमिदम् । तदेवात्राप्युक्तं द्रष्टव्यम् । नाभा. १६,१७१७ (पृ.१६६) उपलक्षणं चैतत् , तेन यत्रैकस्यारम्भकत्वेऽन्यस्यानु- पारुष्ये सति संरम्भादुत्पन्ने क्षुब्धयोर्द्वयोः । बन्धित्वे यत्र चैकस्याल्पेऽपि पारुध्ये प्राथमिके अन्यस्य स मान्यते यः क्षमते दण्डभाग् योऽनिवर्तते ॥ पश्चात्तनेऽपि तस्मिन्नधिके अपराधसाम्यं तत्रापि सम (१) क्षुब्धयोः क्रुद्धयोः । मान्यते पूज्यते न एव दण्डः । एतदभिप्रायकमेव रत्नाकरीयमादिपदम् । दण्ड्यते इत्यर्थः । क्षमते पारुष्यं नानुबध्नाति, अतिवर्तते दवि. २३२ पारुप्यं तनोति । विर. २७५ (४) पारुध्यदोषधुतयोग्दिण्डपारुष्यदोषधुतयोः रोपा- (२) [ रत्नाकरव्याख्यानोद्धारानन्तरमुक्तम् विष्टयोरन्यतरोऽपि न क्षमते। युगपद् घानाघातादि वस्तुतस्तु य: क्षमते सहते न तु स्वयमपि प्रतिपारुष्यं कुर्वतोर्विशेषाभावे घाते प्रतिधातः आक्रोशे प्रत्याक्रोशः, प्रवर्तयति स मान्यते वाचा पूज्यते, यस्तु तादृशमप्यति- उभयोम्तुल्यो दण्डः । नाभा. १६,१७।९ (पृ. १६६) वर्तते पुनराक्षारयति स दण्डभाग् दण्ड्यते । पूर्वमाक्षारयेद्यस्तु नियतं स्यात्स दोपभाक् । दवि. २१६ पश्चाद्यः सोऽप्यसत्कारी पूर्व तु विनयो गुरुः। (३) संरम्भात् क्षुभितयोः पारुष्य उत्पन्ने सति यः १८1८; मिता. २।१० पारु ... तयोयु (पारुष्ये साहसे वाऽपि यु) क्षमते स पूज्यो न दण्ड्यः। यस्त्वतिवर्तते आक्रोशः दृश्येन ( लभ्येत ) : २१२ १२ दृश्येत ( लक्ष्येत ); अप. २।१० प्रहरणेन वा, स दण्ड्यः । मृश्येन ( लभ्येत ) : २।२१२; व्यक. १०७; स्मृच. ३२६ नाभा. १६,१७८ (पृ. १६६) स्मृत्यन्तरम् ; विर. २७५ वृत (च्च त); पमा. ४११ पारुष्यदोषावृतयोयुगपत्संप्रवृत्तयोः । दृश्येत ( लक्ष्येत ); रत्न. १२० स्मृत्यन्तरम् ; स्मृचि. २४ विशेषश्चेन्न दृश्येत विनयः स्यात्समस्तयोः ।। दोषा ( दोष ) शेष पमावत् ; दवि. २३२ विरवत् , कात्यायनः; दवि. ३३ पू.; नृप्र. २७२ पू. ; व्यप्र. ३७० पू.; नृप्र. २७२ पमावत् ; व्यत. २०२ पारु... तयोर्यु ( पारुष्ये व्यउ. ११२ पू. ; विता. ७३२ पू. ; समु. १६१ पू . साहसे चैव यु ) दृश्येत ( लभ्येत); सवि. ४७६ वृत (दुभ) (१) नासं. १६, १७।८ मिता. २।२१२ क्षुब्ध (बुद्ध) यः स्यात् ( यश्चेत् ) सुमन्तुः; व्यसौ. २८ मिता. २०१० मान्य (मन्य); अप. २।२१२ रम्भा ( बन्धा); व्यक. १०७ वत् व्यप्र. ९७ ध्यतवत् : ३७० पमावत् ; व्यउ. ११२ न्ने (त्र); विर. २७५, पमा. ४१०-११, रत्न. १२१; अपवत् ; ब्यम. १९ रमृत्यन्तरम् ; विता. १०० मिता. दवि. २१५ न्ने क्षुब्ध ( नक्रोध ); नृप्र. २७२ न्ने... योः २।१०वत : ७२५ पारु. नयोर्यु ( पामध्ये साहसे चैव यु) (न्नेनूर्ध्वमूर्धयोः ) ऽतिले ( निवर्तते ); व्यप्र. ३७० याशवलयः : ७३३ वृत (दुभ ) दृश्येत ( लभ्येत ); सेतु. क्षुब्ध (बुद्ध); व्यउ. ११२ न्यप्रवत् ; विता. ७३२ क्षुब्ध १०१-२ मिता. २११० वत्; समु. १६१. (क्रुद्ध) योऽति ( यो नि); समु. १६१ शुब्ध (बुद्ध) योऽति (१) नासं. १६,१७११०; नास्मृ. १८६९; मिता. ( योऽनु ). २।१०,२१२; अप. २११०,२१२; व्यक. १०७; स्मृच. : (२) नासं. १६,१७१६ पथुन : नास्ट. ३२७, विर. २७५, पमा. ८६. कात्यायनः : ४११ धार . .

·दण्डपारुष्यम् :१८२७ (१) पूर्वे त्वाक्षारणे निमित्ते तन्निमित्तको विनयः (२) द्वयोरापन्नयोस्तुल्यं पारुष्ये तुल्यं प्रवृत्तयोः । पश्चादाक्षारणनिमित्तकविनयादभ्यधिको भवेदित्यर्थः । अनुबध्नाति असकृत् कलहं करोति । x विर. २७५ स्मृच.३२७ (३) द्वयोः संरम्भादुपशान्तयोः यः पुनः पुनरनु (२) पूर्व प्रथममाक्षारयेत् पारुष्यं कुर्यात् । दोष- द्रवति, अपसर्प न ददाति, स दप्ड्यः, यदि पूर्व भाक् दण्ड्यः । असत्कारी अपराधवान् । पूर्वे तु विनयो मारयति यदि पश्चाद्वा । इतर उपशान्तो न दण्ड्यः । गुरुरित्यनेन तदन्यस्मिन् लघुर्विनय इत्युक्तम् । नाभा. १६,१७१११(पृ. १६६) *विर. २७५ श्वपाकपण्डचण्डालव्यङ्गेषु वधवृत्तिषु । (३) यः पूर्वमाक्रोशेनातिकामेत् तर्जनादिना, स हस्तिपत्रात्यदासेपु गुर्वाचार्यातिगेषु च ।। नित्यं दोपभाक् । पश्चादपि य आक्षारयेत् , न क्षमेत , मर्यादातिक्रमे सद्यो घात एवानुशासनम् । सोऽप्यसत्कारी अशोभनकारी दण्ड्य इत्यर्थः। तयोः न च तद्दण्डपारुष्ये दोपमाहुर्मनीषिणः ॥ पूर्वस्य महान् दण्ड: प्रथमातिक्रमात् । इतरस्य प्रथम (१) श्वपाकः क्षत्रियायामुग्राजातः, उग्रस्तु---- क्षमणादल्पः, पश्चादप्यतिक्रामन् दण्ड्यः । 'शूद्रायां क्षत्रियाजातं प्राहुरूग्रमिति द्विजाः' इति देवलेन नाभा. १६,१७१० (पृ. १६६) दर्शयिष्यते । पशुशब्दः क्लीबपरः। चाण्डालः शूद्रात् द्वयोरापन्नयोस्तुल्यमनुवघ्नाति यः पुनः । ब्राझण्यां जातः । वधकवृत्तिः परवध एव वृत्तिजीवनं स तयोर्दण्डमाप्नोति पूर्वो वा यदि वोत्तरः ।। x दवि. विरवत् । (१) वर्णादितः समयोर्निवन्धे तु विशेषदर्शने (१) नासं. दासेषु ( दारेषु ) तिगे (न्तगे), अयं लोको तन्निमित्तमपि विनयगौरवं भवतीत्याह स एव - द्वयो मूले नोपलभ्यते, परन्तु भाप्यस्योपलभ्यमानत्वात् अयं श्लोको रापन्नयोरिति । तुल्यमापन्नयोः समत्वेनैव आक्षेपकरयो. मूले वर्तत इत्यनुमीयते, पाठभेदास्तु भाथ्यानुसारेण निर्दिष्टाः रिति यावत् । तयोर्दण्डमवाप्नोति तुल्यमापन्नयोद्वयोः । नास्मृ. १८१११ पण्ड ( मेद ); मिता. २।२१२ पण्ड (पण्ड) दण्डो मिलितयोर्यावान् तावन्तमामोतीत्यर्थः । यांतिगेषु ( र्यनृपेषु); अप. २।२१२ व्यङ्गेषु (वेश्याम ) दासेषु ( दारेषु); व्यक. १०७ व्यङ्गेषु (वेश्यासु) वध (बक); स्मृच. ३२७ विर. २७६ पूर्वार्धे श्वपाकपशुनाण्डालवेश्यावधकवृत्तिषु); * दवि. विरवत् । पमा. ४११ पूर्वार्धे (श्वपाकपण्डपाखण्डव्यङ्गेषु बधिरेषु च) तिगे (क्षर); रत्न. १२० वें तु (वेंच); विचि. १२० प्वमत् (न्तिके ); विचि. १२१ व्यङ्गेषु वध (वेश्यावधक) तिगे (न्तगे); (प्यतत्) यो (ये); ग्यनि. २१,४९२, दवि. २३२ दवि. २१७ विरवत् : २६१ तिगेषु ( तिगमेषु ) उत्त.; नृप्र. दोष ( दण्ड ); नृप्र. २७२ क्षार (कार); व्यत. २०२; २७२ पण्ड (भेद [चण्ड]); ध्यप्र. ३७० मितावत् ; ग्यउ. सवि. ४७७ थः सोऽप्य (यस्योद्य ); व्यसौ. २७-८; : ११२ पण्ड (शिल्पि) तिगे (न्वये); विता. ७३३ पण्ड ( पण्ड ) ध्यप्र. ९७,३७०; व्यउ. ११२; व्यम. ९९; विता. व्रात्य ( ब्राह्रा ); बाल. २१२१२ तिगे (नुगे) : पण्ड (पशु) १००,७२५-६,७३२; सेतु. १०१ स्या (स्यान्न); : व्यङ्गेषु वध (वेश्याभूकर) इति कल्पनरौ पाठः; सेतु. २२२ समु. १६१. व्यङ्गेषु वध (वेश्यावधक); समु. १६१ दासे (देशे) निगे (१) नासं. १६,१७।११ वोत्तरः (वेतरः); नास्मृ. (न्तके). १८।१०; मिता. २१२१२ नासंवत् ; अप. २१२१२ वोत्तरः (२) नासं. अयं लोको मूले नोपलभ्यते, परन्तु भाष्यस्योप- (वा परः); व्यक. १०७; स्मृच. ३२७ पुनः ( पुमान् ) लभ्यमानत्वात् मूले वर्नत इत्यनुमीयते; नास्मृ. १८।१२ दोष स तयोर्दण्डमाप्नोति ( तयोर्दण्डमवामोति ); विर. २७.. यः (स्तेय); मिता. २।२१२ पू.; अप. २।२१२ त एवा पुनः ( योऽधिकम् ); पमा. ४११ विरवत् ; दवि. २३२ (तयेचा ); व्यक. १०७; विर. २७७; पमा. ४११ पू.; विरवत् ; नृप्र. २७२ · पुनः ( परः); न्यप्र. ३७० नासंवत् ; विचि. १२१; दवि. २१७ : २६१ पू.; नृप्र. २७२ पू.; ज्यउ. ११२ नासंवत् ; विता. ७३२ नामंवत् ; समु.१६१ व्यप्र. ३७० पू.; व्यउ. ११२ पू.; विता. ७३३ पू. स्मृचवत्. । सेतु. २२३; समु. १६१ पू.

·१८२८ ज्यवहारकाण्डम् विर. २७७ - - विर. २६७ यस्य स वधकवृत्तिः स्वार्थे कन् । हस्तिपको हस्त्यधि- । राजैव शिष्यादिति नियमोऽस्ति । रोहकः । दासोऽत्र गृहजातादिः । गुर्वाचार्यातिगः गुर्वा- नाभा. १६,१७१२ (पृ. १६७) चार्यवचनलङ्घनकर्ता । मर्यादा धर्मव्यवस्था । सद्योऽ- मला घेते मनुष्याणां धनमेषां मलात्मकम् । विलम्बितम् । घात एव ताडनमेव । अतस्तान् घातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत् ॥ (२) कामधेनौ कल्पतरौ च 'वेश्यासु वधकर्तृषु' (१) तेषामसामर्थे तु राजा घातरूपमेव दण्डं इति स्पष्टमेव पठितम् । अत्र मिताक्षरायां 'व्यङ्गेषु वध- कुर्यानार्थदण्डं, अत्र हेतु: मला ह्येते इत्यादि। कर्तृषु' इति पाठः। दवि. २१७ *विर. २७७ (३) श्वपाकः सौबलः । पण्डः षण्ड: । व्यङ्गो (२) घात एव, धनदण्डो नेत्यत्र कारणमाह- हीनाङ्गः। वधवृत्तयो वधकारिणः घात्यघातकाः। हस्तिपा' मनुष्येषु मलाः पापा एते शास्या एव । तद्धनं पाप- हस्त्यारोहाः। व्रात्याः संस्कारहीना द्विजातयः । गुरवः करम् । तस्माद् घात एव दण्डः । पितृव्यतिरिक्ता मातुलादयः । अन्तगा: शिष्याः । नाभा. १६,१७१३ (पृ. १६७) एतेषां दारेषु मर्यादातिक्रमेण गमने सद्यो वध एव हीनवर्णकृते ब्राह्मणविषये दण्डपारुष्ये दण्डविधिः दण्डः । तेऽपि यदि ताडनमारणादि कुर्युः, न दण्ड- 'येनाङ्गेनावरो वर्णो ब्राह्मणस्यापराध्नुयात् । पारुष्यदोषमाप्नुयुः, न दण्ड्याः न साधुकृतमित्यनु तदङ्गं तस्य छेत्तव्यमेवं शुद्धिमवाप्नुयात् ॥ ज्ञातव्या राज्ञा । एवं ब्रुवता अन्यैः स्वयं निग्रहो न (१) अवरो हीनवर्णः । करणीय इत्युक्तं भवति । अयमत्रार्थ:----'श्वपाकपण्ड (२) येनाङ्गेन हस्तेन पादेन वा शूद्रो ब्राह्मणं चण्डालेष्वन्तस्थवधकारिषु' इति श्वपाकादयो मर्यादा- प्रहरेत् तदेवाङ्गं छत्तव्यम् । एवं शुद्धिः, न धनदण्डेन । भिगम इति हस्तिपकादिदारेषु गच्छेयुः । गुर्वाचार्याति- नाभा. १६,१७।२७ (पृ. १७०) क्रमे च तथा वाग्दण्डपारुष्येषु हन्तव्याः । एतेन दण्ड- | संहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः । पारुष्यदोषः । एतेषु दण्डपारुष्यनिग्रहो वध एवेति । कट्यां कृताको निर्वास्यः स्फिचौ वाऽस्यावकर्तयेत् ॥ नाभा. (पृ. १६७) * दवि. विरवत् । यमेव ह्यतिवर्तेरनेते सन्तं जनं नृपु । (१) नासं. १६,१७।१३ घ्याणां (व्येषु); नास्मृ. स एव विनयं कुर्यान्न तद्विनयभाङ् नृपः ॥ १८।१४ ष्याणां ( ष्येषु ) अतस्ता (अपि ता); विश्व. २१२२६ (१) श्वपाकादयो येषु पारुष्यं कुर्वते, त एवैषां नासंवत् ; मिता. २१२१२; अप. २०२१२ धनमेषां मला घातरूपं दण्डं कुर्युः । xविर. २७७ (मलमेषां धना) अतस्ता (अपि ता); व्यक. १०७ अतस्ता (अपि (२) यमेव सजनमेतेऽतिवर्तेरन् संसर्गवाग्दण्डपारु- ता); विर. २७७ व्यकवत् ; पमा. ४१२; विचि. १२१% दवि. २१७ व्यकवत् ; व्यप्र. ३७०; व्यउ. ११२, विता. ध्यादिना, स एव विनयं वधादि कुर्यात् । न तत्र ७३३ येते ( एते) धन (द्रव्य); सेतु. २२३; समु. १६१. * शेषं विरवत्। x दवि. विरवत्। (२) नासं. १६,१७।२३ गं तस्य (अमेव); नास्मृ. (१) नासं. १६,१७११२; नास्मृ. १८।१३ तेरन्नेते १८।२५ वरो (वर); व्यक. १०५; विर. २६७; ( लेंत नीचः); विश्व. २।२२६; मिता. २।२१२; अप. विचि. ११७; व्यनि. ४९२ येनाङ्गेना (येन येना); व्यप्र. २१२१२ जनं (जना) भाङ् नृपः (भाग्भवेत् ); व्यक. ३७४ शुद्धि ( बुद्धि); व्यउ. ११४; सेतु. २१७,२२०. १० विर. २७७; पमा. ४११ नास्मृवत् ; विचि. १२१ (३) नासं. १६,१७४२४ उत्तरार्धे ( कटिदेशेऽक्ष्य पूर्वा ( यमेते प्रतिवर्तेरन्नोत्तमस्तान्नृपं नयेत् ); दवि. २१७ निर्वास्यः स्फिग्देशं वास्य कर्तयेत् ); नास्मृ. १८२६ स्थाप नूषु (प्रति); ग्यप्र. ३७० पृ.; व्यड. ११२ यति ( त्वति); (स्याव); व्यक. १०५ नास्मृवत्, मनुनारदौ; विर. विता. ७३३; सेतु. २२३ विचिवत् ; समु. १६१ प्रति २६८ स्फिचौ वाऽस्याव (स्फिचं वाऽस्य प्र) मनुनारदौ; (व्यति). व्यनि. ४९३ स्फिचौ...... येत् (स्फिचं वाऽस्य निकुन्तयेत्) ..

·दण्डपारुष्यम् १८२९ - विर.२६९ (१) सहासनमभिप्रेप्सुरेकासनोपवेशी, अभिप्रेप्सु- त्वक्छेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य च दर्शकः । पदस्य अभिप्राप्तिपरत्वात् । तथा च विष्णु: मांसभेत्ता तु षनिष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥ 'एकासनोपवेशी कट्यां कृताङ्को निवास्यः' इति । राजनि दण्डपारुष्ये दण्डः उत्कृष्टो ब्राह्मण: । अपकृष्टजः शूद्रः । कृताङ्क: तप्त- रोजनि प्रहरेद्यस्तु कृतागस्यपि दुर्मतिः । लोहशलाकया कृतचिह्नः । स्फिक् श्रोण्येकदेशः । शूल्यं तमग्नौ विपचेद्ब्रह्महत्याशतातिगम् ।। विर. २६८ (१) योऽब्राह्मणः । कृतागसि कृतापराधे । शूल- (२) एकमासनं य इच्छति, सहास्त इत्यर्थः, मारोप्य यत्संस्क्रियते तत् शूल्यं तेन प्रथमतस्तस्य शूल- उत्कृष्टस्योत्कृष्टस्यावरावरवर्णजः । अङ्कयित्वा कटिदेशे भेदेन पीडां विधाय अमिविपाकेन पीडा कर्तव्येत्यर्थः निर्वास्यः स्फिजं वाऽस्य छित्त्वा । विर. २६७-८ नाभा. १६,१७।२४ (पृ. १७०) (२) यो राजनि कृतापराधेऽपि प्रहरेत् , शूले अवनिष्ठीवतो दर्पाद्वावोष्ठौ छेदयेन्नृपः । प्रोत्यैनमग्नौ विविधं पचेद् ब्रह्महत्याशतादभ्यधिक अवमूत्रयतो मेढ़मवशर्धयतो गुदम् ।। पापम्। नाभा. १६,१७।२८ (पृ. १७१) (१) अवनिष्ठीवतो दर्यादुपरि निष्ठीवनं दपात् अशस्वकीयकृतापराधे तत्प्रभोर्दण्डविचारः कुवंतः । अवमूत्रयतः मूत्रेण सेकं कुर्वतः । अवशर्ध पुत्रापराधे न पिता श्ववान् शुनि न दण्डभाक् । यतो गुदं, गुदेन कुत्सितशब्दं कुर्वतः । न मर्कटे च तत्स्वामी तेनैव प्रहितो न चेत् ।। (२) दादवमत्योपनिष्ठीवत: शूद्रस्य द्विजातेरोष्ठ पुत्रे दोषवति न पिता दण्ड्यः, शुनि च दोषवति द्वयस्य छेदः, तथा मूत्रयतः शिश्नस्य, तथा पातक तत्स्वामी। मर्कटे चैवम् । न चेत् ते पित्रादिभिः कर्मादि कुर्वतो गुदस्य छेदः । प्रयुक्ताः । प्रयुक्ताश्चेत् पित्रादयो दण्ड्याः । नाभा. १६,१७।२५ (पृ. १७१) नाभा. १६,१७।२९ (पृ. १७१) केशेषु गृहृतो हस्तौ छेदयेदविचारयन् । अनकाशदण्डपारुष्ये परीक्षाविधि: पादयोढिकायां च ग्रीवायां वृषणेषु च ॥ कश्चित्कृत्वाऽऽत्मनश्चिह्न द्वेषात्परमभिद्रवेत् । (१) हस्ताविति द्विवचनं एकेनापि करेण ग्रहणे हेत्वर्थगतिसामथ्र्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम् ॥ हस्तच्छेदनार्थम् । दाढिका श्मश्रु । २६९ (१) नास्मृ. १८०२९. (२) एतेषु गृह्णतस्तत्क्षणमेव स हस्तौ छेदयेदिति । (२) नासं. १६,१७२८ शूल्यं ( शूले ) तिगम् (धिकम् ); नाभा. १६,१७।२६ (पृ. १७१) नास्मृ. १८१३१ नासंवत् ; व्यक. १०५; विर. २६७; मनुनारदी; दवि. ३२१ स्फिचौ...... येत् (स्फिचं चास्याव विचि. ११७; दवि. २५८; व्यप्र. ३७४ तिगम् (नि च); कर्पयेत् ). व्यउ. ११४; सेतु. २२०. (१) नासं. १६,१७।२५ तो मेढ़ (तः शिश्न); नास्मृ. (३) नासं. १६,१७।२९ श्ववान् शुनि न (न श्ववान् १८२७ नासंवत् ; व्यक. १०५ मनुनारदौ; विर. २६८ शुनि) तेनैव (नैरेव); नास्मृ. १८६३२ श्ववान् शुनि न मनुनारदौ; ध्यनि. ४९३ शर्ध (शर्द ) मनुनारदौ ; दवि. (नाश्वे न शुनि); अप. २।२२२ शुनि न (न शुनि ) हितो २५३ शर्थ ( शब्द ) मनुनारदौ; व्यप्र. ३७४ मनुनारदी; न (हृता [ तो] नु); व्यक. १०६ शुनि न (न शुनि); न्यउ. ११५ वतो ( कृतो) मनुनारदौ. स्मृच. ३३० श्ववान् शुनि न (न स्वामीति ) तेनैव (तैरेव); (२) नासं. १६,१७।२६ र्दादिकायां च (र्नासिकायां ना); विर. २७३; विचि. ११९-२० श्ववान् शुनि न ( श्ववांश्च नास्मृ. १८१२८ यां च (यां तु); व्यक. १०५ मनुनारदौ; शुनि ) च (तु); व्यनि. ४९४ श्ववान् शुनि न (नाश्वेन विर. २६८ मनुनारदौ; व्यनि. ४९३ पु च (तथा ) अनि ) टे च (टे न ) प्रहितो ( प्रेषिता); दवि. २२३ राधे मनुनारदौ; दवि. २५४ मनुनारदी; व्यप्र. ३७४ मनुनारदौ; (राद्धे ); सेतु. ३०१ च (तु ); समु. १६३ नासंवत. व्यउ. ११५ मनुनारदो. (४) अप. २।२१२ हेयर्थ...... ...यस्त ( युक्तिहत्वर्थ- विर.

·.१८३० व्यवहारकाण्डम् स्मृच. ७. विर. २६१ विर,२६३ आत्मनश्चिहूं व्रणादिरूपं, परमभिद्रवेत् अहमनेन । हस्तस्य कार्यों द्वादशको दमः। स एव द्विगुणः प्रोक्तः वणवान् कृतोऽयं दण्ड्यतामित्यनुयुञ्ज्यात् । हेतुर्गद्गद- । पातनेषु संजातिषु ॥' इति कात्यायनविरोधात् । तस्मात् स्वरादिः, अर्थः प्रयोजनं, गतिः संनिधिगमनं, सामर्थ्य प्रहरणमेव ताडनपदार्थः प्रत्युत ताडनं चेति चकार: प्रहारक्षमता। विर. २७४ समुच्चयार्थः । न्युनश्च ताडयिता। प्रथममित्यस्य तु बृहस्पतिः मुख्यमिदं पारुप्यमित्यर्थ इति भाति । दवि. २५१-२ दण्डपारुष्यलक्षणम् इष्टकोपलकाश्च ताडने तु द्विमापकः । हस्तपाषाणलगुडैर्भस्मकर्दमपांसुभिः । द्विगुणः शोणितोद्भेदे दण्डः कार्यो मनीषिभिः॥ आयुधैश्च प्रहरणं दण्डपारुष्यमुच्यते ॥ एप दण्डः समेपूक्तः परस्त्रीष्वधिकेषु च । (१) परगात्रेष्विति शेष: द्विगुणस्त्रिगुणो ज्ञेयः प्राधान्यापेक्षया बुधैः ।। (२) अत्र भस्मादिभिर्दण्डादिभिरायुधैरिति करण समेषु जात्यादिभिस्तुल्येषु । त्रैविध्यात् प्रहरणस्य त्रिविधत्वमुक्तं तत्र यथोत्तर उद्यतेऽयमशिलाकाष्ठे कर्तव्यः प्रथमो दमः । बलवत्। दवि. २१९ परम्परं हस्तपादे दविंशतिकस्तथा ।। वापारुष्यापेक्षया दण्डपारुष्यस्य दण्डविधी विशेष: (१) अयं चोभयोरेव समानजात्योर्दण्ड इति मन्त वाक्पारुष्ये कृते यस्य यथा दण्डो विधीयते । व्यम् । तस्यैव द्विगुणं दण्डं कारयेन्मरणाहते ।। (२) उभयोरिदं हस्ते दश पादे विंशतिः कायादी विविधदण्डपारुष्येषु समाधिकविषयेषु दण्डविधिः द्वादश । इदमपि समयोरेव । विचि. ११३ भस्मादीनां प्रक्षेपणं ताडनं च करादिना । मध्यमः शस्त्रसंधाने सयोज्यः क्षुब्धयोर्द्वयोः । प्रथमं दण्डपारुष्यं दमः कार्योऽत्र माषिकः ।। कार्य: क्षतानुरूपस्तु लग्ने घाते दमो बुधैः ।। (१) माषिकः मापमितः । विर, २६१ यदा तु शस्त्रेण क्षतमेव करोति, तदा तगौरवा- (२) मापिको राजत: मापमितः । विचि.११२ (१) अप. २।२१६ पक: (पिकः); स्मृच. ३२८ पू.: (३) ताडनमत्रोद्यमनमात्रमिति ग्रहेश्वरमिश्राः। विर. २६४; विचि. ११५ छैश्च ता (४ाधैरता ); व्यनि. एवमेव हरिनाथोपाध्यायाः। एवं व्याख्याने कामं ४९१; दवि. २५५ श्च (न्तु ) तु (च) पिकः ( पकः); प्रथममिति घटते दण्डगौरवं तु दुर्घटम् । 'उद्गुरणात्तु सवि. ४८ १ इष्ट ... ...श्च (इष्टकाफलकाद्यैश्च ) पू.; व्यप्र. ३७२ छैश्च (छेन ); व्यउ. ११३ व्यप्रवत् ; सेतु. २१८ संबन्धैस्त); व्यक. १०७ नारदबृहस्पती; विर. २७३-४ ! विधिवत् ; समु. १६१ पू. : १६२ उत्त. तत्र युक्तं (युक्तं तत्र); व्यप्र. ३७८ गति (मति ) नारद- (२) अप. श२१४; व्यक. १०४; स्मृच. ३२८ बृहस्पती; व्यउ. ११८ व्यप्रवन् ; सेतु. २२२ विरवत् . विर. २६१; विचि. ११२, दवि. २५१ धुक्तः ( युक्तः ); (२) अप. २२२१२ रणं (रणः); व्यक. १०४; सवि. ४८१; सेतु. २१५ प्राधान्या (प्रधाना); समु. १६२. स्मृच. ७; विर. २५९, दीक. ५१ हस्त ( दण्ड); (३) व्यक. १०५ पू.; विर. २६३, विचि. ११३; व्यनि. ४८९; दवि. २१५, सेतु. २१४-५; समु. १६१. व्यनि. ४९१ तेऽश्म (ते तु); दवि. २५० काठे ( काठैः) (२) मभा. १२१६ गौमि. १२१६. पू.; व्यप्र. ३७२ पू.; व्यउ. ११३ पू.; सेतु. २१६ पादे (३) अप. २०२१४ क्षे (क्षि); व्यक. १०४; स्मृच. (पाते ); समु. १६२ तेऽश्म (तेऽस्त्र ) कस्तथा (को दमौ). ३२८ दीनां प्रक्षे (दिना प्रक्षि) पिकः ( पकः); विर. २६१; (४) अप. २०२१६ क्षता (कृता); स्मृच. ३२८ विचि. ११२; दवि. २५१ कार्योऽत्र ( कर्पोऽत्र); सवि. अपवत् , उत्त.; विर. २६४, विचि. ११४-५, दवि. ४८१ दीनां प्रक्षे (दिना प्र [क्षि ] क्षे) पिकः (पकः); । २५५ रूपस्तु (रूपं तु) उत्त.; सवि. ४८१ क्षता (कृता) सेतु. २१५ प्रक्षेपणं (क्षेपणं च); समु. १६१ रमृचवत् । पस्तु (पैस्तु) उत्त.; व्यप्र. ३७२ धाने (पाते ) क्षता (कृता);. विग्य. ५० माषिकः (आर्षिक:). ज्यउ. ११३ व्यप्रवत् ; सेतु. २१८ उत्त.

·दण्डपारुष्यम् १८३१ Mad विर. २८० विर. २६५ विर. गौरवानुसारेण दण्डः कार्य इत्युत्तरखण्डार्थः । वृषाधिकारे बृहस्पतिः श्रान्तानिति । एवञ्च विर. २६४ दण्डप्रायश्चित्तयोर्विकल्पदर्शनात् दण्डेनापि पापं श्रीयते त्वम्भेदे प्रथमो दण्डो मांसभेदे तु मध्यमः । इत्याहुः। उत्तमस्त्वस्थिभेदे तु घातने तु प्रमापणम् ॥ शुद्रकृते द्विजातिविषयक दण्डपामध्ये दण्डविधिः घातने वधे, प्रमापणं वध एव । 'येनाङ्गेन द्विजातीनां शूद्रः प्रहरते रुपा । कर्णनासाकरच्छेदे दन्तभेदेऽद्मिभेदने । छेत्तव्यं तद्भवेत्तस्य मनुना समुदाहृतम् ॥ कर्तव्यो मध्यमो दण्डो द्विगुणः पतितेषु च ।। परस्परं दण्डपामध्ये कृते नीचकृते च विशेषतः दोषरहित्य- पतितेषु स्वस्थानात् च्यावितेपु । विर.२६५ दण्डभाक्त्वदण्डदापयितृविचारः दण्डपारुष्येण पीडकः पीडापरिहारज्ययं अपहनं च दाप्यः द्वयोः प्रहरतोर्दण्डः समयोस्तु समः स्मृतः । अङ्गावपीडने चैव भेदने छेदने तथा । आरम्भकोऽनुबन्धी च दाप्यः स्यादधिकं दमम् ।। समुत्थानव्ययं दाप्यः कलहापहृतं च यत् ॥ परस्परपारुष्यकारिषु दममाह बृहस्पतिः--- द्वयो- समुत्थानव्ययं भनसंघटनाथ भेपजपथ्यादिजनक- रिति । स्मृच. ३२९ धनव्ययम्। २७० आक्रुष्टस्तु समाक्रोशंस्ताडितः प्रतिताडयन् । पीडिताय दण्डदानं राशेच हत्वाततायिनं चैव नापराधी भवेन्नरः ।। देण्डस्त्वभिहतायैव दण्डपारुष्यकल्पितः । पश्चात्कारिणि योऽल्पदण्ड उक्तो नारदेन असावनु- हृते तद्विगुणं चान्यद् राजदण्डस्ततोऽधिकः॥ बन्धकलहे, अननुबन्धे नु बृहस्पतिनाउनपराधाभिधानं, पशुपीडायां दण्डविधिः तदपि तन्न्यनसमानौ प्रति मन्तव्यम् । अधिकं प्रति श्रान्तान् क्षुधार्तान् तृपितानकाले वाहयेत्तु यः । एवंविधेऽपि अपराधस्योक्तत्वात् । तथा च -'वाक्पा- स गोनो निष्कृति कार्यो दाप्यो वा प्रथमं दमम् ॥ रुप्यादिना नीचो यः सन्तमभिलषयेत् । स एवं ताडयंस्तस्य नान्वेष्टव्यो महीभृता ॥' २७६ (१) अप. २१२१८ तु घातने ( स्यात् घातेन); व्यक. वाक्पारुष्यादिना नीचो यः सन्तमभिलङ्घयेत् । १०५ ने तु ( ने च); विर. २६४ (-); विचि. ११५ मस्त्व ( मश्चा) तने (नके ); व्यनि. ४९१; दवि. २२७ स एव ताडयंस्तस्य नान्वेष्टव्यो महाभुजा ।। चतुर्थपादः : २५६ स्थिभेदे (स्थिभङ्गे ); सेतु. २१८-९ (१) नीचोऽनुत्तमः, सन्तमुत्तमम् । म एव उत्तम दे तु धा ( देन धा); समु. १६२ तु धा ( च धा); विव्य. ( वाऽप्यथवा ); सेतु. ३०१ प्रथमं ( मध्यमं ). ४७ मरुव ( गश्चा) तु धातने तु ( च धातके च). (१) स्मृच. ३२८) समु. १६२. (२) व्यक. १०५, विर. २६५, विचि. ११५; (२) अप. २१२१२, स्मृच. ३२५, विर. २७५; व्यनि. ४९१ भेदेऽधि ( भेदाङ्ग) पु च (सति); दवि. व्यनि. ४९२; दवि. २३३; समु. १६२. २५६ भेदे ( भङ्गे) च (तु); सेतु. २१९; समु. १६२ (३) अप. २०२१२ आक्रुष्टस्तु ( पूर्वाऋष्टः ); व्यक. ऽद्धि (ग) षु च (सति); विन्य. ५०. १०७; विर. २७६; पमा. ४१२ कुष्ट (कृष्ट ) हत्वाततायिनं (३) अप. २।२२२ पीडने (भेदने ) भेदने (पीड़ने ); (हत्वाऽपराधिनं ); रत्न. १२१ हत्वानतायिनं (हत्वाs- न्यक. १०६; स्मृच. ३२९ चैव ( वेव) स्थान (त्थानं ); पराधिनं ); विचि. १२०-२१; व्यनि. ४९२,५१९; विर. २७० भेदने छेदने (छेदने भेदने) च यत् ( तथा ); दवि. २१५ प्रथमचतुर्थपादौ : २३३; व्यत. २०१ समा पमा. ४२० भेदने छेदने (छेदने पीडने ); रत्न. १२२; (यदा); व्यप्र. ३७१ रत्नवत् ; व्यउ. ११२ ताडयन् विचि. ११८, व्यनि. ४९४; न्यप्र. ३७५ विता. ७४०; (दापयेत् ) शेषं रत्नवत् ; व्यम. १०० रत्नवत् ; सेतु. ९९ सेतु. २२१ च यत् ( तथा ); समु. १६२ चैव (प्वेव). समा ( यदा): २२२; समु. १६२ रत्नवत् . (४) विश्व. २१२२६. .(४) अप. २१२१२; व्यक. १०७; विर. २७६ मुजा (५) व्यक. १०८; विर. २८०; दवि. ३१८ वा प्रथमं (भृता); विचि. १२१; दवि. २१६; सेतु. २२२. ग्य.कां. २३० विर.

·.१८३२ व्यवहारकाण्डम् उक्तः ...- गृह्यन्ते । - रित्यर्थः। एव, तस्य ताडयन्निति हिंसाथै पष्ठी, न अन्वेष्टव्यः न उद्रणे हस्तस्य प्रहारार्थ हस्तोद्यमे, पातने हस्तस्यैव तस्य दण्डः करणीय इत्यर्थः । विर. २७६ यथाक्रमं द्वादशपणः चतुर्विंशतिपणो दण्ड इत्यर्थः । (२) नीचः शूद्रादिः । सन्तं ब्राह्मणादिकम् । स विर. २६२-३ एव ब्राह्मणादिस्तस्य शूद्रादेः। हिंमाथे पष्ठी । नान्वे छर्दिमत्रपुरीषाद्यैरापाद्यः स चतुर्गुणः । व्यो न दण्ड्य इत्यर्थः । विचि. १२१ पडगुणः कायमध्ये स्यात् मूर्ध्नि त्वष्टगुणः स्मृतः ॥ (३) दण्डश्चायं द्विधा प्रसक्तः । वाक्पारुध्ये तस्यै (१) पुरीपादिस्पर्शने पुनः कात्यायनेन विशेष बौचित्यादनुचितरथ दण्डपारुप्यस्य प्रणयनात् राज- छर्दिमूत्रेति । आद्यग्रहणाद्वसाशुक्रासृङ्मजानो कर्तव्यस्य तस्य स्वयंकरणाच, तदुक्तं ताडयन्निति, स मिता. २।२१४ एवेति, एतच श्वपाकादिपरं नारदवचननैकमूलकत्वे (२) आदिग्रहणाद्वसाशुक्रादयों ग्राह्याः, आपाद्य: स लाघवान् । अस्तु वा तदितरपरमपि न्यायसाम्यात् । चतुर्गुणः, कायमध्यशिरोव्यतिरिक्तसर्वाङ्गस्पर्शने चतुर्गुण दवि. २१६ इत्यर्थः । चतुर्गुणो दशपणात्, एवं पगुणादिकमपि । प्रातिलोम्यास्तथा चान्त्याः पुरुषाणां मलाः स्मृताः। xविर. २६२ ब्राह्मणातिक्रमे वध्या न दातव्या धनं क्वचित् ॥ (३) वान्तमूत्रादिना समस्य परस्याधःकाये योजने दातव्या दापयितव्या इत्यर्थः । विर. २७७ दाप्यो दापणश्चतुर्गुणः । एवं मध्यानादी पद्गुणादि. अप्रकाशदण्यामध्ये परीक्षाविधिः विचि. १५३ विविक्ते ताडितो यस्तु हेतिईश्यो न वा भवेत्। कौष्टघ्राणपादाक्षिजिह्वाशिनकरस्य च । हन्ता तदनुमानेन विज्ञेयः शपथेन वा ॥ छेदने चोत्तमो दण्डो भेदने मध्यमो भृगुः ।। अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा निशायां यत्र ताडितः । x दवि. विरवत् । शोणितं तत्र दृश्येत न पृच्छेत्तत्र साक्षिणः ॥ ४१४ ने तु स (नेषु रव); विचि. ११३ णे तु (णे च ) विविक्ते ताडितो यस्तु ताड्येन ताडकेऽदृश्यमाने ने तु स (ने च द्वि ); व्यनि. ४९०; दवि. २५१ णे तु मध्यस्थेऽसति अदृश्यमाने वा ताडित इत्यर्थः । अनु (णात्तु ) ने तु (नेषु); व्यप्र. ३७२; व्यउ. ११३; मानेन अविनाभतेन धर्मण । शोणितं ताडकवाविना- संतु. २१६ ने तु स ( नेषु द्वि); समु. १६२ उद्ग (उद्गी). विर. २७३ (१) मिता. २।२१४, अप. २।२१४; व्यक. १०४ कश्चित्कृत्वात्मनश्चिह्न द्वेषात्परमभिद्रवेत् । स्यात् (तु); विर. २६२ स्यात् (तु) त्वष्ट ( चाष्ट ); हेत्वर्थगतिसामथ्र्यैस्तत्र युक्तं परीक्षणम् ।। पमा. ४१३ चैरापाद्यः स (धैः पादादौ च) स्यात् (तु); रत्न. १२२; विचि. ११२-३ रापाद्यः स (रधःसु च) स्यात् कात्यायन: (तु); व्यनि. ४९० रापाथः स (रघोनाभेः) स्यात् (तु) सजातीयेषु दण्डपारुष्ये दण्डविधिः स्मृतः (दमः); दवि. २५३ विरवत् ; सवि. ४८१; वीमि. उद्गूरणे तु हस्तस्य कार्यो द्वादशको दमः । २।२१४ व्यववत् ; व्यप्र. ३७१ बैरापायः (थैः स्पर्शने); स एव द्विगुणः प्रोक्तः पातने तु सजातिषु ॥ व्यउ. ११३; व्यम. १००; विता. ७३६, सेतु. २१६ (१) व्यक. १०७ धनं (दम); विर. २७७. रापायः स ( राघे स स्यात् ) स्यात् (तु); समु. १६२. (२) व्यक. १०७ [ व्यवहारकल्पतरौ इमौ श्लोको नोप- (२). अप. २।२१९ (3) भूगुः (गुरुः); व्यक. १०५ लभ्येते, व्याख्यानस्योपलभ्यमानत्वात् स्थलनिर्देशः समुल्लिखितः]; स्य च (स्य तु); स्मृच. ३२८; विर. २६५ पादा (नासा) विर. २७३. शेष व्यकवत् : ६५८ मो दण्डो (मं दधात्) ध्यमो (ध्यम); (३) व्यक. १०७ नारदवृहस्पती; व्यप्र. ३७८ गति पमा. ४१७ दाक्षि (दादि) शिश्न (नासा); रत्न. १२२% (मति) नारदबृहस्पती. विचि. ११५, व्यनि. ४९१, दवि, २५६ व्यकवत् ; (४). ग्यक. १०४, विर. २६२ ने तु (नेषु), पमा. सवि. ४८० शिम (मुख) भृगुः (गुरु:) यमः, ब्यप्र. ३७३, मूतम्।

·दण्डपारुष्यम् १८३३ विर. २७८ विर. २७० दवि. २२० छेदने स्वस्थानात् च्यावने, भेदने विदारणे । सारेण कल्पिता दण्डाः पात्याः, अनन्तव्यक्तिषु प्रति विर. २६५ व्यक्ति दण्डनिर्णयस्मरणायोगात् । सत्यम् । अत एवो- आभीषणेन दण्डेन प्रहरेद्यस्तु मानवः । क्तमुशनसा----- 'यत्र नोक्तो दमः सर्वैरानन्त्यात्तु पूर्व वा पीडितो वाऽथ स दण्ड्यः परिकीर्तितः।। महात्मभिः । तत्र कार्य परिज्ञाय कर्तव्यं दण्डधारणम् ।' आभीषणेन खड्गादिना। विर. २७६ स्मृच.३२८ शिष्यं क्रोधेन हन्याञ्चेदाचार्यो लतया विना । अस्पृश्यधूर्तदासाना म्लेच्छानां पापकारिणाम् । येनात्यन्तं भवेत्पीडा बादः स्याच्छिष्यतः पितुः ।। प्रातिलोम्यप्रसूतानां ताडनं नार्थतो दमः ।। दण्डपामध्ये प्रतिलोमानुलोगनीनेषु दण्ड विधि: पापकारिणोऽतिशयेन प्रातिलोम्यप्रसूता निषादादयः। वाक्पारुष्ये यथैवोक्ताः प्रतिलोमानुलोमतः । तथैव दण्डपारुष्ये पात्या दण्डा यथाक्रमम् +ll पीडिताय सापरिहारत्याहाभन्नादिदानविधि: कात्यायनस्तु वाक्पारुप्योक्तप्रतिव्यक्तिदण्डनिर्णय वाग्दण्डस्ताडनं चैव येपूक्तमपराधिपु । इहानुक्तदण्डविपये ऋचिदनसंधय इनि दर्शयति ... हृतं भग्नं प्रदा यास्ते शोध्यं निःस्वैस्तु कर्मणा ।। वाक्पारुष्य इति । एवं चात्र प्रतिव्यक्ति दण्डनिर्णयः (१) निःसैनिधन:, कर्मणा संवादिरूपेण, शोध्यं प्रातिलोम्यादावपि कात्यायनन स्मृत इति न कचिद पूरणीयम् । स्मृता दण्डाः पात्याः । नन्ववमपि कचिदत्रापराधानु (२) भाग गृहरथ्यादि । * स्थलादिनिर्देश: च्यवहारस्वरूपप्रकरणे देहेन्द्रियविनाशे तु यथा दण्डं प्रकल्पयेत् । द्रष्टव्यः । तथा तुष्टिकरं देयं समुत्थानं च पण्डितैः । + मिताक्षरापाख्यानं 'एकं ननां बहूनां' इति यागवल्क्य समुत्थानव्ययं चासौ दद्यादाव्रणरोपणम् ॥ वचने (पृ. १८१८ ) द्रष्टन्यम् । व्यउ. ११३; व्यम. १०० कौँ ... दाक्षि (कर्णधाण (१) अप. २।२१२ प्राजिलोम्य (प्रतिलोम); व्यक. पदाक्षीणि ); सेतु. २१९; समु. १६२ प्राणपादा (पादघ्राणा) १०७; विर. २७८ : ६५५ म्लेच्छाना ( नराणां) शेष चोत्त (तूत्त). अपवत् ; विचि. १२२, दवि. ५८ ताडनं (ताडयत् ); (१) अप. २।२१२ वा पी (चाऽऽपी); व्यक. १०७ सेतु. ३१२ म्लेच्छानां (नराणां ); समु. ६९ सेतुवत् ; विव्य. ५०. आभी ( अभी ); विर. २७६; पमा. ४१२ आभी ( अभी ); विचि. १२०, दवि. २३३ उत्तरार्धे (पूर्व वाऽपकृनो वाऽथ (२) अप. २।२२१; व्यक. १०६; विर. २७० राधिषु सोऽपि दण्डयोऽधिकं भवेत् ). ( कारिपु) प्रदा (तु दा); दवि. २२० प्रदा (च दा) (२) मिता. २१२२१ यथै लोमा ( य एवोक्तः स्वस्तु ( स्वैः स्व). प्रातिलोम्या) तथैव ( स एव ) पात्या दण्डा ( दाप्यो राशा) (३) अप. २।२२२ पणम् (पणात् ); व्यक. १०६, स्मरणम् ; व्यक. १०६; स्मृच. ३२८ प्रति.........मतः स्मृच. ३२९ देयं ( शेयं ) त्थान (त्थानं ) पणम् (पणात्); (प्रातिलोम्यानुलोम्यतः ); विर. २६९ क्ताः (क्तः) पाल्या विर. २७१ पण्डितैः (पीडितैः ) दा (द्वा); पमा. ४१९ दण्डा (पात्यो दण्डो); पमा. ४१८ विरवत् ; रत्न. १२२ यथा ( यदा) तथा (तदा) तृतीया विना : ४२० स्थान प्रतिलोमा (प्रातिलोम्या); विचि. ११८ ताः (क्तः); (स्थानं ) तृतीयार्थः; रत्न. १२२, व्यनि. ४९५ पणम् व्यनि. ४९३, सवि. ४८१ यथै... ... लोमा ( यथा प्रोक्ताः (पणात् ) तृतीयाः; दवि. २२१ पणम् (हणात् ); सवि. प्रातिलोम्या) दण्ड (दण्डे ); ग्यप्र. ३७४ रत्नवत् ; व्यउ. ... ... पणम् (दाप्यः कलहाय कृतं च यत्); ११४.५ रत्नवत् ग्यम. १०० रत्नवत् ; विता. ७३८ न्यप्र. ३७४ तृतीया विना : ३७५ तृतीयाः; व्यउ. ११५ तथैव (त एव) पात्या दण्डा (राशा कार्या) मनुः; सेतु. तथा (वणि) चासौ ( वासौ); ब्यम. १०० तृतीया विना २२०.२१; समु. १६२ स्मृचवत, विता. ७४०, समु. १६३ अपवत, ......... ४८४ चासौ....

·१८३४ व्यवहारकाण्डम् विर. विर. (१) व्रणादिदुःखेषु अतिदुःसहेषु जातेवाह कात्या- तेषु द्वादशपणः । विष्णुक्तस्तु पञ्चाशत्पणोऽत्यन्तोत्कृष्टमृग- यनः----देहेन्द्रियेति । तुष्टिकरं दुस्सवणतुष्टिकरं देयं पक्षिवधविषयः । 'पञ्चाशदुत्तरो दण्डः शुभेपु मृगपक्षिषु' दुस्सह्यणादिकारिणा देयम् । समुत्थानं व्ययं पण्डितैः इति वचनात् । २७९ व्रणगुरुल्यानुसारेण कल्पितमिति शेषः। समुत्थानं च गोकुमारीदेवपशुमुक्षाणं वृपभं तथा । आव्रणरोपणाद्देयम् । 'समुत्थानव्ययं चासो दद्यादा व्रण वाहयन् साहसं पूर्व प्राप्नुयादुत्तमं वधे ॥ रोपणात्' इति तेनैवोक्तत्वात् । समुत्थानव्ययं भिषग्भे गोकुमारी वृषेण संयुक्ता गौः । देवपशुवतोद्देशे. पजपथ्यपानाधथै क्रियमाणं व्ययम् । स्मृच.३२९ नोत्सृष्टपशुः । उक्षा — उन सेचने' इति धात्वर्थानुसारा- (२) व्रणपदमत्र पीडाहेतुमुपलक्षयति । रोपणपदं द्वीजमोक्ता वृपः । वृपभो जीर्णवृपः । दवि. ३१८ शान्तिपरम् । विर. २७१ वनस्पतीनां सर्वपामुपभोगो यथायथा । प्रेमापणे प्राणभृतां प्रतिरूपं तु दापयेत् । तथातथा दमः कार्यों हिंसायामिति धारणा * ॥ तस्यानुरूपं मूल्यं वा दाप्य इत्यत्रवीन्मनुः ।। वनरपतिशब्द उपयुक्तसर्वस्थावरोवलक्षणार्थी न्याय. (१) प्रतिरूपं प्रमापितस्य गुणादिना समम् । एतत्तु साग्यात् । नथातथा उपयोगगौरवलाघवानुसारेण । स्वामिने प्रतिरूपादिदानम् । २८४ विर. २८४ (२) परकीयाणां द्विचतुप्पटानां दण्डपातनजनिता मनुष्याणां पशूनां च दुःखाय प्रहते सति । या हिंसा या रथाद्यभिघातप्रभवा तदुभयसाधारणमिदं यथायथा महद्दुःखं दण्डं कुर्यात्तथातथा * ।। वचनम् । प्रतिरूप प्रमापितस्य गुणादिना सदृशम् । अप्रकाशदण्डपारुष्ये परीक्षा विधि: एतच्च प्रतिरूपादिदानं प्रमापितस्वामिनः । *हेत्वादिभिर्न पश्येच्चेद्दण्डपारुष्यकारणम् । दवि. २२९ तदा साक्षिकृतं नत्र दिव्यं वा विनियोजयेत ॥ पशुपक्षिवनस्पनिभु दण्डपार ये दण्डविधि: साक्ष्यभाव च दिव्यम् । विचि. १२० श्रान्तान क्षुधार्तान तृपितानकाले वाहयेत्तु यः । व्यासः खरगोमहिषोष्ट्रादीन प्राप्नुयात्पूर्वमाहसम् ।। दपारुष्यलक्षणम् त्रिपणो द्वादशपणो वधे तु मृगपक्षिणाम् । भस्मादिना प्रक्षिपणं ताडनं च करादिना । सर्पमार्जारनकुलश्वसूकरवधे नृणाम् ।। आवेष्टनं चांशुकार्दण्डपारुष्यमुच्यते ।। अत्रात्यन्ता पकृष्टमृगपक्षिघातेपु त्रिपणः, उत्कृष्टतद्धा रथलादिनिर्देशश्च मनी अस्मिन्नव (१) व्यक. १०८; विर. २८४; पमा. ४२५ प्रति... शोके (पृ. १८०४-',) द्रष्टव्यः । येत् ( दद्यात् तत्प्रतिरूपकम् ) दाप्य ( दद्यात् ); दवि. २२९; त्रि (द्वि) श्वलकर वधे ( शूकरश्वपचे ); सेतु. २२४ त्रिपणो सेतु. २२६ दाप्य ( दण्ड ); समु. १६३ पमावत् . (त्रिगुणी ) वधे तु ( घाो तु); समु. १६३. (२) अप. २२२२६ पूर्वार्धे ( श्रीमान् तान् क्षुधितान (१) व्यप्र.३७७; व्यउ.११६. [अपरार्ककल्पतर्वादिग्रन्थेषु काले वाहयेन्नरः); व्यक. १०८ क्षुधातान् तृपितान् ( तृषार्तान् भनोरमं श्लोकः, मनुस्मृलौ तु नोपलभ्यते । क्षुधिनान् ) त्तु यः (न्नरः); विर. २८०; व्यनि. ४९६ (२) अप. २।२१२ नदा... ... तत्र (तत्र साक्षीकृतं चैव); अकाले ( नाकाले ) सु यः (न्नरः); दवि. ३१९; समु. व्यक. १०७ नद्रा (नद ) वा वि ( वाऽथ ); विर. २७४ १६३ क्षुधाान् तृपिनान् (तृपान् िक्षुधितान् ) येत्तु यः वा वि (नापि ); विचि. १२०; व्यनि. ४९५ हेल्या (हत्या) (यन्नरः) मनुः तदा माक्षि (तदमाक्षी ) वा विनि (वाऽध्वनि); ध्यप्र. ३७९ •(३) व्यक. १०८; विर. २७९ वधे तु (धाते तु) वा वि ( न वि); व्यउ. ११८; सेतु. २२२; समु. १० मृग (पशु); पमा. ४२४ त्रि ( द्वि); व्यनि. ४५६ तदा ( तद ) वा वि (चैव ) नारदः. दवि. २२३ वर्थ तु (घाले तु); व्यग्र. ३७७ त्रिप्रणो (३) स्मृच. ७,३२८, रत्न. १२१ भस्मादिना प्रक्षि (दिपण) पणो ( पणा ) श्वसूकर (शूकराव); व्यउ. ११६ ( हस्तादिना प्राक्षि) चांशु ( वांशु); व्यप्र. ३७० भस्मादिना * अन्यव्याख्या ग्रह: ~ ·दण्डपारुष्यम् १८३५ आदिग्रहणेनोपरि प्रक्षपणाद्दुःखकरं कर्दमपांसुमलादि सुमन्तुः द्रव्यं गृह्यते । करादिनेत्यनेनादिशब्देन लगुडपाषाणेष्टका- परस्पर पारुष्ये दण्डविधिः युधादिद्रव्यं, आद्यग्रहणेन रज्जुशृङ्खलादि द्रव्यम् । पारुष्यदोपादुभयोयुगपत्संप्रवृत्तयोः । स्मृच. ३२८ विशेषश्चेन्न दृश्येत विनयश्वेत्समस्तयोः॥ यमः वृद्धकात्यायनः भार्यापुत्रदासदासीशिष्यानां दण्डपारुष्यविचारः दण्डपारुष्ये स्वयं प्राणत्यागे न दण्डः भार्या पुत्रश्च दासश्च दासी शिष्यश्च पश्चमः । उक्त्वा परुपमुक्तस्तु ताडयित्वा तु ताडितः । प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥ यमुद्दिश्य त्यजेत्प्राणान्तेन न स्यात्स किल्बिपी ।। अधस्तात्तु प्रहर्तव्यं नोत्तमाङ्गे कथञ्चन । परिशिष्टकारः अतोऽन्यथा प्रवृत्तस्तु यथोक्तं दण्डमर्हति ॥ दण्डपारुष्यलक्षणम् वधकृदाद्विजदण्ड: दुःखं रक्तं व्रणं भङ्गं छेदनं भेदनं तथा । वैध्ये कर्मणि तिष्ठन्तं समग्रधनसंयुतम् । कुर्याद्यः प्राणिनां तद्धि दण्डपारुष्यमुच्यते ।। विवासयेत् द्विजं राजा दोषं विख्याप्य संसदि॥ स्थावरजङ्गमप्राणिनां प्राण्यन्तरकृतं नखादिना त्वग्भे- वृद्धहारीतः दादिभवं दुःखं रक्तवणादिकं च दण्डपारुष्यमुच्यत देवताबामणगुरूणां पादादिना प्रहारे दण्डविधिः स्मृच. ३२८ "दैवतं ब्राह्मणं गां च पितृमातृगुरूंस्तथा । अग्निपुराणम् पादेन ताडयेद्यस्तु तस्य तच्छेदनं स्मृतम् अन्त्यजातिर्द्विजाति तु येनाङ्गेनापराध्नुयात् । तेपामुपरि हस्तं तु दोष्णोश्छेदं तु कामतः ॥ तदेव छेदयेत्तस्य क्षिप्रमेवाविचारयन् ॥ ( भस्मादीनां ); व्यउ. १११ भस्मादिना ( हस्तादिना ) चांशु उत्कृष्टासनसंस्थस्य नीचस्याधो निकृन्तनम् । ( वांशु ); विता. ७३२ भस्मादिना (हरतादिना ); समु. यो यदङ्गं च रुजयेत्तदङ्गं तस्य कर्तयेत् ।। १६१ व्यप्रवत. अर्धपादकराः कार्या गोगजाश्वोष्ट्रघातकाः । (१) व्यमा. २८५, विर. २७२, व्यनि. वृक्षं तु विफलं कृत्वा सुवर्ण दण्डमर्हति ॥ शिष्यश्च ( भृत्यश्च ) मनुः: व्यप्र. ३७८ व्यउ. ११७; बाल. २।१३५ (पृ. १८५) ( = ) पूर्वार्धे ( पुत्रः शिष्यस्तथा (१) सवि. ४७६. भार्या दासी दासस्तु पञ्चमः ); सेतु. २२१. (२) व्यनि. ४९२. (२) व्यमा. २८५ कथञ्च (कदाच); विर. २७२ र्तव्यं (३) स्मृच. ३२७, रत्न. १२१: सवि. ४८० रक्तं (तन्या) कथञ्च ( कदाच ); विचि. ११९ उत्त.; व्यनि. व्रणं (व्रणं रक्त) छ: ( धत् ); व्यप्र. ३७०; व्यउ. १११; ४९३ र्तव्यं (तव्या) मनुः; व्यप्र. ३७८, व्यउ. ११७; विता. ७३२; समु. १६१. सेतु. २२१ र्तव्यं (र्तव्या). (४) अपु. २२७।२९. (३) व्यनि. ४९८. (४) वृहास्मृ. ७.२०३-४. (५) अपु. २२७।३१, ३२. इत्यर्थः। ॥

·स्त्रीसंग्रहणम् -- वेदाः रात्रीभिरस्मा अहभिर्दशस्येत्सूर्यस्य चक्षुर्मुहुरु- भ्रातृभगिनीविवाहः सन्निपंधश्च न्मिमीयात् । दिवा पृथिव्या मिथुना सबन्धू यमी- *ओ चित्सखायं सख्या ववृत्यां तिरः पुरू यमस्य विभृयादजामि ॥ चिदर्णवं जगन्वान् । पितुर्नपातमा दधीत वधा आ घा ता गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः अधि क्षमि प्रतरं दीध्यानः ॥ कृणवन्नजामि । उप वहि वृषभाय बाहुमन्य- न ते सखा सख्यं वप्ठ्येतत्सलक्ष्मा यद्विपुरूपा : मिच्छस्व सुभगे पति मत् ।। भवाति । महस्पुत्रासो असुरस्य वीरा दिवो धर्तार किं भ्रातासद्यदनाथं भवाति किमु स्वसा यन्नि- उर्विया परि ख्यन् ॥ ऋतिनिंगच्छात् । काममूता बढतद्रपामि तन्वा मे उशन्ति घा ते अमृतास एतदेकस्य चित्त्यजसं तन्वं सं पिपृग्धि ।। मर्यस्य । नि ते मनो मनसि धाय्यस्मे जन्युः न वा उ ते तन्वा तन्वं सं पपृच्यां पापमाहुर्यः पतिस्तन्वमा विविश्याः ॥ स्वसारं निगच्छात् । अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न यत्पुरा चक्रमा कद्ध नूनमृता वदन्तो अनृतं न ते भ्राता सुभगे वष्टयेतत् ।। रपेम । गन्धर्वो अप्स्वप्या च योपा सा नो नाभिः वतो बतासि यम नैव ते मनो हृदयं चाविदाम । परमं जामि तन्नौ॥ अन्या किल त्वां कक्ष्येव युक्तं परि ध्वजाते गर्भे नु नौ जनिता दम्पती कर्देवस्त्वष्टा सविता लिबुजेव वृक्षम् ॥ विश्वरूपः । नकिरस्य प्र मिनन्ति व्रतानि वेद अन्यमू षु त्वं यम्यन्य उ त्वां परि प्वजाते नावस्य पृथिवी उत द्यौः ।। लिबुजेव वृक्षम । तस्य वा त्वं मन इच्छा स वा को अस्य वेद प्रथमस्याह्नः क ई ददर्श क इह तवाधा कृणुष्व संविदं सुभद्राम् ।। प्रवचत् । बृहन्मित्रस्य वरुणस्य धाम कदु ब्रव पिनापुत्रीविवाह: आहनो वीच्या नृन् ॥ प्रंथिष्ट यस्य वीरकर्ममिष्णदनुष्ठितं नु नर्यो यमस्य मा यम्यं काम आगन्त्समाने योनौ अपौहत् । पुनस्तदा वृहति यत्कनाया दुहितुरा सहशेय्याय । जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्यां वि अनुभृतमनवा ।। चिदृहेव रथ्येव चक्रा ॥ यथा स्वांशेन भगवान् रुद्रः प्रजापतिस्तिोष्पतिं रुद्र- न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये मसृजत् तदेतदादिभिस्तिसृभिर्वदति । यस्य प्रजापते- चरन्ति । अन्येन मदाहनो याहि तूयं तेन वि वृह रिणदेषणवद् वीरकर्मम् । लिङ्गव्यत्ययः । वीरकर्म । रथ्येव चक्रा ॥ रेत इत्यर्थः । येन रेतसोत्पन्ना वीरा भवन्ति ताहग्रेतः प्रथिष्ट प्रथितमासीत् तद्रेतोऽनुष्ठितं प्रजापतिनापत्यार्थ 'ओ चित् सखायं' इत्याचारभ्य 'अन्यमू पु' इत्य- निषिक्तं नयों नरेभ्यो हितो यद्वा नेतृभ्यो देवेभ्यो हितो न्तानां चतुर्दशमन्त्राणां . सायणभाष्यं स्थलनिर्देशश्च स्त्रीपुंधर्म- प्रकरणे (प. ९७५-७८) द्रष्टव्यः । (१) ऋसं. १०१६११५. ..

·दण्डपारुष्यम् ऋसा. । रुद्रोपोहत् अपोहति । तदेवाह । पुनस्तद्रेत आ गृहति । हे योपित् यो राक्षसो भ्राता भ्रातृरूपो भूत्वा पति- सर्वत उत्विदति । उद्गमयति पुरुषाकारेण स्वयभुत्पन्नः भर्तृरूपो वा भूत्वा त्वां निपद्यते अभिगच्छति । अथवा सन् । कीदृशं रेतः । यद्रेत: कनायाः कान्ताया दुहितु: जार उपपतिरूपो वा भूत्वाभिगच्छति । एवंभूतो यो स्वपुत्र्याः। तस्यामित्यर्थः। तत्र प्रजापतिनानुभृतमाः राक्षसादिस्ते तव प्रजां जिघांसति हन्तुमिच्छति । स्पष्ट- आसीत् । कीदृशो रुद्र: । अनान्यस्मिन्नप्रत्युतः मन्यत् । 'प्रजापति स्वां दुहितरमभ्यध्यायदिवमित्यन्य आहुरुपम शूद्रकृनार्यस्त्रीसंग्रहणम् मित्यन्ये ।' (ऐला. ३१३३ ) इति ब्राह्मणम् । मा. शूद्रा यदर्यजारा न पोपाय धनायति । मध्या यत्कर्वमभवदभीके कामं कृण्वाने पितरि यद्यदा शुद्रा काचिदासी कदाचिदर्यः स्वकीयः स्वामी युवत्याम् । मनानग्रेतो जहतुर्वियन्ता मानौ निधिक्तं जारो यस्याः सेयमय जारा भवति, तदानीं सा दासी सुकृतस्य योनौ ॥ स्वामिस्वीकारमात्रेणात्यन्तं हृष्यति, न तु स्वकीयकुटुम्ब- कामं यथेच्छं कृण्वान कुर्वाणे पितरि प्रजापती पोषाय धनायति धनमात्मन इच्छति । न हि स्वामि- युवत्यां दुहितयुपमि दिवि वा । दिवमित्यन्य इति हि स्वीकाराद्धनं अधिकं मन्यते । तैसा. ब्राह्मणं प्रदर्शितम् । मध्या तयोमध्यऽन्तरिक्षमध्ये वाभीके स्त्रिया: व्यभिचारदोषः समीपे यत्कर्व कमांभवत मिथुनीभावाख्यं तदानीं ऋतं वै सत्य यज्ञोऽनृत स्यनृत वा मनानगल्पं रेतो जहतुः त्यक्तवन्तौ । किं कुर्वाणाविति एपा करोति या पत्युः क्रीता सत्यथान्यैश्वरत्यनृत- तत्राह । वियन्तौ परस्परमभिगच्छन्तौ । प्रजापतिना मेव निरवदाय ऋत सत्यमुपैति यन्मिथुया प्रति- सानो मभुच्छ्रिते स्थाने मुकृतस्य यज्ञस्य योनौ निषिक्त- यात्प्रियतमेन याजयेदथ यद्वाचयति मेध्यामेवैनां मासीदित्यर्थः । ततो रुद्र उत्पन्न इत्यर्थः । ऋमा, करोत्यामपेपा भवन्ति सर्वस्या हमोऽवेष्टय यद्भ- पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन्दमया रेत: संज- ज्येयुरनवेष्टम : स्यात्पात्रेभ्यो वै ताः ग्मानो नि पिञ्चत् । स्वाध्योऽजनयन् ब्रह्म देवा वरुणोऽगृह्णाद्यत्पात्राणि पात्रेभ्य एवैना वरुणा- वास्तोप्पतिं व्रतपां निरतक्षन् ।। न्मुञ्चति प्रतिपुरुषं भवन्ति प्रतिपुरुषमेवा होऽव- पिता प्रजापतिर्यद्यदा स्वां दुहितरं दिवमुपसं वाधि- यजत्येकमधि भवति गमभ्यस्तेन निरवदयतेऽन्नाद्वै कन् अध्यस्कन्दत् तदानीमेव क्ष्मया पृथिव्या सह संज- ताः प्रजा वरुणोऽगृहाशूर्पणान्नं बिभ्रति तस्माशू- ग्मानः संगच्छमानः प्रजापतिरस्मिँलोके रोहितो पेण जुहुतः स्त्रीपु सौ जुहुतो मिथुना एवं प्रजा भूत्वा रेतो नि पिञ्चत् निषेकमकरोत् । 'तामृश्यो भूत्वा वरुणान्मुञ्चतः पुरस्तात्प्रत्यञ्चौ तिष्ठन्तौ जुहुतः रोहितं भूतामभ्यदिति ब्राह्मणं ( ऐब्रा. ३।३३)। पुरस्तादेवा होऽवयजतो यत्पात्राणि य एव द्विपादः तदानीं स्वाध्यः सुभ्यानाः सुकर्माणो वा देवा ब्रह्माजन- पशवो मिथुनास्तेषामेतत्पुरस्ताद होऽवयजतोऽथ यन् उदपादयन् । किं तब्रह्मेति तदाह । वास्तोष्पतिं यज्ञ- यन्मेषश्च मेषी च य एव चतुष्पादः पशवो मिथुना- वास्तुस्वामिनं व्रतपां व्रतस्य कर्मणो रक्षःप्रभृतिभ्यः स्तेषामेतदुपरिष्टाद होऽवयजत उभयत एवा- पालकं निरतक्षन् समुदपादयन् । यज्ञवास्तुस्वामित्वं होऽवयजतः पुरस्ताञ्चोपरिष्टाच्च । दत्त्वा कर्मरक्षकत्वेन निर्मितवन्त इत्यर्थः । मागृ. २।१८२. भ्रातृभगिनीविवाहः (१) तैसं. ७।४।१९।२-३; मैसं. ३।१३।१; कासं. यस्त्वा भ्राता पतिर्भूत्वा जारो भूत्वा निपद्यते । ४।८; शुमा. २३॥३०; तैना. ३।९।७३.शमा. १३॥ प्रजां यस्ते जिघांसति तमितो नाशयामसि ।। ९४२१८; शाश्री. १६४४. (१) सं. १०।६११६. (२) सं. १०१६११७. (२) मैसं. १।१०।११ कासं. ३६॥ तैना. ११६।५।४, (३) सं. १०१.६२१५, भसं. २०१९६।१५, माधौ. ११७॥४. प्रजा ऋसा.

·१८३८ व्यवहारकाण्डम् सा. .. शद्रकृतार्यस्त्रीसंग्रहणं आर्यकृतशद्रस्त्रीसंग्रहणं च अत्रेतिहासमाचक्षते । जुहूरिति वाङ्नाम । सा ब्रह्मणो यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्टं पशु मन्यते । जाया च । बृहस्पतेर्वाचस्पतित्वाबृहस्पतेर्जुहूर्नाम भार्या शूद्रा यदर्यजारा न पोषाय धनायति ।। बभूव । कदाचिदस्य किल्बिषमस्या दौर्भाग्यरूपेणा- (१) क्षत्ता पालागलीमभिमेथयति-- यद्धरिणः । सांचक्रे । अत एव स एनां पर्यत्याक्षीत् । अनन्तर- यदा हरिणो मृगः यवं सस्यं अत्ति भक्षयति । अथ मादित्यादयो देवा मिथो विचार्यनामकिल्विषां कृत्वा तदा क्षेत्री । न पुष्टं पशु । पशुमिति प्रामे विभक्ति- पुनर्वृहस्पतये प्रादुरिति । तदत्र वर्ण्यते। प्रथमा मुख्यास्ते लोपः । पुष्टं पशुं मन्यते अवगच्छति । मम क्षेत्रं देवा ब्रह्मकिल्बिपे। ब्रह्मणो बृहस्पतेः किल्बिारे पापे जुहूदौ- भक्षितमिति यथा । एवं शुद्रा यत् यस्य शूद्रस्य भर्तुः। भाग्यरूपे विषयेऽवदन् । निष्कृत्युपायमवोचन् । के ते। अर्यजारा अर्यः वैश्यः जारो यस्याः सा अर्यजारा भवेत् अकुपारः । अत्र यास्कः-आदित्योऽप्यपार उच्यतेऽकु- तदा स शूद्रः क्षत्री न पोषाय ममैतदिति मन्यते । न पारो भवति दूरपारः । इति (नि. ४।१८)। अकुत्सित. च तस्यां धनायति धनमिव च तां न मन्यते परस्योप- पारो महागतिरादित्यः सलिलोऽब्दवता वरुणो मातरिश्वा भोग्यत्वात्। शुउ. वायुर्वीलुहराः। हरतेरसुनि रूपं हर इति। हरति विनाश- (२) वैश्यो यदा शूद्रां गच्छति तदा शुद्रः पोपाय यति तमांसीति हरस्तेजः । प्रभूततेजस्कः । तपः । तपसा न धनायते पुष्टिं न इच्छति मद्भायर्या वैश्यन भुक्ता तापनेनोग्र उद्गुणोऽग्निमयोभूः मुखस्य भावयिता सोमो सती पुष्टा जातेति न मन्यते किं तु व्यभिचारिणी देवीदेव्य आपः । कीदृश्यः । ऋतेन सत्यभृतेन ब्रहाणा जातेति दुःखितो भवतीत्यर्थ: । गुम. प्रथमजा आदित एवोत्सादिताः । एत उपायमुक्त्वा यद्धरिणो यवमत्ति न पुष्टं बहु मन्यते । प्रायश्चित्तमप्यकारयन्निति भावः शूद्रो यदर्यायै जारो न पोपमनुमन्यते ॥ सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मजायां पुनः प्रायच्छ- (१) पालागली प्रत्याह-- यद्धरिणो यवमत्ति न दहणीयमानः। पुष्टं बहु मन्यते क्षेत्रीति । यदुक्तं भवतोऽप्येतदेवमिति अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निहोता सोल्लुण्ठमाह । इयांस्तु विशेषः। शूद्रो यत् अर्यायै हस्तगृह्या निनाय ॥ अर्यायाः वैश्यायाः जारः जारयिता । तदा क्षेत्री वैश्य: प्रथमो मुख्यः सोमो राजाहणीयमाणः । पापापगमने- आत्मनः पोषं नानुमन्यते । न हि सा तस्य पोध्या नालजमानः संस्तामेनामकिल्बिपां ब्रह्माजायां पुनर्वृहस्पतये निकृष्टश्च शद्रः उत्कृष्टा शुउ. प्रायच्छत् । ततो वरुणोऽन्वर्तिता । ऋतिः सौत्रो धातु- (२) यत् यदा शुद्रः अर्याय अर्याया वैश्याया घृणायां वर्तते । तस्य तृचि रूपम् । सोममनुमोदयितासीत् । जारो भवति तदा वैश्यः पोषं पुष्टिं नानुमन्यते मम स्त्री सर्वथा त्वं परिगृहाणेति दयामकापीत् । तथा मित्रश्च । पुष्टा जातेति नानुमन्यते किं तु शुद्रेण नीचेन भुक्तेति अनन्तरं होता देवानामाह्वाता मनुष्याणां होमनिष्पादको क्लिश्यतीत्यर्थः। शुम. वामिर्हस्तगृह्य तां हस्ते गृहीत्वा निनाय आनधीत् ब्राह्मणीसंग्रहदोषः प्रादादित्यर्थः । 'तेऽवदन् प्रथमा ब्रह्मकिल्बिपेऽकूपारः सलिलो हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति मातरिश्वा । वीळुहरास्तप उग्रो मयोभूरापो देवीः चेदवोचन् । न दूताय प्रह्ये तस्थ एषा तथा राष्ट्र प्रथमजा ऋतेन ॥ गुपितं क्षत्रियस्य ॥ : (१) शुमा. २३।३०,३१; तैसं. ७।४।१९।२; मैसं. (ऋतस्य ); असं. १०।१०९।१; कौसू. ४८।११. ३।१३।१; कासं. ४।८; शबा. १३१२।९।८ : १३१५।२।८; (१) असं. ५।१७।२; ऋसं. १०।१०९।२. तैवा. ३।९।७।२; शाश्री. १६।४।४,६. (२) असं. ५।१५३ येयमिति ( येति.).वोधन, ( वोचत्) (२) असं. ५।१७११ पेऽकू (षे कू) उग्रो ( उग्रं ) ऋतेन प्रो (प्रहेया ); सं.१०।१०९।३.... वैश्या इति । ऋसा..

·संग्रहणम्.. १८३९ जाया ब्राह्मणम्य ऋउसा. देवा बृहस्पतिमूचुः । हे बृहस्पते. अस्या आधि:, : वदन्त । इयं पापरहितेत्यवादिषुः । तथा ये सप्तर्षय: आधीयन्त आभरणान्योति आधिः शरीरम् । अस्याः सप्तसंख्याका ऋषयस्तपसे तपश्चरणाय निषेदुः निषण्णा शरीरं हस्तेनैव ग्राह्यो अहितव्यमेव । पुनस्ते देवा इदा बभूवुः । तेऽप्यवादिषुः । ततो भीमा शत्ररूपाणां नीमियं ब्रह्मजायेत्येवावोचन अवादिषुः। चशब्दश्चेदर्थे। पापानां भयङ्करी सुकृतवत्येषा एषा ब्रह्मजाया पुरा प्रो । हि गतौ वृद्धौ च । प्रहिताय बृहस्पतेरुपनीता समीपे देवैः स्थापिता । तथाहि । त्वया भार्यान्वेषणार्थ प्रेषिताय दूताय तथा न तस्थे । तप:प्रभावो दुर्धा दुर्धानामपि परमे व्योमन व्योमन्युत्तम स्वात्मानं न प्रकाशयति । तत्र दृष्टान्तः । यथा क्षत्रियस्य ! स्थाने दधाति विदधाति खलु । तस्मादेनामपि देवता- राज्ञो गुपितं रक्षितं राष्ट्र राज्यं शत्रवे यथा न प्रकाशयति ! परिग्रहरूपस्तपोमहिमा बृहस्पतेरन्तिके स्थापयति । तद्वदसौ दौर्भाग्ययुक्ततया तस्मै स्वात्मानं न प्रकाशित- ऋसा: वती। इदानीं तु तद्राहित्येन प्रकाशमानेयं ब्रह्मजायैवे. 'ये गर्भा अवपद्यन्ते जगद् यच्चापलुप्यते । त्यब्रुवन् । वीरा ये तृह्यन्ते मिथो ब्रह्मजाया हिनस्ति तान् ।। यामाहुस्तारकैपा विकेशीति दुच्छुनां ग्राममव उत यत्पतयो दश स्त्रियाः पूर्वे अब्राह्मणाः। पद्यमानाम् । मा ब्रह्मजाया वि दुनोति राष्ट्रं यत्र ब्रह्मा चेद्धस्तमग्रहीत् स एव पतिरेकधा ॥ प्रापादि शश उल्कुषीमान् ॥ ब्राह्मण एव पतिर्न राजन्यो न वैश्यः । ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विपः स देवानां भवत्ये तत् सूर्यः प्रत्रुवन्नेति पश्चभ्यो मानवेभ्यः । कमङ्गम् । तेन जायामन्वविन्दबृहस्पतिः सोमेन पुनर्वै देवा अददुः पुनर्मनुष्या उत । नीतां जुहू न देवाः॥ राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ।। एवं स्वपतिर्मामलभतेति जुहूः परोक्षतया वदति । हे लाभहेतुमाह । देवा ब्रह्मजायां जुहूं. बृहस्पतये दवाः पूर्वं स ब्रह्मचारी जायाभावेन ब्रह्मचारी चरति । पुनरददुः । वैशब्दः प्रसिद्धिवाची । उताप्यर्थे । अत एव विष: सर्वेषु यज्ञेषु व्याप्तवान् देवान् वेविषत् मनुष्या अपि पुनरददुः । एवं देवमनुष्यैः कृतं दानं स्नुतिभिहविर्भिश्व व्याप्नुवन् देवानामेकमङ्गं भवति । सत्यं यथार्थ कृण्वानाः कुर्वाणा राजानोऽपि पुनस्तस्मै जायापती यशस्य द्वे अङ्गे खलु । तेन देवानां परिचरणेन ददुः। एतमव्यवहार्यनिमित्तं पापमपि व्यनाशयन्निति बृहस्पतिर्जायां जुहूनामिकां मामन्वविन्दत् अनुगम्या भावः। लमत । नशब्द उपमार्थे । पूर्वं यथा सोमेन नीतां पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वी देवैर्निकिल्बिषम् । सोमो ददद्गन्धर्वाय (ऋसं. १०८५।४१)। इत्यादि ऊज पृथिव्या भक्त्वायोरुगायमुपासते ।। क्रमेण नीतां जुहं जुहूं यथा लब्धवान् तद्वदिदानीमपि। देवैः देवा निकिल्बिषं तस्याः किल्बिषाभावं, कृत्वी कृत्या, ब्रह्मजायां ब्रह्मणो बृहरपतेर्भार्या, पुनाय देवा एतस्यामवदन्त पूर्व सप्तऋषयस्तपसे ये पुनर्दत्त्वा । पृथिव्या ऊजे रसभूतमन्नं हबीरूपं, भक्वाय निषेदुः । भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धा भक्त्वा विभज्य, उरुगायं बहुकीर्ति बहुभि: स्तोतव्यं दधाति परमे व्योमन् ॥ वा बार्हस्पत्यं यज्ञमुपासते सेवन्ते । पूर्वे चिरन्तना देवा आदित्यादय एतस्यां विषयेऽ- (१) असं. ५।१७१७-९. (१) असं. ५।१७।४; कौसू. १२३।९. (२) असं. ५।१७।१० उत ( अददुः ) कृण्वा ( गृला); (२) असं. ५।१७।५; सं. १०।१०९।५. असं. १०११०९४६. (३) असं. ५/१६ देवा (वा) पसे (पसा ); सं. (३) असं. ५।१७।११. कृत्वी ( कृत्वा ); सं. १०1१०९।४. १०11०९/७. ब्यका. १३१ सा. सा. ऋसा. ..

·२८४० व्यवहारकाण्डम् असा. ॥ ॥ ॥ ॥ नास्य जाया शतवाही कल्याणी तल्पमा शये । नेन अटतश्च । सहतां इति संबन्धः । यस्मिन् राष्ट्रे निरुध्यते ब्रह्मजायाचित्त्या ।। पितापुत्रीविवाहनिषेधः न विकर्णः पृथुशिरास्तस्मिन् वेश्मनि जायते । प्रजापति स्वां दुहितरमभ्यध्यायदिवमित्यन्य यस्मिन्० आहुरुषसमित्यन्ये तामृश्यो भूत्वा रोहितं नास्य भत्ता निष्कग्रीवः सूनानामेत्यग्रतः । भूतामभ्येत्तं देवा अपश्यन्नकृतं वै प्रजापतिः यस्मिन० करोतीति ते तमैच्छन्य एनमारिष्यति । नास्य श्वेतः कृष्णकर्णो धुरि युक्तो महीयते । पुरा कदाचित्प्रजापतिः स्वकीयां दुहितरमभिलक्ष्य यस्मिनः भार्यात्वेन ध्यानमकरोत् । तस्यां दुहितरि महर्षीणां नास्य क्षेत्रे पुष्करिणी नाण्डीकं जायते बिसम् । मतभेद आसीत् । अन्ये केचन महर्षयो दिवं झुलोक- यस्मिन० देवतां ध्यातवानित्याहुः । अपरे तु महर्षय उपसमुषः- नास्मै पृश्निं वि दुहन्ति येऽस्या दोहमुपासते । कालदेवतां ध्यातवानित्याहुः । ऋश्यो मृगविशेषः । यस्मिन् तथा चाभिधानकार आह--- गोकर्णपृषतैणश्यरोहिताश्च- नास्य धेनुः कल्याणी नानड्वान्त्सहते धुरम। मरो मृगा इति । स प्रजापतिस्तथाविध ऋश्योऽभूत् । विजानिर्यत्र ब्राह्मणो रात्रि वसति पापया। सा च दुहिता रोहितं लोहितं भृता प्राप्ता । ऋतुमती परदारसंग्रहो दोषः जातेत्यर्थः। तादृशीं तां दुहितरमभ्यैदभिगतवान्मिथुनधर्म यस्मा ऋणं यस्य जायामुपैभि यं याचमानो प्राप्तवानित्यर्थः । तं दुहितृगामिनं प्रजापति देवाः अभ्यैमि देवाः । ते वाचं वादिषुर्मोत्तरां मदेवपत्नी परस्परमिदमब्रुवन् । अयं प्रजापतिरकृतं वै, अकर्तव्यमेव अप्सरसावधीतम् ॥ निषिद्धाचरणं करोतीति विचार्य यः पुरुष एनं प्रजापति- पितापुत्री-भ्रातृभगिनीसङ्गः मारिष्यति, आति प्रापयितुं क्षमस्तादृशं पुरुषमैच्छन्न- यस्त्वा स्वप्ने निपद्यते भ्राता भूत्वा स्तिव च । न्वेषणं कृतवन्तः। ऐनासा. बजस्तान्सहतामितः क्लीवरूपांस्तिरीटिनः ॥ स्त्रिया: व्यभिचारदोषः हे गर्भिणि यो राक्षसादिः त्वा त्वां स्वप्ने निद्रावस्थायां पत्नी वाचयति । मेध्यामेवैनां करोति । अथो भ्राता सहोत्पन्न इव भूत्वा विश्वासं जनयन् निपद्यते तप एवैनामुप नयति । यजार सन्तं न प्रब्रूयात्। निपतति अभिगच्छति । तथा यश्च पितेव जनक इव प्रियं ज्ञाति- रुन्ध्यात् । असौ मे जार इति तद्रूपधारी भूत्वा स्वप्ने त्वां निपद्यते । यद्वा तान् इति निर्दिशेत् । निर्दिश्यैवैनं वरुणपाशेन ग्राहयति । बहुवचनेन निर्देशात् यः कश्चित् स्वप्ने स्वकीयसहजरूपेण पितापुत्रीविवाहनिषेयः निपद्यते यश्च भ्राता भूत्वा यस्तु पितेव भूत्वेति योज्यम् । प्रजापतिहि वै स्वां दुहितरमभिदध्यौ । दिवं भ्रात्रादिरूपेणागत्य गर्भध्वंसनं अन्यत्राप्याम्नायते वोषसं वा मिथुन्येनया स्यामिति ता* संबभूव । तद्वै 'यस्त्वा भ्राता पतिर्भूत्वा जारो भूत्वा निपद्यते । प्रजां देवानामाग आस । य इत्थ स्वां दुहितरमस्माक यस्ते जिघांसति तं इतो नाशयामसि ॥' इति (ऋसं. स्वसारं करोतीति । ते ह देवा ऊचुः । योऽयं देवः १०।१६२१५ )। तान् सर्वान् बजः श्वेतसर्षपः सहतां पशूनामीष्टेऽतिसन्धं वा अयं चरति य इत्थ स्वां अभिभवतु इतः अस्माद् गर्भिणीसकाशात् । तथा दुहितरमस्माक* स्वसारं करोति विध्येममिति त" क्लीवरूपान् षण्वरूपं धृत्वा आगतान् तिरीटिनः अन्तर्धा- रुद्रोऽभ्यायत्य विव्याध तस्य सामि रेतः प्रचस्कन्द * सायणभाष्यं ऋणादानप्रकरणे (पृ. ६०३ ) द्रष्टव्यम् । तथेन्नूनं तदास । तस्मादेतदृषिणाभ्यनूक्तम् । (१) असं. ५।१७।१२-८. (१) ऐला. ३१३३. (२) तैवा. ११६।५।२. (२) असं. ६।११८॥३. (३) असं. ८१६७. (३) शब्रा. १७४१-४. ::

·स्त्रीसंग्रहणम् १८४१. । : पिता यत्स्वां दुहितरमधिष्कन् क्ष्मया रेतः संज स्तब्धः स्पर्शने क्षमते। तथा च मनु:---'स्त्रियं ग्मानो निषिञ्चदिति तदाधिमारुतमित्युक्थं तस्मि- स्पृशेददेशे य: स्पृष्टो वा मर्षयेत्तदा । परस्परस्यानुमते स्तद्वयाख्यायते यथा तद्देवा रेतः प्राजनयंस्तेषां सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥' इति । सवि. ४६८ यदा देवानां क्रोधो व्यैदथ प्रजापतिमभिषज्यस्तस्य प्रतिषेधे पुमान् दण्ड्यः तदर्ध स्त्री । त* शल्पं निरकृन्तन्त्स वै यज्ञ एव प्रजापतिः । अस्याओं विवृतो निबन्धनकारेण----- पतिपित्रादि- खियाः व्यभिचारदोषः भिर्येन संभाषणं निषेध्यं तत्र प्रवर्तमाना स्त्री शतपणं अथ प्रतिप्रस्थाता प्रतिपरैति। स पत्नीमुदाने- दण्ड्यां । पुरुषोऽप्येवं निषिद्धः सन् प्रवर्तमानो द्विशतं ज्यन्पृच्छति केन चरसीति वरुण्यं वा एतत्त्री करोति दण्ड्य इति । सवि.४६८-९ यदन्यस्य सत्यन्येन चरत्यथो नेन्मेऽन्तःशल्पा जुहव- आर्यस्यभिगाभिशद्रदण्डः दिति तस्मात्पृच्छति निरुक्तं वा एनः कनीयो आर्यस्यभिगमने लिङ्गोद्धारः सर्वस्वहरणं च । भवति सत्य” हि भवति तस्माद्वेव पृच्छति सा यन्न (१) शूद्र इति प्रकृतं पठ्यन्तमपेक्षते । आर्यास्त्रै- प्रतिजानीत ज्ञातिभ्यो हास्यै तदाहित स्यात् । वर्णिकाः । तेषां चेस्त्रियं शूद्रोऽभिगच्छेत्तस्य लिङ्गो- श्रोत्रियदारसंग्रहदोषः द्धारो लिङ्गोत्पाटनं कार्य यच्च यावच्च स्वं तस्य च हरणं अथ यस्य जायायै जारः स्यात् । तं चेद्विष्या- दण्डः । आर्याभिगमनमित्येव सिद्धे स्त्रीग्रहणं आर्य- दामपात्रेऽ निमुपसमाधाय प्रतिलोम शरबर्हिस्ती| गृहीतायां शद्रायामपीति सूचनार्थम् । तत्र वैश्यस्त्रियां तस्मिन्नेतास्तिस्रः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाक्त्वा स्वहरण क्षत्रियायां लिङ्गोद्धारः । ब्राह्मण्यामुभयमिति । जहुयान्मम समिद्धेऽहौपीराशापराकाशौ त आददेऽ- गौमि. साविति नाम गृह्णाति मम समिद्धेऽहौषीः पुत्र (२) आर्याणां..ब्राह्मणादीनां आर्यवृत्ता चेत् स्त्री। पशूस्त आददेऽसाविति नाम गृह्णाति मम समिद्धेऽ- कुत एतत् , स्त्र्यभिगमन इति वक्तव्ये आर्यस्त्र्यभि- होपीः प्राणापानौ त आददेऽसाविति नाम गृह्णाति गमन इत्यारम्भात् एवं च वेश्यारूपेण स्थितायाम- स वा एप निरिन्द्रियो विसुकृदस्माल्लोकात्प्रैति यमेवं- दण्ड्यः। स्त्रियामेवाभिगमनप्रसिद्धरार्यागमन इत्येव सिद्धे विद्ब्राह्मणः शपति तस्मादेवंविच्छोत्रियस्य जायाया स्त्रीग्रहणमार्यपरिगृहीतायां शूद्रायामपीत्येवमर्थम् । उपहासं नेच्छेदुत ह्येवंवित्परो भवति । अभिगमने कृते अभिशब्दो बुद्धिपूर्वार्थः । ततश्च पितापुत्रीविवाहः स्वप्नादावबुद्धस्य तथैव कृतस्य लघुतरो दण्डो द्रष्टव्यः । प्रजापतिरुषसमध्येत् स्वां दुहितरं तस्य रेतः लिङ्गस्योद्धारः उत्पाटनं सर्वस्वहरणं च कर्तव्यं, तल्लिङ्गो- परापतत् तदस्यां न्यषिच्यत तदश्रीणादिदं मे मादु. द्धारो धनस्य चेति वक्तव्ये स्वहरणं चेत्यभिधानात । पदिति तत्सदकरोत् पशूनेव। चकारः समुच्चयार्थः, विकल्यो मा भृदिल्यसमासः, क्षत्रिय- पूर्व प्रनापतिः स्वदुहितरमेवोषसमध्यैदध्यगच्छत् तस्य रेत: परापतत् तदस्यां पृथिव्यां निषिच्य च तद- (१) सवि. ४६८. श्रीणात् अपचत् केनाभिप्रायेण मादुषदिति दुष्टं मा भू- (२) गौध. १२१२; मेधा. ८॥३७४; अप. २०२८६; दिति तत्पक्कं रेतः सदकरोत् तदेव विवृणोति पशूनकरो- व्यक. १२६ सर्वस्व ( स्व ); मभा. व्यकवत् ; गौमि. १२१२ व्यकवत् ; उ. २।२७१९ व्यकवत् स्मृच. ३२२, ममु. दिति एतत् श्रायन्तीयमभवदिति शेषः । ८१३७४ (च०); विर. ३९१ स्यभि (स्त्री); पमा. गौतमः ४६६; रत्न..१३१; विचि. १७९ ममुवत् ; दवि. १७२ परदाराभिमशे दण्डसामान्यविधि: हरणं (ग्रहणं); वीमि. २।२८६ (च०); व्यम. १०६ परदाराभिमृष्टः स्तब्धश्चेद् ग्राह्यः । आर्य ( आचार्य); बाल. २।२८६ सर्वस्व (सर्व); सेतु. (१) शवा. २।५।२।२०. (२) शबा. १४१९।४।११. २६८ स्न्यभि (स्त्री) (सर्वस्वहरणं च०): २६९ (च०); (३) ताबा. ८।२।१०. (४) सवि. ४६८. तासा. समु. १५५.

·१८४२ व्यवहारकाण्डम् वैश्यस्त्रीगमने यथासंख्येनैकैकं, ब्राह्मणस्य तूभयमिति । बुद्धिपूर्वे वसिष्ठोक्तं द्रष्टव्यम्-'शूद्रो ब्राह्मणीमुपगच्छेत् *मभा. वीरणैर्वेष्टयित्वा शुद्रमनौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि गुप्ता चेद्वधोऽधिकः। वपनं कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य नमां कृष्णखरमारोप्य स यदि शूद्रस्तामां गोता रक्षिता भवति तदा वधः . महापथमनुसंवाजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते । वैश्यश्चेत् कार्यः । अधिकग्रहणायूर्वोक्तदण्डद्वयमपि भवति । ब्राह्मणीमुपगच्छेलोहितदभैर्वेष्टयित्वां वैश्यममौ प्रास्येत् । xगौमि. ब्राह्मण्याः शिरसि वपन कारयित्वा सर्पिषाऽभ्यज्य ननां अगुप्तामप्युत्कृष्टवर्णा शूद्रो गच्छेल्लिङ्गच्छेदन- : गौरखरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत् पृता भवतीति महति । विज्ञायते । गजन्यश्चेत् ब्राह्मणीमुपगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा अत्रापिशब्दो व्युत्क्रमेण संबन्धनीयः । लिङ्गच्छेदन- . राजन्यममौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा महंतीति तेन सर्वस्वापहारसमुच्चयः सिद्धः । सवि. ४७० सर्पिषाऽभ्यज्य नमां श्वेतवरमारोप्य महापथमनुसंवाजयेत् वैधः सर्वस्वापहारो गुप्तां तु ब्रजतोऽस्य च । पूता भयतीति विज्ञायते । एवं वैश्यो राजन्यायां शूद्रश्च अस्य शूद्रस्येत्यर्थः । सवि. ४७० राजन्यवैश्ययोः' इति। निहीनवर्णगमन इत्युक्तत्वात् श्रीनपुस्पस्य उच्चस्त्रियाश्च व्यभिचारे दर: क्षत्रियवैश्याभ्यां बुद्धिपूर्वगमने ब्राह्मण्याः कल्प्यम् । यथाह अभिः खादयेद्राजा निहीनवर्णगमने स्त्रियं प्रकाशम् । मनु:-'जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे । उनमां अत्र निहीनवर्णगमने स्त्रियाः पातित्यमुक्तम् । तस्याः सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ॥ इति । अयमेव क्षत्रिया- सामान्यतः पतितप्रायश्चित्ते प्राप्त आह...- श्वभिः खाद- वैश्यागमनेऽपि द्रष्टव्यः, सामान्येनोक्तत्वात् । एवञ्च येदिति । निहीनवर्णो व्याख्यातः 'भ्रूणहनि हीनवर्ण- : निहीनवर्ण इत्ययमपि दण्डो द्विजातिस्त्रीणां सामान्यः, सेवायां च' इत्यत्र । तद्गमने तां श्वभिः ग्वादयेद्राजा सामान्येनोक्तत्वादेव । अनुलोमसंपर्के तु व्याघ्र आह--- प्रकाशं जनसमक्षम् । तथाह. मनु:--... 'भर्तारं 'वर्णानामनुलोमानां परस्परसमागमे । व्युत्क्रमेण ततो लवयेद्या तु जातिस्त्रीगुणदर्पिता । तां श्वभिः खादयेद्राजा : राजा खादयेद्वानरैः स्त्रियम् ॥ सृगालैबुद्धिपूर्व चेत् पुरुषों संस्थाने बहुसंस्थिते ।।' इति । अबुद्धिपूर्वे अयं राजदण्डः, वधमर्हति । अयमेवानलोमानां स्वजातिव्युत्क्रमेष्वपि ॥' इति । प्रतिलोमसमागमे बुद्धिपूर्वे चाशुद्धिपूर्वे च मनुनोक्तं. * गौमिवद्भावः । x मभा. गौमिवत् । द्रष्टव्यं-'प्रतिलोमे वध: पुसां स्त्रीणां नासादिकर्तनम्' (१) गौध. १२॥३; मेधा. ८।३७४ गुप्ता (गुप्तां ) इति । ननु च-'एतदेव विधिं कुर्याद्योषित्सु पतितास्वपि' ( वधोऽधिक:०); व्यक. १२६ धोऽधिकः ( द्वधादिकः ); मभा. गुप्ता ( गोश); गौमि. १२१३ मभावत् ; इति, 'यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेव्रतम्' इति च सिद्धे अयं दण्डविधिरनर्थक इति । अत्रोच्यते या स्वय- २।२७।९; स्मृच. ३२२; ममु. ८।३७४ गुप्ता ( गुप्तां ); विर. ३९१, ३९५, रत्न. १३१ ममुवत् ; विचि. १७९ मेव राजानं गच्छति तस्या दण्ड एव, यया तु बलादानी- ममुवत् ; दवि. १७२ धो (दरो); वीमि. २१२८६, यते तस्या दण्डश्च प्रायश्चित्तं च, या स्वयमपि व्यम. १०६, बाल. रा२८६ मभावत् ; सेतु. २६९ न गच्छति न बलादानीयते तस्याः तस्याः प्रायश्चित्त- मभावत् ; समु. १५५ ममुवत्. मेवेति । अयमेव न्यायः सर्वत्र दण्डप्रायश्चित्त- (२) सवि. ४७०. (३) सवि. ४७०. योर्द्रष्टव्यः प्रतिलोमानां स्वजातिव्युत्क्रमे (४) गौध. २३।१४; व्यक. १०६; मभा., गौमि. 'प्रतिलोमास्तु धर्महीनाः' इति प्रायश्चित्ताभावा. २३३१४ श्वभिः खा (श्वभिरा ); विर. ३९७ निहीन दन्येषां संकरदोषपरिहारार्थ दण्डः कल्प्यः । एवं च ( हीन ); विचि. १८५ भिः + ( तु ) निहीन ( हीन) प्रतिलोमे वधः पुंसां स्त्रीणां नासादिकर्तनम् इति ( प्रकाशम्० ); दवि. १७३ भिः + ( च ) निहीन (हीन); तेषामपि द्रष्टव्यम् । तथा पातकोपपातकविषयेऽपि सेतु. २७२ गमने ( गमे ) शेष विचिवत् ; विव्य, ५५ ब्राह्मण्या अनुलोमानन्तरजस्य यो दण्ड उक्त: तस्या) विचिवत्. .. - । अत्र ·सीसंग्रहणम् १८४३ विर. ३.. Xमभा. .... द्रष्टव्यं, तथैकान्तरद्वयन्तरयोश्व, कुत: ? 'चण्डालस्य खादयेत् काष्ठैश्चैनां दहेत् । समीरे तु नाध्येतव्यं कदाचन । तथा पारशवस्यापि श्रेयस उत्कृष्टवर्णस्य शयनशायिनं स्त्रीगामिनम् । चण्डालाधों हि स स्मृतः ॥ इति व्याघ्रधर्मलिङ्गात् । एनामुत्कृष्टवर्गस्त्रियम् । आपस्तम्बः पुमांसं घातयेत् । कन्यापरदारसंनिकर्षकरणे दण्डः (१) अनन्तरोक्त विषये गन्ता पुमान् राज्ञा धात- अबुद्धिपूर्वमलङ्कृतो युवा परदारमनुप्रविशन् यितव्यः । वधप्रकारश्चानन्तरमेव वसिष्ठवचनेन दर्शितः । कुमारी वा वाचा बाध्यः । बुद्धिपूर्व तु दुष्प्रभावो गौमि. दण्ड्यः। (२) प्रकाशमित्यनुवर्तते । घातनप्रकारश्च वसिष्ठोक्तो (१) यत्र परदारा आसते कुमारी वा पतिवरा, नत्र द्रष्टव्यः। उदाहृतश्च विशेषात् । बुद्धिपूर्वेऽबुद्धिपूर्वे । युवा अलङ्कृतः अबुद्धिपूर्वमशानादनुप्रविशन वाचा सकृद्मने अभ्यासे च विशेषवचनान्तराभावाच सर्वत्र बाध्यः - अयमास्ते, मात्र प्रविशेति । बुद्धिपूर्वमिति । हननमेव द्रष्टव्यम् । एवं वर्णानामनुलोमानां प्रतिलोमानां यस्तु जानन्नेव दुष्टभावः प्रलोभनार्थी प्रविशति म दण्ड्यो च ववर्गव्युत्क्रमे परस्सरव्युत्क्रमे च हननमेव द्रष्टव्यम् । द्रव्यानुरूपमपराधानुरूपं च । दुष्टभावग्रहणमाचार्यादि- तथा च स्मृत्यन्तरवाक्यानि चोदाहृतानि । एवञ्च प्रेषितस्य प्रवेशे दण्डो मा भूदिति । स्त्रीणामपि सकृद्गमनेऽभ्याम च पूर्वोक्त एव दण्ड इति (२) यद्यदुष्टाशय एवाज्ञानादलकृतः परस्त्रियाः द्रष्टव्यम्। परकन्यायाश्च समीपमुपसर्पति, म वाचा बाध्यः भन्न- उ. मभा. येथोक्तं वा। नीयः। विर. ३८५ विकल्पः । मभा. अप. (१) लिङ्गोद्धार इत्यादि यथोक्तं वा दण्डप्रणयनं परदारमैथुने दण्ड: कर्तव्यम् सप्रत्ययाप्रत्ययाभ्यासानभ्यासापेक्षोऽयं 'संनिपाते वृत्ते शिश्नस्य छेदनं सवृपणम्य । गौमि. संनिपातो मैथुनं, तस्मिन् वृत्ते शिश्नच्छेदनं दण्डः । (२) लिङ्गोद्धार इत्यादि यथोक्तं वा शद्रस्य : सवृषणस्येत्युपसर्जनस्यापि शिश्नस्य विशेषणम् । मवृप- तत्र सच्छद्रस्य यथोक्तमितरस्येदमिति णस्य शिश्नस्य छेदनमिति । द्रष्टव्यम् । द्रष्टव्यम्। ( काठैश्चैनां दहेत. ); दवि. १७३ चैनां ( श्वेतां ); वीमि. कन्याककन्यादूपणदण्डः २।२८६ चैनां दहेत् (श्वेनं दाहयेत्); सेतु. २७१ दहेत कैन्यैव कन्यां दूपयति तदङ्गच्छेदो वा मौण्ड्यं ( दाहयेत् ). वा। (१) आध. २१२६।१८.९; हिध. २११९; हारीतः २।२८४ वाचा बाध्यः ( ऽवाच्यः) शंखलिखिती; व्यक. १२५; विर. ३८५ युवा परदारमनु ( वा परदारेषु ) वा हीनपुरुषस्य उच्चस्त्रियाश्च व्यभिचारे दण्डः वाचा ( वाचा ) ( दुष्टभावो०); व्यनि. ३९९, दवि. १५६ 'श्रेयसः शयनशायिनं राजा बद्ध्या (कुमारी वा० ) (दुष्टभावो०); सेतु. २६६ दारमनुप्र x गौमि. मभावत् । ( दारानुप ) वाचा बाध्यः ( चावध्यः ) ( दुष्टभावो०); समु. (१) गौध. २३.१५; ब्यक. १२६; मभा.; गौमि. १५४ दारम ( दारान ) बाध्यः ( तान्यः) तुं (चेत् ) २३.१५, विर. ३९७, दवि. १७३. (२) गौध. २३।१६; व्यक. १२६, मभा.; गौमि. (२) आध. २१२६:२० शिश्नस्य छेदन (शिश्नच्छेदनं ); २१११६ विर. ३९७, दवि. १७३. हिध. २।१९ आधवत् ; व्यक. १२५, विर. ३८९: दवि. (३) सवि. ४७२. १६० संनिपाते वृत्ते ( पूर्वसनिपाते ); सेतु. २६७ ( वृत्ते.) (४) व्यक. १२६, विर. ३९६, विचि. १८५ विचि. १८५ सवृष ( वृष ). शंखः, ·१८४४ व्यवहारकाण्डम् विर. उ. कन्यादूषणे दण्डः (२) आर्यो ब्राह्मणादिः, नाश्यो. निर्वास्यः । कुमार्या तु स्वान्यादाय नाश्यः । बृहस्पतेहींनायामाकिस्तत इति वाक्ये अन्यपूर्वा शूद्रा (१) कुमार्यो तु संनिपाते वृत्त सर्वस्वहरणं कृत्वा विवक्षिता, इह त्वनन्यपूर्वा, तेन न निर्वासदण्डविधि- देशानियास्यः, न शिश्नच्छेदः । उ. विरोध इति, शूद्रायामनन्यपूर्वयामिति विशेषयतः कल्प- (२) स्वानि धनानि आदाय नाश्यो निवास्यः । तरुकारस्याभिप्रायः । शूद्राव्यतिरिक्तहीनविषयमेव बृह- पतच्च हीनायामकामायाम् । विर. ४०२ स्पतिवाक्यमित्यन्ये। ३९३ कन्यादूषणे परदारदूषणे च राशः कर्तव्यम् आर्यस्न्यभिगामिशद्रदण्डः अथ भृत्ये राज्ञा । वध्यः शूद्र आर्यायाम् । अथ संनिपातात्प्रभृति ते परदारकुमारों राज्ञा भृत्ये शूद्रस्तु त्रैवर्णिकस्त्रियां प्रसक्तो वध्यः । एतच्च ग्रासाच्छादनप्रदानेन भर्तव्ये । योऽन्तःपुरादिष्वधिकृतो रक्षक: सन् स्वयं गच्छति, तस्य रक्ष्ये चात ऊर्ध्व मैथुनात् । भवति । अन्यस्य तु पूर्वोक्तं शिश्नच्छेदनमेव । तथा च अथ प्रथमात् संनिपातात् ऊर्ध्व मैथुनाच्च रक्ष्ये शूद्राधिकारे गौतमः- 'आर्यस्त्र्यभिगमने लिङ्गोद्धारः यथा पुनः मैथुनं नाचरत: तथा कायें । स्वहरणं च । गीता चेद्वधोऽधिकः' इति । याज्ञवल्क्येन 'निर्वेषाभ्युपाये तु स्वामिभ्योऽवसृजेत् । प्रातिलोम्येन गमनमात्रे वध उक्त:- 'सजातावुत्तमो यदि ते एवं निरुद्धे निर्वेषणमभ्युपेतः अभ्युपगच्छतः दण्ड: आनुलोम्ये तु मध्यमः । प्रातिलोम्ये वधः पुंसां तदा निर्वषाभ्युपाये तु स्वामिहस्ते अवसृजेत् दद्यात् । स्त्रीणां नासादिकृन्तनम् ॥' इति । सोऽनुबन्धा- परदारं भनें श्वशुराय वा, कुमारी पित्रे भ्रात्रे वा। भ्यासाद्यपक्षो द्रष्टव्यः । तथा 'नाश्य आर्यश्शूद्रायामि'- अनभ्युपगमे तु प्रायश्चित्तस्य यावज्जीवं निरोधः। उ. त्याचार्यवचनमप्यभ्यासापेक्षं, ब्राह्मणादेः क्रमविवाहे या प्रायश्चित्तोत्तरं कन्या परदाराश्च धर्माहसंबन्धाः शुद्रा तद्विषयं वा द्रष्टव्यम् । चरिते यथापुरं धर्माद्धि संबन्धः । परभुक्तस्त्रियाः प्रायश्चित्तम् चरिते तु निवेपे यथापुरं यथापूर्व धर्मात्, तृती दोरं चास्य कर्शयेत् । याथे पञ्चमी । धर्मेण संबन्धो भवति । हिशब्दो हेतौ। अस्य शद्रस्य या दारभूता तेन भुक्ता त्रैवर्णिकस्त्री यस्मादेवं तस्मात् अवश्यं प्रायश्चित्तं कारयितव्ये । ततो तां च कर्शयेत् व्रतनियमोपवासै: । या प्रजाता न यशविवाहादी न कश्चिद्दोष इति । भवति तद्विषयमेतत् । 'ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः आर्यस्य शद्रागमने दण्डः शुद्रेण संगताः । अप्रजाता विशुद्धयन्ति प्रायश्चित्तेन नाश्य आर्यः शूद्रायाम् । नेतराः ॥' इति स्मरणात् । उ.. (१) आर्यः त्रैवर्णिकः, शूद्रायां परभार्यायां प्रसक्तो बौधायनः राशा राष्ट्रान्नाश्यः निर्वास्यः । शूद्रादीनां उच्चवर्णस्त्रीगमने दण्डः (१) माध. २।२६।२१, हिध. २०१९ शूद्रं कटामिना दहेत् । (वास्यः ); ब्यक. १२७; विर. ४०२, दवि. १८४, (२) आध. २।२६।२२; हिध. २०१९ भृत्ये राशा (१) आध. २।२७४९; हिध. २।१९; विर. ३९५, (राशा भृत्ये ). विचि. १८५; दवि. १७३. (३) आध. २।२६।२३; हिध. २।१९. (२) आध. २।२७।१०; हिध. २।१९; विर. ३९५ (४) आध. २।२६।२४; हिध. २११९. दारं...येत् ( दारांश्चास्य चाकर्षयेत् ); विचि. १८५ दारं... (५) आध. २०२७।१; हिध. २११९, येत् ( दारांश्चास्यापकर्षयेत ); दवि. १७३ विचिवत्. (६) आध. २।२७।९; हिध, २०१९, विर. ३९३; (३) बौध. २॥२॥५९; विर. ३९५, विचि. १८५ विचि. १८४ आर्यः ( आर्यस्तु ); दवि. १७१. वीमि. २०२८६सेतु. २७१. J नाश्यः ·स्त्रीसमहपान १८४५ अब्राह्मणवध (१) द्विजस्त्रीगमने इति शेषः । कटो वीरणः । निमित्तान्यपकर्षति । बौवि. (पृ. १३०) विर. ३९५ सोमः शौचं ददत्तासां गन्धर्वः शिक्षितां गिरम । (२) राज्ञोऽयमुपदेशः । मरणान्तिकं चैतत् । कटः अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं तस्मानिष्कल्मषाः स्त्रियः ।। कटप्रकृतिद्रव्यं वीरणानि । उक्तं च--'शूद्रश्चेबाह्मणी. तासां स्त्रीणां सोमः शौचं दत्तवान् । यत एव देवता मभिगच्छत् वीरणेवेष्टयित्वा शूद्रमनौ प्रास्येत् इति । ताभ्यो वरं ददौ तस्मात्ताभिर्यदशौच क्रियते तद्भी बौवि. (पृ. १३६ ) नैवाऽवेक्षणीयम् । देवताप्रसादप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते- अथाप्युदाहरन्ति- गन्धर्वः शिक्षितां गिरं भाषणप्रकारम् । अतोऽनुचित- अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डः संग्रहणे भवेत् । भाषणेऽपि तासु क्षान्तेन भवितव्यम् । तथा चोक्तं पात्र- सर्वेषामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात् ॥ लक्षणे 'स्त्रीषु क्षान्तम्' इति । अग्निश्च सर्वभक्ष्यत्वं सर्व- अब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यश्च । तयोः शारीरो दण्डः भोग्यत्वं दत्तवान् , यत एवं देवताभ्यो लब्धवराः स्त्रियः अनौ प्रक्षेप: कर्तव्यः । क ? संग्रहणे पारदायें । निगुप्त । तस्मात् निष्कल्मपाः विगतकल्मषाः काञ्चनसमाः, अप- ब्राह्मणीगमने मतिपूर्वे वैश्यो लोहितदर्वेष्टयित्वाऽनौ : राधेष्वपि न त्याज्या इत्यभिप्रायः । प्रक्षेतव्यः । राजन्यः शरपरिति । अथ प्रपञ्च:- बौवि. (पृ. १३७-८) सर्वेपामिति । अपीति शेपः । बौवि. (पृ. १३६ ७) वसिष्ठः चारणदाररङ्गावतारस्त्रीषु गमने दण्डाभावः शूद्रादीनां उच्चवर्णनांगमने दण्ड: नं तु चारणदारेषु न रङ्गावतारे वधः । शूद्रश्चेद्ब्राह्मणीमभिगच्छेद्वीरणैर्वेष्टयित्वा शूद्र- संमर्जयन्ति ता ह्येतान्निगुप्तांश्चालयन्त्यपि ॥ मनौ प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा उक्तः । अत्रापवदति-न विति। सर्पिपा समभ्यज्य ननां कृष्णं खरमारोप्य महापथ- चारणदाराः देवदास्यः । रङ्गावतारः पण्यस्त्रियः । तामु मनुसंवाजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते । वैश्यश्चेद- संग्रहणे वधो न कर्तव्यः । येन ताः संसर्जयन्ति संबन्ध- ब्राह्मणीमधिगच्छेल्लोहितदभैर्वेष्टयित्वा वैश्यमग्नौ यन्ति आत्मना निगुप्तान् रक्षितानपि पुंसो द्रव्यलिप्सया। प्रास्येत् । ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पि- तानेव क्षीणद्रव्यांश्चालयन्ति उत्सृजन्ति च । एवंस्वभाव. पाऽभ्यज्य नग्नां गौरं खरमारोप्य महापथमनुसं- त्वादासां तद्गमने प्रायश्चित्तमप्यममेव । 'पशुं वेश्यां च ब्राजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते। राजन्यश्चंब्राह्म- यो गच्छेत् प्राजापत्येन शुद्धयति' इति । तथाऽन्यत्रापि णीमभिगच्छेच्छरपत्रैर्वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येत्, --'जात्युक्तं पारदार्य च गुरुतल्पत्वमेव च । चारणादि- ब्राह्मण्याः शिरसि वपनं कारयित्वा सर्पिषा सम- स्त्रीषु नास्ति कन्यादूषणमेव च ॥' इति । बौवि. (पृ.१३७) भ्यज्य ननां श्वेतं खरमारोप्य महापथमनुसंत्राजयेत् स्त्रीणां परपुरुषदूषितानां अदुष्टत्वम् पूता भवतीति विज्ञायते । एवं वैश्यो राजन्यायां 'स्त्रियः पवित्रमतुलं नैता दुष्यन्ति कर्हिचित् । शूद्रश्च राजन्यावैश्ययोः । मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति । (१) बौध. २।२।६४. अथ नानाबीजायतनत्वादपवित्रं स्त्रीक्षेत्रम् । ततस्तत्रो- (२) वस्मृ. २१११-६ ( ब ) वपनं ( वापनं ) समभ्यज्य त्पन्नमपि क्षेत्रजगूढोत्पन्नकानीनसहोढपौनर्भवाख्यमपत्य- ननां कृष्णं... संवा ( अभ्यज्य नग्नां खरमारोप्य महा- मप्यपवित्रमेतन्मूत्रच्छर्दिवदसंव्यवहार्यमित्याशङ्कयाह-- पथमनुव्रा ) वैश्यश्चेद्राह्मणीमधिग ( वैश्यश्चेदाह्मणीमभिग ) गौर स्त्रियः पवित्रमिति । परपुरुषसंसर्गविषयाणि मानसानि खर ( गोरथ ) राजन्यम वपनं ( राजन्यमग्नौ प्रास्येत् वाचिकानि च दुरितानि पापानि । न पुनर्हिसादि- ब्राह्मण्याः शिरोवापनं ) समभ्यज्य ननां श्वेतं ... ... विज्ञायते (१), बौध. २॥२॥६०-६१. (२) बौध. २।२।६२. ( अभ्यज्य नग्ना रक्तखरमारोप्य महापथमनुव्राजयेत् ); व्यक. (३) बौध. २।२।६३. नग्नां कृष्णं (वापनं कृत्वा सर्पिपाभ्युक्ष्य -- -- १२६ वपनं ...

·व्यवहारकाण्डम् समभ्यज्य . सवि. ४६८ नमा) संबाज (बाज ) मधिगच्छे ( माभिगच्छे ) वपनं...":.. आर्यस्त्रीणां शुद्रदूषितानां शुद्धिविधिः नग्नां गौरं ( वारनं कृत्वा सर्पिषाभ्युक्ष्य नग्नां ) संबाज ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियः शूद्रेण संगताः । (बाज ) करपत्र ( शौ) वनपं ... ... नग्नां श्वेतं ( वापनं अप्रजारता विशुद्धयन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः ॥ कृत्वा सर्पिषाभ्युक्ष्य नग्नां ) संवाज (वान ) वपनं कारयित्वा प्रतिलोमं चरेयुस्ताः कृच्छ्रे चान्द्रायणोत्तरम् ।। ( वापनं कृत्वा ); मभा. २३।१४ शूद्रश्चेद ( शद्रो) विष्णुः मभिगच्छे ( मुपगच्छे ) समभ्यज्य ( अभ्यज्य ) कृष्णं खर स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि (कृष्णखर ) मधिगच्छे ( मुपगच्छे) गौरं खर ( गौरखर ) मभिगच्छे ( मुपगच्छे) समभ्यज्य ( अभ्यज्य ) श्वेतं खर 'संलोभनापाङ्गदर्शनविहसनसहैकत्रनिवासाः ( श्वेतखर ) राजन्यावैश्ययोः ( राजन्यवैश्ययोः ); गौमि. संग्रहगमकाः । २३।१४ धीरणे ( तृणे) प्रास्येत् (प्रास्य ) मोहादियं मया भुक्तेति यो वदति स तु ग्राह्यः । ( अभ्यज्य ) ( कृष्णं० ) मधिगच्छे ( मभिगच्छे) ( गौरं ) मोहो दादीनामुपलक्षकः । समभ्यज्य ( अभ्यज्य ) ( श्वेतं० ) राजन्यावैश्ययोः ( राजन्य- वर्णानुसारेण परस्त्रीगभने दण्डविधि: वैश्ययोः ); ममु. ८।३७७ ( वैश्यं लोहितदर्भ: क्षत्रियं शर- प्रतिपिद्धे प्रवर्तमानयोः स्त्रीपुंसयोः संग्रहणे पत्रवि व ) एतावदेव; विर. ३९७-८ आभिगोद्वार (गच्छे- वर्णानुसारेण दण्डः । द्वार । वपनं कारयित्वा ( वापनं कृत्वा ) समभ्यज्य नग्नां एतच्चावरोधस्त्रीविषयमिति भारुचिः। सवि. ४६९ गं... ... नुमं ( अभ्युक्ष्य नन्नां खरमारोप्य महापथं ) अधिगच्छे ( गच्छे ) गौर ...संत्रा (खरमारोप्य महापथमनुवा) गुप्तपरदाराभिगमने साशीतिपणसाहस्रम् । समभ्यज्य नग्नां श्वेतं ......संत्रा (अभ्यज्य नग्नां खरमारोप्य एतच्च गुरुसस्त्रीभार्या दिव्यतिरिक्तविषयं द्रष्टव्यम् । महापथगनुवा ) राजन्यायां शूद्रश्च ( राजन्यायां मैथुनमाचरन् सवि. ४६९ शूद्रस्तु); विचि. १८० ( वैश्यो लोहितदभैः क्षत्रियः राजन्यवैश्यौ ब्राह्मणी गुप्तां सेवमानौ कटाग्निना शंरपरावेष्ट्य ) एतावदेव : १८५-६ अभिगच्छेदारण दग्धव्यौ। ( गच्छेदीरणे ) वपनं कारयित्वा ( वापनं कृत्वा ) समभ्यज्य आनुलोम्येन वा असवर्ण वा वजन्त्याः नासादेः नग्नां कृष्ण मंत्रा ( अभ्युक्ष्य नग्नां खरमारोप्य कर्तनं वधदण्डो वा कल्प्यः । महापथमनुवा ) अधिगच्छेलोहितदमैं ( गच्छेच्छरपत्र ) भ्यज्य पारजायी सवर्णागमने तूत्तमसाहसं दण्ड्यः । नग्नां गौर । भ्युक्ष्य नग्नां ) मनुसं ( मनु ) पत्र ( पणे ) सम- भ्यज्य नग्नां श्वेत ( अभ्युश्य नग्नां ) राजन्यायां शूद्रश्च हीनवर्णागमने मध्यमम् । गोगमने च । अन्त्यागमने ( राजन्यां मैथुनमाचरन् शूद्ररतु ); दवि. वध्यः । उत्तमागमने च । ( वीरणैः शूद्रं लोहितदभैश्यं शरपत्रैः क्षत्रियं पेष्ट- (१) वस्मृ. २१।१४ जास्ता ( जाता); उ. २।२७।१० यित्वाऽग्नी प्राश्येत् ) एतावदेव; मच. वस्मृवत , स्मरणम् ; स्मृच. २४६, दवि. २३७ स्त्रियः ( लोहितदर्भः संवेष्ट्य क्षत्रियः वैश्यस्तु शरपत्रैः ) ( भार्याः ) स्मरणम् ; विभ. १६ दविवत् , रमृत्यन्तरम् । एतावदेव; व्यम. १०७ ( राजन्यश्चेद्राह्मणीमभिगच्छेच्छरपत्रै- समु. १२२. वेष्टयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येदेवं वैश्यो राजन्यायां मैथुनमाचरन् (२) सवि. ४६८. (३) सवि.४६८. शदस्तु राजन्यवैश्ययोः) एतावदेव; विता. ८०५ (राजन्य (४) सवि. ४६९. (५) सवि. ४६९. श्चेब्राह्मणीमधिगच्छेच्छरपत्रद्वेष्टयिस्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येदेवं (६) सवि. ४७०. (७) सवि. ४७०. वैयो गजन्यायां शूद्रो राजन्यवैश्ययोः ) एतावदेव; बाल. (८) विस्मृ. ५।४०-४३ (उत्तमागमने च०); व्यक... २१२८६ अभिगच्छे ( अधिगच्छे ) कारयित्वा ( कृत्वा) सम १२६ ध्यमम् (ध्यमः) ( अन्त्या ...ने च०); विर. ३९० भ्यज्य ( अभ्यज्य ) ( कृष्णं० ) मनुसं ( मनु ) ( गौरंक) वध्यः (च वधः); विचि. १८३ (पार... मध्यमम्०) च। ( श्वेतं.) न्यायां ( न्याया मैथुनमाचरन् ); सेतु. २७२ अन्त्या (बा। अन्त्या) वध्यः (वा वधः); दवि. १९४ मनुसं ( मनु ) अभ्यज्य ( अभ्युक्ष्य ) ( गौरं.) (श्वेतं .) जायी सवर्णा (जातीया सवर्णाभि ); सेतु. २६८ च । अन्त्या शेष विरबत् ; समु. १५५ व्यमवत् . (अन्त्या) वध्यः (वा वधः). १७० ८३७७ ·स्त्रीसंग्रहणम् १८४७ । अन्त्यागमने अस्पृश्याभिगमने, पारजायी पार- शङ्खः शङ्खलिखितौ च दारिकः। विर. ३९० खदारनियमाद्यतिक्रमे दण्डविधिः 'स्त्रियमशक्तभर्तृकां तदतिक्रामणी च । सर्वेषां स्वदारनियमः स्वकर्मप्रतिपत्तिश्च, येन (१) हन्यादित्यनुवृत्तौ विष्णुः-स्त्रियमिति । अव- येनाङ्गेनापराधं कुर्यात् तत्तस्य छेत्तव्यमष्टसहनं वा शक्तभर्तृकां अनुपयुक्तभर्तृकां तदतिक्रामणी अन्यपुरुष- दण्डोऽन्यत्र ब्राह्मणात् । अदण्ड्यो हि ब्राह्मणः । गामिनी, मिलितमिदं हनननिमित्तम् । विर. ३९९ येन येनाङ्गेन हस्तादिना, ब्राह्मणवर्जमयं दण्डः (२) असक्तभर्तृकामनुपभुक्तभर्तृकाम् । क्वचिद- सर्वेषां, ब्राह्मणवर्जमित्यन्वयात् । विर. ३८८ शक्तेति तालव्यपक्षोऽपि दृश्यते । xदवि. १७५ वर्णानुसारेण परस्त्रीगमने दण्डविधिः गुरुत-पगमने दण्डः अनिवेदितप्रवेशे तत्रोत्तममुत्तमायां, विपर्यये अथ महापातकिनो ब्राह्मणवर्ज सर्व वध्याः । न मध्यमसाहसं, प्रतिलोमैकान्तरावस्कन्दने सर्वस्वं शारीरो ब्राह्मणस्य दण्डः । स्वदेशात् ब्राह्मणं कृतात वधो वा, विपर्यये संनिरोधः सर्वस्वं वा। विवासयेत् । भगं गुरुतल्यगमने। अनिवेद्य स्त्रीगृहं प्रविश्य उत्तमां ब्राह्मणम्ब्रियमभि- सकामहानश्रीनमने न उ.पुरुषो दुप्पति गच्छता ब्राहाणस्योत्तमसाहमो दण्डः । विपर्यय ब्राह्मणत्य अनुलोमासु कामतो न दोपः । क्षत्रियादिगमने मध्यमसाहसो दण्डः । प्रतिलोमैकान्तराव- अयमर्थ:--हीनवणी सानुरागां कन्यां योऽपरति स्कन्दन प्रतिलोमस्य शद्रांदरकान्तरितद्विजातिम्त्रीगमने तस्य न दोपः। दोपाभावादेव दण्डाभाव इति दण्डापू. वधः सर्वस्वापदारसहितो दादः । वाशब्दः समुन्नये । पिकया गम्यते । अयमेवासुरविवाह इत्याहुरसहाय 'आयस्त्रीगमने लिङ्गाद्धार: सर्वस्वहरण च, गुप्ता चेद्वधीः- प्रभृतयः । यथाह याज्ञवल्क्यः- 'सकामास्वनुलं मामु न धिकः' इति गौतमवचनात् । विपर्यय संनिरोधः, ब्राह्मण- दोपस्त्वन्यथा दमः' इति । सवि. ४७१-२ स्यागुप्तपत्नीगगने वैश्यस्य संवत्सर बन्धनागार तिगे- कन्यादृषणे दण्डः हितस्य मर्वस्वापहारो दण्डः, 'वये सर्वस्वदण्डः स्यात्सं- कन्यादूपको मिथ्यावादी द्विशतं तदर्ध वा । वत्सरनिरोधतः' इति मनुवचनादिति लक्ष्मीचंगणा व्याख्या- दण्ड्य इति शेषः । अयमर्थ:- मिथ्याभिशंसनेद्विशतं तम् । हलायुधस्तु यो हीनजातिरुत्तमजातीयस्त्रीगृहमनिवेद्य दण्ड्यः । नित्यदपणे शतं दण्ड्य इति । अपामारराज- प्रविशति, तदासौ दुष्टत्वमुन्नीय उत्तगमाहसं दण्ड्यः । यक्ष्मादिदीर्घरोगकुत्सितरोगसंसृष्टिमैथुनत्वादिदूषणानि । यदि तूत्तमजातीय एव हीनजातीयायाः पूर्ववद्गृहं प्रविशति, सवि. ४७३ तदासी मध्यमसाहसं दण्ड्यः । यदि तु प्रतिलोमो हीनः पशुगमने दण्डः एकान्तरितामुत्तमजातीयां स्त्रियमभिगच्छति, यथा ब्राहाणो पशुगमने कार्षापणशतं दण्डयः । (१) व्यक. १२५ पारीश्च + ( धर्मों ) तत्तस्य ( तत्तदे- x शेषं विरवत् । वास्य) सहस्रं (शतं); विर. ३८७-८; विचि. १७४ * स्थलादिनिर्देशः दण्डमातृकायां (पृ. ५७१ ) द्रष्टव्यः । सर्वेषां... पत्तिश्च०) विष्णुः; दवि. स्वकर्म (१) विस्मृ. ५।१८ काम (क्रम); व्यक. १२७ मशक्त (स्वकार्य ) पत्तिश्च + (भो ) तत्तस्य (तदेवास्य) दण्डोऽन्यत्र (मसक्त) क्राम (क्रम); विर. ३९९ मशक्त (मवशक्त); ( दण्ड इत्यन्यत्रैब); व्यम. १०७ (येन येनाङ्गेनापराध विचि. १८६, दकि. १७५ मशक्त (मसक्त); सेतु. कुर्यात्तत्तदस्य छेत्तव्यमन्यत्र ब्राह्मणात् ) एतावदेव; विता. ८०६ २७३ दविवत्. व्यमवत् ; सेतु. २६३ (सर्वेषां ... पत्तिश्च०) ( दण्डो०); समु. (२) सवि. ४७१. १६२ व्यमवत्, विष्य. ५४ (सर्वेषां... पत्तिश्व०) (३) सवि. ४७३. धं कुर्यात् तत्तस्य छेत्तव्य ( धस्तस्य कर्तन ) सह (साह) शंख: (४) विस्म. ५।४४ दण्ड्यः ( दण्डः); विर. ४०७. (२) व्यक. १२६ प्रवेशे + (स्त्रीगृहेषु); विर. ३९०, ग्य.कां. २३२ शंखः; .

·१८४८ व्यवहारकाण्डम् सवि. ४७१ वैश्यां, क्षत्रियः शूद्रां तदा तस्य संनिरोधो बन्धनं सर्व- स्वीकृतकन्यादूषणे दण्डः स्वहरणं वा अपराधमहत्त्वामहत्त्वाभ्यां व्यवस्था कायां । या स्त्री योन्यङ्गुलिप्रवेशेन कन्यां दूषयेत् वा संवत्सरनिरोधितस्य सर्वस्वापहरणं दण्डो वैश्ये – 'वैश्ये शिरसो मुण्डनं कृत्वा गर्दभेन राजमार्गे गमनं सर्वस्वदण्ड: स्यादि' ति मनुवचनात् । विर. ३९०-९१ कारयेत् । क्षत्रियवैश्ययोरन्योन्यस्त्र्यभिगमने दण्ड्यावुभौ। कौटिलीयमर्थशास्त्रम् अत्र विज्ञानेश:--यथाक्रमं सहस्रशतपणात्मको दण्डौ कन्याप्रकर्म वदितव्यो । यथाह मनु:-'वैश्यश्चेत् क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां कन्याप्रकर्म । सवर्णामप्राप्तफलां कन्यां प्रकुर्वतो वा क्षत्रियो व्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्ड- हस्तवधश्चतुःशतो वा दण्डः । मृतायां वधः । महतः ॥' इत्याह । भारुचिस्त्वन्यथा व्याचष्टे. प्राप्तफलां प्रकुर्वतो मध्यमाप्रदेशिनीवधो द्विशतो वा वैश्यस्य भार्यायां यः क्षत्रियः व्रजति तस्यैव दण्डः । पितुश्चावहीनं दद्यात् । न च प्राकाम्यमका- भायायां वैश्यो ब्रजति चेच्छतपणात्मको दण्डो वेदितव्यः। मायां लभेत । सकामायां चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, तथा अन्यस्य यस्य कस्यचिद्वैश्यस्य भार्यायां क्षत्रियो त्रियास्त्वर्धदण्डः । परशुल्कावरुद्धायां हस्तवधश्चतुः- गच्छति सहस्रपणान् दण्ड्य: । क्षत्रियायां वैश्यो गच्छन् शतो वा दण्डः, शुल्कदानं च । सहस्रपणान् दण्ड्य इति । सप्तार्तवप्रजातां वरणादूर्ध्वमलभमानां प्रकृत्य कन्यादूषणे वर्णानुसारेण दण्डविधि: प्राकामी स्यात्, न च पितुरवहीनं दद्यात् । ऋतु- केन्यायामसकामायां ब्यङ्गुलच्छेदो दण्डः। प्रतिरोधिभिः स्वाम्यादपक्रामति । त्रिवर्षप्रजातात- उत्तमायां वधो जघन्यस्य । समायां शुल्कमाभरणं वायास्तुल्यो गन्तुमदोषः। ततः परमतुल्योऽप्यन- द्विगुणं च स्त्रीधनं दत्त्वा प्रतिपद्येत । लकृतायाः। पितृद्रव्यादाने स्तेयं भजेत । सकामायां दण्डः षट्शतरूपो मनक्तो व्यङ्गुल कन्याप्रकर्मति सूत्रम् । कन्यायाः योनिक्षतेन दूषण- च्छेदसहकारी आसुरविवाहोक्तदानवत् , द्विगुणं स्त्रीधनं मित्यर्थः । दण्डप्रस्तावात् तन्निमित्तो दण्डविधिरिहोच्यते । शुल्कं च कन्याय तद्वन्धुभ्यश्च दत्वा तां गृह्णीयात् , सवामित्यादि। अप्राप्तफलां अनुद्भिन्नपुष्पाम् । मृतायां समायामिच्छन्त्यामिति शेषः । इदमप्यङ्गुलिसाध्य- योनिक्षतवशेन प्रमीतायां सत्याम् । प्राप्तफलामित्यादि मैथुनविषयम् । हरिहरस्तु व्यङ्गुलपरिमाणलिङ्गच्छेद मध्यमाप्रदेशिनीवधः ज्येष्ठातर्जन्योश्छेदः । पितुश्च, अव- इत्याह । xविर. ४०३ हीनं नष्टं तत्प्रार्थितं, दद्यात् । न चेत्यादि । अकामायां * अत्र ब्राह्मगों वैश्यः, क्षत्रियां शुद्र इति वक्तव्यम् । कन्यायां, प्राकाम्यं इच्छापूर्ति, न च लभेत। अतो दण्ड. x विचि., दवि. विरवत् । मात्रलाभफलं तद्रमणमित्युपदेशः । सकामायामिति । (१) सवि. ४७१. इच्छन्त्यां तस्यां, चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । स्त्रियास्तु, (२) अप. २।२८८ दण्डः + (च) समायाँ + (सका- अधंदण्डः सप्तविंशतिपणः। परशुल्कावरुद्धायामिति । पर- मायां च) पद्येत + (स्व [स] कन्याम् ); व्यक. १२७ शुल्कग्रहणप्रतिबद्धायां कन्यायां, हस्तवधः, चतु:शतो वा दण्ड: + (च) पद्येत + (स्वकन्याम् ); विर. ४०२ द्विगुणं च (च द्विगुणं) पथेत ( पायेत ); विचि. १७६ ( कन्या... दण्डः, अर्थात् प्रकुर्वतः । शुल्कदानं च पूर्वदत्तशुल्काय जघन्यस्य० ) समायां ... पथेत ( समां शुल्कमाभरणं द्विगुणं परस्मै कर्तव्यं, पक्षद्वयेऽपि । स्त्रीधनं च दत्वा प्रतिपद्यते) शंखः, दवि. १८२ दण्डः + सप्ताविप्रजातामिति । सप्त आर्तवानि प्रजातानि (च) (समायां ... पद्येत.): १८४ (कन्या...जघन्यस्य०) प्रतिपथेत (प्रपत कन्याम् ); वीमि. २०२९४ (कन्या ... विग्य. ५४ ( कन्या ... जघन्यस्य०) च खीधनं (स्त्रीधनं च ) जान्यस्य०) समायां (समां ) शंखः सेतु. २७५ ( कन्या... पधेत (पादयेत् ) शंखः. जवन्यस्य.) समायां (समां) च स्त्रीधनं (स्त्रीधनं च) शंखः; (१) बिष्य. ५५ शहः (२) को. १२.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८४९ यस्यास्तां तथाभूतां, वरणादूधै अलभमानां कृतवरणं । रुधिरस्य स्ववस्त्रलेपने, द्विशतो दण्डः, स्त्रियाः। मिथ्या- पुरुषं तावन्तं कालमनासादयन्ती, प्रकृत्य, प्राकामी भिशंसिनश्च पुंसः अक्षतयोनिमेष क्षतयोनिरिति प्राकाम्यवान् यथच्छभोक्ता, स्यात् । न च पितुः, ! मिथ्या वदतः पुरुषस्य च, द्विशतो दण्डः । शुल्क- अवहीनं शुल्कं, दद्यात् । कुतः, ऋतुप्रतिरोधिभिः । व्ययकर्मणी च जीयेत शुल्कं कर्मव्ययं च दाप्येत । आर्तवरूपैस्तस्करैर्निमित्तभूतैः, स्वाम्या अपक्रामति न च प्राकाम्यमित्यादि प्रतीतम् । स्वामित्वादपैति, पिता । त्रिवर्षप्रजातातवाया इति । स्त्रीति । सकामा, समाना तुल्यजातीया स्त्री, प्रकृता वर्षत्रयोपजातरजस्काया विषये, तुल्यो गन्तुं अदोष: क्षतयोनितां नीता, द्वादशपणं दण्डं दद्यात् । प्रकी सजातीयस्तां गच्छन् निदोपः । ततः परं वपत्रयादू, तद्योनिक्षतिकीं, द्विगुणं चतुर्विंशतिपणं दद्यात् । अतुल्योऽपि गन्तुं अदोषः, अनलङ्कृतायाः पितृद्रव्य- अकामायाः शत्यो दण्ड इत्यादि । अनिच्छन्त्या एव रहितायाः विषये । पितृद्रव्यादाने स्तेयं भजेतति । पितृ- पुंसा स्वरागार्थ प्रकर्मणि कार्यमाणे, कारयितुः शल्यो द्रव्यसहिताया: ग्रहणे चौर्यदण्डं प्राप्नुयात् । श्रीभू, दण्डः । शुल्कदानं च । स्वयं प्रकृता स्वयं कृतयोनि- परमुद्दिश्यान्यस्य विन्दतो द्विशतो दण्डः । न च क्षति:, राजदास्यं राजदासीभावं, गच्छेत् । श्रीमू. प्राकाम्यमकामायां लभेत । कन्यामन्यां दर्शयि बेहिमस्य प्रकृतायां मिथ्याभिशंसने च त्वान्यां प्रयच्छतः शत्यो दण्डस्तुल्यायां, हीनायां द्विगुणो दण्डः । प्रसह्य कन्यामपहरतो द्विशतः । द्विगुणः । प्रकर्मण्यकुमार्याश्चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ससुवर्णामुत्तमः । बहूनां कन्यापहारिणां पृथग् शुल्कव्ययकर्मणी च प्रतिदद्याद् अवस्थाय । । यथोक्ता दण्डाः । गणिकादुहितरं प्रकुर्वतश्चतु- तज्जातं पश्चात् कृता द्विगुणं दद्यात् । अन्यशोणितो- पञ्चाशत्पणो दण्डः, शुल्कं मातुर्भोगः पोडशगुणः। पधाने द्विशतो दण्डः, मिथ्याभिशंसिनश्च पुंसः । दासस्य दास्या वा दुहितरमदासी प्रकुर्वतश्चतुर्विं- शुल्कव्ययकर्मणी च जीयेत । न च प्राकाम्यम- शतिपणो दण्ड: शुल्कावन्ध्यदानं च । निष्क्रया- कामायां लभेत । नुरूपां दासी प्रकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः वस्त्रा- स्त्री प्रकृता सकामा समाना द्वादशपणं दण्डं बन्ध्यदानं च । साचिव्यावकाशदाने कर्तृसमो दद्यात्, प्रकी द्विगुणम् । अकामायाः शत्यो दण्डः । दण्डः आत्मरागार्थ, शुल्कदानं च। स्वयं प्रकृता प्रोषितपतिकामपचरन्तीं पतिबन्धुस्तत्पुरुषो वा राजदास्यं गच्छेत् । संगृह्णीयात् । संगृहीता पतिमाकाक्षेत । पतिश्चत् परमुद्दिश्येत्यादि । योऽभिप्रेत: स एवाहमित्यात्मानं क्षमेत, विसृज्येतोभयम् । अक्षमायां स्त्रियाः व्यपदिश्य तदन्यस्य कन्यां विवहतो द्विशतो दण्डः । न कर्णनासाच्छेदनम् । वधं जारश्च प्राप्नुयात् । जारं च कामचारमकामायां तस्यां विन्देत । कन्यामन्या- चोर इत्यभिहरतः पञ्चशतो दण्डः । हिरण्येन मित्यादि । तुल्यायां सजातीयायां सत्याम् । हीनायां मुश्चतस्तदष्टगुणः । हीनजातीयायां सत्याम् । प्रकर्मण्यकुमार्या इति । अकु बहिरिति । ग्रामस्थ, बहिदेशे विजने, प्रकृतायां मार्याः दत्ताया अक्षतयोने: क्षतयोनीकरणे, चतुप्पञ्चा- सत्या, द्विगुणः चविंशतिपणः दण्डः, स्त्रियाः । मिथ्या- शत्पणो दण्डः। शुल्कव्ययकर्मणी च पूर्वप्रतिग्रहीतृदत्तं भिशंसने च प्रकृत्य न प्रकृतेति मिथ्यावादे च द्विगुणो शुल्कं तत्कृतं कर्मव्ययं च, प्रतिदद्यात् , अवस्थाय दण्डः, पुंसः । प्रसह्य कन्यामित्यादि । उत्तमः साहस- विवाहप्रतिभुवे । पश्चात् कृता द्वितीयानन्तरं तृतीयेन दण्डः । पृथक् प्रत्येकम् । गणिकादुहितरमिति । तां, स्वीकृता, तजातं दण्डं, द्विगुणं अष्टोत्तरशतपणं, दद्यात्। प्रकुर्वतः, चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । शुल्कं मातुर्भोगः अन्यशोणितोपधान इति । क्षतयोनित्वप्रदर्शनार्थ अन्य- षोडशगुणः शुल्कं मात्रे देयं उक्तदण्डषोडशगुणं चतुष्षष्टय- (१) को. ४१२. (१) कौ. ४।१२.

·१८५०. व्यवहारकाण्डम् धिकाष्टशतपणात्मकं भवति । दासस्य दास्या वेत्यादि। सृष्टां वा रोगोन्मूर्च्छनात् मृतत्वबुद्ध्या परित्यक्तां वा, शुल्काबन्ध्यदानं च शुल्काभरणयोर्दानं च । निक्रया- परस्त्रियं, निस्तारयित्वा विपदुत्तीर्णा कृत्वा, यथासंभा- नुरूपां दास्यमोक्षणानुरूपां रूपादिमत्तया । साचिव्या- पितं समुपभुञ्जीत परस्परसंविदनुरोधेन भाकृित्य वकाशदान इति । कन्यादूषणं प्रति साहाय्यदाने प्रदेश- दासीकृत्य वा सम्यक् उपभुञ्जीत । इह निस्तारयित्वेति दाने च, कर्तृसमः दूपकदण्डतुल्यः, दण्डः । प्रोषितपति- समासाकरणमार्षम् । जातिविशिष्टां जात्युत्कर्षवती, कामित्यादि । अपचरन्ती व्यभिचरन्तीम् । तत्पुरुषः अकामां सजातित्वेऽप्यकामां, अपत्यवतीं, निष्क्रयण पतिभृत्यः। संगृह्णीयात् नियम्य रक्षेत् । आकाङ्केत दद्यात् निस्तरणश्रमवेतनग्रहणेन तत्स्वामिनेऽपयेत् । प्रतीक्षेत । उभयं विसृज्येत जारो जारिणी च न दण्ड्येत अध्यायान्ते श्लोकानाह- चोरहस्तादित्यादि । राज- जारमित्यादि । अभिहरतः व्यभिचारगोपनार्थमभिवदतः। प्रतापेन स्वजनेन वा प्रमुक्तां राजकोपत्यक्तां स्वजनपरि- हिरण्येन मुञ्चतस्तदश्गुण इति । हिरण्यमुत्कोचं गृहीत्वा त्यक्तां वा । न तु भुञ्जीतेत्यत्र संबन्धनीयम् । एवं तृतीय- जारं मुञ्चतो रक्षिपुरुषस्य गृहीतहिरण्याष्टगुणो दण्डः । श्लोकपूर्वाधेऽपि न च भुञ्जीतेति योजनीयम् । ईदृशी श्रीमू. उत्तमजाति अनिच्छन्ती पूर्वापत्यवतीं च । अपवाहयेत् । 'केशाकेशिकं संग्रहणम् । उपलिङ्गनाद् वा शरीरो- अपनाययेत् । प्रदापयेदिति क्वापि पाठः । श्रीमू. पभोगानां, तज्जातेभ्यः, स्वीवचनाद् वा । अतिचारदण्डः परचक्राटवीहृतामोघप्रव्यूढामरण्येषु दुर्भिक्षे वा कामं भार्यायामनिच्छन्त्यां कन्यायां वा दारा- त्यक्तां प्रेतभावोत्सृष्टां वा परस्त्रियं निस्तारयित्वा र्थिनां भर्तरि भार्याया वा संवननकरणम् । अन्यथा यथासंभाषितं समुपभुञ्जीत । जातिविशिष्टामकामा- हिंसायां मध्यमः साहसदण्डः । मपत्यवतीं निष्क्रयेण दद्यात् । मातापित्रोभगिनी मातुलानी आचार्यानी स्नुषां चोरहस्तानदीवेगाद् दुर्भिक्षाद् देशविभ्रमात् । दुहितरं भगिनीं वाधिचरतस्खिलिङ्गच्छेदनं वधश्च । निस्तारयित्वा कान्तारान्नष्टां त्यक्तां मृतेति वा।। सकामा तदेव लभेत । दासपरिचारकाहितकभुक्ता भुञ्जीत स्त्रियमन्येषां यथासंभाषितं नरः । च । न तु राजप्रतापेन प्रमुक्तां स्वजनेन वा ॥ ब्राह्मण्यामगुप्तायां, क्षत्रियस्योत्तमः, सर्वस्वं न चोत्तमां न चाकामां पूर्वापत्यवतीं न च । वैश्यस्य । शूद्रः कटामिना दह्येत । सर्वत्र राज- ईदृशीं त्वनुरूपेण निष्क्रयेणापवाहयेत् ॥ भार्यागमने कुम्भीपाकः । संग्रहणशानोपायमाह-केशाकेशिकं संग्रहणमिति। पर श्वपाकीगमने कृतकबन्धाङ्कः परविषयं गच्छेत्, स्परकेशग्रहणपुरस्सरारब्धा कामकेलिः केशाकेशि तदेव श्वपाकत्वं वा शूद्रः । श्रपाकस्यार्यागमने वधः, केशाकेशिकं, तत्प्रत्यक्षदृष्टं कर्तृभूतं, संग्रहणं, बोधयतीति खियाः कर्णनासाच्छेदनम् । प्रव्रजितागमने चतु- शेषः । उपलिङ्गनाद्वा शरीरोपभोगानां कस्तूर्याद्युप- विंशतिपणो दण्डः । सकामा तदेव लभेत । रूपाजी- भोगलिङ्गदर्शनाद् वा, संग्रहणं जानीयात् । तजातेभ्यः वायाः प्रसह्योपभोगे द्वादशपणो दण्डः। बहूनामे- तद्विषयेगितज्ञेभ्यो जानीयात् । स्त्रीवचनाद् वा परामृष्ट- कामधिचरतां पृथक् चतुर्विंशतिपणो दण्डः स्त्रीवाक्याद् वा जानीयात् । स्त्रियामयोनौ गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः । पुरुष- दण्डानह परस्त्रीग्रहणप्रकारमाह- परचक्राटवीहृता- मधिमेहतश्च । मिति । परचक्रापहृतां आटविकहतां च, ओघप्रव्यूढां मैथुने द्वादशपणः तिर्यग्योनिष्वनात्मनः । नदीप्रवाहनीतां, अरण्येषु दुर्मिक्षे वा त्यक्तां, प्रेतमावो दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणः स्मृतः ।। (१) कौ. ४।१२. (१) कौ. ४।१३.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८५१ अदण्ड्यदण्डने राज्ञो दण्डत्रिंशद्गुणोऽम्भसि । मनुः वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ संग्रहणलक्षणानि तेन तत्पूयते पापं राज्ञो दण्डापचारजम् । परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा। शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु।। नदीनां वाऽपि संभेदे स संग्रहणमानुयात् ।। भार्यायामनिच्छन्त्यां विषये भर्तुः संवननकरणं, (१) परस्य पल्येति प्रकृते पुनः परस्त्रीग्रहणं कन्यायामनिच्छन्त्यां दारार्थिनां संवननकरणं, भर्तरि मातृभगिनीगुरुपल्यादीनामप्रतिषेधार्थम् । न हि ताः अनिच्छति भार्यायाः संवननकरणं चाभ्यनुजानाति- सत्यपि परमंबन्धित्वे परस्त्रीव्यपदेश्याः। तीर्थमुच्यते येन कामं भार्यायामित्यादि । अन्यथा उक्तातिरिक्तविषये, मागंण नदीतडागादिभ्यो जलमानेतुमवतरन्ति, स हि हिंसायां संवननादिना हिंसने, मध्यमः साहसदण्डः। विजनप्रायो भवति । नानुदकार्थेन तत्र संनिधीयते । मातापित्रोभगिनीमित्यादि । मातुलानी मातुल- संकेतस्थानं तादृशमत्र कल्पितायामवश्यमेव गन्तव्यमह- भार्याम् । आचार्यानी आचार्यपत्नीम् । त्रिलिङ्गच्छेदनं मपि संनिधीयमानो नाशङ्क्यो भविष्यामीति उदकार्थी मेढ़मुष्कच्छेदनम् । सकामा तदेव लभेतेति । मातापितृ- दिवा शौचाचारं वा करिष्यन् प्रतिपालयतीति बना भगिन्यादिः सकामा चेत् त्रिलिङ्गच्छेदनं सस्तनभग- मंस्यन्ते । प्रदेशान्तरे तु किमत्रायं प्रतिपालयतीति शङ्का च्छेदनं, वधं च, लभेत । दासपरिचारकाहितकभुक्ता च स्यादतस्तीर्थे प्रतिषेधः। अरण्यं हि ग्रामादिजनो देशो तदेव लभेत तुल्यन्यायात् दासादिरपि तदेव लभेत । गुल्मवृक्षलतादिगहनः । वैनं वृक्षसंततिः, नदीनां संभेदः ब्राह्मण्यामगुप्तायामिति । तस्यां स्वतन्त्रायां, क्षत्रियस्य समागमः। सोऽपि हि संकेतस्थानम् । स संग्रहणं गन्तुः, उत्तमः साहसदण्डः । सर्वस्वं सर्वस्वहरणं, वैश्यस्य प्राप्नुयात् । परस्त्रीकामत्वं संग्रहणम् । अतश्च यस्तत्र दण्डः । शूद्रः ब्राह्मणीगन्ता, कटामिना दोत अमिप्रदी. दण्डः सोऽस्य स्यादित्युक्तं भवति । अनाक्षारितस्यापि पनेन नगरं परिगमय्य दग्धव्यः । सर्वत्र क्षत्रियादिषु सत्यपि कारणेऽयं प्रतिषेधः। यत्त्वापस्तम्बेनोक्तं 'नासं. सर्वेषु विषये, राजभार्यागमने, कुम्भीपाकः तप्तभ्राष्ट्रभर्जनं भाष्य स्त्रियमतिव्रजेदिति तदन्येषु संनिहितेश्वेतच्छास्त्र- दण्डः। ज्ञेषु प्रकोशे एतच्छास्त्रं, भगिनी नमस्ते इत्याद्यभिवादन- श्वपाकीगमन इत्यादि पुरुषमधिमेहतश्चेत्येतदन्तं मविलम्बमानेन कर्तव्यम् मेधा. वाक्याष्टकं सुबोधम् । (२) उदकावतरणे ग्रामावहिर्निर्जने प्रदेशे वृक्ष- मैथुन इत्यादि । तिर्यग्योनिषु गवादियोनिषु । अना- गुल्मलताकीणे वा देशे नदीनां वा संगमे, यः परस्त्रियं स्मनः दुरात्मनः । द्विगुणः चतुर्विंशतिपणः । अनाक्षारितोऽपि पूर्व कारणादपि संभाषेत, स वक्ष्यमाणं अदण्ड्यदण्डन इति । दण्डानहस्य दण्डने, राज्ञो दोषं प्राप्नुयात् । सम्यग्गृह्यते ज्ञायतेऽस्य स्त्रिया संबन्ध दण्डः त्रिंशद्गुणः, गृहीताद् दण्डात्, स कस्मै दातव्यः, इति येन तत्संग्रहणम् । अम्भसि वरुणाय प्रदातव्यः जले वरुणमुद्दिश्य प्रक्षेप्तव्यः। (३) संग्रहणं समीचीनं ग्रहणं परस्त्रिया आत्मीयता- -ततः परं ब्राह्मणेभ्यः, प्रदातव्यः । करणं तत्र य उक्तो दण्डः परस्य पल्येत्यत्र प्रथम- तेनेति । तेन तथा प्रदानेन, राज्ञो दण्डापचारजं दण्डान्यथाप्रणयनजनितं, तत् पापं, पूयते शोध्यते ।। (स्त्रियाऽभिभाषेत ती) वने (गृहे ) वाऽपि (चैव ); विधि. (१) मस्मृ. ८१३५६, स्मृच. ९ (3) खियं...देची ल्यत इति पाठे छिद्यत इत्यर्थः। कस्माद् वरुणाय दानेन १७३ वने (गृहे); स्मृचि, २६, मच. बने इत्यत्र राजपापं पूयते, हि यस्मात् कारणाद, वरुणः, नृघु, गृहे इत्यपि पाठः; २।२८४, सेतु. २६४ मिथ्या अनृतं, व्याचरतां विधिमाचरतां, राज्ञां, विचिव ; समु. १५३ त्रियं योऽभिवदेची (खिया यो शास्ता शासकः । 'मिथ्या च चरताम्' इत्यपि भाषेत ती) वने (गृहे). 'पाठः। श्रीम. १ यधिति. ३ काश्ये ए. गोरा. . २ वन ·व्यवहारकाण्डम् । साहसः तं प्राप्नुयादित्यर्थः । *मवि. ! स्तदुचितपरिहासादिः। भूषणवाससां स्पर्शोऽन्योन्याकर्ष- (४) तीर्थारण्यवनादिकं निर्जनदशोपलक्षणमात्रम् । णम् । सर्व संग्रहणं सम्यक् गृह्यते ज्ञायतेऽनेनेति परस्त्रीषु. यः पुरुषः परस्त्रियमुदकावतरणमार्गेऽरण्ये प्रामाद्बहिर्गुल्म- संभोगाभिलाष इति । मच. लताकीर्ण निर्जने देशे वने बहुवृक्षसंतते नदीनां संगमे 'स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्पयेत्तया । पूर्वमनाक्षारितोऽपि कारणादपि संभाषेत स संग्रहणं परस्परस्यानुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम् ।। सहस्रपणदण्डं वक्ष्यमाणं प्राप्नुयात् । सम्यग्गृह्यते ज्ञायते (१) अदेशस्पर्शस्तु यत्र विनैव तत्स्पर्शनं गमना- येन परस्त्रीसंभोगामिलाप इति संग्रहणम् । xममु. गमनादि संसिध्यति । महाजनसंकुले न दोषः। तथा (५) अथ स्त्रीसंग्रहणं, प्रथमं तावत्तस्य लक्षणमाह शरीरावयवोऽपि देशस्तत्र, हस्तस्कन्धस्पृष्टभाण्डावरोपणे परस्त्री योऽभिभाषेतेति । अरण्ये कान्तारे, वने उपवने । तत्स्पर्श न दोषः। ओष्ठचिबुकस्तनादिषु दोषः। तया नन्द. वा स्तनादिस्पर्शनोत्पीडितो यदि कश्चित्सहते, 'भवति उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । मा कापीरि त्यादिना न प्रतिषेधति । परस्परस्यानुमते,. सह खट्वासनं चैव सर्व संग्रहणं स्मृतम् ।। । मतिपूर्वमेतस्मिन् कृते दोषोऽयम् । न पुनः कर्मादौ । (१) संग्रहणं स्मृतं, या न केनचित्संबन्धेन तत्रै खलु पुरुषं कण्ठेऽवलम्बते, पुरुषो वा स्तनान्तरे संबन्धिनी तस्या वस्त्रमाल्यादिदानेनोपकारकरणं, तद्दात्रो- स्त्रियं, तद्धस्तगृहीतद्रव्यादानप्रवृत्तः । शुःके पति यामीति पक्रान्तं भोजनपानादिना, केलिः परिहासो वक्रमणिता-: कर्दमे पततीतिवत् , तावपि न दुध्येताम् । मेधा. दिना। भूषणं हारकटकादि तदङ्गलग्नं, तदीयमेतद्वेति (२) योऽदेशे स्तनयोरङ्गे बा, निजेने प्रदेशे वा शात्वा विनाप्रयोजनेनान्यगृहीतमपि, स्पृश्यते । एकस्यां : स्पृशेत् । तया वा अप्रदेशे श्रीण्यादी निर्जने वा दशे खट्वायामसंसक्ताङ्गयोरपि सहासनं, सर्वमेतत्तुल्यदण्डम् । स्पृष्टः तृणीमासीत, तदेतदन्योन्यस्याङ्गीकरणे सनि मेधा. संग्रहणं मन्वादिभिः स्मृतम् । *गोरा. (२) अङ्गानुलेपनाद्युपचारकरणं क्रीडा अलङ्करण (३) परस्परस्यानुमते न त्वज्ञानेऽपि । वाससां स्पर्शनं एकखट्वासनं एकयानगमनं इत्येतत्सर्वे (४) अदेशे विविक्तदेशे अस्पृश्ये स्तनादौ वा ! संग्रहणं मन्वादिभि: स्मृतम् । गोरा. नन्द. (३) उपचारक्रिया उद्वर्तनादि । भूषणवाससामङ्ग (५) एतत्सर्व संग्रहणं स्मृतं दाडस्य ग्रहणं स्थानाम् । संग्रहणं तावद्दण्डविषयः । अत्र तु व्यापारा- स्मृतम् । भाच. धिक्येन द्वैगुण्यादि कल्प्यम् । मवि. (४) उपकारक्रिया हिताचरणं, केलिर्नर्म, उत्तम * मगु., मच. गोरावत्। मिति शेषः । +विर. ३८१ (१) मस्मृ. ८॥३५८ [मते ( मतेः) Noted by (५) संग्रहणान्याह----उपचारेति द्वाभ्याम् । उपचार Jha]; मिता. २।२८४ त्तया (त्तथा ); व्यक. १२४ क्रिया समुगन्धानुलेपनकेशप्रसाधनजलक्षेपादि । केलि- : मितावत् , नारदः मनुश्च; पमा. ४६३; रत्न. १३२ मितावत् ; शेषं गोरावत् । भाच. मविवत् । विचि. १७१ स्पृशेद (स्पृशत्य ) ष्टो ... ... त्तया (टा चामर्षयेत या) क्रमेण व्यासः; स्मृचि. २६ मितावत् ; दवि. x मच. ममुवत् । : ममु. गोरावत् । + विचि. विरवत् । १५६ मते सर्व (मतं तच्च); नृप्र. २०७; सवि. ४६८ (१). मस्मृ. ८।३५७; व्यक. १२४ चार (कार) सया (त्तदा); व्यप्र. ३९८ मितावत् ; ज्यउ. १२५ मिता- नारदः मनुश्श; स्मृच. ९ (= ) व्यकवत् ; चिर. ३८१ वत् ; विता. ७९९ मितावत् ; सेतु. २६३ मितावत् समु. चार (कार) खट्वा ( शय्या); विधि. १७१ विरवत् , विरवत् , क्रमेण १५३. न्यासः; व्यनि. ३९९ व्यकवत् ; स्मृचि. २६ सेतु. २६३ २ कस्तत्सहते भवेन्न का. ३ खलं पुल.. रक्त समु. १५३ व्यकवत्, ४ ताशुल्के प. मवि. १ स्य य.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८५३ . . देपोद्वा यदि वा मोहाच्छाघया वा स्वयं वदेत् । (१) पूर्वस्य प्रत्युदाहरणमेतत् । अनाक्षारितोऽप्य- पूर्व मयेयं भुक्तेति तच्च संग्रहणं स्मृतम् ४ ॥ कारणात् संभाषयन् मिश्रयन् पूर्वदण्डभाक् । मेधा. परस्त्रीसंभाषायां दोषविचार: (२) यः पुनः पूर्वाभिशापरहितः कारणेन केन- परस्य पल्या पुरुषः संभाषां योजयत्रहः । चिजनसमक्षं अभिभाषणं कुर्यात् स न दण्डं प्राप्नुयात् पूर्वमाभारितो दोषैः प्राप्नुयात्पूर्वसाहसम् ।। यस्मान्न कश्चिदपराधोऽस्ति । + गोरा. (१) संभाषी संभाषणं, तैत्स्त्रिया आलापं कुर्वन् (३) अनाक्षारित इत्यसंभावितपरदारगामित्वमिष्टम् । संग्रहणादिदोषैः तत्स्त्रीप्रार्थनादिभिः पूर्वमाक्षारितोऽभि- सोऽपि कारणादावश्यकनिमित्तादेवाभिभाषेतान्यथा तु शस्तः अयमेनामुपजपतीति अन्यत्र दृष्टदोषः शङ्कय. पूर्ववद्दण्ड्यः । मवि. मानदोषो वा चपलः रहः उद्वातादौ निषिद्धसंभाषण (४) संभाषणमात्रं न दण्डावहमित्याह - यस्त्विति । इति केचित् । स कारणादप्यन्यपल्या संभाषणं कुर्वन् कारणात् क्रयविक्रयभिक्षादिभ्यः। व्यतिक्रमोऽपराधः । प्रथमसाहसं दण्डं प्राप्नुयाद्दापयितव्य इत्यर्थः । मेधा. (२) परदारगमनपूर्वदोषैः पूर्वमतन्नाभिशापः पर 'भिक्षुका बन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा । भार्यया सह संभाषणं कुर्यात् स प्रथमसाहसं दण्डं संभाषणं मह स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः ।। प्राप्नुयात् । *गोरा. (१) भिक्षुका भिक्षाजीवनो भिक्षायाचनारूपं संभा- (३) तत्स्त्रीप्रार्थनादिदोषैः पूर्वमत्पन्नैरपवाद- पणमवारिताः कुर्युर्यदि स्वामिना न निषिद्धाः । अथवा प्रार्थनाभिशापादिभिः पुरुषः उचितकारणव्यतिरेकेण नैते वारयितव्याः। बन्दिन: स्तावकाः । दीक्षिता यज्ञे परभार्यया संभाषणं कुर्वन प्रथममाहसं दण्डं प्राप्नुयात्। भृतिवचनार्थ संभापेरन् । कारवः सूपकारादय एते +ममु. तीर्थादिप्वपि न निवार्याः । * मेधा. यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमभिभाषेत कारणात् । (२) भिक्षाजीविनः स्तावकाः यज्ञार्थ कृतदीक्षाः न दोपं प्राप्नुयात्किञ्चिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः।। सूपकारादयो मिक्षादिस्वरूपार्थ गृहे स्त्रीभिः सह संभा- x मिता. व्याख्यानं ' नीवीस्तन ' इति याशवल्क्यवचन पणं अनिवारिता एव कुर्युः । तेषां निवारणात् नास्त्येव संग्रहणाभावः। गोरा. द्रष्टव्यम् । * मवि., विर. गोरावत् । + मच., भाच. ममुवत् । (३) केषाञ्चित्परदारासंभाषणे देहयात्रादिकार्यानुत्पत्तेः (१) मिता. २।२८४ (ख) मयेयं (ममेयं); पमा. प्रतिप्रसवतया तत्संभाषणमाह - भिक्षुका इति । भिक्षको ४६४; सवि. ४६८, नृप्र. २०७ दर्पा (द्वेषा) चलाघरा ब्रह्मचारिसंन्यासिनः 'भवति भिक्षां देही ति तद्विना .( च्छलायो ); व्यप्र. ३९८ मनुनारदौ; व्यउ. १३६; विता. + ममु. गोरावत् । * ममु. मेधावत् । (२) मस्स. ८।३५४; गोरा. भाषां योजयन्त्रहः (भाषं रितः पूर्वमभि (रितो दोरैरभि ); व्यक. १२५, विर. ३८४; योजयेत् सह); अप. २।२८४ पुरु ... हः (संभाषं पुरुषो रत्न. १३०; विचि. १७२-३; सवि. ४६८ क्षारितः पूर्व- योजयन् सह); व्यक. १२५ भाषां...ब्रहः (भाष यो भजे मभिभापेत (कारितः पूर्व विभाषेतापि); म्यप्र. ४०१७ द्रहः); विर. ३८४ गोरावत् ; रत्न. १३० भाषां...... विता. ७९९ त्किञ्चिन्न (त्कञ्चिन्न ) क्रमः (क्रमम् ); सेतु. • ( भाषं योजयेद्रहः ); विचि. १७२ परस्य पल्या (परपल्या २६४; समु. १५४. तु); व्यम. १०६ भाषां योजयत्रहः (भाषे योजयेत्सह ); (१) मस्मृ. ८१३६०; अप. २०२८५, ब्यक. १२५ विता. ७९९ गोरावत् ; सेतु. २६४ विचिवत्, बृहस्पतिः; सह (गृहे); विर. ३८६ व्यकवत् ; दीक. ५५, विचि.. समु. १५४. १७० व्यकवत् ; व्यनि. ३९९, स्मृचि. २७, दवि. १५६ (३) मस्मृ. ८३५५, मिता. २१२८४, अप. २२८४ सह (गृह); वाल. २।२८४ सेतु. २६२ व्यकवद; समु, २ तमालपितुं कुर्वन् सं. ३ नादिति पू. १५४. ७९९.. ब्रहः १ षः सं.

·१८५४ व्यवहारकाण्डम् * गोरा. भिक्षाऽलब्धः । भृतिः बन्दिनः स्तुतिपाठकाः 'वदान्या (१) यः संभाषणप्रतिषेध उपकारक्रियाप्रतिषेधश्च त्वमसि कमलनयने विष्णुमित्रस्य पुत्री'त्यादिनाऽभि- नैष चारणदारेषु स्यात् । चारणा नटगायनाद्याः प्रेक्षण- मुखीकृत्य वस्त्रान्नादि प्रार्थयमानाः । दीक्षिता यज्ञे वृता कारिणः । तथा आत्मोपजीविपु वेषेण जीवत्सु, ये दाराः, ऋत्विजः हविष्कृदेहीत्याहानं कुर्वन्ति हविष्कृयजमान अथवा आत्मा जायव 'अधों ह वा एष आत्मेति' तां य पत्नीति । कारवः शूर्पकारादयः । मच. उपजीवन्ति, उत्कृष्टमाकारं सज्जयन्ति संश्लेषयन्ति ते, (४) अप्रतिवारिताः स्त्रीवन्धुभिरनिषिद्धाश्चेत् । चारणपुरुषेण निगूढाः प्रच्छन्नमापणभूमौ प्रतिष्ठन्ते । गृह- नन्द. वेषत्वादेव ताः प्रसिद्धवेश्याभ्यो भिद्यन्ते । चारयान्ति च, ने संभाषां परस्त्रीभिः प्रतिपिद्धः समाचरेत् । ता मैथुनं प्रवर्तयन्ति, नेत्रभ्रविलासपरिहासादिभिः पुरुषा- निषिद्धो भापमाणस्तु सुवर्ण दण्डमर्हति ॥ नाकर्पयन्ति तदनुज्ञाताः । सज्जनं चारणं मंप्रयोग एव । (१) केचिद्भिक्षुकादीनां निवारितानां संभाषणे अथवा स्वा नारी: सज्जयन्ति अन्याश्च स्त्रीभिचारयन्ति दण्डोध्यमिति मन्यन्ते । तदसत । नैव ते निवार्या इत्यु- प्रवर्तयन्ति, वेश्यात्वं कुहिनीत्वं च वदाराणां कारयन्ती- क्तम् । कुतश्च भिक्षुकाणां सुवर्णा दण्डः । तम्माकोऽपि त्यर्थः । मेधा. प्रकाशमनाक्षारितोऽपि कथंचिन्निपिद्धः स्वाभिना, समा (२) परस्त्रियं योऽभिवदेदित्यादिक: संभाषणनिपंध- चरन् सुवर्ण दण्ड्यः । मंधा. विधिः नटगायनादिदारेषु वंशजीविदारेषु च नास्ति । (२) स्वामिना निपिद्धः सन स्त्रीभिः संभाषणं न यतश्चारणा आत्मोपजीविनश्च स्वभार्याः परपुरुष सं- कुर्यात् । निषिद्धः संभापमाणस्तु राजे सुवर्ण दण्डं द्यात् । श्लंषयन्ति प्रच्छन्नाश्च भत्वा नैतकिलाम्माभिः शामिनि कृत्वा वेशकर्माण सूचयन्त्यतस्तदाराणां वेश्याप्रकारत्वात (३) प्रतिपिद्धः भिक्षुकादिरपि । मुवर्णमेकम् । नास्ति संभापणे निपंधः । *गोरा. Xमवि. (३) चारणा नटादयः । त चारणाः नारीः स्वदागर चारणदारादिस्त्रीभिः सह संभाषणे उपकारादौ च दोपविचार: निस्टानिद्भुतनटभार्यात्वादिस्वरूपाः चारयन्ति भ्राम- 'नेप चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु । यन्ति तत्र तत्र पुरुषलाभार्थमतस्तेषां तत्तित्वान्न सज्जयन्ति हि ते नारीनिंगूढाधारयन्ति च ॥ मवि. * ममु., विर., दवि., नन्द, गोरावत् । (४) 'परस्त्रियं योऽभिवदेत्' इत्यादिसंभाषणानपेधx.मत्र., भाच, मविवत् । विधिर्नटगायनादिदारेषु नास्ति । तथा 'भार्या पुत्र: (१) मस्मृ. ८।३६१; गोरा. भाषां पर (भाषं सह); तनुः' इत्युक्तत्वाद्भार्यवात्मा तयोपजीवन्ति भप. २।२८५ गोरावत् ; व्यक. १२५ संभाषां ( भाषणं); धनलाभाय तस्या जारं क्षमन्ते ये, तेषु नटादिव्यति- विर. ३८६ गोरावत् ; विचि. १७३; व्यनि. ३९९ पर रिक्तेषु अपि ये दारास्तेष्वप्येवं निषेधविधिर्नास्ति । (सह); स्मृचि. २७ गोरावत् ; दवि. १५७ न संभाषां यस्माच्चारणा आत्मोपजीविनश्च परपुरुषानानीय तैः (संभापर्ण ) समा (न चा); बाल. २।२८६; सेतु. २६४; स्वभार्या संश्लेषयन्ते । स्वयमागतांश्च परपुरुषान् प्रच्छन्ना समु. १५४ व्यनिवत् . भूत्वा स्वाज्ञानं विभावयन्तो व्यवहारयन्ति । ममु. (२) मस्मृ. ८।३६२ [ नारीनिं (दारात्रि) Noted (५) चारणो नटः । 'भार्या पुत्रः by Jha]; मिता. २।२८५ नारीनिं ( नारी नि); अप. स्विका तनुः' २।२८५ मितावत् ; ब्यक. १२५, विर. ३८७, रत्न. इत्यादिस्मरणादिह आत्मा भार्या तेनात्मानं भार्या १३०, विचि. १७४-५ मिताक्न ; दवि. १५८ मितावत् ; जीवनार्थमुपजीवतीति, आत्मोपजीवी शैलूषादिः। एतौ वीमि. २०२८५व्यप्र. ४०१ नामो (रामो; विता. हि स्वां स्त्रियमप्यलङ्कृत्य व्यभिचारयत इत्यतो ८०१ च (बा) शेष मितावद सेतु, २३५ मितावत् ; समु. * ममु., विर., विचि. गोराबत् । १ सुधाराणां. दोपः । स्वका १५४.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८५५ मच. मेधा. नैतत्संग्रहे दण्डः। अभिगमदण्डस्त्वत्रापि, स तु बन्धक्य भिरस्वतन्त्रत्वात् ।प्रकाशं तु नृत्यन्तीनां गायन्तीनां वाऽ- भिगमप्रकरणे वक्ष्यते । xविचि. १७५ भिनयतालादिनिरूपणावसरे कीदृशमेतदित्यादिप्रश्नद्वारं (६) आत्मोपजीविषु वेश्याजनेप्विति नारायणः + । संभाषणमनिषिद्धम् । प्रेष्या दास्यः सप्तभिर्दासयोनि- ददि. १५८ भिरुपनताः। एकं भजन्ते एकभक्ता एकेनावरुद्धाः। (७) परदाररतानां स्त्रीविशेषे उक्तदण्डाभावमाह---- तत्रान्योऽप्यस्ति दण्डलेशः। कि पुनरयं दासीशब्दः नैष इति द्वाभ्याम् । एष उक्तदण्डविधिन पञ्चसु संबन्धिशब्दो य एव यस्याः स्वामी तस्यैव दासी उत परदारेषु चारणनटगायनाद्यात्मोपजीविघु, आत्माऽत्र सूपकारादिशब्दवत् कर्ममूलकः । इह तावदाद्या एव आत्मभार्या तां भोगार्थ विक्रीय जीविनस्तेषु । तत्र स्थिति: विशेषेणोपादानेऽसामर्थ्यात् । या यस्य दासी दृष्टार्थतामाह ... सजयन्तीति । सज्जयन्ति परपुरुषैः सह वेश्यावच्चान्यैः संसृज्यते । राजदासीव दासी वा सा स्वस्त्रिय: श्लेषयन्ति, चारवन्ति स्वागतान् पुरुपान् निगृह्यते। सा चेन्नावरुद्धा न दोपः संग्रहणे । अव- निगूढाः स्वयं प्रच्छन्ना भत्या अज्ञानं विभावयन्तो रुद्धायामनेन दण्ड उक्तः। रिक्थविभागे चैतन्निपुणं मैथुनादिना स्वपरस्त्रिया सह । वश्यामः । प्रत्रजिताः अरक्षका: शीलमित्रादयः । ता (८) चारणदारपु रङ्गोपजीविनां दारपु, संभाषिते- हि कामुक इव लिङ्गप्रच्छन्नाः । प्विति विपरिणामः, एप पृवोक्तः सुवर्णदण्डविधिर्न (२) चारणात्मोपजीविस्त्रीभिः रहोऽप्रकाशं संभाषणं स्यात् । आत्मोपजीविषु रूपाजीवामु चेदयामु कस्यचिद्दा- कर्वन किञ्चिदेव स्वयं दण्डं दापनीयः । दासीभिरव- रत्वेन स्थितास्वित्यर्थः । ते चारणा नाराः पुरुषेषु सदामिनों द्वाभिर्वतचारिणीभिच सह संभाषणं कुर्वन् सजयन्ति अभिमारयन्ति । एवं तेषां शीलं तस्मान्नप काञ्चित् दण्डमात्रां दाप्यः स्यात् । * गोरा. दण्डविधिरिति । नन्द. (३) किञ्चिदाप्यः शक्त्यनुरूपम् । मधि. (:) एप विधिः आत्मोपजीवियु चारणदार (४) प्रेष्यामु दासीषु, एकभक्तामु एकरुपमात्रा- नादिस्त्रीषु न कर्तव्यः । वरुद्धासु, प्रजितासु बौद्धादिब्रह्मचारिणीषु । किंचि- 'किश्चिदेव तु दाप्यः स्यात्संभापां ताभिराचरन । न्मनुनैव दर्शितसुवर्णापेक्षया अल्पम् । विर. ३८७ प्रैष्यासु चैकभक्तासु रहः प्रजितासु च । (५) ताभि: सह व्यवहरन्नपि किंचिद्दाप्य इत्याद- (१) रहोऽप्रकाश विजने देशे चारणनारीभिः किंचिदिति । स्त्रीपणं विना पुन: प्रसक्तिवारणाय । संभाषां कुर्वन् किञ्चित्सुवर्णादैत्यन्ताल्पं स त्रिंशद्भागा- तासामपि परदारत्वात् । प्रेध्यामु दासीपु प्राकाराव- दिकं जातिप्रतिष्ठाने अपेक्ष्य दण्ड्यः । यतो न परिपूर्ण रुद्धासु । एकभक्तासु भुजिष्यास । तदुक्तं याज्ञवल्क्येन- तासु वेदयात्वम् । भर्तृभिरनुज्ञाता हि ताः प्रणयन्ते । तत्र 'अवरुद्धास दासीषु भुजिण्यास तथैव च । गम्यास्वी भर्तृविज्ञानार्थ दृतीमुखेन व्यवहर्तव्यम् । न तु साक्षात्ता पुमान् दाप्यः पञ्चाशत्पणिकं दमम् ॥' इति । प्रजितासु x ममुवद्रावः । बौद्धादिवतब्रह्मचारिणीषु नित्यंत्रजनशीलासु कुल टासु + एप अंश उपलब्धसर्वशनारायणटीकायां नास्ति । वा। * अस्य श्लोकस्य नन्द.व्याख्यानं अशुद्धिसंदेहान्नोदतम् । परदाराभिमर्शदोपेषु दण्डः तत्प्रयोजनं च (१) मस्मृ. ८।३६३; गोरा. संभाषां ताभिरा (द्रहः परदाराभिमर्शेषु प्रवृत्तान्नृन्महीपतिः । संभाषणं); अप. २०२८५ तु (हि) भाषां (भाष) (प्रे) बतासु (क्तास्तु); व्यक. १२५ भाषां (भाष ) 4 (प्रे); उद्वेजनकरैर्दण्डैः चिह्नयित्वा प्रवासयेत् ।। विर. ३८७ विचि. १७३-४ तु (हि) प्रै (प्रे); दवि. ** मवि., ममु., विर., विचि., भाच. गोराबद्भावः। १५८ (तु०) भाषां (भाष); बाल. २०२८५, सेतु. २६५ (१) मस्मृ. ८।३५२ चिह (छिन्न) [ पूर्वार्धे ( परदारोप- विचिवद; समु. १५४ प्रै (प्रे). सेवायां चेष्टमानानराधिपः ), चिहयित्वा (परिचितय ) Noted by Jhs ]; भप. २।२८३ चान्नन् (त्तेपु); व्य. कां. २३३ भाच. S २ गि.

·१८५६ व्यवहारकाण्डम् F मेधा. भावात् (१) विवाहसंस्कृतायां स्त्रियां दारशब्दो वर्तते । (१) समुत्थानमुत्पत्तिः ततः परदारागमनात् आत्मनोऽन्यः परः, अभिमर्श: संभोग आलिङ्गनादारभ्य, संकरोऽवान्तरवर्णरूपो जायते । येन जातेन अधर्मो आलिङ्गनं जनद्वयसमवायः भोगजन्यायाः प्रीते: प्रवृत्तिः । मूलमस्य लोकस्य दिवः पतिता वृष्टिस्ता- हरति । प्रारम्भस्तनिवृत्यर्थ दूतीसंप्रेपणादिना प्रोत्साहनम् । अधमः धर्म हि सति 'आदित्याजायते वृष्टिः', अथ च संग्रहणमभिमर्शनं प्रचक्षते । अयमर्थ: न च संकरे सत्यपि कारीरीयागो, नापि पात्रे परभार्यागमने प्रवृत्तं पुरुष जालोद्वेजनकरैस्तीयाग्रैः । दानं अतो दानयागहोमानां सस्योत्पत्तिहतुभतानाम- शक्तिशलादिभिरङ्कयित्वा नामाच्छेदादिभिर्विवामयेत् । भावात्सर्वजगन्नाशसमथों भवति । तस्मात्पारदारिकान्- सर्वत्रात्र विशेषदण्डस्योक्तवादस्य विषयभावो, न · अधर्ममूलवर्णसकरः स्यादिति, सस्यादिनिष्पत्तिमूलां वा मामान्यदण्दोऽयं, किं तर्हि, पुनः पुनः प्रवृत्तौ । इदं वृष्टिं रक्षन्-प्रवासयेत् । मेधा. तु युक्तम् । अलभ्यमानस्य विपवान्तरं प्रवासस्य धन (२) यस्मात्परदारसंगमनसमुद्नो लोकस्य वर्ण- दण्डस्य च कार्यभेदात्समुच्चयः । तथा दर्शयिष्यामः । संकर उत्पद्यते येन वर्णसंकरण यागाद्यधिकृतयजमाना- भावात् 'अनी प्रास्ते'त्येतदभावे सति वृष्टचारख्यजगन्मू- (२) स्त्रीसंग्रहणमिदानीमाह ----परदाराभिमशेष्विति । लविनाशोऽधर्मो मूलच्छेदेन विनाशाय रापद्यते । Xगोरा. परदार संभोगेषु बहुषु प्रवृत्तान् मनुष्यान् पीडाकरे (३) ननु तद्रव्यस्य तथैव स्थाने किमिति दण्डै सौष्ठकर्तनादिभिरङ्कयित्वा राजा देशानिवासयेत् । दण्डनीयं तत्राह---- तदिति । वर्णसंकरो शूद्रादि- + गोरा. मिश्रणम् । संकरोऽपि किं स्यात्तत्राह-- यनेति । (३) दण्डैः शिश्नच्छेदादिभिः । मवि. 'अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदि- (४) त्रीन् ब्राह्मणेतरान् । उद्वेजनकरैः कर्णनासि. त्याजायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥' इति प्रजोत्पत्ति- कादिच्छदरूपैः । विचि. १७४ हेतुराहुतिः । सा च संकरजेन हुता न फलतीति (५) परदाराभिरतस्य स्वजातौ दण्डमाह षट्त्रिंशता मूलहरोऽधर्मः । मूल ब्राहाण्यादि वा। मच. श्लोकः परदारेति । नृनिति विशेषणाद्देवतिया (४) दण्डप्रकर्षे हेतुमाह---- तत्समुत्थो हीति । न दोषः । उद्वेगजनकैः नासौष्ठकर्तनादिभिः । सर्वत्र तत्समुत्थः परदाराभिभर्शनसंभूतः, येन वर्णसंकरण, ब्राह्मणं तु विवासयेत् । मच. अधर्म इति पदं, मूलं हरेद्धर्मस्य मूलहरः। नन्द. तत्समुत्थो हि लोकस्य जायते वर्णसंकरः । (५) तत्समुत्थः असत्स्त्रीपुरुषसंयोगात् समुत्थः । येन मूलहरोऽधर्मः सर्वनाशाय कल्पते । वर्णसंकरः येन वर्णसंकरेण मूलं धर्मः तस्य हरः अधर्मः सर्वनाशाय कल्पते । व्यक. १२५ चिह्न (चित्र); विर. ३८८ मशेषु (मधे तु) वर्णभेदेन परदाराभिमशेणु दण्डविधिः । तत्र अब्राह्मण- जनकर ( गजनकै ); रत्न. १३१ पु प्रवृत्तान्नृन् (तु प्रवृत्तं तु) स्यैव शारीरदण्डः, ब्राह्मणस्य तु मौण्ड्यप्रवसनादिः । वृहपतिः ; विचि. १७४ पु (तु) तान्न् (त्तस्त्रान् ); अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति । व्यनि. ४००; दवि. १५९ मशेषु (म तु) तान्नन् चतुर्णामपि वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः स्मृताः॥ (त्तांस्तान ); स्मृचि. २६ राभि ( राप) प्रवासयेत् (विस- त् ) शेषं विरवत् ; मच. जनकरै (गजनकै); व्यम. १०७ x ममु. गोरावत् । रत्नवत् , वृहस्पतिः; विता. ८०५ पु प्रवृत्तान्नन् (तु Noted by Jha ]; अप. २।२८३; व्यक. १२५; प्रवास ) उद्धे ... ...चिह ( उद्वेगजनकैश्चिहरक) बृहरपतिः विर. ३८८, दवि. १५९ लोकस्य ( नो कस्य); स्मृश्चि. समु. १५४ षु (तु); विष्य. ५४ विचिवत्. (१) मस्मृ. ८।३५३ [ लोकस्य जायते (जायते लोकानां) (२) मस्मृ. ८१३५९ स्मृताः (सदा), मेधा. ८।३.७५ १ नार. चतुर्णामपि (सर्वेषामेव) स्मृताः (सदा) उत्त. सप. भाच. + ममु. गोरावत् । २६. २ यभो.

·स्त्रीसंग्रहणम् . १८५७ मेधा. -- (१) उक्तं संग्रहगस्वरूपम् । दण्ड इदानीमत्रोच्यते। रादौ कल्प्यम् । यदि च संलापादौ स्वल्पो दण्डः स्या- अब्राहाणः क्षत्रियादिः, संग्रहणे कृते, चतुर्णामपि वर्णानां तदा प्रवर्तेरन् । ततश्च परस्त्रीसंलापादिभिः व्यादीपित- हीनोत्तमजातिभेदमनपेक्ष्य, प्राणान्तं प्राणत्याजने मारणे मन्मथाः स्मरशराकृष्यमाणाः शरीरनिरपेक्षा राजनिग्रहं न पर्यवसितं, दण्डमर्हति । कथं पुनर्ब्राह्मण्यां शूद्रायां च गणयेयुः।आद्यायामेव तु प्रवृत्तौ निगृह्यमाणेष्वप्रबन्धवृत्ती संगृहीतस्य समो दण्डः। अत्र हेतुस्वरूपमर्थमाह । रागे शक्यं निराकरणं, तस्मात्परस्त्रीमुपजपतामेव महादण्डो दारा रक्ष्यतमाः सदा । सर्वस्य कस्यचिद्राज्ञा दारा धन युक्तः । इह त्वन्तग्रहणादादिभूतेनान्येन दण्डेन भवि- शरीरेभ्योऽतिशयेन रक्ष्याः। तुल्यश्च संकरे शूद्रस्यापि तव्यम् । न ह्यसत्यादावन्तो भवति । प्राणोऽन्तो यस्य कुलनाशः। एतदुक्तं भवति । वाचनिकोऽयमर्थोऽत्र प्राणान्तस्तावत्पातयितव्यो यावत् प्राणेषु पतति । तेन हेतुर्वक्तव्यः । उक्तोऽसौ। अत्र पूर्व व्याचख्युः, न. सर्वस्वग्रहणाङ्गच्छेदाद्यप्युक्तं भवति । एकैकस्य च दण्ड- सर्वस्मिन् संग्रहणे प्रागुक्तदण्डोऽयम् । किं तर्हि, मुख्ये त्वमन्यत्र ज्ञातं समुदाये दण्ड्यते । इति बहुदण्डष्वा- स्पर्शविशेषजन्यप्रीतिविशेषात्मके गमने । कथं हि नातेषु स महान् यो द्विजातीयस्त्रीसंग्रहणे ब्राह्मणस्य, तीर्थादिष्वभिवदनं गमनं च समदण्डावुपपद्येयाताम् । इति युक्तैव कल्पना । न सर्वत्र । तत्र कुलस्त्रीभिरनि- तस्मादब्राह्मणः शूद्रो द्विजातिस्त्रीगमने प्राणच्छेदाहों च्छन्तीभिः भर्तृमत्तीभिः संगृह्यमाणस्य प्रागापहरणं नान्यः। न हि विषमसमीकरणं न्याय्यमतश्च प्रागुक्तेषु हीनजातीयाभिरपि । संग्रहणेष्वनुबन्धाद्यपेक्षया दण्डः कल्प्यः । यत्रैवं निश्चितं, (२) दण्डभ्यस्त्वादब्राह्मणः शूद्रो ब्राह्मण्यामनि- गमनार्थ एवायनुपकारक्रियादिरुपक्रमस्तत्र मख्यदण्ड च्छन्त्यां संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति । चतुर्णामपि वर्णानां एव युक्तो न ह्यत्र वैषम्यमस्ति । दृष्टं चैतदप्यहत्वाऽ धनपुत्रादीनां मध्यात् दारा अतिशयेन रक्षणीयाः । अत पीति (?) । यच्चेदमुक्तं, यद्यत्रायं दण्डो, मुख्य संग्रहणे उत्कृष्टसंग्रहणादपि वर्णैः भार्या संरक्षणीया *गोरा. किं करिष्यतीति । नैवान्यन्मुख्यसंग्रहणमस्ति । न ह्यस्य (३) अब्राह्मण: संग्रहण इत्यत्र ब्राहाण्या इति लौकिकः पदार्थोऽवधृतो येन परस्य दारोपचारादी शेषः । व्यक. १२५ प्रयुक्त इत्येवमस्यैव, यं च भवान् मुख्यं संग्रह्ण मन्यते (४) संग्रहणे परदारमैथुने न तु संभापादौ । तत्र महान्दण्डः । प्रतिषिद्धं परस्त्रीगमनं शास्त्रपर्यनुयोज्य- ब्राह्मणस्य तु दण्डनमेवेत्यर्थः । मवि. मिति चेत् उपकारादावपि प्रतिषेधं विद्धि । प्रतिपेध. (५) अब्राह्मण: संग्रहणे प्रातिलोम्येनेति शेषः। वद्धि प्रायश्चित्तमपि तुल्यप्रसक्तमिति चेत्का नामेय- +विर. ३८८ मनिष्टापत्तिः। किन्त प्रसज्येत यदा संग्रहणशब्देन (६) अत्र प्रतिभाति एतद्वाक्यद्वयं ['परदाराभिम' तदुच्येत, सिक्ते हि रेतसि तच्छब्देनाभिधानं, यत्र 'तत्समुत्थो'; 'अब्राह्मणः संग्रहणे'] यद्यप्यभिगमविषय- यादृशो दण्डस्तत्र तत्समानं दुःखं प्राप्तम् । अतोऽस्मि- मित्युचितं पूर्वत्र स्वदारनियम इति लिङ्गात् , उत्तरत्र विपर्यये रेतःसेकनिमित्तं तच्छब्देनाभिधानात् उपका- परदाराभिमषं त्विति सामान्याभिधानस्वरसात् तत्समुत्यो हीत्यादिहेतुमन्निगदसंबन्धाच्च । उभयत्र दण्डगौरवाच २।२८५ मस्मृवत् , उत्त.; व्यक. १२५; विर. ३८८; रत्न. संग्रहणे परदारमैथुने न तु संभाषादाविति सर्वशीय- १३१ पू., बृहस्पतिः, विचि. १७४ पू.; व्यनि. ४००; व्याख्यानदर्शनाच्च । तथापि 'पूर्वसंनिपाते शिश्नस्य छेदनं स्मृचि. २६, दवि. १६० दण्ड ( वध ) वर्णानां (चैतेषां): २३६ चतुर्णामपि ( सर्वेषामेव) उत्त.; ब्यम. १०७ दण्ड सवृषणस्य' इत्यापस्तम्बसंवादादङ्गपदस्यापि शिश्नपरत्वे ( वध ) पू., बृहस्पतिः; विता. ८०५ पू., बृहस्पतिः ; संभाविते येन येनेति वीप्सानुपपत्तेर्बाधकत्वादङ्गेन सेतु. २६३ पू.; समु. १५४. हस्तादिनेति रत्नाकरदर्शनाच्च । उत्तरत्र संग्रहणस्य साक्षा. १ षे ज. २ दरवनुकारादौ. ३ दुच्यते सि. * ममु., मच. गोरावत् । + विचि. विरवत् । ४ गन्धेनाथमि. १ पादिभूतेनान्येनाभिवसता व्या.

·१८५८ व्यवहारकाण्डम् देवाभिधानात् दण्डगौरवे व्यवस्थाया वक्ष्यमाणत्वात् । (३) गुप्तां स्वनियमेन रक्षिताम् । स्मृच. ३२० दारा रक्ष्यतमा इत्युपसंहारस्यातिप्रसङ्गवारणपरतया- यत्तु मनुना सानुरागया ब्राह्मण्या सह. संगतस्य ऽप्युपपत्तेरुभयोरपि वाक्ययोः सर्वेषु पूर्वनिबन्धेषु मध्यमसाहसमुक्तं 'शतानीति तदरक्षितचरितशालिनी- संग्रहप्रकरणे अवतारणाच्च संग्रहविषयत्वं निश्चितम् । विषयम् । स्मृच. ३२१ किन्तु हस्तादिच्छेद.-सहस्रदण्ड--प्रवासन-वधानाम मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते। तुल्ययाणां संग्राह्यस्त्रीप्रातिलोम्यमात्रेण समञ्जयितुम इतरेषां तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥ शक्यत्वादियमत्र व्यवस्था । ब्राह्मणस्य संग्रहणस्य गौरवे (१) यत्र क्षत्रियादीनां वध उक्तस्तत्र ब्राह्मणस्य तदभ्यासे च सचिह्नप्रवासनमन्यत्र सहस्रपणात्मको मौण्ड्यं, यथा-'अब्राह्मणः संग्रहणात् प्राणान्तं दण्डमहति' दगडः । अब्राह्मणस्य तु प्रतिलोमोत्तमसंग्रहे तदभ्यासे तथा तु 'गुमांस दायेदिति । प्राणानामन्तं गच्छति च वधः । अन्यत्र धनिकस्य सहस्रदण्डो निधनस्य प्राणान्तं वा करोति प्राणान्तकः । 'अन्येष्वपि दृश्यते' हस्तच्छेद इति । दवि. १६०-६१ (व्याम. ३।३।१०१) इति दण्डः । अन्ये तु प्राणान्तिक सहसं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाबजन् । इति पाठान्तरं, प्राणान्ते भवः प्राणान्तिकः अध्यात्मा- शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगतः ॥ दित्वात्र, इतरेषां ब्राह्मणादन्येषां क्षत्रियादीनां (१) गुप्ता भ्रष्टशीलाऽपि यदि केनचिद्रक्ष्यते पित्रा वर्णानां प्राणान्तिक एव, श्रुतं मारणादि पूर्वमेव, भ्रात्रा बन्धुभिर्वा तां हठाद्गच्छन् सहस्रं ब्राह्मणो दाप्य:। तदनन्तरमिदमुच्यते, उच्यमानं मौण्ड्यं, तच्छेपतया गुप्ता शीलवती चेत्प्रवासनाङ्कने चाधिके । अथापि सहस्रं दण्डो विधीयत इति मन्यन्ते । अन्यथा शीलवत्यपि गुप्तशब्देनोच्येत । तथापि सहस्रमात्राद् ब्राह्मणस्य प्राणान्तदण्डविधानात् कः प्रसङ्गो ब्राह्मणस्य ब्राहाणो ने मुँच्येत । अङ्कनप्रवासने सर्वत्र मुखीक्रियेते येनैवमच्यते 'मौण्ड्यं प्राणान्तिक' इति, 'पुमांसं परदाराभिमशे। मेधा. दाहयदि' ति सामान्यविधानप्रसक्तमिति चेत्तत्रैव कतव्यं (२) ब्राह्मणो रक्षितां ब्राह्मणी हठात् गच्छन् सहस्रं स्यात्तथा हि स्फुट तद्विपयत्वं प्रतीयंत । मेवा. दण्ड्य: । इच्छन्त्या तु पुनः सह मैथुने पञ्चशतानि (२) ब्राह्मणस्य वधदण्डस्थाने शिरोमुण्डनं शास्त्रे- दण्डनीयः। *गोरा. णोपदिश्यते । क्षत्रियादीनां पुनरुक्तेषु वधदण्डो भवति । x व्यक., मवि., ममु. व्याख्यानानि च समुद्भुनानि । : मिताक्षराव्याख्यानं 'सजातावुत्तमो दण्ड' इति याश- (३) उत्तमसाहस इति शेषः । स्मृच. १२५ वल्लयवचने द्रष्टव्यम् । * ममु., मच. गोरावत् । न जातु ब्राह्मणं हन्यात्सर्वपापेष्वपि स्थितम् । (१) मस्मृ. ८।३७८; मिता. २।८१ पू., स्मरणम् : २१२८६; स्मृच. ३२० गुप्तां विप्रां (विप्रां गुप्तां) पू. : राष्ट्रादेनं बहिः कुर्यात् समग्रधनमक्षतम् ।। ३२१ उत्त.; विर. ३५३; पमा. ४६४; विचि. १८०; व्यनि. ४०१ गुप्तां विप्रा (विप्रां गुप्तां); दवि. १६७; * मबि., ममु., विर., विचि., मच., नन्द. गोरावत् । सवि. १.१ (= ) पू. : ४६९; वीमि. २।२८६, व्यप्र. (१) मस्मृ. ८१३७९ ख., दण्डः प्राणान्तिको (दण्ड: ३९६ स्मृवत्, पू. : ३९९; व्यउ. १३४ स्मृचवत् ,पू.: प्राणान्तको ); अप. २१८३; स्मृच. १२५, विर. ३९३० १३६ ५ दाम्यः ( पञ्च दण्डः ) गतः ( गते) उत्त. ; व्यम. पमा. २०५; विचि. १८०; व्यनि. ४०१; दवि. १६३ १०५ मृचवत् , पू. : १०६ उत्त.; विता. १८७ व्रजन् । न्तिको दण्डो (न्तिके दण्डे ); नृप्र. ११५ (=) पूर्वार्ध (भजन ) पू., स्मृतिः : ८०२; बाल. २१८६ पू., स्मृतिः (ब्राह्मणस्य वधस्थाने मौण्ड्यं [ दण्डो] विधीयते ); सवि. : २१२८६ 'प्रजेत्' इति पाठः; सेतु. २७० संगतः (मंगगः); ४९५ प्राणान्तिको (प्राणान्तको ); व्यप्र. १३९, विता. समु. १५४ स्मृचवत् ; विग्य. ५५ क्रमेण बृहस्पतिः, ८८; बाल. २।२६ सेतु. २७०; प्रका. ७८; समु. ६८ १ नोच्यते। . २ (न०). ३ मुच्यते । . विष्य. ५५ पू., क्रमेण बृहस्पतिः. *मोरा.

·स्लीसंग्रहणम् विर. ३९३ मवि. न ब्राह्मणवधाद्यानधर्मो विद्यते भुवि । द्रष्टव्यः । आनुलोम्येऽपि गुरुदण्डाहत्वायात्यन्तसमुणपति- तस्मादस्य वधं राजा मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ पत्नीविषय एवायं क्षत्रियदण्डो द्रष्टव्यः । एवञ्च पारि- सर्वपापकारिणमपि ब्राह्मणं कदाचिदपि न हन्यात् । शेष्यात् 'वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात्' इत्यनेनोको अपि सर्वधनसंयुक्तमक्षतशरीरं राष्ट्रान्निासयेत् । ब्राह्मण गुरुदण्डः स्वजातावेवात्यन्तसगणपतिपत्नीविषय एवाव. वधादपि अधिकोऽन्यः पृथिव्यामधमी नास्ति । ब्राह्मणं तिष्ठत इत्यवगन्तव्यम् । स्मृच. ३२१ सर्वपापकारिणमपि राजा मनमाऽपि न हन्यात् । (४) अयं च पैश्यस्य रक्षितक्षत्रियागमने पञ्चशत- +गोरा. रूपो दण्डो लघुत्वाद्गुणवद्वैश्यस्य निर्गणबातिमात्रोप- 'वैश्यश्वेल्क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो व्रजेत् । जीविक्षत्रियायाः शूद्राभ्रान्त्यादिगमनविपयो बोद्धव्यः । यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमहतः४॥ क्षत्रियस्य रक्षितवैश्यायां ज्ञानतो युक्तः सहस्रं दण्डः । (१) अगुप्तायां ब्राह्मण्यां गमने 'वैश्यं पञ्चशतं +ममु. कुर्यात क्षत्रियं तु सहस्रिणमिति। तत्र वैश्यस्य पञ्चशतः, (५) दण्डमर्हतः इत्यत्र दण्डो मध्यमसाहसः । य एवं परिपालयति स एव चेन्नाशयति युक्तं तस्य दण्ड- महत्त्वम् । मेधा. क्षत्रियां चव वैश्यां च गुप्तां तु ब्राह्मणो व्रजन् । (२) वश्यो यदि रक्षितायां क्षत्रियायां गच्छेत् न मूत्रमुण्डः कर्तव्यो दाप्यस्तूत्तमसाहसम् ।। अत्रियो वा वैश्यां तदा यो ब्राह्मण्यामरक्षितायां गमने न मूत्रमुण्ड इति । मौण्ड्यमत्र विधेयं तद्विधौ च क्षत्रियवैश्ययोः दण्डो 'वैश्य पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु क्षत्रियवन्मूत्रेण तन्मा भूदित्येतदर्थ मूत्ररूपविशेषण- सहस्त्रिणम्' इति तं दण्डं तौ क्षत्रियवैश्यौ चाहतः । निषेधः । तथा च मूत्राशिरस्त्वस्य विशेषणमात्रस्य अतश्च वैश्यस्य क्षत्रियागमने पञ्चशतानि क्षत्रियस्य निषेधो मुण्डना तु कर्तव्यैव । बैव्याधिगमने रक्षाधिकृतत्वादधिकगुणत्वात् दण्ड सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुले तु ते ब्रजन् । सहसमिति । *गोरा. शूद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः ।। (३) 'वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम्' (१) गुप्ते क्षत्रियावैश्ये गच्छन् ब्राह्मणः सहस्रं इति उक्तं दण्डमहत इत्यर्थः । प्रातिलोम्येऽप्यल्पदण्डा- दण्ड्यः । प्रवासनाङ्कने स्थिते एव । शूद्रायां गमने हत्वाय अत्यन्तनिर्गुणपतिपत्नीविषय एव वैश्यदण्डोऽयं क्षत्रियवैश्ययोः साहस्रो दण्डः । सहस्रमेव साहसं : शाकद्वयस्थ स्थलादिनिर्देश: व्याख्यानान्तराणि + यथाश्रुतव्याख्या गोरावत् । विचि., मच. ममुवत् । दण्डमातृत्रायां (पृ. ५७९ ) द्रष्टव्यानि । * मिताक्षराव्याख्यानं 'सजातावुत्तमो दण्ड ' इति याश- + ममु., मच., नन्द., भाच. गोरावत् । वल्लयवचने द्रष्टव्यम् । x मिताक्षगव्याख्यानं सजातावुत्तमो दण्ड' याशवल्लथवचने द्रष्टव्यम् । (१) मस्मृ. ८१३८२ इत्यस्योपरिष्टात्प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् । * मनि., पमा., व्यप्र., भाच. गोरावत् । (२) मस्मृ. ८१३८३, मिता. २२८६ साहस्रों के (६) मस्मृ. ८।३८२; मिता. २।२८६ अप. (सहसं तु); अप. २१२८६, स्मृच. ३२१ पू. [म्हैसूर- २।२८६; स्मृच. ३२२ प्रजेत् (व्रजन् ); विर. ३९३ मुद्रितस्मृनिवन्द्रिकायां (पृ. ७४६ ) 'दण्डोऽगुप्त' इति पाठः ]; व्रजेत् ( वजन् ) तावुभौ (तत्सम); पमा. ४६७, विचि. : विर. ३९३; पमा. ४६४ मितावत् ; दीक. ५५, विचि. १८१, दवि. १६७ तावुभौ (तत्सम); सवि. ४७१, १८१, दवि. १६७ सहसं ( साहस्रं) साहस्रो (साहतो); वीमि. २१२८६, व्यप्र. ४००; व्यउ. १३६ यो ब्राह्मण्याम सवि. ४६९ मितावत् ; वीमि. २।२८६ दण्डं...ते (दाप्यो (ब्राह्मण्यां यद्य); व्यम. १०६, विता. ८०५, बाल. गृहं गुप्तं ततो ) द्रायां (द्राणां ) हस्रो (हस्रं ); ब्यप्र. ३९९ २।२८६; सेतु. २७१ दविवत् ; समु. १५५ स्मृचवत् ; मितावत् ; व्यम. १०६ पू.; विता. ८०२ मितावत् , उत्त.; विव्य. ५५. सेतु. २७१ हस्रो (हलं) उत्त; समु. १५४ मितावत्. - ' ·१८६० व्यवहारकाण्डम् मवि. खार्थिकोऽण् । सहस्रं वा अस्यास्ति साहस्रो दण्डोऽन्ये (१) ब्राह्मणस्य क्षत्रियाद्यगुप्तास्त्रीगमन उभयोर्दण्डः। पदार्थः । मत्वर्थीयोऽण् । मेधा.! अन्त्यजश्चण्डालश्वपचादिस्तत्र सहस्रम् । तत्रायं सहस्र. (२) क्षत्रियावैश्ये रक्षिते ब्राह्मणो गच्छन् सहस्रं पणदण्डसंग्रहः ब्राह्मणस्य । चतुर्ध्वपि वर्णेषु गुप्तागमने दण्ड्यः । क्षत्रियवैश्यो रक्षितां शूद्रां. गच्छतोः सहस्र- सहस्रं, श्रोत्रियदारेषु प्रवासनाङ्कने, अन्यत्र प्रवासनमेव, परिमाणो दण्डः स्यात् । xगोरा, श्रोत्रियदारेषु प्रायश्चित्तमहत्त्वादेव कल्प्यते । अगुप्तागमने (३) यत्तु ब्राह्मणस्य शूद्रेतरानुलोम्ये तेनोक्तम्-- पञ्चशतानि प्रवासनाङ्कने च । यद्यप्यगुप्तापरदाराव्यपदेश्या 'सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते ब्रजन्' इति । भवति विवाहसंस्कारे सति तथापि स्वैरिणी भर्तृस्वता. ते क्षत्रियावैश्ये। अत्र गुप्ते मानसव्यभिचारानवकाग्राय मतिक्रान्ता, अब्राह्मणस्य प्राणान्तो गुप्तागमने दण्डो गृहव्यापारासक्तचित्ततया सुरक्षिते विवक्षिते । न तु बलात्, सकामागमने साहस्रो दण्डः प्रवासनाङ्कने च, स्वगृहेऽवरुद्ध गुरुतरदण्डत्वात् । स्मृच. ३२१/ अंगुप्तागमने 'वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिण- (४) तत्रापि पूर्व क्षत्रियभुक्तायां वैश्यस्य गमने मिति । मेधा. साहस्रः सहस्रपणनियतः । +मच. (२) वैश्यां क्षत्रियां शुद्रां रक्षितां ब्राह्मणो व्रजन् क्षत्रियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतो दमः। पञ्चशतानि दण्ड्यः स्यात् । चण्डालादिस्त्रियं गच्छन् मूत्रण मौण्ड्यमिच्छेत्तु क्षत्रियो दण्डमेव वा॥ पुनः सहस्रं दण्ड्यः । xगोरा. (१) वैश्यस्य पञ्चशतानि दण्डः। अगुप्तां च (३) अन्त्यजातयः रजकचर्मकृन्नटबुरु डकैवर्तमेद- क्षत्रियां गच्छतः क्षत्रियस्य स एव, यदि वा मौण्ड्यं भिल्लाः स्मृत्यन्तरोक्ताः। एवं स्त्रीसंग्रहणान्तं समर्थित मुण्डनमृच्छेत्प्राप्नुयाद्र्दभमूत्रेण, एष एव वैश्यागमन उत्तरे चाध्याये शेषं वाच्यम् । उभयोर्दण्डः। अमेधा. (४) क्षत्रियावैश्य इति द्वितीयाद्विवचनं, अन्त्यज- (२) अरक्षितक्षत्रियागमने वैश्यस्य पञ्चशतानि ! स्त्री रजकादिस्त्री । एकञ्चान्त्यागमने वधोक्तिळहाण- दण्डः स्यात् । क्षत्रियस्य त्वरक्षितागमने गर्दभमूत्रेण व्यतिरिक्तविषया । विर. ३९४ मुण्डनं पञ्चशतरूपं वा दण्डमाप्नुयात् । ममु. (५) शूद्रां गुप्तामगुप्तां वेति नारायणः । (३) (वैश्ये) ब्रजति, इति विपरिणामः । नन्द. शुद्रामित्यत्र 'हीनायामधिक' इति. बृहस्पतिवाक्ये अगुप्ते क्षत्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो ब्रजन् । हीनायामित्यत्र चान्यपूर्वा शूद्रा विवक्षिता, अनन्यपूर्वायां शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात्सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम् ॥ निर्वासनस्मरणात् । तथा चापस्तम्बः- 'नाश्य आर्यः x ममु., भाच., नन्द. गोरावत् । + शेषं गोरावत् । शूद्रायाम् ' तब्राह्मणपरिणीतानन्यपूर्वाशूद्राविषयम् । * अस्मिन् श्लोके गोविन्दराजीया नोपलभ्यते आयो ब्राह्मणादि श्यो निर्वास्यः। अत एवात्र शुद्राया- : विर., दवि., मच., भाच. ममुवत् । मनन्यपूर्वायामिति कल्पतरुकृता व्याख्यातम् । यत्तु (१) मस्मृ. ८१३८४ शतो ( शतं); मेधा. शती ( शत) x ममु. गोरावत् । मिच्छे (मृच्छे); विर. ३९६ लक्ष्मीधरेण तु दण्डमेवेत्यस्य स्थाने क्षत्रियावश्ये (वैश्यराजन्ये ) जस्त्रियम् (ज: स्मृतः); विर. मौण्डयमेवेति पठिनम् ; विचि. १८१ वैश्ये ( वैश्यस्य ); ३९४; पमा. ४७१ चतुर्थः पादः, दीक. ५५ त्सहस्रं दवि. १७. मिच्छे (मृच्छे) वा (च); बाल. २।२८६, (त्साहस्रं ); विचि. १७८ अगु...इथे ( अगुप्तां क्षत्रियां वैश्यां । सेतु. २६९ मिच्छे (मृच्छे ); समु. १५४ सेतुबत् ; भाच. सं त्व (स्त्रम) : १८१-२; व्यनि. ४०१ क्षत्रियावैश्ये सेतुवत् . (वैश्यराजन्ये) वा (च); दवि. १७१; वीमि. २।२९४; (२) मस्स. ८॥३८५ [ पूर्वार्धे ( विप्रः क्षत्रियविशद्रस्त्री- ग्यप्र. ४०४ चतुर्थः पादः; ब्यम. १०६ क्षत्रियावैश्ये रगुप्ताः परिव्रजन्) Noted by Jha ]; अप. २।२८६ (वैश्यराजन्ये); विता. ८०२ व्यमवत् : ८१२ चतुर्थः पादः; सत्रियावैश्ये (वैश्यराजन्ये) दण्ड्यः ( दाप्यः); स्मृच. ३२१ बाल. श२८६, समु. १५४ व्यमवत् . दण्डोऽस्ति.. २ व पदा. গল্প -- १ गुप्ता.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८६१ मच. नन्द. मंधा. भद्राव्यतिरिक्तहीनाविषयं बृहस्पतिवचनमिति केन- प्रतीयते । अस्ति तत्र मुख्ये, इहासंभव इति चेन्नासंभव- चिदि युक्तं, तन्न, दण्डविसंवादात् निर्वासनापेक्षया मात्रनिबन्धना गोणी प्रतीतिः । किं तहिं ? संवन्धमपरम- मध्यमदण्डस्य लघुत्वात् । दवि. १७१ पेक्ष्य भवेदुपनयनशब्दो विवाहे गौणः । ब्रात्यहाब्दस्तु (६) अगुप्ततिसृष्वपि ब्राह्मगं प्रति दण्डमाह ----- गौण इति को हेतुः । गौगत्वेऽपि विवाहामावनिवन्धन अगुप्त इति । अन्त्यजस्त्रियं चण्डालादिजातिमिति इति दुरुपपादम् । ब्रात्यजाऽपि काकाजातः काकः अन्त्यजगुप्तागुप्त साधारणविषयं, चतुर्गा संनिधेः प्रकर अनाजातः श्येन इति व्रात्येति शङ्ख्यते । बहुसंबन्ध णस्य बलीयस्त्वात् । प्रत्यासत्या हि तत्र रूपातिदेशप्रतिपत्तिः । ब्रात्यभाया (3) शुद्रां च, अगुप्ताभिति विपरिणामः । तु सत्यपि संबन्ध न व्रात्यशब्देन शक्याभिधातुं, 'संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः । सोमित्यभिसंबन्धे हि पुंयोगादाख्यायामिति तथा त्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ।। भवितव्यं, तावतश्चायं भेदविवक्षायां तद्धितनति । (१) अभिशस्तस्तत्पापकारीत्यामशद्धितः । वो यस्यां तस्मादिः गोगा नात्यशब्दो ग्रहीतव्यस्तज्जाताः त्रियां संगृहीतः सोऽभिशस्तो दण्डितः । स चेत्संवत्सरं प्रत्ययाः। अथ शब्दार्थे, बातमहतीति । विवाहभ्रष्टा प्रतिपाल्य अतीते संवत्मर पुनस्लयामेव संगृह्यते तदा नु न मुख्या न गौगीति । न च विवाहकालः स्त्रीगी नम्यक वारमभिशस्तस्य संवत्सरे गते 'नर्दुष्टस्य द्विगुणो नियतो यत्कालाभृष्टा प्रात्याः स्युः, यदपि प्रागृतोविवाह्याः दः। संवत्मगभिशम्तस्यति समाभपाटे कथञ्चियोजना। तदपि स्वयंवरश्च ऋतुमत्या:, तदपि स्वयंवरश्च ऋतुमत्याः, विना तत् परेणाभ्यनुज्ञात. बात्वया मह संवासे तावदेव, किं यावदेव पुनर्दुष्टस्य, मेव काममामरणं तिष्ठद्गृहे कन्या इति । नेति ब्रमः, तत्राप्युत्तमाधममध्यमानामनेकविधो दण्डः । (२) परस्त्रीगमनदोषेण पुंसो दण्डितस्य पुनः नत्र कोऽमावित ? द्विगुण इति न ज्ञायते । किं संवत्सरे तीते तस्यामेवाभिशस्तस्य तस्य यथोपदेशस्य तहि ? चाण्डाल्या संवासे यावदेव तावदेव व्रात्ययेति । द्विगुणो दण्डः कर्तव्यः व्रात्यागमने दण्डः कल्पते । इह 'महवं त्वन्त्यजन्त्रियमिति । बातः पूगः संघः तेन चरति चाण्डाल्या सह निर्देशात् 'सहलं त्वन्त्यजन्त्रिय इति पुंश्चली, कर्तव्यं, अथवा बातमहति व्रात्येत्यस्तु यकारो चण्डालीगमनतुल्य एव, स पुनः संवत्सरेऽतीते तामेव दण्डादिः। का च बातमहति ? याऽनेकपुरुषोपभोग्या बायां गच्छतो द्विगुणो दण्ड: कार्य इति । चण्डाली. पुंश्चली सा हिं पुरुषबातमर्हति । अथवाऽनेकरूप गमने दण्डः 'सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियमि' ति चण्डाली स्वामिका ग्रामस्य दास्यश्च व्रात्याः। ये तद्वाहीनां संवत्सरेऽतीते तामेव चण्डाली पुनर्गच्छति तदा बात्यां मन्यन्ते, तेषां मने न मख्यः शब्दार्थः। अयं द्विगुणः कर्तव्यः । xगोरा. हिं व्रात्यशब्दः स्मृतिकारः सावित्रीपतितेषु प्रयुक्तः, (३) वस्तुतो दुष्टस्य लोकैरभिशस्तस्य संवत्सम्पर्यन्तं न च स्त्रीणां तत्संभवः । अथ स्त्रीणां विवाहश्च तदापत्ति- तच्छोधनमकुर्वतस्तद्दोपाहदण्डाद्विगुणो दमः । प्रात्यया वचनादुपनयन, तद्धीन रुपवद्वात्या, गौणस्तर्हि न योपिदुपनयनस्थानीयविवाहकालेऽपरिणीतया मुख्यः । यदि नामोपनयनशब्दोऽनुपनयने विवाह प्रवृत्तरजमा सकृत्मयोग तेन नात्यया सकृत्संबन्धमात्रय प्रयुक्तः तथाप्युपनयनहीनो व्रात्य इत्युक्ते न विवाहहीन तज्जातीयगमनदण्डाद्विगुणो दण्ड इत्यपेक्षितम् । न तु इति प्रतीयते । यथाऽसिंहोऽयं दश इत्युक्ते न सिंह- संवत्मराभिशस्तस्येत्यत्राप्यन्वयः । प्रायश्चित्तं शब्दस्य माणवक प्रयुक्तस्यापि देशस्यामाणवकल्वं वाचरणीयम् । एवं चाण्डाल्यापि संवासे तावदेवेति यावान् वात्यया सह संवासे सर्वातिशयितो द्विगुणीभतो (१) मस्मृ. ८१३७३; मेधा. राभि (रेऽभि ); विर. दण्डस्तावानेव दण्डः। प्रायश्चित्तं त्वन्यदेवेत्यर्थः। मवि. ३९४, विचि. १७८ तावदेव (वा स एव ); व्यनि. ४०१, दुवि. १६१. : १७८ उत्त. ; समु. १५४ चाण्डा ( चण्डा). x मच. गोरावत् । * भाच. मविवत् । १ चरितं पुं. २ (वा.). २ (इति०). कन्यया .१ त एव.

·१८६२ व्यवहारकाण्डम् . विर. ३९४ भनी ।। (४) परस्त्रीगमनेन दुष्टस्य पुंसो दण्डितस्य च संव. ! व्याख्यातम् । व्रात्या प्रभ्रष्टधर्माचारा । 'अनुपपन्नकर्म- सरातिक्रमेणाभिशस्तस्य पूर्वदण्डाद्विगुणो दमः कार्यः। धर्माचारा व्रात्या' इति हारीतोक्तेरिति रत्नाकरः । तथा व्रात्यजायागमने यो दण्डः परिकल्पितः चाण्डाल्या लक्ष्मीधरोऽप्याह व्रात्या अत्यन्तदुराचारा, वधबन्धोप- सह निर्देशाच्चाण्डालीगमनरूपः, तथा चाण्डालीगमने जीविप्रभृतय इति । अतिक्रान्तविवाहकाला कन्येति यो दण्ड : 'सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम्' इति । संवत्सरे त्वतीते हलायुधः । एवमेव मनुटीकायां नारायणः । कुल्लूक- यदि तामेव ब्रात्यजायां तामेव चाण्डाली पुनर्गच्छति भट्टस्तु व्रात्यजाता व्रात्येत्याह । व्रात्यां चाण्डाली च तदा द्विगुणः कर्तव्यः । एतत्पूर्वस्यैवोदाहरणद्वयं गत्वाऽदण्डितस्य वत्सरान्त एव गच्छतः 'सहस्रं ब्रात्यजायागमनेऽपि चाण्डालीगमनदण्डप्रदर्शनार्थम् । त्वन्त्यजस्त्रियम्' इति मनूक्तो दण्डो द्विगुण: कार्य इति सर्वस्यैव तु पूर्वाभिशन्तदण्डितस्य संवासरातिक्रमे पुन- मनक्तस्यैवेदमुदाहरणद्वयम् । तच--- वाल्यागमने स्तामेव गच्छत: पूर्वस्माद्विगुणो दण्टो बोद्धव्यः । ममु. चाण्डालीगमनदण्डप्राप्त्यथमिति कुल्लूकभट्टः। नारायण- 1) संवत्सराभिशस्तस्येति यत्राभिगमे यो दण्ड स्त्वाह ...-- विवाहकालेऽप्यपरिणीतया कन्यया प्रवृत्तरजसा उक्तः, संवत्सरव्यापकश्चेत् तन्मलो दण्डो द्विगणो ग्राह्यः। सकृत् संयोगमात्रेण तजातीयगमनदण्डात् द्विगुणो दण्डो एवञ्च समयाधिक्यमादायैव तदनुसारेणेति परमार्थः । न त्वन्यत्रापि संवत्सराभिशस्तस्येत्यस्यान्वय इति । यः तथा 'वात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदव तु ।' स्वरूपतो दुष्टो वविच्छिन्नपरस्त्रीगमननाभिशस्तः खात्या धर्मभ्रष्टाचारा 'अवसन्नकर्मधर्मा च ब्रायति सकृदपि बात्यां चाण्डालीमभिगच्छति तस्य वर्षावच्छिन्न- हारीतोक्तेः । हलायुधस्तु व्रात्याऽतिक्रान्तविवाहकाला परदारगमनदादाद्विगुणो दण्ड इति कल्पतरूवरमः कन्येत्याह । तथा- 'मोऽयं प्राणान्तिके दण्ड ब्राह्मणस्य विधीयते प्राणान्तिका (६) आदी परस्त्रीगमनदोपेण दुष्टस्य संवासरोपरि इतरपां तु वर्णानां तस्यामेवाऽभिशस्तस्य प्रथमदमाद्विगुणदमः । ब्रात्यय- पत्राभिगमे प्रागान्तिका दण्ड त्यादि । व्रात्या व्रात्यजाता। त्रात्यश्च भ्रष्टधमाचारः । शिरामण्डनमक दण्ड इत्यथः । ददि. १६५-३ 'अवमन्नकर्मधर्माचारो व्रात्यः' इति हारीतवचनात् । शूद्रो गुप्तमगुप्नं वा द्वैजातं वर्णमावसन् । 'वाल्या अतिक्रान्तविवाहकाला कन्या' इति हलायुधः । अगुप्तमगसर्वस्वैर्गुनं सर्वेण हीयते ॥ प्रात्यागमने चाण्डालीगमने च दमः सहलपणरूपः, एव युनर्गमने द्विगुणः कार्यः । तेन सर्वत्रच सजातीय- hy Jha ]; मेधा. सर्वस्वैग ( सर्वस्वी गु ); मिता. २।२८६ः (१) मस्मृ. ८१३७४ [ गुप्तमङ्ग ( गुप्ते चाङ्ग) Noted व्यभिचारे सत्यभ्यासे द्वितीये प्रथमदण्डद्वैगुण्यमित्यर्थः । अप. २।२८६ अनु... गुप्तं ( अगुप्तकार सर्वस्वी गुप्त); मवि. विचि. १७९ अगु...स्वर्गु ( अगुप्तकाङ्गसर्वस्वी गु); स्मृच. ३२२ सर्वस्वैर्गु (७) यत्राभिगमे यो दण्ड उक्तः संवत्सरव्यापके (सर्वस्वी गु ); विर. ३९६ अपवत् ; पमा. ४६६ मविवत् ; तस्मिन् द्विगुणो ग्राह्यः। एतच्च समयाधिक्यमादायै. रत्न. १३१; विचि. १७९ ( 1 ) वसन् (विशन् ); दवि. तदनुसारेणाधिको दण्ड इति परमार्थ इति रत्नाकरः । १७२ अगु...मुनं ( अगुप्तेऽकसर्वस्वैर्गुप्ते ) कल्पतरौ तु कल्पतरौतु व्याख्यातम्- संवत्सरमनेनोपभुक्ता पर- 'अगुप्तमङ्गमन्त्री गुप्तं सर्वेग हीयते' इति पाठः; सवि. ४७० स्त्रीति यस्याभिशापः स संवत्सराभिशस्तस्तस्य संवत्सर- वसन् (विशेत्) उत्तरार्षे (गुप्तौ लिङ्गागसर्वस्वे अगुप्तौ द्रव्यमात्र- कम् ) हारीतः; ब्यप्र. ४०० अपवत् ; व्यउ. १३६ जातं मुपभुक्तायां यो दण्ड उक्तः स द्विगुणः स्यात् । दुष्ट- , (जात्यं) वसन् (विशेत् ) शेषं अपवत् ; व्यम. १०६ समगसर्व- स्येति न केवलमभिशस्तस्य किन्तु दुष्टस्य स्वरूपतो स्वैर्गु (लिङ्गसर्वस्वं गु); विता. ८०४-५ अगु...र्गुप्तं (अगुप्तै.. दोषभाज इति । मनुटीकायां तु-- परस्त्रीगमनदोषेण 'कामसर्वस्वं गुप्ते ); बाल. २।२८६ उत्त. ; सेतु. २६८ वसन् दुष्टस्य पुंसो दण्डितस्य संवत्सरातिक्रमे पुनस्तस्यामेवा- (विशन् ) अगु...गुतं (अगुप्तैकागसर्वस्वैगुप्ते ); समु. १५५ मिशस्तस्य पूर्वदण्डात् द्विगुणो दण्डः कार्य इति गुप्तमगुम्नं ( गुप्तामगुप्तां ) समगसर्वस्वैर्ग (संलिङ्ग सर्वस्वी गु)... उक्तम्तात्र प्राहागस्य स ..

·स्त्रीसंग्रहणम् १८६३ (१) शूद्र आचाण्डालात् , गुसं वर्ण द्वैजातं द्विजा- एकमग लिङ्गमेव, सर्वाङ्गच्छेदो वध एव । एकमूल- तीनां स्त्रियः, आवसन् मैथुनेन गच्छन् , रक्षिता भ;- त्वानुरोधात् । दवि. १७२ दिभिः, स नियमेन दण्ड्यः । को दण्ड इति चेदगुप्तां (७) द्वैजातं द्विजातिसंबन्धिनं वर्णमावसन् रक्षा- चेगच्छत्यङ्सर्वस्वी हीयते । अङ्गं च सर्वस्वं च तद्वान्, युक्तां द्विजातिस्त्रियं गच्छन् । अत्र द्विजातिशब्दः क्षत्रिय- केन हीयते ? प्रकृतत्वात्ताभ्यामेव, अन्यस्यानिर्देशाद्विशेष- वैश्यस्त्रीविषयो ब्राह्मण्या उक्तपूर्वत्वात् । अगुप्ते रक्षा- स्थानुपादानात् , अपराधानन्तरमेवाझं, गुप्तं चेद्गच्छति, रहितद्विजातिस्त्रीगमने एकाङ्गसर्वस्वेन च हीयते । सर्वेण हीयते, नैकेनाङ्गेन, यावच्छरीरेणाऽपि, हान्युद्देशे- एकाङ्गेन हस्तादिना सर्वन च हीयते, अगुप्तै- नाङ्गच्छेदनसर्वस्वहरणमरणान्युपदिष्टानि भवन्ति, हानि- काङ्ग्रेत्यत्र शाकल्यमतेन यकारलोपे कृते छन्दोन- रस्य कर्तव्येत्यर्थः । तथा च गौतमः-- 'आर्यस्य- साराद्यकारलोपस्यासिद्धत्वमनादृत्य वृद्धिविधानं, गुप्ते भिगमने लिङ्गोद्धारः सर्वस्वहरणं च । गुप्तां चेत् ।' रक्षितद्विजातिस्त्रीगमने सर्वेणाङ्गेन सर्वस्वेन च हीयते । मेधा. Xनन्द. (२) शूद्रो यदि भ; रक्षितामरक्षितां वा पुनर्गच्छेत्तदा 'वैश्यः सर्वस्वदण्डः स्यात् संवत्सरनिरोधतः । स्त्री अरक्षितां गच्छन् लिङ्गच्छेदसर्वस्वापहाराभ्यां योज सहस्रं क्षत्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति ॥ नीयः । रक्षितां पुनर्गच्छन् शरीरधनहीनः कर्तव्यः । (१) वैश्यस्य सर्वस्वदण्ड उक्तः । इह तु साहचर्यात् कार्यानुबन्धापेक्षया दण्डस्य गुरुलधुभावः कल्पनीयः । सत्यपि द्विजातित्वे न वैश्यस्य समानजातीयागमे * गोरा. दण्डोऽयं, कि तर्हि ? ब्राह्मगक्षत्रिययोरेव । एवं क्षत्रियस्य (३) द्वैजातं वर्णे द्विजातित्रयस्य स्त्रियः । अगुप्ते, ब्राह्मणीगमने सहस्रं मौण्ड्यं च मूत्रेण, उदकस्थाने बाहायेकाङ्गकर्तनं सर्दस्वग्रहणं चेत्येकाङ्गसर्वस्वं, तद्वान. गर्दभमूत्रं ग्रहीतव्यम् । अन्ये व्याचक्षते । अन्यस्यान- गुसैकाङ्गसर्वस्वी। सर्वेग शरीरेण हीयते वियोज्यते । पादानात् समानजातीय संवत्सरनिरोधनेन मवि. दण्डाधिक्यं यदि संवत्सरमवरुद्धं करोति ततोऽयं दण्डः । (४) गुप्तायां संग्रहे तु सर्वेण लिङ्गेन शरीरेण च आद्यमेव तु व्याख्यानं न्याय्यम् । हीयते इति । xस्मृच. ३२२ हीनोत्तमानां कथं समदण्डत्वमिति वाच्यम् । यत उक्तं (५) द्वैजातं वर्ण द्विजस्त्रियमावसन्नभिगच्छन्नगुप्तै- 'सर्वेषामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमाः सदा' इति । मेधा. काङ्गसर्वस्वी अगुप्तायामेकाङ्गेन सर्वस्वेन च हीयते । (२) वैश्यो गुप्तब्राह्मणीगमने संवत्सरबन्धने च सर्वेण अङ्गेन सर्वस्वेन च। विर. ३९६ स्थाप्यः सर्वस्वं दण्डनीयः । क्षत्रियागमने पैश्यस्य (६) कल्पतरौ तु -'अगुप्तमासर्वस्वी गुसं सर्वेण 'वैश्यश्चेत् क्षत्रियां गुप्तां' इति वक्ष्यति । क्षत्रियो गुप्त- हीयते' इति पठित्वा अगुतमरक्षितं अङ्गसर्वस्व. ब्राह्मणीगमने सहस्रं दण्डनीयः । शिरोमुण्डनं खरमृत्रे- सहितो हीयते। तेन येनाङ्गेनापराध्यते तेन सर्वस्वेन च णास्य कार्यम् । होयते इत्यर्थः । रक्षितं तु व्रजन् सर्वेणाङ्गेन हीयते (३) संवत्सरनिरोधः संवत्सरं बन्धनागारे तस्य इत्यत्र इति व्याख्यातम् । एतन्मते रक्षिताभिगन्तुः सर्वx भाच. द्विजातिपदं नन्दवत् । शेषं गोरावत् । स्वग्रहणं नास्ति । शूद्रस्येत्यनुवृत्तौ गौतमः-'आर्यस्त्र्य- * ममु., विचि., दवि., मच. गोरावत् । भिगमने लिङ्गोद्धारः सर्वस्वग्रहणं च । गुप्ता चेद्वधो:- धिकः । आर्यस्त्री त्रैवर्णिकस्त्री । एतद्दर्शनात् पूर्ववाक्ये दण्ड्यः) पत: (पितः ) पू.; स्मृच. ३२२ धतः ( विनः); (१) मस्मृ. ८१३७५व्यक. १२६ स्वदण्डः (वं * मिता., अप., ममु., पमा., विचि., व्यप्रः, व्यम., विर. ३९१ पैश्यः (वैश्ये ) पू. : ३९६ स्मृचवत् ; विधि. विता. गोरावत्। १८० (3) सर्वखदण्डः (सहनं दण्ड्यः); दवि. १६.९. x शेषं गोरावत् । मूत्रेण ( शुद्रस्य ); बाल. २१२८६; समु. १५५ स्मृचात . एव न च सम- * गोरा. व्य. कां. २३४ ·१८६४ व्यवहारकाण्डम् स्थापनं कृत्वा सर्वस्वं दण्ड्य इत्यर्थः । एतच्च ब्राह्मणी (४) पञ्चशतं कुर्यात्राञ्चशतकार्षापणदण्डेन दण्डदे- तरगुप्तागमने वैश्यस्य । भूत्रेण मुण्डनं नरसूत्रेणा शिरः - दित्यर्थः । स्मृच.३२२ कृत्वा मुण्डनम्। मवि. (५) अरक्षितां तु ब्राह्मणी यदि वैश्यक्षत्रियो गच्छ- (४) निरोधत: कारागृहनिरुद्धः । इच्छन्त्यां ब्राह्मण्यां तस्तदा वैश्यं पञ्चशतदण्डयुक्तं कुर्यात् । क्षत्रियं पुनः वर्तमानयोरयं दण्डः । x नन्द. सहनदण्डोपेतम् । वैश्ये चायं पञ्चशतदण्डः शुद्राप्रमा- ब्रालागी यहागुप्तां तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवी । दिना निर्गुणजातिमात्रोपजीविब्राह्मणीगमनविषयः । तदि- वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ।। तरब्राह्मणीगमने वैश्यस्यापि सहस्रं दण्ड एव । +ममु. (२) अगुप्ता व्याख्याता। भ्रटशीलाऽनाथा च । (६) अगुप्ताविषयकमात् ..... ब्राह्मणीमिति । पञ्च- त:मने वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात् । करोतिः प्रकरणाद्दण्डने शतं पञ्चशतानि दण्डनीयत्वेनास्य सन्तीति तादृशं वैश्वं वर्तते । दाडये दित्यर्थः । पञ्च शतान्यस्येति पञ्चशतः । कुर्यादेवं क्षत्रियं सहस्रिणम् । आदौ क्षत्रियभुक्तामन्यथा बहुव्रीहिमःबर्थीयः । तथा कर्तव्यं यथा पञ्चशतान्यस्य न वैश्यस्य दण्डलघुता बहुपुंभोग्यत्वेन प्रायश्चित्तलघु- भवन्ति । किं यदधिकं तत्तस्यापर्तव्यमित्यर्थः ? नेति त्वादतो गच्छेतामिति साहित्यमुक्तम् । वैश्यं सहस्रिण- अमः । तथा सति यस्य पञ्च वै शतानि धनं वान्यूनं मिति मेधातिथिः । शुद्राभ्रमादिति पञ्चशतमिति तस्य दण्डो न कश्चिदुक्तः स्वात् , कस्तह्यथः पञ्चशतं पञ्चशतं कुल्लकः । धनदण्डमात्रमत्र । कुर्यादिति । दण्डाधिकाराद्दण्डं पञ्चशतसंबन्धिनं कुर्यात् । उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्रया सह । एवं सहस्रिणं क्षत्रियमिति । सहस्रमस्यास्ति दण्डो, न विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ।। गृहे धनम् । अङ्गसर्वस्वीति व्याख्येयं तथा कर्तव्यं (१) तावेव क्षत्रियवैश्यौ गुप्ता ब्राह्मण्या विप्लुतो यथाङ्गं सर्वस्वं च तस्य दण्डो भवति । क्षत्रियस्याधिको कृवमैथुनौ मैथुनप्रवृत्तावेव विप्राशद्रवद्दण्ड्यो 'गुप्ते दण्डो, रक्षाधिकृतो रक्षति तत् , पुनः स एवापराध्यति । सर्वेण हीयते' इति । दग्धव्यौ वा कटानिना वाशब्दो मधा. वधप्रकारविकल्पे, वधविकल्प न । न हि शूद्रस्य गुप्ते (२) अरक्षितां पुनर्ब्राह्मणी यदि वैश्यक्षत्रियो गच्छेतां वधादन्यो दण्ड आम्नातः । मेधा. तदा वैश्यः पञ्चशतं दण्ड्यः । क्षत्रियं पुना रक्षाधि (२) तावेव द्वावपि क्षत्रियवैश्यो रक्षितया ब्राह्मण्या कृतत्वाद्वैश्यादधिकदण्डः सहस्रदण्डोपेतः कार्यः। गोरा. सह कृतमैथुनौ शूद्रवत् 'गुते सर्वेण हीयते' इति दण्ड्यौ। (३) पञ्चशतं दण्डम् । क्षत्रियं सहनिगमिति । कटामिना वा सर्वथा दग्धव्याविति चात्यन्तश्रोत्रियदार- तस्य रक्षाधिकृतत्वादधिको दण्डः । अन्ये तु पञ्चशतं गुणवद्राह्मणीविषयं दण्डगुरुत्वात् । 'वैश्यः सर्वस्वदण्ड्यः पञ्चशतशेषमात्रवित्तम् । सहस्रिणं सहस्रमात्रशेषवित्तमि- स्यात् सहस्रं क्षत्रियस्तथा' इत्युक्तत्वात् । त्याहुः। मवि. (३) शूद्रवद्दण्ड्यौ एकाङ्गच्छेदसर्वस्वग्रहणाभ्याम् । x भाच. यथाश्रुतार्थः । * नन्द. गोरावत् । कटाग्निना शवाग्निना। xमवि. (१) मस्मृ. ८।३७६ [ यथगुप्तां तु ( यद्यगुप्तायां) + विचि. ममुवत् । * ममु., विचि., दवि. गोराक्त । 'Noted by Jha ]; मिता. २।२८६ गच्छेतां (सेवेतां ); x भाच. मविवत्। अप. २१२८६, स्मृच. ३२२ यद्यगुप्तां तु (तु यदाऽगुप्तां); (१) मस्मृ. ८।३७७, मिता. २१२८६ तु (हि); अप. विर. ३९६ गच्छे...वौ (सेवेयातामिति स्थितिः) पू. पमा. २।२८६स्मृच. ३२२; विर. ३९६ विप्लुतौ (गुप्तां चेत् ) ४६५; रत्न. १३१ स्मृचवत् ; विचि. १८०; दषि. १६९; पड्या (ण्ड्यो) व्यौ (व्यो) उत्त.; पमा. ४६५, रत्न. सवि. ४७० स्रिणम् (स्रकम् ) शेषं मितानत्; वीमि. १३१ मितावत् ; विचि. १८० (3)तु (च) वा (तु) २१२८६ मितावत् ; व्यप्र. ४०० मिताबत् ; व्यम. १०६ दवि. १६९; वीमि. २०२८६ मिताक्द, ब्यप्र. ४०. समुचवत; विता. ८०३ मितावत् ; सेतु. २६८ विरवर; मितावत् ; ब्यम. १०६ मितावत् ; विता. ८०३ मित्रावत समु. १५५ स्रिणम् (स्रकम् ). सेतु. २६८ विरक्त, उत्त.; समु. १५५. - *योरा.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८६५ मच. च दण्डः (४) शूद्रवद्दाख्यो लिङ्गेन धनेन शरीरेण हीनी भर्तारमिति । भर्तारं लङ्घयेत् रतिविशेषलोभन त्यजे. कार्यावित्यर्थः। स्मृच. ३२२ नाशयेद्वा । ननु तत्त्यागे जीवनं कुत इत्यत्राट् । शानि: (५) गुप्तायां तु तस्यां समेत्य गमने शूद्रवद्दण्डेन सत्कुलप्रचुरधनादियुक्तपित्रादिः, गुणः सौन्दर्य पुंजो- विकल्पमाह -- उभावपीति । विप्लुतौ कृतमैथुनौ। षणादि ताभ्यां गर्विता दर्पिता । तां श्वभिरेव खादयत् । शूद्रवच्छरीरसर्वस्वं वैश्यस्य क्षत्रियस्याङ्गसर्वस्वमिति संस्थाने संस्थाप्यते मार्यतेऽत्रेति वधस्थले बहुमंस्थित भेदः । अगणवाहाणीविषयको दण्डः, दाहस्तु गुणव. बहुजनाकीर्णे तां दृष्ट्वा यथाऽन्याः न कुर्युरिति भावः । ब्राह्मणीविषयः । कटामिना शरपत्रेण । तत्रापि 'लोहित दर्भः संवेष्टय क्षत्रियः, वैश्यस्तु शरपत्रैरिति वसिष्ठीते।। (१) अथ स्त्रीणां व्यभिचारे दण्डमाह----भर्तारं मच. लङ्वयेदिति । लङ्वयेद्यभिचरेत्, ज्ञातिगुणदर्पिता भारि विलय अन्यपुरुषमानिन्याः खियाः तलागुरु ज्ञातिगुणेन पित्रादिसकाशाल्लब्धस्त्रीधनादिगौरवेण, स्त्रीगुणेन सौभाग्यसौन्दर्यादिना च गर्विता बहुमंस्थिते भर्तारं लघयद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता। बहुभिजनैते, संस्थाने वध्यघातस्थाने अथवा बहुभिः तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ।। पुरुपैरारूढे ऊस्मूलप्रदेशे। नन्द. (१) लङ्घनं भर्तारमतिक्रम्यान्यत्र पुरुषे गमनं, पुमांसं दाहयेत्पापं शयने तप्त आयसे । सच्चेत् स्त्री करोति दण-बहवो में ज्ञातयो बलियो अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् ।। द्रविणसंपन्नाः, स्त्रीगुणो रूपसौभाग्यातिशयसंपत्, किमनेन (१) योऽसौ पल्या जारः स आयसे लोहायने शीलरूपेणेत्येवं- दपेण । तां श्वभिः खादयेद्यावन्मृता। ततेऽमिसमे कृते दाहयितव्यः । तत्र च शयनस्थितस्य संस्थानं देशः। बहवः संस्थिता यत्र जनाश्चत्वरादी। काष्ठानि वध्यघातिनोऽभ्यादध्युरुपरि क्षिपेयुः । मेधा. यावत्काष्ठप्रहारैरग्निज्वालाभिः शयनतापेन च मृतः । (२) या स्त्री बलवदान्यपित्रादिबान्धवदर्पण रूप- मेधा. वैदग्ध्याद्गुनगणगर्विता पूर्व च भतारं (२) तं दर्पिताजारं पुरुषं दाहयेदिति । तं पाप- उल्लङ्घयेत् तां राजा बहुजनाकीर्णे प्रदेशे श्वभिर्भक्षयेत्। कारिणं पुरुषं अयोमये शयने अग्निज्वलिते राजा दाह. x गोग. येत् । काष्ठानि निक्षिपेयुः यावदसौ पापकृद्दग्ध: स्यात् । (३) लक्षयेदन्यपुरुषगमनेन . पित्रादिशातिदर्पिता स्त्रीणां गुणैच दर्पिता स्त्री। बलेति कचित्पाठः, तत्रानि (३) तस्य उपपतेर्दण्डमाह--- पुमांसमिति । पापं बलं गुण एव । संस्थाने सभायां, बहुसंस्थिते बहुभिरधि- पापिनमिति वक्तव्ये अत्यन्तपापख्यापनार्थम् । शयने छितायाम् । मवि. अधोनिवेशनसाम्यात्तते प्रज्वलिते। यथाऽर्धदग्धो न (४) स्त्रीप्रसङ्गेन तस्याः प्रकारान्तरेण दण्डमाह- पलायते तथा कुर्यादित्याह-अभ्यादध्युरिति । तस्माद- हेत् अब्राह्मणं चेत् । ब्राह्मणं चेद्विवासयेदेव 'न जातु x ममु., विर., विचि. गोरावत्। (१) मस्मृ. ८१३७१; व्यक. १२७ स्त्री शति (शातिस्त्री); * ममु., विर., विचि., दवि. गोरावत् । मचि. 'गुण' इत्यत्र 'बल' इति पाठः; स्मृच. ३२३ व्यकवत् ; (१) मस्पृ. ८।३७२, गोरा. पुमांस (पुरुषं); अप. चिर. ३९९ व्यकवत् ; विचि. १७८ (3) गुण (बल); २१२८६ पुमांसं दाह (पुमान्संदाह ) दध्यु (दधु); व्यक. स्मृचि. २८ विचिवत् ; दवि. १७४ व्यकवत् ; सेतु. २७३ १२६; विर. ३९१ पुमांसं दाह ( पुंसां संदाह ) पू. : विचिवत् ; समु. १५५ स्त्री शाति (जातिस्त्री); विव्य. ५४ ३९२ तत्र (यन) उत्त. ; विचि. १७८ (3) दध्यु ( इद्य ): तु:खी शातिगुण (खी पित्रादिबल) नारदः स्मृचि. २८; दवि. १६६ पू. : १७५ अभ्यावध्यु (अश्या । दद्यु); समु. १५५ विचिवा. पुरुषान्तरकरणेन * गोरा. । . १ पाग.

·१८६६ व्यवहारकाण्डम् मच. *गोरा. भाच. ब्राह्मणं हन्यादिति उदर्कनिषेधात् । (१) जातिधनशीलविद्यानामन्यतमेनापि पितृकुख- (४) ब्राह्मण्याः शूद्रगमनेऽयं दण्डः ब्राझण्यां दूष- दुत्कृष्टं भजन्ती प्रवर्तितमैथुनां न किंचिद्दण्डयेत् । यितुः शूद्रस्य दण्डमाह- पुमांस दाहयेदिति । पुमांसं कन्यायाः स्वातन्त्र्याभावाचद्रक्षाधिकृतान पित्रादीनां शुद्रं दायेद्दधेत भस्मीक्रियेत । नन्द. दण्डे प्राते प्रतिषेधः । जघन्य जात्यादिभिर्दीनं सेवमानां (५) काष्ठानि आज्येन अभ्यादध्युः अवसिञ्चेत्, मैथुनायानुकूलयन्तीं संयतां निवृत्तक्रीडाविहारां कञ्चुकि- तत्र दह्येत पापकृत् । भाच. भिरधिष्ठितां पितृगृह एवं वासयेद्यावनिवृत्ताभिलाम कामाभिपातिनी या तु नरं स्वयमुपव्रजेत् । संजाता। अथ हीनजातीये निवृत्तप्रीतिविशेषा तदा राज्ञा दास्ये नियोज्या सा कृत्वा तद्दोषघोषणम् ॥ आऽन्त्योच्छ्वासात्संयतैव तिष्ठेत् । मेधा. सवर्णासवर्णादिकृते कन्यादूषणे दण्डविधिः (२) उत्कृष्टं पुरुपं कन्यां सेवमानां न किंचिदपि योऽकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति । दण्डं राजा दापयेत् । हीनजातिं पुनः सेवमानां रक्षितां सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयानरः ।। पितृगृहे स्थापयेत् यावदनिवृत्ताभिलाषा स्यात् , वृत्त- (१) प्रासङ्गिकमिदम् । तुल्य: समानजातीयः । हीनज्ञातिसंप्रयोगाद्यावज्जीवं स्थापयेत् । सोऽनिच्छन्ती कुमारी दूषयेत्कौमार्यादपच्यावयेत्स्त्रीपुरुष (३) न दापयेत् कन्यां पुरुषं च । संयतां बदाम् । संभोगेन सद्यस्तस्मिन्नेवाहन्यविलम्बं हन्तव्यः । सका- मवि. माया दूषणं नास्ति, कुतो वधप्राप्ति: ? यचात्र भविष्यति (४) उत्कृष्टं उत्तमं विप्रं पुरुष भजन्ती कन्या तद्वक्ष्यामः । यद्यपि तुल्यवध इत्येवात्र श्रुतं, वधेऽपि किंचिद्दण्डमपि न दापयेत् । जघन्यं शूद्रं सेवमानां जात्यपेक्षायामवश्यम्भाविन्यां प्रत्यासत्या संबध्यते । कन्यां संयतां अवरुद्धां गृहे वासयेत् । मेधा. उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति । (२) यस्तुल्यजातीयोऽनिच्छन्ती कन्यां दूषयति शुल्कं दद्यात्सेवमानः समामिच्छेत्पिता यदि xI गच्छति स तत्क्षणादेव ब्राह्मणवर्ज लिङ्गच्छेदादिकं (१) अकामाया दूषणे ब्राह्मणवर्जमविशेषेण हीनो- वधमर्हति । सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयात् । चमानां वध एव दण्ड इत्युक्तम् । सकामाया दूषणे * गोरा. विदमाहुः । उत्तमां रूपयौवनात्यादिभिः । जघन्योऽ- (३) दूषयेत् मैथुनेन । एतच्च सजातित्वेऽपि । तुल्यः सजातीयः न वधं प्राप्नुयाद्दण्डमात्रं तु प्राप्नुयादेव । * ममु., मच., नन्द. गोरावत् । x मिता.व्याख्यानं 'दूषणे तु करच्छेद' इति याशक्त्यवचने कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किंचिदपि दापयेत् । द्रष्टव्यम् । पमा., सवि., व्यप्र. मितावत् । जघन्यं सेवमानां तु संयतां वासयेद्गृहे ॥ २१२८८ व्यक. १२७; विर. ४०४ विचि. १७७ नारदः; स्मृचि. २७ न किंचिदपि (किंचिदाप्यं न) सेव * ममु., विर., मच. गोरावत् । (मेव्य); दवि. १८४; सेतु. २७५-६ नारदः; समु. (१) मस्मृ. ८।३५८ इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् । १५६ विव्य. ५४ नारदः. (२) मस्मृ. ८१३६४; गोरा. स सद्यो (समानां); (१) मस्मृ. ८।३६६, अपु. २२७१४१ नस्तु (नःसी) मिता. २२८८; अप. २।२८८; व्यक. १२७; विर. पू.; गोरा. दद्यात् (दाप्यः), मिता. २०२८८ अप. ४०१; पमा. ४७१; विचि. १७५-६; स्मृचि. २७; दवि. २२८८; व्यक, १२७, विर. ४०२ समा...यदि (समा- १८३; नन्द. स सद्यो (सवणों); व्यप्र. ४०३, न्यउ. गच्छेत्समामपि); पमा. ४७१; विचि. १७६ (3) मां १३८; विता. ८१७; सेतु. २७४; समु. १५६ प्रामुयान्नरः सेव ( मां भज) समामिच्छे (सम इच्छे); स्मृचि. २७ सेब (प्राप्तुमईति); विव्य. ५४ स्तुल्यो (स्वन्यो). (सेव्य) पू. दवि. १८१ पू., १८३ उत्त. सवि. ४७२ पू. (३) मस्मृ. ८१३६५, मिता. २१२९० पू. अप. १ नायोत्कल. मवि.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८६७ - त्यन्तनिकृष्टो नातिसाम्येऽपि गुणैर्वध्यः । समां तु इच्छेदिति । स्वार्थ कन्याथै वा । जघन्यां गृह्णीयादेव गच्छन् सकामां स शुल्कमासुरविवाह इव पित्रे दद्यात् । पितुरिच्छया । य इत्यादिश्लोकत्रये एतस्योत्कृष्टरागो न चेदिच्छति पिता तदा राशे दण्डं तावन्तम् । ननु च द्रष्टव्यः । अन्यथा तत्कर्मगो रागं विनानुपपत्तेः । मच. गान्धर्वोऽयं विवाहः 'इच्छयाऽन्योन्यसंयोग' इति, तत्र (६) तेन सकामाया दूषणे न तस्या एव दानं न युक्तो दण्डः । केनोक्तं गान्धर्वे नास्ति दण्डः । अकामाया दूषणे वरस्य वधः पुनर्विवाहश्चेत्यर्थः। अत एव नायं सतीधर्मः । न चायं विवाहः, अग्नि वधश्च ब्राह्मणमिन्नस्यैव 'न जातु ब्राह्मणं हन्यात् संस्काराभावात् । यदपि शाकुन्तले व्यासवचनम् सर्वपापेष्ववस्थितम्' इति मनूक्तेः । तस्य तु सर्वस्व- 'अमन्त्रकमनग्निकमिति तदुष्यन्तेन कामपीडितेनैवं हरणादि । पुनर्विवाहाभावे कथं मनुवरस्य वधं ब्रूयात् । कृतं, न चेच्छासंयोगमात्र विवाहः, स्वीकरणोपायभेदा. विता. ८१७ दष्टौ विवाहाः, न पुनर्विवाहभेदात् , वृत्तवरणं तत्र अभिपह्य तु यः कन्यां कुर्यादर्पण मानवः । पुनः कर्तव्यमेवमिति । तस्याशु कल्यै अङ्गुल्या दण्डं चार्हति पट्शतम् । अथवा ऋतुदर्शनोत्तरकालं गान्धर्वः। प्रागृतोः (१) यद्यपि सकामा कन्या, पित्रादयस्तु तस्याः शुल्को दण्डो वा । अथ कन्यायाः का प्रतिपत्तिः। संनिहिताः ताननिच्छतोऽभिषह्याभिभय दर्पण बलेन तस्मा एव देया निवृत्ताभिलापा चेत्काममन्यत्र प्रति 'कः किं कर्तु मे शक्तः', कन्यानुरागमात्राश्रितः कन्यां पाद्या । शुल्कग्रहणं चात्रापि सकृदुपभोगनिष्कृत्यर्थम- कुर्यात् विकुर्यात् दूषयेत् । अनेकार्थः करोतिः। तस्याशु स्त्येव । वरश्चेन्निवृत्ताभिलाषो हठाग्राहयितव्यः । मेधा. काः छेत्तव्याः अर्धागुलयः, षट्शतानि वा दण्ड्यः । (२) उत्कृष्टजातीयां कन्यां इच्छन्तीमनिच्छन्ती वा अन्ये तु योऽकामां दूषयेदित्यस्यैव वधार्थस्योपसंहारोऽ- हीनजातिगच्छन् जात्यपेक्षया अङ्गच्छेदमारणात्मकं यम् । ताडनात्प्रभृति मारणं यावद्वधार्थः, तत्र समां वधमर्हति । समानजातीयां पुनरिच्छन्तीं गच्छन् यदि निकृष्टजातीयां च दुष्यन्न मार्यतेऽपि त्वङ्गुली अस्य पिता इच्छति तदा पितुः शुल्कमनुरूपमासुरवद्दद्यान्न छियेत । मेधा. तु दण्ड्यः, अथ पिता नेच्छति तदा राज्ञे शुल्कपरिमाणं (२) मनुष्यः प्रसह्य हठात् अहङ्कारेण समानां * मिताक्षराव्याख्यानं 'दूषणे तु करच्छेद ' इति याश- (३) उत्तमां स्वोत्तमजाति कन्याम् । शुल्कं पित्रे वल्यवचने द्रष्टव्यम् । दण्डविवेके मिताक्षराव्याख्यानं सर्वश- मूल्यं दद्यात् । अनुमन्यते यदि तस्मै दातुमिच्छेत् नारायणव्याख्यानं च समुद्धतम् । पमा., न्यप्र., विता. मितावत् । अनिच्छया त्वन्यस्मै कन्यां दद्यात् । मवि. (१) मस्मृ. ८।३६७ [ क] अमुल्यो (का अगुल्यः) (४) उत्तमामिच्छन्ती, समां सजातीयाम् । शुल्कं चाहति (वार्हति) Noted by Jha ]; मिता. २०२८८ उभयसंप्रतिपन्नद्रव्यमासुरविवाहवत् । विर. ४०२ (ख) अभि ( अवि); अप. २०२८८; व्यक. १२७ पक्ष (५) पुंकर्तृके त्वाह- उत्तमामिति । उत्तमा उत्कृष्ट- (पज्य ) कत्ये ( कल्प्ये); मवि. कल्ये (कल्ल्ये); विर. ४०३ जातिं जघन्यो जातितो न्यूनः शूद्रो वधमङ्गच्छेदन- मविवत् । पमा. ४७०, विचि. १७६ (3) पक्ष मारणादिकम् । क्षत्रियादिजातिः समानजातीयां सेवमानः (सध) कवं अ (कर्तेद); न्यनि. ४०२ तस्याशु...ल्यो (छेत्तव्ये अगुली तरय); दवि. १८२ अङ्गु...शतम् शुल्कं दद्यात् । शुल्कदाने पितुरिच्छैव कारणमित्याह- (चागुल्यो दण्डः षट्शतमर्हति); मच. पद (पज्य) इति * ममु., विचि., नन्द., भाच. गोरावत् । पाठः; वीमि. २।२८६, व्यप्र. ४०३, व्यउ. १३७ अभि- मच. समा ( स्वार्थ); व्यप्र. पह्य तु ( अगुप्तां खलु) कल्ये अ (कर्तेद); विता. ८१६ पू., १३८ उत्त.; विता. ८१७, सेतु. २७४ मां सेव ( मां यटनतम् ( तत्समम् ); सेतु. २७५ कयें अ (कोंद); समु. भज ) समामिच्छे (संप्रयच्छे ); समु. १५६; विव्य. ५४ १५६ अभिषा ( अविषह्यां) दर्पण (द्वेषेण) तस्या ...त्यो मां सेव (मां भज). (छत्तव्य बङगुली तस्य). दाप्यः । गोरा. 3B ४०३, व्यउ.

·१८६८ व्यवहारकाण्डम् * गोरा. मवि. दुपयन - ये। समानजातीयां गमनवर्ज अङ्गुलिप्रक्षेपमात्रेणैव नाशये- अनुरागवती कन्या तेन संयुज्यमाना कन्यात्यनिवृत्ती जस्य क्षिप्रमेवाङ्गुलिद्वयं कर्तनीयं दण्डं पट्शतमसौ सकामा येन विकृतीक्रियते तस्यायं दण्डः । अथवा दापनीयः।.. * गोरा. हस्तस्पर्शमात्रमिह दूपणं, प्रार्थनीयायाः कन्याया हस्त- (३) अभिषह्य प्रसह्य, कन्यां क्षतयोनित्वेन दुर्गा स्पर्शः, मया स्पृष्टां ज्ञात्वा नान्य एतामर्थयिष्यत्यन्य. कुर्वादित्यर्थः । तस्याविलम्बेनामुल्यौ कन्यादूपणहेतुभूते स्मिन्ननुरागिणीं मन्यमानः । मेधा. कत्ये छेद्ये। अप.१२८८ (२) समानजातिरिच्छन्ती कन्यामगुलिमात्रप्रक्षेपण (४) अभिषह्य प्रसह्य कन्यां कुर्यात् बोनावङ्गलि. : नाशयन् अङ्गलिच्छेदं न प्राप्नुयात् । किन्तु पोन:- प्रक्षेपेण विघृतयोनि कुर्यात् । करूप्ये कयें । एतच्चाधम- : पुन्येन एप प्रसङ्गान्नावर्तते तदर्थ शनद्वयं दण्डं दाप्यः । जातिपुरुषविषयम् । उत्तमसमयोराह-दण्डमिति । चकारो .. वाकाराथें । एतच्च कन्यायाश्चाकामत्वे । (३) हीनकन्याविषयमेतत् । विर, ४०३ (५) अभिषा अभिभूय, कुर्यात् दूपयेत् , कल्ये (४) रागस्य वैचित्र्यात्तथेच्छन्नी दरभागि- . विर. ४०३ त्याह सकामामिति । प्रसङ्गविनिवृत्तये एनःप्रसनिः- (६) ऋते मैथुनं कन्यादूपकस्य अङ्गुलिच्छेद वारणाय तेनैव तामनुरज्य यः संभोगस्तनिवृत्तये च दण्डमाह--अभिषज्यति । अभिपज्य प्रसह्य कन्यामात्र प्रतिलोमजाऽनुलोमजकन्यामात्रे धनदा डमात्रमगुलि. धनादेर्दपांदगुलिप्रवेशादिना · विरोधिलक्षणया · तामेव ! प्रक्षेपाद्यैरधिकदूषणाभावात् । कन्यां क्षतयोनि कुर्यादित्यर्थः । कन्यां कुर्याद्विकुर्यादिति (५) प्रसङ्गविनिवृत्तये इति अतिप्रसङ्गनिवारणार्थ- मेधातिथिः । अगुल्यौ तर्जन्यङ्गुष्ठी । मित्यर्थः । सभोगनिवृत्त्यर्थमिति भारूचिः । मवि. ४७२ मच. सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदमाप्नुयात् । (६) प्रसङ्गविनिवृत्तयेऽन्यत्र पुनरेवंकरण विनिवर्त. नाय । द्विशतं तु दम दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥ (१) सकामामित्यनुवादः । पूर्वस्यापि सकाम- कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्याः स्याद्विशतो दमः । विषयत्वात् । अभिषह्य करणे पूर्वदण्डो प्रकाशं चौर्य-: शुल्कं च द्विगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश ४ ॥ वद्धिशतोऽगुलीच्छेदवर्जितः । अथवा कस्मिंश्चित्पुरुषे (१) बालभावाद्रूपादिद्वेषाद्वा कन्यैव कन्यां नाश * ममु., विचि. गोरावत् । * ममु., विचि., सवि. गोरावत् । (१) मस्मृ. ८.३६८ [ दूषयंस्तुल्यो (दुधयेथस्तु) x मिताक्षराव्याख्यानं 'दूषणे तु करच्छेद' इति याशवल्यम- Noted by Jha ]; मिता. २।२८८ (क) दूपयंस्तुल्यो वचने द्रष्टव्यम् । दण्डविवेके मिताक्षराकुल्लूकनारायणनन्दनादी- (दूषयन् कन्या) माप्नुयात् (मर्हति), (ख) माप्नुयात् नामुद्धारः । (मर्हति ); अप. २१२८८ लिच्छेदमाप्नुयात् (ली छेदमर्हति ); (१) मस्मृ. ८१३६९; गोरा. द्विगु ( त्रिगु) फा (खा); ज्यक १२७ यंस्तुत्यो (यानस्तु) गुलि (गुली); विर. मिता. २०२८८ स्याद् (तु) पू.; अप. २।२८८ द्विगु ४०३ दूषयंस्तुल्यो (दूषमाणस्तु); पमा.. ४७० माप्नुयात् ( त्रिगु); ब्यक. १२७ कन्यां या (या कन्यां ) द्विगु (विगु ); (मर्हति); विचि. १७७ (-); व्यनि. ४०२; दवि. विर. ४०३ त्तस्याः स्याद् (त्स्यात्तस्या ); पमा. ४७०% १८४. विरवत् , सविः ४७२ यंस्तुल्यो (यानस्तु) शेष पमा विचि. १७७; दवि. १८६ द्विगु ( त्रिगु ) श्वेवा (श्च प्रा ;; वीमि. २०२८६, व्यप्र. ४०३ यस्तल्यो (यन्कन्यां ) सवि. ४७२ कन्यां या (कन्यायाः) स्याद् (तु) पू. शेष पमावत् ; व्यड. १३७ दम (पणं) शेष सविवत् ; विता. वीमि. १२८६ मितावत् ; व्यप्र. ४०३ मितावत् , पू. ८ १६. व्यप्रवत् ; सेतु. २७५; समु. १५६ यंस्तुल्यो विता. ८१७ मिावत , पू . ; बाल. २:२८ ८ ( = ) उत्त. ( यन्कन्यां ) शेषं अपवत् ; विव्य. ५४ यस्तुल्यो ( यस्त्वन्यो) सेतु. २७६ नारदः; समु. १५६ नो दमः (तं दमम् ) विंग (त्रिगु.); विव्य. ५४ च्छिफाश्चै (द्वित्वा चै) नारदः, १ पर्व द. नन्द. च्छिफा (च्छिखा). नन्द. वत; शेषं पमावत् .

·स्त्रीसंग्रहणम् २८६९ गोरा. येत्सा द्विशतं दाप्या । शुल्कश्च त्रिगुणः । किं पुनः केशवपनं दण्डोऽङ्गुलिच्छेदो वा, खरेभोद्वहनं केशच्छेद- शुल्कस्य परिमाणम् ? एपामन्यद्रूपसौन्दयांद्यवेक्षं पक्षे । कन्याजात्यादिभेदान्निग्राह्यभेदात् त्रैवर्णिकत्रीण सौभाग्यापेक्षं च । शिफाः रज्जुलताप्रहाराः । मेधा. ब्राहाणादिक्रमेगमं दण्डमिच्छन्ति, मुद्राश्च कल्पयन्ति ते (२) या कन्यैव कन्यां आरां अगुलिप्रक्षेपेण प्रमाणाभावादुपेक्षणीयाः । मेधा. नाशयतल्या द्विशतो दण्डः स्यात् । शुल्कं वाऽसौ कन्या (२) या पुनः स्त्री कन्यां नाशयेत् सा तत्क्षगादेव चितुर्दयात् , शिखाप्रहारांश्च दश प्राप्नुयात् । ४ गोरा. शिरोमुण्डनमनुबन्धापेक्षया अाल्योरेव छेदनमर्हति ! (३) अयभर्थः-- या कन्या केनापि हेतुनाऽङ्गल्या- तथा खरेण राजमाग वहनमर्हति इदं चात्र पूर्वाभ्यां जिना कन्या क्षतयोनि कुर्यात्सा पणशतद्वयं राजे दद्यात् । विकल्पिताभ्यां नमन्वितम् । . तथा यच्छुल्क मूल्यं कन्याऽहंति, तत्रिगुणं तस्यै दूषि (३) स्त्री चात्र कन्याव्यतिरिक्ता वेदितव्या । नायै दत्त्वा दश शिपाश्चाप्नुयात् । रज्जुप्रहारो लता कन्यायाः पूर्वमुक्तत्वात् । अप. २।२८८ प्रहारो बा शिफा। अप. रा२८८ (४) स्त्री युवती । मौण्ड्यं ब्राहाणी । स्वरेणोदहनं (४) कन्या स्वयमन्यां कन्यां कुर्यात् अङ्गुली- क्षत्रिया । इतरे अङ्गुलीच्छेदम् । *मवि. प्रक्षेपेण । शुल्क कन्याशुल्क पित्रे स्पृष्टमैथुनताशङ्कया: (५) या पुनः कन्यामङ्गुलिप्रक्षेपेण स्त्री नाशयेत्सा न्येनापरिणयनात् । शिफा वृक्षजटाः दश दशकृत्वस्ताभि- तक्षमादेव शिरोमुण्डनं, अनुबन्धापेक्षयाऽगुल्योरेव स्वाइनं प्राप्नुयात् । मवि. छेदनं, गर्दभेण च राजमार्ग वहनमर्हति । xममु. (१) द्विगणं द्विशतापेक्षया । विर. ४०४ (६) योपित्कर्तृकेऽपि तस्मिन्दण्डमाह-- या विति । (६) कुर्यादविषोत्यनुवर्तते । येन शुल्केन तां पिता स्त्रीादमत्र क्लीबोपलक्षकं न्यायस्य तुल्यत्वात् । पूर्व तु दास्यति तत्विगु गम् । दशशिखाश्चाप्नुयात्तस्याः शिरसि कन्यापदं गोवलीवर्दन्यायेन दण्डविशेषार्थम् । मौण्ड्यं दशशिखाश्च कारयेत् । शिफा इति वा पाठः । शिफा शिरोमुण्डनं, विकल्पश्छिद्रतारतम्यापेक्षया । अत्रापि जटा। नन्द. पूर्वोक्ता हेतवोऽधिकं तु द्वेषमात्रम् । था तु कन्यां प्रकुर्यात्स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यमहति । (७) या तु युवती स्त्री कन्यां प्रकुर्यात् कन्यायाः अगुल्योरेव वा छेदं खरेणोद्वहनं तथा । संभोगं कुर्यात् सा स्त्री सद्यः मौण्ड्यं मुण्डस्य भावः (१) स्त्रियां कन्यानां कन्यालिङ्गं नाशयन्त्यां मौण्ड्यं मौण्ड्यं दण्डं अर्हति । तथा खरेण गर्दभेन उदहनं च पुनः अमुल्योश्छेदनं कर्तनम् । भाच. x ममु., विचि., मच. गोरावत् । साहसादीनां परस्त्रीसंग्रहणान्तानां दण्डनिबन्धनानां * भाच. नन्दवत् । पदानां उपसंहारः (१) मस्मृ. ८।३७० ग., वा (च) [या तु...स्त्री यस्य स्तेनः पुरे नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । ( कन्यां प्रकुयाद्या तु स्त्री) रेव वा छेदं (श्छेदनं चैव) न साहसिकदण्डघ्नौ स राजा शक्रलोकभाक् ।। Noted by Jha); मिता. २१२८८ (ख) वा (च); (१) यस्य राज्ञः पुरे देशे राष्ट्र स्तेनश्चौरो नास्ति अप. २०२८८ वा (च); व्यक. १२७; विर. ४०३-४ तु स शक्रस्येन्द्रस्य लोकं स्थानं भजते स्वर्ग प्राप्नोति । वान्या ( कन्या वि ) सा सद्यो ( सद्योऽसौ ) वा (च); पमा. नान्यस्त्रीगोऽन्यस्य या स्त्री भार्याऽवरुद्धा पुनर्भुवा, विचि. १७७ (=) रेव वा (रचयेत्); दवि. स्त्रीग्रहणमभायाया अप्यसंबन्धिन्याः प्रतिषेधार्थम् । १८६ सा सथो (सद्योऽसौ) वा (च) दहनं (द्धरणं ); सवि. ४७२ उत्तरार्धे (अगुल्यादेरवच्छेदः करणोद्वहन तथा); दुष्टवाक् त्रिविधस्याक्रोशस्य कर्ता । साहसिक उक्तः । चोमि. २।२८६ वा (च); व्यप्र. ४०३ दहनं (द्वासनं); * दवि. मविवत् । व्यउ. १३७, विता. ८१७; सतु. २७६ .(%3D) वा (च); (१) मस्मृ. ८१३८६ ख., नौ (मो); व्यक. १२८ समु. १५६ तथा (ततः). विर. ४०८, विचि. २६४; दवि. ३३ सेतु. २७९. मच. ४७०%, xविचि. ममुवत् ।

·१८७० व्यवहारकाण्डम् दण्डेन हन्ति दण्डपारुष्यकृत् । शकलोकभागिति सर्वत्रानु (४) पञ्चानां स्तेनादीनाम् । विषये राष्ट्रे । खजात्येषु. पतः । स्तेनादीनां शरीरनिग्रहशेषोऽयमर्थवादः । मेधा. राजसु मध्ये साम्राज्यकृत् एवं कुर्वन् चक्रवती स्यादिति (२) यस्य राज्ञो राष्ट्र चौरपारदारिकवाक्यारुप्य भावः । यशस्करः लोके स्वानुरूप यशो धत्ते । दण्डपारुष्यामिदाहादिसाहसकारिणः न सन्ति स राजा याज्ञवल्क्यः स्वर्ग ब्रजेत् । *गोरा. स्त्रीसंग्रहणस्वरूपम् (३) अत्रान्तरा उच्चावचाननुक्तान् कांश्चिद्राज स्त्रीसंग्रहणाख्यं विवादपदं व्याख्यायते। प्रथम- धर्मान् प्रसङ्गादाह-यस्येति । दुष्टवाक् दुष्टपारुप्यकृत् । साहसादिदण्डप्राप्त्यर्थ त्रेधा तत्स्वरूप व्यासेन विवृतम्- दण्डनो दण्डपारुष्यकृत् । मवि. 'त्रिविधं तत्समाख्यातं प्रथमं मध्यमोत्तमम् । अदेशकाल- (४) राजाऽवश्यं स्तेनादिपञ्चसु दण्डपरो भवेदित्ये. भाषाभिनिर्जने च परस्त्रियाः ॥ कटाक्षावेक्षणं हास्य तच्छक्यमाविष्कुर्वन् आह--- यस्येति द्वाभ्याम् । अन्य प्रथमं साहसं स्मृतम् । प्रेषणं गन्धमाल्यानां धपभषण- नीगः पारदारिकः । स शकलोकभाक् मृत्वेति शेषः । वाससाम् ॥ प्रलोभनं चान्नपानैमध्यमं साहसं स्मृतम् । मच. सहासनं विविक्तेषु परस्परमुपाश्रयः ॥ केशाकेशिग्रहश्चैव (५) य एते वाक्पारुष्यदण्डपारुष्यस्तेयसाहसस्त्री- सम्यक् संग्रहणं स्मृतम् ॥' स्त्रीपुंसयोमिथुनीभावः संग्रह- संग्रहणरूपाः पञ्च दोषा उक्तास्तेषु प्रवर्तमानानां णम् । मिता.. निग्रहेण राज्ञां फलमाह--- यस्य स्तेन इति । यस्य पुरे संग्रहणलक्षणानि, परस्त्रीपुरुषसंभाषायां दण्डविधिः, वर्णभेदेन स्तेनो नास्ति दण्डभयाद्यस्य विषये चोरो नास्ति । संग्रहणे दण्डविधिश्च दण्डेन हन्तीति दण्डघ्नः दण्डपारुष्यकृत् । पुर इति पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशि परस्त्रिया । राष्ट्रस्याप्युपलक्षणम् । नन्द. सद्यो वा कामजैश्चिहैः प्रतिपत्ती द्वयोस्तथा । एतेषां निग्रहो राज्ञः पञ्चानां विषये स्वके । (१) राजपल्यभिगमनप्रसङ्गात् परपरिगृहीतस्त्री- साम्राज्यकृत्सजात्येषु लोके चैव यशस्करः ॥ मात्राश्रयं संग्रह्णविधिमाह--पुमानिति । पुंग्रहणं पुंसो (१) साम्राज्यं परप्राणवित्तस्वातन्त्र्यं, सजात्येषु दमातिरेकार्थम् । केशाकेशिग्रहणं यन्त्रारुढग्रहणार्थम् । समानेषु मूर्धनि, राजानः सजात्या अभिप्रेतास्तेषु साद्यैर्वा कामजैनखदन्तक्षतादिभिश्चिकैः, द्वयोरेव वा मूर्धन्यधितिष्ठति, तस्याज्ञाकराः संभवन्तीत्यर्थः। लोके संप्रतिपत्तौ । विश्र. २२८७ च यशस्करः, ख्यातिमुत्पादयति । उभयत्रापि निग्रह एव (२) संग्रहणज्ञानपूर्वकत्वात्तत्कर्तुर्दण्डविधानं तज्ज्ञा. कर्ता हेतुत्वात् । जनमारकोऽयं क्रोधन इति नै वदन्त्यपि नोपायं तावदाह-पुमानिति । संग्रहणे प्रवृत्तः पुमान् तु स्तुवन्ति। मेधा. केशाकेश्यादिभिलिङ्गैात्वा ग्रहीतव्यः । परस्परं केश- (२) एतेषां स्तेनादीनां स्वराष्ट्र राज्ञो निग्रहः सम- ग्रहणपूर्विका क्रीडा केशाकेशि । 'तत्र तेनेदमिति सरूपे' जातीयेषु मध्ये राजत्वस्य कारको लोके च. ख्यात- इति बहुव्रीहौ सति ‘इन् कर्मव्यतिहारे' इति समासान्त रुत्पादकः। * गोरा. इच्प्रत्ययः। अव्ययत्वाच्च लुप्ततृतीयाविभक्तिः। ततश्चा- (३) साम्राज्यं समीचीनं राज्यम् । खजात्येषु मध्ये । यमर्थः । परभार्यया सह केशाकेशिकीडनेनाभिनवैः कररुहदशनादिकृतव्रणैः रागकृतलिङ्गद्वयोः संप्रतिपच्या * ममु. गोरावत्। (१) यास्मृ. २१२८३, अपु. २५८।६८ स्त्रिया (स्त्रियाः) (१) मस्मृ. १३८७ [सजात्येषु (खराज्येषु) Notel पू.; विश्व. २०२८७ स्त्रिया ( स्त्रियाः ) सद्यो वा (साथैर्वा ); by Jha ]; विर. ४०८; विचि. २६४ कृत्सजात्येषु (कृत मिता. अपुवत ; अप.; व्यक. १२४; विर. ३८१; पमा. साजात्ये); सेतु. २८०. ४६३, रत्न. १३२ अपुवत् ; नृप्र. २०६; वीमि.; व्यप्र. १ रसंग्र. २ सगानस्यधिनो रा. ३ इत्युत्पादयन्ति । ३९८; व्यउः १३५ अपुवत् ; व्यम. १०८ अपुवत् ; विता.. (न.).. ७९.८, राकी. ४८४ अपुवत ; समु. १५३. मवि.

·बीसंग्रहणम् १८७१ अप. वा ज्ञात्वा संग्रहणे प्रवृत्तो ग्रहीतव्यः। परस्त्रीग्रहणं (१) अन्यतरानिच्छायां तु पुमान् योषिद्वा- 'नीवी- नियुक्तावरुद्धादिव्युदासार्थम् । *मिता. स्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्शनम् । अदेशकालसंभाषां (३) अथ परस्त्रीसंभोगात्मके संग्रहणे निमित्ते सहावस्थानमेव च ॥ स्त्री निषिद्धा शतं दण्ड्या कुर्वती पुरुषस्य ग्राह्यतायां कारणमाह- पुमानिति । संग्रहणे द्विशतं पुमान् । अनिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा ।' परस्त्रिया सह मिथुनीभावे निमित्ते दण्डयितुं पुमान् नीव्यादिस्पर्शनादेशकालसंभाषणसहावस्थानादि पुंसा प्रायः । केन हेतुनेत्यपेक्षित उक्तं- केशाकेशि, परस्त्रिया निवारिता स्त्री कुर्वती शतं दण्ड्या। स्त्रिया निवारितः सह परस्परकेशग्रहणवत्या क्रीडया पुमान् ग्राह्य पुमान् द्विशतं दण्ड्यः । द्वयोरपि त्वन्योन्यमिच्छया संग्र- इत्यन्वयः । बहुव्रीहिसमासात्मकं तृतीयान्ता(न्त)- हणोक्त एव दण्डः । नीवी रशनापरिवर्तिकादेश: । रहो. वृत्तीसमासान्तं केशाकेशीत्यव्ययम् । न केवलमयमेव विवक्षया संभाषणमदेशकालसंभाषणम् । स्पष्टमन्यत् । हेतुः, किन्तु सद्यः संभूतानि परस्परमिथुनीभावाभिलाषा- विश्व. २।२८९-९० दुत्पन्नानि दन्तनखक्षतादीनि चिह्नानि सुरत(ता) (२) यः पुनः परदारपरिधानग्रन्थिप्रदेशकुचप्रावरण- व्यभिचारीणीति, तैरपि हेतुभिग्राह्यः । उक्तहेत्वभावेऽपि जघनमूर्धरुहादिस्पर्शनं साभिलाष इवाचरति । तथा दयोः स्त्रीसयोः सिद्धो मिथुनीभाव आवयोरित्येवं- अदेशे निर्जने जनताकीर्णे वान्धकाराकुले अकाले संला- रूपायां संप्रतिपत्तौ सत्यामपि ग्राह्यः । पनं करोति । परभार्यया वा सहैकमञ्चकादौ रिंसयेवाव. (४) तत्रादौ संग्रहणस्य मिथुनीभावस्वरूपज्ञापकमाह- तिष्ठते यः सोऽपि संग्रहणे प्रवृत्तो ग्राह्यः। एतच्चाशय- पुमानिति । केशाकेशि परस्परकेशग्रथननीव्याद्याकर्षणं, मानदोपपुरुषविषयम् । इतरस्य तु न दोषः । यथाह अदेशकाले निर्जननिशीथादौ संभाषा सहावस्थानं च मनु:--'यस्त्वनाक्षारितः पूर्वमभिभाषेत कारणात् । न यथा स्यात्तथा परस्त्रिया संग्रहणे मिथुनीभावे पुरुषो दोषं प्राप्नुयास्किचिन्न हि तस्य व्यतिक्रमः ॥ इति । य: ग्राह्यः, तन्मैथुनकर्तृत्वेन निश्चयः । सद्य एव कामा परस्त्रिया स्पृष्टः क्षमतेऽसावपि ग्राह्य इति तेनैवोक्तम् । जातैर्नखक्षतादिभिश्चिकैश्च ग्राह्यः । द्वयोः स्त्रीपुंसयोस्तथा 'स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तथा । परस्परस्या- प्रतिपत्तौ परस्परमैथुनभावयोरित्येवं संप्रतिपत्तौ च नुमते सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥' इति । यश्च मयेयं ग्राह्यः। नीवी परिधानग्रन्थिः, स्तनप्रावरणं बन्धनांशुकं, विदग्धाऽसकृद्रमितेति श्लाघया भुजङ्गजनसमक्षं ख्यापय- सक्थिनिरूढाः केशाश्च, एषामवमर्शनं यथा स्यात् । त्यसावपि ग्राह्य इति तेनैवोक्तम्- 'दपीद्वा यदि वा चकारेण गन्धमाल्यप्रेषणादिसमुच्चयः। एवकारेणाऽन्यथा- मोहाच्छ्लाघया वा स्वयं वदेत् । पूर्व मयेयं भुक्तेति तच्च सिदिशकया उक्तस्थलेषु व्यवच्छेदः । +वीमि. संग्रहणं स्मृतम् ॥' इति । (५) द्वयोरित्यनेनान्यतरेण प्रतिपनेऽपि व्यभिचारे (३) संग्रहणे ग्राह्य इत्यनुवर्तते । यः परस्त्रीणां न निश्रयः। व्यम. १०८ नीव्यादिस्पर्श करोति, यत्र देशे च काले च परस्त्रिया नीवीस्तनप्रावरणसक्थिकेशावमर्शनम् । सह भाषमाणः शिष्टैन गर्यते ततोऽन्यो देशः कालश्चा- अदेशकालसंभाषं सहावस्थानमेव च ॥ देशकालम् । तत्र यः परस्त्रीसंभाषणं कुरुते, यश्चैकत्र * मिता. * पमा., विता. मितावत् । + उत्तरश्लोक संमील्येदं व्याख्यानं कृतम् । विर., व्यग्र. बीमिवद्भावः। x वीमि.व्याख्यानं पूर्वश्लोके द्रष्टव्यम् । (१) यास्मृ. २।२८४; अपु. २५८०६९-७० सक्थि (नाभि) मर्श (मर्द); विश्व. २१२८९ सक्थि (नाभि) भाष (भाषां); मिता. सहावस्थान (सहकासन); अप. सहाव ( सहक); व्यक. १२४ सक्थि... नम् (मूरुकेशाय- व्य. कां. २३५ * विर., पमा., रत्न., व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । दर्शनम् ); विर. ३८१-२ सविथ (मूरु ) मर्श (दर्श ); पमा. ४६३ भाषं सहाव (भाषा सहक); रत्न. १३२ अप- वत् ; नृप्र. २०६ पमावत् ; वीमि. अपवत् ; व्यप्र. ३९८ अपवत ; व्यउ. १३५ अपनत् । विता. ७९९ मविथ (जया ) शेष अपवत ; राकी. ४८४ अपवत् ; समु. १५३ पमावत् .

·१८७२ व्यवहारकाण्डम् अप. शयन आसने वा परस्त्रिया सहावतिष्ठते, स पुमान् ! संजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः । संग्रहणे ग्राह्यः । नीवी परिधानग्रन्थिः । कुचयोरावरणं प्राविलोम्ये वधः पुंसो नार्याः कर्णादिकर्तनम् ।। स्तनप्रावरणम् । सक्थि जघनम् । (१) अनुमानकौशलात् प्रत्यक्षोपलम्भनाद्वा सष्टी- स्त्री निषेधे शतं दद्यात् द्विशतं तु दमं पुमान् ।। कृते संग्रहणे--- 'सजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु . प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा * ।। मध्यमः । प्रातिलोम्ये वधः पुंसां स्त्रीणां नासादि- (१) प्रतिषिद्धयोर्द्वयोः स्त्रीपुंसयोः पुन: संलापादिकरणे कृन्तनम् ॥' आनुलोम्यादिविशेषे स्मृत्यन्तरानुसाराद् दण्डमाह--स्त्रीति । प्रतिपिध्यत इति प्रतिषेधः पतिपित्रा- धनदण्डवधदण्डयोर्यथाई व्यवस्था कल्पनीया । उदा- दिभियन सह् संभाषणादिकं निषिद्धं तत्र प्रवर्तमाना हरणार्थ चैतदाचायणोक्तमित्यवसेयम् । ऋच्वन्त्रत् । स्त्री शतपणं दण्डं दद्यात् । पुरुषः पुनरेवं निषिद्धे विश्व.रा२८८ प्रवर्तमानो द्विशतं दद्यात् । द्वयोस्तु स्त्रीयसयोः प्रतिपिद्धे (२) तदिदानी संग्रहणे दण्डमाह ---सजातावुत्तम प्रवर्तमानयोः संग्रहणे संभोगे वर्णानुसारेण यो दण्डो: इति । चतुर्णामपि वर्णानां बलात्कारेण सजातीयगुप्तपर- वश्यते स एव विज्ञेयः । एतच्च चारणादिभार्या दाराभिगमन साशीतिपणसहस्रं दण्डनीयः । यदा त्यानु- व्यतिरकण । नैष चारणदारेषु विधिर्मात्मोपजीविषु । लोम्येन हीनवर्णी स्त्रियमगुप्तामभिगच्छति तदा मध्यम- मजयन्ति हि ते नारी निगूढाश्चारयन्ति च ॥' साहसं दण्डनीयः । यदा पुनः सवर्णामगुप्तामानुलोभ्येन इति मनुस्मरणात् । xभिता. गुप्तां वा व्रजति तदा मानवे विशेष उक्त:--'सहस्रं ब्राह्मणो (२) उभावपि निवारितौ चेत् परस्परमालपतस्तदा : द ड्योऽगुप्तां विप्रां बलाद्रजन्। शतानि पञ्च दण्ड्यः द्वौ प्रत्येक प्रथमसाहसं दण्ड्यावित्यथः । + विचि.१७३ स्यादिच्छन्त्या सह संगतः ॥' तथा---'सहस्रं ब्राह्मणो (३) अत्र मानवं वचनमभ्यासविषयं धनिकविषयं । दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् । शूद्रायां क्षत्रियविशो: वा। याज्ञवल्कीयं त्वनभ्यासनिर्धनविषयमिति प्रतिभाति । सहस्रं तु भवेद्दमः ।। इति । एतच्च गुरुसखिभार्यादि- +दवि. १५७ व्यतिरकेण द्रष्टव्यम् । 'भाता मातृवसा श्वश्रौतुलानी (४) स्त्रीपुरुषो द्वावपि चेत्प्रतिषिद्धौ परस्परमाला- वितृष्वसा। पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ।। पादिकं कुरुतः तदा संग्रहणे यथा उत्तमसाहसो दण्ड- दुहिताचार्यभायां च सगोत्रा शरणागता । राज्ञी प्रव्रजिता स्तथा तयोर्दण्ड इत्यर्थः। तुशब्देन द्वितीयस्य निषेधो धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥ आसामन्यतमा गच्छन् व्यवच्छिद्यते । +वीमि. (१) यास्मृ. २०२८६ अपु. २५८।६८.९ (खना ) पुंसो (पुंसां) दि (णांव ); विश्व. २०२८८ * विश्व. व्याख्यानं पूर्वश्लोके द्रष्टव्यम् । पुंसो ... र्तनम् (पुंसां स्त्रीणां नासादिकृन्तनम् ); मिता. अप.; व्यक. १२५-६ सजा (खना) पुंसो (पुंसां ); x अप., विर., रत्न., व्यप्र., व्यम., विता. मितावत् । स्मृच. ३२१; विर. ३९० प्राति (प्रति); पमा. ४६४, + शेषं मितावत्। रत्न. १३०; विचि. १८३ सजा (खजा); व्यनि. ४०० (१) यास्मृ. २।२८५; अपु. २५८१७०-७१; विश्व. पुंसो (पुंसां ) नार्याः कर्णादि (स्त्रीणां नासादि); स्मृचि. २२९० निषेधे ... दमं (निषिद्धा शतं दण्ड्या कुर्वती द्विशतं) २६ विचिवत् ; दवि. १६६ उत्त., कामधेनाववकर्तनमिति पति (अनि); मिता.; अप.; व्यक. १२५ दद्यात् । पठितम् : १६७ विचिवत्, पू.; नृप्र. २०७ सजातायु ( दण्ड्या); विर. ३८६ व्यकवत् ; रन. १३. व्यक्वत् ; ( अज्ञानादु ) म्ये वधः (म्येऽधमः); सवि. ४६९ सजाता विचि. १७३ व्यकवत् ; व्यनि. ३९९; दवि. १५७ व्यक (समाल्यामु); वीमि. ; व्यप्र. ३९९; व्यउ. १३६ विचि- यत् ; वीमि. प्रतिषेधे (निषिद्धयोः); व्यप्र. ४०१, व्यम. वत् ; न्यम. १०६; विता. ८०१ सजा (खजा) म्ये तु १०६ व्यकवत् ; विता. ८०१ व्यकवत; सेतु. २६५ व्यक ( म्येऽथ ); राकौ. ४८४ विधिवत् । सेतु. २६७-८; विम्य. वन ; समु. १५४ व्यकवत् . ६५ विचिवत् . ..

·खीसंग्रहणम् १८७३ अप.. - मुरुतल्यग उच्यते। शिभस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दण्डो त्येवंरूपे संग्रहणे पुंसो वधः । स्त्रियास्तु कर्णकरनासौष्ठ- विधीयते ॥ इति नारदस्मरणात् । प्राविलोम्ये उत्कृष्ट- च्छेदनं कार्यम् । गुप्तायां स्त्रियामेतत् । वर्णस्त्रीगमने क्षत्रियादेः पुरुषस्य वधः । एतच्च गुप्ता- (४) स्त्रीपुंसयोः परस्परानुरागजोपगमने तु दण्डमाह विषयम् । अन्यत्र तु धनदण्ड:-'उभावपि हि तावेव याज्ञवल्क्यः- सजाताविति । अत्र नार्या अपि दण्डा. ब्राह्मण्या गुप्तया सह । विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ भिधानात् अन्योन्यानुरागजोपभोगविषयमिदं वचनमिति वा कटामिना ॥ ब्राह्मणी यद्यगुप्तां तु सेवेतां वैश्य- गम्यते, गुरुदण्डाभिधानात् , संबन्धिभिः प्रसह्य परि- पार्थिवौ । वैश्यं पञ्चशतं कुर्यात्क्षत्रियं तु सहस्रिणम् ॥' पालितचरितशालिनीविषयमिति च गम्यते । मध्यमो इति मनुस्मरणात् । शूद्रस्य पुनरगुप्तामुत्कृष्टवर्णा स्त्रियं दण्ड: चत्वारिंशत्सहितपञ्चशतकार्षापणात्मकः । एवं च व्रजतो लिङ्गच्छेदनसर्वस्वापहारौ। गुप्तां तु व्रजतस्तस्य पञ्चशताधिकत्वात् अयमपि गुरुदण्डः । 'ऋणं वा यदि वधसर्वस्वापहाराविति तेनैवोक्तम्-- 'शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा दण्डः प्रायश्चित्तमथापि वा। यत्र पञ्चशतादिः वा दैजातं वर्णमावसन् । अगुप्तमङ्गसर्वस्वैर्गुप्तं सर्वेण स्यात्तत्कार्य गुरु कीर्तितम् ॥' इति स्मरणात् । तेन गुरु- हीयते ॥ इति । नार्याः पुनहींनवर्ण व्रजन्त्याः कर्णयो- त्वान्मध्यमोऽपि पूर्वोक्तगुप्ताविपय एव । कर्णादिकर्तनं रादिग्रहणानासादेश्च कर्तनम् । आनुलोम्येन वा सवर्ण तु प्रातिलोम्ये एव, तदनन्तराभिधानात् वधार्धतुल्य- वा ब्रजन्त्याः दण्डः कल्प्यः । अयं च वधाद्युपदशो राश त्वाच । एवं च सजातावानुलोम्ये च नार्याः पुंसोऽभिहि- एव तस्यैव पालनाधिकारान द्विजातिमात्रस्य । तस्य तार्धदण्डः कल्पनीय इति वधार्धतुल्यकर्णादिकर्तनाभि- 'ब्राह्मणः परीक्षार्थमपि शस्त्रं नाददीत' इति शस्त्रग्रहण- धानादेवावगन्तव्यम् । स्मृच. ३२१ निषेधात् । यदा त राज्ञो निवेदनेन कालविलम्बनेन (५) कर्णादीत्यादिशब्द: केशादिपरः । एवञ्च पुंसः कार्यातिपाताशङ्का तदा स्वयमेव जारादीन् हन्यात्- कार्योऽधिकायामिति बृहस्पतिवाक्येऽपि स्त्रीकर्णादिसहित. 'शस्त्रं द्विजातिभिर्ग्राह्य धर्मो यत्रोपरुध्यते । तथा 'नात- मेव प्रमापणं द्रष्टव्यम् । तायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन । प्रकाशं वाऽप्रकाशं (६) चतुर्णामपि वर्णानां बलात्कारेण सजातीय- वा मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥' इति शस्त्रग्रहणाभ्यनु- गुप्तपरभार्यागमने साशीतिपणसहस्रो दण्डः । यदा ज्ञानाच । तथा क्षत्रियवैश्ययोरन्योन्यस्त्र्यभिगमने यथा- त्वानुलोम्येन हीनवर्णगुप्तपरभार्यागमनं तदा मध्यम क्रमं सहस्र-पञ्चशतपणात्मकौ दण्डौ वेदितव्यौ । साहसो दण्डः । तदाह मनुः- “वैश्यश्चेत्क्षत्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्रियो (७) यत्तुक्तं रत्नाकरकृता बृहस्पतिवाक्येऽपि स्त्रीणां ब्रजेत् । यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमहंतः॥ कांदिकर्तनसहितमेव प्रमापणमिति, तत्रोत्तमस्त्रिया इति। * मिता. हीनाभिगमानुमतावभिलाषप्रकाशने वा कर्णच्छेदो न (३) सर्वेषां वर्णानां सजातौ सवर्णे यत्संग्रहणं तत्रो- त्वन्यवाऽपराधाभावादिति प्रतिभाति । *दवि.१६६-७ तमसाहसो दण्डः । आनुलोम्ये ब्राहाणादेः क्षत्रियादि- (८) एतच्चानुरागजसंग्रहणविषयम् । स्त्रिया अपि स्न्यभिगमने तु मध्यमसाहसो दण्डः । गुप्तां बलाद्गच्छत दण्डाभिधानात् । बलात्कारोपधिकृतयोस्तु स्त्रिया अना- एतत् । यदाह मनु:-'सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु राधित्वेन दण्डाभावात् । अस्मादेव प्रातिलोम्येन गमने ते व्रजन् । शद्रायां क्षत्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः ॥' पुरुषस्य वधं विधाय स्त्रियास्तदर्धतुल्यकर्णनासादिकर्तन- ते क्षत्रियावैश्ये । तथा- 'अगुप्ते वैश्यराजन्ये शूद्रां वा विधानात् सजातीयागमने पुरुषस्य यावुक्तावुत्तममध्यम- ब्राह्मणो वजन् । शतानि पञ्च दाप्यः स्यात्सहस्रं त्वन्त्यज- साहसौ दण्डौ तदर्धं स्त्रिया दण्ड इति सूचितम् । स्त्रियम् ॥' प्रातिलोम्ये हीनवर्ण: पुरुष उत्तमवर्णा स्त्री- Xव्यप्र. ३९९ विर. ३९० Xपमा. ४६४ * सवि., बीमि., व्यप्र., विता. मितावत् । x शेषं मितावत् । * शेषं मितावत् विरवच्च ।

·१८७४ व्यवहारकाण्डम् 'पितुः स्वसारं मातुश्च मातुलानी स्नुषामपि । मार्या च सगोत्रा शरणागता । राशी प्रव्रजिता धात्री मातुः सपत्नी भगिनीमाचार्यतनयां तथा ॥ साध्वी वर्णोत्तमा च या ॥ आसामन्यतमां गच्छन् गुरु- आचार्यपत्नी स्वसुतां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः । तल्ाग उच्यते । शिश्नस्योत्कर्तनाचत्र नान्यो दण्डो छित्त्वा लिङ्ग वधस्तस्य सकामायाः स्त्रिया अपि । विधीयते ॥ इति । राज्ञी राज्यस्य कर्तुर्भार्या, न क्षत्रि- (१) प्रायश्चित्तातिरेकार्थ तु भेदेनाह.---पितृष्वसा. यस्यैव । तद्गमने प्रायश्चित्तान्तरोपदेशात् । धात्री मातृ- मित्यादि । अत्र एवशब्दार्थे तुशब्दस्योत्कृष्य योजना, व्यतिरिका स्तन्यदानादिना पोषयित्री। साध्वी व्रतचारिणी। गच्छन् गुरुतल्पग एवेति । एतदुक्तं भवति-----युक्तं वर्णोत्तमा ब्राह्मणी । अत्र मातृग्रहणं दृष्टान्तार्थम् । अयं सग्निभायादिपु समत्ववचनं पितृण्वस्त्रादिषु गुरुतल्पग च लिङ्गच्छेदवधात्मको दण्डो ब्राहाणव्यतिरिक्तस्य । 'न एव, यथाभ्यर्हिते मन्त्रिणि किमयं राजसम इत्युच्यते जातु ब्राह्मणं हन्यात् सर्वपापेष्ववस्थितम् ।' इति तस्य ध्रवमयं राजैवेति । एवञ्च वदता पितृष्यस्रादिषु गुरुतल्पा- वभनिषेधात् वधस्यैव प्रायश्चित्तरूपत्वात् । अस्य च न्यूनत्वं तत्समातिरेकश्व दर्शितो भवति । अन्ये तु मुख्य विपयं गुरुतल्पप्रायश्चित्तप्रकरणे प्रपञ्चयिष्यामः । अत्र मेव गुरुतल्पं व्याचक्षते । (तदयुक्तं ?) तस्विह मातुर. स्नुपाभगिन्यो: पूर्वश्लोकेन गुरुतल्यसमीकृतयोः पुनग्रहणं नुवादानात् (अयुक्तम् )। स्मृत्यन्तरे च 'बहाहसुरापगुरु प्रायश्चित्तविकल्पार्थम् । यदा पुनरेताः स्त्रियः सकामाः तल्यग' इत्युक्त्वा 'मातापितृयोनिसंबन्धाग' इत्युक्तं, सत्य एतानेव पुरुषान् वशीकृत्योपभुञ्जते तदा तासा. 'स्नुपायां गवि च तत्समोऽवकर इत्येके' इति च । तद मपि पुरुषवध एव दण्डः प्रायश्चित्तं च । एतानि समञ्जसं स्यात् , अत: पूर्वैव व्याख्या ज्यायसी । मातु: गुर्वधिक्षेपादितनयागमनपर्यन्तानि महापातकातिदेशविष- सपत्नीति चासवर्णाभिप्रेता इतरासु तु गुरुतल्पसमत्वं याणि सद्यःपतनहेतुत्वात्पातकान्युच्यन्ते । यथाह यमः- मुख्यमेव यतः । स्पष्टमन्यत् । विश्व. ३।२२७-८ 'मातृष्वसा मातृसखी दुहिता च पितृष्वसा । मातुलानी (२) गुरुतल्पातिदेशमाह---पितुरिति । पितृष्वस्रा- स्वमा श्वश्रूर्गत्वा सद्यः पतेन्नरः ॥' इति । गौतमेन दयः प्रसिद्धास्ताः गच्छन् गुरुतल्पगस्तस्य लिङ्गं छित्त्वा पुनरन्येषामपि पातकत्वमुक्तम्-----'मातृपितृयोनिसंबन्धाग- राजा वधः कर्तव्यो दण्डार्थ प्रायश्चित्तं च तदेव । स्तेननास्तिकनिन्दितकर्माभ्यासिपतितात्याग्यपतितत्यागिनः चशब्दाद्राज्ञीप्रव्रजितादीनां ग्रहणम् । यथाह नारदः पतिताः। पातकसंयोजकाश्चेति । तेषां च महा- 'माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा । पितृव्य- पातकोपपातकमध्यपाठान्महापातकान्न्यूनत्वमुपपातकाच्च सखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ॥ दुहिताचार्य- गुरुत्वमवगम्यते । तदुक्तम्----'महापातकतुल्यानि पापा- (१) यास्मृ. ३।२३२; विश्व. ३।२२७ पूर्वार्धे (पितृ- न्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि तन्न्यूनमुप- वसा मातुलानी स्नुषां मातृष्वसामपि); मिता.; अप.; स्मृच. पातकम् ॥' इति । तथा चाङ्गिराः- 'पातकेषु सहखं ३२२; विर. ३९२ पू.; रत्न. १३१; विचि. १८४ पू.; स्यान्महस्तु द्विगुणं तथा । उपपापे तुरीयं स्याबरकं व्यनि. ४०० उत्त.; दवि. १७९; वीमि.; व्यम. १०७; वर्षमंख्यया ॥' इति । *मिता. विता. ८०३; सेतु. २७० पू. समु. १५५. अन्त्याभिगमने त्वङ्कयः कुबन्धेन प्रवासयेत् । (२) यास्मृ. ३।२३३; विश्व. ३१२२८ याः स्त्रिया शूद्रस्तथान्त्य एव स्यादन्त्यस्यार्यागमे वधः॥ अपि ( याश्च योषितः ); मिता. छित्त्वा लिङ्गं (लिङ्गं छित्त्वा ); अप. गच्छंस्तु (गच्छंश्च) छित्त्वा लिङ्ग (लिङ्ग छित्त्वा) अपि (तथा); * अप., स्मृच., विर., विचि., वीमि., व्यम., विता. व्यक. १२७ अपि (तथा) उत्त.; स्मृच.३२२ व्यकवत् ; विर. मितावत् । ३९२ व्यकवत् : ३९९ व्यकवत् , उत्त. रत्न.१३१ व्यकबर; (१) यास्मृ. २१२९४, अपु. २५८।७३ (कुबन्धेना- विचि. १८४ व्यकवत् ; व्यनि. ४०० स्त्रिया अपि (स्त्रिय कम गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे ) एतावदेवः विश्व. २०२९७ कु स्तथा ); दवि. १७९ व्यकवत् ; वीमि.; व्यम. १०७; (क) थान्त्य ( थाङ्क्य ); मिता.; अप. २०२९३ त्वयः विता. ८०३; सेतु. २७० व्यकवत् ; समु. १५५ व्यकवत् . . (वाक्य ) शेष विश्ववत् ; विर. ३९४ बक्यः (वर) ·स्त्रीसंग्रहणम् १८७५ नया कार्य: । -- (१) कामतस्तु त्रैवर्णिकानां-- 'अन्याभिगमने भिगमे वधोक्तेरविरोधः। अन्त्यस्यार्यागमे वधः। आयो त्यङ्कथः कबन्धेन प्रवासयेत् । शूद्रस्तथाङ्कय एव त्रैवर्णिकस्त्री, तदभिगमे, अन्त्यश्चाण्डालो वध्य इत्यर्थः । स्यादन्त्यस्यार्यागमे वधः ॥' अन्त्यशब्दोऽयं शूद्रानि- पारिजाते तु 'शूद्रस्तथान्त्य एव स्यादिति पठिवं कृष्टापशदवचनः । तामन्त्यामपशदस्त्रियं गच्छंस्त्रैवर्णिकः व्याख्यातं च अन्त्य एव स्यान पुनः शूद्रेषु प्रवेश्य कबन्धनाङ्कयित्वा स्वराष्ट्राद्वहिष्कार्यः । शूद्रस्तथाङ्य इति । अत्राविरोधो व्यक्त एव । विर. ३९४-५ एव स्यात् न बहिष्कार्यः । प्रायश्चित्तं त्वकुर्वतः कामतो (५) शूद्रस्त्वन्त्याभिगमे तथा भगाद्याकारणाङ्कय वाऽभ्यासादेतद् द्रष्टव्यम् । ततश्च शूद्रस्याप्रवासनं दासत्व ए.व, न तु प्रवास्यः स्यात् । * वीमि. ज्ञापनार्थम् । दासीकृत्य च प्रायश्चित्तं कारयितव्यम् । कन्याहरणे कन्यादूपणे च वर्णभेदेन दण्डविधिः अन्त्यस्य त्वपशदस्य शूद्राद्यार्यस्त्र्यभिगमे वध एव । अलङ्कृतां हरन् कन्यामुत्तमं ह्यन्यथाधमम् । दिशा संग्रहणस्वरूपपरिज्ञानोपायदण्डप्रपञ्चः दण्डं दद्यात्सवर्णासु प्रातिलोम्ये वधः स्मृतः ।। विश्व. रा२९७ (५) संग्रहणप्रायत्वात् कन्याहरणमपि प्रसङ्गादाह- (२) अन्त्या चाण्डाली तद्गमने त्रैवर्णिकान्प्राय- अलङ्कृतामिति । अलङ्कृतोपक्लप्तविवाहा । स्पष्ट- श्चित्तानभिमुखान् “सहस्रं त्वन्त्यजस्त्रियम्' इति मनु मन्यत् । विश्व. २।२९१ वचनात्यणसहस्रं दण्डयित्वा कुबन्धन कुत्सितबन्धेन (२) पारदार्यप्रसङ्गात्कन्यायामपि दण्डमाह- भगाकारेणाङ्कयित्वा स्वराष्ट्रान्निर्वासयेत् । प्रायश्चित्ता- अलङ्कृतामिति । विवाहाभिमुखीभूतामलङ्कृतां सवर्णो भिमुखस्य पुनर्दण्डनमेव । शूद्रः पुनशाण्डाल्यभिगमेs- कन्यामपहरन्नुत्तमसाहसं दण्डनीयः । तदनभिमुखीं न्य एव चाण्डाल एव भवति । अन्त्यजस्य पुनश्चाण्डा- सवणी हरन् प्रथम साहसम् । उत्कृष्टवर्णजां कन्यामप- लादेरुत्कृष्टजातिस्त्र्यभिगमे वध एव । *मिता. हरत: पुनः क्षत्रियादेवध एव । दण्डविधानाचापहर्तृ- (३) अन्त्याश्चण्डालक्षत्त्रायोगवस्त्रियः । तदभिगन्तारं सकाशादाच्छिद्यान्यस्मै देयेति गम्यते । +मिता. द्विजाति प्रायश्चित्तमकुर्वाणं कबन्धेन शिरोरहितेन पुंसा (३) भारुच्यादयस्तु, राज्ञा दण्डनीय एव । किन्तु ललाटेऽङ्कयित्वा स्वराष्ट्रात्प्रवासयेत् । शूद्रस्तु प्रायश्चित्तं तस्य वरसंपत्तिरस्ति चेत् तस्मै देयेति पैशाचविवाहस्य कुर्वाणोऽप्यङ्ग्य एव । अन्त्यस्य चण्डालादेहत्तमवर्णा सद्भावादित्याहुः। धारेश्वरादयस्तु, वरसंपत्तिप्रतिपादनं गच्छतो वध एव । ह्यर्थदण्डान्तरम् । सवर्णा चेत्तस्मै देयेत्याहुः। सवि. ४७१ (४) अङ्ककवन्धः अशिरस्कपुरुषाकारपुरुषाङ्कः (४) अलङ्कृतामिति विवाहार्थमलङ्कृतां कन्यां तेनाङ्कयित्वा त्रैवर्णिकं निर्वासयेत् । तथा शुद्रोऽङ्क्य सवर्णामु मध्ये सवणामिति यावत् संभोगार्थमकामां एव स्यात् , एवकारेण प्रवासनमात्रनिषेधः। तेनान्त्या- * शेपं मितावत् । * पमा. मितावत् । दण्डविवेके विवादरत्नाकरमतं मिता- + अप., विर., पमा., विचि., दवि., सवि., व्यप्र., क्षरामतं च अनूदितम् । विता. मितावत् । शेषं विश्ववत् ; पमा. ४७१ थान्त्य ( थाब्य ) मूलपाठोऽपि (१) यास्मृ. २।२८७; विश्व. २।२९१ खन्य (वन्य) धृतः ; रत्न. १३२ कु (क); विचि. १७९ (=) त्वब्यः वर्णासु (वर्णस्तु ); मिता. (ख) हरन् (हरेत् ); अप.पन्य कुबन्धेन ( त्वङ्कबन्धेनैव ) थान्त्य ( थाङ्क्य ); व्यनि. ४०१ (वन्य ) वर्णासु (वर्णा तु); व्यक. १२७; विर. ४०४; स्वळ्यः (अङ्कित्वा ); दवि. १७६ त्वङ्क्यः (त्वकं) शेपं पमा. ४६९; विचि. १७७, स्मृचि. २७ दण्डं दद्यात् विश्ववत् , कामधेनौ कल्पतरौ चायति पठितम् । सवि. ४७३ (दण्डः स्यात् ); दवि. १८५ स्मृतः (तथा ); सवि. ४७१ बन्धेन (दण्डेन) र्यागमे (भिगमे ); वीमि.; व्यप्र. ४०४ उत्तम (युत्तमं ); बीमि.; व्यप्र. ४०२ अन्य (त्वन्य ) खडक्यः (त्वक्य); म्यउ. १३८ वक्यः कु (वाक्य व्यउ. १३७ हरन् ( हरेत् ) अन्य (लन्य); विता. ८१६ क ) मनुः : ब्यम. १०७ पमावत् ; विता. ८११; समु. हरन् (हरेत् ); सेतु. २७६; समु. १५६ व्यप्रवद; विन्य. १५५; विव्य. ५५. अप.

·१८७६ व्यवहारकाण्डम् -- । स्पष्ट- विश्व.२।२९२ त्वकामास्वधमः . हरंन्नुसमसाहस, अन्यथा विवाहार्थमलङ्कृतत्वाभावे कन्यां दूषयति 'विदग्धा वा तत्रापि विशेषस्तेनैवोक्तः । सवर्णामकामां कन्यां हरनधमं प्रथमसाहसं दण्डं दद्यात्। 'कन्यैव कन्यां या कुर्यात्तस्यास्तु द्विशतो दमः । या प्रातिलोम्येऽपकृष्टेनोत्कृष्टवर्णकन्याहरणे भर्तुर्वधः स्मृतः । तु कन्यां प्रकुर्यात्स्त्री सा सद्यो मौण्ड्यमर्हति ॥ अङ्गु- वीमि. ल्योरेव वा छेदं खरणोद्वहनं तथा ॥' इति । कन्या सकामास्वनुलोमासु न दोषस्त्वन्यथा दमः । कुर्यादिति कन्यां योनिक्षतवतीं कुर्यादित्यर्थः । यदा दूषणे तु करच्छेद उत्तमायां वधस्तथा ॥ पुनरुत्कृष्टजातीयां कन्यामविशेषात्सकामामकामां वाभि- (१) कन्यास्वेव--- 'सकामास्वनुलोमासु न दोष- गच्छति तदा हीनस्य क्षत्रियादेवध एव । 'उत्तमा रुत्वन्यथाधमः ॥' इच्छन्तीषु कन्यासु सवर्णास्वनुलोमासु सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ।' इति मनुस्मरणात् । वा प्रदूष्यापहृतासु न दोषः, गान्धर्वविवाहविषयत्वात् । यदा सवर्णा सकामामभिगच्छति तदा गोमिथुनं शुल्कं. यस्त्वनलङ्क्तापहरणे अधमो दण्डः, सोऽन्यथा निष्का- तत्पित्रे दद्यात् यदीच्छति । पितरि तु शुल्कमनिच्छति माखित्यर्थः । दूषणे तु कन्याभिगमने करच्छेदः, अनि- दण्डरूपेण तदेव राज्ञे दद्यात् । सवर्णामकामां तु गच्छतो छायामेव । अन्यथा त्वगुलिविच्छेदः स्मृत्यन्तरानु वध एव । यथाह मनु:- 'शुल्कं दद्यात्सेवमानः सारात् । प्रातिलोम्येन तु कन्यादूषणे वध एव । तथा. समामिच्छेत्पिता यदि । योऽकामां दूषयेत्कन्यां स शब्दः स्मृत्यन्तरोक्तशूलारोहणादिप्रकारार्थ: सद्यो वधमर्हति । सकामां दूपयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नु- मन्यत्। यान्नरः ॥' इति । **मिता. (२) आनुलोम्यापहरणे दण्डमाह--सकामास्विति । (३) उत्तमवर्णेन हीनवर्णामु सकामामु कन्यास्वप-- यदि सानुरागां हीनवर्णा कन्यामपहरति तदा दोषा- हृतामु नास्त्यपहर्तुर्दोपः। अन्यथा भावान्न दण्डः। अन्यथा त्वनिच्छन्तीमपहरतः प्रथम प्रथमसाहसः । एतचापहारमात्रे दण्डविधानम् । कन्या साहसो दण्डः । कन्यादूपणे दण्डमाह- दूपणे विति। दूषयतोऽधुना दण्डमाह--- दूषयतोऽधुना दण्डमाह-~~ दूपणे इति । यस्तु कन्याया अनुलोमास्वित्यनुवर्तते । यद्यकामां कन्यां बलात्कारेण अङ्गुल्या योनिक्षतं कृत्वा दूषणं करोति, तस्य करच्छेदो नखक्षतादिना दूषयति तदा तस्य करः छेत्तव्यः। यदा दण्डः । अस्मिन्दोष उत्तमवर्णकन्याविषये दूपयितुर्वधः । पुनस्तामेवाङ्गुलिप्रक्षेपेण योनिक्षतं कुर्वन् दूषयति तदा करशब्दोऽत्राङ्गुल्यां वर्तते । मनूक्तषट्शतसहितोऽङ्गुलिच्छेदः । 'अभिषह्य तु यः (४) अन्यथा तु तस्या अकामत्वे हर्तुर्दमः । कन्यां कुर्याद्दर्पण मानवः । तस्याशु कल्यै अगुल्यौ नारद:-- 'सकामायां तु कन्यायां सवर्णे नास्त्यतिक्रमः । दण्डं चाईति षट्शतम् ॥' इति । यदा पुनः सानुरागां किन्त्वलङ्कृत्य सत्कृत्य स एवैनां समुद्हेत् ॥' अका- पूर्ववदूषयति तदापि तेनैव विशेष उक्तः- 'सकामां मायां तु हृतायां शंखः 'समां शुल्कमाभरणं द्विगुणं दूषयन् कन्यां नाङ्गुलिच्छेदमर्हति । द्विशतं तु दमं च स्त्रीधनं दत्त्वा प्रतिपद्येत ।' दाप्यः प्रसंगविनिवृत्तये ॥' इति । यदा तु कन्यैव कन्यादोषख्यापनपशुगमनहीनस्त्रीगमनादौ दण्डविधिः (१) यास्मृ. २।२८८; विश्व. २।२९२ दमः (अधमः ); शेतं स्त्रीदूषणे दद्यात् द्वे तु मिथ्याभिशंसने । मिता. अप. विश्ववत् ; व्यक. १२७; विर. ४०४; पमा. पशून् गच्छन् शतं दाप्यो हीनां स्त्री गां च ४६९. धस्तथा ( धः स्मृतः ); विचि. १७७ च्छेद उत्त (च्छेद- मध्यमम् ॥ स्तूत); व्यनि. ४०२ उत्तरार्धे (अन्यथा प्रातिलोम्येन गगने वध * पमा., विर., विचि., दवि., सवि., व्यत्र., व्यउ., इष्यते); दधि. १८५ दोपस्त्व (दोषी ह्य) दमः (ऽधमः) विता. मितावत् । शेषं विधिवत् : १८२ उत्त.; सवि. ४७२ पू.; वीमि. ; x शेष मितावत् । ज्यप्र. ४०३ पमावत् ; व्यउ. १३७; विता. ८१६; सेतु. (१) यास्मृ. २।२८९; अपु. २५८०७१ दद्यात् (दाप्यो) २७६ स्वनुलोमा (स्वानुलोम्या ) शेषं विचिवत् ; समु. १५६ गां च (गाश्च ) उत्त.; विश्व. २।२९३ दद्यात् (दाप्या) शंसने (शंसिता) हीनां स्त्री (हीनस्त्री); मिता.; भए.. अप.. -- xवीमि. बमावत.

·सीसंग्रहणम् १८७ . . * वीमि. (१) दूषयितुदण्ड उक्तः । दूष्या तु कन्या-- 'शतं (5) वरस्य तु मिथ्यादोषाभिधायित्वे 'दूषयंस्तु स्त्री दूषणे दाप्या द्वे तु मिथ्याभिशंसिता । पशून् ' मृषा शतम्' इति प्रथमाध्याये दण्ड उक्तः । यथार्थ गच्छन् शतं दाप्यो हीनस्त्रीं गां च मध्यमम् ॥' स्त्री- दोगभिधायित्वे तु वरस्य न. दोषः । पशूनिति गोव्यति- त्वेनोपगम्य दृषिता कन्या स्त्रीत्युक्ता | सा दूषणे कृते 'रिकरशून् छाग्यादिकानित्यर्थ: । हीनां स्त्री शूद्रो गो वा शतं दण्ड्या । यदि त्वदुष्टामेव दूषितेयमिति यात्, गच्छन्मध्यमं साहसं . दाप्यः । चकारेण गुप्तश्वत्रिया- ततो मिथ्याभिशंसिता द्वे शते दण्ड्यः । गोव्यतिरिक्ता- वैश्ययोगमने उत्तमसाहसं दाप्य इति पूर्वोदाहृतं. मनु- श्वादिपशुगमने शतं दण्ड्यः । हीनां त्वनुलोमां स्त्रियं गां । वाक्यसिद्धं समुच्चीयते । च गच्छतो मध्यमो दण्डः। हीनस्त्रीवचनं गवादिप्वपि दास्यादिसाधारणस्त्रीगमने दण्डनिधिः; प्रसङ्गविशेषेषु वेश्यावेतनविचारश्च स्त्रीवद् दण्डदानदृष्टान्तत्वेन । अन्यथा तु प्रागेवोक्तत्वात् पुनरुक्ततैव स्यात् । तस्मात् पश्वादिष्वपि स्त्रीष्विव अवरुद्धामु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च । गन्तर्दण्डादिकल्पनं परिग्रहविशेषाश्रयं योज्यम् । गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पश्चाशत्पणिकं दमम् ।। विश्व.२।२९३ (१) परिग्रहानुसारेणैव च--- 'अवरुद्धासु दासी (२) स्त्रीदाब्देनात्र प्रकृतत्वात्कन्याध्वमृश्यते । तस्या भुजिल्यामु तथैव च । गम्यास्वपि पुमान् दाप्यः पञ्चा- यदि कश्चिद्विद्यमानाने वापस्मारराजयक्ष्मादिदीर्घकुत्सित- शम्पगिक दमम् ॥' भुजियाः कर्मकारिण्यो दास्यः । गेगमंमृष्टमैथुनत्वादिदोपान् प्रकाश्येयमकन्येति दृषयति ताम्वपि स्वामिकर्मपरिहापणेनाफ्रम्य · गच्छतो दण्डः । असौ शतं दाप्य: । मिथ्याभिशंसने तु पुनरविद्यमान- गम्याम्वपि शद्रादीनामुपरतभर्तृकासु भ्रातृभार्यास पुष्पा- दापावि कारेण दूषणे द्वे शते दापनीयः । गोव्यतिरिक्त- अल्याद्यनुपनीतासु। पुवचनमवरुद्धादिस्त्रीणामधंदण्ड्यत्व- पशुगमने तु शतं दाग्यः । यः पुनहींनां स्त्रियमन्त्याव- ज्ञापनार्थम् । 'मायिनीमविशेषात् सकामामकामां वा गां चाभिगच्छ- (२) साधारणस्त्रीगमने दण्डमाह--अवरुद्धास्थिति। समौ मध्यमसाहसं दण्डनीयः । मिता. गच्छन्नित्यनुवर्तते । उक्तलक्षणा · वर्णस्त्रियो ‘दास्यस्ता (३) स्त्रियाः कन्याया दूपणं क्षतयोनित्वादिकेना- एय स्वामिना शुश्रूपाहानिट्युदासाथै गृह एवं स्थातव्य- कन्यात्वाभिधानम् । तत्कर्तुः पणशतं दण्डः । तदेव मित्येवं पुरुषान्तरोपभोगतो निरुद्धा अघरुद्धाः । पुरुष- चेन्मिथ्या यात्पणशतद्वयं दण्ड्यः । गोव्यतिरिक्तं पशुं नियतपरिग्रहा भुजिष्याः । यदा दास्योऽवरुद्धा भुमिष्या गच्छन् पणशतं दाप्यः । अन्त्यजां स्त्री गां च गच्छतो या भवेयुस्तदा तासु, तथा चशब्दाद्वेश्यास्वैरिणीनामपि मध्यमसाहसो दण्डः। हीनस्त्री गच्छतो ब्राह्मणव्यति- साधारणस्त्रीणां भुजिघ्याणां च ग्रहणं, तासु च सर्वयुरुष- रिक्तस्यायं दण्डः । ब्राह्मणस्य तु सहस्रं, ब्राह्मणस्य तु सहस्रं, 'सहस्रं साधारणतया गम्यास्वपि गच्छन् पञ्चाशत् पणान् दण्ड- त्वन्त्यजस्त्रियम्' इति वचनात् । नीयः । परपरिगृहीतत्वेन तासां परदारतुल्यत्वात् । एतच (४) हीनाङ्गी छिन्ननासादिकाम् । *शेष मितावत् । - विश्व. रा२९४ अप. विर.४०७ शंसने (शंसिता) पशून् (पशु) हीनां स्त्री (हीनस्त्री); (१) यास्मृ. १२९०%; अपु. २५८७२, विध. व्यक. १२८ (--) हीनां स्त्री गां च ( हीनागीं चैव ) उत्त. २१२९४; मिता.; अप.; व्यक. १२८, विर. ४०६६ विर. ४०७ दाप्यो ... च (दण्ड्यो हीनाङ्गीं चैव) उत्त.; पमा. ४६७, रत्न. १३२, स्मृचि. २७; व्यनि. ४०३ पमा. ४६९ हीनां स्त्री (हीनस्त्री); स्मृचि. २७ दयात् दवि. १८९; नृप्र. २०८-९ णिक ( णकं); मच. ८५३६३० (दाप्यो ) शेपं पमावत् ; दवि. १९१ व्यकवत् , उत्त. : २१० सवि. ४७३ अव (अप) पञ्चाशत्पणिक (पञ्चशत्यधिक); शंसने (शंसिता) पू.; वीमि.; व्यप्र. ४०३, व्यउ. वीमि.; व्यप्र. ४०१; व्यउ. १३८; ब्यम. १०७, विता. १३८; ग्यम. १०८ हीनां (दीनां ); विता. ८१९; सेतु. ८०८; बाल. २।१३४; सेतु. २७८; समु. १५५ २७९ ( ) विरवत् , उत्त.; समु. १५६. नृप्रवत.

·व्यवहारकाण्डम् -- स्पष्टमुक्तं नारदेन- 'स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी अतो वेश्याख्या काचिज्जातिरनादिर्वेश्यायामुत्कृष्टजाते. निष्कासिनी च या । गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न समानजाते. पुरुषादुत्पन्ना पुरुषसंभोगवृत्तिर्वेश्येति प्रतिलोमतः ॥ आस्वेव तु भुजिष्यासु दोषः स्यात्पर. ब्राह्मण्यादिवलोकप्रसिद्धिबलादभ्युपगमनीयम् । न दारवत् । गम्यास्वपि हि नोपेयाद्यत्ताः परपरिग्रहाः ॥' निर्मूलेयं प्रसिद्धिः । स्मर्यते हि स्कन्दपुराणे--- 'पञ्चचूडा इति । निष्कासिनी खाम्यनवरुद्धा दासी। नाम काश्चनाप्सरसस्तत्संततिवेश्याख्या पञ्चमी जातिः' ननु च स्वैरिण्यादीनां साधारणतया गम्यत्वाभिधान- इति । अतस्तासां नियतपुरुषपरिणयनविधिविधुरतया मुक्तम् । न हि जातितः शास्त्रतो वा काश्चन लोके समानोत्कृष्टजातिपुरुषाभिगमने नादृष्टदोषो नापि दण्डः। साधारण्यः स्त्रिय उपलभ्यन्ते । तथाहि । स्वैरिण्यो तासु चानवरुद्धासु गच्छतां पुरुषाणां यद्यपि न दास्यश्च तावद्वर्णस्त्रिय एव । 'स्वैरिणी या पतिं हित्वा दण्डस्तथाप्यदृष्टदोषोऽस्त्येव । 'स्वदारनियतः सदा' सवर्ण कामतः श्रयेत् । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न इति नियमात् । 'पशुवेश्याभिगमने प्राजापत्यं विधीयते' प्रतिलोमतः॥' इति मनुस्मरणात् । न च वर्णस्त्रीणां इति प्रायश्चित्तस्मरणाच्चेति निरवद्यम् । * मिता. पत्यौ जीवति मृते वा पुरुषान्तरोपभोगो घटते । 'दुः (३) अवरुद्धासु दासीषु अन्येनावरुध्य धृता या शीलः कामवृत्तो वा गुणैर्वा परिवर्जितः। परिचार्यः दास्यः तासु अनुलोमजास्वपि । विर.४०६ लिया साध्व्या सततं देववत्पतिः ॥ कामं तु क्षपयेद्देहं (४) हीनां स्त्रीमित्युक्तमपवदति अवरुद्धास्वि- पुष्पमूलफलैः शुभैः । न तु नामापि गृह्णीयात्पत्यौ प्रेते त्यादि । दासी पुरुषविशेषेण विवाह्या परिगृहीता च परस्य तु ॥' इति निषेधस्मरणात् । नापि कन्यावस्थायाः त्रिविधा, एकेन पुरुषेण स्वभोगार्थ पुरुषान्तरभोगतो साधारणत्वम् । पित्रादिपरिरक्षितायाः कन्याया एव निरुद्धा भुजिष्या वेश्या चेति । भुजिप्या च स्वमित्र- दानोपदेशात् । दात्रभावेऽपि तथाविधाया एव स्वयं- पुरुषान्तरोपभोगविषयः स्वपरिचर्याकारिणी । तासु त्रिवि- वरोपदेशात् । न च दासीभावात्स्वधर्माधिकारच्युतिः । धासु आद्यचरमकथितासु नियतपुरुषेण गम्यास्वपि परः पारतन्त्र्यं हि दास्यं न स्वधर्मपरित्यागः । नापि वेश्या पुमान् गच्छन् पञ्चाशत्पणमितं दमम् । वीमि. साधारणी वर्णानुलोमजव्यतिरेकेण गम्यजात्यन्तरासंभ प्रेसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः । बात् । तदन्तःपातित्वे च पूर्ववदेवागम्यत्वम् । प्रति बहूनां यद्यकामाऽसौ चतुर्विंशतिकः पृथक् ।। लोमजे तु तासां नितरामगम्यत्वम् । अतः पुरुषान्तरोप (१) अदत्त्वैव शुल्कं-- . प्रसह्य दास्यभिगमे भोगे तासां निन्दितकाभ्यासेन पातित्यात् पतितसंस- दण्डो दशपणः स्मृतः । बहूनां यद्यकामासौ द्विादश- गैस्य निषिद्धत्वाञ्च न सकलपुरुषोपभोगयोग्यत्वम् । पणः पृथक् ॥' अकामाभिगमने बहूनामेकस्यामेव सत्यमेवम् । किं त्वत्र स्वैरिण्याद्युपभोगे पित्रादिरक्षक- * अप., पमा., रत्न., दवि., सवि., व्यप्र., व्यउ., व्यम., राजदण्डभयादिदृष्टदोषाभावाद्गम्यत्ववाचोयुक्तिः। दण्डा विता. भितावत् । भावश्चावरुद्धासु दासीष्विति नियतपुरुषपरिग्रहोपाधितो (१) यास्म. २।२९१; अपु. २५८।७३ पू.; विश्व. दण्डविधानात्तदुपाधिरहितास्वर्थादवगम्यते । स्वैरिण्या- २।२९५ चतुर्विंशतिकः (द्विादशपणः); मिता.; अप.. दीनां पुनर्दण्डाभावो विधानाभावात् । 'कन्यां भजन्ती ब्यक. १२८ उत्त.; विर. ४०६ दास्यभिगमे (दास्या भुत्कृष्टां न किंचिदपि दापयेत् ।' इति लिङ्गनिदर्शनाचा- गमने); पमा. ४६८; विचि. १८७-८ बहना (बहुना ) वगम्यते । प्रायश्चित्तं तु स्वधर्मस्खलननिमित्तं गम्यानां शेषं विरवत् ; व्यनि. ४०३ दास्यभिगमे (वेश्यागमने); गन्तॄणां चाविशेषाद्भवत्येव । यत्पुनवेश्यानां जात्यन्तरा- दवि. १५० (3) दण्डो... ... स्मृतः (पञ्चाशत्पगिको दमः) संभवेन वर्णान्तःपातित्वमनुमानादुक्तं- 'वेश्या वर्णानु- शेषं विरवत् ; सवि. ४७३ ऽसौ (सा) तिकः (तितः ); लोमाद्यन्तःपातिन्यो मनुष्यजात्याश्रयत्वात् ब्राह्मणादिवत्' वीमि.; व्यप्र. ४०२; व्यउ. १३८, विता. ८१०, बाल. २११३४ पू. सेतु. २७८ विरवत् ; समु. १५५ बहूनां इति । तन्न । तत्र कुण्डगोलकादिभिरनेकान्तिकत्वात् । ( बहयो).

·स्त्रीसंग्रहणम् १८७९. अप. दास्यां प्रत्येकं चतुर्विशतिपणो दण्डः। विश्व. २।२९५ । मित्यूह्यम् । एवं दशपणस्थलेऽपि द्वैगुण्यं वैश्यादः (२) 'अवरुद्धासु दासीषु' इत्यनेन दासीस्वैरि- कल्पनीयमित्याभाति । वीमि. प्यादिभुजिष्याभिगमने दण्डं विदधतस्तास्वभुजिष्यासु गृहीतवेतना वेश्या नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् । दण्डो नास्तीत्यर्थादुक्तं तदपवादमाह- प्रसह्येति । अगृहीते समं दाप्यः पुमानप्येवमेव हि ॥ पुरुषसंभोगजीविकासु दासीषु स्वैरिण्यादिषु शुल्कदान यदा तु शुल्कं गृहीत्वा स्वस्थापि अर्थपति नेच्छति विरहेण प्रसह्य बलात्कारेणाभिगच्छतो दशपणो दण्डः । तदा द्विगुगं शुल्कं दद्यात् । तथा शुल्कं दत्त्वा स्वय- यदि बहव एकामनिच्छन्तीमपि बलात्कारेणाभिगच्छन्ति मनिच्छतः स्वस्थस्य पुंस: शुल्कहानिरेव । 'शुल्कं गृहीत्वा तर्हि प्रत्येकं चतुर्विंशतिपणपरिमितं दण्डं दण्डनीयाः । पण्यस्त्री नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् । अनिच्छन् दत्तशुल्कोऽपि यदा पुनस्तदिच्छया भाटिं दत्त्वा पश्चादनिच्छन्तीमपि ; शुल्कहानिमवाप्नुयात् ॥' इति तेनैवोक्तम् । तथान्योऽ- बलाबजन्ति तदा तेषामदोषः, यदि व्याध्याद्यभिभव- - पि विशेषस्तेनैव दर्शितः-'अप्रयच्छंस्तथा शुल्कमनुभय स्तस्या न स्यात् । 'व्याधिता सश्रमा व्यग्रा राज पुमान् स्त्रियम् । अक्रमेण च संगच्छन् पाददन्तनखा. कर्मपरायणा । आमन्त्रिता चेन्नागच्छेददण्ड्या वडवा दिभिः ॥ अयोनौ वाऽभिगच्छेद्यो बहुभिर्वाऽपि वासयेत् । स्मृता ॥' इति नारदवचनात् । मिता. शुल्कमष्टगुणं दाप्यो विनयं तावदेव तु ॥ वेश्याप्रधाना (३) परदासी हठादभिगच्छतो दशपणो दण्डः । यास्तत्र कामुकास्तद्गृहोपिताः । तत्समुत्थेषु कार्येषु अनिच्छन्ती बहूनामभिगच्छतां प्रत्येकं चतुर्विंशतिपण: । निर्णयं संशये विदुः॥ इति । मिता. अयोनिपुरुषप्रव्रजितान्यतमगमने दण्डविधिः (४) एवं च सकामाया वेश्याया एकेन बहुभिवा अयोनौ गच्छतो योषां पुरुषं वाऽपि मेहतः । ऽभिगमे दण्डाभावः। अवरुद्धाभुजिष्ययोरपि नियत चतुर्विंशतिको दण्डस्तथा प्रव्रजितागमे ॥. पुरुषस्याभिगमे दण्डाभावः, गम्यास्वित्यभिधानादिति (१) अविशेषेणैव तु--'अयोनौ गच्छतो योषां मिताक्षरास्वरसः । मिश्रास्तु- 'वेश्यागामी द्विजो दण्ड्यो पुरुष चाभिमेहतः । द्विादशपणो दण्डस्तथा प्रव्रजिता- वेश्याशुल्कं पणं स्मृतम् ।' इति नारदेन शुल्कतुल्यदण्डो गमे ॥' आस्यपादादौ पुरुषस्य शिश्नप्रक्षेपणं पुरुष- मध्यमसाहसरूपो ब्राह्मणस्योक्त इति न क्वापि दण्डाभाव : मेहनम् । व्यभिचारिणीत्वाद् ज्ञातिभिस्त्यक्ता स्त्री इत्याहुः । तेषां चायमाशयः- 'बहुभिर्भुक्तपूर्वा या तां प्रव्रजिता । स्पष्टमन्यत् । विश्व. २।२९६ गच्छेयुनराधमाः । तस्यां वेश्यावदिच्छन्ति दण्डनं न तु दारवत् ॥' इति व्यासेन नराधमत्वेनोरन्यासात् (१) यास्मृ. २१२९२, मिता.; अप, अयं शोको नोप- लभ्यते; बिता. ८११ दाप्यः (दाप्या). सामान्यत एव भुक्तपूर्वागमने दण्ड उक्तः । 'स्वदार- निरतश्चैवेति ग्रन्थकृता प्रथमाध्याये स्वदारव्यतिरिक्त (२) यास्मृ. २।२९३; विश्व. २०२९६ वाऽपि (चाभि) गमनमर्थतः प्रतिपिद्धमिति गम्यास्वित्यनेन नान्यापेक्षा- चतुर्विंशतिको (द्विादशपणो); मिता.; अप. २०२९२ त्पदण्डप्रयोजकगमनयोग्यास्वित्येव विवक्षणीयं, न च वाऽपि (लाषि); व्यक. १२८ चतुर्विशतिको ( चत्वारिंशत्पणो); निषिद्धेऽपि वेश्यागमने मानाभावाद्दण्डाभावः । 'अग- विर. ४०६-७ योषां (रागाव ) चतुर्विशतिको (चत्यारि- म्यागामिनः शास्तिदण्डो राज्ञः प्रकीर्तितः। प्रायश्चित्त शत्पणी); पमा. ४७१ (--) प्रजितागमे (प्रबजितासु च); विचि. १८८ तो योषां (तसेषां) शेतं व्यकवत् ; व्यनि. विधानं तु पापराशेविंशोधनम् ॥' इति प्रायश्चित्तदण्ड ४०३; दवि. १७९ व्यकवत् , उत्त. : उको नारदेन, ग्रन्थकृता तु दशपणादिरिति विरोध इसि बीमि.; व्यग्र. ४०४ वाऽपि ( वाऽभि ); व्यउ. १३९ बाच्य, प्रकृतदण्डस्य शूद्रपरत्वात् । एवं च पञ्चाशत्पणो व्यप्रवत् ; व्यम. १०८ पुरु वाऽपि (पुरीपं वाऽभि); यत्र शूद्रस्योक्तो ग्रन्थकृता तत्र ब्राह्मणस्य पञ्चशतपरि विता. ८११ व्यप्रवत् सेतु. ३२५ व्यकवत् ; समु. १५६ मितो दण्डः, क्षत्रियस्य प्रथमसाहसो, वैश्यस्य तदर्थ- ' व्यप्रवत् . व्य. कां. २३६ .. १९२ व्यकवत् : -- ·૧૮૮૦ व्यवहारकाण्डम् अप. विर. ३८ विर. ४०७ (२) यस्तु स्वयोषां मुखादावभिगच्छति पुरुषं मेहत इत्यतिरागेण पुरुषमेवामिगच्छत इत्यर्थः । वाभिमुखो मेहति तथा प्रप्रजितां वा गच्छत्यसौ चतु. दवि. १९२-३ विंशतिपणान् दण्डनीयः । मिता. (७) अपिकारेण गन्तव्यात्वे पूर्वदण्डाधिक्यं समु. (३) य: पुनरयोनौ मुखादी योषां योषितं गच्छति, चिनोति । वीमि. यश्च पुरुषमधि पुरुषस्योपरि मेहं मूत्रपुरीपं चोत्सृजति, नारदः यश्च प्रत्रजितां श्रमणिकादिकामुपैति, तस्य चतुर्विशतिपणो संग्रहणलक्षणानि दण्दः । चत्वारिंशत्पणो दण्ड इति वा पाटे चत्वा धरस्त्रिया सहाकालेऽदेशे वा पुरुषस्य तु । रिंशत्पणरूपः। स्थानसंभाषणामोदात्रयः संग्रहणक्रमाः ।। (४) यद्यकामाऽसौ बहुभिगम्यते तदा पृथक् पृथक (१) अकाले राच्यादौ, अदेशे निर्जनादी, स्थान- चतुर्विंशतिपणो दण्डः । अयोनौ पुरुषं मेहत: अति- मेकत्र स्थितिः, आमोदः परिहासः । रागण पुरुषमभिगच्छतः । प्रव्रजिता शाक्यादिस्त्री (२) संग्रहणमिति, सम्यग्गृह्यते तदनुरकता प्रमी- तस्या गमे अभिगमे । यते आशयो येन तत्संग्रहणम् । अनन्यथासिद्धपरस्त्री- (५) अयोनी स्त्रिया एव मुखादौ गच्छत: मेढ़- संलापादि तेन कर्मणा वचसा च परस्परमनुरक्तावनु- प्रयोग कुर्वतः । पुरुषं मेहतः अतिरागेण पुरुषमभि- मीयते । अनन्यथासिद्धत्वबलादेवाज्ञवया ऋजुतया गच्छतः । प्रजिता तापसी। विचि. १८८ कार्योत्कण्ठ्यादिना अन्यथाभिसंधिना वा कृतः सला. पादिर्न संग्रहणम् । एतत्परमेव मनुवचनमपि- (६) तत्राऽयोनिपदं मानुषीयोनिव्यतिरेकपरं, तस्य द्वौ भेदी, स्त्रीपुंसयोरवयवान्तरं गवादियोनिश्च । तयो- 'भिक्षुका बन्दिनश्चैव दीक्षिताः कारवस्तथा। संभाषणं गृहे स्त्रीभिः कुर्युरप्रतिवारिताः ॥' इति । विचि. १७० रङ्गान्तराभिगमे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः- 'अयोनी (३) परभार्यया सहाकाले राज्यादौ अदेशे दिवाप्य- गच्छतो योषां पुरुषं वापि मेहतः। चत्वारिंशत्पणो दण्ड- पवरकादौ मिथः परस्परतो रहसि वा, स्तथा प्रव्रजितागमे ॥' मिताक्षरायां चतुर्विंशतिको दण्ड महाजनमध्ये प्रकाशमदोष इत्युक्तं भवति, पुरुषस्य इति पठितम् । अयोनी योपामिति- अयोनौ मुखे, द्रविडोत्कलादौ दृष्टत्वात् कामागमेषु श्रुतत्वाच । तत्र सहस्थानसंभाषणामोदा इति क्रीडारतिविसम्भास्त्रय एवं संग्रहणारम्भाः संग्रहणान्येव । हीदमौपरिष्टकमित्याख्यायते जघन्यस्य कर्मणः उपरिष्टात् नाभा. १३१६२ (पृ. १३७-८) प्रवर्त्यमानत्वात् । आह च वात्स्यायनः तस्या वदने नेदीनां संगमे तीर्थेष्वारामेषु वनेषु च । यजघनकर्म तदौपरिष्टकमिति । इह याः स्वोपरिष्टक. स्त्रीपुंसौ यत्समेयातां तच्च संग्रहणं स्मृतम् ।। मिच्छन्ति, न ताभि: सह युज्यन्ते इत्यादिवचनाद्वेश्या- दास्यादौ फलतः तस्यावगमात्, 'धर्मपल्यां सुव्रतायां नदीसंगमादिषु व्याजेन रहः स्त्रीपुंसौ संगच्छेयातां, मुख मैथुनकारिणः। पत्नी विधातुर्भवति.. ॥ (१) नासं. १३१६२ पुरुषस्य तु (भवतो मिथः); नास्प. इति कर्मविपाकसमुच्चयवचनसंवादाच धर्मपत्नीमात्रे १५५६२ नासंवत्, स्मृच. ८ विर. ३८० ऽदेशे व निषेधः पर्यवस्यति, एवञ्च तत्रैवायं दण्डः । तस्य निषे- ( अदेशे); विचि. १७० विरवत् ; सेतु. २६१ देशे व धेन सममेकविषयत्वात् । स्वयोषां यो मुखादावभिगच्छ- पु ( अदेशे पू); समु. १५३ दात्रयः (दाः खियाः). (२) नासं. १३१६३ उत्तरार्धे (स्त्री पुमांश्च समेयातां प्राय तीति विज्ञानेश्वरीयव्याख्यानदर्शनाच्चेति केचित् । तन्न- संग्रहणं भवेत् ); नास्मृ. १५/६३ समे (त्समी); व्यक 'अयोनौ गच्छतो योषामिति सामान्यश्रुतौ बाधका- १२४ तच्च (तत्तु); विर. ३८०; विचि. १७० तीर्थया भावात् । निषेधस्यापि तथाविधक्रियामात्रविषयत्वात् । (तीर्थे आ) त्समे (समी ); व्यनि. ३९९ चा (ऽप्या) सेतु. दण्डभेदप्रकरणोपदर्शितविष्णुपुराणसंवादात् । पुरुषं वापि २६१-२ विचिव ; समु. १५३ वा (ऽप्या). उभयत्र ·स्त्रीसंग्रहणम् १८८१ विचि. चत् संग्रहणं ग्राह्यम् । नाभा. १३१६३ (पृ. १३८) णम् । नाभा. १३१६७ (पृ. १३८) दूतीप्रस्थापनैर्वाऽपि लेखसंप्रेषणैरपि । देर्पाद्वा यदि वा मोहाच्छ्याधया वा स्वयं वदेत् । अन्यैश्च विविधैर्दोषैर्ग्राह्यं संग्रहणं बुधैः ।। पूर्व मयेयं भुक्तेति तच्च संग्रहणं स्मृतम् ।। दूतीपस्थापनमपि भावदोषलिङ्गम् । एवं लेखा दन्मिोहाद् वेदृशोऽहमिति श्लाघमानो वा स्वयमे- संप्रेषणमपि । परभार्यायां परपुरुषस्य वा परस्परतः कः वाकस्माद् ब्रूयात् मयेयं भुक्तपूर्वेति अन्तर्गतं गृहितुम प्रसङ्गः ? दुष्टैरन्यैरपि प्रेक्षितप्रकाशनपरिहासादिभिः शक्तः, तदपि संग्रहणम् । नाभा. १३१६८ (पृ.१३८) संग्रहणमेवासंबद्धानाम् । नाभा. १३१६४ (पृ. १३८) पाणौ यश्च निगृह्णीयाद्वेण्या वस्त्राञ्चलेऽपि वा । स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्पयेत्तथा । तिष्ठ तिष्ठेति वा ब्रूयात सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥ परस्परस्यानुमतं सर्व संग्रहणं स्मृतम् ॥ पाणिग्रहणाद्यपि संग्रहणलिङ्गं प्रीतिप्रकाशनात् । स्त्रियं परः स्पृशेत् स्तनोष्ठादी, तया वा तत्र स्पृष्टो नाभा. १३।६९ (पृ. १३८ ) मर्पयेत् । अन्योन्यानुमते प्रीयमाणावप्रीयमाणौ वा न संग्रहणदोषप्रतिप्रसवः सष्टौ, सर्वमेवंरूपं संग्रहणं भवेत् । नाथवत्या परगृहे संयुक्तस्य स्त्रिया सह । नाभा. १३१६५ (पृ. १३८) दृष्टं संग्रहणं तज्जैनांगतायाः स्वयं गृहे ।। वैस्वैराभरणैर्माल्यैः पानर्भक्ष्यैस्तथैव च । (१) नाथक्त्यास्तावत्संग्रहणं दुष्टं दण्डयताबीज संप्रेष्यमाणैर्गन्धैश्च वेद्यं संग्रहणं बुधैः ।। यदि सैव संग्रहीतुहं स्वेच्छया समागत्य संग्राहयति तदा भक्ष्यादिप्रेषणैरप्यसंबद्धानां संग्रहणम् । तदपि न दुष्टमित्यर्थः। १७५ नाभा. १३१६६ (पृ.१३८) (२) नाथवद्ग्रहणं वेश्यादिनिवृत्त्यर्थम् । गु (सायाः? उपकारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् । सया)। पुरुषस्यास्वगृहे परगृहे संयुक्तस्य परस्त्रिया सह सह खट्वासनं चैव सर्व संग्रहणं स्मृतम् ।। संग्रहण : संग्रहणं दृष्टं ज्ञातम् । स्वयमागतायां पुरुषस्य उपचारक्रिया उद्यतवस्त्रालङ्कारदानादि, केलिनम- गृहे संयुक्तायां न संग्रहणम् । नात्र पुरुषस्य दोषः । हासः, भूषणवासस्स्पर्शः, एकखट्वासनादि सर्वे संग्रह- नाभा. १३१६० (पृ. १३७) (१) नासं. १३१६४ वाऽपि लेख (श्चैव लेखा) उत्तरार्धे अदुष्टत्यक्तदारस्य क्लीबस्याक्षमकस्य च । (अन्वैरपि ब्यतीचारैः सर्व संग्रहणं स्मृतम् ); नास्मृ. १५।६४; स्वेच्छानुपेयुषो दारान्न दोपः साहसे भवेत् ॥ विर. ३८० प्रस्थापन (संप्रेषणै) उत्तरार्षे ( अन्यैर्वाऽपि न्यभिचाराचं संग्रहणं रमृतम् ); विचि. १७० प्ररथापनै (१) नासं. १३।६८ पूर्व...तञ्च ( मयेयं भुक्तपूर्वेति सध); (संप्रेषणै) उत्तरार्धे ( अन्यैर्वाऽपि व्यभीचारैराचं संग्रहणं नास्मृ. १५/६९ पूर्व ...ति (ममेयं भुक्तपूर्वेति); अप. स्तम् ). २।२८४, व्यक. १२४; विर. ३८१; विचि. १७२; (२) नासं. १३६६५ तथा (त्तया) मतं... स्मृतम् (मते व्यप्र. ३९८ मनुनारदी; समु. १५३. तच संग्रहणं भवेत.); नास्पृ. १५।६५, अप. २।२८४ (२) नासं. १३।६९ अले (न्तरे); नास्मृ. १५।६७ व्यासः; व्यक. १२४ मतं (मने) नारदः मनुश्व; स्मृच. ९ यश्च (च); अप. २।२८४; व्यक. १२४; स्मृच..९; मतं (मतेः). विर. ३८१ यश्च नि ( यश्चापि ) द्वेण्यां (वेश्यां); विचि. (३) नासं. १३६६६ पूर्वार्धे ( भक्ष्यैर्वा यदि वा भोज्यैर्वस्त्रै- १७२ विरवत् ; समु. १५३. मौल्यैस्तथैव च) वेधं (सर्व) बुधैः । भवेत् ); नास्मृ. (३) नासं. १३१६०० नास्मृ. १५/६० १५।६८. (नाप्यपत्यं ; व्यक. १२५; विर. ३८५ दृष्टं (दुष्टं); (४) नासं. १३१६७ उपकार (उपचार); नास्मृ. : विचि. १७५ विरवत् ; दषि. १५७ विरक्त , कात्यायनः १५६६, अप. २।२८४ कार (कारः) खट्वा ( शय्या) सेतु. २६६ विरवत् ; विव्य. ५४ विरवत् . व्यासः; व्यक. १२४ नारदः गनुश्व. (४) नासं. १३।६१ अदु (प्रदु) स्याक्ष (स्य क्ष) .. नाथवत्या ..

·१८८२ व्यवहारकाण्डम् विर. ३८६ (१) तेन क्लीवस्याक्षमस्य वा वच्छान् स्वच्छन्दान् दुहिताऽऽचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता । दारान् तथादुष्टश्यक्तान् स्वच्छन्दान् दारानुपगच्छतः राज्ञी प्रव्रजिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या॥ पुरुषस्य न दण्ड इत्यर्थः । स्वेच्छान् दारान् उपयुष आसामन्यतमां गत्वा गुरुतल्पग उच्यते । इत्यन्वयः । शिश्नस्योत्कर्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते। (२) परित्यक्तान लीवपतिकानक्षमपतिकान् वा पर. (१) ब्राह्मणव्यतिरिक्तगुरुतल्पगविषयमेतत् । दारान् स्वेच्छांस्तद्गृहेऽपि संगृह्यतो अभिगच्छतो वा न अप. २।२८६ दण्ड इत्यर्थः । विचि. १७५ (२) स्वजातावपि कचित् शारीरदण्डं अपराधा- (३) प्रदुष्टा एव त्यक्ताः प्रदुष्टत्यक्ताः ता दारा ! धिक्यं प्रदर्शयन्नाह नारदः--मातेति । अन्योऽस्मान्यून यस्य, दुटेत्युत्सृष्टा भार्या येन, क्लीबस्य च क्षमकस्य च इति शेषः । अधिकस्य विधानात् (यास्मृ. ३१२३३ गच्छन्ती परेणेच्छति, तस्य दारैरिच्छद्भिः संगच्छतो न इत्यत्र)। स्मृच. ३२२ साहसदोषः संग्रहणमित्यर्थः । पूर्वस्यापवादः । (३) माताऽत्र जननीव्यतिरिक्ता पितृपत्नी, गुसा- नाभा. १३।६१ (पृ. १३७) विपयमेतत् । विर. ३९२ वर्णभेदन संग्रहणे दण्डविधि: स्वजात्यतिक्रमे पुंसामुक्तमुत्तमसाहसम् । (४) माताऽत्र जननीव्यतिरिक्ता पितृपत्नी, गुरु- तल्पग उच्यते इत्यतिंदशसामर्थ्यात् । मातृग्रहणं दृष्टा- विपर्यये मध्यमस्तु प्रतिलोमे प्रमापणम् ॥ न्वार्थमिति मिताक्षराकारः। पितृव्यपदं भ्रात्रादिपरमपि स्वजातीयाया ब्राह्मण्या ब्राह्मणस्य, क्षत्रियायाः क्षत्रि- यस्येत्यादि, संग्रहणे उत्तमसाहसं सहस्रमिति । विपर्यये । नुल्यन्यायात् । एवं भगिनीसखीति दुहित्रादिसखीपर- मपि न्यायसाम्यात् । राज्ञी राज्यकर्तुर्भार्येति मिताक्षरा- ब्राह्मणस्योनया क्षत्रिययेत्यादि, मध्यमसाहसं पञ्च कारः । युक्तं चैवत् क्षत्रियागमने दण्डान्तरोपदेशात् । शतानि । प्रतिलोमे ब्राह्मण्याः क्षत्रियस्य, क्षत्रियाया वैश्यस्येत्यादि, संग्रहणे मरणमेव दण्ड इति । (१) नासं. १३३७४, नास्मृ. १५/७४ मिता नाभा. १३१७० (पृ. १३९) २१२८६, अप. २।२८६, ब्यक. १२६; स्मृच. ३२२, माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा । विर. ३९२ धात्री साध्वी (साध्वी धात्री); पमा. ४६५, पितृव्यसखिशिष्यत्री भगिनी तत्सखी स्नुषा ।। रत्न. १३२; विचि. १८४ च या (तु या); म्यनि. ४.. स्वेच्छानु ( स्वेच्छैर ) दारान्न (दान) साहसे (साहसो); सवि. १६९; व्यप्र. ३९९; व्यउ. १३४, व्यम. 100 स्मृचि. २६, दवि. १७८ च या (ऽपि या ) शेषं विरवत् । नास्मृ. १५६६१ स्याक्षमक (स्य क्षयिक ) खेच्छा (सेच्छा); विता. ८.३ सेतु. २६९; समु. १५५; विन्य. ५५. व्यक. १२५ अदु (प्रदु) नारदकात्यायनी, विर. ३८६ विष्णुः; विचि. १७५ स्याक्षमकस्य (स्याप्यक्षमस्य) विष्णुः; (२) मासं. १३७५ नाचत्र नान्यो दण्डो (नं दण्डो दवि. १५८ अदु (प्रदु) स्वेच्छा (सेच्छा) नारदकात्यायनौ सेतु. नान्यस्तत्र ); नास्मृ. १५३७५ नाचत्र (नं तस्य); मिता. २७० स्वेच्छा (सेच्छा ) विष्णुः; विव्य. ५४ साहसे (संग्रहे). २०२८६ गत्वा (गच्छन्); अप. २०२८६, ब्यक. १२६ नाचत्र (नं तत्र); स्सच. ३२२ व्यकवत: विर. ३९२% (१) नासं. १३२७० नास्मृ. १५७० (सजात्यतिशये पुंसां दण्ड उत्तमसाहसः । मध्यमस्त्वानुलोम्येन प्रातिलोम्ये पमा. ४६५ गत्वा (गच्छन्) नाचत्र (नं तस्य) प्रमापणम् ॥). १३१ मितावद, सुबो. २०२९३ नान्यो (नास्य) (२) नासं. १३१७३, नास्पृ. १५७३, मिता. मितावद; विचि. १८४; न्यनि. ४०० कर्त (कन्त); २॥२८६; अप. २०२८६, न्यक. १२६, स्मृच. ३२२; स्मृचि. २७. तत्र...पते (चान्यो दण्डः स्यात्सावर्षिक) विर. ३९२; पमा. ४६५, रत्न. १३१; विधि. १८४ शेष मिताव दवि. १७८, सवि. ४६९ मिताक्द; सा. व्यनि. ४०० स्मृचि. २६, दवि. १७८; सदि. ४६९; ४०० मितावत् ; बउ. १३४. विधी (ऽभिधी) शे मिताक्दक व्यप्र. ३९९, व्यड. १३४, ब्यम. १०७, विवा. ८.३, व्यम. १०७ मितावत् विता.८.३ मिताव सेत. २६५ सेतु. २६९, समु. १५५; विष्य. ५५ पू. समु. १५५ व्यकवद; विग्य. ५५.

·खीसंग्रहणम् १८८३ .. विर. ४०६ सगोत्रेत्यनेन प्राप्तायाः सपत्नीमात्रादेः पुनरुपादानं सकामायां तु कन्यायां सवर्णे नास्त्यतिक्रमः । शिश्नच्छेदादधिकस्य वधदण्डताडनादेः प्राप्त्यर्थम् । किन्त्वलङ्कृत्य सत्कृत्य स एवैनां समुद्वहेत् ।। नान्यो दण्डो विधीयते इति तु शिश्नच्छेदस्यावश्यकर्तव्य इच्छन्त्यां सवर्णे नास्ति दोषः । किन्तु सत्कृत्याल- त्वपरं शिश्नच्छेदं विहाय दण्डान्तरं न कार्यमिति वाक्यार्थ- कृत्य स एवोद्वहेत् । अन्यथा दण्ड्यः । पर्यवसानादिति प्रतिभाति । तथा स्त्रीणां प्रव्रज्यानपे- नाभा. १३।७२ (पृ. १३९) धात् प्रव्रजिता श्रुतिस्मृतिविहितयथावद्विधवाधर्मवती योऽकामां दूषयति प्रतिलोमे वधः स्मृतः । विरक्ततया संन्यासितुल्याचारा विवक्षिता, राज्ञीसमभि सकामायां तु गमनाद्धनदण्डः प्रकीर्तितः ।। व्याहारेण पूज्यतमत्वावगमात् । यत्तु-'चत्वारिंशत्पणो दारयादिसाधारणस्त्रीगमने दोषविचारः दण्डस्तथा प्रव्रजितागमे । इति याज्ञवल्क्येनोक्तम् । स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी च या। तत्र प्रव्रजिता शाक्यादिस्त्री विवक्षिता दास्यादिसमभि गम्याः स्युरानुलोम्येन खियो न प्रतिलोमतः + ॥ व्याहारेण हीनात्वप्रतिपत्तेरिति न दण्डविरोधः । वर्णो (१) स्वैरिणी स्वरसात् पुंश्चली । अब्राह्मणीति त्तमा ब्राह्मणीति मिताक्षराकार: । तदिदं वचनं गुप्ता- विशेषणेन क्षत्रियायेति यावत् । दासी स्वीया कर्मकरी विषयमिति रत्नाकरः । दवि. १७८-९ निष्कामिनी कुटुम्बिनिर्गता पुंश्चली। गम्याः स्युरिति ('५) मात्रादयो गुरुतल्पः तद्गमने गुरुतल्पगः । निषेधमात्रं न तु पापनिषेधः । पितृव्यत्री सखिस्त्री शिष्यस्त्री भगिनी भगिन्या अपि (२) स्वैरिणी पत्यादित्यक्ता यथेष्टाचारा । अ- सखी. भगिनींवदेव । साध्वीति वर्णोत्तमाविशेषणम् । ब्राह्मणी ब्राह्मण्या अन्या क्षत्रिया, वैश्या, दामी च । आसामन्यतमागमने शिश्नच्छेद एवं दण्डः । नान्य इति निकामिनी अनिरुद्धा । एता: स्त्रियो गम्याः तद्गमने वचनं लोभादिना धनादिदण्डनिवृत्त्यर्थम् । न दण्ड्याः । आनुलोम्येन ब्राह्मणः क्षत्रियादिस्वैरिण्यां, नाभा. १३। ७३.५ (पृ. १४०) क्षत्रियो वैश्यादिस्वैरिण्यामित्यादि । विपरीते दण्ड्यः । कन्यादूषणे वर्णभेदेन दण्डविधिः नामा. १३१७८ (पृ. १४०) कन्यायामसकामायां द्वयङ्गुलस्यावकर्तनम् । आस्वेव तु भुजिष्यासु दोषः स्यात्परदारवत् । उत्तमायां वधस्त्वेव सर्वस्वहरणं तथा ॥ गम्या अपि हि नोपेया यत्ताः परपरिग्रहाः ।। (१) द्वयङ्गुलस्य अङ्गुलिद्वयस्य, अङ्गुलीसाध्य- + मिता.व्याख्यानं याज्ञवल्क्यवचने द्रष्टव्यम् । मैथुनविषयमेतत् । येन येनाङ्गेनापराध्नुयात्तत्तदेवास्य (१) नासं. १३१७२; नास्मृ. १५६७२ सवणे (संगमे); छिन्द्यादिति सामान्यप्राप्तत्वादिति पारिजातः । अप. २।२८८ सत्कृत्य (संस्कृत्य); ब्यक. १२७; विर. ४०२; विचि. १७६; व्यनि. ४०३, दवि. १८३ अपवतः (२) कन्यायामसकामायामनिच्छन्त्यां खजात्यस्या- वीमि. २।२८६; सेतु. २७५ समु. १५६ स्मृत्वन्तरम् . (२) स्मृचि. २७. कन्याकरणे द्वथङ्गलस्य छेदनम् । उत्तमायामनिच्छन्त्या- (३) नासं. १३१७८ प्रतिलोम (प्रातिलोम्य); नास्प. मधमजात्यस्य वध एव । ताडनं वध इति केचित् , १५।७८; मिता. २३२९० (ख) सिनी (सनी); म्यक. अधमस्य सिसृक्षाभावादिति । मारणमित्यन्ये । द्वयङ्गु- १२८, अप. २।२९०; विर. ४०५ सिनी (मिनी); पमा. लच्छेदादतिरिक्तेन भवितव्यम् । सिसूक्षापि किं न संभ- ४६८, रत्न. १३२ च या ( तथा ); दवि. १८८ ना. वतीति संसर्ग एवैतदन्यदुच्यते इत्यन्ये । सर्वस्वहरणं च । २०९ मितावत् ; ब्यप्र. ४०२; पड. १३८७व्यम. १०५ नाभा. १३१७१ (पृ. १३९) विता. ८०८; सेतु. २७७ निष्कासिनी (निक्रामिपी) * दवि. विरवत् । समु. १५६ मितावत्. (१) नासं. १३१७१ स्याव (स्याप ); नास्मृ. १५६७१ (४) नासं. १३१७९ या यत्ताः पर (यास्ताम्बेदन्य। स्वहरणं (संग्रहणं); व्यक. १२७; विर. ४०२ स्वेव नास्मृ. १५१७९; मिता. २।२९० अपि (स्वपि.) या क्ताः (स्त्वेवं); दवि. १८१ विरवत् ; सेतु. २७५ विरवत्. (यावत्ताः); भप. १२९० यत्ताः पर (रावस्ताः स) विर. ४०२ ·१८८४ व्यवहारकाण्डम् : (१) मुजिष्यासु अन्येनावरुध्य भुज्यमानासु । यद्वेश्यागमने शुल्कं पञ्चशतपणरूपं तावान् वेश्या-- सपरिग्रहाः परेणावरुद्धाः। विर. ४०६ गामिनो ब्राह्मणस्य दण्डः । विचि. १८८. (२) आस्वेव स्वैरिण्यादिषु नियतपुरुषपरिग्रहासु अगम्यागमने प्रायश्चित्तं राजदण्डो वा परदारवदेव दोषः । गमने दण्डश्च । गम्या अपि अभु- अंगम्यागामिनः शास्ति दण्डो राज्ञा प्रकीर्तितः। जिष्याः विप्लुता अप्यगम्याः यदि कस्यचित् परिग्रह प्रायश्चित्तविधानं तु पापानां स्याद्विशोधनम् ।। वर्तेरन् यावत्कालं तावत् । नाभा. १३।७९ (पृ.१४०) अगम्यागामिनो यथोक्तो दण्डो राज्ञा प्रणीत: अन्त्यजपशुवेश्यागमने दण्डविधि: शास्ति । प्रायश्चित्तविधावत्र नान्यो दण्डोऽस्ति । तस्मा- पंशुयोनावतिक्रामन्विनेयः स दमं शतम् । यथोक्तो दण्डो न प्रमाद्यः। तेपामप्यनुग्रही भवत्येव । मध्यमं साहसं गोषु तदेवान्त्यावसायिषु ॥ इतरथोभयोः प्रत्यवायः स्यात् । (१) सदृशं शतं दशाधिकपणशतम् । स दमं शत- नाभा. १३१७७ (पृ. १४०) मिति लक्ष्मीधरः । तत्र स गन्ता पणशतं दमं दयादिति बृहस्पतिः स्फुट एवार्थ: । पूर्व गोगमने वध उक्तः शूद्रस्य, अयं संग्रहणप्रकाराः, तल्लक्षणानि च तु मध्यमसाहसः क्षत्रियवैश्ययोरिति पूर्वण सममविरोधः।। पारुष्यं द्विविधं प्रोक्तं साहसं च द्विलक्षणम् । विर. ४०७ / पापमूलं संग्रहणं त्रिप्रकारं निबोधत ॥ (२) पशुरजमहिष्यादिः । योनिग्रहणमन्यप्रदेश. (१) संग्रहणं परस्त्रिया सह पुरुषस्य संबन्धः । निवृत्त्यर्थम् । गत्वा दण्ड्यो दशोत्तरं शतम् । गोषु योन्या- स्मृच. ८ मतिक्रम्य मध्यमसाहसम् । तदेव मध्यमसाहसमन्तावसा (२) तत्र परदारपदेन स्वभार्याव्यतिरिक्ता स्त्री यिषु चण्डालादिषु । नाभा. १३७६ (पृ. १४०) विवक्षिता । सा द्विविधा परिणीता अपरिणीता चेति । सुवर्ण तु भवेद्दण्ड्यो गां व्रजन मनुजोत्तमः । तयोः परिणीता अनेकविधा साध्वी बन्धकीति, उत्तमा वेश्यागामी द्विजो दण्ड्यो वेश्याशुल्कसमं दमम् ॥ हीनति स्वजना अस्वजनेति, गुप्ता अगुप्ता चेति, व्यक. १२८ अपवत् ; विर. ४०५ अपवत् ; पमा. ४६८; / क्लीवादिभार्या अन्येति । रत्न. १३२, दवि. १८८ अपवत् ; नृप्र. २०९ अपि अपरिणीता त्रिविधा कन्या व्रात्या वेश्येति । एते (खपि) या यत्ताः पर (यावतस्ताः स); व्यप्र. ४०२ विभाजकोपाधयो बलछलानुरागादिप्रयोगवद्दण्डभेदाय मितावत् ; व्यउ. १३८ अपि (स्वपि ) यत्ताः पर (छत्तस्मात् । भवन्तीति परिभाषान्यायेन प्रमुखे दर्शिताः । आसाम- स); म्यम. १०७ पू.; विता. ८०८ मितावत् ; सेतु. भिमर्षणमपि द्विविधं संग्रहणमभिगमश्च । तत्र संग्रहणं २७७ यत्ताः पर (पतस्ताः स); समु. १५६ नृप्रवत् . नाम समीचीनं ग्रहणं परस्त्रिया आत्मीयताकरणम् । (१) नासं. १३१७६ पूर्वार्धे ( पशुयोन्यामतिक्रम्य विनेयः सदशं शतम् )न्त्या (न्ता); नास्मृ. १५/७६; व्यक. १२८ (१) नासं. १३१७७ कीर्तितः (चोदितः ) नं तु पापानां. विर. ४०७ स दम (सदशं); विचि. १८८; व्यनि. ४०३ स्याद् (वत्र प्रायश्चित्तं); नास्मृ. १५७७ नः शासि । न्ला (न्ता.) शेषं विरवत् ; बाल. २१२८९ विनेयः स दम (नश्चास्ति ) कीर्तितः (चोदितः); ब्यक. १२८; विर. ४०८ (विनेयः सततं ) तदेवा ( भवेद); सेतु. २७८ दमं शतम् स्ति द (तिर्द); विचि. १८९ पापानां स्थादि (पापराशवि); ( शतं दमम् ); समु. १५६ स दमं शतम् ( स्याच्छन । दवि. १८९ विरवत् ; वीमि. २।२८६ स्ति र (स्तिर्द ) दमम् ) तदेवान्त्या (तथैवान्ता ); विष्य. ५५. राशा ( राशः ) शेषं विचिवत् ; सेतु. २७९. (२) व्यकः १२८ दमम् (पणम् ); विर. ४०८ (२) अप. २०२८३; व्यक. १२४; स्मृच. ८ उत्त.; विचि. १८८ समं दमम् (पर्ण रमृतम् ); दवि. १९० विर. ३७८ द्विलक्ष (त्रिलक्ष ) त्रिप्र ( त्रिरा); पमा. ४६२ दमम् (दमः) उत्त. : १९४ पू., गत्स्यपुराणम् ; वीमि. उत्त.; रत्न. १२९ उत्त.; व्यनि. ३९८ उत्त.; दवि. श२८६ शुल्कसमं दमम् (शुल्कं पणं स्मृतम् ) उत्त.; १५४, व्यग्र. ३५७ उत्त. व्यउ. १३५ उत्त. समु. सेतु. २७९. १५३ उत्त.

·स्त्रीसंग्रहणम् १८८५ तद्विभजते बृहस्पतिः-- पारुष्यमिति । दवि. १५४ अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं दूतीसंप्रेषणं तथा । बलोपाधिकृते द्वे तु तृतीयमनुरागजम् । स्पर्शो भूषणवस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृतः ।। तत्पुनस्त्रिविधं प्रोक्तं प्रथमं मध्यमोत्तमम् ।। प्रेपणं गन्धमाल्यानां फलमद्यान्नवाससाम् । अनिच्छन्त्या यक्रियते सुप्तोन्मत्तप्रमत्तया। संभाषणं च रहसि मध्यमं संग्रहं विदुः ।। प्रलपन्त्या वा रहलि वलात्कारकृतं तु तत् ॥ कशय्यासनं क्रीडा चुम्बनालिङ्गनं तथा । छद्मना गृहमानीय दत्त्वा वा मदकारणम् । एतत्संग्रहणं प्रोक्तमुत्तमं शास्त्रवेदिभिः ।। संयोगः क्रियते यस्याः तदुपाधिकृतं विदुः ।। वर्णमदेन संग्रहणे दण्डविधिः अन्योन्यचक्षुरागेण दूतीसंप्रेषणेन वा। त्रयाणामपि चैतेपां प्रथमो मध्य उत्तमः । कृतं रूपार्थलाभन ज्ञय तदनुरागजम् ।। विनयः कल्पनीयः स्यादधिको द्रविणाधिके ।। कामणं कर्मणा वशीकरणम् । स्मृच.८ (१) त्रयाणामप्यतेषां प्रथममध्यमोत्तमसाहसकारि- णाम् । यथाक्रमं प्रथममध्यमोत्तमदण्डाः, अधिकधनस्य (१) अप. २२८३; व्यक. १२४, स्मृच. ८ पाधि तु प्रथमादिभ्योऽधिकोऽपि दण्ड इत्यर्थः । विर. ३८४ ( पधि ) [उत्तराधः शयं तदनुराग' इत्यस्य उत्तरं पतितः]; विर. ३७९. मात्त (मुत्त); पमा. ४६२, रत्न. १२९ (२) एप त्रिषु संग्रहणेषु यथाक्रम प्रथममध्यमो- स्मृवान, पू . ; व्यनि. ३०.८ गृचवत ; दवि. १५४ कृते १) व्यक. १२४; स्मृच. ८; विर. ३७९; पमा. (i); व्यग्र. ३९७ रमृचयत् ; व्यउ. १३५ प्रोक्तं (शेयं); ४६२ दृती (दूत) भूषण (भूपणं); दीक. ५५ संग्रहः समु. १५.३ पू., १५४ उत्त. ( साहसः); रत्न. १३०; विचि. १७०; व्यनि. ३९८ (२) अप. २१२८३; व्यक. १२४; स्मृच. ८ सुप्तो प्रेक्षगं (प्रेपणं ); दवि. १५५; व्यप्र. ३९७ व्यासबृहस्पती; (मत्ती) वा (च) : ३१९; विर. ३७९; पमा. ४६२ व्यउ. १३५ सेतु. २६१; समु. १५४; विव्य. ५३. पूर्वार्धे ( अनिच्छया वपकृतं मत्तोन्मत्तकृतं तथा ) प्रलपन्त्या वा (२) व्यक. १२४ च (वा); स्मृच. ८ फलमद्यान्न (प्रलये यत्त ); रत्न. १२८ कृतं तु तत् (कृतस्तथा) : १२९ (धूपमध्वन्न ) च रहलि ( रहसि च); विर. ३८०; पमा. सुप्तो (मत्ती ); व्यानि. ३९८ मुप्तो (मत्तो) वा (ऽपि ); ४६२-३ फलमद्यान्न (धूपमध्वान्न ) च रहसि (रहसि च); दवि. १५५ वा रहसि ( रहसि वा); व्यप्र. ३९६, ३९७ दीक. ५५ मद्यान्न (सद्गन्ध ); रत्न. १३० च (वा); सुप्तो (मत्ती ); व्यउ. १३० : १३५ व्यप्रवत्; विता. विचि. १७१; व्यनि. ३९८, व्यप्र. ३९८ मचान ८१३ तं तु तत् (तानि च ); समु. १५३. (धूपान्न ) व्यासवृहस्पती; व्यउ. १३५, सेतु. २६२ व्यप्र- (३) अप. २१२८३ मदकारणम् (मघकार्मणम् ); व्यक. वत्; समु. १५४ स्मृचवत् . १२४ अपवत् ; स्मृच. ८ अपवत् ; विर. ३७९ दत्त्वा... (३) व्यक. १२४; स्मृच..८ लिङ्गनं (लिङ्गने); विर. रणम् ( गत्वा वा तत्स्वसद्मनि ); पमा. ४६२ यस्याः ( यत्तु); ३८. स्मृचवत् ; पमा. ४६३, दीक. ५५, रत्न. १३० रत्न. १३० यस्याः तदु ( यत्तु तत्त); व्यनि. ३९८ वा विचि. १७१; व्यनि. ३९८, दवि. १५६; ब्यप्र. ३९८ (च); दवि. १५५ मदकारणम् (मद्यकार्मिणम् ); व्यप्र. व्यासबृहस्पती; व्यउ. १३५; विता. ७९७ 'परस्परमथाश्रयः' ३९७ दत्त्वा वा (दत्त्वास्या) यस्याः तदुपा (यत्र तत्तूप); इति वा पाठः, पू., सेतु. २६३ एकशय्यासनं ( एकत्र ज्यउ. १३५ दत्त्वा वा ( दत्त्वास्या) यस्याः तदु ( यत्तु तत्तु ); : शयनं ) लिङ्गनं (लिङ्गने); समु. १५४ स्मृचवत् ; विव्य. समु. १५३ यस्याः तदु ( यस्यां तत्त) शेषं अपवत्. ५३. (४) अप. २।२८३ वा (च); व्यक. १२४ अपवत् ; (४) अप. २।२८४; व्यक. १२४, विर. ३८४, दवि. स्मृच. ८; विर. ३७९ वा (च) थैलोभेन (वलोकेन); ५२ मध्य उत्तमः ( त्तममध्यमः ) : १५६ विचि. पमा. ४६२ चक्षु (मनु) दूती (दूत); रत्न. १२९ अप १७२; व्यप्र. ३९९; व्यउ. १३६ धिके (धिकः); व्यम. 'बत् ; व्यनि. ३९८, दवि. १५५, व्यप्र. ३९७, व्यउ. १०६ को द्रविणाधिके (कोऽपि बलाद्रहः); विता. ७९८ १३५ रूपार्थलोभेन (लोभार्थरूपेण ); समु. १५३. क्रमेण व्यासः; सेतु. २६४ (3); समु. १५४ व्यमवत् . -3 ·१८८६ व्यवहारकाण्डम् . इत्यर्थः। स्मृच. ३२१ तमसाहसा दण्डा अधिकधनस्य त्वधिकोऽपि दण्ड (१) तस्यात्रायमर्थः । समायां जारसवर्णपरभार्या- विचि. १७२ / गमनविषये 'छद्मना कामयेदि 'त्यादिवाक्योक्तो दमो सहसा कामयेद्यस्तु धनं तस्याखिलं हरेत् । नेयः पुमांसं जारभूतं प्रापणीयः । हीनायां जारतो हीन- उत्कृत्य लिङ्गवृषणी भ्रामयेद्गर्दभेन तु ॥ वर्णायां गमने तत: छद्मना गमननिमित्तकाद्दमाद- (१) ब्राह्मणेतरसवर्णाविषये तु बृहस्पतिरपराधिनो धिकोऽ| दमः पुंस: कार्यः । अधिकायां जारतोऽधिक- दण्डमाह-- सहसेति । कामयेत् परस्त्रियं ब्रजेदित्यर्थः । वर्णायां गमने सप्रमापणं प्रमापणमपि पुंसः कार्यम् । स्मृच. ३२० सर्वस्वहरणं कृत्वा प्रमापयेदित्यर्थः । अत्रापि पुंस एवा. (२) यः सहसा बलेन परस्त्रियमनिच्छन्तीमेवाभि- पराधित्वात्तस्यैव दण्डाभिधानमिति मन्तव्यम् । तेना- गच्छति, तस्य सर्वस्वं गृहीत्वा लिङ्गवृषणी छित्त्वा , त्रापि स्त्रिया नास्ति दण्डः । तथापि परपुरुषसंपर्कज- गर्दभेन पुरपरिभ्रामणं दण्डः । विर. ३८९ दोषसद्भावादसंव्यवहार्यताऽस्ति । ततश्चात्रापि ....--'अनि- छनना कामयेद्यस्तु तस्य सर्वहरो दमः । च्छन्ती तु या भुक्ता गुप्तां तां वासयेद्ग्रहे । मलिनाङ्ग- अङ्कयित्वा भगाङ्केन पुरान्निर्वासयेत्ततः ।। गीमधःशय्यां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ।। कारयेन्निष्कृति (१) छद्मना कामयत् वञ्चनया संगच्छेत् । सर्वहरः कृच्छं पराक वा समे गताम् । हीनवर्णोपभुक्ता या सर्वस्वहरणं, तद्भगाङ्ककरणानन्तरमित्यर्थः । त्याज्या वध्याऽथवा भवेत् ॥' इत्युक्तमनुसंधवम् । स्मृच. ३२० (२) यस्तु छद्मना छलेन परस्त्रियमनिच्छन्तीमेवाभि (२) यस्तु बलच्छले विहाय दूतादिप्रेपणद्वारा गच्छति, तस्य सर्वस्वमादाय भगाङ्केनाङ्कयित्वा समानजातीयां परस्त्रियं गच्छति, तस्यान्तिमः उत्तमो पुरान्निर्वासनं दण्डः। विर.३८९ दण्डः, हीनायां तु बलच्छले विहाय गच्छतो मध्यमो दमोऽन्तिमः समायां तु हीनायामर्धिकस्ततः । दण्डः । उत्कृष्टजातीयां तु दूतादिप्रेषणद्वारा बल- पुंसः कार्योऽधिकायां तु गमने संप्रमापणम् ।। च्छलाभ्यां वा गच्छतो मारणमेवेत्यर्थः । (३) एतद्दर्शनाद्वलच्छलाभ्यां सजातीयाभिगमे उत्त- (१) अप. २०२८६ सहसा कामयेद्यस्तु (सहमायः काम- माधिको दण्डो हीनजातीयाभिगमे उत्तम इति गम्यते, यते); व्यक. १२५; स्मृच. ३२०; विर. ३८८; पमा. ४६६; रत्न. १२९; दवि. १६५ लिङ्ग (लिङ्ग); सवि. हीनस्य बलेनोत्तमाभिगमे विचित्रो वध इति शेपः । ४६७, व्यप्र. ३९६, व्यउ. १३४ क्रमेण मनुः; व्यम. अपराधगौरवात् । 'पुमांस दाहयेत् पापं शयने तप्त १०५ दविवत् ; विता. ८१३ उत्तरार्धे ( उत्कृत्य लिङ्गवृषणा आयसे' इति वचनाद्वा। दर्पगमनाधिकारे मनुरिति प्रकुर्वीत परिग्रहम् । उत्कृत्य लिङ्गवृषणी भ्रामयगर्दभेन तु); कृत्वा कामधेन्वादावस्यावतारणात् । *दवि.१६६ सेतु. २६६ काम (कार); समु. १५३-४. सुगुप्तां ब्राह्मणी यान्तो दग्धव्यास्तु कटाग्निना ।। (२) अप. २०२८६ व्यक. १२५, स्मृच. ३२० स्त्रीसंग्रहणे स्त्रीणां दण्डविधिः विर. ३८९; पमा. ४७२ काम (कार); रत्न. १३०%3 गृहमागत्य या नारी प्रलोभ्य स्पर्शनादिना । विचि. १८२-३ छद्मना (सहसा ); दवि. १६५ सर्वहरी कामयेत्तत्र सा दण्ड्या नरस्यादिमः स्मृतः ।। दमः (स्युर्बहवो दमाः); व्यप्र. ३९८; व्यऊ. १३६ न्यम. १०५; सेतु. २६६-७ पमावत् ; समु. ११४. * शेपं विरवत् । (३) व्यक. १२५; स्मृच. ३२० ऽन्तिमः (नेयः ) संघ (नेयः ) समायां तु (समायां यो ); विता. ८१३-४ मोऽन्तिमः (सप्र); विर. ३८९: रत्न. १३० रगृचवान् ; विचि. १८३ (मः समः) मर्षि (मधि); सेतु. २६७, समु. १५४ कस्ततः (कः स्मृतः) मने (मन); दवि. १६५; ध्यप्र. ३९७ अन्तिमः (नेयः). मर्षि (मधि) शेपं स्मृचवत् ; व्यड. १३४ (-) ऽन्तिमः (१) विन्य. ५५. (शेयः) संप्रमापणम् (सप्रमापणे); व्यम. १०६ ऽन्तिमः (२) व्यक. १२६; स्मृच. ३२३; विर. ३९८ () विर. ३८९ ·स्त्रीसंग्रहणम् १८८७ 'छिन्ननासौष्ठकों तां परिभ्राम्याप्सु मज्जयेत् । परस्त्रियमभिलषन् यावन्तं कर्मकलापं पुमान् करोति, खादयेद्वा सारमेयैः संस्थाने बहुसंस्थिते ।। सवाऽसौ संग्रहणारम्भः । विर. ३८२ तत्र सा दण्ड्या, यः स्त्रियं प्रलोभ्य संगच्छत: पुरुषस्य दूतोपचारयुक्तश्चेदवेलास्थानसंगतः । दण्डः तेन दण्ड्या, तद्दण्डाधः पुरुषस्य । छिन्नेत्यादिना कण्ठकेशाम्बरमाही कर्णनासाकरादिषु ॥ सस्या एवाधिको वैकलिक उक्तः । बहुसस्थिते बहु. एकस्थानासनाहारः संग्रहो नवधा स्मृतः । भिराकीर्ण । विर. ३९८-९ न ग्राह्यो ह्यन्यथाकारी ग्राहको दण्डमर्हति ।। अनिच्छन्ती तु या भुक्ता गुप्तां तां वासयेद् गृहे। (१) अञ्चलं वस्त्रप्रान्तम् । स्मृच.८ मलिनाङ्गीमधःशय्यां पिण्डमात्रोपजीविनीम् ॥ (२) अत्र करादिष्वित्यादिशब्देन कण्टकेशकर्णनासा- कारयेन्निष्कृति कृच्छं पराकं वा समे गताम् । तिरिक्त अङ्गं ग्राह्यम् । तेन भूतोपचारयुक्तस्ताम्बूला- हीनवर्णोपमुक्ता या त्याज्या वध्याऽथवा भवेत् ॥ ग्रुपकरणयुक्तः । कण्ठे केशेऽम्बरे कणं नासायां करादा गुप्तां पुनः संभोगरहितां वासयेद्विशुद्धिपर्यन्तमिति विति पट्सु स्पृशति, एकस्थान एकासन एकाहारश्च शेषः। समे गतां समवर्ण पुसि संगतामित्यर्थः । भवति, स नवप्रकारः संग्रहो ग्राहकैनिश्चेतव्य इत्यर्थः । हीनवणापभुक्ताविषये वचनान्तरपालोचनया यद्वक्तव्य न ग्राह्य इत्यादिनार्धन एतैरेव चिलर्भावान्तरप्रयुक्तैर्न तद्विस्तरभयादिह नोक्तम् । स्वावसरे प्रायश्चित्तकाण्ड संग्रहो निश्चेतव्यः । यस्तु तेनैव तथात्वनिश्चयं कुरुते, स बक्ष्यते। स्मृच.३२० एव दण्ड्यः। विर. ३८२.३ कात्यायनः गर्भपातो नखानां च दर्शनं गर्भधारणम् । मंग्रहणलक्षणानि धारणं परवस्त्राणां अलङ्कारायुधस्य च ॥ यानि कर्माण्यभिलषन् पुमान्वै कुरुते कचित् । ऍभिश्चिहैः सदा ज्ञेया व्यभिचाररताः स्त्रियः ।। आरम्भास्ते तु निर्दिष्श्व गर्हिताः कामसाधकाः ।। गर्भपात इत्यादिना, एभिर्गर्भपातादिभिर्निमित्त- रत्न. १३२; विचि. १८६; न्यनि. ४०२; दवि. १६४; य॑भिचाररता इति ज्ञेयमित्युक्तम् । विर. ३८३ पीमि. २२९४, व्यप्र. ४०४; व्यउ. १३९, व्यम. १०७ गन्धमाल्याम्बरैश्चैव लेख्यसंप्रेषणैरपि । नारदः; विता. ८०७; सेतु. २७३, समु. १५५. ग्राहकं सर्वमेव स्यादारम्भकरणं हि तत् । (१) ब्यक. १२६ कर्णा तां (कर्णा तु); विर. ३९८ अस्मादकार्यसंसर्गात् ग्रहं संग्रहणं विदुः ।। (2) खाद ... मेयैः (खादयेत्सारमेयी); विचि. १८६ छिन (मित्र); भ्यनि. ४०२ कर्णा तां (कर्णी तु) भ्राम्या (श्राम्या); (१) ब्यक. १२४ संगतः (संस्थितः); स्मृच. ८ संगः: ददि. १६४ कर्णा तां (कर्णानां); वीमि. २।२९४ प्मु (संस्थितिः ) शाम्बरग्राही ( शाञ्चलग्राहः); विर. ३८२ दूतो मज्ज (शु भा) पू. सेतु. २७३; समु.१५५ व्यकवत्. (भूतो); समु. १५३ संगतः (संस्थितः ) शाम्बरमाही (२) व्यक. १२७ स्मृच. ३२०,३२१; विर. ४०० (शाञ्चलग्राहः). ब्बनि. ४.२; व्यम. १०५ क्रमेण कात्यायनः; विता. (२) व्यक. १२४ कारी (वामी); स्मृच. ८ हारः ८१४ न्ती तु या भुक्ता (नीं तु यां भुकवा) नाङ्गी (नाना); ( हाराः ) पू.; विर. ३८२ नवधा (मुनिभिः ); समु. १५३ सेतु. २७३; विभ. १६ पूर्वार्धे ( व्यभिचरन्ती दत्तभक्तां शुद्धां रमृचवत् , पू. तां रक्षयेद गृहे ) पिण्डमात्रोप (भिक्षामाश्रित्य ); समु. १५४. (३) व्यक. १२४; विर. ३८२; व्यनि. ३९९; समु. (३) ब्यक. १२७; स्मृच. ३२०,३२१; विर. ४०० १५३ गानो ( दन्तपाद ) धारणं परवम्त्राणां (परवन य ऽथवा (च सा); व्यनि. ४०२ समे (समा) या (सा); धरणं) रमृत्यन्तरम्. बम. १०५ उत्त., अमेण कात्यायनः; विता. ८१४ क्रांत (४) व्यक. १२४; विर. ३८२, व्यनि. ३९९; सगु. (कृतिः) वणोंप ( वर्णन ); सेतु. २७३; विभ. १६ ऽथवा १५३ रमृत्यन्तरम्. भवेत् (च धर्मतः); समु. १५४. (५) व्यक. १२४ चैव (श्चापि ) रपि (स्.था ) दत् (४) व्यक. १२४; विर. ३८२. ( यत् ); विर. ३८३ अरमादकार्य ( अस्माकुवार्य ). व्य. कां. २३७ : .. :

·१८८८ व्यवहारकाण्डम् . विर, ४०० कामी तु संस्थितो यत्र आरम्भकामसाधके । बृहस्पति:- अनिच्छन्तीति । स्मृच. ३२० तत्तस्माद्हणं तस्य प्राह संग्रहणं ह्यतः ।। सर्वेषु चापराधेषु पुंसो योऽर्थदमः स्मृतः । ग्राहकं ग्रहणस्यावरोधस्य निमित्तमिति हलायुधः । तदध योषितो दद्युः वधे पुंसोऽङ्गकर्तनम् ।। विर. ३८४ योपितो दद्युः इति, पुरुषवदपराधकर्त्य इति शेषः । संग्रहणदोषप्रतिप्रसवः स्मृच. ३२१ अतोऽन्येन प्रकारेण प्रवृत्तौ ग्रहणं भवेत् । नास्वतन्त्राः स्त्रियो ग्राह्याः पुमांस्तत्रापराध्यते । स्वयमेवागतायां तु पुंगृहे न तु दोपभाक । प्रभुणा शासनीयास्ता राजा तु पुरुषं नयेत् ।। (१) अभिगमनानुवृत्तौ कात्यायनः-- अत इति । (१) तव्रताचरणास्वितन्त्रासु द्रष्टव्यम्। स्मृच.३२० व्यक. १२५ (२) सतन्त्रा: सस्वामिकाः स्त्रियो राज्ञा न ग्राह्या न (२) अभिगमनानुवृत्तौ विष्णुः -अत इति । कर्पणीयाः, राजा तु पुरुपं नयेत् स्त्रीस्वामिनं पुरुष विर. ३८५ | प्रापयेत् । स्वामिद्वारैव तद्दण्डो ग्राह्य इति तात्पर्यम् । (३) पुंगृह इति । स्वगृहं गत पुंसि स्त्रियां स्वयमुप- स्थितायां अधिकः पुंसो न दोष एवेत्यर्थः । एतद्वचनं प्रोपितस्वामिका नारी प्रापिता यद्यभिग्रहे । कल्पतरी संग्रहणप्रकरणे पटितम् । रत्नाकर त्वभिगमना. तावत्मा बन्धने स्थाप्या यावत्स्यादागतः प्रभुः।। नुवृत्तौ कात्यायन इति कृत्वा तत्रैवावतारितम् । अभिग्रह अभिसारनिमित्तग्रहे मति राजपुरुषर्यदि दवि. १५७-८ राजगृहं नीता। विर. ४०० प्रदुष्टत्यक्तदारस्य क्लीबस्याक्षमकस्य च । वैरिणीगगनविचारः स्वेच्छयोपेयुषो दारान्न दोषः साहसे भवेत् ।। कामार्ता स्वैरिणी या तु स्वयमेव प्रकामयेत् । अस्यार्थ:- प्रदुष्टास्त्यक्ताः स्वदारा येन तस्य राजादेशेन भोक्तव्या विख्याप्य जनसंनिधौ।। दुष्टान् दारान् तथा क्लीवाक्षमयोदाराणामेवेच्छयोग- व्यउ. १३५ वृत्ती (कृतो) शेष रगृचवत् ; व्यम. १०५ वृत्तो गच्छन् न दण्डनीय इति । व्यक. १२५ (कृतो) वधरतत्र (बंधे नस्य ); विता. ८१४ वृत्तोष (यः कृत) स्त्रीपुरुषयो: संग्रहणे दण्डविधिः शेष स्मृचवत् ; सेतु. २६७ विरवत् ; समु. १५३ स्मृचवत्. स्त्रीषु वृत्तोपभोगः स्यात्प्रसह्य पुरुषो यदा । (१) स्मृच. ३२१ चतुर्थपादं विना; रत्न. १३०; व्यप्र. वधस्तत्र प्रवर्तेत कार्यातिक्रमणं हि तत् ।। ३९९ योऽर्थ (वयं); व्यउ. १३६-७; व्यम. १०६ समु. तदगुणवतो जायायां द्रष्टव्यम् । अत्र मन्वादिभिः पुरुषस्यैव दण्डाभिधानं दण्डप्रापकस्त्रीगतापराधाभावा- (२) व्यक. १२७ ध्यते (ध्यति); स्मृच. ३२३ व्यक- दिति मन्तव्यम् । तथापीतरपुरुषसंसर्गजं पापं नार्या: बन्; विर. ४०० नाव (न स); विचि. १८७ यास्ता संपद्यते । ततश्चासंव्यवहार्यता अत्रापि दण्ड्यायामिव ( या मा) शेष व्यकवत् ; दवि. १६४; सेतु. २७४ नु (च); समाना । सा प्रायश्चित्तेन क्वचिदपैति क्वचिन्नेत्याह, समु. १५५ व्यकवत्. (१) व्यक. १२४ विर. ३८३ प्राह संग्रहणं (प्रासङ्गग्रहणं). (३) व्यक. १२७ स्यादा (प्रत्या); स्मृच. ३२३ (२) व्यक. १२५; विर. ३८६ पुंगृहे (स्वगृहे ) विष्णुः; व्यकवत् ; विर. ४००; विचि. १८७, दवि. १६५, सेतु. दवि. १५७ न तु (सन). । २७४, समु. १५५ व्यकवत्. (३) व्यक. १२५ नारद कात्यायनौ; विर. ३८६ प्रदुष्ट (४) अप. २।२९०; व्यक. १२८, विर. ४०५ काम ( अदुष्ट ) स्वेच्छयो ( खेच्छानु ) विष्णुः; दवि. १५८ स्वेच्छयो : ( काश ); व्याने. ४०३ कामा ... या तु (यं कामाता (मछानु) नारदकात्यायनौ. स्वैरिणी या) राजा... ...क्तव्या (राशा देशाद्विमोक्तव्या) (४) व्यक. १२५; स्मृच. ३२० वधस्तत्र ( वधे तत्र ); व्यासः; सेतु. २७७; समु. १५५ राजा......क्तव्या (राश विर. ३८९ भोगः (योगः); व्यप्र. ३९७ वृत्तो (कृतो); दशाद्विमोक्तव्या) व्यासः. --- ·स्त्रीसंग्रहणम् १८८९ (प्रोक्तः : व्यासः शय्यासने विविक्ते तु परस्परमुपाश्रयः । संग्रहणलक्षणानि केशाकेशिग्रहश्चैव ज्ञेय उत्तमसंग्रहः ॥ संग्रहस्त्रिविधो ज्ञेयः प्रथमो मध्यमस्तथा । विविक्ते रहसि । केशाकेशिग्रहैः परस्परकेशग्रहण- उत्तमश्चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् ॥ पूर्वकक्रीडाभिः । स्मृच.८ 'त्रिविधं तत्समाख्यातं प्रथमं मध्यमोत्तमम् ।। अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं दूतीसंप्रेपणं तथा । अदेशकालसंभाषा निर्जने च परस्त्रिया। स्पर्शी भूषणवस्त्राणां प्रथमः संग्रहः स्मृतः ।। अपाङ्गप्रेक्षणं हास्यं प्रथमः संग्रहः स्मृतः ।। प्रेषणं गन्धमाल्यानां फलधूपान्नवाससाम् एतच्च रिरंसया विशेषणीयम् । विर. ३७९ संभाषणं च रहसि मध्यमं संग्रहं विदुः ।। 'प्रेषणं गन्धमाल्यानां धूपभूषणवाससाम् । एकशय्यासनं क्रीडा चुम्बनालिङ्गनं तथा । प्रलोभनं चान्नपानैमध्यमः संग्रहः स्मृतः ॥ एतत् संग्रहणं प्रोक्तमुत्तमं शास्त्रवेदिभिः ॥ स्त्रोसंग्रहणे दण्डविधिः * अयमर्धश्लोकः पूर्वश्ोकार्थदर्शक: पूर्वश्लोकरयाने पठनीयः । गुप्तायाः संग्रहे दण्डो यथोक्तः परिकीर्तितः । (१) अर. १२८४, व्यक. १२४ शेयः (प्रोक्तः); स्मृच. ८ विर. ३७९; रत्न. १३०; विचि. १६९ शेय: इच्छन्त्यामागतायां तु गच्छतोऽर्धदमः स्मृतः ॥ (प्रोक्तः ) ध्यमरतथा (थ्य उत्तमः ) उत्तगश्चेति (उक्तश्चेति स्व); यथोक्त उत्तमसाहसरूपः । एष त्वर्धदण्डः क्लीवादि. व्यप्र. ३९७, सेतु. २६१; समु. १५३; विव्य. ५३ शेयः भार्याव्यतिरिक्तासु, क्लीवादिभार्यामु दण्डाभावोक्तेः । :) मरतथा (मोत्तमः) उत्तमश्चेति ( उक्तश्चेति स ). विर. ३९२ (२) मिता. २।२८३, स्मृवि. २६, सवि. ४६७ साधारणत्रीगमने दण्डविधिः नारदः; वीमि. २१२८३, विता. ७९७, राकौ. ४८४. बहुभिर्भुक्तपूर्वा या गच्छेद्यस्तो नराधमः । (३) मिता. २।२८३ संभापा (भाषाभिः) या (या:) तस्य वेश्यावदिच्छन्ति दण्डनं न तु दारवत् ।। अपाङ्गप्रे ( कटाक्षावे) मः... ...स्मृतः (मं साहसं स्मृतम् ); ! अप. २०२८४ निर्जने ( अरण्ये) प्रथ...स्मृतः (पूर्वसंग्रहणं । दाहृतम् ) उत्त.; विता. ७९७ वीभिवत् ; राकी. ४८४ स्मृतम् ); ब्यक. १२४ अपवत् ; स्मृच. ८ अपाङ्गप्रे (कटा वीमिवत् ; सेतु. २६२; समु. १५३; विव्य. ५३ बृहस्पतिः. क्षावे); विर. ३७९ काल (काले) षा (ष्य) निर्जने (अरण्ये) (१) मिता. २०२८३ शय्या...तु (सहासनं विविकोषु ) या (याः); विचि. १६९ काल ( काले) निर्जने ( अरण्ये) शेय... ग्रहः (सम्यक् संग्रहणं स्मृतम् ); अप. २।२८४ मुपा या (याः) प्रथ... ... स्मृतः (पूर्व संग्रहणं स्मृतम् ); स्मृचि. .स्मृतः (पूर्व संग्रहणं स्मृतम् ); स्मृचि. (समा ) क्रमेण मनुः; व्यक. १२४ मुपा (मपा); स्मृच. ८ २६ या (या: ) अपाङ्गप्रे कटाक्षावे) मः... सने (सनं ) मुपा (मपा) हश्चै ( हैश्चै); विर. ३८१ मुपा (मं साहसं स्मृतम् ); सवि. ४६७-८ या (याम् ) उत्तरार्धे (मपा); विचि. १७१ विरवत् ; स्मृचि. २६ शय्यासने (कटाक्षवीक्षणं हास्यं प्रथमं साहसं स्मृतम् ) नारदः; वीमि. (सहासनं ) ज्ञेय... ग्रहः (सम्यक् संग्रहणं रमृतम् ); सवि. २।२८३ काल (काले ) पू.; विता. ७९७ मितावत् ; राको. ४६८ स्मृचिव, नारदः, वीमि. २।२८३ स्मृचिवत् : विता. ४८४ रमृचिवत् ; सेतु. २६१ काल (काले ) निर्जने (अरण्ये) ७९८ स्मृचिवत , उत्त. ; राकी. ४८४ क्ते (क्तं) शेष प्रथ... स्मृतः (पूर्व संग्रहणं स्मृतम् ); समु. १५३ मिताक्त् ; स्मृचिवत् ; सेतु. २६३, समु. १५३ स्मृचवत् . विन्य. ५३ या (या:) प्रथ... स्मृतः (प्रथमं ग्रहणं स्मृतम् ). (२) व्यप्र. ३९७-८ व्यासवृहस्पती. [वस्तुतस्तु एसे श्लोका (४) मिता. २०२८३ मः संग्रहः स्मृतः (मं साहरा व्यासस्य न सन्ति उपर्युक्तैः पुनरुक्तोः । स्मृतम् ); अप. २०२८४ क्रमेण मनुः; व्यक. १२४; स्मृच. (३) स्मृच. ३२१ तायाः (प्तायां) परिकीर्तितः (र.मु- ८; विर. ३८०, विचि. १७१ बृहस्पतिः; स्मृचि. २६ दाहतः ); विर. ३९२ हे (हो); रत्न. १३१ स्मृचवत् ; चाच (वान) मः...स्मृतः (मं समुदाहृतम् ); दवि. १५६ व्यनि. ४०१ स्मृतः (मतः) उत्त.; दवि. ५० कीर्तितः धूप (पूग) मः ... स्मृतः (मः साहसः स्मृतः); सवि. ४६८ (कल्पितः) : १६४; सेतु. २७०% समु. १५४ स्मृचवत. मितावत , नारदः, वीमि. २।२८३ मः स्मृतः (मं सगु (४) अप. १२९०; व्यक. १२८, विर. ४०५, स्मृतः ... ..

·१८९० व्यवहारकाण्डम् परोपरुद्धागमने पञ्चाशत्पणिको दमः । (३) एतद्दर्शनात् गौतमवाक्ये पुरुषवधे प्रकाश- प्रसह्य वेश्यागमने दण्डो दशपणः स्मृतः ॥ त्वाभिधानात् स्त्रियाः श्वभिः खादनं निभृतमिति भ्रमो यमः हेयः । दवि. १७४ मातृवत्रादिगमने पातित्यम् 'वैश्य वा क्षत्रियं वाऽपि ब्राह्मणी सेवते तु या । मातृष्यसा मातृसखी दुहिता च पितृष्वसा । शिरसो मुण्डनं तस्याः प्रयाण गर्दभेन तु ॥ मातुलानी स्वसा अश्रूर्गत्वा सद्यः पतेद्विजः ।। इह ब्राह्मण्या नमायाः शिरोमुण्डन-सर्पिरभ्युक्षण- वर्णभेदेन स्त्री ग्रहणे दण्डविधिः खरारोहण-राजपथानुवजनानि वसिष्ठेन विहितानि पूता शुद्रं तु घातयेद्राजा शयने तप्त आयसे । भवतीत्युपसंहारदर्शनात् प्रायश्चित्तरूपाणि । अत एवं दहेलापकृतं तत्र काष्ठैः पर्णैस्तृणैस्तथा ॥ कल्पतरी-- शूद्रमग्नौ प्रास्येदित्यन्तमेव तद्वाक्यं पठित- ब्राह्मणीगन्तारमित्यनुवृत्तौ यमः शूद्रमिति । मतस्तदिहापेक्षितम् । अत एव 'अनिच्छन्ती च या विर. ३९५ भुक्त'त्यादि बृहस्पतिवचनमपि नात्रावतारितम् । वृषलं सेवते या तु ब्राह्मणी मदमोहिता । दवि. १७४ तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने वध्यघातिनाम् ।। बन्धकांगमने दण्डविधिः (१) 'मदमोहिते ति वदन् वधदण्डस्यासार्वत्रिकत्वं परदारे सवर्णासु दण्ड्याः स्युः पञ्चकृष्णलान् दर्शयति । तेन 'नार्याः कांदिकर्तनम्' इति प्रागुक्तो असवर्णास्वानुलोम्ये दण्डो द्वादशकः स्मृतः ।। दण्डो रागादत्यन्तासक्ताविषय इति मन्तव्यम् । (१) बन्धकीमधिकृत्याह यमः -परेति । द्वादशको अत्यन्तासक्तिरहिताविषये तु न शारीरो दण्डः । द्वादशपणः । आ.श२९० संव्यवहारार्थ 'यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्वतम्' (२) द्वादशको द्वादशकापिणमित्यर्थः । नदेवद्वन्ध- इति प्रायश्चित्तविधानात् । स्मृन. ३२३ कीविषयम् । स्मृच.३२३ (२) वध्यघातिनां संस्थाने, वध्यान् ये घावयन्ति साहसिकादिदुष्टरहितराज्यस्तुतिः चाण्डालादयः, तैरधिष्ठिते देशे । विर. ३९८ दुष्टाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा बाधकास्तथा ।। विचि. १८९ गच्छे...धमः (तां गच्छेयुनराधमाः) तरय यस्य राष्ट्र न सन्तीह स राजा शकलोकभाक् ।। (तस्या ); व्यनि. ४०३ पूर्वा या (पूर्वा तु) दण्डनं न तु संवर्तः ( दण्डं न पर); दवि. १८८; बीमि. २।२८६ गच्छे...धमः स्त्रीसंग्रहणलक्षणानि, स्त्रीसंग्रहणनिर्णयश्च ( तां गच्छेयुनराधमाः ) तस्य (तस्यां ); सेतु. २७७, समु. 'नेच्छन्या यानि चिह्नानि बलात्कारकृतानि च। १५५ पूर्वा या (पूर्वा तु ) दण्डनं न तु ( दण्डं तु पर ). परपुंसः प्रसङ्गेषु नारीणां तानि शृण्वतः ।। (१) अप. २।२९०; व्यक. १२८; स्मृच. ३२३ त्पणि (स्पण); विर. ४०६ परोप ( पराव); रस्न. १३२; विचि. (१) व्बक. १२६ स्मृच. ३२३, विर. ३९८ रन. १८७ विरवत् ; दवि. १९० (3) उत्त.; व्या. ४०२; १३२, विचि. १८६ व्यनि. ४०१, दवि. १७४ तु या सेतु. २७८ विरवत् : २७९ उत्त.; समु. १५५ स्मृचवत् . (यदा); वीमि. २०२८६ तस्याः (तस्य) मेन तु (भेन च); (२) दवि. १८०. व्यम. १०७ विता. ८०७ सेतु. २७२, समु. १५५. (३) विर. ३९५, विचि. १८५, दवि. १७४ पण (२) अप. ९०% ब्यक. १२८ स्मृतः (मतः ( पत्रै); सेतु. २७१. स्मृच. ३२३ दारे (दार ) स्मृतः (मतः); विर. ४०५, (४) व्यक. १२६, स्मृच. ३२३, विर. ३९८, रत्न. दवि. १८८ दण्ड्याः (दाप्याः) स्मृतः (मतः); सेतु. १३२; विचि. १८६; व्यनि. ४०१ धाति ( खादि); दवि. २७७ पर (पार) स्मृतः (दमः) समु. १५६ स्मृचवत, पू. १७४; वीमि. २।२८६; व्यम. १०७, विवा. ८०७ तां (३) व्यक. १२८ वाधका (वश्वका ); विर. ४०८० श्यामः (श्वमिस्तां ); सेतु. २७२; समु. १५५, विव्य. ५४ सेतु. २८०. आमगी (कुमारी). (४) स्मृच. ३१९, रत्न. १२८, सवि. ४६५ परपुंस:

·स्त्रीसंग्रहणम् 3 नखदन्तक्षतक्षामा सकचग्रहविक्षता । सद्यो विध्वंसिता नारी बलात्कारेण दूषिता ।। उचैविक्रोशयन्ती च रुदन्ती लोकसंनिधौ। तस्य नाना वदन्ती च यथाहं तेन दूषिता ।। शोचेदेवंविधैलिङ्गैः ब्रणीकृतपयोधरा । छिन्नालङ्कारकेशैश्च व्याकुलीकृतलोचना ।। रोज्ञा सभ्यैः सभा नीत्वा स्वयमन्विष्य तत्क्षणात् । यद् ब्रूयात् सहजं वाक्यं तत्कर्तव्यं प्रयत्नतः ।। विवाद साक्षिणामत्र न कुर्वति परिग्रहम् । प्रार्थनादभिशस्तस्य न दिव्यं दातुमर्हति ॥ बलात्कारंण सद्यो विध्वंसिता पिता नारी या नखदन्तक्षताद्यन्विता विध्वंसकस्य नाम्ना तत्कृतविध्वं- सनप्रकारं वदन्ती शोचेत् , तां तत्क्षणाद्राजा स्वयम- विष्य सभ्यः सह सभां प्राप्य का तब पीडति पृच्छेत् । ततस्तदा तयाऽऽवदितं तदाकर्ण्य चिढेरेवात्र राज्ञा निर्णतव्यमित्यर्थः । स्मृच. ३२० दहनं स्मृतम्। वृद्धहारीतः परस्त्रीगमने दण्डविधिः प्रत्येकं दण्डनं कुर्यादुवृत्तस्य परस्त्रियाम् ॥ चुम्बने तालुविच्छेदो द्वौ हस्तौ परिरम्भणे । हस्तस्याङ्गुलिविच्छेदः केशादिग्रहणे स्त्रियाः । दाहयेत्तप्ततैलेन हस्तमुष्टया च ताडनम् । सुरतं याचमानस्य जिह्वाच्छेदं च कामतः ।। परद्रव्यादिहरणं परदाराभिमर्शनम् । यः कुर्यात्तु वलात्तस्य हस्तच्छेदः प्रकीर्तितः ।। यो गच्छेत्परदारांस्तु बलात्कामाञ्च वा नरः । सर्वस्वहरणं कृत्वा लिङ्गच्छेदं च दापयेत् ॥ दहेन कटाग्निना देहं गुरुस्रीगामिनं तथा ॥ कामेङ्गितेषु सर्वत्र ताल्वोच दृष्ट्वा मुहुः प्रेरणे तु नेत्रयोः स्फोटनं चरेत् ॥ स्मृत्यन्तरम् वगभेदन परस्त्रीगमने दण्डविधिः आनुलोम्येन .... स्त्रिया नासादिकर्तनम् । असवर्णानुगमने वधदण्डः प्रकीर्तितः ॥ अयं च दण्डस्याप्युपदेशो राज्ञ एव । तस्यैव पालने अधिकारात् । न द्विजातिमात्रस्य । ब्राह्मणः परीक्षार्थ- मपि शस्त्रं नाददीतेति शस्त्रग्रहणनिषेधात् । 'धिग्दण्डो वाग्दमश्चैव विप्रायत्तावुभाविमौ' इति निषेधाच्च । ४७०-७१ अग्निपुराणम् संग्रहणोपक्रमनिपेधः । स्वयंवरानुशा। वर्णभेदेन स्त्रियाः व्यभिचारदण्डः । वर्णानुलोम्येन व्यभिचारे दण्डः । परस्त्रियं न भाषेत प्रतिषिद्धो विशेन्न हि ।। अदण्ड्या स्त्री भवेद्राज्ञा वरयन्ती पति स्वयम् ।। भर्तारं लङ्घयेद्या तां श्वभिः संघातयेलियम्। ज्यायसा दूषिता नारी मुण्डनं समवाप्नुयात् । वैश्यागमे तु विप्रस्य क्षत्रियस्यान्त्यजागमे । क्षत्रियः प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमो भवेत् ॥ (१) वृहास्मृ. ७२०४-६. (२) वृहास्मृ. १२००-२०२. (३) वृहास्मृ.॥२०४- (४) सवि. ४७०. (५) अपु. २२७१४०. (६) अपु. २२७॥४१. (७) अपु. २२७।४२-४. सवि. (पुनः पुनः ); व्यग्र. ३९६; व्यउ. १३४; विता. ८१३ शृण्वतः (अण्वते ) उत्त., बृहस्पतिः; समु. १५३ च (तु ). (१) स्मृच. ३१९ सक...क्षता (कचग्रहविवक्षिता); रत्न. १२८; सवि. ४६५ क्षतक्षामा (क्षता क्षामा) विक्ष. ( पीडिता ); व्यप्र. ३९६ विक्षना (वीक्षिता) विध्वंसिता (विश्वालिता); व्यउ. १३४ विध्वंसिता विश्वासिता); विता. ८१३ बृहस्पतिः; समु. १५३ सकचग्रहविक्षता (कचग्रह विकर्षिता). (२) स्मृच. ३१९, रत्न. १२९; सवि. ४६५ रुदन्ती (रुदती ); व्यप्र. ३९६; व्यउ. १३४; विता. ८१३ बृह- स्पतिः; समु. १५३. (३) स्मृच. ३१९ वणीकृत (वामीकृत); रत्न, १२९ छिन्ना (चिह्ना); सवि. ४६५ बृहस्पतिः व्यप्र. ३९६ रत्न- वत् ; व्यउ. १३४ रत्नवत् ; समु. १५३ स्मृचवत् . (४) स्मृच, ३१९; रत्न. १२९; सवि. ४६६; व्यप्र. ३९६ वाक्यं (तत्र ); व्यउ. १३४ च्यप्रवत् ; विता. ८१३ बृहस्पतिः; समु. १५३. (५) स्मृच. ३२०, रत्न. १२९ न कुर्वीत (प्रकुर्वीत); सवि. ४६६ प्रार्थना ( वर्तना); व्यप्र. ३९६ रत्नवत् ; व्यउ. १३४ रत्नवत् ; विता. ८१३ नादभि (नेऽप्यभि) शेषं रत्नवत् , बृहस्पतिः; समु. १५३. ।

·१८९२ व्यवहारकाण्डम् : मत्स्यपुराणम् प्रतिषिद्धानां परस्त्रियाः अगारप्रवेशे दण्डः 'भिक्षुकोऽप्यथंवा नारी योऽपि स्यात्तु कुशीलवः । प्रविशेत् प्रतिषिद्धस्तु प्राप्नुयात् द्विशतं दमम् ॥ यस्तु संचारकस्तत्र पुरुषः स तथा भवेत् । पारदारिकवद्दण्ड्यो यश्च स्यादवकाशदः ॥ परस्त्रीसंग्रहणे दण्डविधिः बलात्संदूषयेद्यस्तु परभार्या नरः कचित् । वधदण्डो भवेत्तस्य नापराधो भवेत्स्त्रियाः ॥ (१) अप. २१२८५, व्यक. १२५; विर. ३८५, द्विशतं दमम् (पूर्वसाहसम् ). (२) अप. २२८५, व्यक, १२५; विर. ३८५; विचि. १७४ : १८२ यस्तु ( यश्च ) षः स तथा (पस्तु तदा) यश्च स्थादव (यश्चागाराव); दवि. १५५ स तथा ( स्त्र्यथ बा); सेतु. २६५, विव्य. ५४. (३) ब्यक. १२७; विर. ४००; विचि, १८७ नरः कचित् ( कथचन) वधदण्डो ( वधो दण्डो); दवि. १६३ भवेत्रियाः (परस्त्रियाः); वीमि. २।२८६ विचिवत् ; सेतु. २७४ नरः (पुनः); विन्य. ५५ ( = ) भवेत्रियाः (ऽस्ति योषितः) शेषं विचिवत्. गुप्तास्वेवं भवेद्दण्डः सुगुप्तास्वधिकं भवेत् ।। अदव्यां मृतपत्नी तु संगृहन्नापराप्नुयात् । बलात् परिगृहाणस्तु सर्वस्वं दण्डमर्हति ॥ कन्यादूषणे दण्डविधिः अकामां दूषयेत्कन्यां स सद्यो वधमर्हति । सकामां दूपमाणस्तु प्राप्तः प्रथमसाहसम् ॥ पशुगमनदण्डः 'तिर्यग्योनौ तु गोवर्ज मैथुनं यो निषेवते । स पणं प्राप्नुयादण्डं तस्याश्च यवसोदकम् ।। विष्णुपुराणम् पशुगमनायोनिगमननिषेधः नान्ययोनावयोनौ वा। (१) दवि. १६९. (२) व्यक. १२७ ध्नुयात् (नो); विर. ४८५; दवि. १६३ बलात् (सान्नां ). (३) व्यक. १२७ अकामां ( योऽकामां) माणस्तु (यानरनु प्रथम (परम); विर. ४०१; दवि. १८३ श्लोकस्तु नोप- लभ्यते, परन्तु व्याख्यानात् व्यकवत् पाठोऽनुमायते. (४) व्यक. १२८; विर. ४०७; दवि. १९४ तु (च);. बाल. २।२८९ पर्ण ( शनं ); सेतु. २७९. (५) दवि. १६१.

·धूतसमाह्वयम् निथं सचन्ताम् ॥ -- चरामि। ऋउसा. मा. वेदाः अक्षक्रीडायामाकरणे दोषः यतानुमतिः यदि वाहमनृतदेव आस मोघं वा देवाँ अप्यहे मा वो नन्तं मा शपन्तं प्रति वोचे देवयन्तम् । अग्ने । किमस्मभ्यं जातवेदो हृणीषे द्रोघवाचस्ते सुम्नैरिद्व आ विवासे ॥ हे मित्रादयो देवा देवयन्तं देवान् कामयमानं यदि वाहमनृतंदवोऽनृता असत्यभूता देवा यस्य यजमानं यः शत्रुहन्ति घ्नन्तं तादृशं शत्रु वो युग्मभ्यं तादृशो यद्यमास अस्मि । अथवा मोघं वा निष्फलं मा प्रति बोचे दुरुक्तकथनभीत्या अहं न कथयामि । वा देवानप्यूहे उपगच्छामि । अहं ययुक्तरूपोऽस्मि हे तथा यजमानं यः शत्रुः शपति तमपि शपन्तं मा प्रति , अग्ने तर्हि मां बाधस्व । न ह्यहं तथाविधोऽस्मि । एवं वोचे । भवद्भिरेव विचार्य शिक्षणीय इत्यर्थः। अहं तु सति हे जातवेदो जातानां वेदितरग्ने अस्मभ्यं किंकारणं सुम्नेरित धनरेव वो युप्माना विवासे । सर्वतः परि- हणीप क्रुध्यसि । तव क्रोधोऽस्मासु न जापतामित्यर्थः । द्रोधवाचोनृतवाचो राक्षसास्ते तव . निशम् । चतुरश्चिद्ददमानाद्विभीयादा निधातोः । न निःपूर्वोऽतिहिंसायां वर्तते । निथं निःोपेणाति हिंसा दुरुत्ताय स्पृहयत ॥ सचन्तां सेवन्ताम् । नन्त पन्तं च मा प्रति वोचे इति यदुक्तं तत्रोप- अक्षक्रीडानिषेधः पत्तिरुच्यते । दुरुक्ताय न स्पृह्येत् दुष्टं वाक्यं न काम प्रावपा मा बृहनो मादयन्ति प्रवातेजा इरिणे येत् किन्तु दुरुक्ताद्विभीयात् । तत्रावशिष्टो मन्त्रभागः ववृतानाः । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो विभीदको सर्वोऽपि दृयान्तः । चिदिति उपमार्थे वर्तते । अक्षयुतं । जागृविर्मह्यमच्छान् ॥ कुर्वतोरुभयोमध्ये य: पुमान् चतुरश्चतु:संख्याकान् बृहतो महतो विभीतकस्य फलत्वेन संबन्धिनः प्रवा- कपर्दकान् ददमानाददतो हस्ते धारयतः पुरुषात् आ तेजाः प्रवणे देशे जाता इरिणः आस्फारे धर्वृतानाः निधातोः कपदकनिपातपर्यन्तं बिभीयात् अस्य जयो प्रवर्तमानाः प्रावेगा: प्रवेपिणः कम्पनशीला अक्षा मा भविष्यति । न भविष्यतीत्यन्यो भीतिं प्राप्नुयात् । अत्र मां मादयन्ति हर्षयन्ति । किञ्च जागविर्जयपराजययोहर्ष- यथा भयं तथा दुरुक्ता तव्यमिति धर्मरहस्यम् । शोकाभ्यां कितवानां जागरणस्य कर्ता विभीदको तस्मादहं घ्नन्तं शपन्तं मा प्रतिवोच इत्यभिप्रायः। ऋसा. विभीतकविकारोडो मह्यं मामच्छान् अचच्छदत् । अक्षक्रीडा दोषः अत्यर्थ मादयति । तत्र दृष्टान्त: । सोमस्येव यथा न स स्वो दक्षो वरुण ध्रुतिः सा सुरा मन्यु- सोमस्य मौजवतस्य । मुजवति पर्वते जातो मौनवतः विभीदको अचित्तिः । अस्ति ज्यायान् कनीयस : तस्य । तत्र छत्तमः सोमो जायते । भक्षः पानं यज- उपारे स्वप्नश्चनेदनृतस्य प्रयोता * ॥ मानान् देवांश्च मादयति तद्वदित्यर्थः । * सायणभाष्यं स्थलनिर्देशश्च सामप्रकरणे (पृ. १५९१) (२) सं. ७।१०४।१४, असं. ८।४।१४ देव आस ( देवो अस्मि ); बृदे. ६।३०. (१) सं. ११४१५८. (२) ऋसं. १०३४।१; नि. ९४८; ऋग्वि. ३.१०११; (२) असं. ११४१:९; नि. ३।१६. बृदे. ७३६. तथा च द्रव्यः ।

·१८९४ व्यवहारकाण्डम् ऋसा. ऋसा. ऋसा. सा. यास्कः --'प्रवेपिणो मा महतो विभीतकस्य फलानि चैनं कितवमाहुः वदन्ति । न वयमस्मदीयमेनं जानीमः । मादयन्ति । प्रवातेजाः प्रवणेजा इरिणे वर्तमाना इरिणं रज्ज्वा बद्धमेतं कितवं हे कितवाः यूयं नयत यथेष्टदेशं निर्ऋणमृणातेरपाण भवत्यपरता अस्मादोपधय इति वा प्रापयतेति । सोमस्येव मौजवतस्य भक्षो मौजवतो मुजवति जातो यदादीध्ये न दविषाण्येभिः परायद्भ्योऽव हीय मुजवान् पर्वतो मुञ्जवान् मुञ्जो विमुच्यत इषीकयेषी- सखिभ्यः । न्युप्ताश्च वभ्रवो वाचमक्रत एमीदेषां केषतेगतिकर्मण इयमपीतरेपीकैतस्मादेव विभीतको निष्कृतं जारिणीव ।। विभेदनात् जागृविर्जागरणान्मह्यमचच्छदत् ।' इति यद्यदा हमादीध्ये ध्यायामि तदानीमेभिरझर्न दवि- (नि. ९१८)। पाणि न दूपये न परितपामि । यद्वा न दविपाणि न ने मा मिमेथ न जिहीळ एपा शिवा सखिभ्य देविष्यामीत्यर्थः । परायद्भयः स्वयमेव परागच्छद्भ्यः उत मह्यमासीत् । अक्षस्याहमेकपरस्य हेतोरनुब्र सखिभ्यः सखिभूतेभ्यः कितवेभ्योऽव हीये अवहितो तामप जायामरोधम् ॥ भवामि । नाहं प्रथममक्षान् विसृजामीति । किञ्च एग अस्मदीया जाया मा मां कितवं न मिमथ न बभ्रवो बभ्रुवर्णा अक्षा न्युप्ताः कितवैरवक्षिप्ताः सन्तो च चुक्रोध न जिहींळे न च लजितवती । सखिभ्योऽ. वाचमक्रत शब्दं कुर्वन्ति । तदा संकल्पं परित्यज्याक्ष- स्मदीयेभ्य: कितवेभ्यः शिवा मुखकर्यासीत् अभूत् । व्यसनेनाभिभूयमानोऽहमेषामक्षाणां निकृतं स्थान उतापि च मह्यं शिवा आसीत् । इत्थमनुव्रतामनुकूलां जारिणीव यथा कामव्यसनेनाभिभूयमाना स्वैरिणी जायामेकारस्यैकः परः प्रधानं यस्य तस्याक्षस्य हेतो: संकेतस्थानं याति तद्वदेमीत् गच्छाम्येव । कारणादहमपारोधं परित्यक्तवानस्मीत्यर्थः । सभामेति कितवः पृच्छमानो जेष्यामीति तन्वा 'द्वेष्टि श्वश्रूरप जाया रुणद्धि न नाथितो विन्दते शशुजानः । अक्षासो अस्य वि तिरन्ति कामं मर्डितारम् । अश्वस्येव जरतो वस्न्यस्य नाहं वि- प्रतिदीने दधत आ कृतानि ।। न्दामि कितवस्य भोगम् ।। तन्वा शरीरेण शूशुजानः शोशुचानो दीप्यमान: श्वभूर्जायाया माता गृहगतं कितवं द्वेष्टि निन्दती- कितवः कोऽत्रास्ति धनिकस्तं जेप्यामीति पृच्छमान: त्यर्थः। किञ्च जाया भार्याप रुणद्धि निरुणद्धि । अपि पृच्छन् सभां कितवसंबन्धिनीमेति गच्छति । च नाथितो याचमानः कितवो धनं मर्डितारं धन- प्रतिदीने प्रतिदेवित्रे कितवाय कृतानि देवनोपयुक्तानि दानेन सुखयितारं न विन्दते न लभते । इत्थं बुद्धया काण्या दधतो जयार्थमाभिमुख्येन मर्यादया वा विमृशनहं जरतो वृद्धस्य वल्यस्य । वस्नं मूल्यम् । दधतोऽस्य कितवस्य काममिच्छामक्षासोऽक्षा वि तिरन्ति बदहस्याश्वत्येव कितवस्य भोगं न विन्दामि न लभे। वर्धयन्ति । अक्षास इदंकुशिनो नितोदिनो निकृत्वानस्तप- अन्ये जायां परि मृशन्त्यस्य यस्यागृधद्वेदने नास्तापयिष्णवः । कुमारदेष्णा जयतः पुनर्हणो वाज्यक्षः । पिता माता भ्रातर एनमाहुर्न जानीमो मध्या संपृक्ताः कितवस्य बर्हणा ।। नयता बद्धमेतम् ॥ अक्षास इदक्षा एवाङ्कुशिनोऽङ्कुशवन्तो नितो- यस्य कितवस्य वेदने धने वाजी बलवानक्षो देवोड दिनो नितोदितवन्तश्च निकृत्वान: पराजये निकर्तन- गृधत् अभिकाङ्क्षां करोति तस्यास्य कितवस्य जायां शीलाः छेत्तारो वा तपनाः पराजये कितवस्य संताप- भार्यामन्ये प्रतिकितवाः परि मृशन्ति वनकेशाद्याकर्षणेन कास्तापयिष्णवः सर्वस्वहारकत्वेन कुटुम्बस्य संतापन- संस्पृशन्ति । किञ्च पिता जननी च भ्रातरः सहोदरा- झीलाश्च भवन्ति । किञ्च जयतः कितवस्य कुमारदेष्णा तत्र - सा. सा. (१) सं. १०॥३४॥२. (२) ऋसं. १०॥३४॥३. (३) सं. ११३४६४. (१) असं. १७१३४१५. (२) ऋसं. १०१३४१६. (३) सं. ११३४१७.

·धूतसमाइयम् १.८९५ ..- सा. सा. घनदानेन धान्यता. लम्भयन्तः, कुमाराणां दातारो संतापेन संतप्ता भवति । माता जनन्यपि पुत्रस्य कापि भवन्ति । अपि च मध्या मधुना संपृक्ताः प्रतिकितवेन चरतः . कितवस्य संबन्धाद्धीना. तप्यते । पुत्रशोकेन बर्हणा परिवृद्धेन सर्वस्वहरणेन कितवस्य पुनहणः पुन- पुनर्पणः पुन- संतप्ता भवति । ऋणावाक्षपराजयाणवान् कितवः सर्वतो ईन्तारो भवन्ति । ऋसा. बिभ्यद्धनं स्तेयजनितमिच्छमानः कामयमानोऽन्येषां 'त्रिपञ्चाशः क्रीळति व्रात एषां देव इव सविता ब्राहाणादीनामस्तं गृहं, अस्तं पस्त्यमिति गृहनामसु सत्यधर्मा। उग्रस्य चिन्मन्यवे ना. नमन्ते राजा पाठात् । नक्तं रात्रावुपैति चौर्यार्थमुपगच्छति । ऋमा. चिदेभ्यो नम इत्कृणोति ॥ 'स्त्रियं दृष्ट्वाय कितवं ततापान्येषां जायां सुकृतं एषामक्षाणां त्रिपञ्चाशः त्यधिकपञ्चाशत्संख्याको च योनिम् । पूर्वाह्ने अश्वान् युयुजे हि बभ्रन्त्सो बातः सङ्घः क्रीळति आस्फारे विहरति । अक्षिकाः । अग्नेरन्ते वृषलः पपाद ॥ प्रायेण तावद्भिरीव्यन्ति हि। तत्र दृष्टान्तः । सत्य- कितवं कितवः। विभक्तिव्यत्ययः । अन्यषां स्वव्यति- धर्मा सविता सर्वस्य जगतः प्रेरकः सूर्यो देव इव । रिक्तानां पुरुपाणां जायां जायाभतां स्त्रियं नारी सुखेन यथा सविता देवो जगति विहरति तद्वदक्षाणां सङ्घ वर्तमानां सुकृतं सुष्ठ कृतं योनिं गृहं च दृष्ट्वाय मजाया आस्फारे विहरतीत्यर्थः। किञ्चोग्रस्य चित् करस्यापि दु:खिता गृहं चासंस्कृतमिति शात्वा तताप तप्यते । मन्यवे क्रोधार्यतेऽक्षा न नमन्ते न प्रह्वीभवन्ति न वशे ! पुनः पूर्वाह्न प्रातःकाले बभ्रन् बभ्रुवर्णान् अश्वान् व्याप- वर्तन्ते । तं नमयन्तीत्यर्थः । राजा चिजगत ईश्वरोऽ- कानक्षान् युयुजे युनक्ति । पुनश्च वृपलो वृषलकर्मा स प्येभ्यो नम इन्नमस्कारमेव देवनवेलायां कृणोति नावज्ञां ! कितवो रात्रावनेरन्ते समीपे पपाद शीतातः सन् शेते । करोतीत्यर्थः । नीचा वर्तन्त उपरि स्फुरन्त्यहस्तासो हस्तवन्तं यो वः सेनानीर्महतो गणस्य राजा वातस्य सहन्ते । दिव्या अङ्गारा इरिणे न्युप्ताः शीताः प्रथमो बभूव । तस्मै कृणोमि न धना रुणमि सन्तो हृदयं निर्दहन्ति ॥ दशाहं प्राचीस्तदृतं वदामि ।। अपि चैतेऽक्षा नीचा नीचीनस्थले वर्तन्ते । तथा. हे अक्षाः वो युष्माकं महतो गणस्य संघस्य योऽक्षः प्युपरि पराजयाद्भीतानां द्यूतकराणां कितवानां हृदय- सेनानीनेंता बभूव भवति वातस्य च । गणबातयोरल्लो स्योपरि स्फुरन्ति । अहस्तासो हस्तरहिता अप्यक्षा भेदः । राजेश्वरः प्रथमो मुख्यो बभूव तस्मा अक्षाय हस्तवन्तं द्यूतकरं कितवं सहन्ते पराजयकरणेनाभि- कृणोम्यहं अञ्जलिं करोमि । अतः परं धना धनान्य- भवन्ति । दिव्या दिवि भवा अपकृता अङ्गारा अङ्गार- क्षार्थमहं न रुणमि न संपादयामीत्यर्थः । एतदेव सदृशा अक्षा इरिण इन्धनरहित आस्फारे न्युप्ताः दर्शयति । अहं दश दशसंख्याका अगुली: प्राची: शीताः शीतस्पर्शाः सन्तोऽपि हृदयं कितवानामन्त:- प्राङ्मुखीः करोमि । तदेतदहं ऋतं सत्यमेव वदामि करणं निर्दहन्ति । पराजयजनितसंतापेन भस्मीकुर्वन्ति । नानृतं ब्रवीमीत्यर्थः ऋसा. अक्षर्मा दीव्यः कृपिमित्कृपस्व वित्ते रमस्व बहु जाया तप्यते कितवस्य हीना माता पुत्रस्य मन्यमानः । तत्र गावः कितव तत्र जाया तन्मे चरतः क स्वित् । ऋणावा विभ्यद्धनमिच्छमानोऽ- वि चष्टे सवितायमर्यः ।। न्येषामस्तमुप नक्तमेति ॥ हे कितव बहु मन्यमानो मद्वचने विश्वासं कुर्वस्त्व- क स्वित् कापि चरतो निर्वेदार छतः कितवरल मोमी दीदय: द्यूतं मा कुरु । कृपिमित् कृषिमेव कृपस्य जाया भार्या हीना परित्यक्ता सती तप्यते। वियोगत कुरु । वित्ते कृष्या संपादित धने रमस्व मतिं कुरु । (१) ऋसं. १०१३४८. (२) ऋसं. १०१३४।९. (२) ऋसं. १०।३४।१1. (२) ऋसं. १०१३४११२. (३) ऋसं. १०१३४।१०. (३) ऋसं. १०३४।१३; बृदे. ११५२. ज्य. कां. २३८ । सा.

·:१८९६ व्यवहारकाण्डम् तत्र कृषौ गावो भवन्ति । तत्र जाया भवति । तदेव प्राच्यवन्ते वै देवानाँ संक्रमाः श्रेयांसं श्रेयाँस धर्मरहस्यं श्रुतिस्मृतिकर्ता सविता सर्वस्य प्रेरकोऽयं लोकमभ्युत्क्रामति य एवं वेदेतद्वै देवानाँ सत्य- दृष्टिगोचरोऽर्य ईश्वरो वि चष्टे विविधमाख्यातवान् । मनभिजितं यदामन्त्रणं तस्मादामन्त्रण सु प्रावर्ग- ऋसा. च्छेत्सत्यमेव गच्छति तस्मादामन्त्रणं नाहुत एया- 'मित्रं कृणुध्वं खलु मृळता नो मा नो घोरेण तस्मादामन्त्रणे नानृतं वदेद्वहिवे नामौदनपचन चरताभि धृष्णु । नि वो नु मन्युर्विशतामरातिरन्यो आस्य वहिर्जायते य एवं वेद गृहा गार्हपत्यो यभ्रूणां प्रसितौ न्वस्तु ।। गृहवान् भवति य एवं वेद धिष्ण्या आहवनीय अक्षाः यूयं मित्रं कृणुध्वम् । अस्मासु मैत्री कुरुत। उपैनं यज्ञो नमति य एवं वेद सप्रथा मध्याधि- खल्विति पूरण: । नोऽस्मान् मृळत सुखयत च । नोऽ- देवनं प्रथते प्रजया पशुभिर्य एवं वेदानाप्त आम- सान् धृष्णु धृष्णुना । तृतीयार्थे प्रथमा । घोरणा- न्त्रणं नैनमानोति य ईप्सति य एवं वेद । सह्येन माभि चरत मा गच्छत । किञ्च वो युष्माकं 'त्रिर्वा इदै विराड् व्यक्रमत गार्हपत्यमाहवनीय मन्युः क्रोधोऽरातिरस्माकं शत्रुनि विशतां । अस्मच्छत्रुषु सभ्यं तद्विराजमापदन्नं वै विराडन वावैतदापन्म- तिष्ठतु । अन्योऽस्माकं शत्रुः कश्चिद् बभ्रूणां बभ्रुवर्णानां ध्याधिदेवने राजन्यस्य जुहुयाद्वारुण्य ऋचा वरुणो युष्माकं प्रसितौ प्रबन्धने नु क्षिप्रमस्तु भवतु । ऋसा. वै देवाना राजा राज्यमस्मा अवरुन्धे हिरण्यं धतविधिः निधाय जुहोत्यग्निमत्येव जुहोत्यायतनवत्यन्धोऽ- *निरुत हविरुपसन्नमप्रोक्षितं भवत्यथ मध्याधि- ध्वर्युः स्याद्यदनायतने जुहुयाशतमस्मा अक्षान् देवनमवोक्ष्याक्षान्न्युष्य जुहोति । निपसाद धृत- प्रयच्छेत्तान् विचिनुयाब्शतायुर्वं पुरुषः शतवीर्या अतो वरुणः परत्यास्वा। साम्राज्याय सुक्रतुरिति आयुरेव वीर्यमाप्नोति गामस्य तदहः सभायां त्रि विराड् व्यक्रमत गार्हपत्यमाहवनीयं मध्याधि- दीव्येयुस्तस्याः परुषि न हियुस्ता सभासद्भया देवनं, विराज एवैनं विक्रान्तमनुविक्रमयति प्रत्येव उपहरेत्तया यद्गृहीयात्तद्ब्राह्मणेभ्यो देयं तत्सभ्य- तिष्ठति गच्छति प्रतिष्ठां, धर्मधृत्या जुहोति धर्म- मन्नमवरुन्धे । धृतमेवैनं करोति सवितारं धारयितारं, गां नन्ति तेन स्प्येनाधिदेवनं कुर्वन्ति तत्र पष्ठीही तां विदीव्यन्ते तां सभासद्भय उपहरन्ति तेनास्य विदीव्यन्त आशा वा एष उपाभिषिञ्चत आशा सोऽभीष्टः प्रीतो भवति, प्र नूनं ब्रह्मणस्पति रित्या- पष्टौह्याशामेवास्मा अकस्ततश्चतुःशतमक्षाणवोह्याह । मन्त्रणे जुहोति मन्त्रवत्या वैश्वदेव्या, मन्त्रमेवास्मै उद्भिन्न राज्ञः । इति चत्वारो वै पुरुषा ब्राह्मणो गृह्णाति तमभिसमेत्य मन्त्रयन्ते । सह वै देवाश्च राजन्यो वैश्यः शूद्रस्तेषामेवैनमुद्भेदयति ततः मनुष्याश्चौदनपचन आसँस्ते मनुष्या देवानत्यचर- पञ्चाक्षान् प्रयच्छन्नाह दिशो अभ्यभूदयमितीमा स्तेभ्यो देवा अन्नं प्रत्युह्य गार्हपत्यमभ्युदक्रामस्ताँ- एवास्मै पञ्च दिशोऽन्नाद्याय प्रयच्छति क्षेत्रं ददाति स्तस्मिन्नन्वागच्छंस्ते मनुष्या एव देवानत्यचर- तेन क्षेत्रे धृतो भवति वर वृणीते सोऽस्मै कामः स्तेभ्यो देवाः पशून प्रत्युह्याहवनीयमभ्युदक्रामस्ताँ- समृध्यते यत्कामो भवति मङ्गल्यनानो ह्वयति स्तस्मिन्नन्वागच्छंस्ते मनुष्या एव देवानत्यचर यत्पूर्व व्याहार्ष तन्नेन्मोघमसदित्यसा अमुष्य स्तेभ्यो देवा यज्ञं प्रत्युह्य सभामभ्युदक्रामस्ताँस्तस्या- पुत्रोऽमुष्यासौ पुत्र इति नामनी व्यतिषजति मन्यागच्छस्ते मनुष्या एव देवानत्यचरस्तेभ्यो देवा स्वर्गस्य लोकस्य समष्टथै । विराजं प्रत्युह्यामन्त्रणमभ्युदक्रामस्तास्ततो नानु अभिभूरस्येतास्ते पञ्च दिशः कल्पन्ताम् । (१) सं. ११३४।१४. (१) मैसं. १।६।११. (२) मैसं. ४।४।६. (२) कासं. ८1७; कसं. १४. (३) शुमा.१०।२८ शुका. १८३ रस्ये (रस्य यानामे), ·धूतसमाइयम् १८९५ (१) पञ्चाक्षान् पाणावावपति । अभिभूरसि । कृत- बुने मूले जगदादौ भवो बुनियः । अहिर्बुभिय इत्येत. वेतादापरकलयश्चत्वारोऽक्षाः पञ्चमो रमणः । तत्र कलि: नामकः पञ्चमोऽग्निः शतं शरदः शतसंख्याकान् संव- सर्वानन्यान् अभिभवति स उच्यते । यजमानो वा त्सरान् आवसथेऽस्मदीये गृहे श्रियं - धनादिसमृद्धिं तत्संबन्धेन । अमिभूरसि अभिभविताऽसि । एतास्तव मन्त्रमृगादिसमृद्धिं च नियच्छतु ददातु । तैवासा. पञ्चदिशः कपटोपलक्षिताः क्लप्साः भवन्तु । शुउ. अथास्मै पञ्चाक्षान् पाणावावपति । अभिभूरस्ये- (२) 'अभिभूरित्यस्मै पञ्चाक्षान् पाणावाधाये'ति । तास्ते पञ्च दिशः कल्पन्तामित्येष वाऽअयानभि- यजमानहस्ते द्यूतसाधनभूतान् पञ्चाक्षान् सौवर्णकपर्दान् भूर्यत्कलिरेष हि सर्वानयानभिभवति तस्मादाहाभि- निदध्यात् । अक्षा यजमानो वा देवता । चतुर्णामक्षाणां भूरसीत्येतास्ते पञ्च दिशः कल्पन्तामिति पञ्च वै कृतसंज्ञा पञ्चमस्य कलिरिति । यदा पञ्चाप्यक्षाः एकरूपाः दिशस्तदस्मै सर्वा एव दिशः कल्पयति । पतन्ति उत्ताना अवाञ्चो वा तदा देवितुर्जयः । तत्र कलि: द्यतनिन्दा सर्वानक्षानभिभवति तं प्रत्युच्यते, तत्संबन्धेन यजमानं त्रया वै नैर्ऋता अक्षाः स्त्रियः स्वप्नो यहीक्षते प्रति वा। हे अक्ष, यद्वा हे यजमान, त्वमभिभरसि तेना:श्च स्त्रीभिश्च व्यावर्तते यां प्रथमां दीक्षितो अभिभविता अभितो व्यासासि । एताः कपर्दिकोप- रात्री जागर्ति तया स्वप्नन व्यावर्तते । लक्षिताः पञ्च दिश: पूर्वादयश्चतस्र ऊर्ध्वा चेति पञ्च अथ श्वोभूते । अक्षावापस्य च गृहेभ्यो दिशः ते त्वदर्थ कल्पन्तां त्वत्प्रयोजनसमर्था भवन्तु । गोविकर्तस्य च गवेधुकाः संभृत्य सूयमानस्य गृहे कले: सर्वाक्षाभिभावकत्वात्सुन्वतोऽपि जयापेक्षित्वात् रौद्रं गावेधुकं चरुं निर्वपति ते वा एते द्वे सती पञ्चाक्षव्यापकत्वमिति भावः । शुम. रत्ने एकं करोति संपदः कामाय तद्यदतेने यजते 'दिशोऽभ्यय राजाऽभूदिति पश्चाक्षान प्रय- यां वा इमाँ सभायां प्रन्ति रुद्रो हैतामभि- च्छति । एते वै सर्वेयाः । अपराजयिनमेवैनं करोति। मन्यतेऽनिर्वै रुद्रोऽधिदेवनं वा अग्निस्तस्यैतेऽ- अजस्रं त्वा सभापालाः । विजयभागं समिन्ध- अङ्गारा यदक्षास्तमेवैतेन प्रीणाति तस्य ह वा- ताम् । अमे दीदाय मे सभ्य । विजित्यै शरदः एषानुमता गृहेषु हन्यते यो वा राजसूयेन यजते शतम। यो वैतदेवं वेदैतद्वा अस्यैक रत्नं यदक्षावापश्च अन्नमावसथीयम् । अभिहराणि शरदः शतम् । गोविकर्तश्च ताभ्यामेवैतेन सूयते तो स्वावनप- आवसथे श्रियं मन्त्रम् । अहिर्बुनियो नियच्छतु। क्रमिणौ कुरुते तस्य द्विरूपो गौर्दक्षिणा शितिबाहुवी अथ सभ्यागेरुपस्थानमन्त्रमाह-अजस्रमिति । यत्रा- शितिवालो वासिनखरो वालदानाक्षावपनं प्रवद्ध- क्षैर्दीव्यन्ति विजयन्ते सा सभा तस्यां सभायां साधुः मेतदु हि तयोर्भवति । सोऽमिः सभ्यः । हे सभ्य त्वामस्मदीयाः सभापालका: चतपरिभाषा समिन्धतां सम्यग्दीप्यन्ताम् । कीदृशं त्वां अजस्रमन अक्षराजाय कितवं कृतायादिनवदर्श त्रेतायै वरतं विजयभागं विजयेन लभ्यो भागो यस्य तादृशम् । कल्पिनं द्वापरायाधिकल्पिनमास्कन्दाय सभास्थाणुम्। हे सभ्याने मे मम शतं शरदः शतसंख्याकान् संवत्स. अक्षराजाय कितवं धूर्त, कृताय आदिनवदर्श आदि- रान् विजित्यै विजयाय त्वं दीदाय दीप्यस्व । नवो दोषस्तं पश्यति तथाभूतं, त्रेतायै कल्लिनं कल्पक, अथावसथ्योपस्थानमन्त्रमाह--अन्नमिति। अह्नि द्यूते : द्वापराय अधिकल्पिनं अधिकल्पनाकर्तारम् । अथ विजयं प्राप्ताः पुरुषा आगत्य यत्र भोजनार्थं निवसन्ति दशमे यूपे । आस्कन्दाय सभास्थाणुं सभायां स्थिरम् । स प्रदेश आवसथस्तत्रानीतमावसथीयं तादृशमनमभि- हराण्याभिमुख्येनोपहरामि । कञ्चिदपि न हिनस्तीत्यहिः । (१) शब्रा. ५।४।४।६. (२) मैसं. ३।६।३. (१) वैवा. ११७।१०।५. (२) तैना. ३।७।४।५,६. (३) शब्रा. ५।३।१।१०. (४) शुमा. ३०११८. शुम.

·१८९८ व्यवहारकाण्डम् ? छाशाम्भा. । 'ये वै चत्वारः स्तोमाः । कृतं तत् । अथ ये तत् ? यत्किंच लोके सर्वाः प्रजाः साधु शोमनं धर्मजात पञ्च । कलिः सः । तस्माश्चतुष्टोमः । तञ्चतुष्टोमस्य कुर्वन्ति, तत्सर्व रैकस्य धर्मेऽन्तर्भवति, तस्य च फले चतुष्टोमत्वम् । सर्वप्राणिधर्मफलमन्तर्भवतीत्यर्थः । तथा अन्योऽपि पूर्वोक्तास्त्रिवृत्पञ्चदशः सप्तदश एकविंश इत्येवं- कश्चित् यः तत् वेद्यं वेद । किं तत् ! यत् वेद्यं स: रूपाः स्तोमा ये सन्ति ते कृतयुगस्य स्वरूपभूताः। रैकः वेद, तद्वद्यमन्योऽपि यो वेद, तमपि सर्वप्राणि- कृतयुगे हि धर्मस्य चत्वारः पादा विद्यन्ते । ये त्वन्येन धर्मजातं तत्फलं च रैकमिवाभिसमैतीत्यनुवर्तते । सः कनचित्स्तोमेन सह पञ्च स्तोमास्तेषां कलियुगरूपत्वम् । एवंभूतः अरैक्योऽपि मया विद्वान् एतदुक्तः एवमुक्तः, तत्र तन्मध्यगतानां चतुर्णा कृतयुगार्थत्वेन विभागे सति रैववत्स एव कृतायस्थानीयो भवतीत्यभिप्रायः । कलेरसाधारणस्तोम एक एव परिशिष्यते । धर्मश्च कलि- युग एकपादेव । तत: कलिस्वरूपत्वेन पञ्चस्तोमपक्षस्य धते जया देवताहानं जयकर्म च निन्दितत्वाच्चतुष्टोमपक्षस्य कृतयुगस्वरूपत्वेन प्रशस्तत्वा उद्भिन्दतीं संजयन्तीमप्सरा साधुदेविनीम् । दयं सोमयागश्चतुष्टोम एव कर्तव्यः । चत्वारः स्तोमा ग्लहे कृतानि कृण्वानामप्सरां तामिह हुवे ।। अत्रेति व्युत्पत्त्या सोमयागस्य चतुष्टोमत्वं संपन्नम्। तैबासा. उद्भिन्दती पणबन्धेन धनस्य उद्भेदनं कुर्वतों अक्षराजाय कितवम् । कृताय सभाविनम् । संजयन्ती सम्यक् जयं प्राप्नुवतीं साधुदेविनी जयोपाय- त्रेताया आदिनवदर्शम् । द्वापराय बाहःसदम् । परिज्ञानेन अक्षशलाकादिभिः शोभनं क्रीडन्ती एवं- कलये सभास्थाणुम् । गुणविशिष्टामप्सरां द्यूतक्रियाधिदेवतां अप्सरोजातीयां अक्षा द्यूतसाधनविशेपास्तेषां राजा तदभिमानी अहं स्तोमीति शेषः । अपि च ग्लहे, गृह्यते पणबन्धन देवविशेषस्तस्मै कितवं द्यूतकुशलम् । कृताय कृतयुगा. कल्प्यत इति द्यूतक्रियाजेयोऽर्थो ग्लहः तस्मिन् ग्लहे भिमानिने सभाविनं द्यूतसभाया अधिष्ठातारम् । त्रेतायै निमित्ते कृतानि द्यूतजयचिह्नानि कृतत्रेतादिशब्द- त्रेतायुगाभिमानिन आदिनवदर्श मर्यादायां देवनस्य वाच्यानि अयसंज्ञकानि कृण्वानां कुर्वाणाम् । कृताय. द्रष्टारं परीक्षकम् । द्वापराय द्वापरयुगाभिमानिने बहिः- लाभो हि महान् द्यूतजयः । तदुक्तं द्यूतक्रियामधिकृत्य सदं बहिःसदनशीलं स्वयमदीव्यन्तम् । कलये कलियुगा- आपस्तम्बेन कृतं यजमानो विजिनाति' इति भिमानिने सभास्थाणुमदेवनकालेऽपि सभां यो न. (आप. ५।२०११) । एवम्भूतां तां अप्सरां इह मुञ्चति मोऽयं स्तम्भसमानत्वात्सभास्थाणुस्तम् । तैवासा. अस्मिन् द्यूतजयकर्मणि अहं हुवे आह्वयामि । आगत्य यथा कृतायविजितायाधरेयाः संयन्त्येवमेन सा मम जयं करोतु इत्यर्थः । सर्व तदभिसमैति यत्किञ्च प्रजाः साधु कुर्वन्ति विचिन्वतीमाकिरन्तीमप्सरा साधुदेविनीम् । यस्तद्वेद यत्स वेद स मयैतदुक्त इति । ग्लहे कृतानि गृह्णानामप्सरां तामिह हुवे ॥ यथा लोके कृतायः कृतो नामायो द्यूतसमये प्रसिद्ध विचिन्वती एकत्र निर्बाधे कोष्ठे त्रिचतुरान् अक्षान् श्चतुरङ्कः, स यदा जयति छूते प्रवृत्तानां, तस्मै विशेषेण समुच्चिन्वतीं संघीकुर्वतीम् । पुनस्तानेव विजिताय तदर्थमितरे त्रिद्व्येकाङ्का अधरेयाः त्रेताद्वापर- जयाथै बहुषु कोष्ठेषु आकिरन्तीं समन्ताद् विक्षिपन्तीम् । कलिनामानः संयन्ति संगच्छन्तेऽन्तर्भवन्ति, चतुरङ्क अन्यद् व्याख्यातम् । कृताये त्रिव्येकाङ्कानां विद्यमानत्वात्तदन्तर्भवन्तीत्यर्थः। यायैः परिनृत्यत्याददाना कृतं ग्लहात् । यथा अयं दृष्टान्तः, एवमेनं रैवं कृतायस्थानीयं त्रेता. सा नः कृतानि सीपती प्रहामानोतु मायया । घायस्थानीयं सर्व तदभिममैति अन्तर्भवति रेक। किं सा नः पयस्वत्यैतु मा नो जैपुरिदं धनम् ।। (१) तैवा. १।५।११।१. (२) तैवा. ३।४।१६।१. (१) असं. ४॥३८।१; कौसू. ४१।१३. (३) छाउ. ४।१।४,६. (२) असं. ४॥३८१२, १३) असं. ४॥३८॥३. असा. असा.

·तसमाहयम् १८९९ असा. -- या गन्धर्वस्त्री अयैः अक्षगतसंख्याविशेषः कृतादि- निधिः समानो यस्य अप्रतिमः सन् विश्वाहा विश्वेषु शब्दवाच्यैः परिनृत्यति अभिमतजयप्राप्त्या परितुष्टा सर्वेष्वहःसु यथा वृक्षं तरुं हन्ति बाधते। यद्वा विश्वस्य नर्तनं करोति । कीदृशी। ग्लहात् गृह्यमाणात् पण हन्ता । अशनिः अप्रति अप्रतिपक्ष यथा वृक्षं विनाश- बन्धात् कृतं एतत्संज्ञं अयं आदधानः आदधाना यति एव एवं अहं अप्रति अप्रतिनिधिः सन् । प्रति- कुर्वाणा । कृतग्लहत्वं तस्या असाधारणो गुणः । सा कितवपराजये मम सदृशः अन्यो नास्तीत्यर्थः । यद्वा तादृशी नः अस्माकं कृतानि कृतशब्दवाच्यान् चतु:- अप्रति अप्रतिपक्षं वध्यासं इति संबन्धः। अद्य इदानीं संख्यायुक्तान् अयान् शेषन्ती अवशेषयन्ती प्रहान् कितवान् । कितवः किं तवास्तीति शब्दानुकृतिरिति प्रहन्तव्यानक्षान् मायया व्यामोहकशक्त्या आप्नोतु यास्कः (नि. ५।२२)। अक्षैर्दीव्यन् पुरुषः परैरपन्हिय- अधितिष्ठतु । एकादयः पञ्चसंख्यान्ता अक्षविशेषा माणधनः किं तवास्ति न किञ्चिद् इति सर्वैभाष्यत अयाः । तत्र चतुर्णा कृतं इति संज्ञा । तथा च इत्यर्थः । तादृशान् कितवान् अक्षैः देवनसाधनैः अप्रति तैत्तिरीयकम् 'ये वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत् । अप्रतिपक्षं वध्यास हनिष्यामि। यथा प्रतिकितवा युत- अथ ये पञ्च कलिः सः' इति ( तैवा. १।५।११।१)। क्रियायां मम प्रतिस्पर्धिनो न भवन्ति तथा अक्षैः परा- तस्य च कृतस्य लाभाद् तजयो भवति । अत एव जितान् करिष्यामीत्यर्थः । दाशतय्यां लब्धकृतायात् कितवाद भीतिराम्नाता तुराणामतुराणां विशामवर्जुषीणाम् । 'चतुरश्चिद् ददमानाद् विभीयाद् आ निधातो:' इति समैतु विश्वतो भगो अन्तर्हस्तं कृतं मम ।। (ऋसं. ११४१।९)। तत्र च निरुक्तम् 'चतुरोऽ तुराणां द्यूतकर्मणि त्वरमाणानां अतुराणां अत्वर- आन् धारयत इति तद् यथा कितवाद् बिभीयात् ' इति माणानाम् । अहमेव प्रथमः अक्षप्रक्षेपेण प्रतिवादिनं (नि. ३।१६ )। जेप्यामि अहमेवेति अहमहमिकया त्वरमाणास्तुगः । सा द्यूताधिदेवता पयस्वती द्यूतजितेन पयउपलक्षि- विमृश्यकारिण्यः अतुराः। तासां अवर्जुपीणां अवर्जन- तेन गवादिधनेन तद्वती नः अस्मान् ऐतु आगच्छतु । शीलानां प्रतिकितवैः पराजयेऽपि पुनरहमेव जेष्यामीति नः अस्माकं इदं पणितव्यत्वेन कल्पितं धनं अन्ये द्यूतक्रियां अपरित्यजन्तीनां पुन: पुनर्जयलाभाद् अवर्ज- कितवा मा जैपुः मापहाएः। यन्तीनां वा । सर्वदा द्यूतव्यसनवतीनामित्यर्थः । विशा या अक्षेषु प्रमोदन्ते शुचं क्रोधं च विभ्रती । प्रजानां भगः भाग्यं जयलक्षणं विश्वतः सर्वतः समैतु आनन्दिनीं प्रमोदिनीमप्सरां तामिह हुवे ।। सम्यग् अभिमुखं आगच्छतु । द्यूतजयकामिनं मामिति या गन्धर्वस्त्री द्यूतक्रियामु उक्ता अक्षेषु द्यूतसाधनेषु शेषः । न केवलं तत एव जयप्रार्थना अपि तु मम प्रमोदते प्रहृष्यति । किं कुर्वती। शुचं इष्टजयवियोगात्। अन्तर्हस्तं हस्तमध्ये कृतम् । कृतशब्दवाच्यश्चतुःसंख्या- शोकं पुनर्जिगीषया क्रोधं कोपं च बिभ्रती धारयन्ती । युक्तः अक्षविषय: अयः । स हस्तमध्ये स्थितो वर्तते । आनन्दिनीं यतजनितहर्षयुक्तां प्रमोदिनी द्यूतासक्तान- एकादयः पञ्चसंख्यान्ता अक्षविपया अयाः । तत्र न्यानपि प्रमोदयन्तीम् । यद्वा आनन्दिनीं सुग्ववतीं चतुर्णा कृतं इति संज्ञा । तथा च तैत्तिरीयकम् प्रमोदिनी प्रहर्षवती ईदृशीं तां प्रागुक्तां अप्सरां इह वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत् । अथ ये पञ्च कलिः सः' यतकर्मणि जयाथै अहं हुवे आह्वामि ! इति (नैवा. १।५।११११)। तत्र कृतस्य लाभाद् द्यूत- यथा वृक्षमशनिर्विश्वाहा हन्त्यप्रति । जयो भवति । अत एव दाशतय्यां लब्धकृतायात् कित- एवाहमद्य कितवानक्षैर्वध्यासमप्रति ॥ बाद भीतिगम्नायते- 'चतुरश्चिद् ददमानाद् बिभीयाद् अशनिः वैद्युतोऽमिः अप्रति । न विद्यते प्रति प्रति आ निधातो: ' इति (ऋसं. ११४२११)। तत्र निरु- (१) असं. ४।३८॥४. तम् 'चतुरोऽक्षान् धारयत इति तद् यथा (२) असं. ७।५२।१; कोसू. ४१।१३. (१) असं. १५२१२. असा. 'ये - असा.

·व्यवहारकाण्डम् असा. असा. उसा. कितवाद् विमीयाद्' इति (नि. ३११६ )। कितव संलिखितं पदेषु सम्यग् अङ्कान् लिखितवन्तमपि अमि स्वावसुं नमोभिरिह प्रसक्तो वि त्वा त्वां अजैषं अहमेव जयामि । उत अप्यर्थे । संगधे चयत् कृतं नः। रथैरिव प्र भरे. वाजयद्भिः प्रद संरोद्धारमपि त्वां अजैषं जयामि । यद्वा संलिखितं क्षिणं मरुतां स्तोममृध्याम् ।। सम्यग् लिखितं चिह्नितं पदमभिलक्ष्य त्वां जयामि । स्ववसुं स्वकीयधनं स्वकीयेभ्य: स्तोतृभ्यो हीयमानं उत अपि च संरुधं, संरुन्धन्ति अति अधिकरणे. धनं यस्य तं अधि नमोभिः स्तोत्रैः ईळे स्तौमि । इह कप्रत्ययः । तादृशं स्थानमभिलक्ष्य त्वां जयामि । किञ्च युतकर्मणि प्रसक्तः प्रकर्षेण आसक्तोऽमि: देवनकर्माधि- वृकः अरण्यश्वा अवि अजं यथा मथत् मनाति एक पति: नः अस्माकं दीव्यतां कृतं कृतशब्दवाच्यं लाभहेतुं एवं ते तव कृतं कृतशब्दवाच्यं लाभहेतुं अयं मनामि अयं वि चयत् विचिनोतु करोत्वित्यर्थः । वाजयद्भिः विनाशयामि । वाजं अन्नं कुर्वद्भिः । अन्नलाभकारणैः रथैरिव स्थितैरक्षैः उत प्रहामतिदीवा जयति कृतमिव श्वनी वि प्र भरे प्रहरे। प्रतिकितवान् इति शेषः । ततः मरुताम् । चिनोति काले। यो देवकामो न धनं रुणद्धि देवोपलक्षणम् । सर्वेषां देवनां स्तोमं स्तोत्रं संघं वा सभित् तं रायः सृजति स्वधाभिः ।। प्रदक्षिणं अनुक्रमेण ऋध्यां समर्धयेयम् । उत अपि च अतिदीवा अतिशयेन दीव्यन् पुरुषः। वयं जयेम त्वया युजा वृतमस्माकमंशमुदवा प्रहां अक्षैः प्रहन्तारं प्रतिकितवं जयाति । यतः श्रनी भरेभरे । अस्मभ्यमिन्द्र वरीयः सुगं कृधि प्र 'श्वनी कितवो भवति स्वं हन्ति स्वं पुनराहृतं भवतीति शत्रूणां मघवन् वृष्ण्या रुज ॥ यास्कः (नि. ५।२२ )। परस्वस्य हन्ता कितव: काले. है इन्द्र त्वया युजा सहायेन वृतं वृणोति अक्षैः द्यूतकाले कृतमिव । इवशब्द एवार्थे । कृतशब्दवाच्यं संरुणद्धीति वृत् प्रतिकितवः । तादृशं कितवं वयं लाभहेतं अयमेव वि चिनोति मृगयते । हस्तस्थेष्वक्षेषु जयेम । तथा भरेभरे संग्रामेसंग्रामे द्यूतलक्षणे अस्माकं प्रागेव निधानात् कृतत्वं अक्षाणां लाभाय अन्विष्यते जिगीषूणां अंशं जयलक्षणं उद् अव उद्गमय । किञ्च अतो जयातीति संबन्धः । यो देवकामः देवान् कामय. अस्मभ्यं वरीय: उरुतरं धनं सुगं सुगमनं कृधि कुरु । मानः दीव्यन् पुरुषः धनं न रुणद्धि तलब्धं धनं न हे मघवन् धनवन् इन्द्र शत्रूणां शातयितृणां प्रतिकित व्यर्थ स्थापयति किं तु देवताथै विनियुङ्क्ते तं राया यानां वृष्ण्या वृष्ण्यानि वृष्णि भवानि । वीर्याणि जय धनेन स्वधाभिः अन्नैबेला सं सुजत्येव संयोजयत्येव । लक्षणानि प्र रुज निवारय । यथा प्रतिकितवा अस्मान् इन्द्र इति देवता गम्यते । इत् अवधारणे । न जयेयुः यथा तान् वयं जयेम जयेन च तेभ्यो धनं गोभिष्टरेमामति दुरेवां यवेन वा क्षुधं पुरुहूत स्वीकुर्याम तथा कुर्विति इन्द्रः प्रायंते । विश्वे । वयं राजसु प्रथमा धनान्यरिष्टासो अजैषं त्वा संलिखितमजैषमुत संरुधम् । वृजनीभिर्जयेम ॥ अविं वृको यथा मथदेवा मनामि ते कृतम् ॥ हे इन्द्र दुरेवां दुष्टगमनां दारिद्यात् आगतां अमति, लोके हि कितवाः अस्मिन् पदे प्रतिकितवं अक्ष- दुर्बुद्धिं गोभिः पशुभिः तरेम ! हे पुरुहृत बहुभिराहत, शलाकादिभिः संरोत्स्यामीति अङ्कान् कुर्वन्ति तत्रैव च इन्द्र विश्वे सर्व वयं यवन वा । यवशब्दो धान्योपलक्षणम् ।. संरुन्धन्ति । तादृशः प्रतिकितवोऽत्र संबोध्यते । हे धान्येन या क्षुधं बुभुक्षां तरेम निवारयेम । राजस नृपेषु राजमानेषु दीव्यत्सु वा पुरुषेषु । स्थितानीति शेषः । (१) असं. ७५२१३, असं. ५।६०।१; मैसं. “४|१४|११; तब्रा. २।७।१२।४; आश्री. (१) असं. १५२१६ : २०१८९।९; सं. १०।४२१९. वृदे. ५.४८. (२) असं. १५२१७ : २०११७११० : २०१८९।१० : (२) असं. १५२२४; असं. १।१०।४. २०१९४।१०; सं. १०॥४२॥ १०, १०॥४३॥१०, १०॥४४॥ (३) असं. ७१५२।५. असा. असा. २।१३१२, १०.

·धूतसमाहयम् '१९०१ असा. ७ प्रथमा प्रथमानि मुख्यानि प्रकृष्टतमानि धनानि वयं उग्राय उद्गुणबलाय बभ्रवे बभ्रुवाय एतत्संज्ञकाय अरिष्टास: अहिंसिताः प्रतिकितवैरपराजिताः सन्तः वृज द्यूतजयकारिणे देवाय इदं नमः नमस्करणम् । भवतु नीभिः बलकारिणीभिरक्षशलाकामिः जयेम साधयेम । इति शेषः । यो बभ्रुः अक्षेषु देवनसाधनेषु तनूवशी यथाकामी स्वेच्छाधीनजय इत्यर्थः । घृतेन आज्येन कृतं मे दक्षिणे हस्ते जयो मे सव्य आहितः। मन्त्राभिमन्त्रितेन कलिम् । पराजयहेतुः पञ्चसंख्यायुक्तोऽ. गोजिद् भूयासमश्वजिद् धनंजयो हिरण्यजित् ।। क्षविषयोऽयः कलिरित्युच्यते । तं शिक्षामि ताडयामि मे मम दक्षिणे हस्ते पाणौ कृतं कृतशब्दवाच्यो हन्मीत्यर्थः । एकादयः पञ्चसंख्यान्ता अक्षविषया अयाः। लाभहेतुः अयः अस्ति । कृतायलाभो हि महान् द्यूतजयः। तत्र पञ्चानां कलिरिति संज्ञा । तथा च तैत्तिरीयकम्- तद् उक्तं द्यूतक्रियां अधिकृत्य आपस्तन--'कृतं 'ये वै चत्वारः स्तोमाः कृतं तत् । अथ ये पञ्च कलिः यजमानो विजिनाति' इति (आप. ५।२०।१)। तथा स:' इति (तैबा. १।५।११।१)। तत्र कलिशब्दवाच्यस्य मे मम सव्ये हस्ते जय आहितः कृतायसाध्यो जयो अयस्य आगमने पराजयो भवति । तं अनेन आज्येन निहितोऽस्ति । अतः अहं गोजित् परकीयानां गवां विनाशयामि । अहं अन्यैर्न पराजीये किं तु अन्यान् जेता भूयासम् । अश्वजित् प्रतिकितवसंबन्धिनां अश्वानां अहमेव जयामीत्यर्थ: । कलिं शिक्षामि शक्तं समर्थ जेता । धनंजयः, धनशब्दः सामान्यवाची, दासी. कर्तुमिच्छामि । यथा कलिः स्वयं पराजयसमर्थः भूम्यादिधनस्य जेता । हिरण्यजित् सुवर्णस्य जेता भूया- पराजयवान् भवति तथा करोमीत्यर्थः । अस्मिन्नर्थे सम् । लोके हि कितवा द्यूतकर्मणि गवादिधनं शुल्कं देवतानुग्रहं आशास्ते । स नमस्कृत: अक्षयूतदेवता कृत्वा दीव्यन्ति तत्र ये जयन्ति ते तद्धनं स्वीकुर्वन्ति । बत्रुः ईदृशे देवननिबन्धने कलिपराभावनरूपे जयलक्षणे अत्र जयस्य पूर्वार्धन उक्तत्वाद् गवादिधनजयलाभ: च फले नः अस्मान् मृळाति मृडयतु मुखयतु । असा. उत्तरार्धन प्रार्थ्यते । धृतमप्सराभ्यो वह त्वममे वह त्वमने पांसनभेभ्यः अक्षाः फलवती युवं दत्त गां क्षीरिणीमिव । सिकता अपश्च । यथाभागं हव्यदातिं जुषाणा सं मा कृतस्य धारया धनुः स्नान्नेव नात ॥ मदन्ति देवा उभयानि हव्या ॥ अनया देवनसाधनभृतान् अक्षान् जयाय प्रार्थयते । हे अमे त्वं अप्सराभ्यः । अप्सु सरन्त्यश्वरन्यः हे अक्षाः धुवं द्यतक्रियां फलवतीं फलोपेतां दत्त प्रय अन्तरिक्षचारिण्यो वा । ताभ्यः तदर्थ घृतं अक्षाभ्य- च्छत । यथा द्यूतेन धनलाभो भवति तथा कुरुतेत्यर्थः। अनसाधनं आज्यं वह प्रापय । अस्माकं जयामिति तत्र दृष्टान्तः क्षीरिणीं गामिवेति । फलं कस्माद् भवति शेषः । तथा अक्षेभ्यः अक्षशब्देन तैर्दीव्यन्तः प्रति- तं आह । कृतस्य कृतशब्दवाच्यस्य चतुःसंख्यायुक्ताक्ष. कितवा उच्यन्ते । अक्षहस्तेभ्यः प्रतिकितवेभ्य: पासून विषयस्य लाभहेतोः अयस्य धारया संतत्या उपर्युपरिलाभ- सूक्ष्मान् भूरजःकणान् सिकताः शर्कराः अपः उदकानि हेतुकृतायप्रवाहेण मा मां सं नात संयोजयत । तत्र च प्रापय । यथा तेषां पराजयो भवति तथा तन्मुखेषु दृष्टान्तः धनुः स्नान्नेवेति । यथा धनुः कार्मुकं नाना पास्वादीन् प्रक्षिपेत्यर्थः। किं च यथाभागं भागं अनतिक्रम्य स्नावनिर्मितया मोठ्या संनह्यन्ति । यथा मौसिनद्धं स्वीयस्वीयभागानुसारेण हव्यदाति हविषः प्रदानं जुषाणाः कार्मुकं जयकारि भवति एवं मां कृतायपरम्परया जयिनं सेवमाना देवा इन्द्राद्या उभयानि द्विप्रकाराणि औषध. कुरुतेत्यर्थः। असा. पाशुकभेदेन सोमाज्यभेदेन श्रौतस्मातकर्मभेदेन वा इदमुप्राय वभ्रवे नमो यो अक्षेषु तनूवशी । द्विविधानि हव्या हव्यानि हवींषि । आखाद्येति शेषः । घृतेन कलिं शिक्षामि स नो मृडातीहशे ॥ मदन्ति माद्यन्ति तृप्ता भवन्ति । ते देवा अपि अस्माकं यतजयं कुर्वन्तु इति प्रार्थना । (१). असं. १५२१८ (२) असं. १५२।९. (३) असं. ७।११४।१; वैसू. ६।१०; कोसू. ४१।१३. ! (१) असं. ७१११४:२. असा. असा.

·असा. असा. अप्सरसः सधमादं मदन्ति' हविर्धानमन्तरा 'संवसव इति वो नामधेयमुग्रंपश्या राष्ट्रभृतो सूर्य च । ता मे हस्तौ सं सृजन्तु घृतेन सपनं मे पक्षाः । तेभ्यो व इन्दयो हविषा विधेम वयं स्याम कितवं रन्धयन्तु ॥ पतयो रयीणाम् ॥ अप्सरसः द्यूतक्रियादेवताः सधमादं सह संभूय हे गन्धर्वाः अक्षा वा यूयं संवसव इति संप्राप्तधनाः मादः मादनं यस्मिन् मदनकर्मणि तत् । सहमदनं यथा संप्रापितधना यतो भवथ अतो वः युष्माकं संवसव मवति तथा मदन्ति माद्यन्ति । कुत्रेति तद् उच्यते । इति नामधेयं भवति । हि यस्माद् उग्रंपश्या उग्रं- हविर्धानं हविर्षीयते अत्रेति हविर्धानो भूलोकः । तं पश्यायाः राष्ट्रभृतः । इदं द्वयं अप्सरोविशेषनामधेयम् । सूर्य सूर्याधिष्ठितं द्युलोकं तं च अन्तरा द्यावापृथिव्योर्मध्ये तयोः संबन्धिनो भवन्ति अक्षाः। अक्षाणां एतत्संबन्धित्वं अन्तरिक्षलोके माद्यन्ति। ताः अप्सरसः मे मम हस्तौ. तैत्तिरीये श्रूयते- 'उग्रंपश्ये राष्ट्रभृचाचराणि यद् देवनसाधनौ पाणी घृतेन घृतवत् सारभूतेन जयलक्षणेन अक्षवृत्तं अनुवृत्तं एतत्' इति (तैआ. २।४।१)। फलेन सं सूजन्तु संयोजयन्तु । तथा सपत्नं प्रतिदीव्यन्तं तेभ्यः गन्धर्वाप्सरोभ्यः तदधिष्ठितेभ्यः अक्षेभ्यो वा वः कितवं मे मम रन्धयन्तु वशयन्तु स्वाधीनं कुर्वन्तु । युग्मभ्यं युप्मदर्थ इन्दवः इन्दुमन्त: सोमवन्तः सोमोप- लक्षितहविर्युक्ता वयं हविधा उचितेन विधेम परिचरेम। आदिनवं प्रतिदीने घृतेनास्माँ अभि क्षर । अनन्तरं वयं दीव्यन्तः रयीणां धनानां पतयः स्वामिनः वृक्षमिवाशन्या जहि योऽस्मान् प्रतिदीव्यति । स्याम भवेम । द्यते प्रतिकितवजयेन धनवन्तः स्यामे. प्रतिदीने प्रतिकूलं दीव्यते प्रतिकितवाय प्रतिदिवानं त्यथः जेतुं आदिनवं आदीव्यामि अझैः आदीवनं करोमि । देवान् यन्नाथितो हुवे ब्रह्मचर्य यदृपिम । अस्मान् आदीव्यतः घृतेन घृतवत्सारभूतेन जयलक्षणेन अक्षान् यद् बभ्रनालभे ते नो मृडन्त्वीदृशे ॥ फलेन अभि क्षर संयोजय। देवनक्रियाभिमानी देवः नाथितः उपतप्तः देवान् अग्न्यादीन् हुवे आह्वयामि संबोध्यते । यः कितवः अस्मान् प्रतिदीव्यति जेतुं धनलाभार्थ इति यत् । ब्रह्मचर्य वेदग्रहणार्थ ब्रह्मचारि- प्रतिकूलं घृतं करोति तं अशन्या विद्युता वृक्षं शुष्कं नियम ऊषिम उषितवन्त इति यत् । बभ्रन् बभ्रुवर्णान् तरुमिव जहि तिरस्कुरु । बभ्रुणा अक्षाभिमानिना देवेन अधिष्ठितान् वा अक्षान् ये नो डुवे धनमिदं चकार यो अक्षाणां ग्लहनं देवनसाधनभूतान् आलभे देवितुं स्पृशामीति यत् तेन शेषणं च । स नो देवो हविरिदं जुषाणो गन्धर्वेभिः कारणेन ते देवादयः ईदृशे जयलक्षणे फले नः अस्मान् सधमादं मदेम ।। मृडन्तु मुखयन्तु। यो देवः नः अस्माकं छुवे द्यूताय तदर्थ, यद्वा ग्रुबे द्यतकृतर्णदोषः दीच्यते नः। मह्यम् । अथ वा न: अस्मदीयाय युवे यद्धस्ताभ्यां चकृम किल्बिपाण्यक्षाणां गनुमुप- दीव्यते पुरुषाय इदं प्रतिकितवसंबन्धि धनं चकार लिप्समानाः । उग्रंपश्ये उग्रजितौ तदद्याप्सरसावनु जयेन संपादितवान् । यश्च देवः अक्षाणां परकीयानां दत्तामृणं नः ।। ग्लहनं ग्रहणं स्वकीयैरक्षैर्जित्वा स्वीकरणं शेषणं स्वीयानां उग्रंपश्ये राष्ट्रभृत् किल्बिपाणि यदक्षवृत्तमनु अक्षाणां जयाहस्थाने अवशेषणं च कृतवान् । स देवः दत्तं न एतत् । ऋणान्नो नर्णमेर्क्समानो यमस्य घृताभिमानी न: अस्मदीयं इदं हविः जुपाण: सेवमानो लोके अधिरज्जुरायत् * ॥ मवतु । वयं च गन्धर्वोभिः गन्धः अक्षाधिष्ठायकैः सधमादं सहमदनं यथा तथा मदेम हायास्म । असा. * सायणभाष्यं स्थलगिर्देशश्व ऋगादानप्रकरणे (पृ. ६०२- (१) असं. ७।११४।३ : १४।२।३४. ६०३) द्रष्टव्यः। (२) मसं. ७।११४१४. (३) असं. ७/११४।५. (१) असं. ११४१६. (२) असं. ७.११४१७. असा. असा.

·सवि. ४८० घूतसमाह्वयम् १९०३ यस्मा ऋणं यस्य जायामुपैमि यं याचमानो मलमहिषयर्ज समाहूतं जयिने दद्यात् पराजित अभ्यैमि देवाः । ते वाचं वादिषुर्मोत्तरां मद्देवपत्नी पणं चापि दद्यात् । अप्सरसावधीतम् ॥ अयमर्थः-समाहूतं समाह्वय इति इटमल्लमहिपान् आपस्तम्ब: वजयित्वा मेषकुक्कुटातिरिक्तादिकं मृतं वा हीनं वा राजाधिकृतसभेवाधिदेवनाही जयिने दद्यात् । यदि न ददाति राज्ञा दातव्य इति । सभाया मध्येऽधिदेवनमुद्धत्यावोक्ष्याक्षान्निवपे- घुम्मान वैभीतकान् यथार्थान् । ग्लहवृद्धिं गृह्णीयात् सभिकः । पूर्वोक्तायाः सभाया मध्ये अधिदेवनं यस्योपरि द्यूतसमाधिकारिणो वृत्तिमाह---ग्लहेति । सभिकः कितवा अझैदींव्यन्ति तत्स्थानमधिदेवनम् । तत् पूर्व सभ्यः द्यूत इत्यनुवर्तते । सवि. ४८७ काष्ठादिना उद्धन्ति उद्धत्यावोक्षति । अवोक्ष्य तत्राक्षान् द्यूतं कारयेत्सभिको देयं च दद्यात्तत्कृतम् । युग्मसंख्याकान् वैभीतकान् विभीतकवृक्षस्य विकारभूतान् तस्य कर्तव्यमाह विष्णुः---- द्यूतमिति । तथा च यथार्थान् यावद्भिद्यूतं निवर्तते, तावतो निवपति । कः? नारद:- ‘मभिकः कारयेद् द्यूतं देयं दद्याच्च तत्कृतम्' यस्तत्र राज्ञा नियुक्तः सभिको नाम । इति । तत्र विशेषमाह याज्ञवल्क्यः-'स सम्यक्पालियो आर्याः शुचयः सत्यशीला दीवितारः स्युः। दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतम् । जितमुद्ग्राहयेजे। दद्यात् आर्याः द्विजातयः । शुचयोऽर्थशुद्धाः । सत्यशीलाः सत्यं वचः क्षमी ॥' (इति यास्मृ.२।२००)। जितमुद्ग्रा. सत्यवादिनः। एवम्भूता एव पुरुषास्तत्र दीवितारः । हयेत् जितसकाशादुद्धरेत्तजेत्रे दद्यात् । द्यूतकारिणां स्युः । त एव तत्र दीव्येयुरित्यर्थः । ते च तत्र देवित्वा विश्वाससाधनं सकृत्सकृत्सत्यवाक्यं दद्यात् । सवि.४८७ यथाभाषितं पणं सभिकाय दत्त्वा गच्छेयुः । स च राज्ञे "जितो यदि पणं सभिकाय न दद्यात् राज्ञा तमायमहरहः प्रतिमासं प्रतिसंवत्सरं वा दद्यात् । स एव दाप्यः। च स्थानान्तरे दीव्यतो दण्डयेत् , सभास्थाने च कलह अदत्तराजभागे प्रच्छन्ने द्यूते जितं पणं न दापये- कारान् । तत्र याज्ञवल्क्यः-- 'ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु दिति स्पष्टार्थः । समिकः पञ्चकं शतम् । गृहीयाद्भुतकितवादितराद्दशकं धूतसमाहययोः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः शतम् ॥ स सम्यक्पालितो दद्याद्राशे भागं यथाकृतम् । यूते कूटाक्षदेविनां करच्छेदः । उपधिदेविनां बितमुग्राहयेचैत्रं दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ॥ इति सदशच्छेदः । (यास्मृ. २।१९९-२००)। संदंशोऽङ्गुष्ठतर्जन्यौ। विष्णुः गौञ्जिकचार्मिकादयः प्रतारका विवास्याः । धूतसमास्ययोर्मध्ये समिक-जयि-राजभिप्रायाः पणांशाः, गौञ्जिकाधार्मिकाः चर्मणा व्यवहरन्ति । अत्र राजसभिकजयिजितानां कृत्यं च भारुचिः--गौक्षिकचार्मिकग्रहणेनोमयोश्चातुर्येणैकविषय - द्वन्द्वयुद्धे समाह्वये पणचतुर्थाशो राज्ञे दातव्यः । त्वेन चौर्यमेवेति, अयं गौञ्जिकादिव्यक्तिरेकैव कितवा पणचतुर्थाश इत्यनेन उभाभ्यां दातव्यः कर इति [अयं गौक्षिकादिः कितवव्यतिरिक्त एक एव (2)] | प्रतीयत इत्याह भारुचिः । सवि.४८७ इतररतु वञ्चनीयकोटिरेवेति गोञ्जिकादयो न दण्ड्याः, * सायणभाष्यं स्थलनिर्देशश्च ऋणादानप्रकरणे (पृ. ६०३) * न्याख्यानान्तरं रथलादिनिर्देशश्च रतेयप्रकरणे (पृ.१६६०) द्रव्यः । (१) आध, १२५।१२; हिंध. २११८. (१) सवि. ४८७. (२) सवि. ४८७. (२) आध. २।२५।१३; हिध. २११८. (३) सवि. ४८७. (४) सवि. ४८८. (३) सवि. ४८७. (५) सवि. ४८८. व्य. का. २३९ सवि. ४८८ उ. विर. ६१७ द्रष्टव्यः।

·१९०४ व्यवहारकाण्डम् देविनः । अपि तु देशानिर्वास्याः । अतश्च 'द्यूतं निषिद्धं मनुना' चाम्नाये । तत् कुतोऽस्य प्रवर्तनविधिः कुतस्तरां इत्यादिवचनजातं कपटद्यूतविषयमिति मन्तव्यम् । चैकमुखत्वनियमनमित्याशङ्कामपाकर्तुमेकमुखत्वनियमस्य सवि. ४८७८ प्रयोजनमाह-- गूढाजीविज्ञापनार्थमिति । गूढाजीविन- कौटिलीयमर्थशास्त्रम् स्तस्करसाहसिकादयो लोककण्टकाः तज्ज्ञापनार्थम् । घतसमाइयम् अयमाशयः-- प्रतिषेधातिक्रमेण प्रवृत्तौ श्येनादिवयं हातसमाह्वयम् । द्यूताध्यक्षो यूतमेकमूखं कार द्यूतसमाह्वयस्य विधिः । तच्च लोके कण्टकप्रायजनभूयिष्ठ- येत् । अन्यत्र दीव्यतो द्वादशपणो दण्डः गूढा- संव्यं मुरापानवदधर्मरूपमप्येकमुखतया प्रवर्त्यमानं जीविज्ञापनार्थम् । कण्टकज्ञानसाधनीभय तदुद्धरणरूपधर्मान्तरोपायतां पति- द्यूताभियोगे जेतुः पूर्वः साहसदण्डः । परा-. पद्यत इति तदेकमुखत्वनियमोऽप्युपपद्यत इति । जितस्य मध्यमः । बालिशजातीयो ह्येष जेतुकामः द्यूताभियोगे जेतुरिल्यादि । द्यूतविषयमभियोग पराजयं न क्षमत इत्याचार्याः। नेति कौटल्यः तजेता कुर्वन् पूर्वसाहसं दण्ड्यः, द्यूतपराजितस्तद्विगुणं पराजितश्चेद् द्विगुणदण्डः क्रियेत न कश्चन दण्डं मध्यमसाहसम् । पराजितस्य दण्डाधिक्य अधर्म्य- राजानमभिसरिष्यति । प्रायशो हि कितवाः कूट- जयकामुकता हेतुरित्याह- बालिशजातीयो हीत्यादि । बालिशजातीयो मूर्खप्रायः। नेति कौटल्य इत्याचार्य- तेषामध्यक्षाः शुद्धाः काकणीरक्षांश्च स्थापयेयुः मतप्रतिषेधे कारणमाह- पराजितश्चेदिति । स चेद् काकण्यक्षाणामन्योपधाने द्वादशपणो दण्डः। द्विगुणदण्डः क्रियेत, न कश्चन राजानमभिसरिष्यति कूटकर्मणि पूर्वः साहसदण्डः, जितप्रत्यादानम् । न कोऽपि पराजितो जेतृकृतमात्मदुःखं राज्ञे निवेदयि. उपधौ स्तेयदण्डश्च । तुमागमिष्यति । माभिसरतु को दोष इति चेत् तत्राह- जितद्रव्यादध्यक्षः पञ्चकं शतमाददीत, काकण्य- प्रायशो हि कितवाः कूटदेविन इति । प्रायेण हि धूर्ताः क्षारलाशलाकावक्रयमुदकभूमिकर्मक्रयं च । द्रव्या- काटदेवनशीलाः । अतश्च तेभ्य एकान्तबयिभ्य आपत- णामाधानं विक्रयं च कुर्यात् । अक्षभूमिहस्त- तोऽनर्थजातात् कुटानभिज्ञतया नित्यपराजयिनामनिर्मोक्ष दोपाणां चाप्रतिषेधने द्विगुणो दण्डः । एवापद्यतेत्यभिप्रायः। तेन समाह्वयो व्याख्यातः अन्यत्र विद्याशिल्प तेषामिति। कितवानां, अध्यक्षाः द्यूतकर्मप्रत्यवेक्षकाः, समाह्वयादिति । शुद्धाः कूटरहिता:, काकणीः कपर्दान् , अक्षांश्च पाश- द्यूतसमाह्वयमिति सूत्रम् । द्यूतं अक्षशलाकाद्यप्राणि- कांश्च तथाविधान् , स्थापयेयु: देवनार्थम् । क्रीडा समायो मल्लमेषकुक्कुटादिप्राणिदेवनं तयोः काकण्यक्षाणामिति । तेषां, अन्योपधाने अन्येषां समाहारो द्यूतसमाह्वयं, तत्संबद्धो व्यवहारो दण्डश्राभि- स्थारितातिरिक्तानां तज्जातीयानां उपधाने, दादशपणो धीयत इति सूत्रार्थः । पारुष्यप्रसङ्गात् सर्वविधपारुष्य- दण्डः। इहान्यशब्दस्य सापेक्षत्वेऽपि समास आषः । विसंवादादिदोषनिदानस्यास्येह कथनसंगतिः । कूटकर्मगीति । कपटाक्षादिसृष्टी, पूर्वः साहसदण्डः, द्यूताध्यक्ष इति । सः, द्यूतं एकमुखं एकमार्ग जितप्रत्यादानं जितद्रव्यापहरणं च । उपधौ स्थापितेष्वे- एकस्मिन् प्रदेशे इत्यर्थः, कारयेत् । अन्यत्र प्रदेशान्तरे, वाक्षादिषु रेखाव्यत्ययकरणलक्षणे व्याजे मणिमन्त्रादिना दीव्यतः द्वादशपणो दण्डः । ननु च द्यूतमेव ताव- बुद्धिवञ्चनायां वा, स्तेयदण्डश्च, चकारात् पूक्तिं च । निन्दितं प्रतिषिद्धं च शास्त्रेषु- 'प्रकाशमेतत्तास्कर्य जितद्रव्यादिति । जिताद् द्रव्याद्, अध्यक्षः, पञ्चक यद् देवनसमाह्वयम्' इति, 'प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा द्यूतं शतं आददीत शते विंशतिभागं गृह्णीयात् , आत्मवृत्त्य- राष्ट्रे निवारयेद्' इति च स्मृतौ, 'अक्षर्मा दीव्यः' इति थम् । काकण्यक्षारलाशलाकावक्रयं काकण्यः कपर्दाः (१) को. ३१२०. अक्षाः पाशकाः अरलाः चर्मपट्टिकाजातीयाः साधनभेदाः ·घृतसमाह्वयम् १९०५ मवि. * मच. मवि. इतरकण्टकदण्डश्च। शलाका दन्तादिमय्यो दीर्घचतुरस्राः काकण्यादीनां (१) द्यूतं अप्राणिभिरक्षशलाकादिभिर्यत्कियो, देवनसाधनानां अवक्रय भाटकं, उदकमिकर्मक्रयं च, पणेन क्रीडनम् । प्राणिभिर्मेषादिभिः युद्धकरणेन यनन आददीत, जेतृसकाशात् । द्रव्याणां आधानं विक्रयं च नियम्य क्रीडनं तत्समायः । कुर्याद् उतकरैराधीयमानानि विक्रीयमाणानि च द्रव्याणि (२) अक्षशलाकादिभिरग्राणैर्य क्रियते तल्लोके यन स्वीकुर्यात् । अक्षभूमिहस्तदोषाणां च अक्षदोपश्य कथ्यते । यः पुनः प्राणिभिर्मेषकुक्कुटादिभिः पणपूर्वक भूमिदोषस्य हस्तदोषस्य च, अप्रतिषेधने प्रतिषेधाकरणे, क्रियते स समायो ज्ञेयः । लोकप्रसिद्धयोरप्यनयोलक्षण- द्विगुणः स्वादेयद्रव्यभागद्विगुणः, दण्डः अध्यक्षस्थ । कथनं परिहारार्थम् । ममु. अप्राणिद्यूतोक्तं दण्डविधानं द्विपद चतुष्पदादि (३) प्राणिभिर्मेपकुक्कुटादिभिः यत्कर्म पणपुर:- प्राणिद्यूत विद्याशिल्पसमाइयातिरिक्तेऽतिदिशति-.-. सरमिति शेषः । तेनेत्यादि। श्रीम. (४) द्यूतसमाह्वययोः करणत एव भेदो न स्वरूपात मनुः इत्यभिप्रायणाह--~-अप्राणिभिर्यदिति । अप्राणिमिदान्त यतसमास्यप्रतिशा शानदारबमार्तिकैरक्षैः प्राणिभिः कृकवाकुमेषमहिप- अयमुक्तो विभागो वः पुत्राणां च क्रियाविधिः। वादिभिः । +नन्द. क्रमशः क्षत्रेजादीनां द्यूतधर्म निवोधत ।। धतोपकरणानि (१) घृतं वक्तुमुपक्रमते अयमिति । पुत्राणां क्षेत्र काकिन्यो वधिकाश्चैव शलाका मौर्य एव च । जादीनां क्रियाविधिः पुत्रत्वोत्पादनविधिः क्रमेण । द्यूत अक्षाः सबीजाः कुहका यूतोपकरणानि षट् ॥ धर्म निबोधतेत्यन्वयः। घूनसमायनिषेधः । द्यूतसमाहृयकारिणां दण्डः, (२) एष दायभागः पुत्राणां क्षेत्रजादीनां क्रमेण विभागकरणप्रकारो युष्माकमुक्तः । इदानीं द्यूतव्यवस्था सूतं समाह्वयं चैव राजा राष्ट्रानिवारयेत् । राज्यान्तकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षिताम् ।। ममु. (३) विभागप्रकरणमुपसंहरन् द्यूतं प्रतिजानीते- (१) अत्र च तुल्यविषयत्वात् समाह्वयमप्येकीकृत्य अयमिति। पुत्राणामौरसादीनाम् । क्रियाविधिः पिण्ड- दर्शयति - द्यूतमिति । मवि. दानं च। (२) निवारणमत्र निर्वासनेन न दण्डेन । अत पतसमाययोलक्षणम् एव निवारणाय निर्वासनमाह स एव-कुशीलवांश्चेति। अप्राणिभिर्यत्रियते तल्लोके यूतमुच्यते । स्मृच.३३० प्राणिभिः क्रियते यस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥ (३) द्यूतसमायौ वक्ष्यमाणलक्षणौ राजा स्वराष्ट्रा- (१) मस्मृ. ९।२२० ग., धर्म (धर्मान् ) [ विभागो (हि * शेषं ममुवत् । + भाच. नन्दवत् । मामो) Noted by Jha ]; भाच. धर्म (धर्मान् ). (१) अप. २११९९. (२) मस्मृ. ९४२२३, मिता. २११९९ क्रियते यस्तु (२) मस्मृ. ९४२२१ क., ख., घ., राज्या (राजा) (क्रियमाणरतु); अप. २११९९; व्यक. १६२; स्मृच. ९ [निवारयेत् (निवारयेत्) Noted by Jha]; व्यक.१६३ - मितावत् : ३३०; विर. ६१०; पमा. ५७२; रत्न. १६४; स्मृच. ३३० पू.; विर. ६११ निवार ( द्विवास ) राज्या विचि. २५८, व्यनि. ४७८ यस्तु ( यत्तु); स्मृचि, ३६; ( राष्ट्रा ) दोपौ (देष्यो) क्षिाम् (भृताम् ); पमा. ५७८ दवि. १०७ तल्लोके ( लोके तत् ) शेष मितावत् ; नृप्र. २७४ राज्यान्तकरणा ( राजान्तकारिणा); रत्न.१६४ विरवत् ; व्यनि. मितावत् ; सवि. ५७-८ ते यस्तु (माणं तु) निघण्टः; ४७९ ष्टान्नि (ष्ट्रे नि) राज्या ....... ...तो (राज्यस्यान्त- बीमि. २११९९; व्यप्र. ५६५ मितावत् ; व्यउ. १६३ करावेतौ); स्मृचि.३६ ष्ट्रानि (ट्रेनि); व्यप्र. ५६८ राष्ट्रानि सविवत् ;. विता. ७१६ मितावत् ; राकौ. ४८६ मितावत् ; (राज्ये नि ); बाल. २।२०३; समु. १६४ ट्रान्नि (ष्ट्रे नि ) सेतु. २८८; समु. १६४, नन्द. ८१७ सविवत्. करणा (कारिणा). शृणुत। मच.

·१९०६ कारिणी। मवि. निवर्तयेत् । यस्मादेतौ द्वौ दोषौ राज्ञां राज्यविनाश धूतमेतत्पुराकल्पे दृष्टं वैरकर महत् । ममु. वस्माद्यूतं न सेवेत हास्यार्थमपि बुद्धिमान् ।। प्रकाशमेतत्तास्कयं यद्देवनसमाहयौ । (१) पुराकल्पे पुराणकथासु । मवि. तयोर्नित्यं प्रतीघाते नृपतिर्यत्नवान् भवेत् ।। (२) नेदानीमेव परं किन्तु पूर्वस्मिन्नपि कल्ये द्यूत- (१) तास्कर्य तस्करत्वम् । यत्नवान् भवेत् मेतदतिशयेन वैरकरं दृष्टम् । अतः प्राज्ञः परिहासार्थ- यत्नवान् भत्वा तो निवारयेत् । स्मृच. ३३० मपि तत्र सेवेत । ममु. (२) प्रकटमेतचौर्य यद्यतसमायो, तस्मात्तन्नि (३) द्यूतस्यानर्थावहत्वं ऐतिहोनाह---छूतमिति । वारगे राजा नित्यं यत्नयुक्तः स्यात् । ममु. पुराकल्पे संसारानादितया बलभद्रदन्तवक्त्रयुधिष्ठिर- धूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्कारयेत वा । दुर्योधनादिकाले । हास्याथै कुतूहलार्थमपि । द्यूतपदं तान् सर्वान् घातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः ॥ समायोपलक्षकं, धनकारित्ववैरकरत्वहेतोरुभयसाधार- (१) घातयेत्ताडनादिना । द्विजलिङ्गिनो द्विजलिङ्गो- ण्यात् । मच. पीतादिधरान् । (४) द्यूतस्य दोषमाह, स्वयमपि राज्ञा द्यूतं न (२) द्यूतसमाह्वयो यः कुर्यात् यो वा साभक: कार्यमिति चाह--द्यूतमेतत्पुराकल्पे दृष्टमिति । पुराकल्ये कारयेत्तेपामपराधापेक्षया राजा हस्तच्छेदादिवधं कुर्यात् । पूर्वस्मिन् काले वैरकरं दृष्टं नलयुधिष्ठिरादिषु । यज्ञोपवीतादिद्विजचिह्नधारिगः शूद्रान् हन्यात् । ममु. प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तनिषेवेत यो नरः। (३) निमित्तमनुवदन्नैमित्तिकमाह--- द्यूतमिति । तस्य दण्डविकल्पः स्याद्यथेष्टं नृपतस्तथा ॥ कारयेत्सभिकः । घातयेत् अपराधानुरूपेण हस्तच्छेद (१) विविधः कल्पो विकल्पः । सम एव राज्ञो. कुर्यात् । तत्रैव ब्राह्मणत्वेन प्रतीयमाना अपि ये शूद्रा- व्यते । 'द्यूतधर्म निबोधत' इति तत आरभ्य द्वित्राः स्तान् प्रत्याह-- द्विजलिङ्गिन इति। एतेऽवश्यमन श्लोका विधायकाः । अन्यः सर्वोऽप्यर्थवादः। मेधा. पेश्यतया देशान्नि:सारणीया इति भावः । (२) प्रकाशं कर्तव्यवृत्त्युत्पादनेन । यथेष्टं यस्य यथेच्छति नृपस्तस्य तथा कार्यो दण्डभेदः । न त्वत्र * मिता.व्याख्यानं । राशा सचिहं निर्वारयाः । इति शास्त्रे दण्डो नियम्यत इत्यर्थः । मवि. यःशवल्यवचने द्रष्टव्यम्। अप., विर., पमा., विचि., वीमि., व्यत्र., व्यम., विता. मितावद्भावः। (३) यो मनुष्यस्तद्द्यूतं गूढं प्रकटं वा कृत्वा सेवेत तस्य यथा नृपते: इच्छा भवति तथाविधो दण्डो भवति । (१) मस्मृ. ९।२२२; विश्व. २।२०६ यो (हृयम् ) ममु. पू.; व्यक. १६३ पूर्वार्धः संदिग्धतया समुपलभ्यते; स्मृच. ३३०, विर. ६११; पमा. ५७८; रत्न. १६४, विचि. (४) तस्मात्तत्कारी दण्डाई इत्याह-प्रच्छन्नमिति । २५८; स्मृचि. ३६; सवि. ४८६ नित्यं (नित्य ); व्यप्र. तत् द्यूतसमायं प्रच्छन्नम् । यथा स्यात् प्रकाश ५६८; बाल. २१२०३; सेतु. २८८; समु. १६४. यथा स्यादिति । नृपतेरिच्छया दण्डो वधो वेत्यन्वयः। (२) मस्मृ. ९४२२४; मिता. २१२०२; अप. २१२०२ कारयेत वा (घश्च कारयेत् ) : २१३०३ उत्त.; विर. ६११ (१) मस्मृ. ९४२२७, विर. ६११ वैरकर (वै विकृतं); अअबत् ; पमा. ५७७, दीक. ५१ त्कारयेत वा ( यस्तु व्यनि. ४७९ पूर्वार्धे (यूतात्पुरातने कल्पे दृष्टं वैरतरं महत्); कारयेत् ); विचि. २५८ अपवत् ; व्यनि. ४७९ अपवत् ; स्मृचि. ३६; बाल. २।२०३, सेतु. २८९; समु. १६४. स्मृचि. ३६ अपवत् ; नृप्र. २७९, वीमि. २१२०३ वा (२) मस्मृ. ९४२२८; विश्व. २१२०६ तन्नि......नरः (च): २।३०४ उत्त.; व्यप्र. ५६५, व्यङ. १६३ (3); (यतं राष्ट्र निवारयेद् ) पू.; विर. ६११, रत्न. १६४ प्रच्छ व्यम. १०९ तान् सर्वान् (सास्तान ); विता. ७२०, .वा (प्रकाशे वाऽप्रकाशे वा); स्मृचि. ३६ थेष्टं (यो) राको. ४८७, सेतु. २८८-९ अपवत् ; समु. १६४ यः... बाल. २।२०३; सेतु. २८९; समु. १६४. वा (ये कुर्युर्यश्च कारयेत् ). १ (अन्यः०) मच.

·द्यूतसमाह्वयम् १९८७ णोक्तः। यद्वा 'पणे सहस्रं नृपतेः' इत्युक्तम् । (४) महीपतित्वं द्योतयति-- देशानिति । (५) दण्डविकल्पः दण्डभेदोऽर्थहरणादिलक्षणः । (५) कुर्वेल्लिप्सेत नाकुर्वन् । नन्द. (६) अलब्धान् अमात्यान् लिप्सेत । (६) तद् द्यूतं य: निषेवेत तस्य दण्डविकल्प: अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां नृणाम् । शतदण्डः स्यात्, यथेष्टं नृपतेः तथा वा दण्डः । भाच. साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत् ॥ कितवान् कुशीलयान क्रूरान् पाषण्डस्थांश्च (१) अनेनेति पूर्वोक्तप्रकारप्रत्यवमर्शः । विधिना मानवान्। प्रकारेण । साक्षिप्रत्ययौ | सिद्धशब्दः प्रत्येकमपि संब. विकर्मस्थान शौण्डिकांश्च क्षिप्रं निर्वासयेत् भ्यते । साक्षिभिः सिद्धानि निर्णीतानि । प्रत्ययः अनुमान पुरात् * || दैवी वा क्रिया। कार्याणि न केवलं ऋणादानं अन्य- एते राष्ट्रे वर्तमाना राज्ञः प्रच्छन्नतस्कराः । दपि समतां नयेदर्थिप्रत्यार्थविप्रतिपत्तिमाकुर्यादैकमत्यं विकक्रियया नित्यं बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः। उत्पादयेत् । उपसंहृतमृणादानं, समाप्तो व्यवहारः । अष्टादशपदोपसंहारः सर्वत्र जयपराजयप्रकाराणामेवंरूपत्वात् । न हि साक्ष्या- उदितोऽयं विस्तरशो मिथो विवदमानयोः । दिभ्य ऋते किञ्चिदुत्तरेषु विवादेषु विप्रतिपत्तिनिरास- अष्टादशमु मार्गेपु व्यवहारस्य निर्णयः ॥ निमित्तम् । केवलं दण्डविशेषस्तत्स्वरूपं च वक्तव्य- (१) सर्वव्यवहारोपमहारार्थः श्लोकः । मेधा. मियुत्तरः प्रपश्चः । कीदृशोऽस्वामिविक्रयः कीदृशोऽ- (२) अष्टादशसु ऋगादानादिषु व्यवहारपदेषु परस्परं नशय इति स्वरूपं व्यवस्थाप्यते । मधा. विवदमानयोरर्थिप्रत्यर्थिनोः कावान गयोऽयं विस्तरे. (२) परस्परं विवदमानयोरर्थिप्रत्यर्थिनोः अनेनोक्त. ममु. प्रकारेण राजा साक्षिनिर्णीतानि अनुमानशपथादिप्रत्यय- एवं धाणि कार्याणि सम्यक्कुर्वन् महीपतिः। निर्मातानि कार्याणि आर्थिप्रत्यार्थविप्रतिपत्तिरोधेन देशानलब्धांल्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ॥ समीकुर्यात् । + गोरा. (१) अलब्धांल्लि सेतेति संतोपपरेण न भवितव्य- याज्ञवल्क्यः मित्यर्थः । मेधा. धूतसमाजयस्वरूपम् (२) राजकृत्यशेषमाह--- एवमिति । अधुना द्यूतसमाह्वयाख्यं विवादपदमधिक्रियते । (३) अनेनोक्तप्रकारेण धर्मादनपेतं निर्णयं कुर्वन् तत्स्वरूपं च नारदेनाभिहितम्- 'अक्षवध्रशलाकाद्यैर्दै- राजा जनानुरागाद्देशालन्धुमिच्छेत् लब्धांश्च सम्यक् वनं जिह्मकारितम् । पणक्रीडा वयोभिश्च पदं द्यूतसमा- पालयेत् । एवं सभ्यग्व्यवहारदर्शनस्यालब्धप्रदेशप्राप्त्यर्थ हृयम् ॥' इति । अक्षाः पाशकाः । वधश्चमपट्टिका । त्त्वमुक्तम् । ममु. शलाका दन्तादिमय्यो दीर्घचतुरस्राः। आद्यग्रहणाच तुरङ्गादिक्रीडासाधनं करितुरङ्गरथादिकं गृह्यते । तैरप्रा- * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे (पृ.१७१०. णिभिर्यद्देवनं क्रीडा पणपूर्विका क्रियते । तथा बयोभिः ११) द्रष्टव्यः । (१) मस्मृ. ९।२५०; व्यक. १६३ विस्तरशो (विस्तरेण) * अयं श्लोको वस्तुतः ऋणादानोपसंहारे एवं निवेश्यः, हाास्य ( हारवि); विर. ६१८ ऽयं विस्तरशो (विस्तरेणायं ) तत्रत्र सम्यक लगते । परन्तु निबन्धकाराणामनुसारेण अरमामि- हारस्य ( हारवि); सेतु. ३२९ मिथो (मिथ्या) शेषं विरवत्. रत्र निविष्टः। (२) मस्मृ. ९।२५१; व्यक. १६३ धाणि कार्याणि + व्याख्यानान्तरेषु गोरावद्भावः । (कार्याणि सर्वाणि ); विर. ६१८ पूर्वार्धे (एवं कार्याणि सर्वाणि (१) मस्मृ. ८।१७८; व्यक. १६३ मिथो (मिथ्या ); कुर्वन् सम्यङ् महीपतिः ); सेतु. ३२९ पूर्वार्धे (एवं कार्याणि विर. ६१८ ममता ( शमतां ); सेतु. ३२९ व्यक्वत्. सर्वाणि पश्यन् सम्यङ् महीपतिः) लब्धांलिप्सत (लब्धानीप्सेत).. १ प्रत्ययः सि. मवि. २ प्रति.

·व्यवहारकाण्डम् * मिता. + आ. विर. ६१३ पक्षिमिः कुक्कुटपारावतादिभिः चशब्दान्मल्लमेषमहिषा सभा कितवनिवासार्था यस्यास्त्यसौ सभिकः । कल्पिता-. दिभिश्च प्राणिभिर्या पणपूर्विका क्रीडा क्रियते तदुभयं क्षादिनिखिलक्रीडोपकरणस्तदुपचितद्रव्योपजीवी सभा- यथाक्रमेण द्यूतसमाहृयाख्यं विवादपदम् । द्यूतं च पतिरुच्यते। इतरस्मात्पुनरपरिपूर्णशतिकवृद्धेः कितवाह- समाहृयश्च द्यूतसमाह्वयम् । तदुक्तं मनुना-'अप्राणि- शकं शतं जितद्रव्यस्य दशमं भागं गृह्णीयादिति यावत् । भियक्रियते तल्लोके द्यूतमुच्यते। प्राणिभिः क्रियमाणस्तु स विज्ञेयः समाह्वयः ॥' इति (मस्मृ. ९।२२३)। (३) तत्र सभापतिना यावती वृद्रियतश्च ग्राह्या मिता. तदाह ---ग्लह इति । यः सभां कृत्वा द्यूतोपकरणानि च सभिकेन यते वृत्यर्थ ग्रायाः पणांशाः प्रगुणीकृत्य कितवेभ्यो देवितुं वृद्धथा धनं प्रयच्छति स ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतम । सभिको धूर्तकितवाद्धों विजयी वा किनबो छुतकर्ता गृह्णीयाध्दूर्तकितवादितराद्दशकं शतम् ।। स कितवस्तस्माच्छतिकवृद्धेः शतसंख्याकग्लहे पण (१) विसंवादप्रसङ्गेनाखिलविसंवादैककारणभूतं द्यूत. विपयभृते यो वृद्धिं जितवान् म शतिकवृद्धिस्तस्मात् समायव्यवहारमाह-- गलत्सभिकेति । तुशब्दोऽ पञ्चकं शतं गृह्णीयात् । यः पराजितः स इतरलस्मात्त वधारणार्थः । गलत्सभिकवृद्धिग्व सभिकस्य, नान्यदपि दशकं शतम् । खपरिभाषितमुखपट्टादीत्याभिप्रायः । गलितं निगलितं (४) [ मिताक्षरामनद्याह ] हलायुधस्तु शतिका शत- यत् सभिकहस्तात् पराजितानां देवनार्थ द्रव्यं, यच परिमाणा यस्य वृद्धिः स शतिकवृद्धिः न शतक द्यूतोपकरणमक्षादि, तद् गलत्सभिकं द्रव्यम् । तदर्थी जितमिति यावत् , तस्मात् पञ्चकं शतं सभिको गृह्णी- वृद्धिगलत्सभिकवृद्धिः । तां सभिको द्यूतसभायोजको यादितराद्दशकं शतं येन शतमेकं पराजितं तस्मादशक धूर्तमण्डलाधिपतिह्णीयात् । कियन्ती । पञ्चकं शतम् । शतं गृह्णीयादित्यर्थ इत्याह । धूर्तकितवाजेतुः द्यूतोपकरणनिमित्तम् । इतरात् परा (५) इतरात् शतन्यूनवृद्धर्दशकं शतं दश मापान जितात् प्रयुक्तस्वद्रव्यनिमित्तं दशकं शतमित्यर्थः । गृह्णीयादित्यर्थः। तुशब्देन पराजितात् पञ्चकशतादि- विश्व. २।२०३ ग्रहणं व्यवच्छिद्यते। x वीमि. (२) तत्र द्यूतसभाधिकारिणो वृत्तिमाह--- ग्लह सभिककृत्यं राशे जेत्रे च पणांशदापनम् इति । परस्परसंप्रतिपत्त्या कितवपरिकल्पितः पणो ग्लह से सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतम् । इत्युच्यते । तत्र ग्लहे तदाश्रया शतिका शतपरिमिता जितमुग्राहयजेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ॥ तदधिकपरिमाणा वा वृद्धिर्यस्यासौ शतिकवृद्धिस्तस्मात् (१) स्वार्थहेतोरेव च राज्ञा-'स सम्यक् पालितो दद्याद, धूर्तकितवात्पञ्चकं शतमात्मवृत्त्यर्थं सभिको गृह्णीयात् । राशे भाग यथाकृतम् । जितमुद्ग्राहयेजेत्रे दद्यात् सत्य- पञ्चपणा आयो यस्मिन् शते तत्पञ्चकं शतम् । तदस्मिन् वचाः क्षमी ॥ यथाकृतं यथापरिभाषितं यथा वा वृद्धयायलाम' व्यासू. ५।१।४७) इत्यादिना कन् । स्मृत्यन्तरे निरूपितमित्यर्थः । तद्यथा बृहस्पतौ-राज. जितग्लहस्य विंशतितमं भागं गृह्णीयादित्यर्थः । * पमा., सवि., व्यप्र., व्यउ., विता. मितावत् । (१) यास्मृ. २।१९९; अपु. २५७१४९; विश्व. २०२०३ + मितावद्भावः । x शेपं मितावत् । ग्लहे...... स्तु (गलत्सभिकवृद्धिस्तु) व्याख्यायां तु गलत्सभिक. (१) यास्मृ. २।२००; अपु. २५७१५०, विश्व. वृद्धिं तु इति पाठो धृतः; मिता. ; अप. उ. २।२५।१३; २।२०४ त्सत्यं वचः (त्सत्यवचाः); मिता.; अप. दद्या... विर. ६१३; पमा. ५७३; व्यनि. ४८० गृह्णी ... ... शक कृतम् (भागं राशे दद्याद्यथाश्रुतम् ); उ. २।२५।१३ जत्रे (गृतीयुद्धुतकितवाः तस्करा दशकं); स्मृचि. ३६, नृप्र. (ज्जैत्रं ); विर. ६१३ विश्ववत् ; पमा. ५७४ जितमुद्दा २७८ वृद्धेस्तु (वृत्तिस्तु); सवि. ४८७ दूत (धूत ); (जितं तद्वा ); स्मृचि. ३६-७; दवि. १०७ जेत्रे (जैत्रे ); वीमि. दशकं (पञ्चकं); व्यप्र. ५६५, व्यउ. १६४, नृप्र. २७८, सवि. ४८७, वीमि. ; व्यप्र. ५६५-६ विता. ७१७ समु. १६४. व्यउ. १६४; विता. ७१८ दविवत् ; समु. १६४.

·द्यूतसमाह्वयम् १९०१ . अप. वृद्धिः सकितवात् सभिकाद् दशकं शतम् । यथासमयं (१) यथाकृत एव- 'प्राप्ते नृपतिभागे तु प्रसिद्ध वा स्याद्' इति । किञ्च जितं यत् कितवैः, तत् परा- धूर्तमण्डले । जितं ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न जितेभ्यः सभिक उग्राहयेत् । जेत्रे च येन जितं तस्मै, तु ॥' स्पष्टार्थः श्लोकः । विश्व. श२०९ सभिक एव सत्यवचनो भूत्वाऽविसंवादेन क्षमी चानु. (२) यदा पुनः सभिको दापयितुं न शक्नोति तदा तापवान् पुनर्दद्यादित्यवसेयम् । विश्व. २।२०४ राजा दापयेदित्याह- प्राते नृपतिनेति । । प्रसिद्ध (२) एवं कलप्तवृत्तिना सभिकेन किं कर्तव्यमि- अप्रच्छन्ने राजाध्यक्षसमन्विते ससभिके सभिकसहिते त्याह - स इति । य एवं क्लप्तवृत्ति ताधिकारी स राज्ञा कितवसमाजे सभिकेन च राजभागे दत्ते राजा धूर्त- धर्तकितवेभ्यो रक्षितस्तस्मै राज्ञे यथासंप्रतिपन्नमंशं कितवमविप्रतिपन्नं जितं पणं दापयेत् । अन्यथा प्रच्छन्ने दद्यात् । तथा जितं यद्रव्यं तदुद्ग्राहयेत् बन्धकग्रहणे. मभिकरहिते अदत्तराजभागे द्यूते जितपणं जेत्रे न नसंधादिना च पराजितसकाशादुद्धरेत् । उद्धृत्य च दापयेत् । अमिता. तद्धनं जत्रे जयिने सभिको दद्यात् । तथा क्षमी भत्या (३) धूता द्यूतकारास्तन्मण्डले ससभिके नृपतिः सत्यं वचो विश्वासार्थ द्यूतकारिणां दद्यात् । तदुक्तं प्रसिद्धे यथापरिभाषिते भाग प्राप्ते जितं दापयेदन्यथा नारदेन-'सभिकः कारयेद् द्यूतं देयं दद्याच्च तत्कृतम्' नैव । इति। * मिता. मृत जयपराजयनिर्णयोपायः । यते मिथ्याचारिणां दण्डविधिः । (३) स सभिक: पूर्वोक्तो राज्ञा सम्यक्पालितः द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि । कितवेभ्यः सम्यग्रक्षितो राजे यथाश्रुतमङ्गीकृतं स्वकीया. राज्ञा सचिह्न निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः । द्धनाद्भागं दद्यात् । जितं धनं पराजितात्कितवादुद्ग्रा. (१) स्पष्टार्थः श्लोकः । नन्वेतद् द्यूतं स्वयम्भुवा हयेत् उत्कालयेत् । तथैतावति काले तुभ्यमियद्धनं निषिद्धं-'प्रकाशमेतत्तास्कयं यद् देवनसमाह्वयम्' इति । दास्यामीति जेत्रे सत्यं वचस्तद्विश्वासाय क्षमी संदद्यात् । तथा चोक्तं- 'प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा द्यूतं राष्ट्र अप. निवारयेत्' इति च । वेदेऽपि 'अक्षा दीव्यः' इति (४) सत्यवाक् क्षमी संदद्यात् सत्यं वचः इति दृष्ट. प्रतिषेधः । सत्यम् । प्रतिषेधातिक्रमेण प्रवृत्तौ श्येनादि. मुलभूतयाज्ञवल्क्यमिताक्षरयोदृष्टं, तत्र जितं सत्यवचाश्च वदयं विधिरित्यविरोधः । मानवस्तु दण्डविधिर्धर्म- जेत्रे दयादित्यर्थः । इति फलतो न विशेषः । विरोधितया नानामुखत्वेन वेति । विश्व. २।२०६ विर. ६१३-४ (२) जयपराजयविप्रतिपत्ती निर्णयोपायमाह-द्रष्टार राजकृत्यं घो जितद्रव्यदापनम् इति । द्यूतव्यवहाराणां द्रष्टारः सभ्यास्त एव कितवा प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले । एव राज्ञा नियोक्तव्याः । न तत्र 'श्रुताध्ययनसंपन्नाः' जितं ससभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु॥ इत्यादिनियमोऽस्ति । साक्षिणश्च द्यूते द्यूतकारा एव पमा., दवि., नृप्र., सवि., वीमि., व्यप्र., व्यउ., विता. कार्याः । न तत्र 'स्त्रीबालवृद्धकितवे'त्यादिनिषेधोऽस्ति । मितावत् । क्वचित् तं निषेध्दुं दण्डमाह-----राजेति । कृटैरक्षा- (२) यास्मृ. २।२०१; अपु. २५७१५१; विश्व. * पमा., व्यप्र., व्यउ. मितावत् । २।२०५ तिना भागे (तिभागे तु); मिता. ; अप. नृपतिना (१) यास्मृ. २१२०२; अपु. २५७१५२ चिढ़ (निदा); भागे ( भागे च नृपतिः ) न तु (तु न); विर. ६१५. धून (यून) विश्व. २।२०६ अपुवत् ; मिता. ; भा.; व्यक. ११२, शेपं विश्ववत् ; पमा. ५७५, स्मृसा. ८० विरवत् ; स्मृचि. १६२ उत्त.; विर. ३०८, ६१७ उत्त.; पमा. ५७५ पू. : ३६ तिना भागे (तिभागे च ); दवि. ११० धूर्त (घूत); ५७६ उत्त.; विचि. २६० विश्ववत् , उत्त.; व्यनि. ४८२ नृप्र. २७८ वीमि. न तु (स तत्); व्यप्र. ५६६, व्यउ. उत्त.; दवि. १०८ उत्त.; नृप्र. २७९, सवि. ४८८; १६४; ब्यम. १०८; विता. ७१९, राको. ४८६ तु (तत्) वीमि.; व्यप्र. ५६७, व्यउ. १६४ पू., भ्यम. १०९ शेष विश्ववत् ; सेतु. २९० विरवत् ; समु. १६५ विश्ववत्. उत्त, विता. ७१९, राको. ४८६, समु. १६५.

·१९१० व्यवहारकाण्डम् * मिता. दिभिरुपधिना च मतिवचनहेतुना मणिमन्त्रौषधादिना रूपं प्रयोजनं पर्यालोच्य प्रायशश्चौर्यार्जितधना एवं ये दीव्यन्ति तान् श्वपदादिना अङ्कयित्वा राजा स्वराष्ट्रा- ! कितवा भवन्त्यतश्चौरविज्ञानार्थमेकमुखं कार्यम् । निर्वासयेत् । नारदेन तु निर्वासने विशेष उक्त: द्यूतधर्म समाहृयेऽतिदिशन्नाह- एष एवेति । ग्लहे. 'कूटाक्षदेविनः पापान् राजा राष्ट्राद्विवासयेत् । कण्ठे - शतिकवृद्धरित्यादिना यो द्यूतधर्म उक्तः स एव प्रागि- क्षमालामासज्य स ह्येषां विनयः स्मृतः॥' इति । यानि ! ते मल्लमेषमहिपादिनिर्वत्यै समाह्वयसंज्ञके ज्ञातव्यः । च मनुवचनानि घृतनिषेधपराणि --'द्यूतं समाह्वयं चैव * मिता. यः कुर्यात् कारयेत वा । तान् सर्वान् घातयेद्राजा नारदः शुद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः ॥' इत्यादीनि, तान्यपि कूटाक्ष. द्यूतसमाययोर्लक्षणम् देवनविषयतया राजाध्यक्षसभिकरहितद्यूतविषयतया च अक्षवध्रशलाकाद्यैर्देवनं जिह्मकारितम् । योज्यानि। पणक्रीडावयोभिश्च पदं द्यूतसमाह्वयम् +॥ राजाधिकृतं धुत कार्यम् । समाये धृतधर्मातिदेशः । (१) अक्षाः पाशकाः । वध्रश्चांदिवलयवेधः । द्यूतमेकमुखं कार्य तस्करज्ञानकारणात् । शलाका कितवेभ्यो ज्ञेया। आद्यशब्दादन्येपामपि कपर्दका- एप एव विधिद्देयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।। दीनां ग्रहणम् । देवनं क्रीडा, विजिगीपा वा । जिहां (१) प्रयोजनान्तरापेक्षया तु-'द्यूतमेकमुखं कार्य कुटिलम् । जिताद्यद्रव्यं गृह्यते स पणः । वयांसि तस्करशानकारणात् । एष एव विधिज्ञेयः प्राणिद्यते पक्षिणः । अक्षादिभिरचेतनैर्वयःप्रभृतिभिश्च चेतनैर्जिहोन समाइये ।' एकमुखमेकमार्ग एकस्मिन् प्रदेशे राज- कुटिलभावेन देवनं यतम् । अप. २।१९९ कीयचारपुरुषाद्यधिष्ठितं तस्करादिप्रजाकण्टकपरिज्ञानार्थ (२) ब्रघ्नं चर्ममयपट्टिका। आद्यशब्देन कपर्दकादयो मधर्मरूपमपि धर्मान्तरोपायतया महतेऽभ्युदयाय संपद्यत गृह्यन्ते । अक्षादिभिः पणपूर्व देवनं क्रीडनं जिहाकारित इति । अतः कार्यमेवेत्यभिप्रायः । ये वाऽखिलस्वधर्मः कौटिल्येन कृतं द्यूताख्यम् । तथा क्योभिः कुक्कुटादि. त्यागेनापद्यपि द्यूतकनिरताः तद्विषयतया स्वायम्भुवे पक्षिमिः पणपूर्व देवनं समाह्वयाख्यम् । तद्वयं मिलितं दण्डादिवचनान्यवसेयानि । एतेन पाषण्डादिधमों द्यूतसमाहृयाख्यमेकमेव पदमित्यर्थः । वयोग्रहणं प्राण्युप- व्याख्यातः । यचायमक्षाद्यप्राणिदेवने द्यूताख्ये विधि- लक्षणार्थम् । स्मृच.९ रुतः, समायसंज्ञकेऽपि कुक्कुटमेषादिभिः सपणप्राणि- अप., विर., पमा., विचि., दवि., सवि., वीमि., व्यप्र., द्यूतेऽयमेव विधिज्ञेयः सभिकाधीनत्वराजवृद्धिदानादिकविता. मितावत् । इत्यभिप्रायः। विश्व. २१२०७ + मिता. म्याख्यानं ग्लहे शतिकवृद्धस्तु ' इति याशवल्क्य- (२) यत्पूर्वोक्तं द्यूतं तदेकमुखं एकं मुखं प्रधानं वचने द्रष्टव्यम् । पमा., रत्न., नृप्र., सवि., व्यप्र., व्यउ. द्यूतस्य तत्तथोक्तं कार्यम् । राजाध्यक्षाधिष्ठितं राशा विता. मितावत् । कारयितव्यमित्यर्थः। तस्करशानकारणात् । तस्करज्ञान (१) नासं. १८१ वध (वर्ध); नास्मृ. १९।१ * अप., पमा., सवि., वीमि., व्यप्र., विता. मितावत् । (ब्रम); अपु. २५३।२९ वध ( वज्र ) जिलकारितम् (अत- (१) यास्मृ. २१२०३, अपु. २५७५३; विश्व. मुच्यते ) पण (पशु) पदं...... यम् ( प्राणियूां समादिशेत् ); २१२०७; मिता. ; भप.; विर. ६१२ यते स (तन ) : मिता. २११९९ (ख) वध्र (अन); अप. २।१९९; पमा. ५७७ उत्त.; रत्न. १६४ विरवत् ; विचि. २५९; व्यक. १६२; स्मृच. ९ क्रीडा (पूर्व) वध्र (अध्न ); विर. व्यनि. ४८१ विरवत् ; स्मृधि. ३६, दवि. १०७ पू. : ६१० वध्र (बन्ध ) हयम् (हृयः); पमा. ५७२, रत्न. १०८ विरवत् , उत्त.; नृप्र. २७९, सवि. ४८८; वीमि.; १६४; न्यनि. ४७८ वध्र (वधि ) जिह्म ( जला); स्मृचि. ब्यप्र. ५६८; व्यउ. १६३ पू., च्यम. १०९ उत्त.; ३६ वध्र (बन्ध); नृप्र. २७७ नारमृयत् ; सवि. ४८६ विता. ७२०, राको. ४८७ उत्त.; सेतु. २८९ विरवत् ; नारांवत् ; वा. ५६५ नारमृवत् ; व्यउ. १६३ नालंदन । समु. १३४ पू.: १६५ उत्त. विता. ७१६-७, राकौ. ४८६; समु. १६४. , यस्य ..

·चूतसमाह्वयम् १९११ (३) अक्षाः पाशकाः, बन्धाश्चमपट्टिकाः, शलाका प्रायेणैकवचनम् । अप. दन्तादिघटिताश्चतुरस्रा देवनविशेषात्मिकाः । आद्य. (२) दोषो राजवञ्चनलक्षणो राजवञ्चनलक्षणो द्यूतकारित्वलक्षणों शब्देन चतुरङ्गादिसाधनानां करितुरगादीनां ग्रह्णम् । वा। स्मृच.३३१ अक्षबधशलाकाद्यैः देवनं घृतं वयोभिश्च पणक्रीडा अक्षधृते जयपराजयलक्षणम् समायः । वयःशब्दः पक्षिवाची प्राण्यन्तरमप्युपलक्ष 'द्विरभ्यस्ताः पतन्त्यक्षा ग्लहे यस्यानदेविनः । यति । विर.६१० जय तस्यापरस्याहुः किंतवस्य पराजयम ।। (४) अक्षैः वधैः शलाकादिभिर्वराटिकादिभिश्च । द्विरभ्यस्ताः एकरूपाः तृतीयोऽन्यः सत्त्वस्य (?)। समविषमादिभिश्च देवनं क्रीडया विजिगीषया वा पर. तस्मिन् पतिते स जयति, इतरो जितो भवति तं पणम् । स्परं छलप्रायं द्रष्टव्यम् । पणं कृत्वा क्रीडा वयोनिश्च नाभा. १८१३ (पृ. १७२) योधनं 'मदीये जितेऽयं वः पणः, हर्तव्योऽयं त्वदीय' द्यते जयपराजयनिर्णयोपायः इति कुक्कुटबालमेषयुद्धबलीवर्दधावनादिभिः । पूर्व द्यूत कितवेष्वेव तिष्ठरन् कितवाः संशयं प्रति । नाम, एतत्परं समाह्वयं, घोडशं विवादपदम् । त एव तत्र द्रष्टारस्त एवंपां तु साक्षिणः ।। नाभा. १८११ (पृ. १७१-७२) संशये कितवेष्वेव तिष्ठेयुः, नान्यत्र राजकुलादौ । त सभिकेन यो वृत्त्यर्थ ग्राधाः पणांशाः, राशे पणांशदानं च एव प्रमाणम् । व्यवहारदर्शने त एव कितवाः साक्षिणः। सभिकः कारयेद् द्यूतं देयं दद्याच तत्कृतम् । न तत्र साक्षिपरीक्षा। नाभा. १८१४ (पृ. १७२) दशकं तु शतं वृद्धिस्तस्य स्यात् द्यूतकारिता ॥ कितवसभिकयोः परस्परं इतिकर्तव्यता समिको देवयिता। स कारयेत् । तन्निमित्तं च देयं अशुद्धः कितवो नान्यदाश्रयेत् द्यूतमण्डलम् । राजकुले। जेतुश्च तस्य वृद्धिलाभः। शताद् दशकं प्रतिहन्यान्न कितवं दापयन्तं स्वमिष्टतः ।। द्यूतकरणनिमित्ता वृद्धिः। नाभा. १८१२ (पृ. १७२) (१) अदत्तदेयोऽशुद्धः स्खं स्वकीयं धनं साधयति सभिकरहितं धूतं, तत्रापि राशा पणांशो ग्राह्यः कितवस्तं राजा न वारयेत् । अप. २१२०० अथवा कितवो राज्ञे दत्त्वा भागं यथोदितम् । (२) अशुद्धोऽशोधितहारितधनः, स्वं स्वलभ्यमर्थ- प्रकाशं देवनं कुर्यादेवं दोषो न विद्यते॥ मित्यर्थः। विर.६१४ (१) अथवा सभिकं विना कितव एव राजभागं (३) असंमतौ दानग्रहणे नान्यं द्यूतमण्डलमाश्रयेत् , दत्त्वा प्रकटं देवनं कुर्यात् । कितव इति जात्यभि- अन्यसभिकमण्डले न दीव्येत् । न च समिको दाप. यन्तं रोधनादिना प्रतिहन्यात् । न किञ्चित् कुर्यात्, (१) नासं. १८१२ देयं दद्याच (दधाद् देयं च) शतं (शताद); नास्मृ. १९६२ तु (च) कारिता (कारिणः); (१) नासं. १८४३ ग्लहे (गेहे); नास्मृ. १९६३ मिता. २१२०० पू.; भप. २०२०० तत्कृतम् (तद्गतम्); यरयाक्षदेविनः ( यद्यक्षवेदिनः); विर. ६१४; व्यनि. ४८१ विर. ६१३-४ तत्कृतम् (तत्वतः); व्यनि. ४८१ दद्याच्च जयं तस्या (जयस्तस्य); समु. १६५ व्यनिवत्. तस्कृतम् ( दद्याच्छां नृपे) तु (च); सवि. ४८७ पू.; (२) नासं. १८१४ ठेरन् (छेयुः ) तत्र (तरय) स्त एवैषां म्या. ५६५ स्तस्य (स्ततः) कारिता (कारिणः) : ५६६ तु ( स्युस्त एव च ); नास्मृ. १९६४ तत्र (तस्य ) एवैध तु. ए; व्यउ. १६४ पू.; विता. ७१८ कः (कं) पू. ( एव स्युस्तु ); अप. २।२०२ तु (च); विर, ६१७.व. समु. १६४. (ध्वव ) स्त एवैषां तु (स्तत्र चैते तु); पमा. ५७६ त एवं (२) नास्मृ. १९१८ कितवो (कितवा) यदेिवं (युरेवं); ( य एव ) विष्णुः; न्यनि. ४८३ पमावत् , विष्णुः; ब्यप्र. अप. २०२०० दितम् (चितम्); स्मृच. ३३१ कात्यायनः; ५६७ पमावत्, विष्णुः; समु. १६५ विष्णुः. बिर. ६१३ काशं (काश); पमा. ५७३, ब्यनि. ४८१; (३) नासं. १८१५ द्धः (ई) न्यदाश्र (न्यमा) किंतवं सवि. ४८६ (3); ब्यप्र. ५६५ भागं (लाभं); समु. (समिको); नास्मृ. १९१५ कितवं (सभिक) यन्तं स्व ३६४ कात्यायन:. ( येत्तत्स्व); अप. १२००विर. ६१४ ष्टतः (च्छतः). ज्य.कां. २४० ·१९१२ व्यवहारकाण्डम् यथेष्ट दापयितुं लभेत । नाभा. १८५ (पृ. १७२) यच्च नारदीयवाक्यप्रतीके दण्डः श्रूयते तत्र यथा राजानधिकृतयुते दण्डः अलाभश्च तरिमत्यां नद्यां तरशुल्कभिया बाहुभ्यामुत्तरतस्तथा अनिर्दिष्टस्तु यो राज्ञा द्यूतं कुर्वीत मानवः । प्रकृतेऽपि राजदेयखण्डनमेव दण्ड्यमानस्यापराधो न न स तं प्राप्नुयात्कामं विनयं चैव सोऽहति ॥ त्वन्यत् । 'बाहुभ्यामुत्तरन् पणशतं दण्ड्यः' इति वसि- (१) अनिर्दिष्टो यो भूपेनानियुक्तः सन् द्यूतं कुर्वीत वचनेनैकमूलकत्वात् तस्माद्राजाज्ञां विना प्रवर्तितं द्यूतं ससभिको भवन् स तं कामं सभिकलभ्यं भाग न लभेत : या ततो जयो वा न सिद्धयति तत्सिद्धावपि पराजितं दण्डं च प्राप्नुयात् । अप. २।२०१ न लभ्यते इत्येवमाद्यर्थपरिकल्पने वाक्यस्यादृष्टार्थत्वं (२) यत्तु वदन्ति राजाविदिते द्यूते जितमपि जयी स्यात् । न लभते प्रत्युत दण्ड्यः । 'प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्ध तस्माद्राजदण्डमगणयित्वा स्वयं जितार्थसाधनमध्य द्यूतमण्डले । जितं ससभिके स्थान दापयेदन्यथा न तु ॥' वसाय राजाज्ञां विनापि कृते द्यूते परिपणितं पराजितेन इति याज्ञवल्कीयात् । 'अनिर्दिष्टस्तु यो राशा घृतं देयं, यदि तवाक्षा द्विरभ्यस्ताः पतन्ति यदि वा मन्मेष- कर्वीत मानवः । न स तं प्राप्नुयात्काम विनयं चैव स्त्वन्मेषादपसरति तदा शतं ते ददामीति स्वरसत: सोऽहंति ॥' इति नारदवचनाचेति । तत्रेदं प्रतिभाति प्रकृतिस्थाभ्युपगमेऽपवादकाभावादिति । दवि. ११०-११ यदा पुनः पराजितं स सभिको दापयितुं न शक्नोति तदा पणपरिकल्पनं कन्चित् कृताकृतम् राजा दापयेत् इत्याहेति कृत्वा मिताक्षरायां पराशरभाष्ये परिहासकृतं यच्च यच्चाप्यविदितं नृपे । च याज्ञवल्क्यवचनमिदमवतारितम् । तथा च यथा तत्रापि नाप्नुयात्काममथवाऽनुमतं तयोः । ऋणादानप्रकरणे अधमणें याददीयमानं ऋणं साधयते (१) कचित्पणपरिकल्पनं कृताकृतमित्याह नारदः- राज्ञ साधितादर्थाविंशत्यंशो धनिकेन दीयते अन्यथा तु परिहासकृतमिति । काम्यत इति कामः पणः, नाप्नुयात् न साधनं न वा तस्मै दानं, तथा प्रकृतेऽपि वाच्यम् । द्यूतस्य तत्रालस्यापनोदनार्थत्वादित्यभिप्रायः । तयोर्जेतृ- तुल्यन्यायात् । एवञ्च राजभागे प्राप्त एव राजा परा- जितयोर्देवनात् प्रागनुमतं कामं परिहासकृतादावपि जितमर्थ जयिने दापयेन त्वन्यथेति वाक्यार्थः । द्यूत- जेता प्राप्नुयादिति शेषः । स्मृच. ३३१ मण्डले ससभिक जितमित्यपि तत्परमेव तथैव राजांश- (२) नारदः- 'अनिर्दिष्टं तु यो राज्ञा द्यूतं कुर्वीत परिकल्पनात् । मानवः । परिहासकृतं यच्च यच्चाप्यविदितं नृपे ॥ न स एवं राजादेशं विना यः स्वेच्छया द्यूतं प्रवर्तयेत् स तं प्राप्नुयात्काममथवा नाशमातयोः ॥' अथवेति तत्र जितमपि न प्राप्नुयात् न खलु जिहाः कितवा समुच्चये। 'न स तं प्राप्नुयात्कामं विनयं चैव राजबलं विना शक्या दापयितुमिति नारदीयपादोन- सोऽहति ।' तेन परिहासकृते अविदितकृते च समि- श्लोकवाक्यार्थ: । एवं स्थिते यस्मिन् राजव्यापार विना कोऽपि तं कामं तयोः पावे नाप्नुयात् , तत्तयोरिति पाठे जितोऽप्यर्थः प्राप्तुमशक्यो राजा च भृतिं विना न तु तत्स्वलभ्यमित्यर्थः। व्याप्रियत इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधृतमतो राजमार्ग परिकल्प्य राजाज्ञामादायैव प्रवर्तितव्यमिति वाक्ययोरेक (१) स्मृच. ३३१; विर. ६१५ उत्तरार्धे (न सतं वाक्यतया तात्पर्यार्थो गम्यते । प्राप्नुयात्काममथवा नाशमाप्तयोः); पमा. ५७७ काम (काम्य); स्मृसा. ८० उत्तरार्थे (तत्रापि नाप्नुयात्कामं विनयं चैव (१) नास्मृ. १९।७; भप. २।२०१; विर. ६१५ ष्टस्तु सोऽहति । अथानुमतं तयोर्दापयेत्सकदेव तु ॥); विचि. २६० (ष्टं तु); पमा. ५७७; स्मृसा. ८० स तं (च तं); ८० स तं (च तं); उत्तरार्धे (तत्रापि नाप्नुयात्कामं निवमं चैव सोऽहति । अपवा- विचि. २६०, व्यनि. ४८२, दवि. ११०, चन्द्र १०० नुमतं तयोर्दापयेत्सकदेव तु ॥); चन्द्र. १०० पू; बीमि. विरवत् ; वीमि. २।२०३. ष्टस्तु (टं तु) कुर्वीत (कुर्यात्तु ); २०२०३ अथवा ....... तयोः (. विनयं चैव सोऽईति); न्या. ध्यप्र. ५६७, सेतु. २९० स तं ( स तत्); समु. १६५. ५६६ सेतु. २९० तत्रापि ना (न स तं प्रा); समु.१६५. विर. ६१५ ।

·धूतसमाह्वयम् १९१३. विर, ६१२ धोत्यर्थः। ३ कितवात सभिको पणांशातिरिक्तं विशेषेण न गृह्णीयात् (१) राजभागरहितं न प्रवर्तवितव्यमित्यर्थः । भक्ष्यभोज्यानपानानि स्वल्पान्यन्यानि कानिचित् । अप. २।२०३ श्रीत्या तु सकृदाजीवेत् प्रसङ्गं तु विवर्जयेत् ॥ (२) अस्यायमर्थ:--द्यूतं तावद्राज्ञा सर्वथा निवर्त. आजीवत् उपजीवेत् । तेन सभिको भक्ष्यभोज्या- नीयम् । यदि तु तस्करज्ञापनाय क्रियते तदा उक्त दीनि स्वलानि कितवपाचे गृह्णीयात् न तु बहूनि प्रीया- क्रमेणेति। विर. ६१५ घोसभिकरानजयिमिः ग्राह्या: पणांशाः यो निथ्याचारिणां दण्डविधिः रोजवृद्धिः सकितवात् सभिकाद् दशकं शतम् । कूटादेविनः पापान राजा राष्ट्राद्विवासयेत् । यथासमयं वा स्यात् ॥ कण्ठेऽक्षमालामासज्य स ोपां विनयः स्मृतः ॥ संभिको ग्राहकस्तत्र दद्याज्जेत्रे नृपाय च ।। कूटादेवनशीलानधर्मपुरुषान् कण्ठे मालामग्रंथि अताताजितकितवानां तु बन्धनादिना पगग्राहको सामासज्य यूतमण्डलाद देवनस्थानानिर्वासयेत् । : भवेत् । पगप्रणात्यागेव स्वद्रव्यं जेत्रे नृपाय च यथा- नाभा. १८१६ (पृ. १७२) : भागं दद्यात् समिः इत्यर्थः । स्मृच. ३३१ वृहस्पतिः द्वन्द्वयुद्धेन यः कश्चिदवसादमवाप्नुयात् । समाहगलक्षणम् तत्स्वामिना पणो देयो यस्तत्र परिकल्लितः ।। अन्योन्यं परिगृहीताः पक्षिमेपवृपादयः । द्वन्द्वयुद्धे मल्लमेषादिद्वन्द्वयुद्धे, अवसादं पराजयम् । प्रहरन्ते कृतपणास्तं वदान्त समाह्वयम् ॥ विर. ६१४ यास्य निपयोऽभ्यनुशानं च रहोजितोऽनभिज्ञश्च कूटाक्षैः कपटेन वा । द्यूतं निषिद्धं मनुना मनुना सत्यशौचधनापहम् । मोच्योऽभिज्ञोऽपि सर्वस्वं जितं सर्व न दापयेत् ।। अभ्यनुज्ञातमन्यैस्तु राजभागसमन्वितम् ।। सभिकाधिष्ठितं कार्य तस्करज्ञानहेतुना ।। तृतीया विना; स्मृच. ३३१; विर. ६११-२ अभ्य ... स्तु (१) स्मृच. ३३१ तु स (ऽनुस); विर. ६१५, ( तत्प्रवर्तितमन्यैश्च ) ज्ञानहेतुना ( शारकं हि तत्); पमा. स्मृसा. ८० स्मृचवत् ; विचि. २६० चित् (च); समु. ५७३ तृतीयामेव : ५७८; विचि. २५९ विरवत् ; व्यनि. १६५. ४८० अभ्यनुशाः (ताप्रति ) शानहेतुना (शारकं हि तत्); (२) नासं. १८६ राजा......येत् (निर्भजेद् घृतमण्ड स्मृचि. ३६ विरवत् ; सवि. ४८६ (-); व्यप्र. ५६८; लात्); नास्मृ. १९६६ राजा... येत् (निर्हरेद् द्यतमण्डलात् ) सेतु. २८९ विरवत् ; समु. १६४. सेषां (थेषु ); मिता. २।२०२; व्यक. ११२, १६३ पूर्वार्ध: (१) विश्व. २०२०४. नास्मृवत् ; विर. ३०७, ६१६ व्यकवत् ; पमा. ५७६; (२) स्मृच. ३३१ कस्तत्र (को द्रव्यं); विर. ६१२ दीक. ५१; व्यनि. ४८२ पूर्वाध: नास्मृवत्, मासज्य स कस्तत्र ( कस्तस्य); पमा. ५७४, स्मृचि. ३६ च (वा); होशं (मायध्य सर्वेषां); स्मृचि. ३, दवि. १०९ व्यकवत् ; व्यप्र. ५६६; सेतु. २९. विरवत् ; समु. १६४ रमृचवत्. नृप. २७९, सवि. ४८८ पापान् (प्राप्तान ); वीमि. २।२०३, व्यप्र. ५६७, विता. ७२०, राकौ. ४८६, (३) भप. २॥२००; स्मृच. ३३१; विर. ६१४ द्वेग (द्धे तु); पमा. ५७७; विचि. २५९; व्यनि. ४.८२; (३) अप. २११९९ न्यं प (न्यप); व्यक. १६२; सवि. ४८६ मिना (मिने); वीमि. २।२०३; व्यप्र. ५६६ स्मृच. ९ स्तं व (सब); रि. ६१० वृषा (मृगा); यस्तत्र ( यस्त्वत्र ); सेतु. २८९ यस्तत्र ... ... तः (यतस्तत्र निरूपितः); समु. १६५. पमा. ५७३ अपक्त् ; रत्न. १६४, विचि. २५८ विरवत ; पनि. ४७८ गृहीताः (गृहीतां) वृषा (मृगा); वीमि. (४) अप. २१२०१ दापयेत् (दाप्यते ); व्यक. १६३; २१२०३ विरवत् सेतु. २४८; समु. १६४ स्मृचवत्, विर. ६१६, दीक. ५०-५१ जितं (जितः) शेषं अपवत् ; (४) भप. २०२०३ सत्य (सस्य) अभ्यनुशात (तत्प्रवर्तित) स्मृचि. ३७. .

·१९१४ व्यवहारकाण्डम् १ --- 'दशकं तु घृतसमाययोः मिथ्याचारिणां दण्डविधिः ध्रुवं छूतात्कलियस्माद्विषं सर्पमुखादिव । कूटाभदेविनः क्षुद्रा राजभागहराश्च ये । तस्माद्राजा निवर्तेत विषये व्यसनं हि तन् ।। गणका वञ्चकाश्चैव दण्ड्यास्ते कितवाः स्मृताः।। चर्तेत चेत्प्रकाशं तु द्वारावस्थिततोरणम् । ग्लहः प्रकाशः कर्तव्यो निर्वास्याः कूटदेविनः ।। असंमोहार्थमार्याणां कारयेत्तत्करप्रदम् ।। गणनावश्चकाः गणनायां वश्वकाः असम्यग्गणना- द्यूते सभिकराजयिमिः ग्राह्याः पणांशाः कारिण इत्यर्थः । विर.६१६ सैभिकः कारयेद् घृतं देयं दद्यात्स्वयं नृपे । पा जयपराजयनिर्गयोपायः दशकं तु शते वृद्धिं गृह्णीयाच्च पराजयात् ।। म एव माक्षी संदिग्धी सभ्यश्चान्यैखिभिवृतः ।। जेने राज्ञे च दत्तस्य स्वद्रव्यस्य पणप्रतिनिधेः वृद्धिः सभिकानुवृत्तौ बृहस्पति:---- स एवेति । पणग्रहणकाल पणेन सह सभिकेन ग्राह्या। अप. रा२०२ शते वृद्धि गृह्णीयानु पराजयात् ' इति तेनैवोक्तत्वात् । उभयोरपि संदिग्धौ कितवाः स्युः परीक्षकाः । पराजयात् पराजितादित्यर्थः । स्मृच.३३१ यदा विद्वेषिणस्त तु तदा राजा विचारयेत् ।। 'जेतुर्दद्यात्स्वकं द्रव्यं जितं ग्राह्यं त्रिपश्नकम् । अष्टादशपदोपसंहारः सद्यो वा सभिकेनैव कितवानु न संशयः॥ एवं वादिकृतान वादान प्रपश्येत्प्रत्यहं नृपः । त्रिपक्षकमित्यनन यथासामथ्र्यमा त्रिपक्षात् पणदान- नृपाश्रयास्तथा चान्ये विद्वद्भिाह्मणैः सह । काली देय इति दर्शितम् । स्मृच. ३३१ कात्यायनः प्रसह्य दापयेद्व्यं तस्मिन् स्थाने न चान्यथा । प्रतम्य निषेधोऽभ्यनुशानं च जितं वै सभिकस्तत्र सभिकप्रत्ययाक्रिया ।। शतं नैव तु सेवेत क्रोधलोभविवर्धनम् । असाधुजननं क्रूरं नराणां द्रव्यनाशनम् ।। (१) विर. ६११; रत्न. १६४, विचि. २५१; व्यनि. (१) व्यक. ११२ भाग (भाव्य) गणका (गणानां): ४७९ ये व्य ( यव्य); समु. १६४ ये व्य (यव्य) रमृत्यन्तरम्, १६३ गणका (गणानां); विर. ३०८ भाग (द्रव्य ) गणका (२) विर. ६११, रत्न. १६४; व्यनि. ४८० वर्तेत (गणानां) : ६१६ क्षुद्रा (पापा ) का वञ्च ( नावच); पमा. ( वर्तते ) तु (तत्) द्वाराबस्थित (दारबन्धित ); समु. १६४ ४३९ भाग ( भार्या ); रन. १२४ भाग (भाव्य ); स्मृसा. पूर्वार्धे (वर्तते चेत्प्रकाशं तत् विकारावस्थितौ नृणाम् ) स्मृत्यन्तरम्. ८०; विचि. २६० (= ) क्षुद्रा (पापा ) गणका (गणानां ); (३) अप. २।२०० स्वयं नृपे ( च यन्नृपे) तु शते (च दवि. १०८ का वञ्च (नावञ्च); व्यप्र. ३८७ रत्नवत् । शतं); स्मृच. ३३१ याच (यात्तु) उत्त.; विर. ६१२ व्यउ. १२६ रत्नवत् ; व्यम. १०१ रत्नवत् ; विता. ७७९; शते (शनं ) जयात् (जये); व्यनि. ४८१ स्वयं नृपे (ब सेतु. २९. क्षुद्रा (पाप) गणका वञ्चकाश्चैव (सगणो तं नृपे) तुं शते (च शतं) याच पराजयात् (यात्स पराजिताद); वञ्चकश्चैव ); समु. १५० रत्नवत्, स्मृचि. ३६ स्वयं नृपे (च्च तच्छाम् ) शते ( शतं); समु. (२) व्यक. ११२, १६३, विर. ३०७, ६१६ १६४ स्मृचवत्, उत्त. स्मृसा. ८०, विचि. २५९ ग्लहः (ग्रहः); दवि. १०८ ग्लहः ( गूढः ); वीमि. २।२०३; सेतु. २९० दविवत्. (४) अप. २।२०० क्षकम् (क्षिकम् ); स्मृच. ३३१ (३) अप. २।२०२ ग्धौ (ग्धे); व्यक. १६३, विर.६१७. जितं ग्रामं (जिताग्राह्य); विर. ६१२ स्वकं (स्वयं) त्रिप (४) अप. २।२०२ ग्धौ ( ग्धं) वाः स्युः (वास्तु ); (विप ) त्तु न संशयः (धनसंशये); पमा. ५७५; ब्यनि. व्यक. १६३ वाः स्युः (वास्तु); विर. ६१८ व्यकवत् ; ४८१; स्मृचि. ३६, व्यप्र. ५६६ क्षकम् (क्षिकम् ) सभिकेनैव ( कितवेनैव ) कितवात्तु (सभिकात्तु ); समु. १६४ पमा. ५७६; ध्यप्र. ५६७; समु. १६५. (१) व्यक. १६३, विर. ६१८. स्मृचवत. (६) विर. ६११, रत्न. १६४; विचि. २५९ धनम् (५) अप. २१२०१ येद्द्व्यं (येईयं) याक्रिया (पा (धितम् ). क्रिया); विर. ६१५.

·द्यूतसमाह्वयम्
१११५
अनभिज्ञो जितो मोच्योऽभिज्ञो वाऽपि जितो रहः ।
छुते जयपराजयनिर्णयोपायः
सर्वस्वेऽपि जितेऽभिज्ञं न सर्वस्वं प्रदापयेत् ॥
विग्रहे च जये लाभे करणे कूटदेविनाम ।
अक्षद्यते जयपराजयलक्षणम्
प्रमाणं सभिकस्तत्र शुचिः स्यात् सभिको यदि ।।
एकरूपा द्विरूपा वा द्रूते यस्याक्षदेविनः ।
म्लेच्छश्वपाकधूर्तानां कितवानां तपस्विनाम् ।
तत्कृताचारभेतृणां निश्चयो न तु राजनि ।।
दृश्यते च जयस्तस्य यस्मिन्नक्षा व्यवस्थिताः ।।
राजनीति पूर्वोक्तसकलसभ्योपलक्षणार्थम् । तेन श्रुता-
(१) अप. २।२०१ ऽभिशो वापि ( ऽमोच्योऽभिशी ) अपि ध्ययनसंपन्ना इत्याधुक्ताः म्लेच्छादिविवादेषु
जितोऽभिदा (विनितेऽमि); विर. ६१६; स्मृचि. ३७ नारदः.
नादरणीयाः ।
अर. रा२०२
(१) अप. २।२०२ हे च (हेऽ५) शुचिः स्यात् (शुचिश्य);
(२) विर. ६१४ नक्षा व्यवस्थिताः (ब्रक्षा व्यवस्थिता);
व्यक. १६३ शुचिः स्यात् ( शुचिश्च); विर. ६१७.
व्यनि. ४८२ एक ... ... धने (एकरूपो द्विरूपो वा छतो)
(२) अप. २।२०२ भेतृणां (मर्नृणां ); व्यक. १६३,
च जय (विजय); समु. १६५ च जप (विजय). विर. ६१७ निश्चयो (निश्चये).
सभ्गा

·प्रकीर्णकम् -- .. १ मभा. १ विर. ६२६ गौतमः (२) यतः तयोरिति । तयोः समुदितयोः समान नृपाश्रितो व्यवहारः । राजब्राह्मणाभ्यां दण्डो ।देशाभ्यां चतुर्वगा-निर्देशात् । चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्य चातुर्वर्ण्यस्वेत्यर्थः । अनो लोकः पालनोपः प्रतिषिद्धाधारीयः संकराच रक्षणीयः । । अन्तःसंज्ञाः अनुलोमप्रतिलोमाः चकारात् देवानां च, द्वी लोके धृतव्रतो राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः *। 'इतः प्रतिदानादि दवा उपजीवन्ति' इति श्रतः । (१) आपदवृत्तिमाश्रितो यदि तत्रैव रमत केनासौ : चलनाः स्थावराः वृक्षादयः, पतनाः पक्षिगः, मणाः निवार्यत इत्याह द्वाविति । लोको राष्ट्र वीप्मालो. : कीटादयः, एतेपामायत्तमधीनं जीवनं प्रागधारणम् । मात्र द्रष्टव्यः लोके लोक, धृतवतो व्रतानां कर्मणा कथं ? ब्राह्मणेनानुगृह्यमाणा वर्णाश्रमिणः दयादृष्टार्थ धारयितारौ द्वौ राजा बहुश्रुतश्च ब्राह्मणः तौ सर्वस्य क्रियानुठानात् वृष्टयादिनिमित्तद्वारेण लोकोपकार नर्तन सावदो दण्डोपदेशाभ्यां निवारथितारी। गौमि. इति तावब्राह्मगायत्तम् । तथा च मनुः-- 'अही (२) द्वौ राजबहुश्रुतब्राह्मणी धृतवतौ परेषां धर्म-: प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्टते' इत्यादि । राजा रक्षणव्रतसंकल्पौ। विर. ६२६ परिपन्थिनिग्रहद्वारेण हिंसानिग्रहद्वारेण च साक्षाज्जीवन- तयोश्चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्यान्तःसंज्ञानां च हेतुरिति । चलनपतनसर्पणानामायत्तं जीवनम् । (३) चतुर्विधस्य ब्राहाणादिभेदवतः, चलनाः संकर (१) चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्य चातुर्वर्ण्यस्यान्तर- जातयः, पतनाः पक्षिजातयः, सर्पिणः कीटजातयः । प्रभावास्त्वनुलोमादयस्तन्मूलत्वात् पृथक् नोक्ताः। अन्त:- संज्ञा: वृक्षादय: स्थावरा वृद्धिक्षयवन्तो येषामन्तःसंज्ञा प्रसूतिरक्षणमसंकरो धर्मः । न बहिस्ते तथोक्ताः। तथा च मनु: 'तमसा बहुरूपेण न च जीवनमात्रमेव तदधीनं किं तर्हि---- प्रसूति- चेष्टिता: कर्महेतुना। अन्त:संज्ञा भवन्त्येते सुखदुःख- रक्षणमिति । प्रसतिरभिवृद्धिः। दण्डोपदेशाभ्यां यथोक्त.. समन्विताः॥' इति । चलनाः पश्वादयः । पतनाः कारितया वृष्ट्यादिद्वारेण रोगाद्युपद्रवशान्त्या चाभिवृद्धि- पक्षिणः । सर्पणाः सरीसृपा भुजगादयः । एषां मनुष्या भवति । चोरनिग्रहाद्रक्षणमपि । दण्डप्रायश्चित्तोपदेशाभ्यां दीनां जीवनं तयो राजब्राह्मणयोरायत्तं तदधीनम् । राजा भवति वर्णानामसंकरोऽसंमेलनमपि । विहितोपदेशात् तु परिपन्थिनिग्रहादिना तेषां जीवनहेतुः । इतरस्तु कथं प्रतिषिद्धसेवायां दण्डधारणाच धर्मोऽपि भवति । बहुश्रुत इत्यत आह-- 'अमौ प्रास्ताहुतिः सम्यगा. एतत्सर्व तयोरायत्तम् । xगौनि. दित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरनं ततः राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्जम् । प्रजाः॥ इत्यादिन्यायेन जीवने हेतुः। गौमि. वर्णानामांश्च न्यायतोऽभिरक्षेत् । x मभा. गौभिवत्। * मभा. व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च सभाप्रकरणे (पृ. २४) * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५६७) द्रष्टव्यः । (१) गौध. ८.२ म्यक. १६४ ानां च (शानां); (१) गौध. ८।३; व्यक. १६४; मभा.; गौमि. ८।३; ममा.; गौमि. ८२ व्यकवत् ; विर. ६२५ मनु......शनां विर. ६२५. च(मनुष्यस्य) सर्पणानामा (सर्पिणामा), (२) गौध. १११९मभा.; टव्यः। गौमि. ११३९.

·प्रकीर्णकम् -- (१) वां ब्राह्मणादयः। आश्रमा ब्रह्मचर्यादयः । मनु:- 'सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षणात् । तान् न्यायतो यथाशास्त्रं षष्ठांशादिभागस्वीकारेणाभिरक्षेत्। अधर्मादपि पड्भागो भवत्यस्य हरक्षतः ॥ इति अभितो रक्षेत् । यथा वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानेन निरपायारते (मस्मृ. ८।३०४)। अमूर्तस्य धर्मस्य विभागासंभवात् भवेयुः। अथ वा न्यायत इति यथा देशादिधर्माणां यावान् वर्णाश्रमाणां धर्म उत्पद्यते ततः षष्ठांशपरिमाणो भङ्गो न भवति तथा रक्षेदिति । अनुलोमादयोऽवान्तर- राज्ञोऽपि विहितकर्मानुष्ठानादुत्पद्यत इति द्रष्टव्यम् । प्रभवा वर्णा एष्वेवान्त ताः । रक्षणं सर्वभूतानामिति । इतिकरणश्वोपसंहारप्रदर्शनार्थः, यतः एतदेवमतो रक्षेत् चोरादिभ्यो रक्षणं पूर्वोक्तम् । इदं तु वचनं वर्णाश्रम- : स्थापयेच्चेति । विज्ञायत इति श्रुतिसूचनार्थम् । तदपि धर्मषु संकरो मा भूदिति । गौमि. सर्वधर्माणां श्रुतिमूलत्वाद्रक्षणे गौरवोत्पादनार्थम् । xमभा, (२) वर्णा अनुपनीता ब्राह्मणादयः । उत्तरकाल. दण्डो दमनादित्याहुस्तेनादान्तान् दमयेत् । माश्रमाः। न्यायतः लोकशास्त्राविरुद्धेन मार्गेण यथैषां 'अथ दौःशील्यात् व्यवस्थां नानुमन्यन्ते तत:- शास्त्रविहितकर्मानुष्ठानोपद्रवो लोकव्यवस्थाभङ्गश्च न : दण्ड इति । दमनयोगाद्दण्डशब्दस्य दण्डत्वमित्याहु- भवति तथा रक्षेदित्यर्थः । अभिग्रहणमाभिमुख्यार्थ, धर्मज्ञाः । तेनादान्तान् अवश्यान् दमयेदशं नयेत् । ततश्च स्वयमेव विचार्य रक्षेत् । येषां वर्णत्वमाश्रमत्वं च , दण्डेनादान्तान् दमयेदित्येवं सिद्धे दण्ड:----'धिग्दण्डं नास्ति प्रतिलोमानां, तेपामपि रक्षणार्थों विसमासः । प्रथमं कुर्याद्वाग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु येषां वर्णत्वं नास्ति आश्रमत्वमेवानुलोमानां तेषामप्युप- वधदण्डं ततः परम् ॥ देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगो- संग्रहार्थमाश्रमग्रहणम् । तेषां तु 'शद्रश्चतुर्थों वर्णः' रगाः । तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैव निपीडिताः ॥' इत्यत्र वर्णत्वनिराकरणात् । 'प्रतिलोमास्तु धर्महीनाः' इति । +गोमि. इत्यत्र उपनयनविधानादाश्रमत्वमेवेति । इतरथा वणा वर्णाश्रमाः स्वस्वधर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफलमनुभूय नामवाश्रमविधानादाश्रमत्वे सत्यपि वर्णत्वानपगमाच्च ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायुःश्रुतवृत्त- वर्णग्रहणेनव लभ्यमानत्वादिति । चकाराद्देवताप्रतिमाश्च।। वित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते । 'ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रा- वणी ब्राह्मणादयः। आश्रमा ब्रह्मचर्यादयः । ते नन्तरजांस्तथा। देवताप्रतिमाश्चापि रक्षेद्भूपः प्रयत्नतः॥' स्वधर्मनिष्ठा वर्णप्रयुक्तानाश्रमप्रयुक्तानुभयप्रयुक्तांश्च धर्मा- इति । 'रक्षणं सर्वभूतानाम्' इति चोरादिभ्यो रक्षण ननुष्ठितवन्तः । प्रेत्य मरणेन लोकान्तरं गत्वा तस्य तस्य स्योक्तत्वात् । अन्योन्यासंकरार्थ इहोपदेशः । कर्मणः फलं स्वर्गादिकमनुभूय ततस्तदनन्तरं शेषण चलतश्चैतान् स्वधर्म स्थापयेत् । भुक्तावशिष्टेन कर्मणा विशिष्टदेशादिकान् भुक्त्वा जन्म एतान् पूर्वोक्तान् यद्यालस्यादिना ये चलन्ति न प्रतिपद्यन्ते । तत्र विशिष्टशब्दो देशादिभिः सर्वैः संब- कुर्वन्ति तान् निगृह्य स्वधर्ममेव कारयेदित्यर्थः । चका- ध्यते । विशिष्टो देश आर्यावर्तादिः। विशिष्टजातिब्राह्मण- रात् प्रतिषिद्धसेवने च । जातिः । विशिष्टकुलमध्यनादिसंपन्नम् । विशिष्टरूपं धर्मस्य ांशभाग्भवतीति विज्ञायते । कान्तिमद्विशिष्टायुः सपोडशं वर्षशतम् । स ह षोडशं कस्मादेवं करोतीत्याह-- धर्मस्येति । हिशब्दो वर्षशतमजीवदिति दर्शनात् । रोगरहितत्वमप्यायुषो हेत्वर्थः । यस्माद्रक्षणतः धर्मस्यांशो भवतीति अरक्षणतो X गौमि. मभावत् । ऽप्यधर्मस्येत्यर्थसिद्धम् । अंश: षष्ठो भागः। तथा च * रथयादिनिर्देशः दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५६७) इश्व्यः । x गौमि. मभावत् । गोभिवद्भावः । (१) गोध. ११:१०; मभा.; गौमि. ११।१०. १) गौध. ११॥३१; मभा. वर्णाश्रमाः स्वरवधर्मनिष्ठाः (२) गौध. १११११ मभा.; गौमि. १११११ ( विशा ( वर्ण आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः); गीमि. ११।२९ वित्त (चित्र) व्याख्यानावसरे तु 'वित्त' इति पार. तथा च व्याघ्रः- मभा. Xमभा. + ममा. .. यत०).

·१९१८ व्यवहारकाण्डम् * गौमि. विशेषः । विशिष्टश्रुतं 'ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः' इत्यत्र ! शास्ता निर्वेपमुपदिशेद्यथाकर्म यथोक्तम् । व्याख्यातम् । विशिष्टवृत्तमनुपाधि चारित्रम्। विशिष्टवित्तं तस्य चेच्छास्त्रमतिप्रवर्तेरन् राजानं गमयेत् । धर्मार्जितं धर्मे प्रयुज्यमानं च । सुखं निरपायस्थाना राजा पुरोहितं धर्मार्थकुशलम् । घिष्ठानेनानिषिद्धसुखसेवनम् । विशिष्टमेधा ग्रन्थार्थयो स ब्राह्मणान नियुज्यात् । ग्रहणशक्तिरिति । मेधाशब्दे सकारान्तत्वमा सुमेधसो बलविशेषेण वधदास्यवर्ज नियमैरुपशोपयेत् । दुर्मेधस इत्यादिष्वेव दर्शनात् । कर्माणि भुज्यमानानि इतरेषां वर्णानामा प्राणवियोगात्समवेक्ष्य तपां पुण्यान्यपुण्यानि च सशेषाण्येवं भुज्यन्ते । ऐहिकस्य कर्माणि राजा दण्डं प्रणयेत् । शरीरग्रहणादेरपि पुण्यापुण्यनिबन्धनत्वात् । गौमि. न च संदेहे दण्डं कुर्यात् । 'विश्वञ्चो विपरीता नश्यन्ति । सुविचितं विचित्या दैवप्रश्नेभ्यो राजा दण्डाय ये वर्णाश्रमाः स्वानि कर्माणि यथावन्नानुतिष्ठन्ति ते प्रतिपद्येत । एवंवृत्तो राजोभी लोकावभिजयति । विपरीता विश्वञ्चो नानायोनीगच्छन्तो नश्यन्ति । अनर्थ- देशादिधर्माः परम्परामनुभवन्तीति । एतेन देशकुलधर्मा व्याख्याताः । तानाचार्योपदेशो दण्डश्च पालयते । 'ज्येष्ठो दायाद' इत्यादिकं शास्त्रविप्रतिपेधादप्रमाण- तान् विपरीतान् यथोक्तमकुर्वतो वर्णानाश्रमांश्वाचा- मित्युक्तम् । एतेन देशधर्माः कुलधर्माश्च व्याख्याताः । योपदेशस्तावत्पालयते । तत्राप्यतिष्ठतो राजदण्डः । शास्त्रविप्रतिषिद्धा मातुलमुतापरिणयनादयोऽप्रमाण विप- * गौमि. रीताः प्रमाणमिति । गौतमोऽप्याह---'देशकुलधभांश्चा- तस्माद्राजाचार्यावनिन्द्यौ। मायैरविरुद्धाः प्रमाणमिति । तस्माद्धतो राजाचार्यों मान्यावनिन्द्यौ इति । यद्यपि बोधायनः नियमनकाले हितैपितया प्रमुखपुरुषौ भवतस्तथापि तयो- नृपाश्रितो व्यवहारः । राशा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः स्वधर्मे निन्दा न कार्या। स्थापयित्वा रक्षणीयः । xदेशादिधर्माः पेड्भागभृतो राजा रक्षेत प्रजाम् । "देशजातिकुलधर्माश्चाम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम् । रक्षकाभावे सति आगः प्रवर्तते । ततश्च वर्णसंकरोऽपि आपस्तम्बः जायते । अतस्तत्परिहारार्थमाह-पड्भागेति । षट्शब्दोऽत्र नृपाश्रितो व्यवहारः । शारतृराजपुरोहितैः चतुर्वर्णाश्रमो लुप्तपूरणप्रत्ययो द्रष्टव्यः। भृतिवेतनं धनं तद्ग्राही भृतः। लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धादारणीयश्च । राजा चात्राभिषिक्तः । स चापि तासां प्रजानां षष्ठभाग. +शाखैरधिगतानामिन्द्रियदौर्बल्याद्विप्रतिपन्नानां भाग् भवति । ब्राह्मणस्यानुरक्षितस्य धर्मषड्भागभाग् * ममा. गौमिवद्भावः । भवति । तथा च वसिष्ठः-'राजा तु धर्मणानुशासन् षष्ठं x अस्मिन् प्रकरणे देशधर्मवचनानि प्रकीर्णके केनापि धनस्य हरेदन्यत्र ब्राह्मणात् । इष्टापूर्तस्य तु षष्ठमंशं निबन्धकारेण नोद्धतानि । अस्माभिस्तु प्रकीर्णकविषयानुगतत्वात् भजति' इति । इष्टं वर्णसामान्याधिकारावष्टम्भेन विहितो स्मृतिचन्द्रिकामालोच्य तदीयाहिकप्रकरणात समुद्धतानि । ज्योतिष्टोमादिः । पूर्त तु साधारणो धर्मः सर्वेषां सत्यम- : व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दर्शनविधौ (पृ. ६७) क्रोधो दानमहिंसा प्रजननमित्यादि। अभिषिक्तस्य प्रजा- + सर्वेषां सूत्राणां उज्वलाव्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्ड- परिपालनं धर्मः । गौतमश्च तदेवाधिकृत्य वदति-'चलत- मातृकाप्रकरणे (पृ. ५६८-९) द्रष्टव्यः । चैनान् स्वधर्म स्थापयेत् । धर्मस्य वंशभाग् भवति (१) गौध. ११:३२ मभा. गौमि. १११३०. इति (गौध १।१०-११)। वसिष्ठश्च-'स्वधर्मो राज्ञः (२) गौध. ११३३३, ममा.; गौमि. १११३१. (३) गौध. १११३४; ममा.; गौमि. ११॥३२. (१) आध. २।१५।१. (४) स्मृच. १० मोश्चा (आ). (२) बौध. १।१०।१. * गौमि. एव्यः । ।

·प्रकीर्णकम् १९१९ । परिसालनं भूतानाम्' इति (वस्मृ. १९३१) । आचार्यश्च तदेतद्भट्टकुमारिलैर्निरूपितम्-- 'स्वमातुलसुतां प्राप्य स्वधर्मषु स्थापनमेव रक्षणमिति मत्वा अस्येमे स्वधर्मा दाक्षिणात्यस्तु तुष्यति ।' इति । तथाहि-~~~~ अहिच्छत्र- इत्याह। बौवि.(पृ. ८८-९) ब्राह्मण्यः सुरां पियन्ति । इति च । बौवि. (पृ. ६-७) देशादिधर्मपालनम् तत्र तत्र देशप्रामाण्यमेव स्यात् । पञ्चधा विप्रतिपत्तिर्दक्षिणतस्तथोत्तरतः । ननु किमिति व्यवस्था ? यावता मूलश्रुतिरेपामविशे- दक्षिणेन नर्मदामुत्तरेण कन्यातीर्थम् । उत्तरतस्तु पेण कल्प्यते यथा होलाकादीनाम् । यथा वा बौधायनीयं दक्षिणेन हिमवन्तमुदग्विन्ध्यस्य । एतद्देशप्रसूतानां धर्मशास्त्रं कैश्चिदेव पठ्यमानं सर्वाधिकारं भवति । शिष्टानां परस्परं पञ्चधा विप्रतिपत्तिः विसंवादः ‘यान् गौतमीयगोमिलीये छन्दोगैरेव पठ्येते, वासिष्ठं तु बढुचैः, पदार्थान् अनुतिष्ठन्ति दाक्षिणात्याः न तानुदीच्याः। अथ च सर्वाधिकाराणि । यथा वाऽन्यानि शास्त्राणि यानुदीच्या न तान् दाक्षिणात्याः' इति । बौवि. (पृ.६) यथा वा गृह्यशास्त्राणि सर्वाधिकाराणि, तद्वदनुपनीत- योनि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः । सहभोजनादीन्यपि समानि कस्मान्न भवन्तीत्याशझ्याह निगदव्याख्यातमेतत् । बौवि. (पृ. ६) तत्र तत्रेति । एवं व्यवस्थितविषयैव मूलश्रुतिः यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भोजनं कल्प्यते । किनामाउनुपपत्तिर्न कल्पयतीत्यभिप्रायः । पर्युषितभोजनं मातुलपितृष्वसृदुहितगमनमिति । तस्माद्वयवस्थितविषयमेवानुष्ठानं तद्वर्जनं च । तत्रेमान्युदाहरणानि यथेति । मातुलदुहितृगमनं बौवि. (पृ. ७) पितृष्वसूदुहितृगमनमिति संबन्धः । ऋज्वन्यत् । 'मिथ्यैतदिति गौतमः । बौवि. (पृ. ६) गौतमग्रहणमादरार्थम् , नात्मीयं मतं पर्युदसितुम् । अथोत्तरतः ऊर्णाविक्रयः शीधुपानमुभयतोदद्भि- स ह्येवमाह—'देशजातिकुलधर्माश्चाम्नायैरविरुद्धाः प्रमा- र्व्यवहारः आयुधीयकं समुद्रसंयानमिति । णम्। तद्विरुद्धो देशादिधों न कर्तव्यः । तद्विरुद्ध- ऊर्णायास्तद्विकारस्य च कम्बलादेर्विक्रयः। उभयतो श्वायम् । आह च गृत्समदः-- 'अनुपनीतसहभोजन दन्ता अश्वादयः । व्यवहारः विक्रयादिः । आयुधीयकं द्वादशरात्रमुच्छिष्टभोजने द्विगुणम् ' इति । प्रायश्चित्त- शत्रधारणम् । समुद्रसंयानं नावा द्वीपान्तरगमनम् । विधानानिषेधः कल्प्यते। तथा 'स्त्रिया सह भोजने बौवि. (पृ. ६) त्रिरात्रोपवासो घृतप्राशनं चेति । तथा 'पर्युषितभोजने इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुष्यतीतरदितरस्मिन् । अहोरात्रोपवासः' इति संवर्तः । तथा मातुलदुहितृगमने- इतरत् अनुपेतेन सह भोजनादि, इतरस्मिन्नुत्तरापथे ऽप्याह-'सखिभार्या समारुह्य मातुलस्यात्मजां तथा । कुर्वन् दुष्यति तत्रत्यैश्शिष्टैः दूष्यत इत्यर्थः । एवमूर्णा- चान्द्रायणं द्विजः कुर्यात् श्वश्रूमपि तथैव च ॥' इति । विक्रयादीनि कुर्वनितरत्र । तस्मादनुपेतेन सह भोज तथा विवाहेऽपि-- 'पञ्चमी मातृबन्धुभ्यः सप्तमी नादीनि दाक्षिणात्यैशिष्टैराचर्यमाणत्वात् दोषाभावाच पितृबन्धुतः' इति । आह च-- 'पतृष्वसंयीं भगिनीं रेव कर्तव्यानि । ऊर्णाविक्रयादीनि चोदीव्यैरेव । स्वस्त्रीयां मातुरेव च । मातुश्च भ्रातुरातां च गत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥' एवमूर्णाविक्रयादिष्वपि आम्नाय- (१) बौध. १११११९; स्मृच. १०. विरोध: प्रसिद्धः । ऊर्णा तावदपण्येषु पठिता । शीधु- (२) बौध. १।१।२०; स्मृच. १०. पाने गौतमः-- 'नित्यं मद्यमपेयं ब्राह्मणस्य' इति । (३) बौध. १११।२१; स्मृच. १० पेतेन (पनीतेन ) तथोभयदन्तव्यवहारे वसिष्ठः 'अश्वलवणमपण्यम् खिया (भार्यया च ). (४) बौध. ११।२२; स्मृच. १०. (१) बौध. ११११२४; स्मृच. १० (देशप्रामाण्यात ) (५) बौध. ११११२३; स्मृच. १० (इतरस्मिन् कुर्वन् एतावदेव, बुध्यतीति । इतर इतरस्मिन् ). (२) बौध. १।१।२५. व्य.कां. २४१ ·१९२० व्यवहारकाण्डम् बौवि. (पृ. ९) . बौवि. (पृ. ९) इति प्रकृत्य 'ग्राम्यपशनामेकशफाः केशिनश्च' इत्याह । गङ्गायमुनयोरन्तरमित्येके । तथा च श्रुतिः- 'य उभयादत्प्रतिगृह्णात्यश्व वा पुरुष आर्यावर्तत्वे विकल्पः। वा वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्' इति प्रायश्चित्तम् । अथाप्यत्र भाल्लविनो गाथामुदाहरन्ति । तथा आयुधीयकेऽपि 'परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं आर्यावर्तान्तरप्रदर्शनार्थ भालविनः छन्दोगविशेषाः नाददीत' इति । स्वयमेव पतनीयेषु समुद्रसंयानं वक्ष्याते। गाथा श्लोकः । एवमादीन्यालोच्य आम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणमित्युक्तम् । पैश्वासिन्धुर्विसरणी सूर्यस्योदयनं पुरः । अतो 'मिथ्यतदिति गौतमः' इत्युपपन्नं भवति । यावत्कृष्णो विधावति तावद्धि ब्रह्मवर्चसमिति ।। बौवि. (पृ. ७-८) कृष्णः कृष्णमृगः । ब्रह्मवर्चसं अध्ययनज्ञानानुष्ठाना- उभयं चैव नाद्रियेत । भिजनसंपत् । म्लेच्छदेशस्त्वतः परम् । बौवि. (पृ. ९) एतदेव स्वमतमित्याह-- उभयमिति । चशब्दः वसिष्ठः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । अनुपेतादिसहभोजनमूणीविक्रयादि नृपाश्रितो व्यवहारः । ब्राह्मणेन राशा च उपदेशदण्डाभ्यां चोभयमपि न कर्तव्यमित्यभिप्रायः । बौवि. (पृ. ८) चतुर्वर्णाश्रमो लोकः पालनीयः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धा- 'शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात् शिष्टागमविरोधदर्शनाच्च । द्वारणीयश्च । कस्मादित्याह--- शिष्टेति । शिष्टागमविरोधस्तावत् त्रयो वर्णा ब्राह्मणस्य वशे वर्तेरन् । तेषां ब्राह्मणो स्वयमुदितः 'पञ्चधा विप्रतिपत्ति:' इत्यत्र । स्मृतिविरोध. धर्मान् प्रबेयात् । तं राजा चानुशिष्यात् । श्वानुपनीतादिसहभोजने प्रायश्चित्तविधानात् । शिष्टस्मृति रोजा तु धर्मेणानुशासत् षष्ठं पष्ठं धनस्य हरेत् । विरोधः मनुविरोधः । शिष्टो हि मनुः । तद्विरोधश्च । अन्यत्र ब्राह्मणात् । इष्टापूर्तस्य तु पष्ठमंशं भजतीति तत्स्मृतिः शिष्टस्मृतिः । शिष्टरमृतिविरोधः सोऽपि दर्शित ह ब्राह्मणो वेदमाद्यं करोति, ब्राह्मण आपद उद्ध- एव। एकसूत्रतां त्वेके मन्यन्ते। यथा होलाकादयो व्यव- रति तस्मात् ब्राह्मणोऽनाद्यः । सोमोऽस्य राजा स्थितदेशविषया अप्यव्यवस्थिताः कर्तव्याः इत्थमिमेऽ- भवतीति ह प्रेत्य चाभ्युदयिकमिति ह विज्ञायते । पीत्यस्य चोद्यस्य व्यवस्थितदेशश्रुत्यनुमानमुक्तं 'तत्र वर्णग्रहणमुपनयनादपि प्रानिदेशवर्तित्वप्राप्त्यर्थम् । तत्र देशप्रामाण्यमेव स्यात्' इति । तत्राह- 'उभयं निदेश आज्ञा । चैव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात्' इति । स च खधर्मो राज्ञः पालनं भूतानां तस्यानुष्ठानात् विरोध उक्तः । तस्मादविरुद्धत्वाखोलाकाद्यनुष्ठानं सर्वाधि- सिद्धिः । भयकारुण्यहानं जरामयं(ये) वै तत्सत्र- कारकम् । इह विरोधादनुपनीतसहभोजनादिवर्जनं सर्वा- (१) बोध. १११।२८. धिकार मिति विशेषः । आहुश्च न्यायविदः 'विरोधे (२) बौध. १।१।२९. त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम्' इति । (३) बोध. १।१।३० (क) सरणी (धरणी) ष्णो विधावति (बौवि. पृ.८-९) (णा विधावन्ति ). प्रांगदर्शनात्प्रत्यकालकवनादक्षिणेन हिमवन्त (४) वस्मृ. ११४०-४२ (ख ) धर्मान् प्र (धर्म यद् ) मुदक्पारियात्रमेतदार्यावतं तस्मिन् य आचारः स तं...शिष्यात ( तत् राजा चानुतिष्ठेत् ); व्यक. १६४ क्शे प्रमाणम् । (निदेशे) (रोपां.) (तं०); मभा. २८।५० (ब्राह्मणो तत्रापि शिष्टस्मृतिविरोधेऽनपेश्यमेव । बौवि. (पृ.९) धर्मान् प्रभूयात् ) एतावदेव; बिर. ६२६ व्यकवत् . (५) वस्मृ. ११४३.६, व्यक. १६६ ( राजा तु...मंशं (१) बौध. १।१।२६. भजतीति ह.) सोमोऽस्य (सोमो); विर. ६३३-४ (२) बौध. १।१।२६ (क) ( शिष्टागमविरोधदर्शनाच्च०). व्यववत् . (३) बौध. १।१।२७ (क) गदर्शना (विनशना) कवना (६) वस्मृ. १९६१-६ (ख) स्वधर्मों (धर्मो) भव- (काद्वना). सामर्थ्याच (भयकारणं सपालन वै एतत् सूत्र- विर. ६२६ कारुण्य... ...

·प्रकीर्णकम् १९२१ माहुर्विद्वांसस्तस्माद्गार्हस्थ्यनैयमिकेषु पुरोहितं जाङ्गलं पशव्यं सस्योपेतं देशमाश्रयेत् । वैश्यशूद्र- दध्यात् । विज्ञायते, ब्रह्मपुरोहितं राष्ट्रमनोतीति । प्रायं च । तत्र धन्वनृमहीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणा- उभयस्य पालनादसामर्थ्याच्च । देशधर्मजातिकुल- मन्यतमं दुर्गमाश्रयेत् । तत्र स्वस्वग्रामाधिपान धर्मान् सर्वानेवैताननुप्रविश्य राजा चतुरो वर्णानकुर्यात् । दशाध्यक्षान् । शताध्यक्षान् । देशाध्य- स्वधर्म स्थापयत् । तध्वपचरत्सु दण्डं धारयेत् । क्षांश्च । ग्रामदोपाणां प्रामाध्यक्षः परीहारं कुर्यात् । राशा विवाहव्यवस्था कार्या अशक्तो दशग्रामाध्यक्षाय निवेदयेत् । सोऽप्यशक्तः उद्वाहकारिणं त्वागमयेत्कस्य न सह विवाहो शताध्यक्षाय । सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय । युज्यते इति वर्णविभागप्रतिपादनाय संप्रदानं देशाध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोषमुच्छिन्द्यात् । रक्षेत् । आकरशुल्कतरनागवनेष्वाप्तान नियुञ्जीत । धर्मिष्ठान देशादिधर्मपालनम् धर्मकार्येषु । निपुणानर्थकार्येषु । शूरान संग्राम- आर्यावर्तः प्रागादर्शात् प्रत्यक्कालकवनादुदक्पा- कर्मसु । उग्रानुग्रेषु । पण्ढान् स्त्रीषु । रियात्राद्दक्षिणेन हिमवत उत्तरेण च विन्ध्यस्य । महीदुर्ग मह्यामेवेष्टकापाषाणादिनिमित्तं दुर्गम् । तस्मिन् देशे ये धर्मा ये चाचारास्ते सर्वत्र प्रत्ये- मौवो(मह्यामेवो)चावचप्रदेशप्रदेशप्रचुरदुर्गमित्यन्ये । तत्र तव्याः। न त्वन्ये प्रतिलोमकल्पधर्माणः । एत- दुर्गे स्थितः सन् । तरस्तीर्यते नद्यादि येनेति तरो दार्यावर्तमित्याचक्षते । गङ्गायमुनयोरन्तरेऽप्येके। नौकादिरतजं शुल्कं जलजं शुल्कमिति यावत् । नागा यावद्वा कृष्णमृगो विचरति तावद्ब्रह्मवर्चसमित्यन्ये । गजाः। वनानि अरण्यानि । नागवन्ति वनानीति वा । अथापि भाल्लविनो निदाने गाथामुदाहरन्ति । नगः पर्वतः, तत्संबन्धि नागम् । गिरिदुर्गमिति वा । पश्चात्सिन्धुर्विहरिणी सूर्यस्योदयनं पुरः । अर्थकार्येषु सुवर्णादिपरीक्षासु। यद्वा ऊहापोहादिनिर्णय- यावत्कृष्णोऽभिधावति तावद्वै ब्रह्मवर्चसम् ।। वत्सु कार्येषु निपुणान् पण्डितान् नियुञ्जीत । वै. त्रैविद्यवृद्धा यं ब्रूयुर्धर्म धर्मविदो जनाः । नृपाश्रिताः केचिद्यवहाराः पवने पावने चैव स धर्मो नात्र संशयः।। इति। आज्ञाप्रतिघाते द्विगुणो दमः । देशधर्मजातिधर्मकुलधर्मान् श्रुत्यभावादब्रवीन्मनुः । अयमर्थ:---- द्विगुण इति द्वैगुण्योक्त्यैवाज्ञप्तं द्रव्यं विष्णुः तस्मै दापयितव्यमिति ज्ञायत इति भारुचिः । सवि. ४९७ नृपाश्रितो व्यवहारः । राज्ञा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धानिवारणायश्च । अनादिष्टः सन्नध्यक्षतां ब्रजति तदनुसारेण अथ राजधर्माः। प्रजापरिपालनम् । वर्णा- दण्ड्यः। प्रमाणां स्वे खे धर्मे व्यवस्थापनम् । राजा च पुत्रसंशये माता तमङ्कमारोपयेद्विकृतिश्चेनिणे- तव्यः। * एतद्वचनं परनिहिततरले निधिविचारे विवादरत्नाकरकारेण विकृतिः कामविकारः । तद्विंशतिवर्षीयमातृकपञ्च- लिखितं, तत्र तस्यार्थो न लगते दशवर्षीयपुत्रविषयम् (१)। सवि.४९८ माहुविद्वांसस्तस्माद्गार्हस्थ्यनैयमिकेषु । पुरोहिते दद्यात् विशायते अत्र राज्ञो हृदयमेव प्रमाणम् । माझणः पुरोहितो राष्टं दधातीति । तस्य भयमपालनादसाम एकेनापि प्रकारेण निर्णयाभावे अभिपित्तस्य राज्ञो च्चि ) जातिकुल ( जातिधर्मकुल ) नेवैता (न् वैता) तेष्वप हृदयमेव प्रमाणमित्याह विष्णु:---- अत्रेति । धारयेत् (तेवधर्मपरेपु). सवि. ४९८ (१) विर. ६४५. (२) वस्मृ. १७-१६. (१) सवि. ४९७. (२) सवि. ४९७. (३) विस्मृ. ३११-२१. (३) सवि. ४९८. (४) सवि. ४९८. - ·१९२२ व्यवहारकाण्डम् देशादिधर्मपालनम् महाभारतम् परदेशावाप्तौ तद्देशधर्मान्नोच्छिन्द्यात् । देशधर्मपालनम् शङ्कलिखिता जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्माश्च सर्वतः । नृपाश्रितो व्यवहारः-पितृमातृविवादे पुत्रः प्रष्टव्यः । वर्जयन्ति च ये धर्म तेषां धर्मो न विद्यते ।। स्वपन्तं पुत्रमाहूय ज्ञातव्यम् । कौटिलीयमर्थशास्त्रम् पितापुत्रसंशये निर्णयप्रकारमाह विष्णुः- 'पुत्रसंशये प्रकीर्णकानि माता तमकमारोपयेद्विकृतिश्चेन्निणेतव्यः' इति । विकृतिः प्रकीर्णकानि । प्रकीर्णकं तु । याचितकावक्रीत- कामविकारः । तविंशतिवर्षीयमातृकपञ्चदशवर्षीयपुत्र- काहितकनिक्षेपकाणां यथादेशकालमदाने, याम- विषयम् (?)। वृद्धमातृविषये तदभावानिर्णयान्तरमाहतुः च्छायासमुपवेशसंस्थितीनां वा देशकालातिपातने, शङ्खलिखितौ--- स्वपन्तमिति । सवि. ४९८ गुल्मतरदेयं ब्राह्मणं साधयतः, प्रतिवेशानुवेशयो- नृपाश्रितव्यवहारेषु कानिचिदपवादस्थानानि रुपरि निमन्त्रणे च द्वादशपणो दण्डः । ने वैष्टिकं जाधिक क्षेत्रद्रव्यापहरणं पुष्पमूल संदिष्टमर्थमप्रयच्छतो, भ्रातृभार्या हस्तेन प्रचयनं स्वयमर्जितप्रवेशनं निष्क्रमणप्रवेशनेष्व- लङ्घयतो, रूपाजीवामन्योपरुद्धां गच्छतः, पर- निवेदनं स्कन्धवाह्येषु शुल्को गणसमयश्रेणीपूग- वक्तव्यं पण्यं क्रीणानस्य, समुद्रं गृहमुद्भिन्दतः, चरणव्यवहारनिष्ठा स्वामिनः परिज्ञातारोऽन्यत्र सामन्तचत्वारिंशत्कुल्या बाधामाचरतश्चाष्टचत्वा- राजाभिद्रोहात् नगरनिवासिनां विप्रेतराणामपि रिंशत्पणो दण्डः । परिग्रहा अनपराधाः । कुलनीवीग्राहकस्यापव्ययने, विधवां छन्द- न वैष्टिकं विष्टि: कर्मकरः तत्संबन्धि देयं वैष्टिकम् । वासिनी प्रसह्याधिचरतः, चण्डालस्यायर्या स्पृशतः, जाचिक जवाजन्यदेयं, स्वयमर्जितस्य पण्यस्य राजे प्रत्यासन्नमापद्यनभिधावतो, निष्कारणमभिधावन अनिवेद्यापि प्रवेशनमनपराधः । निष्क्रमणप्रवेशनेष्व- कुर्वतः, शाक्यजीवकादीन् वृषलप्रजितान् देव- निवेदनं राजपुरुषेभ्य इति शेषः । स्कन्धवाह्येषु शुल्क: पितृकार्येषु भोजयतः शत्यो दण्डः । स्कन्धे बहनयोग्येषु शुल्कदानम् । गणो ब्राह्मणसमुदायः । शपथवाक्यानुयोगमनिसृष्टं कुर्वतो, युक्तकर्म समयः पापण्डादीनां, श्रेणी शिल्पिसमूहः, पूगो पणि. चायुक्तस्य, क्षुद्रपशुवृषाणां पुंस्त्वोपघातिनो, दास्या जादिसमूहः, गणादीनां चरणमाचारः, व्यवहारो विवादः गर्भमौपधेन पातयतश्च पूर्वः साहसदण्डः । तत्र निष्ठा निर्णयः । स्वामिनः तत्र प्रधानभूताः परि पितापुत्रयोर्दम्पत्योर्धातभगिन्योर्मातुलभागिने- ज्ञातारः खे खे वृत्ते आचारव्यवहारप्रवर्तकत्वेन लक्षण- ययोः शिष्याचार्ययोर्वा परस्परमपतितं त्यजतः परिज्ञातारः । अन्यत्र राजाभिद्रोहाद्गणाभ्यन्तरेप्यपि सार्थाभिप्रयातं ग्राममध्ये वा त्यजतः पूर्वः साहस- राजद्रोहकारिषु न ते प्रभव:, किन्तु राजैव, तेन राज दण्डः । कान्तारे मध्यमः। तन्निमित्तं भ्रषयत द्रोहादन्यत्र नगरवासिगणादिषु मुख्यानां स्वातन्त्र्येणा- उत्तमः । सहप्रस्थायिष्वन्येष्वर्धदण्डः। पुरुषम- चारविवादपरिच्छेदो न दण्डायत्यर्थः । बन्धनीयं बनतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतो * विर.६६२ बालमप्राप्तव्यवहारं बनतो बन्धयतो वा सहस्त्र- दण्डाः। * 'गणसमयश्रेणीपूग' इत्यस्य वचनस्य व्याख्यानं सभा प्रकीर्णकानीति प्रकीर्णानि विक्षितानि परि- प्रकरणे ('पृ. २६) समुद्धृतमप्यत्र अर्थसंगत्यर्थ पुनरुद्धृतम् । शिष्टानि च, तत्र किञ्चित् किञ्चित् विवाहसंयुक्तादिशेष (१) विस्मृ. ३।४२. (२) सवि. ४९८. किञ्चित् किञ्चिदध्यक्षप्रचारकण्टकशोधनान्तर्गतम्। तान्यु- (३) विर. ६६२. (१) भा. १२॥३६॥१९. (२) कौ. ३२.. सत्रम् ।

·प्रकीर्णकम् १९२३ च्यन्त इति सूत्रार्थः । प्रकीर्णकं त्विति । प्रतिपाद्यत इति । क्षुद्रपशुवृषाणां, पुंस्त्वोरघातिनः, दास्या गर्भ औरषेन शेषः। याचितकेत्यादि । याचितकावक्रीतकाहितकानि प्रती- पातयतश्च सावयतश्च, पूर्वः साहसदण्डः। तानि, निक्षेपको भूषणादिनिर्माणार्थमपितं सुवर्णादि, पितापुत्रयोरित्यादि । सार्थाभिप्रयातं ग्राममध्ये एतेषां, यथादेशकालं अदाने द्वादशपणो दण्डः । याम त्यजतः संघसाह्याश्रयेण प्रस्थितं रोगादिवशात् प्रामान्तरे च्छायासमुपवेशसंस्थितीनां वा देशकालातिपातन 'नक्त त्यक्त्वा गच्छतः सार्थमुख्यस्य । शेषं सुबोधम् । कान्तारे ममुकयामे दिवाऽमुकच्छायानालिकायां चामुकदेशे सं- मध्यम इति । दुर्गमे अरण्ये त्यजतो मध्यमसाहसः । भूयोपवेष्टव्यमित्येवं कृतसंकेतानां समुपवेशव्यवस्थानां तन्निमित्तं श्रेषयतः कान्तारत्यागेन निमित्तेन विगत. दशकालातिकामणे वा द्वादशपणो दण्डः । इदं सम जीवितं कुर्वतः, उत्तमसाहसः । सप्रस्थायिषु अन्येषु यस्यानपाकर्मशेषम् । गुल्मतरदेयं गुल्मतारणभृति नदी- ' सार्थान्तर्गतेषु विषये, अर्धदण्डः । श्रीम. तारण मति च, ब्राह्मणं साधयतः ब्राह्मणात् प्रयत्नेन आचार्थशिष्यधर्मभ्रातृसमानतीर्थ्यानां वानप्रस्थयतिब्रह्मचारि- गृह्णत: द्वादशपणो दण्डः । प्रतिवेशानुवेशयोरुपरि निम- विषये अन्यथा वा व्यतिक्रमे दण्डविधिः न्त्रणे व प्रतिवेश: प्रतिमुखगृहं अनुवेशोऽनन्तरगृहं 'विवादपदेपु चैषां यावन्तः पणा दण्डाः तावती तयोविद्यमानं श्रोत्रियमतिक्रम्यान्यस्य निमन्त्रणे च, रात्री: क्षपणाभिषेकाग्निकार्यमहाकृच्छ्रवर्धनानि द्वादशपणो दण्डः। राज्ञश्चरेयुः । अहिरण्यसुवर्णाः पाषण्डाः साधवः । संदिष्टमिति । प्रतिश्रुतमर्थमप्रयच्छतः, भ्रातृभार्यां ते यथास्वमुपवासत्रतैराराधयेयुः अन्यत्र पारुष्यस्तेय हस्तेन लङ्घयतः अवलम्बमानस्य, रूपाजीवां गणिका, साहससंग्रहणेभ्यः । तेषु यथोक्ता दण्डाः कार्याः । अन्योपसद्धां गच्छतः, अष्टचत्वारिंशत्पणो दण्डः । प्रव्रज्यासु वृथाचारान् राजा दण्डेन वारयेत् । इदं माहसशेषम् । परवक्तव्यं परपरीवादगोचरं पण्यं धर्मो ह्यधर्मोपहतः शास्तारं हन्त्युपेक्षितः ।। क्रीणानस्य, अष्टचत्वारिंशत्तणो दण्डः । इदमस्वामि विवादपदेषु चैपामिति । व्युत्क्रमागतानामाचार्यादीनां विक्रयशपम् । समुद्रं मुद्रया युक्तं गृहं उद्भिन्दतः, विवादपदेषु रिक्थविषयेषु, यावन्तः पणाः दण्डाः पराजि- अष्टच वारिंशत्पणः । इदं साहसशेषम् । सामन्त तानां शास्त्रोक्ताः, तावती: तत्समानसंख्याः, रात्रीः, चत्वारिंशत्कुल्याः सामन्तिकानां चत्वारिंशतः कुलानां क्षपणाभिषेकाग्निकार्यमहाकृच्छ्रवर्धनानि क्षपणमुपवास: बाधां आचरतश्च, अष्टचत्वारिंशत्पणो दण्डः । इदं अभिषेकः स्नानं अग्निकार्य होम: महाकृछं चान्द्रायण. वास्तुकशेपम् । प्राजापत्यादिकं प्रशस्तवतं तैर्वर्धनानि श्रेयोयोजनानि, कुलनीवीग्राहकस्यापव्ययन इति । कलसाधारणं धनं राज्ञश्चरेयुः राजार्थे कुयुः, अर्थात् पराजिता आचार्यादयः। गृहीत्वाऽपलपने, विधवां छन्दवासिनी स्वच्छन्दवर्तिनीम- वर्तनानीति पाठे क्षपणादीनां महाकृछान्तानां वर्तनानि कामां, प्रसह्याधिचरतः बलाद् गच्छतः, चण्डालस्य अनुष्ठानानि राजार्थं कुर्युरित्यर्थः । अहिरण्यसुवर्णा इति। प्रत्यासन्नं अन्तिकस्थं आपदि अनभि- हिरण्यसुवर्णहीनाः, पाषण्डाः, साधवः धर्मशीलाः । ते धावतः अभिधाव्यारक्षतः, निष्कारणमभिधावनं कुर्वतः, कथञ्चिद् विवादपदेषु पराजयदण्डं प्राप्ता इत्याथे, शाक्यजीवकादीन् शाक्यान् क्षपणकादींश्च वृषलप्रमजि- यथास्वं उपवासवतैः, आराधयेयुः धर्ममुपासीरन् राज- तान् देवपितृकार्येषु भोजयतः, शत्यो दण्डः शतपण श्रेयोऽर्थ । तत्रापवादमाह- अन्यत्र पारुष्यस्तैयसाहस- दण्डः। संग्रहगभ्य इति । वक्ष्यमाणवाक्पारुष्यदण्डपारुष्यस्तेया- शपथवाक्यानुयोगमनिसृष्टं कुर्वत इति । आधिकर- दिविवादव्यतिरेकेण । के तर्हि तेषां पारुष्यादिषु दण्डा- णिकाः साक्ष्याद्यनुयोग शपथपूर्व यमनुतिष्ठन्ति स स्तत्राह-- तेष्विति । तेषु विषये, यथोक्ताः पारुष्यादि- शपथवाक्यानुयोगः धर्मस्थाननुज्ञातं कुर्वतः, प्रकरणोक्ताः, दण्डाः, कार्याः । अध्यायान्ते श्लोकमाह- युक्तकर्म चायुक्तस्य अनधिकृतस्याधिकृतकर्म कुर्वतश्च, (१) कौ. ३.१६. आयो स्पृशतः, १ तं - ·१९२४ व्यवहारकाण्डम् प्रवज्यास्वित्यादि । प्रवज्यासु वृथाचारान् चतुर्थाश्रमेषु भूतबलिभिः रक्षाहोमैः शान्तिकैः स्वस्तिवाचनैश्च, अग्नि- मिथ्याचारान् । शेषं सुगनम् । श्रीमू. पूजाः कारयेत् । उपनिपातप्रतीकारः अथ जलप्रतिषेधमाह-~वर्षारात्रमिति। वर्षाकालिक- उपनिपातप्रतीकारः । देवान्यष्टौ महाभयानि---. रात्री:, अनूपग्रामाः जलप्रायप्रदेशवासिनः, पूरवेलां अनिरुदकं व्याधि भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा उत्सृज्य जलप्रवाहसंनिकृष्टं तरं परिहृत्य, वसेयुः । इह रक्षांसीति । तेभ्यो जनपदं रक्षेत् । वर्षापूर्वपदकाद रात्रिशब्दात् अच्प्रत्ययोऽन्वेष्यः । रात्रि- ग्रीष्मे बहिरधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः । दशकुली- मिति वा पाटः। काष्ठवेणुनावश्च काष्ठं वेणुं नावं च संग्रहेणाधिष्ठाता वा । नागरिकप्रणिधावग्निप्रति- जलप्रवाहतरणार्थाः, अवगृह्णीयुः संगृह्णीयुः । षधो व्याख्यातः । निशान्तप्रणिधौ राजपरिग्रहे च । उह्यमानमिति । प्रवाहेण नीयमानं बाहुतरणाक्षमं, बलिहोमस्वस्तिवाचनैः पर्वसु चाग्निपूजाः कार- अलावृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिः अलावस्तुम्बीफलं दृतिः येत् । वर्षारात्रमनूपग्रामाः पूरवेलामुत्सृज्य वसेयुः। चर्मभस्त्रा प्लव उडुपं गण्डिका तरुप्रकाण्डकं वेणिका काष्ठवेणुनावश्चावगृह्णीयुः । जलतरणसाधनभेदः ताभिः, तारयेयुः । अनभिसरतां उह्यमानमलाबूहतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिस्तार- तारयितुमनभिगच्छतां, द्वादशपणो दण्डः । अन्यत्र येयुः। अनभिसरतां द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र प्लवहीनेभ्य इति । तरणसाधनहीनाश्चंदनभिसरन्तो नाप- प्लवहीनेभ्यः । राध्यन्तीत्यर्थः। पर्वसु च नदीपूजाः कारयेत् । मायायोगविदो पर्वसु चेति । अमावास्यादिषु, नदीपूजाः कारयेत् वेदविदो वर्षमभिचरेयुः । वर्षावग्रहे शचीनाथ- जलविपत्प्रशमार्थम् । मायायोगविद इति । शैवादयो गङ्गापर्वतमहाकच्छपूजाः कारयेत् । मान्त्रिकाः, वेदविदः अथर्ववेदनिपुणाः, वर्ष अतिवृष्टिं, उपनिपातप्रतीकार इति सूत्रम् । उपनिपाता नाम अभिचरेयुः जपहोमादिना प्रशमयेयुः । वर्षावग्रह इति । दैव्योऽन्यादिनिमित्ता विपदः, तेषां प्रतीकारोऽभिधीयत वृष्टिप्रतिबन्धे सति, शचीनाथगङ्गापर्वतमहाकच्छपूजाः इति सूत्रार्थः। कण्टकास्तावद् द्विविधा मनुष्यकण्टका इन्द्रजाह्नवीशैलसमुद्रपूजाः कारयेत् । श्रीमू. देवकण्टकाचेति । तत्र मनुष्यकण्टकाः कारुकादय व्याधिभयमोपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुयुः । उक्काः, देवकण्टकास्त्वधुनोच्यन्ते । दैवान्यष्टावित्यादि। औषधैश्चिकित्सकाः, शान्तिप्रायश्चित्तैर्वा सिद्ध- स्पष्टार्थम् । तापसाः। तेष्वष्टसु अग्नितो रक्षणप्रकारमाह ग्रीष्म इति । तेन मरको व्याख्यातः । तीर्थाभिषेचनं महा- तस्मिन् , ग्रामाः, अधिश्रयणं पाकस्थाल्याश्चुल्यां निवे. कच्छवर्धनं गवां श्मशानावदोहनं कबन्धदहनं शनं, बहिः गृहबहिर्देशे, कुर्युः । दशकुलीसंग्रहेण दश- देवरात्रिं च कारयेत् । कुलीरक्षकेण गोपनाम्ना, रक्षकेणेत्येव भाषापाठः । अधि पशुव्याधिमरके स्थानान्यर्थनीराजनं स्वदैवत- ष्ठिता वा 'इहाधिश्रयणं कर्तव्यमिति चोदिता वा, पूजनं च कारयेत् । कुयुः। नागरिकप्रणिधौ, अग्निप्रतिषेधः अग्निभयपरिहार दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वानुग्रह विधिः, व्याख्यातः 'अग्निप्रतीकारं च ग्रीष्मे' इत्यादि- कुर्यात् । दुर्गसेतुकर्म वा भक्तानुग्रहेण । भक्तसं- नोक्तः । निशान्तप्रणिधी राजपरिग्रहे च व्याख्यातः विभागं वा । देशनिक्षेपं वा । मित्राणि या 'मानुषेणामिना त्रिरपसव्यं परिगतमन्तःपुरममिरन्यो न व्यपाश्रयेत । कर्शनं वमनं वा कुर्यात् । दहतीत्यादिनोपदिष्टः। निष्पन्नसस्यमन्यविषयं वा सजनपदो यायात् । बलीत्यादि । पर्वसु पूर्णिमादिषु, बलिहोमस्वस्तिवाचनैः समुद्रसरस्तटाकानि वा संश्रयेत । धान्यशाकमूल- (१) कौ. ४।३. (१) कौ. ४।३.

·प्रकीर्णकम्ः १९२५ । पूजाः कारयेत् । फलावापान सेतुषु कुर्वीत । मृगपशुपक्षिव्याल- | कूर्मादिजलचरजन्तुभक्षणेन जीवनार्थम् । धान्यशाकमूल- मत्स्यारम्भान् वा। फलावापान, सेतुषु कुर्वीत जलाधारान् निमाय वन अथ व्याधिभयप्रतीकारः । व्याधिस्तावद् द्विविध: : कुर्वीत । मृगपशुपक्षिव्यालमत्स्यारम्भान् वा मृगादीना कृत्रिमोऽकृत्रिमश्च । आद्य औपनिषदिकोक्तविषधूम- वधारम्भान् वा कुर्वीतेति वर्तते । श्रीम. विषाम्ब्वादिदोषप्रभवः, द्वितीयो धातुदोषजः। तत्र मूषिकभये मार्जारनकुलोत्सर्गः । तेषां प्रण- कृत्रिमव्याधिभयं औपनिषदिकोक्तैर्विधानः प्रतिकुर्यु:, हिंसायां द्वादशपणो दण्डः। शुनामनिग्रहे च अकृत्रिमव्याधिभयं भिषज' औषधैः सिद्धतापसाश्च अन्यत्रारण्यचरेभ्यः । शान्तिकर्मभिव्रतोपवासादिभिः प्रतिविदध्युरित्याह...... स्नुहिक्षीरलिप्तानि धान्यानि विसृजेत् । उप- च्याधिभयमित्यादि । निषद्योगयुक्तानि वा । मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत । तेनेति । उक्तेन व्याधिशमनप्रकारेण, मरको मारी- शान्ति वा सिद्धतापसाः कुर्युः । पर्वसु च मूषिक- नामा महाव्याधिः व्याख्यातः उक्तप्रतीकार: विशेष त्याह-तीर्थाभिपेचनमिति । गङ्गादितीर्थस्नानं, तेन शलभपक्षिक्रिमिभयप्रतीकारा व्याख्याताः। महाकच्छवर्धनं समुद्रपूजनं, गवां श्मशानावदोहनं व्यालभये मदनरसयुक्तानि पशुशवानि प्रस- इमशाने दोहनं, कबन्धदहनं तण्डुलसक्तुनिर्मितस्य जेत् । मदनकोद्रवपूर्णान्यौदर्या णि वा । कबन्धस्य श्मशाने दहनं, देवरात्रिं च देवं कचित् लुब्धकाः श्वगणिनो वा कूटपञ्जरावपातैश्चरेयुः । स्थानेऽर्चयित्वा रात्रिजागरणं च, कारयेत् । आवरणिनः शस्त्रपाणयो व्यालानभिहन्युः । अन पशुव्याधिमरक इति । पशूनां गजाश्वादीनां व्याधी भिसर्तुादशपणो दण्डः । स एव लाभो व्याल- मरके च, स्थानानि भिन्नस्थानस्थितीः, अर्थनीराजनं । घातिनः । नीराजनद्रव्यैनीराजनं, स्वदैवतपूजनं च कारयेत् । तत्र पर्वसु च पर्वतपूजाः कारयेत् । तेन मृगपक्षि- गजस्य स्वदैवतं सुब्रह्मण्यः, अश्वस्याश्चिनौ, गो: पशुपतिः, सङ्घग्राहप्रतीकारा व्याख्याताः । महिपस्य वरुणः, अजस्याग्निरिति सर्पभये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गलीविदश्वरेयुः । योद्धव्यम्। संभूय चोपसर्पान् हन्युः । अथर्ववेदविदो वामि- दुर्भिक्षभयप्रतीकारमाह- दुर्भिक्ष इति। दुर्भिक्षसमये, चरेयुः । पर्वसु च नागपूजाः कारयेत् । तेनोदक- राजा, बीजभक्तोषग्रहं प्रजानां बीजभक्ताभ्यामनुकूला- प्राणिभयप्रतीकारा व्याख्याताः । चरणं कृत्वा, अनुग्रहं कुर्यात् । दुर्गसेतुकर्म वा दुर्गकर्म रक्षोभये रक्षोनान्यथर्ववेदविदो मायायोगविदो सेतुनिर्माणकर्भ वा, भक्तानुग्रहेण भक्तदानेन, कुर्यात् । वा कर्माणि कुर्युः । पर्वसु च वितर्दिछत्रोलोपिका- भक्तसंविभागं वा दुर्गसेतुकर्माभावेऽपि केवलान्नदानं, हस्तपताकाच्छागोपहारैः चैत्यपूजाः कारयेत् । चर्स कुर्यात् । देशनिक्षेपं वा अनन्तरदेशे तद्देशराजान्तिके वश्वराम इत्येवं सर्वभयेष्वहोरात्रं चरेयुः । 'प्रजा इमा मे कञ्चित् कालं रक्षित्वा प्रत्यर्पय' इत्युक्त्वा मर्वत्र चोपहतान् पितेवानुगृह्णीयात् । प्रजानिक्षेपणं वा, कुर्यात् । मित्राणि वा धनदानाद्युपकार- मायायोगविदस्तस्माद् विपये सिद्धतापसाः । क्षमाणि, व्यपाश्रयेत प्रजाभक्तार्थम् । कर्शनं निरुपयोग वसेयुः पूजिता राज्ञा देवापत्प्रतिकारिणः ।। जनानां तत्काले देशान्तरप्रेषणेनाल्पत्वकरणं, वमनं वा मपिकप्रतीकारमाह--- मूषिकभय इति । तस्मिन्नु- मुभिक्षविदेशप्रेषणं वा, कुर्यात् । त्पन्ने, माजीरनकुलोत्सर्ग: मार्जाराणां नकुलानां चोत्सर्गः निप्पन्नसस्यमिति । सस्यसमृद्धं, अन्यविषयं वा अन्य- गृहेषु स्वैरसंचारघटना कर्तव्या । तेषां मार्जरनकुलानां, देशं वा, सजनपदो जानपदसहितो, यायात् उपजीव- । ग्रह्णहिंसायां ग्रहणे हिंसने वा, द्वादशपणो दण्डः । शुनां नार्थम् । समुद्रसरस्तटाकानि वा संश्रयेत, मत्स्यपक्षि- (१) को. ४॥३. वेमरस्य वायुः, ·व्यवहारकाण्डम् कारयेत् । * मनुः अनिग्रहे च परोपद्रवादनिवारणे च द्वादशपणो दण्डः ।। प्राणिभयस्य प्रतिविधय ऊह्याः। अन्यत्रारण्यचरेभ्य इति । वनेचराणां शुनामनिग्रहे दण्डा रक्षःप्रतीकारमाह--- रक्षोभय इति । तस्मिन् सति, भावः। अथर्ववेदविदो, मायायोगविदो वा, रक्षोनानि रक्षोघात- लुहीत्यादि । स्नुहिक्षीरलिप्तानि धान्यानि, विसृजेद कराणि, कर्माणि कुर्युः। पर्वसु च कृष्णचतुर्दश्यष्टम्यादिषु विकिरेत्, तानि हि भक्षयित्वा मूषिका म्रियेरनिति । च, वितर्दिच्छत्रोल्लोपिकाहस्तपताकाच्छागोपहारैः वितर्दि- उपनिषद्योगयुक्तानि वा उपनिषदुक्तौषधयुक्तानि वा, वेदिका छत्रमातपत्रं उल्लोपिका भक्ष्यभेद: हस्तपताका धान्यानि विसृजेत् । मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत अमुकगृहे । क्षुद्रध्वजः छागोपहारः । लिदानं इत्यतैः, चैत्यपूजाः प्रतिदिनमेतावन्तो मूषिका देया इति मूषिकरूपं करं या चिताङ्के रक्षःपूजाः, कारयेत् । चरं वश्वराम इति कल्पयेत् । शान्ति वा मूषिकशमनार्थ जपहोमादिकर्म वा, युष्मभ्यं हविः पचाम इत्येवं वदन्तः सन्तः, सर्वभयेषु सिद्धतापसाः कुर्यः । पर्वसु च पूर्णिमादिषु च, मूषिकपूजाः अहोरात्रं नक्तन्दिवं, चरेयुः संचरेयुः । सर्वत्र चेति । सर्वेषु भयेषु, उपहतान् पीडितान उक्तरीत्या शलभभयपक्षिभयक्रिमिभयानां प्रतीकारा जनान् , पितेव अनुगृह्णीयात् , राजा । द्रष्टव्या इत्याह--- तेन शलभेत्यादि । श्लोकमाह-- मायेत्यादि । तस्मात् विपत्प्रतीकार- व्यालभयप्रतीकारमाह-- व्यालभय इति । व्यालाः करणेन जनाः सर्वथानुग्राह्या इत्येतस्मात् कारणात् । हिंसमृगाः व्याघ्रादयः तत्कृते भये, मदनरसयुक्तानि शेषं सुबोधम् । श्रीमू. उपनिषदुक्तेन मदनरसेन युक्तानि, पशुशवानि पशूनां मोमहिषमेषादीनां तद्भक्ष्याणां शवानि कुणपान्, प्रसृजेत् ऋत्विग्याज्ययोरन्यतरेणान्यतरस्य त्यागे दण्ड: सद्गोचरे क्षिपेत् । मदनकोद्रवपूर्णानि वनकोद्रवेण ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यं चत्विक त्यजेद्यदि । करकेण च पूर्णानि, औदर्याणि वा पशुकोष्ठान् वा शक्तं कर्मण्यदुष्टं च तयोर्दण्डः शतं शतम् + ॥ प्रसुजेत् । व्याला हि तद्भक्षणान्नियन्ते। मातापितास्त्रीपुत्राणामन्योन्यत्यागे दण्डः लुब्धका इति । व्याधाः, श्वगणिनो वा श्वभिमंगान् न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति । ये ग्राहयन्ति ते वा, कूटपञ्जरावपातैः कपटकुलायैः यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्डयः शतानि षट् ॥ तुणादिच्छन्त्रैः पातनगर्तेच चरेयुः व्यवहरेयुः। आवर- आश्रमिद्विजानां कार्याणि तच्छिटैनिर्णेयानि, तत्संमतौ राशा आश्रमेषु द्विजातीनां कार्ये विवदतां मिथः । गिनः सावरणाः, शस्त्रपाणयस्तीक्ष्णाः, व्यालान् अभि- हन्युः अनभिसर्तुरिति । व्यालेन द्रुह्यमाणं दृष्ट्वानभि- न विब्रूयान्नृपो धर्म चिकीर्षन् हितमात्मनः ।। गच्छतः, द्वादशपणो दण्डः । स एव लाभो व्यालघातिन * अत्र येषां श्लोकानां व्याख्यासंग्रहो नोद्धृतरतेषां व्याख्या- संग्रहः तत्तप्रकरणे द्रष्टव्यः । इति । व्यालं हतवते द्वादशपणं पारितोषिकं देयम् । * अन्येषु विवादपदेषु अस्माभिनिवेशिताः श्लोका अपि अत्र पर्वसु चेति स्फुटार्थम् । संगृहीताः । मनुना साधारणव्यवहारमातृकायां तथा खयं परि- सर्पप्रतीकारमाह- सर्पभय इति । तस्मिन् सति, मन्त्रैः गणिताष्टादशपदेषु वा ये श्लोका व्यवस्थया नोक्तास्तेऽत्र प्रकीर्ण- गारुडादिभिः, ओषधिभिश्च विषघ्नीभिः, जाङ्गलीविद: कत्वेन धृताः, यतः एतानधिकृत्यैव अन्यैः स्मृतिकारः प्रकीर्णक विषचिकित्सितकुशलाः, चरेयुः प्रतीकारव्यवहारं कुयुः । नाम पदान्तरं समुदिष्टम् । संभूय वा, उपसर्पान् दृष्टिगोचरमुपगतान् सान् , हन्युः + व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च संभूयसमुत्थानप्रकरणे अर्थात् पौराः । अथर्ववेदविदो वा अभिचारमन्त्राभिज्ञा (पृ. ७७६ ) द्रष्टव्यः । वा, अभिचरेयुः मन्त्रप्रयोगैः सर्पान् हन्युः । पर्वसु च x व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. १६२७) द्रष्टव्यः। नागपूंजाः सर्पपूजाः, कारयेत् । तेन उक्तप्रकारेण, : व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च सभाप्रकरणे (पृ. ३७) उदकपाणिभयप्रतीकाराः व्याख्याताः नक्रादिजलचर- द्रष्टव्यः । .

·प्रकीर्णकम् १९२७ यथार्हमेतानभ्यर्च्य ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । आगमं निर्गमं स्थानं तथा वृद्धिक्षयावुभौ । सान्त्वेन प्रशमय्यादौ स्वधर्म प्रतिपादयेत् ॥ विचार्य सर्वपण्यानां कारयेत्क्रयविक्रयौ । निमित्तविशेषषु प्रातिश्यानुवेश्यद्विजानिमन्त्रणे दण्डः पञ्चरात्रे पश्चरात्रे पक्षे पक्षेऽथवा गते । प्रातिवेश्यानुवेश्यौ च कल्याणे विंशतिद्विजे । कुर्वीत चैषां प्रत्यक्षमर्घसंस्थापनं नृपः ।। अविभोजयन्विप्रो दण्डमर्हति माषकम् ॥ तुलामानप्रतीमानादिरथापना श्रोत्रियाभोजने दण्डः तुलामानं प्रतीमानं सर्व च स्यात्सुलक्षितम् । श्रोत्रियः श्रोत्रियं साधु भूतिकृत्येष्वभोजयन् । पटसु षट्सु च मासेपु पुनरेव परीक्षयेत् ।। तदन्नं द्विगुणं दाप्यो हैरण्यं चैव माषकम् = || नौयायिन्यवहारः करदानानहींः पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे। अन्धो जडः पीठसपी सप्तत्या स्थविरश्च यः । पादं पशुश्च योपिञ्च पादाध रिक्तकः पुमान + ।। श्रोत्रियेषूपकुर्वश्च न दाप्याः केनचित्करम् ।। भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य दाप्यानि सारतः । श्रोत्रियं व्याधितातौ च बालवृद्धावकिञ्चनम् । रिक्तभाण्डानि यत्किञ्चित् पुमांसश्चापरिच्छदाः ।। महाकुलीनमायं च राजा संपूजयेत्सदा ४ ॥ दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् । नेजककृल्यम् नदीतीरंपु तद्विद्यात् समुद्रे नास्ति लक्षणम् ।। शाल्मलीफलके लक्षणे नेनिज्यानेजकः शनैः । गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः। न च वासांसि वासोभिर्निर्हरेन च वासयेत् ॥ ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे ॥ यन्नावि किश्चिदाशानां विशीर्यतापराधतः । तन्तुवायल्यम् तन्तुवायो दशपलं दद्यादेकपलाधिकम् । तद्दाशैरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽशतः ॥ अतोऽन्यथा वर्तमानो दाप्यो द्वादशकं दमम् ।। एप नौयायिनामुक्तो व्यवहारस्य निर्णयः । अर्धस्थापना दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥ शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः । राशा वैश्यशद्रौ स्वकर्मणि प्रवर्तनीयाँ कुर्युरर्घ यथापण्यं ततो विशं नृपो हरेत् ।। वाणिज्यं कारयेद्वैश्यं कुसीद कृषिमेव च । क्रयविक्रयादौ राजनियमातिक्रमे दण्डविधिः पशूनां रक्षणं चैव दास्यं शूद्रं द्विजन्मनाम् ॐ ॥ राज्ञः प्रख्यातभाण्डानि प्रतिपिद्धानि यानि च । आपदि क्षत्रियवैश्या ब्राह्मणेन स्वस्वकर्मणां भर्तव्यो तानि निहरतो लोभात् सर्वहारं हरेन्नृपः ।। क्षत्रियं चैव वैश्यं च ब्राह्मणो वृत्तिकर्शिती। शुल्कस्थानं परिहरनकाले क्रयविक्रयी। बिभृयादानृशंस्येन स्वामि कर्माणि कारयेत् ॥ मिथ्यावादी च संख्याने दाप्योऽष्टगुणमत्ययम् ।। ब्राह्मणेन संस्कृतद्विजा दास्ये न नियोज्याः * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च सभाप्रकरणे (पृ. ३७) दास्यं तु कारयेन्मोहाब्राह्मणः संस्कृतान द्विजान् । अनिच्छतः प्राभवत्याद्राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट्। व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. १६२८) द्रष्टव्यः । + 'पणं यानं' इत्यारभ्य 'एष नौयायिना' इत्यन्त- ४ व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे (पृ. श्लोकानां व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च अग्रे नीयायिव्यवहारे १७२७-८) द्रष्टव्यः । द्रष्टव्यः । 'शाल्मलीफलके' इत्यारभ्य 'तुलामानं प्रतीमानं' * ' वाणिज्यं कारयेद्' इत्यारभ्य वैश्यशद्री प्रयत्नेम' इत्यन्तानां लोकानां व्याख्यासंग्रहः रथलादिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे इत्यन्तानां श्लोकानां व्याख्यासंग्रह: रथलादिनिर्देशश्च अभ्युपेत्या- (पृ. १७०६-९) द्रष्टव्यः । शुश्रूषाप्रकरणे (पृ. ८१९-२३ ) द्रष्टव्यः । .. द्रष्टव्यः । -- . .. व्य.कां. २४२ ·१९२८ व्यवहारकाण्डम् वचनम् । मच. सिद्धौ। नन्द. शूद्रो दास्यवाहति राजा धर्मान परित्यजेदिति दर्शयितुमुक्तस्यापि पुन- शूद्रं तु कारयेहास्यं क्रीतमक्रीतमेव वा । ममु. दास्यायैव हि सृष्टोऽसौ स्वयमेव स्वयम्भुवा ॥ (५) 'राजधर्मान् प्रवक्ष्यामि' इत्युपक्रम्याध्यायद्वय- न स्वामिना निसृष्टोऽपि शूद्रो दास्याद्विमुच्यते । समाप्यं सार्थवादमुपसंहरति-- अहन्यहनीति द्वाभ्याम् । निसर्गजं हि तत्तस्य कस्तस्मात्तदपोहति ॥ सप्तविधा दासाः (६) कर्मान्तान् कर्मनिष्पत्ति, नियतौ राजशास्त्र- ध्वजाहतो भक्तदासो गृहजः क्रीतदत्रिमौ । व्यवहारप्रकरणोपसंहारः पैतृको दण्डदासश्च सप्तैते दासयोनयः ।। एवं सर्वानिमान राजा व्यवहारान् समापयन् । भार्यापुत्रदाता न धनस्वाम्यमर्हन्ति व्यपोह्य किल्विषं सर्व प्राप्नोति परमां गतिम् ।। भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तद्धनम् ।। (१) उक्तेन प्रकारेण व्यवहारामृणादीन् समापयन् निर्णयावसानं कुर्वन् , यत्किञ्चित्तत्सर्वमविज्ञातदोषं ब्राह्मगेन शूदद्रव्यं हरणीयम् तत्सर्वं व्यपोह्यापनुद्य पापं परमां गतिमभिप्रेतां स्वर्गाप- विस्रब्धं ब्राह्मणः शूद्राद्रव्योपादानमाचरेत् । वर्गभूमि प्राप्नोति लभते । मेधा. न हि तस्यास्ति किञ्चित्स्वं भर्तृहार्यधनो हि सः॥ (२) एवमुक्तनीत्या एतानृणादानादीन् व्यवहारान् वैश्यशूद्रौ प्रयत्नेन स्वानि कर्माणि कारयेत् । निर्णयेनान्तं नयन् राजा अपक्षपातव्यवहारदमुनेन शास्त्र तौ हि च्युतौ स्त्रकर्मभ्यः क्षोभयेतामिदं जगत् ॥ दानसामर्थ्यात् प्रमादकृतसंचितपापं अपनुद्य ब्रह्मलोकं राशा प्रत्यहं व्यवहारोऽवेक्षणीयः प्राप्नोति इति समस्तव्यवहारासमातावपि प्रधानविवाद- अहन्यहन्यवेक्षेत कर्मान्तान् वाहनानि च । समाप्त्यभिप्रायेणेदं फलकथनम् ।' गोरा. आयव्ययौ च नियतावाकरान् कोशमेव च ॥ (३) बह्वर्थविषयत्वेनाध्यायस्य दीर्घत्वादतः परम- (१) राजधर्माणामनुसंधानार्थ कर्मान्ताः कृषिशुल्क- ध्यायानुसंतानेऽतिदीर्घता स्यादिति अपर्यवसित एव स्थानानि, वाहनानि हस्त्यादि आयव्ययमिदमस्य प्रतिज्ञातार्थेऽध्यायमुपसंहरति- -एवमिति । समापयन् प्रविष्टमिदं निर्यातमित्येवं सततं गवेषणीयम् । आकरा संस्थां नयन् , व्यपोह्य निरुह्य । परमां गतिं ब्रह्मप्राप्ति- धातवः सुवर्णाद्युत्पादे भवन्ति भूमयः । कोशो द्रव्य लक्षणामिति । मवि. निश्चलस्थानम् । (४) एवमुक्तप्रकारेणैतान् सर्वान् ऋणादानादीन् (२) प्रत्यहं कर्मान्तान् कृषिशुल्कादिस्थानानि धन- व्यवहारांस्तत्त्वतो निर्णयेनान्तं नयन् पापं सर्वमपहाय संचयं च, योगक्षेमार्थे प्रति जागृयादिति व्यवहारदर्शना- स्वर्गादिप्राप्तिरूपामुत्कृष्टां गतिं लभते । ममु. शक्तस्यापि राजधर्मापरित्यागाथै पुनर्वचनम् । गोरा. नृपाश्रितो व्यवहारः-कण्टकोद्धार: (३) कर्मान्तान् शस्त्रपातादिकर्मशालाः । आकरान् एवं धाणि कार्याणि सम्यक्कुर्वन् महीपतिः । मुवर्णाद्युत्पत्तिस्थानानि । देशानलब्धांल्लिप्सेत लब्धांश्च परिपालयेत् ४ ॥ (४) प्रत्यहं तदधिकृतद्वारेण प्रारब्धदृष्टादृष्टार्थ- * शेष ममुवत् । कर्मणां निष्पत्ति नृपतिनिरूपयेत् । तथा हस्त्यश्वादीनि x अत्र संगृहीतानां कण्टकोद्धारविषयकलोकानां ब्याख्या- किमद्य प्रविष्टं कि निःसृतमिति, सुवर्णरत्नोत्पत्ति- संग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च स्तेयसाहससीमाविवादादिप्रकरणेषु स्थानानि, भाण्डागारं चावेक्षेत । व्यवहारदर्शनाशक्तोऽपि द्रष्टव्यः । अन्ये च श्लोका राजनीतिकाण्डे संग्रहीष्यन्ते । अत्र च दण्डमातृकायां ये श्लोका न संगृहीतास्त एव संगृहीताः। (१) मस्मृ. ८१४१९. (१) मस्मृ. ८॥४२०, गोरा. किल्विषं (कल्मषं); १ स्थानादपवाहनम् । हस्त्यादि. पमा. ५८३, दीक. ५६ कित्विषं (कल्मषं) पू. : ५७ उत्स.; मेधा. , मवि. .

·प्रकीर्णकम् १९२९ सम्यनिविष्टदेशस्तु कृतदुर्गश्च शास्त्रतः । कण्टकोद्धरणे नित्यमातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम् ।। रक्षणादार्यवृत्तानां कण्टकानां च शोधनात् । नरेन्द्रास्त्रिदिवं यान्ति प्रजापालनतत्पराः ।। अशासंस्तस्करान् यस्तु बलिं गृह्णाति पार्थिवः । तस्य प्रक्षुभ्यते राष्ट्र स्वर्गाच्च परिहीयते ॥ निर्भयं तु भवेद्यस्य राष्ट्र बाहुबलाश्रितम् । तस्य तद्वर्धते नित्यं सिच्यमान इव द्रुमः ॥ द्विविधांस्तस्करान्विद्यात्परद्रव्यापहारिणः । प्रकाशांश्चाप्रकाशांश्च चारचक्षुर्महीपतिः ।। प्रकाशवञ्चकास्तेषां नानापण्योपजीविनः । प्रच्छन्नवञ्चकारत्वेते ये स्तेनाटविकादयः ।। उत्कोचकाचौपधिका वश्चकाः कितवास्तथा । मङ्गलादेशवृत्ताश्च भद्राश्वेक्षणिकैः सह ॥ असम्यकारिणश्चैव महामात्राश्चिकित्सकाः । शिल्पोपचारयुक्ताश्च निपुणाः पण्ययोपितः । एवमाद्यान विजानीयात्प्रकाशाल्लोककण्टकान् । निगूढचारिणश्चान्याननार्यानायलिङ्गिनः ।। तान् विदित्वा सुचरितैर्गद्वैस्तत्कर्मकारिभिः । चारैश्चानेकसंस्थानः प्रोत्साह्य वशमानयेत् ।। तेषां दोषानभिख्याप्य स्वे स्वे कर्मणि तत्त्वतः । कुर्वीत शासनं राजा सम्यक्सारापराधतः ॥ न हि दण्डाहते शक्यः कर्तुं पापविनिग्रहः । स्तेनानां पापबुद्धीनां निभृतं चरतां क्षितौ ॥ सभाप्रपापूपशालावेशमद्यान्न विक्रयाः । चतुष्पथाश्चैत्यवृक्षाः समाजाः प्रेक्षणानि च ।। जीर्णोद्यानान्यरण्यानि कारुकावेशनानि च । शून्यानि चाप्यगाराणि वनान्युपवनानि च । एवंविधान्नृपो देशान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः। तस्करप्रतिषेधार्थ चारैश्चाप्यनुचारयेत् ।। तत्सहायैरनुगतै नाकर्मप्रवेदिभिः । विद्यादुत्सादयेच्चैव निपुणैः पूर्वतस्करैः। भक्ष्यभोज्योपदेशैश्च ब्राह्मणानां च दर्शनैः । शौर्यकर्मापदेशैश्च कुर्युस्तेषां समागमम् ॥ ये तत्र नोपसयुर्मूलप्रणिहिताश्च ये । तान् प्रसह्य नृपो हन्यात समित्रज्ञातिबान्धवान ।। न होढन विना चौरं घातयेद्धार्मिको नृपः । सहोढं सोपकरणं घातयेदविचारयन् ।। प्रामेष्वपि च ये केचिच्चौराणां भक्तदायकाः । भाण्डावकाशदाश्चैव सर्वास्तानपि घातयेत् ।। राष्टेषु रक्षाधिकृतान् सामन्तांश्चैव चोदितान् । अभ्याघातेषु मध्यस्थान् शिष्याच्चौरानिव द्रुतम् ।। यश्चापि धर्मसमयात्प्रच्युतो धर्मजीवनः । दण्डेनैव तमप्योपेत्स्वकाद्धर्माद्धि विच्युतम् ।। ग्रामघाते हिताभने पथि मोपाभिदर्शने । शक्तितोऽनभिधावन्तो निर्वास्याः सपरिच्छदाः। राज्ञः कोपापहर्तश्च प्रतिकुलेषु च स्थितान् । घातयेद्विविधैर्दण्डैररीणां चोपजापकान ।। संधि भित्त्वा तु ये चौर्य रात्री कुर्वन्ति तस्कराः। तेषां छित्त्वा नृपो हस्तौ तीक्ष्णे शूले निवेशयेत् ॥ अगुली ग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रह द्वितीये हस्तचरणौ तृतीये वधमहति ।। अग्निदान भक्तदांश्चैव तथा शस्त्रावकाशदान संनिधातूंश्च मोषस्य हन्याच्चौरमियेश्वरः ।। तडागभेदकं हन्यादप्सु शुद्धवधेन वा यद्वाऽपि प्रतिसंस्कुर्याद्दाप्यस्तूत्तमसाहसम् ।। कोष्ठागारायुधागारदेवतागारभेदकान् । हस्त्यश्वरथहर्तृश्च हन्यादेवाविचारयन् ॥ यस्तु पूर्वनिविष्टस्य तडागस्योदकं हरेत् । आगमं वाऽप्यपां भिन्द्यात्स दाप्यः पूर्वसाहसम्।। समुत्सृजेद्राजमार्गे यस्त्वमेध्यमनापदि । स द्वौ कार्षापणौ दद्यादमेध्यं चाशु शोधयेत् ॥ आपद्गतस्तथा वृद्धो गर्भिणी बाल एव वा। परिभाषणमर्हन्ति तच्च शोध्यमिति स्थितिः ॥ चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्याप्रचरतां दमः । अमानुषेषु प्रथमो मानुषेषु तु मध्यमः ॥ संक्रमध्वजयष्टीनां प्रतिमानां च भेदकः । प्रतिकुर्याञ्च तत्सर्व पञ्च दद्याच्छतानि च ॥ अदूषितानां द्रव्याणां दूषणे भेदने तथा । व्यनि. ५३४ पयन् ( पयेत् ) प्राप्नोति (स याति); सवि. ५०३ समापयन् (सदा नयन् ) प्राप्नोति परमां गतिम् (ब्रह्मा- लोके महीयते); समु. १६५.

·१९३० व्यवहारकाण्डम् मणीनामपवेधे च दण्डः प्रथमसाहसः ।। समर्हि विषमं यस्तु चरेद्वै मूल्यतोऽपि वा। स प्राप्नुयादमं पूर्व नरो मध्यममेव वा ॥ बन्धनानि च सर्वाणि राजा मार्गे निवेशयेत् । दुःखिता यत्र दृश्येरन् विकृताः पापकारिणः ॥ प्राकारस्य च भेत्तारं परिखाणां च पूरकम् । द्वाराणां चैव भक्तारं क्षिप्रमेव प्रवासयेत् ।। अभिचारेषु सर्वेषु कर्तव्यो द्विशतो दमः । मूलकर्मणि चानाप्तैः कृत्यासु विविधासु च ॥ अबीजविक्रयी चैव बीजोत्कष्टा तथैव च । मर्यादाभेदकश्चैव विकृतं प्राप्नुयाद्वधम् ॥ सर्वकण्टकपापिष्ठं हेमकारं तु पार्थिवः । प्रवर्तमानमन्याये छेदयेल्लवशः क्षुरैः ॥ सीताद्रव्यापहरणे शस्त्राणामौषधस्य च । कालमासाद्य कार्य च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥ सप्ताङ्गराज्यव्यसननिवारणचिन्तनम् स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ सुहृत्तथा । सप्त प्रकृतयो ह्येताः सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ सप्तानां प्रकृतीनां तु राज्यस्यासां यथाक्रमम् । पूर्व पूर्व गुरुतरं जानीयाद्व्यसनं महत् ।। सप्ताङ्गस्येह राज्यस्य विष्ठन्धस्य त्रिदण्डवत् । अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किश्चिदतिरिच्यते ॥ तेषु तेषु तु कृत्येषु तत्तदङ्गं विशिष्यते । येन यत्साध्यते कार्य तत्तस्मिन् श्रेष्ठमुच्यते ॥ चारेणोत्साहयोगेन क्रिययैव च कर्मणाम् । स्वशक्ति परशक्तिं च नित्यं विद्यान्महीपतिः ।। पीडनानि च सर्वाणि व्यसनानि तथैव च । आरभेत ततः कार्य संचिन्त्य गुरुलाघवम् ।। आरभेतव कर्माणि श्रान्तः श्रान्तः पुनः पुनः । कर्माण्यारभमाणं हि पुरुषं श्रीनिपवते ॥ देवकार्यकारणात् देवतामयो राजा इन्द्रस्यास्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च । चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत् ॥ वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति । तथाऽभिवर्षेत्स्वं राष्ट्र कामैरिन्द्रव्रतं चरन् ।। अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । तथा हरेत् करं राष्ट्रान्नित्यमर्कवतं हि तत् ॥ प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतम् ॥ यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तद्धि यमव्रतम् ॥ वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते । तथा पापानिगृह्णीयाव्रतमेतद्धि वारुणम् ॥ परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः । तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः। प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु । दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम् ॥ यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् । तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं ब्रतम् ॥ एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः । स्तेनान राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ ब्राह्मणरक्षण राजधर्मः परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ोनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम् ।। यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः । क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान् ।। लोकानन्यान् सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः । देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान समृध्नुयात् ।। यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा । ब्रह्म चैव धनं येषां को हिस्यात्तान जिजीविषुः।। अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो देवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । डूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते । एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत् ।। युगकृत राजा कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं कलिरेव च । राज्ञो वृत्तानि सर्वाणि राजा हि युगमुच्यते ॥ कलिः प्रसुप्तो भवति स जाप्रद्वापर युगम् । कर्मस्वभ्युद्यतस्त्रेता विचरंस्तु कृतं युगम् ॥ (१) मस्स. ९२२९४-३२५.

·कीर्णकम् १९३१ क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः । प्रथयन्ति राष्ट्रीयाः अतस्तैरभिशोच्यमानो विरक्तप्रकृति- ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ।। रिह नश्यति आदानादिह, प्रेत्य वाधर्मदण्डनात् । मेधा. अद्भ्योऽग्निब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । स्वादानाद्वर्णसंसर्गात्त्वबलानां च रक्षणात् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिपु शाम्यति ।। बलं संजायते राज्ञः स प्रेत्येह च वर्धते ।। नाब्रह्म क्षत्रमृध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते । स्वस्य न्यायप्राप्तस्यादानं, शोभनं वाऽऽदानं, ब्रह्म क्षत्रं च संपृक्तमिह चामुत्र वर्धते ॥ भव्यमेव शोभनं, वर्णयोरेव संसर्गः समानजातीयैर्वर्ण- दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् । संसर्गः द्विष्ठत्वात्संसर्गस्य च संबन्धिनोरश्रुतत्वाद्वर्णानां पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे ।। प्रस्तुतत्वात्तत्रैवापेक्षा युक्ता । यस्तु वर्णानामवान्तरप्रभवैः लोकहितेषु मृत्यनियोजनम् संसर्गों नासौ वर्णानामेव संबन्धितया व्यपदेष्टुं शक्यते । एवं चरन् सदा युक्तो राजधर्मेपु पार्थिवः । कश्चित्तु नकारं पटति वर्णासंसर्गादिति, सर्वथा वर्ण- हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान् नियोजयेत् ।।। संकरप्रतिषेधानुवादोऽयम् । दुर्बलानां बलवद्विद्वेषिभिरभि. एपोऽखिलः कर्मविधिरुतो राज्ञः सनातनः ।। भूयमानानां तेभ्यस्त्राणाद्धेतोः राज्ञो बलं संजायते । देशधर्मपालनम् सभ्यग्व्यवहारदर्शनं कर्तव्यं अधर्मदण्डनं च न कर्तव्यमि- मेधा. त्येतद्विशेषाः पटियन्ते श्लोकानामर्थवादाः । 'देशधर्मान जातिधर्मान कुलधर्माश्च शाश्वतान् । पापण्डगणधर्माश्च शाखेऽस्मिन्नुक्तवान् मनुः ॥ तस्माद्यम इव स्वामी स्वयं हित्वा प्रियाप्रिये । सद्भिराचरितं यत्स्यार्मिकैश्च द्विजातिभिः । वर्तेत याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।। तथा, चैतदेव प्रपञ्चयति । अयं सेवक आत्मीयोऽतः तद्देशकुलजातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत् * ॥ प्रियः न केवलं राष्ट्रवासी, यस्यैव राष्ट्रं तमेवावतिष्ठतेऽतो- परस्त्रानादान-स्वार्थसंग्रहादयो राजधर्माः प्रिय: (?) । तद्धि हित्वा यमवत्प्रजामु तुल्यः परिपालने अनादेयं नाददीत परिक्षीणोऽपि पार्थिवः । व्यवहारे च स्यात् । ईदृशी हि यमस्य वृत्तिदृष्टा । न चादेयं समृद्धोऽपि सूक्ष्ममप्यर्थमुत्सृजेत् ।। यमस्येत्यणो बाधकं तत्रौपसंख्यानिक यकारमिच्छन्ति । करदण्डगुल्कादि शास्त्रविहितं वयित्वा अन्यत्योरधन- कः पुनर्यमतुल्यतां भजति जितक्रोधो जितेन्द्रियः । राग- मनादेयं राज्ञः क्षीणकोशस्यापि । यत्तु शास्त्रन्यायागतं द्वषो जयेत् प्रसङ्गाख्यानेन । मेधा. रक्षानिर्वेदाधनं तत्सम कापापणमात्रमपि न त्यजेत् । याज्ञवल्क्यः तदुक्तं--- 'वल्मीकपथवद्राजा कोशवृद्धि तु कारयेत्' प्रकीर्णकस्वरूपम् मेधा. सांप्रतं प्रकीर्णकाख्यं व्यवहारपदं प्रस्तूयते । तलक्षणं अनादेयस्य चादानादादेयस्य च वर्जनात् । च कथितं नारदन---'प्रकीर्णकेपु विज्ञेया व्यवहारा नृपा- दौर्बल्यं ख्याप्यते राज्ञः स प्रेत्येह च नश्यति ।। श्रयाः । राज्ञामाज्ञाप्रतीघातत्तकमकरणं तथा ।। पुर:- अनादानाहभनादेयम् । अंई कृत्यम्तच्च दर्शितम् । प्रदानं संभेदः प्रकृतीनां तथैव च । पाखण्डिनैगमश्रंगी- दौर्बल्यं पाप्यते प्रकृतिभिरस्मान् दण्डयति स्तेनाटविक गणधर्मविपर्ययाः :॥ पितापुत्रविवादश्च प्रायश्चित्तव्यति- सामन्तादीन् न शक्तो विजेनुमिति । परे अस्याशक्ति क्रमः । प्रतिग्रहविलोपश्च कोपश्चाश्रमिणामपि ॥ वर्णसं- * बाख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दर्शनविधी (पृ. ७७ ) करदोषश्च तद्वृत्तिनियमस्तथा। न दृष्टं यच्च पूर्वेषु सर्वे (१) मस्मृ. ८1१७२; मेधा. वर्णसं (द्वर्णासं); गोरा. (१) मस्मृ. ११११८. बलं... राशः (बलवान् ख्याप्यते राजा); मच. वर्ण (द्धर्म ). (२) मस्मृ. ८।१७०; समु. ७०. (२) मस्मृ. ८।१७३, व्यक. ५, स्मृच. २४ याश- (३) मस्मृ. ८1१७१. वलयः; नृप्र. ७ घम (धर्म); प्रका. ३७ याशवल्लयः; समु. ९ याज्ञवल्क्यः. , इति । द्रष्टव्यः । १ वश.

·१९३२ व्यवहारकाण्डम् भवति । लेखनस्य समुच्चयः । विश्व. तत्स्यात् प्रकीर्णकम् ॥' इति । प्रकीर्णके विवादपदे ये (४) राजाशाप्रतीघातविशेषे केनचित्कृते राशा स्वय- विवादा राजाशोलधनतदाज्ञाकरणादिविषयास्ते नृपसम- मन्विष्य भाविते दण्डमाह याज्ञवल्क्यः -ऊनमिति । वायिनः । नृप एव तत्र स्मृत्याचारव्यपेतमार्गे वर्त- अन्यूनानतिरेकेण लेखनस्यादुष्टलक्षणस्य च राज्ञादिष्टस्या- मानानां प्रतिकूलतामास्थाय व्यवहारनिर्णयं कुर्यात् । एवं तिक्रमे तदाज्ञाप्रतिघातकत्वेनातिदौष्ट्यादुत्तमसाहस. च वदता यो नृपाश्रयो व्यवहारस्तत्प्रकीर्णकमित्यर्थालक्षितं दण्डोऽत्र ग्राह्य इत्यर्थः। स्मृच. ३३२ मिता. (५) आद्येनापिकारेण विरुद्धार्थशिष्टस्य, द्वितीयेन नृपाश्रितो व्यवहारः - राजशासनविपर्यासे पारदार्यxवीमि. चौर्यक्रमोंचने च दण्डः नृपाश्रितो व्यवहारः--राजपुरुषाणां कर्मकारिणां कार्येष्वप- ऊन वाऽप्यधिकं वाऽपि लिखेद्यो राजशासनम्। राधविचारः । श्रोत्रियसत्कारः । पारदारिकचौर वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः ।। ये राष्ट्राधिकृतास्तेषां चारैत्विा विचेष्टितम् । (१) यत्पूर्वप्रकरणेष्वनुक्तं, तत् पूर्वनिर्णीतव्यवहार- साधून संमानयेद्राजा विपरीतांश्च घातयेत् * ॥ उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान कृत्वा विवासयेत् । परिपूरणायेदानीमाह--- न्यूनमिति । शासनवचनं सर्व- लख्यलक्षणार्थम् । लेखयिता लेखको वा न्यूनातिरिक्तादि- सद्दानमानसत्कारान् श्रोत्रियान् वासयेत्सदा ॥ व्यवहार:--पीडाकृद्भवः प्रजा रक्षणीया लेख्यदोषकर्ता, रक्षणार्पितं पारदारिकादिकं मोक्तुकाम चाटतस्करदुर्वृत्तमहासाहसिकादिभिः । उत्तमसाहसं दण्ड्यः । २।२९८ पीड्यमानाः प्रजा रक्षेत्कायस्थैश्च विशेषतः ॥ (२) तत्रापराधविशेषेण दण्डविशेषमाह---- ऊन- नृपाश्रितो व्यवहारः - कुल जातिभेणिगणवानपदात्मको लोकः मिति । राजदत्तभूमर्निबन्धस्य वा परिमाणान्यूनत्वमा- स्वकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाच्च वारणीय: धिक्यं वा प्रकाशयन् राजशासनं योऽभिलिखति यश्च पारदारिकं चौरं वा गृहीत्वा राज्ञेऽनर्पयित्वा मुञ्चति स्वधर्माच्चलितान् राजा विनीय स्थापयेत्पथि +॥ कुलानि जाती: श्रेणीश्च गणान् जानपदानपि । तावुभावुत्तमसाहसं दण्डनीयो। मिता. + प्रकीर्णकावेन संगृहीताः फेचियवहाराः (३) अधुना प्रकीर्णकाख्यं विवादपदं प्रस्तौति-ऊन- अभक्ष्येण द्विजं दूष्य दण्ड उत्तमसाहसम् । मिति। दत्तस्य भूम्यादे राजनिर्दिष्टं यत्परिमाणं तच्छासने मध्यमं क्षत्रियं वैश्यं प्रथमं शूद्रमर्धिकम् ॥ न लिखति, किन्तु ततो न्यूनमधिकं वा यः शासन- कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी । लखनेऽधिकृतः स लिखेत् । यश्चौरादिग्रहणेऽधिकारी चौरं अङ्गहीनस्तु कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसम् ॥ पारदारिकमन्यं वा दण्डनीयं गृहीत्वा राजाज्ञामन्तरेण मुञ्चेत् स उत्तमसाहसं दण्डनीयः । न्यूनं ) चौर (चौरौ); सेतु. ३०७ विचिवत् ; समु. १६५ मितावत. (१) यास्मृ. २०२९५, अपु. २२७१६३-४ दारिकचौरं x शेष मितावत् । वा ( जायिकचौरी च): २५८१७४; विश्व. २१२९८ ऊनं * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च राजनीतिकाण्डे वाऽप्य (न्यूनमभ्य ) चौरं ( चौरौ); मिता. वाऽप्य ( वाऽभ्य); संग्रहीष्यते । मप. २१२९४ लिखेद्यो (यो लिखेद्) चौरं (चौरी); व्यक. == व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकाप्रकरणे १२२ चौरं (चौरौ) यमः; स्मृच. ३३२ वाऽप्य (वाऽभ्य) (पृ. ५८४.) द्रष्टव्यः । चौर (चौरी); विर. ३६९ व्यकवत् ; पमा. ५८० ऊनं + अत्र याज्ञवल्क्येन अन्यप्रकरणेषु अनुक्तोऽध्यायान्ते चोक्तो (न्यून) शेष मितावत् ; विचि. १६२ ऊनं (न्यूनं ) लिखेयो व्यवहारः संगृहीतः । व्याख्यानादिकं च तत्तत्प्रकरणे द्रष्टव्यम् । (लिखतो) चौर (चौरान् ); दवि. २६५ लिखेधो (लिखतो) + व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. चौरं वा (चौराणां ) : ३३६ चौर वा (चौरौ च ) उत्त.; १६३६ ) द्रष्टव्यः । बीमि.; व्यप्र. ५६९ पमावत् ; व्यम.१०९ व्यकवत् ; विता. : व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे (पृ. ८२७ श्चतो (चते) शेषं मितावत् ; राको. ४९४ ऊनं १७३२-३) द्रष्टव्यः। अप. ..

·कीर्णकम् :१९३३ चतुष्पादकृतो दोषो नापैहीति प्रजल्पतः । पुरप्रदानं संभेदः प्रकृतीनां तथैव च । काष्ठलोष्टेषुपापाणबाहुयुग्यकृतस्तथा ॥ पापण्डनैगमश्रेणीगणधर्मविपर्ययः ।। छिन्ननस्येन यानेन तथा भग्मयुगादिना । 'पितापुत्रविवादश्च प्रायश्चित्तव्यतिक्रमः । पश्चाच्चैवापसरता हिंसने स्वाम्यदोषभाक् ॥ प्रतिग्रहविलोपश्च कोप आश्रमिणामपि ।। शक्तोऽप्यमोक्षयन स्वामी दंष्ट्रिणां गृङ्गिणां तथा । वर्णसंकरदोषश्च तवृत्तिनियमस्तथा । प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा: ॥ न दृष्टं यच्च पूर्वेषु सर्व तत्स्यात्प्रकीर्णकम।। जारं चौरेत्यभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमम् । * मिता. व्याख्यानं 'ऊनं वाऽप्यधिक ' इति याज्ञवल्क्य- उपजीव्य धनं मुम्चस्तदेवाष्टगुणीकृतम् ।। वचने (पृ. १९३१ ) द्रष्टव्यम् । पमा., वीमि., व्यप्र., व्यउ. राज्ञोऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकारिणम् । मितावत् । तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत्॥ र्णकः पुन यो व्यवहारो निराश्रयः ) स्कर्भ (त्कर्मा ); मिता. मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस्तथा । २।२९५ (क) णके पुनर्गेया (र्णकेषु विशेया ); व्यक. १६३ राजयानासनारोढुर्दण्ड उत्तमसाहसः * ।। बहन्यक्षराणि गलितानि, अतः पाठो नोद्धृतः; स्मृच. ९ : द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस्तथा । ३३१ उत्त.; विर. ६२१ पूर्वार्ध (प्रकीर्णकः पुनशेयो व्यवहारो नृपाश्रयः); पमा. ५७९ मितावत् ; व्यनि. ५२३ विरवत् ; विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतोऽष्टशतो दमः * ॥ दवि. २६२ नास्मृवत् ; सवि. ४९६ कर्मकरणं तथा दुईष्टांस्तु पुनदृष्ट्वा व्यवहारान्नृपेण तु । (त्कर्माकरणानि च ); वीमि. २।२९५ भितावत् ; व्यप्र. सभ्याः सजयिनो दण्डया विवादाद्विगुणं दमम् ।। ५६८; व्यउ. १६४, राकी. ४९४ स्कम (त्कर्मा ) शेष यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । मितावत् ; बाल. २१२९५ 'प्रकीर्णकं पुन:यो व्यवहारी नृपा- तमायान्तं पुनर्जित्वा दापयेद्विगुणं दमम् + ।। श्रयः' इति कल्पतरुपाठः; समु. १६५. राज्ञाऽन्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणाय तम् । (१) नासं. १९।२ प्रदानं (प्रधान) र्ययः (येयाः); निवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतम् ४॥ नास्मृ. २०१२; मिता. २०२९५ पुर (पुरः ) पण्ड (खण्डि) नारदः र्थयः (ययाः); व्यक. १६३ पुरप्रदानं ( पुरःप्रधान ); प्रकीर्णकपदस्य लक्षणं, तद्भेदाश्च स्मृच. ९ प्रदानं (प्रमाणं) र्ययः ( ययाः) : ३३२ प्रदान प्रकीर्णके पुनर्जया व्यवहारा नृपाश्रयाः । (प्रमाणं); विर. ६२१ पण्ड (पण्डि) शेषं नासंवत् ; पमा. राज्ञामाज्ञाप्रतीघातस्तत्कर्मकरणं तथा ।। ५७९ पुरप्रदानं (पुनः प्रमाण) र्ययः (थयाः); व्यनि. : व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डपारुण्यप्रकरणे (पृ. ५२३ प्रदानं (प्रधान); दवि. २६२ व्यनिवत् ; सवि. ४९६ प्रदानं संभेदः (प्रमाणसंभेदाः) ययः ( ययाः ); वीमि. १८१९-२०) द्रष्टव्यः । :: व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. २।२९५ संभेदः (भेदश्च ) पण्ड (खण्डि ) ययः ( ययाः ); १६३६) द्रष्टव्यः । व्यप्र. ५६८ पुरप्रदानं (पुर : प्रमाणं) पण्ड (खण्ड ) ययः ६ व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च वाक्पारुण्यप्रकरणे (पृ. (ययाः); व्यउ. १६८ पण्ड (खण्डि); समु. प्रदान (प्रमाण). .९७८३) द्रष्टव्यः । (२) नासं. १९१३ पिता (पित); नास्मृ. २०१३; * व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. मिता. २।२९५ (क) कोप आ (कोपश्चा); व्यक. १६३, १६३७) द्रष्टव्यः । स्मृच. ९,३३२; विर. ६२१ कोष (लोर) शेपं नासंवत् ; + व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च पुनन्यायप्रकरणे (पृ. पमा. ':७२ कोष (लोप); व्यनि. ५२३ नासंवत् ; दवि. ५४७) द्रष्टव्यः। २६२ ग्रह ... ... कोप (ग्रहावलोपश्च लोप); सवि. ४९६ x व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकाप्रकरणे क्रमः (क्रमाः) कोप (लोप); वीमि. १२९५ मितावत् ; (पृ. ५८६) द्रष्टव्यः व्यप्र. ५६९, व्यउ, १६४; समु. १६५. (१) नासं. १९।१; नास्मृ. २०११ शेंया. (३) नासं. १९६४ सर्व...र्णकम् (तत्सर्व स्यात्प्रकीर्णके); (शेयो व्यवहारो नृपाश्रयः); अपु. २५३।३० पूर्वार्षे (प्रकी नास्मृ. २०१४ नासंवत् ; मिता. २।२९५ (ख) कम् . .. श्रयाः ...

·१९३४ व्यवहारकाण्डम् तदाह । . विर. ६२२ - (१) नृपेण यद्यत्स्वाशातिक्रमादौ प्रतिवादित्वमास्थाय दापयित्वा स तद्विगुणं दण्ड्य इति । निर्णेतव्यं, यच्च ऋणादानादिपूर्वोक्तपदेषु नोक्तं, तत्सर्वं विष्णुः-- 'आशाप्रतिघाते द्विगुणो दमः' इति । अय- प्रकीर्णकाख्यं पदमित्यर्थः । स्मृच.९ मर्थः-- द्विगुण इति द्वैगुण्योक्त्यैवाज्ञप्तं द्रव्यं तस्मै प्रतीघातो भङ्गः । तत्कर्म सिंहासनाधिरोहणादि- दापयितव्यमिति ज्ञायत इति भारुचिः । तत्कर्मकरणानी- राजकर्म । पुरप्रमाणं पौरचरितलेख्यप्रमाणम् । संभेदः त्यस्यार्थ:--- तस्य राज्ञः कर्म राज्यं तस्य करणं मुद्रिका- प्रकृतीनां राज्याङ्गानां ममोद्भदो दूषणैः प्रसिद्धैः । मगृहीत्वेति शेषः । 'अनादिष्टः सन्नध्यक्षतां व्रजति पाषण्डादयः प्रागनेकधा व्याख्याताः । परधर्माणां तदनुसारेण दण्ड्यः' इति विष्णुस्मरणात् । पुरप्रमाण- करणं धर्मविपर्ययः । पितापुत्रविवादोऽत्र ऋणादाना- संभेदा:-- पुरं प्रसिद्धं प्रमाणानि साधनानि हस्त्यश्व- द्यनन्तर्भूतोऽभिहितः। न दृष्टं यच्च पूर्वेष्विति प्रागुक्त- रथपदातिप्रभृतीनि तेषां संभेदः शत्रूणां आवेदनं मर्मो- सर्वशेषतयाऽभिधानात् । स्मृच. ३३२ द्धाटनमिति यावत् । प्रकृतीनां त्वमात्यानां परस्पर- (२) पुरशब्दश्च पुरवासिलोकपरः । नैगमा वणिज:, पैशुन्यकथनेन भेदकरणम् । तथा च संवतः-'अमा. श्रेण्यः अन्यदेशपण्योपजीविनो वणिजः , तत्तिनियम- त्यानां च पैशुन्ये पुरमानप्रभेदने । मध्यमं चोत्तमं चैव स्तेषां वर्णानां वृत्तिनियमः, पूर्व विवादपदेणु यत्किञ्चि- दण्ड एष क्रमादितः ॥' इति । यथाक्रमं प्रकृतीनां द्विधेयं निषेध्यं च पूर्व नोक्तं, तत्प्रतिपादनाय प्रकीर्ण- पैशुन्ये मध्यमसाहसं पुरप्रमाणमर्मकथने उत्तमसाहस कमारभ्यते। दण्ड्यः । । चकाराच्छारीरो दण्डो यथाई इति । अत्र (३) राज्ञ आज्ञाप्रतीघात आदेशलङ्घन, तत्कर्म- पैशुन्यशब्दः भावे ध्ययन्तः । पिशुनस्य भावः पैशुन्यम् । करणं तदसाधारणक्रियाचरणम् । पुरशब्दः पुरवामि- पापण्डनैगमश्रेणिगणधर्मविपर्यया इति । अस्यार्थ:- लोकपरः, नैगमाः अत्र वणिजः, नानापौरसमूह इति पापण्डिनां धर्माः पट्टणे अस्मिन् स्थले पापण्डिनः हलायुधः । श्रेण्यो वणिज एवान्यदेशपथोपजीविनः। स्थापयितव्याः, नैगमा अपि श्रेणयोऽपि एककर्मप्रवृत्ता वणिक्कृषीवलादय इति कल्पतरुः। तद्वृत्ति अपीत्यादिप्रतिनियतस्थलावस्थानानि धर्माः तेषां विपर्ययो नियमस्तेषां वर्णानां प्रवृत्तिनियमः। न तु कुङ्कुमवसन्तान्दोलिकादयस्तेषां समयानपाकमाख्ये (४) एतद्वचनं नारदीयम् । नारदोक्ताष्टादशविवाद- प्रतिपादितत्वात् । तेषां विवादानां वादिप्रतिवादिसद्भावे पदमध्यगतसप्तदशविवादेषु यन्नोक्तं तदेव प्रकीर्णकं कथि- चतुर्व्यापित्वसद्भावात् राजैकनियतत्वाभावाच्च । तम् । अस्मदीयस्मृतिनिबन्धस्तु सर्वस्मृतिसमुच्चय इति पितापुत्रविवादश्चेति । अयमर्थ:- यः कश्चिद्वन्दीकृतो तदनुसारेण प्रतिपाद्ये तत्तदाकाङ्क्षावशात् तत्र तत्र वा देशान्तरगतो वा चिरकालमपि स्थित्वा समागत्यासो विवादपदे राजैकनियता अपि व्यवहारा निर्णीताः । मम पिता असौ पुत्र इत्यादि, पितृपुत्रग्रहणं पल्यादीना- अत्र व्यवहारपदे प्रकीर्णकाख्ये मदीयग्रन्थानुसारेण मुपलक्षकम् । असौ मम पतिरियं पत्नीत्यादि, अत्र नारदीयानुसारेण च यत्पूर्व नोक्तं तदेव कथ्यते । तथा साक्षिणो न सन्ति स्वयं तु न जानन्ति दिव्यादिकं नाव- हि- राज्ञामाशाप्रतीघात इत्यस्यार्थः, राजाऽस्मै नरति शपथादिभिः शोधयितुमनुचितमिति, ब्राह्मणाय क्षत्रियाय वा एतावद्व्यं देयं इत्याज्ञायां राजैकनियतत्वात् राजैव निर्णयः कार्य इति । पितापुत्र- दत्तायां यस्तु न करोति तेन द्रव्यं तस्मै संशये निर्णयप्रकारमाह विष्णु:- 'पुत्रसंशये माता तमङ्कमारोपयेद्विकृतिश्चेन्निणेतव्यः' इति । विकृतिः काम- (के); व्यक. १६३; स्मृच. ९,३३२; ममु. ८५८ उत्त.; विकारः । तद्विशतिवर्षीयमातृकपञ्चदशवर्षीयपुत्रविष- विर. ६२२; पमा. ५७९; म्यनि. ५२३ दोषश्च (हेतुश्च ) शेष नासंवत् ; दवि. ३५,१२२ उत्त. : २६२ पू., सवि. यम् (?)। वृद्धमातृविषये तदभावान्निर्णयान्तरमाहतुः शङ्ख- ४९६ वर्ण (धर्म); ग्यप्र. ५६९ त्तिनि (त्तिनि ); व्यड. लिखितौ- 'स्वपन्तं पुत्रमाहूय ज्ञातव्यम्' इति । एकेना- १६४; विता. ८२६ उत्त.; समु. १६५. पि प्रकारेण निर्णयाभावे अभिषिक्तस्य राज्ञो हृदयमेव गणा दवि. २६२ ·प्रकीर्णकम् १९३५ प्रमाणमित्याह विष्णु:- 'अत्र राशो हृदयमेव प्रमाणम्' । राशा चतुर्वर्णाश्रमो लोकः रखकर्मणि स्थाप्यः प्रतिषिद्धाच्च इति । अत एवाह कालिदासः- 'सतां हि संदेह- निवारणीयः पदेषु बस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणस्य वृत्तयः' इति । राजा त्ववहितः सर्वानाश्रमान् परिपालयेन् । प्रायश्चित्तव्यतिक्रम इत्यस्यार्थ:-- प्रायश्चित्तकरण उपायैः शास्त्रविहितश्चतुर्भिः प्रकृतीस्तथा ॥ व्यतिक्रमः । तद्व्यतिक्रमे प्रायश्चित्तं कारयितव्यमिति यो यो वर्णोऽवहीयेत यश्चोद्रेकमनुब्रजेत् । प्रायश्चित्तकरणस्य राजैकनियतत्वात् राजैव प्रायश्चित्तं तं तं दृष्ट्वा स्वतो मार्गात्प्रच्युतं स्थापयेत्पथि ॥ कार्यमिति । तथा च देवल:- 'कृच्छाणां दापको राजा अशास्त्रोक्तेषु चान्येषु पापयुक्तेषु कर्मसु । निर्देष्टा धर्मपालकः' इति । महापापेधु कृछाणां प्राय प्रसमीक्ष्यात्मना राजा दण्डं दण्ड्येपु पातयेत्।। श्चित्तानां दापको राजा भवति । ब्रह्महत्यादिप्रायश्चित्तेषु राजेति। चतुर्भिः सामादिभिः। गतार्थः शेषः । राजाज्ञां विना द्विजायैः प्रायश्चित्तं न प्रवर्तयितव्यमित्य यो य इति । यो यो वर्ण: स्वमार्गादपहीयेत उत्स्- णवकारः। जेत् , यो वोद्रेकं गच्छेत् , तं तं नियम्यानुगृह्य स्वमार्गे प्रतिग्रहविलोपश्चेति प्रतिग्रहशब्देन स्वाध्यायग्रहणं प्रतिग्रहशब्देन स्वाध्यायग्रहणं स्थापयेत् । लक्ष्यते । परकृतोपसर्गाविद्यवृद्धानामाक्रोशं वेदाध्ययन अशास्त्रोक्तेष्विति । अशास्त्रोक्तेषु प्रवर्तमानेष्वनुरूपं विषयं कृत्वा तत्परिपालनं कर्तव्यम् । तस्य राजैक- दण्डं धारयेत् । नाभा. १९५-७ (पृ. १७३ नियतत्वात्। श्रुतिस्मृनिन्यायाविरोधिराजशासनं प्रवर्तननिवर्तनात्मकम् लोप आश्रमिणामपीति, अस्यार्थः-- आश्रमिणां श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च भूतानामहितं च यत् । ब्रह्मचारिगृहिवानप्रस्थयतीनां तद्विशेषाणां कुटीचकबहू न तत् प्रवर्तयेद्राजा प्रवृत्तं च निवर्तयेत् +॥ दकहंसपरमहंसानां एकतीर्थ्यादीनां लोपः तद्धर्मलोपः स न्यायापेतं यदन्येन राज्ञाऽज्ञानकृतं भवेत् । च निर्वाह्यः । यतीनां मध्ये यस्तु भ्रष्टः स तु राशो दास तदप्यन्यायविहितं पुनाये निवेशयेत् +ll इति पूर्वमेव प्रतिपादितत्वात् तदेतद्विषयं न भवतीत्यव- राज्ञा प्रवर्तितान् धर्मान् यो नरो नानुपालयेत् । गन्तव्यम् । दण्ड्यः स पापो वध्यश्च लोपयन् राजशासनम् ।। सर्वसंकरदोषः स्पष्ट एव । तद्वृत्तिनियमः सोऽपि कारुशिल्पिप्रभृतीनां वृत्तिसाधनानि न हरणीयानि स्पष्टः । न दृष्टं यच्च पूर्वेष्विति । अयमर्थः- यस्तु ग्रामेऽ आयुधान्यायुधीयानां वाह्यादीन वाह्यजीविनाम् । भिशस्तः प्रत्यर्थी नास्ति ग्रामीणास्तु अभिशाप इति वेश्यास्त्रीणामलङ्कारान् याद्यातोद्यादि तद्विदाम् । वदन्ति तत्र राज्ञा निर्णयः कार्य इत्यागृह्यम् । यच्च यस्योपकरणं येन जीवन्ति कारुकाः । सवि. ४९६.९ सर्वस्वहरणेऽप्येतत् न राजा हर्तुमर्हति ॥ (५) राजाश्रया व्यवहाराः प्रकीर्णकेऽस्मिन् * रथलादिनिर्देशः दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५८६) द्रष्टव्यः । विवादपदे । एते व्यवहारा:- राजाज्ञाप्रतीघातस्तस्य यत्कर्म तत्करणं स्वयं निग्रहकरणं तेन वा यत् कर्म + स्थलादिनिर्देशः दर्शनविधिप्रकरणे (पृ. ९०) द्रष्टव्यः । कर्तव्यं एवं चैवं चेति । एते एक्मादयः । पूर्वेषु च 'न्यायापेतं' इत्यग्य नाभा.व्याख्यानं दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५८६ ) द्रष्टव्यम् । व्याख्यानान्तराणि च दर्शनविधी कात्यायने वादेषु यन्नोक्तमृणादानादिषु परीक्षोपायादि तत्सर्व प्रकी- (पृ. १०४) द्रष्टव्यानि । के द्रष्टव्यम् । यथैवैते दोषा न संभवन्ति, तथा कर्तव्य- : स्थलादिनिर्देशः दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५८७) द्रष्टव्यः । मित्येष संक्षेपः। x व्याख्यासंग्रहः स्थादिनिर्देशश्च दण्डगातृकाप्रकरणे (पृ. नाभा. १९।१-४ (पृ. १७३) ५९०-९१) द्रष्टव्यः । व्य. कां. २४३ ·.१९३६ व्यवहारकाण्डम् राजशासनं लोकै तिक्रमणीयम् । राजदण्डप्रयोजनम् । राजशासनप्रामाण्यम् । अनादिश्चाप्यनन्तश्च द्विपदां पृथिवीपतिः । दीप्तिमत्त्वाच्छुचित्वाच्च यदि स्यान्न पथश्च्युतः।। यदि राजा न सर्वपां नियतं दण्डधारणम् । कुर्यात्पथो व्यपेतानां विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।। ब्राह्मण्यं ब्राह्मणो हन्यान् क्षत्रियः क्षात्रमुत्सृजेत् । स्त्रकर्म जह्याद् वैश्यश्च शूद्रः सर्वान् विशेपयेत् ।। राजानवेन्नाभविष्यन् पृथिव्यां दण्डधारणे । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन दुर्वलान बलवत्तराः।। सतामनुग्रहो नित्यमसतां निग्रहस्तथा । एप धर्मः स्मृतो राज्ञामर्थश्चापीडयन प्रजाः ।। न लिप्यते यथा वह्निदहन शश्वदिमाः प्रजाः । तथा न लिप्यते राजा दण्डं दण्ड्येपु पातयन् ।। आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च वाचि प्रतिष्ठिता। ते यद् युरसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम् ।। राजा नाम चरत्येप भूमौ सानात सहस्रदक् । न तस्याज्ञां व्यतिक्रम्य संतिष्ठेरन प्रजाः क्वचित् ।। रक्षाधिकारादीशत्वाद् भूतानुग्रहदर्शनात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ विगुणोऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एवं पतिः सदा। प्रजानां विगुणोऽप्येवं पूज्य एवं नराधिपः॥ राज्ञामाज्ञाभयाास्मान्न च्यवेरन् पथः प्रजाः। व्यवहारादतो ज्ञेयं संवृत्तं राजशासनम् ॥ स्थित्यर्थ पृथिवीपालैश्चरित्रविषयाः कृताः । चरित्रेभ्योऽस्य तत्प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ।। तपःक्रीताः प्रजा राज्ञा प्रभुरासीत ततो नृपः । तस्मात्तद्वचसि स्थेयं वार्ता चासां तदाश्रया । देवकार्यकरणात् देवतामयो राना, तस्य कर्तव्यानि पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः । अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च + ॥ अनादिश्वाचन- श्व' इत्यारभ्य तप:क्रीताः प्रजा राशा' इत्यन्तानां श्लोकानां व्याख्यानं स्थलादिनिदशश्च दण्डमातृका- प्रकरणे (पृ. ५८७) द्रष्टव्यः । 'पञ्च रूपाणि' इत्यारभ्य 'तस्य वृत्तिः प्रजारक्षा' इत्य- न्तानां श्लोकानां व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्डमातृकाप्रकरणे (पृ. ५८८) द्रष्टव्यः । कारणानिनिमित्तं वा यदा क्रोधवशं गतः । प्रजा दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥ यदा तेजः समालम्व्य विजगीषुरुदायुधः । अभियाति परान राजा नदेन्द्रः समुदाहृतः ॥ विगतक्रोधसंतापो हष्टरूपो यदा नृपः । प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥ धर्मासनगतः श्रीमान् दण्डं धत्ते यदा नृपः । समः सर्वेपु भनेषु तदा वैवम्वतो यमः ।। यदातिथिगुरुप्राज्ञान भृत्यादीनवनीपतिः । अनुगृह्णाति दानेन तदा स धनदः स्मृतः ॥ तस्मात्तं नावजानीयान्नाकोशेच्च विशेषतः । आज्ञायां चास्य तिष्ठेत मृत्युः स्यात्तव्यतिक्रमे ।। तस्य वृत्तिः प्रजारक्षा धृद्धप्राज्ञोपलेवनम् । दर्शनं व्यवहाराणामात्मनश्चाभिरक्षणम् ।। बामागचा राम: ब्राह्मणानुपमेवेत नित्यं राजा समाहितः । संयुक्तं ब्राह्मणैः क्षत्रं मूलं लोकाभिरक्षणे + ॥ ब्रागस्य विशेषाधिका: ब्राह्मणस्यापरीहारोऽजघन्यासनमग्रतः । प्रथमं दर्शनं प्रातः सर्वपां चाभिवादनम् ४ ॥ अग्रं नयेभ्यः सस्येभ्यो मार्गदानं च गच्छतः । भैक्षहेतोः परागारे प्रवेशश्चानिवारितः ॥ समित्पुष्पोदकादानेप्वस्तेयं सपरिग्रहान् । अनाक्षेपः परेभ्यश्च संभापश्च परत्रिया ।। नदीष्ववेतनस्तारः पूर्वमुत्तारणं तथा । तरेप्वशुल्कदानं च न चेद् वाणिज्यमस्य तत् ।। वर्तमानोऽध्वनि श्रान्तो गृहन्नेकाशनः स्वयम् । ब्राह्मणो नापरानोति द्वाविर् पञ्च मूलिकान् ॥ नाभिशस्तान्न पतितान्न द्विषो न च नास्तिकात्। न सोपधान्नानिमित्तं न दातारं प्रपीड्य च ॥ + व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दण्टमातृकाप्रकरण (प. ५८८) अष्टव्यः । ब्राह्मणस्यापरीहारो' वर्तमानोऽवनि इत्यन्तानां लोकानां व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च दण्ड- मातृकाप्रकरणे (पृ. ५९१) द्रष्टव्यः । (१) नासं. १९।३८; नास्मृ. २०१४० न च ( नापि उत्तरार्धे (नोपसम्मानिनिमित्तं दातारं न प्रपीड्य च). , x इत्यारम्भ ·प्रकीर्णकम् १९३७- तथा ब्राह्मणेन ग्राह्यमित्युक्तं, तदपवादः । अभिशस्तान्न तरविरुद्धकर्मणा । तयोाह्मणवृषलयोः । पतनीये भवत ग्राह्यम् । न पतितात् । न द्विषः वैरिण: नास्तिकाच्च । इत्यर्थः । अभा. ४५ भिन्नमर्यादो हि स भवति। सोपधाच, व्याजेन यो (२) ब्राह्मणस्य वृषलवृत्तिनिषेधार्थ 'न जघन्येति जीवति, स: । अनिमित्तं च । यज्ञादिनिमित्तमुद्दिश्य यो निषिद्धोऽर्थः पूर्वेणार्धनानूयते । उत्कृष्टस्य निकृष्ट कर्म ददाति, तस्यापीडया ग्राह्यम् । न ददातीत्येव सर्वम् । प्रतिषेधात् निकृष्टस्योत्कृष्टकर्म गुणवत् स्यादिति नाभा. १९।३८(पृ. १७८) तन्निवृत्त्यर्थमाह न केनचिदपि प्रकारेण शौद्रं कर्म आपदि ब्राह्मणवृत्तिः ब्राह्मणः कुर्वति शुश्रूषादि, शूद्रोऽपि तथैव ब्राहाणकर्मा- आपत्स्वनन्तरा वृत्तिाह्मणस्य विधीयते । ध्यापनादि । यथा ब्राहाणस्य शूद्रकर्म पतनीयं, तथा वैश्यवृत्तिस्ततश्चोक्ता न जघन्या कथञ्चन ।। शूद्रस्यापि ब्राह्मणकर्म । शूद्रस्य ब्राह्मणकर्मप्रतिषेधात् (१) इदानी आपब्राहाणवृत्तिरुच्यते..... आपत्स्विति। क्षत्रियवैश्ययोरापदि अध्यापनाद्यस्तीति गम्यते । तथा च ब्राहाणस्य आपत्सु स्वकीयवृत्त्या कुटुम्बावर्तनपीडासु श्रुतावप्युक्तं--- ‘स ह श्वोभूते समित्याणिः केशिनी अनन्तरवृत्तिरविरुद्वा । क्षत्रियवृत्तिरित्यर्थः । राजानमाजगामे ति! नाभा. २१५३ (पृ. ३६) अवृष्टया कुटुम्बावर्तनपीडामु वृत्त्यसंभवे नतो वैश्यवृनि- उत्कृष्टं चापकृष्टं च तयोः कर्म न विद्यते । रुक्ता । न जघन्या कथमपि शूद्रवृत्तिनं तस्येति । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते ।। अभा.४५ (१) शूद्रस्य ब्राहां उत्कृष्टं, ब्राह्मणस्य शूद्रकर्माप- (२) आपत्प्रदर्शनार्थमुच्यते । आपत्स्विति बहुवचन- कृष्टम् । तत एव तयोस्ते कर्मणी निषिद्धे। ये तु मध्यमे निर्देशान्नैकस्यामापदीति गम्यते । अजीवनावस्थाया- द्वे कर्मणी क्षत्रवृत्तिश्यवृत्तिश्च एते ब्राह्मणस्यापि मित्यर्थः । तथाऽन्यत्राप्युक्तम्---- ' अजीवन्तस्स्वधर्मणा- कचिदापत्काले विहिते । शुद्रस्यापि क्वचिदधिकापत्काले नन्तरां पापीयसीं वृत्तिमातिष्ठेयुरिति । अनन्तरा विहिते इति । ब्राह्मणस्य क्षत्रियवृत्तिः, सा विधीयते । क्षत्रवृत्ती राज (२) उत्कृष्ट निकृष्टे ब्राहाणशद्रयोः कर्मणी न विद्यते। धर्मषूक्ता । तत इति । तयाऽप्यजीवतो वैश्यवृत्तिरुक्ता। नोभे उभयोर्निपिध्येते । ब्राह्मणस्यापकृष्टं शुद्रस्योत्कृष्टम् । न जघन्या शूद्रवृत्तिः कस्याञ्चिदापदि । जघन्यशब्दो कुत एतत् । द्वयोरात्मीययोर्विहितत्वात् । पूर्वोक्त एवा- ब्राह्मणवृत्त्यपेक्षया सर्वासां जघन्यत्वेऽपि सति द्वयोरनु- यमर्थः प्रयत्नेन वर्जनार्थः । मध्यमे कर्मणी हित्वा ज्ञातत्वाद् वैश्यवृत्त्यनन्तरवचनाच्च शूद्रवृत्तिविषयः । वर्जयित्वा सर्वेषां त्रयागां साधारणत्वात् तयोरापदि अना- नाभा. २१५२ (पृ. ३६) पदीति विशेषः । सर्वग्रहणाद् ब्राह्मणकर्मणः शूद्रस्य पत. कथञ्चन कुर्वीत ब्राह्मणः कर्म वार्पलम् । नीयवचनाच कृष्यादि पालनादि च शद्रस्यापि कस्यां वृषल: कर्म न ब्राह्म पतनीये हि ते तयोः । चिदवस्थायां अनजानाति । नाभा. २।५४ (पृ. ३६) (१) वृषलशब्देन शूद्र उच्यते । तस्य कर्म सर्वा आपदं ब्राह्मणस्तीवा अत्रवृत्त्या भृते जने। शित्वं सर्वविक्रयत्वं च । एतद्वापलं कर्म ब्राह्मण: उत्सृजेत् अत्रवृत्तिं तां कृत्वा पावनमात्मनः ।। कथमपि आपद्गतोऽपि न कुर्यात् । तथा ब्राहाणस्य (१) यदा आपदा ब्राहाणः क्षत्रियवृत्ति कारितः, यत्कर्म तत् शद्रः सन् यज्ञोपवीतवेदाध्ययगव्याहृतिहोमा- तामापदं तीर्ला तां क्षत्रियवृत्तिमु सृजेत् । कृत्वा पावन- दिकं न कथञ्चन कुर्वीत । पतनीये हि ते तयोः । इतरे. मात्मनः । ब्राह्मणेषु प्रसह्य प्रायश्चित्तं भवतीत्यर्थः । अभा.४५ न । अभा.४५ (१) नासं. २।५२; नास्मृ. ४१५६; अभा. ४५. (२) नासं. २०५३ ये हि ते ( यौ हि तौ); नास्मृ. ४१५७; अभा. ४५. (१) नासं. २०५४, नास्मृ. ४१५८; अभा. ४५. (२) नासं. २०५५, नास्मृ. ४।५९ वृत्त्या भृते जने (वृत्त्यर्जितैर्धनैः ); अभा. ४५ भृते (श्रिते ).

·व्यवहारकाण्डम् सुरा। अभा. ४५ (२) आपत्सु ब्राह्मणः क्षत्रवृत्तिमाश्रयेदित्युक्तं, तत् पक्वान्नम् । वीरुधः गुल्मलतादयः । कौशेयं पट्टसूत्रम् । कियन्तं कालमिति न ज्ञायते इत्यतो विशिनष्टि । आपदं कुतपं ऊर्णासंभूतम् । एकशफाः एकसंतततखुरा अश्व- तीत्वाऽतिक्रम्य । क्षत्रवृत्त्या भृते जने, क्षत्रवृत्त्येत्येतद् मृते समाः। उदश्वित्तक्रम् । केशाः चमराद्याः। पिण्याकः जन इत्यनेनापि संबध्यते । आपदां तरणं देवपितृकर्मा खलः। शाकानि आद्रौषधयः, एतद् ब्राह्मणस्या- धनुष्ठानं कृत्वा कलत्रं च भृत्वा जीवयित्वाऽतिक्रान्ता विक्रेयम् । श्लोकत्रयोद्दिष्टमिति । अभा.४६ यामापद्युत्सृजेत् क्षत्रवृत्तिम् । यथा आरोग्यार्थमौषधपानं (२) वैश्येति । वैश्यवृत्त्या यदा जीवति, तदा अप- रोगनिवृत्तानुसज्यत, तथोत्सृज्य ।, पावनं शुद्धिं प्राय वाद उच्यते । पयआदीन्यविक्रेयाणि । एतस्मादव गम्यते श्चित्तं, पूयते येन तत् पावनम् । यदत्रोक्तं तत् कुर्यात् । वैश्यस्य पयआदिविक्रये न दोष इति । मधूच्छिष्टं नाभा. २१५५ (पृ. ३७) सिक्थम् । क्षारा गुडादयः । रसास्तैलादयः । आसवः तस्यामेव तु यो वृत्तौ ब्राह्मणो रमते सदा । काण्डपृष्ठश्च्युतो मार्गादपातयः प्रकीर्तितः ॥ मांसौदनेति । क्षीमग्रहणात् कापसानामदोषः । सोमो (१) यः पुनस्तत्रैव रतिं बध्नाति स ब्राह्मण: काण्ड. यज्ञे न विक्रेयः । उपला रत्नादयो दृपदन्ताः। वीरुधो पृष्ठ इति । पतित: क्षत्रिकः पतिताका स्त्रीवत्(?)। स्वर्गात् लतावल्ल्यः । नील्या रक्तं नील वस्त्रादि । कोशसंभूतं च्यवतेऽसौ, पितृश्राद्धकर्मादिषु अपाङ्क्तेयः प्रकीर्तितः । कौशेयम् । छागरोमभिः क्रियते प्रस्तरणं कुतपः । एक- शफा अश्वादयः । मृद्ग्रहणादन्येषां पार्थिवानां हरिताला- (२) यो नोत्सृजत्यतिक्रान्तायामापदि, तस्यामेव क्षत्र- दीनामदोषः । केशाश्चामगदयः । शाकाद्या ओषधयः । वृत्ती रमते रसात् तत्मग्वास्वादात्, काण्डपृष्ठ आयुध- ओषध्यः फलधाकान्ताः । नाभा. २१९७-९ (पृ. ३७ ७-८) जीवित्वं आपन्न: क्षत्रियभूत इत्यर्थः । मार्गाद् ब्राह्मण ब्राह्मणस्य तु विक्रेयं शुष्कं दारु तृणानि च । धर्मात् च्युतः प्रतिसिद्धसेवनाद् आतेयः । काण्डपृष्ठ गन्धद्रव्यैरकावेत्रतूलमूलकुशाहते ॥ इति स उक्तः । एतेन वैश्यवृत्तिरपि व्याख्याता (१) ब्राह्मणस्य तु वैश्यवृत्तावपि वर्तमानस्य शुष्क- अस्यामप्येषा गतिः किं पुनवैश्यवृत्तिरिति । दारूणि तृणानि च शुष्काणि विक्रेयाणि । तत्र गन्धद्रव्यं नाभा. २।५६ (पृ. ३७) उशीरवालकमुस्ताद्यम् । एरका पर्णिपुष्पग्रन्थीनि । वेत्र- वैश्यवृत्तावविक्रेयं ब्राह्मणस्य पयो दधि । तूलभूलकुशाश्च प्रसिद्धाः । एतान् विना ऋते । घृतं मधु मधूच्छिष्टं लाक्षाक्षाररसासवाः ।। अभा.४६ मांसौदनतिलक्षीमसोमपुष्पफलोपलाः । (२) अविक्रेयवचनादेव शेषाणां विक्रयत्वेऽवगतेऽपि मनुष्यविपशस्त्राम्बुलवणापूपवीरुधः । विक्रेयवचनं विक्रेयप्रदर्शनार्थम् । एवं च किलाटकूर्चि- चेलकौशेयचर्मास्थिकुतपैकशफा मृदः । कादीनां प्रतिषेधः सिद्धो भवति । ब्राह्मणस्य तु विक्रेय- उदश्वित्केशपिण्याकशाकाद्रौषधयस्तथा ॥ मुच्यते---- शुष्कदारु तृणानि च । अनेनोत्सर्गेण प्राप्तानां (१) अत्र प्रसिद्धानि प्रतीतानि । मधूच्छिष्टं प्रतिषेध उच्यते- गन्धद्रव्याणि चन्दनागरुकालेयका- तुच्छकं मदनं ( तुच्छकमदनं ) च तदुच्यते (?)। दीनि, एरका, तूलं शाल्मलीतूलादि, मूलं कन्दादि, क्षारा गुडाद्याः। रसा घृततैलाद्याः । आसवः सुरा । तुषम् । एतेभ्यो विना । नाभा. २।६० (पृ. ३८) ओदनः कुरः । क्षौम तमरः । सोमः यज्ञद्रव्यम् । उपला: स्वयं शीर्ण च विदलं फलानां बदिरेगुदे। पाषाणाः । मनुष्यः पुरुषः । अम्बु पानीयम् । अप्पा: रज्जुः कार्यासिकं सूत्रं तञ्चंदविकृतं भवेत्।। (१) नासं. २।५६ ब्राहा ... सदा ( रमते ब्राह्मणो रसात् ) (१) नासं २१६० शुष्क (शुष्क ) कावेत्र (कालेय ) कुशा दपा (स्सोऽपा); नास्मृ. ४।६०; अभा. ४५. (तुषा); नास्मृ. ४१६४, अभा. ४६. (२) नासं. २१५७-९ चेल (नील) द्रौष (चौष ); (२) नासं. २०६१ शीर्ण च (विशीर्ण) बदिरे ( बदरे); नास्मृ. ४।६१-३ वृत्ताववि (वृत्त्या चावि); अमा. ४५. नास्मृ. ४१६५, अभा. ४६. ।

·कीर्णकम् १९३९ भवति । (१) अत्र स्वयं शीर्ण च यदन्यदपि फलं किञ्चित्पतितं बाझगस्य वृत्तिः राजप्रतिग्रहेण प्रशस्ता । राजधनप्रशंसा। भवति । तथा विदलं मुद्गमाषाढकीवल्ल्याद्यम् । फलाद्यं अर्थानां भूरिभावाच्च देयत्वाच्च महात्मनाम् । फलानां मध्ये बदिराणि इगुदानि च । रज्जुः वलिवसु श्रेयान प्रतिग्रहो राज्ञामन्येभ्यो ब्राह्मणाहते ।। वादिकम् । तथा यच्च कापासोद्भवं मत्रं तद्यदि अविकृतं राज्ञामर्थानां प्रभतत्वादवश्यं देयत्वाच्च महात्मानः रक्तं न भवेत् । एतानि ब्राहाणस्य विक्रेयाणीति । स्वार्थ द्रव्यमार्जयन्ति । तस्मात् पीडाभावाद् राज्ञः अभा. ४६ सकाशाच्छेयान् प्रतिग्रहो ब्राह्मणस्यान्येभ्यः । ब्राह्मणात (२) विक्रेयमित्यनुवर्तते । स्वयं विशीण वंशादि, ततोऽपि श्रेयान् । नाभा. १९।३९ (पृ. १७९) ओषधीग्रहणेन प्रतिषिद्धस्य पुनः प्रतिप्रसवः 'फलत्वात् ब्राह्मणश्चैव राजा च द्वावप्येतो धृतव्रतौ । प्रतिषिद्धयोबंदरेगुदयोरनुज्ञा । रज्जुः शुल्बादि । कार्पा नैतयोरन्तरं किञ्चित् प्रजाधर्माभिरक्षणात ।। सिक सत्रम् । भेदेन वा कापासिकं वस्त्रादि । एवञ्च ब्राह्मणाच्च राजन प्रतिग्रहः प्रशस्यतर इत्युक्तः । औमप्रतिषेधोऽर्थवान् भवति । सूत्रमविशेषण । तदुभय तत्र कारणमुच्यते । द्वावप्येतो धृतवती । नानयो. मविकृतं यदि भवति लाक्षाकुसुम्भादिरक्तं यदि न विशेषोऽस्ति प्रजारक्षणात्, एकः पालनन इतरो धर्मों नाभा. २६१ (पृ. ३८) पदेशेन । नाभा. १९४० (पृ. १७९) अशक्तो भपजस्यार्थ यज्ञहेतोस्तथैव च । धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रक्षार्थ शासतोऽशुचीन । यद्ययश्यं तु विक्रेयास्तिला धान्येन तत्समाः ॥ मेध्यमेव धनं प्राहुस्तीक्ष्णस्यापि महीपतेः ।। (१) अत्र तिला यथा अन्यद्धान्यं विक्रयम् । तथा सदसदुपादानतो मेध्यमेव धन प्राहुः । तीक्ष्णस्याप्य. नऽपि तिला धान्यसमा एव यज्ञार्थमभ्यनुज्ञाताः। अथवा य(.)त्वादशुद्धं राजो धनम् । तस्मान्नातः प्रतिग्रहः श्रेया. अशक्ती अपाटवे भेषजार्थ चेति । अभा. ४६ नित्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह-धर्मज्ञस्येत्यादि । साधूनां रक्ष- (२) अशक्ती व्याधितः औषधार्थ यज्ञ सिद्धयर्थ च णार्थ अशुचीन् दण्डयतो यथोक्तकारिणोऽपि, किं पुन- विक्रीयमाणेषु तिला असंभवे अवश्यं विक्रयत्वे तिला धर्मज्ञस्येति । धर्मज्ञस्य शुद्धमित्येवंपरमेतद्, न तीक्ष्णस्य धान्यन समा विक्रेयाः। प्रतिषिद्धानां विशिष्टे विषये शुद्धताप्रतिपादनार्थम् । तस्य प्रतिषिद्धत्वात्-'यो राज्ञः प्रतिप्रसवः । नाभा. २।६२ (पृ. ३८) प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । स पर्यायेण याती- अविक्रेयाणि विक्रीणन् ब्राह्मणः प्रच्युतः पथः । मान् नरकानेकविंशतिम् ॥' इति । मार्गे पुनरवस्थाप्यो राज्ञा दण्डेन भूयसा ॥ नाभा, १९४१ (पृ. १७९ (१) अत्र यानि अविक्रेयाणि निर्दिष्टानि तानि विक्री यो राज्ञः प्रतिगृह्णाति लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । णन् ब्राहाणो मार्गच्युतो भवति । स च राज्ञा पुनरपि स पर्यायेण यातीमान्नरकानेकविंशतिम् ॥ मार्गे संस्थापनीयः। महता दण्डेनेति । इति ऋणादाने शुचीनामशुचीनां च संनिपातो यथाम्भसाम्। आपब्राह्मणवृत्तिः । समुद्रे समतां याति तद्वद्राज्ञां धनागमः ॥ अभा. ४६ (२) अविक्रयाणि प्रतिषिद्धानि विक्रीणानो ब्राह्मणः (१) नासं. १९।३९, नास्मृ. २०१४१ अर्थानां भूरि प्रच्युतः स्वमार्गात् स्वधर्माद् राज्ञा पुनः स्वधर्मेऽवस्था- (अर्थिनां भरी ) प्रति (परि ) शामन्येभ्यो (शां सर्वेषां ). (२) नासं. १९।४०, नास्मृ. २०१४२ धृत (दृढ) पयितव्यः, भूयसा दण्डेन । भूयोग्रहणं न दण्डमात्रार्थ, नैत (नान ) धर्माभिरक्षणात् (धर्मेण रक्षनोः ). यावता दण्डेन भीतो न भयो विक्रीणीते तावतेति । (३) नासं. १९८४१; नास्मृ. २०१४४. नाभा. २।६३ (पृ. ३८) (४)नासं. १९९४१ जाति (लीयात् )[ 'धर्मशस्य कृतशस्य' इत्यस्य व्याख्यानावसरे समुध्दृतोऽयं श्लोकः।]; नास्मृ.२०१४३. (१) मासं. २१६२; नास्मृ. ४।६६, अभा. ४६. (५) नासं. १९।४२ समुद्रे ( स तत्र); नास्मृ. २०४५ (२) नासं. २।६३, नास्मृ. ४।६७; अभा. ४६. शा (शो).

·१९४० व्यवहारकाण्डम् ३ कारः अत्र दृष्टान्त उच्यते---शुचीनामिति । गतार्थः स्वकर्मणि द्विजस्तिष्ठन् वृत्तिमाहारयेत् कृताम् । लोकः । नाभा. १९४२ (पृ. १७९) नासद्भयः प्रतिगृह्णीयात् वर्णेभ्यो नियमे सति ।।. यथा ह्यग्नौ स्थितं दीप्ते शुद्धिमायाति काञ्चनम् । स्वधर्मे ब्राह्मणन्तिष्ठन् , न क्षत्रधर्मादौ, कृतां विप्रः एवं धनागमाः सर्वे शुद्धिमायान्ति राजसु ॥ कामेनोक्तां वृत्ति गृह्णीयात् । न वृत्तिसंकरं कुयात् । द्वितीयो दृष्टान्तः-अग्नौ स्थितं दीसे अशुद्धमपि असद्भयो वर्णभ्यो न प्रतिगृह्णीयात् । प्रशस्तभ्य एव काञ्चनं निर्मलं शुद्धं भवति यथा, एवमेवागमा असदु-. गृह्णीयादित्यर्थः । नियमे सति अनापदीत्यर्थः । पादाना अपि राजसु स्थिता राजपरिगृहीताः शुद्धा नाभा. १९।४८ (पृ. १८०) भवन्ति। नाभा. १९।४३ (पृ. १७९) अंशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुषः । एव कश्चित्स्वद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । शुचिश्चैवाशुचिः सद्यः कथं राजा न दैवतम् ॥ तद्राज्ञाप्यनुमन्तव्यमेप धर्मः सनातनः ।। विदुर्य एव देवत्वं राज्ञो ह्यमिततेजसः । अन्यप्रकारादुचितात् भूमेः पड़भागसंज्ञितात् । तस्य ते प्रतिगृहन्तो न लिप्यन्ते कथञ्चन ।। वलिः स तस्य विहितः प्रजापालनवेतनम् ।। अष्टौ मङ्गलानि राज्ञा अनुमन्तव्यमित्युक्तम् । तत्र कारात् , लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणा गोर्हताशनः । करः, उचितात् पड्भागाद् धनान्ना (द?) नुमन्तव्यम् । हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ।। विहितो बलिवृत्ति: स तस्य प्रजापालनवृत्तिः । तस्माद् एतानि सततं पश्येन्नमस्येदर्चयेच तान । राज्ञा नानुमन्तव्यम् । नाभा. १९।४५ (पृ. १८०) प्रदक्षिणं च कुर्वीत तथा ह्यायुन हीयते ॥ शक्यं तत्पुनरादातुं यन्न ब्राह्मणसात्कृतम् । बृहस्पतिः ब्राह्मणाय तु यद् दत्तं न तस्याहरणं पुनः ।। प्रकीर्गकपदरय लक्षणं तदाश्च ब्रामणस्य कराननुमानने हेतु:-- ब्राह्मणादादातुम. एष वादिकृतः प्रोक्तो व्यवहारः समासतः । शक्यं यथा अन्येषां दत्तं शक्यं न तथा तस्य, पुनरा नृपाश्रयं प्रवक्ष्यामि व्यवहारं प्रकीर्णकम् ।। दाने प्रत्यवायात् । घड्भागेन विना वृत्त्यभावात् । (१) वादिकृतः अर्थिप्रत्यर्थिभ्यां राजनि मिथो नाभा. १९।४६ (पृ. १८०) विसंवादमावेद्य कृतः । स च ऋणादानादिवृतान्त- दानमध्ययनं यज्ञः कर्मास्योक्तं त्रिलक्षणम् । विषयो न द्यूतमात्रविषय इति । एपशब्दोऽत्र प्रागुक्त- याजनाध्यापने वृत्तिस्तृतीयस्तु प्रतिग्रहः ।। सप्तदशपदान्तर्गताशेषगणे वर्तते, न पुनरनन्तरोक्तचूत- त्रीण्यदृष्टार्थानि कर्तव्यानि । त्रीणीच्छातो जीवनानि। समाह्वयान्तर्गतविशेषेष्वेवावतिष्ठते । समासत इत्युभयत्र नाभा. १९।४७ (पृ. १८०) (१) नासं. १९।४८; नास्मृ. २०१५१ पूर्वाध ( स्वधर्म (१) नासं. १९।४३ यथा ह्यमौ (यदा चाग्नी ) मायाति ब्राह्मणस्तिष्ठेवृत्तिमाहारयेन्नृपात् ) प्रति ( परि ). माप्नोति ) एवं धना ( एवमेवा); नास्मृ. २०१४६. (२) नासं. १९।४९; नास्मृ. २०५२ पूरुषः (मानवः) (२) नासं. १९६४४ य एव ( यदा च ) त्वद्र (रवंड); सद्यः (सम्यक् ). नास्मृ. २०१४७. (३) नासं. १९।५० य एव (यस्यैव ) तस्य ते (तस्य हि) (३) नासं. १९६४५ प्रकारा (त्र कारा) वेतनन् (बेतनः); कथा (कदाच); नास्मृ. २०१५३. नास्मृ. २०१४८; व्यनि. ५३३-३ कारा (करा ) संशि (४) नासं. १९५१नास्मृ. २०५४. (संस्थि). (५) नासं. १९४५२, नास्मृ. २०१५५ च्च तान् (स्वयम्) (४) नासं. १९६४६ यन्न (यद ); नास्मृ. २००४९ तथा... ...ते ( यथास्यायुः प्रवर्धते ). दातुं ( हतु) गाय (णेभ्यः) तस्या ( तस्य ). (६) व्यक. १६३; स्मृच. ३३१; विर. ६२१ दवि. (५) नासं. १९१४७; नास्मृ. २०१५० स्तु (श्च). २५९, सवि. ४९६, व्यप्र. ५६८, समु. १६५.

·कीर्णकम् १९४१ सवि. ४९६ संबध्यते । नृपाश्रयं दुष्टचेष्टोपेताश्रयान्तरसापेक्षपाश्रयम्। अशास्त्रविहितं यच्च प्रजायां संप्रवर्तते । एकाश्रयव्यवहाराभावात् प्रकीर्णकं प्रकीर्णकव्यपदेश उपायैः सामभेदारितानि शमयेन्नृपः ।। योगिनं, तद्योगश्च विप्रकीर्णानां नृपाश्रयाणामेकत्र संनि अत्र पड्भागपदं प्रनष्टाधिगतसुवर्णादिपरं, तत्र राज्ञः वेशात् । स्मृच. ३३१ पड्भागग्रहणसंबन्धात् वैश्वदेवमन्नमितिवत् । आज्ञासघ. (२) यद्यपि मनुष्यमारणादिव्यवहारा अपि नृपा व्यतिक्रमः राजाज्ञया वादिनोर्यस्य आमेधोऽवरोधस्तस्य श्रिता एव तथापि तेषु वादिप्रतिवादिभ्यां स्वस्वपक्षे ताभ्यामतिक्रमणं तच्च व्यवहारवर्ग स्फुटम् । निधिद्विविधा दर्शितेषु विचार्य तयोरेकतरस्यापराधिनो गजानुशासनम् । वक्ष्यमाणलक्षणः । निकुलवित्तमुच्छन्नबन्धोप॑तम्य धनं प्रक्रीणक तु शिगेवादिन विनाऽपि चरादिमुवानर्णा- मंबन्धिनो प्रादकस्य दण्डहेतुरित्यर्थः । दरिद्रस्य धनागम अमिणां दोपं श्रुत्वा विचार्य संपां यथाविहितं दण्डं . आकस्मिकः, अन्यमुपायं विना निष्यादिलाभनिश्चयात् विधाय धयं पथि सापनमित्यवास्य तेभ्यो भेदः। दण्डहेतुः । दवि. २५९.६० दादिधर्मपाटनम् (३) पूर्वधु सप्तदशसु प्रकरणेषु व्यवहारस्य चतु-: * देशजातिकुलानां च ये धर्माः प्राक्प्रवर्तिताः । व्यापित्वं प्रतिपादितम् । चतुर्व्यापिल्लं नाम अर्थिप्रत्यर्थि तथैव ते पालनीयाः प्रज्ञा प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा !! सभ्यराजरूपान् अवयवान् चतुरो व्यानातीति । अत्र जनापरक्तिर्भवति बलं कोशश्च नश्यति ।। प्रकीर्णकाव्य गजैकनियतत्वमिति संगतिः । पप इति उदुहाते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता द्विजैः । मतदशविवादपदात्मकः । मध्यदेशे कर्मकराः शिल्मिनश्च गवाशिनः ।। पड़भागकरशुल्कं च गर्ने देयं तथैव च । मत्स्यादाश्च नराः पूर्व व्यभिचाररताः स्त्रियः । मंग्रामचीरभदी च परदाराभिमर्शकः ॥ उत्तरे मापा नार्यः स्पृश्या नृणां रजस्वलाः ।। गोवामणजिघांसा च शस्यव्याघातकृत्तथा । खशजानाः प्रगृह्णन्ति भ्रातृभार्यामभर्तृकाम् । एतान् दशापराधांस्तु नृपतिः स्वयमन्वियेत् ॥ अनेन कर्मणा नैते प्रायश्चित्तदमाईकाः ।। निष्कृतीनामकरणमाज्ञासेधव्यतिक्रमः । कात्यायनः वर्णाश्रमविलोपश्च वर्णसंकरलोपनम् ।। प्रकीर्णकपदस्य लक्षण नद्रदान "निधिनिष्कुलवित्तं च दरिद्रस्य धनागमः । पूर्वोक्तादुक्तशेषं स्यादधिकारच्युतं च यन् । पतांश्चारैः मुविदितान स्वयं राजा निवारयेत् ॥ आहृत्य परतन्त्रार्थनिवद्धमसमञ्जसम् ॥ अनाम्नानानि कार्याणि क्रियावादांश्च वादिनाम् । देष्टान्तत्वेन शास्त्रान्त पुनरुक्तक्रियास्थितम् । प्रकृतीनां प्रकोपश्च संकेतश्च परस्परम् ॥ अनेन विधिना यच्च वाक्यं तत्स्यात्प्रकीर्णकम् ।। (१) व्यक. १६४विर. ६२२ ( 3 ) पड्भाग (सद्भाग) राजधर्मान स्वधर्माश्च संदिग्धानां च भाषणम् । मर्शकः (मर्दनम् ); दवि. २६३ गकर (गस्तर ) चतुर्थ पूर्वोक्तादुक्तशेषं च सर्व तत्स्यात्प्रकीर्णकम् ।। पादं विना. (२) व्यक. १६४; विर. ६२३ (3); दवि. २६३ * व्यावासंग्रहः रथलादिनिदेशश्च दर्शनविधौ (पृ. १०१) ध्याघात (धातन ) चतुर्थः पादः. द्रष्टव्यः । स्मृतिचिन्द्रिकायां आचाराध्याये देशधर्मप्रकरणे (पृ. (३) व्यक. १६४ विलोपश्च ( विरोधश्च); विर. ६२३ १०) एते शोकाः समुपलभ्यन्ते । (3); दवि. २६३ श्रमविली (श्रमाणां लो). (१) व्यक. १६४; विर. ६२३ (3); दवि. २६३ (४) व्यक. १६४; विर. ६२३ निष्कुल (निष्फल) : प्रवर्तते (प्रकायते ). (3); दवि. २६३ पू. (२) व्यक. १६३ त्रार्थ (न्त्राच ); विर. ६२२. (५) ब्यक. १६४; विर. ६२३ (3); दवि. २६३ (३) व्यक. १६३, विर. ६२२. वादांश्च ( वादाश्च). (४) व्यक. १६४ च भाषणम् (विशेषणम् ) उत्तरार्षे ·१९४२ व्यवहारकाण्डम् नृपाश्रितो व्यवहार:-राजोपजीविनां राजक्रीडासक्तानां पितामहः राश अप्रियवक्तुश्च दण्डः देशधर्मपालनम् राजक्रीडासु ये सक्ता राजवृत्त्युपजीविनः । देशपत्तनगोष्टेषु पुरग्रामेषु वासिनाम् । अप्रियस्य च यो वक्ता वधं तेषां प्रकल्पयेत् ॥ तेषां स्वसमयधर्मशालतोऽन्येषु तैः सह +10 देशादिधर्मपालनम् व्यासः x यद्यदाचर्यते येन धर्म्य वाऽधर्म्यमेव वा । नृपाश्रितो व्यवहारः--उरकोचजीविराजपुरुषाणां दण्डः देशस्याचरणानित्यं चरित्रं तद्धि कीर्तितम् ॥ न्यायस्थाने येऽधिकृता गृहीत्वार्थ विनिर्णयम् । न्यायशास्त्राविरोधेन देशदृष्टस्तथैव च । कुर्वन्त्युत्कोचकास्ते तु राजद्रव्यविनाशकाः * ।। यं धर्म स्थापयेद्राजा न्याय्यं तद्राजशासनम् ॥ उत्कोचजीविनो द्रव्यहीनान कृत्वा विवासयेत् ।। धर्म च व्यवहारं च चरित्रं चापि (?) लोपयेत्। देवलः स्थित्यैतत् स्थापयेद्राजा धम्यं तद्राजशासनम् ।। नृपाश्रितो व्यवहारः - प्रायश्चित्तनिर्देशो राशा कार्य: प्रतिलोमप्रसूतेषु तथा दुर्गनिवासिषु । कृच्छ्राणां दापको राजा निर्देष्टा धर्मपालकः ॥ विरुद्धं नियतं प्राहुस्तं धर्म न विचालयेत् ॥ देशादिधर्मपालनम् तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् । "येषु देशेषु ये देवा येषु देशेषु ये द्विजाः । वाक्याभावे तु सर्वेषां देशदृष्टमतं नयेत् ॥ येषु देशेषु यत्तोयं या च यत्रैव मृत्तिका ।। यस्य देशस्य यो धर्मः प्रवृत्तः सार्वकालिकः । येषु स्थानेषु यच्छौचं धर्माचारश्च यादृशः । श्रुतिस्मृत्यविरोधेन देशदृष्टः स उच्यते ॥ तत्र तनावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः ।। गोत्रस्थितिस्तु या येषां क्रमादायाति धर्मतः । यस्मिन् देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरेऽपि वा। कुलधर्म तु तं प्राहुः पालयेत्तं तथैव च ॥ यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्म न विचारयेत् ।। लिङ्गिनः श्रेणिपूगाश्च वणिग्वातास्तथापरे । उशना स्वधर्मेणैव कार्याणां कुर्युस्ते निश्चयं सदा ॥ नृपाश्रितो व्यवहारः - राशा करः कल्पनीयः देशपत्तनगोष्ठेषु पुरग्रामेषु वादिनाम् । 'देशकाललाभानुरूपतः करान् प्रकल्पयत् । तेषां स्वसमयैर्धर्मः शास्त्रतोऽन्येषु तैः सह । "शिल्पिनो मासि मासि कर्मैकं प्रोक्तं, तदभावे कार्षापणं वा दद्यात् । (प्रागुक्का. शेष....वक्ष्याम्येतत्प्रकीर्णकम् ); विर. ६२२; राजप्रशंसा ग्यनि. ५२३ धर्मान् स्वधर्माश्च (धांश्च दण्डांश्च) च भाषणम् प्रकृतीनां बलं राजा। (विशेषतः) उत्तरार्धे (पागुक्तार्थस्य शेपं च वक्ष्याम्येतत्प्रकीर्णके); + स्थलादिनिर्देशः दर्शनविधौ (पृ. १०५) द्रष्टव्यः । दवि. २६३ स्वध ( स्वध) पू.; सेतु. २९१ च सर्व ...... र्णकम् ( यत् तत्प्रकीर्णकमुच्यते ) उत्त.; समु. १६५ धर्मान् * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च रतेषप्रकरणे (पृ. १७६४) स्वधर्माश्च (धर्माश्च दण्डांश्च ) च भाषणम् ( विशेषणम् ) उत्तरार्थ द्रष्टव्यः । व्यनिवत् , बृहस्पतिः. (१) स्मृच. ३३२; पमा. ५८०; समु. १६५. [ वरतु- तस्तु नेदं व्यासवचनं याज्ञवल्क्ये अरयाधस्य समुपलभ्यमानत्वात * व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च साहसप्रकरणे (पृ. १६४९) (यारमृ. १।३३९) । ] द्रष्टव्यः । (२) सवि. ४९८. (३) स्मृच. १०. x व्याख्यासंग्रहः रथलादिनिर्देशश्च दर्शनविधी (पृ.१०३-४) (४) मभा. १०१२७. (५) मभा. १०१३१. (६) मेधा. ८१४९. ...

·प्रकीर्णकम् १९४३ ." - यमः नृपाश्रितो व्यवहारः - पौराणिकधर्मप्रवर्तनम् यत्किञ्चित्कुरुते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । भृत्यास्तदनुकुर्वन्ति नर्तक्यो नर्तनं यथा ॥ तस्मात्पौराणिकान् धर्मान निपुणैमन्त्रिभिः सह। प्रशिष्यात् नृपतिः सम्यक ब्रह्मक्षत्रविवृद्धये ।। प्रकीर्णकप्रकरणोपसंहारः स्तेनाः सुरापा ब्रह्मघ्ना गुरुदाराभिगामिनः । न सन्ति यस्य राष्ट्रेषु स राजा शक्रलोकभाक्॥ पतितधनव्यवस्था पतितस्य धनं हत्वा राजा पपदि दापयेत् । सर्वस्वं तु हरेद्राजा चतुर्थ वाऽवशेपयेत् ।। भृत्येभ्योऽन्नं स्मरन धर्म प्राजापत्यभिति श्रुतिः ।। संवतः नृपाश्रितो व्यवहारः अमात्यपैशुन्ये पुरमानप्रभेदने च दण्डः अमात्यानां च पैशुन्ये पुरमानप्रभेदने । मध्यमं चोत्तमं चैव दण्ड एष क्रमोदितः।। यथाक्रमं प्रकृतीनां पैशुन्ये मध्यमसाहसं पुरप्रमाण- मर्मकथने उत्तमसाहसं दण्ड्यः । चकाराच्छारीरो दण्डो यथार्ह इति । अत्र पैशुन्यशब्दः भावे प्यजन्तः। पिशु- नस्य भावः पैशुन्यम् । सकिं. ४९७ वृद्धहारीतः नृपाश्रितो व्यवहारः - राशा कर: कल्पनीयः न्यायेन पालयेद्राजा धर्मात् पड्भागमाहरेत् । त्रिभागमाहरेद्धान्यात् धनात् षड्भागमेव च ॥ अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि देशधर्मपालनम 'विरुद्धास्तु प्रहश्यन्ते दाक्षिणात्येषु संप्रति । स्वमातुलसुतोद्वाहो मातृबन्धुत्वदूषितः । अभर्तृकभ्रातृभार्याग्रहणं चातिदूषितम् । कुले कन्याप्रदानं च देशेष्वन्येषु दृश्यते ।। तथा मातृविवाहोऽपि पारसीकेषु दृश्यते ।। तथैकादशरात्रादौ श्राद्धे भुक्तं तु यैर्द्विजैः । तेभ्यः श्राद्धं पुनीनं केचिन्नेच्छन्ति देशिनः ।। दत्त्वा धान्यं वशं त्वन्ये शरदि द्विगुणं पुनः । गृह्णन्ति बद्धक्षेत्रं च प्रविष्टे द्विगुणे धने । भुज्यतेऽन्यैरप्रविष्टे मूले तच्च विरुध्यते । इत्थं विरुद्धानाचारान प्रभूतान्विनिवर्तयेत् ॥ देशजात्यादिधर्मस्य प्रामाण्यमविरोधिनः । शास्त्रेणातो नृपः सर्व शास्त्रं दृष्ट्वा अवर्तयेत् ।। अग्निपुराणम् संकीर्णदण्डाः शूद्रादीन घातयेद्राजा पापान विप्रान् प्रवासयेत् । महापातकिनां वित्तं वरुणायोपपादयेत् ॥ आह्वानकारी वध्यः स्यादनाहतमथाऽऽह्वयन् । दाण्डिकस्य च यो हस्तादभियुक्तः पलायते ॥ हीनः पुरुषकारेण तं दण्ड्यादाण्डिको धनम् ॥ देवीपुराणम् नृपाश्रिो व्यवहारः - चतुर्वर्णाश्रमधर्मरक्षणार्थ चारनियोजनम् 'वेश्यादिभवने यस्य राष्ट्रे भुञ्जीत संयमी । ब्रह्मचारी व्रती यत्र वेश्यादिवृषलीकृतम् ।। अनं भुञ्जीत वै तत्र जायते लोकसंक्षयः ।। मद्याद्यैर्हितैर्यत्र संकरश्चैव योगिनाम् । नृपराष्ट्रभयं तत्र कारणस्यान्यथागमः ।। कोषायवस्त्रभूयिष्ठो यतिवेशो यतिव्रतम् । सङ्ग वेश्यादिभिः कुर्यात्तदा लोकभयं भवेत् ॥ तस्माद्राजा समाचारं धर्माधर्म व्यवस्थितः । सिद्धान्तवेदशास्त्राणां पालनाय नियोजयेत् ॥ (१) भपु. २२७१५१. (२) अपु. २२७।६६,६७. (३) विर. ६२४; दवि, २७०. (४) विर. ६२४; दवि. २७१ करश्चैव (करः शिव ) णस्यान्य (णं चान्य). (५) विर. ६२४, दवि. २७० पूर्वार्धे ( काषायेण तु भूमिष्ठो यती वा त्यजति व्रतम् ). (६) विर. ६२४. (१) व्यक. १६४ नृपतिः (भूपतिः); विर. ६२५. (२) विर. ६३७, सेतु. ३२९ मनुः. (३) विर. ६३८ द्वितीया विना; व्यनि. ५३२ भ्योऽग्नं (भ्योऽनु); दवि. ५० प्रथमाधः; समु. ७० व्यनिवत्. (४) सवि. ४९७. (५) वृहास्मृ. ॥२१२. (६) स्मृच. १०-११. ब्य.कां.२४४ ·नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः विर.६४१ वसिष्ठः अकरः श्रोत्रियो राजा पुमाननाथः प्रव्रजितो 'संयाने दशवाहावाहिनी द्विगुणकरणा स्याद्- बालवृद्धतरणप्रजाताः प्रागभिकः कुमार्यों मृत- दशपुरुपवती प्रत्येकं प्रपाः स्युः पुंसां चावरार्धं वाहं पत्यश्च । बाहुभ्यां तरन शतगुणं दाप्यः । वहेन, अध्याः स्त्रियः स्युस्तरोऽष्टौ भाषाः शर राजा शुभाननाथश्च स्वजनरहितो रोगातों वा तरुण- मध्याया अशरमध्यायाः पादः कार्षापणस्य निरुद अजाता अन्चिरप्रसूताः प्रागमिको लेखहारकादिः मृतपत्यो कस्तरो माष्यः । विधवाः । संयात्यननेति व्युत्पत्त्या संयानशब्दो नदीपरः तत्र नंदीकक्षवनदाहशेलोपभोगा निष्कराः स्युस्त- बाहिनी नौः, बाहयन्तीति वाहाः, ते दश यस्यां दुपजीविनो वा दाः । सा दशवाहा, सां चासी वाहिनी चेति दशवाहा- विष्णुः वाहिनी । द्विगुणकरणा द्विगुणानि अरित्रादीनि तारिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दश पणान यस्याः सा नौस्तथा एकविधा नौः कार्या। तथा दण्ड्यः । ब्रह्मचारिवानप्रस्थभिक्षुगुर्विणीतीर्थानु- दशपुरुपवती वाहकादन्ये दश पुरुषाः, तेपां प्रयोजनमाह सारिणां नाविकः शौल्किकः शुल्कमाददानश्च । त एवं प्रपाः स्युः त एव दश वाहानां प्रपाः प्रकर्पण परि- तञ्च तेषां दद्यात् । पालकाः स्युः । अस्यां नावि यावान् भार आरोप्यस्तमाह तरिकस्तररूपशुल्कनियुक्तः, आददानश्च दाप्य इत्य- पुंसामित्यादिना, सा नौर्यावन्तं भारं वहति तदपेक्षयावरार्ध नुषङ्गः, तच तरशुल्कं तेषां ब्रह्मचार्यादीनां जह्यात् अबरं न्यूनमधं यस्मिन् वाहे स वाहो. भारः । तेन त्यजेत् । विर. ६४१ यावतः पुरुषानसौ परमविधुरा वहति तावन्न तु सम- धिकमारोप्यमित्यर्थः। अध्यर्धाः स्त्रियः पुरुषापेक्षया (१) बस्मृ. १९:१५-६ (क) राजा धुमाननाथः प्रव. तासामतिभीरुत्वात् , तरः शुल्क: माष: पुराणस्य विंशति- जितो ( राजपुमाननाथप्रवजित ) गमिकः (गामिकाः ) पत्यश्च तमो भागः । शरमध्यायाः यस्यां नद्यां धनुप्मता क्षिप्त (पत्त्यश्च ) तरन् (उत्तरन् ) दाप्यः (दद्यात् ), (ख) राजा शरो मध्ये पतति तस्याः, अशरमध्याया यां शरो लङ्घ- पुमाननाथः प्रव्रजितो ( राजपुमानथ प्रजित) जाताः प्राग यति तस्याः, पादः कार्पापणस्य चतुर्भागः। निरुदकोऽ- (दाता प्रागा) मृतपत्यश्च (मृतापत्यश्च ) तरन् (उत्तरन्) ल्पोदकः, माष्यः माषपरिमाणः । विर. ६३९ दाप्यः (दद्यात् ); उ. २।२६।१७ प्रजाताः (प्रशान्ताः) (प्रागमि ... ... दाप्यः); विर. ६४०-४१, दवि. १११, (१) वस्मृ. १९।११-५ (क) संयाने दशवाहवाहिनी २७६ (अकरः... पत्यश्च०) बाहुभ्यां .. दाप्यः (बाहु. द्विगुणकारिणी स्यात् । प्रत्येकं प्रयास्यः पुमान् (?)। पुंसां भ्यामुत्तरन् पणशतं दण्ड्यः ) : २७५ वृद्ध ( वृद्धा ) ( बाहुभ्य शतावराय चाऽऽहवयेदव्याः खियः स्युः । कराठीलामाप: ......दाप्यः०). शरमध्यापः पादः कार्षापणाः स्युः निरुदकस्तरो मोष्यः ।), (२) वस्मृ. १९११७ (ख) दाह...भोगा (शैलोपमात्रा). (ख) (समानयेदवाहबाहनीयद्विगुणकारिणी स्यात् प्रत्येक (३) विस्मृ. ५।१३१-३, विर. ६४१ तारिकः स्थलज प्रयास्यः पुमान् , शतं वा राय तदेतदप्यर्थाः खियः कराष्टौ (तरिकश्च स्थल ) दण्ड्यः (दाप्यः) (नाविकः शौकिक:) मानधारमध्यमाः पादः कार्षापणस्य निरक्तोऽन्तरो माना।); दद्यात् (जबात ) दवि. २७५ तारिकः स्थलज (तरिकः स्थल) दण्ड्यः (दाप्यः) (शौकिकः ०) दद्यात् ( जमाद). ... विर. ६३८-९.

·प्रकीर्णकम्-नौयायिव्यवहारः । विशेषतस्तत्र तरशुल्कविचारः । १९४५ नीयः । * गोरा. ततोऽधिकं न्यूनं वा, अत्र न शक्यो नियमोऽत: कल्प- पणं यानं तरे दाप्यं पौरुषोऽर्धपणं तरे। नैव शास्त्रार्थः । मेधा. पादं पशुश्च योषिञ्च पादाध रिक्तकः पुमान् ।। (२) द्रव्यपूर्णानि गन्त्र्यादीनि द्रव्यगतोत्कर्षापकर्ष- (१) नदीतीरे यानं गन्त्रीशकटादि तेरे पणं दाप्यम्। गुरुलघुभावापेक्षया तरमूल्यं दाप्यानि । पुमांसश्च परि. माण्डपूर्णानामुत्तरत्रोपदेशाद्रिक्तभाण्डानां यानानां यान च्छदाहां वणिक्प्रभृतयोऽपि अपरिच्छदा आयाता यत्कि. द्रव्यानयनार्थमुत्तार्यमाणानामयं राजभागः । पौरुषवाह्यो चिद्दापनीयाः । अन्यस्य पुंसः ‘पादार्धे रिक्तकः पुमान्' भारो द्रव्यानयनार्थमानीयमानोऽर्धपणं दाप्यः । पशुर्गो- इत्युक्तं, अत्र नियमस्य कर्तुमशक्यत्वात् । एतावदेवो- महिष्यादिः पादं स्त्री च, रिक्तको न किञ्चिद्यो गृहीतवान् पदेशार्थ, एवं द्रव्यरहितानि मञ्जूषादिनि भाण्डानि भारं स पुमान् पादार्धे दाप्यः । रिक्तस्य पुंसो नदी- यत्किञ्चित् स्वयं दाप्यानि । गोरा. लङ्घनसामर्थ्यसंभावनया लाघवादल्पमादानम् । स्त्री, (३) भाण्डपूर्णानि पण्यद्रव्यपूर्णानि । रिक्तभाण्डानि अशक्तत्वात्स्वयं तैरणे, बहु दाप्यते, तरे तरनिमित्तम् । चर्मभाण्डादीनि । अपरिच्छदाः परिकरशन्याः । अत्र मेधा. यानादीनां दापनं तन्नेतृपुरुषदापनपरम् । मवि. (२) भाण्डपूर्णानि यानानीति वश्यति । अतो रिक्तं (४) पण्यद्रव्यपूर्णानि शकटादीनि द्रव्यगतोत्कर्षा- गन्यादि तरमूल्यं पणं राज्ञा दाप्यम् । एवं पुरुषवाह्यो पेक्षया तरं दाप्यानि । द्रव्यरहितानि च गोणीकम्बला- भारोऽर्धपणं दाप्यः । गवादिश्व पशुः स्त्री च पणचतु- दीनि, यत्किञ्चित्स्वल्पं तार्य दाप्यम् । अपरिच्छदा दरिद्राः र्मागं दापनीयः । भाररहितो मनुष्य: पणाष्टभागं दाप. उक्तपदार्थदानापेक्षया यत्किञ्चिद्दापनीयाः । ममु. (५) सारतः तार्य भाण्डसारूप्येण तार्य तरः, (३) पशुः छागो मेष इत्यादिः । मवि. भाण्डानि भाररहितानि यानानि यत्किञ्चिद्रव्यं तत्काल. भाण्डपूर्णानि यानानि तार्य दाप्यानि सारतः। संनिहितं तार्य दाप्यानि, परिहितयत्किञ्चित्ताम्बूलादिकं रिक्तभाण्डानि यत्किश्चित्पुमांसश्चापरिच्छदाः ।। नन्द. (१) भाण्डं द्रव्यं वस्त्रव्रीह्यादि तेन पूर्णानि यानानि दीर्घाध्वनि यथादेशं यथाकालं तरो भवेत् । सारतस्तार्य तारार्थ दाप्यानि । यदि महाघ वस्त्रादि नदीतीरेषु तद्विद्यात्समुद्रे नास्ति लक्षणम् ॥ तत्र ब्रह्मारोपितं तदा बहु दाप्यानि, अथ व्रीह्यादिना (१) पारावारोत्तारणे पूर्व दानम् । अयं नावा ग्रामा- नातिसौरेण तदाऽलम् । एवं नद्याः मुतरदुस्तरत्वेन न्तरगमने । दीर्घाध्वनि योजनादिपरिमाणेन गन्तव्ये । कल्पना कर्तव्या। रिक्तभाण्डानि यानानि यत्किञ्चित्पण- यथादेशं यस्मिन् देशे यत्तरिदानं नाविकैः स्थापितं पादानि । भाण्डशब्दोऽत्र धनवचनः । ये च परिच्छदा- तदेव । यथाकालं कालो वर्षादि बहुदकस्तवान्यन्मूल्यम् । कोशतो (?)ऽपरिच्छदास्ते न पादार्धमपि तु यत्किञ्चि- स्वल्पोदकायां सरिति चिरेण ग्रामप्राप्तौ नाविकानामधि- * ममु., मच., नन्द., भाच. गोरावत् । कतरायासवतामधिकमूल्यं, तरमल्ये कारणे कार्यशब्द- (१) मस्मृ. ८१४०४ [ पुमान् ( नरः) Noted by स्तरो भवेदिति । यावद्यावद्दी| देशस्तावत्तरपणो वर्धते। Jha]; अप. २१२६३ तरे दाप्यं (तरे [२] दायः) पौ एतच्च नदीतीरेषु विद्यात् । समुद्रे सागरे नास्ति तरलक्ष- (Y) तरे ( तरम् ) रिक्तकः ( द्विकरः); विर. ६४० पूर्वार्ध णम् । न शक्यते लक्षयितुं कति योजनानि नौयूंढा येन (पणं याने तरं दद्यात्पौरुषेऽर्थपणं तरम् ) रिक्तकः ( रिक्तिकः ); तदनुसारेण मुल्यं कल्प्यते । नदनदीषु शक्यते ज्ञातुमयं वीमि. २।२६३ दाप्यं पौरुषो ( दामः पौरुषे); विता. पन्था योजनमात्रो द्वियोजन इति । तत्र हि तत्र ग्रामाः ५८६ पौ (पु); समु. ९१ पी (पु). (२) मस्मृ. ८१४०५, मिता. २१२६३; अप. २०२६३; * विर., मच., भाच. ममुवत् । विर. ६४०, वीमि. २।२६३, विता. ५८६; समु. ९१. (१) मस्मृ. ८१४०६, विर. ६४० चाल. २।२६३, १ तरेण पादं दा. २ तरेण. ३ चारेण तदा, समु. ९१. तार्य दाप्याः।

·१९४६ व्यवहारकाण्डम् भाच. मेधा. परिमाणचिह्न तत्रैकयोजनेऽध्वनि यन्मूल्यं द्विगुणं तद्धि (३) मुनिर्वानप्रस्थ:, लिङ्गिनस्तीर्थयात्रादिपराः, योजने । समुद्रे तु बहुवाह्या नौः, न च सुष्टु शक्यते ब्राह्मणग्रहणेन सिद्धेऽपि प्रबजितग्रहणं क्षत्रियस्य कचि. योजनादिपरिच्छेदः कर्तुम् । अत एवोक्त समुद्रे नास्ति स्मृत्यन्तरे संन्यासो भवेदिति । तारिकं तरशुल्कम् । लक्षणमिति । मेधा. नन्द. (क) पारावारतरणार्थ पूर्वमुक्तम् । दूराध्वनि पुनः (४) प्रवजितः यतिः मुनिर्वानप्रस्थः लिङ्गिनो नदीमार्गेण नावादिना यातव्ये स्खलनायुपलायुपेतदूर. गैरिकादिना तरे कैवते तारिकं मूल्यं न दाप्याः, न देशापेक्षया ग्रीष्महेमन्तादिकालापेक्षया तरमूल्यं कल्पयि- दातुं योग्याः । तव्यम् । एतन्त्र नदीतीरेषु बोद्धव्यम् । समुद्रे पुनर्वात यन्नावि किनिदाशानां विशीर्यतापराधतः । वशतः पोतवहनात् स्वायत्तत्वाभावे सति तरमूल्यविशेष तहाशेरेव दातव्यं समागम्य स्वतोऽशतः ।। ज्ञापकं नदीवद्योजनादिकं नास्त्यतोऽत्रोचितमेव शुल्कं (१) नाव्यारोपितभाण्डं तरणिकायां यदि दाशानां ग्राह्यम् * गोरा. : नाविकानामपराधादावर्तमानजलेन प्रदेशेन नयतां वा (३) यथादेशं क्रोशमात्र नदीपात्रमित्याद्यनुरूपेण । तत्स्थान ज्ञात्वा दृढबन्धनेन जलप्रवेशमकुर्वतां वध्या- यथाकालमल्पवर्मत्वेऽपि स्रोतसा विलम्बादिना, नदी- दिनहनीभिरयोमयीभिश्चर्मबन्धैः सूत्रबन्धैर्वा शिथिली- तीरेषु तद्विद्यादिति । एतद्वयं नदीतीरे वेवेत्यर्थः । समुद्रे कृतवतां यदि भाण्डं विशीर्येत विनाश्येत तदा तैरेव नास्ति लक्षणं, नियामकं, तत्र विलम्बादि न नियन्तुं दातव्यं स्वतोऽशतः स्वभागाद्भाण्डस्वामिने समागम्य शक्यमतस्तत्तरेऽधिकग्रहोऽपि न दोषाय । मवि. यावन्तो नाव्यारूढा दाशाः । (४) दीर्घाध्वन्यनेकदिनगन्तव्याध्वनि दैानुगुण्येन, (२) यत्किञ्चिद्रव्यं नाविकापराधेन विपद्येत तन्नावा- तरः शुल्क ‘पणं यानं' इत्यादिनोक्तस्य विषयमुत्तरार्धन रूदैः संभूय स्वांशाहातव्यम् । गोरा. नियच्छति, लक्षणं शुल्कनिर्णयम् । नन्द. (३) दाशानामपराधत इति किञ्चिदणिजो विशीर्यंत गर्भिणी तु द्विमासादिस्तथा प्रव्रजितो मुनिः। नश्येत । स्वतोऽशतः स्वधनात् न राजधनात् । मवि. ब्राह्मणा लिङ्गिनश्चैव न दाप्यास्तारिकं तरे ॥ (४) नौकारूढानां यत्किञ्चिन्नाविकारराधेन नष्टं (१) द्वाभ्यां मासाभ्यां ऋतुदर्शनस्य व्यक्तगर्भा स्त्री द्रव्यं तन्नाविकरेव मिलित्वा यथाभागं दातव्यम् । भवति तस्या अनुग्राह्यत्वात्तरपणो न ग्राह्यः । प्रवजित- *ममु. चतुर्थाश्रमी, मुनिस्तापस: । ब्राह्मणा लिनिनो ब्रह्मचा एष नौयायिनामुक्तो व्यवहारस्य निर्णयः । रिणः, ब्राह्मणग्रहणं विशेषणम् । तेन बाह्यप्रव्रज्यालिङ्ग दाशापराधतस्तोये दैविके नास्ति निग्रहः ॥ धारिणां नैष विधिः । तरप्रयोजनं तारिकं पणादि तर (१) नौभिर्यान्ति तच्छीला नौयायिनस्तेषामेष निमित्तं न दाप्याः। वृत्तानुरोधात्तारिकमिति सिद्धे विधिरुतो, यथा दाशापराधात् यद् भ्रष्टमुदके तद्दद्युः । तरग्रहणम् । मेधा. दैविके दोष उत्याते वातादिना नौभङ्गे नास्ति नाविकानां (२) गृहीतगा स्त्री मासद्वयादूचं, प्रवजितो मुनिः द्रव्यनाशे निग्रहः । एष स्थले भाण्डवाहकानां भिक्षुः वानप्रस्थो ब्राह्मणश्च लिङ्गिनो ब्रह्मचारिणः तरमूल्यं ते न दाप्याः। + गोरा. * मच., नन्द., भाच. ममुवत् । * ममु., मच., भाच. गोराबत् । (१) मस्मृ. ८१४०८; गोरा. तदाशै ... व्यं (नावारूदैः + मवि., ममु., मच. गोरावत् । प्रदेयं तत्); विर. ६४१ हाशा ( हासा) दाशै (दास); (१) मस्मृ. ८१४०७ [तरे (करम् ) Noted by | समु. ९१. Jha]; मिता. २१२६३ तरे (नराः); अप. २।२६३ (२) मस्सु. ८०४०९, विर. ६४१ स्य नि (विनि) पाह्मणा (माह्मणो) कं तरे (कान्तरे); विर. ६४०, बाल. निग्रहः (विप्रहः); समु. ९१. २।२६३, सम.९१. ... १. धनजक.

·प्रकीर्णकम्-बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था - भारिकाणां वा न्यायः, यद्यप्रमादेन प्रक्रामति भारिको बन्धनादिनिग्रहो विद्यते गृहीतदण्डावलम्बनो दृढबद्धोपरिभागः, अकस्माद्दिष्टया (३) दैविके वात्यादिना द्रव्यनाशे । निग्रहो तद्- पथि कर्दमीकृते पतितस्य भाण्डं नश्येन भारिकस्य द्रव्यग्रहः । +मवि. दोषः स्यात् । मेधा. याज्ञवल्क्यः (२) नाविकापराधेन यदुक्तं तत्सर्वं नाविकैर्दातव्यं तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्णन् दाप्यः पणान दश x॥ इत्येष नौयायिनां व्यवहारनिर्णय उक्तः । दैविके पुन- * ममु., मच., भाच. गोरावत् । दोष उत्पातवातनौभङ्गादौ स च न नाविकानां दण्ड. + नन्द. मविवत् । x व्याख्यासंग्रहः स्थलादिनिर्देशश्च संभूयसमुत्थानप्रकरणे १ स्मादृष्ट्या प. (पृ. ७७८-९)द्रष्टव्यः । बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था गौतमः 'विख्याप्य संवत्सरं राज्ञा रक्ष्यम् । प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था (१) विख्याप्य, इदमेवंजातीयकं वस्त्वासादित प्रेनष्टमस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रबेयुः । रक्ष्यते यस्यैतस्य तत्स आगच्छत्विति नगरे पटहेन घोष- (१) प्रनष्टं स्वामिसकाशात्प्रभ्रष्टम् । अस्वामिक यित्वा संवत्सरं रक्ष्यम् । प्राक् चेत्संवत्सरात् स्वाभ्या- अज्ञायमानस्वामिकम् । अधिगम्य भूमौ पतितमुपलभ्य गच्छति ततो लक्षणानि पृष्ट्वा साम्यं चेत्तत्तस्मै देयम् । जनपदवालने नियुक्ता एते राज्ञे प्रब्रूयुः । अन्ये वा ये वैषम्ये स दण्ड्यः । तथा च याज्ञवल्क्य:- 'प्रनष्टाधि- केचिदृष्टवन्तस्तेऽपि युः। गौमि. गतं देयं नृपेण धनिने धनम् । विभावयेन चेल्लिङ्गैस्त- (२) प्रनष्टं स्वामिसकाशादपगतं अस्वामिकं अवि- त्सम दण्डमर्हति ॥' एवमधिगम्याप्रत्रुवन्तो दण्ड्याः । ज्ञायमानस्वामिकं-ज्ञायमानस्वामिकं तु स्वामिन एव गौमि. कथयेत् । अधिगम्य लब्ध्वा राजे नामात्यादिभ्यः प्रब्रूयुः, (२) रक्षणस्य तदायत्तत्वात् अधिकाराच्च लब्ध. प्रशब्दादमायया कथयेयुः, इदमस्मिन् देशे एवं स्यापि राजशब्दस्योपन्यासः तद्रक्षणे अत्याता नियो- चासादितं, अन्विष्यतां कस्यैतदिति । बहुवचनप्रयोगात् कव्या इति तथा चाहोशना--विद्याभिजनयुक्तान सामन्तादिभिरपि वक्तव्यमेवेति । x मिता. व्याख्यानं 'प्रनष्टाधिगतं' इति याशवल्ल्यवचने (१) गौध. १०।३५, मिता. २।३३ ष्टमस्वा. (ष्टस्वा) द्रष्टव्यम् । (राशे प्रबेयुः०) : २११७३ ष्टमस्खा (टस्वा ); अप. २।१७३ (१) गौध. १०।३६; मिता. २।३३ (विख्याप्य० ) : राशे ( राशः); व्यक. ११८ टमस्वा (टस्वा); मभा. ; २।१७३ (क) ख्याप्य (ख्यातं ); अप. २।१७३; व्यक. गौमि. १०३६ स्मृच. १३३; विर. ३४७ प्रत्युः ११८; मभा; गौमि. १०३७; स्मृच. १३३, विर. (तु अयुः ); दवि. २७४ मिता. २॥३३ वत् ; नृप्र. १७३ ३४७; दवि. २७४ (विख्याप्य० ) संवत्सरं (वत्सरं ); नृप्र. प्रब्रूयुः (ब्रूयः); विता. ५६४ दविवत् ; सेतु. २५१ ष्टमस्वा १७३ रक्ष्यम् (रक्ष्यः ); विता. ५६४ (विख्याप्य. ); सेतु. (टस्वा) प्रत्यः (भूयः); प्रका. ८४; समु. ७२ नष्ट (नष्टा). २५२; प्रका.८४; समु. ७२. मभा.

·१९४८ व्यवहारकाण्डम् *मभा. ने मभा. पूर्वदृष्टप्रमाणान् वृद्धानिधिपालने नियुञ्ज्यात्' इति । तद्व्यद्विगुणं च राजा हरेत्' इति असति धनग्रहणे निध्यधिगमो राज्ञ इत्युक्ते अराज्ञ इति प्रतिषेधोऽप्या- ऊर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थ राज्ञः शेषः । शङ्कयेत । मभा. संवत्सरात्परतो येनाख्यातं तस्मै चतुर्थ, राज्ञः शेषम् । ब्राह्मणस्याभिरूपस्य *। आख्यातुश्चतुर्थ दत्त्वा शेषं स्वयं गृह्णीयात् उत नियु (१) अभिरूपः षटकर्मनिरतः तस्य ब्राह्मणस्य चेनि- काय देयमिति संदेहः स्यादिति तन्निराकरणाथै शेषं ध्यधिगमो न तद्राजधनं किं तर्हि अधिगन्तुर्बाह्मण- राश इत्युक्तम् । + मभा. स्यैवेति । गौमि.. निधिव्यवस्था (२) तस्य कर्मसाधनत्वात् । Xमभा.. *निध्यधिगमो राजधनम् । अंब्राह्मणोऽप्याख्याता षष्ठं लभेतेत्येके। (१) अथ प्रनष्टाधिगताधिगन्तुश्चतुर्थमित्यस्यापवाद (१) अब्राह्मणोऽपि निधिमधिगम्य यद्याचष्ट इद- माह-निध्यधिगम इति । निधिश्चेदधिगतस्तद्राजधन- मित्थमासादितमिति स तस्य निधेः षष्ठं लभेतेत्येके मेव भवति । अधिगन्त्रे अनुग्रहानुरूपं किञ्चिद्देयमिति । स्मारो मन्यन्ते । ब्राह्मणेऽनभिरूपे कल्प्यः । गौमि.. गौमि. (२) अब्राह्मण: क्षत्रियादिः, आख्याता पूर्व ज्ञाप- (२) प्रनष्टाधिगतादधिगन्तुश्चतुर्थमुक्तं तद्विशिनष्टि- यिता, षष्ठमंशं लभेतेत्येके मन्यन्ते, चारित्रक्लेशफलं हि निध्यधिगम इति । निधेः पूर्वनिहितस्याधिगमो लाभः तदिति, एक इति वचनान्न तु गौतमः, अपरिमित- स राज्ञ एव, न ततोऽधिगन्तुश्चतुर्थः एवञ्च निधे- सारत्वान्निधीनाम् । अतो यत्किञ्चिदस्य देयमिति न तु रन्यद्रव्यं यत्तस्मादेव चतुर्थाश इति द्रष्टव्यम् । ननु च पष्ठ एवांश इति । अपिशब्दात् ब्राहाणोऽप्यनभिरूप निधेर्यदन्यद्रव्यं राज्ञः कथं तत्प्राप्तिः, अधिगमस्य इति । साधारणत्वेनोक्तत्वात् येन पूर्वमधिगम्यते तेनैव तस्य गृह्यमाणत्वादिति अत्रोच्यते---. यस्मिन्ननुभूतचिह्नानि रक्ष्यं बालधनमा व्यवहारप्रापणात् समावृत्तेर्वा । दृश्यन्ते तद्राज्ञे कथयेत् इतरत् स्वयं गृह्णीयादिति एवं * विश्व. व्याख्यानं । इतरण निधी' इति याज्ञवल्क्य- चानुभृतचिह्नानि मुषित्वा गृह्णतो दोपः, यथाह लोकाक्षिः वचने द्रष्टव्यम् । ----' अनुभूतचिह्नानि मुषित्वा गृह्णतः पूर्वसाहसं दण्डः x शेपं गौमिवत् । * शेपं गौमिवत् । (१) गौध. १०।४३; विश्व. २१३७ स्याभि (स्थानभि ); + गौमि. मिता. २।३५; अप. २१३५ न आ (तदा); मभा. : विश्व. व्याख्यानं । इतरेण निधी' इति याज्ञवल्क्यवचने गौमि. १०६४४ नकारस्तु पतित इति भाति; विर. ६४३ द्रष्टव्यम् । मेधा.व्याख्यानं 'ममायमिति मनुवचने द्रष्टव्यम् । (न०); विता. ५६४; सेतु. २९२ (न. ); समु. ७३. (१) गौध. १०३७; मिता. २१३३ श्चतुर्थ (श्चतुर्थोऽशो) (२) गौध. १०।४४; विश्व. २।३७, मिता. २।३५ शेषः : ( शेषम् ); व्यक. ११८ शेषः ( शेपम् ); मभा.; (क) णोऽप्या (णो व्या) षष्ठं ( षष्ठमंशं), (ख) षष्ठं गौमि. १०३७; स्मृच. १३३ श्चतुर्थ ( ऋतुर्थों ); विर. (षधमंशं ); अप. २।३५ ख्याता ( ख्यातं ) षष्ठं (षष्ठमशं); ३४७ व्यकवत् ; दवि.२७४ मितावत ; विता. ५६४ मितावत् ; मभा.; गौमि. १०।४५, विर. ६४३ णोऽप्या (ण आ) सेतु. २५२ व्यकवत् ; प्रका. ८४ स्मृचवत् ; समु. ७२. पष्ठं लभेते (पष्ठमशं लभत इ); विता. ५६४ ऽप्याख्या (२) गौध. १०१४२; विश्व. २।३७, मेधा. ८।३५, (पाख्या) पठं ( पष्ठमशं); सेतु. २९२ ( अब्राह्मण आख्यात्वा मिता. २।३५ धनम् + (भवति); अप. २१३५मभा.; षष्ठमंशं लभते इत्येके ); समु. ७३ ( इत्येके० ). गौमि. १०।४३; स्मृच. १३४; विर. ६४३ गमो + (न); (३) गौध. १०।४५; अप. २०२५ प्रापणात् (प्राप्तेः) विता. ५६४ राजधनम् ( राशो धनम् ); सेतु. २९२ गमो (समावृत्तेर्वा० ); मभा.; गौमि. १०।४८-९; व्यप्र. ४६० राजधनम् (गमे न राजा धनम् ); समु. ७३. बालधनव्यवस्था मभावत्। । अपवत्, विष्णुः.

·प्रकीर्णकम्-बालानाथधममिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९४९ ममा. (१) बालोऽप्राप्तषोडशवर्षः। तस्य यदि हितैषिणो मध्ये बालानामंशान् सोपचयान गुप्तान्निध्युः । उपचयो रक्षकाच पित्रादयो न सन्ति सन्तो वा मूर्खाश्चाधार्मि- नैय्यायिकी वृद्धिः । तथा बालानां द्रव्यं वर्धयेत् ! उप- काश्च तदा तद्धनं राज्ञा रक्ष्यम् । आ कुतः । व्यवहार- चीयमानांश्चांशान् वा सुगुप्तान् रक्षितान् परैरनुपहतान प्रापणात् । यावदसौ व्यवहारप्राप्तः पोडशवर्षों भवति । आव्यवहारप्रापणानिदध्युः। बीवि. (पृ. १३४) आङनुवर्तते । अधीतवेदस्य गुरुकुलानिवृत्तिः समावृत्तिः। वसिष्ठः आ वा तस्या इति। गौमि. बालधनन्यवस्था (२) बाल: अप्रामपोडशवर्ष: तद्ग्रहणमन्येषामपि 'संपन्नं च रक्षयेत् राजा, बालधनान्यप्रामव्यव- रक्षणासमर्थानामुपलक्षणम् । तद्धनं बन्धुभ्यो क्षेत् । अन्ये- हारागां प्राप्तकाले तु तद्दद्यात् । न्यस्तु रक्षणस्य रक्षणं सर्वभूतानां' इत्यनेनैव सिद्धत्वात् । प्रनगरवामिकधनं राजगामि आ व्यवहारप्रापणात् रक्षासामथ्यापजननात् , ग्रहीणद्रव्याणि राजगामीनि भवन्ति । समावृत्तेर्वा सत्यनि सामयलक्षणे । विकल्पस्तु अध्ययना निधि अवस्था अभियोगापेक्षया वर्णनीयः । अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा तोद- धन चोरधो व्यवस्था धिगन्त्र पष्ठमंशं प्रदाय । चौरहतमपजित्य यथास्थानं गमयेत् । कोशाद्वा ब्राह्मणश्चेदधिगच्छन् पदकर्मसु वर्तमानी न दद्यात् *। राजा हरेन। बौधायनः विष्णुः प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था निधिनयवस्था अब्राह्मणस्य प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं संवत्सरं परि- आकरेभ्यः सर्वमादद्यात् । पाल्य राजा हरेत् । 'निधि लब्ध्वा तदर्थं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् । द्वितीय- अमावस्य द्रव्यस्य प्रभुरित्यज्ञानमात्रे प्रनष्टशब्दः । (१) वस्मृ. १६६ (क) राजा (राज) नद्दद्यात् ब्रहास्वमिति तु विज्ञाते ब्राह्मण एवाददीत । उक्तं चैत- (तथा ), (ख) (संपन्ननामाचरेत् । राजा बालानामप्राप्तल्यव- च्छौचाधिष्ठानाध्याये 'न तु कदाचिद्राजा ब्राह्मणस्य हाराणां प्राप्तकाले तु तद्वत् ). स्वमाददीत' इति । बौवि. (पृ. ९१-९२) (२) वस्मृ. १६।१७ ( ख ) प्रहीण (गृहिणां ). (३) वस्मृ. ३११४; मिता. २१३५ अधिगन्त्रे...प्रदाय ( पष्ठमंशमधिगन्त्रे दद्यात् ); अप. २१३५ नं वित्तं ( नवित्तं ); तेषामप्राप्तव्यवहाराणामंशान् सोपचयान् सुनि- स्मृच. १३४; विर. ६४३ तद्धरे ( तदुद्धरे ); मपा. २२५-६ गुप्तान निध्युराव्यवहारप्रापणात् । अप्रज्ञा ( अशा ) दधिगन्त्र (दधिकं तु); दीक. ३५ ( अप्रशा- अप्रासव्यवहाराश्च बाला आ षोडशाद्वर्षात् । तथा यमानं वित्तं यो गच्छेद्राजा तमुद्धरेत् । अधिगन्त्रे पष्ठभाग प्रदाय हि-गर्भस्थैः सदृशो ज्ञेय आष्टमावत्सराच्छिशुः। बाल स तु सर्वशः); दवि. २८७; वीमि. २१३५ यो (सो) आ षोडशाज्ञेयः पौगण्डश्चेति शब्द्यते ॥ तेषां पुत्राणां तद्धरे ( तदुद्धरे) प्रदाय (प्रदद्यात् ); विता. ५६४ प्रदाय (प्रदद्यात् ); सेतु. २९२ षष्ठमंशं ( अष्टममंशं ); प्रका. ८४, * व्याख्यासंग्रहः स्थलदिनिर्देशश्च स्तेयप्रकरणे (पृ. १६६३ ) द्रष्टव्यः । (४) वस्मृ. ३११५, अप. २१३५ गच्छेत् ... ...हरेत् (१) बौध. १।१०।१७; व्यक. १४०; विर. ११७; ( गच्छति षटसु कर्मसु वर्तमानः सर्व हरेत् ); ममा. १२१४२ विचि. ४८; बाल. २११७३, सेतु. १४३, विव्य. ३५. पट (पटम); स्कृष. १३४ न राजा (सर्व); विर. ६४३६ (२) बौध. २।२।४२; व्यक. १६१; विर. ५९९ मपा. २२६, दकि. २८९; प्रका. ८४; समु. ७३. अंशान् ...निदध्युरा (मोपचयानंशान् सुगुप्तान् निदध्यादा ); (५) विस्मृ. ३१५५; विर. ६४४. स्मृसा. १३७ मुनिगु...ध्युरा ( सुगुप्तान् निदध्यादा). (६) विस्मृ. ३१५६-६०; विर. ६४४ दद्यात् + (दत्वा) बालधनव्यवस्था .. समु. ७३.

·व्यवहारकाण्डम् विर.६४४ विर.५९९ मर्ष कोशे प्रवेशयेत् । निधिं ब्राह्मणो लब्ध्वा स्वयमादद्यात् । सर्वमादद्यात् । क्षत्रियश्चतुर्थमंशं राज्ञेऽपरं चतुर्थ- वालानाथलीधनव्यवस्था मंशं ब्राह्मणेभ्योऽर्धमादद्यात् । वैश्यस्तु चतुर्थमंशं बालानाथस्त्रीधनानि च राजा परिपालयेत् । राझे दद्यात् ब्राह्मणेभ्योऽर्धमंशमादद्यात् । अनाथोऽवेक्षकरहितोऽन्धपङ्ग्वादिः। मध्येऽनाथपदं- शूद्रश्चावाप्तं द्वादशधा विभज्य पञ्चांशान राज्ञे प्रयोगादुभयत्रान्वयेन बालस्त्रियोरप्यनाथत्वं गम्यते। वै. दद्यात पञ्चांशान ब्राह्मणेभ्योंऽशद्वयमादद्यात् । धने चौर हृते व्यवस्था अनिवेदितविज्ञातस्य सर्वमपहरेत् । चौरहतं धनमवाप्य सर्वमेव सर्ववर्णेभ्यो दद्यात् । स्वनिहिताद्राज्ञे ब्राह्मणवर्ज द्वादशमंशं दाः । पर अनवाप्य च स्वकोशादेव दद्यात् * | निहितं स्वनिहितमिति बृवंस्तत्सम दण्डमावहेत् । शङ्खः शङ्खलिखितौ च ब्राह्मणेभ्योऽधैं दद्यादित्यनुपञ्जनीयम् । अंशं परिशिष्टं बालानाथझीधनन्यवस्था ब्राह्मणां लब्ध्वा सव ( लब्ध्वा ब्राह्मणः वय ) राशेऽपरं ( राश रक्षेद्राजा बालानां धनान्यप्राप्तव्यवहाराणां दद्याच्ो ) भ्योऽर्धमंशमा (भ्यो दद्यादधमा ) वैश्यस्तु ( वैश्यः ) श्रोत्रियवीरपत्नीनां प्रहीणस्वामिकानि राजगामीनि ऽधमंशमा (ऽधमंशमशं स्वयमा ); मपा. २२५ (निधि भवन्ति । लब्ध्वा......प्रवेशयेत्० ) निधि ... ... मादद्यात् (निधि च श्रोत्रियवीरपत्नीनां श्रोत्रिये वीरे प्रोपितेऽप्रगते वा ब्राह्मणो लब्ध्वा सर्वमादद्यात् । क्षत्रियश्चतुर्थमंशं राशे दद्या. तत्पत्नीनाम् । च्चतुर्थमंशं ब्राह्मणेभ्योऽर्धमादद्यात् । वैश्यश्चतुर्थमंशं राशे न हाय स्त्रीधनं राज्ञा तथा बालधनानि च । दद्यादब्राह्मणेभ्योऽशमादधात् ); व्यनि. ५३३ श्चतुर्थमशं राशेऽ- नार्याः पडागमं वित्तं बालानां पैतृक धनमः॥ परं चतुर्थमंशं (श्चतुर्थाशं राशे दद्यात् । चतुर्थ) वैश्यस्तु (वैश्यः) ऽधमंशमा (धम् । चतुर्थमंशमा); दवि. २८८ कौटिलीयमर्थशाखम (निधि लब्ध्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदर्ध दत्त्वा द्वितीयमध कोषे प्रवेश- बालादिधनव्यवस्था येत् । निधि लब्ध्वा ब्राह्मणः स्वयमेवादद्यात् । क्षत्रियश्चतुर्थमंश प्राप्तव्यवहाराणां विभागः । अप्राप्तव्यवहाराणां राशे दद्यात् चतुर्थमंशं ब्राह्मणेभ्यः, अर्ध स्वयमेवादथात् । देयविशुद्धं मातृबन्धुषु प्रामवृद्धेषु वा स्थापयेयुर्व्यव- वैश्यश्चतुर्थाशं राशे दधात् ब्राह्मणेभ्योऽर्ध स्वयमंशदयमादधात् ); हारप्रापणात् । प्रोषितस्य वा । संनिविष्टसममसंनि- सेतु. २९३ (क्षत्रियश्च चतुर्थमंशं राक्षे दद्याच्चतुर्थमंशं ब्राह्मणेभ्यो विष्टेभ्यो नैवेशनिकं दद्युः । कन्याभ्यश्च प्रादानि- दत्त्वा अर्धमादधात् । वैश्यश्चतुर्थमंशं राज्ञे दद्यात् ब्राह्मणेभ्योऽर्धमंश कम +1 स्वयमादद्यात् ) एतावदेव. अदायादकं राजा हरेत् स्त्रीवृत्तिप्रेतकार्यवर्ज- (१) विस्मृ. ३।६१-२; विर. ६४४ ( शूद्रस्त्ववातं मन्यत्र श्रोत्रियद्रव्यात् । तत् विद्येभ्यः द्वादशधा विभज्य पञ्चमं राशे दद्यात् ब्राह्मणेभ्योऽशद्वयमेव दबादवशिष्टं सर्व स्वयमादद्यात् ); ग्यनि. ५३३ वाप्तं ( वाप्त- प्रयच्छेत् । निधि) भ्योऽश ( भ्यः स्वयमंश ) सर्व ( सर्वस्व ); दवि. * स्थानदेशः स्तयप्रकरणे (पृ. १६७१ ) द्रष्टव्यः । २८८ पञ्चांशा ... दद्यात् ( पञ्चाशं राशे पञ्चाशं ब्राह्मणेभ्योऽशदयं : व्याख्यानं स्थलादिनिर्देशश्च दायभागप्रकरणे (पृ.१४७३) खबमादधात् ) ( अनि ... ......हरेत्० ) : २९२ (शद्र ... दद्यात्०) सर्वमप ( सर्वस्वमा ); सेतु. २९३ पञ्चांशान् + व्याख्यान स्थलनिर्देशश्च दायभागे (पृ.११९९-१२००) दद्यात् ( ब्राह्मणेभ्योऽशद्वयमेव दद्याद) शातस्य ... हरेत् । शानस्य सर्वस्वमादयात् ). x व्याख्यानं रथलनिर्देशश्च दायभागे (पृ.१४७४) द्रष्टव्यः । (२) विस्म. ३१६३-४, बिर. ६४२ ब्रुवस्त... वहेत् (१) विस्मृ. ३१६५; ब्यक. १६१; विर. ५९८ ( वदन्तस्तत्समं दण्डमावहेयुः ); मपा. २२५ द्राशे ( नाशे ); (च० ); स्मृसा. ७४ च राजा ( राजा तु) : १३७ : दवि, २८६ विरवत् ; सेतु. २९१ ब्राह्मण + (धन) १४४ (च.). (पर...वहेत्.). (२) ब्यक. १९१; विर. ५९९, स्मृसा. १३७. -- द्रष्टव्यः । माझा.. द्रष्टव्यः । ... ...

·प्रकीर्णकम्--बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९५१ नन्द. भाच. । चान्यः मनुः (५) कार्यादिसामर्थ्यापेक्षया व्यवस्थापनीयो मालानाथधनव्यवस्था विकल्पः। बालदायादिकं रिक्थं तावदाजानुपालयेत् । (६) बालस्य बन्धुरहितस्य । समावृत्तः लब्धानुज्ञः । यावत्स स्यात्समावृत्तो यावच्चातीतशैशवः ।। (१) ननु च व्यवहारदर्शनं वक्तव्यतया प्रस्तुतम् । वंशाऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्ष्णं निष्कुलासु च । तत्र क: प्रसङ्गो बालधनरक्षायाः । उच्यते । विवादपद पतिव्रतासु च स्त्रीपु विधवास्वातुरासु च ॥ तामेवैतद्विषयान्निवर्तयितुमिदमारभ्यते । बालधनं राज्ञा (१) यः कश्चिदनाथस्तस्य सर्वस्य धनं राजा यथाव- स्वधनवत्परिपालनीयम् । अन्यथा पितृव्यादिवान्धवा परिरक्षेत् । तथा चोदाहरणमात्रं वशादयः । एवं प्रजा- मयेदं रक्षणीयं मयेदमिति विवंदरन् । न पालनमनुष्ठितं भवति । पूर्वस्तु श्लोकः कालनियमार्थः । प्रसङ्गोऽस्ति । आशङ्कवमानव्यवहारवञ्च । न कवले वशा वन्ध्या, अपुत्रा समर्थपुत्राऽविद्यमानपुत्रा दुर्गतपुत्रा राजधर्मेपूपदिश्यते अतोऽस्मिन्नेवावसरे वक्तव्यम् । बालो . वा । वशाश्वापुत्राथेति द्वन्द्वः । ननु च बशाप्यपुत्रैव । दायादोऽस्य तदिदं वालदायादिकम् । दायादः स्वाम्यत्रो. : सत्यम् । उभयोपादानं तु सत्यपि भर्तरि तस्याः संरक्षणाश, च्यते । बालस्वामिक धनं तावदाजा रक्षेद्यावदमो समा- तस्यां ाधिविनायां भर्ता निरपेक्षो भवति । निकुला- वृत्तो गुरुकुलात्प्रत्यागतो यावद्वातीतशैशवः अतिक्रान्त. : ग्रहणं तासां विशेषणं, वासां न कश्चिदेवरपितृव्यमातु. बालभावः । अयं च विकल्पो यो गृहौशवो भवति लादिः परिरक्षकोऽस्ति स्त्रीत्वाध स्वयमसा समर्थाः, बान्ध- तदर्थमतीतशैशव इत्युच्यते । यस्तु व्रतकः स निवृत्तेऽपि वास्तु मत्सरिणः, तासां च तदुच्यते । बन्धुभिर्हि स्त्रीणां शैशवे आ समावर्तनात्प्रतिपाल्यधनः स्यात् । अथवा शीलशरीरधनानि रक्षितव्यानि । नदुक्तं- 'विनियोगारम- द्विजातीनां समावर्तनमवधिरन्येषा शैशवात्ययः। मेधा. रक्षासु भरण च स ईश्वर: ।। परिक्षीणे पतिकुले निर्मनुष्ये (२) अनुपालयेत् स्वगोचरीकृत्य स्थापयेत् । समा- निराश्रये । तत्सपिण्डेपु वाऽसत्सु पितृपक्षः प्रभुः स्त्रिया: ।। वृत्त: षट्त्रिंशदब्दादिषु । तन्मध्ये चेद्धनेन कार्य तदा पक्षद्वयावसाने तु राजा भी प्रभुः स्त्रियाः ॥' यावद्वत्यवध्यन्तरम् । शैशवं पोडशाब्दात्याक् । या तु स्वयमेव कश्चिन्छक्ता न तत्र बान्धवानां (३) अविद्यमानाप्तपुरुपविषयमेतत् । स्मृच. १३२ व्यापारोऽस्ति। अत एवाह । आतुरास्विति । अमामर्थ्य (४) अनाथवालस्वामिकं धनं पितृव्यादिभिरन्यायेन मेतेन लक्ष्यते । अन्यस्त्वातुरभर्तृका आतुरा व्याख्याता। गृह्यमाणं तावदाजा रक्षत् । यावदसौ पट्त्रिंशदब्दादिकं अविधवाऽपि भर्तुरसामर्थ्याद्राव रक्ष्या स्यादिनि। निर्म- ब्रह्मचर्यमित्याद्यक्तेन प्रकारेण गुरुकुलात्समावृत्तो न भवति नुष्याणामेतत् । कुलं बन्धुजातं यासां नास्ति ता: ताशस्यावश्यकबाल्यविगमात् । यस्त्वशक्त्यादिना बाल : निष्कुलाः । अन्ये तु कुलटां निष्कुलामाहुः । तासामपि एव समावर्तते सोऽपि यावदतीतवाल्यो भवति तावत्तस्य वेशाद्युपार्जितं धनं अपतितानां राज्ञा रभ्यम् । अस्मिंश्व धनं रक्षेत् । बाल्यं च घोडशवर्षपर्यन्तम् । 'बाल पक्षे स्वतन्त्रनिष्कुलाग्रहणम् । पतिव्रतामु विधवासु । आषोडशाद्वर्षात्' इति नारदवचनात् । ममु. मृतभर्तृका विधवा । धव इति भर्तृगाम । तद्विरहिता विधवा । ताश्चेतिव्रता भवन्ति तदा ता राधनाः । * गोरा. मेधावत् । मच. भेधागनं ममुगतं च । व्यभिचाररतानां तु स्त्रीधनानहत्वं स्मृल्यन्तरे पच्यते (१) मस्मृ. ८।२७ ख., यावच्चा ( यावदा); व्यक. 'अपकारक्रियायुक्ता निर्लजा चार्थनाशिका । व्यभि- १६१ दिकं (गतं) यावच्चा ( यावदा); मवि. मस्मृवत् ; चाररता या च स्त्रीधनं न तु सा र्हति ॥' इति । स्मृच. १३२ त्स स्यात् ( रस्यात् स ) शेपं मरमृवत् ; विर. ५९८ व्यकवत् ; स्मृसा. १३७ मरमृवत् ; विचि. २४४ (१) मस्मृ. ८।२८, गोरा. वझा (वन्ध्या ); व्यक. यादिकं ( यगतं ) त्स स्यात् (त्स्यात्स); प्रका. ८३ स्मृचवत् ; १४८; स्मृच. १३२; विर. ५१२, दवि. ३१९, विता. समु. ७२ स्मृचवत्. ४४५ स्वातु ( स्वासु ) मनुनारदौ; प्रका. ८४; समु. ७२. व्य. कां. २४५ मवि. ।

·१९५२ व्यवहारकाण्डम्. न सा तस्यास्तु निष्कासनं विहितम् । निष्कासनं च स्त्रीषु, विधवासु, रोगिणीषु च यद्धनं तस्यापि बालधन- प्रधानवेश्मनो बहिरवस्थापनम् । न तु निर्वासनमेव । स्येव राज्ञा रक्षणं कर्तव्यम् । अत्र चानेकशब्दोपादा यत: पतितानामपि तासां गृहान्तिके वासो भक्ताच्छादन गोवलीवर्दन्यायेन पुनरुक्तिपरिहारः। ममु. मात्रदानं च विहितम् । एवमेव विधिं कुर्याद्योवित्स एंवमेव विधिं कुर्याद्योपित्सु पतितास्वपि । पतितात्यपि । वस्त्रानपानं देयं च नसेयुश्च गृहान्तिके ॥' वस्त्रानपानं देयं च वसेयुश्च गृहान्तिके । नेन यः कश्चित्स्त्रीणां निर्धामनविधि: 'स्त्रीधनं द्रव्य. जीवन्तीनां तु तासां ये तद्धरेयुः स्वबान्धवाः । मर्वस्वम्' इत्यादिपु श्रयते स एवंविषय एवं द्रष्टव्यः । ताग्छिष्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ।। तथापि नावदियो समादिना किञ्चिदर्जितं तदहत्येव । न (१) बान्धवानां स्त्रीधनमपहरतामयं चोरदण्डः । ते बान्धवा अपहरे युः । इह त्वस्मिन्नव निमित्ते आधिवेदनं हि बहुभिरुपधिभिरपहरन्ति । अस्वतन्त्रैषा स्त्री, किं ददाति विहितं न तु स्त्रीधनापहारः। तथा याह भयपाऽसाधुवृत्ता किंवा मुले, वयमत्र स्वाभिन इति अचौर्वाशङ्कया, च प्रति कला च या भवेत् । व्याधिता चाधिवत्तव्या हिंसाऽ. चोरदण्डो विधीयते । जीवन्तीनां तासां स्ववान्धवा थप्नी च मवदा ।।' अतश्च मानवस्मृतिबलन च 'स्त्रीधनं न देवरादयस्तद्धनं ये हरेयुस्तान शिध्यात् पृथिवीपति- माऽहति' इत्यया स्मृतिरवं भारख्या यते । आधिवेद- निगृह्णीयात् । नारदण्डो वक्ष्यमाण: 'येन येन यथाङ्गेन निकं स्त्रीधनमेषा नाईति, नैनस्यै देयमित्यर्थः । यदुक्तम् स्तेनो नृषु विचेष्टने। तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय 'अधिविन्नत्रिय दद्यादाधिवेदनिकं समम्' इति, न तु पार्थिवः ॥' इति (मस्मृ. ८१३३४)। स्वबन्धुभ्यश्चैत- प्राग्दत्तमस्या अपहर्तव्यम् । वयं तु अमः । पुरुषद्वपिण्या द्विशेषेण गशा क्षितव्यम् । चौररक्षा तु संघराष्ट्रविषया व्यभिचाररतायाश्च युक्त एवापहारः । यत इहाप्युक्तं- : विहिता । मेधा. अतिकामंन्तमत्तं या मतं रोगामिव चा । (२) भाविस्वाम्यादस्मादधीनत्यादिव्याजेन ये बीमामा परित्याच्या विभषणपरिच्छदा ॥' भूषणपरि. बान्धवास्तासां जीवन्तीनां धन हरेयुः। वयमाणचौर- च्छदैवियुक्ता कर्तव्यत्यर्थः । *मधा. : दण्डेन धर्मप्रधानो राजा दण्डयेत् । +गोरा. (२) यथा बालधनस्य राज्ञा रक्षणं स्यादेवं सत्यपि (३) यदि तु तासां वित्तं संभवति तदाह-- भर्तरि वन्ध्यासु स्त्रीप्वप्रजामु निकुलासु च कन्यकामु : जीवन्तीनामिति । मधि. मृतप्रोपितमmकामु साध्वीपु व्याधितासु च रक्षणं स्यात् । (४) स्त्रीधनस्य रक्षणीयप्रकरणे तदपहर्तृदण्डविधान- अत्र गोबलीवदन्यायेनानेकशब्दोपादानम् । जीवन्तीनां चिति । स्वदेवरादयो बान्धवाः (३) वशा वन्ध्या । अपुत्रा मृतपुत्रा अजातपुत्रा सोदरादयः । जीवन्तीनामिति विशेषणान्मृतासु बान्धवा- वा । तदा यावत्तत्कुल्यगोवरेण तयोर्यदि सिद्धिस्तावत्तद्वित्त नामेव स्त्रीधने स्वामित्वं गम्यते । रथ्यं तत्पोपणं च काय ते यदि निष्कुले रक्षकस्वकुल्य- रहिते स्यातां तदाऽप्येवं यावज्जीवरक्षणं स्वगोचरेण + गवि., ममु., मच., भाच. गोरावत् । स्थापनं च राज्ञा कार्यम् । एवंविधासु च पतिव्रतासु (१) मस्मृ. ८।२८ इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् , पत्युद्देशेन ब्रह्मचर्यादिवतकारिणीषु वा । मवि. स. पुस्तके नायं प्रक्षिात्वेनोद्भुतः; समु. १२२ नपानं (मामा) यं च ( यं तु). (४) निष्कुलाः स्वपक्षहीनाः । स्मृच.१३२ (२) मस्मृ. ८।२९ [तद्धरेयुः स्वबान्धवाः ( हरेयु- (५) वशासु वन्ध्यासु कृतदारान्तरपरिग्रहः स्वामी न्धिवा धनम् ) Noteal by Jha ]; मिता. २।१४७; निर्वाहार्थोपकल्पितधनोपायासु निरपेक्षः । अपुत्रासु च स्त्रीषु अप. २११४३; व्यक. १४८; स्मृच, १३२,२८४; विर. प्रोपितभर्तृकासु, निष्कुलासु सपिण्डरहितासु, साध्वीषु च ५१२; रत्न. १६२; मपा. ६७०, दवि. ३२० व्यम. ७०; विता. ४४५ तासां ये ( तासां यत् ) मनुनारदौ; प्रका. * मच., नन्द., भाच. मेधावत् । ८४ सभु. ७२. गोरा.

·प्रकीर्णकम्-बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९५३ प्रनष्टास्वामिकवनव्यवस्था फलस्य सद्भावात् । गजतुरगादेस्तु कीदृशो भोग इति प्रेनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् । वाच्यम् । तस्मान्न यथाश्रुतार्थत्याग कारणमस्ति । दर- अर्वाक त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् ।। तिश्च गृह्णात्यर्थे असकृद्दृष्टप्रयोग ऋक्थं हरेदित्यादी। (१) यद्रव्यं स्वामिनो नष्टं प्रमादा कथञ्चित्पथि तस्मात्परेण नृपतिहरेत्स्वीकुर्यादित्ययमेवार्थः । * मेधा, गच्छतो भ्रष्टमरण्ये कान्तारे वा स्थापयित्वाऽण्यपालै (२) अज्ञायमानस्वामिकं धनं राजा नात्य किं प्रनष्ट . रन्यैर्वा राजपुरुषैलब्धं राजसकाशमानीतं तद्राशा स्वां मित्येवं पटहादिना ख्याप्य द्वारादी वपत्रयं स्थापयेत् । रक्षां कृत्वा राजद्वारे राजमार्ग वा प्रकाशं स्थापयितव्यम् । वर्षायादाक् स्वाम्पायातो गृहीवादून्य पुनर्गपतिर्गही पटहरोषणेन वा कस्य कि हारितमिति प्रकाशयितव्यम् । यात् । याव स्वाम्यागच्छति तावदपहरेत् । पर्व परकी. यत: प्रदेशाल्लब्धं तस्मिन्नव प्रदेश रक्षितपुरुषाधिष्ठित यस्य धर्मतो वर्षशतैप स्वापहारस्यान्यासत्वात् प्रनष्ट. कर्तव्यम् । एवं त्रीणि वर्षाणि स्थायितव्यम् । तत्रा इत्यादि सोऽर्वाक । गोग. चाक त्रिभ्यो वयो यः कारणत आमीयं ज्ञापयेतस्यो (३) उत्कृष्टगुणत्राहाणे स्वामिन्येतत् । अप.२१४७३ द्धृतवक्ष्यमाणषड्भागादिभागकं ममर्पवितव्यं परत: स्व. (४) प्रनष्टो दृश्यमानः स्वामी बस्य तद्राजभृत्यलब्ध कोष्ठे प्रवेशनीयमिति । धनं प्रनष्ट स्वामिक हरेत् स्वामी कृरनं, पंगा कतिहगत् प्रगतः स्वामी यम्य रिक्थस्य तत्प्रनटरवामिपं, प्रन- रक्षकभागमानं वश्यमाणम । मवि. प्टोऽविज्ञातः, रिकथं धनं, त्रयाणामदानां समाहाररत्र्यब्द (:) तदत्यन्तदूरदेशस्वामिस्थितिसंभावनाविषयम । त्रिवर्षवत् । व्यब्दे ङीवभावः । अन्दशब्दः संवत्सरसर्यायः निधापनं च स्वधनामिश्रभावेन राज्ञा कार्यम् । निधापयेत्स्थापयेत् । अक्व्यिव्दारपूर्व त्रिभ्यो वर्षभ्यः । ननु नृपतिः हरेदिन्यतत्परद्रव्यापहारप्रनिषेध कशास्त्र- हरेत्स्वामी स्वीकुर्यात् । अकिशब्दोऽवधौ दिग्देशा- विरुद्धम् । सत्यम् । अत एवास्य पृशनिहितम्थानान् दिकान् पूर्वाना । नृपतिः स्वधनस्थानमाहरेत् इत्यर्थोऽवगन्तव्यः । एवं अन्ये तु नृपतिः हरेदिति भोगानुज्ञानमपहारमाहुः । चावधिमतिक्रम्यागतायापि स्वामिने रूपमख्यादिभिभा- न हि ऊर्ध्वमपि त्रिभ्यो वर्षेभ्यः परकीयस्य द्रव्यस्यापहारो वितं प्रनष्टाधिगतं देयमेव । किन्तु ततः किञ्चिद्रव्यमव- युक्तस्तस्मात्रिभ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वमनागच्छति स्वामिनि ध्यतिक्रमापराधात् नृपो गृह्णीयात् । Xम्मृच.१३३ राशा भोक्तव्यम् । तैरयं श्लोकः कथं व्याख्यापनीयो (६) तद्बहुश्रुतवृत्तसंपन्नब्राह्मणविषयमिति मदनरत्ने । व्यप्र. २९७ यत्किञ्चिद्दशवर्षाणी'ति । यदि च परकीयस्यापहारो ब्राह्मणमात्रविषयमिति केचित् । न युक्त इत्युच्यते भोगोऽपि नैव युक्तः । परकीयं वस्त्रादि ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि । च भुज्यमानं नश्यत्येव तत्रानपहारवाचोयुक्तिरेबापहार- संबाद्य रूपसंख्यादीन् स्वामी तद्रव्यमर्हति ।। (१) कथं पुनः स्वामी प्रनष्टे धने स्वामित्वं * मिता.व्याख्यान । प्रनष्टाधिग' ही यावत्वयवचने इसी याज्ञवल्लयवचने ज्ञापयितुमलम् ? आह । यः कश्चिदागत्य ममेद स्वं द्रव्यमिति बयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि । अनु- ११) मस्मृ. ८।३० परतो ( परेण ); मिता. २।३३: । योज्यः प्रष्टव्य इत्यर्थः । कोऽसावनुयोगविधिः, 'को २।१७३ रिक्थं ( द्रव्यं ); अप. २११७३ मितावत् स्मृच. भवान्, किं द्रव्यं हारितं, किं रूपं, किं परिमाणं, १३३; मपा. २२६ व्यग्दं ( अब्दं ) व्यभात् ( अन्दात् ) कि संख्याकं, संपतितमपतितं वा, यदि पतितं परतो ( परेण ); दवि. २७३ रिक्थं... त्र्यम्दं (द्रव्यं त्र्य राजा ); नृप्र. १७४ पूर्वार्धे ( प्रनष्टस्वाभिकद्रव्यं राशे चैतन्नि- कस्सिन्देशे, तथा कुत आगमितं त्वया' इत्येवं पर्यनुयोगः शामयेत् ) ध्यग्दाद्धरेत् ( संवत्सरात् ); वीमि. २११७३ * ममु., मच. मेधावत् । भाच. प्रनष्ट...रिक्थं (प्रनष्टाधिगतं द्रव्यं); व्यप्र. २९.७ भितावत् (१) मस्मृ. ८।३१; व्यक. ११८ रूप ( रूपं ); ग्यमः ८७ मितावद; विता. ५६३ राजा (राशा); राको. स्मृच. १३३ऽनुयो (नियो); विर. ३४७ व्यकावत् ; मपा. ४६८ मितावत् ; प्रका. ८४; समु. ७२. २२६; सेतु. २५२; प्रका. ८४ स्मृचवत्, समु. ७२. । द्रव्यम्। X भाच.स्मृचवत् ।

·१९५४ व्यवहारकाण्डम् + मेघा. मवि. कर्तव्यः । स यदि संवादयति रूपसंख्यादीन, रूपं (५) प्रमाणं संख्यां साक्ष्यादि वा । मच. प्राणिवस्त्रादिविषयं, शुक्लं वस्त्रं गौवेत्येवमादि । तथा आददीताथ पड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः । संख्या दश गावो वा युगानि वा । आदिग्रहणाद्धस्तादि. दशमं द्वादशं वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन् । प्रमाणं सुवर्णादिपरिमाणं प्रकीर्णरूपकं वा एतत्सर्व संवा (१) आददीत गृह्णीयात्षष्ठं भागं दशमं द्वादशं वा दयति तदाऽसौ स्वामी भवति । अतस्तद्रव्यमर्हति स्वी. प्रनष्टलब्धाद्रव्यात् , अवशिष्टं स्वामिनेऽर्पयेत् । तत्र कर्तुम् । संवाद उच्यते, यादृशमेकेन प्रमाणन परिच्छिन्नं प्रथमे वर्षे द्वादशो भागो द्वितीये दशमस्तृतीये षष्ठ तादृशमेवास्यानेन परिन्छिद्यते । रूपसंख्यादिग्रहणं च इति । अथवा रक्षाक्लेशक्षयोपक्षो भागविकल्पः । सतां प्रदर्शनार्थ स्वामित्वकारणानामन्येषामपि साक्ष्यादीनाम्। धर्ममनुस्मरन् शिष्टानामेष समाचार इति जानानः । ** मेधा. (२) रूपं नीलत्वदीर्घत्वादि। (२) अब्दात्परं यदग्राह्यं तदाह---- आददीतेति । (३) सभ्यैः संवाद्य सभ्यानां सम्यक् वेदयित्वा। अतिनिर्गुणवदतिगुणवदपेक्षया विकल्पः । सतां धर्ममिति नन्द. व्यवहारसिद्धं यावत्तावद्वेत्यर्थः । xमवि. अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः । (३) अत्यतिक्रान्तावधेः स्वामिनः समागमनानन्तर्य- वर्ण रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति ॥ मुच्यते । समागमनस्यात्यन्तविलम्बे पष्ठो भागः नाति- (१) मिथ्या प्रवर्नमानस्य दण्डोऽयमुच्यते । यो न विलम्बे त दशमो भागो विलम्वाभावे तु द्वादशो भाग ज्ञापयति नष्टस्य धनस्य देश कालं चास्मिन्देशे काल वा इति व्यवस्थाचगन्तव्या । यत्तु गौतमेनोक्तम् 'ऊर्ध्व- हारितं, तत्त्वतः परमार्थतो वर्ण शुक्कादिकं रूपं पटी मधिगन्तुश्चतुर्थः गज्ञः दोपः' इति तदतिक्रान्तावधिकस्य शाटकयुगं वेत्यादिकमाकारं प्रमाण पञ्चहस्तायाम सप्त- स्वामिनो नागनिश्चयविपये द्रष्टव्यम् । स्वामिनि हस्तमात्रं वाऽवेदयानस्तदा तत्समं यावति द्रव्ये मिथ्या- ध्रियमाणे त्वधिगन्नुपभागचतुर्थाशो भवतीत्यस्मादेव प्रवृत्तस्तत्तुल्यं दण्डमहति । मेधा. वचनात् गम्यते । स्मृच.१३३ (२) नष्टद्रव्यस्य देशकालौ यथासंभवं च वर्ण शुक्ला (४) पूर्व प्रनष्टः देशान्तरं गतः आगतः पश्चादधि- दिकं आकारं कटकवादिकं प्रमाणं च यथावदजानतः गतः तस्मात्पुरुषात् राजा पड्भागं आददीत स्वीकुर्यात् । तत्तुल्यं दण्डमिति । +गोरा. (३) अवेदयन्नप्रतिपादयन् । देशमस्मिन्देश इति । ग्रेनष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेयुक्तैरधिष्ठितम् । वर्ण नीलत्यादि । रूपं कटकत्वादि । प्रमाणं दैयांचेक यांस्तत्र चौरान गृह्णीयात्तान राजेभेन घातयेत् ॥ * मिता.व्याख्यानं ' प्रनष्टाधिगतं ' इति याज्ञवल्क्यवचने (४) तत्त्वतो वेदयानोऽपि विसंवादं कुर्वाणः तत्सम द्रष्टव्यम् । प्रनष्टाधिगतसमम् । स्मृच. १३३ + गोरा., अप., विर. मेधातिथिद्वितीयपक्षवत् , मच. मेधा- तिथिप्रथमपक्षवत् । * गोरा., ममु., मच. मेधावत् । x ममु. विकल्पव्यवस्था मविवत् , शेषं मेधावत् । नन्द. + ममु. गोरावत्। x भाच. मविवत् । मविवत् मेधातिथिद्वितीयपक्षवच्च । (१) मस्मृ. ८।३२ [ वर्ण रूप ( वर्णरूप ) Noted (१) मस्मृ. ८।३३, मिता. २१३३, २११७३; अप. by Jha ]; व्यक. ११९ यानो ( यस्तु ); स्मृच. १३३; २।१७३; व्यक. ११९ वाऽपि ( चाऽपि ); स्मृच. १३३, विर. ३४७ व्यकवत् ; दवि. २७२, सेतु. २५२ देश विर. ३४७; मपा. २२६; दवि. २७३, नृप्र. १७४ ( देश ) शेषं व्यकवत् ; प्रका. ८४; समु. ७२ यानो... आय ( त तु); व्यम. ८७; विता. ५६४; प्रका. ८४; कालं ( यन् प्रनष्टस्य देशकालौ); भाच. देशं कालं (देश- समु. ७२. (२) मस्मृ. ८॥३४, व्यक. ११९, स्मृच. १३३ भाच. स्वादि। xमवि. कालो).

·प्रकीर्णकम्बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९५५ x गोरा. (१) प्रनष्टमधिगतं प्रनष्टाधिगतं पूर्व प्रनष्टं पश्चादधि- ! लभेतेत्युक्तम् । अयं तु श्लोको यत्राख्यातैव निधाता गतमधिष्ठितं युक्तैस्तत्परैरारक्षपुरुषैस्तिष्ठेत् तथास्थितमपि तत्पुरुषो वा पितृपितामहादिस्तद्विपयो द्रष्टव्यः । ममायं यदि केचन चोरा गृह्णीयुस्तान् राजा इभेन हस्तिना : निधिरिति यो बृयात्सत्येन प्रमाणेन ज्ञापयेदित्यर्थः । घातयेत् । हस्तिग्रहणं अदृष्टार्थम् । मेधा. तस्याददीत पड्भागमिति निश्चिते तत्स्वाभिकत्वे राज्ञः (२) यद्रव्यं कस्यचित्प्रनष्टं सद्राजपुरुपैर्लब्धं तद्रक्ष- पठादिभागग्रहणम् । विकल्पश्च आख्यानृगुणापेक्षया । येत् । नियुक्तं रक्षितं कृत्वा राजा स्थाप्यं तम्मिश्च द्रव्ये + मेधा. यान् चौरान् राजा गृह्णीयात् तान् शतादभ्यधिके वध (२) तत्संबन्धीदं निधानमित्येवं निधि अन्येन वा इति दर्शनात् मुवर्णशतमूल्यादिचौर्य सनि हस्तिना। तथ्ये सति तयोः रूपसंख्यादि पूर्वप्रतिशासंवादेन मनुष्यो घातयेत् । +गोरा. : ब्रूयात्तस्य ततो निधानाद्देशकालवणीद्यपेक्षया पड़भाग (३) यदद्रव्यं कस्यापि प्रनटं सत् राजपुरुषैः प्राप्तं द्वादशमेव वा राजा गृह्णीयात् शिष्टं तस्योत्सृजेत् । रक्षायुक्तः रक्षितं कृत्वा स्थाप्यम् । तस्मिश्च द्रव्ये यांचौरान गृह्णीयात्तान् हस्तिना घातयेत् । गोविन्दराजस्तु 'शता अनृतं तु वदन् दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टमम् । दभ्यधिके वधः' इति दर्शनादत्रापि शतमुवर्णस्य मौल्या. तस्यैव वा निधानस्य संख्यायाल्पीयसी कलाम्।। दिकद्रव्यहरणे वधमाद । तन्न । तत्र संधिं कृत्वा तु (१) यस्तु मयाऽयं निहितो भत्पूर्व जेन वेति प्रतिज्ञा बच्चौर्यमिति यत्स्वाभ्येऽपि प्रनष्टराजरक्षितद्रव्यहरणेनैव : न साधयति सोऽसत्यवादी दण्डयः । यावत्तस्य वित्तमस्ति विशेषेण वधविधानाच्छतादभ्यधिके वध इत्यस्य विशेषो- : ततोऽधमं भागं तस्यैव वा निधानस्याल्पीयसी कलां मात्रां पदिष्टबधेतरविषयत्वात् । *ममु. भागमित्यर्थः । न तु तदेव द्रव्यं सुवर्णादिकं दापयेत्किन्तु निधिव्यवस्था तत्परिमाणमन्यद्वा सममूल्यं यया धनमात्रया दण्डितोड- ममायमिति यो बृयान्निधिं सत्येन मानवः । वसादं न गच्छद्विनयं वा ग्राह्येत । अनुबन्धादिविशेषा. तस्याददीत पड्भागं राजा द्वादशमेव वा ॥ पेक्षया पुरुषगुणापेक्षया च विकल्प आश्रयणीयः। आति- (१) निखातायां भमौ गुतं स्थापितं धनं निधि- शयनिकात्पूर्वदण्डात्स्वल्पो दण्ड इति ज्ञापयति । तेन रुच्यते । वर्षशतिका वर्षसहस्रिकाश्च निधयो भवन्ति । यस्य बहु वित्तं स्वलो निधिस्तत्र निध्यपेक्षां मात्रामष्टमा तत्र यदि भूमेविदार्यमाणायाः कथञ्चित्केनचिन्निधि-: अर्वाचीनां दण्ड्यः । मा ह्यल्पीयसी भवति । मेधा. रासाद्यते स तु राजधनम् । तथा च गौतमः (२) अस्वीयं स्वीयं ब्रुवन् स्वधनस्याष्टमं भाग 'निध्यधिगमो राजधनम्' इति । एतच्चास्मर्यमाण दण्ड्यः । यद्रा तस्यैव निधानस्यात्यन्ताल्पं भागं विग- निधातृके निधी द्रष्टव्यम् । तस्य आख्याता पष्ठ णय्य स विषादं न गच्छति विनयं च गृहीयात्तं + मवि, गोरावद्भावः । दण्ड्यः । गुणवदगुणापेक्षया विकल्पः । गोरा. * मच. ममुवत् । (३) तस्यैवेति ब्राह्मणस्य दण्डः। तस्य निधानस्य यास्त ... यात् (ये तत्र चोरा गृलीयुः ); विर. ३४७ घातयेत् शततमो भागो यावान्भागस्तावतीमल्पीयसी कलामंशम् । ( ताडयेत् ); विचि. १४९; दवि. १२३ चुक्तै ( त्युक्तै); संख्याय व्यवस्थाप्य । मवि. प्रका. ८४ स्मृचवत्; समु. ७२ रमृचवत, + अप., ममु., मच., नन्द. मेधावत् । (१) मस्मृ. ८।३५ ममाय ( ममेद ) मानवः (हेतुना) x मिता. गौरावत् । : भमु., मच. गोरावत् । Noted by Jha ]; मिता. २२३५, अप. २०३५; (१) मस्मृ. ८।३६ ख, संख्याया ( संख्यया); अप. स्मृच. १३४, विर. ६४२ मानवः ( हेतुतः ); मपा.२२६; २१३५ पू.; स्मृच. १३४ स्ववि ( स वि) पू. विर. २४२ दवि. २८६ विरवत् ; वीमि. २१३५, व्यम. ८८ वा (च); दण्ड्यः ( दाप्यः ) संख्याया ( संख्यया ); दवि. २८७ विता. ५६५, सेतु. २९१ वा (च) शेपं विरवत् ; प्रका. मस्मृवत्; सेतु. २९१ संख्याया (मुख्यस्या); प्रका. ८४ ८४; समु. ७३. स्मृचवत, पू. समु. ७३. .

·व्यवहारकाण्डम् -- भाच. x मेधा. (४) स्ववित्तस्य अष्टमं अंशं दण्ड्यः । वा पक्षान्तरं, : दिमुनिव्याख्याविपरीतं स्वकल्पितं न मेधातिथिगोविन्द- तस्यैव निधानस्य द्रव्यपूर्णकुम्भस्य संख्यायाल्पीयसी , राजव्याख्यानमाद्रिये । *ममु.: कला तुच्छककलाम् । कला तु पोडशो भाग इत्यमरः । (५) इति मनुवचने विद्वत्त्वमपि षटकर्मनिरत- षोडशी गृह्णीयादित्यर्थः। ब्राह्मणपरमेव । दवि.८९ 'विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम्। [ मन्वर्थमुक्तावलीमतं खण्डयति ] तत्र यद्यपि अशेपतोऽप्यादतीत सर्वस्याधिपतिहि सः ।। नारदवाक्ये सर्वेषामिति पष्ठयन्तादुपस्थितेषु स्वामिषु (१) यदा विद्वान् ब्राह्मणः पूर्व: पित्रादिभिरुपहितं ब्राह्मणाहते इत्यनेन ब्राह्मणस्यामिकस्य निधेः राजगा- निधि पश्येत्तदा सर्वमेवाददीत । न गज्ञे पूर्वोक्तं भाग : मित्वं प्रतिषिच्यते, न तु ब्राह्मणाधिगतस्य याज्ञवल्क्य. दद्यात् । अस्यार्थवादः सर्वस्याधिपतिहि सः । तथा वाक्ये च ब्राहागस्य सर्वप्रभुत्वश्रतिरर्थवादमानं सर्वस्वं चोक्तं सर्वस्वं ब्राह्मणम्यद मिति । एतच्चाशंपतो ग्रहणं ब्राहाणस्येदमित्यादिवत् । को ब्राह्माणस्वामिक एव निधिः। यस्यविज्ञालस्वामिल: अन्यथा बहुविरोधोऽतिग्रसङ्गश्च स्यादतो न तदभि. तस्मिन्विद्वब्राह्मणदृष्टेऽप्यस्येव राज्ञो भागः । यतो ' धानवैफल्यापत्तेरपि परनिधिपरत्वं करप्यते । वक्ष्यति निधीनां तु पुराणानाम्' इति । तथापि राजा लम्वत्यत्र निधिपदस्य परनिधिपर- (१) शास्त्रवित्पुनाहाणः पित्रादिस्यारितं निधि त्वध्रौव्यादादयादित्यत्रापि तस्यैवान्वयत उपस्थितत्वात् दृष्ट्वा राज्ञो भागं न दद्यात् । अशषं गृह्णीयाद्यस्मा- स च ब्राहाणस्वामिकोऽपि यदि तत्वेन न निश्चीयते तदा रसर्वस्य धनजातस्य ब्राह्मणः प्रभुः इत्यशेषग्रहणार्थवादः। तं राजा हरदेव । अन्यथा अनध्यवसायेनापरिग्रहे निधि एवं च ममायमिति । अयमविद्वबाहाणविषयः क्षत्रि. ग्राहकानेकवचनवैफल्यात् । 'यादिविषयश्च। +गोरा. अथ यदि निधिपात्र लिखनाद्वा देवज्ञप्रश्नादा (३) विद्वद्ग्रहणं पट्कर्मिणोऽप्युपलक्षणार्थम् । तत्तथावधियते तदा राजापि न हरेत् । ब्राहाणाहते इति रमृच. १३४ नारदवचनात् । तस्मादनं प्राप्य ब्राहाणेभ्यो दद्यात् (४) विद्वान्पुनाहाणः पूर्वमुपनिहितं निधिं दृष्ट्वा ब्रह्मस्वं ब्राह्मणो नयेदिति संभूयसमुत्थानप्रकरणीयवृह- सर्व गृह्णीयात् । न पड्भागं दद्यात् । यस्मात्सर्वस्य स्पतिवचनसंवादात् ततः सजातिरित्यनपत्यधनप्रकरणीय.. धनजातस्य प्रभुः । अत एवोक्तम् 'सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदम्' नारदवचनस्वरसाच्च । इति । तस्मात्परनिहितविषयमेतद्वचनम् । तथा च नन्वेवं परस्वादानं ब्राह्मणस्य स्यादिति चेत् न नारद: 'परेण निहितं लब्ध्वा राजा ह्यपहरेनिधिम् । अस्मादेव वचनात् परकीयेऽपि निधौ तस्य स्वत्वाव- राजा स्वामी निधिः सर्वः सर्वेषां ब्राह्मणादृते ॥' याज्ञ. गमात् । 'स्वामी रिक्थक्रयविभागपरिग्रहाधिगमेष्विति वल्क्योऽप्याह-'राजा लब्ध्वा निधिं दद्याद्विजेभ्योऽधैं गौतमस्मरणाच्च । अधिगमो निध्यादेः प्राप्तिरिति द्विजः पुनः । विद्वानशेपमादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः ॥' निबन्धेषु व्याख्यानात् । दवि. २९० अतो यन्मेधातिथिगोविन्दराजाभ्यां 'ममायमिति यो ब्राह्मणस्तु निधिं लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् । ब्रूयात्' इत्युक्तं, राजदेयार्थनिरासाथै पित्रादिनिहित- तेन दत्तं तु भुञ्जीत स्तेनः स्यादनिवेदयन् ।। विषयत्वमेवास्य वचनस्य व्याख्यातं तदनार्षम् । नारदा यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ । x मवि. मेधावत् । + शेषं मेधावत् । तस्मादद्विजेभ्यो दत्त्वाऽर्धमध कोशे प्रवेशयेत् ।। (१) मस्मृ. ८।३७ [ निधिम् ( धनम् ) Noted by * मन. ममुवत् । Jha ]; अप. २१३४; स्मृच. १३४, मपा. २२६ तोऽ- प्या ( मप्या ); दचि. २८९; प्रका. ८४; समु. ७३ (१) मस्स. ८।३७ इत्यस्योपरिष्टात् प्रक्षिप्तश्लोकोऽयम् । स्थाधि ( स्थापि). (२) मस्मृ. ८१३८; भप. २०३४ यं तु ( यत्र) ·प्रकीर्णकम्-बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था ; नोक्लम --.. (१) यो राज्ञा स्वयं निधिरधिगतस्तस्मान्निधेरयं लब्धानां भूमिगतानां च सुवर्णानां अर्धहरो राजा ब्राह्मणेभ्यो दाननियमो राज्ञः। कोशशब्देन वित्तसंचय- यस्माद्रक्षणादसो भभिस्वामीति । गोरा. स्थानमुच्यते । पुराणं निहितं शिताविति निधिरूपानु (३) धानूनां हेमादीनामाकरस्थानां चकाराद्रत्ना- वादः । मेधा. नां च । रक्षणादिति भूमेरधिपतिरिति च हेतुद्रयम् । (२) यं पुनः चिरन्तनमस्वामिक भूमिप्रक्षिप्तं निधि मवि. लभत तस्मादध ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा अर्धमात्मनोऽर्थागार (४) तत् उक्तलक्षणब्राहाणाधिगतास्मयमाणस्वामिक- प्रवेशयेत् । + गोरा. निधिविपयं, पुराणानामित्यभिधानात् । यन बमिटे- 'निधीनां तु पुराणानां धातृनामेव च क्षितौ । 'अप्रज्ञायमानं वित्तं योऽधिगच्छेद्राजा अर्धभाप्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि मः ।। सदरदधिगन्ने पष्टमंशं प्रदाय' इति (वस्मृ. ३११४)। (१) अन्येनापि दृष्टस्य निधे राज्ञा भागः पूर्वोतो तदुक्तलक्षणहिताधिगन्तृविषयम् । स्मृच.१३४ ग्रहीतव्य इत्यस्य विधेरर्थवादोयं निधीनां हि पुराणाना (१) निधीनां पुगतनानामस्वकीयानां विद्ववाहाणे- निति । धातनामेव च शितावयं त्वमाप्तविधिः । सुवर्ण उरलयानां सुवर्णान्युत्पत्तिस्थानानां चार्भहरो राजा ! म्यादि बीजम् । मृदः सिन्दूरकाला अनाद्याश्च धातयः । : यम्मादमी रति भमश्च प्रभुः । सुवर्गाद्याकरमीयः खनांत यो वा पर्वतादिपु गैरि- बने चौरहो व्यवस्था आदिवा तनुजीवनि तनादि पूर्ववद्राज्ञे भागो दातव्यः । दातव्यं सर्ववर्णभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम् । अर्धभागिति अर्धशब्दोडशमात्रबचनः समासनिदशात् । राजा तदुपयुञ्जानश्चौरम्याप्नोति किल्विषम् ।। यथा ग्रामाधों नगरामिति । नपुंसकलिङ्गस्तु रामप्रवि. (१) चारैः यनीत किञ्चिद्धनं ताजा प्रत्याहृत्य भागः । इह तु समासे लिङ्गविशेषप्रतिपत्त्यभावात्यूर्वस्य : नात्मन्युपयुञ्जीत । किं तर्हि य एव मुषिताम्तेभ्य एर चशब्दवगात पट्दशद्वादशादेभीगस्य प्रकृतत्वात्तद्वचनो प्रतिपादयितव्यम । सर्वग्रहणेन च चण्डालेभ्योऽपि विज्ञायते । अधै भजत एकंदशं गृह्णातीत्यर्थः । अत्र ' देयमिति । 'चौराहृतम्' इत्यन्यस्मिन्याटे चौरैः हेतु: रक्षणादिति । यद्यपि शितौ निहितस्य फेनचिदज्ञा- ; समाहृतमिति विगृह्य साधनं कृतेति समास: नान्न राजकीयरक्षोपयुज्यते, तथापि तस्य बलवताऽपहारः पाटान्तरे चौरहर्तामति तृतीयेति योगविभागात्पूर्ववता संभाव्यते अतोऽरव रक्षाया अर्थवत्यम् । एतदर्थ- : समासः । अयं त्वत्रार्थो, यचौरैः हृतमशक्यप्रत्यान- मेवाह । भमेरधिपतिहि स: । प्रभुरसी भमस्तदीयावाश्च यनं तद्राज्ञा स्वकोशादातव्यम् । उत्तर श्लोकाध एवं भुवो यादब्धं तत्र युक्तं तस्य भागादानम् । ४ मंधा. योजनीयः । राजा तदुपयुञ्जान इति । अनेकार्थ. (२) चिरन्तनानां निधीनामस्वामिकानां अन्येनापि : त्वाद्धातनामुपपूर्वी युजिलक्षणया बाप्रतिपादन एर द्रष्टव्यः । यो ह्यन्यस्मै प्राप्तकालं धनं न ददाति + भवि., रगृच., ममु., भच., नन्द. गोराबत् । x नन्द. मेधावत् । । स्वप्रयोजनेषु विनियुक्ते तेन तदीयमेव तदुपयुक्तं भव- प्रवे ( निव); स्मृच. १३४ धमधं ( शेषं ) शेपं अपवत; तीति युक्तमुच्यते । राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्यानोति विर. ६४.५ यं तु ( बत्त ) प्रवे ( निवे ); मपा. २२६; सेतु. किल्विपं पापम् । * मेधा. २९३ यं तु (य) णं नि (गनि ) प्रवे ( निवे ); प्रका. +- गच. ममुनन् । शब्दो मेधावत् । ८४ स्मृचवा समु. ७३ तस्माद् ( तस्य ) प्रवे ( निवे). * गोरा. मेधावत् । (२) मस्मृ ८।३९; मेधा. नां तु ( नां हि ); स्मृच. (१) मस्मृ. ८।४०; मेधा. चौगहां इति, चौरहतं इति १३४ मेधावत् ; विर. ६४५ मेव व क्षितौ ( माकरस्य च ) पाठः; मिता. २।३६ चौरही ( चौरहृतं ); अप. २०३६ अर्ध ... द्राजा ( रक्षणादर्धभाग्राजा); मच. भेषावत् ; सेतु. २९३ मितावत् ; वीमि. २१३६, व्यम. ८८ युञ्जा (भुजा); निधीनां तु ( निधानानां ) शेषं विरवत् ; प्रका. ८४ मेधावत् ; विता. ५६७ व्यमवत् ; समु. १५२, नन्द. मितावत् ; समु. ७३ मेधावत् ; नन्द. मेधावत्, i भाच. मितावत् .. -- ·१९५८ व्यवहारकाण्डम् तु प्रार्थ्यते । ततः, तत्, विश्व. २।३५ (२) यच्चौरैर्हतं लोकानां धनं तद्राज्ञा चौरेभ्यश्चा- मूल्यं गृहीत्वा शेषं स्वामिने दद्यात् । यथाह आद- हृतं धनं तेभ्यो देयम् । यस्मात् राजा स्वीकुर्वन् चौरस्य दीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः । दशमं द्वादशं यावत्यापं तावत्प्राप्नोति । +गोरा. वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ॥' इति । तत्र प्रथमे वर्षे (३) यद्धनं चौरैलोकानामपहृतं तद्राज्ञा चौरंभ्य : कृत्स्नमेव दद्यात् , द्वितीये द्वादशं भाग, तृतीये दशम, आहृत्य धनस्वामिभ्यो देयम् । तद्धनं राजा स्वयमुप- चतुर्थादिषु षष्ठं भागं गृहीत्वा शेपं दद्यात् । राजभागस्य युञ्जानश्चौरस्य पापं प्राप्नोति । ममु. चतुर्थोऽशोऽधिगन्त्रे दातव्यः । स्वाम्यनागमं तु कृत्स्नस्य याज्ञवल्क्यः धनस्य चतुर्थमंशमधिगन्त्रे दत्त्वा शेषं राजा गृह्णीयात् । प्रनष्टारवामिकथनन्यवरथा तथा गौतमः-'प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य संवत्सरं राज्ञा प्रेनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम् । रक्ष्यमूर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थोऽशो राज्ञः शेपम्' इति । अत्र विभावयेन्न चेल्लिङ्गैस्तत्सम दण्डमर्हति ।। संवत्सरमित्येकवचनमविवक्षितम् । 'राजा न्यब्दं निधाप- (१) यस्माच्च राजा व्यवहारविधावग्यो दण्ड येत् इति स्मरणात् - 'हरेत परतो नृपः' इत्येतदपि धरः, तस्मात्----'प्रनष्टाधिगतं देयं नृपेण धनिने धनम्। स्वामिन्यनागते व्यन्दादच व्ययीकरणाभ्यनुज्ञापरम् । विभावयेन चल्लिङ्गैस्तत्सम दण्डामहति ॥' कस्यचित् तत: परमागते स्वामिनि व्यवीमनेऽपि द्रव्ये राजा प्रनष्टं यदि राज्ञान्येन बाधिगतं लब्धं तद् यदि धनिना स्वांशमवतार्य तत्सम दद्यात् । एतच्च हिरण्यादिविषयम् । किं कियत्संख्यं चेत्येवं पृष्ट्वावि गवादिविषये वक्ष्यति-'पणानेकशः दद्यात्' इत्यादिना। संवादकस्यान्विष्यार्पणीयम् । न चंदेवं विभावयेत् तत्सम मिता.. दण्ड्यः। (३) न चंद्विभावयति तदा तेवपत्तत्वात्प्रनष्टद्रव्य- (२) परावर्त्य व्यवहारमुक्त्वा इदानीं परावत्य समेन धनेन दण्डनीयः । +अप. द्रव्यमाह-- प्रनष्प्राधिगतमिति । प्रनष्टं हिरण्यादि शौलिक- (४) 'व्यवहारान्न य: पश्ये दित्युत्तं तत्र न केवल. कस्थानपालादिभिरधिगतं राज्ञे समर्पितं यत्तद्राज्ञा धनिने मुक्तलक्षण एव व्यवहारो द्रष्टव्यः, किन्तु प्रतिवादिशन्यो. दातव्यम् । यदि धनी रूपसंख्यादिभिलिङ्गर्भावयति । ऽपि साक्ष्यादिनिबन्धननिर्णयफलकतया पराजयनिवन्धन- यदि न भावयति तदा तत्समं दण्ड्यः । असत्यवादि. दण्डग्रहणफलकतया च व्यवहारप्रतिरूपकः संदिह्यमान- त्वात् । अधिगमस्य स्वत्वनिमित्तत्वात्स्वत्वे प्राप्ते तत्परा स्वत्वनिध्यादी ममामिति प्रतिज्ञातत्साधकप्रमाण- वृत्तिरनेनोक्ता। अत्र च कालावधि वक्ष्यति-शौकिकैः निर्देशरूयोऽपि तथेत्यभिप्रत्य निध्यादी व्यवस्थामाद स्थानपाला नष्टापहृतमाहृतम् । अक्सिंवत्सरात्स्वामी चतुर्भिः----प्रनष्टाधिगतमिति । निधिस्तावत्पूर्वनिखातं हरेत परतो नृपः ॥' इति । मनुना पुनः संवत्सरत्रयमव- चिरप्रतिष्ठं धनम् । तच स्वस्वपित्रादिनिहितपरनिहित- धित्वेन निर्दिष्टम्- 'प्रनष्टस्वामिकं रिक्थं राजा व्यब्द भेदाद्विधा । तत्राचं प्रनष्टमथाऽधिगतं धनिना निधापयेत् । अर्वाक्यब्दाद्धरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् ॥' राजपुरुषादिना धनं निधिरूपं वा धनिने मभेदं इति । तत्र वर्षत्रयपर्यन्तमवश्यं रक्षणीयम् । तत्र यदि धनमिति ब्रुवते नृपेण देयं चेत् लिङ्गैः प्रमाणैस्तद्धनं संवत्सरार्वाक् स्वाम्यागच्छेत्तदा कृत्स्नमेव दद्यात् । विभावयेत् स्वीयतया प्रमापयेत् । न चेद्विभावयेत्तदा यदा पुनः संवत्सरादृर्ध्वमागच्छति तदा पड्भागं रक्षण- विवादविषयीभूतनिधिसमं दण्डं तादृगनृताभिधानापरा- + नन्द. गोरावत् । धेनार्हति । वीमि. :- मवि., मच., भाच. ममुवत् । हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् । (१) यास्मृ. २१३३; अपु. २५३१६१-२ दण्ड (दातु); विश्व. २१३५, मिता.; अप.; गौमि. १०३७; स्मृच. अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ॥ १३३ पू. दवि. २७२, सवि. ४९० देयं (द्रव्यं); वीमि.; + शेषं विश्ववत् । विता. ५६३, प्रका. ८४ पू. समु. ७२. (१) यास्मृ. २११७२, अपु. २५७।२३, विश्व, ·प्रकीर्णकम्-बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९५९ (१) यतश्चैतदेवं अत:- 'हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं पर राद्राजा गृह्णीयात् । स्वपुरुषानीतं च द्रव्यं जनसमहेप- हस्तादवाप्नुयात् । अनिवद्य नृपे दण्ड्यः स तु पण्णवति रोष्य यावत्संवत्सरं राज्ञा रक्षणीयम् । यथाह गौतमः पणान् ॥ स्पष्टार्थः श्लोकः । विश्व. २११७६ 'प्रनष्टस्वामिकमधिगम्य राज्ञे प्रयुर्विख्यातं संवत्सरं (२) तस्करस्य प्रच्छादकं प्रत्याह- हामिति । हृतं राज्ञा रक्ष्यम्' इति । यत्पुनर्मनुना विध्यन्तरमुक्तम् -- प्रनष्टं वा चौरादिहस्तस्थं द्रव्यं अनेन मदीयं द्रव्यमप 'प्रनष्टस्वामिकं द्रव्यं राजा व्यब्दं निधापयेत् । अर्वाक् हतमिति नृपस्यानिवेयैव दर्पादिना यो गृह्णाति असो व्यब्दाद्धरेत्स्वामी परतो नृपतिहरेत् ॥' इति तत् श्रुन. षडुत्तरान्नवतिं पणान् दण्डनीयः। तस्करप्रच्छादकत्वेन वृत्तसंपन्नब्राह्मणविषयम् । रक्षानिमित्तपहभागादिग्रहण दुष्टत्वात् । मिता. च तेनैवोक्तम् ---.'आददीताथ पड़गागं प्रनष्टाधिगतात् (३) अव्यवस्थायां मूलधनानुसारेण वृद्धिक्षयो । नृपः । दशमं द्वादशं वापि सतां धर्ममनुस्मरन् ।' व्यवस्थायां तु व्यवस्थानुसारेणेव तावित्यर्थः। विचि.४५ इति ( मरम. ८।३३) । तृतीयद्वितीयप्रथमसंवत्सरेणु (४) अस्वामिनो विक्रेतुस्तत्सकाशात् क्रेनुन प्रच्छा यथाक्रमं पष्ठादयो भागा वेदितव्याः । प्रपञ्चितं देन स्वामिनो दण्डमाह--हृतमिति । तुझब्देन निवेदने चैतत्पुरस्तात । + मिता. दण्डं व्यवच्छिन्नत्ति। वीमि. (३) प्रनष्टाधिगतं संवत्सरादर्वागेव ग्रहीतुम- शौल्किकैः स्थानपाली नष्टापहतमाहृतम् । हतीत्याह याज्ञवल्क्यः......शौकिकरिति । स्मृच. १३३ अक्सिंवत्सरात्स्वामी हरत परतो नृपः ।। पणानेकशफे दद्याचतुरः पञ्च मानुपे । (१) अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी गृह्णीयात् । परतो महिपोष्टगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। नृपतिगुह्णीयात् । विश्व, २११७७ (१) पारितोषिकान् गजे-'पणानेकश दयाच्चतुरः (२) राजपुरुषानीतं प्रत्याह---- शौल्किकैरिति । पञ्च मानुषे । महिपोष्टगवां द्वौ द्वी पादं पादमजाविके।' यदा तु शुल्काधिकारिभिः स्थानरक्षिभिर्वा विश्व.२११७८ मपहृतं द्रव्यं राजपाचे प्रत्यानीतं तदा संवत्सरादाक (२) मनूक्तषड्भागादिग्रहणस्य द्रव्यविशेपे पवाद- प्राप्तश्चेत् नाष्टिकस्तद्रव्यमवाप्नुयात् । ऊवं पुनः संवत्स. माह -पणानेकशफे दद्यादिति । एकशफे अश्वादौ प्रनष्टाधिगते तत्स्वामी गजे रक्षणनिमित्तं चतुरः अप., स्मृच., विर., पमा., दवि., व्यप्र., विता. मितावत् । पणान् दद्यात् । मानुषे मनुष्यजातीये द्रव्ये पञ्च २।१७६; मिता.; अप.; व्यक. १३८; स्मृच. २१३; पणान् । महिपोष्टगवां रक्षणनिमित्त प्रत्येक द्वौ द्वी विर. ११०; पमा. २९१; विचि. ४४; व्यनि. २७६; पणो अजाविके पुनः प्रत्येकं पादं पादम् । दद्यादिति स्मृचि. १७; दवि. ३२९; नृप्र. १७१; सवि. ४९५ सर्वत्रानुषज्यते । अजाविकमिति समासनिर्देशेऽपि पाद (=); वीमि.; व्यप्र. २९२; विता. '५७४, राको. ४६८; पादमिति वीप्साबलात्प्रत्येक संबन्धोऽवगम्यते । सेतु. १४०; समु. १०४. xमिता. (१) यास्मृ. २११७३; अपु. २५७।२४ शौल्कि (शौल्बि ) हरेत ( लभते ); विश्व. २११७७ हरत ( लभेत); + अप., वीमि. मितावत् । मिता. २०३३,१७३; अप.; व्यक. ११८, स्मृच. १३३; x स्मृतिचन्द्रिकायां मिताक्षराऽपरार्कानुवादः वीमि. विर. ३४६; विचि. १४८ हरेत ( हरेत्तु ); सवि. ४९० मितावत् । पूर्वाध (शौल्किके स्थानपाले वा निष्ठापहृतमाहृतम् ) त पर (१) यास्मृ. २११७४; अपु. भपु. २५७२५, २५७२५, विश्व. (सत्पर); वीमि.; व्यप्र. २९७, व्यम. विता. २।१७८, मिता.; अप.; व्यक. ११८, स्मृच, १३३ ५६३ त पर ( त्तत्पर); राकौ. ४६८ हरेत ( उद्धरेत् ); विर. ३४६; दवि. २७४ गवां द्वौ ( गवादी); नृप्र. १७४; सेतु. २५१ विचिवत् ; प्रका. ८४; समु. ७२; विन्य. ५३ वीमि., ब्यम. ८७; राको. ४६९; सेतु. २५२ मानुषे विचिवत्. (मांशके); प्रका. ८४, समु. ७२-३. व्य. कां. २४६ नष्ट- ·१९६० व्यवहारकाण्डम् xअप. विश्व.२३७ द्विजः पुनः। । (३) द्रव्यविशेष प्रति यावदधिगमे देयं तदाह--- 'न ब्राह्मणस्यानभिरूपस्य' इत्युक्त्वाह-- 'अब्राह्मणोड- पणानिति । एतच्च प्रतिव्यक्ति देयम् । न तु प्रतिजाति । प्याख्याता षष्ठं लभेतेत्येके' इति । अनाख्याय तु गृह्णन् ब्राह्मणोऽपि सर्वमादाय शक्त्यनुरूोण दण्ड्यः स्यात् । निधिव्यवस्था विद्वांस्तु स सर्वस्य प्रभुरिति वचनादनाख्यायापि राजा लब्ध्वा निधि दद्याद्विजेभ्योऽध गृह्णन् न दोपभागित्यर्थः। (२) इतरेण तु राजविद्वद्राह्मणव्यतिरिक्तेन अविद- विद्वानशेपमादद्यात्प्त सर्वस्य प्रभुर्यतः ।। द्राह्मणक्षत्रियादिना निधी लब्धे राजा षष्ठांशमधिगन्त्रे (१) यत्तत्सन्नस्वामिकं निधादिकं तत्र का कथा । दत्त्वा शेष निधि स्वयमाहरेत् । यथाह वसिष्ठः-'अप्रज्ञा- उच्यते---राजा लब्ध्वा निधिं दद्यादिति । स सर्वस्य यमानं वित्तं योऽधिगच्छंद्राजा तद्धरेत् षष्ठमंशमधिगन्त्रे प्रभुरित्यनेन प्रतिग्रहायभावेऽपि स्वत्वसंबन्धोऽस्तोति दद्यात्' इति । गौतमोऽपि-निध्यधिगमो राजधनं ज्ञापयति । * विश्व. २०३६ भवति, न बामगस्याभिरूपस्य, अब्राह्मणोऽप्याख्याता (२) रथ्याशुल्कशालादिनिपतितस्य सुवर्णादेनष्टस्या- पठमशं लभेतत्येके' इति । अनिवेदित इति कर्तरि धिगम विधिमुक्त्वा अधुना भूमौ चिरनिखातस्य सुव- निष्ठा । निवेदितश्चासौ विज्ञातश्च राज्ञेऽप्यनिवेदित- णीदेनिधिशब्दवाच्यस्याधिगमे विधिमाह-- राजेति । विज्ञातः, यः कश्चिन्निधिं लाया राज्ञे न निवेदितवान् उक्तलक्षणं निधि राजा लब्ध्वा अर्ध ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा विज्ञातश्च राज्ञा स स निधि दाप्यो दण्डं च शक्य- शेष कोशे निवेशयेत् । ब्राह्मणस्तु विद्वान् श्रुताच्य- पेक्षया । अथ निधरपि स्वाम्यागत्य रूपसख्यादिभिः यनसंपन्नः सदाचारों यदि निधि लभत तदा सर्वमेव स्वत्वं भावति तदा तम्म राजा निधि दत्त्वा षष्ठं गृह्णीयात् । यस्मादसौ सर्वस्य जगतः प्रभुः । मिता. द्वादशं दांश स्वयमाहरेत् । यथाह मनु:- 'ममायमिति इतरेण निधौ लब्धे राजा पष्ठांशमाहरेत् । यो ब्रूयान्निधि सत्येन मानवः । तस्याददीत पभागं अनिवेदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च ॥ राजा द्वादशमेव वा ॥' इति ( मस्मृ. ८।३५ )। अंश- (१) इतरण ब्राह्मणेनैवानभिरूपेणेत्यर्थः । गौतमीयं विकल्यस्तु वर्णक्रमाद्यपेक्षया वेदितव्यः । +मिता. स्वब्राह्मणविषयं 'निध्यधिगमो राजधनम्' इति । यावान् भने चौरहो व्यवस्था निध्यधिगमः स सवों राजधनमित्यर्थः । तथा च 'देयं चौरहतं द्रव्यं राज्ञा जानपदाय तु। अददद्धि समाप्नोति किल्बिषं यस्य तस्य तत्॥ x शेष मितावत् । (१) यतश्च निध्यादिष्वस्वामिकेषु राज्ञः प्रभुत्वं, * अप., वीभि., विश्ववत् । तत एव च- 'देयं चोरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु।' (१) यास्मृ. २१३४; विश्व. २१३६, मिता.; अप. ममु. ८।३७; विर. ६४३-४; व्यनि. ५३३ निधि (निधीन); कस्मात् । यस्माद्- 'अददद्धि समाप्नोति किल्विषं तस्य यस्य तत् ।' पालकत्वेन हि राजगामिता निध्यादेः । दवि. २८९; दात. १८३, बीमि.; व्यम. ८८; विता. ५६४ लब्ध्वा निधिं ( लब्धनिधिः ); सेतु. २९२; समु. पालकवेत् किमिति परकीयं चोरादिहृतं न प्रयच्छेदित्य- ७३, विच. ९७. भिप्रायः । जनपदग्रहणं सर्वार्थम् । न ब्राह्मणायैवेत्यर्थः। (२) यास्मृ. २१३५विश्व. २०३७ स्तं द ( स्तह); + अप., वीमि. मितावत् । मिता.; अप.; स्मृच. १३४ माहरेत् ( माप्नुयात्); विर. (१) यास्मृ. २१३६, भपु. २५३१६२ जान (जन); ६४४ शातो ( शातं ) शेषं विश्ववत् ; व्यनि. ५३३ दाप्यस्तं विश्व. २।३८ जान ( जन ) यस्य तस्य ( तस्य यस्य ); ( राशस्तद्); दबि. २८७ पू.: २९२ उत्त.; दात. १८३, मिता.; अप. विश्ववत् ; व्यनि. ५३२ अपुवत् , पू., नारदः, मच. ८१३९ अनि ( अना); वीमि. व्यम. ८८ ज्ञातो दवि. ८५ तु ( च ) दद्धि ( दत् स ) यस्य तस्य (तस्य ( शानो); विता. ५६४, सेतु. २९२ पू.; प्रका. ८४ यस्य); वीमि.; विता. ५६७ अद (आद) यस्य तस्य (तस्य स्मृचवत् , पू.; समु. ७३, विच. ९७ यस्य); समु. १५२. । .

·प्रकीर्णकम्-बालानाथधननिधिनष्टापहृतव्यवस्था १९६१ विश्व. २।३८ व्यवस्था तथा च वृहस्पति:-'चोरापहृतं तु सर्वेभ्योऽन्विध्यार्पणीयं ब्राह्मणोऽपि लब्ध्वा निधि राज्ञे निवेदयेत् अयं मया अलाभे स्वकोशाद् वा, अददच्चोरकिल्बिषी स्यात्' लब्ध इति । तेनानुज्ञातो भुञ्जीत, अन्यथा चोरः स्यात्। इत्यादि। नाभा. ८१७ (पृ. १०७) :: (२) चौरहतं प्रत्याह-देयमिति । चौरैहृतं द्रव्यं प्रनष्टारवामिकधनव्यवस्था चौरेभ्यो विजित्य जानपदाय स्वदेशनिवासिने यस्य तत् अस्वामिकमदायादं दशवर्षस्थितं ततः । द्रव्यं तस्मै राज्ञा दातव्यम् । हि यस्मात् अददत् अप्र. राजा तदात्मसात्कुर्यादेवं धर्मो न हीयते * ॥ यच्छन् यस्य तदपहृतं द्रव्यं तस्य किल्बिषमाप्नोति । अस्वामिकं प्रमीतस्वामिकमदायादं दायादादिऋक्थ. तस्य चोरस्य च । यथाह मनु:-'दातव्यं सर्ववर्णभ्यो हरशून्यम् । अत्र च एकाब्दत्र्यब्ददशाब्दानां शङ्कित. राज्ञा चौरैहृतं धनम् । राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति दूरदूरतरदूरतमाद्यवस्थितदायादागमनापेक्षया किल्बिषम् ।।' इति । यदि चौरहस्तादादाय स्वयमुप- कार्या। विर. ११७ भुङ्क्ते तदा चौरस्य किल्बिषमाप्नोति । अथ चौरहतमु स्वमप्यर्थ तथा नष्टं लब्ध्वा राज्ञे निवेदयेत् । पेक्षते तदा जानपदस्य किल्बिषम् । अथ चौरहृताहरणाय गृह्णीयात्तत्र तं शुद्धमशुद्धं स्यात्ततोऽन्यथा ॥ यतमानोऽपि न शक्नुयादाहतु तदा तावद्धनं स्वकोशाह- आत्मीयमप्यर्थ नष्टमित्यवघोषितं पुनर्लभेत चेत् यात् । यथाह गौतमः-'चौरहृतमवजित्य यथास्थानं तथैव राजे निवेदयेत् । अनुज्ञातं तच्छुद्धं भवति, गमयेत्कोशाद्वा दद्यात्' इति । कृष्णद्वैपायनोऽपि-प्रत्या- अशुद्धमन्यथा स्यात् । नाभा. ८1८ (पृ. १०७) धने चोरहो व्यवस्था हर्तुं न शक्तस्तु धनं चौरैहृत यदि । स्वकोशात्ताद्ध देयं स्थादशक्तेन महीक्षिता ॥' इति । +मिता. स्तेनेष्वलभ्यमानेषु राजा दद्यात् स्वकाद् धनात् । उपेक्षमाणो ह्येनरवी धर्मादर्थाच्च हीयते ४ ॥ नारदः निधिव्यवस्था बृहस्पतिः प्रनष्टारवामिकाधनव्यवस्था परेण. निहितं लब्ध्वा राजन्युपहरोन्निधिम् । राजगामी निधिः सर्वः सर्वेषां ब्राह्मणाहते ।। रोजादीत पडभागं नवमं द्वादशं तथा । परेण निहितं निधि यो लभेत स राजे ढोकयेत् । शूद्रविदक्षत्रजातीनां विप्राद्गृह्णीत विंशकम् ॥ अत्र हेतुमाह-अस्वामिकं राजगामि यत: सर्व तस्मात् * स्थलादिनिर्देशः संभूयसमुःथानप्रकरणे (पृ. ७८२ ) तस्योपहरेद् ब्राह्मणवर्जम् । तेन यल्लब्धं तदात्मन एव । इतरो यद् राजा तुष्टो ददाति तदेव लभत इति । x व्याख्यानं रथलादिनिर्देशश्च सेयप्रकरण (पृ. १७५७) नाभा. ८।६ (पृ. १०७) ब्राह्मणोऽपि निधि लब्ध्वा क्षिप्रं राज्ञे निवेदयेत् । वेदयन् (वेदने) उत्त.; नृप्र. १७४ क्षिप्रं राशे ( क्षत्रियाय ) पृ.; तेन दत्तं च भुञ्जीत स्तेनः स्यादनिवेदयन् ।। सेतु. २९२ दविवत् . (१) नासं. ८1८ शुद्धं स्यात्त (शुद्धः स्याद); नास्मृ. + अप., वीमि. मितावत् । १०६८; विर. ६४२ त्तत्र तं (त्तु ततः); नृप्र. १७४ उत्त- (१) नासं. ८।६; नास्मृ. १०१६; ममु. ८१३७ राजन्यु राधे (गृह्णन् शुद्धोऽप्यशुद्ध रयाततो दण्डास्तु नान्यथा ) उत्त.; ( राजा ह्य); विर. ६४३; मपा. २२६ गजन्यु ( राजैवो); सतु. २९१ लब्ध्वा राशे ( लब्धं राशि) तत्र तं (त्तु ततः) दीक. ३४-५, दवि. २८९ : २९२ पू., नृप्र. १७४ शेषं नासंवत्. परेण निहितं (चिरेण पिहित); सेतु. २९२ लब्ध्वा ( दृष्ट्वा ). (२) व्यक. १४०; विर. ११६, विचि. ४७ द्वादश (२) नासं. ८1७; नास्मृ. १०१७; विर. ६४३ राशे (दशमं); व्यनि. २८१ जातीनां (जातानां); बाल. निवे ( राजनि वे) च (तु) वेदयन् ( वेदने); मपा. २२७ २६१७३; सेतु. १४३; समु. ७२ व्यनिवत् ; विष्य. ३५ च (तु); दीक. ३५ मपावत् ; दवि. २९२ च (तु) नारदः . द्रष्टव्यः । द्रष्टव्यः ।

·१९६२ व्यवहारकाण्डम् उयव्दादूर्ध्व तु नागच्छेद्यत्र स्वामी कथञ्चन । तदा गृहीत तद्राजा ब्रह्मस्वं ब्राह्मणान् श्रयेत् ॥ ब्राह्मणान् श्रयेत् अन्यब्राह्मणेभ्योऽर्पयेदित्यर्थः । विर. ११६ चोरापहृतं तु सर्वेभ्योऽन्विष्यार्पणीयं अलाभे स्वकोशाद्वा, अददच्चोरकिल्बिपी स्यात् । व्यासः धने चोरहने व्यवस्था प्रत्याहर्तुमशक्तस्तु धनं चौरैर्हतं यदि । स्वकोशात्तद्धि देयं स्यादशक्तेन महीक्षिता * ॥ उशना निधिव्यवस्था विद्याभिजनयुक्तान् पूर्वदृष्टप्रमाणान्वृद्धानिधि- पालने नियुज्यात् । अमिपुराणम् निधिव्यवस्था कोषे प्रवेशयेदध नित्यं चाध द्विजे ददेत् । निधि द्विजोत्तमः प्राप्य गृहीयात्सकलं तथा ॥ चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं (क) द्विजः । वर्णक्रमेण दद्यान निधि पात्रे तु धर्मतः ॥ प्रनष्टास्वामिकधनव्यवस्था अनृतं तु वदन्दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमम् । प्रनष्टस्वामिकमृक्थं राजा व्यब्दं निधापयेत् ॥ अर्वाक्यदाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिहरेत् । ममेदमिति यो ब्रूयात्सोऽर्थयुक्तो यथाविधि ।। संपाद्य रूपसंख्यादीन स्वामी तद्रव्यमर्हति ॥ बालानाथधनव्यवस्था 3 : * स्थलादिनिर्देशः स्लेयप्रकरणे (पृ. १७६५) द्रष्टव्यः । (१) व्यक. १४० पत्र (त्तत्र); विर. ११६; विचि. ४८ व्यब्दा ( अब्दा) ब्राह्मणान् (ब्राह्मणं); व्यनि. २८२ विचिवत् ; बाल. २११७३ व्यकवत् ; सेतु. १४३ ब्राह्मणान् (बामणं); समु. ७२ विधिवत् ; विव्य. ३५ विचिवत्, नारदः. (२) विश्व. २।३८. (३) मभा. १०॥३६. बालदायादिकमृक्थं तावद्राजाऽनुपालयेत् । यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वाऽतीतशैशवः ।। बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च । पतिव्रतासु च स्त्रीपु विधवास्वातुरासु च ॥ जीवन्तीनां तु तासां ये संहरेयुश्च बान्धवाः । तान् शिष्याचौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ।। धने चोरहते व्यवस्था सामान्यतो हृतं चौरैस्तद्वै दद्यात्स्वयं नृपः । चौररक्षाधिकारिभ्यो राजाऽपि हृतमाप्नुयात्॥ अहृते यो हृतं ब्रूयानिःसार्यो दण्ड्य एव सः । न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद्गृहगैर्हृतम् ॥ (१) अपु. २२३।१४-२३.

·रिशिष्टम् ...... व्यवहारस्वरूपम् गौतमः परिन्हियते, तथोक्तं नारदेन-'ऋणादानं हयुपनिधिः व्यवहारविभागाः संभूयोत्थानमेव च । दत्तस्य पुनरादानं अशुश्रूपाऽभ्युपेत्य 'द्विरुत्थानो द्विगतिः । च ॥ वेतनस्यानपाकर्म तथैवास्वामिविक्रयः । विक्रीयासं- व्यवहार इत्यनुपज्यते । तत्र निबन्धनकारेण ऋणा प्रदानं च क्रीत्वानुशय एव च ॥ समयस्यानपाकर्म दानादिदायविभागान्तानां देयनिवन्धनता साहसादिपञ्च- विवाद: क्षेत्रजस्तथा। स्त्रीपुंसयोश्च संवन्धो दायभागोऽथ कस्य दण्डनिबन्धनत्वमिति द्विरुत्थानतेत्यर्थ इति । यद्यपि साहसम् ॥ वाक्पारुष्यं तथा प्रोक्तं दण्डपारुप्यमेव च । मन्वादिभि:-'तेपामाद्यमृणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः। अतं प्रकीर्णकं चैव. । इति नारदवचनानु- संभय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च ॥ वेतनस्यैव चादानं सारिनिबन्धनकारवचनम् । अतश्च तद्वयाख्येयस्यापि संविदश्च व्यतिक्रमः ! क्रयविक्रयानुशयौ विवादः स्वामि- ; गौतममत्रस्य नारदवचनानुसारित्वमेव। एतदनुसारेणैवा. पालयोः ॥ सीमाविवाद धर्मश्च पारुप्ये दण्डवाचिके। स्माभिर युक्ता विवादपदानां संगति: । अतश्च ऋणादा- स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसंग्रह्णमेव च ॥ स्त्रीपुंधर्मों । नादिदायविभागान्तानां देयनिबन्धनत्वेन प्रतिपादनं साह- विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च । पदान्यष्टादशतानि व्यव- सादिपञ्चकस्य दण्डनिबन्धनत्वामांत मृचायतु 'अथ साहस. हार विदुर्बुधाः ॥' इत्येवमुक्तप्रकारेण ऋमिकाणि व्यवहार- मित्यथशब्दः प्रयुक्तः । अतश्च देयप्रतिपादनानन्तरं पदान्युक्तानि । अत्र बाक्पारुप्य दण्डपारुष्य-स्त्रीसंग्रहणा. दण्डप्रतिपादनस्यावसर इति संगतिः । अत्रापि वाक्पा. नन्तरं दायविभागः ऋमिकः, निबन्धनकारेण तु-त्रयोदश- रुप्यदण्डपारुष्याणां परस्परं भेदाभावेऽपि दण्डाल्पत्व- विवादपदं दाय इत्युक्तम् । उभयोमहान् विरोधः । स महत्त्वार्थ पृथग्ग्रहणम् । अतश्च प्रकरणत्रयस्यापि संगति- * अस्मिन् प्रकरणे पूर्व (पृ. १) एतद्वचनं समुद्धतमपि रुक्तैव । अनेन विज्ञानयोगिना यदुक्तं विवादपदानां तत्र टीकायाः संपूर्णतयाऽनुद्धारादत्र पुनरुद्धृतम् । परस्परं संगतिर्नास्तीति, तत्परास्तं वेदितव्यम् । (१) सवि. ४५०. सवि. ४५०-५१ सभा महाभारतम् सभ्यः सत्यमेव वक्तव्यम् सभां प्रपद्यते ह्यातः प्रज्वलन्निव हव्यवाद । तं वै सत्येन धर्मेण सभ्याः प्रशमयन्त्युत ॥ धर्मप्रश्नमतो ब्रूयादार्यः सत्येन मानवः । विब्रूयुस्तत्र तं प्रश्नं कामक्रोधवलातिगाः ॥ यो हि प्रश्नं न विब्रूयाद्धर्मदर्शी सभां गतः । अनृते या फलावाप्तिस्तस्याः सोऽध समश्नुते ॥ (१) भा. २१६८।६०,६१,६३,७७-८०. विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभां यत्रोपपद्यते । न चास्य शल्यं कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः ।। अर्ध हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु । पादश्चैव सभासत्सु ये न निन्दन्ति निन्दितम् ॥ अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाही यत्र निन्द्यते ॥ वितथं तु वदेयुर्ये धर्म प्रल्हाद पृच्छते । इष्टापूर्त च ते नन्ति सप्त सप्त परावरान् ॥

·१९६४ व्यवहारकाण्डम् साक्षी पादश्चैव सभासत्सु महाभारतम् मृषासाक्ष्यनिन्दा । साक्षिणां सत्यवचनापवादविषयः । पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानमानोऽन्यथा वदेत् स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथा परान् ।। आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।। न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले । प्राणात्यये सर्वधनापहारे पश्चानृतान्याहुरपातकानि ॥ पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तमन्यथा वदन्ति मिथ्योपहितं नरेन्द्र । एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तमनृतं हिनस्ति ।। जॉनन्नविब्रुवन्प्रश्नान्कामाक्रोधाद्भयात्तथा । सहस्रं वारुणान् पाशानात्मनि प्रतिमुश्चति ।। साक्षी वा विब्रुवन्साक्ष्यं गोकर्णशिथिलश्चरन् । सहस्रं वारणान्पाशानात्मनि प्रतिमुश्चति ॥ तस्य संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते । तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमञ्जसा ॥ (१) भा. (भाण्टा.) १७।३. (२) भा. (भाण्डा.) ११६८।२५. (३) भा. (भाण्डा.) १७७।१६,१७. (४) भा. २१६८७४-८५. विद्धो धर्मो ह्यधर्मेण सभा यत्रोपपद्यते । न चास्य शल्प कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः।। अर्ध हरति वै श्रेष्ठः पादो भवति कर्तृषु । ये न निन्दन्ति निन्दितम् ।। अनेना भवति श्रेष्ठो मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कारं निन्दा) यत्र निन्द्यते ।। वितथं तु वदेयुर्ये धर्म प्रल्हाद पृच्छते । इष्टापूर्त च ते घ्नन्ति सप्त सप्त परावरान् ।। हृतस्वस्य हि यदुःखं हतपुत्रस्य चैव यत् । ऋणिनः प्रति यच्चैव स्वार्थाद्धृष्टस्य चैव यत् ॥ स्त्रियाः पत्या विहीनाया राज्ञा ग्रस्तस्य चैव यत् । अपुत्रायाश्च यद्दुःखं व्याघाघ्रातस्य चैव यत् ।। अध्यूढायाश्च यदुःखं साक्षिभिर्विहतस्य च । एतानि वै समान्याहुर्दुःखानि त्रिदिवेश्वराः ॥ तानि सर्वाणि दुःखानि प्राप्नोति वितथं ब्रुवन् । साक्षिलक्षणम् समक्षदर्शनात्साक्षी श्रवणाचेति धारणात् । तस्मात्सत्यं ब्रुवन्साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते॥ कुलीन स्त्रियः सभायां न नेयाः धा स्त्रियं सभा पूर्वे न नयन्तीति नः श्रुतम् । स नष्टः कौरवे येषु पूर्वो धर्मः सनातनः ।। अग्निपुराणम् कौटसाक्ष्यदण्डः कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्त्रीन वर्णाश्च प्रदापयेत् । विवासयेत् ब्राह्मणं तु भोज्यो (अन्यो) विधिन हीरितः ॥ (१) भा. २०६९।९. (२) अपु. २२७७,८. दिव्यम् महाभारतम् अग्निविधिः त्वममे सर्वभूतानामन्तश्चरसि नित्यदा। साक्षिवत्पुण्यपापेषु सत्यं ब्रूहि कवे वचः ।। धर्म प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम् । पृष्टो यदब्रुवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम !! (१) भा. (भाण्डा.) १।५।२३. (१) भा. (भाण्डा.) १७२.

·दिव्यम्. १९६५ - - स्कन्दपुराणम् विप्रवर्ज तथा कोशं वर्णिनां दापयेन्नृपः । शपथकोशधटविषाग्नितप्तनायफाल :न्दुलजलानि दिव्यानि यो यो यद्देवताभक्तः पाययेत्तस्य तं नरम् ।। एवंविधस्त्वसौ देवो भट्टादित्योऽत्र तिष्ठति । समभक्तं च देवानामादित्यस्यैव पाययेत् । सर्वेषां चोग्रदेवानां स्नापयेदायुधास्त्रकम् ।। भूयानतोऽपि बहुशः पापहा धर्मवर्धनः ।। दिव्यमष्टविधं चात्र सद्यः प्रत्ययकारकम् । स्नानोदकं वा संकल्प गृहीत्वा पाययेनवम् । पापानां चोपभुक्तं हि यथा पार्थ हलाहलम् ।। त्रिसप्तरात्रमध्ये च फलं कोशस्य निर्दिशेत् ।। अतः परं महादिव्यविधानं शृणु यद्भवेत् । अर्जुन उवाच---- संशयच्छेदि सर्वेषां धाटात्तदिव्यमेव च ।। दिव्यप्रकारमिच्छामि श्रोतुं चाहं मुनीश्वर । सशिरस्क प्रदातव्यमिति ब्रह्मा पुराऽब्रवीत् । कथं कार्याणि कानीह स्फुटं येः पुण्यपापकम् ।। महोग्राणां च दातव्यमशिरस्कमपि स्फुटम् ।। नारद उवाच--- साधूनां वर्णिनां राजा न शिरस्क प्रदापयेत् । शपथाः कोशधटको विपाग्नी तप्तमापकौ । न प्रवाते धर्ट देयं नोष्णकाले हुताशनम् ॥ फालं च नन्दुलं चैव दिव्यान्यष्टै विदुर्बुधाः ।। वर्णिनां च तथा फालं तन्दुले मुखरोगिणाम् ॥ असाक्षिकेपु चार्थेषु मिथो विवदमानयोः । कुष्टपित्तार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम् । राजद्रोहाभिशापेषु साहमषु तथैव च ।। ततमापकमर्हन्ति सर्वे धर्म्य निरत्ययम् ।। अविदस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनाभिलङ्घयत् । न व्याधिमरके देशे शपथान्कोशमेव च । महर्षिभिश्च देवैश्च सत्यार्थाः शपथाः कृताः ।। दिव्यान्यामुरकैर्मन्त्रैः स्तम्भयन्तीह केचन ॥ जवनो नृपतिः क्षीणो मिथ्याशपथमाचरन् । प्रतिघातविदस्तेषां योजयेद्धर्मवासलान् । वसिष्ठाग्रे वर्षमध्ये सान्वयः किल भारत ।। दिव्यानां स्तम्भकान ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः।। अन्धः शत्रुगृहं गच्छेद्यो मिथ्याशपथांश्चरेत् । विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कण्टकाः । रौरवस्य स्वयं द्वारमुद्बाटयति दुर्मतिः ।। तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत् ।। मन्यन्ते वे पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः । ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योऽपि तस्कराः । तांश्च देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषाः ॥ प्राग्दष्टदोषान् स्वल्पेषु दिव्येषु विनियोजयेत् ॥ आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान् धर्मवत्सलान् । न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते ।। अहश्व रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचनादेव भारत । नरस्य वृत्तम् ॥ ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्य विचक्षणः ।। एवं तस्मादभिज्ञाय सत्यार्थशपथांश्चरेत् । क्रोधाल्लोभात्कारयंश्च स्वयमेव प्रदुष्यति । वृथा हि शपथान्कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति ।। तस्मात्पापिषु दिव्यं स्यात्तत्रादौ प्रोच्यते घटे । इदं सत्यं वदामीति ब्रुवन् साक्षी भवान्यतः । सुसमायां पृथिव्यां च दिग्भागे पूर्वदक्षिणे । शुभाशुभफलं देहि शुचिः पादौ रवः स्पृशेत् ।। यज्ञियस्य तु वृक्षस्य स्थाप्यं स्यान्मुण्डकद्वयम् ॥ स्तम्भकस्य प्रमाणं च सप्तहस्तं प्रकीर्तितम् । अथ शास्त्रस्य विप्रोऽपि शस्त्रस्यापि च क्षत्रियः। ट्ठा हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपञ्चकम् ॥ मां संस्पृशंस्तथा वैश्यः शूद्रः स्वगुरुमेव च ॥ अन्तरं तु तयोः कार्य तथा हस्तचतुष्टयम् । मातरं पितरं पूज्यं स्पृशेत्साधारणं त्विदम् । मुण्डकोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः ॥ कोशस्य रूपं पूर्व ते व्याख्यातं पाण्डुनन्दन । चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठमवणं कारयेस्थिरम् । (१) स्कन्दपु. ( कौमारिकाखण्ड ) अध्यायः ४३,४४. खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशपाशमलजं त्वथ ।। यमश्च।

·१९६६ व्यवहारकाण्डम् तुलाकाष्ठे तु कर्तव्यं तथा चै शिक्यकद्वयम् । प्राङ्मुखो निश्चल: कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा।। पाषाणस्यापि जायेत स्तम्भेषु च धटस्तथा । वणिक्सुवर्णकारो वा कुशलः कांस्यकारकः ।। तुलाधारधरः कार्यो रिपौ मित्रे च यः समः । श्रावयेत्प्राविवाकोऽपि तुलाधारं विचक्षणः ।। ब्रह्मघ्ने ये स्मृता लोका ये च स्त्रीवालघातके । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा ॥ एकस्मिस्तोलयेच्छिक्ये ज्ञातं सूपोपितं नरम । द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरां तु तुलयेद्बुधः ॥ इष्टिकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेन् । तोलयित्वा ततः पूर्व तस्मात्तमवतारयेत् ।। मूनि पत्रं ततो न्यस्य न्यस्तपत्रं निवेशयत् । पत्रे मन्त्रस्त्वयं लेख्यो यः पुरोक्तः स्वयंभुवा ।। ब्रह्मणस्त्वं सुता देवि तुलानाम्नेति कथ्यते । तुकारो गौरवे नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः ।। गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यमे । संशयान्मोचयस्वैनमभिशस्तं नरं शुभे ॥ भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्मिन् सपत्रकम् । तुलितो यदि वर्धेत शुद्धो भवति धर्मतः ॥ हीयमानो न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदः । शिक्यच्छेदे तुलाभङ्गे पुनरारोपयेन्नरम् ।। एवं निःसंशयं ज्ञानं यच्चान्यायं न लोपयेत् । एतत्सर्व रवौ वारे कार्य संपूज्य भास्करम् ॥ अथातः संप्रवक्ष्यामि विपदिव्यं शृणुष्य द्विप्रकारं च तत्प्रोक्तं घटसर्पविषं तथा । शृङ्गिणो वत्सनाभस्य हिमशैलभवस्य वा ॥ यवाः सप्त प्रदातव्या अथवा पडूघृतप्लुताः। मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैवं निवेशयेत् ॥ त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः । त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम् ।। येन वेगविना जीर्ण छर्दिमूर्छाविवर्जितम् । तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः ॥ क्षुधितं क्षुधितः सर्प घटस्थं प्रोच्य पूर्ववत् । संस्पृशेत्तालिकाः सप्त न दशेच्छुध्यतीति सः ॥ आग्निदिव्यं यथा प्राह विरबिस्तच्छृणुष्व मे। सप्तमण्डलकान्कुर्याद्देवस्याये रवेस्तथा ।। मण्डलान्मण्डलं कार्य पूर्वेणेति विनिश्चयः । पोडशाङ्गुलकं कार्य मण्डलात्तावदन्तरम् ।। आर्द्रवाससमाहूय तथा चैवाप्युपोपितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ ।। प्रत्यक्ष कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा । ब्राह्मणानां श्रुतवता प्रकृतीनां तथैव च ॥ पश्चिमे दिनकाले हि प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः। चतुरस्र मण्डलेऽन्ये कृत्वा चैव समौ करौ ॥ लक्षयेयुः कृतादीनि हस्तयोस्तस्य हारिणः । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि वनीयु: करयोस्ततः ॥ नवेन कृतसूत्रेण कासिन दृढं यथा । ततस्तु सुसमं कृत्वा अष्टाङ्गुलमथायसम् ।। पिण्डं हुताशसंतप्तं पञ्चाशत्पलिकं दृढम् । आदी पूजां रवेः कृत्वा हुताशस्याथ कारयेत् ।। रक्तचन्दनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च । अभिशस्तम्य पत्रं च वस्नीयाच्चैव मूर्धनि । मन्त्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन च । त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेपु हूयसे । पापं पुनासि वै यम्मात्तस्मात्पावक उच्यसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम् ।। जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम्। पापेषु दर्शयात्मानर्चिष्मान्भव पावक ॥ अथवा शुद्धभावेषु शीतो भव महाबल । ततोऽभिशस्तः शनकैमण्डलानि परिक्रमेत् ॥ परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोह पिण्डं ततः क्षिती । विपत्रहस्तं तं पश्चात्कारयेद् व्रीहिमर्दनम् ।। निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः । भयाद्वा पातयेद्यस्तु तदधो वा विभाव्यते ॥ पुनस्त्वाहारयेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः । अथातः संप्रवक्ष्यामि तप्तमाषविधि शृणु ॥ कारयेदायसं पात्रं ताम्र या षोडशाङ्गुलम् । चतुरङ्गुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत् ।। पूरयेद्धृततैलाभ्यां पलविंशतिभिस्ततः । सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम् ॥ में॥

·मानसंशाः वहयुक्तं विन्यसेन्मन्त्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । अङ्गुष्ठागुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत् ॥ शुद्धं शेयमसंदिग्धं विस्फोटादिविवर्जितम्। फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि तां शृणु त्वं धनंजय ॥ आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते । अष्टाङ्गुलमदीर्घ च चतुरङ्गुलविस्तृतम् ।। वह्नयुक्तं विन्यसेन्मन्त्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । त्रिः परावर्तयेज्जिह्वां लिहन्नस्मात्षडगुलम् ॥ गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिलाशोधनमुत्तमम् । जिलापरीक्षणं कुर्याहग्धा चेन्न विमोच्यते ॥ तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धा चेत्तु जायते । तन्दुलस्याथ वक्ष्यामि विधिधर्म सनातनम् ॥ चौर्ये तु तन्दुला देया न चान्यत्र कथंचन । तन्दुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत् ॥ प्रभाते कारिणे देया भक्षणाय न संशयः । त्रिःकृत्वः प्राङ्मुखश्चैव पत्रे निष्ठीवयेत्ततः ॥ पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन । तांस्तु वै कारयेच्छुद्धास्तन्दुलान् शालिसंभवान् ॥ मृन्मये भाजने कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः । तन्दुलान्मन्त्रयेच्छुद्धान मन्त्रेणानेन धर्मतः ॥ दीयसे धर्मतत्त्वज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम् । स्तुतस्तन्दुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ निष्ठीवने कृते तेषां सवितुः पुरतः स्थिते । शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत् ॥ एवमष्टविधं दिव्यं पापसंशयच्छेदनम् । भट्टादित्यस्य पुरतो जायते कुरुनन्दन । जलदिव्यं तथा प्राहुर्द्विप्रकारं पुराविदः । जलहस्तं स्मृतं चैकं मजनं चापरं विदुः ॥ बाणक्षेपस्तथादानं यावद्वीर्यवता कृतम् । तावत्तं मजयेज्जीवेत्तथा तच्छुद्धिमादिशेत् ।। एवंविधमिदं स्थानं भट्टादित्यस्य भारत । ममैव कृपया भानोर्जातमेतन्महीतले ।। मानसज्ञाः अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि भावसाध्यत्वभावोऽपि केचित्स्यात्संशयेषु च । साक्ष्यादीनामभावेऽत्र दिव्याभावे च कुत्रचित्।। दिव्ये तु मूर्द्धदण्डाभ्यां साध्य, हेम कल्पयेत् । तत्रारभ्यार्धकाकण्याः शूद्रो दूर्वाकरः शपेत् ॥ त्रिकाकण्यूनषण्मानात् कृष्णलात्तिलहस्तकः । द्विगुणाद्रुप्यपाणिस्तु त्रिगुणात् काञ्चनं दधत् ॥ चतुर्गुणात् करे कृत्वा मृत्तिका लाङ्गलोध्दृताम् नीचः पञ्चगुणात्पुत्रदारैरन्यत्रपातकैः ।। पणानां दशमानानां दशकाद्धर्मशोधनम् । तत्रैवार्थेषु लेढव्यं फालं फालोपजीविना ॥ स्यात्पञ्चदशकात्कोशः त्रिंशतस्तण्डुलाः स्मृताः । (१) व्यनि. २१८-२२०. चत्वारिंशत्तवत्ता (?) तु तप्तमाषसमुध्दृतिः ।। पञ्चाशतस्तुला ज्ञेयाः सप्तषष्ठे जलं भवेत् । पञ्चसप्ततिकादग्निः शातात्स्यात् विषभक्षणम् ।। एतानि शूद्रस्योक्तानि द्विगुणेऽर्थे विशः स्मृताः। चत्वारिंशद्धान्यमाषः तौ यवः तौ च कृष्णलम् ।। कृष्णलद्वितयं प्रोक्तं अण्विकाऽप्यत्र (?) पणोऽप्यसौ। तिस्रोऽण्विकाः कृष्णलं च हेममाप इतीर्यते ।। शाणोण्विकाश्चतस्रस्तु दीनारास्था (ख्यः?) चतुर्दश । आण्विका विंशतिः निष्कं शाणं साष्टाण्विकं तु तत् ।। अष्टाण्विकाधिकं निष्कद्वितयं चित्रको भवेत् । सषोडशाण्विक निष्कद्वयं कर्षक उच्यते ।। व्य. का. २४७ ·१९६८ व्यवहारकाण्डम् दशभिर्वा पणं चैका दशभिस्तु चतुष्पणैः । निष्कादशभिर्वेति लौकिको मानसंग्रहः ॥ यो राजसर्षपस्या? लौकिक: काकणिस्तु सः । काकणित्रितयं गौरो माषः स्यादर्धतण्डुलः ॥ स काकणिद्वयं मानद्वितयं मध्यमो यवः । काकणिद्वितयं न्यूनसप्तमाषस्तु कृष्णलः ॥ कार्षापणस्त्वष्टमानो दशमानपणः परः । शाणोण्विका चतुष्का स्यात् लौकिकेऽप्येवमेव सः॥ षट्काकणिकमानाद्यो मापोऽन्यश्चतुरण्विकः । कार्षापणोऽन्यो निष्का मा पूर्वदेशे प्रवर्तते ।। सुवर्णोऽष्टाण्विकायुक्तं निष्कद्वयमिहोच्यते । सुवर्ण एव दीनारः चित्रकश्चेति कथ्यते ॥ अक्षार्ध द्वयणुकाद्यर्धमानयुक्तं द्विनिष्ककम् । रूप्यमानेन (तु) माषः स्यात् मानैरर्धचतुर्दशैः ।। सप्ताण्विकाधिकं निष्कं पुराण (णं ?) मानं मानवं?) च तत् ॥ शतमानं पलं च स्यात् निष्करर्धचतुर्दशैः। तैरव राजतं निष्कं अथ तान्त्रिकमुच्यते ॥ पाचरात्रवैखानसानुसारि निष्कप्रमाणम् स्यादण्विकाचतुष्केण त्रिनिष्कः कर्षक: पणः। पूर्णोऽर्धपादपादोननिष्कषोडशको भवेत् । साहसो द्विगुणो मध्य उत्तमः स्याच्चतुर्गुणः ॥ अर्धपादोननिष्को द्विनिष्कषोडशकोऽथवा । पूर्वस्तद्विगुणो मध्ये मध्याद् द्विगुण उत्तमः॥ यवश्च कृष्णलं माषः सुवर्णो. रूप्यनिष्ककः । मानवोक्तयवादिभ्यः षष्ठांशो नास्ति वैष्णवे ।। विष्णुगुप्तः पश्चगुञ्जलको माषः प्राणस्तेषु चतुर्गुणैः । कलञ्जो धरणं प्राहुः मणिमानविशारदाः ॥ (१) सवि. ४५७. निर्णयकृत्यम् नारदः भवन्ति तदा तान् शूद्रान् राजा खण्डितजिहान कृत्वा पराजितदण्डविचारः शूले निधापयेत् । ततस्तेन पापेन न गृह्यते । अन्यथा 'मिथ्याभियोगिनो ये स्युर्द्विजानां शूद्रयोनयः । शिष्टपालनार्थं दुष्टनिग्रहाथै करग्रा हिणो निर्मितस्य राज्ञ तेषां जिह्वां समुत्कृत्य राजा शूले निवेशयेत् ।। एव स दोष इति । अभा. २६ द्विजानां शूद्रयोनयः प्रेषणकारिण एवं विहिताः । अग्निपुराणम् यदा पुनस्ते एव शूद्रा द्विजानामेव मिथ्याभियोगिनो पराजितदण्डविचारः ये स्युः भवन्ति । दद्विा निजदुर्वचनात् विक्षेपकारिणो यो यावद्विपरीतार्थ मिथ्या वा यो वदेत्तु तम् । (१) नास्मृ. २१३७ निवेशयेत् (निधापयेत्); अभा. तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्विगुणं दमम् ।। २६ नास्मृवत् ; व्यक. १०१, दीक. ३२, व्यचि. ९७, दवि. ३५१ जिहां (जिह्वाः ); चन्द्र. १६८; व्यसौ. ९२. (१) अपु. २२७१६.७.

·पुनायः अग्निपुराणम् निवर्तनीयं कार्यम् । पुनन्यायवादिनो दण्डः । अमात्यः प्राड्विवाको वा यः कुर्यात्कार्यमन्यथा। तस्य सर्वस्वमादाय तं राजा विप्रवासयेत् ।। यो मन्येताजितोऽस्मीति न्यायेनापि पराजितः । तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्विगुणं दमम् ।। (२) अपु. २२७४४९. (१) भपु. २२७६५. दण्डमातृका महाभारतम् ब्राह्मणाः स्त्रियश्चावध्याः ने तु ते ब्राह्मणं हन्तुं कार्या बुद्धिः कथंचन । अवध्यः सर्वभूतानां ब्राह्मणो ह्यनलोपमः ।। 'द्विजोत्तम विनिर्गच्छ तूर्णमास्यादपावृतात् । न हि मे ब्राह्मणो वध्यः पापेष्वपि रतः सदा ॥ अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये । धर्मज्ञान राक्षसानाहुन हन्यात्स च मामपि ॥ अवध्यास्तु स्त्रियः सृष्टा मन्यन्ते धर्मचिन्तकाः । तस्माद्धर्मेण धर्मज्ञ नास्मान् हिंसितुमर्हसि ॥ मनुः शूद्रदण्डधनविनियोगः शूद्रोत्पन्नांशपापीयान्नैवं मुच्येत किल्बिपात् । तेभ्यो दण्डाहृतं द्रव्यं न कोशे संप्रवेशयेत् ॥ अयाजिकं तु तद्राजा दद्याद् भृतकवेतनम् । यथा दण्डगतं वित्तं ब्राह्मणेभ्यस्तु लम्भयेत् ॥ भार्या पुरोहितस्तेना ये चान्ये तद्विधा द्विजाः ॥ अनिर्दिष्टकर्तृकवचनानि दण्डप्रयोजनम् दुर्बलानामनाथानां बालवृद्धतपस्विनाम् । अनार्यैः परिभूतानां सर्वेषां पार्थिवो गतिः । यदि नैताः प्रजा राजा दण्डेनातोद्य पालयेत् । ततोऽन्योन्यमभिन्नन्त्यो विनश्येयुः परस्परम् ।। दण्डाचिन्ता कालदेशवयःशक्तीश्चिन्तयेत् दण्डकर्मणि । अग्निपुराणम् दण्डेन प्रकारक्षणं राजधर्मः दण्डे सर्व स्थितं दण्डो नाशयेदुष्प्रणीकृतः । अदण्ड्यान् दण्डयन्नश्येद्दण्ड्यान् राजाऽप्यदण्डयन् ॥ (१) भा. (भाण्डा०) १।२४।३. (२) भा. (भाण्डा.) ११२५/२. (३) भा. (भाण्डा.) १११४६।२९. (४) भा. (भाण्डा.) ११२०९।४. (५) मस्मृ. ८१३८५ इत्यस्योपरिष्टात् एते प्रक्षिप्तशोकाः। (१) अभा. ३. शंखलिखितस्मृतौ (आनन्दाश्रम, श्लोकः २५) समुपलभ्यते अयं श्लोकः । (२) अभा. ३. (३) मेधा. ८।३२४. (४) अपु. २२६११४-२०.

·१९७० व्यवहारकाण्डम् पादयोरेवमादीनामङ्गानां छेदनं च यत् । अपराधानुसारेण क्लेशदण्डः स उच्यते ॥ बन्धनं ताडनं वाचा रूक्षया भर्त्सनं तथा । एवंविधप्रकारोऽपि क्लेशदण्डः प्रकीर्तितः ॥ अर्थदण्डप्रकाराः पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः। मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रं चैव चोत्तमः॥ विवादेन समः कापि द्विगुणः कापि कथ्यते। त्रिगुणो वा कचित् प्रोक्तः कचिदुक्तश्चतुर्गुणः॥ सर्वस्वस्याधिकः कापि दमः सर्वस्वमेव वा । दोषद्रव्यानुसारेण दण्डोऽर्थहरणः स्मृतः ।। दण्डप्रयोजनम् देवदैत्योरगनराः सिद्धा भूताः पतत्रिणः । उत्क्रमेयुः खमर्यादां यदि दण्डान पालयेत् ।। यस्माददान्तान् दमयत्यदण्ड्यान् दण्डयत्यपि । दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः ॥ तेजसा दुर्निरीक्ष्यो हि राजा भास्करवत्ततः । लोकप्रसादं गच्छेत दर्शनाञ्चन्द्रवत्ततः ॥ जगद्व्याप्नोति वै चारैरतो राजा समीरणः । दोषनिग्रहकारित्वाद्राजा वैवस्वतः प्रभुः ।। यदा दहति दुर्बुद्धिं तदा भवति पावकः । यदा दानं द्विजातिभ्यो दद्यात्तस्माद्धनेश्वरः ॥ धनधाराप्रवर्षित्वाद्देवादौ वरुणः स्मृतः । क्षमया धारयल्लोकान्पार्थिवः पार्थिवो भवेत् ॥ उत्साइमन्त्रशक्त्यायै रक्षेद्यस्माद्धरिस्ततः ॥ महापातकेषु अङनानि गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । स्तेयेषुश्वपदं विद्याद्ब्रह्महत्या (घाते) शिरः पुमान् ॥ मानसोल्लासः अपराधकृत्सवों दण्ड्यः ऋत्विक् पुरोहितः पुत्रो भ्राता बन्धुस्तथा सुहृत् । अदण्डयो नृपतेर्नास्ति स्वधर्माश्चलितो नरः ।। क्लेशदण्डप्रकाराः केशानां कर्णयोरक्ष्णोर्नासिकायास्तथैव च । जिह्वायाः करयोस्तद्वदङ्गुलीप्रजनस्य च ॥ दण्डो रक्षति मर्यादां दण्डो धर्म प्रवर्तयेत् । निवारयेदधर्माच्च तस्माद् दण्डं प्रयोजयेत् । दण्डहीने यतो राष्ट्र मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते । तस्माद् दण्डं प्रयुञ्जीत दुष्टानां धार्मिको नृपः। दण्डपातभयाल्लोको धर्म तिष्ठति सूत्रितः । करीव विजयो मत्तोऽप्यकुशेन वशीकृतः ।। तीव्रदण्डभयाल्लोके भृशमुद्विजते जनः । तस्मान्मृदुप्रयोगेण प्रजापालनमाचरेत् ॥ यथोक्तदण्डविन्यासाद् भूपतेर्धर्मचारिणः । यशो धर्मस्तथा राष्ट्र कोशश्च परिवर्धते । सप्तविंशतिः राज्यस्थैर्यनिमित्तानि एवमङ्गानि राज्यस्य सप्त शक्तित्रयं तथा । पाड्गुण्यं च तथा प्रोक्तमुपायश्च चतुर्विधः ।। राज्यस्थैर्यनिमित्तानि प्राप्तराज्यस्य भूपतेः । विंशतिः सोमभूपालः कृतवान् नीतिकोविदः । (१) अपु. २२५०. (२) मासो. २।२०११२४५, १२८८-१३००.

·ऋणादानमा वेदाः द्विविधेन बलेनेन्द्रो विश्वान् सर्वान् बेकनाटान् । अनेन ऋणलिङ्गानि कुसीदिनो वृद्धिजीविनो वाधुषिका उच्यन्ते । कथं न्यक्रतून् प्रथिनो मृध्रवाचः पणीन् अश्रद्धाँ तव्युत्पत्तिः । वे इत्यपभ्रंशो द्विशब्दार्थे । एकं कार्षा- अवृधाँ अयज्ञान् । पणं ऋणिकाय प्रयच्छन् द्वौ मह्यं दातव्य...... नयेन प्रप्र तान्दस्यूरनिर्विवाय पूर्वश्वकारापराँ दर्शयन्ति ततो द्विशब्देनैकशब्देन च नाटयन्तीति अयज्यून ॥ बेकनाटाः । तानहर्दशः । अहःशब्देन तदुत्पादक अक्रतूनयज्ञान् ग्रथिनो जल्पकान् मृध्रवाचो हिंसित. आदित्योऽभिधेयो भवति । तं पश्यन्तीत्यहदृशः । ननु वचस्कान पणीन् पणिनामकान् वार्धषिकानश्रद्धान् यज्ञा सर्वे सूर्य पश्यन्ति कोऽत्रातिशय इति उच्यते । इहैव दिषु श्रद्धारहितानवृधान् स्तुतिभिरमिमवर्धयतोऽयज्ञान् जन्मनि सूर्य पश्यन्ति न जन्मान्तरे । लुब्धका अय- यशहीनान् तान् दस्यून् वृथा कालस्य नेतृनग्निः ष्टारोऽन्धे तमसि मज्जन्ति । अथवा लौकिकान्येवाहानि प्रप्र अत्यन्तं नि विवाय । नितरां गमयेत् । तदेवाह । पश्यन्ति न पारलौकिकान्यदृष्टानि । दृष्टप्रधाना हि अमिः पूर्वी मुख्यः सन् अयज्यूनयजमानानपरान् नास्तिकाः । अतो......शान् पणीन् पणिसदृशान् शूद्र- कल्पान् । उतशब्द एवार्थे । क्रत्वोत कर्मणैव ताडनादि- कंदू महीरधृष्टा अस्य तविषीः कदु वृत्रनो व्यापारेणैवाभि भवतीति शेषः। यद्वा । पणीनुत पणी- अस्तृतम् । नेवाभिभवति न यष्टारम् । पणीनां निन्दा स्मर्यते-- इन्द्रो विश्वान् बेकनाटाँ अहर्टश उत क्रत्वा 'गोरक्षकानापणिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान् पणीन् अभि ॥ वाधुपिकांश्चैव विप्रान् शुद्रवदाचरेत् ॥' (मस्म. कदू कदा खल्वस्येन्द्रस्य तविषीर्वलान्यधृष्टा अधृष्टा- ८३१०२) इति । न्यधर्षकाण्यासन् । कदु कदा नु खलु वृत्रनो निरुक्तम् वृत्रहन्तुरिन्द्रस्य हन्तव्यमस्तृतमहिंसितमभवत् । न कदा- कुसीदिनः चिदित्य.....व्ययह अभवदित्यर्थः । अथवास्य महान्ति 'बेकनाटाः खलु कुसीदिनो भवन्ति द्विगुण- चलानि सेनालक्षणानि कदाप्यधृष्टान्यन्यत्रलैरहिंसितानि कारिणो वा द्विगुणदायिनो वा द्विगुणं कामयन्त तथा वृत्रघ्नो शारीरं बलमस्तृतमन्यैरहिंस्यम् । ईदृशेन इति वा । (१) असं ॥६॥३. (२) असं. १६६।१०. (१) नि. ६।२६. - जघन्यान् चकार । असा. -- ऋसा. उपनिधिः महाभारतम् न्यासलिङ्गम् कुंत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम् । बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम् ॥ भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना । यस्यां दौहित्रजॉल्लोकानाशंसे पितृभिः सह । स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्रष्टुमुत्सहे ।। (१) भा. (भाण्डा.) १११४५॥३४,३५. . अग्निपुराणम् निक्षेपभोगनाशादौ दण्डः 'निक्षेपस्य समं मूल्यं दण्ड्यो निक्षेपमुक्तया ।। वस्त्रादिकस्य धर्मज्ञ तथा धर्मो न हीयते ॥ यो निक्षेपं घातयति यश्चानिक्षिप्य याचते । वावुभौ चौरवच्छास्यौ दण्ड्यो वा द्विगुणं दमम् । (१) अपु. २२७४८-१०.

·अस्वामिविक्रयः निर्दोषो बानपूर्व तु चौरपदण्डमर्हति ॥ अग्निपुराणम् अस्वामिविक्रेतुर्दण्डः अज्ञानाधः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयम् । (१) अपु. २२७४१०. (१) अपु. २२७।११ संभूयसमुत्थानम् गौतमः तेन सह शयनासनादेः सेवायां प्रागप्यब्दात्परित्यागार्थम्। तर्हि संवत्सरेण पततीति वचनमनर्थकम् । न तादृश- ऋत्विगाचार्यत्यागनियमः अज्ञानादनध्यापनादृत्विगाचार्यों पतनीयसेवायां स्त्यागोऽत्र विवक्षितः। किं तर्हि ऋत्विगाचार्यान्तरमुपादे- च हेयौ । अन्यत्र हानात्पतति । यम् । अनुपादाने दोष इति । अज्ञानादनध्यापनादिति । यदि कर्मणि प्रवृत्त ऋत्विक अन्यत्रेति । अन्यत्राज्ञानादनध्यापनादन्यत्र तयो- गौमि. मन्त्रान् कर्मपद्धति वा न जानाति स च, य आलस्या- स्त्यागो न कर्तव्यः । कुर्वन् पतति । दिना नाध्यापयत्याचार्यस्तावुभौ हेयौ त्याज्यौ । इदं पति- अग्निपुराणम् मूल्यं गृहीत्वा शिल्पादाने दण्ड्यः (१) गौध. २१११२,१३, मेधा. ८१३८८ अशा मूल्यमादाय यः शिल्पं न दद्याइण्ड्य एव सः ॥ इखि ( अथायाजकावृत्वि); मभा. नादनध्या (नाध्या); गौमि. २१।१२,१३. (१) अपु. २२७४११. ... दत्ताप्रदानिकम् मभा.. गौतमः कारयितव्यमिति द्रष्टव्यम् । दानाङ्गनियमः देदातिषु चैवं धर्येषु । स्वस्ति वाच्य भिक्षादानमप्पूर्वम् । ददातिशब्देन हिरण्यादिदानमुच्यते। धर्म्यग्रहणान्न स्वस्तीति भिक्षुकं वाचयित्वा तत उदकदानपूर्वमस्मै । दृष्टार्थ मित्रादिभ्यो दानम् । एवमेव उदकपूर्व दद्यात् । भिक्षादानं कर्तव्यम् । भिक्षादाने स्त्रिया अधिकारात् चकारादेव सिद्धे एवंशब्दः समस्तप्रापणार्थः । ततश्च तस्या एव च याचितत्वादतस्तामेवं कारयेत् गृहस्थः । यथा भिक्षादानं स्त्रीकृतमपि भर्तुरनुज्ञया प्रमाणं केचिद्व्याचक्षते वैश्वदेवानन्तरमेव विधानादनभैक्षस्यायं भवति तद्वत् हिरण्यादिदानमपि प्रमाणं भवति । विधिर्न सामान्यस्येति । तेषां पक्षे स्वस्तिवाचनं पुरुषेणैव तथा च नारदः- 'स्त्रीकृतान्यप्रमाणानि (१) गौध. ५।१९, मभा.; गौमि. ५।१६, सवि. (१) गौध. ५।२०, मभा.; गौमि. ५।१७, सवि. २८४ समु. ९७. २८४ ददातिषु ( तथाऽतिथिषु ); समु. ९७.

·अभ्युपेत्याशुभूषा ण्याहुरनापदि । विशेषतो गृहक्षेत्रदानधर्मानविक्रयाः ॥ | यथाश्रुत्येव । नोदकपूर्वाणि । एतान्येव प्रमाणानि भर्ता यद्यनुमन्यते ॥' इत्यादि । भारद्वाजः भिक्षादानमपि भर्तुरनुशया विना न कार्यम् । तथा च भयदानलक्षणम् मनुः-'बालया वा युवत्या वा वृद्धया वाऽपि योषिता। आक्रोशादर्थहीनानां प्रतीकारं च यद्यात् । न स्वातन्त्र्येण कर्तव्यं कार्य किश्चिदगृहेष्वपि ।' मभा. प्रदीयते तत्कर्तृभ्यो भयदानं तदुच्यते ॥ आपस्तम्ब: स्मृत्यन्तरम् दानाङ्गनियमः दानाङ्गनियमः सर्वाण्युदकपूर्वाणि दानानि । देद्यात्कृष्णाजिनं पुन्छे गां पुच्छे करिणं करे । सर्वाणीति वचनात् भिक्षाऽप्युदकपूर्वमेव देया । उ. केसरेषु तथैवाश्वान् दासी शिरसि दापयेत् ।। यथाश्रुति विहारे । अग्निपुराणम् विहारे यज्ञकर्मणि यानि दानानि दक्षिणादीनि, तानि प्रतिश्रुत्याप्रदाने दण्डः (१) आध. २।९।८; हिध. १४; सवि. २८४; प्रैतिश्रुत्याप्रदातारं सुवर्ण दण्डयेन्नृपः ।। समु. ९७. (१) सवि. २८६. (२) समु. ९७. (२) आध. २१९६९; हिध. २१४. (३) अपु. २२७।१२. अभ्युपेत्याशुश्रूषा अन्तेवास्यनन्तेवासी भवति विनिहितात्मा गुरा- आपस्तम्बः अन्तेवासिगुरुवृत्तिः वनैपुणमापद्यमानः । तस्मिन् गुरोर्वृत्तिः । 'आपद्यमान' इत्यन्त वितण्यर्थः । योऽन्तेवासी तस्मिन्नन्तेवासिनि गुरोर्वृत्तिः । वृत्तेः प्रकारो वक्ष्यते । विनिहितात्मा द्वयोराचार्ययोः विविधं निहितात्मा गुरा- उ. वनैपुणमापादयति- न अनेन अयं प्रदेशः सम्यगुक्त पुत्रमिवैनमनुकाङ्क्षन् सर्वधर्मेष्वनपच्छादयमानः इति, सोऽन्तेवासी न भवति । स त्याज्य इत्यर्थः । सुयुक्तो विद्यां ग्राहयत् । अपर आह--- योऽन्तेवासी वाङ्मनःकर्मभिरनैपुणमाफ- एनं शिष्यं पुत्रमिव अस्याभ्युदयः स्यादिति अनु- द्यमानो गुरौ विसदृशं निहितात्मा भवति अनुरूपं न काङ्क्षन् सर्वेषु धर्मेषु किञ्चिदप्यनपच्छादयमानः अगूहन् शुश्रूषते सोऽन्तेवासी न भवतीति । सुयुक्तः सुष्ठु अवहितः तत्परो भूत्वा विद्यां ग्राहयेत् । आचार्योऽप्यनाचार्यो भवति श्रुतात्परिहरमाणः। आचार्योऽप्यनाचार्यों भवतीति, त्याज्य इत्यर्थः । ने चैनमध्ययनविघ्नेनात्मार्थेषूपरुन्ध्यादनापत्सु । किं कुर्वन् ? श्रुतात्परिहरमाणः तेन तेन व्याजेन न चैनं शिष्यमध्ययनविघ्नेन आत्मप्रयोजनेष्वना. विद्याप्रदानमकुर्वन् । पत्सूपरुन्ध्यात् । उपरोधः अस्वतन्त्रीकरणम् । 'अनाप अपराधेषु चैनं सततमुपालभेत । स्विति वचनादापद्यध्ययनविघातेनाऽप्युपरोधे न दोषः । अपराधेषु कृतेष्वेनं शिष्यं सततमुपालभेत, इदमयुक्तं त्वया कृतमिति। (१) आध. १।८।२४; हिध. १८. (१) आध. १८२७; हिध. ११८. (२) आध. १।८।२५, हिध. ११८. (२) आध. १८२८; हिध. ११८. (३) माध. १।८।२६ हिध. ११८. (३) आध. १।८।२९; हिध. ११८. उ.

·म्यवारकापणम् अभित्रास उपवास उदकोपस्पर्शनमदर्शनमिति पपन्नम् । यस्तेन दुखेत्कतमञ्च नाह तस्मै मां श्रूया दण्डा यथामात्रमानिवृत्तेः । निधिपाय ब्रह्मन् ॥ अमित्रासो भयोत्पादनम् । उपवासो भोजनलोपः। य आतृणत्त्यवितथेन कर्मणा बहुदुःखं कुर्वन- उदकोपस्पर्शनं शीतोदकेन स्नापनम् । अदर्शनं यथा मृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तस्मै आत्मानं न पश्यति तथा करणम् । गृहप्रवेशनिषेधः । न Tोत्कतमश्च नाह॥ सर्वत्र ण्यन्तात् प्रत्ययः। इत्येते दण्डाः शिष्यस्य यथामात्रं अध्यापिता ये गुरुं नाऽऽद्रियन्ते विप्रा वाचा यावत्यपराधमात्रा-तदनुरूपं व्यस्ताः समस्ताश्च । आनिवृत्तेः मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीया- यावदसौ न ततोऽपराधान्निवर्तते तावदेते दण्डाः। उ. स्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् ॥ निवृत्तं चरितब्रह्मचर्यमन्येभ्यो धर्मेभ्योऽनन्तरो दहत्यग्निर्यथा कक्षं ब्रह्मपृष्ठमनादृतम् । भवेत्यतिसृजेत् । न ब्रह्म तस्मै प्रबेयाच्छक्यं मानमकुर्वत इति । एवं चरितब्रह्मचर्य निवृत्तं गुरुकुलात् कृतसमावर्तन- मनुः मित्यर्थः । एवंभूतमन्येभ्यो धर्मभ्यो यमसौ आश्रमं प्रति- अध्यायाः शिष्याः पित्सते तत्र तेभ्योऽनन्तरो भव यथा त्वमन्तरितो न * आचार्यपुत्रः शुश्रूषानदो धार्मिकः शुचिः । भवसि तथा भवेत्युक्त्वाऽतिसृजेत् । तं तमाश्रमं प्रति. आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः आप्तः शक्तोऽर्थदः साधुः स्वोऽध्याप्या दश धर्मतः।। पत्तुमुत्सृजेत् । नापृष्टः कस्यचिद्यान्न चान्यायेन पृच्छतः । बौधायनः जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरत् ।। अध्याप्यः शिष्यः अधर्मेण च यः प्राह यश्चाधर्मेण पृच्छति । धर्मार्थों यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा । तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं वाधिगच्छति ।। विद्यया सह मर्तव्यं न चैनामूषरे वपेत् ॥ धर्मार्थों यत्र न स्यातां शुश्रूषा वापि तद्विधा । अनर्हाय विद्या न दातव्येत्याह--धर्मार्थों यत्रेति । तत्र विद्या न वक्तव्या शुभं बीजमिवोषरे ॥ यथा कृषीवल: शुभं बीजमूषरे न वपति । तथा शुश्रूषा- विद्ययैय समं कामं मर्तव्यं ब्रह्मवादिना। दिवर्जिते विद्या न दातव्येत्यर्थः । बौवि. (पृ. २०) आपद्यपि हि घोरायां न त्वेनामिरिणे वपेत् ॥ अग्निरिव कक्षं दहति ब्रह्मपृष्ठमनाहतम् । विद्या ब्राह्मणमत्याह शेवधिष्टेऽस्मि रक्ष माम् । तस्माद्वै शक्यं न ब्रूयात् ब्रह्म मानमकुर्वतामिति ॥ असूयकाय मां मादास्तथा स्यां वीर्यवत्तमा ॥ अयोग्याध्यापने दोषमाह- अमिरिव कक्षमिति । यमेव तु शुचिं विद्याः नियतब्रह्मचारिणम् । शक्यं मानमिति संबन्धः। वैशब्दः पादपुरणः । ब्रह्म तस्मै मां ब्रूहि विप्राय निधिपायाप्रमादिने । बौवि. (पृ. २०) अब्राह्मणाध्ययनमापत्काले विधीयते । वसिष्ठः अनुत्रज्या च शुश्रूपा यावदध्ययनं गुरोः ।। अध्यायः शिष्यः अग्निपुराणम् 'विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मां शेव- भार्यापुत्रदासशिष्यादिताडनविशेष दोषः धिस्तेऽहमस्मि । असूयकायानृजवेऽयताय न मां भार्या पुत्राश्च दासाश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः। घूया वीर्यवती तथा स्याम् ॥ कृतापराधास्ताड्याः स्यू रज्वा वेणुदलेन वा । यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्यो पृष्ठे न मस्तके हन्याच्चौरस्याप्नोति किल्बिषम् ॥ (१) माध. १८।३०, हिध. ११८. * मनुस्मृतेः व्यवहारप्रकरणे एतेषां श्लोकानामभावात् टीका (२) माध. १।८।३१; हिध. ११८. नोड़ता। (३) बौध. ११२।४८. (४) बौध. ११२६४९. (१) मस्मृ. २।१०९-११५,२४१. (५) वस्मृ. २०१४-८. (२) भपु. २२७१४५-६. विद्या मानं पूजा ·इतनानपाकर कात्यायनः भाण्डवाहकधर्मः भाण्डवाहकदोषेण वणिजो यदि द्रव्यं नश्येत् तद्भाण्डवाहको दद्यात् । लघुहारीतः अन इवाहं च धेनुं च दासीदासं तथैव च । फलभुक् प्रत्यहं दद्याद्भोगं पणचतुष्टयम् ॥ अग्निपुराणम् स्वामिभृत्ययोः दोघे दण्डः भृतिं गृह्य न कुर्याद्यः कर्माष्टौ कृष्णला दमः । अकाले तु त्यजन् भृत्यं दण्ड्यः स्यात्तावदेव तु ॥ वेश्याधर्मः गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति । वेतनं द्विगुणं दद्याद्दण्डं च द्विगुणं तथा । भाटकम् अनुच्छिष्टं तु यद्रव्यं दासक्षेत्रगृहादिकम् । स्वबलेनैव भुञ्जानश्चौरवहण्डमर्हति ।। (१) मेधा. ८१२१५. (२) लहास्मृ. ५०,५१. (१) अपु. २२७।१२.३. (२) अपु. २२७१४४-५. क्रयविक्रयानुशयः निरुक्तम् सोऽन्तर्दशाहात्तत्स्वामी दद्याञ्चैवाददीत च ॥ स्त्रीपुरुषविक्रयविचारः परेण तु दशाहस्य नादद्यान्नैव दापयेत् । स्त्रीणां दानविक्रयातिसर्गा विद्यन्ते न पुंसः । आददद्धि ददश्चैव राज्ञा दण्ड्यः शतानि पट् ।। पुंसोऽपीत्येके शौनःशेपे दर्शनात् * 1 वरदोषानविख्याप्य यः कन्यां वरयेदिह । विष्णुः दत्ताऽप्यदत्ता सा तस्य राज्ञादण्ड्यः शतद्वयम्।। कन्याविषयानुभयादा दण्डविधि: प्रदाय कन्यां योऽन्यस्मै पुनस्तां संप्रयच्छति । दोषमनाख्याय कन्यां प्रयच्छंश्च । तां च दण्डः कार्यो नरेन्द्रण तस्याप्युत्तमसाहसः॥ बिभृयात् । अदुष्टां दुष्यामिति ब्रुवन्नुत्तमसाहसम् । सत्यङ्कारेण वाचा च युक्तं पुण्यमसंशयम् । भारद्वाजः लुब्धोऽन्यत्र च विक्रेता पट्शतं दण्डमर्हति ।। परिवृत्तेः परिवर्तनावधिः मत्स्यपुराणम् संधिश्च परिवृत्तिश्च विभागश्च समा यदि । कन्याविषयानुशये दण्डविधिः आदशाहान्निवर्तन्ते विपमा नववत्सरात् ४॥ अग्निपुराणम् यस्तु दोषवती कन्यामनाख्याय प्रयच्छति । तस्य कुर्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवति पणान् ।। क्रयविक्रयः--कन्याविषयानुशये दण्डविधिः क्रीत्वा विक्रीय वा किश्चिद्यस्येहानुशयो भवेत् । यः कन्यां दर्शयित्वाऽन्यां वोदुरन्यां प्रयच्छति। उत्तमं तस्य कुर्वीत राजा दण्डं तु साहसम् ॥ * व्याख्यानं दायभागे (पृ. १२५५) द्रष्टव्यम् । वरो दोषं समासाद्य यः कन्यां संहरोदिह । x स्थलादिनिर्देशः दायभागे (पृ. १५८२ ) द्रष्टव्यः । दत्ताऽप्यदत्ता सा तस्य राज्ञा दण्ड्यः शतद्वयम् ॥ (१) नि. ३४. (२) विस्मृ. ५।४५-७. (३) अपु. २२४१३.७. (१) दवि. १८५-६. ब.क. १४८ ·स्वामिपालविवादः महाभारतम् स्मृत्यन्तरम् पशुपालनभूतिः सस्यनाशे दण्डः 'वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम्। वत्सानां द्विगुणः प्रोक्तः सवत्सानां चतुर्गुणः ।। दानमध्ययनं यज्ञः शौचन धनसञ्चयः ।। पितृवत्पालयेद्वैश्यो युक्तः सर्वान्पशूनिह । अनिर्दिष्टकर्तृकवचनम् विकर्म तद्भवेदन्यत्कर्म यत्स समाचरेत् ॥ सस्यनाशे दण्डः रक्षया स हि तेषां वै महत्सुग्वमवाप्नुयात् । गुरोः क्षुद्रात् पशो रात्रावह्नि कामादकामतः । प्रजापतिहि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून् । महानल्पः शस्यनाशो दण्डभेदाय भिद्यते ॥ ब्राह्मणाय च राजे च सर्वाः परिददे प्रजाः । तस्य वृत्ति प्रवक्ष्यामि यच्च तस्योपजीवनम् ॥ अग्निपुराणम् पण्णामकां पिबेद्धेनुं शताञ्च मिथुनं हरेत । पालधर्माः सस्यरक्षा च लब्धाच्च सप्तमं भागं तथा शृङ्गे कला खुरे ॥ देद्याद्धेनुं न यः पालो गृहीत्वा भक्तवेतनम् । सस्यानां सर्ववीजानामेपा सांवत्मरी भतिः । न च वैश्यम्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ॥ स तु दण्ड्यः शत राज्ञा सुवर्ण वाऽप्यरक्षिता॥ वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथञ्चन । धनुःशतं परीणाहो ग्रामस्य तु समन्ततः । द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि नगरस्य च कल्पयेत् ।। नारदः वृति तत्र प्रकुर्वीत यामुष्टो नावलोकयेत् । पशुनाशे व्यवस्था वालाश्चर्मापरे सक्थी वस्तिस्नायनि रोचनाम् । तत्रापरिवृते धान्ये हिंसिते नैव दण्डनम् ॥ दद्यात्पशुमते सर्व मृतेष्वङ्कांश्च दर्शयेत् ।। व्यासः (णेश ); व्यउ. १०१; व्यग्र, ३५३; विता. ६८२-३ द्विजबान्धवगोकृतमस्यभक्षणं क्षम्यम्. णं च ( णश्च ) नर ( रान); समु. १०४ च ( यत् ) णं च आक्रम्य च द्विभुक्तं परिक्षीणं च बान्धवैः । (गैश्व ). गोभिश्च नरशार्दूल वाजपेयाद्विशिष्यते ।। (१) पमा. ३८१, दवि. २८४ ( सन्नानां द्विगुणो दण्डो (१) भा. १२६०१२१-७. वसतां तु चतुर्गुणः ) नारदः, (2) Dr. Jolly---Narada Preface page (२) दवि. २८२. 8-Nepalese MS. (३) स्मृच. २१२ च द्विजभुक्तं ( यदि नैर्युक्तं ) ण च (३) अपु. २२७४१८-२१. सीमाविवादः नारदः अग्निपुराणम् बलाइभूमिर्न हर्नव्या गृहाचाहरणे दण्डः अतो भूमिर्न हर्तव्या जानता भूमिजं भयम् । गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् । बलाद्धृताया भूमेस्तु करणं न प्रमाणकम् ॥ शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्विशतो दमः।। (१) स्मृचि, २३. (१) अपु. २२७।२१-२२. Sunia ·00000000 जयन्ती। , स्त्रीपुंधर्माः वेदाः अथाप्युदाहरन्ति- एका द्वयोः पत्नी पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने । आ वां रथं दुहिता सूर्यस्य कार्मवातिष्ठदर्वता पुत्रश्च स्थाविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति ।। तस्या भर्तुरभिचार उक्तः प्रायश्चित्तरहस्येपु । विश्वे देवा अन्यमन्यन्त हृद्भिः समु श्रिया मासि मासि रजो ह्यासां दुष्कृतान्यपकर्षति । नासत्या सचेथे॥ त्रिरात्रं रजस्वलाऽशुचिर्भवति, सा नाज्याना- सविता स्वदुहितरं सूर्याख्यां सोमाय राज्ञे प्रदातुमै- भ्यञ्ज्यान्नाप्सु स्नायात्, अधः शयीत, दिवा न च्छत् । तां सूर्या सर्वे देवा वरयामासुः । तेऽन्योन्यमृचुः । स्वप्यात, नाग्निं स्पृशेन, न रज्जु सृजेत्, न दन्तान आदित्यमवधिं कृत्वाजि धावाम। योऽस्माकं मध्ये धावयेन, न मांसमश्नीयात्, न ग्रहानिरीक्षेत, उजेष्यति तस्येयं भविष्यतीति । तत्राश्विनावुदजयताम् । न हसेत, न किञ्चिदाचरेत्, अखर्वण पात्रेण सा च सूर्या जितवतोस्तयोः रथमारुरोह । अत्र प्रजा- पिबेत् , अञ्जलिना वा पिवेत् , लोहितायसेन वा। पति सोमाय राज्ञे दुहितरं प्रायच्छत् (ऐब्रा. ४।७)। विज्ञायते हीन्द्रस्त्रिशीपणं त्वाष्ट्रं हत्वा पाप्मगृहीतो इत्यादिकं ब्राह्मणमनुसंधेयम् । इदं चाख्यानं सूर्याविवा- महत्तमाधर्मसंबद्धोऽहमित्येवमात्मानं अमन्यत, तं हस्य स्तावकेन सत्येनोत्तभिता भमिरिति सूक्तेन विस्पष्ट - सर्वाणि भूतान्यभ्याक्रोशन, भ्रूणहन् भ्रूणहन् यिष्यते । हे अश्विनी वां युवयो रथं कामेव । कार्म- | भ्रूणहन्निति, स त्रिय उपाधावत्, अस्यै में ब्रह्म- शब्दः काष्ठवाची। यथा काष्ठमाजिधावनस्यावधितया हत्यायै तृतीयं भागं प्रतिगृह्णीतेति गत्वैवमुवाच, ता निर्दिष्टं लक्ष्यमाशुगामी कश्चित् सर्वेभ्यो धावद्भयः पूर्व अब्रुवन् , किं नोऽभूदिति, सोऽब्रवीद्वरं वृणीध्व- प्राप्नोति एवमेव सर्वेभ्यो देवेभ्यः पूर्वमर्वता शीघ्रमवधि | मिति, तः अब्रुवन्नृतौ प्रजां विन्दामहा इति, प्राप्नुवता युष्मदीयेनाश्वेन करणभूतेन युवाभ्यां जयन्ती काममा विजनितोः संभवाम इति, तथेति ताः जीयमाना सूर्यस्य सवितुर्दुहितातिष्ठत् आरूढवती। प्रतिजगृहुस्तृतीयं भ्रूणहत्यायाः । सैषा भ्रूणहत्या विश्वे सर्व इतरे देवा एतदारोहणस्थानं यद्भिहृदयैरन्व- मासि मास्याविर्भवति । तस्माद्रजस्वलान्नं नाभीयात् । मन्यन्त अन्वजानन् । तदानी हे नासत्यावश्विनौ श्रिया अतश्च भ्रूणहत्याया एवैपा रूपं प्रतिमुच्य आस्ते ऋक्सहस्रलाभरूपया संपदा कान्ल्या वा युवां सं सचेथे ' कलचुकमिव । तदाहुब्रह्मवादिनः । अञ्जनाभ्यञ्ज- संगच्छथे। नमेवास्या न प्रतिग्राह्यम् । तद्धि स्त्रिया अन्नमिति । तस्मात्तस्यास्तत्र न च मन्यन्ते । आचारायाश्च योपित इति सेयमुपयाति । कामाय पुंश्चलूम् । नर्माय पुंश्चलूम् । उदक्यास्त्वासते येषां ये च केचिदनग्नयः । वसिष्ठः कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रधर्मिणः ।। इति । स्त्रीरक्षा, रजरवलाधर्माश्च ऋतुकालगामी स्यात्पर्यवर्ज स्वदारेषु । अतिर्य- अस्वतन्त्रा स्त्री पुरुषप्रधाना । अनग्निकाऽ- गुपेयात् । नुदक्या वा अनृतमिति विज्ञायते । अथाप्युदाहरन्ति- (१) ऋसं. १।११६।१७. यस्तु पाणिगृहीताया आस्ये कुर्वीत मैथुनम् । भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासं रेतसो भुजः ।। (२) शुमा. ३०१५,२०. (३) वस्मृ. ५।१-१६. (१) वस्मृ. १२।१८-२४. ऋसा. वश्या ·१९७८ व्यवहारकाण्डम् - कन्यादानकाल: या स्यादनित्यचारेण रतिः साऽधर्मसंश्रिता ॥ याज्ञवल्क्यः अपि च काठके विज्ञायते । अपि नः श्वो व्यवहारप्रकरणे स्त्रीपुंधर्मपदव्यवस्था विजनिष्यमाणाः पतिभिः सह शयीरनिति स्त्रीणा व्यवहारप्रकरणमध्ये स्त्रीपुंसयोगाख्यमप्यपरं विवाद- मिन्द्रदत्तो वर इति । पदं मनुनारदाभ्यां विवृतम् । तत्र नारदः- 'विवाहा- दिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कीर्त्यते । स्त्रीपुंस. महाभारतम् योगसंशं तद्विवादपदमुच्यते ॥' इति । मनुरप्याह- स्त्रीणां भर्तृशुश्रूषा धर्मः। भार्यामहिमा । सो अवध्या। 'अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । बहुपत्नीकता नाधर्मः । स्त्री त्याज्या । विषयेषु च सजन्त्यः संस्थाप्या ह्यात्मनो वशे ॥ इत्यादि। भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ॥ यद्यपि स्त्रीपुंसयोः परस्परमार्थप्रत्यर्थितया नृपसमक्ष एतद्धि परमं नार्याः कार्य लोके सनातनम् । व्यवहारो निषिद्धस्तथापि प्रत्यक्षेण कर्णपरम्परया वा प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तृहितमाचरेत् ॥ विदिते तयोः परस्परातिचारे दण्डादिना दम्पती निज. उत्सृष्टमाभिपं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः । धर्ममार्गे राज्ञा स्थापनीयौ । इतरथा दोषभाग्भवति । प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा त्रियम् ॥ व्यवहारप्रकरणे राजधर्ममध्येऽस्य स्त्रीपुंसधर्मजातस्यो- व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्व भर्तुः परां गतिम् । पदेशः । एतम विवाहप्रकरण एव सप्रपञ्चं प्रतिपादित- गन्तुं ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः ॥ मिति योगीश्वरेण न पुनरत्रोक्तम् । मिता. २।२९५ यस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा। नारदः विशिष्यते स्त्रिया भर्तुनित्यं प्रियहिते स्थितिः॥ इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः । व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नः सोमो भुङ्क्तेऽथ योषितः । आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ।। पयोधारस्तु गान्धर्वो रजस्यग्निः प्रकीर्तितः ॥ आपदर्थे धनं रक्षेदारान् रक्षेद्धनैरपि । तस्मादव्यञ्जनोपेतामरजामपयोधराम् । आत्मानं सततं रक्षेदारैरपि धनैरपि ॥ अभुक्तपूर्वा सोमाधैर्दद्यादुहितरं पिता ।। दृष्टादृष्टफलार्थ हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् । चतुःस्वैरिणीदोषतारतम्यम् सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः ॥ स्वैरिणीनां चतसृणां सा श्रेष्ठा तूत्तरोत्तरा । एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः । विकल्पं वदपत्यानां रिक्थपिण्डोदकादिषु॥ न समं सर्वमेवेति बुधानामेष निश्चयः ॥ प्रोपितभर्तृकशूद्रावृत्तम् अवध्यां स्त्रियमित्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।। शूद्रायाः स्मृतः कालो न च धर्मव्यतिक्रमः । न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकृतां नृणाम् । विशेषतोऽप्रसूतायाः संवत्सरपरा स्थितिः ॥ स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने । प्रजाप्रवृत्तौ भूतानां दृष्टिरेषा प्रजापतेः । भृशं दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत । जीवति श्रूयमाणे तु स्यादेष द्विगुणो विधिः ॥ धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः । उशना त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्रातं सर्व मयैकया ॥ ज्येष्ठपूर्व यवीयसः विवाहः इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति ।। पत्रजिते ज्येष्ठे क्षपणं नास्ति सद्य एव निविशेन्। आत्मा पुत्रः सखा भार्या कृच्छं तु दुहिता किल॥ (१) Dr. Jolly---Narada preface page (१) भा. १।१५८१३,४,१२,२२,२४, २६.२९, ३१, 11--Nepalese MS. (२) Dr. Jolly--Narada Preface page (२) भा. (भाण्डा.) १११४७११,३,४, ११. 12--Nepalese MS. (३) मभा. १८५१९. न ·दायभागः १९७९ स्मृत्यन्तरम् पतिप्रीणनं धर्मः यद्यदिष्टतमं लोके यद्यत्पत्युः समीहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रीणनकाम्यया ॥ कन्याविक्रयनिन्दा *तं देशं पतितं मन्ये यत्रास्ते शुल्कविक्रयी । अग्निपुराणम् विविधाः स्त्रीपुंधर्माः विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरन्ध्यादेकवेश्मनि । यत्पुंसः परदारेषु तदेनां चारयेद् व्रतम् ॥ साध्वीस्त्रीणां पालनं च राजा कुर्याच धार्मिकः । स्त्रिया प्रष्टया भाव्यं गृहकार्यैकदक्षया ॥ सुसंस्कृतोपस्करया व्यये चामुक्तहस्तया । यस्मै दद्यापिता त्वेनां शुश्रूषेत्तं पतिं सदा ।। मृते भर्तरि स्वर्यायाद्ब्रह्मचर्ये स्थिताऽङ्गना। परवेश्मरुचिर्न स्यान्न स्यात्कलहशालिनी ॥ मण्डनं वर्जयेन्नारी तथा प्रोषितभर्तृका । देवताराधनपरा तिष्ठेद्भर्तृहिते रता ॥ धारयेन्मङ्गलार्थाय किश्चिदाभरणं तथा। भाऽग्निं या विशेन्नारी साऽपि स्वर्गमवाप्नुयात् ।। श्रियः संपूजनं कार्य गृहसंमार्जनादिकम् । द्वादश्यां कार्तिके विष्णुं गां सवत्सां ददेत्तथा ।। सावित्र्या रक्षितो भर्ता सत्याचारव्रतेन च । सप्तम्यां मार्गशीर्षे तु सितेऽभ्यर्च्य दिवाकरम् ।। पुत्रानाप्नोति च स्त्रीह नात्र कार्या विचारणा ॥ (१) दात. १९०. (२) मच. ९/९८. (३) अपु. १६९।३९. (४) अपु. २२२।१९-२६. कन्या:, ऋसा. दायभागः वेदाः | मन्तरिक्षं वर्तत इति शेषः । अत्रास्मिन्नन्तरिक्षे पिता युलोकः । अधिष्ठात्रधिष्ठानयोरभेदेन आदित्यो द्यौरुच्यते पितुः कन्यायां संततिः । यावज्जीवं भर्तृरहिताः स्वरश्मिभिः । अथवा इन्द्रः पर्जन्यो वा । दुहितुर्दूरे तास तत्पुत्राणां च भागः । निहिताया भूम्या गर्भ सर्वोत्पादनसमर्थ वृष्टयुदकलक्षण- द्यौर्मे पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्मे माता माधात् । सर्वतः करोति । पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात् ॥ अमातरिव पित्रोः सचा सती समानादा सद- सस्त्वामिये भगम् । कृधि प्रकेतमुप मास्या भर दीर्घतमा ब्रवीति । मे मम द्यौद्युलोकः पिता पालकः । न केवलं पालकत्वमात्रं अपि तु जनिता जनयितोत्पादः दद्धि भागं तन्यो येन मामहः ॥ वम्रीभिः पुत्रमग्रुवो अदानं निवेशनाद्धरिव आ यिता। तत्रोपपत्तिमाह । नाभिरत्र नाभिभूतो भौमो जमर्थ । व्यन्धो अख्यदहिमाददानो नि दुख- रसोऽत्र तिष्ठतीति शेषः । ततश्चान्नं जायते अन्नाद्रेतः च्छित्समरन्त पर्व x॥ रेतसो मनुष्य इत्येवं पारम्पर्येण जननसंबन्धिनो हेतो उत त्यं पुत्रमग्रुवः परावृक्तं शतक्रतुः । उक्थे- रसस्यात्र सद्भावात् । अनेनैवाभिप्रायेण जनितत्युच्यते । ष्विन्द्रं आभजत् ॥ अत एव बन्धुर्वन्धिका तथेयं मही महती पृथिवी मे माता मातृस्थानीया स्वोदभृतौषध्यादिनिर्मात्रीत्यर्थः । * व्याख्यानं स्थलनिर्देशश्च दायभागे (पृ. १४१५ ) किञ्चोत्तानयोरूलतनयोश्चम्वोः सर्वस्याल्योोगसाध- नयोः द्यावापृथिव्योरन्तमध्ये योनिः सर्वभूतनिर्माणाश्रय x व्याख्यानं स्थलनिर्देशश्च स्त्रीपुंधर्मप्रकरणे (पृ. ९७१) (१) ऋसं. १।१६४।३३, असं. ९।१०।१२, नि. (१) असं. ४।३०।१६. द्रष्टव्यः । द्रष्टव्यः। ४॥२१.

·१९८० व्यवहारकाण्डम् ये सा. .. उतापि च शतक्रतुः शतंकमन्द्रस्त्यं तं प्रसिद्धमग्रुवः ! उदाजन् पितरो गोमयं वस्वृतेनाभिन्दन् परि- एतनाम्न्याः पुत्रं परावृक्तमतन्नामकमुक्थेषु स्तोत्रेष्वाभजत् वत्सरे वलम् । दीर्घायुत्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति भागिनं कृतवान् । ऋसा. गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ।। वातोपधत इपितो वशाँ अनु तृपु यदन्ना वेवि हे अङ्गिरसः पितरोऽस्माकं पूर्वजत्वेन पितृभूता ये पद्वितिष्ठसे। आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक यूयं गोमयं गवात्मकं पणिभिरपहृतं वसु धनमुदाजन् शास्यग्ने अजराणि धक्षतः ।। तैरधिष्ठितात्पर्वतादुदगमयन् । किञ्चर्तेन सत्यभूतेन यज्ञेन दे अमे यद्यदा त्वं वातोपधूतो वायुना कम्पितो । परिवत्सरे पयागते वत्सरे संपूर्ण सत्रान्त इत्यर्थः । तत्र क्शान् कान्तान् वनसतीननु प्रति तृषु क्षिप्रमिषितः । वलं वलनामानं गवामपहर्तारमसुरमभिन्दन् व्यनाशयन् प्रेरितश्च सन् अन्नान्यदनीयानि वनस्पत्यादीनि स्थाव- तेभ्यो वो युष्मभ्यं दीर्घायुत्वं प्रभृतजीवनमस्तु । शेषं राणि वेनिपव्याप्नुवन् वितिष्ठमे इतस्ततो गच्छसि तदानी : पूर्ववत् । घक्षतः काननानि दहतस्ते तवाजराणि जरारहितानि य ऋतेन सूर्यमारोहयन् दिव्यप्रथयन् पृथिवीं शधासि तेजांसि यथा रथ्यो रथिनस्तद्वत् पृथगा यतन्ते ! मातरं वि । मुप्रजास्त्वमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति गच्छन्ति । ऋसा. गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ।। पुत्रप्रतिग्रहः ( दत्तकलिङ्गम् ?) हे अङ्गिरस: ये भवन्त ऋतन सत्यभतेन यज्ञेन 'ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इन्द्रस्य सख्यममृ- दिवि द्युलोके सूर्य मुष्ठु सर्वस्य प्रेरकमादित्यमारोहयन् तत्वमानश । तेभ्यो भद्रमङ्गिरसो वो अस्तु प्रति अस्थापयन किञ्च मातरं सर्वेषां निमात्री पुथिवीं व्यप्र- गृभ्गीत मानवं सुमेधसः ।। थयन् प्रसिद्धामकुर्वन् सत्त्रादिकमकरणेन तेभ्यो नाभानेदिष्ठः स्वपित्रा मनुनाभ्यनुज्ञातः सत्रमासीनान् युष्मभ्यं सुप्रजासत्वं सुपुत्रत्वमस्तु । अङ्गिरसोऽभ्येत्य मां प्रतिगृह्णीत युप्मभ्यं यज्ञं प्रज्ञापया- अयं नाभा वदति वल्गु वो गृहे देवपुत्रा मीति यदुक्तवान् तदुच्यते । इतिहासस्त्विदमित्थेति पूर्व ऋषयस्तत् शृणोतन । सुब्रह्मण्यमङ्गिरसो वो सूक्ते नाभानेदिष्ठं शंसति नाभानेदिष्ठं वै मानवमिति अस्तु प्रति गृभ्णीत मानवं सुमेधसः ।। ब्राह्मणानुसारेण 'मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति तैत्ति हे देवपुत्रा देवानां पुत्रा अमेः पुत्रा ऋषयोऽतीन्द्रि- रीयब्राह्मणानुसारेण च सप्रपञ्चमभिहितः । तथा चास्या यार्थस्य द्रष्टारो हे अङ्गिरसः अयं नाभा नाभानेदिष्ठः ऋचोऽयमर्थः । यज्ञेन यजनीयेन हविषा दक्षिणयविंग्भ्यो पुरोवर्ती जनो वो युष्माकं गृहे गृहभूते यज्ञे वल्गु देयया समक्ताः संगता येऽहीनकाहसत्राणि कुर्वन्तो ययं कल्याणं वचो वदति । तद्वाक्यं यूयं शृणोतन महतादरेण इन्द्रस्य सख्यं सखिकर्म अत एवामृतत्वममरणधर्म देव- शृणुत । तेभ्यो युष्मभ्यं सुब्रह्मण्यं शोभनं ब्रह्मवर्चसमस्तु । त्वमानश आनशिध्वे प्राप्ताः स्थ । हे अङ्गिरस: तेभ्यो । इदानीं आगतं मानवं मां प्रति गृभ्णीत प्रतिगृह्णीत । वो युष्मभ्यं भद्रं कल्याणं कर्मास्तु । हे सुमेधस: सुप्रज्ञा हे अङ्गिरसः ते यूयमिदानीमागतं मानवं मनोः पुत्रं मां कानीनः प्रति गृभ्णीत प्रतिगृह्णीत । मयि प्रतिगृहीते सति यज्ञ प्रमदे कुमारीपुत्रम् । साधु करिष्यामीति तदर्थ प्रतिगृह्णीत । सिलाची नाम कानीनोजबभ्रु पिता तव । (१) ऋसं. १०।९१।७; मैसं. ४।११।४; सासं. अश्वो यमस्य यः श्यावस्तस्य हास्नास्युक्षिता ॥ २॥३३३; आपश्री. ३।१५।५; माश्री. ५।१।।३७. (१) ऋसं. १०६२।२. (२) सं. १०१६२॥३. (२) सं १०६२।१; ऐब्रा. ५।१३।१२; कौवा. (३) ऋसं. १०१६२।४. २३८; माश्री. ८1१।२१; शाश्री. १०८।१४, १२१८१८, (४) शुमा. ३०६ ; तैबा. ३।४।१।२ मदे (मुदे ). १६/१११३०. (५) असं. ५।५।८. सा. - - ऋसा.. : ऋउसा.

·दायभागः १९८१ स्वयंदत्तः । ज्येष्ठत्वं पुत्रत्वं दायादत्वं च पितुः संकेताधीनम्। पितुः दायादिसर्वस्वहरः पुत्रः । पुत्रस्य गृहे पितुर्वासः.. अथ ह शुनःशेपो विश्वामित्रस्याङ्कमाससाद स अथातः पितापुत्रीयं संप्रदानमिति चाचक्षते होवाचाजीगर्तः सौयवसिर्ऋषे पुनमें पुत्रं देहीति पिता पुत्रं प्रेष्याह्वयति नवस्तृणैरगारं संस्तीर्यानि- नेति होवाच विश्वामित्रो देवा या इमं मह्यमरास मुपसमाधाय उदकुम्भं सपात्रं उपनिधायाहतेन तेति स ह देवरातो वैश्वामित्र आस तस्यैते वाससा संप्रच्छन्नः श्येत एत्य पुत्र उपरिष्टादभि- कापिलेयबाभ्रवाः *। निपात इन्द्रियैरस्यन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभि- अथाभिषेचनीयसमातेरनन्तरं हरिश्चन्द्रसहितेषु ऋत्विक्षु मुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि विस्मितेषु स शुनःशेष इत ऊर्य कस्य पुत्रोऽस्त्विति ; दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं विचारे सति तदीयेच्छेच नियामिति महर्षीणां वचनं : मे त्वयि दधानीति पिना प्राणं ते मयि दध इति श्रया शुनःशेषः स्वेच्छया विश्वामित्रपुत्रत्वमङ्गीकृत्य पुत्रश्चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध सहसा तदीयमङ्कमाससाद । पुत्री हि सर्वत्र पितुरङ्के इति पुत्रः श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते निपीदति । तदानीं सुयवसपुत्रोऽजीगतो विश्वामित्रं प्रत्येव- मयि दध इति पुत्रो मनो मे त्वयि दधानीति पिता मुवाच । हे महर्षे मदीयपुत्रमेनं पुनरपि मह्य देहीति, मनस्ते मयि दध इति पुत्रोऽन्नरसान्मे त्वयि दधा- स विश्वामित्रो नेति निराकृत्यैवमुवाच । प्रजापत्यादयो ; नीति पिता अन्नरसाँस्ते मयि दध इति पुत्रः कर्माणि देवा एवेमं शुनःशेष मह्यमरासत दत्तवन्तस्तस्मात्तुभ्यं न मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति दास्यामीति । स च शुनःशेपो दर्दत्तत्वाद्देवरात इति पुत्रः सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता मुखदुःखे नामधारी विश्वामित्रपुत्र एव आस । तस्य च देव- से मयि दध इति पुत्र आनन्द रति प्रजाति मे गतस्यैते कपिलगोत्रोत्पन्ना चभ्रुगोत्रोत्पन्नाश्च बन्धवोऽ- त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रति प्रजाति ते मयि भवन् । ऐनासा. ध इति पुत्र इत्यां में त्वयि दधानीति पिता इत्यां यथैवाङ्गिरसः सन्नुपेयां तव पुत्रतामिति, स ते माय दध इति पुत्रो धियो विज्ञातव्यं कामान्मे होवाच विश्वामित्रो ज्येष्ठो मे त्वं पुत्राणां स्यास्तव त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते श्रेष्ठा प्रजा स्यात् । उपेया दैवं मे दायं तेन वै मयि दध इति पुत्रोऽथ दक्षिणावृदुपनिष्क्रामति तं त्वोपमन्त्रय इति *। पिताऽनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मचर्यसमन्नाा कीर्तिस्त्वा विश्वामित्रेणैवं बोधितः शुन:शेप: पुनरपि गाथया जुपतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्त- विश्वामित्रं प्रत्येवमुवाच । अयं विश्वामित्रो जन्मना धीय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गा लोकान् कामा- क्षत्रियः सन् स्वकीयेन तपोमहिम्ना ब्राह्मण्यं प्राप्तवानि- : नवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात् पुत्रस्यैश्वर्ये पिता त्येवं तद्वृत्तान्तं सूचयितुं हे राजपुत्रति संबोधितवान् । वसेत्परि वा ब्रजेद्ययुर्वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा स वै तथाविधो राजजातीय एव सन् यथा येन प्रकारेण समापयितव्यो भवति । नोऽस्माभिः सवेरा समन्ताज्जपय ब्राह्मणत्वेन ज्ञायसे तथै. विद्यापणलब्धं द्रव्यम् वास्मद्विषयेऽपि त्वं वद । कथं वदितव्यमिति तदुच्यते । जनको ह वैदेहः । बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह 'अहमिदानीमङ्गिरोगोत्रः सन् तत्परित्यागेन तव पुत्रत्वं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्तस्य ह येनैव प्रकारेणोपेयां तथैवानुगृहाणेति शेषः । ऐब्रासा. जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः स्विदेषां व्राह्मणानामनूचानतम इति । पूर्वमिदं वचनं अस्मिन् प्रकरणे (पृ. १२६० ) गृहीत- स ह गवां सहस्रमवरुरोध । दश दश पादा मपि व्याख्यानोद्धरणार्थ पुनरुद्धाम् । (१) कोउ. २११५. (१) ऐब्रा. ३३१५. • (२) ऐया. ३३१५.. (२) शवाः १४।६।१।१-३.

·१९८२ व्यवहारकाण्डम् सवि. ३७० एकैकस्याः शृङ्गयोराबद्धा बभूवुस्तान् होवाच दायं तदीयं धनं न भजेरन् न गृह्णीयुरित्यर्थः । मातु- ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो ब्रह्मिष्ठः स एता गा उद-दीयं स्त्रीधनम् । दायाभावे आत्मीयादपि द्रव्यादशना- जतामिति ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः । च्छादने दातव्ये इति तुशब्दोपादानम् । निस्स्वयोः पति- अथ ह याज्ञवल्क्यः । स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवा- तावस्थायामपि अशनाच्छादनचोदनादपतितयोरप्यर्थ- चैताः सौम्योदज सामश्रवा इति ता होदाचकार ते सिद्धम् । अत्र पतिताया अपि मातुस्त्यागो नास्तीति द्रष्ट- ह ब्राह्मणाश्चुक्रुधुः कथं नु नो ब्रह्मिष्ठो ब्रुवीतेति । व्यम्। कुतः? स्मृत्यन्तरदर्शनात् । यथाह वसिष्ठः-'माता द्विमातृकः-- मातृद्वारा द्यामुष्यायणः तु पुत्र प्रति न पतति' इत्यादि । पतितावस्थायामपि भारद्वाजीपुत्रो वात्सीमाण्डवीपुत्रात् वात्सी- पुत्रेण माता न त्यक्तव्येत्यभिप्रायेण तदुक्तमिति । मभा. माण्डवीपुत्रः पाराशरीपुत्रात् गार्गीपुत्रः पाराशरी- हारीतः कौण्डिनीपुत्रात पाराशरीकौण्डिनीपुत्रो गागी- एकेनोद्धृताऽपि भूविभाज्या पुत्रात् । शौनकीपुत्रः काश्यपीवालाक्यामाठरीपुत्रात् 'चिरप्रनष्टां वसुधामेक एवोद्धरेच्छसात् । काश्यपीवालाक्यामाठरीपुत्रः कौत्सीपुत्रात् । भागं तुरीयकं दत्त्वा विभजेयुर्यथांशतः ॥ अविभाज्यम् पुत्रप्रकाराः अथोढक्षेत्रजकृत्रिमपुत्रिकापुत्रस्त्रीद्वारजासुराध्यू- योगक्षेमं प्रचारान् न विभजेरन् । अप्राप्तस्य प्राप्तियोगः । प्राप्तस्य रक्षणं क्षमः। ढजदक्षिणाजानां पित्रोश्च । ज्येष्ठपुत्रांशे पितुः अस्वाम्यम् । भूमिशद्रो अदेयौ। वसिष्ठः ज्येष्ठ पुत्रमपभज्य भूमिशूद्रवर्ज योगाविशेषात्स- पुत्रप्रशंसा *पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । ज्येष्ठपुत्रस्य विभाग दत्त्वा भमिशूद्रवर्ज ददाति । उपासते सुतं जातं शकुन्ता इव पिप्पलम् ।। कुत एतत् ? सर्वमनुष्याणां हि भृम्या योगोऽविशिष्टः । मधुमांसैश्च शाकैश्च पयसा पायसेन वा । धारणं चक्रमद्वारेण शुद्रस्य च शुश्रूषोपनततेति । एष नो दास्यति श्राद्धं वर्षासु च मघासु च ।। कर्कभाष्यम् (पृ. ८७५) संतानवर्धनं पुत्रमुद्यतं पितृकर्मणि । शूद्रदानं वा दर्शनाविरोधाभ्याम्। देवब्राह्मणसंपन्नमभिनन्दन्ति पूर्वजाः ॥ वाशब्दः पक्षव्यावृत्तौ । शूद्रस्य दानं भवति । दृश्यते नन्दन्ति पितरस्तस्य सुवृष्टैरिव कर्पकाः । हि शूद्रस्य दानं पुरुषमधे स पुरुषं प्राचीदिग्धोतुरिति । यद्यास्थो ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिणः ।। न च विरोधो गर्भदासस्य । तस्माच्छूद्रो दीयत एव । अनेन च न्यायेन भूमेरप्येकदेशदाने नैव विरोधः । विष्णुः धनागमविचार: कचिच दृश्यते सभूमि सपुरुषमिति । अथ गृहाश्रमिणस्त्रिविधोऽर्थो भवति । शुक्ल: कर्कभाष्यम् (पृ. ८७५) गौतमः (१) विर. ४९९ ( पूर्वनष्टान्तु यो भूमिमेक एवोद्धरेच्छ- मात् । यथाभागं लभन्तेऽन्ये दत्त्वांशन्तु तुरीयकम् ॥); स्मृसा. स्त्रीधनमविभाज्यम् ६१ मेक ... ... मात् ( मेकः पूर्वोद्धरेयदि ); स्मृचि. ३० दायं तु न भजेरन् । मात् ( मेक उद्धरते यदि ). (१) शबा. १४।९।४।३०-३१. (२) सवि. ३७०. (२) दमी. ८ ( सत्याषाढसूत्रमेतत् ) (३) वस्मृ. १११३६-९ (क)नन्दन्ति (तन्वन्ति) वृष्टै (कृष्टै) (३) काश्री. २२।१०. (४) काौ. २२॥११. (ख) एष नो (अपनो) अमुचतं ( तृप्यन्तं). (५) गौध- २११६; मभा. गौमि. २१:१६. (४) विस्म. ५८६१-१२. र्वेषाम् । तत्प्रकाराश्च मेक...

·दायभागः १९८३ शवलोऽसितश्च । शुक्लनार्थेन यदौर्ध्वदेहिकं करोति ततः स्वार्थपरान् मूढान् पृथग्भूतान स्वकैर्धनैः। तेनास्य देवत्वमासादयति । यच्छबलेन तन्मानुष्यम्। विदित्वा भेदयन्त्येतानमित्रा मित्ररूपिणः ।। यत्कृष्णेन तत्तिर्यक्त्वम् । स्ववृत्त्युपार्जितं सर्वेषां विदित्वा चापरे भिन्नानन्तरेषु पतन्यथ । शुक्लम् । अनन्तरवृत्त्युपात्तं शबलम् । एकान्तरवृत्त्यु भिन्नानामतुलो नाशः क्षिप्रमेव प्रवर्तते ।। पात्तं च कृष्णम् । तस्माच्चैव विभागार्थ न प्रशंसन्ति पण्डिताः । क्रमागतं प्रीतिदायः प्राप्तं च सह भार्यया । गुरुशास्त्रे निबद्धानामन्योन्यमभिशङ्किनाम् ॥ अविशेषेण सर्वेषां धनं शुक्लमुदाहृतम् ॥ नियन्तुं न हि शक्यस्त्वं भेदतो धनमिच्छसि । उत्कोचशुल्कसंप्राप्तमविक्रेयस्य विक्रयैः । यस्मात्तस्मात्सुप्रतीक. हस्तित्वं समवाप्स्यसि ।। कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ शप्तस्त्वेवं सुप्रतीको विभावसुमथाब्रवीत् । पार्श्विकद्यूतचौर्याप्तप्रतिरूपकसाहसैः । त्वमप्यन्तर्जलचरः कच्छपः संभविष्यसि ।। व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ॥ पितृपुत्रोरविभागप्रशंसा यथाविधेन द्रव्येण यत्किञ्चित्कुरुते नरः । नं च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः । तथाविधमवाप्नोति स फलं प्रेत्य चेह च ।। युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुभयन्ति च ॥ पित्रा कृतः पुत्रो भागहरः, अकृतः स्वस्थानानुसारेण कृतत्वेन प्रथमं धनपिण्डभागित्वं अकृतत्वेन च ज्येष्ठकनिष्ठवृत्तिः । भ्रातृणां सहवामविधिः । भागानहः । भ्रातॄणां स्वस्वस्थाने । भागः । विभाज्याविभाज्ये । मातरि तत्समासु च वृत्तिः । विभाज्याविभाज्यविवेकः युधिष्ठिर उवाच । अपित्र्यं गार्भ धार्म मैत्रं वैद्यमाकस्मिकमा यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तेत भरतर्षभ । दशाब्दं प्रविभाज्यमत ऊर्ध्व सर्वमविभाज्यम् । कनिष्ठाश्च यथा ज्येष्ठे वर्तरंस्तद्ब्रवीहि मे ॥ अत्राह भारुचिः- अपिव्यं अविद्यमान- भीष्म उवाच । पितृद्रव्यम् । एतत् त्रितयविशेषणम् । गार्भ स्त्रीधनम् । ज्येष्ठवत्तात वर्तस्व ज्येष्ठोऽसि सततं भवान् । धार्म इष्टापूर्तादिकम् । मैत्रं मित्रसकाशालब्धम् । वैद्यं गुरोर्गरीयसी वृत्तिर्या च शिष्यस्य भारत । विद्यातो लब्धम् । आकस्मिकं अकस्माल्लब्धं निध्या न गुरावकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम् । दिकं प्रतिग्रहादिना वा लब्धम् । गुरोहिं दीर्घदर्शित्वं यत्तच्छिष्यस्य भारत । अन्धः स्यादन्धवेलायां जडः स्यादपि वा बुधः। महाभारतम् परिहारेण तव्याद्यस्तेषां स्याव्यतिक्रमः ।। विभागनिन्दा आसीद्विभावसुर्नाम महर्षिः कोपनो भृशम् । प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः । श्रियाऽभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास्तथारयः ।। भ्राता तस्यानुजश्चासीत्सुप्रतीको महातपाः ॥ ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः । स नेच्छति धनं भ्रात्रा सहैकस्थं महामुनिः । हन्ति सर्वमपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते ॥ विभाग कीर्तयत्येव सुप्रतीकोऽथ नित्यशः ।। अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः । अथाब्रवीच तं भ्राता सुप्रतीकं विभावसुः । अज्येष्ठः स्यादभागश्च नियम्यो राजभिश्च सः ।। विभागं बहवो मोहात्कर्तुमिच्छन्ति नित्यदा। ततो विभक्ता अन्योन्यं नाद्रियन्तेऽर्थमोहिताः॥ निकृती हि नरो लोकान्पापानगच्छत्यसंशयम् । विदुलस्येव तत्पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम् ॥ (१) दमी. ४१. (२) सवि. (१) भा. (भाण्डा.) ११५७।११. (३) भा. (भाण्डा.) ११२५१०-१७. (२) भा. १३।१०५. व्य. कां. २४९ -- सवि. ४४७ ४४७.

·१९८४ व्यवहारकाण्डम् सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः । अकीर्ति जनयत्येव कीर्तिमन्तर्दधाति च ॥ सर्वे चापि विकर्मस्था भाग नाईन्ति सोदराः । नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्यात यौतकम् ।। अनुपनन् पितुर्दायं जङ्घाश्रमफलोऽध्वगः । स्वयमीहितलब्धं तु नाकामो दातुमर्हति ॥ भ्रातॄणामविभक्तानामुत्थानमपि चेत्सह । न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात्कदाचन ॥ न ज्येष्ठो वाऽवमन्येत दुष्कृतः सुकृतोऽपि वा। यदि स्त्री यद्यवरजः श्रेयश्चेत्सत्तदाचरेत् ॥ धर्म हि श्रेय इत्याहुरिति धर्मविदो जनाः । दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥ दश चैव पितृन्माता सर्वा वा पृथिवीमपि । गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ।। माता गरीयसी यच्च तेनैतां मन्यते जनः । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत ।। स ह्येषां वृत्तिदाता स्यात्स चैतान्प्रतिपालयेत् । कनिष्ठास्तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिनः ।। तमेव चोपजीवेरन् यथैव पितरं तथा । शरीरमेतौ सृजत: पिता माता च भारत ।। आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साऽजराऽमरा। ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ । भ्रातुर्भार्या च तद्वत्स्याद्यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत् ॥ ज्येष्ठमहिमा ज्येष्ठस्त्राता भवति वै ज्येष्ठो मुश्चति कृच्छ्रतः। ज्येष्ठश्वेन्न प्रजानाति कनीयान् किं करिष्यति । व्यङ्गो ज्येष्ठः राज्यानहः । गुणश्रेष्ठ एव राज्याह: तरपुत्रादयश्च । ज्येष्ठोऽयमिति राज्ये च स्थापितो विकलोऽपि सन् । निर्जित्य परराष्ट्राणि पाण्डुमय न्यवेदयत् ॥ कुलधर्मस्थापनाय ज्येष्ठोऽहं ज्येष्ठभाङ्न च । बहूनां भ्रातॄणां मध्ये श्रेष्ठो ज्येष्ठो हि श्रेयसा ।। कनीयानपि स ज्येष्ठः श्रेष्ठः श्रेयान्कुलस्य वै । तस्माज्ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च पाण्डुर्धर्मभृतां वरः ।। (१) भा. (भाण्डा.) ११२२३१४. (२) भा. (भाण्डा. परिशिष्टं ) ११८॥११-१६ (पंक्तिः). जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः । जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः ।। युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः । प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन्वाच्यमस्ति नः।। अयं त्वनन्तरस्तस्मादपि राजा भविष्यति । एतद्धि ब्रूत मे सत्यं यदत्र भविता ध्रुवम् ।। प्रज्ञाचक्षुरचक्षुष्ट्वाद्धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । राज्यमप्राप्तवान् पूर्व स कथं नृपतिर्भवेत् ।। स एष पाण्डोर्दायाचं यदि प्राप्नोति पाण्डवः । तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्येति चापरः ।। पुत्रमहिमा न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैः । तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां ब्रजन्ति ह॥ तपो वाप्यथवा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत् । तत्सर्व न समं तात संतत्येति सतां मतम् ।। भार्या पतिः संप्रविश्य स यस्माज्जायते पुनः । जायाया इति जायात्वं पुराणाः कवयो विदुः ।। यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते । तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान् ।। पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः । तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः स्वयमेव स्वयंभुवा ।। न वाससां न रामाणां नापा स्पर्शस्तथा सुखः । शिशोरालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः॥ ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् । गुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः ।। स्पृशतु त्वां समाश्लिष्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः । पुत्रस्पर्शात्सुखतरः स्पर्शो लोके न विद्यते ॥ त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजाताहमरिंदम । इमं कुमारं राजेन्द्र तव शोकप्रणाशनम् ।। (१) भा. (भाण्डा.) १११०७।२४,२६,२७. (२) भा. (भाण्डा., १।१२९१५,१५. (३) भा. (भाण्डा.)१।१३।२१. (४) भा. (भाण्डा.) १४१।२८. (५) भा. (भाण्डा.) ११६८१३६-३८, ५५.६५.

·दायभागः १९८५ आहर्ता पाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरव । इति वागन्तरिक्षे मां सूतकेऽभ्यवदत्पुरा ।। ननु नामाङ्कमारोप्य स्नेहानामान्तरं गताः। मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः ॥ वेदेष्वपि वदन्तीम मन्त्रवादं द्विजातयः । जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं तथा ॥ अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादभिजायसे । आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम् ॥ पोषो हि त्वदधीनो मे संतानमपि चाक्षयम् । तस्मात्त्वं जीव मे वत्स सुसुखी शरदां शतम् ॥ त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषोऽपरः । सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य मे सुतम् ॥ यथा ह्याहवनीयोऽग्निर्गार्हपत्यात्प्रणीयते । तत: त्वत्तः प्रसूतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः॥ पुत्रमहिमा । पुत्रप्रकाराः । कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् । उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं न संत्यजेत् ॥ स्वपत्नीप्रभवान्पश्च लब्धान्क्रीतान्विवर्धितान् कृतानन्यासु चोत्पन्नान पुत्रान्वै मनुरवीत् ।। धर्मकीर्त्यावहा नणां मनसः प्रीतिवर्धनाः । त्रायन्ते नरकाजाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् । स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि । आत्मानं सत्यधर्मी च पालयानो महीपते । नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वभिहाईसि । वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः । वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला । अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वागुवाचाशरीरिणी। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्वावृतं तदा ॥ भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः भरस्य पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य सन्यमाह शकुन्तला ॥ जाया जनयते पुत्रमात्मनोऽङ्ग द्विधा कृतम् । तस्माद्भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप ।। अभूतिरेषा कस्त्यज्याज्जीवञ्जीवन्तमात्मजम् । शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्ति भर पौरव ॥ भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि । तस्माद्भवत्वयं नाना भरतो नाम ते सुतः ।। भृशं दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत ।। धर्मतोऽहं परित्याज्या युधयोनात्र संशयः । त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्रानं सर्व मयैकया । इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति । तस्मिन्नुपस्थिते काले तरतं प्लववन्मया ।। इह वा तारयेदुर्गादुत वा प्रेस तारयेत् । सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः ।। आकाङ्कन्ते च दौहित्रानपि नित्यं पितामहाः । तान्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः ।। आत्मा पुत्रः सखा भार्या कृच्छं तु दुहिता किल। स कृच्छान्मोचयात्मानं मां च धर्मेण योजय ॥ वाक्यं चोवाच । स्वचापल्यादिदं प्राप्तवानहम् । शृणोमि च नानपत्यस्य लोकाः सन्तीति ॥ पुत्रिका ताः सर्वास्त्वनवद्याङ्गयः कन्याः कमललोचनाः । पुत्रिकाः स्थापयामास नष्टपुत्रः प्रजापतिः॥ ददौ स दश धर्माय सप्तविंशतिमिन्दवे । दिव्येन विधिना राजन्कश्यपाय त्रयोदश । ततः पञ्चाशतं कन्याः पुत्रिका अभिसंदधे । प्रजापतिः प्रजा दक्षः सिसूक्षुर्जनमेजय ।। ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। पुत्रो ममेयमिति मे भावना पुरुषोत्तम । पुत्रिका हेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ । एतच्छुल्कं भवत्वस्याः कुलकृज्जायताभिह । एतेन समयनेमां प्रतिगृह्णीष्व पाण्डव ।। . (१) भा. (भा.) १४७,३-६,11. (2) भा. (भाण्डा.) 11.01६७. (३) भा. (भाडा.) 11६०।११,१२. (४) भा. (भाण्डा.) 11७०1७,८. (५) भा. (माण्डा, १२०७।२१-३. (१) भा. (भाण्डा.) ११६९।१७-२१,२८-३३.

·१९८६ व्यवहारकाण्डम् स तथेति प्रतिज्ञाय कन्यां तां प्रतिगृह्यं च । उवास नगरे तस्मिन्कौन्तेयनिहिमाः समाः ॥ दौहित्रमहिमा एवं राजा स महात्मा ह्यतीव स्वैौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाहः । त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्ग गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम् ।। नियोगेन त्रिभ्योऽधिका नोत्याद्याः नातश्चतुर्थ प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः परं चारिणी स्यात्पञ्चमे बन्धकी भवेत्॥ स त्वं विद्वन्धर्ममिमं बुद्धिगम्यं कथं नु माम् । अपत्यार्थ समुत्क्रम्य प्रमादादिव भाषसे ।। पुत्र-पुत्री-परिग्रह: तैयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । स मत्स्यो नाम राजासीद्धार्मिकः सत्यसंगरः ।। या कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी राज्ञा दत्ताऽथ दाशाय इयं तव भवत्विति ।। पुत्रषु मातृपितृस्वाम्यं समम् मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे । तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः।। बालानपि च गर्भस्थान सान्त्वेन समुदाचरन् । रञ्जयन् प्रकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुन्धराम् ।। कौटिलीयमर्थशास्त्रम् वानप्रस्थाद्याश्रमिरिक्थविभागः आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्यवकाशे परस्पर- मबाधमाना वसेयुः । अल्पां बाधां सहेरन् । पूर्वा- गतो वा वासपर्यायं दद्यात् । अप्रदाता निरस्येत । वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामाचार्यशिष्यधर्मभ्रातृ- समानतीया रिक्थभाजः क्रमेण । आश्रमिण इत्यादि । सुबोधम् । अल्पां बाधां सहेर- निति । अमहति अवकाशे परस्परबाधमलं जायमानं क्षमेरन् । पूर्वागतो वा, वासपर्यायं वासवारं, दद्यात् नवागताय । अप्रदाता पूर्वागतः, निरस्येत बहिष्क्रियेत। वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामित्यादि । तत्र धर्मभ्राता सखा, समानतीर्थ्यः समानगुरुकुलवासी । क्रमेण आचार्याभावे शिष्यः शिष्याभावे धर्मभ्रातेत्यादिक्रमेण । शेषं प्रतीतम् । श्रीम. मनुः धनागमाः दत्तककन्या श्रुतशौर्यतपःकन्यायाज्यशिष्यान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुद्धं उभयोऽप्यस्य तद्विधः * ॥ तत्र श्रुततपसी प्रतिग्रहनिमित्तं, एकोऽपि प्रतिग्रहो निमित्तभेदानेदेनोक्तः । प्रतिग्राह्यगुणा अपि सामर्थ्या- त्तत्र द्रष्टव्याः, यदि नात्यन्तदुष्टो दाता भवति तस्मादागतं शुद्धं भवति । याज्यशिष्यशब्दाभ्यां याजनाध्यापने गृह्यते । अन्वयागतं पितृपैतामहादि । कन्यादानकाले श्वशुरगृहाल्लब्धम् । शौर्येण क्षत्रियस्य । कन्यान्वयौ सर्वसाधारणौ। कुसीदकृषिवाणिज्यशिल्पसेवानुवृत्तितः । कृतोपकारादाप्तं च शबलं समुदाहृतम् ॥ सेवा प्रेष्यकरत्वं, यथेच्छविनियोज्यता अनुवृत्ति: प्रियतानुकृला । तत्र कुसीदकृषिवाणिज्यान्यवैश्यस्य । वैश्यस्य प्रशस्तान्येव । सेवा द्विजातिशुश्रूषा शूद्रस्य * मेधातिथिभाष्ये एतत् श्लोकत्रयं समुपलभ्यते । (१) कौ. ३११६. (२) मस्मृ. ४१२२७. (३) मस्मृ. ४।२२८. वैशंपायन उवाच । शूरो नाम यदुश्रेष्ठो वसुदेवपिताऽभवत् । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणासदृशी भुवि ।। पैतृष्वसेयाय स तामनपत्याय वीर्यवान् । अग्न्यमये प्रतिज्ञाय स्वस्यापत्यस्य वीर्यवान् ॥ राज्याधिकारः सेयं त्वामनुसंप्राप्ता विक्रमेण वसुन्धरा । निर्जिताश्च महीपाला विक्रमेण त्वयाऽनघ ।। तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन्सुहृवृतः । भ्रातृन्पुत्रांश्च पौत्रांश्च स्वे स्खे राज्येऽभिषेचय ।। (१) भा. (भाण्डा.) ११८८।२६. (२) भा. (भाण्डा.) ११११४।६५,६६. (३) भा. (भाण्डा.) ११५७१५१,५४. (४) भा. (भाण्डा.) १९९।२८. (५) भा. (भाण्डा.) १११०४।१,२. (६) भा. १२।३३।४२-४. मेधा.

·दायभागः १९८७ - प्रशस्तैव । अन्या तु तस्य निन्दिता। शबलग्रहणेनाचिर यस्मिन्नृणं संनयति येन चानन्त्यमश्नुते । स्थायिता फलस्योच्यते । न यावज्जीवं तत्फलं भवति । स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः ।। मेधा. मेधातिथिना तु "उत्पन्नमात्रेण ज्येष्ठेन संस्काररहिते. पार्श्विकबूतचौर्यातिप्रातिरूपकसाहसैः । नापि मनुष्यः पुत्रवान् भवति । ततश्च नापुत्रस्य लोकोऽ. व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम् ।। स्तीत्यलोकता परिहता। तथा 'प्रजया पितृभ्यः' इति श्रुतेः पाचिकः पार्श्वस्थ: उत्कोचादिना धनमर्जयति । 'पुत्रेण जातमात्रेण पितॄणामनृणश्च' इत्युक्तम् । यस्मिन्नृण. ज्ञात्वा धनागमं कस्यचिदहं ते दापयामि मह्यं त्वया मिति तु साधारणम् । अत एव तत्र यस्मिन् जाते ऋण किश्चिद्दातव्यमिति यो गृह्णाति स पार्श्विकः । न कती शोधयति येन जातेनामृतत्वं च प्राप्नोति । तथा च कारयिता, तटस्थो न त्वज्ञतया गृह्णाति । यथा च श्रुतिः 'ऋणमस्मिन्नि'ति । स एव पितुर्धर्मेण हेतुना गहीत्वाऽधमय प्रतिभूत्वेनावतिष्ठते । प्रतिरूपको जातः पुत्रो भवति । तेनैकेनैव ऋणापनयनाद्युपकारस्य दाम्भिकः । कुमुम्भाशुपहितकुङ्कुमादिविक्रयो व्याजः । कृतत्वात् । इतरांस्तु ऐच्छिकान्मुनयो जानन्ति" इति आतिः परपीडा। प्रच्छन्नहरणं चौर्यम् । प्रसभं साहसम्। तेनोक्तम् । मेधा. ( बाल. २।१३५) [ पृ. २४१ ] ननु चौर्यसाहसाभ्यां स्वाम्यमेव नास्ति तन्निमित्तेवपठित- अविभाज्यद्रव्यविशेषाः, स्त्रियोऽविभाज्या: वात् । 'स्वामी रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेप्वि'ति । तण्डुलानि च वस्त्राणि अलङ्कारश्च वाहनम् । तथा 'विद्याशिल्पं भृतिमेवेत्यादि। तथा 'सप्त वित्ता. उदकं च स्त्रियश्चापि न विभाज्याः समा अपि। गमा धाः' इति च । अथास्मादेव वचनात्स्वाम्य- बृहस्पतिः कारणत्वमनयोरिति । कथं तर्हि बलाद्भुक्तं न जीर्यतीति । पुत्रमहिमा केचित्तावदाहुः। नैवायं पाठोऽस्ति 'द्यूतचौर्याी ति । पोत्सर्ग गयाश्राद्धमिष्टापूर्त तथैव च । अपि तु वैर्यार्तीति, वैरिणः सकाशावत् गृह्यते संधान पालयिष्यति वार्धक्ये श्राद्धं दास्यति चान्वहम् ।। काले, यद्येतावद्ददासि तदा त्वया संधिं करोमि, शक्तिवि यथा जलं कुप्लवेन तरन् मजति मानवः । हीनतया ददाति । साहसमपि न प्रसह्य हरणं, किं तर्हि, तथा पिता कुपुत्रेण तमस्यन्धे निमज्जति॥ यत्प्राणसंदेहेनायते पोतयोतृतया, रहसि राजप्रतिषिद्ध. गुणाधिक्ये भागाधिक्यम् प्रतिक्रयेण च । अन्ये तु मन्यन्ते । नैव बलादपहरणेन वयोविद्यातपोभिश्च यंशं हि लभते धनम् ।। स्वाम्यं भोगेन वा जरणं विरुध्यते, यंत्र बलं प्रथम- कात्यायनः मपहारकाले, असत्यपि बले उपेक्षया भोगस्तत्र स्वाम्यम् । विषमविभागहेतुः कर्मानुष्ठानतारतम्यम् यत्र त्वारम्भात्प्रभृति सार्वकालिको बलोपभोगस्तन्न यथा यथा विभागाप्तं धनं यागार्थतामियात् । जीर्यतीति कथ्यते । तस्मादुभयमविरुद्धम् । इदं युक्तं, तथा तथा विधातव्यं विद्वद्भिर्भागगौरवम् ।। यच्चौर्यसाहसाभ्यां स्वत्वानुत्पत्त्या पाठविभागः कृतः, अन्यैश्च स्मृतिकारैः स्वत्वहेतुष्वपरिगणनात् । * इदं श्लोकद्वयं पूर्व दायभागे (पृ. ११९६) समुध्दृतमपि ज्येष्ठमहिमा बालम्भट्टयां समुपलब्धमेधातिथिभाष्यस्य समुद्धरणार्थ पुनः समु- ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः । ध्दृतम्। पितृणामनृणश्चैव स तस्मात्सर्वमर्हति ॥ (१) सवि. ३७२ ( मनुस्मृती नोपलभ्यते ). (२) विर. ५८६. (१) मस्मृ. ४।२२९. (३) विर. ५८६; दात. १७२; विच. ८.. (२) मस्सृ. ९।१०६,१०७. (४) नृप्र. २१८. १ (न०). ३ यतो . (५) स्मृच. २६५ गाप्तं (गाच) यागा (याथा); पमा. ५ त्पत्तिपा. ६ गकृतां अ. ४९०, नृप्र. ३५, दानि. २ गाप्तं ( गस्थं ); समु. १२८. मेधा. २ यातृत. ४ त्वस.

·व्यवहारकाण्डम् कात्यायन:- -- शेषः। तत्रापि कर्मानुष्ठातृत्वतारतम्येन लभ्यधनपरिमाण- तारतम्यं भवति न पुनर्विद्यातारतम्येनेति । अत आह यथा यथेति । द्रव्यबाहुल्ये सतीति स्मृच. २६५ वृद्धहारीतः स्त्रीधनविभागः । अनेकपितृकाणां द्वैमातृकाणां च भागविधिः । यत्पैतृकं धनं पुत्रा विभजेयुः सुनिर्णयम् । मातृकं चेदुहितरस्तदभावे तु तत्सुतः ।। अविभक्तपितृकाणां पितृतो भागकल्पना । द्वैमातृणां मातृतश्च कल्पयेद्वा समोऽपि वा (?)। लघुहारीतः अविभाज्यम् । पितृप्रसादलब्धमपि स्थावरं न भोक्तव्यम् । सर्वा- नुमत्या एवं स्थावरद्विपदानां व्यवहारः । अविभाज्यं सगोत्राणामासहस्राद्धनादपि । यज्ञ क्षेत्रं च पत्रं च कृतानमुदकं स्त्रियः ॥ पितृप्रसादात् भुज्यन्ते धनानि विविधानि च । स्थावरं न तु भुज्येत प्रसादे सति पैतृके ।। स्थावरं द्विपदं चैव यद्यपि स्वयमर्जितम् । असंभूय सुतान् सर्वान्न दानं न च विक्रयः ।। आमिपुराणम् गुणज्येष्ठ एव ज्येष्ठांशभाक *निवर्तयेरेस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशं भाषणादिके । ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाञ्चास्य यवीयान् गुणतोऽधिकः।। पतितस्त्रीणां वृत्तिः एवमेव विधिं कुर्युर्योषित्सु पतितास्वपि । वस्त्रानपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके । शक्रनीतिः रथावरे न पितुः पितामहस्य वा प्रभुत्वम् मणिमुक्ताप्रवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ।। स्वत्वार्थागमयोर्विचारः वर्तते यस्य यद्धस्ते तस्य स्वामी स एव न । अन्यस्वमन्यहस्तेषु चौर्यायैः किं न दृश्यते ।। तस्माच्छास्त्रत एव स्यात्स्वाम्यं नानुभवादपि । अस्यापहृतमेतेन न युक्तं वक्तुमन्यथा । विदितोऽर्थागमः शास्त्रे यथावर्ण पृथक् पृथक् ।। शास्ति तच्छात्रधर्म यत् म्लेच्छानामपि तत्सदा । पूर्वाचार्यैस्तु कथितं लोकानां स्थितिहेतवे ॥ पितृकृतो विभागः । अपुत्रमृतरिक्थहराः क्रमेण । अविभाज्यम् । सैमानभागिनः कार्याः पुत्राः स्वस्य च वै स्त्रियः। स्वभागार्धहरा कन्या दौहित्रस्तु तदर्धभाक् ॥ मृतेऽधिपेऽपि पुत्राद्या उक्तभागहराः स्मृताः । मात्रे दद्याच्चतुर्थाशं भगिन्यै मातुरर्धकम् ।। तदर्ध भागिनेयाय शेषं सर्व हरेत्सुतः । पुत्रो नप्ता धनं पत्नी हरेत्पुत्री च तत्सुतः ॥ माता पिता च भ्राता च पूर्वालाभाच्च तत्सुतः।। पित्रादिधनसंबन्धहीन यद्यदुपार्जितम् । येन स काममश्नीयादविभाज्यं धनं हि तत् ॥ (१) शुनी. ४।८०३-४. (२) शुनी. ४८०५-८. [ एसदृशाः श्लोकाः अस्मिन् प्रकरणे संग्रहकारे निर्दिष्टाः (पृ. ११४२)]. .. (१) वृहास्मृ. ७।२२५, २६०, २६१. (२) लहास्मृ. ११४, ११६, ११७. (३) अपु. १७०१५.८. (३) शुनी. ४१८०९.१२, ८१४-१५.

·साहसम् स्मृत्यन्तरम् शूद्रस्य विप्रवद्वेषधारणे दण्डः शूद्रस्य विप्रवेषधारिणस्तप्तशलाकया यज्ञोपवीत- वपुष्यालिखेत् । गर्भधातिनी तद्न्तारश्च दण्ड्याः या पातयित्वा स्वं गर्भ ब्रूयादहमगर्भिणी। तामप्सु प्रक्षिपेद्राजा जारैश्च नरमारिणीमः ॥ यज्ञोपवीतं दधादपुष्यपि लिखेत् ); विता. ८२९ लिखेव+ (वृत्त्यर्थ तल्लिङ्गधारणे वध एव ।). (१) विश्व. २०२८२. (१) मिता. २।३०४, भप. २।३०३ यशो... ...लिखत् दण्डपारुष्यम् वेदाः ऐश्वाको राजा रथवाहनाश्वानधावयत् शीघ्रं गमयत्, याननिमित्तकहिंसा पथो मध्ये व्यवस्थितं कश्चिद्राझणकुमारं ब्राह्मणपुत्रं शो वैजानस्यरुणस्य त्रैधात्वस्यैक्ष्वाकस्य पुरो- रथेन रथावयवेन चक्रेण व्यच्छिनत् विच्छिन्नावयवमक- हित आसीत्स ऐक्ष्वाकोऽधावयत् ब्राह्मणकुमारं रथेन रोत्, स कुमारः पुरोहितं वृशमब्रवीत् तव पुरोधायां व्यच्छिनत्स पुरोहितमब्रवीत्तव मा पुरोधायामिद- पौरोहित्ये वर्तमाने मां इदानीं ईदृक् एवंरूपं हिंसनं मीगुपागादिति तमेतेन साम्ना समैरयत्तद्वाव स तहकामयत कामसनि साम वार्श काममेवै- उपागात् प्राप्नोदिति एवमुक्तवन्तं एतेन वाशेन साम्ना तेनावरुन्धे। समैरयत् सङ्गतावयवमकरोत् तद्वाव तत् खलु तर्हि विजानस्य पुत्रो वृशो नाम कश्चिदृषिः स ऐश्वा- तस्मिन् काले स ऋषिरकामयत यस्मादेवं तस्माद्वार्श साम कस्य इक्ष्वाकुकुलजस्य त्रैधात्वस्य त्रिधातुः पुत्रस्य व्यरु कामसनि कामप्रदं अतोऽनेन स्तुवन् एतेन साम्ना णस्य एतनाम्नो राज्ञः पुरोहितः पुरोधा आसीत् स च अभिलषितं सर्वमेव काममेति कामयितव्यं फलं अवरन्धे (१) ताना. १३१३३१२. } लभते । ॥ समाप्तं व्यवहारकाण्डम् ॥ तासा.

·श्लोकार्धानुक्रमणिकायां निर्दिष्टाः संक्षेपाः पिता. प्रव. मङ्गि अङ्गिराः अत्रिः अत्रिः अनि. अनिर्दिष्ट कर्तृकवचनानि मपु. अग्निपुराणम् आदि. आदिपुराणम् आप. आपस्तम्बः माध. आश्वलायनः उत. उतथ्यः उशना ऋष्य. ऋष्यशृङ्गः कण्वः कण्वः कात्या. कात्यायनः काणी. कामाजिनिः कालि. कालिकापुराणम् काली. कातीयलौगाक्षिसूत्रम् को. कौटिलीयमर्थशास्त्रम् गरु. गरुडपुराणम् गायः गायः विष्णुगुप्तः गोभि. गोभिल: गौत. गौतमः जात. जातूकाणः जाबा. जाबालिः बोशे. परा. पराशर: परि. परिशिष्टकारः पार. पारस्करः पितामहः पैठी. पैठीनसिः प्रचे. प्रचेताः प्रजा. ग्रजापतिः प्रवराध्यायः बृप. बृहत्पराशरः वृम. बृहन्मनुः बृय. बृहद्यमः बृह. बृहस्पतिः बीका. बांधायनकारिका बौधा. बौधायनः बौधायनगृह्यशेषसूत्रम् ब्रह्म. ब्रह्मपुराणम् भवि. भविष्यपुराणम् भा. महाभारतम् भार. भारद्वाजः भाष्य. भाष्यकार: मत्स्य. मत्स्यपुराणम् मनुः मनुः मरी. मरीचिः मार्क. मासो. मानसोल्लासः यमः यमः याज्ञ. याज्ञवल्क्यः लघुहारीतः लिङ्ग. लिङ्गपुराणम् लौगा. लगाक्षिः, लोकाक्षिः बसि. वारा. वाल्मीकिरामायणम् विध. विष्णुधर्मः विपु. विष्णुपुराणम् विरा. विराट विष्णुः विष्णुः वृका. वृद्धकात्यायनः वृगौ. वृद्धगौतमः वृप्र. वृद्धप्रपितामहः वृम. वृद्धमनुः वृया. वृद्धयाज्ञवल्क्यः वृव. वृद्धवसिष्टः वृशा. वृद्धशातातपः बृहा. वृद्धहारीतः वेदाः वेदाः व्याघ्रः व्याघ्रः व्यापा. व्याघ्रपात् व्यासः व्यासः शंखः शंखः शंखलिखितौ च शाक. शाकल: शाता. शातातपः शुनी. शुक्रनीतिः शौनकः षत्रि. षत्रिंशन्मतम् संग्र. संग्रहकारः संव. संवतः सुम. सुमन्तुः सूतः सूतः स्कन्द पुराणम् स्मृत्य. स्मृत्यन्तरम् हरि. हरिवंशः हारी. हारीतः शौन. जैमि. जैमिनीयसूत्रम् मार्कण्डेय पुराणम् दक्षः देवल: देवीपुराणम् देव. देवी. नार. नि. निध. पञ्चा. पभ. निरुक्तम् निघण्टुकार: पञ्चाध्यायी पद्मपुराणम् * एतच्चिहाविनानि वचनानि पाठभेदरूपाणि स्थलादिनिदेशे द्रष्टव्यानि । + वचनस्योपरि २, ३ इत्याद्यः तत्पत्रगत तवचनसंख्याबोधकः । x एसच्चिद्वाङ्कितानि निरुक्तवचनानि व्यापाग्रन्थे समुद्धृतान्या श्लोकाधनुक्रमणिकायां तेषां संगृहीतानि । संग्रहस्यावश्यकत्वात् ·विवादपदेषु निर्दिष्टश्लोकार्धानुक्रमणिका ऋषिः पृष्टम् ऋषिः पृष्ठम् ऋषिः पृष्ठम् मनुः १२४६ ८७६ श्लोकः अंशं च लभे *अंशं दायाद्ध अशं हरेत *अंशं हरेत् द अंशग्राहिभि अंशपिण्डवि देव. १५२६ नार. ६२६ वेदाः १८९७, १८९८ नार. १९१० " " " " विष्णुः १३८९ नार.१३४७; देव. १४०४ शौन. १३६५ " " अंशभाजन अंशमंशं य *अंशांशे तस्क अकन्येति तु मनुः ११५१ वेदाः १८९४ १९०१ १९०२ मनुः १८०७ अनि. १९६८ वेदाः १८९७ १८९४ " ८८२७ नार. १०९७ आप.१६६६. वसि. १९४४ अकरः श्रोत्रि को. " अकरणे द्वा अकरदाः प अकर्ता नित्य " " श्लोकः श्लोकः अकुर्वतस्तु काया. अक्षय्या वृद्धि *अकुर्वन्तं त अक्षराजाय *अकुर्वन्स त अकुर्वन्स्वामि बृह. *अक्षवनश अकटं कूट याज्ञ. १७२९ अक्षवधश *अकूट कूट *अक्षवधिश अकृतः स तु मनु: * अक्षवर्धश नार. ७६२; यमः अक्षस्याहमे अकृतामपि विष्णुः ६१० अक्षाः फलव अकृता वा कृ मनु:१३०० अक्षान् यद देव. १३५० *अक्षाभावे च बृह. १५१६ ! अक्षा यण, *अकृतो वा कृ मनुः १३०० अक्षावापस्य अकृत्वा प्रेत शंसः १४७३ अक्षास इदं अन्कर्म क वेदाः ६०४ अक्षासो अस्य अक्रनिमंपि अक्षुण्णवेद *अक्रमेण च नार. अक्षेषु मृग अक्रमेण तु अक्षर्मा दीव्यः अक्.मोढा सु कात्या. कात्या. १३५०, १४०३ अक्ष्यौ नौ मधु आक्रियाकारि बृह. १७५८ अक्लिष्टं फल भा. १२८४ *अगतस्यापि अक्लिष्टानां तु को. १६१९ अगन्त्स देवः अक्षता च क्ष याज्ञ. १०८८ अगम्यागामि *अक्षताभिः स नार. ८३३ अगस्त्यः खन अक्षता भूयः विष्णुः १२७९ अक्षतायां क्ष याज्ञ. १३३१ अगुणान् की. *अक्षता वा क्ष १०८८% *अगुप्तं लिङ्ग मनुः १३०० अगुप्तमा अक्षद्रुग्धी रा वेदाः १४६४, * अगुप्तां क्षत्रि * अगुप्तां खल अक्षवन्धरा नार. १९९० अगुप्तामायु *अक्षयनश अगुप्ते क्षत्रि अक्षभो च मनुः १८०७ *अगुतेक अकर्मा दस्यु शंखः १२८१ भा. १०३१ वेदाः ९७९, १८९५ " अक्ष्यौ वृषण्य " ९३२ वृह. १६४८ वेदाः ८१० बौधा. १३८७ भा. ८६१ याज्ञ. ९१४ कात्या. मत्स्य. १८९२ को. १८४९ शंखः ११४८ भा. १२८६ याज्ञ. १६३४ अकर्मिणः अकस्मात्क्रोध अकामतः का अकाममन अकामां दूष अकामायाः श अकामे पित अकमो वा स *अकारणं च अकारणे च *अकारणेन अकार्यकारि अकार्यकार्य अकार्यमेत अकार्यवश अकाले तु त्य अकीर्ति जन अकीर्तिः परि ९९६ म. वेदाः १००३ नार. १८८४ वेदाः ९६८, ११२० कात्या. १७९१ मनुः १८६२ " " पठी. १६५३ वेदाः १६०३ म. १११६ वारा. १०७७ अपु. १९७५ भा. १९८४ १८६० १८६७ गांत. १८४२ मनुः १८६० १८६२ १८६० *अक्षमझे तु * अगुप्ते वैश्य १०२६, अगुहेका अगृहीत स यास. ८४६, कात्या. *अकुर्वस्तं त अकुर्वस्तत्त *अकुर्वस्तु त अक्षभूमिह अक्षमा चान अक्षमायां खि अक्षमाला व अक्षया वृद्धि का १९०४ कात्या. १११० को. १८४९ मनुः १०५१ वरि. " ७८९ अगोपयन्तो अग्नये यवि व्यासः वेदाः अनु. १ ·२ व्यवहारकाण्डम् अमिं पुरस्ता अच्छलेनैव अग्निं प्रजाप अनि वा प्रवि अमिं हृदय्यं अमिः पुत्रस्य अमिः शुश्रूपि अमिः सुभगां अमिचिता स्त्री अग्निदंगर वेदाः ९८६, वेदाः ११४४ बृह.१३४८, जाबा. १३५६ आप. १६६४ वेदाः ११६२ कात्या. ११०९ वेदाः १००१ ९९५ वृहा. १६५३ अपु. १६५४, मत्स्य. १६५५ मनुः १६९७ मनुः ७४१४ नार. ७४८ वेदाः १००६ १८९७ याज्ञ. १७३३ कात्या. याज्ञ. १७३३ बृह. १७५९ गौत. १६५९ विष्णुः १६६९ कौ. १६८३ " *अग्निदान गर अमिदान् भक्त अच्छिन्नं तन्तुं अजस्रं त्वाँस *अजातेर्जाति अजातेष्वेव अजाती जाति *अजातौषध अजाद्यपहा अजानन्तोऽस्य *अजानन्नौष *अजानन् यः *अजानां पक्षि *अजानानः प्र अजावयो गृ *अजावापहा *अजाविकं च *अजाविकं चै अजाविकंतु *अजाविक त्वे अजाविक से *अजाविकस *अजाविके च *अजाविके त अजाविके तु बृह. १७५९ विष्णुः ७५७ मनुः १७१८ विष्णुः ७५७ वसि. १९८४ विष्णुः १६६९ मनुः १२०० " अगादास अमिदिव्यं य अग्निदो गर " १९२९ स्कन्द. १९६६ वसि. १६०० मनुः १६२६ मत्स्य. १६५५ बौधा. १९७४ वेदाः ६०४ ६०१, " " " " अभिरिव क अग्मिनस्तस्मा अमिर्मा तस्मा अग्निर्वाव य अग्रतस्ते ग वारा. १०७५, १०७६ अग्रदिधिषुः वेदाः १५९२ अग्राह्याः कर्म को. ६८० अग्न्यमग्रे प्र भा. १९८६ अघोरचक्षु १००२ अघ्नन्नेनस्वी अङ्कयित्वा भ बृह. १८८६ अवयित्वा श्व वृहा. १६५३ *अङ्गहीनः प्र याज्ञ. १७३३ *अङ्गहीनश्च १७३२ अङ्गहीनस्तु १९३२ १७३२ वेदाः १२६२, १४१५, बौधा. १२६८ बृह.१५१५.भा. १९८५ x नि. १२५५ अनादशाद वेदाः १००४ अङ्गादत्यू शौन. १३६४ *अङ्गानां पीड मनुः १८०५ अङ्गान्यजन वेदाः ९९८ अङ्गाभिरद कौ. १६१९ अनावपीड मनुः १८०५ बृह. १८३१ *अङ्गावभेद अङ्गिरस इ वेदाः १.६१ *अगुलिं संधि मनुः १७१४ *अगुली ग्रन्थि १७१३, १९२९ *अगुलीम्रन्थि १७१३ *अगुल्यादेर *अगुल्यो रच अगुल्योरेव *अगुल्योश्छेद अङ्गुष्ठागुलि स्कन्द. १९६७ अचिन्तयन्ती वारा. १०७६ अचेतयद वेदाः ८१० xअचेतयमा नि. १२५३ अचोरं चोर अचोरे दापि नार. १७५७ अचौरा अपि अचौराहापि कात्या. १७६३ *अचौरो बोधि नार. १७५७ *अचौर्य चौयें याज्ञ. १६३६ नार. अग्निः नः प ११४३, " बौधा. १८४५ मनुः ९०९ नार. गौत. ९०४ शंखः १६७२ मनुः शंखः : १६७२ नार. ९१७ गौत. ९०४ विष्णुः १६६९ १७९७ अगुली ग्रन्थि . " " अग्निर्हि प्रम भा. १०३३ अमिशिष्टादि कात्या. ११०९ अग्निश्च सर्व अग्निष्टोमादि को. ७७२ “अग्निष्ट्वा तस्मा+ वेदाः १००३ अग्निहोत्रं ग अनि. १३७४ अग्निहोत्रंत्र शंखः १२८१ भा. १२८३ अग्ने दीदाय वेदाः १८९७ अग्नेरनुन १००० अग्नेरिन्द्रस्य अग्नोरेवास्य वेदाः ९९७ अग्ने सपत्न ९९१ अग्नौ सुवर्ण याज्ञ. १७३४ *अग्न्यगारायु मनुः १६३० *अग्न्यागारायु १६२९ *अग्न्यादिभिश्चो नार. १८२४ अग्न्याधानादि शौन. १३६३ अग्रं नवेभ्यः नार. १९३६ *अजाविके द्वौ *अजाविकऽर्ध *अजाविकेषु अजाविकेष्व अजाविके स अजाविषु द्वौ *अजाव्यपहा *अजाश्वोष्टगो *अजाश्वोष्ट्रघा अजिमेरश अजीवन्खेच्छ *अजुष्टमेव अजैषं त्वा सं अज्ञातदोषा *अज्ञातदोषे *अज्ञातपितृ अज्ञातयोन *अज्ञातशंस *अज्ञातौषध अज्ञातौषधि " भा. ८१९ वृहा. ७३२ कात्या. वेदाः १९०० नार. ११८० . को. १६८६ " " १३४७ कण्वः ८३९ कात्या. १२२५ बृह. १७५९ " ·श्लोकार्धानुक्रमणिका नार. को. ९३२ " " " वसि. १४६९ *अत्र शक्तिवि " अज्ञानतः प्र विष्णुः ७५७ *अज्ञानतः यः अज्ञानदोषा नार, ११०० ;;& अज्ञाननाशि कात्या. ७५४ अज्ञानाज्ज्ञान मनुः ७५९ अज्ञानादन गौत. १९७२ *अज्ञानादुत्त याज्ञ. १८७२ अज्ञानावःयु मत्स्य. ७६९ अपु. १९७२ *अज्ञानाध्याप गौत. १९७२ *अज्ञानेन हि कात्या. ९५८ *अज्ञानोक्तान *अज्ञानोक्ती तु अज्ञानोक्तौ द *अज्ञानौषधि बृह. १७५९ अज्ञायमानं वसि. १९४९ अज्येष्ठः स्याद भा. १९८३ अज्येष्ठवृत्ति मनुः ११९८ अञ्जनं रोच भा. १०२८ अजनाभ्यञ्ज वसि. १९७७ अण्विका विंश अनि. १९६७ अतः परं चा भा. १९८६ अतः परं प्र मनुः ८४४, १०६४ १७७३ अतः परम स्कन्द. १९६५ *अतः पितृवि विष्णुः १२८१ अतः पुत्रेण नार. अतः प्रच्छन्न *अतः प्रवृत्ते १०९६ अत ऊर्ध्व गु बौधा. १०२० *अत ऊवं पि नार. ६९० ११५२ अत ऊर्ध्व प्र शंखः १०२४, कात्या. ११०९,मनुः ८६४, १८०१ ८४४ अत ऊर्ध्व रि शंखः ११४८ अत ऊर्ध्व वि अनि. ७५६ अत ऊर्वस वसि. १०२२ मनुः १४७६ को. १०३५ अत एतानि भा. १२८५ अतथ्यं श्रावि कात्या. १७९२ *अतथ्यं साधि वसि. १९७७ का. अतश्च सुत कात्या. ८०५ अतश्चैवाह वारा. १०७५ अतस्तद्विप बृह. १४०२ *अतस्तान् घा वृम. १७६६ नार. १८२८ *अतस्तु विप बृह. १४०२ अतस्ते निय भा. १२४३ अतिकर्षणे *अतिक्रमेण नार. ८५१ अतिक्रामन्ति वृम. अतिकामन्दे मनुः अतिकामेत्त " १०५६, १३९३ अतिचारद को. १६२० अतिच्छन्दोऽ वेदाः १६०२ अति तिस्रो ब्रा १०१० अतित्रास उ आप. १७९५ *अतित्रासमु अतिथीनामा भा. १०२९ अतिथेराति वेदाः १९८१ अतिमात्रम १६०० अतियाचा तु ८४३ अतिरेकेण भा. ८१८ अतिर्यगुपे वसि. १९७७ अतिव्यवहा आप. १६६६ वसि. अतीतव्यव बौधा. १३८७ *अतीतायाम मनुः १४३९, याज्ञ. १४४४, वृका. १४६३ मनुः १४४० अतीवसंश भा. १२४३ अतीवाज्ञाम १०२९ अतुल्याः स्युः प ७७० *अतोऽन्तराध कात्या. ६५८ *अतोऽन्यगम नार. ११०० अतोऽन्यतमे कौ. १६१५ अतोऽन्यथांश नार. १५५२ अतोऽन्यथा क्ले अतोऽन्यथाग ११००% देव. १११३ अतोऽन्यथा तु *अतोऽन्यथाऽनं नार. १५५३ *अतोन्यथा नां १५५२ अतोऽन्यथा प्र यमः १८३५ अतोऽन्यथा म भा. अतोऽन्यथा यः मत्स्य. १७६७ अतोऽन्यथा व ११०२७ मनुः १७०९, १९२७ अतोऽन्येन प्र कात्या. १८८८ अतोऽपत्यं द्व नार. ११०३ अतोऽप्रवृत्ते अतो भूमिर्न *अतोऽर्धदण्डो मनुः १७१४ अतोऽर्वाक् प बृह. ८९५ अत्ययो यथा को. १०३५ *अत्याज्या माता शंखः १६१२ अत्यारात्पर बृह. ९५३ अत्र गाथा य भा. १२८६ अत्र गाथावा मनुः २०७१ अत्र नो मुह्य भा. १२८६ *अत्र भ्रातणां *अत्र यन्मध्ये आप. १६६४ नार. ७२४ *अत्रात्मभर देव. १४६१ अत्राप्युदाह भा. १०३२ वसि. १२७३ अत्रिरददा वेदाः १२५८ अथ ऋत्विजि शंखः ७७१ कात्या. ७५५ भा. १२८६, १४७३ अथ क्षत्ता पा वेदाः १००९ अथ गृहाश्र विष्णुः १९८२ अथ चेच्छूद्रा १२४० अथ चेत्प्रति शंखः अथ चेत्स द्वि काल्या. १४५६ *अथ चेदनु शंखः अथ चेद नार. ९४५ अथ चेदन्य भा. १२४४ अथ चेदबा शंखः *अथ चेत्वि अथ चेद्दाक्ष देव. १५२६ *अथ चेद्दत्त कालो. १३५६ अथ तस्यापि वृम. *अथ तेषाम अथ त्रयो वा अथ त्विदं प्र अथ कार्यवि अथ केन प्र अतिष्ठत् भ्रूण .. " " " जैमि. " १७७३, " मनुः १८१२ शंखः १२८२ वेदाः १२६२ भा.१०२७, १२८४ बौशे. १३८५ पैठी. १३५६ अत ऊर्ध्वम अथ दक्षिणां *अथ दत्तक अथ दत्तकी *अथ देयम अतश्च भ्रूण नार. the ७५८ ·व्यवहारकाण्डम् अथ देया तु भा. १२८७ *अथ द्वयोर कात्या. अथ द्वादश विष्णुः १२७९ अथ पत्न्याचा हारी. १०१४ अथ पुत्रस्य १२६४, वसि.१२७२; विष्णुः १२७९; शंखः १२८२; मनुः १२८९ *अथ प्रच्छन्न नार. १७५१ अथ प्रतिय वेदाः १००८, बोशे. १३८५ अथ प्रवृत्ति शंखः १०२४; कात्या.११०९ अथ शूद्रापु को. ८६३ अथाप्यत्र भा बोधा. १९२० अथाप्युदाह १०२०, १२६८,१२६९,१२७०,१३९८, १४६९,१६०८,१६६७,१८४५, वसि. १६०८, १६६८, १९७७; आप. १६६५ अथाब्रवीच भा. १९८३ अथाभ्यगच्छ *अथायाजका गांत. १९७२ *अथार्पितान याज. ९१२ अथावस्कन्दं अथावेद्य प्र कात्या. ९६० अथासद्रव्य हाग. ७९४ अथासपत्नी वेदाः १८९७ *अथास्य वेद गौत. १७६८ *अथास्यानुम नार. अथैकपुत्रा विष्णुः १२४० अर्थको दर्श वृह. अर्थतयोः प वेदाः १५९२ xअर्थतां जाम्या नि. १२५४ १२५५ अथवा भर्त भा. १०३० अथवा मित्रः शंखः १६७२ अथवा याव विष्णुः १४२८ अथवार्यमा को. ८१७ अथवा शुद्ध अथवाऽहम वेदाः १०१० अथ विष्णुप्र भा. १०३० अथ व्याहृति अथ शक्तिवि नार. ७२४ अथ शास्त्रस्य विष्णुः १२४१ अथ श्वोभूते वेदाः १८९७ अथ संग्राम ब्रह्म. १३७४ *अथ संसृष्टि गौत, १४६५ xअथ स ओकः नि. १२५४ अथ सप्तमे वेदाः ६०४ अथ सर्पण नार. अथ सोमम वेदाः १९८१ अथ स्त्रीणां ध विष्णुः १०२३ *अथ स्त्रीधर्माः अथ स्त्रीभ्यः पु वेदाः १००८ अथ ह याज्ञ १०१०, १४०५, १४२४,१५८२ अथ ह विश्वा अथ ह शुनः १२६०, " .. अथ प्रागेव अथ बन्धूनां अथ ब्रह्मा म अथ ब्राह्मण+ अथ ब्राह्मणो अथ भृत्ये रा अथाम्मै पञ्चा वेदाः १००९ विष्णुः १२४० वेदाः आप. १८४४ वसि. ११८४, १४०७,१४६९ विष्णुः १६०९, अथ भ्रातॄणां अथ महापा xअथैतां दुहि अथेनं वत्र वाशे. १३८५ मनुः वेदाः अनामक वेदाः अथ मूलम अथ य आत्मा अथ यदि न अथ यदेव अथ यद्यपः अथ ययेषां " " १२६२ १९८२ " अथो खल्वाहु अथोदक्षेत्र अथ ततस्य अथो तप ए " " ९२२ काली. १३५६; " प्रव. १३८४ वेदाः ८१४ अथ हेतदे अथोत्तम अथोत्तरतः अथोदस्थात्व अथोदीच्यः प १८४० विष्णुः ६१० बोधा. १९१९ वेदाः कात्या. ८९८; सुम. वेदाः १००९ २ अर्थ यस्मादु अथ यस्मान्न अथ यस्य जा अथ ये दत्त अथ ये पञ्च अथ यो दक्षि अथ यो विनि अथ राजध *अथ राज्ञा भ अथर्विजि मृ अथर्ववेद अथर्वहन्ता *अथ वस्त्रान्न अथवा किंत *अथवाप्यध अथवा बन्ध *अथवा ब्राह्म १८४१ कालौ. १३५६ वेदाः १८९८ ७९१ भा. १९८३ विष्णुः १९२१ आप. १८४४ विष्णु: कॉ. १९२५ विष्णुः १६१२ ब्रह्म. १३७४ नार. १९११ यमः १६५२ अथ ह सीता १००६ अथ हास्य वे गौत. १७६८ वेदाः १५९४ अथ होता प अथागच्छेत्स कात्या. ११०९, १४६०, नार. १४५० अथातः पिता वेदाः १९८१ अथातः पुत्र बोशे. १३८४ अथातः संप्र वेदाः १२६२ + स्कन्द. १९६६ अथातो दक्षि+ वेदाः ७९२ अथादायाद वसि. १२७३ *अथादायादा अथान्वयुः कु वेदाः १००९ अथान्तरिक्ष भा. १९८५ अथापि तस्मा आप. ११६६ अथापि नित्या अथापि भाल वमि. १५.२१ *अथापुत्रस्य शंखः : १४७१ अथाप्यत्र ग्र हारी. ११६३ ७७० " अथोद्गाता वा अथो नि शुष्य अथोपगम अथो यो मन्यु अथोऽष्टांशं त्व अदण्डयित्वा *अदण्डो मुख्य अदण्ड्यः काम अदण्ड्यदण्ड अदण्ड्याः काण अदण्ड्यागन्तु नार. ८३२ वेदाः शुनी. १७६७ हा. १६५३ मनुः आप. १६६५ को. १८५१ " विष्णः १२४. ! नार, ९१९ ९२० ·श्लाकाधाममाणका - नार. अपु. १९६९ उश. *अदायक रा अदायादकं नार. *अदण्या गाभ अदण्ड्याम् द अदण्ड्या मृत अदण्ड्याश्चोत्स अदण्ड्या स्त्री अदण्ड्या हस्ति * १८५ कात्या. १५२३ कौ. १४७४, १९५० देव. १५२६ कौ. १३९१ देव. १५२६ कात्या. १५२३ नार. ८३३ अपु. १८९१ नार. ९१९७ ९२० मनुः ७६० . मासो. १९७० *अदण्ज्ये मुच्य अदण्ड्यो नृप अदण्डयो मुच्य अदण्ड्यो हि ब्रा *अदण्ड्यौ काण *अदत्तं तु क्ष अदत्तं तु भ अदत्तं त्यक्त *अदत्तं यश्च अदायादा भ *अदायिकं तु अदायिकंरा अदास इति *अदास इत्य *अदासीदास अदितिकोशि अदितिरिव मनुः ७५९ शंखः १८४७ उश. ९२० नार. ८०० शंखः १६१३ को. ८६३ वेदाः ९९४, वेदाः कात्या. मनुः ७९६; अदीयमाना अदीच्यन्नृणं अदुर्मङ्गलीः अदुमङ्गली १००७ मनुः १०४२ ६०४ ९८६ १००३ नार. ७८३ नार. *अदुष्टं ऋत्वि अदुष्टं चविं .. " नार. कात्या. ७६७ बृह. ८०४ नार. ८८८ याज्ञ. १७४४ नार. ८०१ मनुः १६९७ भार. ८०७ ब्रह्म. १३७४ *अदुष्टं वलि अदुष्टत्यक्त अदत्तत्यक्त अदत्तभोक्ता *अदत्तमूल्ये अदत्तादान *अदत्तादाय *अदत्तादायि अदत्तान्याहु अदत्तायां तु *अदत्ता सुता अदत्तेऽन्यत्र अदत्तेऽर्थऽखि *अदावा तन्मृ *अदत्त्वा तु गृ अदत्वा तु मृ वेदाः शुनी. ७८३ १८८१ कात्या. १८८८ दक्षः १११५ कात्या. ८९७ नार. ७८३ अदेयदान गौत. *अदेयदाय ८०१ अदेयदेय ८०२ ७२७ अदेयमथ नार. ७९८ *अदेयमाहु अदेयादिक अदेयान्याहु नार. ७९८ ८०२ अदेवृध्न्यप वेदाः १००२ अदेशकाल नार. १७५३ याज्ञ.१८७१;व्यासः १८८९ *अदेशकाले नार. १७५३, व्यासः १८८० अदो यत् ते वेदाः ९९७ अदोषस्त्यक्तु का. ७७२ अद्भिर्दत्ता स्व वारा. १०७६ अद्भिर्ददौ सु हरि. १३७६ अद्भिर्वाचा च वसि. १०२१ *अद्भिश्च वाचा अभ्योऽनिर्ब्रह्म मनु: १९३१ अप्रसन्न स ९६५ अयप्रभृति भा. १०२६, १३९० अद्याप्यनुवि १०२७, १२८४,१२८५ अद्यैव त्वं व भा. १२८६ अद्रव्यां भूत मत्स्य. १८९२ अद्वारि न च भा. १०२८ अषमुप वारा. १०७७ अधः पश्यस्व वेदाः *अधनस्य स्त्री विष्णुः ६७८ अधनस्य व्य नार. अधनास्त्रव ८३४, १४०२ *अधनो दास्य वसि. १९८२ कालि. १३७७ अधमान शुनी. अधमर्थ मनुः ७१८ हारी. १७९४ अधमोत्तम कात्या. अधमो भार ८२८ अधर्ममूलै भा. १२८६ अधर्मादपि अधर्मेण च अधर्मेण न भा. १२८६ वसि. १२७३ ८८८ नार. बृह. कारया. *अदुष्मान अदुष्टमेव *अदुष्टश्चार्खि अदुष्टश्चेद *अदुष्टस्यैव *अदुष्टां च त्य अदुष्यं तु त्य अदुष्यं दुध १७८७ याज्ञ. १०७९ ८०६ " ७१०, विष्णुः १६०९, १९७५ नार. याज्ञ. १९६० कात्या. १६५१ देव. १११२ *अदत्वाऽपि मृ अददत्कार *अददत् स अददद्धि स अददद्याच्य *अदम्या हस्ति *अदर्शयंश्च अदर्शयन् स अदर्शयित्वा *अदुवं यस्त्य अदुष्यं योनि अदुष्वं लम अदुष्टापति अदुष्टास्ते तु अदूषितानां " अधमः सर्व नार. उश. मनुः बृह. ९५१ मनुः १६३१, ९२० भा. १०२६ *अधमवर्ण " " अदूष्या हि त्रि अदृष्टधुद्धि *अदृष्टमेव अदालरि पु . ८९७ ७९४ ६६४ वेदाः ११२२ ८११ देव. १५२६ अदाद्यमोऽव अदान्मे पौर *अदायकं च अदायक तु मनुः १७०० काल्या. शंखः विष्णुः मनुः हारी. अदेयं दत्वा अदेयं न दे अदेयं यश्च अदेयदानं ७९४ ·६" व्यवहारकाण्डम् .... नार. यमः १८३५ वेदाः ९९९ भा.. १२८७ । *अनर्थशीला १९६४ । अनथित्वान्म वेदाः . अनपितं तु २ अनर्हता रा+ नार.१०१९ भा. १०३२ नार. ७६४ भा. ८१९ वसि. १३८९ अधस्तात्तु प्र अधस्ते अश्म अध स्या योष अधा चिदोकः अधारितब अधार्मिकं त्रि : अधा सरस्व अधिकं तव अधिक वाऽपि अधिकस्य च अधिकाकिल अधिकाधिक १२५३ बृह. १६४८ मनुः १७०१ वेदाः १००२ हारी. नार. ७९.५, वृय. १४६२ भा. १२८३ विष्णुः अनर्हता लो अनहमय अनहेंषु च अनवाण्य च : अध्यूढः सम अध्यूठायाश्च अध्वयुश्च य *अनंशाथाश्र अनंशास्त्वाश्र अनंशी क्लीब अनग्नंभावु अनग्ना चाप अग्निकाऽनु अनड्वाहं च अनइवाहं त अननुगच्छ *अननुज्ञातां अननुज्ञातो अननुज्ञाप्य अनन्तर स अनन्तरः स अनन्तरः स्मृ मनुः १३९२ वेदाः १००४ शुनी. ११४९ वसि. १२७७ लहा. १९७५ नार. वारा. १०७५ भार. ८०७ विष्णुः १६७१. १९५० " मनुः १७०१ गौत. १६६२ अधिक नव *अधिकेन वृ विष्णु: *अनवाप्य स्व *अनपेक्षित अनश्रवाऽन अनसा दोह्या अनाकारित अनाकालभृ विष्णः ६२६ " ८२९, कात्या. ८९८ मनुः १४७६ " " नार. ११.४, . कान्या. १६५० नार. १९३६ बृह. यान. १०७९. वेदाः ११४३ वारा. १०७३ वह. वेदाः शंखः " वेदाः १२६१ को. १६१६ .' " १७६९, .. " अधिनियत नार. अधि पेशांसि वेदाः अधिम्क्मा वि ८११ अधिविन्नन्त्रि यान. १४४२ अधिविना तु मनुः १०५७ याज्ञ. १०८७ अधिटाता ऋ बृह. ७०८: कात्या. ७१४ *अधिमानान चसि. १६६८ अधिष्ठानानि *अधिष्ठानान्नो *अर्थते देव अवीयत दे *अधोवर्गस्यो हारी. १७९४ अधेविर्गाना १७९४ *अन्यग्न्यध्याव मनुः १४३१; नार.१४४९; कात्या.१४५२ 'अध्यग्न्यध्यावा मनुः १४३१७ नार.१४४९: कात्या. १४५२ *अध्यग्न्यध्याह मनुः १४३२, नार. १४४९ अध्यधं वैश्यः अध्यापकं कु अध्यापिता ये १९७४ *अध्यावसानि काल्या. १४५३ *अध्यावहनि १४५२ अध्यावाहनि अनि. १४६३ कात्या. १४५३ *अन्याहवनि अध्यूढं विध भा. १२८७ *अनाकाले अनाक्षारित अनाक्षपःप अनारल्यानं व्य अनः पायद अनामसस्वा अनाचरन्ती अनाच्छ धक अनाजानन्म अन मीयस्य अनाथस्य श अनाथान्कृप अनादिचाप्य अनादिष्टः स अनादेयं ना अनादेयम अनादेयस्य अनापदि पु अनापदिस्थः **अनापृच्छंस्तु *अनापृच्छन् अनापृच्छय तु *अनापृच्छय हि *अनापृष्टं तु अनानातानि अनार्यः परि अनावृतं चे अनायताः कि " अनन्तग्म अनन्ताव विष्णुः १९८३ अनन्ताः पुत्रि वांस.१२७१ अनन्यकमा भा. १०३२ अनन्यपुरु हारी. १.१५ अनन्यभावा वारा. १०७६ अनन्वयिनः ब्रह. १४०३ अनपत्यः शु भा. १२८४ अनपत्यते. १२८३ अनपत्यार विष्णुः १४७१ *अनपत्यस्य मनुः १४७४; बृह. १४०३, १५५८ xअनपत्योऽश नार. १५५२ अनपत्योऽस्मि वारा. १३२९ अनपेक्षित मनुः १७०१ अनभिज्ञो जि कात्या. १९१५ अनभिसर को. १९२४ अनभिसर्तु १९२५ *अनयंश्चापि नार. ८५० *अनयन्नाद अनयन्भाट *अनयन्माण्ड *अनयन्भार अनयन् वाह अनर्थजन अनर्थशीलां १०१९ " भा. १०२० नार. १९३६ विष्णुः १९२१ मनुः १९३१ को. ९३२ मनुः १९३१ गौत. ७९४ कात्या. बृह. १७६० . गौत. १७६९ बौधा. १६०८ " वसि. " " " " १९४१ अनि. १९६९ नार. भा. १०२७, १२८४ अनि..१११८ " " " अनावृताः पु ·शाकाधानुक्रमाणका : अनावृता हि *अनावृते चे अनावृष्टिः क *अनावेदित . अनावेद्य तु अनाव्याधां दे अनाश्रित्य पि अनाहिताग्निः वेदाः १००० कौ. १६१८ लौगा. १७६६ वेदाः बृह. १५८१ कात्या. ७५३ को. १६१६ नार. १०९९ विशुः १८४७ विरा. १११७ मनुः १९७४ वेदाः विगुः ८९१ नार. .८२६ अनिगृहीते *अनिच्छतः प्र अनिच्छतः प्रा 3. ६३८ अनुपूर्वव अनुबन्धं त अनुभृतचि अनुमन्वि अनुमानेन अनुमार्गेण अनुयुञ्जीत *अनुरूपाम अनुलोमासु अनुवर्तत अनुत्रज्या च अनुवतः पि अनुशयते *अनुशास्य च अनुशास्यश्च *अनुशास्यस्स अनुशास्याथ अनुशास्यो गु अनुशिष्टा ज अनुशिष्टाऽस्मि *अनुशिष्य च अनुशिप्पश्च *अनुमृत्य ग्र अनुमृत्य तु अनुस्मृतिक *अनुस्यतिः कृ अनुहाय त " बृह. १८८७ " भा. चारा. १०७७ १०.७६ नार. ८२६ " अनिन्छन्तम *अनिच्छन्ती तु अनिन्छन्ती तु अनिच्छन्त्या य *आननन् दत्त . अनिच्छन शुल्क *अनिलगाव *अनिन्द्रिया अ अनियम्यांश अनियुक्तः श *अनियुक्त अनियुक्तस्नु अनियुक्ता तु " : भा. १०२७, अनिवेदित शंखः १८४७; १२८५ विष्णुः १९५०; याज्ञ. १९६० नार. अनिवेद्य नृ १९५८ हरि. १३७६ अनिश्चित्य भृ याज्ञ. १९६० अनिपिद्धा य कात्या. ब्रह. ७२७ अनिपिड्रै मनुः १७२३ वेदाः १००१ *अनिषेधक्ष कात्या. १६५० व्यासः १२३० ! अनिषेधे त याज्ञ. १८७२ को. ७७२% अनिषेद्धा क्ष कात्या. १६५० हारी. १०१६ *अनिष्ट न ल देव. १११२ अनिष्टां लभ मनुः अनिसृष्टोप का. अनीशः पूर्व बृह. १५.६७ १९२७ *अनीशा: पूर्व व्यासः १७६४ अनीशाः स्त्रीध कात्या. १४५८ अनाश्वराः पि अनीश्वराः स अनीश्वग वि नार. अनुकुर्याद कात्या. १७५.? अनुकलक दक्षः वृह. १८८': अनुफलात्व ११.४ मनु: १०४९ अनुकृलाम नार. १०१". कान्या. *अनुनद्रव्य विष्णुः १६७० विष्णुः १६१० अनुक्तद्रव्या अनुक्तानां द्वि कात्या. *अनुक्तानां हि नार. ११०१, अनुक्रमत्र नार. १०९५ १४०२ *अनुकमातु अनुगृहीत को. १६८२ अनुगृह्णाति नार. १९.३६ मनुः १३९५ अनुच्छिष्टं तु लहा. १९७५ कात्या. *अनुज्ञया त नार. १०९५ बृह. अनुज्ञया व मनुः अनुज्ञातक की. १६७८ कात्या. अनुज्ञाता त्व भा. १२८६ अनुज्ञातेऽनु आप. १६६४ १९१२ अनुज्ञातो गु शंखः ': १०२४ को. १६७३ अनुत्पन्नप्र नार. ११०१ नार. १९१२ अनुदकमु का. १६१९ कात्या. अनुद्दिष्टं तु नार. ७६४ बृह. अनुनोऽस्यां पृ वेदाः ११४४ अनुपघ्नन् विष्णुः १२०५, मनुः १२१२; भा. १९८४ २०६५ .मनुः १२१२ अनुपस्थाप स्थाप ७६७ काया.. ७६७ . १७४६ " प्रजा. १३ " ." ” वेदाः १४६४, " अनियुक्नाया वसि. १०२२, १६०० विष्णुः १४१६ " " *अनूढानां क *अनूढानां च अनूदानां तु *अनूदानां स्व अनूढानाम *अनृक्थभाज अनुक्षरा ऋ. " अनियुक्ता मु अनिरुद्धाय अनिर्गते द अनिर्दशाहां अनिर्दिष्टं च अनिर्दिष्टं तु " वेदाः नार. १३४७ ९८२ नार. अनृणा अस्मि " . अनृणा गृहा अनृतं तु व अनिर्दिष्टदे अनिर्दिष्टस्तु *अनिर्दिष्टाच *अनिर्दिष्टो धा :अनिर्दिष्टो वा *अनिर्मुक्तस्य अनिवृतं नि *अनिवृत्तं नि *अनिवृत्तं नि ६०४ मनुः १९५५ अपु..१९६२ भा. १०३२ वेदाः कात्या. १७९२ " अनृतं सत्य अनृतं स्त्री अ *अनृताख्यमे अनृताख्यान अनृतान्मे भ अतृतान्मोक्ष्य अनृताभिशं भा. १०२८ १.२८ " हारी. १७६९ ·व्यवहारकासम् . " " " " अन्तर्वेद्यां तु " नार. नि. अन्यं वृणीष्व *अन्यक्षेत्रे तु कात्या. प्रजा. ९६१ अन्यक्षेत्रेषु कात्या. अन्यक्षेत्रोप नार. ९४६ अन्यगोत्राय स्मृत्य. १११८ अन्यग्रामात्स बृह. ९५१ अन्यग्रामोत्त भार. ९०० xअन्यतरः सं नि. १२५४ अन्यतरादा कौ. अन्यतराभा आप. १०१७) को. १०३४, १४१० xअन्यतरोऽर्द्ध १२५४ *अन्यत्तु ब्राह्म नार. १५१२ *अन्यत्र करा १९४० *अन्यत्र कारा अन्यत्र क्षेत्र भा. १२८७ सुम. १६५३ अन्यत्र जाम भा. १२८६ अन्यत्र दीव्य को. १९०४ १६७४ अन्यत्र व्राह्म नार. १५१२; वसि. १९२० अन्यत्र श्रेषो अन्यत्र मिथु वेदाः १०१० अन्यत्र रज नार. *अन्यत्र राज विष्णुः १६०९ अन्यत्र राजा अनेके यस्य " *अन्यत्र गोत्रा " अन्यत्र नेनि *अनृताभिश हारी. १७९४ *अन्तरेण त याज्ञ. १६३५ अनृतावृतु मनुः १०५९ *अन्तरे नु त अनृते तु पृ याज्ञ. ९४१ *अन्तरेव त अनृतेऽपि हि भा. १.३१ अन्तरे वा मृ ७३६ अनृते या फ *अन्तर्ग्रहब बृह. ७६५ अनेकदोष कात्या. १११० अन्तर्गहेब ७६४ अनेकधा कृ अन्तर्धनं च+ प्रजा. १५६१ १३४९ *अन्तर्धनं तु अनेकधा ते अन्तर्धानम को. १६८१ *अनेकधा त्व नार. १०९८ अनेकपितृ याज्ञ. १२०० अन्तर्वेद्या कौ. १०३४ विष्णुः १२८० अन्तर्वेश्मन्य बृह. १८३२ अनेकानि स मनुः १०६२ अन्तिमा स्वैरि ७०२ अनेकार्थाभि नार अन्तेवासी गु याज्ञ. ८२४ अनेकेभ्योऽपि कात्या. ११०९ *अन्तेवासी वा आप. १४६६ बृम. १५८८ अन्तवासी स नार. ८२८ अनेडमूका हारी. ११९५ अन्तेवास्थन आप. १९७३ *अनेन कर्म मनुः ৩৩ अन्त्यजातिर्द्वि अपु. १८३५ बृह. १९४१ अन्त्यवृद्धौ प्र विष्णुः अनेन किं न वृक्ष. ६७ अन्त्यागमने १८४६ *अनेन क्रम मनुः अन्त्याभिगम याज्ञ. १८७४ अनेन क्रमे विष्णुः १२४१ अन्धः शत्रु स्कन्द. १९६५ अनेन तु वि मनुः १२९४ अन्धः स्यादन्ध भा. १९८३ अनेन नारी अन्धजडक्ली बौधा. १३८७ अनेन विधि ७५९, अन्धमूकब आप. १६६७ ७७६, १०७५,१७२७, अन्धादिषु श व्यासः ८०६ १९०७; याज्ञ. ७७९, *अन्धोऽचिकित्स याज्ञ. १३९८ १०८९; कात्या. ८०५, अन्धोऽचिकित्स्य अन्धो जडः पी मनुः १७२७, अनेन शाधि बौधा. १६६७ १९२७ अनेनसमे वेदाः १५९४, अन्नं पानं च भा. ११४४ देवी. १९४३ अनेन सर्व नार. वेदाः १४६४, अनेना भव १७५१७ १६०० भा. १९६३, १९६४ अनं ह प्राणः १००५, अनेनाण को. ९२८ १२६० अनेनैव क स्मृत्य. १३७३ अन्नपानम नार. १७५५ अनेनैव र नार. अन्नप्रदाता बृह. १७६० *अनेनैव प्र अजमावस वेदाः १८९७ अनो मवस्म वेदाः १००० *अनाकालभृ नार. ८३०, अन्तः कृणुष ८३१ अन्तःकोशामि *अजाच्छादन कात्या. १४५७ अन्तकः पव भा. १०३२ आप.१६६६ अन्तभाजो वै वेदाः १००५ वसि. १६६८, मनुः १७०३; अन्तरं तु त स्कन्द. १९६५ शंखः १७६२ अन्तरे च त याज्ञ. १६३५ बृह. १५२० " कौ. १६७३ वसि. १०२२ अन्यत्र संप्र *अन्यत्र संस्था अ भुजीत अनं यो ब्रह्म अन्यत्रातता अन्यत्रापि व अन्यत्रापि शू बौधा. १६०७ विष्णुः १६०९ गौत. १६६० को. २६८६ कात्या. बृह. ७३४ ८९६ " " .. अन्यथा कर्म अन्यथा कारि अन्यथा किय अन्यथा चेत्कृ अन्यथा चेक *अन्यथा तु न अन्यथा तु भ *अन्यथा तुल्य अन्यथा त्वल्प *अन्यथा द्विगु *अन्यथा न तु अन्यथान प्र कात्या. १७९२ अनादे भ्रूण " ७८९ व्यासः कात्या. ८.४ अवार्थ तण्डु " ·लोकार्धानुक्रमणिका बृह. अन्यथा नभ अन्यथा नश्य नार. १७८७ वेदाः ९८२ नार. बृह. १७५९ म. १७६६ की. अन्यथा निक्षे अन्यथा निचि अन्यथा पूर्वः *अन्यथा प्राति अन्यथा यथो अन्यथा राज अन्यथा वा नि अन्यथा शास्त्र अन्यथा स्तेय अन्यथा हिंसा अन्यदीया तु अन्यदुप्तं जा अन्यद्रव्यव्य अन्यप्रकारा अन्यमुद्दिश्य अन्यमू षु त्वं कात्या. ६५८ को. १६७८ ९३२ याज्ञ. १८७६ १६२१ भा. १०३३ को. नार. ११५५ कौ. १६८४ १८५० कात्या. मनुः १०७१ नार. ७४७ १९४० मत्स्य. अन्यापदेश अन्यामिच्छ पि अन्यामिच्छ प्र अन्यायच्छन्न अन्यायवादि अन्यायोपात्त *अन्या वो अन्या अन्यासां चैव *अन्याहृतादि अन्यूनभावे अन्ये जायां प अन्ये स्वाहुर अन्येन नत्रा अन्येन मत्प्र उश. १११३ बृह. ७२५ शंखः १६७२ वेदाः १८९४ बृह. १३४८ गौत. वेदाः ९७८, १८३६ ९७७, १८३६ बौधा. १२६९ याज्ञ. १५७२ अन्येन मदा वेदाः ८५७, ९७८, शंखः १२४३ बसि. १२७८ को. १८४० कात्या. १७९१ *अन्येनानुम *अन्येनापह অsষি হাঙ্ক *अन्येऽपि शकि अन्ये वा स्वप्र अन्येषां चैव अन्यवर्णस्त्री अन्यशाखोद्भ अन्यशोणितो अन्यसंज्ञानि *अन्यसंज्ञानु अन्यसङ्गां ग *अन्यस्मिश्च नि *अन्यस्मिन् वि अन्यस्मिन् हि अन्यस्मै विधि आप. *अन्योन्यमनु बृह. १८८५ अन्योन्यस्याव्य मनुः १०५४ अन्योन्यापह याज्ञ.१५७२% कात्या. १५७४ *अन्योन्यापाह याज्ञ. १५७२ अन्योन्यार्थस्य व. *अन्योऽपि शङ्क याज्ञ. १७४१ अन्योऽप्यथ न भा. १२८६ *अन्योऽप्यसति नार. ७८२ अन्यो यदि द कात्या. १५२३ अन्यो वाऽसति नार. *अन्वये सति याज्ञ. अन्वर्तिता व वेदाः १८३८ *अन्वादेयं च मनुः १४३९ *अन्वाधानादि शौन. १३६३ अन्वाधेयं च मनुः १४३८ अन्वाधेयं त कात्या. १४५३ *अन्वाधेयं तु मनुः १४३९ कात्या. १४५३ अन्वारूढा जी बृह. ११०७ अन्वाहितं च दक्षः अन्वाहितं या नार. अन्वाहितादि बृह. अन्वाहिते या *अन्वेक्षणं चा अपकर्षन्ति व्यासः १७६४ अपकारकि कात्या. १४५७ अपकारक्ष *अपकारप *अपकुश्य च मार. १७८८ अपघ्नन्नेषि वेदाः अपघ्नन् प १५९४ *अपचारकि कात्या. १४५७ अपततं भ नि. १२५३ अपतत्रसि भा. अपतिरप गौत. १०१२ अपतीनां तु भा. १०२६, १३९० अपत्यं कर्म १२८३ xअपत्यं कस्मा भा. १२८४ गौत. १३८६ अपत्यं धर्म भा. १०३३, १२८४, मनुः १०५२ अपत्यं नाम भा. १२८४ *अपत्यं भ्रातु मनुः १३१८ भा. १०३१ मनुः १०६६ को. ७७२ नार. ६२६; मनुः १७१८ वसि. १३८९ बृह. भा. १२८६, बोधा. १६६७ मनुः १७१८ *अन्यषों त्वा श्र अन्येषां लग्न अन्येषामपि अन्यस्यां यो म नार. १८८१ अन्यस्या गर्भ *अन्येषामेव अन्येष्वपरि *अन्यैरपि व्य *अन्यर्वाऽपि व्य अन्यैश्च विवि अन्यो अन्यम अन्यो अन्यस्मै अन्योदर्यस्तु अन्यस्यापि ज अन्यस्यै वै प्र अन्यस्वमन्य वेदाः ९९८ बौधा. १०१९ वसि. १०२१ नार. १०९५ वेदाः १२५७ वारा. १०७६ वेदाः १५९६ संग्र. ११४२; शुनी. १९८८ नार. १७५२; कात्या. १७६२ याज्ञ. ८८५ नार. ८८८ याज्ञ. ८८५ नार. ८८८ याज्ञ. ८८५ मनुः वेदाः ९७८, अन्यहस्ते च अनि. नि. १२५३ याज्ञ. १५४६; वृया. १५६२ याज्ञ. १५४६ १११६ नार. १०९९ भा. बृह. १९१३ मनुः १९३० बृह. १८८५ अपत्यं गुण अपत्यं जड़ *अन्योदर्यस्य *अन्यो धर्मोऽस्ति अन्योन्यं त्यज अन्योन्यं नाभि अन्योन्यं परि अन्योन्यगुण अन्योन्यचभू *अन्योन्यपरि *अन्यहस्ते तु *अन्यहस्तेन अन्यां चेहर्श, मन्या किल त्वां अनु. २ ·व्यवहारकाण्डम् भा. १२८४ नार. ११०२ देव. १११२ अपत्यमन अपत्यमुत्पा *अपत्यलाभा अपत्यलोभा अपत्यहेतो अपत्यार्थ म अपत्यार्थ म अपत्यार्थ त्रि भा. १०३१ वाग. १३२९ भा. १०८६ नार. ११०२ भा. १२८५ अपत्यार्थी थे * " १२८४ दक्षः १११४ *अपालकाया: *अपालान्वा वि *अपालान्वा स अपालायाः स्वा *अपालायान्तु अपाले स्वामि अपास्ताश्चत अपास्मत् त अपास्य श्रोत्रि अपास्याः केश्य अपि च काठ *अपि च प्रपि अपि ताः संप्र अपि तान् घा अपितृका ब अपितृद्रव्या अपित्य गार्भ अपित्र्यं तद्ध अपिन्यं द्रवि अप नः श्वा वि अपि या निन अपि वस्त्रान्न अपि वा कर्म .. मन्: अपनान अपत्यात्पाद अपया तुभ अपथ्याऽभिभ अपदेशश्च अपपत्रित *अपपात्री अपमित्य धा अपमित्यम *अपमृत्रय *अप यातित *अपयात्रित अपराजय अपराधे शंखः १३०० वेदाः । अपुत्रा पति की. मनुः १८०२ " शंखः १३९० वेदाः १८९७ आप.१७९५, विष्णुः अपुत्रस्य ध विष्णुः.. १.४७० मनुः अपुत्रस्य प व्यासः १५२४ अपुत्रस्य पि बृप. १३६२ विष्णः *अपुत्रस्य प्र *अपुत्रस्य भ्रा शंखः १४७१ स्मृल्य. अपुत्रस्य मृ परा. १५२७ भा. १०३३ अपुत्रस्य स्व शंखः १४७१, वेदाः ११०३ पैठी. १५२७, यमः १५२७ कात्या. १५२३ देव. १५२५ वेदाः १००४ अपुत्रस्याथ कात्या. १५२१ बसि. १९७८ ::अपुत्रस्यार्य बांधा. १४६७ अपुत्रस्यास्य भा. १०३२ अपुत्रां गुर्व याज्ञ. १०८९ नार. १८२८ अपुत्राः क्षत्र बृह. १५१८ का. १९९९ *अपुत्रा चास १४५० अपुत्रा जात यमः १११३ विष्णुः १९८३ *अपुत्रां दुहि वसि. १२७३ काल्या. १४०३ १४३० अपुत्रापुत्र उदा. वसि. १९७८ अपुत्रा प्राप्नु यमः १११३ वारा. १०७५ अपुत्रा मृत शान. १३६३ ब्रह्म. १३७४ अपुत्रायां मृ मनुः १२९८ जैमि. अपुत्रायाः दु को. १४३० बौधा. १०१९ अपुत्रापाश्च स्मृत्य. १४६३; नि. १२५७ भा. १९६४ भा. १०३३ अपुत्रायास्तु पार. १४६२ वेदाः याज्ञ.१४००% नार. ११८ वृहा. १४०४ वेदाः अपुत्रा शय कात्या. १४५६, देव. १५२५ १५२०% वृम. १५२७ शाक. १३५५ *अपुत्राश्च पि व्यासः १४१४ विष्णुः १४७० *अपुत्रिकस्य देव. १५२५ कात्या. १५२४ अपुत्री भार्य भा. १२८५ विष्णुः १४७५ अपुत्रेण तु ब्रह्म. १३७४ परा. १५२७ अपुत्रेण प याज्ञ. १३४२ विष्णुः १२४० अपुत्रेण सु मनुः १३१६: वारा. १३२९ बृह. १३४८; यमः १३५२ पैठी. १५२७ अपुत्रेणव अत्रिः १३५२ विष्णुः १२४० अपुत्रोऽनेन मनुः १२९४ गरु. १३७६ ! अपुत्रो ब्राह्म १३०५% कालि. १३७७ । बृय. १३५५ अपुत्रो मृत कात्या. १५२१ । अपुत्रौ पुत्र देव. १५२५ अपूर्णे तु प्र बृह... ६५३. पैठी. १५२७ *अपूर्णेऽपि प्र 'देव. १५२५ अपामा प्राप १०.०४ *अपरिगृही *अपम्दागु अपरेभ्यस्त्र अपि वा गुण xअपि वा धव अपि विश्वकृ अपि वृश्च पु अपुत्रा योषि अपरा दुह्या *अपवक्तुश्च अपविद्धः प अपविद्धः स गौत. १३८६ याज्ञ. १८७७ नार. ११०५ वेदाः १००५ नार. १७८८ वसि. १२७८ शंखः १२८३; यमः १३५१ ब्रह्म. १३७४ विष्णुः १२७९ को. ८४३ वेदाः १६०१ मनुः ७२० *अपि सर्पण अपीव योषा *अपुत्रकस्य अपुत्रको द्वि *अपुत्रधनं अपुत्रपितृ अपुत्रपौत्र *अपुत्रमृत अपुत्रर्थस्य अपुत्रस्त्वज *अपुत्रस्य अ *अपुत्रस्य ऋ अपुत्रस्य ग अपविद्धश्च अपविद्धस्त्वे अपव्ययमा अपहतं ब्र अपनवे तद् *अपहवे तु अपां प्रचार अपा: सोमम अपागृहन्न अपाङ्गप्रेक्ष + *अपाङ्गप्रेष अपात्रे पात्र अपापां त्यज " शंखः १२०७ अनि. १३७४. शौन. १३६३ कालि. १३७७ अपुत्रस्य च+ वेदाः ९७० १००४ बृह.. १८८५ व्यासः १८८५ बृह. १८८५ ! नार. भा. १०३० २ " *अपुत्रस्य जा *अपुत्रस्य तु वेदाः ·श्लाकाधानुक्रमामका ११ अप्यकार्यश. । *अप्रवृत्ती तु. अप्रवृत्तौ स्मृ भा. गौत. १९४८ y गौत, १६६० " . " शंखः. १६७२ गौत. १९४४ *अप्रसन्नापि " हारी. अपु. १६५४ मनुः १६२८ विष्णुः १६११ " बृह. १७८९ याज्ञ. १६३६, , विष्णुः १६१० याज्ञ. १६३६ को. 'मनुः १७०० " " मनु: १४३० अभये प्रत्य मनुः १३९४ नार. ११०९ : अब्राह्मणार्थ अप्यन्योन्यं प्र भा. १०३२ *अब्राह्मणोपा • अप्यहीनक दव. १११२ अबामणोऽप्या *अप्रकाशाश्च नार. १७४६ अप्रास्तास्तु विष्णु: १३९० अाह्मणो वा अप्रकाशास्तु कात्या.. ७१४ *अब्राह्मणो व्या *अप्रजःस्त्रीध याज्ञ. १४४५ अप्रसूतां प्र भा. १०३० *अभक्षणे:प्र । अप्रजस्त्रीध अग्रसता च देव. १११२ अभक्ष्यभश्ये अप्रजस्यम भा. १२८३ अग्रसूता तु नार. ११०० अभक्ष्यमथ • अप्रजा दश बौधा. १०२० अप्राणिभिय मनु: १९०५ *अभक्ष्यस्य चा अप्रजां नव हारी. २०१६ अप्रामव्यव नार. ६९५: अभक्ष्यस्यावि धौधा. १०२० को. ११९१, १९५० अभक्ष्यापेय *अप्रजाः सन्तु वसि. १२७१ 'कात्या.१२०१;याज्ञ. १६४० अभक्ष्येण द्वि अनजाः सन्त्व अप्राणामपि मनुः १०४१ *अप्रजा चत्स वृह. १४० अप्राप्तऽपि स काल्या. अभक्ष्यण व्रा अप्रजातावि वास. १०२२ *अपनऽयकि *अभक्ष्यदूष *अप्राप्तऽर्थ कृ अभयवन *अप्रजाया मृ मनुः १२९८ अप्रामेऽर्थ कि *अभयस्य तु अप्रजायां ह देव. १४६२ अप्राप्ले वेस अभयस्य हि अपजापाम प्रियं च हि भा. १०२९ राज.१४४४ श्रमः १४६२ अप्रियं चास्य कात्या. १६८० अमर्तृकश्रा वृका. १४६३ । आप्रयं प्रिय भा. १०३२ अभवददुःख मनुः १४४० अप्रियशीलां शंखः १०२४ अभाव यस्त अप्रजा विध प्रजा. १३५० अप्रियस्य च कात्या.१६४९, *अभावेऽशह अप्रजास्ता वि सि. १८४६ *अभावे च दु *अप्रजास्त्रीध याज्ञ. १४४५ *अनियस्य तु १६४९ अप्रज्ञापमा वसि. १९४९ अप्रियोक्तिस्ता अप्रतिवादि वेदाः ८१३, असरसः स वेदाः १०.२, *अभावे ज्ञान १००५ अप्रतिविहि को. १०३९ असुजलूका वमि. १०२१ अप्रतीकारे अबध्यं यश्च यान. १६४० वह. १४५० *अवध्य यस्तु * अभावे दुहि अग्रत्ता दुहि वास. १२७३ अबन्धके स्या वृहा. ७३१ अप्रत्तायास्तु पार. १४६२ *अबन्ध्यं यश्च याज्ञ. १६४० *अभावे पूर्व अप्रदाता नि को. १९८६ अब वेके द वेदाः ६०३, अभावऽर्थह अप्रपन्नाऽपि कात्या. ७१४ अभिक्रुद्धाव अप्रमत्ता च भा. १०२८ अबीजविक्र मनुः १७०५, *अभिगन्ताऽसि अप्रमत्तार आप.१२६७, । १०.३० अभिगन्ताऽस्मि बौधा. १२७१ आप. १८४३ अभिगम्य प । अप्रमत्ता स भा. १०२८ *अब्दादूर्व तु. बृह. १९६२ । अप्रमत्तो र पैठी. १११५ अब्दान्मण्यादि विष्णुः ८९१ अभि गावो अ अप्रमादं पु भा. १०२९ अब्राह्मणं तु १२४३ अभिघाते त अप्रमोदात्पु मनुः १०५३ अत्राह्मणः सं मनु: १८५६ अभिचारं च : अप्रयच्छंस्त नार. अब्राह्मण आ गौत. १९४८ *अभिचाराणि : अप्रयच्छन् दो गौत. १०१२ अब्राह्मणस्य अभिचारेषु अप्रयच्छन् पि बृह. ११०६ १९४९ अप्रयच्छन् स याज्ञ. १०७८ अब्राह्मणाद मनु: १९७४ अभिजिघ्रन्ती हारी. अनि. १९४३ भा. वृह. ५६५ कात्या. १५६० नार. १५१२ याज्ञ. १०८३ ९४१ अभावे ज्ञात अभाये ज्ञातृ बृह. १७८८ अभावे तद अभावे तु दु *अभावे त्वन " . अप्रत्ता चेत्स कात्या. १४५९ नार. १५१२ विष्णुः १०.२३ नार, १४४९, १५१२ १३७७ कात्या. १५६० वेदाः १७९३ याज्ञ. १०८० १७८० भा. १०२६॥ कालि. अबुद्धिपूर्व भा. वेदाः : याज्ञ. १८२१ मत्स्य.. १६५५ " :: बौधा. १८४५, मनुः १६३१, 1 : वेदा::.९.६० ·व्यवहारकाण्डम् की. ७३७ भभिज्ञानेन भभिज्ञानव अभिज्ञाऽस्मि य अभि तिघामि अभि तेऽधो स अभित्रास उ नार. वारा. १०७७ वेदाः ९९९ ९९० आप. १७९५, वेदाः १६०१ कात्या. याज्ञ. १८१४ वेदाः को. १०३६ नार. ११०५ वेदाः ९९७ आभ त्वा मनु आम त्वा योष अभि द्वितीय अभि नः सुष्टु *अभिन्नदोष अभि प्रवन्त अभिभूरस्ये वेदाः ९९६, १००५ १००६ बृह. १७५८ वेदाः ९७१ *अभ्याघाते तु नार. १७५६ अभ्याघातेषु मनुः १६९८, १९२९; नार. १७५६ *अभ्यादचुच मनुः १८६५ अभ्यादन्युश्च अभ्यावी चा वेदाः ८११ अभ्युपगम्य बौधा. १२६८ अभ्युपेताह नार. ६९८ *अभ्युपेत्य च ८२४ अभ्युपेत्य तु अभ्रातर इ १२५९ अभ्रातरोन अभ्रातृका प्र वसि. १२७३, मनुः १२९४ Xअभ्रातृकाइ नि. १२५९ अभ्रातृका पुं वसि. १२७२ *अभ्रातृका हि xअभ्रातृकेव नि. १२५५ अभ्रातृको है याज्ञ. १३३८ अभ्रातृघ्नी व वेदाः १००१ xअभ्रातमती नि. १२५५ अभ्रातेव पुं वेदाः १२५४ *अधिं वोभय मनुः १७०२ अमतेनैव कात्या. *अमनुष्य याज्ञ. १८१९ अमाजुरश्चि वेदाः ९७९ अमाजरिव १४१५, मनुः १०७४ वेदाः भा. १९८४ मनुः १०६८ भा. ८१९ वेदाः १९८० शुनी. ८५६ वेदाः वारा. १३२९ कात्या. १७६२ १८९७ नार. १९३६ कात्या. ७६७ कौ. १६८२ वेदाः भा. १२८६ स्कन्द. १९६६ वेदाः १५९५ नार. १०९४ अभियाति प अभियोक्ता ध अभियोगे गू आभि वर्धतां अभिवाद्याऽभ्य भाभशस्तस्य अभिशस्यमा अभिशापाद् गु *अभिषज्य तु xअभिषहमा अभिषय तु अभिषेक क अभिषेक्तुका अभिसंधिमा *अभिसह्य तु अभिहराणि *अभीषणेन अभुक्तपूर्वा अमृत्युर्ह वा अमेध्यं शोध अमेध्यपाणि अमेभ्यो वा ए अमोक्षो धर्म अमोश्या भर्तु अम्बष्टोग्रौ त अम्बष्ठो माग *अम्बुवाताह अम्बे अम्बिके अयं त्वनन्त अयं द्विजैर्हि अयं धर्मान अयं नाभा व अयं भारस्त्व अयं योनिश्व- अयं राजाद अयःसंदान *अयःसंधान अयज्ञिया वै अयज्ञो वा ए अयज्वनां तु *अयथाशास्त्र अयमुक्ता वि अयमेमि वि अयाजिकं तु अयुक्तं चैव *अयुक्त तत्र अयुक्तं शप अयुक्तं साह *अयुक्तशप अयुक्त कार अयोग्यकर्म *अयोनी क्रम अयोनौ गच्छ अयोनौ यः स *अयोनी वाभि *अयोनी वा स अरं दासोन अरक्तमन *अरक्षकांच अरक्षमाणः अरक्षिता गृ अरक्षितारं भक्षितार अरजांसि च वेदाः १००५ १००६ मनुः १७२७ नार. ११५५ मनुः १९०५ मनुः १८६७ वेदाः मनुः १९६९ कात्या. ८७६ नि. १२५४ मनुः १८६७ वारा. १०७६ भा. १३९१ गौत. १२६२ मनुः १८६७ वेदाः १८९७ कात्या. १८३३ १९७८ वेदाः ९८१, १००१ अमात्यः प्राड् अमात्यानां च अमानुषप्रा अमानुषेषु याज्ञ. १६३४ नार. १६४४ याज्ञ. १६३४ कात्या. ७११ विष्णुः १६१० नार. ८५१ याज्ञ. १८७१ नार. नार. अभूतं गोपा को. ९२६ अमावास्या च अमितस्य प्र अमितस्य हि अमी ये सुम अपु. १९६९ संव. १९४३ कौ. १६२१ मनुः १६९९, १९२९ वेदाः ८४२ शुनी. १११९ वारा. १०७७ वेदाः विष्णुः १०२३ वेदाः ६०५ भा. १९८५ कात्या. १७९१ अभूतं वा प अभूतिरेषा * अभूतैरथ अभूतैर्वाथ अभूम यनि अभौगभुक्तिः *अभोगे भुक्तिः अभ्यङ्क्ते तस्यै अभ्यनुज्ञात अभ्यन्तरकृ , अभ्यागच्छद्धि ६०५ वेदाः १००४ कात्या. ९५४ अमुक्तहस्त अमूं च मां च *अमू ये दिवि अमूर्या यन्ति वेदाः ८१० भा. १०३३ कास्या. १७६२ भा. १०३१ मनुः १०४८ १७.०१ वेदाः ९९२ बृह. १९१३ को. १६८५ *अमूलैाथ भमृत्युर्वास कात्या. १७९१ वेदाः ११५९ अमृत इत्प भा. १२८४ मा. २०१८ ·श्लाकाधानुक्रमाणका xअरणस्य रे अरण्यपशु अरनिद्वय अराजकाः प्र *अराजदेव अर्मेभ्यो हस्ति अर्वद्भिरग्ने *अर्वाक चेदप अर्वाक व्यब्दा अर्वाक पक्षा भार. ६६०; मरी. कात्या. वेदाः बृह. १५६९ ब्रह्म. १३७४ व्यासः १७६३ मनुः १०४७ याज्ञ. १७३० भा. नार. ८८७ १९३९ वेदाः ९०३ ११५८ नार, मनुः १९५३ अपु. १९६२ कात्या. ८९८ मनुः १९५३ याज्ञ. १९५९ भा. १३९१ वेदाः मनुः १६२८. १९२७ अराजदैवि * अक्सिंवत्स " अर्हः पूरि अरावाणो वा अरिक्थभाज अर्हन्नने पै अविभोज अरिष्टं यत्किं अरिष्टासस अरींश्च विजि अरीणामुप भा. नार. १९३९ नि. १२५३ अर्थप्रत्यय विष्णु: १७९७ कात्या. *अर्थमार्गेण भा. ८६० अर्थमिद्वा उ कात्या. ७५३; *अर्थशस्त्वाग याज्ञ. ८४६ *अर्थमंग्राम कात्या. ७५३; अर्थस्य वृद्धि याज्ञ. ८४६ अर्थस्य संग्र वेदाः १५९४ *अस्य -हासं नार. १३४७ अर्थाः प्रत्यव शंखः १३९० *अर्थाच्चेदव वेदाः १०११ अर्थानां भूरि १००४ *अर्थानां सार्व भा. ८६१ अर्थाश्चैवाधि मत्स्य. १६५५ *अर्थिनां भरि मनुः १६९८ अर्थिप्रत्यर्थि वृह. ८७४ अर्थन च स भा. १०२८ अर्थऽपव्यय मनुः १०४८ *अर्थ पैताम बृह. १६४८ *अर्थ विवद को. अर्थेऽविशेषि याज्ञ. ७७८ विष्णुः अर्थेष्वधिकृ नार. अर्यप्रकाराः *अर्ध त्रयोद अर्ध द्वयोर याज्ञ. १७३० व्यासः १७६३ *अर्ध द्वयोरु याज्ञ. १७३० अर्ध भार्या म अधं वा राज अर्धं हरति जैमि. १४२४ कालि. अलङ्कारं ना अलङ्कारो भा अलकृता ह अलङ्कृत्य य अलभ्यमाना अलाभात्पुरु अलाभे पूर्व अलोकाचरि अल्पं चापि प्र अल्पधान्याप अल्पमूल्यं तु *अल्पमूल्याप अल्पां बाधां स अल्पामग्याप *अल्पेनापि च अल्पेषु परि *अल्पेश्वपरि आप. १४१५ याज्ञ. १८७५ भा. १०२९ को. ८६३ भा. १०३२ १३७७ अनि. १११८ भा. १२४३ व्यासः १७६५ बृह. १७५९ व्यासः १७६५ १९८६ वारा. १०७६ कात्या. यमः १७६६ की. * मनुः १७१० अल्पो वा बहु अरुन्तुदः सू अरुन्धतीच *अरूप रूप अर्कोपस्थान अर्घपतने अर्घप्रक्षेप अर्घवशाद *अर्घश्चेदत्र अर्घश्चेदप *अर्घश्चेदव *अर्घस्य वृद्धि *अर्घस्य वृद्धि *अर्घस्थ हानि *अर्घस्य हानी अर्घस्य हास *अर्घस्य हासे *अर्घाच्चेदप *अर्घाच्चेदेव *अर्घार्धावर अर्घोऽनुग्रह *अर्घोऽनुग्राह अाक्रोशाति *अर्ध्याक्षेपाति *अर्थ प्रक्षेप अर्थकार्ये पु अर्थदत्तम अर्थदानम *अर्थदानैर्म *अर्थधर्मप अर्थधर्मयो मनुः विष्णुः ११७५ मनुः ७१९ विष्णुः ६६२; नार. ८२८ को. १६७३ याज्ञ. बृह. ७६६. कात्या. बृह. ७६६ भा. १०२६ शुनी. १७६७ भा. १९६३, १९६४ नार. १७४८ याज्ञ. अपु. १८३५. अनि. १९६८ मनुः १९५७ याज्ञ. १७८० कात्या. वृका. . ९०१ व्यासः बृह. १७५८ याज्ञ. १७८० " , नार. ८८७ " बृह. १७५८ याज्ञ. १७३२ भा. १२८६ नार. १७५५ १७८८ कात्या. भार. ९७० सुम. ९०० नार. १७८८. १८२४ का. १७९९ नार. १८२४ अर्धक्षयात्तु अर्धत्रयोद अर्धपादक अर्धपादोन अर्धभाग्रक्ष अर्धाधमेषु অগীঘি ক अर्धाधिकेन अर्धाधिक्ये क अर्धावरं च अर्थोऽधमेषु अर्धी वा एष " *अवकृष्य च *अवकम्य च अ(ब)पक्रयस्त्रि अवक्रयस्त्रि अवक्रयो नि अवश्य च *अवगृरण अवगणे नि *अवगृहन अवगोरण *अवघाते त अवघुष्य च *अवघान्य च *अवजित्य च अव ज्यामिव अव दीक्षाम " ७७८ याज्ञ. १८२१ नार. १७५५ भा. १०२९ सुम. को. नार. १७५५ शंखः ११४८ वेदाः ९९४, वेदाः ९९९ *अर्पयत्कृत १००७ कात्या. १००३ ·१४ व्यवहारकाण्डम् वेदाः ९७० लोगा. १२३३ अवद्यमिव *अव द्यामिव *अवधेनाथ " *अवध्यं यस्तु, नार. ८२६ याज्ञ. १६४० भा. १९६९ १९७८ १९६९ यमः १६५२ भा. १९६९ यमः १६५२ अवध्यः सर्व अवध्या स्त्रिय अवध्याः स्त्रिय अवध्या ब्राह्म अवध्यास्तु स्त्रि *अवध्या ब्राह्म अवध्यो वै ब्रा अवनिष्टीकृ अवनिष्ठीव व्यास: १७६४ *अविज्ञातवि अविज्ञातस्था कात्या. अविज्ञातह याज्ञ. १६४० अविज्ञाताश्र बृह. ७६६ कात्या. ७६८ अविज्ञातोप ८०५ अविदस्तत्त्व स्कन्द. १९६५ अविद्यमाने बौधा. १०१९ नार. ११०२, १५८४ *अविद्याः समं गौत. १२०४ *आविद्यानां च मनुः १२११ " बौधा. १६०६ Nx अविद्यानां तु अवमूत्रय अत्तो प्राय " वृहा. १९८८ अविभाज्ये च *अविभाज्ये तु *अविभाव्य स त. १२.४ अविरोधेन कात्या. अविर्धान्याय गौत. १९८२ अविवाद्याः स नार. १०९४ अविवीतानां कौ. १६२० अविशेषण नार. ११३१, १६४३; वेदाः १३८५ विष्णुः १९८३ नि. १२५५ १४१५ *अविषह्य तु मनुः १८६७ *अविषयां तु *अवीक्ष्य बीज कात्या. अवीरामिव वेदाः ९८७ अत्तिकर्शि मनुः १०६.; बृह. ११०७ गौत. १६५९ अवेक्ष्य बीजं कात्या. ८३७ *अवेदयंस्तु मनुः १९५४ *अवेदयन् अवेदयानो अवैद्याः सम गौत. १२०४ *अवैद्यानां तु मनुः १२११ अव्यक्तमेव शुनी. ७६९ अव्युष्टा इन्नु वेदाः अशक्तः कुत्सि ८४४ अशक्तः कोपं अशक्तः प्रेत ९४८ अशक्तप्रेत अशक्तस्तु व याज्ञ. १७८१ अशक्तस्तूर्ण नार. ९१६ अशक्तालस बृह. ७८४ *अशक्तावभि नार. अशक्तितो न कात्या. विष्णुः १९२१ अशक्तो बन्ध कात्या. ७२९ *अशक्तो बन्ध अशक्ती भेष नार. १९३९ अनि. " मनुः १८०३ १८०२: नार. १८२९ मनुः १८०२ नार. १८२९ मनुः १८०३ वेदाः १६५६ वारा. १०७७ याज्ञ. १८७७ आप. ९०४ ८४२ मनुः १७०८ विष्णुः १७९६ आप. ८४२ १०१८ भा. ८१८ १२४३ नार. १५८४ शुनी. ८५६ मनुः १८०३ को. ९२६ नार. ९४६ मनुः ७५८ को. ૮૬૨ व्यासः ११११ भा. ८६३ वेदाः १९०० वारा. १३२९ नार. १६४५, अवमेहय अव राजन् अवरुद्धं व अवरुद्धासु अवरुध्य प अवरोधनं *अवर्तमान अवशयि अवशिनः की अवशिष्टं हि अवश्यं भर अवश्यं हि ध अवश्यकार्याः अवश्यपोष्य *अवष्टीवय अवस्करं भ्र अवस्करस्थ अवहार्यों भ अवहीनान् वा अवाग्दुष्टानु अवाच्या वैप अवाप्तार्थस्त अर्वि को य अविकेयं सु अविकेयाणि को. " अविद्वांश्चैव १९३० आविद्वान् या कात्या. १७६१ *अविधानं वि वृगौ. १३७१ अविधाय वि बम. १३६२, वृगौ. १३७१ अविधिनाथ नार. ८२६ *अविभक्तं वि देव. १२०३ अविभक्तं स्था यमः १५६१ *अविभक्तध कात्या. १५२२ अविभक्तप स्मृत्य. १५२९ अविभक्तपि अविभक्तवि देव. १२०३ अविभक्ताः पृ १५८० अविभक्ताः सु अविभक्ता ऋ कात्या. अविभक्ता वि बृह. ८०३; आश्व. १५८८ नार. ६९०. बृह. १५८५ *अविभक्त कु याज्ञ. ६८२ अविभक्त ध कात्या. १५२२ अविभक्त नि १२०१ *अविभक्तेऽनु *अविभक्ते मृ *अविभक्ते सु अविभक्तः कु याज्ञ. अविभक्तैः कृ विष्णुः ६७९ अविभक्तव स्मृत्य. १५८९ अविभज्य पृ कात्या. *अविभागः स व्यासः १२३१ *अविभाग: स्त्री गौत. १२०४ अविभाज्यं स व्यासः १२३१, उश. १२३२% लहा. १९८८ नार. " " अशक्तो दश की. " " অয়ী উর गौत. ८१५, अविज्ञातं तु अविज्ञातक अशनयापि कात्या. ८९७ बृह. ७६६. कात्या. ७६८ मरी. वेदाः १५९६, १५९७ नार. ८२९ वृह. ६५१ *अशनादिभू अशान्तलामे अविज्ञातनि ·श्लाकाधानुकमाणका कौ. १६२१ मनुः १७२५ गौत. १४६५ बौधा. १६६७ विष्णुः वेदाः १८९४ व्यासः १७६५ भशासं त्वा वि वेदाः ९८९ अशासंस्तस्क मनुः १६९२, १९२९ अशासत् त नार. १७५१ अशासनातु नार. १७५१ अशासित्वा तु मनुः १७०२ अशास्त्रविहि बृह. १९४१ अशास्त्रोक्तेषु नार. १९३५ अशातिभागं मनुः ६११, नार. अशतिभागो याज्ञ. ६१९, बृह. ६३१, वृहा. ७३१ अशुचयो हि को. ७३७ अशुचिर्वच नार. १९४० अशुचिहस्ता नार. १९११ अश्वमेधाव *अश्वस्तननि अश्वस्तनवि अश्वस्तूष्टो ग अश्रस्व ज अश्वाह *अधापहर अश्वो यमस्य अश्वोष्ट्रगांधा अष्टधातु भ *अष्टपाद हि अष्टमांशाधि वेदाः १९८० " असंभोज्या त्य मनुः १६२० असंमोहार्थ कात्या. १९१४ *असंसृष्टवि असंसृष्टिवि *असंसृष्टोऽपि याज्ञ. १५४६ असंमृष्टयपि वृया. १५६२. असंस्कृता भ्रा बृह. १५८६ असंस्कृताम बौधा. १२७० *असंस्कृताश्च याज्ञ. १४१९ असंस्कृतास्तु व्यासः. १४२२,१५८७ *असंस्कृते तु व्यासः असंस्कृतेन कात्या. १५२३ *असंहितानां मनुः १७१२ *असत्तालस ७८४ असज्जन्त प्र भा. १०३३ *असति पित असत्पतिग्र को. ७७२ असत्प्रलापो व्यासः ११११ असत्यः सर्व वारा. १०७६ असत्यशीला असत्यामपि संग्र. १५३० असत्सले वि बृह. ११०६ नार. ७०३, विष्णुः १९९७ भा. १२४४ मनुः १७२१ व्यासः ८९९ स्मृत्य. शंखः १६७२ स्कन्द. १९६७ अनि. मनुः : १९०७ वेदाः १६०० मनुः १७२१ कौ. १६७४ अष्टशतं सी अष्टाःगुलम अष्टाप्विकाधि अष्टादशसु अष्टापदी च *अष्टापाद्यं च अष्टापाद्यं तु *अशुद्धं कित अशुद्धः कित अशुद्धस्तच्च अशुभं कर्म बौधा. १९८३ की. १६८४ ८२९ नार. " नार. १७५२ " अशुभं दास *अशुल्कोपग अशुल्कोपन गौत. १६५६ ११०२, १३४७ ११०२ मनुः १७२१ यमः १११३ याज्ञ. १७३४ असत्सु देव " *अशुल्कोपह अशुश्रूषाक অসুস্থ बौधा. १०२० " बौधा. १४६८ नार. ८२४ बृह. ८३४ नार. ८२५ मनुः १९५६ वसि. १०२२ वेदाः ९८२ मनुः १९३० नार. ११०० " " संग्र. १५२९ व्यासः ९६१ मनुः नार. १८२४ अष्टापाद्यं स्ते *अष्टापायं हि अष्टाशीतिस *अष्टौ तु पु अष्टा पुणि अष्टौ दशद्वा अष्टौ पुत्रासो अष्टौ मासान् अष्टौ वर्षाण्यु + अष्टौ विग्रसु अष्टौ विवाहा अष्टौ संस्कार *अष्टौ हि त्रपु असंख्यातदे असंख्यातम असंदिताना *असंदिष्ठं च *असंदिष्टं तु असंदिष्टश्च *असंधितानां असंप्रत्यय *असंबोध्य सु असंभूय सु भा. १०३२ १०२८ नार. १७५३ ध्यासः विष्णुः ६७९ असत्स्वाजे *असत्स्वन्येषु असद्धर्मस्त्व असता हसि असद्ययात्पू *असमक्षं स असमग्रदा *असमग्याव असमञ्ज असमानत्र असमापत्ती विष्णुः १०२३ नार. १०९८ स्मृन्य. १४२२ याज्ञ. १७३४ को. ७४७ मनुः १७११ नार. ७८१ *अशुश्रूषामु अशषताऽग्या *अशेषमाया अशेषात्मज अरमकूटाव अश्मनोऽस्थीनि *अश्मादिभिश्रो অস্পষাই अश्रवं हि भू अधीर इव अश्रीरा तनू अश्रूणि कृप *अश्लीला तनू अश्वं यजमा अश्वः कनिक अश्वः खरो अश्वतरग अश्वमहिन्यो वेदाः नार. ९६४ ९७३ ९८४ वारा. १३२९ गौत. १०११ आप.१६०६, १६६४ ७७२ कात्या. मनुः १६९४, असमाप्ते तु की. असमाहाये असम्यकारि " मनुः १७११ व्यासः ७६८ १५८७ कात्या. १३५० ९८४ १००९ ९९६ ६९५ ९०५ ९०४ " नार. शंखः गौत. *असवर्णः प्र असवर्णन *असवर्णाः स असवर्णा प्रा .. " " " लहा. १९८८ की. १२.८ ·१६ व्यवहारकाण्डम् वेदाः ११६० वेदाः १९०० भा. १२८५ कात्या. १८८७ " कात्या. १३५० स्मृत्य. १८९५ कात्या. १३५० यमः १८९० कात्या. ८३६ याज्ञ. १८१३ अस्मभ्यामन्द्र अस्माकमपि *अस्मात्कुकार्य अस्मादकार्य अस्मिंस्तु लोके अहं पितेव अहं वदामि अहं विशिष्टः अहं वि ध्यामि अहत्वा भ्रूण अहन्यहन्य अहमस्मि स अहश्च रात्रि भा. १०२७, १२८४ वेदाः ९९८ कौ. १८०० असवर्णात्य असवर्णानु *असवर्णा असवर्णास्वा *असवणे तु असाक्षिकह असाक्षिके घा असाक्षिकेषु *असाक्षिके ह असाक्षिप्रणि असाधुजन असावी या प असाव्यश्चापि असाव्यस्तु स असारं वाल *असिं चोभय असितस्य ते असिन्वन्दंष्ट्रः . वेदाः १००१ बृह. १६४८ मनुः १९२८ वेदाः ९९० भा. १९६४ स्कन्द. १९६५ वेदाः ८४२ अस्मै कामायो अस्य स्नुषा श्व *अस्यां निष्य अस्यां यो जाय वसि. १२७३ : رد याज्ञ. १८१३ शंखः : १६७२ कात्या. १९१४ हारी. १०१७ भा. १०३३ मनुः १२९४ *अस्या दाश्च अस्थान्यथाक अस्यापहृत को. मनुः १७०२ *अस्यापि दृष्टं *अस्यापमत्यं वेदाः ११२०, ११५९ भा. १०२८ का. १९२३ वेदाः १८५७ अपु. १०.६२ नार. १७५२ मनुः १३९२ कौ. १६८८ विष्णुः १९२१ १९४२ भा. १९८५ देव. १११२ कात्या. ६५५ विष्णुः ८५० संग्र. ११४२ शुनी. १९८८ नार. १८२४ शंखः १२८२ कात्या. संग्र. ११५७ विष्णुः १०२३ शंखः ११४७ मनुः १०४४ गौत. १०१२ वसि. १९७७ बृह. ८८९ देव. १११२ नार. १०९८, को. १६२० अस्येदं क्रय *अस्वतन्त्रत *अस्वतन्त्रता *अस्वतन्त्राः पि अस्वतन्त्राः स्त्रि अस्वतन्त्राध अस्वतन्त्रा स्त्री अस्वतन्त्रण अस्वातन्त्र्यं प अस्वातन्त्र्यम असि सत्य ऋ+ असीमावरो अमुतस्य प्र *असुताः स्वपि *अमुताश्च पि असुतास्तु पि . व्यासः १४१४ नि. १२५७ असूयकाय असूयकाया असूयवस्त्व मनुः २४०८; व्यासः १४१४ मनुः १९७४ वसि. भा. १२८६ वेदाः ९२२ अहथ रात्री अहि: सितो पि अहितानि च अहिरप्यसु अहिर्बुनियो आहते यो ह अहादान वि अहोरात्रमु आ अष्टपण आकरशुल्क आकरभ्यः स आकासन्ते च आकाइक्षेताट *आकाममन आकाशभूत xआकुरुते स *आकृष्टस्तु स *आक्रन्दनेऽप्य आ क्रन्दय ध आक्रन्दे चाऽप्य *आक्रन्दे वाऽपि *आक्रन्दे वाऽप्य *आक्रन्दे सत्य आक्रमणमे *आक्रमेण च आक्रम्य च द्वि *आक्रम्य यद *आक्रुश्य *आक्रुष्टस्तु य आक्रुष्टस्तु स आकोशकश्च आक्रोशकस्तु *आकोशयन् आक्रोशयिता आक्रोशादर्थ आक्रोशान दे आक्रोशे ब्राह्म बृह. १८३१ मनुः १८०७ वेदाः ९९८ मनुः १८०७ अस्वामिकम ७८२, .. असौ च या न असौ मे कामः असौ मे जार " १८४० वेदाः असों मे स्मर नार. कौ. १६२१ व्यासः १९७६ " असो वा आदि *अस्कन्नवेद अस्तं ननक्षे अस्ति ज्यायान् 'चैव नार. १७८८ बृह. १८३१ अस्वामिकस्य भा. १२८७ अस्वामिकेभ्य शुनी. ७६९ अस्वामिना कृ मनुः ७६०% नार. ७६२, यमः ७६९ अस्वामिनि या अस्वामिप्रति ९२८ अस्वामिविक कात्या. ७६६ अस्वाम्यं तु भ ८३९ देव. ११५६ अस्वाम्यं हि भ अखाम्यनुम नार. कात्या. अहं गमिप्या वारा. १०७६ अहं चाप्यनि भा. १०२७ अहं दुर्ग ग वारा. १०७६ " १७९० " २०१० शंखः १२८१ वेदाः ९८८ १५९१, १८९३ भा. १२८४ वेदाः १००७ यमः १७६६ वेदाः १००७ १६०० विष्णुः १६१० कात्या. १८३३ अस्ति वै तव आस्ति वै पल्या अस्तेयमन अस्थूरि त्वा गा अस्वस्ते मध्ये अस्पृदयः काम अस्पृश्यधूर्त " मनुः १७७७ विष्णुः १७७० भार. १९७३ " को. १७७३ शंखः १७७१ ·लाकाधानुक्रमाणका आक्रोष्टेव स आक्षारयन् *आक्षिप्तमोघ नार. १७८६ मनुः १७७७ नार. १०९४ " मनुः १६२३ की. मनुः १६२७ मरी. ६६०० " का. मनुः १३०९ आक्षितो मोघ १०९४ *आक्षेपो निष्ठु १७८५ *आख्यातव्यं च मनुः १७२६ आख्यातव्यं तु आख्याय प्रोषि १०४० आग:सु ब्राह्म आगच्छत आ वेदाः आगच्छन्त्याश्च वारा. १०७७ आगतं तु प भा. १०२९ *आगतस्यापि वृम. आगधिताप वेदाः आगन्तुकाः क ७८६ आगमं च प्र *आगमं चाप्य मनुः १६३० यमः १६५२ *आगम निग मनुः १७०७ आगमं निर्ग १९२७ आगमं वाप्य १९२९ १६३०७ यमः १६५२ आगमेनोप याज्ञ. ७६२ १०८९ आ घा ता गच्छा वेदाः ९७७, १८३६ आ घा याषेव ९६३ आचक्षाणेन मनुः १७०२, नार. १७५१ आचक्षीत रा गौत. १६६० आचतुरं वा वेदाः १०१० आ चतुर्थात्तु कात्या. १२०२ आ चतुष्पण १६८९ आ चत्वारिंश आचारहीनः बृह. १४०२ आचारायाश्च वसि. १९७७ आचार्य च प्र मनुः १६२७ आचार्य धर्म शौन. १३६३ आचार्यः शिक्ष नार. आचार्य ऋत्वि आप. १६०६, आचार्यपत्नी याज्ञ. १८७४ आचार्यपुत्रः मनुः १९७४ आचार्यशास्ता भा. १९८४ *आचार्यस्थ्यभि गौत. १८४१ आचार्यस्य व नार. ८२७ आचायस्याप्य संग्र. १५३० आचार्ये त्रिगु आचार्योऽप्यना आप. १९७३ आचूडान्तं न कालि. १३७७ आचौलान्मध्य स्मृत्य. १३७३ आजामि त्वाज वेदाः ९९८ आजीवन्स्वेच्छ याज्ञ. ७४६ आज्ञयाऽपिक वृका. आज्ञा तेजः पा नार. १९३६ आज्ञाधिर्नाम भार. आज्ञाधिस्तत्क ९०० आज्ञाप्रतिघा विष्णुः १९२१ आज्ञायां चास्य नार. १९३६ आज्ञासंपादि याज्ञ. १०८८, १४०० आज्यं विना य बृह. १३४८ आञ्जनस्य म वेदाः ९९७ आढकं भर्तृ प्रजा. १५२६ आढकस्याध १६७७ आढकांस्तु च नार. १४०२ *आढकास्तु च आन्यं वा रूप भा. १०३० आण्डात् पत वेदाः १००३ आततायिद्वि संग्र. १६५५ आततायिनं वसि. १६०८ आततायिन विष्णुः १६१२; मनुः १६२५; बृह. १६४८ कात्या. १६५१; मत्स्य. १६५५ आततायिनि कात्या. १६५१ आततायिन्य संव. १६५३ सुम. *आततायिव आतिपातिका ८७९ वेदाः आ ते.यतन्ते १९८० भा. १२८७ आत्मजाः पर देव. १३५० *आत्मज्ञे शत बृह. ८०३ आत्मत्यागः प देव. १६५१ *आत्मत्यागात् प देव. १६५१ आत्मत्राणे व वसि. १६०८% विष्णुः १६१२ आत्मनश्च प मनुः १६२३ *आत्मनाशः प देव. १६५२ *आत्मना स्वप आत्मनो जन्म भा. १०२७ आत्मनो मृग १२८४ आत्मन्वयुर्व वेदाः १००२ *आत्मपितुः व वृशा. १५२८ आत्मपितृष्व *आत्मभावेन नार. आत्ममातुल वृशा. १५२८ आत्मवंशस्व भा. १०३० आत्मवत्तस्य १२८७ आत्मवद्वै प्र आत्मविक्रय को. ८१७ आत्मशुक्राद भा. १२८४ आत्मात्मनेव आत्माधिगतं आत्मानं घात यमः १६५२ *आत्मानं दर्श आत्मानं पित वेदाः १००० आत्मानं बुद्धि देव. १६५१ आस्मानं सत भा. १९७८ आत्मानं सत्य १९८५ आत्मानं स्पर्श मनुः १३०९ आत्मानमात्म १०४८ आत्मा पुत्रः स भा. १९७८, १९८५ आत्मा पुत्र शंखः १२८१ आस्मा पुत्रश्च भा. १२८६ आत्मार्थ विनि कात्या. ८७६ xआत्मा वै पुत्र नि. १२५५ बौधा. १२६८ वेदाः १४१५; भा. १९८५ *आत्मासि पुत्र वेदाः १४१५ आत्मा हि जज्ञे १२६० आत्मिके शत बृह. ८०३ आत्मीकृत्य तु लिङ्ग. १३७६ आत्मीकृत्य सु स्कन्द. १३७५ आत्मीयस्य वि काया. ८९७० व्यासः ८९९ आत्मैवेदम वेदाः १०१० आ त्रिंशत्पण कौ. १६८९ आ त्रिपक्षादि ८७९ *आगमं वाप्यु को. आ गर्भसंभ " कौ. १६८८, " " Pr आ ते नयतु आत्मजं पुत्र ·.. व्यवहारकाण्डम् नार. ८४८ : आदौ मध्येऽव *आदौ मध्ये वि आद्यमध्योत्त *आये तु वित . व्यासः १७९२ विष्णुः ६६२, याज्ञ. ६६५ हारी. १७६९, आयेषु पादो " को. १६८८, , १६८८, आधिस्तु भुज्य .. " " " . " आ त्रिपादमू कौ. १६८८, १६८९ आत्रिभोगात सुम. ९०० आत्रेय्या वधः बौधा. १६०६ आर्थवणेन विष्णुः १६१२; मनुः १६२६: कात्या. १६५० आददद्धि द अपु. १९७५ *आददद्धि स याज्ञ. १९६० आददानः प मनुः १७२३; यमः १७६६ आददानो द मनुः ८८० *आददीत तु १९५४ आददात न १०४३ आददाताथ १९५४ आदतीतार्थ कात्या. ७२७ आदद्याबा ८३८ आदध्यात् त आदशपण को. १६८८, १६८९ *आदशाहं नि भार. १५८२ आ दशाहान्नि+ व्यासः ८९९ सुम. १५८२, भार. १५८२, १९७५ *आदातरि पु मनुः ६६४ आदानकालि कात्या. ७३० आदाननित्या मनुः १७२५ *आदाने च वि कात्या. १४५८ *आदाने वाऽपि आदाने वा वि *आदाय तत्तु देव. १५२६ *आदाय दद्या बृह. १५१३ आदाय दाप प्रजा. १५२६ आदित्यं चरं वेदाः ९९१ आदित्यः : सत्य १००६ आदित्यचन्द्रा भा. १९६४ स्कन्द. १९६५ आदित्या वा अ वेदाः १५९६ आदिनवं प्र १९०२ आदिप्रभृति भा. १०३० आदिशेत्प्रथ बौधा. १२६८ *आदृतायां तु ब्रह्म. १३७४ *आदौ कोऽहं द बृह. ६७१ *आदौ पितृह आदौ पूजां र *आदौ प्रतिप्र याज्ञ. ७३२ आधिवेदनि विष्णुः १४२८७ याज्ञ. १४४३, वृहा. १४६२ आधिश्चतुर्वि भार. ६६० *आधिश्च द्विवि नार. ६४९. कात्या. *आधिश्च भुज्य याज्ञ. ६८५ *आधिस्तु त्रिवि भार. *आधिस्तु द्विगु नार. ६४९ आधिस्तु द्विवि वृहा. ७३१ भार. ६६० याज्ञ. *आधिस्तु सोद बृह. ६५३ आधीकृतं तु कात्या. आधीपर्णा का वेदाः आधेः प्रवेश कात्या. ६६०० भार. आधेः समधि हारी. ६३६ *आधेः साहस नार. १६४१ आधेः स्वीकर याज्ञ. ६४१ *आधी तु वित *आधी नष्टे तु कात्या. ६५६ आधी नष्टे ध हारी. आधी प्रतिय याज्ञ. ७३२७ यहा. ७३४ आध्यर्थः केव भार. आध्यर्थस्त्वृणि नार. ६४९ आध्यादि तत्कृ आध्युपभोगे विष्णुः आ नः प्रजां ज वेदाः ९८५ आनन्दाय स्त्री आनन्दिनी प्र १८९९ आनयित्वा त भा. १२८८ आ नस्तुजं र वेदाः ११५९ आनुपू]ण भा.१०२७, १२४३ आनुलोम्येक देव. १२५२ *आनुलोम्येन नार. ११०५ ११०४% विष्णुः १८४६; स्मृत्य. १८९१ आनृण्यार्थ हि आनृशंस्यं प भा. १२४४ आ नो अमें सु वेदाः ९९७ आ नो भर प्र ६०० आन्तरेश्वपि भा. १०२८ आयो तु वित विष्णुः ६६२, याज्ञ ६६५० बृह. ६७१ आ द्विपणमू १६८९ आ द्विपादमू १६८९ आधत्त पित वेदाः १२५९; शंखः १२८१ *आधत्तोऽथ ध नार. ८३२ आधयो द्विवि कात्या. ६६० आधाता यत्र आधानं विक्र याज्ञ. १७३३ आधानविक को. ७३.५ आधाने हि स आप. १०१७ आधारपरि को. ९३० आधारभूतः नार. ७८० *आधारभूताः आधार्याणि वि भा. कात्या. 'आधि प्रविश्य स्मृत्य. ६६१ आधिं विना ल हारी. ६०८ आधिः प्रणश्ये याज्ञ. ६४३ आधिः : साहस नार. १६४१, १७४४ कात्या. *आधिदृष्टेन आधिपालकृ ६७५ आधिपालप्र आधिभोगस्त्व कात्या. आधिमन्यं स ६५५ आधिमेकं द्व ६५६ आधिरन्यः प्र स्मृत्य. ६६१ आधिरन्योऽथ नार. स्मृत्य. ६६१ नार. ६५०% स्मृत्य. ६६१ आधिर्बन्धः स बृह. ६५० *आधिों द्विवि नार. " आधिं दुष्टेन लौगा. १४६३ .. आधिक्यं न्यून पिता.. को. ६३८ " " ६५० *आधिरन्योऽधि ·श्लाकाधानुक्रमाणका वेदाः १००३ आरभेतैव *आरम्भकः स आपः सप्त सु आ पञ्चपण आपञ्चाशत्प आ पणमूल्या मनुः १९३० बृह. १६४७; कात्या. १६४९ वृह. १६४७; " को. १४३० भा. ८६० वेदाः ८१४ ८१० कात्या. १८३३ वेदाः १००५ भा. नार. ८५१ आरम्भकृत्स " १६८८, १६८९ कात्या. ६३१ नार. ६९८ आपत्कालकृ १८३१ कात्या. १८८७ " शंखः १६१३ " स्मृत्य. १५८८ कात्या. ६३१ *आपत्कालाद आपत्काले कु *आपत्काले कृ आपत्काले तु *आपत्कालेऽपि *आपत्काले प्र आपत्कृताह आवन्ध्यानिय आभाषितश्च आभिर्मत्प्रत्ता आभिर्विश्वा अ आभीषणेन आभूतिरेषा आभ्यन्तर भ आमन्त्रिता च *आमन्त्रिता चे *आमन्त्रिता तु आमन्त्रितो द्वि आमोहमम्मि आम्नाये स्मृति *आयच्छेच्छक्ति आयत्यां च त आयव्ययज्ञैः आयव्ययेऽन्न *आयव्ययेऽर्थ आयव्ययों च *आयव्ययौ य याज्ञ. ९४२ कात्या. १२२७ वेदाः १००२ ८०४ मत्स्य. १६५५ वेदाः १००४ " " बृह. १५१२ " " आपत्सु च नि भा. बृह. आरम्भकोऽनु आरम्भास्ते तु *आरामप्रति आरामायत आरुह्य संश आ रोह चर्मों आ रोह तल्पं आरोहत् सूर्या आ रोह सूयें आ रोहोरुमु *आतः कुर्यात्सु आर्तस्तु कुर्या आर्तेि मुदि *आताऽपि कुर्या आईवासस आर्पणात्पूर्व आर्यपुत्र पि आर्यप्राणो ध्व *आर्यस्त्रीगम आर्यस्त्यभिग १००१ १००३ मनुः ८४५ नार. ६९८ अनि. १११८ नार. १९३७ ७९८ दक्षः ८०७ नार. ६२७, ७९८ आपत्स्वनन्त *आपत्स्वपि च आपत्स्वपिन आपत्स्वपि हि " " " बृह. १९०७ मनुः स्कन्द. १९६६ भार. ६६० वारा. १०७५ आयसं द्वाद आयान्ति पुत्र आपदं निस्त आपदं ब्राह्म आपदर्थे ध आपद्गतस्त आयुः सा हर आयुधानां चा आयुधान्यायु आयुधी चोत्त *आयुधी तूत्त को. ८१७ गौत. १८४१ मनुः १९२८ ७८१ स्कन्द. १९६७ कालि. १३७७ विष्णुः १०२३ नार. १९३५ बृह. नार. ८२८% ८३५ " आर्याः शुचयः भा. १९७८ मनुः ९३९, १६३१, १९२९ ९३९ हारी. १२६६ पमः ३५२ भा. १९७८ मनुः १०७५, ११२७ नार. ७९८ दक्षः१३५२% *आपद्गतोऽथ आपद्गतोऽभ्यु आपद्दत्तो यु आपद्धर्मप्र आपापत्य आप. १९०३ याज्ञ. १६३४ वसि. १९२१ वारा. १०७७ नार. १०९८ को. १६१९ आयुधीयस्यो आयुधैश्च प्र. *आयुहरति आयुषः क्षप *आर्याक्रोशाति आर्यावर्तः प्रा आर्ये किमव *आर्षश्चैव हि आर्षश्चैवाथ आर्षे गोमिथु आवपातिक बृह. १८३० विष्णुः १०२३ लहा. १४०४; हारी. १४६६ *आपद्यपि च संग्र. १३८४ *आवरणिनः आवर्तनं नि+ आवसथे श्रि आपद्यपि वि आपद्यपि हि आपस्तत्सत्य *आ पुनः संस्का आपो न. सिन्धु हारी. ७९४ मनुः १९७४ वेदाः १००६ हारी. १०१४ वेदाः ९२४ *आयुषः रक्ष आयुषा वा ए आयुष्कामेन *आयुष्यक्षप *आये व्ययेऽन आयोर्ह स्कम्भ आरक्षकांस्तु आरक्षकान् *आरक्षिकान्, आरण्यपशु वेदाः १५९६ मनुः १०७१ हारी. १४६६ बृह. १९०६ वेदाः १५९१ कात्या. १७६२ नार. १७५७ भा. १२८६ शंखः १३९० कौ. १९२५ वेदाः ९०२ १८९७ नार. वेदाः ९८६ २००३ आवहेयुर्भ *आवां प्रजा ज " " आपो वरुण आ वां रथं दु आ वामगन्स्सु आप्तः शक्तोऽर्थ ९८१, मनुः १९७४ कौ. १६८७ ८४९ काव्या. ८५४ आप्तदोषं क आप्तभावेन *आप्नुयात्साह *आप्नोति तस्य आप्या अमृज नार. विष्णुः १६०९, १७९७ कौ. १६८० नार. १७५५ भा. १२८६ आवासदा दे आवाहयामि आ विंशतिप आ विद्याग्रह बृह. १५५८ आरब्धारस्तु आरभेत त को. १६८९ ८२६ वेदाः १५९२ मनुः १९३. नार.

·व्यवहारकाण्डम् आस्वेव तु भु इतरेषां तु वेदाः ९९६ " वै इतस्ताः सर्वा " " " वेदाः " " इति पृष्टा मु आविष्टिताघ. वेदाः १४६४, आऽस्याध वव्रा १६०० *आस्येनास्यं प आवृषायस्व ९९६ आवेदयित्व बृह. ६५४ आहं खिदामि आवेष्टनं चां व्यासः १८३४ आहं तनोमि *आवेष्टनं वां *आह नैवं पु मऽइद वेदाः १४२४ आशसनं वि ९८४ xआहर नः प्र आशासाना सौ ९९१, *आइरन्मूल *आ हरेतैव आशुद्धेः संप्र याज्ञ. १०८४ आहरेत् त्री आशुमृतक कौ. १६१५ आहरेद्विधि आश्रमिणः पा १९८६ आहरेन्मूल आश्रमेषु द्वि मनुः १९२६ आहर्ता वाजि आश्रयः शस्त्र काल्या. १६४० आहारकाले *आश्रयशस्त्र आहारमयं आश्रितस्तह ७११ । *आहितं चैव आ संयतमि आहिताभिश्चे ८०९ *आ संस्कारं भ नार. १५५४ आहितोऽपि ध आ संस्कारात् आ हि द्यावा आसंस्काराद्ध शंखः : १४७३ आ हि ष्मा सून आसनशय गांत. १७९४ आहुरुत्पाद आसनानि च भा. ८६० आहूता तत्स आसनार्हस्या विष्णुः १६०९ *आइय स्थाप आसनेनोप भा. १०२८ आहत्य पर आसनमेते कौ. १०४० सप्तमात् नार. १०९४ आहृत्य स्थाप आसप्तमाह अनि. १५२९ आहेको दर्श आसमापत्तेः आप. १६०६, । आह्वानकारी १६६४ *आह्वापकादे आसहस्रात्प वेदाः १५९७, *आह्वायकादे १६०१, १६०३ इक्ष्वाकूर्णा कु आसां भोगे न कात्या. १११० इच्छतः स्वामि आसां शुद्धौ वि भा. १०३० इच्छन्ति पित आसामन्यत नार. १८८२ इच्छतामिच्छ आसीतामर मनुः १०६२ इच्छन्त्यामाग पद्म. १३७६ इच्छाकृता का आसीद्विभाव भा. १९८३ इच्छामि सरि आसीनोऽधो गु नार. ८२६ इच्छेयं सुखि आसुरादधि भा. १२८६ इडा देवी भा आसुरादिषु कात्या. १४५९७ इतरदित यमः १४६२ *इतरस्मिन् कु आसेधयस्व बृह. इतरा तुध आस्तुत्य साधु शुनी. १११९ *इतरानपि आस्मै रीयन्ते वेदाः ९८० आस्य श्रवस्या वेदाः १००६ इतरेण नि याज्ञ. १९६० नार. ११०१ इतरेणानु स्मृत्ये, १५८९ १८८३ पैठी १११५, भा.१२४४; मनुः १८५८ इतरेषां व आप. १९९८ कात्या. १७९१० *इतरेषु तु पैठी. १११५ उश. १७९२ वेदाः ९९९ नि. ६०० इति कुन्ति वि भा. १२८४ कात्या. ७६६ इति क्षेत्रप ९०६ मनुः १३२६ इति चत्वारो वेदाः १८९६ १७२४ इति ते कथि भा. १०३० याज्ञ. १०९१ इति तेन पु १०२७, कात्या. ७६६ १२८५ भा. १९८५ इति त्रयो वा वेदाः ९०३ कात्या ७२८ इति दत्तस्या कौ. ७९४ शंखः १०२५ इति द्वेषः १०३६ दक्षः ८०७ इति निष्पत १०३८ हारी. १०१६ इति पथ्यनु नार. इति पारुष्य १०३५ वेदाः ११५९ इनि पुनात्ये वेदाः ९०३ भा. १०२८ मनुः २०७० इति प्रतिषे कौ. १०३७ भा. १०२९ इति भर्तृव्र भा. १०२९ इति भर्म को. १०३५ कात्या. १९४१ इति मर्यादा इति यास्ताः क भा. १०३२ कौ. १६८९ बृह. ६७१ इति रुद्रादे वेदाः ९०३ अपु. १९४३ चागन्त भा. १९८५ नार. १७५५ इति वास्तुवि को. ९२९ इति विवाह वारा. १३२९ इति स्त्रीधन नार. ८२९ इत्थं विरुद्धा अनि १९४३ ६९२ इत्यतिचारः १०९८ इत्यनुलोमाः १२८८ व्यासः १८८९ इत्यर्थमिष्य भा. १९७८, अनि. १९८५ बारा. १०७६ इत्याचार्याः को. १८.. *इत्यादिप्रत्य कात्या. ६५८ वेदाः १००६ इत्याधिः प्रत्य बोधा. १९१० इत्युक्ताहं त भा. १२८६ इत्येतेऽदाया वसि. १२७८ दक्षः १११४ १२७३ औ. १९८५ मनु: इत्येतेऽन्ये चा ९३६ कात्या. १७६१ *इत्येते मुनि यमः १३५१ मनुः १६२७ इत्येते वै स भा. १२८७ - . " आहृत्य श्रीध " इति राजप " इति " " कौ. १०३६ आसीत् सुन " इत्येते दाया इतरे कृत ·श्लाकाधानुक्रमाणका वेदाः यमः १३५१ मार्क, १५३० नार. १७४६ ९९० ९८६ १०३३ इह लोके च इह वा तार इहाग्यां कार्ति इहेदसाथ वारा. १०७६ भा. १९८५ मनुः १०६४ भा. मार्क. १५३० संग्र. १६५५ वेदाः ९९८, वेदाः इमां खनाम्यो इमां त्वमिन्द्र इमाः प्रजाम *इमान् धर्मा इमानप्यनु इमा नारीर इमानि त्रीणि इमा रामाः स मनुः ६०२ वेदाः " ९७८ ९२२ इहव सन्नि इमे मयूखा " इमे ये ना बन्धु इयं नारी प इमे वै इहैव सा शु स्कन्द. १९६५ वेदाः १००२ ९९८ भा. १०३२ कात्या. ८९७ वेदाः १९०१ वृय. १३५५ बौधा. १२७१ आप. १२६७ वेदाः ८४२ १००० ११२१ भा. १२८४ वेदाः १००४, १४२३ १००४ मनुः १०७१ वेदाः ९९७ " इयं नार्युप इयं भूमिर्हि इयं ह मह्य इयमग्ने ना इयमददा ईदृशी त्वनु ६००, " " ९.२४ इरा पुंश्चली इषवस्तस्य इत्येते संक इत्येवं मुनि इत्येवमाद+ *इत्येष मुनि इदं खनामि इदं तदमे इदं तद्रपं इदं सत्यं व इदं सु मे न इदं हिरण्यं इदमन्यच्च इदमस्येति इदमुग्राय इदानीं भाग इदानीमह इदानीमेवा इदावत्सरा इन्द्रं जुषाणा इन्द्रं दुरः क इन्द्र आसीत्सी इन्द्र क्रतुं न इन्द्रश्च विष्णो इद्रश्च वै न इन्द्रश्चिद्धात इन्द्रस्य वृत्र इन्द्रस्यार्कस्य इन्द्राग्नी द्यावा इन्द्राणीमासु इन्द्राणीव सु इन्द्राणीवावि इन्द्रापतिघ्नी इन्द्रियं वै सो इन्द्रियमेव इन्द्रेण प्रेषि इन्द्रो मरुत्वा इन्द्रो यतीन् इन्द्रो विश्वस्य इन्द्रो विश्वान् इन्द्रो वै यूत्र इमं कुमारं इमं धर्मप *इयं निगृह्य इमं नु सोम इमं लोकम इमं वि ष्यामि इमं हि सर्व १२५८ ८४२ नार.९४७, ९४८, ११३१ वेदाः ११५९ " ११८० १५९७ " मनुः १९३० वेदाः १००१ ९८७ १००२ १००७ १००१ १००५ वेदाः ११२०, इषिरेण ते इथुः कामस्य इषुरिव दि इष्कृताहाव इष्टं दत्तं त *इष्टं विना तु इष्टकाङ्गार इष्टकापूर्ण *इष्टकाफल इष्टकोपल *इष्टतः स्वामि इष्टानि चाप्य इष्टापूर्त च इहेमाविन्द्र १००४ इहैव सन्तः ६०१ इहैव सा च वसि. १०२१ इहैव सा ति १०२२७ यमः १११३ याज्ञ. १०८५ इहेव स्तं मा वेदाः ईक्षितः प्रति भा. ८६० ईडे अग्निं वा वेदाः १९०० ईदृशं धर्म भा. १०३० कात्या. १११० को. १८५० ईर्ष्यापण्डश्च नार. १०९४ ईर्यापण्डाद ईर्ष्याया ध्रा वेदाः ईर्ष्यारोषौ ब बारा. १०७५ ईर्ष्याषण्ढाद नार. १०९५ ईर्ष्यासूयस ११०२ ईर्ष्यासूयास ईशानासः पि ११५८ ईशाना स्त्री ध लौगा. १४६३ ईशा वशस्य वेदाः १... ईशास्तु सर्वे भा. ८१८ १०३२ कात्या. उक्तं ते विधि भा. १२४४ उक्तलाभक वृका. उक्तलाभात्सं भार. उक्तलाभावा उक्तलाभे आ विष्णुः ८९१ उक्तवाक्ये मु वारा. १३२९. *उक्तश्चेति स व्यासः १८८९ *उक्तश्चेति स्व उक्तादल्पत कात्या. ८९८ उक्ता पञ्चगु बृह. ६३० उक्तो दण्डः शू विष्णुः १६७० उत्तो नियोगो बृह. ११०९ *उक्त्वा नियोगो उक्त्वा परुष वृका. १८३५ १६०० ९२३ भा. १२८४ बृह. १७८९ व्यासः बृह. १७६० ". १८३० " ईषञ्च कुरु उक्तं तुष्टिक ” " ११४३ ७९१ १५९५ . " " इष्टापूर्तस्य इष्टिकाभस्म इह कीर्तिम नार. भा. १९७८ १९६३, १९६४ वसि. १९२० स्कन्द. १९६६ हारी. १०१६ मनुः १०६४, याज्ञ. १०८५ भा. १२८४ वेदाः १००२ ९८३ वारा. १०७५ मनुः १०६४ १९७१ ११८१ भा. १९८४ १०२८ मनुः ७४३ वेदाः भा. १०२८ वेदाः मनुः १०४६ " इह तस्मात्प्र इह प्रजां ज इह प्रियं प्र इह प्रेत्य च *इह लोकम ·व्यवहारकाण्डम् उक्थेष्विन्द्रं आ उग्रं पर्यच 'उग्रंपश्या च उग्रं पश्याच उग्रंपदये उ वेदाः १९७९. भा. १२८५ वेदाः ६०१ उत्तमानां तु उत्तमानामी उत्तमायांव १९०२ ६०१ उग्रं पश्यद्रा उग्रंपश्ये रा उत्तमावर *उत्तमा स्वैरि " १२८४ भा. १०२९ हारी. १७६९ शंखः १८४८३ नार. १८८३ को. १६१८ नार. ७०२ ११०४ शुनी. १७६७ नार. १६४३ याज्ञ. १६३७ नार. ८२८ वेदाः ९९० बृह. १९४१ भा. १०२७, ६०५, १९०२ " उत्तमेभ्यस्त्र उत्तमे राज उत्तमे साह उत्तमो वाऽध *उत्तमो वायु उत्तराहमु उत्तरे मद्य उग्रं युयुज्म उग्रं वचो अ उग्रः पारश उग्रस्य चिन्म उग्रानुग्रेषु उप्रान्नषाद्यां उत्तरेषु च उग्रो राजाम नार. ११०४ वेदाः १८९५ विष्णुः १९२६ को. १९८५ वेदाः १४६४, १६०० को. ११८५ भा. ८४० संव. १८९२ कात्या. ८७६ १२८५ बृह. " ६७१ तु " उचितस्तस्य उच्चैःश्रवा हि उच्चर्विकोश उच्छेद्याः सर्व राज्शतप्रन उज्जामादिक उत त्यं पुत्र वेदाः कौ. १६८४ १९७९ उत्तमं तस्य उत्तमं द्वाद " ७०८ वेदाः : १९७९ ९७२, उत्कोचकाची मनुः १६९३, १९२९ उत्कोचजीवि विष्णुः १६११ याज्ञ. १६३९, १९३२, कात्या. १७६१७ व्यासः १९४२ *उत्कोचधूत नार. ११३० उत्कोचशुल्क विष्णुः १९८३ *उत्कोदकाः सो नार. १७४६ उत्क्रम्य तु वृ उत्कोशतां ज उत्क्रोशन्तम विष्णुः १७९७ *उत्क्षेपकः कु व्यासः १७६४ उत्क्षेपकः सं विष्णुः १६७० व्यासः १७६४ उत्क्षेपका याज्ञ. १७३७ व्यासः १७६५ *उत्क्षेपकश्च १७६४ *उत्क्षेपकस्तु वृह. १७६० उत्क्षेपकस्य उत्क्षेपकाः श १७५८ उत्तमंचेति नार. १६४२ मत्स्य. १९७५ स्मृत्य. १३७३ *उत्तमं वेति नार. १६४२ उत्तमं सर्व भा. १९८५ विष्णुः १६६९ *उत्तमः कार्य नार. ८२८ उत्तमः साह अपु. १७९२ उत्तममध्य विष्णुः १६७० *उत्तमर्ण बृह. ७०८ उत्तमर्णश्चे विष्णुः ७१६ उत्तमर्णाध ६९२% बृह. १४०२ *उत्तमश्वायु नार. ८२८ *उत्तमश्चास्थि बृह. १८३१ उत्तमश्चेति व्यासः १८८९ उत्तमस्त्वस्थि बृह. १८३१ उत्तमस्वायु नार. ८२८ *उत्तमस्याधि बृह. १७८९ *उत्तमस्याधि उत्तमस्याधि *उत्तमां भज उत्तमां सेव *उत्तमां सेव्य उत्तमांगम विष्णुः १८४६ उत्तमादव भा. १०३३, उत्तरेषु म उत्तरोत्तर *उत्तरौ च वि उत्तरी वि उत्तानपणे उत्तानयोश्च उत्तिष्ठतः कि उत्तिष्ठतो वि उत्तुदस्त्वोत् उत्थाप्य शय *उत्पत्त्यैवार्थ उत्पत्त्यैवार्थ उत्पद्यते गृ उत्पन्नसाह उत घा नेमो प्र उत्तमं साह ९९८ शुनी. १११९ गौत. ११२४ ९७१ उत त्वा स्त्रीश उत दासाप उत प्रहाम उत यत्पत मनुः १३०६ १९०० ९९८, १८३९ नार. ७०३, ११०३ कात्या. १३४९ नार. उत वै याच उताश्विनाव उताहमस्मि उतो अह क उत्कमेयुः ख उत्कर्ष योषि २००४ ९८७ ९७४ अपु. १९७० मनुः १०५१ बृह. १८८६ उत्पन्ने चौर. उत्पने त्वौर उत्पने स्वामि उत्पादको य उत्पादनम उत्पादयितुः उत्पादयेत्यु उत्सवे तु पि *उत्सवे पितृ उत्साहमन्त्र उत्सृजेत् क्ष उत्सृष्टमामि उत्सृष्टवृष उत्सृष्टो गृह्य उदकं च स्त्रि याश. ९४३ कात्या. मनुः १०५२ आप. १२६७ मनुः १३०८ बृह. ११०६ *उत्कृत्य लि उत्कृत्य लिङ्ग " उत्कृष्टं चाप उत्कृष्टायाभि उत्कृष्टासन *उत्कृष्टेन ए *उत्कोचकाः सा *उत्कोचकाः सो मनुः १८६६ नार. १९३७ मनुः १०४१ अपु. १८३५ विष्णुः १७९६ नार. १७४६ मनुः १६९३ नार. १७४६ " अपु. १९७० नार. १९३७ भा. १९७८ विष्णुः ९०५ याज्ञ. १३३४ मनुः १९८७ " " ·श्लाकाधानुक्रमाणका २३ उदकं चैव उद्यच्छध्वम उद्यतानां तु *उद्यतासिक " वेदाः १००१ कात्या. १६५१ विष्णुः १६१२; कात्या. १६५० काल्या. १२२८ को. १६१९ गौत. १२०४ वेदाः ८११ वसि. १९७७ वेदाः कौ. १२०७ ८१६ वेदाः ७९१, उदकधार उदकयोग उदकुम्भान उदक्यास्त्वास *उदगातां भ उदपात्राण्य उदरदास उदवसानी नार. १८८१ ६४८ भा. १२८६ शंखः १२.७ मनुः १०६० *उपचारकि उपचारस्त उपचाराभि *उपचारार्थ्या *उपचार्थः स्त्रि उपचिहानि उपच्छन्नानि उपजीव्यद्रु उपजीव्य ध *उद्यतासिं च *उद्यतासि वि उद्यतासिः प्रि उद्यतासिर्वि विष्णुः १६१२ " : याज्ञ. १८२२ उद्यतासिवि मनु: १६२६; कात्या. १६५० विष्णुः १६१२ कात्या. १६५० बृह. १८३० नार. १९३८ वेदाः को. १६२१ ९९० ९०२ " उदश्वित्केश उदासीनव उदितः स्यात् उदितोऽयं वि *उदितो विस्त उदीची च प्र " कात्या. १२२९ मनुः १९०७ * उद्यते तु शि उद्यतेऽदमाश उद्यतेऽनशि उद्यन्नद्य वि उद्यम्य शस्त्र उप तेऽधांस उप ते स्तोमा उप त्वाऽयानि उपधाभिश्च *उपधाभिस्तु उपधिदेवि मनुः ७४४ " ९०० सुम. जातू. ९०१ विष्णुः १६६९, १९०३ कौ. १९०४ उदीव नार्य वेदाः ९७८, उद्यास्यन्वाऽ १००४, १२५७ १.८२ " १९२४ वेदाः ११६३ देव.१६५१; गालवः १६५४ वेदाः १४०५, १४२४ १.२३ १००२ आप. ८४२ स्मृत्य. १११८ वसि. १९२१ शाता. १११६ नार. ११०१ मनुः १८५६ उदीवा॑तः प उदीर्घातो वि उदुह्यते दा *उद्गीर्ण प्रथ *उद्गुरणातु उद्गूरणे तु उद्गुणे प्रथ उदगूर्ण हस्त *उद्गोरणे तु उद्दालकस्य बृह. १०.४१ याज्ञ. १८१५ कात्या. १८३२ उद्रिणं सिच्चे उद व ऊर्मिः *उद्वसतः की उद्वहेत्पञ्च उद्वाहकारि उद्वाहिता तु उद्वाहिताऽपि उद्वेगजन उद्वेजनक उन्मत्तं पति वेदाः. १००७ की. १९२५ कात्या. १२२५ उपधौ स्तेय उपनिधिः ऋ उपनिधिभो उपनिपात उपनिषदे उपनिषद्यो *उपन्यस्ते च उपन्यस्ते तु *उपन्यस्तेन *उपन्यस्तेषु * उपन्यस्य तु याज्ञ. १८१५ " " " उपपन्नो गु उपपातक कात्या. १८३२ भा.१०२७, १२८५ नार. १७८६ ७६४ ९२९ कात्या. मनुः १३२६ विष्णुः १७७० याज्ञ. १७८२ वेदाः कात्या. उद्दिश्यात्मान उद्दिष्टमेव उद्दिष्टानां से *उद्धरन्ति त उदरन्ति पु *उद्धर्ताऽन्यस्य उद्धारं ज्याय उन्मत्तः किल्बि *उन्मत्तः पति उन्मत्तजड उन्मत्तपति *उन्मत्ताजड उन्मुञ्च पाशा उप प्र जिन्व उपप्लवनि उप बहि वेदाः २७७, १०५६, १३९३ स्मृत्य. १११८ नार. १०९८ मनुः १३९२ नार. १०९८ मनुः १३९२ वेदाः ९९९ पैठी. १११५ नार. १८८१ मनुः १८५२ नार. १८८१ १७८८ उपभोक्ता तु उपकारं य वृम. ८५५ बृह. १२३७; मनुः १२४९ कात्या. ७१४ मनुः ११९० नार. ७६४ को. ७३५ वेदाः ७९२ उपकारः कि *उपकारकि " उद्धारादिक उद्धारेऽनुध्दृ उद्धारो न द उध्दृतद्रव्या उदृत्य कूप उध्दृत्यान्यस्तु उद्भिन्दती स उद्भिज राज्ञः उपभोगनि उपमझ्यति उप मा वर्त उपमा श्यावाः उपरि निवि उपलब्धवि उपलब्धिकि उपलब्धे ल *उपक्रुश्य च *उपकुश्य तु उपगच्छेत्प विष्णुः १२८१ बृह. १२२२ वृम. ८५५ वेदाः १८९८ १८९६ ८१० को. १६८१ कात्या. ८०५ नार.१७५७3 कात्या. १७६३ उपचर्यः स्त्रि उपचारकि ७०३, ११०३ मनुः १०६० १८५२ उपलिङ्गना कौ. १८५० ·व्यवहारकाण्डम् उपवासांश्च उप्यते यदि उभयं चैव मनुः १०७१ भा. १०३२ बौधा. १९२० उशना वेद उशन्ति घा ते वेदाः ९७६, उपध्रवण उपसंगृह्य उभयं तु स उभयं दृश्य. मनुः १०७० " ६०१ उपसर्जन उप स्तृणीहि उपस्थानाय उपस्थाप्यवि उपस्थितम उपस्थितस्य व्यासः ११११, १५२४ कात्या. ९५७ नार. ७४८, अनि. ७५६ मनुः १३१७ वेदाः १००२ नार. ब्रह. ६७१ को. ८४४ याज्ञ. ६४५%, वृहा. ७३१ को. भा. १२८७ को. ८६२ नार. ८८७ बृह. ७६४ उभयत उ उभयनेत्र उभयस्य पा उभये प्राजा २ + *उययोरथ उभयोरपि उभयोरप्य भा. १०३३ को. १६८५ विष्णुः १७९६ वसि. १९२१ वेदाः ११४३ ११४४ यमः १३५१ " उशन् ह वे उष ऋणेव उषस्तमश्यां उषाः पुंश्चली उह्यते वा मृ उह्यमानम ऊढया कन्य ऊटाऽपि देया *ऊठायाः कन्य ऊदायाः पुन ऊनं वाऽप्यधि ऊनं वाऽभ्यधि ८४२ वम. १११६ 1. १९२४ कात्या. १४५३ शाता. १११६ कात्या. १४५३ आदि. १३८४ याज्ञ. १९३२ बृह. १९१४ याज्ञ. ८४८, १३४२ यमः १३५२ लिङ्ग. १३७६ वेदाः ११८० भार. ९०० " * १९३२ ६३७ विष्णुः मनु. १८६४ " उपस्थितस्या उपस्प्रष्टुं ग उपहन्तृषु उपहन्येत *उपांशु जन उपांशु येन *उपागच्छेत्प *उपाधिदेवि *उपानयति *उपानयेद्गां उपानयेद्गा *उपानयेद्वा उपायनीकृ नार. विष्णुः १६६९ नार. ९१५ उभयोरर्थ उभयोश्चित उभा जिग्यथु उभावन्यत्र * उभावपि च उभावपि तु *उभावपि हि उभा हिरण्य उभे त एक उभे धुरी व उभे सहस्व उभी क्रियानु उभौ चार्थानु *उभी तो चौर को. वेदाः मनुः वेदाः ९७४ ८८१ " " ऊनां चेत् षोड *ऊना चेत्तु सु *ऊना चेत् षोड *ऊनाधिकवि उने षष्टम ऊर्ज पृथिव्या ऊर्णातुलायाः ऊर्ध्वं गच्छति *ऊवं च पञ्च ऊवं ऊवं तु पञ्च ऊर्व दायाद याज्ञ. ११६९ १६७६ वेदाः १८३० को. १६७३ भा. १०३० कालि. १३७७ १८९ " की. उपायैः शास्त्र उपायैः साम तु काला मनुः १०४२ उपायैर्विवि *उपार्जितं ज्ये वसि. ७३२ बृह. ७३४ मनुः ७४३ ७९६ १३९५ ७४३ कालि. १३७७ कौ. १४३० गौत. ११४४ उपासते सु उभौ तौ नाह *उभौ निगृह्य उभौ वर्णावृ ऊर्ध्वं पितुः पु ऊवं पितुश्च ऊर्व मासत्र " वसि. वेदाः ९६८, मनुः ११४९ कात्या. ६३२. नार. १९३५ बृह. १९४१ नार. १७४५ शंखः १२८३ देव. १३५०; १९८२ भा. कात्या १६५० पैठी. १६५३ कात्या. १६५० स्मृत्य. ७५६ १७५७, उपासन्ते हि *उपेक्षकः श * ऊर्च लब्धं तु उपेक्षकोऽनि उपेक्षणाद्वि उपेक्षमाणो *उभौ वार्थानु उरुं लोकं सु उरुगूलाया उर्वशी हाप्स उर्वारुकमि उलूखले प *उल्काग्निदाय *उल्कादिदाय ११२० बृह. वेदाः १००१ ८१२ १००९ १००८ नार. यमः १६५२ नार. बृह. ६५४ कात्या. १६५० *ऊवं मासप्र *ऊर्ध्व लब्धं च १४५३ ऊर्व विभागा मनुः १५६३, नार. १५६७ ऊर्ध्व संवत्स कात्या. ६३३, मनुः १०५५, १३९३ गौत. १०११ ऊर्वमधिग *ऊपरं मुषि बृह. ७८० *ऊषरं मूषि *ऋक्थं प्रीतिप्र कास्या. १२०० *क्थं मृतायां बौधा. १४२७ उपेक्षया वि *उपेक्षाकार उपेक्षाकार्य *उपेक्षी कार्य उपेया देवं ऊर्व सप्तमा उवाच चैनां वारा. १०७६ १३२९ भा. ८४० ७८७. " ऊषरं मूष उवाच नर वेदाः १२६१ उवाच वच उवास नग ९६६ कात्या. ११११ उशती: कन्य ७८७. उवे अम्बसु उपोप मेप उते बीजेप वेदाः ९८६ " १००३ ·श्लाकाधानुक्रमाणका २५ विष्णुः " , ऋक्थं मृतायाः *ऋक्थगोत्रे ज *क्थग्राहिण ऋक्थग्राहिभि. *ऋक्थन्यायेन ऋक्थापिण्डप *ऋक्थापिण्डाम्बु *ऋक्थपिण्डा *ऋक्थादर्धं स *ऋस्थादर्धांश ऋक्थिभिर्वा प क्सामाभ्याम ऋग्वेदवादा *ऋणं क्षेत्रं गृ ऋणं गृहीत्वा *ऋणं च कार *ऋणं च सोद *ऋणं चात्मीय *ऋणं चोदुः स *ऋणं तद्धर्म . की. " ७०० ” " बौधा. १४२७ । *ऋणं स दाप कात्या. मनुः १३२७ ऋणं सलाम १३८९ ऋणं ह वै जा वेदाः १२६१ ऋणं ह वै पु ६०४ बृह. १२२३ * ऋणग्राहिणि विष्णुः .६७८ ऋणभाग् द्र बृह. ७०८ ऋणमस्मिन्स वेदाः ६०४, १२५९, वसि. १२७१%; नार. १३४७ विष्णुः १२७९ ऋणमात्मीय बृह. कात्या. ८०४ *ऋणमेवं कृ कात्या. १२२९ वेदाः १००० ऋणमेवं वि नार. ब्रह्म. १११९ कात्या. ७१२. बृह. १५६९ ७१३, १२२९ कात्या. ७१४ ऋणरिक्थयोः १२०७ बृह. ७८५ ऋणा च धृष्णुः वेदाः नार. ८३२ ऋणा चिद्यत्र ६०० बृह. ७०७ *ऋणाच माक्षि नार. नार. ऋणात्पिता मो हारी. ७९४, *ऋणात्पिता स ८०८ ऋणादहम भा. १२८५ नार. ऋणादानं प्र बृह. कात्या. ७१० ऋणादानप्र नार. ८३२ याज्ञ. ६८३ *ऋणादानोद्य ६२८ नार. ऋणानां सार्व नार. मनुः ६८०, ऋणानुरूपं बृह. ७२६ अनि. ७३१ वेदाः ६०३, काल्या. ६५८ १९०२ ऋणार्थमाह कात्या. व्यासः ६७६ ऋणावा बिभ्य वेदाः ६००, १८९५ नार. ६२२ *ऋणिक तं प्र नार. ६७० बृह. ७०९ *ऋाणकं निर्ध बृह. ७२६ नार. ऋणिकः सध नार. ७२४% बृह. ७०८७ यमः कात्या. ऋणिकस्तं प्र विष्णुः ६६२७ व्यासः ६७६ नार. ६७० कात्या. *ऋाणकस्तु प्र ऋणिकस्य ध भार. ऋणिकस्यापि नार. ७०६ बृह. १५६९ ऋणिकस्यार्थ भार. याज्ञ. *णिकेन कृ कात्या. ऋणिकेन तु नार. ऋणिको दाय ऋणिद्वयं त देव. ६७७ ऋणं तयोः प ऋणं तु दाप ऋणं त सोद *ऋणं दद्यात्प ऋणं दद्यापि ऋणिनः प्रति भा. १९६४ ऋणिष्वप्रति नार. ६६९ *ऋणीच न ल बृह. ६५२ *ऋणी न प्राप्नु ऋणी न लभ कात्या. ऋणे देये प्र मनुः ऋणे धने च १५७१ ऋणेष्वज्ञाय गोभि. ऋणैश्चतुर्भिः भा. १२८३ *ऋणोदय प्र मनुः ऋतं वै सत्यं वेदाः १८३७ ऋतस्य योनी ऋतावृतो रा भा. १२८५ ऋतुकालगा वसि. १९७७ ऋतुकाले तु भा. १०३० ऋतुत्रयमु विष्णुः १०२२ ऋतुत्रयस्यो कात्या. ६३२ ऋतुत्रये व्य विष्णुः १०२२ ऋतुप्रतिरो की. १८४८ ऋतुप्राप्तासु भा. १०२८ ऋतुमत्यां हि वसि.१०२१७ मनुः १०४२ ऋतुस्नातां तु बोधा. १०१९ ऋतुस्नातां न १०२० *ऋतुस्नातां भ्रा यमः १११३ ऋतुस्नाता तु मनुः १०५७ * ऋतौ तु तस्यां यमः १११३ ऋतौ नोपैति बौधा. १०१९ ऋतौ विमुञ्च भा. १०३० ऋतौ स्नातायां यमः १११३ *ऋत्विक् च त्रि नार. ऋत्विक तु त्रि ऋत्विक् पुरो मासो. १९७० भा. १९८५ ऋत्विगाचार्या वसि. *ऋविग्यदि मृ मनुः ७७३ ऋत्विग्यदि ऋविण्याज्यम नार. ७८३ शुनी. ७९० *ऋविग्वा तद आप. १४६६ ऋत्विन्यायेन बृह. १२२ कात्या. १२२५ ऋत्विज यस्त्य मनुः ७७६, ६२८ " ६२५ ऋणं दातुम ऋणानो नर्ण " *ऋणं दाप्यं तु ऋणं दायस्तु ऋणं दाप्याः प्र *ऋणं देयं मू ऋणं देयम *ऋणं धर्मादि *ऋणं पतिक . ऋणं पुत्रक " " ६५८ ऋणं पैताम *ऋणं प्रदाप ऋणं प्रीतिप्र *ऋणं लाभच ऋणं लेख्यं गृ ऋणं लेख्यक *ऋणं लेख्यग *ऋणं वा यत्कृ ऋणं वोटः स " . वृह. ७२५ ऋविजः सम अनु. ४ ·२६ व्यवहारकाण्डम् गौत. १२३३ एकां स्त्री कार बृह. १२२३ एकागवध को. १६१७ एका चेत्पुत्रि बृह. १३४८% वृप. १३६२, संग्र. १३८४ एकातिथिम वेदाः १५९४, को. " " " . " कालि. एक चक्षुये एक चेलूह *एक तु बह एक बहूनां एक भवेद्वि एक रजस एकं वृषभ एका शताधि " " " ऋत्विजां व्यस नार. ७८३ *ऋत्विजा येन कात्या. १२२५ ऋषभषोड ऋषभोऽधिको शंखः १२८३ ऋषयो वै स वेदाः ८१२ ऋषिदेवम भा. १२८४ ऋषिपुत्रस्त १०२७, १२८५ ऋषिपुत्रोऽथ १०२७, १२८५ ऋषीणामपि १०२७ ऋषीनभ्यासि *एकं घ्नतांब विष्णुः १७९७ याज्ञ. १८१८ भा. १२८३ कात्या. १६४९ बृह. १६४७ विष्णुः १७९७ बृह. ११४१ वेदाः ८१२ मनुः १२३५ शूद्रः+ विष्णुः १२४० एक एवं प भा. १०२६, १३९० एक एव स देव. १२०३ एक एव सो वेदाः १०१० एक एवौर मनुः १३२४, बृह. १३४८ *एककूलनि ९५२ एककियानि कात्या. *एकक्रियाप्र बृह. ७८६ *एकक्रियावि कात्या. ६५६ एकचक्राप *एकचकाह *एकच्छायां प्र कात्या. ७१२ *एकच्छायाकृ एकच्छायाप्र एकच्छायाधि याज्ञ. ६६७, कात्या. ७१२, विष्णुः १२८१ *एकच्छायास्थि याज्ञ. ६६७ एकजातिर्द्वि मनुः १७७५, १७८८ भा. १९७८ बृह. *एकत्र जल *एकत्र शय बृह. १८८५ एकदेशद कौ. १०४० एकदेशे स एकद्वित्रिच कात्या. ७८८ एकधनेन आप. ११६४ एकपदीप ९२६ एकपाकेन बृह. ११४१; देव. ११४२; शाक. १५८८; आश्व. *एकपाके नि बृह. ११४१ *एकपात्रे च कात्या. ८७६ *एकपात्रेण एकपात्रेऽथ *एकपात्रे स एकपुत्रो छ भा. १२८३ एकभागाति कात्या. ८९८ एकमुत्पाद मनुः १०६५ एकमेव क १३७७ एक्रया प्रज भा. १२८५ एकरूपा द्वि कात्या. १९१५ *एकरूपो द्वि एकवणे वि भा. १०३० एकवास घृ यमः १११३ एकवतस्क हारी. २०१४ *एकवते क एकशतं ता वेदाः १६०० *एकशफद्वि एकशय्यास बृह. १८८५ व्यासः १८८९ एकश्चेदुन नार. *एकश्चैव न एकस्तु चतु आश्व. १५८८ एकस्त्रीपुत्रा एकस्थानास कात्या. १८८७ एकस्था हि श को. ८६३ एकस्मिंस्तोल स्कन्द. १९६६ एकस्मिन् य बृह. १७६० नार. एकस्य चेत्स्या अनि. ११९४ एकस्य बह बृह. १६४७ एकस्य बढ्यो भा. १०२७ एकस्यां बह अनि. ११९४ एकस्यापि सु बृह. १३४८, संग्र. १३८४ एकां वृद्धिम अनि. ६३५ गौत. ११८३ एकादशगु याज्ञ. ८६८ एकादश ब्रह्म. १३७४ एकादशे स्त्री मनुः १०५७ एकाधिकं ह ११९१ एकान्तचर्या भा. १०२९ एकान्तर विष्णुः १९८३ एकान्तरस्तु नार. ११०५ एकान्तेनैव कात्या. ६३१ एका माता दू विष्णुः १२४३ एकामुत्क्रम्य देव. १११२ एकाम्बरा कृ शुनी. १११९ एकार्थतायां भा. १९६४ १२८३ एकासनोप विष्णुः १७९६ *एकाहे ग्रह कात्या. ७२९ एकाहे लिखि *एकेच्छया कृ याज्ञ ६६७ एकेनैवावि मरी. १५८७ *एकैकं च द्वि बृह. १७८९ एकैकं तु त्रि १७८८ एकक पुन बृह. ८३४ एकैकं वा ध बृह. एकैक्रमित गौत. ११८२ एकैकस्मिन्न बौधा. १०१९ एकैव हि भ भा. १२४४ एकोढानाम विष्णुः १२७९ एकोदरेजी वृम. १५६२ एकोद्दिष्टं पि कालि. १३७७ एकोऽपि स्थाव स्मृस्य. १५८८ *एकोऽप्यनीशः बृह. १५८५ एको बहीर्जा वेदाः ९९४ एको भर्ता हि अदि. १११८ कात्या. ९५७ एको विश्वर्ण भा. १२८७ एकोऽश्रीयाद्य विष्णुः ६३७ एको हनीशः बृह. ८०३, १५८५, व्यासः१५८७ एजदेजद वेदाः ९९८ *एतं दण्डवि मनुः ८६५ गौत. ११८२ एकैकः पुन कौ. ११८४ शंखः १६७२ " *एकस्य चेत्त एकस्य चैव एको यद्वन्न एकतो वा कु एकत्र कूल ·श्लोकाधानुक्रमणिका २७ एता ह वै मु नार. एते ह वाव *एतच्च गुरु एतच्छुल्क भ एतत्तदने। वेदाः १५९६ ८२६ भा. १९८५ वेदाः ६०१ एताः कृत्याश्च *एतानपति एतानाहत्य *एतानि कुम्भे एतेनैव प्र एते पतिभ्य एते पापस्य *एते राज्ये व एते राष्ट्र व नार. १६४२ वेदाः ९९८ भा. १२८६ मनुः १७१० " एतानि तु य १९०७ वेदाः १८९७ को. १६१९ एतानि लोक पुतानि वै स एतानि शूद्र एतानि सत वेदाः.१६०१, १६०२ भा. १०३३ याज्ञ. १६३५ शौन. १३६३ बृह. ९५० भा. १२८३ आदि. १३८४ भा. १९६४ अनि. १९६७ नार. १९४० कौ. १०४० नार. १९४१ ७०४ मत्स्य. १६५५ वेदाः १५९४ शुनी. ८५६ १६८६ मनुः १८७० वसि. विष्णुः १२८१ " एते वै सर्वे एते शास्त्रेव एतेषां कार एतेषां निग्र एतेषां परि एतेषां पूर्वः *एतेषां यः पू एतेषु विहि एते सर्वे पू *एते हि कथि *एतैरप्यव एतरुपाय एतैरुपायै *पतरेव प्र एतैर्लिन एततर एधन्ते अस्या " एतत्सर्वं य एतानुत्क्रम्य एतान् दशाप एतान् हरन्न एतान् हि लो एतामेतस्ये एतामेवाभि एतावता का एतावती भृ एतावदुक्त्वा एतावदेव एतावद्भि एतावानर्थः एतावानेव एतावान् पु एताश्चान्याश्च एतासां यान्य *एतासामौर एता हि मनु एता हि स्वीय एते कर्मक भा. १२४३ मनुः १६२७ मत्स्य. १६५५ नार. १७५३ मनुः १०४७ १९३० नार. १६४२ मनुः १७०२ वेदाः ९८३ एतत्तु न प मनुः १०४४ एतत्ते सर्व भा. १२८७ एतत्पतित्र १०२९ . एतत्पुरुष नार. ६९२; प्र. *एतत्पूर्वश्च नार. एतत्संग्रह बृह. ११०६, १८८५, व्यासः १८८९ एतत्संबोध भा. १३९१ एतत्सर्व पि कात्या. १२२४ एतत्सर्व प्र एतत्सर्वम भा. १२४३ १२८७ एतत्सर्वं र ११.६६ एतत्सर्व वि. कात्या. १२२७ *एतत्सर्वं स ७६८ *एतदष्टाद बृह. एतदाख्याय भा. १०२८ एतदाचष्ट १२८८ एतदार्याव वसि. १९२१ एतदिच्छामि भा. १०३१, १२४३ एतदिच्छाम्य एतद्द्वयं स बृह. ७६६; कास्या.. ७६८ एतद्धि पर भा. १९७८ १९८४ एतद्राजन् ८१९ एतद्वः सार मनुः १०७५ एतद्विद्याध कात्या. १२२५ एतद्विधान मनुः ९११, १२४५ एताद्वसृज्य भा. १०३० वेदाः १००५ एतन्म आच १००६ एतन्मम ध भा. एतमेव त वेदाः १५९७ एतमेव वि मनुः १३९३ एतस्मात्कार भा. १०२६, १०३१ एतांश्चारैः सु १९४१ एनश्च वैर एना पत्या त एनो गच्छति भा. १९८५ बृह. १५२० नार. कों. १५७१ मनुः १०७२ वेदाः १०१० मनुः १०५१ हारी. १०१७ बृह. १४५० भा. १०३३ १०३२ ८२५ विष्णुः १६६९ देव. १३५० आप. १९१८ का. ७३७ वेदाः १३८५ १५९७ ९८३ भा. १९६३, १९६४ वसि. १६६८ नार. १७५० दक्षः १११४ याज्ञ. १७२९ कात्या. १८८७ याज्ञ. १७२९ १७५० नार. एतद्धि ब्रूत एते दोषानु एते द्वादश " एतेन देश एतेन मिथः एतेन वै दे एतेन वैया नार. " एतेन सम एनो राजान *एभिरुत्कृष्ट एभिरेव गु एभिश्च व्यव एभिश्चिकैः स *एभिस्तु व्यव *एभिस्तूत्कृष्ट एभ्यस्तूत्कृष्ट एम पन्थाम एयमगन प्र *एवं कार्याणि एवं कालम एवं कृतव एवं क्रियाप्र एवं गच्छति एवं गच्छन एवं गते ध एवं चरन् एतद्वै ब्राह्म *एतेन सर्व एतेन स्कन्धा एतेन हि प एतेन हेन्द्रो *एतेनात्मनो एतेनात्मोप एतेनादेशो *एतेनैव गृ भा. १९८५ नार. कौ. ८६३ वेदाः १०१० १६०१ गौत. १६६२ वेदाः १००२ ९९६ मनुः १९०७ कात्या. ७०९ भा. १२८५ बृह. ७८६ भा. १०३० याज्ञ. १०८० अनि. १११८ मनुः १९३१ ६३८ ९४६ नार.

·व्यवहारकाण्डम् वेदाः १००० एवं चैव व एवं चोरान एवं जातियु एवा त्वं सम्रा . एवा दुष्वप्न्यं एवं वृत्तांस एवंवृत्तो रा एवं वृद्धिवि एवं वैश्यो रा एवं व्याधित एवं व्रतस *एवं षड्भिर्मा एवं सद्विमा मनुः १०७५ आप. १९१८ भार. ६३५ वसि. १८४५ शंखः भा. १०३० हारी. ६०८ " एवं तयोवि एवा नि शुष्य एवा नि हन्मि एवा परि ष्व ९९६ एवं तस्माद एवं ते जीवि एवा पमि " " एवं ते सम एवं दण्डवि एवं दासीत्व एवं दुहित एवं समुद " भा. १०२७ को. १६७६ भा.१९८४, १२४५ शंखः १२८२ स्कन्द. १९६५ भा. ८१९ ८४० मनुः ८६५ ब्रह्म. ८४० भा. १२८८ कात्या. ७८८ नार. १९४० मनुः १०७२ भा. १४२९ मनुः ८६५ ८४६ कात्या. ८८९ मनुः १९०७, १९२८ भा. १०३१ एवा भगस्य एवा मथ्नामि एवामामाभि एवाहमद्य एवं सर्वानि एवं सह व *एवं स्त्रीपुंस १८९९ *एवं द्वित्रिच एवेधूने यु " एवं धनाग " एवं धर्म वि एवं धर्मम *एवं धर्मवि *एवं धर्मोऽखि एवं धर्मों द *एवं धर्मावि एवं धाणि एवं स्वभावं एवं हि भायों एवं हि विन एवं ह्याह अ एवमङ्गानि एवमतिसं एवमत्याज्या *एवमश्वा ग एवमर्थच एवमष्टवि एवमस्मात्स्व एवमादिषु *एवमादीन् एवमाद्यान् मनुः ११९० १९२८ ११२८ २०७५, ११२७ १०४९ भा. १०३१ नार. शंखः १२८१ मासो. १९७० कौ. १६८७ शंखः १६१३ कात्या. कौ. १६९० स्कन्द. १९६७ वारा. १०७६ को. ८६३ मनुः १६९४ १६९४, १९२९ १६२६ काल्या. १६५० भा. १२८५ एष एव क को.१०४०० भा. १२४४ एष एव वि नार. ७४९ याज्ञ. ९४२, १९१० एष एवोदि बृह. ७५२ एष ते रुद्र वेदाः ९९१, १४१५ एष दण्डः स बृह. १७९०, एवं नार्यों न एवं निःसंश *एवं पञ्च ब्रा एवं परम्प एवं परिच एष दण्डवि एष दायवि एष दास्यति वसि. १०२२ बृह. ९५० एवं प्रवर्त शुनी. १११९ १०३० एष धर्मः पु एष धर्मः स भा. मनुः १८०१ भा. १९८४ शंखः १२८१७ यमः १३५१ वारा. १०७५ बृह. ७८७३ मनुः १०५४ नार. १९३६ मनुः २०७४ भा. १०२७ एवमाद्यान्वि वसि. १०२२ वेदाः १.०६ भा. १०३० एवमुक्तः श्वे एवं प्रव्याह एवं ब्राह्मणी एवं भगस्य एवंभूतोऽपि एवं मृताया एवं यत्रर्णि एवं यद्यप्य *एवं यस्त्वृणि एवं ये भूति एवं राजा स एष धर्मः स्मृ एष धर्मोऽखि एष धर्मोग एष धर्मों ध्रु एषनः सम एष नो दास्य " वारा. १०७५ परा. १११७ बृह. मनुः १९३० बृह. ७२७ भा. ८६० देव. १३५० वसि. १९८२ कौ. ८६२ एवमुक्ता त एवमुक्ता तु एवमुन्दृत्य एवमुभय एवमेतद्य एवमेतन्म एवमेतासु *एवमेव वि एष नौयायि एवं वर्षस एवं वादिकृ एवंविधप्र एवंविधमि एवंविधस्व भा. १०२८ १२८३ १०३३ मनुः १३९३ १९५२७ अपु. १९८८ भा. १४२९ नार. १९४० वेदाः ६०४ वारा. १०७६ बह, १९९४ मासो. १९७० स्कन्द. १९६७ १९६५ मनुः १६९५, १९२९ वारा. १०७७ नार. ७४९ " एष पन्था उ एष वः कुशि एष वादिक एष वृद्धिवि एष स्त्रीपुंस मनुः १९२७, १९४६ वेदाः १२६० १२६१ बृह. १९४० नार. मनुः १०७५, ११२७ वारा. १०.७६ नार. १५८० मनुः १५४४ एवंविधान्न एवमेव स *एवमेवाग एवमेवैता एवमेवोप एवा कामस्थ एवंविधाश्च * एवं विधिश्व संग्र. १५३० एष स्वभावो *एषां चैताः कि *एषां ज्येष्ठः क वेदाः ·श्लाकाधानुक्रमाणका २९ औरसः पुत्रि औरसक्षेत्र स्मृत्य. १३७३ मनुः १३२५ याज्ञ. १३९९ बृह. १५५८ वेदाः ९८९ ब्रह्म. ८४० औरसाः क्षेत्र औरसा अपि औरसानपि औरसे तूत्प नार. १४०१ वारा. १३२९ बौधा. १२३९७ को. १२८८ *कदाचिद्वा प्र कदा सूनुः पि कदू महीर कदृथापि त *वा ममाम कनात्काभां न कनिष्ठाश्च य कनिष्टास्तं न कनीयानपि कनीयान् ज्ये कनीस्वुनदि कन्धराबाहु कन्यकानां त्व वेदाः १००६ भा. १९८३ १९८४ बृय. १३५५ औरसेन स औरसे पुन औरसो दत्त " कन्यां च बहु " औरसो धर्म औरसो नाम औरसो यदि औरसो विभ औषधश्चिकि क आसं जन्याः क इमं दश दव. १३५१ वृहा. १३५५ याज्ञ. १३३० देव. १३५० ब्रह्म. १३७४ मनुः १३२४ का. १९२४ वेदाः १००० ८७८, ११२० व्यासः १८८९ " " १६९०, " एषां तु धा नार. १०९८ *एषां पतित देव. १४०४ एषां लोकाना वेदाः १००६ एषां षड्बन्धु नार. १३४६ देव. १३५० एषां हि विर मनुः १०५९ एषाऽखिलेना बृह. ८०२ एषा ते कुल वेदाः ९९६ एषा ते राज एषा त्रयी पु भा. १२८३ *एषा धर्म हारी. एषा धा वृ एमपति याज्ञ. १६३५ एषामभावे देव. १५२५ *एषामेताः कि नार. १५८० एपा हि स्वामि बृह. ८७२ एषष्या चिद्र वेदाः एषोऽखिलः क मनुः १९३१ एपोऽखिलेना १७७३ एषोदिता घा बृह. १६४७ एषोदिता लो मनुः १०५१ *एषोऽपि घात बृह. १६४७ एटव्या बह वारा.१३२८ अत्रिः १३५२ एहि साधु म भा. ८४० xऐतु नो वाजी नि. १२५४ ऐन्द्रं स्थानम मनुः १६२२ *ऐन्द्रस्थानम xओक इति नि नि. १२५४ *ओघवाताह मनुः १०७४ ओघवाताह नार. ११०२, परा. १११७ ओ चित्सखायं वेदाः १८३६ ओत्सूर्यमन्या ९९८ *औत्कोचिकाः सो नार. १७४६ *औत्कोचिकाची मनुः १६९३ औद्धत्याद्वा व वृहा. ७३१ औपनिधिक *औरसं तं वि मनुः १३०३ औरसं पुत्रि बौधा. १२७० औरसः क्षेत्र शंखः १२८२ मनुः १३२०, नार. १३४६, परा. १३५२, कापु. १३७६ *कटाक्षवीक्ष *कटाक्षावेक्ष *कठिदेशेऽकय कटयां कृताको कठोराणि न कण्टकोद्धर नार. १८२८ मनुः १८०२७ नार. १८२८ भा. १०२९ मनुः १६५२, १९२९ १६९२ कात्या. १८८७ कन्यां चेद्दर्श कन्यां तां ऋष्य *कन्यां प्रकुर्या कन्यां भजन्ती कन्यां लक्षण कन्यां वा जीवि कन्यां शुल्के चा कन्या इव व कन्या कुत्सिता कन्यागतं तु कन्यागर्भः का कन्या चास्यम कन्यादानं क कन्यादूषको कन्यादोषमा कन्यादोषी च कन्या नर्तुमु कन्यानां विश्व कन्यानामस कन्याप्रकर्म कन्याप्रदः पू कन्याभ्यश्च पि कन्याभ्यश्च प्रा मनुः १३१६ वेदाः १००६ याज्ञ. १८१७ कात्या. १४२१ भा. १०३० शाता. १११६ वारा. १३२९ मनुः १८६९ १८६६ लिङ्ग. १३७६ भा. १२८६ ८६० वेदाः सुम. १११७ कात्या. १२२८ कौ. १२८८ वारा. १३२९ कौ. १०३४ विष्णुः १८४७ ८७९ नार. १०९८ १०९६ ९९६ आदि. १३८४ की. १८४८ याज्ञ. १०७७ देव. १४२२ कौ. १२००, १४१७, १९५० देव. १४२२ कौ. ८७९, १८४९ को. " वेदाः - " *कण्टकोद्धार *कण्ठकेशाच कण्ठकेशाम्ब कण्ठेऽक्षमाला कण्डूषाय त्व कण्वं हि पित कथं कार्याणि कथं ज्येष्ठान कथं तत्र वि कथं धर्मोऽप्य कथ शुक्रस्य कथमस्य प्र नार. १९१३ हरि. १३७६ भा. १२८८ स्कन्द. १९६५ भा. १३९१ मनुः १२३५ भा. १०३१ १३९१ *कन्याभ्यस्तु पि कन्यामन्यां द कौ. ७३५ कथितं दाय कदन्नं च कु संग्र. ११४२ नार. १०९९, १६०२ कन्यामाहिति कन्यायां दत्त वसि. १०२१ " *कदन्नं वा कु कदलीक्रमु प्रजा. ९६२ बृह. १५.८ ब्रह्म. ८४० *कदा कश्चित्त कदाचिच्चिन्त मनुः १०४३ नार. १०९७ कन्यायां प्राप्त कन्या याऽक्षत ·३७ व्यवहारकाण्डम् नार. ८०.० . कलहे. नतः कलहे तीक्ष्णाः कौ. १६१० ८६३. " कलहे द्रव्य गौत. १८४३ कल्पितं मूल्य भा. १०३३ १०२७ को. ८४३ १६९० ८४३ बृह. ८३५ को. १६१६ १६८६ कात्या. ७२९ मनुः भा. १०२.९ को. १९८५ कात्या. ७२७ भा. १२८४ ७७२ बृह. ८३४ को. ८४४ भार. कमधुवं वि " . की. कास्मात्तु विष कन्यायामसः संखः १८४८ नार. १८८३ कन्यायास्तद्ध व्यासः १२३१ कन्यावैवाहि कात्या. ७१२, पैठी. १४२२, १४६३. कन्याहरण : यमः १७६६ कन्येव तन्वा वेदाः ९६५ कन्यैव कन्या मनुः १८६८ *कन्यैव कन्या कन्यैव या क कन्यैवाक्षत नार. ७०३, ११०३ वेदाः ९८२ करणं कार बृह. ७८५ करणहीनं ७३७ करदं तु प्र करदाः कर करपादद विष्णुः १७९६, याज्ञ. १८१७ *करवद्दन्त *कराघुद्धोप नार. ११३१ करार्थ कर कात्या. ८९८ करिष्यति वृ करिष्ये सर्व वारा. १०७७ करीव विज मासो. १९७० करीषमिष्ट मनुः ९३४ बृह. करीषास्थितु *करोति क्षेत्रि करोति ब्राह्म पैठी. १११५ *करोत्युत्तर व्यासः १७६४ कर्णकीलाय को. ९२६ *कर्णघ्राणप कात्या. १८३३ कर्णनासाक कौँ चर्म च मनुः ९०९ कोष्ठघ्राण कात्या. १८३२ *कोष्ठपाद याज्ञ. ८६७, ८६८७ बृह. ८७४ कर्तव्यमित कात्या. १५२३ कर्तव्या न प्र नार. १५८४ *कर्तव्यास्त्ववि काल्या. ९५५ कर्तव्यो मध्य बृह. १८३१ कर्ता ममायं नार. *कर्ता ममेदं *कर्ताऽहमेत *कर्तुं वा कृत कर्तुमर्हसि कर्मकरस्य कर्म कारय कर्मकालानु : कर्म कुर्यात्प्र कर्म च व्यव कर्मणश्च प्र *कर्मणा क्षत्र कर्मणाऽपि स कर्मणा वच कर्मणा वैण्यो कर्मणा व्यव कर्मण्यवसि कर्मण्यसमा कर्म तत्स्वामि कर्मनिष्ठाप कर्मनिप्पाक कर्मवियोग कर्म शूद्रे कृ कर्मस्वभ्युद्य कर्माकरणे कर्माकुर्वन् कर्माण्यारभ कर्मानुरूपं *कर्मानुरूप कर्मापराधे कर्मापि द्विवि कर्माभिग्रह कारम्भं तु कर्मोदकमा कोपकर कर्शन वम कर्षक: सस्या कर्षकगोपा कर्षकवैदे कर्षकस्य ग्रा कर्षकाणां त्रि कर्षकान् क्षत्र कर्षणे पूर्वो कर्षहीनाति कलओ धर कलये सभा कलहापह गौत. १६५९ भा. ८१८ मनुः १९३० बृह. १३४९ को. नार. ८४९ मनुः १९३० बृह. ७८७ कलहे पूर्वा कलिः प्रसुप्तो मनुः १९३०. कलिः सः वेदाः १८९८ कलौ पञ्च न आदि. १३८४ कलौ युगे वि स्मृत्य. १३७३, संग्र. १६५५ कात्या. ८९८ कल्प्यां तेन तु भा. ८१८ कल्याणे च वि ८०७ *कल्याणेषु वि. *श्चिच्च संस नार. ७८२ कश्चिच्चेत्संच कश्चित्कृत्वात्म १८२९ बृह. १८३२ कश्चित्तु संश भा. १२४३ कस्ताः शक्तो र १०३३ १२४४ कस्माद्यज्ञेऽपि वेदाः १६०२ *कस्मिंश्चित्पति वसि. १२७७ *कस्मैचिद्याच मनुः कस्यचित् कु विष्णुः ६७९. कस्यापराधा ब्रह्म. ८४० काकणिद्वित अनि. १९६८ काकणिस्त्रित काकणी चास्य को. १६७५. काकणीद्वयं काकण्यक्षाणा काकिन्यो वधि मनुः १९०५ बृह. १३४९ काश्चिद् वृद्धि कात्या. ६५८ काणं खजं च बृह. ७८७ *काणं खञ्ज वि काणं वाऽप्यथ विष्णुः १७७०० मनुः १७७७, नार. १७८७ *काणं वा यदि मनुः १७७७ नार. १७८७. काणः खोडः कू गौत. ११८२ काणखादी विष्णुः १७७० ११८१. *काणमप्यथ नार. १७८८ काणलिङ्गास्ते कौ. १९८४ काण्डपृष्ठश्च्यु नार. १०.३८ कानीनं च स बांधा. १२७०० " " " " मनुः १०७४ को. १६७६ नार. ८२९ का. १६८५ कात्या. ८५३ ९३१ ८४९ काहन्ति पित को. बृह. १८३१ कौ. १९२४ " ८४३ ९२९ कर्तव्यं वच. , " काणखोरकू गौत. " कर्तव्या भ्रातृ ८६१ ८७८ कात्या. ७२९ को. ९३२ १६७७ गुप्तः १९६८ वेदाः १८९८ याज्ञ. १८१८ ८०० ·श्लाकाधानुक्रमाणका बृह. ६२९ काममेवं वि कामयेत्तत्र कामवक्तव्य कामस्य तृप्ति कामाचार: स *कारिताऽथ शि कारुकरक्ष. कारुरहं त कारशिल्पिकु को. १६७३ वेदाः ११२१ को. ८४३, । वारा. १०७६ बृह. १८८६ वारा. १०७७ वेदाः १००६ को. ११८५, १३९१ शंखः ७७१ कात्या. ८३८ " १६७७ ८६३ कामाच्चेदप कामातु संधि कामात्पारश बौधा. १२७० कारुशिल्पिनां कार्तान्तिकव्य काान्तिकादि कार्मारो अश्म कार्मिके रोम कार्य *कार्य वा धर्म कार्य संप्रति वेदाः ११२१ कामात्पुरीष तु साध *कामात्संसृज कामात्समाश्र बृह. ९५४, कात्या. ८३८ नार. ७०३, याज्ञ. १७३५ कात्या. १६४९ बृह. ८०४ कात्या. बृह. १८३० " . *कार्यः कृतानु कार्यः क्षतानु कौ. १६७६ ७०३ भा. २०३२ मनुः १८६६ वेदाः १९७७ कात्या. १८८८ शुनी. ८५६ बह. १५८४ को. १६७३ शुनी. ७९० भा. १०२८ व्यासः बृह. ८०४ " *कानीनं तं व मनुः १३०६ कानीनः कन्य याज्ञ. १३३१ कानीनः पञ्च वसि. १२७३ विष्णुः १२७९ कानीनश्व स मनुः १३२०० नार. १३४६, १३४७, बृह. १३४९; कापु. १३७६ कानीनसहो गौत. १२६३ कानीनाध्यूढ भा. १२८७ कानीयान्मम १३९१ कान्तारगास्तु याज्ञ. ६२० कान्तारे मध्य को. १९२२ कान्तारेष्वपि भा. १०२६ कामं तां नाभि नार. ११०० कामं तु क्षप मनुः १०६२ कामं दीने प्रो हारी. ११४६ कामं देशजा कामं पतित *कामं भर्तुर १०२५ कामं भार्याया को. १८५० कामं मातुरे शंखः १६१२ *कामं वसेयु कामं वा परि वसि. ६०९ कामं सह व शंखः ११९५ कामकारणी *कामकारणा विष्णुः १६१० कामक्रोधमु नार. ६९५ कामक्रोधास्व कात्या. ८०५ कामचारवि भा. १०२७, १२८४ कामचारिणी शंखः १०२४, १३९० *कामतः संधि कात्या. ८३८ कामतश्च मि भा. १०२८ कामतच शू *कामतस्तु भ नार. ११०३ कामतो नाभि कामतोऽपि च भवि. १६५५ कामदानम *कामदाने प्रो हारी. ११४६ *कामपतित शंखः काममात्मानं आप. ८१६ काममा मर मनुः १०४२ काममूता ब १८३६ *कामाद्या संश्र कामानामपि कामाभिपाति कामाय (श्च कामार्ता स्वैरि कामी तु संस्थि कामेशितषु *कामे दाने प्रो काम्बोजसुरा कायक्लोशेन कायाविरोधि वृहा. १८९१ हारी. ११४६ को. ८६२ भा. १०२९ नार. ६२४; व्यासः बृह. ६२९ कार्यमाना का कार्यमुच्छ्राव कार्यस्यान्यथा कार्यानुरूपं कार्यार्थ निर्ग *कार्याविरोधि कार्ये चाधर्म *कार्य वाधर्म कार्यों द्वितीया *कार्यों द्वितीये कार्षापणस्त्व कार्षापणाऽन्यो *कार्णाकाष्ठं गां कार्णायसं गृ *कार्घ्य (फालो) मा कालदेशव कालमासाय कौ. १४३० याज्ञ. १७३७ अनि. १९६८ . " वसि. ११८४ कायिका भोग कायिका कर्म *कायिका काय कायिका कालि ६२९ नार. ६२४ बृह. को. ९२९ नार. १९३६ व्यासः ७३० मनुः १७१७ अनि. १९६९ मनुः १७१२, १७१७, १९३० भा. १९८५ कात्या. बृह. १४०३ ७०३, कारणादाने कारणानिर्नि *कारणे तु वि कारणे विधि कारयेत्तद्ध कारयेत्प्रत्य कारयेत्सर्व कारयेदाय कारयेद्दास कात्या. ११०९ ६७३ स्कन्द. १९६६ . कालस्य नय कालहीनं द *कालहीने द कालातिपात कालायसका कालायसपि *कालिका कारि को. १६७३ को. १६७६ कारयेद्वा ऋ काले काल तु *कारयेद्वा ध कारयेन्निष्क कारिता काय कारिताच शि काल्या. ८३६ बृह. ७२६ यम: ७३० बृह. ७२६ १८८७ गौत. ६०७ ब्रह. ६२१ काले विधि कालेऽदाता पि *काले द्विगुणं कालेऽपूणे त्य *कालेऽप्यतीते १६७५ नार. ६२४ याज्ञ. ६४३ कात्या. ७१० मनुः १०४५ हारी. ६०८ नार. कात्या. वेदाः ९७७, ·३२ व्यवहारकाण्डम्.. कात्या. ६७४ १२२७ ६७४ मनुः ९३४ देवी. १९४३ याज्ञ. १०८५ नार. १९३६ व्यासः १५२४ . किमु श्रेष्ठः कि किमेतयोर्ब कियती योषा कियत्स्विदिन्द्रो कि कुमात्रमा: कीटोपघाती परि. १८३५ काले प्रतीते *काले विनीत *काले व्यतीते *काशान् कुब्ज काषायवस्त्र *काषायेण तु *काष्ठकाण्डत काष्ठभाण्डत काष्ठलोटपा काष्ठलोप्टेषु को. नार. १७४९ नार. वेदाः ११४३ ! कुर्याच्छशुर वसि. ७३२ कुर्यात्पथो व्य वेदाः ९७९ *कुर्यादनुदि १२५७ कुर्याद्यः प्राणि ९२६ *कुर्याद्यत् प्रा विष्णुः १६०९, *कुर्याद्वानुदि १७९८ *कुर्याद्विनिर्ण भा. १२८७ कुर्यान्नागरि कुर्यान्निविष १२८६ कुर्यान्न्यूनाधि बृह. ९५१ कुर्यान्माताम 'मनुः १२४६ कुर्यामहं जि कात्या. ०५८ वेदाः ८४२ कुयुः पृथक् नार. १२२१ कुर्युरधैं य व्यासः १५२४ मनुः का. १६८५ १६८७ कीदृशः कृत " . का. १७९९ याज्ञ. १८१९, १९३३ १८१९ कुर्युः कर्माणि यमः १३५१ भा. कात्या. १७६२ आव. १५८८ मनुः १७०८, " कौ. १६५७ को. १४३० *काष्ठलोष्टेष्ट *काष्ठलानेषु काष्ठलोहम काष्ठवेणुना काष्टानां चन्द काष्ठेन प्रथ किं कारणं म किं चापद्यनु किं न मलं कि किं पुनर्यो गु किं भ्रातासद्य कीदृशीं संत्य कादश्यां कीह कीनाशशिल्पि कीनाशो गोत्र कीर्तिते यदि कीर्तिश्च यश कुटुम्बं बिभृ कुटुम्बकामा कुटुम्बभक्त कुटुम्बभर कुटुम्बर्द्धिलो कुटुम्बहेतो कुटुम्बात्तस्य कुटुम्बार्थम *कुटुम्बार्थे चो कुटुम्बार्थेषु भार. ६३५ विष्णुः १७९६ भा. ८४० स्मृत्य. १३७३ वेदाः १२६० वारा. १०७७ कात्या. मनुः " बृह. ८०२ नार. का. १०३९ नार. मनुः १७२३ कात्या. नार. ११९८ कुर्युर्भयावा कुयुयथाई *कुर्युर्यथाह कुर्युर्यथेष्टं कुर्युस्ते भ्रात कुर्युस्ते व्यभि कुयुंस्ने व्यव कु! राजान कुर्वन्ति क्षेत्रि कुर्वन्त्युत्कोच नार. १५८३ अनि. १५८९ नार. वेदाः ९७७, १८३६ ९८७ किंशूरपत्नि किं मुबाहो स्वं किञ्चिच्च द्रव्य *किञ्चिदूनं प्र " भार. ९०० कात्या. ७५४%B व्यासः. ७५६ मनुः १८५५ भा. ८६० मनुः १०७४ व्यासः १७६४, १९४२ १७६४ " कुटुम्बार्थे स कुटुम्बिकाध्य कुटुम्बिनी ध कुत एव प कुतो हि साध्वी कुत्सितात्सीद कुनखी श्याव कुपितं वाऽर्थ कुर्वन्त्योपधि *कुर्वन्त्योपयि कुर्वन्त्यौपाधि स १५८४ भा. १०२८ को. १६८९ आप. १४०७ भा. १९७१ को. १०३८ ६२८ वेदाः २५९२ भा. १०२९ कात्या. ६३२ याज्ञ. १८७४ 2 ८९९ किञ्चिदेव तु किञ्चिदेव दा *किञ्चिदेव हि *किश्चिन्न्यूनं तु किञ्चिन्न्यूनं प्र " " " " " व्यासः ७५६ कात्या. ७५४% व्यासः ७५६ विष्णुः ६१० *कुति चैव कुर्वीत चैषां कुष्यं पञ्चगु किण्वकर्पास किण्वकास को. १७७२ कुति जीव कुर्वांत शास कितवान् कु " .. मनुः १७१०, १९०७ १७१० नार. १९११ *कुबन्धेनाय कुब्राह्मणादि कुमारकान् कुमारदेष्णा कुमाराश्च प्रा कुमारि हये कुमायां तु स्वा कुमाय॒तुम कुर्वाताराध कुलं काण्डमि *कितवान् शी *कितवेष्वव कितवेष्वेव किन्त्वपुत्रस्य किन्त्वलङ्कृत्य किमस्मभ्यं जा किमाहत्य वि किमिदं भाष. " मनुः १७०७ १७०७, १९२७ कात्या. १२०१ मनुः १६९५, १९२९ विध. १११९ हारी. १२६६. यमः १३५२ वसि. १९७७ मनुः ७३८ नार. वृहा. १६५३ अङ्गि. १११६ कात्या. १९४२ ८६२. वेदाः १८९४ आप. १६६६ वेदाः १००९ आप, १८४४ वसि. १०२१ बृह. पिता. व्यासः १५२४ पिता. ६७६ कुलं चाश्रोत्रि कुलजे वृत्त विष्णुः १४७१ नार. १८८३ वेदाः १८९३ कुरुते दान *कुर्याच प्रति कुर्याच्चानुदि कुर्याच्चत्प्रति कुलटां काम *कुलत्रयं पु कुलधर्म तु . वारा. १०७५ ·श्लाकाधानुक्रमाणका ३ भा. १९८४ को. ११.२२ " कौ. १६७५ भा. १९८५ बृह. ८७४ " " नार. ११०१ याज्ञ. १९३२ बृह. १५८१ विष्णुः १०२३ बृह. ८७३ कूटशासन .. .. " " कुलधर्मस्था कुलनीवीया कुलवंशप कुलश्रेणिग *कुलश्रेणीग कुलसंतान कुलानि जातीः कुलानुवन्ध कुलान्येव न *कुलायनं नि कुलायननि कुलाय हि स्त्री कुलीनदक्षा कुलीना रूप कुले कन्या प्र कुले तदव कुले विनीत कुलेषु कल *कुल्या दुहित *कुल्यानयन कुल्याभावे तु कुल्याभावे स्व कुल्येषु विद्य कुशकरका *कुशचर्मभा *कुशीलवांश्च कुशीलवा व कुशोलवैश्वा कुष्ठपित्तार्दि *कुष्टिनी पति कुष्ठिनीमुन्म कुष्टोन्मादक्लै कुष्ठोन्मादयो कुसीदं पशू कुसीदं वा ए कुसीदकृषि आप. १०१८ बृह. भा. १०३२ अनि. १९४३ नार. ११०१ कात्या. १२२७ भा. देव. १५२५ बृह. ८७३ ८०३ १२५१ कौ. १६८१ कूपं तटाकं " " " कृतस्य वेत " १५१३ शंखः १६०२ कूटपण्यस्य शुनी. १७६७ : कृतकालव्य नार. ८३२ कूटमानाः कू विष्णुः १६.६० *कृतकालन्यु कूटरूपं का *कृतकालाधु कूटलेख्यका विष्णुः १६०९, *कृतकालाप *कृतकालाभ्यु ८३२ *कूटवादिन *कृतकालेऽप ६४८ *कूटवादी स्व याज्ञ. १७३२ कृतकालोप विष्णुः १६०९ कृतकाष्टादम शंखः १६७२ १६७१, शंखः १६१३; कृतकत्याभ भा. १२८३ मनुः १६३२ कृतज्ञो दृढ कूटमाक्षिणां विष्णुः १६११ कृतत्वेन प्र विष्णुः १९८३ *कूटस्य बह बृह. १६४७ *कृतदण्डोऽप्य नार. १६४४ कृटस्वर्णव्य याज्ञ. १७३२, कृतपूर्वाह्न शुनी. १९१९ १९३२ कृतप्रत्युप कात्या. **कूटाक्षदेवि विष्णुः १६६९ कृतमायक नार. १७५९, *तालव्ध्यु नार, ८३२ १९१३, १९१४ ‘कृतलक्षण+ बृह. ८९६ कृतलक्षणे ७३७ कूपवप्रख भार. ६६० कृतशिल्पोऽपि याज्ञ. * कूपवापीत बृह. १.५० *कृतशिष्योऽपि कूपोद्यानत कात्या. ९६० कृतशौचा पु शुनी. १११९ कूष्माण्डैर्जुहु वेदाः १६०३ को. कृच्छ्रे चान्द्राय मनुः १०५८ कृताऽकृता वा बृह. १५१६ कृच्छ्रः परग्रा को. १६८१ वारा. १०७७ कृच्छ्रसंवत्स आप. १६६५ कृतानन्यामु भा. १९८५ कृच्छ्राणां दाप देव. १९४२ कृतानीदस्य वेदाः ६०० कृच्छ्रान्मानुष कात्या. १११० कृतानुसारा मनुः ६१४ कृच्छ्रास्वापत्सु भा. ८६१ कृतान्नं चाकू कृतं कार्य स नार. १७५३ *कृतान्नं वाकृ कृतं चेदेक बृह. ७३४ कृतान्नसाध *कृतं चैकत्र कृतापराधा अपु. १९७४ वेदाः १८९८ कृताय सभा वेदाः १८९८ कृतं तीर्थ ९८१ *कृता वाप्य *कृतं तु यह नार. *कृताश्चैकत्र कृतं त्रेतायु मनुः १९३० कृतं मे दाक्ष वेदाः १००१ *कृतेऽकृते वा १५६९ वसि. ७३२ कृतेऽकृते वि बृह. १८८५ कृते देवाति *कृतं रूपाव कृते परिग्र वृहा. *कृतं लोभार्थ *कृतं वा यदि नार. ६९६ *कृतोद्धारम कात्या. ६३२ कृतं वा यह कृतोद्वाहस्य स्मृत्य. १३७३ कृतं संवादि कात्या. ७१३ कृतोपकारा नार. ११३०७ कृतकाभियु विष्णुः १९८३; मनुः १९८६ *कृतकार्यस नार. १७५३ नार. १७५३ कृतकार्यात भा. १२८७ *कृत्यं कर्म स .. कृताञ्जलिरु मनुः १७१० को. १६७६ " बृह. १२२२ स्कन्द. स्कन्द. १९६५ देव. १११२ को. १०३४ १७७२ शुनी. १११९ कृतं तत् " बृह. १५१६ कृते कर्मणि वेदाः नार.११३०॥ मनुः १९८६ ६१४ कृतं यत्रैक कृतं रूपार्थ हारी. १०१५ कुसीदपथ *कुसीदपद कुसीदद्धि कृते पौनर्भ कालि. १३७७ कुसीदादिवि कुह स्विदोषा कूटकर्मणि कूटकाकण्य कूटतुलामा गौत. ६०६, मनुः ६१२ बृह. वेदाः १२५७ कौ. १९०४ कौ. १६८० कृत्यं कर्मक शखः १६७१ ·३४ व्यवहारकाण्डम् का. कैकेयी सुम को अस्य वेद कृत्यपक्षोप कृत्याभिचारा कृत्यैषा पर कृत्रिमः कण्ट कृत्रिमः पञ्च क्रमादृते तु को घोष इति *कोटिशते तु को दम्पतीस कोपात्कमल ८६२ १६२१ वेदाः ९८३ १००४ ब्रह्म. १३७५ याज्ञ. १७४२ आप. १४६६ प्रजा. ६६० गौत. ८१५ कालि. १३७७ नार. काल्या. ६३२ मनुः ७७४ भा. १०२८ वेदाः ९७६, १८३६ ११४४ नार. वेदाः भा.१०२७, १२८४ बृह. १४०२ " *कृत्वा चौरस्य *कृत्वा तदर्थे कृत्वा तदाधि कृत्वाऽनुज्ञात कोऽर्थः पुत्रेण *कोऽर्थस्तेन तु कृत्वा पनि क्रमणते त्र को वां शयुत्रा वेदाः ९८०, *कृत्वा मूल्यं तु कृत्वोद्धारम *कृत्स्नमेवं ल कृत्स्नमेव ल कृधि प्रकेत १२५७ कौ. १६८९ स्कन्द. १९६५ वेदाः १४१५, गौत. १६६३ १९७९ नार. बृह. भार. बृह. ९१९ ८७३ ७८७ *कोशे कोशभाण्डागा कोशस्य रूपं *कोशाद् दद्या कोशाद्वा दद्या *कोशानां स्यात् *कोशेण लेख तु लेख्य कोशेन लेख्य कोशे प्रक्षिप *कोषाणामप कोषे प्रवेश कोष्टकाङ्गण कोष्टपण्यकु कोष्ठागारायु " कात्या. कृमिचोरव्या कृमिचौरव्या कृशातिवृद्ध *कृषिकान् क्ष कृषिगोरक्ष्य कृषिद्रव्याप कृषिपण्यादि कृष्णं च तस्य कृष्णद्वैपाय कृष्णलाद्वेत कृष्णवालम *कृष्यमाणेषु *केदारागार केदाराराम २ को. १६७५ मनुः १६९९ अपु. १९६२ *क्रमात ते प्र नार. १३४६ क्रमादभ्याग याज्ञ. १२१५ क्रमाव्याह नार. ६९१ कात्या. १११० क्रमादेते प्र नार. १३४६ *क्रमाद्धयेते प्र *क्रमायाते ] व्यासः ११८० *क्रमेण स वि मनुः क्रमेणाचार्य याज्ञ. १५०९ भा. १२८८ क्रयः प्रोषित कात्या. ७५२ क्रय एवं भ सुम. ८९९ क्रय एवंभ वृका. ९०१ क्रयकाले प बृह. क्रयक्रीता तु स्मृत्य. १११८ क्रयमूल्यं क कात्या. ७५४ ऋययोग्या नि स्मृत्य. ९०१ यविक्रय नार. ८८६ बृह. ८८९; प्रजा. ८९९; सुम. ९००; विष्णुः १५७५ " + कात्या. ८९८ कयविक्रया बृह. स्मृाय. क्रयसिद्ध(द्धि)स्तु वृह.. कयस्य धर्म क्रयेण स वि मनुः व्यासः ८९९ क्रयोऽर्थस्य प कात्या. क्रयो वा निःस्र याज्ञ. १७३१ *क्रयो वा निश्च *क्रयो वा विक्र *क्रयो वा विस्त्र काणा यदस्य वेदाः ११६० क्रियते स्वं वि संग्र. १९४२ *क्रियादिषु नार. ७३३ क्रियाभ्युपग क्रियासमूह कात्या. १५८२ *क्रियाहानिर्य बृह. *क्रियोपकर नार. ८४९ क्रीडते पति व्यासः ११११, अङ्गि. १११६ क्रीडां शरीर याज्ञ. १०८५ *क्रीडा शरीर क्रीडोपघाती विष्णुः १७९८ *क्रीणीयाद्यत्त्व मनुः १३०८ कीणायावस्त्व क्रयसिद्धिस्तु की. जैमि. १४२४ ७२९ नार. ११३१ को. १६१७ शुनी. १११९ नार. ११२९. भा. १२८५ अनि. १९६७ भा. ८४० नार. ९४५ ९३०७ नार. भा. १२४४ १२४३ १०२८ कात्या. ८९८ १६१६ संग्र. १५२९ ७३१ यो मूल्यस्य कोटसाक्ष्यं तु कौमारं पति को. १६८९ मनुः १६२९, १७१३, १९२९ अपु. १९६४ नार. ७०३, ११०३ त्या. १५८८ लहा. बृह. १६४६ नार. १७४७ बृह. ८३४ " " " " कोले रिक्थवि कौलोत्सववि कौशेयं चोत्त कौशेयवल्क क्रमशः कश्य *क्रमशः कल्प्य की. " मनुः २०७४ केन प्रतिवि केन वा किं त केन वृत्तेन केनाप्यंशेन केनायमिहा केनेदानी ग्र केवलः प्रथ केवलमेवं केशनीवीद केशाकेशिक केशाकेशिन केशानां कर्ण केशेषु गृह्ण भार. कौ. ११८५ क्रमशः क्षत्रे क्रमशः संप्र क्रमस्वर्श इ क्रमागतं गृ मनुः १९०५ बृह. ६२८ वेदाः ९९६ अनि. ८०७; स्मृत्य. १५८९ नार. ११३१७ विष्णुः १९८३ व्यासः ११८० नार. ७८३ १०३६ १८५० व्यासः १८८९ मासो. १९७० मनुः १८०३; नार. १८२५ स्मृत्य. १९७३ क्रमागतं प्री " क्रमागते गृ क्रमागतेब्वे केसरेषु त *क्रमागते स्व " " ·श्लाकाधानुक्रमाणका .. ८९० बृह. १७५९ कीतं क्षेत्रादि क्रीतं तत्स्वामि कीतमकणि स्मृत्य. कात्या. विष्णुः केतुर्मूल्यं प्र *केतृराज्ञोध *केतृराज्ञोर्मू केतृविक्रेत्रो ८९०, क्षत्रियं मध्य क्षत्रियः प्रथ *क्षत्रियदप *क्षत्रियब्राह्म क्षत्रियवधे क्षत्रियवर्ज *क्षत्रियवैश्य बृह. १७९० अपु. १८९१ विष्णुः १६१० मनुः १३९६ बोधा. १६०६ विष्णुः १२४० . *ऋत्रा नानुश क्रेने मूल्यं प्र ऋत्रे राज्ञे मू क्रेन स दाप्य क्रोधं कामस्य का. याज्ञ. १३३४ विष्णुः १२७९ यमः १३५१ याज्ञ. १३३४ वसि. १२७८ नार. ८९३ कालि. १३७७ बृह. कतिथ ताभ्यां क्रीतश्च नव *क्रतिश्च पञ्च *क्रतिस्तु ताभ्यां क्रीतस्तृतीय कीतानुशय क्रीता या रमि (कृति) केते च *कीतेऽपि विके कीत्वा गच्छत्य क्रीत्वा गच्छन्न " १२४५ शंखः १८४८ विष्णुः १२४० कात्या. ८९७ का. १६७८ याज्ञ. ८९२ बृह. १७५९ ७६५ भार. ९०० भा. १०३३ १६४७ १०.६५ भा. विष्णुः १७९७ आप. १६६४ बांधा. १२७० कात्या. १३५० को. १७७२ याज्ञ. १३९८ वसि. १३८९ भा. १२८७ विष्णुः १०२३ नि. १२५७ वेदाः ९८२, १००० क्रोधादिना नि क्रोधाभात्का क्रोधो भेदो भ *कोशन्तमन कोशो ग्रामेभ्यः कीयं त्यक्त्वा प क्लींबं विहाय क्लींबभावे स्त्रि क्लीबोऽथ पति क्लीबोन्मत्तप क्वचिच्च कृत *ऋचित्समान xक विद्रात्री भ वसि. १६०८ विष्णुः १२४० गीत. ११२३ को. १२८८ क्रीत्वा चानुश *क्रीत्वा त्वनुश क्रीत्वा नानुश " *क्षत्रियवैश्यो क्षत्रियश्चतु क्षत्रियस्य क्ष क्षत्रियस्य तु क्षत्रियस्य रा क्षत्रियस्य वि क्षत्रियस्य शू क्षत्रियस्य हि क्षत्रियस्यापि क्षत्रियस्यानु क्षत्रियां चैव *क्षत्रिया चेत् क्षत्रियाच्चेत् *क्षत्रियाणां क्ष *क्षत्रियाणां स क्षत्रियाणां स्व क्षत्रियात्सूतः क्षत्रियादीनां क्षत्रियादेस्तु मनु: १७२७ भा. १२४४ अपु. १७९२ मनुः १८५९ " गौत. १२३९ क. कैकं चक्र वा शीन. १३६५ " गौत. १६६१ *क्षणधार्मित्वा क्षणस्त्रीसङ्ग की. ११८५ *क्षतं भाव भा. १०३३ कात्या. १६४९ बौधा. १६०६ " " याज्ञ. ८९२; नार. ८९५ *क्रीत्वानुशय ८९३, कात्या. ८९७ क्रीत्वा पण्यम ८७९ *कीत्वाऽप्यनुश कात्या. ८९७ क्रीत्वा प्राप्तं न ८८९ क्रीत्वा मूल्येन+ नार. ८९३ *क्रीत्वा वानुश काया. ८९७ कत्विा विक्रीय मनुः ८७९, ८८१, अपु. १९७५ क्रीत्वा सदोषं बृह. ८८९ *क्रीत्वा सानुश कात्या. ८९७ क्रीळन्तौ पुत्र वेदाः ९८५ क्रुद्धं तं तु पि भा.१०२७, १२८५ *क्रुद्धकृष्टप बृह. ८०४ क्रुद्धहृष्टप्र क्रुद्धहृष्टभी क्रूरमस्या आ वेदाः १६०० *करमेतत्क ९८४ केता पण्यं प नार. ८९४ *क्रेता मूल्यं स याज्ञ. *केतामूल्यम विष्णुः ७५७ याज्ञ. ७६१ क्रेतारश्चैव नार. १७५५ कात्या. १७६२ कतारश्चौर क्षतं भङ्गोप *क्षतं भङ्गोऽव क्षतस्याल्पम *क्षतायामक्ष *क्षतिर्भङ्गोऽव क्षत्तायामुग्रा क्षत्तारं क्षत्रि क्षत्रं वै यमो *क्षत्रजातास्त्रि क्षत्रजास्त्रिये बृह. १६४७ याज्ञ. १३३१ कात्या. १६४९ कौ. ११८५ क्षत्रियापुत्र क्षत्रियायां त क्षत्रियायाम क्षत्रियायास्त क्षत्रियायास्तु क्षत्रियाया ह नार. ११०५ वेदाः ११२२ याज्ञ. १२४९ " क्षत्रिया षद् गौत. ७९३ . नार. १५१२% कात्या. १५२४ विष्णुः १२४० भा. १२४४ मनुः १८६० भा. १२४४ १२४३ १२४४ नार. ११००० देव. १११२ विष्णुः १२४१ बृह. ८०३ भा. १२४४ मनुः १७०१ अपु. १९७० याज्ञ. ८९२ नार. १७४६ ८९५ बृह. १२५१ क्षत्रविटशूद्र क्षत्रस्यातिप्र *क्षत्राद्याः प्रति क्षत्रियं चैव कात्या. ८३६ मनुः १९३१ नार. ११०५ मनुः ८२०, १९२७ को. ८१७ विष्णुः १६१० याज्ञ. १६३६ *क्षत्रियेण वै क्षत्रिये त्रिगु क्षत्रियो हि स्व क्षन्तव्यं प्रभु क्षमया धार क्षयं वृद्धिं च " क्षत्रियं त्रिगु क्षत्रियं दूष *क्षत्रियं मध्य क्षयः संस्क्रिय *क्षयवृद्धिं च ·. व्यवहारकाण्डम् भा. नार. वृह. ७८५ नार. ७८१ मनुः १९३० क्षेत्रं सशस्य क्षेत्रं साधार क्षेत्रकूपत क्षेत्रिकस्यात्य क्षेत्रिकस्यावि क्षेत्रिकस्यैव बृह. ९५२ १५६९ मनुः ९३७ कात्या. ९५८ भा. १२८७ वृहा. १३५५ याज्ञ. १३३० मनुः १३१० क्षेत्रिकानुम " बृह. ९५२ वि. १६५५ मनुः १७१४ शंखः : १२८२ मनुः १०७४ १३१० नार. ११०३ कात्या. १३४९ वसि. १२७२ गौत. १३८७ कात्या. १३४९ मनुः १७१४ शंखः १२८२ पररा. १११७ को. १२८८ मनुः ९११ बह. १६४६ माक. ९६२ याज्ञ. १७७५ क्षेत्र केचि क्षेत्रजः कानि क्षेत्रजः क्षेत्र क्षेत्रजादिसु क्षेत्रजादीन्सु क्षेत्रजाद्याः सु क्षेत्रजेषु च क्षेत्रजेष्वपि क्षेत्रजो गर्हि क्षेत्रजो वाऽप्य क्षेत्रदारह बृह. १३४८ वृह. १७९० क्षयव्ययभ क्षयव्ययौ त *क्षयहानिर्य *क्षयाक्षयो त क्षयी चाप्यायि क्षये मूल्यं स्ते क्षयोदयेन क्षयोदयों जी क्षयो हानिर्य क्षिण्वानमपि *क्षिपन विप्रा *क्षिपन् श्वश्चा क्षिपन् स्वस्त्रा *क्षिप्यतेऽन्य क्षीणदायक क्षागांव विभ क्षाबोऽन्यो यदि क्षीरं यदस्याः *क्षीरादपतं क्षीरेण स्नातः क्षुद्रकाव्य क्षुद्रकाणां प क्षुद्रद्रव्याप क्षुद्रपशवः *क्षुदपशवो क्षुदपशुम क्षुद्रपशूनां नार. ११०.२ " बृह. १३४९ भा. १२८७ वसि.१६०८ मनुः १६२६ वसि. १६०८; मनुः १६२६ १०७० की. १६८२ हारी. ११६३ शाता. १११६ वेदाः १६०० बृह. ८९६ वेदाः ९६४ *क्षेत्रदाराप क्षेत्रिणः पुत्रो क्षेत्रियः पार *क्षत्रियस्य म क्षेत्रियस्यात्य *क्षेत्रियस्यावि क्षेत्री तहम क्षत्रे वा जन क्षेत्रेवन्येषु क्षेत्रपकर क्षेत्रोपभोग क्षेपं करोति क्षेम पूर्त या क्षेमं पूर्त यो क्षेमकृदाजा *क्षेमपूर्तयो क्षीमकौशेया खण्डशश्छेद खदिरार्जुन खनिरत्ननि खनिसारक खरगोमहि खर्जुरबद लोगा. १२३३ १ को. . मनुः १८१० विष्णुः १६७० शंखः शंखः वेदाः बृह. ९२२ ६५४ " कात्या. ९५.५ को. क्षेत्रबीजस क्षेत्रभृता स्म क्षेत्रमर्यादा क्षेत्रमिव वि *क्षेत्रमेकं त क्षेत्रमेकं दू क्षेत्रवस्तुत क्षेत्रवास्तुत क्षेत्रविवाद *क्षेत्रवेदमग्रा क्षेत्रवेश्मव क्षेत्रशस्यं स क्षेत्रसीमावि क्षेत्रस्य हर क्षेत्रादिकं य क्षेत्राथुपेतं *क्षेत्राधिकारा क्षेत्राधिकारो क्षेत्राभावे त क्षेत्राराम ९०६, आप. १६६४ लोगा. १२३३ का. १६७३ यमः १७९२ स्कन्द. १९६५ की. १६७५ १६८८ कात्या. १८३४ बृह. १७६१ कात्या. १७६३ मनुः १७२६ बृह. १९४१ नार. ९४८, ११३१ को. ९२९ याज्ञ. १६३९ क्षुद्रमध्यम याज्ञ. १७३८ नार. १७४४ " ९५२ ९४४ खलाक्षेत्राद खशजाताः प्र खातखातस्य , १ " क्षुद्रमध्योत्त क्षुद्रशाखाच्छे *क्षुद्राणां च प क्षुधितं क्षुधि नार. याज्ञ. बृह. ९४२ ६५२ ८९६ ९४४ कौ. ९३० क्षुरधारा वि नार. " " ९२७ हारी. ६६१ बृह. १८८७ क्षेत्रं गृहीत्वा भार. कात्या. कौ. १८०० मनुः १८१० स्कन्द. १९६६ भा.१०३२, १०३३ बृह. ९५४ व्यासः ९६१ नार. ९४८ शंखः ७५७ कात्या. नार. आप. ८४२ नार. ११०२ वृह. १६४६ ७३१ ८९८, १२०१ खातप्रावृत्ति खातसोपान खादको वित्त * खादयेत्सार खादयेद्वा सा खिलोपचार खेदमास्थाय गङ्गायमुन क्षेत्रं चेद् विकृ क्षेत्रं तत्सदृ . क्षेत्रं त्रिपुरु क्षेत्रं परिगृ क्षेत्रं बीजव *क्षेत्रं सदस्त क्षेत्रं समस्त क्षेत्रारामवि क्षेत्रारामादि क्षेत्रिकस्य त क्षेत्रिस्य तु क्षेत्रिकस्य म क्षेत्रिकस्य य क्षेत्रिकस्याक्षि कात्या. मनुः १३१८ कात्या. १३४९ नार. ११०२ का. " नार. ९४८ भा. १०३३ बौधा. १९२० वसि. १९२१ नार. ८२९ अनि. १११८ विष्णुः १७९७ १६०९, *गच्छतः स्वामि गच्छेत या तृ *गजाश्वगवो गजाश्वोष्ट्रगो ·श्लोकार्धानुक्रमणिका बौधा. १२३९ १७९७ बृह. १७५.९, गणका वच्च गर्भध्नीमधो गर्भपातो न गर्भभर्तृव भा. १९८४ हारी. १०१४ कात्या. १८८७ वसि. १०२९७ याज्ञ. १०८६ नार. ६५५ कात्या. १६५१ बृह. ७८७ बृह. १७९० याज्ञ. विष्णुः ८५९ वृह. १९१४ भा. कात्या. नार. ९४६ भा. बृह. १९१४ गर्भस्थैः सह गर्भस्य पात *गर्भानूपं सु गर्भिणा मासा *गुणवान् अ गुणवान् हि गुगश्रेष्ठ ए गुणहीनस्य *गुणाधिकस्य गुणाधिकाय गुणापेक्षं भ गुप्तगुन्या स गुप्तपरदा *गुप्तां चेत् शू गुप्तां चेद्वधों गुप्ताङ्गस्पर्श की. १६१९ गर्भिणी तु द्वि नार. १०९६ भा. १०२८ विष्णुः १८४६ मनुः : १८६४ मनु: १९२७, विष्णुः १२७९ गौत. १८४२ भा. गर्भिणी या सं गर्मणाविज्ञा गर्भ न ना ज वेदाः १६०० नार. ८२९ गोन. १८४२ गणद्रव्यं ह गणद्रव्यस्या *गणनावच गणमुख्यस्तु गणमुद्दिश्य *गगयुद्धाद गणानां च कु *गणानां वश्च गणानां वृत्ति गगानां श्रेणि गणिकादुहि *गणितं तुलि *गणिनां शिल्पि गणिम तुल *गणिवृद्धाद गण्यपप्योव गन्तुं ब्रह्मन्स गन्धद्रव्यस्य गन्धद्रव्यर गन्धमाद्यम गन्धमाल्याम्ब गन्धमालयः स कात्या. ८७६ को. १८४९ नार. कात्या. ८७६ नार. ९.७६, १८३६ याज्ञ. १०८६ " *गुप्ता चेद्वधा गुप्ता चेद्वधो *गुप्ता चेद्वरो *गुप्तायां संग्र गुप्तायाः संग्र कात्या. व्यासः १८८९ १८४९ " याज्ञ. १९०८ नार. का. १६७७ भा. १९७८ स्मृत्य. १११८ नार. १९३८ गर्भ भर्तृव गह्यः स पापो *गद्येश्च पापो *गलत्मभिक गवत्रं गोमि *गवत्रं स्वामि *गवयाजावि गवां क्षीरं प्र *गवां क्षीरभू गवां निर्गच्छ *गवां शतं व मनुः १८११ स्कन्द. १९६७ मनुः कात्या. नार. ९१५ कात्या. १८८७ बृह. १२२३ वेदाः १००८ गन्धर्वा सर, गवां शताद्व " गन्धर्वाप्सरो " गन्धर्वो अप्स्व गवादिषु प्र *गवादिष्वप ९७६, गांत. १०१२ " *गवार्थे ब्राह्म १८३६ याज्ञ. १०७८ नार. १८८३ बौधा. १६०७ को. ९०६ विष्णुः १७९७ गम्यं त्वभावे गम्याः स्युरानु गम्या अपि हि गम्यास्वपि पु *गम्यास्वपि हि गम्येन वा पुं गयां यास्यति गयायां च त गयायां पिण्ड गरदाग्निद " गुप्तावेवं भ मत्स्य. १८९२ गुप्ले तु बन्ध यमः १६५२ *गुप्ता लिङ्गा मनुः १८६२ गुरवस्तोषि भा. १२८३ गुरुं वा ताप मत्स्य. १६५५ गुरुं वा बाल विष्णुः १६१२ मनुः १६२४ गुरुतल्पे भ १६२७, अपु. १९७० गुरुत्वादस्य नार. गुरुप्रसूता गुरुरात्मव नार. १७५१ गुरुगरीय भा. १९८४ गुरुलाघव गुरुवञ्च स्नु मनुः १०६६ गुरुशास्त्रे नि भा. १०.८३ गुरूणां चैव १०२८ गुरूनाक्षार विष्णुः १७७० *गुरुनाक्षिप गुरोः क्षुद्रात् गुरोगरीय भा. १९८३ गुरोहिं दीर्घ गुरोहि वच १०२८ गुरो शिष्यश्च वसि. १६६८० शंखः १६७२ मनुः १७०३ गुर्वाचार्य कात्या. ९५९ *गुर्वादेशनि संग्र. १५२९ गुर्वादेशान्नि गुल्मगुच्छा याज्ञ. १८२३ 323 गवावखरा *गवाश्वगजो *गवाश्वोष्ट्रघा गान्धर्वासुरो गायन्त स्त्रियः *गार्हस्थ्यं गां च गार्हस्थ्यानानां को. १४३० वेदाः वसि. १७९५ " अनि. १९७६ *गार्हस्थ्याओं च याज्ञ. १८७७ नार. १८८३ को. १०३८ बृह. १३४९ शाता. १३५२ देव. १३५० विष्णुः १६०९, १६७१ नार. १७४९ नि. १२५५ बृह. नि. १२५५ मनुः १८११ हारी. २०१४ गावः पादं प्र *गावस्तु गोमि गावो घृतस्य गावो नवत गरीयसि ग xगतः सभास्था गनूपं सु xगारोहिणी गर्दभाजावि *गर्भध्नीमध गावो यवं प्र गिरा च श्रुष्टिः *गिरिभैक्ष्यं कु गुडे मधुनि नार. ९१८ वेदाः भा. १०३२ वेदाः ९०२ ९२३ मनुः ११२७ बृह. ६३० ·३८: व्यवहारकाण्डम् मनुः बृह. १८८६ वेदाः नार. ८२५ बांधा. १२७० बृह. १०१४ बांधा. १२७० गुल्मामन्यांश्च गुल्मान्वेणूंश्च गुहा चरन्ती गुह्याङ्गस्पर्श गूढं चैवाप *गूढः प्रकाशः गूढजं चाप *गूढजं वाप गूढद्रव्यवि *गूढदव्यादि गूढद्रव्याभि *गूढां द्विजाति गूढाजाविना *गूढोत्पन्नःष गूढोत्पन्नश्च गूढोत्पन्नोऽप कात्या. १२३० " , गृहात् स्तोमः " वृह. १२५.१ को.१६७९ विष्णुः १२७९ ब्रह्म. १३७४ मनुः १३२० कालि. १३७६ नार. १६४४ शाता. १११६ वेदाः नार. ९४९ बृह. ७५१ गृह प्रच्छन्न गूहमानस्तु गृहयित्वात्म गृभ्णामि ते सौ गृहं क्षेत्रं च गृहं क्षेत्रमा को. ९२६ " गृहं गृहस्य गृहं तडाग गृहमागत्य कालि. १३७७ गृहमेधा भ गृहीत्वाऽपतु *गृहमेधी भ गृहीत्वा बन्ध कात्या. ६७४ गृहवार्याप बृह. ६५४ गृहीत्वा मुस मनुः १७०२ कात्या. गृहीत्वा वाह बह. ९५४ गृहवासः सु दक्षः १११४ गृहीत्वा वंत गृहविभागे स्मृत्य. १२३३ मत्स्य. ८५५; अपु. १९७५ गृहस्थः सह गोत. १०११ बृह. गृहस्थो विनी वसि. १०२० गृहत्विोपग नार. *गृहात्तोषः फ बृह. ६२९ गृहे गूढोत्प बोधा. १२६९ *गृहात्तोषः श गृहे च गूढ यमः १३५१ गृहे च गूढो वसि. १२७३, गृहान्गच्छ ग वेदाः ९८३, विष्णुः १२७९ १००४ गहे जातस्त नार. ८३० गृहाश्रमात्प दक्षः १११४ *गृहे तु गूढ यमः १३५१ *गृहीणां द्रव्या वसि. १९४९ *गृहे तु मुषि नार.१७५७ गहीतं पाल कात्या. १७६२ गृहीतं स्त्रीध याज्ञ. १४४७ *गहे पीडाक विष्णुः १६१० गृहीतः शङ्क बृह. १६४८; याज्ञ. १३३१ याज्ञ. १७४१ गहे वै मुषि नार. १७५७ *गृहीतगर्भा वसि. १४२७ गृहेषु मुषि कात्या. १७६२ *गृहीतदोषा कात्या. गृहोद्यानत ९६० *गृहीतदोषो गृहोपभोग व्यासः ६३४ *गृहीतद्रव्य *गृहोपभोग्य गृहीतधन विष्णुः ६३६ गृहोपयोगि नार. गृहीतबन्धो व्यासः गृहोपस्कर बृह. १२२२; गृहीतमूल्यं विष्णुः ८७८, कात्या. १२३०, १६११,याज्ञ.८८३ १४५४ *गृहीतमूल्यः विष्णुः *गृह्णन्ति छद्म बृह. १७५९ *गृहीतमूल्या ब्रह्म. ९२१ व्यासः १७६४ गृहीतमूल्यो गृह्णन्ति.बद्ध अनि. १९४३ विष्णुः ८७८ *गृह्णन् शुद्धो नार. १९६१ गृहीतमोप याज्ञ. ७४५ गृह्णात्यदत्तं ८०१ गृहीतवेत ८४६. गृह्णीयातां वि बौधा. 1. १६०७. १८७९, बृह. ८५३ गृह्णीयात्तत्र १९६१ नार. ८५१ गृह्णीयासत्स्व कात्या. १७६३ गृहीतशस्त्र उश. १६५२ *गृह्णीयात्तु त नार. १९६१ गृहीतशिल्पः नार. ८२८ *गृह्णीयाद् धू याज्ञ. १९०८ गृहीतानुक्र याज्ञ. ७२२ गृह्णीयाध्दूर्त गृहीतान् । का. १६८१ *गृह्णीयुधूर्त गृहीतान् स *गृह्यते तु क्षे बृह. ६२९. गृहीतायाम ८६३ *गृह्य दाप्योऽन्य नार. १७५६ *गृहीतार्थः क्र याज्ञ. ५२२ गृह्या चेत् कुटु कौ. ८१७ *गृहीते शिल्पि नार. ८२८ गो अश्वमिह वेदाः ८१४,. गृहीत्वा तस्य कात्या. १७६२ ९२४ गृहीत्वा पञ्च अनि. १३७४, | *गोकमारी दे मनुः १८१२ कात्या. ९५६ मनुः ९३९, अपु. १९७६ बृम. १२५२ विष्णुः १६१० बृह. ७५१ ७८४ गृहं द्विजात गृहकुड्यादि *गृहकुड्याधु गृहक्षेत्रयो गृहक्षेत्रवि शंखः ८७८ . गृहक्षेत्राणि गृहक्षेत्राप ९२५ वसि. बृह. ९५१ प्रजा. १२३२ अपु. १६५४ मत्स्य. १६५५ " ९४९ नार. को. नार. ८२९ " *गृहक्षेत्राभि *गृहक्षेत्रे च गृहजातदा गृहजातस्त गृहद्वाराशु गृहपीडाक *गृहप्रसादा गृहप्रासादा *गृहभमाधु *गृहभार्याप *गृहभूकुख्या गृहमध्ये त विष्णुः १६१० कात्या. " विष्णुः १६१० बृह. ६५४ विष्णुः १६१० शौन. १३६४ ·श्लाकाधानुक्रमाणका - गोकुमारीदे गोप्याधिर्द्विगु गोप्याधिस्तु प कात्या. बृह. ७२९ ७५१ मनुः १८११७ कात्या. १८३४ मनुः १८११ विष्णुः १८४६ गौत. १६५७ व्यासः मनुः ६८० स्मृत्य. १३७४ नार. ७४८ काल्या " विष्णुः १७९७ नार. १७५६ विष्णुः ६३७ नार. गोप्रचारश्च गोब्राह्मणं य गोब्राह्मणजि गोब्राह्मणार्थ गोभिर्विनाशि गोभिश्च नर *गोभिच भक्षि गोभिष्टरमा गोभिस्तु भक्षि गोमयप्रदे गामिथुनादा गोमिनामेव बृह. ६५४ '*ग्रहणं लक्ष भार. ६६० *ग्रहीता निहु मरी. *ग्रहीताऽपहु कात्या. १२२८ ग्रहीता प्रति संत्र १६५३ ग्रहीता यदि बृह. १९४१ ग्रहीतुं वा न याज्ञ. १७४४ ग्रहीतुः सह उश. ९२० व्यासः १९७६ ग्रहीतुराम नार. *ग्रहीतुर्वा भ वेदाः १९०० *ग्रहीतृदोषं नार. ९१८ ग्रहीतृदोषा ग्रहीतृद्रव्य १०३४ ग्रामकूटम मनुः १०७३; ग्रामक्षेत्रग वसि. १२७२ *ग्रामघाते इ को. ८७८ *ग्रामघाते त हारी. १०१५ ! *ग्रामघाते से नार. १७४९ ग्रामघात हि कात्या. वेदाः १९०१ *गोकुमारीदें गोगमने च *गोन्यर्थ तृण *गोग्न्यर्थी तृण गोऽन्यर्थे तृण *गोधातेऽप्येक गोचरे यस्य गोचर्ममात्रा+ *गोजग्धं गोमि गोजिद् भूया गोत्रऋक्थानु *गोत्रजेनाथ गोत्रजेनापि गोत्र चाप *गोत्र वाप्य गांत्रदयेऽप्य गोत्रभागवि गोत्ररिक्थे ज गोत्रसाधार गोत्रस्थितिस्तु गोत्रस्य नाशं गोत्रान्तरण . कैा. १६८९ मनुः १३२७ नार. १४०१ बृह. ७५१ को. १६८० बृह. ९४९ मनुः १६९८ शंखः १५७५ " गोरक्षकाणां गोरसधान्या गोरसेक्षुवि *गोरसे तद्वि নাখালা *गोऽश्वोष्ट्रदास गोपु ब्राह्मण प्रव. १३८४ शंखः १५७५ मनुः १३२७ वृह. १५६९ कात्या. १९४२ भा. मरी.१३५२; संग्र. १३८४ स्मृत्य. १११८ अपु. १७६६ मनुः । ९०७ नार. १७५६ ९४४ विष्णुः ६७९; याज्ञ. विष्णुः १६६९ मनुः २०७३ १७१३; नार. १७४९ मनु: १६२९ ग्रामचारी नृ ग्रामजातिस ग्रामदेव ग्रामदेशयोः ग्रामदोषाणां *ग्रामद्वयम *ग्रामपशुधा ग्रामयाभ ब्रह्म. १२१ मनु: ८६५ को. ९०६ विष्णुः १७७० शंखः देव. १५२६ बौधा. १६०६ वेदाः १५९२ गोत्रेण विव गोंदेवार्थ ह गोपः क्षारभू गोपदे यस्य *गोपशाकुनि गोपशोण्डिक ९२६ विष्णुः १७९७ बृह. ९५२ व्यासः ९६१ ८६२ बृह. ८७२ मनुः ९०७ *गोष्ठागारायु गोसहस्रं श *गोसहस्रम् गोस्तेय सुरा *गोस्वाम्यनुभृ गोस्वाम्यनुम गोहर्तुर्नासि गौः गोजिकचामि गौतमानाम गौरवानुक्र गौरवणाभि - " प्रसूता द ९०१ ग्रामशोभाश्च ग्रामश्रेणिग *ग्रामश्रेणीग . *ग्रामसामन्त *ग्रामसीमादि ग्रामसीमासु गोपस्ताव्यस्तु गोपाः शाकुनि *गोपाः सीमाक गोपाः सीमाकृ ९४४ नार. याज्ञ. बृह. १७६० नार. विष्णुः १९०३ कात्या. १७६२ नार. १७८५ भा. १९८४ वेदाः १४६४, १६०० विष्णुः ९०५ स्मृत्य. कात्या. नार. कात्या. ९४० ९४४, गौरव तान् वृहा. याज्ञ. ब्रह्म. . ९४० ९२१ गौश्चेत्तदर्ध ग्रन्थिभेदका अनि. १५८९ याज्ञ. ६२० हारी. १०१५ कात्या. १७६३ गौत. १८४२ *गोपाः सीम्रः कृ गोपालहस्त *गोप्ता चेद्वधो गोप्ता तस्माद् गोप्याधि द्विगु *गोप्याधिभोग *गोप्याधिभोगि गोप्याधिभोगे भा. कात्या. याज्ञ. ग्रामादयश्च ग्रामान्तरं व *ग्रामान्तरात्तु ग्रामान्तराह ग्रामान्तरे ह *ग्रामान्ते तु ह ग्रामान्तषु वा ग्रामान्तेषु ह ग्रामारामवा ८६० ६५९ 'को. १६२० ग्रसितारः स्व ग्रसेत्प्रविश्य *ग्रहः प्रकाशः ग्रहणं तत्प ग्रहणं रक्ष मनुः १६२८ कात्या. बृह. १९१४ ९२० ७२९ कात्या. १७६३ .. कात्या. कौ. १६२० वृहा. ग्रामार्थेन ग्रा ·४० व्यवहारकाण्डम् को. ९३२ ग्लहे शतिक घनधाराप्र *घातः संदृश्य *घातके निष्कृ घातयेत् खय घातयेद्विवि याज्ञ. १९०८ अपु. १९७० बृह. १६४७ देव. १६५१ १६१६ मनुः १६९८, १९२९ को. ग्रामेयककु चतुःशतांश घाताभियोग को. १८०० याज्ञ. १७४३ " " " *घातितेऽथ ह घातितेऽपह घृतं मधु म *घृतं वस्त्रम घृतप्रतीका धृतमप्सरा नार. ११३८ काया. १२२८ वेदाः १००६ १९०१ ९८९ नार. घृतस्य स्तोक " *घृतस्याष्टगु भार. " नार. १७५० वेदाः १९०१ नार. ११०१ " ग्रामिकस्य ग्रा *प्रामीणककु मनुः ९३६ *ग्रामीयककु *ग्रामे एककु ग्रामेच्छया गो याज्ञ. ९१२ मनुः ग्रामे बजे वि नार. १७५४ *ग्रामेषु च भ याज्ञ. १७४३ *ग्रामेषु चार्या आप. १६६४ ग्रामेषु नग ग्रामेष्वन्तः सा को. १६२० ग्रामेष्वन्वेष नार. १७५४ प्रामेष्वपि च मनुः १६९७ १९२९ *ग्रामेष्वेककु ग्रामे ससीम्नि नार. ग्रामो ग्रामस्थ कात्या. ९५६ ग्रामोपान्ते च नार. *प्रामोपान्ते तु *ग्रामोपान्तेषु ग्राम्यपशुधा विष्णुः १६०९, १७९७ प्राम्यपशुपी *प्राम्येच्छया गो याज्ञ. ९१२ प्रासाच्छादन वसि.१०२२; वृया. १३५५; को. १३९१७ मनुः १३९३, कात्या. १४०३, १४५७ प्राहकं सर्व १८८७ *प्राहकस्य च ७५३ *ग्राहकस्य तू ग्राहकस्य हि प्राहकैर्गुह्य याज्ञ. १७४० ग्राहको यदि नार. ६९६ *प्राहो तु यदि ग्राह्यं स्याद् द्वि कात्या. ७२९ *ग्राह्यः स पापो ८७६ प्राह्यस्तूपनि ७५४ ग्रात्या गृहाः सं वेदाः १२५९ ग्राह्यो दाप्योऽथ नार. १७५६ *प्रायो दाप्योऽज्य ग्रीष्मे बहिर को. १९२४ ग्लहं दीव्यामि भा. ८१९ ग्लहः प्रकाशः बृह. १९१४ ग्लहवृद्धिं गृ विष्णुः १९०३ पलहे कृतानि+ वेदाः १८९८ " चतस्त्रश्च जा वेदाः ७९१, ८१४ चतस्रस्तु-प वसि.१०२१ व्यासः ११११ चतस्रो जाया वेदाः १००९ चतस्रो विहि भा. १२४३ शुनी. १७६७ *चतुःशालं स्य बृह. ९५३ *चतुःशालः स्य चतुःशालस्थ *चतुःशाले स्य *चतुःशाल्यं स्य चतुःशिखण्डा वेदाः १००६ चतुःसामन्त कात्या. ८९८%, सुम. ९००; जातू. ९०१ *चतुःसुवर्ण मनुः ८६४ बृह. ८७३ *चतुःसुवर्ण चतुःसुवर्णाः चतुःसुवर्णा मनुः ८६४ *चतुरंशान् १२४७ चतुरङ्गुल स्कन्द. १९६६ चतुरश्चिद्द वेदाः १८९३ चतुरस्र म चतुरोंऽशान् बृह. विष्णुः १२४०; मनुः १२४७ *चतुर्गुणं चा बृह. ६२८ चतुर्गुणं वा चतुर्गुणात् अनि. १९६७. चतुर्गुणा स्या ६३५ चतुर्णा वर्णा बौधा. ११८३ चतुर्णामपि मनुः १६२७, १८५६ चतुर्थ तस्य ८६० *चतुर्थः पौन विष्णुः १२७९ चतुर्थः सांप्र मनुः १३१५. चतुर्थकाला आप. १६६५ चतुर्थपुरु कार्णा. १३५६ चतुर्थमन्या ११८५,. *ते त्वेकाद घृतेन कलिं घृतेनाभ्यज्य *घृतेनाभ्युक्ष्य घोपायै चित्पि घोषितस्तेन घ्नतः साहस्त्रः चकार चैव वेदाः ९६५ बृह. १७६० को. १६९० भा.१०२७, १२८५ नि. १२५४ गौत. ६०७ कौ. १६१७ मनुः ६१८ भार. xचकारनां ग चक्रकाल चक्रयुक्तां ना चक्रवृद्धिं स चक्रवृद्धिः का चक्रवृद्धिश्च *चक्रवृद्धिस्त *चक्रवृद्धिस्तु *चक्रवृद्धया प्र " " नार. ६२४ " कात्या. ७५४ ८९८ चक्रवृद्धया वि चक्षुनिरोध आप. १६०६ १६६४ भा. १२८३ की. अपु. १९६२ आप. १६६४ गौत. १२६४ चक्षुरेकं च चक्षुर्नाशे ते चक्षुनिरोध *चक्षुर्निरोधो चणकवीहि चण्डालारण्य " चतुर्थमष्ट चतुर्थाशमा *चतुर्थाशिन *चतुर्थाशिनो *चतुर्थेन तु चतुर्थेन न " मनुः १७२३ की. १६१७ नार. ११०५ कात्या. ७०९. चण्डालो जाय ·श्लाकाधानुक्रमाणका ४१ बृह. ८७२ याज्ञ. १९३२ चैत्यदैवत चैत्यश्मशान *चोरं चोरेत्य को. याज्ञ १८२३ की. मार्क. ८३९ " चोरं त्वभय चोरं पारदा भा. १२८७ को. १२४५ १६९० कौ. १०३४, " चाटचोरभ चाटतस्कर चाण्डालदास चाण्डालनान चाण्डालो व्रात्य चातुर्वर्ण्यपु चारकमाभ चारकादभि *चारचौरभ चारमन्त्रब चारमन्त्रवि चारा हयुत्साद चारेणोत्साह चारैर्विचया चारश्चानेक " बृह. भा. ८७३ ८६१ १६१८, १६८५ १६९० कात्या. ७८८ गौत. १६५९ वेदाः १५९२ कौ. १८५० नार. १७५५ कात्या. को. १६८९. बृह. १९६२ नार. ८३३ नार. *चतुर्थेन य कात्या. चतुर्थे पति अनि. १११८ चतुर्थे यथा १६१७ चतुर्थो भागो विष्णुः चतुर्दशवि नार. १०१४ चतुधौतस्य विष्णुः ८९१ चतुर्विंशति १४३१; याज्ञ. १८७९ चतुर्विधः क नार. ८२५ *चतुर्विधाः क चतुर्हस्तं तु चतुर्होतारं वेदाः १००६ चतुष्टयीं वृ बृह. ६२९ *चतुष्पथं चै मनुः १६९५ चतुष्पथसु चतुष्पथाश्चै मनु: १६९५, १९२९; नार.१७५४ *चतुष्पथेष्व *चतुष्पद याज्ञ. १८१९ चतुष्पदाना को. १६८४ चतुष्पदाभा ११८४ चतुष्पादक याज्ञ. १८१९, १९३३ चतुष्प्रकारः बृह. चतुस्त्रिद्येक याज्ञ. १२४९ बृह. १२५१ चत्वारिंशत्त *चत्वारिंशत्प याज्ञ. १८७९ चत्वारिंशद्धा अनि. १९६७ चन्द्रस्याग्नेः पृ मनुः १९३० चरनलाक्ष कात्या. १७६१ आप. १०१८, १८४४ *चरित्रं बन्ध याज्ञ. ६४५ चरित्रबन्ध चरित्रेभ्योऽस्य नार. १९३६ चोरडामरि *चोरतः सलि चोरसमः स चोरस्यान्नं न चोरहस्तान्न चोराणां भक्त *चोराणां मुख्य चोराणामभि चोरापहृतं *चोरापहृत *चोरोपहत चोरा हयुत्साह चोरणाभिश *चोरेष्वलभ्य चौरं प्रदाप्या चौरतः सलि चौररक्षाधि *चौरराजारा चौरहस्तान चौरहृतं ध नार. १७५४ मनुः १९३० नार. १७५४ मनुः १६९५, १९२९ याज्ञ. १७३५ मनुः १६९९, १९२९ नार. १०९४ वेदाः १००० बृह. १५६९ *चार्मिके रोम चिकित्सकानां को. " चिकित्स्यश्वाचि चित्तिरा उप चिरकालं प्रो चिरकालप्रो *चिरकालव्य *चिरकालाप्रो *चिरकालाव चिरप्रनष्टां चिरप्रवासः चिरस्थाने दै चिरावसन्ने १७५४ १६८६ नार. १७५७ याज्ञ. १७३०. कात्या. ७८८ अपु. १९६२ बृह. ७५० कात्या. १११० विष्णुः १६७१, १९५० नार. १७५७ अनि. १९६७ गौत. ६०७ बृह. १५६९ गौत. ६०७ हारी. १९८२ ६११ गौत. बृह. ९५४; व्यासः क. *चौरहृतं प्र *चौरहृतं वि चारैहृतम गौत. १६६३ , चरिते यथा गौत. ६०७ १९४९ कात्या. १७६२ नार. १९६१ संव. १८९१ चौराणां भक्त *चौराणां मुख चौराणां मुख्य मनुः १७०२ *चौरापहृतं चौरापहृत नार. चरं वश्चरा को. १९२५ वहा. १८९१ चौरेण वा प विष्णुः १६७१ नार. ८३३ १७५२; कात्या. १७६२ नार. १७५२ कालि. १३७७ चरयुः पृथि चर्मकाष्ठेष्ट चर्मचार्मिक *चिरावस्थाने *चिरेण पिहि *चिहालङ्कार चीरवासा द्वि चीर्णाः पीताश्च चुम्बने ताल चूडाद्या यदि *चूडोपनय *चूडोपायन *चेटचारण *चेद्धक्षयित्वो चेलकौशेय *चेष्टाभेदन चेष्टाभोजन " " मनुः १६२७ व्यासः ८९९ मनुः १६३०, १८०६ वसि. कात्या. ६३३ गौत. १९१७ भा. १०३२ स्मृत्य, *चौरेण वा प्र *चौरेणापि प *चारे लब्धे ल *चौरर्वाऽपि प्र चौरेहतं ज १७५७ *चर्मवर्मास्थि चर्मशस्यास चलतश्चैता चलस्वभावा चाटचारण स्मृत्य. विष्णुः ९०५ नार. १९३८ याज्ञ. १ १८१७ विष्णुः १७९६, याज्ञ. १८१७ " मनु: ७४१ नार. ७४८ चारहत प्र काल्या. १७६३ ·व्यवहारकाण्डम् मनुः १६९६ शंखः १६१२ स्कन्द. १९६७ ८११ बृह. १८८६ को. १२४८ बृह. १९४१ वेदाः १००४ ९८० *छेदने तूत क. १८०० " *चौर्यकर्माप चौर्यपारुण्य चौर्य तु तन्दु छत्रं वेष्टन छद्मना काम *छद्मना कार छद्मना गृह *छद्मना याच छद्मना याचि छन्दः पक्षे उ छन्दस्वती उ छन्दारस्येव त छर्दिमूत्रपु ९७३ मनुः १२३६ १८८५ ७२५ वेदाः ९९३ " " भा. १९८४ बृह. १५६९ बृम. १५२७ ९९४ कात्या. १७९८, १८३२ कात्या. जनयितुर जनापरक्ति जनियन्ति ना जनिष्ट योषा जनिष्टो अपो जनीरिव प *जन्मज्येष्ठस्य जन्मज्येष्ठेन *जन्मज्यैष्ठ्यस्य *जन्मज्यैष्ठ्येन जन्मतस्तु प्र जन्मनामप जन्मनामस्मृ *जन्मनाम्नोः स्मृ जन्मना स्वत्व जन्मप्रभृति जन्मविद्यागु जपं तपस्ती xजमतेवो स्या जयं तस्याप *जयस्तस्य प जयावेदत्र जरतीभिरो जरा वै देव जलतस्कर जलदिव्यं त जलमार्गादि कौ. १२०७ विष्णुः ११२५ .. अनि. शंखः ९०५ शुनी. १११९ याज्ञ. १८७४ मनुः ९१० बृह. ११९३ शुनी. १९१९ नि. १२५४ नार. १९११ छलमेतदि छागवृषभा छायेवानुग छित्त्वा लिङ्गव छिद्रं च पूर *छिद्रं च वार *छिद्रं निवार *छिन्यात्तं तं नृ *छिन्द्यात्तत्तन्न *छिन्द्यात्तत्तस्य छिन्यात्तत्तु न *छिन्द्यादङ्गं तृ छिन्ननस्यं भ छिन्ननस्येन कात्या. १७६१ वेदाः ९६७ *छत्तारश्चैव कात्या. १७६२ छेदने चैव मनुः १८०७ छेदने चोत्त कात्या. १८३२ १८३३ छेदनभेद छेदवज प्र मनुः १७७९ जगद्याप्नोति अपु. १९७० जग्मतुः स्वगृ भा. ८४० जग्राह ब्राह्म १०२७, १२८५ जघना? वा वेदाः १००७ जघनेन गा जघन्य सेव मनुः १८६६ जघन्यं सेव्य जघन्यकर्म नार. ८२९ जघन्यजाथ बृह. १५६७ *जघन्यजास्तु जघन्यमध्य मनुः १६२८ जघन्यशायी नार. ८२६ *जघन्याश्चैव बृह. १५६७ जघन्यासन ११०६ *जघन्यास्तेऽपि नार. बृह. ६५०. ८८९, १५१३, कात्या. ६५५, प्रजा. १५२६ जङ्गमेषु द्वा कात्या. ८९८%, वृका. ९०१ जज्ञिष इत्था वेदाः ९८९ जज्ञे क्रमेण भा. १९८४ जठरस्थोऽसि *जडलीबी तु गौत. १३८६ जडक्लीबो भ जडोन्मत्तान्ध जनकस्य कु संग्र. १३८४ जनको हवे वेदाः १९८१ *जननार्था म मनुः १०५१ *जननी त्वध देव. १४१४ जननेनैव संग्र. १३८४ *जनने मर ब्रह्म. १३७४ जनन्यस्वध देव. १४१४ जनन्यां संस्थि मनु: १४३२ जनमेजयं वेदाः १६०१ जनयामास भा. १२८७३ हरि. १३७६ जनयितुः पु आप. १२६७, बौधा. १२७१ जङ्गमं स्थाव ११२१ " " शुनी. " ७९० . जलहस्तं स्मृ को. १६२१ याज्ञ. १८२०, १९३३ मनुः १८०७ बृह. ८९६ स्कन्द. १९६७ दक्षः १११४ *जलका रक्त *जलूकावत् *जलूकेव स्त्रि जले क्षिप्तं त " " . १३९१ जलौका रक्त प्रजा. दक्षः १११४ छिन्ननस्ये भ *छिन्ननस्ये भि *छिननासे भि छिन्ननासौष्ठ *छिननास्येन *छिन्ननास्ये भ *छिन्मनास्ये भि छिनभोगे गृ छिन्नालङ्कार छिन्ने दग्धेऽथ छिन्ने नस्ये यु छेत्तव्यं तत्त बृह. १८८७ याज्ञ. १८२० मनुः १८०७ जलौकावत् जलोकेव त्रि जवनी नृप " नार. १५८१ संव. १८९१ *जवीयान् ज्ये जही चिकित्वो जडूनां चाऽऽधि जातं पुत्रं प्र वृहा. ७३१ मनुः १८०७ नार.१७४९, मनुः १८०१ बृह. १८३१ प्रजा. ९६२ मनुः १८६७ स्कन्द. १९६५ मनुः १३१६ वेदाः १५९३ १२६१ शंखः १२८१ यमः १३५१ नार. ८२५ भा. १९८५ को. ८६३ छत्तव्यं तद्र *जातकर्मक जातकर्मणि जातकामं वा जातकामाना छेत्तव्याः क्षेत्रि : *छत्तव्ये अगु *छत्तव्ये घगु जातदुमाणां याज्ञ. १८२३ या.

·लाकाधानुक्रमाणका अत्रिः १३५२ भा. १२८७ कौ. १७७३ जाया पत्ये म जायापत्योर्न *जायापत्योर्वि वेदाः ९९८ आपं. १४०५ जायायां रक्ष बृह. ८३५ ८५२ * जायायाः स्याद्धि जायाया अनु जीवति श्रूय " , ८५२ " जातमात्रेण जातमुत्सृज्य जातवेराश जातशस्यात्त *जातसस्यत्रि *जातसस्यात्त जातसस्यात्रि *ज़ातसस्यो त्रि जाता जनिष्या जातानां सम *जातान्धबंधि जातापत्यांना जाता ये त्वनि *जातिकर्मक जातिकर्मक जातिभ्रंशक जायाया अन्ते जायाया इति जायायास्तद्धि . ११८० भा. ११८४ जायेदस्तं म जायेव पत्य जायेव पत्ये " यमः १११३ नार. १३४७ ८२५ " जारं चोर इ " जारं चौरेत्य जारजातम विष्णुः १६११; कात्या. १७९१ को. १८५० बृह. १३४८ भा. १९२२ १०२९ नार, वृगौ. १३७२ भा. १२४३ याज्ञ. १३३८ स्मृत्य. १११८ मनुः १०४७ वेदाः १००५ १००९ भा. १८९४ १०२६ मनुः १०४७ वेदाः १२५४ ९७७, १८३६ कौ. १८४९ याश. १६३६, १९३३ नार. ११०१, १४०२ कौ. १०४० वसि. १६०८; कात्या. १६५१ याज. १९०८ कात्या. १९१४ याज्ञ. १९०९ की. १९०४ याज्ञ. १९०८ विष्णुः १९०३ याज्ञ. ७७९ आप, १७६९ नार. १७८८ वेदाः १४६४, जारस्त्रीदातृ जिघांसन्तं जि " " जातिविशिष्टा जातिशुद्धाः क जातिश्रेण्यधि जातिष्वपि च जातिसंज्ञाधि जातेष्वन्येषु जातेऽस्मिन्संश जातोऽपि दास्यां *जातो हि दास्यां जात्यन्धपति जात्यपहारि जात्याच सह *जात्या निसृष्ट जानन्नपि हि जाननवित्रु जामयो यानि जामिः सिन्धूनां जामिमिच्छ पि xजामिरन्येऽस्यां जामिवदस्मे जायऽएहि स्वो जायमानो वै जायां जनित्री जायां यामस्मा जायाः पुत्राः सु जाया जनय जाया तप्यते जायानाशे कु जायापतिं व कौ. ६६२ जीवति क्षेत्र हारी. १२६४ जीवति पित ११४६ शंखः ११४८ जीवति भर्त को. १४३० *जीवति वा पि शंखः : ११४८ नार. १२०० १९७८; देव. १११२ *जीवतैव वा हारी. ११६३ जीवतो वाक्य देव. १३५० *जीवत्पुत्रेभ्यो आप. ११६४ जीवत्यर्धश बृह. १५१३ *जीवत्यर्धेश *जीवद्विभाग जीवद्विभागे को.११४९; बृह. ११७२; कात्या.११७३ *जीवन्ती तद्धि विरा. १११७ जीवन्तीनां तु मनुः १९५२ अपु. १९६२ जीवन्त्याः पति कात्या. १४५८ जीवन्त्या हि स्त्रि वारा. १०७५ जीवन्नेव वा हारी. ११६३ *जीवन्नेव वि *जीवन्नेवार्थ जीवन पुत्रे आप. ११६४, १३८७ जीवन्वाऽपि पि कात्या. जीवितविवा जीवितुं चेच्छ भा. ८१९ अजीविनामपि कात्या. जीवेद्भर्तृह विरा. १११७ वेदाः जेतुर्दद्यात्स्व कात्या. १९१४ जैम्ये त्रिरात्रि विष्णुः ज्ञातयः कुल स्मृत्य. १३७३ ज्ञातयो वा ह याज्ञ. ७७९ *ज्ञातिचिह्नवि बृह. ज्ञातित्वं च नि मरी. १३५२ ज्ञातिबन्धुस बृह. १२५२ ज्ञातिभिर्भाग नार. १५७९ ज्ञातिसंबन्धि बृह. ७८६, मनुः १६२७ 'ज्ञातिसामन्त + कात्या. बृह. ८९६; प्रजा. ८९९% भार. ९००७ पञ्चा. ९०१ को. ९२८ ज्ञातिहस्ताद को. १४३० *जितं तद्वाह जितं वै सभि जितं ससाभि जितद्रव्याद जितमुद्ग्राह जितो यदि प जिगं त्यजेयु जिह्वाच्छेदनं जिह्वाच्छेदाद्भ जिह्वा ज्या भव जुष्टा चरेषु कौ. १६१९ स्कन्द. १९६७ बृह. ७०७ विष्णुः १६१० भा. ८६१ कात्या. १४५७ मनुः १९७४ भा. १९६४ मनुः १०५३ वेदाः ९६३ १००२ नि. १२५४ वेदाः ९७९ १००८ १२५८ १००० ९९९ ९९८ भा. १९८५ वेदाः १८९५ हारी. १०१४ वेदाः १४२३ जिह्वानासोप जिह्वापरीक्ष जिह्वायाः कर जिह्वायाः प्राप्नु मासो. १९७० " जिह्वायाश्छेद मनुः १७७५, नार. १७८८ मनुः १७७५; नार. १७८८ जीर्णोद्यानान्य जीवं रुदन्ति मनुः १६९५, १९२९ वेदाः ९८०, १००१ गौत. १२६३ कात्या. जीवतश्च क्षे जीवतामपि ·४४ व्यवहारकाण्डम् वेदाः भा. बृह. ९५१ ज्ञातीनामवि *ज्ञातृचिति *ज्ञातृचिहावि शातृचिढवि झात्यादिप्रत्य ज्येष्ठनाता भ ज्येष्ठस्य दक्षि ज्येष्ठस्य दश २००६ स्मृत्य. १९७९ कात्या. ६३३ वेदाः ९९३ १०१० कात्या. ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठस्य विंश *ज्येष्ठस्यांशोऽधि *ज्येछांशं ज्याय शात्यादीनन तं ते तपामि तं त्रयो वेदा तं देशं पति *तं नृपोऽकारि तं पस्नीभिर तं पन्योऽपघा तं पशुभिश्च तं पश्यन्ति प तं पुत्रं प्रति *तं प्रदाप्याकृ तं मन्येत पि तं राजा चानु तं राजा निर्ध . ज्येछांशं प्राप्नु मुम. वृह. ८९६ व्यासः १६५१ काल्या. ७५३ स्कन्द. १९६५ कात्या. १४५७ भा. १९८४ कात्या. १२०१ देव. ११९३; उश. ११९४ भा. १९८४ मनुः ११८६ नार. ११९२ बृह. १२३७ मनुः १९३२ अपु. १९८८ गात. १२३८ भा. १९८४ विष्णुः ११८४ नार. ११९२, १४२१ अनि. ६६१ मनुः ११९६, १९८७ बृय. १३५५ ज्येष्ठांशहीन ज्येष्ठा मातृस ज्येष्ठाय श्रेष्ठ ज्येष्ठायांशोऽधि : १२६० बौशे. १३८४ याज्ञ. ९४३ वसि. १९७४ १९२० मनुः १६२९ वृहा. ७३२ भा. १२८७ स्कन्द. १९६७ वेदाः १४६४, तं वनस्थम *जात्याधिप्रत्य ज्ञात्वा तु घात शात्वा द्रव्यवि ज्ञात्वा धर्मिष्ठ ज्ञात्वा निसृष्ट *ज्ञात्वा विस; ज्ञात्वा सदोषं *ज्ञात्वा सम्यक्त ज्ञात्वा सम्यक्ध ज्ञानवृद्धाः प्र *ज्ञानेन हि वि ज्यायसा दूषि ज्यायसीमपि ज्यायसो ज्याय ज्यायस्वन्तश्चि बृह. ८८९ ज्येष्ठावधि स ज्येष्ठन जात तं वन विज तं विशुद्धं वि तं वृक्षा अप तं वै पुनाति तं वै ब्रह्मज्य+ तं वै सत्येन तं शतं दण्ड तं शुश्रूषेत अङ्गि. १११६ वेदाः १६०१ भा. १९६३ मनुः मनुः १७२० " भा. ८६१ काया. ९५८ अपु. १८९१ वसि. १०२२ नार. १३४६ वेदाः १९८२ नि. १२५४ भा. १३९१ वेदाः ११५९ भा. १३९१ याज्ञ. ११६८ नार. ११७० वेदाः १०१० आप. ११६५ भा. १९८४ तह कदयपो वेदाः ज्येष्ठ पुत्रम xज्येष्ठं पुत्रिका ज्येष्ठं प्रति य ज्येष्ठं माता सू ज्येष्ठं यदुम ज्येष्ठं वा श्रेष्ठ ७९२ नार. १०९५ : ज्येष्ठेन वा क ज्येष्ठेन हि कृ ज्येष्ठ मासि न *ज्येष्ठे मासे न ज्छा ज्येष्ठिने ज्येष्ठो दायाद ज्येष्ठो भ्राता पि ज्येष्ठोऽयमिति ज्येष्ठो यवीय ज्योक् पितृष्व ज्योतिर्ज्ञानं त तं कानीनं व *तं कानीनं वि तं कामजम *तं चार्थ साध तं चेत्संघो नि तं चेत्संभूय तं चेद्धातय तं चेद्विष्या तं चैव धर्म " मनुः १०६४ वेदाः ९९६ बृह. १७५९ मनुः १३०६ वेदाः १००६ . *ज्येष्ठं श्रेष्ठवि ज्येष्ठः कुलं व मनुः ११९७; भा. १९८३ मनुः ११९७ १३१६ ७४८ नार. का. ११८५ वेदाः ११२१ कौ. १०३७ वेदाः १६०३ नार. १९११ ज्येष्ठः पूज्यत ज्येष्ठ एव तु तरह कुमार तरह स्मोत्थितं *तं हीनवेग तं हीनवेष २त होवाच+ त आसं जन्या त एते प्रति त एते वाच त एवागम्य त एतैरजु त एव तत्र *त एव तस्य *त एव दण्ड त एव द्विगु तक्मन् व्याल तक्षा रिष्टं रु तच्चतुष्टोम तच्च तेषां द को. शंखः ११४७ मनुः १२९६ १३९२ शंखः १२८१ *ज्येष्ठ एव पि *ज्येष्ठ एव प्र ज्येष्ठता च नि ज्येष्ठपुत्रा *ज्येष्ठपुत्रस्य ज्येष्ठमायाँ क *ज्येष्ठमासि न ज्येष्ठवत्तात ज्येष्ठश्चन्न प्र ज्येष्ठश्चैव क ज्येष्ठस्तु जातो ८६२ वसि. १६६८ वेदाः १८४१ भा.१०२७, १२८४ वेदाः ११४४ नार. ७४७ तं छन्दाभिर तं जानीयादु सं तं दृष्ट्वा स्व *तं ततः कारि तं ततोऽकारि xतं तत्र यापु कात्या. १८३३ कौ. १८०० वेदाः ८१२ ११२० १८९८ विष्णुः १६११, १९४४ को. ७५७ मनुः १६२९, यमः १६५२ नार. ११०१ मनुः ९३३ भा. १९८३ १९८४ मनुः ११८९ १२३६ कात्या. ६३३ " नि. तच्च द्रव्यं रा *तच्चापि प्रति तं तु शुद्धं वि १२५५ स्कन्द. १९६६ ·श्लोकार्धानुक्रमणिका को. १६८३ ततःप्रभृति नार. ८३३३ मनुः १०६८ भार. ९०० नार. १५१२ ततो विभक्का *तकर्म स्वामि तत्कारिणो ना तत्कालकृत भा. १९८३ बृह. ८३५ ततः सकुल्याः " तत्कालावधि *तत्कालिकास्तु तत्कुसांदमि तत् कृण्मो ब्र याज्ञ. ६४६% वृहा. ७३१ बृह. ६५४ व्यासः नार. ६२४ वेदाः ८५८, 'तच्चेनिवेदि+ तच्छक्यं नाधु बृह. ११०९, १३४९ *तच्छास्त्रविप्र आप. ११६६ *तच्छास्त्र विष तच्छास्त्रर्विप्र तच्छेषमाप्नु वृम. १७६६ तच्छत्वा ताप भा. १२८४ तजातं पश्चा कौ. १८४९ *तजानीयादु नार. ७४७ तजाया जाया वेदाः १००५ तज्जाया स्थाव बृह. १५१८ *तज्ज्ञेयं क्षेत्रि मनुः १०७४ *तटाकछेद *तटाकभेद यमः १६५२ तटाकसेतु ९३० *तडाकभेद मनुः १६२९ *तडाकोद्यान कात्या. *तडागदेव मनुः १६२९ तडागभेद १९.२९%, यमः १६५२ तडागसेतुं हा. १६५३ तडागान्युद मनुः तडागोद्यान कात्या. तडागोऽप्रश अनि. तण्डलानि च मनुः १९८७ वेदाः ६०३, *ततः सजातिः ततः सजात्या: ततः सा विन ततः सीतां म ततः स्वमातृ ततः स्वार्थप तत उचं न तत कस्मै मां ततश्चतुर्थ ततस्त ईष्या ततस्तद्धच ततस्तद्यज ततस्तान् घा ततस्तु सुस ततस्तं तं ह ततस्तेषाम ततस्तो तेन भा. ८४० वारा. १०७७ मनुः १२३६ भा. १९८३ आप. ९०४ वेदाः ७९१ । बौधा. १०१९ वेदाः ९९७ नार. ११०२ को. ८६३ तत्कृताचार तत्तथा स्थाप तत्तदेव ह तत्तदेवाग्र *तत्तदेवास्य तत्तद्गुणव तत्तन्नाऽऽहत्यं तत्तन्मूलातु तत्तस्माद्ग्रह तत्तस्य नाप तत्नारयति को. कात्या. १९१५ मनुः १७२० कात्या. नार १७४९ स्मृत्य. १९७९ वेदाः १००५ कात्या. १८८८ व्यासः १२३१ भा. १९८४ १२४३ कात्या. ८९८ बृह. १३४८ दव. १३५० बृह. १३४८ म. १७६६ स्कन्द. १९६६ भा. ८४० विष्णुः १६७१ कालि. १३७७ वेदाः ९९७ देव. १५२५ भा. ८४० वेदाः ११४४ भा. १२८३ को. १६८१ कात्या ततस्वं पुन ततो दायम तत्तु दत्तं ह तत्तुर्य पञ्च *तत्तुल्यः पुत्रि तत्तुल्या पुत्रि तत्तु स्त्रीधनं तत् ते विद्वा को. १४३० ततं तन्तुम वेदाः " ८१२ शुनी. १११९ तत् त्रविद्ये कौ. १४७४, को. ८४४ कालि. १३७७ कौ. ७३७ नार. भा. १९८५ ६९५ ततो दास्यादि ततो देवाः ततो दौहित्र ततो द्वारापो *ततोऽनाकारि *ततोऽन्तराध ततोऽन्नसाध ततोऽन्यमुप ततोऽन्ये बाह्याः *ततोऽन्ये ये ज्ये ततोऽन्योन्यम ततोपरूपं ततोऽपरेऽज्ये ततोऽपि बान्ध ततोऽभिशस्तः ततो मनुं व्या ततो महीं प ततो यथाद ततो यदि स्वा+ ततो राजा द ततोऽयं मध्य तताऽर्धदण्डो तता लभेत *ततो लभ्येत ततः कदाचि ततः कालान्त ततः कोटिश ततः त्वत्तः प्र ततः पञ्चाश ततः पतिश्च ततः पतिसो ततः परं क ततः परं ध ततः परं वे ततः परम " ९२८ मनुः १२३५ अनि. १९६९ वेदाः ८१२ मनुः १२३५ जातू स्कन्द. १९६६ ८६० वेदाः : १०१० को. १०४० तत्पुत्रा विष भा. १९५० तत्परापत वेदाः १६०१ तत्पापमति हारी. १६६३ *तत्पिण्डदाः क्षे बृह. १४०२ तत्पिण्डदाः श्रो तत्पुत्राः पितृ देव. १४०४ बृह. ११९३, १२००, १२२२ तत्पुनः भाग बृह. १५५७ तत्पुनद्वाद नार. ११३० तत्पुनस्त्रिवि ११२९, १६४२; बृह. १८८५ तत्पुरस्तात्ति वेदाः १००७ *तत्प्रदेशस याज्ञ. १६४० तत्प्रदेशानु नार. बृह. ९५१ *तत्प्रवर्तित १९१३ " १०४० १६७४ १६७८, १८४८ १०३४, १४३१ " कौ. १०३९ वेदाः ९९९ वारा. १३२९ मनुः ११८६ ततः पुत्रार्थों " ततः पूर्वस्या ततः पोगण्ड बृह. ८७५ बृह. तत्प्रमाणं तु ततः प्रकाश को. ८६३ ·व्यवहारकाण्डम् बृह. १४०२ तत्प्राज्ञेन वि तत्र कर्मच तत्र कासि तत्र कार्यप तत्र कार्य प्र तत्र कोव्यन्त तत्र क्षेत्र प्र. तत्र गावः कि मनुः १०७१ नार. ८२७ १७४७ याज्ञ. १८१४ उश. १७९२ वृका. ९०१ भा. १२८७ वेदाः ९७९, तत्र स्यात्सह तत्र स्यात्स्वामि तत्र स्वमाद तत्र स्वस्वग्रा तत्र स्वामीभ तत्र यष्टाव *तत् राजाचा तत्रादानेन तत्राद्यावर *तत्राधिं दाप *तत्राधिरन्यः तत्रान्यं दाप *तत्रान्यं दाप्य *तत्रान्यं प्राप्य तत्रापरित्र प्रजा. १५२६ नार. १५५५ ८५१ मनुः १८५६ हारी. ६३६ भा. १९८४ १०२९ १२३२ वृगौ. १३७२ मनुः १६९६ प्रजा. शंखः ७७१ मनुः १२४९ तत्र चेदनु *तत्र जाताः स तत्र जातेषु तत्र जातव तत्र ज्यष्ठत भा. १२४३ * * * " तत्र तत्र दे तत्र तन्नाव *तत्रापि गम तत्रापि गृह तत्र तेनैव तत्र त्रीजन तत्रापि गृही तत्रापि दण्ड्यः *तत्रापि दृष्ट तत्रापि दोष हारी. १२६६, यमः १३५२ बौधा. १९१९ देव. १९४२ भा. १२४३ १२८४ नार. ७९८ १६४३ विष्णुः १९२१ गौत. ८१५ नार. कात्या. १२२७ विष्णुः १२४० वसि. ११२६ बृह. ८७३ ७६५ वेदाः मनुः १३१९ आप. १६६४ अनि. १४६३ मनुः १३१९ कात्या. नार. १६४१. १७४४ बृह. १४५० देव. १४०४ याज्ञ. १४७९ बृह. १४५० याज्ञ. १४७९ लहा. १५२७ बृह. १४५० याज्ञ. ११७५ *तत्सपिण्डाः श्रो तत्सपिण्डा बा ८४७ कात्या. १४५७ विष्णुः १९२१ तत्सपिण्डेषु मनुः १८०८ तत्समुत्थेषु नार. ७९८ तत्समुत्थो हि वसि. १९२० तत्समो द्विगु तत्सर्वं न स भा. नार. १०९५ तत्सर्व लभ बृह. ६५१ तत्सर्वमक नार. *तत्सर्वस्यैव बृह. ६५१ *तत्सहायैः स *तत्सहायैः स्वा तत्सहायैर मनुः ९१०% अपु. १९७६ तत् साहस बृह. ८७२ को. १०३८ *तत्सुतश्च ध *तत्सुताः पितृ नार. ७४८, तत्सुता गोत्र व्यासः ७५६ *तत्सुता वा ध नार. १८२४ *तत्सतो गोत्र आप. १२६६ नार. १९१२ *तत्सुती बान्ध कात्या. तत्सुतो वा ध नार. ७४८ तत् सूर्यः प्र व्यासः ८९९ भा. १२४४ तत्स्त्रीणां जीव अनि. १९६७ *तस्त्रीणामपि काया. ८९८ तत्स्त्रीणामुप नार. ७९८ *तस्त्रीभ्यो जीव हारी. १२६४ तत्स्यात्पालय अनि. १९६७ तस्यादेवंवि ७९४ तत्स्वं तस्यैव बृह. ८७२ *तत्स्वभावेन वेदाः १००२ तत्स्वामिना प बृह. *तत्स्वामिने प ८७२ १२७२ *तत्स्वामिनो भो वेदाः १००४ *तथा गणिम ७८० विष्णुः ८५९ तथा चाल्यार्थ गौत. १२६३ *तथा चान्ये प्र कात्या. तथा चारैः प्र *तथा चौरोप को. १२८८ तथा चौर्याप तथाजाविक *तत्र त्वष्टाव *तत्र दण्डः कि तत्र धन्वन तत्र पूर्व पू तत्र पूर्वथ *तत्र प्राप्तं तु तत्र ब्राह्मणी तत्र भुक्तानु तत्र भेदमु तत्र मूलं द तत्र मे गच्छ तत्र यदृक्थ तत्र यन्मुष्य तत्र यल्लभ *तत्र यो रिक्थ तत्रणे सोद तत्रापि नाप्नु तत्रापि नाशु ९९९, वेदाः १८३९ नार. १५१.२ कात्या. ७१४ " *तत्रापि स भ तत्राण्यसह तत्राप्येष म तत्रारभ्याई तत्रासन्नत *तत्रेहाष्टाव तत्रैव त्राय तत्रैवार्थेषु तत्रोत्तमो द *तत्रोपगम तत्रोपविश्य तत्रोपशम तत्रोभयथा को. नार. १५१२ बृह. ७५० कात्या. वृगो. १३७२ नार. ८४९ बृह. १९१३ तत्री नाप्नु कात्या. १२२७ " वसि. " मनुः १९७४ तत् संलभ *तत्र लब्धं च तत्र लब्धं तु तत्र विद्या न तत्र त्राय तत्र श्लोकः *तत्र साक्षी तत्र सा भर्तृ वै नार. तथा च श्रुत हारी. १२६४ वसि. १२७२ कात्या. १८३४ व्यास:११११६ अदि. १११६ कात्या. १४५४ तत्संभूयस तत्संविदं य तत्संशयान्नो *तत्संसक्तेषु तसंसक्तैस्तु तत्सधर्मा ब तत्सधर्मा मा याज्ञ. ९४३ मनुः १७१६ १०५० जैमि. १४२४ नार. १७५४ मनुः १९३० नार. १७५५ तत्र सोपाधि तत्र सोपाधि ९१७७ ·लोकार्धानुक्रमणिका ४७ तथोर्णा कार्पा तथ्येनापि त्रु " विष्णुः १९८३ वारा. १०७७ याज्ञ. १७८१ भा. १०३१ मार्क. ९६२ नार. १७५५ तथ्येनाऽपि व हारी. मनुः.१७७७ नार. १७८७ विष्णुः १७७० मनुः १७७७ नार. १७८८ विष्णुः १६११, * तथात्तिश्च तथा शक्तः प्र तथा शतस तथा शूज *तथा शौर्याप तथाप्टगुण *तथा सर्व ऋ तथा सर्वाणि तथा हरेत् *तथा हि श्रुत तथेतरेषा गौत. १९७२ *तदकूटवा मनुः १२४७ तथा त्वमपि तदकूटे कू " " तथा धरिम तथेति वायु *तथैकपात्रे तथा नश्यति तथैकादश १०५० स्मृत्य. १२३३ वेदाः १००६ हारी. १०१४ बृह. १३४८ अनि. १९४३ यमः १११३ भा. १०२९ बह. ७५१ तथैव कन्या तथैव कुर्या " *तथव तच्च तथैव तत्सु तथव तस्य तथैव ते पा तथा पशुप कात्या..९२०० स्मृत्य. ९२१ *तथा तं च नि मनुः ९३६ तथातथा द १८०४; कात्या. १८३४ तथा तथा वि १९८७ *तथा तां च नि मनुः *तथाऽतिथिषु तथा तुष्टिक कात्या. १८३३ भा. १२८४ तथा दत्तकृ ॥ १२८६ मनुः १७१६ तथाऽधिकृता शंखः १७७१ तथा धेनु वृह. तथा न लिप्य नार. १९३६ मनुः १०७२ तथाऽनाथद बृह. ८७३ तथा नित्यं य मनुः १०५५ तथानियुक्तो नार. ११०१ *तथाऽन्यहस्त ८८८ तथाऽन्यहस्ते *तथापराधं यमः १६५२ तथा परिमे मनुः १७१६ आप. ८४२ *तथा पशुपा ८४३ बृह. १७६० तथा पापान्नि मनुः १९३० *तथा पिता कु बृह. १९८७ *तथापि नित्या आप. ११६६ *तथापि प्रति मनुः १६२९ *तथा पुण्यकि आप. १४०५ तथा पुण्यफ तथाप्यगुप्ता १६२० तथा प्रकृत मनुः १९३० तथा प्रतिषि को. १०३७ हारी. १०१५ *तथा प्रागेव कात्या. ८०६ तथा बुवाणा वारा. १०७६ तथा ब्रूहि म भा. १०३३ तथा भद्रज बृह. १२२२ तथाऽभिवर्षे मनुः १९३० तथा मातृवि अनि. १९४३ तथा यशोऽस्य मनुः १७२५ तथा रक्ताल्गु भा. १२८५ तथा राज्ञा नि मनुः १९३० तथाविधम नार.११३०%8 तथा पान्थमु तथैव दण्ड " तथैव दत्त तथैव बहु १६६१ तदग्ने अनु वेदाः ६०४ *तद तस्य मनुः १८०१ नार. १८२८ तदङ्गच्छेद १६४३ *तदङ्गमेव १८२८ तदध्यमिक कात्या. १४५२ तदनन्तर स्मृल्य. १२३३ तदनपाक शंखः ८५९ *तदनेन वि मनुः ८८१ तदन्तराध बृह. ६५२७ कात्या. ६५८ तदन्नं द्विगु मनुः १६२८, १०२७ तदन्यदापि बृह. ६७२ तदन्वयस्या तदन्वीक्ष्य प्र आप. १२६७, १६०६ *तदपस्यं त नार. ११०३, कात्या. १३४९ तदपत्यं द्व नार. ११०३ कात्या. १३४९ तदपत्यस्य शंखः १४२१ तदपि त्रिवि नार. १७४४ *तदपि द्विवि तदपि भूमिः ७९२ तदप्यन्याय नार. १९३५ तदप्यस्मैद कौ. ९३२ *तदभावाय नार. ७८२ तदभावे आ अ.प. १४६६ तदभावे क बृह. ७०८ तदभावे तु १४१३,१५५९, नार.१७५७% कात्या. १५२१,१७६३व्यासः १५२४ तदभावे तु नार. की. ७५१ ११७३, १९४१, अनि. ११९४ *तथैव तैः पा बृह. ११७३ कात्या. १८३३ *तथैव दण्डे १३५० भा. १०३२ *तथैव भोज कात्या. *तथैव भोज्यं तथैव भोज्य *तथैवमुक्त्वा याज्ञ. १६३३ भा. १०२८ मनुः १७२५ तथैवाक्षेत्रि १०७४ *तथैवाधर्म बृह. तथैवानुपि भा. १०२९ तथैवान्ये प्र नार. १७५४ तथैवार्धाधि विष्णुः ८९१ *तथैवाशन बृह. १५२० तथैवास्मिन् भा. १२८४ *तथैषां स्वामि नार. ८३१ तथोत्कोचप तथोद्धारवि संग्र. ११९४ *तथोपधाभि नार. १७५२ तथोपनिधि मनु: ७४३ : १४१६, तथैव मुनि तथैव सप्त तथा प्रत्युद्ध " ८०४ वेदाः मार्क. ९६२ *तथा भागानु " १२२२, ·४८ व्यवहारकाण्डम् कात्या. *तदूर्ध्व हाप तदूर्ध्वमपि नार. ९४८ बौधा. १४२७ तदभावे दु विष्णुः १४७० तदभावे नि वसि. १२७२ तदभावे पि विष्णुः १४७०, शंखः १४७१, को. १२४५, १४७४, काल्या. १५२१ कात्या. ७५५ शंखः ११९५ कात्या. १२२९ कात्या. १८३४ तदणं धान *तदृणं सोद xतदेतहक् " " तदष्टभाग तदष्टभागा *तदष्टभागो *तदसाक्षिक *तदसाक्षी तदस्माऽइदं तदा गृहीत *तदा तच्छान्त *तदा तत्र व *तदा तुष्टिक *तदा तु स्वामि तदात्मपुत्र *तदा दद्यात्स्व तदा दद्यादि तदाऽनुमर तदाप्रभृति तदेतद्देव तदेतन्मिथु तदेव छेद तदेव द्विगु " नि. १२५५ १४१५ वेदाः १००९ १०१० अपु. १८३५ बृह. ७६५, ८८९ वेदाः १४६४ बृह. १९६२ ६५३ ७८६ कात्या. १८३३ याज्ञ. ८४७ की. १४३० नार. ७०४ बौधा. " को. ९२९ तदभावेऽप्य को. १०४० तदभावे व विष्णुः १४७० *तदभावे श्रा १४६८ विष्णुः १४७० तदभावे भ बौधा. १४२७ कौ. १४३०; देव. १४६२ तदभावे भ्रा+ विष्णुः १४७० बृह. १५१८ तदभावे मा विष्णुः १४७० तदभावे रा बौधा. १४६८ तदभावे वि कात्या. ७१४, वृया. १३५५, व्यासः ११४२, तदेव नीते तदेवमेनं वारा. १०७७ कात्या. १४५८ " तदेव यद्य तदेव षण्ड कौ. ९०६ " तदेव स्त्रिया तदेव हतो तदेवाध्यक्षे तदेषां याचि " २ "+ १०३५ १६१५ १६९० ८६३ बृह. ८८९ शुनी. ६३५ *तदा प्राप्तं च तदैव तस्य *तदभावेऽव्य तदभावेऽस तदा भूयस्तु भा. १०३० १०२७, १२८५ १०२९ मनुः २०६८ कात्या. १२२४ ब्रह्म. १११८ वृहा. ७३२ ९४६ वेदाः १००२ बृह. ८७४ काल्या. ९६० ब्रह्म. ९२१ नार. को. १६१६ तदभावे स आप. १४६६ शौन. १३६५ संग्र. १५३० कात्या. १३५०%3 संग्र. १५३० विष्णुः १४७० मनुः १४७६ नार. ७८२७ संग्र. १३८४ नार. ७८२ ८३४ कात्या. १६४९ तदैव द्विगु तदोत्तमण तद्गतिं स च *तद्गृहं चापि तद्गृहं चैव तद्गोत्रजो वा तद्गोत्रबन्धु तद्दायं तद्दाशैरेव तदा यदा तदा राजादू तदा रोहतु तदा विचार *तदाष्टभाग तदा स एव तदा स गोप तदा साक्षिक *तदा स्रोतःप्र तदा हरस्य तदाहुः तदाहुर्बह्म तदभावे सु ब्रह्म. १३७५ भा. १२८७. बृह. ११४१ मनुः १९२७, *तदभावे स्व १९४६ तदर्थ गुरु . .. आप. १४६७. विष्णुः १६१२ ८०७ भार. बृह. ८५३ तदाहू राकां कात्या. १८३४ ९५२ कालि. १३७७ वेदाः १६०२ वसि. १९७७ वेदाः १००५ ११८१ आप. १०१८ वेदाः ११६० ११८१ बृह. ९५३ गौत. ८१६ कात्या. १२२९ नार. ७९९. " तदर्थ द्रव्य तदर्थदान तदर्थमशु तदर्थोऽस्य नि तदर्ध क्षत्रि तदर्ध भागि *तदर्ध मध्य तदर्ध योषि तदर्ध वैश्ये तदर्धमजा तदर्धा कट तदर्धे तु त *तदर्धन त तदलामे नि '*तदष्टभाग " बृह. १७९० शुनी. १९८८ मनुः ११८६ कात्या. १८८८ गौत. १७६९ विष्णुः ९०५ शुनी. १७६७ *तद्दासैरेव *तदुहिता वा तदूषकांश्च *तद्दषकान् तद् दृश्यमा *तद्देयं सुह *तद्देयमप *तद्देयमवि तद्देयमुप तद्देशकुल *तदोषेण च तद्दोषेण य *तद्रव्यं तेन तद्रव्यं वर्ध *तदव्यं सदृ तदिन्द्रमेवा तदिन्द्रियदौ तदिन्मे छत्स तदिमं साम तदुच्यते सं तदुत्पन्नास्तु तदुद्धार ए तदुभयं प तदु हापि कु " मनुः १९३१ विष्णुः ८४३. मार्क. ९६२ कात्या. वेदाः ११८१ को. ९२९ वेदाः १००८ ११४४ विष्णुः १६६९ कात्या. तदु होवाचा नार. वसि. १२७२ नार. तदनमेका तदूर्व स्थाप व्यासः १७६४ कात्या. ७५३ तद्रव्यं सोद ·लाकाधारकमाणका वेदाः १६०१ सद्दव्यमणि तद्दव्यसह तद्धनं द्विगु. तबै ब्रह्मज्य तद्वै राष्ट्रमा तप्तमाषक *तप्तमासिब तप्तमासेच तद्धनं पुत्र तब्धतिक्रमे *तन्तुवायः प तन्तुवाया द तन्तुवायो द स्कन्द.१९६५ नार.. १७८८ मनुः १७७६ नार. १७८८ वेदाः ९६६ मनुः ८८१. आप. १०१८ मनुः १७०९ को. १६७३ मनुः १७०९, १९२७ वेदाः १००० तममुवः के कात्या. व्यासः १७६४ मनुः १६२८ कात्या. मनुः १२९८ नार. वेदाः १००७ नार. १७४७ वेदाः १२६२ १००५ वसि. १९७७ नार. १७४७ बृह. तन्त्रमेके यु *तदनं पुत्रि *तद्धनं वर्ष सद्ध स्मैतत्पु तद्धातूनाम ताद्ध एभ्य ए तद्धिरण्यम तद्धि त्रिया अ *तद्धेतूनाम तद्वन्धुज्ञाति तद्न्धुज्ञात .. तन्दुलस्याथ तन्दुलानुद तन्दुलान्मन्त्र *तनाम्नाध्याहा तनिमित्तं श्रे तनिमित्तं वा तन्मन्त्रस्य च तमनेन वि तमन्येन नि तमनुवन् तमस्मेरा यु तमहं संशि तमा तिष्टानु *तमायं दण्ड तमायान्तं पु भा. वेदाः ९७० भा. १२८५. वेदाः १००१ मनुः १७२० याज्ञ. १९३३. अपु. १९६९ मनुः १७०१ कालि. १३७७ भा. १९८४ " तहन्धुना कि कात्या. १४५३ की. १९२२ १०३८ याज्ञ. १७८३, १९३३ १७८३ वेदाः १००४ कात्या. तमाहुः सर्व गौत. तद्ब्रह्महणं *तद्ब्राह्मणस्या तद्भक्षितं य *तभृत्योऽन्यस्तु तद्य इह र तेद्यत् साचा Xतद्यथा जन तद्यदब्रवी. को. १६१५ तमेव चके तमेव चोप तमेव संकु तमेव सशो तमौरसं वि तया गवा किं याज्ञ. तया धर्मार्थ ७८६ वेदाः १५९२ १९४८ नार. ८३२ म. ८५५ वेदाः १५९२ १०१० नि. १२५३ वेदाः १०१० भा. १०३० गौत. १६६१ कात्या. बृह. ८७४, नार. १९४० बृह. ८७४ १५६९ मनुः १३०३ बृह. १४०२ दक्षः १११४ बृह. ९१९ कात्या. १२२४ तद्योषितां तु *तन्मन्यस्य तु तन्मा प्रापत् तन्मूलत्वात् तन्मूलत्वातु *तन्मूलाद्विगु तन्मूल्यमुत्त तन्मूल्याद्विगु तन्मृत्तिकानु तन्मे रेतः पि तन्मोक्षणार्थ तन्मोक्षार्थ च *तन्मोक्षार्थ तु *तन्वन्ति पि तपःक्रीताः प्र *तपनीयैरु तपश्चर्या च तपश्चैवानि तद्रक्षणध *तद्रक्षणार्थे ताज्ञाप्यनु " *तद्राशोऽप्यनु तद्वंशस्याग *तइंश्यस्याग *तदुदृत्य तद्वनियत तद्भर्तार याज्ञ. १६३३ ७२५ याज्ञ. १६३३ नार. '९४७ मनुः १०५० कात्या. शुनी. ७९० कात्या. वसि. १९८२ नार. १९३६ १७८५ भा. १०३० नार. ६९५, कात्या. ७१४ वेदाः १००० मनुः १७०२ ६९५ आप. १६६६ नार. ६९५ १२२४ वेदाः १००७ कात्या. १२२४ . वेदाः ९९७. स्मृत्य. १११८ वेदाः १००० ८१९ वेदाः ९२४ भा. १९८६ कात्या. ६५६ भा. *तया धेनुभू तया प्राप्तं च *तया प्राप्तं तु *तया प्राप्तं ध तयार्चछाम्यं तया लब्धं ध तया सहस्त्र तया हि सहि तयेमा प्रजा तयैवंविध तयोः पश्यन्तो तयोः पुमांसं तयोः पूर्वक *तयोः पूर्वत तयोः पैताम तयोः : शयान तयोपप्रता तयोरनिय तयोरनुम तयोरन्यत तयोरपच तयोरपत्ये तयोरपि कु तयोरभाष नार. ७०७ अहि. १११६ कात्या. ८३९ व्यासः ११११ अहि. १११६ वेदाः १६०२ १००७ १००९ यमः १६५२ मनुः १६२९ स्मृत्य. १३७३ नार. ११३२ ८२६ वृम. ८५५ वेदाः ११४४ १८४० तद्वा अस्यैत तद्वाऽएतत् तद्वाऽएतत्त्री तद्वापि प्रति तपश्चैवास्ता तपसाऽपनु *तपस्या चामि तपस्विनश्च *तपस्वी अनि तपस्वी चाग्नि बृह. वेदाः १००९ ९९८ नार. १०९३ आप. १४०७ मनुः १९७४ *तपस्वी वाग्नि तद्विधानवि *तद्विभाग इ तवृत्तिगुरु *तद्वृत्तोऽन्यस्तु को. १६७४ कात्या. नार. ६९५ काल्या. ७१४ बृह. ११०९ भा. १०३३ १९८४ तपोज्ञानस तपोदमार्च तद्वै देवाः शु भा. १२४४ मनुः १७२५ वसि. १४७० तदेवांना तपो वाप्यथ ·व्यवशरकाण्डम् तस्मात्तु संश " औ. ११८५ " तस्मातु पुरु भा. १०३० खः १९८२ तस्माते देदे वेदाः १.०५ *तस्मात्ते नाक्षि नारत ९४१ तस्मात्ते नोरिक्ष तस्मात्त्वं जीव भा. १९८५ तस्मात्पापिषु *तस्मापितुर्ध बृह. १५१५ तस्मात्पितृध तस्मात्पुत्र इ विष्णुः १२७९; मनुः १२९०, वारा. १३२८) भा. १९८४ Xतस्मात् पुमा नि. १२५५ तस्मादाहुर्य तस्मादुत्तमे तस्मादु हवि तस्मादेकस्य तस्मादेकाकी तस्मादेतद तस्मादेतह तस्मादेलस्य तस्मादताः स *तस्मादेभिश्चो तस्माद् दण्ड तस्माद्दासस्य *तस्माद्दासारच तस्माद्देशे च तस्माद् द्यूतं वेदाः ११६. ११६३ १००६ १०११ १०१० भा. १०२८ वेदाः १८४० १००९ मनुः १०५३ नार. १८२४ मासो. १९७० ब्रह्म. १३७५. सयोरहं प वेदाः १००० *तयोर्दण्डम नार. १८२७ तयोर्नित्यं प्र मनुः १९०६ *तयोर्नित्यप तयोर्मानुषो *तयोर्यद्यपि नार. १३४७ तयोर्ययस्य विष्णुः १२४३; मनुः १३२३; नार. १३४७ तयोहि माता मनुः १२९७, १४७४; देव. १३५० तयोश्चतुर तयोश्चतुर्वि तरिकः स्थल याज्ञ. ७७८, १६३५, १९४७ विष्णुः १९४४ *तरिकः स्थानि याज्ञ. *तरिकश्च स्थ विष्णुः १९४४ याज्ञ. ७७८ *तरीते स्थल १६३५ तरेष्वशुल्क नार. १९३६ स्मृत्य. १११८ तव गृहे या वेदाः ८५८ तव दुहिते १००७ वारा. १०७७ *तवास्मीति य नार. ८३३ तवाहमिति तवाहमित्यु ७०३, ८३०, ८३२, ११०३ कौ. ९२६ गौत. १९१६ " १३८५, तस्माद् द्विजे तस्माद्धर्म पु तरिते स्थल " नार. मनुः १९०६ १९५६ भा. १२८६ १९६९ वेदाः ८१२ भा. १०३३ १२८८ १९८५ तस्माद्धर्मेण तस्माद्धाप्येत तस्मादब्रवीमि *तस्माद्धरस्व १४१५ वेदाः ८१३ याज्ञ. १०७९ वेदाः ११६३ यमः १९४३ मनुः १०४७ भा. १२८४ आप. १९६६ भा. ८१८ ८६१ शंखः १२८२ भा. १९६४ तर्पणं प्रत्य तव दैवत तस्मात्पुरस्ता *तस्मात्पूज्याः स्त्रि तस्मात्पूर्वे व तस्मात्पौराणि तस्मात्प्रजावि तस्मात्प्रहेष्या तस्मात् वस्त तस्मात् शूद्रस्य तस्मात्संघात+ *तस्मात्संशया तस्मात्सत्यं तु तस्मात्सत्यं ब्रु 'तस्मात् समा *तस्मात्समाना तस्मात्समानो तस्मात्सर्वेषु तस्मात् साक्षि तस्मात्साधार तस्मात्साध्व्यः तस्मात्सायं प xतस्मात् त्रियं तस्माद्भवत्व तस्माद्भाया प तस्माद्भाया र १०२६ आप. १२६७; बौधा. १२७१ वेदाः १९८१ क. १६८६ वेदाः १००७ मनुः १९३१ नार. तवैव पादा १००५ तवैव वंशे तस्करप्रति *तस्माञ्चतुष्टो तस्माच्चैव वि तस्माच्छत्रं च तस्माच्छालात वारा. १०७६ १३२९ मनुः १६९५, १९२९ वेदाः १८९८ भा. १९८३ ८६० संग्र.११४२ शुनी. १९८८ कात्या. १९४२ बौधा..११४६ भा. १९८४ वारा. १३२९ नार. १९३६ तस्माद्यः पुत्रा तस्माद्यम इ तस्माद्रक्षेत् तस्माद्रजस्व तस्माद्राजाचा तस्माद्राजा नि तस्माद्राजा ब्रा तस्माद्राजा स तस्माद् राज्ञा तस्मादेतोप तस्माद्वेदश्रु तस्मादै शक्यं तस्मान्मानयि तस्मान्मृदुष तस्मालेभेच *तस्मिश्चेत्परि तस्मिश्चेत्प्रति तस्मिंश्चेद्दाप्य तस्मिंस्तु कथि तस्मिन्कर्मणि " " बृह. ९५२ को. ७३७ मनुः १०५५ मत्स्य. १११८ वेदाः ९०३ नि. १२५५ १३८५, १४१५ वेदाः ९९५ आप. ११६६ नार. ६९२ वेदाः १००५ कात्या. ७२८ नार. १९७८ मनु: १८५९ वेदाः १५९६ पैठी. १११५ वसि. १९७७ गौत. १९१० कात्या. १९१४ बौधा. १४६९ देवी. १९४३ नार. ११०६ हारी. १०१४ १७६९ बौधा. १९७४ भा. ८६१ मासो. १९७० भा. १२८५ वसि. १२७८ १२७७ वृम. १७६६ भा. ८४० कात्या. १२२७ तस्माच्छास्त्रानु तस्माज्ज्येष्ठं पु तस्माज्ज्येष्ठम तस्मात्कनीय तस्मात्तं नाव तस्मात्तद्वच तस्मात्तस्यास्त तस्मात्स्त्रियः पु तस्मात् स्नात तस्मादधिक तस्मादनूची तस्मादर्थात्स तस्मादव्यज तस्मादस्य व तस्मादाहुःश वसि. १९७७ वेदाः १२६० तस्मात्तु पुत्रो ·ऋाकाघाटकमाणका वृगौ. १३७२ . को.. ८६३ तस्य पुत्रो ध्रु भा. १९८४ तस्य पूतस्य वेदाः १५९५ तस्य प्रक्षुभ्य बृह. १६४६ मनुः १६९२, १९२९ तस्य प्रतिदे को. ७३७ *तस्य प्रतिभु मनुः ६६४ तस्य प्रदान वसि. १२७३ *तस्य प्रनश्य बृह. १६४६ *तस्य भयम बसि. १९२१ तस्य भागद व्यासः १२३१ तस्य भाण्ड द ७८६ *तस्य यदृक्थ तस्य रेतः प वेदाः १००५ तस्य वा त्वं म ८५७, ९७८, १८३६ बेदाः ११८१ तस्य वृत्ति प्र भा. ८१८, " मनुः १३१९ 3 " को. ९२६ वसि. १२७७ तस्य विभागे तस्या उह.स्था वेदाः १०.०६ तस्या ऋणंह नार. *तस्या ऋणीह तस्या एताव वेदाः १५७० तस्यागतस्य विष्णुः १५६९ तस्याने भाज वेदाः १००६ तस्याग्रे त्वं व तस्याञ्जलिना १५९८ तस्यातिक्रम को. १६८७ तस्यातिक्रमे ८४४, ८७९, ९२७, ९३०, १०३४, १०३५, १४३१,१६७६ + तस्याददीत मनुः १९५५ तस्या दयुः पृ मत्स्य. ८५५ *तस्या द्रव्यं है नार. ६९९ तस्यानुरूपं कात्या. १८३४ तस्यापस्यं न पन. १३७६ तस्यापत्यं पुः शंखः १२८२ तस्यापसार तस्यापि दृष्टं नार. १८२४ तस्याप्येष भ ७४९ *तस्याप्येष वि १२२० वसि. १९७७ *तस्याभिवर्ध मनुः १६९२ तस्याभिशस्ता कौ. १६८७ तस्यामकल्पे वेदाः १९८१ तस्यामप्रकृ नार. १०९५ तस्यामरोच मनुः १०५३ तस्यामविद्य संग्र. १५३० तस्यामात्मनि भा. १२८६, १४७३, मनुः १२९४, १४७४%, नार. १५१२ कौ. १६७९ को. १६८६ " तस्मिन् गुरो आप. १९७३ तस्मिन् जाते तस्मिन् दृष्टे भा. १२८४ तस्मिन् देशे वसि. १९२१ तस्मिन्नपका · तस्मिन्नपि प्र कात्या. *तस्मिन्नप्य प्र *तस्मिमर्थे प्र *तस्मिनष्ट कृ *तस्मिनष्टे मृ तस्मिन्नष्टे हृ तस्मिन्नुपस्थि भा. १९८५ तस्मिन्नृणे हि भार. *तस्मिन् प्रति तस्मिन्भोगः प्र कात्या. ९५५ तस्मै कृणोमि वेदाः १८९५ तस्मै मां ब्रूहि मनुः १९७४ तस्मै होवाच वेदाः ११४४ तस्य कण्टक तस्य कन्या पृ भा. १८६ तस्य कर्मानु मनुः ७७३ *तस्य कार्यानु तस्य कुर्यान्न ८८२० नार. १०९७७ मत्स्य. १९७५ तस्य गोमिथु शंखः १३९० तस्य च ब्रह्म विष्णुः १६०९ तस्य चेच्छास्त्र आप. १९१८ *तस्य चेस्याद्य नार. ७८२ तस्य तद्वच भा. १३९० मनुः १६९२, १९२९ तस्य तद्वित तस्य तन्नाप बृह. १२२३ व्यासः १२३१ तस्य तस्य प्र भा. १२८६ तस्य ते प्रति नार. १९४० तस्य ते यस्य ११०३ तस्य दण्डः कि १६४३ *तस्य दण्डक्रि तस्य दण्डवि मनुः १९०६ तस्य दण्डो भ मत्स्य. *तस्य दानवि वसि. १२७४ तस्य दृष्ट्वा म भा. *तस्य दिजेभ्यो मनुः १९५७ तस्य नाम्रा व संव. १८९१ तस्य परिचा " तस्य संवत्स तस्य सर्वस्य तस्य सर्वस्व तस्या भर्तुर तस्य वृत्तिः प्र नार. १९३६ तस्य वेश्याव व्यासः १८८९ तस्य व्ययक कौ. ८४४ तस्य षड्भाग मनुः १७०० भा. १९६४ वेदाः १२६२ अपु. १९६९ तस्य सुनन्दि पद्म. १३७६ *तस्य स्वेच्छा ख विष्णुः ११७५ तस्य ह त्रय वेदाः १२६० तस्य हत्वा तु बृह. १७६० तस्य ह नाच वेदाः ७९१ *तस्य हि प्रति नार. १९४० तस्यां जाताः स मनुः १२४९ तस्यां त्वरोच १०५३ *तस्यां पितष बह. १५१५ तस्यां पुनर्ने वेदाः १००५ कात्या. १३५० तस्यां यो जाय कालि. १३७७ *तस्यां वेश्याव व्यासः १८९० बृह. १५५८ ७८५ तस्य तद्वर्ध " बृह. १५१५ तस्यां पौनर्भ तस्यामेव तु नार. १९३८ ६९९ व्यासः १८९० मनुः १८६७ *तस्या रिक्थं ह *तस्या वेश्याव *तस्याशु कर्ते *तस्याशु का तस्यांशं तु ह तस्यांशं दश *तस्यांशं यद तस्यांशो दश " " तस्याशु. कर्ये *तस्याशु कल्प्ये कात्या. ७८८ कालि. १३७७ " *तस्यां संजन तस्यां स जन *तस्याः पितृध तस्या उत्री तस्याहं हरि तस्येदं वच तस्येह भागि वारा. १३२९ कालि. १३७७ मनुः १०७४, कात्या. १३५० कौ. १६१५ वेदाः १००६ ·मत्स्य. ८५५ व्यास:. ८९९ तामयमा भ तस्यै दयुः पृ तस्यैव द्विगु तस्यैव भेदः तामेव नृप i जैमि. १४२४ संग्र. १५२९ न मे इस्ती सं तामालाभ्या ताम्रपिण्डोद ताम्रवृत्तकं वेदाः १९०२ प्रचे. ११.१७ कौ. १६७५ .. मनुः १०५१ १०७० ". १६९४, " संग्र. १५२९ तात्कालिकाः स तात्कालिकास्तु तादात्कर्म *तादृक् दुहि ताहक्पल्या अ ताहग्गुणा सा तादृग्रोहति तामातुर *तादृशं गुण तादृशं फल तादृशमेव तादृशी सा भ ताननुगुणा तानाचार्योप वसि. *ताम्राणां कांस्य ताम्रायः कांस्य मनुः १३१६ तस्यैव वा नि तस्यैवाचर तस्यैवानुचि तस्यै विश्पत्नि तस्यै विश्पन्य तस्यैष व्यभि *तस्यैष व्यव *तस्योत्तरा भू तस्योपकर *तस्योपदृष्ट तां गतिं प्राप्नु तां प्राममध्ये ताने पञ्चप विष्णुः १७९६ भा. १०२९ तारयत्युभ नार. १६४१, १७४४ मनुः १९५५ कात्या. ८७५ व्यासः वेदाः ९९३ ९६३ मनुः १०५० नि. १२५४ ११५४ को. १६८७ नार. १८२४ भा. १९८४ बौधा. १०१९, मनुः १०५७ पत्र. १३७६ विष्णुः १६०९, १९७५ नि. १२५५ भा. १०२८ मनुः १०५७ मत्स्य. ८५५ *तारिकः स्थल कौ. ८६२ गौत. १९९८ नार. १७४७ व्यासः ११११, १५२४ याज्ञ. ७७८ विष्णुः १६११, १९४४ बृह. ७८७ " तानि कृत्याह तालज्ञो लम तानि दिवस *तानि निक्षिप तानि निर्हर तां च पुत्रीं गृ कौ. १०३८ तां च बिमृया मनुः २०५३ की. १६७९ मनुः ९७०६ १७०६, १९२७ वेदाः ८५८ मनुः भा. १९६४ मनुः नार. १७४७ तानिन्द्रस्य र तानि संधिषु तानि सर्वाणि *तानि सिद्धिषु तान्तवस्य च *तान्तवस्य तु *तान्तवानां तु *तान् प्रगृद्ध तान् प्रसद्ध वेदाः १००६ xतां तत्राक्षरा तां तु कन्यां पि तां तु विख्याप्य तां दम दाप *तां धनं दाप तां निष्टयायां द तां पूषच्छिव तां पृथी वैन्यो तां भुजाभ्यां प तां यदनुपौ सां वहन्त्वग तांश्च देवाः प्र सांश्वापदेशः तां श्वभिः खाद तावत्यो भ्रूण मनुः १६९६ १६९६, ९८५ ९.२४ चारा. १०७६ वेदाः ६४० १००४ तावदेव तु तान् विदित्वा तालावचर तावता हि का ८७९ तावतीहि स वेदाः १५९६ *तावत्कालं व अहि. १९१५ परा. १११७ तावत्कुल्याः स देव. १२०३ तावत्तं मन्ज स्कन्द. १९६७ तावत्तस्या भ लहा. १५२७ नार. १०९६ तावत्सा बन्ध कात्या. १८८८ तावदविच्छि को. ११९९ भार. ६६० तावदुहित्र संप्र. १५२९ *तावद्वर्षाणि अनि. १११५ *तावन्ति भूता वास. १०२१ तावन्त्यब्दानि दि. १११५ तावन्न मुच्य तावपि स्वावि भा. १२८७ तावानेव स मनुः ताविह संभ वेदाः १००४ तावुभौ चोर मनुः ७४३७ नार. ७४९, मत्स्य. ७५६, कात्या..१७६१ *तावुभौ चौर मनुः ७९६ अपु. १९७१ तावुभौ पति मनुः १०५६ *तासां चेदनि नार. ९१६ तासां चेदव मनुः... . कौ. १६८५ तान् शिष्याच्ची *तान् सहाय मनुः १८६५, यमः १८९० मनुः १०५५ नार. १७५५ स्कन्द. १९६७ वेदाः १००७ xतान्व आत्मजः नि. १२५४ मनुः १६९५, १९२९; नार. १७४६ अपु. १९६२ तान् सर्वान् घा मनुः १९०६ १६९६ तान्खयं वै प भा. १९८५ तान् हस्तेऽकु वेदाः १००६ *तापनीयैरु नार. १७८५ वेदाः ९७२ ताभ्यः कामान्य भा. १०३३ ताभ्या भर्ना पि शुनी. १९१९ तामनेन वि मनुः १.६९ ता मन्दसाना वेदाः ९८१ तामन्वर्तिध्ये तामपृच्छत् १०१० स्मृत्य. १९८८ तां साध्वीं बिभृ *तांस्तत्र चोरा तांस्तु वै कार ताह मनुरु तार होदीक्यो ताः कामलुब्धाः ताः समभव ताः सर्वाः संवि ताः सर्वास्त्वन ता अमिरभ्य तान्छिष्याबोर ताभिर्यासि दू भा. १०३३ वेदाः १००५ भा. १९८५ बेदाः १०.५ मनुः १९५२ तामप्सु प्रक्षि ·लोकार्थानुकमणिका को. १०४० मासो. १९७० कात्या. .. को. १९८७ तीपोंपरोधी तीव्रदण्डम तुकारो गौर तुझाते वृष्ण्यं *तुभ्यममे प तुल्ययोः क्षेत्र तुल्यशील' तुल्यांशो वा मा तुल्यातुल्ययो . १२४५ वेदाः ९६४ तुल्या दुहित देव. तासां वर्णक तुभ्यमग्रेप तुल्यावेता सु तुषाबारक तासां व्युचर १४२३ ९८५, १००१, १४२३ वेदाः १८९९ तुराणामतु तुरो भगस्य १५२५ भा. १२८७ नार. १४४% व्यासः ९६१ हारी. ६०८ भा. १०१. याज्ञ. १७४४ मनुः १७२२ बृह. १७६० तुलाकाछे तु वसि. ६०९ तूले तु दिगु तूष्णीं भौम ज तृणं काष्ठं फ तृणं च गोभ्यो तृणं वा यदि तृणकाछेष्ट *तुलाघृतं त्रि *तुलाघृतम *तुलाधरिम मनुः १७१६ नार. १७५० स्कन्द. १९६६ व्यासः व्यासः ८९९ *तृणकाष्ठष्टि *तृणच्छेद्यध तृणच्छेद्यक विष्णुः १७९८ तासां. जरी तासां तु लोकाः वसि. १०२२ *तासां दुहित्र संग्र. १५२९ तासां पुत्रेषु मनुः १२४६ तासां प्रभाव अदि. १११६ तासां राझा प्र मत्स्य. १११८ मनुः १०५३ भा.१०२७, १२८४ *तासामनव नार. ९१६ तासामुतासां वेदाः १००८ तासामेकाम १६०३ ता सुसनतां ९९८ तास्तथा सम भा. तास्ते जनित्र वेदाः १००३ तास्त्वा जरसे १००१ तास्त्वा वधु प्र १००२ तियक्षु प्रथ विष्णुः १६६९ *तिर्यम्योनी च मत्स्य. १८९२ तिर्यग्योनौ तु *तिष्ठति त्रिगु कात्या. ६३२ तिष्ठति द्विगु तिष्ट तिष्ठेति नार. १८८१ तिष्ठते विव व्यासः ११११ *तिष्टतो द्विगु कात्या. ६३२ *तिष्ठेत्पतिकु तिष्ठेद्भर्तृकु *तिष्ठेर्तृगू *तिष्ठेद्वा कृत बृह. ७२६ तिमभिर्हि सा वेदाः १०११ तिस्रः कृत्वा पु भा. १२४४ तिस्रः कोव्यर्थ परा. १११७ तित्रः कोव्योऽध अङ्गि. १११५ तिस्रः पुनर्व शंखः १०२६ तिस्रोऽण्विकाः अनि. १९६७ तिलो देवी वेदाः ९९५, १००६ १२५६ तीक्ष्णं वा तप आप. १६६४ तीक्ष्णेषवोत्रा वेदाः १४६४, तुलाधारध तुलाधारस्य *तुलाधारिम तुलाधृतम *तुलानाणक नार. १७५० वसि. विष्णुः १६११, *तुलापरिम तुणवन्मन्य *तृणे द्विगुणं तृतीयः पञ्च *तृतीयः पुत्रः तृतीयः पुत्रि हारी. ६०८ बृह. १५६९ वसि. १२७२ मनुः १७१६, नार. १७५० मनुः १७०७, १९२७ विष्णुः १६११, तुलामानं प्र . तुलामानकू यमः १३५१ भा. १२४४ वसि. १२७२ मनुः तुलामानप्र तृतीया च भ *तृतीया पुत्रि तृतीयिनस्तु तृतीये दक्षि तृतीयो अमि शंखः १६७१, कात्या. १७६१ को. १६७७ वेदाः ९८५, तुलामानभा तुलामानवि ९८४ व्यासः १७६३ को. १६७८ १६७७ तृष्टमेतत्क ते अस्य वध्वै ते एनमभि ते कृषि च स ते गवामिव ते ग्रामाणाम ते चिदवासु ते चेत् तमा ९२४ ६७७ याज्ञ. १७२९ को. १६७३ तिम्रो मातृनी तुलामानान्त तुलामानाभ्या तुलायाः कर्ष तुलाशासन तुलाहीने ही तुलितो यदि तुल्यं सद्भिस्त तुल्यकालं रू तुल्यकाले नि *तुल्यकालेऽमि *तुल्यकाले वि तुल्यकालोप कौ. १६७१ वेदाः ९६७ कौ. १६८. " भार. विष्णुः १७७१ बसि. ६३६ नार. १०९६ अपु. १९७० बृह. ९५२ वेदाः १०.३ " कौ. १०३४ ते चेन दा तेजसा दुनि तेजो गोषु प्र तेजो राष्ट्रस्य *तेजो वै पुत्र ते तदष्टगु ते तद्दश *तीरे नदी प्र तीर्थगूहना तीर्षघातग्र तीर्थसमवा तीर्थाभिषेच १६.. विष्णुः ६३७, बृह. १०३४ १९२४ तुल्यमाहुस्त बौधा. १०१९ ·: व्यवहारकाण्डम् तेभिब्रह्मा वि *ते तन्मूल्यं प्र. 'तेऽतिमृजाना *ते तु वै सस्य ते देवा अति बृह. १७५९ वेदाः १५९१ मनुः २०७३ वेदाः ९९५, १५९२ १००४ १५९२ १२५७ ७३५ सङ्घ तेन भृगम तेन रागस्या *तेन विटक्षत्र तेन शलभ तेन श्रुतोप तेन तेन समाह्व तेन सर्वत्रा तेन स्येनाधि तेन हि भर्त तेना जनीय *तेनाधिवृद्धि तेना नि कुर्वे तेनान्यस्य सु तेनाप्यंशन तेनार्यवृद्धी ते देवा अब्रु ते देवा आप्ये ते धामान्यमृ तेन आधिप्र 'तेन कोत+ तेन कूटश्ना तेन कृत्याभि तेन क्रयो वि तेन गृहामि तेन चण्डाला *तेन चाऋण की. १९२५ १६८० कात्या. १७६२ को. १९२५ १७७२ ८४४ १९०४ ८४३ वेदाः १८९६ गौत. १६६० वेदाः मनुः ६४० वेदाः ९९७ पन. १३७६ कात्या. ८९८ " वेदाः १४६४, १६०० नार. १७५५ वेदाः १५७० अनि. १९४३ की. १९२४ मनुः १९६९ वेदाः १९८० १९०२ गौत. ८१५ कौ. १६१६ १९२३ नार. १९३.६ वेदाः १८३८ *तेऽभिसृत्य प्र तेभ्यः एताः स तेभ्यः श्राद्धं पु तेभ्यो जनप तेभ्यो दण्डाह तेभ्यो भद्रम तेभ्यो व इन्द तेभ्यो वृत्ति लि ते यथा यु ते यथावमु ते यद् ब्रूयुः तेऽवदन् प्र ते वा ऋषयो ते वाचं वादि " १६८० कौ. १६७७, ६०३, १८४०, १९०३ सेन चानृण तेनार्धवृद्धि वेदाः १२६१ " तेन चेक्षत्र तेन चैव प्र तेन बोत्तरः तेन जायाम तेन तत्पूय तेन तपोव नार. ११३० वेदाः १००१ कौ. १७९९ शंखः १२८२ पैठी. १३५६ शंखः १२८२ पैठी. १३५६ कात्या. १७६२ भा. १०३० गौत. ८१५ वेदाः १८३९ कौ. १८५१ ९२९ १२८८ १२४५ नार. १९६१ १६७९ मनु: ६४०% नार. ६५० वेदाः ९९६ ७७२ बृह. १२२४ वेदाः १००५ तेना सहस्ये : तेनास्य ब्रह्म तेनाहर्गण तेनेदानीम तेनेन्द्रियेण तेनेन्धनाव तेनेमां नारी. तेनेमामश्वि मनुः १०७३ ८१७ बृह. १५१८ को. ११४९ विष्णुः १३८९ को. ते वै पुत्राः प ते वै सस्यस्य तेषां अभावे *तेषां अर्थह तेषां ऊर्ध्व पि *तेषां एवीर *तेषां औरसः तेषां कृतोत्सा तेषां ग्रहण तेषां च कृत *तेषां च तत्प *तेषां च प्रसू तेषां चेत्प्रस को. तेन तुल्यः पु कौ. ९२६ वेदाः १००१ तेन त्रिवर्ण तेन दत्तं च १६८१ १९२५. १३९१ ६९९. ७८९ " *तेन दत्तं तु तेनैकेन तु तेनैनं हन्या भा. १०३३ आप. १६६४ कौ. १६८० नार. कात्या. तेनैनमाहा अतेनैव तत्सु : رو बृह. १५१७ ७८५ तेनैव तद्भ तेनैव सा प्र तेनैव साधं तेनोत्तरं व्या+ तेषां चौरसाः तेषां छिस्वा नृ शुनी. ७९० विष्णुः १३८९ मनुः १७११, १९२९ .नार. १९६८ ४ " तेन धान्यप+ मनुः १९५६ सेन दुश्चरि हारी. १२६६ यमः १३५२, संग्र. १३८४ तेन देशजा को. ८६२ तेन द्विपट १.६७३ तेन द्विशतो १६७८ तेन धर्मेण भा.. ८६० को. १६७८ तेन पलोत्त तेन पितृभ्य वेदाः १२६२ तेन प्रदेष्टा को. १६७९ तेन भूतेन वेदाः ९९९ कौ. १६८० तेन मध्यम ११८५ तेन मन्त्रेण भा. १२८६ तेन मस्को को. १९२४ तेन मामन वेदाः . ९९९ ६९९ मनुः १३९३ कौ. १६७४ १६७५ .१९२५ ८१७ व्यासः १७६५ नार. १७५५ + तेनोदकपा तेनोदरदा ते पदेनानु तेऽपि स्युः संग्र *ते पृष्टाश्च य ते पृष्टास्तु य तेषां जिहां स *तेषां जिलाः स तेषां तत्प्रत्य *तेषां तु तत्प तेषां तु सम्य तेषां तेजोवि ३७ कालि. १३७७ आप. १२६७, १६०५ मनुः १६९५ तेन मदन तेषां दोषम तेषां दोषान ते प्रजापति ते ब्राह्मणस्य वेदाः १४२४ " १४६४, १६०० तेषां द्वैधीभा १९२९ ९२९ तेषां धनह ·लोकार्धानुक्रमणिका *तेषामेताः कि *तेषामेव च नार. १५८० तो होचतुः तेषामेव तु बौधा. १६०६ गौत. १६६१ तेषु तु नित्य *त्यक्तदुष्टांश्च त्यक्तप्रवज्यो त्यकव्यां मां प वेदाः १००८ कात्या. विष्णुः ८१६ भा..१९७८, तेषु तेषु तु मनुः १९३० गौत. १६६१ का. १९२३ भा. १२४४ १३४६ वसि. १९२१ नार. *तेषु नित्यं यु *तेषु नित्ययु तेषु यथोक्ता तेषु राजा प्र *तेषु षड्बन्धु *तष्वधर्मप तेष्वपचर तेष्वविक्रीते ते संप्रपद्य ते सम्यञ्चो वै ते सामं प्राप्नु भा. तंत्रां शुश्रूष तेषां षड्बन्धु त्यजन्ति पुरु " वेद: तेषां स एवं त्यजन् भार्या १६७९ वेदाः ८१४ १२६१ १५९७, १६०१, १६०३ वेदाः १८४० १२५७ स्कन्द. १९६५ १६७१ वेदाः ११४४ ११४३ मनुः १९३० बृह. ८७४ विष्णुः तेषां न दद्या मनुः ७४३ तेषां निठा तु ८८३ तेषां पतित देव. १४०४ तेषां पिता य भा. १९८६ तेषां पुराणि तेषां पुरुषा आप. १६६४ *तेषां पूर्वः पू विष्णुः १२८० तेषां प्रथम बोधा. १२७१ तेषां ब्राह्मणो वसि. १९२० *तेषां यत्किच्च नार. तेषां वै सम वारा. १३२९ तेषां वोढा पि नार. १३४७ भा. ८१८ मनुः १३१९, नार. १३४६ देव. १३५०%8 यमः १३५१ तेषां संदध्मो ९९८ नार. १९७२ तेषां सर्वत्र मनु: १९३१ तेषां सर्वस्व १६३२७ अपु. १६५४; नार. १७४८ कात्या. १७६१ तेषां सच देव. १३५१ तेषां सवर्णा शंखः १२८३ तेषां स्वयोनी कात्या.१९४२ पिता. तेषामध्यक्षाः कौ. १९०४ सेषामन्तर्ग 'भा. १०३३ तेषामन्यथा तेषामन्योन्व भा. ८६१ तेषामन्वेष स्कन्द. १९६५ तेषामप्राप्त बौधा. १९४९ तेषामभावे कात्या. * देव. १५२५ तेषामयश कौ. १६७६ शंखः १२८२ तेषामलामे वास. १४७० तेषामाकोशे को..१६१९ तेषामाधः स ८४४ *तेषामुत्पत्ति मनुः १३९४ तेषामुत्पन्न हारी. १२६५ तेषामुपरि वृहा. १८३५ " तेह देवा ऊ ते हिन्विर अ ते हि पापस ते हि राज्ञो ध ते होचुः ते होचुः हन्ते ते ह्येनं कुपि *तैः कृतं च स्व *तैः कृतं यच्च तैः कृतं यत्स्व *तैः कृतौ यौ तैरेव राज तैरेवामेध्यैः *तैलानां च स तैलानां चैव " तेषां सारानु " कौ. ११८५ प्रत्यक्तव्यास्ते प नार. १०९५ त्यत्काग्निं संध्य बृह. १६४८ त्यक्ता भर्तृग ब्रह्म. १११८ त्यक्तो मातापि १२८७ त्यक्त्वा ज्ञातिज वारा. १०७७ *त्यक्त्वा दुष्टांश्च कात्या. ९५६ त्यक्त्वा दुष्टांस्तु त्यक्त्वा महीं प भा. १९८६ बौधा. १०२० त्यजन्दाप्यस्तृ याज्ञ. १०८८, १४०० त्यजन्नपति मनुः १६२७, १९२६ नार. १०९९ त्यजेत्पथि स कात्या. *त्यजेत्पथ्य स *त्यजेन्नारीम नार. १०९९ अपुषे वारु बृह. १७६१७ कात्या. १७६३ त्रपुषोरु मत्स्य. १७६७ *त्रय व्यपोह बृह. १५२० त्रय: किलेमे भा. ८१८, १३९१ त्रय एवाध जयश्च पिण्डा त्रयाणामपि बृह. ७३४, १८८५ त्रयाणामित भा. १२८४ त्रयाणामिति वसि. ७३२ त्रयाणामुद मनुः १३१५ वेदाः ९१५, १८९७ त्रयोदशं त्व नार. ७६४ त्रयोदशं स्व ब्रह्म. १३७५ *त्रयोदशम नार. ७६४० ब्रह्म. १३७५ त्रयो दासा आ वेदाः ८१२ *त्रयोऽपि तं ध वसि. ७३२ त्रयोऽपि तद्र त्रयो वर्णा ब्रा " " तेषां स्वसम " " अनि. १९६८ कौ. १७९८ कात्या. बौधा. १२६९ को. ९०६ तैलानां षड्गु नार. ६२६, कात्या. ६३२ भार. ६३५ कात्या. ६३२ कौ. १६१५ मनुः नार. ७१६ ९४६ त्रया वै नेत्र तेषामर्थ द *तैलानि चैव तैलाभ्यक्तमा तैस्तैरुपायैः तोयप्रवर्त *तोयप्रवर्ति तोलयित्वा त तौ क्षयव्य तौ नृपण त्य तौ वै संभवा+ तौ हि च्युतौ स्व " स्कन्द. १९६६ भा. ८६१ अपु. १९६८ वेदाः १०१० मनुः ८२३, १९२८ " तेषामुत्पाद " तो हि शुल्कह कौ. १०३४, वसि. १९२:

·; व्यवहारकाण्डम् वेदाः । ८५७ त्वं सोम-पितृ त्वं ह त्यहण त्वं हि कर्तुं व *त्वक्छेदकः श त्रिषु वर्षेषु वारा. १०७६ मनुः १८.३ नार. १८२९ मनुः १८०३ .. : भा. १२८५ " १२८६ त्रिषु वर्णेषु कात्या. ८३५, भा. १२४३, १२८७ १९८४ त्रिसप्तरात्र स्कन्द. १९६५ त्रिसहस्रप भा. १४२९ त्रीणि वर्षाण्यु मनुः १०४२ त्रीणि वाण्य+ बौधा. १०१९ त्रीण्याहुरति वेदाः ७९२ त्रीण्येतान्यवि नार. १२२० *त्रीण्येव साध १८२४ त्रीण्येव साह त्रीण्येव हि प्र बृह. ७३४ 'त्रीनंशान् क्षत्रि+ विष्णुः १२४० त्रीनृतून् सम नार. १०९६ श्रीन्कुमार्येतू गौत..१०१२ त्रीन् राजन्यः विष्णुः १२४० त्रेताया आदि वेदाः १८९८ त्रैवार्षिकाद्य भा. १२४४ याज्ञ. ८६५ विद्यनृप १७८२ विद्यवृद्धा विष्णुः १७७० वसि. १९२१ त्रैविद्यसाधु मनुः १४७८ *विद्यान् वृत्ति याज्ञ. *यंशं दायंह " यो वा कार्षा विष्णुः १७७१ जायन्ते नर भा. १९८५ त्रावस्वैनं न स्कन्द. १९६६ कत्रिंशत् कोव्योऽध अहि. १११५ त्रिशद्वर्षोंद्व मनुः १०४३ *विशवर्षों व त्रिंशांशो रोम नार. १७४७ त्रिः कृत्वः प्राङ्मु स्कन्द. १९६७ त्रिः परावर्त त्रिः स्म माह्नः न वेदाः १४८ त्रिकाकण्यून अनि. १९६७ त्रिगुणं धान्य वसि. ६०९ त्रिगुणा तिष्ठ *त्रिगुणा त्विष्य *त्रिगुणो दाद कात्या. १८३४ त्रिगुणो वा क मासो. १९७० त्रिते देवा अ वेदाः ९९९ त्रिपक्षपक्ष कात्या. ९५८ *त्रिपक्षपञ्च त्रिपक्षात्पर बृह. ६७२, कात्या. ६७५ त्रिपक्षादथ बृह. ८९६ त्रिपञ्चाशः क्री वेदाः १८९५ त्रिपणो द्वाद कात्या. १८३४ त्रिपदीप्रति को. ९२६ त्रिपलं तु स नार. १७४७ त्रिपलं तु सु त्रिपला तु सु त्रिभागं क्षेत्र ब्रह्म. १३७५ त्रिभागं पञ्च बृह. त्रिभागमाह वृहा. १९४३ त्रिभिर्वर्णः स भा. १२४४ त्रिभिस्सिद्धः क बृह. त्रिभोगेनाश भार. ९०० त्रिरात्रं रज वसि. १९७७ त्रिरात्रादूर्ध्व त्रिौतस्य ना विष्णुः ८९१ त्रिर्वा इदै वि वेदाः १८९६ त्रिवर्षप्रजा को. १८४८ त्रिवर्षमूल विष्णुः ८९१ त्रिवर्षात्प्रागु स्मृत्य. १३७३ त्रिविधं क्षत्रि नार. ११३१ त्रिविधं तत्स व्यासः १८८९ त्रिविधः प्रति नार. ६६९ त्रिविधास्ते स बृह. ७८६ त्रिशतं तु सु नार. १७४७ त्वम्भेदकः श त्वम्भेदे प्रथ त्वत्कृतेऽहं पृ त्वत्तोऽनुज्ञाप त्वदनेभ्यः प्र त्वविधास्तु गु त्वममे वेदा त्वमने सर्व त्वमप्यन्तर्ज त्वमस्यै धेयो त्वया मम न त्वया यदप त्वया वियुक्तां त्वयैतच्छान्त त्वयैव संभ त्वय्यासक्ता म *त्वर्वाग्भुक्ते स त्वष्टा जायाम त्वष्टा दुहित्रे १९८५ वारा. १०७७ स्कन्द. १९६६ भा. १९६४ १९८३ वेदाः ९९८ वारा. १०७६ १०७५ १०७६ बह. ६५३ वेदाः १०१० भा. यमः ६६० वेदाः ९०९ १००४. १४२३ १००१ त्रैविद्यं वृत्ति " त्रैविद्याः शुच मनुः १२४६ " " त्र्यंशं दायाद्ध *व्यंशं ब्राह्मण्याः त्वष्टा पिपेश त्वष्टा वासो व्य त्वष्टा सहस्र त्वामासाद्य य त्वाष्ट्रणाहं व भा. वसि. १२३९ याज्ञ. १७३३ १७३२ दक्षा प्रियंव " ९९९ ८६१ वेदाः ९९७. कात्या. ११०९ शौन. १३६४ अनि. ७८९. वेदाः १००६ मनुः ७७४ *त्र्यहीनः प्र व्यङ्गहीनस्तु *त्र्याहीनाश्च *यङ्गहीनास्तु व्यब्दादूर्ध्व तु व्यम्बकं यजा त्र्यष्टवर्षोऽष्ट *त्र्यहं दोह्यं प त्र्यहाद्दोघं प यहाशाचे तु *यहाशौचे नि सर्व त्वं चास्य धाता १७३२ बृह. १९६२ वेदाः १००८ मनुः १०४३ नार. ८९४ को. १६८६ " " ब्रह्म. १११९ दक्षिणां गुर दक्षिणानां तु दक्षिणानां प्र दक्षिणासु च *दक्षिणासु तु *दक्षिणासु प्र दग्धस्य हृद दण्डं चैकाद दण्डं दद्यात्स *दण्ड प्रदाप्यो दण्डं वा दण्ड दण्डं स त्रिगु दण्डं स दाप्यो *दण्डं स प्राप्नु *दण्डः काणख " स्वं गुरुः " भा. ८६१ " १२८८, को. १६१५. कात्या. ८०५ याज्ञ. १८७५ १७२८ कात्या. भार. ६६० याज्ञ. १७२८ मनुः १७१८ विष्णुः १७७० त्वं तस्यामित्र त्वं मुखं सर्व १९८५ वेदाः ८१० स्कन्द. १९६६ त्वं विष ब्रह्म ·शाकाधानक्रमाणका दण्डः कार्यों न भा. १२८४ स्मृत्य. १३७३ हारी. १२६५ दत्त्वा धनं तु दत्त्वा धान्यं व दत्त्वा न्यायेन दत्वा पुनः प्र दत्त्वा समस्तं ३५२ नार. ददतो यद्भ ददाति दीय ददाति मा ददातिषु चै ददाति हि स को. मनुः १९३१ अनि. १९४३ नार. १०९७ मनुः १०४१ ८९५ बृह. ११४१ वेदाः ९६६ गौत. १९७२ भा. १२८६, १४७३ बौशे. १३८४ वेदाः १००६ मनुः १२९४ भा. १९८५ याज्ञ. १५४६ स्मृत्य. १३७३, १३७४ १९७३ कात्या. १७६३ शाता. १३५२ जाबा. १३५६ ब्रह्म. १३७४ विष्णुः १२७९ संग्र. १३८४ वसि. १२७३ स्मृत्य. १३७३ बृम. १३५८ कात्या. ७६७ वृगौ. १३७२ को. ७९४ नार. ८८८ कौ. १०४० विष्णुः १२७९ १२७८ मनुः १३२८ को. ७९४ दत्तः क्रीतः कृ *दत्तः कौतः स्व *दक्तः क्रीतको दत्तः क्रीतो दत्तः पुत्रः पि दत्तःपुत्रत्व दत्तकश्च स्व दत्तकश्वाष्ट दत्तकानां तु दत्तको द्विती दत्तक्रीतम्ब दत्तक्रीतादि दत्तक्रीता हि दत्तपुत्रे य दत्तमव्यव दत्तमूल्यस्य दत्तशुल्कं प *दत्तश्चाष्टम दत्तस्य जन दत्तस्य तूभ दत्तस्यानपा दत्तस्यापदा दत्तस्यैषोदि *दत्तां न्यायेन दत्तात्मा तु स्व दत्ताद्या अपि दत्ताधास्तन दत्तानूढा च दत्ताऽप्यदत्ता 'ददामि' इती ददामीत्यग्नि दी स दश *दद्याच्चापह दद्यातां पित दण्डस्तु देश अपु. १९७५ दण्डः क्षुद्रप याज्ञ. १८२२ दण्डः पुंसो दि को. १०३७ *दण्डः स्यात् स याज्ञ. १८७५ दण्डकर्मसु को. १६१४ दण्डनीया त याज्ञ. दण्डनीयात्रु नार. दण्डपातभ मासो. १९७० दण्डपारुष्यं+ को. १७९८ *दण्डपाषाण बृह. १८३० दण्डप्रणय याज्ञ. १७८३ दण्डप्रणीतः दण्डभयादा *दण्डमुन्मोच विष्णुः १६१२ दण्डयित्वा च वृहा. ७३१ दण्डयेत्ताह नार. ९४६ दण्डशुल्काव मनुः ६६३, वसि. ६७८; वृहा. वसि. १७९५ दण्डस्त्वभिह बृह. १८३१ दण्डहीने य मासो. १९७० दण्डाजिनादि बृह. १७५९ *दण्डादियुक्त दण्डेनैव त मनुः १६२९, ६२९, १६९८, १९२९ *दण्डेनैव स १६२९ दण्डे सर्व स्थि अपु. १९६९ गौत. १९१७ दण्डो रक्षति मासो. १९७० दण्डो वा दण्ड कात्या. ७१४ *दज्यं प्रमोच विष्णुः १६१२ *दण्ड्यःकाणख १७७० दण्ड्यःशोणिते १७९६ दण्ड्यःस पापो नार. १९३५ *दण्ड्यःस मूलं मत्स्य. दण्ड्यःस मूल्यं *दण्ड्यःस राज्ञा नार. " ७४८ दण्ड्यःस राज्ञो बृह. ७५२, व्यासः दण्डय मुन्मोच विष्णुः १६१२ दण्डयानुन्मोच दण्डयास्तत्पुत्र यमः १६५२ दण्डयोत्सर्गे रा वसि. १६६८ *दत्तं चैकाद कात्या. ८०६ नार. ८०० दत्तं सप्तवि वसि. दद्यात्कृष्णाजि *दद्यात्तदर्थ दद्यात्तमथ दद्यात्तस्यैव *दद्यात्तु ब्राह्म *दद्यात्वपुत्रा दद्यात्पशुम मनुः ७९६ नार. १०९७ याज्ञ. १३३४ कालि. १३७७ दद्यात्पिण्डं कु नार. १५११ याज्ञ. ७२२ नार. ६९८ १९७६ हारी. १०१६, १३८७ कात्या. ७५३ विष्णुः १५४१, याज्ञ. १५४६ नार. ६९८ दण्डो दमना दद्यात्वमिति दद्यादपह *दद्यादपुत्र दद्यादपुत्रा दद्यादृते कु दत्ताप्रदानि दत्तामपि ह दत्ता यस्य भ दत्तोऽपविद्ध दत्तोऽपि न स्य दत्तौरसेत याज्ञ. ६८२ बौधा. १०१९ नार. कात्या. १३५० अपु. १९७५ मत्स्य. नार. १९७ ७९७ याज्ञ. १०७८ भा. १०२८ बृह. १३४८ पार. १३५६ शौन. १३७१७ आदि. १३८३ विष्णुः १२८१ याज्ञ. ६९० १४४७ १७४२ ७२२ नार. ८३२ याज्ञ. १३३४ ७९७ दद्याद्गुणव दद्याद्दण्डं त *दद्याद्दण्डं य *दद्याद्धनं च *दद्याद्धनं वा दद्याद्धेनु न दद्याद्वा प्रति दद्यान्माता पि बृह. १५१९ " " अपु. १९७६ " " दस्त्रिमोऽपि स्व दत्त्वर्ण पाट दत्त्वा कन्यां ह दत्त्वा चौरस्य *दत्त्वा तु ब्राह्म *दत्त्वा तु सोद *दत्त्वात्मा तु स्व *दत्त्वा द्रव्यं च दत्त्वा द्रव्य म प्रजा. १३५० याश.१३३२, परा. १३५२ मत्स्य. ८५५ नार. याज्ञ. ६२० *दत्तं यत्स्याद नार. *दद्युःपृथक् दद्युःपैताम *दद्युत्मिक दधुर्वा स्वक " " " भनु.८ ·व्यवहारकाण्डम् गौत. ११८३. दशकं पश दशकं पार दातव्यं बान्ध दशकुम्भीधा दशकुलीस दशग्रामश याज्ञ. १७३१ विष्णुः १६७० को. १९२४ कात्या. ९५८ भा. १९८४ गौत. १९८३ दातव्यं सर्व दातव्या श्रेत्रि *दाता त्वयैत दाता न लभ दाता प्रतिग्र दश चैव पि *दशतं पशू *दशतः पशू *दशतश्च प दश दश पा दशधा प्रवि दश नागस दशपुत्रा न दशभिर्वा प वेदाः १९८१ भा. १२४३ वेदाः ८१३ *दाता यत्र तु दातारः सुवि दाताहमेत *दातुं तु न स दातुः समक्षं *दातुः स्त्रीमातृ *दातुमर्हति दातृगोत्रस दानं क्रयध अनि. १९६८ मनुः ६८० १९५७ लिङ्ग. १३७६ बृह. ६७१ कात्या. देव. ८०६७ कौ. ८७९ कात्या. ६५६ भा. १०२९ बृह. नार. शौन. १३६३ कात्या. ७१२ नार ९१६ स्मृत्य. १११८ आप. १२६८ नार. ६२२ भार. ८०७ बृह. १२२२ नार. ६२२, १५८० मनुः ६६४ १०६० नार १५४० भा. १९७६ भार. ८०७ व्यासः ६७६ दशमं द्वाद " *दानं ग्रहण दास्तद्रिक्थि याज्ञ. ६८२ दास्ते बीजि नार. १३४७ दनः क्षीरस्य मनुः १७१८ *दध्यक्षतपू शंखः १०२४ दन्तचर्मास्थि वसि. ६०९ *दन्तपादन कात्या. १८८७ *दन्तिचर्मास्थि वसि. ६०९ *दमः समः स बृह. १८८६ दमदानर *दमदानव दमनाद्दण्ड अपु. १९७० दमयन्त्याः प भा. ८१९ दमेन शोभ *दमो ज्ञेयः स बृह. १८८६ *दमो नेयः स दमोऽन्तिमः स दम्पती विव नार. ११०२ दम्पत्योः पिता का. ६८० दयितं याऽन्य व्यासः ११११ दरिद्रं व्याधि परा. १११७ दरिद्रांश्च वि भा. १०३० दर्पाद्वा यदि मनुः १८५३; नार. १८८१ दर्पण धर्मों विष्णुः १७७० दर्श च मासि अनि. १५८९ दर्शनं व्यव नार. १९३६ दर्शनप्रति याज्ञ. ६६६ कात्या. ६७३ दर्शनप्राति मनुः ६६४ *दर्शनाध्दृत कात्या. दर्शनावृत्त *दर्शनाद् वृत्ति *दर्शनानष्ट दर्शनेऽथ उ वृव. *दर्शने प्रति कात्या. विष्णुः ६६२, याज्ञ. ६६५बृह. *दर्शनोवृत्त कात्या. ८०६ *दर्शयेयुनि दर्शयेयुश्च *दर्शयेयुनि *दशक चश नार. १९११, कात्या. १९१४ नार. १९११. कात्या १९९४ *दशकं पर याज्ञ. १७३१ मनुः १९५४ गोत. ९०४ कात्या. १५२४ देव. १११२ को. ६८० वेदाः १००६ भा. १९८४ मनुः १८०७ विष्णुः १९२१ दानं लौकिक *दानं वा स्वेच्छ दानग्रहण दानप्रतिभु *दानप्रभृति दानमध्यय बौधा. ११४६ *दशमहिषी दशमांश ह दश वन्भ्यां च दशवर्षांपे दशहोतारं दशाचार्यानु दशातिवर्त दशाध्यक्षान् *दशानां चैक दशानां वैक *दशापरेच दशापरे तु दशावरं च *दशावरे तु दशास्यां पुत्रा *दशाहं सर्व दशाहः सर्व *दशाहात् सर्व दशाहाद्यास्तु दशाहे सम दशैकपञ्च मनुः १३२५ कौ. १६१९ दानमेकात्म दानवादप्र *दानवादे प्र दानात्प्रभृति दानानि विष मनुः १३२५ वेदाः ९८६ मनुः १०६० व्यासः ११११, १५२४ को. ८७९ नार. ८९४ " " पञ्चा. दाने क्रये वा दाने शुचिः अ दाने शुद्धिः दाने समों दानोपस्थान शौन. १३६३ ९०१ स्मृत्य. ८९० याज्ञ. ८९२ नार. १७५४ दर्शने प्रत्य कात्या. ६७३ दस्यवः संप्र दान्तो युक्तज को. ८६३ याज्ञ. १७४१ *दस्यवश्च प्र दस्युनिष्क्रिय दस्युमिहिय दस्युवृत्ते य दहत्यनिर्य दहेकटामि दहेत्पापकृ दधमाना म दाण्डिकस्य च *दापयित्वा ग दापयित्वा ह दापयेच्छिल्पि दापयेत्पण दापयेद्धनि मनुः १७२६ भा. १२४४ नार. १७५३ वसि. १९७४ वृहा. १८९१ यमः १८९० भा. १०२६ मपु. १९४३ कात्या. ७५५ ९२० मनुः ७१८, ७१९ नार. ६९७ दशकं तु श *दाप्यः परण दाप्यः परण दाप्यः स भोग कात्या.

·लोकार्धानुक्रमणिका ५९ नार. दास्यायैव हि . . व्यासः ७६८ याज्ञ. ८४७ व्यासः १७६५ याज्ञ. ८४७ व्यासः १७६५ याज्ञ. १८१९ नार. ८५० दाहयित्वाऽनि दाहयेत्तात दाहयेदग्नि मनुः ८२१॥ १९२८ याज्ञ. १०९१ वृहा. १८९१ मनुः १०७५. स्मृत्य. भा. १८५० ८१९ ८३९ ८१७ दिग्वस्त्रं गम *दासत्वात्सप्र दासत्वात्स वि दासद्रव्यस्य दासपरिचा दासभावंग दासभावं न दासमनुरू *दासस्त्रीभ्रातृ दासस्त्रीमातृ *दासस्थ्यमात्य दासस्य तु ध दासस्य दास्या की. गौत. ६०८ कात्या. कात्या. ११०९ दाप्यः स्यावि *दाप्यवाष्टगु *दाप्यस्तद्द *दाप्यस्तद्वि दाप्यस्तु दश दाप्यस्तु द्विगु दाप्यस्त्वष्टगु दाप्यो दण्डं च दाप्यो भृतिच *दाप्यो भृतेश्व दाप्यो यत्तत्र *दाप्यो यत्र तु *दाप्यो यदत्र दायं तु न *दायं दद्यात्क दायभाग *दायभागमि दायविभागः *दायादबान्ध दायादानां वि दायादा वारि दायादेभ्यो न दिसतोऽवरु दिनक्रमेण दिनमासार्ध दिनैकागम दिवं गतानि . " " को. १८४९ व्यासः ११११ मनुः १०६२ यमः १११३ वेदाः १८४० कात्या. १११० दासस्य पत्नी भा. ८१८, गांत. १९८२ कौ. १६८७ बृह. ७८५ नार. ११३२ *दासस्य हि ध दासाश्वरथ *दासी च हर १३९१ कात्या. ८३७ मनुः १७११ नार. १७४९ नार. ७६४ को. ११४९ दिवं वोषसं दिवः पुनरि दिवसान्तर *दिवसे द्विगु दिवसे द्विप दिवस्पुत्रा अ दिवा गृहीत दिवा त्रीन् मु दिवा पशूनां दिवा पृथिव्या दासी तु हर वसि. १२७३ कात्या. १२३० को. ६७९ याज्ञ. १२१५, व्यासः १२३० मनुः १२१२ कात्या. १४५३ नार. ७८२ प्रजा. १२३२ मनुः १३९२ आप. १२६६ वेदाः ८१२ मनुः १३९२ ब्रह्म. ८४० भा. १०२९ नार. ७६४ भा. ८१८ ८४० शुनी. १९१९ नार. १७४९ कात्या. " वेदाः ११२१ मरी. ७६९ शंखः विष्णुः ९०४ वेदाः ९७७, १८३६ कौ. १६२० मनुः कौ. १०३६ वेदाः १००७ स्कन्द. १९६५ दासी निष्टक दासीघटम दासीत्वमाप्ता दासीदासब दासी नौका त दासीभूता त्वं दासभूताऽस्मि दासीव दिष्ट *दासीषु हर दासीसुताश्च *दासीसुतास्तु दासेन या प *दासेनोढा च दासेनोढा त्व दासो दस्यते *दासोपस्थान दासोऽस्मीति त दास्यं तु कार " विष्णुः ८१६ वेदाः १८९५ स्कन्द. १९६५.. कात्या. दिवा रात्री वा दिवा वक्तव्य दिवा स्त्रीप्रेक्षा दिवि ज्योतिर दिव्यप्रकार दिव्यमष्टवि दिव्या अधारा दिव्यानां स्तम्भ दिव्यान्यासुर दिव्ये तु मूर्द्ध दिव्येन विधि दिव्यैर्विशुद्धो *दिशानुरूप दिशोऽभ्ययँ रा दीनानाथवि दायादे सति दायादैर्नाभ्य दायाद्यस्य प्र दायेन चाऽव्य *दायेनाऽव्यति दारं चास्य क *दारग्रहण दारपुत्रप दारमूलाः कि *मारांश्चास्य चा दारांचास्याप दाराः पुत्राश्च *दाराः पुत्रास्तु दारा इत्युच्य दाराधीनस्त दाशापराध " आप. १८४४ नार. १५८० बृह. ७२५ नार. ७०४ आप. १८४४ . अनि. १९६७ भा. कात्या. ८०४ भा. १२४४ १२४४ मनुः १०५२ " १९२७, १९४६ कौ. ८१७ दास्यते तां त *दास्यां च दास दास्यां पूर्वः दास्यां वा दास ८१४ कात्या. ८१९ मनुः ८२०, १९२७ वारा. १३२९ मनुः १३१० को. १६९० मनुः १३१० कात्या. ८३७ नार. ८३३ भा. ८४० शुनी. ८५६ बृह. ६७१ दीप्तिमत्त्वाच्छु दीयते स्यात् भा. १९८५ बृह. १६४८ ६७२ वेदाः १८९७ नार. ८००० दक्षः नार. १९३६ वृहा. ६७७, ७१५ याश. ६२२ नार. कात्या. ६३२ विष्णुः ६१० । दीयमानं न *दास्या गृहीतो *दास्यात् मोच दास्याद्वो विष दास्यामि कार्य *दास्याम्यहं ते दासं दासी वा दासकर्मक दासत्वमग *दासत्वात्परि . ८४० ब्रह्म. नार. ८३१ दीयमानं प्र ·६० व्यवहारकाण्डम् कात्या. १११० . दीयमानम दीयसे धर्म *दीर्घ तीव्राम दीर्घकुत्सित *दीघतीव्राम नार. १४०१ १०९७ मनुः १३९८ नार. १४०१ कात्या. ७११ दुर्मन्त्वत्राम दुर्वाग्भाव र दुर्विभक्तम दुष्करं वा ए *दुष्टं तत्स्वामि *दुष्टं संग्रह दुष्टसामन्त दुष्टस्यैव तु *दुष्टस्यैव हि दुष्टां जायां प वेदाः १००४ भा. १०३३ को. १५७१ वेदाः ७९२ कात्या. नार. १८८१ मनुः १९३० १७८७ दृष्टो धमव्य आप. १२६५, १६०५, गौत. १६०४ दृष्ट्वा कर्याणि शुनी. १७६० कात्या. १४५७ भार. ८०७ *दृष्ट्वा निसृष्टं दृष्ट्वा प्रयोज दृष्ट्वा प्रियं त दीर्घप्रवासि को. १०४० " 4 दीर्घसत्रव्या दीर्घाधियो र दीर्घावनि य दुष्टाः साहसि वेदाः ५९९ मनु: १९२७, १९४५ वेदाः १९८० १००४ ९८५, १००१ दीर्घायुत्वम दीर्घायुरस्तु दीर्घायुरस्या देयं पुत्रक दुष्टाचाराः पा दुष्टाऽन्यगत दुहितर ए दुहिताऽचार्य *दुहिता दुर्हि दुहिताऽन्यत्र दुहिता वा देयं प्रतिश्रु परि. १८३५ स्मृत्य. १११८ यमः १८९० भा. १०३२ नार. १०९७ अनि. १३७४ नार. १८८२ नि. १२५५ भा. १२८६ आप. १४६६ वेदाः १२६२ याज्ञ. १४४५ कात्या. १४५९ उश. १४६२ नार. १८८१ " दुहिता पुत्र याज्ञ. १८१९ दक्षः १११५ मनुः १९३० याज्ञ. १८२२ दुहितॄणां प्र दुहितॄणाम कात्या. " कात्या. कात्या. १८८७ याज्ञ. १८७६ कात्या. भा. " . " दृष्ट्वा मुहुः : प्रे वृहा. १८९१ दृष्टवा शयानं भा. १२८७ दृष्ट्वैव पुरु १०३२ देयं चौरह याज्ञ. १९६० देयं तद्धनि कात्या. ७१० *देयं त्वयेति ७५३ ७१३ *देयं पैताम नार. कात्या. ७१३, याज्ञ. ७९७ *देयं बधिर बृह. ८७५ *देयं बालिश देयं भार्याक कात्या. ७१३ देयं वा निः स्व बृह. ८७५ देयं सवृद्धया हा. देयं स्वामिनि ९६० देयः पिण्डोडन भा. ८१८ देया कन्या क १२८७ देयानादेय बृह. ७२७ देवतानां पि १०२८ देवताराध ऋष्य.१११७७ शुनी. १११९; अपु. १९७९ देवतार्थ च को. ८०८ देवता वा ए वेदाः १५९५ देवदत्तां प मनुः १०५५ देवदैत्योर अपु. १९७० देवपशुप्र को. १६१८ १६२१ देवपीयुश्च वेदाः १६०० . देवपूजां नै शुनी. १११९ देवप्रतिमा विष्णुः १६११ देवब्राह्मण नार.१७४५: वसि. १९८२ देवभागस्त हरि. १३७६ xदेवरः करमा नि. १२५७ देवरवत्या *देवराजभ बृह. ७८५ *देवराजोप देवराताय वेदाः १२६१ देवरादा स मनः १०६५ " " याज्ञ. १८२२ को. १८०० दुःखं रक्तं व्र *दुःखं वर्ण र दुःखमुत्पाद दुःखासिका क दुःखिता यत्र *दुःखिते शोणि दुःखे च शोणि *दुःखेऽथ शोणि *दुःखेन विनि दुःखेन हि नि *दुःखेनेह नि *दुःखेषु शोणि दुःखोत्पादनं दुःखोत्पादने दुःखोत्पादि गृ दुःखोपहत :काम दुरोकशोधिः दुर्गमकृत दुर्गसेतुक दुद्दष्टांस्तु पु दुर्बलं वेश्म दुर्बलहिंसा दुबलानाम दुर्ब्राह्मण वि दुर्भिक्षे धर्म दुर्भिक्षे राजा दूतीप्रस्थाप *दूतीसंप्रेष दूतोपचार दूषणे तु क *दूषयन् सि *दृषयेत्सर्व दूपयेत्सिद्ध दृश्यते च ज *दृश्यते विज दृश्यते ह्यचो दृश्यमानं वि दृश्यमाना वि १९१५ दुःशीलः को. १६८६ कात्या. १२३० बृह. १२२२; कात्या. १२३० याज्ञ. १५६५ देवपशुम " ;2, याज्ञ. १८२१ कौ. १६१५ वारा. १०७७ मनुः १०६० वेदाः ९६३ को. १६१७ १९२४ याज्ञ. १९३३ को. १६२० गौत. १६०४ अनि. १९६९ भा. १२८५ याज्ञ. १४४७ को. १९२४ प्रजा. याज्ञ. १४४७ दृश्याद्वा तद्धि *दृश्याद्वाऽथ वि दृष्टं संग्रह *दृष्टप्रयोज दृष्टमेव फ दृष्टलिङ्ग मै दृष्टादृष्टफ दृष्टान्तत्वेन नार. १८८१ भार. दक्षः १११४ को. १०३६ भार. १९७८ कात्या. १९४१ गौत. १३८७ दुर्भिक्षे राष्ट्र दृष्टिपातं प्र *दृष्टिपाते प्र *दृष्टिप्रासं प्र " " *दुर्भिक्षे व्याधि ·लोकार्धानुक्रमणिका देवराय प्र वसि. १०२१ देशकालान्त की. ७३७, . देवरेण सु मनुः १०४३ स्मृत्य. १३७३, दैवमेव भ कात्या. देव. ८०६ अनि. १३७४ नि. १२५७ वारा. १०७७ वृहा. १६५३ वेदाः १००१ शौन. १३६४ वेदाः ९८२ xदेवरो दीव्य देवलोके म देवावप्रस्व देवस्ते सवि देवस्य त्वेति देवाँ उप प्रै 'देवाः प्र हिणु+ देवा अग्रे न्य दवा इव च ७४८ देवपित्र्याति विष्णुः १०२३ मनुः १०५४ भा. १०२९ दैवराजक नार. ७४८% कात्या. बृह. देवराजभ *देवराजह नार. देवराजोप विष्णुः ६३६ हारी. ६३६; बृह. ६५१, ७५१, कात्या. याज्ञ. ८८४ दैवान्यष्टौ म दैवे वा यदि हारी. १.१६ देवेषु वै गौ वेदाः *देवोत्पातक दैवोत्पातवि दैवोद्दिष्टं न भा. १२८४ xदोग्धेर्वा नि. १२५५ दोषगौरव भा. १०३० दोषद्रव्यानु मासो. १९७० दोषनिग्रह अपु. दोषमनाख्या विष्णुः १६०९, " भा. को. १९२४ देवा इवामृ देवा एतस्या देवानां पत्नीः " बृह. १७५८ देवानृणं नि १००२ ८६० ०.९८ १८३९ २००५ ६०४ मनुः १९३० वेदाः १९०२ ८५७ २००५ १५९६ १८३९ ८५८ १७९३ ११४४ ११४३ ११४४ देवान् कुर्यु देवान् यन्ना देवा भागं य " बृह. ७८६ देवा मनुष्या " ३देवा वा असु+ *देवा वा एत देवा वै न स देवा वै यज्ञ देवाश्च च वा देवाश्च वा देशकालो कि ६७४ देशकालो च देशग्रामकु बृह. १७८९ देशग्रामगृ नार. १७४६ देशजातिक गौत. १९१८; बृह. १९४१ १७८९ देशजात्यादि अनि. १९४३ *देशधर्मकु बृह. १७८९ देशधर्मजा+ वसि. १९२१ देशधर्मान नार. ७०३, ११०३ देशधर्मान् जा मनुः १९३१ देशनिक्षेप को. १९२४ देशपत्तन कात्या. १९४२ पिता. देशविशेषे आप. ११६५ देशस्थित्या प्र देशस्यजातेः कात्या. १२२९ देशस्य जात्याः को. ११८५ देशस्याचर कात्या. १९४२ *देशाचारवि नार. ६२५ देशाचारस्थि देशाचारेण कात्या. ७२७ देशादिकं क्षि देशाध्यक्षांच विष्णुः १९२१ देशाध्यक्षोपि *देशाध्वरूप बृह. ६७२ देशानलब्धां मनुः १९०७, १९२८ *देशानुरूपं बृह. ६७२ देशानुरूप देशान्तरग याज्ञ. ७७९ देशान्तरम् ब्रह्म. १११९ अनि. १५८९ देशापहृत नार. ७०३, ११०३ भा. १२८३ देहेन्द्रियवि कात्या. १८३३ गृहा. १८३५ भा. १०२९ दैवतप्रति दैवतस्कर नार. ७८१ *देवपित्रति मनुः १०५४ " नार. बृह. १७९० + " देवाश्चासुरा देवाश्चैतामृ देवासो नित्य देवीरापो अ 'देवीस्तिस्त्रास्ति १००५ ९७३ ९२४. ९९५ १००३ याज्ञ. ८४७, दोषवत्कर *दोषवत्कार *दोषश्चेन्मार्गि दोषानुविद्धाः दोषान्सर्वाश्च दोषास्पदेऽशु दोषे तु सति दोष सति न दोषो भवेत्त दोहदस्याप्र दोह्यवाहक *दोह्यवाह्यकि याज्ञ. विष्णुः १६७० भा. १०३१ १०३३ नार. १०९७ दक्षः १११४ बृह. ७५१ याज्ञ. १०८३ व्यासः ६३४ देवैर्दत्तं म देशं कालं च " " देशान्तरे पृ+ दौर्बल्यं ख्याप्य मनुः १९३१ " देहनाशे ध्रु दौहित्र एव *देशं कालं त नार. १७५३ *देशं कालं दि *देशं कालं व याज्ञ. १७३८ देशं ग्रामं दि नार. १७५३ *देशकालकु देशकालला उश. १९४२ देशकालव याज्ञ. १७३८ *देशकालवि ७६१ देशकालाति ७५७,८४४; याज्ञ. बृह. १७८९ दैवतं ब्राह्म दैवतं सत २दौहित्रं भागि+ शाक. १३५५ शौन. १३६५ भा.१२८६, १४७३, मनुः १२९५, १४७४ दौहित्रकेण भा. १२८६ दौहित्रस्य मा विष्णुः १२८१ दौहित्रान्ताना १४७० *दौहित्रेण वि व्यासः १५२४ दौहित्रेणार्थ को. १८५० की. ७३६, ·व्यवहारकाण्डम् दौहित्रोऽपि हा दादशमंशं विष्णुः १२७९; मनुः १३०२ द्रव्याणां कुश द्रव्याणां दूष कौ. १६७५ गौत. .८१५, द्वादश वर्षा दौहित्रो भागि दौहित्रो ह्याखि शौन. १३६५ द्रव्याणां प्रति द्रव्याणामाधा *द्रव्याणि यो ह *द्रव्याणि हिंसे द्रव्याणि हिंस्या याज्ञ. १७३५ अपु. १७६६ विष्णुः १६११, १६६९ कौ. १९०५ मनुः १८०६ १८०६ १६३०, १८०६ द्वादशैव तु *बादशैव पु *दोहदस्याप्र पुतं कारये घृतं निषिद्धं द्यूतं नैव तु धूतं समाह द्यूतमेकमु यतमेतत्पु यतसमाह द्यूतस्त्रीपान : गौत. १६५९ मनुः १२९५, १४७४ याज्ञ. १०८३ विष्णुः १९०३ बृह. १९१३ कात्या. १९१४ मनुः १९०६ याज्ञ. १९१० मनुः १९०६ को. १९०४ याज्ञ. १७४१ व्यासः १७६५ मनुः १९०६ को. १९०४ द्रव्यादानं वि *द्रव्यादि हिंस्या द्रव्यापेक्षो द द्रव्येण वाऽवि द्रव्ये पिताम द्रष्टव्यो व्यव मनुः १८०६ बृह. १६४५ मरी. १५८८ द्वापरे च क द्वाभ्यां सहाथ बृह. ११७९ द्रष्टारो व्यव धूतात्पुरात द्यूताध्यक्षो यू गूताभियोगे *यते कपय याज्ञ. १८१३ १९०९ वारा. १०७६ भा. १३९१ मनुः १०४९ - विष्णुः १६६९ यूते कटाक्ष द्रष्टुं सर्वत्र दुधना चानु *द्रोग्धृभावं कु द्रोणमुखप द्रोणाहावम *द्रोहभावं अ को. ९३२ वेदाः ९२३ १९०३ १६६९ मनुः १०४९ द्रोहभावं कु " वेदाः १००० " विष्णुः १७७० बृह. १९१३ १०१३; को. १०३५ द्वादशवार्षि गौत. ७९४ द्वादशाब्दं ध स्मृत्य. १३७३ *दादशाहं स कात्या. द्वादशाहः स वसि. १०२२ १२७२ द्वादशैवाथ बांधा. ७८९ द्वादश्यां कार्ति अपु. १९७९ द्वापरायब वेदाः १८९८ बृह. ११०९ काणा. १३५६. दारदेशग विष्णुः १०२३ *द्वारदेशे ग दाराणां चैव मनुः १६३०, १९३० द्वारो देवीर वेदाः १००५ द्वारोपवेश व्यासः ११११ *द्वारोपसेव *दावंशी आत्म नार. १९७१ द्वावंशी क्षेत्रि प्रजा. ९६१ दावंशौ प्रति नार. १९७१ दावंशी वैश्यः+ विष्णुः १२४० दावंशी वैश्या द्वावंशौ सपि को. १२४५ *द्वाविंशतिप याज्ञ. १७२८, १८१६ द्वावेव कर्म नार. ८३१ *दिः पादस्त्रिस्तृ १७४८ दिः पादस्त्रिास्त्र दिकं त्रिकं च वसि. ६०९. विष्णुः ६१०; मनुः ६१२ नार. ६२४ *दिकं शतं तु मनुः ६११ दिकं शतं प विष्णुः १६७१ दिकं शतं वा मनुः ६११.. नार. दिकं शतं हि मनुः ६११ नार. ६२४ दिकर्षहीना दिकेनार्थ स बृह. ७३४ दिगुणं कालि कात्या. ७३० *दिगुणं ततृ ८९३ दिगुणं तत्प वृहा. ६७७ कात्या. *द्रोहभावं च द्रोहेण च ना *द्वन्द्वयुद्धे तु द्वन्द्वयुद्धेन इन्द्वयुद्धे स द्वयं निगृह्य द्वया अमेर *द्वयोः पूर्वत ७१० ६५५ ७२६ बृह. याज्ञ. नार. ८८८ कात्या. बृह. ११७९ संग्र. ७१६ द्रयोः प्रहर *द्वयोरपि कु धूते च कप *बूते च कूटा यो मिः कोश यौमें पिताज द्रविणाईश्च द्रव्यं गृहीत्वा द्रव्यं तदीयं द्रव्यं तदोप *द्रव्यं तद् दि *द्रव्यं तु दाप द्रव्यं पिताम द्रव्यं यत्त्वध *द्रव्यं यद्यध द्रव्यं विना तु द्रव्यं स्वं पञ्च द्रव्यपरिग्र द्रव्यभोगाना द्रव्यमपुत्र द्रव्यमस्वामि द्रव्यमादाय द्रव्यवत्वातु द्रव्यवन्तश्च द्रव्यस्य कल्प *द्रव्यहानिर्य द्रव्यहृदाप " विष्णुः १९०३ मनुः ७४३ वेदाः ८११ कात्या. ६५६ बृह. १८३१ मनुः १७२५ नार. १८२७ विष्णुः ६३७ कात्या. १५६१ गौत. १२६३ कात्या. ९५५ मनुः १०४६ याज्ञ. १८१६ दयोरापन *योनिक्षिप्त द्वयोनौवेशि दयोर्वा द्वयोर्विवादे योर्हि कुल द्वात्रिंशतं प *द्वात्रिंशत् प बृह. १७८९ कात्या. ८९७ आप. १४०५ को. १४७३ नार. ७६३ अपु. १७६६ जैमि. १४२४ भा. अनि. १९९४ वसि. १२७२ कौ. १६७७ " *द्वादश इत्ये *द्वादश एवं बादश त्वेव द्वादशधा नि बादशपर्ण ९९९ नार. वेदाः कौ. ७३५ कात्या.

·श्लोकार्धानुक्रमणिका मनुः १७२३ १३०२ नार. १७४५ विशुः ११२५ मनुः १८६८ कौ. १४३० वसि. १२७२ " याज्ञ. वेदाः ६०० " उत. दिजोऽध्वगः क्षी द्वितीयं तु पि द्वितीयं शुल्क द्वितीयः पुत्रः *द्वितीयः पुत्रि द्वितीयमर्ध द्वितीयमायु द्वितीयमेके *द्वितीयस्तु न द्वितीया तु म द्वितीये चैव द्वितीये छेद द्वितीये पञ्च द्वितीये पित द्वितीये पुत्रं विष्णुः १९५० मनुः १०७५ १०६५ १०६३ भा. १२४४ नार. १७४८ व्यासः १४६० " द्विविधास्तस्क द्विविधो विभा द्विशतं तु द *द्विशतं तु प *द्विशते खर्व *द्विषस्तदध्य द्विषस्तरध्या द्विसहस्रप *द्विसाहस्रः प *द्विसाहस्रप *द्विसाहस्रात् द्वे नप्तुर्देव *द्वे पारुष्ये प्र द्वे भार्ये क्षत्रि *देशते कर्प अद्वे शते कर्व द्वे शते खर्व *द्वेषाद्वा यदि द्वष्टि श्वश्रूर द्वैमातॄणां मा द्वौ तु यौ विव कौ. १६१७ ;܇ १६७४ बौधा. १२६८ वेदाः नार. १६४२ १०९३ याज्ञ. हारी. १२६५ *द्वितीये पुत्र " " नार. दिगुणं तत्त वृहा. ७१५ *दिगुण तत्र याज्ञ. ६६७ दिगुणं तु तृ नार. ८९३ दिगुणं त्रिगु ६२६ हारी. ६६१; लहा.६७७; अपु. १९७६ द्विगुणं दाप १६५४ दिगुणं न प्र ६७६ दिगुणं प्रति याज्ञ. ६६७ *दिगुणं वा च मनुः १७२१ द्विगुगं हिर वसि. ६०९ *द्विगुणः कल्प बृह. १६४६ दिगुणः शोणि १८३० *द्विगुण उत्को विष्णुः १७९७ द्विगुणस्त्रिगु बृह. १८३० द्विगुणस्योप ७२६ दिगुणां तु भृ नार. ८५० द्विगुगा त्विष्य वसि. द्विगुगादपि कात्या. *दिगुणा दाप्य वसि. द्विगुणादिक कात्या. ७३० दिगुणाद्रूप्य द्विगुणा वा च मनुः १७२१ द्विगुणास्तूत्त कात्या. *दिगुणा हीष्य वसि. ६०९ द्विगुणोत्तरा दिगुगो दिश याज्ञ. १७३४ दिगुणो वा क बृह. १६४६ याज्ञ. १६३६ दिजस्तृणैधः ९१२ *द्विजस्तृणैध द्विजस्त्रीणाम शुनी. १११९ *दिजस्त्रीषु च कात्या. १११० द्विजस्य भार्या विष्णुः १०२३ कात्या. १११० मनुः १७०१ दिजातिप्रव बौधा. १२७० दिजातीनां च मनुः १६२३ भार. दिजातीनां शू विष्णुः १२४० *दिजातीनां शौ भा. १०३३ दिजानां परि ८१९ *दिजानामस आदि. १३८४ मत्स्य. १६५५ दिजोत्तम वि भा. १९६९ अनि. १९६७ द्वितीये मृत्ति स्कन्द. १९६६ द्वितीये हस्त मनुः १७१३, १९२९, बृह. १७६० द्वितीयेऽह्नि द ८९३ द्विधा सूनवो वेदाः १९६० दिनेत्रभेदि याज्ञ. १६३७, १९३३ *दिपणद्वाद कात्या. १८३४ द्विपणे दिश याज्ञ. १७३४ *द्विपणो दाद कात्या. १८३४ द्विपदश्चतु कौ. द्विपदाम नार. ८९४ द्विपदो नश्च वेदाः मनुः १८५३ वेदाः १८९४ वृहा. १९८८ मनुः १३२३ नार, १३४७ बृह. शंख: : १२८२ त्रयः पञ्च *द्वौ भागा पितु द्वौ राजा रत्न गौत. १६५७ द्वौ लोके धृत को. १६७५ गौत. १९१६ *द्विज प्रदूष्या विष्णुः १२४० बृह. १२५१ देव. १२५२ " द्विपितुः पिण्ड बौधा. १२६९ स्कन्द. १९६६ बृह. ८३५ *वौ वैश्यासुतः द्वौ सकुल्याः स द्वौ सपिण्डः स *द्वौ सपिण्डः स्व द्वौ समुद्री वि द्रौ सुतो विव द्वौ हस्तौ निख घंशं ज्येष्ठो ह *यशं वा पूर्व वंशहरोऽर्ध धेशी वा पूर्व धन्तरः प्राति धन्तरश्वानु " . द्विप्रकारं च *द्विप्रकारा भा द्विप्रकारो भा *द्विप्रकारो भो द्विप्रकारो वि द्विभागधन द्विरंशस्तेन द्विरन्येनाहि दिरभ्यस्ताः प *द्विरष्टापायं *द्विरामुष्याय द्विरूत्थानो द्वि *दिदिशप द्विधातस्य ना द्विविधांस्तस्क द्विजस्य स्त्रीषु द्विजातय इ १२२४ वेदाः ११६२ भा. १२४३ कौ. ८१७ वेदाः ९२४ नार. १३४७ स्कन्द. १९६५ वसि. ११८४ गौत. १९८२ कात्या. ११७४ गौत. ११८२ नार. ११०५ ११०४ १७५२ १३४६, प्रव. १३८४ वेदाः ': १६०० द्विजातीनां गृ नार. १९११ १७५२ १३४६ धष्टापाद्यं तु द्यामुष्यायण द्विजानां च गु गौत. १९६३ याज्ञ. १८७९ विष्णुः ८९१ मनुः १६९३, १९२९ धास्या द्विजिहा *धनं ऋणिक दिजे भोज्ये तु धनं तत्पुत्रि *धनं तु विभृ मनुः १२९८ ·व्यवहारकाण्डम भा. १०३३ *धर्मेण विनि मनुः १३०४ " धर्मेण व्यव धनं मूलीक धर्मे प्रयत धर्म मनास धर्म हिश्रेय धर्म एकः प धर्मकामा भु धर्मकार्ये तु धर्मकीर्त्याव धर्मज्ञस्य कृ धर्मज्ञाः : शुच धर्मज्ञा धर्म धर्मज्ञान् रा धर्मतन्त्रपी धर्मतन्त्रस धर्मतोऽहं प अनि. १११८ को. १४३० भा. १०२९ १९८५ नार. १९३९ याज्ञ. ८६८ भा. १२८६ १९६९ गौत. १६६१ १६५९ भा. १९७८, १९८५ को. ७९४ बृह. ११०९ दक्षः १११४ आप. १०१७ धनमूलाः कि धातुश्च योनी धनं पत्रनि कात्या. १२२८ *धनं प्राप्नोति बृह. १५५८ धनं भवेत्स १२२२ ६५२ *धनं यत्र नि कात्या. १२२८ धनं यो विभृ मनुः १३१८ धनं व्यपोह्य बृह. १५२० *धनं शौर्यादि व्यासः १२३१ धनं सप्तवि नार.११२९ मनुः १९८६ धनग्राहिणि विष्णुः ६७८ धनदानास कात्या. ७२९ नार. ११२९ *धनमेकं वा बौधा. ११४६ *धनमेकमे धनमेवंवि कात्या. १२२८ *धनसर्वस्व नार. १६४३ धनस्त्रीहारि ७००० बृह. धनिकर्णिक नार. ७०६ *धनिकस्य ऋ पिता. ६७६ धनिकस्मत कात्या. ८९८ धनिकस्य तु भार. ७३१ धनिकस्य ध पिता. ६७६ *धनिकस्यैव नार. ७०६ धनिकाश्चक्र शुनी. ६३५ *धनिकेन तु कात्या. धनिन ऋणि वृव. ६७७ *धनी चोपग याज्ञ. ६८९ धनी तावत्स बृह. ६३० धनी धनेन ६६० धनी वोपग याज्ञ. ६८९ मनुः ९०९; याज्ञ९१३, अपु. १९७६ *धनुः शतप मनुः ९०९ धनुः शत्रोर वेदाः ११२२ धनेन वैश्यः भा. ८१९ धनोष्मणा प मनुः १६३२ भा. धन्वना गाघ वेदाः ११२२ धरकस्य मा धरिममेया विष्णुः १६०९, १६७१ धर्म च व्यव कात्या. १९४२ धर्म पुराण वेदाः १००४, १४२३ धर्मदानम *धर्मदानर धर्मपत्नी स धर्मप्रजासं *धर्मप्रजासु धर्मप्रश्नम धर्ममात्रं वा धर्ममावाह धर्ममेवं ज धर्मवंशप धर्मविवाहा धर्मशास्त्रेषु *धर्मसंकर धर्मस्थं प्रदे धर्मस्थश्च स्वा धर्मस्थीयाचा धर्मस्य ह्यंश धर्मादिनोग्रा धर्माद्विचलि धर्मार्थ कारि धर्मार्थ प्रीति धर्मार्थ येन धर्मार्थ वर्जि धर्मार्थ वर्षि धर्मार्थकाम धर्मायौँ यत्र भा. १९६३ विष्णुः ११२५ भा. १२८६ १२८५ देव. ११११ कौ. १०४० भा. १२८७ नार. १९३४ कौ. १६७९ नार. . ७२३ भा. १९६४ धर्मोपदेशं मनु: १७७६. नार. १७८८, अपु. १७९२ धर्मोपदेश बृह. १७९० *धर्मो राज्ञः पा वसि. १९२० धर्मो धर्मों को. १९२३ धम्य विभाग मनुः १२४६ धम्या स्त्रियं स भा. १९६४ *धादिनोद्ग्रा ७०९ धर्येण विधि स्कन्द. १३७५ *धर्येण व्यव मनुः धाता च सम भा. १०३० धाता विपश्चि वेदाः १००१ धातुर्देवस्य ९९१ धातूनां कूट शुनी. १७६७ धात्रीपरिचा धात्रीमाहिति धान्यं दशभ्यः मनुः १७१४, नार. १७५० धान्यं हिरण्यं भार. ७३१ धान्यशाकमू को. १९२४ धान्यस्नेहक्षा १६७८ धान्यस्य दश भा. धान्यहर्ता द बृह. १७६० *धान्यहारा द *धान्यानि वाप कात्या. धान्यापहार्ये विष्णुः १६६९ धान्ये चतुर्गु बृह. धान्येनैव र वसि. ६०९ धान्ये सदे ल मनुः धारणं पर कात्या. १८८७ धारणकसं धारयान्ति म भा. १०३३ *धारयेद्वा ऋ बृह. ७२६ धारयेन्मङ्ग शुनी. १११९ अपु. १९७९ धार्मिकश्व कु १२८६ धाय शुल्कम आप. १६६६ धार्या सा वर्ष शंखः १०२४, कात्या. ११०९ धार्योऽवरुद्ध ७२८ बेदाः ९२३ . " धनुः शतं प ६१२ कौ. ६३८ १६९० गौत. १९१७ बृह. वारा. १०७७ नार. ९४७ कात्या. १२२९ मनुः ७९५ देव. १४०४ नार. १३४७ १०९७ बौधा. १९७४, मनुः नार. १९३६ विष्णुः १९२१ भा. ८६१ आप. १०१७ भा. १२८६ धन्यं यशस्य " . कौ. १६७८ भा. धर्मासनग धर्मिष्ठान्ध धर्मिष्ठान व्य धर्मे चार्थे च धर्मेण चाऽपि धीरा देवेषु ·श्लोकार्धानुक्रमणिका ६५. भा. १०२९ संप्र. ११४२ बृह. १५२० मनुः १३९८ न च स्वमुच्य नचादत्त्वाक न चादेयं स न चाधेः काल " धुरंधरा भ धूमावसानि *धूमावसारि धूर्त पतित धृता वैनासि धूर्ते बन्दिनि धृतं वस्त्रम धृतदण्डोऽप्य धृतवता आ नार. न चानिवेद्य की. वृहा. १६५३ शंखः १०२४ स्मृत्य. ७१५ कात्या. १२२८ नार. १६४४ वेदाः ९६९, १२५८ मनुः ११२७ नार. १०९७ बौधा. १६०६ मनुः १०५० कात्या. १९१४ वेदाः ९०२, ६५० ८४४, १६८३ नार. भार. ६३५ भा. १९७८ न चान्यत्कार न चान्यसंधि न चाप्यधर्मः *न चाप्यसंधि न चारके नि धृतिर्भेक्ष्यं कु . न चासां मुच्य *धृष्टाऽन्यगत धेन्वनडहो ध्यायत्यनिष्टं ध्रुवं यूतात्क कात्या. ७२८ भा. १०३२ मनुः ८९१ शंखः १२०७ भा. १२८७ को. ६३८ शुनी. १११९ भा.१९६३, *न चासारं न *न चास्ति विभा न चास्य माता न चास्य मूल्य न चास्य व्यय न चास्य शल्यं ध्रुवा अस्मिन्गो ध्रुवा एवास्मि को. १०३५ " ध्रुवाननप ध्वजाहृतं भ ध्वजाहृतो भ . ८१३ कात्या. १२२७ मनुः ८२१, १९२८ नार. ९४४ *न खलु कुली वास. १०२२ *न खलु तत्कु *नखिनां दंष्ट्रि विष्णुः १६१२ नखिनां शृषि कात्या. १६५१ न गच्छेत् गर्भ नार. ११०१ न गणाः कृत्स्न भा. ८६१ न गणिकाधू शंखः १०२५ नगरं यास्य वारा. १३२९ नगरग्राम नार. ९४४, बृह. नगरस्थो व वारा. १०७७ न गुरावक भा. १९८३ न गुरुर्न स उश. *न गूहेताग नार. ७६३ न गृहदाग न गृहं गृह स्मृत्य. १११८ नने विनमे न ग्राह्यो ह्यन्य कात्या. १८८७ *न च तं प्राप्नु नार. १९१२ न च तं हातु भा. १०२७ न च तद्दण्ड नार. १८२७ न च तान् ज विष्णुः १६१० *न च तान्य *न च ती दम्प १०२१ न च त्वमाभि भा. १०३१ न च दत्तोऽप्य बृय. १३५५ न च पित्रा वि भा. १९८३ नच प्राकाम्य १८४८ १८४९ न च भार्याक नार. ६९८ न च भोगेन भा. १०२९ न च मन्त्रोप वसि. १०२२ न च मुण्डा च भा. १०२८ *न च याचते बृह. ७८६ *न च याचेत न च योनिगु मनुः १०७१ न च वासांसि १७०९, १९२७ न च वैश्यस्य भा. १९७६ न च व्याधिता विष्णुः १०२२ न च व्रतोप शंखः १०२५ न च संदेहे आप. १९१८ न च स्त्रीणां कि भा. १०३३ न च म सीता वारा. १०७६ कात्या. ८३९ जातू. ९०१ पिता. ६७५ " ध्वजिनी मत्स्यि *ध्वजिनी संधि न कथञ्चन न करिष्यति न कश्चिद्योषि न कांचन प न कामभोगा *न कारके नि नकिरस्य प्र वसि. न चेच्छुल्कं तु न चेत्तद्यव न चेत्स धनि *न चेत्स्वधनि न चेद्ददाति न चेद्दद्यात्तु न चेद्धनिक न चैकमका न चैकस्मिन् न चैनमध्य न चैवं स्त्रीव न चैव स्त्रीव न चैवैनां प्र न चैवोपग न चोत्तमा न कौ. ७७२, भा. १२८५ मनुः १०४७ वेदाः १०११ भा. १०३२ काल्या. ७२८ वेदाः ९७६, १८३६ नार. १७८७ भा. १०२७ कात्या. १५२३ शुनी. ८५६ कात्या. १५२३ वारा. १०७६ भा. याज्ञ. १७२९ शुनी. १११९ ७६३ याज्ञ. १७३५ कालि. १३७६ अनि. ७५६ नार. ७४८ कात्या. ६५५ को. ११४९ भा. १०३३ आप. १९७३ मनुः १०५८ यमः १११३ मनुः १०४२ बृह. कात्या.१११०७ न किल्बिषेणा न कुर्यात्तत्त *न कुर्यात्प्रति न कुर्याद् भूति न कुर्याद्यदि न कुलं नक नकुलो ग्लह कौ. १८५० " भा. मनुः १८५८ बेदाः १२५४ मि. नार. ८८८ *न कूट कूट न चोद्योगेन न चोपलम्भः न जातु ब्राह्म न जामये ता xन जामये भ *न जिमंच प्र *न जिह्येन प्र *न जीवति पि न जैोन प्र न ज्ञातिकुल न केनचिच *न कयेदाग नक्षयो न च न क्षेत्रजादि भन क्षेत्रजादी नखदन्तक्ष नार. शंखः ११४८ संव. १९९१ नार. ८८८ भा. १०३२ भनु.

·व्यवहारकाण्डम् *न ज्ञानेन हि *न ज्येष्ठं पुत्र न ज्येष्ठो वाऽव *न तं द्विषन्त्या न तं नयेत न तं भजेर कात्या. वसि. १२७४ भा. १९८४ मनुः १०५६ वसि. १२७४ आप. १६६५ याज्ञ. १४.८ न तस्याज्ञो व्य न तां देवाः प न तान् पङ्क्ति न ता वाजेषु न तासां रक्ष न तिष्ठन्ति न *न त्वेवैकं पु *न दण्ड्यः काम *न दत्तं वा ध न दत्तं स्त्रीध वेदाः विष्णुः १२०६; मनुः १२०८ नार. १९३६ वसि. १०२१ हारी. १०१७ ९७३ भा. १०३३ वेदाः ९७७, १८३६ वसि. १०२२ बोधा. १८४५ भा. १२४४ न दत्त्वा कस्य न दद्यादृण न दद्याद्यदि *न तं विभजे न तच्छक्यम न तत्पुत्रा ऋ न तत्पुत्रैर्भ *न दद्याद्याच्य १४४२ मनुः १०४१ कात्या. ८०५ मनुः ७४१ नार. ७४८ ७०५ बृह. ७५१ विष्णुः ६१० वेदाः ९६८ कात्या. . बृह. १२२४ याज्ञ. ६६६ विष्णुः १२०५; मनुः १२१३ नार. १०३५ भा. १२८७ ९१७ कात्या. ८०६ नार. न तत्प्रवर्त न तु खलु कु न तु चारण न तु जात्या स न तु ते ब्राह्म न तु दाप्यो ह न तु दृष्टार्थे न तु नामापि न तु पतित न तु ब्राह्मण न तु राजप न तु वल्मीक *न तु स्त्री पुत्रं - नार.. न तत्र कार न तत्र गोमि *न तत्र दाता न तत्र दोषः न तत्र पाल न तत्र प्रण न तत्र बीजि वृम. ८५४ गौत. १६०४ मनुः १०६२ विष्णुः १३८९ वसि. १४७० को. १८५० वृहा. ९६२ वसि. १२७४ बौशे. १३८४ ९७८ वारा. १०७६ संग्र. ७१५ न दद्यालोभ नदस्य मा रु *न दातव्यं च 'न दातव्यं तु+ न दातव्यं न न दाता तत्र न दायोऽपह व्याघ्रः कात्या. ८०६ यहा. ७३२, याज्ञ. बौधा. १३८८ वेदाः मनुः ९१० कात्या. ९६०० . नार. ११०२ मनुः १२१४ भा. १२८७ कात्या. ०५९ *न ते तनूं त न ते दुःखं क कात्या. ८०५ वसि. १९४४ वृह. ९५२ न तत्र भार्ग न तत्र रेतः *न तत्र रोध न तत्र रोप न तत्र विद्य न दायं निरि न दारेषु न नदीकक्षव *नदीतीरं प्र नदीतीरे प्र *नदीतीरेषु न तेन तदु न तेन भ्रूण बौधा. १६०८ मनुः ७४२; मनुः १९२७, १९४५ *न तत्र विष *न तत्र स्वामि बृह. ७६४ मनुः १२१४ नार. स्मृत्य. ९२१ कात्या. ७६७ *नदीनां चैव नदीनां फेनों " वसि. न ते मयाऽतो वारा. १०७६ *न तेषां मातृ मनुः १२३६ न ते सखा स वेदाः ९७५, १८३६ न त्यागोऽस्ति द्वि मनुः १०५६, १३९३ *न त्यागोऽस्ति वि १०५६ न स्वन्ये प्रति वसि. १९२१ न त्वमल्पेन भा. १०२८ न त्वहोढान्वि नार. १७५१ न त्वेकं पुत्रं वसि. १२७३, " " नदीनां वाऽपि नदीनां संग नदीवेगज्वा नदीष्ववेत नदीस्रोतःप्र न दुरुक्ताय xन दुहितर मनुः १६२६ विष्णुः १२०५ मनुः १२०८ अपु. १९६२ नार. ७८३ *न तद् वेदाः ९९९, १६०२ मनुः १८५१ नार. १८८० कौ. ८४३ नार. १९३६ बृह. ९५२ वेदाः १८९३ नि. १२५५ १३८५, १४१५ वेदाः १८३८ नार. १९३३ कात्या. ८३९ शंख: १०२४ *न तत्रान्यकि न तत्रान्या कि *न तत्रारिव *न तत्सुतैर्भ भजे न तद्राज्ञा प्र न तब्धतिह *न तब्धमिच न तस्मिन् धार न तस्य प्रति न तस्य लोकाः न तस्य विध *न तस्य विप्र न तस्य वेत *न तस्य हि वि बोशे. १३८४ " मनुः १७२७ नार. ८३१ भा. १२८३ वेदाः नार. ८३१ मनुः नार. भा. १२४४ न त्वेनमव न त्वेव कदा न त्वेव द्विजः न त्वेव नियं न त्वेवाधौ सो वारा. १०७७ बौधा. १४६८ विष्णुः १०२३ को. १६८७ मनुः ६३८ नार. ६५० वेदाः १७६८ न दूताय प्र न दृष्टं यच्च न देवदास्या *न देवभूत न देवभूत्या न देवानाम न वेवान्यकु न वेवामित्र न वेवास्य न तस्यां जातु देवाः मनुः १८५३ ८१७ न दोषं प्राप्नु ·श्लोकार्धानुक्रमणिका नद्यश्च नार्य नद्योत्सृष्टा रा न ब्राह्मणस्या न ब्राह्मणो हिं भा. १०३१ बृह. मनुः १०६३ भा. १९६४ १०३१ वेदाः ९८६ गौत. १९४८ वेदाः ११४३, १४६४, भा. १०३२ नमो गन्धर्व न म्रियेत स न यत्पुरा च १६०० वेदाः १००३ व्यापा. १११७ वेदाः ९७६, १८३६ भा. वारा. १०७५ १०७६ बृह. ७८६ कात्या. १४५८ शंखः ': १०२५ नार. ६९८ मनुः १८५४ न द्वितीयश्च न नर्मयुक्तं न नर्मयुक्त ननान्दरि स बननान्दुः सम्रा न निन्दिम च न निहरिं त्रि *न निषिद्धोऽल्प *न निषेधोऽल्प न निषेध्योऽल्प न निष्कयवि न निस्रवति ननु नामाङ्क नयत्यरिव नय मां वीर नयस्व मांसा न याचते च न याचते चे *न याचते तु नयेयुरेते वास, १६६८ बौधा. १०१९ न भयान्नाप्य न भर्ता नैव न भर्तारं द्वि *न भार्यया कृ *न भाषणं प न भिन्नकार्षा न भुक्तं यः स्त्र न भूमि वातो न भूमिः स्यात् न भैक्षलब्धे *न भैक्षवृत्ती *न भैश्यलब्धे *न भैश्यसंधे *न भोक्तव्यं ब न भोक्तव्यो ब मनुः १४३२ याज्ञ. ०.४२ बृह. ६५४ वेदाः ९९८ जैमि. ७९३ " वसि. १६६८ *नयेयुरेतैः बृह. ७८६ याज्ञ. ९४०% वृहा. ९६२ याज्ञ. ९४० नार. १७५२ याज्ञ. वेदाः ७९२ व्यासः १७६५ नार. १७८७ " " *ननु वाधीसो मनुः ६४० . .. " " न नूनं ब्रह्म *नन्ददत्तं त नन्दन्ति पित न पतितैः सं न पिता नात्म न पिता पुत्र *न पिन्यं तद्ध " *नयोपधाभि न योषित् पति नरकादुद्ध नरहर्ता ह न राज्ञात *न राज्ञोद्धृत *न राज्ञो धृत न राज्ञो राज्य नराणां त्यज *न रिक्तका नरेन्द्रसिंह नरेन्द्रास्त्रिदि मनुः १०७२ कात्या. ७३० भा. १९८५ मनुः वेदाः ६०० ८०४ वास. १९८२ बौधा. १३८८ वारा. १०७५ विष्णुः ६७९ कात्या. १४०३ शंखः १६१२, १६१३ मनुः १२१४ भा. १९८४ नार. ६९५ विष्णुः १४७१ मनुः १२१३ नि. १२५५ न भ्रातरो न न भ्रातृन्न च नमकटच *न मकटे तु मनुः १३१४ भा. १०३१ नार. १८२९ कालि. १३७७ भा. १०३० वसि. १६६८ भा. १९८५ मनुः १६९२, १९२९ *न मर्कटेन " न पुत्रः प्रति न मत्प्रतिच्य वेदाः ९८६ न मत्स्त्री सुभ नमस्ते अस्तु .. न रोव्यः कि नर्तकानामे बृह. नमस्यरेश्व न माता न पि ७८७७ शुनी. ७५० नार. ११०३ वेदाः १००६ *न पुत्रभाग न पुत्रर्ण पि न पुत्रिकागा *न पुत्रौर्वभ Xनप्तारमुपा न प्रजाः प्रजा न प्रतिग्रह न प्रदद्यात्तु न प्रवाते ध न प्रातिभाव्य *न प्राप्तव्यव न प्रोषितेऽल *न प्रोषिते सं न ब्रह्म तस्मै *न ब्राह्मणः प न ब्राह्मणव न ब्राह्मणस्य न मातापित न मातापित्रो न मातृतो ज्य न मा मर्त्यः न मामसज न मा मिमेथ न मित्रकार न मिथ्यावच न मूत्रं फेनि बृह. १२५१ वृहा. ७३२ स्कन्द. १९६५ कौ. ६७९ कात्या. ७१० हारी. १०१६ १००६ भा. ८६० मनुः १६२७, १९२६ शंखः १६१३ १६१२ मनुः १२३६ वेदाः ७९१ वारा. १८७७ वेदाः १८९४ मनुः १६२३ स्कन्द. १९६५ कात्या. १३५० मनुः २८५९ वेदाः ८१२ भा. १०२७ वेदाः १५९३ बृह. १६४६ *नर्ते क्षेत्रं भ *नर्ते क्षेत्राद् नर्मदत्तं त नर्माय पुंच न लङ्घयेत् न लिप्यते य न लुप्यते त नवं वसानः xनवजातः स न वधं न च " बृह. वेदाः १९७७ नार. १९३६ बृह. १५५८ वेदाः १००३ नि. १२५४ न मूत्रमुण्डः वास. १९७४ आप. १६०५ न मृषा श्रान्तं मनुः १०५८ यमः १११३ घृव. ६७६ ब्रह्म. १३७५ नव प्रतिभु नवभागं स *नवमांशं स न वर्धते प्र मनुः १८५९ न मे दासो ना न मे वागनृ+ न मे स्तेनोज *न मोक्तव्याः प्र न मोक्तव्याः सा वेदाः १४६४, व्यासः ६३४ *न वर्धतेऽव न वर्ष मैत्रा गौत. ६०८ वेदाः १६०१ यमः १६५२ .

·६८ व्यवहारकाण्डम् न वा उ ते त वेदाः ९७८, वेदाः १२५३ न स राज्ञाऽभि नार. मनुः ७१८, न स खो दक्षो वेदाः १५९१, बृह. न सा सुखम वेदाः " कौ. ७५७, संव. नवेन कृत न वाचाटाम् विष्णुः १०२२ *न वाधेः काल मनुः ६३८ नवाससान भा. १९८४ न वास्तुनि वि प्रजा. १२३३ न वास्तुविभा शंखः १२०७ न विकर्णः पृ वेदाः १८४० *न विद्यते त ७६४, ब्रह्म. १३७४ न विद्यते पृ शुनी. १११९ *न विप्रद्विष मनुः १०५६ न विब्रूयान्नु *न विभाज्यानि नार. १२२० न विवाहवि मनुः १०६७ न विपं विष बोधा. १४६९; वसि. १४७० नवीकृतं च वारा. १०७७ न वृत्तिं पर भा. *न वृद्धिः प्रति नार. ६२६ न वृद्धिः प्रीति न वृद्धिः स्त्रीध ६३५ न वृद्धवृद्धि भार. स्कन्द. १९६६ न वै तामाधे नवैते पुत्र बृय. १३५५ न वै योषा के वेदाः १००८ नवैव तान न वैष्टिकं जा शंखः १९२२ न वैस्त्रैण स वेदाः १००९ न वै स्त्रैणानि ९८९ न व्याधिमर स्कन्द. १९६५ न व्रतेनोप शंखः १०२५ *न शक्तो धनि कात्या. ६७२ *न शक्यन्तेऽधु बृह. १३४९ न शक्या रक्षि भा. १०३३ *न शक्यास्तेऽधु बृह. १३४९ न शारीरो ब्रा विष्णुः १६०९, १८४७%, यमः १६५२; गौत. १६५९ न शास्ता तत्र भवि. १६५५ न शूद्रापुत्रो शंखः १३९० न शूद्रायाः का विष्णुः १०२४ न शुद्रायाः स्मृ नार, ११.., १९७८ देव. १११२ न शूदे किच्चि गौत. १७६९ न शेषो अग्ने x नि. न शोचन्ति तु मनुः १०५२ बृह. ११०६ न श्मशानवि को. १६१६ नश्यतीवुर्य मनुः १०७२ नश्यतो विनि ७४० *नश्येतां विनि *नश्येद द्रव्य नार. ७२५ *न श्रुतोऽविनि मनुः ७४० *नष्टं जग्धं च नष्टं देयं वि वृहा. ७३१ नाष्टं देवेन अनि. ६६१, षट्त्रिं. ७५६ नष्ट विनष्ट मनुः ९०८ नार. नष्टः प्रव्रजि देव. १११२ *नष्टविनष्टं नार. ९१६ नष्टस्यान्वेष बृह. ६७२ कात्या. ६७४ नष्टापहृत १६८३, याज्ञ. ७६१ नष्टा भग्नाच नार. *नष्टा या पाल नष्टे भर्तरि गौत. १०१३ नष्टे मृते प्र नार.११००० बृह. ११०७, परा. १११७ नष्टे मृते वा बृह. नष्टो देयो वि याज्ञ. ६४२ *न संभाषं स मनुः १८५४ न संभाषांप *न संभाषांस *न सगोत्रस्था आप. १०१८ न सगोत्रां न विष्णुः १०२२ न स तं प्राप्नु नार. ८३३, १९१२ *न स तत् प्रा ८३३, १९१२ *न सतन्त्राः स्त्रि कात्या. १८८८ न सन्ति यस्य यमः १९४३ न सन्ति साक्षि वृहा. ७३१ *न समं प्राप्नु नार. ८३३ न समं सर्व भा. १९७८ न स राज्ञा नि नार. ७२४, मनुः ७४. मार. ७४७. वेदाः १५९६ . न सहाऽऽसीत न सा देया न कात्या. १११. न सा देवेन स्मृत्य. १११८ न सामन्तैन कात्या. ८९७ न सावयं न मनुः हारी. १०१७ न साहसिक मनु: १८६९ न सेशे यस्य+ ९८८ न सोन्मत्ताम वसि. १०२२ न सोपधाना नार. १९३६ न सोमो अप वेदाः ६०० न स्तेयमधि १००१ न स्त्रीकृतं प विष्णुः । ६७९ न स्त्रीधनं तु वृहा. १४६२ न स्त्री पतिक नार. ६९८ न स्त्री पतिपु विष्णुः ६७९ न स्त्री पुत्रं द वसि. १२७३ न स्त्रीभ्यः किच्चि भा. १०३२ न स्त्रीभ्यो दास कात्या. ६३१ न स्त्रीपु राज भा. १०३१ न स्त्री स्वातन्त्र्यं बौधा. १०२०, १३८८ न स्यात्क्षेत्र वि ११०३ न स्याद्व्यप ७२५ *न स्वकं पुत्रं वसि. १२७४ न स्वतन्त्रत संग्र. ११५७ *न स्वतन्त्रेण न स्वातन्त्र्येण न स्वामिना नि ८२१, १९२८ *न स्वामिनाऽति ८२१ *न स्वामिना वि न स्वामी न च कात्या. ६७२ *न स्वामी नापि *न स्वाम्यं हि भ देव. ११५६ न हार्य स्त्रीध शंखः १४७३, १९५०; पैठी. १५२७ *न हिंस्याद्ब्रह्म मनुः १६२७ न हिंस्याद्ब्राह्म न हि प्रभाया वेदाः १२५३ x नि. १२५४ " नार. " " " मनुः १०५८ " ·लोकार्धानुक्रमणिका ६९ बृह. *नान्यो धर्मो हि नान्वये सति " नापतिः सुख 2 नात्यन्तं पीड *नात्यन्तपीड *नात्यर्थ पीड नाथवत्या प नादद्यान्न च नादुष्टां दुष नादेवरादि नाधोऽभूद्ध न हि धर्मफ xन हि ग्रहीत नि. १२५४ न हि तस्यास्ति मनुः ८२३, १९२८, देव. ८३९ न हि तृमिनं व्यासः ११११ न हि ते नाम वेदाः न हि दण्डाह मनुः १६९५, १९२९ भा. १९८४ *न हि भर्तुवि आप. १४०५ न हि भर्तृवि न हि मे ब्राह्म भा. १९६९ मनुः १७२४ न हि स्त्रीभ्यः प भा. १०३३ न हि स्वमस्ति ८१८ न हि स्वल्पेन कात्या. १९०९ *न हीनकार्षा वसि. १६६८ न हीनाङ्गीम् विष्णुः १०२२ न होटेन वि मनुः १६९६, नार. १८८१ कात्या. नार. १०९७ गौत. १०१३ भा.१०२७, १२८४ ६३८ भा.१२४४% मनुः १२४८ विष्णुः १०२२ नार. १४४९ अनि. १११६ याश. वारा. १०७७ भा. १४२९ वेदाः १२६० मनुः १९७४ नार. १८८१ हारी. १.१५ भा. १९८४ कात्या. हारी. १०१५ मनुः १९३१ वेदाः ११६२ वारा. १०७६ नार. १९३६ को. १७९८ नाधिः सोपका की. " नाधिकं दश नापहारं त्रि नापुत्रस्य लो नापृष्टः कस्य *नाप्यपत्यं प नाप्रक्षालित नाप्रदायक नाप्राप्तव्यव नाप्रोक्ष्याविमृ नाब्रह्म क्षत्र नाभानेदिनं नाभिरोचय नाभिशस्तान नाभेरधःका नाभेरुपरि xनाभ्रानीमुप नामगोत्रादि नामजातिग्र न हि शूद्रस्य नाधिकाङ्गीम् नाधिकारो भ *नानयोरन्त नानर्णसम नि. १२५५ संग्र. १३८४ बौधा. १०२० नामावास्यायां नाना दशर नायासयामि नारकाय वी नारदस्य च नारी खल्वन नारीणां स्वैर नारी रजोभिः नारा स्वर्गम नार्पयत्कृत को. ७१६ कात्या. ७२९ वेदाः ११२१ ११२० व्यासः ७८९ वारा. १०७६ मनुः १०७१ बौधा. १२३९ को. १२३४ वेदाः १५९३ भा. १०३१ नार. ८७१ मनुः १०४४ नि. १२५३ भा. १०३२ नार. वेदाः १००७ भा. १३९० १०२९ १०३३ ८६० मनुः १७७५; नार. १७७८ वेदाः १९२ वारा. १३२९ भा. १०२८ वेदाः १५९६ भा. १०३२ कास्या. १५२३ भा. १०३२ १०३१ शंखः १०२५ कात्या. अङ्गि. १११६ " नानाधियो व नानानं वा उ नानापण्यानु नानामृगग नानारूपाणि नानावर्णस्त्री नानास्त्रीपुत्रा नानाहिताग्नि नानिलोऽग्निर्न *नानुकूलं च नानुशुश्रुम xनानेन पत नान्तकः सर्व नान्तरेणोद नान्तवेद्यासा नान्धः कुरूणां नान्यं गतिम नान्यः शक्तस्त्रि नान्यत्र धन नान्यत्र बुद्धि *नान्यदन्यसं नान्यदन्येन नान्यद्भर्ववि नान्ययोनाव नान्यस्त्वया का नान्यस्मिन्विध नान्योत्पन्ना प्र *नान्यो धर्मोऽत्र नान्यो धर्मोऽस्ति न ह्यस्या अप वेदाः ९८७ न ह्यस्या नाम न यात्मा शक्य भा. १२८७ नाकन्यासु क्व मनुः ८८२ नाकामा संनि नाकुलीनाम् विष्णुः १०२२ नागरिकप्र को. १९२४ नाग्निं चित्वा रा वेदाः ९९४ नाग्निप्रवेशा नाग्निस्तृप्यति भा. १०३२ नावया राज्ञा ल मनुः १६२७ *नाज्ञानेन वि कात्या. ९५८ नाज्ञानेन हि नाततायिव विष्णुः १६१२; मनुः १६२६; बृह. १६४८% सुम.१६५३; मत्स्य. १६५५ नातन्त्री वाद्य वारा. १०७७ नातश्चतुर्थ भा. १९८६ नातिकपिला विष्णुः १०२२ नातिचरेद्भ नातितृप्ता स्व शुनी. १११९ नातिद्वितीयं गौत. १२६३ नाऽतिपातये आप. ९०४ नातिवर्तव्य भा. १२८५ नातिसांवत्स मनुः ६१५ नातो विशिष्टं वारा.. १०७७ नार्याः षडाग शंखः १४७३, नार. , नाहन्ति प्रम मनुः ८९१ गौत. १०१२ १९५०, पैठी. १५२७ नार्वाक संवत्स नाहन्ति ते प्र बृह. ८९६० स्मृत्य. भा. १०३१ नावसाद्यश अनि. ७३१ *नावारूडैः प्र मनुः १९४६ *नाविज्ञाते ग कात्या. नाविज्ञातो ग्र नाविद्यानां तु १२२७ *नावैद्यानां तु *नाशः पश्चन नार. १६४२ नाशक्तो धनि कात्या. ६७२ नाश्नन्ति पितृ विष्णुः १०२३. ब्रह्म. १११८ विपु. १८९२ मनुः १०६६ गौत. ६०६; १०६३ अङ्गि. १११६ . M ·:- यवहारकाण्डम्: विष्णुः १६५० नार. ९४८ विष्णुः: १६:०९ नार. ७०४ निग्रहः पण्डि निग्रहाद् वड निग्रहानुग्र निग्रहेण च निघाते सह *निचर्यतत्स निजधर्मावि नितरां परि नि ते मनो म भा. ८६१ नार. ૮૩૨ बृह. १६४० 'मनुः १७०१ वेदाः १७९३ नार. ७०४ याज्ञ. ८६६ वेदाः १००५ : ८ कात्या. नार. ". निकृष्टे द्विमु *निकृष्यमाणे *निकेतयितु *निक्षिपेत स्व *निक्षिपेत्तत्स्व. *निक्षिप्तं च प निक्षिप्तं तत्र निक्षिप्तं यस्य निक्षिप्तं वा प *निक्षिप्तं वृद्धि निक्षिप्तस्य ध *निक्षिप्तान्वाहि *निक्षिप्य कुम्भे निक्षिप्यते प *निक्षेपं नाम निक्षेपं निहु *निक्षेपं पुत्र, निक्षेपं वृद्धि ७६२ स्मृत्य.. ७५६ ७५३ ७६२ कात्या. ६३२ मनुः ७४४ बृह. ७६४ ९५० नार. १८३६ भा. ८१९ वेदाः बृह. ८७२ भा. १०२९ ऋष्य. १११७ : ७४६ " व्यासः नार. ७९८ कात्या. ६३२, ७५४ नार. ७९८ व्यासः ९६१ भा. ८६१ ऋप्य. १११७ निक्षेपः पुत्र. नि. १२५३ को . मनुः:१०.५४ नाश्य आर्यः शू आप.. १८४४ *नाश्य आर्यस्तु नाश्वशूकरा ९०५ नाष्टिक बस्व ७५७ नाष्टिकश्चेत: १६८४ *नाष्टिकस्तत्र कात्या. ७६७ नाष्टिकस्तु प्र *नासंदिग्धः प्र नार. ८२६ नासंदिष्टः प्र *नासकुल्याः स देव. १२०३ *नासद्धयः परि नार. १९४० नासद्धयः प्रति नासां कश्चिद भा. १०३२ नासामस्ति प्रि नासु स्नेहो न *नासेद्धव्यः कि बृह. ७२७ नासो गच्छति स्मृत्य. १३७४ नासौ विभागो मनुः १५७२ *नास्तिकस्तुप्र कात्या. ७६७ नास्तिक्यसाह शुनी. १११९ नास्ति त्रिलोके भा. १०३१ नास्ति भर्तृस शुनी. १९१९ नास्ति स्त्रीणां कि मनुः १०४९ नास्ति स्त्रीणां पृ विष्णुः १०२३; मनुः १०६० भा. १०३१ नास्त्यपकारि कौ. १८०० नास्मि संप्रति वारा. १०७६ नास्मै पृश्निं वि वेदाः १८४० नास्मै समितिः १६०१ नास्य क्षत्ता नि १८४० नास्य क्षेत्रे पु. नास्य जाया श नास्य धेनुः क ८४२, १८४० नास्य श्वेतः कृ *नास्या भर्तृवि ब्रह्म. १११८ नास्वतन्त्राः स्त्रि कात्या. १८८८ नाहं काषाय : भा. १०२८ ८१८ नाहं शक्या म वारा. १०७६ नाहमिन्द्राणि वेदाः कात्या. १७९१७ उश. १७९२ निकृती हि न भा. १९८३ निक्षेपः प्राति निक्षेपश्चोप. निक्षेपस्य स . निक्षेपस्याधु निक्षेपस्याप ७३७ अपु. १९७१ बृह. मनुः ७४१, ७४३ अनि. ७५६ बृह. ७६४ बृह. ९५२ मनुः १९५७ ब्रह्म. १११९ विष्णुः १९५० अपु. १९६२ विष्णुः १९५० १९४९ १९५० बृह. १९४१ नास्ति स्वतन्त्र नित्यं त्रयाणां नित्यं न सूनुं नित्यं नैमित्ति नित्यं पौर्वाति *नित्यं स्नात्वा कृ नित्यं खानक नित्यप्रवाहि नित्ययुक्ता म *नित्यस्नानक xनित्यस्य रायः *निदेशकाला *निधानानां पु निधायोरसि *निधिं च ब्राह्म निधि द्विजोत्त निधि ब्राह्मणो निधि लब्ध्वा त *निधिं लब्ध्वा ब्रा निधिनिष्कुल *निधिनिष्फल निधीनां तु पु *निधीनां हि पु *निधेयानि त *निधेयोऽयोम *निध्यधिगमे निध्यधिगमो निध्यन्वाधिया अनिनेयौ सुभृ निन्दितेऽहनि *निन्चैव लोके निन्द्यैव सा भ निन्द्यैव सा स्म निपतन दिवो निपुणानर्थ निबनीयात्त *निबध्यमानं निक्षेपाधर निक्षेपानन्त निक्षेपान्वाहि निक्षेपापहा विष्णुः ७३५, मनुः १९५७ निक्षेपेष्वेषु निक्षेपो नाम निक्षेपोपनि निक्षेपो मित्र निक्षेपो यः कृ निक्षेपो यत्कृ निक्षेप्योऽयोम मनुः ७४१ नार. मनुः ७४० नार. ६४७ मनुः ७४४ बृह. ९५० मनुः १७७५ गात. १९४८ १७७५ नार. १७८८ नार. नार. ११०२ मनुः.१३९२ २०६४ निखेयोऽयोम नाहं कुप्य सू " *निगूढकारि निगूढचारि. मनुः १७७५ १६९४ नाहमेवं पु. कात्या. १११० आनि. १३७४ विष्णुः १९२१ मनुः ९३६ कात्या. ९५७ १९२९ भा. १२८५ मनुः निगूढनिश्च निगृह्य दाप ।

·लोकार्धानुक्रमणिका को. ९३२ " ६७३ ९२७ ६६५ . " मनुः व्यासः स्युः प्र " . वेदाः याज्ञ. १७४१ " " " . * " नार. ७०४ " वेदाः ९२३ मनुः १०४९ बोधा. १३८८ वेदाः ९९५ भा.१०३३ मनुः १०४९ बोधा. १३८८ नार. ११५२ भा. १२८६ कात्या. ६७४ ६७२ क ६३८ वेदाः १८९६ कात्या. १९१० मनुः १७०१ नार. ८५२ व्यासः ८५४ नार. ८५२ १७५६ " . *निवन्धं दाप कात्या. ६७४ निरस्तस्य प्र. *निबन्धं वा व 'निरस्यतश्चा निबन्धमाव- निरादिष्टध *निबन्धमाह निराधाने द्वि *निबन्धमा *निराधारे दि निमयेऽहं स *निरायव्यय निमन्त्रयितु विष्णुः १६०९ निराया व्यय निमन्त्रयित्वा निराहावान्कृ निमन्त्रितस्त निरिन्द्रिया अ निमन्त्रितो दि मत्स्य. ७८९ *निरिन्द्रियाया २६५५ निरिन्द्रिया स्त्री निमित्तानि स लिङ्ग. १३७६ निरिन्द्रिया ह्य निम्नगापह नार. ९४५ निम्रवर्ती भ ८२६ निम्रोन्नता च *निरिष्टे वाप्य व्यासः निम्नोपलक्षि निरुक्तजश्व नियच्छेयुर्भ वृम. *निरुद्धमाह नियतं क्षेत्रि शखः १२८२ निरुद्धो दण्डि नियन्ता चात्म हारी. १२६४ निरुपकारः नियन्तुं न हि भा. १९८३ निरुप्त हवि नियमातिक निरोद्धव्या च निरोधनेन आप. १६०६, १६६४ नियमारम्भ निर्गच्छंस्तृण आप. १०१८ नियुक्तश्चाप्य विष्णुः १६१२ निर्गच्छतस्त उश. १११३ *निर्गच्छेत्तृण नियुक्ता गुरु नार. ११०१ *निर्गतं नियुक्ता पति निर्गते भा. १०२७ तुप *नियुक्तायां क्षे विष्णुः १२७९ तु य नियुक्तायां स नियुक्तायाम मनुः १३९६ अनियुक्ता सर्वा उश. १११३ नियुक्तो गुरु नार. ११०१ निर्जने विपि नियुक्तो यस्तु कात्या. ८०६ निर्जिताश्च में नियुक्तौ यो वि मनुः १०६६ निर्जित्य पर नियोगमुक्त्वा बृह. ११०९ निर्दया निर्न नियोगात्पाव कात्या. १११० निर्दहनी या नियोजयत्य मनुः १०६८ निर्दिश्यैवैनं निरन्वयं भ " १६२२, १६९१ निर्दिष्टकाला *निरन्वयः श निर्दिष्टदेश *निरन्वये भ १६९१ निर्दोषं दर्श निरन्वये श १७१९ निर्दोष नोध्दृ *निरन्वये स नार. निर्दोषां परि निरन्वये स्ते को. १६१३ *निदोषायां प निरन्वयोऽन मनुः ७५८ निर्दोषो शान निरन्थयो ना निर्धनं ऋणि बौधा. १०२० 'निर्धनस्तु श वृहा. ७३१ *निर्धनस्य स्त्री विष्णुः .. ६७८ निर्धनैरन कात्या. *निर्धार्याः नार.. निर्भयं तुभ मनुः १६९२, १९२९ निर्भय वा भ १६९२ *निर्भय हि भ *निर्भागयेन्न कात्या. ११७३ निर्भाजयेन्न निर्मन्थ्येन प आप. १.१९ निर्मर्यातनां विष्णुः १४२८ निर्मलाः स्वर्ग चसि. १६६८० मनुः १७०४; नार. १७५१ *निर्ययेत्कृत काया. ८५४ निर्वपेत्तत्स *निर्वपेत्तु स निर्वास कार कात्या. निर्वास्या व्यभि याज्ञ. १४००० वृहा. १४०४ निर्विकारी क स्कन्द. १९६६ निर्विष्टं वैश्य गौत. ११२३ निर्वेषाभ्युपा आप. १८४४ निर्वै क्षत्रं न वेदाः १४६४, १६०० निवर्तयेरं अपु. १९८८ निवर्तितानि आदि. १३८४ निवर्तेरैश्च मनुः १३९२ निवारयेद मासो. १९७० निवार्याः ': स्युः प्र नार. *निवार्यास्तु प्र निवृत्तं चरि आप. १९७४ निवृत्तकर्ण वृहा. १६५३ निवृत्तवृद्धि को. ६३८ *निवृत्तस्तु य कात्या. १६५१ *निवृत्तानां त निवृत्तास्तु य *निवृत्ते चापि गौत.११४५, नार. ११५२ निवृत्ते रज निवृत्त रम नार. ११५२ निवृत वाऽपि निवेद्य चत भा. १०२९ ०२९ निवेद्य दद्या याज्ञ. १९३३ निवेद्य मान भा. १०३२ निवेशकाल को. १४ नियुक्तां सर्वा तुप " *निर्गते " " *निर्गते पुन निघृणाः क्रूर निर्जने तु व • . अपु. १६५४ भा. १२८८ १२८७ १९८६ १९८४ मनुः १६२७ वेदाः १००३ १००६, १८४० । कौ. १०३५ गौत. ११४५ " १६७३ नार. ८८७ कात्या. विष्णुः २०१३ -- अपु. १९७२ बृह. ७२१ ·न्यवहारकाण्डम् गृह. मत्स्य. ८५५ ९४९ नैता वाच्या न नैनः किंचिद नैर्ऋतं चर १९३८ वेदाः नैवं इत्यप निवेशकाल निवेशकाले निवेशसम नि वो नु मन्यु निशान्तप्रणि निशाम्य च ब नि शीर्षतो नि निषसाद धू *निषाद एकः कात्या. वेदाः १८९६ को. १९२४ भा. ८४० वेदाः ९९७ नैव कस्याप नैव तु पुन नैव भागं व भा. १०३० मनुः १०४२ वेदाः ९९१ कौ. १६८४ ब्रह्म. ८४० वेदाः १००६ वृहा. १४०४ कात्या. ६७२ देव. निषाद एक नीत्वा भोगं न नीरजस्काम *नीलकौशेय नीललोहितं नांवीस्तनप्रा *नृत्तादिकं च नृत्यगीतैश्च नृत्यादिकं च नृपराष्ट्रभ नृपाज्ञयाऽऽप नृपाश्रयं प्र नृपाश्रयास्त नृपो दमं दा *नृपो दमं प्रा *नृपो धनं दा नृपो राज्या *नृपो राष्ट्राध नृशंसकारि *नृहर्ता हस्त नेच्छन्त्या यानि नेति कौटल्यः याज्ञ. १८७१ बृह. ८३४ शौन. १३६४ बृह. ८३४ देवी. १९४३ प्रजा. ८९९ बृह. १९४० १९१४ कात्या. ६५६ देव. १२५२ बृह. १२५१ देव. १२५२ याज्ञ. १८७२ मनुः १८५४ मत्स्य. ७८९, *नैव राजनि *नैव राजा नि नैव रिक्थी न नैवान्तरीक्षा नैवाहः पैतृ *निषिद्धयोस्त निषिद्धो भाष निष्कारणं न " नैष चारण औन. १३६४ नार. १७५४ मनुः १३९६ १८५४ भार. ९०० हारी. १०१५ शुनी. १११९ भा. १०२८ मनुः १०७३ यमः १११३ मनुः १०६७ ८८१ वसि. १६६८ को. १६१५ बृह. १९४१ अनि. १९६८ को. १८४९ वेदाः १००९ स्कन्द. १९६७ विष्णुः १७९६ नार. १७८५ भा. १२८४ व्यासः १७६५ संव. १८९० निष्कालको वा निष्कीर्णमूत्र निष्कृतीनाम निष्कादश निष्क्रयानुरू निष्ठितेषु पा निष्ठीवने कृ निष्ठीव्योपद्ध निष्ठुराश्लील निष्पतितप्रे *निष्पद्यमानं निष्पनसस्य निष्पाद्यमान निसर्गज हि को. ८४४, १८००, १९०४ वारा. १०७६ वेदाः १०१० विष्णुः १७९६ नार. १९३६ मनुः १६२२ को. ८१७ नार. गौत. १६६३ नो चेन्मूलमि नोच्चैनै वित नोच्चैर्वदेन नोत्थापयामि नोत्पादकः प्र नोदकेन न नोद्वाहिकेषु *नोन्मत्तया न नोन्मत्ताया न *नोपसन्नानि नोपेक्षेत क्ष नौकामश्वं च *नौकामश्वांश्च नौचक्रीवन्त *नौद्वाहिकेषु *न्यकारगूह न्यक्रतून न न्यग्भावकर *न्यजतायुक्ता न्यङ्गतायुक्त न्यगावगूर *न्यप्रावपुर न्यसेयुर्वन्धु न्यस्तिका रुरो न्यायशास्त्रावि *न्यायस्थाने ग न्यायस्थाने कात्या. ९५७ को. १९२४ ९५७ मनुः ८२१, १९२८ नार. १०९४ मनुः ८२१ कात्या. नेतुमर्हसि नेत्यब्रवीत् *नेत्रकन्धर नेत्रकन्धरा *नेत्रस्कन्धबा नेन ऋणा नेमां हिंस्युर्व नेम्न ऋणा *नैकं पुत्रं द नैकः कुर्यात्क नैकः समुन्न नैकपुत्रेण नैकशफद्वि नैकस्या बह नैगमाद्या भू नैगमा वैद्य नैतदाश्चर्य नैतयोरन्त नैतां ते देवा मनुः १०६७ कात्या. १७९१ वेदाः : १९७१ कात्या. १७९१ विष्णुः १७७० निसर्गपण्डो निसर्गत्वं हि निसृष्टायां हु निस्तब्धगुदा निस्तारयित्वा *निस्तार्य वास निस्तार्य वाऽपि बौधा. १०१९ कौ. १६१५ कात्या. १७९१ गौत. १८५० कात्या. १११० वेदाः ६०५ भा. १२८७ वेदाः वसि. १२७४ व्यासः १५८६ नार. शौन. १३७० ११८३ भा. १०२७ व्यासः १७६४ बृह. १७५८ वारा. १०७७ नार. १९३९ वेदाः १४६४, १६०० भा. १०३१ १३०१ " निहत्य भ्रूण " १२०१ वेदाः ९९७ कात्या. १९४२ व्यासः १७६४ बृह. देव. १६५१ गाल. १६५४ भा. १०३३ ९५० व्यासः अनि, १९६७ को. १०३४ वेदाः १८९५ को. १७२ निहन्यादन्य निहितानि त निहिता यत्र नीचः पञ्चगु नीचवं पर नीचा वर्तन्त नीता हि दक्षि १९४२ १७६४ नैताः प्रमुख *न्यायस्थानेष्व *न्यायस्थाने र न्यायापेतं य नैता जानन्ति नैता रूपंप *नेता रूपं प्र मनुः १०४८ न्यायन पाल नार. १९३५ वृहा. १९४३ की...१४३ न्यायोपगता " " ·शोकार्धानुक्रमणिका : न्याय्यः प्रतीक्ष चसि. १०२२ बृह. ७३४ म्यासं कृत्वा त *न्यासं कृत्वा प न्यासं कृत्वोत्त अनि. १९६७ मासो. १९७० याज्ञ. १९५९ पञ्चमी मात पञ्चमी सप्त " " कात्या. बृह. ७५१ .७५२ मनुः ८८१ की. १६७५ पणानां दश पणानां दुश पणानेकश *पणान् दण्डवः पणान् दाप्यः पणान्द्वादश+ पणान्माषक पणिक वा प्र पण्यं गृहीत्वा *पण्यं च द्विगु पण्यं तद्विगु *पण्यं तु द्विनु *पण्यं भवेद्धि पण्यं भवनि *पण्यं मूल्यं भृ " न्यासः स परि न्यासदोषादि न्यासद्रव्यं न न्यासव्येण न्यासवत्परि *न्यासस्थाने ये न्यासादिकंप न्युप्ताश्च बभ्र *न्यूनं वाऽप्यधि *न्यूनं वाऽभ्यधि न्यूनं वैकाद " ____* कात्या. ६३२ बृह. १७५८ व्यास: १७६४ कात्या. वेदाः १८९४ याज्ञ. १९३२ .. व्यासः ८८९ को. ६२७ नार. भार. ८०७ *न्यूनमभ्यधि गौत. १६६३ नार. १७५० याज्ञ. १९३२ वेदाः ९९४ याज्ञ. ११६९ व्यासः १७६५ मनुः १७१८ नार. १७५० ८७८ को. ध्यासः न्यूनाद्धि प्रजा न्यूनाधिकवि पक्कंपक्वं प्र पकानां चैव *पक्कानां तु कृ पक्वान्नानां कृ पक्कान्नानां च ८८९ कौ. १६८८ पण्यं वणिम्भि पण्यदोषो दो *पण्यभावन पण्यभूमिभ्यो *पण्यमाला भृ *पण्यमूलं मृ *पण्यमूल्यं धृ पण्यमूल्यं भृ नार. ६२७ " पञ्चमाषाग गौत. ९.४ *प माषान् ग पन्न मापास्तु वसि. ६.९ १०२१ बृम. १३५८ पनमे अर्धा विष्णुः ८९१ पञ्चमो भागः पञ्चरात्रि को. १६७४ पञ्चराने प मनुः १७०७, १९२७ *पञ्चरात्रे स मनुः १७०७ पञ्च रूपाणि नार. १९३६ पञ्चवर्षाव ९४८ पञ्चवर्षीप ९३० *पञ्चवर्षोऽव नार. पञ्चविंशति बोका. ७८९ को. १६१७ पञ्चसप्तति अनि. १९.६७ पञ्चस्वापत्सु नार.११००० बृह. ११०७, परा. १११७ पञ्चस्वेषु प्र हारी. पञ्चहोतारं वेदाः १००६ पञ्चांशव्यंश कात्या. ८९८ पञ्चानतान्या भा. १०३१ *पञ्चाशतं भ मनुः १८११ पञ्चाशतस्तु अनि. १९६७ पञ्चाशतस्त्व मनुः १७१७ पञ्चाशत्तु भ १८१० पञ्चाशत्पणि याज्ञ. १६३४ *पञ्चाशदुत्त मनुः १८११ पञ्चाशद्वार १७७४, नार. १७८८ पञ्चाशद्भिर्भ अनि. पञ्चोदनं च वेदाः ९९९ याज्ञ. १७८० पणं यानं त मनुः १९२७, १९४५ *पणं याने त पणं वितथ भा. ८४० पणकीडाव नार. १९१० पणपूर्व व पणशतं च विष्णुः ८४३ पणशतं रा पणस्य दश मनुः पणाः शुद्रेभः १६२८ *पणा दाप्यः प याज्ञः १८२१ विष्णुः १६७०, मनुः १७१८ नार. १५५५ *पक्षद्वयाप. पक्षद्वयाव *पक्षद्वयेचा पक्षिघाती म " विष्णुः १६०९, १७९७ पण्यमेव नि पण्यसमवा पण्यस्य पादौ पण्यस्योपरि पण्याध्यक्षः स *पण्यानां सार्व *पण्यान् तद्धि व्यासः ८८९ को. स्मृत्य. ९२१ याज्ञ. १७३२ को. १६७९ नार. ६२५ " भा. १०३२ अनि. १११८ याज्ञ. ७२२ बृह. १७५८ *पण्ये तद्विगु " याज्ञ. १७२९ गुप्तः १९६८ *पणं तु दाप पण्येषु प्रक्षि *पण्येषु हीनं पण्योपघाते १६७९ याज्ञ. १७४३ भा. १२४४ पतत्य श *पक्षिमत्स्यघा पल्गुष्वथ च पगुस्ता च पञ्चकं चश *पञ्चकं तु श पञ्चगुजल पञ्चग्रामीब पञ्चधातु भ पञ्चधा विप्र पत्रबन्धो द पश्चमः क्रीत *पश्चमः पुत्रि पञ्चमस्तु रुम पञ्चमांशंच पश्चमांशह : *पचमांशो द *पञ्च माषास्तु बौधा. १९१९ को. १६७९ हारी.१०१६ वसि. १०२२ याज्ञ. १७८२ विष्णुः १३८९ " याज्ञ. ७६२ यमः,१३५१ पतनीयकृ पतनीये क *पतनीये कृ भा. १२४४ शुनी. १७६७ स्मृत्य. १३.७३ याज्ञ. ७६२ पतनीयैरु पतिं च तद पति न पत्नी *पति या नाति याज्ञ. १७८२ नार. १७८५ शुनी. १९१९ वेदाः ९६३ मनुः १०५३, वसि. १६:९ ·व्यवहारकाण्डम् पति या नामि १०६४ मनः १०५३, पतिं वा अनु पतिं शुश्रूष पतिव्रता तु कौ. १०३८ . गौत. ९०३ पथि ग्रामप .. की. पतिर्भार्या प्र मनुः १०४७ *पतिर्दद्याद्र नार. पतिर्भायर्या से मनुः १०४७ पतिर्यध्यो वेदाः ९८४ पतिहिं दैव भा. १०२९ पतिलोकं न याज्ञ. १०८५ पतिलोकम मनुः १०६० पतिविप्रका को. १०३८ हारी. १०१६ पतिव्रतात्वं भा. १०२९ पतिव्रतानां वसि. १०२२, भा.१०२६, वारा.१०७७ *पतिव्रताम याज्ञ. १०८६ पतिव्रतामे भा.१०२७, १२८५ पतिव्रतासु मनुः १९५१ अपु. १९६२ पतिशुश्रूष भा. १०२६, वारा.१०७७, कात्या. १११०% पैठी. १११५ *पतिशुश्रूषा देव. १११२ पतिश्चेत् क्ष १८४९ पतिस्तु प्रायः ६८० पतिहीना तु वारा. १०७६ पतीनन्तर भा. १३०२ पतीनुपच १०३० पत्नयोऽभ्यज वेदाः १००६ पत्नी वाचय १८४० पत्नी त्वमसि १००१ पत्नी दुहित याज्ञ. १४७९ लहा. १५२७ *पत्नी पत्युध कात्या. १५२१ पत्नी भर्तुर्थ पत्नीव पूर्व वेदाः ९६५ पत्नी वा ज्येष्ठा पत्नी वै धाय्या वेदाः १०११ पत्नी हि पारि १४०५ पत्नी हि सर्व ९९४ पत्न्येव दद्या पत्न्योऽभ्यअन्ति वेदाः १००९ पत्यनुज्ञात व्याघ्रः कात्या. १११० पत्या नियुक्ता भा. १२८५ *पत्यावप्यभि कात्या. १९१० " वेदाः १००८ विष्णुः १०२३ मनुः १०६० पतिं हित्वाऽप १०६४ *पतिं हित्वाऽव पतिः शुश्रूष्य १०६० पतिः सुतः पि स्मृत्य. १११८ पतिकुलानि पतिकुलानि पतिगुरुप १६१९ *पतिनी च वि वसि. १०२१ व्यासः ११११ पतिनी त वि वसि. १०२१ पतितं पति १७७०७ मनुः १७७८ नार. १७८६ *पतितः कुत्सि याज्ञ. १३९८ पतितः पति कौ. १३९१; देव. १४०४ पतितक्लीबा विष्णुः १३८९ *पतिततज्ज बौधा. १३८७ पतिततज्जा *पतितस्तत्सु याज्ञ. १३९८ *पतितस्तत्सू *पतितस्तद देव. १४०४ पतितस्य तु भा. १२८६ पतितस्य ध यमः १९४३ पतितस्योद मनुः १३९२ पतिताः स्त्रिय गाग्यः १११७ पतितामपि बौधा. १३८८ पतितार्धश हारी. १०१६, वसि. १०२२ मनुः १०६४ पतिदाय वि पतिधर्म म भा. १०२८ पतिपक्षः प्र कात्या. १५६१ पतिप्रियहि याज्ञ. १०८५ पतिप्रिया हि हारी. १०१६ याज्ञ. १०८५ पतिमत्या दि भा. १०२९ पतिमुलक्ष्य कात्या..१११० पतिरन्यः स्म नार. १०९५ पतिर्जायां प्र वेदाः १००५ *पतिर्जायां सं विष्णुः पत्युः पूर्वस भा. १०२९७ शूनी. १११९ पत्युरनुव्र वेदाः १००० *पत्युरप्यभि कात्या. १९१० *पत्युरर्थह बृह. १५१५ *पत्युर्धनह कास्या. १५२१ पत्युर्भावं वि भा.१.२९ *पत्ये दद्याच बृम. १५२७ पत्या जीवति देव. ८३९७ विष्णुः १०२३, १२०६७ मनुः १२०८, १४३८ *पत्यो प्रव्रजि नार. ११०० *पत्रार्थ शोध ७४८ पत्रे मन्त्रस्त्व स्कन्द. १९६६ पत्रोर्णाकम्ब को. १६७३ पथिकः क्षीण यमः १७६६ पथि क्षेत्रऽना पथि क्षेत्रे प मनुः ९१० पथि क्षेत्रे वृ नार. याज्ञ. ९१४ *पथि प्राममा विष्णुः १०५ पथि ग्रामवि याज्ञ. .१४ पथि ग्रामे वि ९०५ याज्ञ. ९१४ पथिप्रमाणं पथि विक्रीय वृम. ८५५ पथि व्यन्तरे पथि शय्याया आप. १७९५ पथ्युद्यानोद विष्णुः ९२५, १६१० *पदस्यान्वेष नार. १७५३ पदासहि वृह. ६२८ पदेनान्वेष नार. १७५३ *पदे प्रगूढे पदे प्रमूढे वेदाः १०.३ पयोधारस्तु नार. १९७८ परं निरस्य कात्या. १२२५ परं पापक कौ. १६८७ परऋणासा वेदाः ५९९ परकुडयम कौ. १८.. परक्षेत्रस्य नार. ९४० परक्षेत्रे स प्रजा. परगोत्रेष नार. १८२४ की. " को. १०३८ " पतितो भव को. १४३० पैठी. १५२७ पयो गोषु प्र - " बृम. १५२७ पत्या चाप्यवि मनुः १०४७ *पत्यावप्यवि ·लोकार्धानुक्रमणिका ७५ परमं येत परमुद्दिश्या परराष्ट्राद्ध बौधा. १४६९ की. १८४९ कात्या. ७८८% शुनी. ७५० कौ. १६७४ पराानां प *परावरुद्धा परा शुभ्रा अ. पराश्रयम परा स्थालीर परिक्रम्य श परिक्रीतः क्री परिक्लेशय परिक्लेशेन परवस्त्रवि *परवनस्य परवेश्मनो परवेश्मरु कात्या. १८८७ परजातः सं कौ. १६२० .. परतो व्यव शुनी. १११९, अपु. १९७९ हारी. १०१४ को. १६७४ व्यासः १८९० वेदाः ८४१ कात्या. वेदाः १२५८ स्कन्द. १९६६ को. १२८८ १६९० १६१८% उश. १६५२ नार. १५५५ कौ. १६९० मनुः १०६० गौत. ८१५ भा. कात्या. ८३८ को. १८४८ *परशयना परशुल्काव परस्त्रियं न परस्त्रियं यो अपरस्त्रियाऽभि *परस्त्रिया यो परस्त्रिया स परस्त्रीषु द्वि अपु. १८९१ मनुः १८५१ परगृहाति को. १०३८ परगृहाभ १६२० परगृहेष्व विष्णुः १०२३ परचक्राट १८५० परजनस्य ८१७ १२८८ नार. *परदारस यमः १८९० परदारान् ब्रह्म. १६५४ परदाराप मनुः १८५६ परदाराभि विष्णुः १६०८, १६१२; गौत. १८४१७ मनुः १८५५ परदारे स यमः १८९० *परदारांप मनुः १८५५ परदेशप विष्णुः १६७१ परदेशाध्दृ कात्या. १७६२ परदेशावा विष्णुः १९२२ परदेशीया को. १६७८ याज्ञ. १७३१ परद्रव्य १७४१ परद्रव्यादि वृहा. १६५३, .१८९१ परद्रव्येभि बृह. ७६५ परद्विसाह को. १४३० परधेनुभ्र बृह. ९१९ परनिहितं विष्णुः १९५० *परपल्या तु मनुः १८५३ परपरिग्र कौ.१२८८ आप. १६६५ परपुंसः प्र संव. १८९० परपूर्वस्त्रि कात्या. ७१३ परपूर्वाः त्रि नार. ७०२, नार. १८८० को. १७७२, १७९८ याज्ञ. १८१५ परिक्षीणे प परिगृहीतां *परिचर्यः स्त्रि परिचर्या चो परिचर्यात्म परिचारक *परिग्रहीता परितोष्यं य परि त्वा परि परि त्वासते परिपूतेषु परिपूर्ण गृ परिपूर्ण य *परिपूर्णे कृ परिपोष्या भू *परिभाण्डं च कालो. १३५६ कौ. ८०८ वेदाः ९९६ को. १०३६ परस्परं तु परस्परं द्वे *परस्परं प परस्परं भ परस्परं ह परस्परम *परस्परस्य परस्परस्या *परदेशे तु विष्णुः १७७० भा. बृह. १८३० १५६८ याज्ञ. १८१६ मनुः १८५२ नार. १८८१ व्यासः ९२४ मनुः १७१९ बृह. ६२८ मनुः १९३० बृह. ६५२ शुनी. ८५६ आप. ११६५ " . गौत. १२६३ *परस्परानु परस्परोप परस्मात्तस्य परस्य पत परस्य परल्या *परस्यार्थे ये परहस्ताद् गृ *परा च पथि पराजितस्य पराजितो न *पराजिरे गृ परा तत् सि विष्णुः १७७० मनुः १८५३ कात्या. ६७५ बृह. कात्या. ८५४ को. १९०४ भा. नार. ८५१ कौ. १६७७ कात्या. १९१० १२२४ परपूर्वात्रि *परभक्तप्र परभक्तोप परभार्याव परमुक्तप्र परभूमि प परभूमि ह परिभाषण को. १६१९ मनुः ९३९, १६३१, १९२९ परिभाष्य य बृह. ६५३ *परिभुक्तं च नार. ८९५ परिभुक्तं तु ८९४ परिभूताम याज्ञ. १०८६. १४.० परिमाणीद्रो परिवर्तने ७३५, १६७४ परिवसतां ९०६ परिवित्तो वी वेदाः १५९२ परिपृक्तव परिवक्ते ह परिवृत्तिवि विष्णुः ८९० परिवृत्तिस्स व्यासः ८९९ परिवृत्ती कात्या. परि वो रुद्र ९०३ वेदाः १४६४, को. १०३८ कात्या. १२२४ ९४२ " परभूमौ गृ *परभूमौ ह परमं यत्न नार. ८५१ याज्ञ. ९४२ मनुः १०४९, परा देहि शा परामप्याप परामेव प परायतो नि परायत्तश परार्थ दित्सि ९८३ मनुः १९३० वेदाः ९९० ९९७ ब्रह्म. १३७४ व्यासः ८८९ वेदाः ९०२, ..

·व्यवहारकाण्डम् *परिव्रज्यां गृ नार. ८३१७ पश्चात्प्रतिमु पश्चात्प्राप्तं वि पश्चासिन्धुर्वि मनुः १६४ कात्या. १५७४ परिषदामि को. याज्ञ. १८७७ नार. १९१० विष्णुः १८४७ १०५ शंखः १४७३, पैठी. १५२७ वेदाः १२५३ नि. वेदाः ९८१ बौधा. १९२० वसि. १९२१ पशवो रश्मि *पशुं गच्छन् *पशुकीडाव पशुगमने *पशुप्रामवि *पशुपीडने पशुपीडिते पशुप्रचारा पशुभिर्वा ए गौत. ९०३ . की. पश्चादात्मवि पश्चादाहृतः पश्चादृश्येत पश्चाद्देयं त पश्चाद्यः सोऽप्य *पश्चाद्यस्योद्य पश्चाद्वरेण कात्या. विष्णुः मनुः १५७१ कास्या. नार. १८२६ १८२७ कात्या. ११०९, वेदाः ७९२ नार. १८८४ पशुयोनाव परिषधं व xपरिषद्यामि *परि ध्वजन्ता परि ष्वजन्ते xपरिहर्तव्य परिहारेण परिहासकृ परीक्षकाः सा *परीक्षाभिम *परीक्षार्थम परीक्षार्थोऽपि परीक्षितं ब परीक्षेत स्व *परीक्ष्यः पुरु परीक्ष्य त्यज नि. १२५३ भा. १९८३ नार. १९१२ बृह. ७८५ नार. आप. १६०५ *पशुयोन्याम पशुहे नाम पशुवस्त्रान पशुव्याधिम को. ९३० वेदाः ९८८ बृह. १६४६ कौ. १९२४ विष्णुः ९०५ मनुः ९०९ पश्वान्निविष्ट पश्चिमे दिन *पाखण्डनैग *पाखण्डिनेग पशुपु विन *पशुषु स्वामि स्कन्द. १९६६ नार. १९३३ ८६९, ८७०, १९३३ वृह. ८९५ " भा. *पशुस्वामिनि पशुस्वामिने विष्णुः १६०९, पाञ्चालस्य द्रु पाणिग्रहण परीक्ष्य पुरु परीक्षाभिम मनुः ९०९ व्यासः १७६५ पाणिग्रहणा पाणिग्रहणि परेण तु द नार. १०९३० यमः १११३ आप. १४०५ मनुः ८८२, ८८३ वसि. १०२१ भा.१०३३ मनुः १०६० गौत. १६६१ पाणिग्रहे मृ परेण निहि परोपनिहि पाणिग्राहस्य नार. १०९४ भा. १०३१ नार. १०९४ ८९४ मनुः ८८०; अपु. १९.७५ नार. १९६१ अनि. ६६१, षत्रिं. ७५६ व्यासः १८९० भा. १२८७ वेदाः १००२ कात्या. कौ. १८०० वेदाः बृह. ७८६ को. १९२४ १९२५ पशुस्वामिषु पशुहर्तुश्चा पशुहर्तुस्त्व पशुहिरण्य पशूनां गोपी *पशूनां च पुं *पशूनां चैव *पशूनां दिने *पशूनां पुंस्त्व *पशूनां पुंस्त्वा को. १७९९ वारा. १०७७ मनुः १८०१ नार. १८८१ पशूनां पुंस्त्वो पशूनां रक्ष परोपरुद्धा पर्यरक्षन्त पर्याणद्धं वि पर्याप्तं दित्स पर्युषितः क पयू षु प्रध पर्वते नग पर्वसु च न पर्वसु च ना पर्वसु च प पर्वसु च मू पर्वसु च वि पलद्वयं त पलहीनाति पलहीने ही पलायिते तु *पलालं गोमि पलाशस्य प पलातकम वेदाः ९०३ विष्णुः १६१० मनु: १७१३ विष्णुः ९०४ १७९७ १६१०, १७९७ १६१०, १७९७ मनुः ८१९, १९२७ वेदाः १००६ भाष्य. ९२१ मनुः १७१३ भा. ८६० मनुः ८८१ याज्ञ. १८७६ गौत. मनुः यास.१८२.० पाणिपादद पाणिप्रदान पाणिमुद्यम्य *पाणौ यच नि पाणी यश्च नि *पाणी यश्चापि पाडुरुवाच पातके निष्कृ पातकेऽपि तु पातकेऽपि भ पातनभञ्ज *पातनीयैरु पातयित्वाऽप पात्नीवतो गृ पादं पशुश्च " " पशूना रूप पशूनां सस्य पशूनां हर पशूनामधि पशूनामप्य भा. १२८३ देव. १६५१ भा. १०३१ १३९१ को. १८०० नार. १७८५ कौ. १७९८ वेदाः १३८५ मनुः १९२०, १९४५ विष्णुः १७९६, याज्ञ. १८१६ भा. १९ विष्णुः ६११ को. १६७७ १६७५ कात्या. ८९८ नार. ९९८ संप्र. विष्णुः ६११ बसि. १९२१ पशून् गच्छ पादकेशांशु *पशूपजलो पश्चाच न त *पश्चाश्चैवानु पश्चाचैवाप " पवने पाव *पादकेशाकु पादनाः परि ·शाकाधानुक्रमाणका बृह. १८८४ नार. १८२६ सुम. १८३५ बृह. १६४५ १७८९ नार. १६४१६ बृह. १६४५ नार. १८२६ गौत. १०१३, भा. १०२७ नार. ११३० बृह. १५७३ विष्णुः १९८३, . को. १७९९ पादेन प्रह नार. विष्णुः स्मृत्य. व्यासः ९०४ ९२१ ९२० ९०४ विष्णुः याज्ञ. पादताडने हारी. १७९४ । पारुष्यं द्विवि पदिदी च व्याघ्रः पारुष्यं मध्य पादमात्रा मृ शुनी. १७६७ *पारुष्यदोष पादयोरेव मासो. १९७० पारुष्यदोषा पादयोर्दाडि मनुः १८०३, नार. १८२९ *पारुष्यमुत्त *पादयो सि मनुः १८०३३ नार. १८२९ पारध्यमुभ पादवन्दनि कात्या. १४५३ पादवस्त्रह को. १७९८ पारुष्ये सति पादश्चैव स भा. १९६३, पारुष्ये साह १९६४ पार्थेन विजि पादुके चास्य वारा. ७४५ पार्श्वकात पादुकेति रा नार.. १६४५ पावहानिक पादेन ताड वृहा. १८३५ पार्श्विकात पादेन द्विगु मनुः १८०१ पालः शास्यो भ पादेन विश विष्णुः १७९६ । *पालकदोषे *पादेनान्वेष नार. १७५३ । पालकारिते *पादे प्रमुढे १७५४ पालग्राहे ग्रा पादोपचयात् बृह. ६३० *पालग्राहे ग्रा पाद्यासनाभ्यां भा. १०२९ *पालदोषवि पानं दुर्जन मनुः १०४८ पानाटनदि बृह. ११०६ *पालदोषाद्वि पापं पुनासि स्कन्द. १९६६ *पालनीयाः स पापभीत्याथ को. ८०८ पालनीया स पापमूलं स बृह. १८८४ पालने च स पापानां चोप स्कन्द. ११६५ पालयिष्यति पापासः सन्तो वेदाः ९७० पापास्तु यस्य हारी. १६६३ पालसंयुक्तें पापीयसो न भा. १०३२ *पालस्ताव्यस्तु पापीयान् हि ८१८ *पालस्ताडयेत पापेन योज बृह. १७९० *पालस्ताड्योऽथ पापेषु दर्श स्कन्द. १९६६ पालागलि ह पापोपपाप व्यासः १७९२ *पाला येषां तु पायसं तत्र घृगौ. १३७३ पालिनामर्ध *पारजातीया विष्णुः १८४६ पालो दण्डयो भ *पारजायिक याज्ञ. १९३२ *पालो येषां च पारजायी स विष्णुः १८४६ *पालो येषां तु पारदारिक याज्ञ.१६४०, पालो येषां न १९३२७ मत्स्य. १८९२ पावकः सर्व पारदारे स यमः १८९० पावीरवीक पारिभाषिको विष्णुः ६३७ पाशजालकू पारिवाज्यं गृ नार. ८३ पाषण्डगण पापण्डनैग *पारुष्यं द्विवि नार. १६४१ पाषण्डपति वृहा. १४०४ *पाषण्डिनैग नार, ८६९, ८७०, १९३३ पाषाणस्यापि स्कन्द. १९६६ पाषाणेन म विष्णुः १७९६ पाह्यस्मान् स भा. पिण्डं तेभ्यः त्रै प्रव. १३८४ पिण्डं हुताश स्कन्द. १९६६ पिण्डगोत्रर्षि १४६४ *पिण्डगोत्रार्थ पिण्डज (द)श्च हा. १३५५ पिण्डदः सप्त मत्स्य. १३८३ पिण्डदाऽशह याज्ञ. १३३५ स्मृत्य. १३७३ पिण्डलेपभु मार्क. १५३० पिण्डसंबन्धि *पिण्डाकर्षांशु याज्ञ. १८१६ ४१६ पिण्डोदककि मनुः १३१६ बृह. १३४८; यमः १३५२ अत्रिः *पितरं त्राय हारी. १२६४ पितरं नाब्दि सम. १३५५ पितरस्तस्य उश. ९२०3 बौधा. १०१९ पितरि प्रोषि याज्ञ. ६८४: वृहा. भा. १०२६ *पितरो भ्रात कात्या. ११७३ पितरौ भ्रात १४१३, वृहा. १५२७ पितर्यविद्य संग्र. १५३० पितर्यशक्ते शंखः ११४७ पितर्युपर नार. ६९% कात्या. ८३९, देव. १९५६ नार. ११५२ पितयूर्व ग *पिता ऋणान्मो ६९२ पिता कुर्यात्त स्मृत्य. १४२२ *पिताप्रयणः हारी. ११६३ पिताणः पु पिता चेत्पुत्रा विष्णुः ११७५ *पिता चेद्विभ याज्ञ. ११६८ वृगौ. १३७२ *पिता चैव स्व नार. १९७० पिता ज्येष्ठ अ वारा. १३.२३ बृह. ८७३ पितरो धर्म वृव. ६७७ बृह. १३४०, १९८७ गौत. १०३ याज्ञ. " वेदाः १००९ याज्ञ. को. ९०६ नार. याज्ञ. " १०८६ वेदाः ९७२ कौ. १६१७ मनुः १९३१ नार. ८६९, ८७०, १९३३ ·व्यवहारकाण्डम् ...... पितुः प्रमादा *पितुः प्रसादा पितुः सकाशा पितुः सापत्न पितुः स्वसारं पितुरनुम पितुरसत्य पितुरूवं वि गांत. १२३४ पितुरेव नि पितुर्गोत्रेण *पितुर्द्रव्यावि पितुर्नपात वसि. १०२१ नार. १२१९' स्मृत्य. १५२९ संग्र. १४६३ याज्ञ. १८७४ बौधा. ११४६ को.. ११९५ याज्ञ. १४११७ संग्र. ११५७ नार. ६९६ कालि. १३७७ याज्ञ. १२१५ वेदाः ९७५, १८३६ देव. १३५० वृशा. १५२९ वृगौ. १३७२ विष्णुः १५६२ वेदाः १२५७ कौ. १८४८ विष्णुः १२७९ भा. १२८३ नार. १२२० पिता पुत्रस्य पितुर्माताम पितुर्मातुल पितुर्वित्तस्य *पितुर्विभक्ता - पितुश्च गर्भ ७०८ पिता त ऋण भा. १२८५ पिता दद्यात् स्व नार. १०९५ पिता पिताम याज्ञ. १०७७, शंखः १२८१, देव. १३५०, यमः १३५१; मार्क. १५३०, बसि. १९८२ पितापुत्रयो शंखः १६१३, कौ. १९२२ पितापुत्रवि विष्णुः १६११ मनुः १६२८, याज्ञ. १६३५%3 नार. १९३३ भपितापुत्रसु याज्ञ. १६३५ वेदाः ६०४, १२५९, वसि. १२७१, विष्णुः १२७९ पितापुत्रस्व याज्ञ. १६३५ पिता प्रधान मनुः १३१७ पितामहपि बृह. १२२३ व्यासः १२३१ पितामहेन *पितामहे स्म बृह. १२२१ *पितामहो मा नार. १०९५ पितामयश्च मनुः १४०८% व्यासः १४१४ पितामह्या अ संप्र. १५२९ *पितामयाद व्यासः १४१४ पिता माता श्रा वेदाः १८९४ *पिता माताम याज्ञ. १०७७ *पिता यत् पुत्रा विष्णुः ११७५ वेदाः १२५५ x नि. पिता यत्स्वां दु वेदाः ९८१, १८३७, १८४१ पिता रक्षति भा.१०३१० मनुः १०४५, वारा. १०७६%, नार. १०९९, १५५५, बौधा. १३८८ वास. १९७७ वेदाः १९६१ पिता वै प्रया पिता हरेद मनुः १४७५ पिता याप्रय हारी. ११६३ पितुः परिवा को. १९८४ अपितुः पितुः स्व वृशा. १५२९ पितुः पितृष्य पितुः पुत्रेण वृद. १२५१ अपितुः प्रदाना बसि. १०२१ पितृभ्यां यस्य याज्ञ. १२१९ पितृभ्यो भ्रातृ बृय. १४६२ *पितृभ्रातृगृ व्यासः १४६० पितृभ्रातृपु को..११४९ पितृभ्रातृसु स्मृत्य. १४६३ पितृमातृप याज्ञ. १४४३, कात्या. १४५४ *पितृमातृष्व पितृमातृसु याज्ञ. १०८४% विष्णुः १४२८; वृहा. १४६२ याज्ञ. १४४३ *पितृमातृस्व विष्णुः १४२० पितृरिक्थह बह. ११९३ पितृवत्पाल भा. १९७६ *पितृविभक्त विष्णुः १५६२ पितृविभक्ता पितृवेश्मनि १०२३, मनुः १३०६ पितृवेश्मन्य भा. १२८५ पितृव्यगुरु बृह. १५१३ प्रजा. १५२६ पितृव्यपितृ विष्णुः १५४१ पितृव्यभ्रातृ बृह. पितृव्यश्चैव भा. १०२८ पितृव्यसखि नार. १८८२ प्रव. १३८४ पितृव्येणाथ बृह. १५५६ *पितृव्येणापि पितृव्येणावि नार. *पितृव्येनाथ *पितृष्वसां मा याज्ञ. १८७४. *पितृणां शोध कालि. १३७६ *पितॄणां साध पितॄणां सूनु कात्या. पितॄणाम मनुः ११९६, १९८७; शंखः १२८१ पितेव पाल मनुः ११९७ *पितेव वा स्व नार. १९७० पितेव वा स्व पितोत्सृजेत् गौत. १२६२ पित्रर्णशोध कालि. १३७६ *पित्रणे विद्य कात्या. पित्रादिधन शुनी. १९८० पित्रा दृष्टम कात्या. पित्रा भर्चा सु मनुः १०५९ * पितुश्चावही. पितृगृहेऽसं पितृदेवर्षि पितृद्रव्यं त *पितृद्रव्यं भ्रा *पितृद्रव्यं वि xपितृद्रव्यं स पितृद्रव्यवि पितृद्रव्याद पितृद्रव्यादा पितृद्रव्यावि पितृद्रव्येणा पितृद्वाराग पितृद्विट् पति *पितृपतिसु *पितृपुत्रवि पितृव्येण चै पिता यत्र दु बृह. १५५६ निघ. ११४२ नार. १२२० संग्र. ११५७ को. ११९९ १८४८ याज्ञ. १२१५ ब्रह. १५५६ संग्र. ११४२ नार. १४०१ याज्ञ. १४४३ विष्णुः १६११ नार. १९३३ याज्ञ. १६३५ विष्णुः १६१० को. १०३४, पिता वा एष *पितृपुत्रस्व पितृपुत्राचा पितृप्रमाणा पितृप्रसादा नार.१२१ वृया. १२३३, लहा. १९८८ पितृभतुंग व्यास: १४६० पितृभिात मनु: १०५२ पितृभ्यां चैव वृका. १४६३ यास. १२१९ ·लोकार्धानुक्रमणिका कात्या. १२०१ मनुः १८६५ पुत्रप्रनिनि *पित्रा भ्रात्रा सु पित्रा मात्रा च पित्रा मात्राऽथ *पित्रा वाथ स्व *पित्रा विभक्ता *पित्रा सह वि पुंसां च षोड *पुंसां संदाह पुसे पूर्वस्मै पुंसो द्विगुणः पुंसोऽपीत्येके वृहा. ७१५ मनुः १३१० स्मृत्य, १३७३ वेदाः १००८ कौ. १६१७ · मनुः १०५९ विष्णुः १२७९ कात्या. १४५४ बृह. ८०३ विष्णुः १५६२ नार. ११७२ बृह. १५६७ मनुः १०४२ व्यासः नार. ११७२ नि. कौ. १४३० आप. १९७३ ७९२, १९७५ १२५५ १८०० पित्रे न दद्या *पित्रे शतगु पुत्रभरणा पुत्रमिवैन *पुत्रवञ्चानु पुत्रवच्चापि पुत्रवती ध पुत्रवती वि पुत्रवत्परि पुत्रवद्धि पि की. १३४ वेदीः १६०२ " कात्या. ९५९ १०३४ १४३० बृह. ७५० भ.१२८६, १४७३ नार. १५११ " पुण्यस्थानत पुण्यस्य गन्ध पुण्यानि पाव *पुण्यानि यानि पुण्येन गन्धे पुण्येऽनुकूल xपुत्रं अचहि *पुत्रं च जन पुत्रं तु जन बृह. ११५५ ८०३ नार. १२२० कात्या. १२२९ *पित्रैव च वि पित्रैव तु वि पित्रोरभावे *पित्र्यं चाथ स्व *पित्र्यं द्रव्यं स *पिश्यं पितृण *पित्र्यं पित्रण *पित्र्यं पित्र्यं तु पित्र्यं पियर्ण *पित्र्यं पूर्व *पित्र्यं पात्र पित्यं वाऽथ स्व वेदाः १६०२ अनि. १४६३ नि. १२५४ वसि. १९७७ कात्या. १११० " पुत्रं पुत्रगु " विष्णुः १२८० मनुः १३०५ वसि. १२७३, पुत्रश्च दुहि पुत्रश्च स्थावि पुत्रश्चाभक्त पुत्रश्चोत्पत्ति पुत्रसंशये पुत्रसेतुप्र पुत्रस्तु नैव *पुत्रस्तु स्थवि *पुत्रस्तु स्थावि बृह. ११.६ सुम. १३५५ विष्णुः १९२१ भा. १०३० पार. १४६३ मनुः १०४५ पुत्रं प्रतिग्र बृह. ७०७ याज्ञ. ६८४ बृह. ८०३; प्रजा. ८०७ बौशे. १३८४ बौधा. १०२० " संप्र. *पित्यं वा यत् पिश्यभावे तु पित्र्यमेवान पिश्यणे विद्य xपिव्यस्येव ध पित्र्यादंशात्स *पित्र्याक्थात्स पिश्यादृणाद कात्या. बृह. ७०७ कात्या. नि. १२५३ ब्रह्म. १३७४ १३८८७भा. १०३१ पुत्रस्पर्शात्सु भा. १९८४ *पुत्रस्यं भर्त मनु: १०५९ *पुत्रस्य स्थवि पुत्रस्वीकार जाबा. १३५६ " पुत्रा औरस गौत. १२६३ पिध्ये शतगु * भा. १२८३, १२८४, १२८५ व्यासः ८०६ स्कन्द. १९६७ मनुः १९३० कौ. १७९८ कात्या. ७२७ ७२८ पिप्पलस्याथ पीडनानि च पोडनावेष्ट पीडनेनोप पीडयेत्तु ध पीडयेत् भ पीडयेयो ध पीडाकांशु •पीडाकर्षास्कु पीडाकर्षाज पीज्यमानाः प्र पीनशाखाच्छे पुंसः कार्योऽधि "पुंसः पूर्वः सा पुत्रं प्रत्युदि मनुः १०६९ पुत्रं ब्रह्माण वेदाः १२६० पुत्रं वा किल भा. १०३१ पुत्रं संस्कृत्य १३८४ पुत्रः कनिष्ठो मनुः १२३५ *पुत्रः पितृद्र विष्णुः १२८१ *पुत्रः पितृध पुत्रः पितृवि पुत्रः पित्रे लो वेदाः १२६१ पुत्रः पौत्रश्च वृहा. १३५५ पुत्रः प्रमुदि वेदाः ६०४ पुत्रः शिष्यस्त भवि. १६५५ यमः १८३५ पुत्रकामो हि भा. १२८७ पुत्रत्वेऽधिकृ कौ. १२८८ Xपुत्रदायाद्य नि. १२५५ पुत्रदारप भा. १०३१ बृह. ७२५ पुत्रदारादि विष्णुः ७९४ पुत्रदाहित्र शंखः १२८२७ भा. १२८६, १४७३ मनुः १२९७ पुत्रपौत्रप्र शंखः १२८१ पुत्रपौत्रस ८०७ स्मृत्य. १५८९ पुत्रपौत्रै याज्ञ. ६८४, पुत्राणां चत्र कात्या. १४२१ *पुत्राणां तुत्र पुत्राणां भर्त मनुः १०५९ पुत्राणां मध्य देव. १९९२ पुत्रादिभिन वृहा. ६७७, ७१५ *पुत्रादीन् य शंखः १६१२ पुत्रानामोति अपु. १९७९ पुत्रान्गुणस भाः १२८५ पुत्रान्द्वादश मनुः १३११ पुत्रान् भ्रातृ भा. ८११ पुत्रापराधे नार. १८२९ *पुत्रापराद्ध *पुत्राभावेच १५.१ पुत्राभावे तु कात्या. ७०९ बृह. १२५१, १५५९ नार.१५११ *पुत्राभावे दु ७२७ याज्ञ. १८१६ . " को. को. १८०० बह. १८८६ अनि.

·व्यवहारकाण्डम् आप. १४६६ पुना राजाभि पुनामा निर . *पुत्राभावे प्र पुत्राभावे यः पुत्राभावे स पुत्रा रक्षन्ति पुत्रार्तिहर पुत्रार्था हि स्त्रि *पुत्रोऽथ पुत्रि पुत्रोऽनन्याध पुत्रो नप्ता ध पुत्रो न स्वात्रि पुत्रो नान्याधि पुत्रो ममेय बृह. १३४८ याश. ६८६' शुनी. १९८८ बृहा. वारा. १०७६ देव. १४६१ याश. कौ.१०३४, पुत्रो यस्त्वानु भा. १९८५ १३९१ नार. ७०० गौत. १८४३ वेदाः ११५८ यमः १३५१ पुत्रासो न पि पुत्रास्तु द्वाद *पुत्रास्तु स्थवि *पुत्रास्तु स्थावि पुत्रोऽसतोः स्त्री *पुत्रोऽसुतः स्त्री पुनः पतिभ्यो वसि. ६१. हारी. १२६४ पुनाननाय शंख: १२८१ पुन्नाम्रो नर विष्णुः १२७९, मनुः १२९०, वारा. १३२८) बृह. १३४८; भा. १९८४ पुमांश्चेदवि नार. १०९४ पुमांसं घात पुमांसं दाह मनुः १८६५ पुमानेनद् वेदाः १००० १२५९ पुमान् संग्र याज्ञ. १८७० *पुमान्संदाह मनुः १८६५ पुमान् स्याल्ल नार. १०९४ पुरं जनप ८१९ *पुरः प्रधान नार. १९३३ मनुः १०४५ वेदाः ९८५, " १४२३ ९८५, पुमान् पुत्रो पुनः पत्नीम पुत्रास्ते भग पुत्रास्त्रयोद पुत्रा हास्य दा पुनः पत्युर्य भा. पुत्रा ह्येते न *पुरः प्रमाण नार. १०९९ वेदाः ११४४ बृह. १३४८ वेदाः ११४४ भा. १२८७ १९८५ लहा. १३५५ शंखः १२८२ विष्णुः १२७९ मनुः १२९७ जाबा. १३५६ विष्णुः १२७९ शंखः १२८२ वेदाः नार. वेदाः नार. १९३३ पुत्रिकाः :स्थाप पुत्रिका तु ह पुत्रिका पुत्र पुत्रिकापुत्र पुत्रिकायां कृ पुत्रिकायाः प्र पुत्रिकाविधि *पुत्रिका हि पु पुत्रिणा ता कु *पुत्रिणी च स पुत्रिणी तु स पुत्रिका हेतु पुत्री च भ्रात पुत्री माताम नार. ७०३, ११०३ संव. १८९० नार. १९३३ आप. ९०४ नार. ११०१ शुनी. १११९ को. ७७२ वेदाः १५९६ ९०२ १८३९ मनुः १०७५ स्मृत्य. १३७३ नार. ११०४ *पुनः पुनः प्र *पुनः प्रमाण पुनः प्रमादे पुनः संस्कार पुनः सायं पु पुनः स्तेये प्र पुनराधेये पुनरेता नि पुनर्दाय ब्र पुनारकि *पुनर्भवश्च *पुनर्भुवां ए पुनर्भुवां वि *पुनर्भूः कौमा पुनर्भूः प्रथ " -पुरः सदः श पुरप्रदान *पुरप्रधान *पुरप्रमाणं *पुरप्रमाण *पुरश्रेणिग " बृह. ८७४ वदाः १२६१ कात्या. ११०९ पुरस्त्वा सर्वे पुरागतश्च पुराणचोर को. १६८१, भा. १९८५ बृहा. १३५५ पुराणदृष्टो पुराणपत्र पुराणमृषि वसि. १२७३, देव. १३५० वसि. १२७३ नार. ७०३, ११०३ कौ. १२८८ नार. ७०२ १६८२ भा. १२८५ हारी. भा.१०२७, *१२८४ हारी. ६०८ पुनर्भूतायाः *पुनर्भूदिवि पुनर्भूस्त्रिवि पुराणे पणि *पुराणे पनि " " ११०३ पुरुषं चाप *पुरुषं दाह पुरुष सोम्यो पुरुषं हर मनुः १३०० पुत्रे जाते नि नार. ११०१ पुत्रेण लोका हारी. १२६४ वसि. १२७१; विष्णुः १२७९; शंखः १२८२, मनुः १२८९ पुत्रेणापि स बृह. ६७२ कात्या. पुत्रेणैवाप पुत्रेभ्यः पित वेदाः ११५९ *पुत्रेभ्यो दायं पुत्रेभ्यो लोकं वेदाः ११६२ पुत्रे राज्यं स मनुः १९३१ पुत्रैः श्राद्धैः पि भा. १२८४ पुत्रैः सह वि बृह. १५६८ कात्या. *पुनवा च वि पुनर्विभागः पुनर्विभाग पुनर्वै देवा पुनस्तदा व मनुः १५७५ बृह. १५५७ वेदाः १८३९ ९८१, को. १६१८ मनुः १८६५ वेदाः १६५६ नार.१७५० व्यासः १७६५ को. १०३६ १८५० १९२२ आप. १६६४ १६०६, १६६४ कौ.. १०३६ मनुः १०४४ पुरुषप्रेक्षा पुरुषमधि पुरुषमब *पुरुषवध. पुरुषचधे बौधा. ११४६ पुनस्तान्यज्ञि ९८४, १००२ स्कन्द. १९६६ अहि. १११६ पुनस्वाहार पुनाति त्रिकु *पुनात्यविध पुत्रैश्च तद पुरुषवित्र पुरुषस्य त्रि ·लोकार्धानुक्रमणिका .८१ पूर्व चैके गौत. १४२६ कालि. १३७७ पूर्ववैरानु मनुः १७११ को. ७७१ वेदाः ९८८ ९८९ को. १८०० पूर्व त्वकृत पूर्व दद्याद्ध * पूर्वसंनिपा पूर्वसर्गे तु पूर्वस्तदद्विगु, पूर्व दोषान बृह. १६४७ आप. १८४३ भा. १०३३ अनि. १९६८ आप. याज्ञ. १८२३ बृह. कात्या. ७१० मनुः ८८१ शंखः १२०७ का. १८०० मनुः १९३० कात्या. ७१० बृह. १५१३ पूर्व नष्टां तु पूर्व पश्चाद् पूर्व पूर्व गु वसि. १९२१ अनि. ९६२ पूर्व पैताम *पूर्व प्रणीता पूर्व प्रमीता . .. को. १८०० वसि. ६०९ को. १६१४ वसि. १७९५ ६०९ याज्ञ. १७४४ विष्णुः १६७० गौत. १६५७ १८३१ को. १९८६ शुनी. १९८८ नार. १७५४ पुरुगणां कु पुरुषोपस्था पुरुतमासः पुरूरवोऽनु पुरूरवो मा पुरोपवन *पुरोहिते द पुष्करिप्यस्त पुष्पफलच्छा *पुष्पफलम पुष्पफलशा पुष्पफलोप पुष्ममूलफ *पुष्पशाकादे पुष्पहारित *पुष्पाणि फला *पुष्पाणि स्वव पुष्पेण प्रय पुष्पे शाकोद पुष्पेषु हरि *पुष्प हरित *पुष्पोपगदु पुप्पोपगम पुष्पोपभोग *पुष्पोपभोग्य पूगणिग प्रजा. १५२६ मनुः १८५३ *पूर्व ममेयं पूर्व मयेयं नार. नार. ११०४ पूर्व मृतं तु *पूर्व मृता त्व पूर्व मृता ह नार. १८८१ भा. १०२६ बृह. १५१३ व्यासः ११११ बृह. १५१३ कास्या. १८३३ नार. ११०० * भा. १२८४ याज्ञ. १७४४ मनुः १७१९ *पूर्व वाऽपक पूर्व वा पीडि " *पूर्व वैके गौत. १४२६ वेदाः १८९५ स्मृत्य. ९०१ भार. ९०० वेदाः नार. विष्णुः १७९८ १६.९ १७९८ ९४८ को. १७७२ याज्ञ. १७४० कौ. १६८७ कात्या. ११०९ शंखः १२०७ पूर्वस्मिन पूर्व पूर्वस्मृताद *पूर्वस्वामीति पूर्वस्वामी तु *पूर्वाकृष्टः स पूर्वागतो वा पूर्वाचायैस्तु *पूर्वापदाने पूर्वापराधै *पूर्वापवाद पूर्वा पूर्वा ज पूर्वावरगा * पूर्वाशनी च *पूर्वाशिनी च पूर्वाशिनी च पूर्वाहे अश्वा *पूर्वाह्ने ग्राम पूर्वाह्नेऽभ्युदि पूर्वीरहं श पूर्वेणापर पूर्वेषां तु स्व *पूर्वेषां हि स्व पूर्वेषामानु 'पूर्वोक्तादुक्त+ पूर्वोक्तेन वि *पूर्वोत्तेनैव पूर्वोत्थानं गु पूर्वोत्थानप पूर्वी दुह्याज्ये पूषणं न्वजा पूषा त्वेतो न पूषा वः पर पृथकर्मगु *पृथकार्यगु पृथक् चितिं पृथपिण्डप पृथगायव्य पृथग्गणस्य पृथग्गणांस्तु *पृथग्गणान् ये *पृथग्गणाश्च *पृथग्वा वर्ष विष्णुः १४७१ पूजनायास्त्र भा. १०२७ कात्या. १९४१ नार. ११०२ " पूजयेत्कव्य हारी. १९८२ १९४२ शंखः १२०७ भा. १२८४ बृह. १५१३ नार. ९४७ .. पूर्व ह्यधिक पूर्वः पूर्वः स्मृ पूर्वकर्माप पूर्वकृताप पूर्वदत्ता तु *पूर्वनष्टां च पूर्वनष्टां तु *पूर्वनिष्ठां तु पूर्वपूर्वत *पूर्वप्रमीता *पूर्वप्रवर्त पूर्वप्रवृत्त पूर्वभुक्त्या च *पूर्वभुक्त्याऽपि *पूर्वमाकार *पूर्वमाक्षर पूर्वमाक्षार पूर्वमाक्षारि *पूर्वमेव व पूर्वमेव र *पूर्वमेवानु पूर्ववच्च गृ पूर्ववत्याम पूर्ववृत्तस्यै बृह. ८७२, ८७४ नार. ६९२ वृप्र. बृह. १५१३ प्रजा. १५२६ भा. १०२९ विष्णुः १६०९ मनुः १०५२ गौत. १६५८ स्कन्द. १९६६ भा. १३९१ बृह. ६५३, ७०६, ७२६ ६३१ ६५३ बृह. ११०६ व्यासः ११११ वेदाः १००५ ९७२ ९८३ " मनुः ९३५ " " पूजयेद्वाल पूजार्हमपू पूज्या भूषयि पूतो वधमो पूरयेघृत पूरुणा मे कृ पूर्णावधौ शा *पूर्णे च सोद पणे प्रकर्षे *पूर्णे विधौ सा पूर्णोऽर्धपाद पूर्व कृता कि *पूर्व चाऽऽपीडि नार. १५८३ नार. १८२७ १८२६ मनुः १८५३ ऋष्य. १११७ उश. १११३ बृय. १५८८ बृह. १५८१ भा. ८६१ नार. " अनि. १९६८ १९६४ बृह. १६४७ को. १६८२ आप. १२६६ विष्णुः कात्या. १८३३ *पूर्व चेत्येके गौत. १४२६ मनुः ११२८ ·व्यवहारकाण्डम् मनुः ११२८ पोगण्डाः पर हरि. १३७६ पृथग्विवर्ध पृथां दुहित पृथुकीर्तिः पृ पृथोरपीमा पृष्टं तु साक्ष्ये मनुः १०७२ भा. १९६४ १९२९, नार. १७४६, व्यासः १७६३ प्रकाशवध बृह. १६४६ *प्रकाशविक नार. प्रकाशांश्चाप मनुः १६९३, १९२९ प्रकाशापण व्यासः १७६३ पृष्टो यदब्रु . बृह. १३४८ प्रकाशार्थम कौ. ९२६ पृष्टो हि साक्षी *पृष्तथ श *पृष्ठतश्चानु पृष्ठतस्तु श पृष्ठतो वाऽनु पृष्ठे न मस्त पेत्वस्तषामु *पैतामहं अ *पैतामहं कृ पैतामहं च मनुः १८१२ कात्या. ७२८ मनुः १८१२ कात्या. ७२८ अपु. १९७४ वेदाः १६०० बृह. १२२१ पानवं तु " " कात्या. १२३० पैतामहं तु *प्रकीर्णकं पु *पैतामहं भू पैतामहं स बृह. १२२२ " " को. " प्रकीर्णके पु पंतामहं हृ कात्या. ११७३ बृह. १२२१ विष्णुः ११७५ *पैतामहम *पैतामहे तु पैतामहे त्व *पैतामहे पि पैतृकं क्रीत काला. १२०१. *पोगण्डात्पर पौतुवाव वेदाः १६०२ पौत्रदौहित्र विष्णुः १२७९; मनुः १२९७, १३०२, १४७४; देव. १३५० *पौत्रश्च पुत्रि *पौत्री माताम वसि. १२७३; देव. १३५० मनुः १३०० पौत्रोऽथ पुत्रि बह. १३४८ कालि. १३७७ पौनर्भवं स्व पानवश्व वसि. १२७३, विष्णुः १२७९, १३९०; भा. १२८४, यमः १३५१७ स्मृत्य. १३७३; ब्रह्म. १३७४ पौनर्भवस्तु १३७५ विष्णुः १३९० *पौनर्भवस्त्वे ब्रह्म. १३७५ पनिर्भवेन बौधा. १०१९, मनुः १३०९ पौनर्भवोऽप नार. १३४६ *पराणं कर्म बृह. ८७२ पौराणां कर्म पौराणिकस्त्व की. १९८५ पौरोहित्यं ग्रा ९४७ पौर्वपौरुषि कौ. १६७६ प्रकर्मण्यकु १८४८ *प्रकाशं क्रय नार. प्रकाशं च क्र कात्या. ७६७ प्रकाशं देव नार. १९११ *प्रकाशं न क्र कात्या. ७६७ प्रकाशं वा क ७६६ प्रकाशं वाऽप्र विष्णुः १६१२; मनुः १६२६, मत्स्य. १९५५ *प्रकाशं विक्र कात्या. ८३७ *प्रकाशं क्रय नार. *प्रकाशघात. बृह. १६४६ प्रकाशचिह्ना ९५० *प्रकाशतः क्र नार. ७६३ *प्रकाशतस्क १७४६ बृह. १७५८ *प्रकाशदेव नार. १९११ प्रकाशमेत मनुः १९०६ " " कौ. १७७२ पैतृक तु पि वसि. ११२६ विष्णुः १२०५ मनुः १२१३ विष्णुः १००५ प्रकाशाश्चाप नार.१७४५ बृह. १७५७, व्यासः १७६३ प्रकाशे क्रय नार. ७६३ *प्रकाशे वा क्र कात्या. *प्रकाशे वाऽप्र मनुः १९०६ प्रकाशैरप्र नार. प्रकाशोपांशु ९४९ प्रकीर्णकं तु को. १९२२ नार. १९३३ *प्रकीर्णकः पु प्रकीर्णकानि १९२२ नार. १९३३ प्रकोर्णका प्रकुर्युः सर्व कात्या. प्रकृतीनां प्र बृह. १९४१ प्रकृतीनां ब उश. १९४२ प्रकृत्युपवा प्रकृष्टं च कृ बृह. ७८७ प्रक्रयावक का. ९३० प्रक्रान्ते तु क ७७२ प्रकान्ते सप्त याज्ञ. प्रक्षिप्य कुम्भ बृह. ९५० *प्रक्षिप्य भाण्डे प्रक्षेपं पण्य कौ. १६७९ प्रक्षेपवृद्धि प्रक्षेपानुरू प्रक्ष्यामि त्वेव वेदाः १२६१ प्रगृह्य चिह्न कात्या. १७६२ *प्रगृह्याबिह *प्रगृह्याऽऽच्छिन्न प्रचारश्च य बृह. १२२३ प्रच्छन्नं वा प्र मनुः १७६१, १९०६ १६२६ *प्रच्छन्नदोष बृह. १७५० *प्रच्छन्नदोष प्रच्छनषश्च मनुः १६९३. १९२९ *पैतृकं तु य *पैतृकं मातृ ११२५ पैतृकधनं *पैतृकमवि पैतृकमृणं *पैतृकेण वि पैतृके न वि पैतृके विभ व्यास व्यासः ११८० पैठी. ११९४ पैतृको दण्ड पैतृष्वसेया *पैत्रिको दण्ड पैशुन्यहिंसा पैशुन्ये न प्र पोषो हि त्वद पौंधल्याचल *पौश्चल्याचाल पौंधल्याद्वाल मनुः ८२१, १९२८ भा. १९८६ मनुः ८२१ शुनी. १११९ भा. १०२८ १९८५ मनुः १०४८ १९९३ " " १६९३, ·श्लोकार्धानुक्रमणिका . *प्रतिदानं त नार. वेदाः १००२ यमः १११३ मनुः २०६५ ६४८ ७४७ कात्या. नार. ७४७ प्रच्छाद्य दोषं गौत. ८१५ प्रजावती वी. • प्रजा हि. तस्याः *प्रजेप्सयाऽधि प्रजेप्सिताधि प्रजेप्सिताभि प्रज्ञाचक्षुर प्रज्ञातः कूट *प्रज्ञानशंस प्रज्ञासामर्थ्य प्रणयादेव भा. १९८४ प्रतिदाने व्य *प्रतिदेयं त प्रति द्वादश *प्रतिपनं ऋ प्रतिपन्नं रा *प्रतिपन्नं सा प्रतिपनं स्त्रि कौ. १६८० प्रजयैनौ स्व प्रजां कृण्वाथा प्रणाली गृह " प्रणालीमोक्षो प्रणीतमृषि प्रणीतश्चाप *प्रणेयुरेते कात्या. १२२५ बृह. १७५७ वारा. १०७५ कात्या. ९५८ को. ९२७ भा. १२४४ मनुः १९३० याज्ञ. ९४० वेदाः १६०३ मनुः १६३० कात्या. ६३१ मनुः १९३०, १९२९ १६३० प्रतर्दना ह ७२५ को. याज्ञ. ७२१ ६८३3B वृहा. ७२५ ७२७ का. ८६३ वारा. १०७७ वेदाः भार. विष्णुः ८९१ कात्या. १२२४ मनुः १७०१ गौत. ६७७ उत. वृच. ६७७ याज्ञ. ६६७ वृव. नार. प्रतापयुक्त प्रतिकालंद प्रतिकुर्याच्च " :प्रच्छनधव को. ८६१ प्रच्छन्नादाने प्रच्छादितं च कात्या. १५७३ प्रच्छादितं तु बृह. १७५८ प्रच्छाद्याधि भार. प्रजनार्थ म मनुः १०५१ प्रजनाथ त्रि प्रजनार्था म १०५१ वेदाः १००४ १००३ प्रजां यस्ते जि १८३७ प्रजां हिंसित्वा " १६००, १६०१ प्रजाः सन्त्वपु वसि. १२७१ प्रजाइमा म भा. १०३३ प्रजा दहति नार. १९३६ प्रजानां दर्श प्रजानां दोष कौ. १६१४ प्रजानां विगु नार. १९३६ प्रजापतिः प्र भा. १९८५ प्रजापतिः सो वेदाः १००६ प्रजापतिः स्त्रि प्रजापतिः स्वां ९९५ प्रजापतिम भा. १०३१ प्रजापतिरु वेदाः १८४१ प्रजापतिर्म प्रजापति १८४० प्रजापतिर्हि भा. ८१८, १९७६; वेदाः १८४० प्रजापते न वृगौ. १३७३ प्रजापतेर वेदाः १६०१ प्रजापरिपा विष्णुः १९२१ प्रजाप्रवृत्ती नार.११००, १९७८) देव. १९१३ प्रजाभावे तु बृह. १५१९ प्रजाभिरने वेदाः ९७१, १२५३, वसि. १२७१ प्रजाभ्यः पुष्टिं वेदाः ११२०, ११५९ प्रजाभ्यो बल्य विष्णुः १६७१ प्रजायते प्र वेदाः १००५ प्रजायां रक्ष्य मनुः १०४६ प्रजाराणिमि भा. १२८५ प्रजारणिस्तु " *प्रतिकुर्यात्स *प्रतिकुर्याद्य प्रतिकूलं च प्रतिकूलः पि 'प्रतिकूलक+ प्रतिक्रुष्टस्य प्रतिकुष्टाति प्रतिगृह्णाति प्रतिगृह्य च प्रतिगृह्य त *प्रतिगृह्य तु प्रतिपन्न प्रतिपन्नस्य प्रतिपन्नेषु प्रतिपूज्य व प्रतिप्राशयाँ प्रतिबन्धः क्र प्रतिबन्धक *प्रतिभक्ताप प्रतिभागं च *प्रतिभाव्यव प्रतिभुवा प्र प्रतिभूः प्राण प्रतिभूर्दापि प्रतिभृर्व्यव प्रतिभूस्तद *प्रतिभूस्तु ऋ *प्रतिभोगं च *प्रतिमातृतो *प्रतिमातृ बा प्रतिमातृ वा *प्रतिमातृ स्व प्रतिमाराम प्रतिमासंक *प्रतिमासं तु प्रतिमासं.स्त्र प्रतिमुक्तस्व प्रतिरूपक प्रतिरूपस्य प्रतिरोधक प्रतिलाभेच्छ प्रतिलोमं.चः " गौत. १२३४ " नार. ८७१ भा. १३९१ दक्षः १११५ को. १६२१ ९२९ नार. १०९६ याज्ञ. १७४४ नार. १०९६ १०९७ वारा. १३२९ याज्ञ. ७९७ नार. १९३३ संग्र. ११४२ नार. ७३३ १९३३ कालो. १३५६; गौत. १६५९ नार. ११३१ . शंखः १६१३ अपु. १६५४ नार. ६२४ " प्रतिग्रहः प्र. प्रतिग्रहवि प्रतिग्रहाजि. प्रतिग्रहाधि *प्रतिग्रहाव प्रतिग्रहीता को. ११८४ नार. १७४६ कात्या. १६४९ को. १४३० ८.४ वसि. १०२२, १८४६ ७८४ गौत. १६५९ कौ. ९२७ प्रतिग्रहेण. प्रतिग्रहो द्वि *प्रतिग्राहिण प्रतिघातवि प्रतितिष्ठ वि *प्रतिदत्तं त्रि प्रतिलोमद्वा प्रतिलोमप्र स्कन्द. १९६५ वेदाः १००२ याज्ञ. ६८३ कात्या.१४०३, १९४२ १८३३ ·व्यवहारकाण्डम् व्यास: १७६५ प्रत्यक्षचार प्रत्यब्दं सर्व प्रत्यभिलेख्य प्रत्ययाधेरु प्रदाप्यः स्वामि प्रदाप्य स्वामि प्रदाप्यापह *प्रदाप्योऽपह प्रदाय कन्या *प्रदाय गच्छे प्रदाय शुल्कं प्रत्ययाधौ तु *प्रत्यर्थ लोक बृह. १७६० १७६१ अपु १९७५ कात्या. ११०९ शंखः १०२४ कात्या. ११०९ भा. प्रत्यहं गृह्य नार. बृह. १६४८. वसि. ९२५ स्मृत्य ६६१ भार. ६६० मनुः १०५२ बृह. ६२९ मनुः १०५२ बृह. १५१८ व्यासः १७६५, १०.६२ भा. १२८५ नार. ९४५ वृहा. १८९१ विष्णुः १६११, प्रत्यहं लोक *प्रत्यासन्नत प्रयाहर्तुम प्रदायोपनि प्रदिशेद्भूमि प्रदीयते त प्रदुष्टत्यक्त प्रत्युवाच व भार. १९७३ कात्या. १८८८ नार. १८८१ " प्रत्येकं तु ज प्रत्येकं दण्ड प्रत्येक विक्री प्रदेष्टारस्त्र प्रनष्टमस्वा प्रनष्ट सेतु *प्रनष्टस्वामि को. १६७३ गौत. १९४७ कौ. ९२९ गौत. १९४७ गौत. *प्रत्येकस्य वि अनि. ८०७; १६१२, १६६९ वेदाः १००६ प्रत्वा पये प्र त्वा मुच्चामि ९८३, *प्रनष्टाधिग मनुः १९५३; अपु. १९६२ मनुः १९५३ १९५४: याज्ञ. १९५८ ७२१ शंखः १६७१ प्रथमं दण्ड *प्रतिलोमाप याज्ञ. १७८४ प्रतिलोमासु विष्णुः १३८९ प्रतिलोभ्याप याज्ञ. १७८४ *प्रतिलोम्ये व १८७२ प्रतिवेश कॉ. १०३८ *प्रतिवेश्यानु मनुः १६२८७ बृह. १६४७ प्रतिशीर्षप्र नार. ८३२ प्रतिश्रुतं त बृह. ८०२ *प्रतिश्रुतम प्रतिश्रुतस्या विष्णुः ७९४ *प्रतिश्रुताप मत्स्य. ८०८ प्रतिश्रुतार्थ हारी. प्रतिश्रुतार्था ७९४ प्रतिश्रुत्य न बृह. ८५३ वृम. ८५४ प्रतिश्रुल्याप्य ७९३ प्रतिश्रुत्याप मत्स्य. ८०८; अपु. १९७३ *प्रतिश्रुत्यार्थ हारी. ८०८ प्रति श्रोणः स्था वेदाः ९६९ प्रतिषिद्धमा प्रतिषिद्धम याज्ञ. ७७७ प्रतिषिद्धयोः को. १०३६ प्रतिषिद्धस्य प्रतिषिद्धा पि मनुः १०५८ *प्रतिषिद्धापि प्रतिषिद्धायां प्रतिषिद्धा स्त्री १०३६ प्रतिषिद्धे प्र विष्णुः १८४६ प्रतिषिद्धे वा कौ. १०३८ प्रतिषेधे त याज्ञ. १८७२ प्रतिषेधे पु गौत. १८४१ प्रतिषेधेऽर्ध कौ. १०३८ प्रतिसंवत्स नार. ९१५, १४०२; विष्णुः १४२८ प्रतिहन्यान नार. १९११ प्रतीची शाखा+ वेदाः ९.३ प्रतीची विश्वा ९९७ प्रतीची सोम प्रतीयात्स्वगृ नार. प्रत्यक्ष कार प्रत्यक्षं क्षेत्र मनुः १०७४ प्रत्यक्षं भिष भा. १९८३ *प्रत्यक्षः क्षेत्रि मनुः १०७४ *प्रत्यक्षक्षेत्रि बृह. १८३० प्रथमं दर्श प्रथम संस्थि बौधा. १४६७ प्रथमं साह वेदाः नार. १९३६ भा. १०२६ याज्ञ. १८२०, १९३३ कौ. १६७४ दक्षः १११४ नार.१७.८3 बह. १७६० कात्या. ९२० प्रपनं साध प्रपितामहः प्र पुनानाय प्रप्र तान्दस्यू प्रबुध्यस्व सु प्रबोधाय पु प्रभाते कारि प्रथमनेज १००४ " को. १०३८ प्रथमा धर्म प्रथमे ग्रन्थि " *प्रथमोत्तम प्रभुणा विनि प्रभुणा शास स्कन्द. १९६७ बृह. ८५३ कात्या. १८८८ माक. १५३० प्रथिष्ट यस्य वेदाः ९८१, *प्रभृत्याद्यास्त्र प्रभृत्युक्तात्र प्रमदाश्चय प्रमदे कुमा प्रमाणं समि प्रमाणदृष्टो १८३६ नार. १९४० बृह. ९५२ १५१९ गौ. १३७३ बह. १५९९ भा. १०३३ वेदाः १९८० कात्या. १९१५ भा.१०२७, प्रदक्षिणं च प्रदत्तान्यस्य प्रददात्येव प्रदद्यात्तान *प्रदद्यात्वेव प्रदद्याद *प्रदद्याद्वत्स प्रदातव्यं य *प्रदानं चेच्छ " धृगौ. १३७३ बृह. ९५२ बृह. १५१९ प्रमाणरहि प्रमाणहीम *प्रमाणहीने प्रमाणेन तु प्रमादमद १२२२ कात्या. १९४५ प्रदानं प्राण गौत.. १०११ को. १७७२, प्रदानं स्वेच्छ प्रदाने विक बृह. १२२२ विष्णुः ६३८ याश- प्रमादमृत *प्रमादहत " ·लोकार्धानुक्रमणिका ८५ आप. ९०४ को. १०३४ . नार. प्रमादादर प्रमादाद्धनि प्रमादाधर्म प्रमादानाशि कात्या. नार. ८३० प्रमादोन्माद प्रमापणे प्रा प्रमापयेत्या *प्रमीतपितृ प्रमीतसाक्षि प्रमीतस्य पि प्रमुचतश्च प्रयच्छन्नग्नि प्रविशत् प्र *प्रविशेद्भूमि प्रविश्य राज्ञः प्रविश्य सर्व प्रविश्यौद्धार प्रविष्टे सोद प्रवीराय प्र प्रवृतोश्वत प्रवृत्तमपि प्रयजिताग प्रव्रजिते ज्ये प्रत्रजिते तु प्रव्रजिष्यन्वा भा. १२८५ १०२८ बृह. ११०७ कात्या. नार. प्रसह्यादाना प्रसह्यादाने प्रसह्यापह प्रसादविक प्रसादात्स्वामि *प्रसादादनि प्रसादार्थ म प्रसाधनं च प्रसाधनं नृ *प्रसाधिते क प्रसूतिरक्ष प्रस्थानविघ्न प्रस्थे हिमव प्रस्वापनम प्रस्वापनान्त प्रहरणाव प्रहरन्ते कृ प्रहवणेषु प्रहारेण ग अपु. १७९२ नार. ७८१७ वृम. ८५४ शुनी. १११९ कात्या. १८३४ मनुः १८०९ याज्ञ. १२०० बृह. १२५२ . वसि.१०२१, मनुः १०४२ वेदाः १००६ बृह. ६३१ मनुः ७१७, नार. ७२३ विष्णुः ७१६ मनुः १०५९ बृह. ७८४, शुनी. ७९० मनुः ११२६ ७८६ कात्या. ६३१ गौत. १९१६ याज्ञ. ८४६ भा. १२८७ को. १६८१ प्रयप्स्यन्निव प्रयुक्तं सप्त प्रयुक्तं साध प्रवज्यागति *प्रत्रज्यापार प्राज्याभिमु प्रव्रज्यावसि मत्स्य. १८९२ मनुः ९३९ भा. मनुः १९३० १२४६ ६५३ वेदाः ९०२ ८१४ ८७१ को. १८५० उश. १९७८ गौत. १०१३ वेदाः १४०५, १४२४ व्यापा. १११७ नार. ८३१ को. ७३७ याज्ञ. ८२४; कात्या. १४०३ ८३७ को. १९२३ नार. ८३१ मनुः १७०२ नि. १२५५ यमः १९४३ बृह. मनुः ९३६ याज्ञ. १६४० बृह. १६४७ कात्या. कौ. १६१८ नार. १९३५ कौ. १८४९ याज्ञ. १७३७ १७३६ " १६१९ बह. १९१३ ૮૬૨ . २ प्रयुक्तमर्थ प्रयुज्यते वि प्रयोगं कुर्व प्रहारेण तु प्रयोगः कर्म प्रयोगः पूर्व प्रयोगे यत्र *प्रयोगो यत्र प्रयोजकासं प्रयोजकऽस प्रहारोद्यमे प्रहीणद्रव्या प्रहृष्टमान प्राकारं भेद प्राकारस्य च उश. १६५२ शंखः १७९८ वसि. १९४९ दक्षः १११५ कात्या. १६४९ मनुः १६३०, + प्रव्रज्यासु वृ प्रव्रज्योपनि *प्रशाधित्वा तु Xप्रशास्ति वोढा प्रशिष्यात् → प्रष्टव्याः संनि प्रष्टव्याः सीम प्रष्टव्या योषि प्रष्टव्या राज प्रसङ्गविनि प्रसभनीपु प्रसमीक्ष्यात्म प्रसह्य कन्या *प्रसह्य प्राहि *प्रसाघात प्रसद्ध घाति प्रसयतस्क को. ६३८ याज्ञ. ६४५ वृहा. भा. ८१८ भार. कात्या. १२२८ याज्ञ. १८२२ " कात्या. " प्रयोजनं ज प्रयोजनम प्रयाज्यं न वि *प्ररोहशाखि प्ररोहिशाखि *प्रलपस्या र प्रलपन्यावा *प्रलये यत्तु प्रलोभनं चा *प्रलोभनं वा प्रवर्तमान बृह. १८८५ *प्राकारस्यानु *प्राकारस्याव *प्राकाराणांच प्राक्तनस्य ध *प्राक्तनस्याध *प्राक्प्रतिपन्न प्रागदर्शना *प्रागुक्तार्थस्य प्रागुदप्रव प्राग्गर्भमथ प्राग्दृष्टदोषा प्राग्वाससः प्र *प्राग्विनशना प्रान्यायवादे प्राङ्मुखो निश्च प्राचीनपक्षा प्राजकश्वेद " विष्णुः ६७ बौधा. १९२० कात्या. १९४२ मार्क. ९६२ ब्रह्म. १३७४ स्कन्द. १९६५ १०१२ बौधा. १९२० व्यासः " " व्यासः १८८९ गौत. विष्णुः १६०९, १६७१ कात्या. १९१४ याज्ञ. १८७८ मनुः १७०८, प्रसादाप प्रसय दास्य *प्रसादास्या 'प्रसह्य दिवा+ *प्रसह्य वेदया ६८९ भा. १०२८ को. १६२१ प्रवासं यदि प्रवासने च प्रवासयत प्रवासयेत्स्व. प्रवास्या निष्क को. १६८९ याज्ञ. १८७८ व्यासः १८९० बृह. ७२७ नार. १०९८ वेदाः १९८ मनुः १८.९ बसि. १०२२ भा. १०३२ वृदा. १६५३ प्राजापत्ये मु प्राज्ञस्य पुरु प्राज्ञान् शूरा प्रसास वि प्रसय हर को. १६८.

·. ८६, व्यवहारकाण्डम् . प्राहेदं वच प्रियं ज्ञातिर प्रियाः स्त्रीणां य प्रिया चिद्यस्य प्रियैव भव प्रियोस्त्रियस्य प्राणीताश्वान् प्रीति भोगं च प्रीतिदत्तं तु कालि. १३७७ वेदाः १००६, १८४० भा. १०३१ वेदाः ८४१ १००६. ९८० ९२३ मनुः १७०१ नार. ६२७,. अनि. १४६३ कात्या. ६३३ कौ. ११९९, प्राप्ता देशाद्ध .. प्राणैर्वा एष १४५३. मनुः १७०१ १०५२ नार. १९१३ कात्या. १४५३ " " कौ. ६८० १४५६ नार. १९१३ कात्या. १४५३ १४५६ :प्राणद्रव्याप कात्या. १६५० प्राणभृत्सुम मनुः १८१० प्राणवत्सु म प्राणसंशय कात्या. ८०५ प्राणसंशये गौत. १६०४ प्राणात्यये स भा. १०३१, १९६४ प्राणानपिप प्राणापरोधि नार. १६४३ प्राणाबाधिक को. १८०० प्राणाबाधिके १७९९ प्राणाभिहन्ता १०३४ प्राणिभिः क्रिय मनुः १९०५ *प्राणिहृत्सु म १८१० वेदाः प्राणोपरोधि नार. १६४३ प्रातरुत्थाय भा. १०२८ प्रातिभाव्यं च बृह. ६७२, कात्या. ६७५ प्रातिभाव्यं तु बृह. ६७२; कात्या. ६७५ प्रातिभाव्यं द बृह. प्रातिभाव्यं भु व्यासः ६३४ मनुः ६६३, वसि. प्रातिभाव्यमृ वृहा. ६७७, ७१५, याज्ञ. ७२१ प्रातिभाव्यव प्रातिभाव्याग बृह. ६७२७ कात्या. ६७५ प्रातिलोम्यप्र १८३३ प्रातिलोम्याप याज्ञ. १७८४ प्रातिलोम्यास्त बृह. १८३२ प्रातिलोम्येऽध. याज्ञ. १८७२ प्रातिलोम्येन नार.११०४ विष्णुः १७७० नार. ११०५ प्रातिलोम्ये व याज्ञ. १८७२ : प्रातिवेशिक को. १०३८ प्रातिवेश्यबा विष्णुः १६०९ प्रातिवेश्यानु मनु: १६२८, १९२७, बृह. १६४७ *प्रादिशेद्भूमिः प्रान्या तन्तूस्ति वेदाः १००० प्रापणीयस्त हारी..६३६ प्राप्त शिल्पश्च कात्या. १४५५ प्राप्तं शिल्पैस्तु *प्राप्त सकाशा १४५३ प्राप्तः स्वगुण भा. १९८४ प्राप्तकाले कृ कात्या. ७५५ प्राप्तनिमित्ते आप. १६६५ प्राप्तफलो प्र कौ. १८४८ प्राप्तमेतैस्तु कात्या. ८०६ प्राप्तव्यवहा १९५० नार. ७०३, ११०३ *प्राप्तापराध मनुः १८१२ प्राप्तापराधा यमः १८३५ प्राप्तार्थश्चोत्त विष्णुः *प्राप्ते काले कृ कात्या. ७५५ प्राप्ते नृपति याज्ञ. १९०९ *प्राप्ते भागे च प्राप्नुयात्ताद भा. १०३० प्राप्नुयात्साह कात्या. ६५५, ७२९,८३५, ८५४, १६४९ प्राप्नुयात्स्वर्ग यमः १११३ प्राप्नुवन्त्यय वारा. १०७७ प्राप्नोति तस्य बृह. १५५८ *प्रामोद्यं न वि कात्या. १२२८ प्रायशो हि कि १९०४ *प्रायश्चित्तं चा वसि. १२७२ प्रायश्चित्तं तु मनुः १६२७ प्रायश्चित्तं य भा. १०३० प्रायश्चित्तं का वसि. १०२२, १२७२ प्रायश्चित्तवि नार. १८८४ प्रायश्चित्तीय भा. १२४३ प्रायश्चित्ते तु. मनुः १३९३ *प्रायेण धनि बृह.. ७२५ प्रायेण वा ऋ प्रायेण हि न वारा. १३२९ *प्रायोज्यं न वि कात्या. १२२८ प्रायो दासीसु ८३६ प्रार्थनादभि संव. १८९१ *प्रार्थनेऽप्यभि प्रार्थयन्ति ज भा. १९७८ प्रार्थयमाना को. ९०६ वेदाः १८९३ प्रासादाप्रैर्वि वारा. १०७६ प्रातिभाव्यं वृ भा. ८१९ की. को. ८६१ मनुः १०५८ गौत. ६७७ प्रीतिदत्तं न *प्रीतिदत्तं हि *प्रीतिभोगं च *प्रीत्यर्थ लोक प्रीत्या तु सकृ *प्रीत्या दत्तं च प्रीत्या दत्तं तु प्रीत्या निसृष्ट *प्रीत्याऽनुसक *प्रीत्या प्रदत्तं *प्रीत्याऽभिसृष्ट प्रीत्या विसृष्ट *प्रीत्या संसृष्ट प्रीत्योपनीता प्रेक्षायामनं प्रेक्षासमाज *प्रेक्षासमाजे *प्रेक्षासमाजौ *प्रेक्ष्यश्च तमृ. प्रेतं व्यसन प्रेतपत्नीष *प्रेतप्रजां प प्रेतविष्मूत्रो प्रेतव्याधिव्य प्रेतस्य पुत्राः प्रेतानां योज *प्रेतायां तु पु प्रेतायां पुत्रि प्रेतायाः पुत्रि *प्रेतेषु तु न प्रेतेषु न तु *प्रेतो मुञ्चात प्रेतो मुञ्चामि प्रेत्यभावेऽपि को. नार. ७३५ वसि. १०२२. बौधा. १०२० को. ८१७ १०३८ ६७९. " काणा. १३५६ पैठी. १४६३. शंखः १४२९ नार. ६९७ वेदाः ९.८३ प्रावपा मा बू वारा. १०७६ ·लोकार्धानुक्रमणिका मनुः १०५१ प्रेत्येह च शु प्रेत्येह च सु प्रेषणं गन्ध नार. ११०० याज्ञ. १०८३ १८८५ को. १०३८ कात्या. १५७४ *प्रेषश्चेन्मार्गि प्रेषितस्याप्र फलहेतोरु * फलानां चैव *फलानि चाप * फलाहितम फलितं पुष्पि फलेषु हरि फलोत्साहावि *फलोपगद्रु *फलोपगम बृह. १८८५ व्यासः १८८९ याज्ञ. विष्णुः १६१० मनुः १८५५ वेदाः ६०५ मनुः १८५५ नार. कौ. १६१६ शौन. १३६३ *प्रेष्यासु चैक नार. ७८० | *बन्धुभिः : साभि मनुः १७१८ बन्धुभिश्च त्रि गौत. १६५७ बन्धुरदण्डयः याज्ञ. ९४३ *बन्धुवर्गह हा. १६५३ बन्धुस्तेषां तु यमः १७६६ बन्धूनन्नेन जैमि. १४२४ बन्धनामप्य विष्णुः १७९८ *बन्धूनाममा १६०९, बन्धूनामवि १७९८ बन्धूनाइय बन्-वभाव तु *बस्वभावेऽथ *बन्ध्वभावेऽपि बभूवोद्दाल " कास्या. १४०३ १४५९ १५७४ तृगौ. १३७२ प्रजा. ७१५ भा. १२४४ प्रेहामृतस्य प्रेष्यासु चैक प्रोक्तं त छिन्न *प्रोक्तः स द्विगु प्रोत्तेन चैव प्रोक्षगीयानि प्रोत्साहकः स प्रोषितपति प्रोषितपत्नी प्रोपितस्य तु *प्रतिस्य मृ प्रोपितस्य वा फलोपभोग *फलोपभोग्य फल्गुदव्यक " शुनी. १११९ को. १६८८ फालं च तन्दु " पठी. १६५३ कौ. १८४९ बसि. १०२२ कात्या. १२०१ ७१२ को.१२००, फालशा प्र फालाहतम बजस्तान्त्सह बतो बतासि बर्हिः कुशम : : याज्ञ. ९४३ वेदाः १८४० ९७८, १८३६ कात्या. १६४९ बलं संजाय बलाविशेष बलाच्चेत्प्रह " भा. १०२७, १२८४ शौन. १३६३ मनुः १९३१ आप. १९१८ बौधा. १०१९ वसि. १०२१ कात्या. ८५३ नार. मत्स्य. १८९२ कात्या. ७१२ १२०१ बनीयादथ बनीयादम्भ बध्वा स्वगृह *बवाऽऽत्मगृह *वन्दिग्रहांस्त बलात्कारयि बलात्कारेण बृह. *प्रोषितस्य सु *पोषितस्य हि *प्रोषितस्याग प्रोषितस्याम पोषितस्वामि ७२५ ७६४ " बलात् परि १८८८ प्रोषिते तत्सु कात्या. ६५५ याज्ञ. १७३६, १७३७ १७३६ ८०८ याज्ञ. १७३६ वसि. १०२१ बन्दियाहांस्त बन्दिमागध *वन्दीग्रहास्त बन्धं च दद्या बन्धं यथा स्था बन्धकस्य ध को. कौ. १०३५ प्रोषिते त्ववि प्रोषितो धर्म प्रोटेशया व प्रोष्ठेशयास्त प्रोष्य प्रत्याग *फलं चान्यकृ फलं त्वनभि फलं पुष्पं च फलपुष्पं च *फलपुष्पोप फलभाग् यस्य *फलभानिय *फलभुक्तस्य मनुः १०६० १०६१ वेदाः ९७३ ९९८ शंखः नार. १७४५ मनुः १०७४ कात्या. ९६० नार. ९४६ वसि. १७९५ नार. ११०२ मनुः १०७४ नार. ११०२ लहा. १९७५ विष्णुः १७९८ बृह. ६५२; कात्या. ६५८ वारा. १०७६ नार. १६४२ हारी. ६३५ बृह. ६५२ कात्या. ६५८ कौ. ८६३ बृह. ३५२ मासो. १९७० कौ. १६९० मनुः १९३० प्रजा. बृह. बन्धकीपोष *बन्धके द्विगु बन्धनं ताड ३बन्धनागारा+ बन्धनानि च *बन्धभावे तु बन्धहस्तस्य बन्धाग्निविष *बन्धुदत्तं च बन्धुदत्त त बन्धुदत्तं तु बन्धुनापह बंधुनोत्सृष्टो बन्धुभिः सा नि बलात्संदूष बलादकामं *बलादपह वलाद्गृहीतो बलाद्दासक बलाद्धृताया बलाढुक्त स बलाद्वासाय *बलानुबन्ध बलायानुच बलिः स तस्य बलिहोमस्व बलेः कुम्भीन *बलोपधिकृ बलोपाधिक *बलोपाधिह *नहवः स्युः प्र बहवः स्युर्य बहवश्चेत्तु बृय. १३५५ याज्ञ. ८२३ नार. १९७६ यमः ६६० नार. ८२७ बह. १५८१ वेदाः ८१२ नार. १९४० को. १९२४ भा. १०३२ बृह. १८८५ फलभुक् प्र *फलभोगगु फलभोम्यं पू नार. याज्ञ. कात्या. १४५९ याज्ञ. १४४४ कात्या. १४५९ १५७४ शंखः १२८३७ बहवश्चत्प फलमूलाश फलमूलोद फलहरित कौ. १२८८ मनुः १३२१ विष्णुः ६६२ नार. याश. ६६७ मौत. १६५७ नार. ११०० *बहवस्तु य ·व्यवहारकाण्डम् ८७४ मनुः १०७० " " ८७२. नार. ११२९ बाधां कुर्युर्य बाधाकाले तु बान्धवादप्र बाल आषोड * बालदायग *बालदायाग बालदायादि मनुः १९५१ बीजिने तु तृ " *** . अपु. १९६२ कात्या. " " " " अपु. १९६२ कात्या. १२०१ नार. ८०० मनुः १०५८ *बहवो जात वृह. १५१८ बहवो ज्ञात *बहवो यद्य याज्ञ. १८७८ बहिरालोक भा.. १०२९ बहिनामस्थ कौ. १८४० बहिर्वर्णेषु देव. ११९४ बहुगुणही को. ८७८ बहुदक्षिणे वेदाः १९८१ *बहुधाऽन्न बृह. *बहुधाऽर्थक बहुधाऽर्थभृ बहुना यद्य याज्ञ. १८७८ बहुपत्नीकृ अनि. १११८ बहुपशोही गौत. १६६० बहुपुत्रेण शौन. १३७० बहुपुरुष कौ. १४३० बहुभार्यासु भा. १०३० बहुभिः साधु विष्णुः ८५९ बहुभिर्भुक्त व्यासः १८८९ बहुमूल्यं य बृह. *बहुमूल्यो य बहुरक्ष्यस्य कात्या. १५२४ बहुषु प्रत्या को. १०४० बहूनां कन्या १८४९ बहूनां तु गृ कात्या. ९५७ बहूनां भव बृह. १७६० बहूनां भुज मत्स्य. भा. १९८४ बहूनां यद्य याज्ञ. १८७८ बहूनां व्रज मत्स्य. ८५५ बृह. बहूनामेक हारी. १२६४, वसि. १२७२ मनुः १२९०, १२९३ बहूनामेका बहाशत्वं दि भा. १०२९ *बहीनां द्वाद वसि. १२७२ बहानामेक हारी.१२६४ वसि. १२७२, बृह. १३४८; बृप. १३६२, संग्र..१३८४ बहीषु चैक मनुः . १२४५ बड्व्यः समांश बृह. १२२३ बाणक्षेपस्त नार. *बालधात्री म *बालधात्री स्व बालधात्रीम *बालपुत्रादि बालपुत्राधि बालपुत्रासु बालपुने मृ *बालप्रमूढा बालमूढास्व बालया वा यु बालववृद्ध बालवृद्धातु बालसंवर्ध *बालस्त्रीब्राह्म बालाधिष्ठित बालानपिच बालानाथस्त्री बालामप्राप्त बालाश्चाप बालिकाक्षत बालिशजाती *बोद्धव्यं तद्भ भा. १०२९ मनुः १७०१ बृह. ११०६ मनुः १६३२ को. १६२१ भा. १९८६ विष्णुः १९५० भा. १९७१ नार. १९७६ आदि. १३८४ बीजस्य चैव *चीजस्यैव च *बीजाच्चैव हि *बीजापचार नार. ९४८ बीजायोवाह्य याज्ञ. ८९२ बीजिनश्च गौत. १०११ प्रजा. *बुद्धिपूर्व चे आप. १८४३ बुद्धिपूर्वं तु बुभुक्षितस्य याज्ञ. १७४४ *बृहत्त्वे द्विगु बृह. १७९० बृहन्मित्रस्य वेदाः ९७६, १८३६ बृहस्पतिः प्र १००१ 'बृहस्पतिना+ १००३ बृहस्पतिप्र भा. १०३३ बृहस्पतिर्म वेदाः १००१ बृहस्पतिस को. ७७२ बेकनाटाः ख नि. १९७१ नार. १७५४ ब्रह्म क्षत्रं च मनुः १९३१ ब्रह्मक्षत्रिय बृह. १२५१ ब्रह्मगवीप वेदाः १६०० ब्रह्मघ्नं च सु हा. १६५३ ब्रह्मघ्ने ये स्मृ स्कन्द. १९६६ ब्रह्मध्ने वा कृ व्यासः ११११ *ब्रह्मघ्नो वा कृ अङ्गि. ११२६. *ब्रह्मनो वाऽथ ब्रह्मचर्येण वेदाः १००० ब्रह्मचारिवा विष्णुः १६११, १९४४ ब्रह्मचारीच नार. ८२६.. वेदाः ८४१, १८३९ ब्रह्मचारी देवी. १९४३ ब्रह्मचार्येव याज्ञ. १०७९ मनुः १९३० ब्रह्मणस्त्वं सु स्कन्द. १९६६ ब्रह्मणस्पते वेदाः १००० ब्रह्मणानिःसं ब्रह्मदायं ग बृम. १२५२ ब्रह्मादायाग ब्रह्मवादिनो वेदाः ११९५ ब्रह्मसोमार को. ९३० ब्रह्मस्वं तु वि वसि. १४७० बौधा. १४६९ ब्रह्महत्यां च वसि.: ६०१ बहूनां भ्रात " की. ७३७, बहूनां संम बाले यातरि बाल्ययौवन बाल्ये पितुर्व *बाल्ये पितृव बाहुग्रीवाने बाहुभ्यां तर १९०४ १६२१ विष्णुः १०२३ मनुः १०५९ कौ. १८५० ब्रह्म चैव ध बाह्याश्च मैत्री भा. को. बायेषु तु प्र *विभृयावेक बिभृयादान याज्ञ. १७८१ वसि. १९४४ ८६१ १६८९ नार. ११९८ मनुः ८२०, १९२७ नार. १९९८ .. बिभृयाद् धे *बिभृयाद् वै विभेमि कर्म विम्बविहार भा. १६.१.७ विष्णुः १४७० बाधकं च य *बाधनं च य. ब्रह्मस्वं पुत्र बीजग्रहणा :

·सामाधानुक्रमाणका . ८५ वेदाः १६०१ . ममहत्यां वा अमहत्यायै " १६०० १६०१ मनुः १६२७ अमि. १११६ अमहा चसु ब्रह्महा वा कृ ब्राह्मणी तद्ध ब्राह्मणी तुभ ब्राह्मणी स्वेव ब्राह्मणेभ्यः क *ब्राह्मणेभ्यस्तु ब्राह्मणे शंत ब्राह्मणे साह ब्राह्मणो द्विप ब्राह्मणो धर्मा ब्राह्मणो नाप मनुः १४४० संग्र. १४६३ भा. १२४४ विष्णुः १६७१ नार. १९४० विष्णुः १६७० मनुः १७७८ भा. १९८४ वसि. १९२० नार. १७५२, ब्रह्मा चेद्धस्त वेदाः ९९८, " प्रमाणं यत्र बौधा. १६०६ ब्रह्मादिषु वि १६०० नार. १०९६ वेदाः १००१ ब्रह्मापरं यु ब्रह्मैव विद्वा ब्रह्मैव संनि ब्राह्मणं चतु मनुः १९३१ को. ब्राह्मणं तमः ब्राह्मणं पाप कौ. १२८८ गौत. ११२३ १६८७ ब्राह्मणः क्षत्रि भा. १२४३ *बाह्मणः परी आप. १६०५ ब्राह्मणः प्रच भा. ८१८ *बाह्मणः प्रति याज्ञ. *माह्मणः प्राति १६३५ ब्राह्मणः शाक अपु. १७६६ ब्राह्मण एवं वेदाः ९९९, १८३९ ब्राह्मणक्षत्रि १८४६, नार. १०९३ को. १२८८; मनुः १३९६, १७७८ ब्राह्मणतश्चै ८६२ *माह्मणधनं विष्णुः १४७० ब्राह्मणप्रमु+ भा. १३९१ ब्राह्मणप्राति याज्ञ.. ७७८, *ब्राह्मणस्य च विष्णुः १२४० मनुः १७२१७ नार.. १७५२ ब्राह्मणस्य तु ७०४, १९३८ * कात्या. ८३६, शंखः : १६७२ ब्राह्मणस्य ब्र ब्राह्मणस्य ब्रा विष्णुः १२४० ब्राह्मणस्य म भा. १२४३ ब्राह्मणस्य रा गौत. १२३८ ब्राह्मणस्य व भा. १२८६ मनुः १८५८ ब्राह्मणस्य वि १७२३ ब्राह्मणस्य वै ब्राह्मणस्य स १६८७ ब्राह्मणस्य हि कात्या. ८३६ ब्राह्मणस्याधि ब्राह्मणस्यान को. १२४५ ब्राह्मणस्यानु नार. १०९३, मनुः १२४६ ब्राह्मणस्याप नार. १९३६ *ब्राह्मणस्याभि *ब्राह्मणस्यैव नार. १५१२ ब्राह्मणस्वं च पिता. ६३४ ब्राह्मणस्वं न मनुः ११२६ ब्राह्मणातिक बह. १८३२ ब्राह्मणादित्र ब्राह्मणानां तु ब्राह्मणानां श्रु स्कन्द. १९६६ ब्राह्मणानां स शौन. १३६५ ब्राह्मणानुप नार. १९३६ *ब्राह्मणान्प्राति याज्ञ. ७७८ ब्राह्मणाय च भा. १९७६ ब्राह्मणाय तु नार. १९४० ब्राह्मणायैव १५१२ *ब्राह्मणाथं च ब्राह्मणार्थस्य ब्राह्मणार्थे ग ब्राह्मणार्थों ग्रा विष्णुः १४७० ब्राक्षणा लिक्षि मनुः १९२७, १९४६ ब्राह्मणा हिम भा. १२४४ मामणी तु य प्रमाणीं यद्य प्रामणी क्षत्रि भा. १२४३ ब्राह्मणोऽपि नि ब्राह्मणोऽपि स्व *ब्राह्मणो लिङ्ग *ब्राह्मणो वेद ब्राह्मण्यं ब्राह्म ब्राह्मण्यां क्षत्रि ब्राह्मण्यां ब्राह्म *ब्राह्मण्यां यद्य ब्राहाण्या लक्ष्य ब्राह्मण्याः प्रथ ब्राह्मण्याः शिर+ ब्राह्मण्याः सह ब्राह्मण्यामगु ब्राह्मण्यामपि ब्राहाण्यास्तद्ध गौत. १९४८ १७८७ मनुः १९४६ वसि. १९२० नार. १९३६ भा. १२८७ १२४४ मनुः १८५९ भा. १२८७ १२४४ वास. १८४५ भा. १२४४ की. १८५० नार. ११०५ भा. १२४३, १४२९ नार. ११०५ भा. १२४४ मनुः १४३९ नार. १०९८ विष्णुः १४२८ नार. १४५० वसि. १०२२, को. शौन. १३६५ को. १२४५ ब्राह्मण्येकान्त ब्राह्मण्यतानि ब्राह्मदैवार्ष ब्राह्मस्तु प्रथ ब्राह्मादिषु च *श्रूयात् सर्व वा ब्रूयात् स्वयं वा ब्राह्मणमधी ब्राह्मणमपे ब्राह्मणराज ब्राह्मणवर्ज ब्राह्मणश्चेद ब्राह्मणश्चैव कौ. १०३९ १६२० गौत. १७६९ विष्णुः १२४० वसि. १९४९ नार.१७८७, १९३९ वसि. १६६८ गौत. १७६९ " गौत. बौधा. १६०७ बेहि तात कु ब्रूहि वर्ण त्व भक्तं तेभ्यो द भक्तदासश्च भक्तसंविभा भक्तस्यार्थे कृ *भक्तस्योत्क्षेप भक्तस्योपेक्ष भक्तां पतित्र भक्ताच्छादन भक्ताच्छाद भा. १२८६ ८४. १६६३ नार. ८३० को. १९२४ कात्या. ७१३ ८३२ ब्राह्मणसुव ब्राह्मणस्तु क्ष माझणस्तु नि प्रामणस्तुप माझणस्तु वि बामणस्तु-स बामणस्य कु मनुः १९५६ याज्ञ. ७२३ अनि. .७३१ शंखः १२८१ मनुः १८६४ चारा. १०७६ वृह. ८५२ ·. व्यवहारकाण्डमा बोधा. १०१ भक्कापचये भक्तावकाश वेदाः ९८५ १००३. को. १६१९ ९३० नार. १६४२ -. भक्तावकाशा : भक्षयित्वानि *भक्षयित्वा प्र भक्षयित्वोप ." *भक्षितं चापि भक्षितं सोद आप.१६६५ मिनुः १६९७ नार. १७५६ याज्ञ. १७४२ को. ९०६ याज्ञ. ९१३ विष्णुः ९०५ याज्ञ. नार. ८३१ कात्या. ७५४ व्यासः ७५६ नार. ८३२ कात्या. ७५४ व्यासः भा. १०२८ मनुः १६९६ नार. १९१३ मनु: १६९६ " " *भक्षितस्यापि *भक्षिते सोद भगो अर्यमा भगो गोषु प्रो भग्नोत्सृष्टकं भग्नोत्सृष्टानां *भाक्षेपाप भङ्गाक्षेपाव *भङ्ग क्षेपोप *भाक्षेपोऽस भजेरन्पैतृ भजेरन् भ्रात भजेरन्मातृ भट्टादित्यस्य भद्रं भल त्य भद्रा वधूभ *भयकारणं भयकारुण्य भयत्राणाय भयवर्जित *भयवर्जिता भयाद्वा पात भयोपधाभि भरणं क्लीबो भरणं चास्य मनुः ११४९ कात्या. १५७३ मनुः १४३२ स्कन्द. १९६७ वेदाः ९८८ ९७९ वसि. १९२० " *भर्तुरनुज्ञ भक्ष्यं वा यदि *भक्ष्यभोज्यप्र भक्ष्यभोज्यान भक्ष्यभोज्याप भक्ष्यभोज्योप कात्या. ८०५ ९५८ भतरू तु , *भक्ष्यैर्वा यदि . भगं गुरुत *" १९२९ नार. १८८१ विष्णुः १६०९, १८४७ भा. १०३० वेदाः ९९६ १०३० १०२८ वेदाः १००१ स्कन्द. १९६६ नार. १७५२ वसि. १३८९ शंखः १४७३, नार. १५५३ शंखः १४७३ भी. १२८८, १९८५ वेदाः ८११ विष्णुः १०२३ *भरणं वास्य भरस्व पुत्रं भर्तुः प्रतिनि मनु: १०५७ भर्तुः प्रीतिक दक्षः १११५ भर्तुः शरीर मनुः १०५४ भतुः शुश्रूष वारा. १०७५ *भः सकाशा कात्या. १४५३ भर्तुः समान विष्णुः १०२३ भर्तुः स्वाम्यं त कात्या. १४५५ *भर्तुः स्वाम्यं तु *भर्तुः स्वाम्यं ध *भर्नुः स्वाम्यं भ *भर्तुः स्वाम्यं स *भर्तकामेन ७१४ शंखः १०२५ भर्तुराय भा. १९७१ *भर्तुरथें कृ कात्या. भनुरादेश ११०९ स्मृत्य. १३७४ भद्रोहे य बृह. ७५१ भर्तृधनम व्यासः ११११ भर्तुर्धनह बृह. १५१५ कात्या. १५२१ भर्तुनिष्क्रम भा. १०२९ भर्तुर्भाग्यं तु वारा. १०७५ भर्तुश्च वध नार. १०९९ *भर्तृगोत्रंप कात्या. १११० भर्तृगोत्रं स भर्तृदायं मृ १४५६, १५२० बृह. ७५२ भर्तृभ्रातृपि याज्ञ. १०८३ भर्तहिते य बौधा. १०२० भर्तृहीना च दक्षः १३५२ भोऽप्निं या वि अपु. १९७९ भर्ना तच्च ध भा. १४२९ भर्ना पत्नी स बृह.. ११०६ भर्ना पिता सु भर्ना पुत्रेण कात्या. भर्ना प्रतिश्रु १४५८ भी प्रीतेन नार. १४४८ 'भा सा संस्क ब्रह्म. १११८ भर्मण्यायाम भवतोऽनुन भा. १३९१ भवन्तं तेऽनु भवन्ति पित वसि. १९७७ भव स्वभर्तुः वारा. १०७७ भा. भगतीर्थान्त भगमस्या व भगलिङ्ग म भगवन्सर्व भगस्ततक्ष भगस्ते हस्त *भगस्त्वेतो न भगस्य नाव भगस्य भजा भगिनी मात *भगिनीभ्रातृ भगिनीमातृ भगिनी अ भगिनीशुल्कं . भरासः कारि *भर्तरि प्रव *भर्तरि प्रीते भर्तरि प्रोषि भर्तद्रोहे य ९८३ ९९८ १००८ वृहा. १६५३ बृह. १७८९ भर्तयैवं प्र " भर्तव्याः स्युः कु भर्तव्योऽयं त्व भता भायर्या रा भर्तारं द्विष भर्तारं नानु वेदाः १३.५ १३८५ गौत. १४२६, विष्णुः १४२८ गौत. १४२६ वृहा. १४६२ याज्ञ. १४१९ व्यासः भर्तारं पुन *भगिनीशुल्कः भगिन्यथ तु भगिन्यश्च नि भगिन्यां शत भगिन्याः शत भगिन्या आप विध. १११९ नार. १४०१ भा. १९८५ १२८५ को. १०३५ वारा. १०७५, १०७६ शाता. १११६ मनुः १८६५) अपु. १८९१ वारा. १०७६ १०७५ काल्या. १४५३ मनुः १०७० व्यासः ११.११ भर्तारं लब्ध को.. १०३५ भर्तारमनु भर्तुः किल प वसि. १४१६, भर्तुः पित्रोः स भर्तुः पुत्रं वि भर्तुः पुनाति १४२७ कात्या. १४५९ भगिन्यो बान्ध ·लाकाधानुक्रमाणका . ९१ *, याज्ञ. १७३४ विष्णुः १५४२ वेदाः ७९२ याज्ञ. १७३२ . . भार्या पुत्रश्च को. १६७६ . व्यासः १६५१ भार्या पुत्राश्च भिन्न पणे तु भिन्नोदराणां भिया देयम्. भिषमिथ्याच भिषजः प्राणा भिषजो द्रव्य भीतमत्तोन्म भीमा जाया ब्रा भुक्तभाव्याश्च भुक्ताधिर्न व *भुक्तावकाशा भुक्ते चासार *भुक्ते त्वसार *भुक्ते वाऽसार बौधा. १६०७ वेदाः १८३९ " बृह. गौत. ६०८ याज्ञ. १७४२ बृह. ६५१ भार्यायां रक्ष्य " " " भार्याया भर भुक्त्वा नयेद भुज्यतेऽन्यैर भुजीत स्त्रिय भुजीतामर. शुनी. १११९ अनि. १९४३ कौ. १८५० कात्या. १४५६, १५२० वेदाः १००६ ८४२ मनुः १०५३ मनुः १०७५ बौधा. १६०७ भवेत्तथाऽऽच शुनी. १९१९ भवेत्समांशः भवेत्समांशो. भवेदेकस्य शुनी. ८५६ मसन्मे अम्ब मना माता पि भा.१२८८, १९८५ भस्मपङ्कर । याज्ञ. १८१४ *भस्मादिना प्र बृह. १८३० व्यासः १८३४ *मस्मादिभिश्चा नार. १८२४ भस्मादिभिश्चो *भस्मादीनां क्षे बृह. १८३० भस्मादीनां प्र व्यासः १८३४ *भस्मादीनामु नार. १८२४ भागं तुरीय हारी. १९८२ भागं विद्याध नार. १२२१ : भाग एव हि लहा. १५८८ *भागो कनीय मनुः १२१० *भागो यद्विगु बृह. भागों यवीय मनु: १२१० *भाजनस्थम । याज्ञ. ७४५ भाट न दद्या वृम. ८५५ मत्स्य. *भाटचारण स्मृत्य. ७१५ भाण्डं व्यसन नार. ८५० भाण्डपिण्डव्य ७८१ भाण्डपूर्णानि मनु: १९२७, १९.४५ भाण्डवाहक कात्या. १९७५ *भाण्डारकोश मनुः १६९७ भाण्डावकाश १९२९ भारद्वाजीपु वेदाः १९८२ भारवाहोऽध नार. ८२८ बृह. ८३५ भा.१०२७, १२८५ भायो पतिः सं १९८४ पैठी. १११५ भार्याः कार्याः स शंखः १०२४ *भार्याः सजाती *भार्यातिकम मनुः १६२६ काला. १६५० भार्यातिक्रमि विष्णुः १३१२ कात्या. १६५० *भार्या दासश्च मनुः ८२२ भार्यापतीनां भा. १.३१ : मनुः ८२२, १३९३, १८१२, १९२८% यमः १८३५ अपु. १९७४ भार्या पुत्रोऽथ भा. १९७८ भार्यापुरोहि मनुः १९६९ भायोमपत्य भा.१०३१ भार्या मूलं त्रि १०२६ भार्यायां जनि " मनुः १०४६ भार्यायां व्याभि भा. १०३१ २०२६ भार्याया व्याभ हारी. १०१६, १३८७ भार्याया व्रत भा. १०२९ भार्याय पूर्व भार्यारिक्थाप १६२६ भार्यार्थमपि भार्यावन्तः कि भा. १०२६ भार्यावन्तः प्र भार्याऽव्यभिचा लहा. १५२७ *भार्या शिष्यश्च मनु: १८१२ भार्यासुतवि बृह. १५१७ *भार्यासतावि नार. ७०३ भार्या स्नुषा प्र भावान्वेति भा. १०२६ भावसाध्यत्व अनि. १९६७ भावितं चेत्प्र कात्या. १२२९ भिक्षुकवैदे का. १६२० भिक्षुकान् कु १६७६ भिक्षुका बन्दि मनु: १८५३ भिक्षुकी वा पि को. ८६३ भिक्षुकोऽप्यथ मत्स्य. १८९२ भिक्षुक्यन्वाधि को. १०३६ भित्त्वा.गृहं गृ बृह, १७६० भित्त्वा वधः का. १६९० भिन्नगोत्राः पृ ब्रह्म. १३७४ *भिन्मनासौष्ठ भा. १९८३ भिना विमन ८६१ *भिने पणेच याज्ञ. १७३४ भुव इति वा भूतं च भवि भृतिकामैन *भूतिभोगं च भूभागलक्ष भृमावण्येक *भूमिं गृहंच *भूमि गृहं चा भूमि गृहं त्व *भूमिः शतं प *भूमिच्छन्नानि *भूमदर्शाहे भृमेर्दशाहो बृह. मनुः १०७१ प्रजा. १५६१ " भार्या स्नुषा च याज्ञ. मनुः कास्या. ९३४ ८९६ " भूमौ च भस्म भूय आरोप " भायों तथा व्यु व्यासः ८९९ भा. १०३० स्कन्द. १९६६ वेदाः भा. १२४४ विष्णुः १२७९ स्कन्द. १९६५ भा. १२४४ देव. १२०३ भाः १२४४ वेदाः ९६८ १००६ याज्ञ. ११७५ कात्या. भूयसा वस्न भूयस्तेनापि भूयस्त्वसंस्कृ भूयानतोऽपि भूयान्स्यात्क्षत्रि भूयो दायवि भूयो भूयोऽपि भूरि द्वे अच भूरिति महि भूर्या पिताम भीनमूल्या " १०२६, भायां रक्षत बृह. १८८७ भिन्नानामतु ·. व्यवहारकाण्डम् वेदाः १६०० विष्णुः ८४३ *भ्रातृपितृव्य भ्रातृपुत्रव भ्रातृभार्याणां कासा. १२२९ स्मृत्य. ११७ शखः १३९.. . भेषजस्नेह भैक्षहेतोः प भैषज्येन म भोक्ता कर्मफ *भोक्तुं तत्स्वय भोक्तुं रक्षयि भोक्तुमर्हति भोक्त्री च स्वय *भोक्त्री तत्स्वय *भोक्येतत्स्वय भोग तु म आ भोग एव तु भोगलाभस्त याज्ञ. १७२९ नार. १९३६. कौ. १६१८ कात्या. ६५५ देव. १४६१ कण्वः १४६२ कात्या.. १५२३ देव. १४६१ बृह. ८५३ विष्णुः ८४३ नार. ८२८ ८१८ . ४९ ८४९ " भ्रातृषु प्रवि भ्रातृणां जीव अपु. १९७५ वेदाः भूगु हिंसिवा *भूतक: अपू भूतकविना भूतकबापू मृतकस्तु न *मृतकस्त्यज मृतकत्रिवि भूतानां वेत *भृताय वेत भूतावनिश्चि मृतिं गृहीत्वा मृति गृह्यन भृतिं न भरा भृतिमर्थप भृतिमेताव भृतिरुक्ता तु भृतिषड्भाग भृतिस्तुष्टया प भृतिहानिम भृतोऽना? न *मृतो ना? न *भूतो ना? यो *भृत्यशक्त्यनु *भृत्यस्तु त्रिवि भृत्यातिथिशे *भृत्या तुष्टया प *भृत्यानां वेत *भृत्यानां चैत मृत्या भवन्ति वेदाः १००६ घृया. १५८८ बृह. ७२६ कात्या. बृह. ७२६ भार. ६६० बृह. ६३१ भार. ६६० यान. शुनी. ८५६ शंखः १४७३, " नार. ८५० बृह. ८०३ ८५३ मनुः ८४४ " बृह. ६३१ , भार. गौत. ६३५ भा. ८६० नार. ८३३ नार. *भोगलाभोऽथ भोगाधिकं च *भोगाय द्विगु *भोगो नश्यत भोगो नास्त्येवा भोगो यद्विगु *भोगो यो द्विगु *भोग्याधिक्यं च भोग्याधिरपि भोजनान्यथ *भोज्यान्नः प्रति *भोज्यानश्च प्र भोज्यानोऽथ प्र *भोज्यानोऽप्यप्र *धेशश्चेन्मार्गि *भ्रष्टश्चेन्मार्गि भ्रातरश्च पृ भ्रातरस्तेऽपि भ्रातरि चैवं भ्रातरो येच भ्राता तस्यानु ८२८ *भ्रातृभार्यास्तु *भ्राताभिर्भर नार. ११९८ भ्राताभिस्तद्वि १२२१ भ्रातृभ्योऽशं च स्मृत्य. १४१३ भ्रातृमातृपि मनुः १४३९७ कात्या. १४५२ नार. १४४९ संग्र. १५२९ व्यासः ११४२, ११९९, शंखः ११९५ भ्रातॄणां यस्तु मनुः १२१२ *भ्रातृणां यस्य भ्रातॄणामथ याज्ञ. ७२१ भ्रातृणामपि भ्रातॄणामप्र नार. १५५३ भ्रातृणामवि मनुः १२१४७ नार. १५७९, भा. १९८४ भ्रातृणामेक विष्णुः १२४९ मनुः १२९. भ्रातृन्पुत्रांश्च भा. १९८६ भ्रातेन्द्रस्य स वेदाः ९७२ *भ्रात्रा दत्तं पि नार. १४४९ भ्रात्रा पितृव्य कात्या. १२२९ *भ्रात्रा प्रीतेन नार. १४४८ भ्रूणने भेष वेदाः १६०२ भ्रूणहत्यां वा 'भ्रूणहत्यामे+ १६०२ भ्रूणहत्याया भ्रूणहत्यायै+ भ्रूणहत्या वा भ्रूणहत्यास भा. १०२५ १२८५ भ्रूणानि ताव वसि. १०२१ श्रेषश्चेन्मार्गि याज्ञ. श्रेषोपनिपा को. मंहिष्ठो अर्यः वेदाः xमगन्दः कुसी नि. मघासु हन्य वेदाः १०.. भा. १०२९ मालाचार विष्णुः १०२३ मालादेश मनुः १९९६, वेदाः ८१४ .. . नार. ८४८ याज्ञ. १६३१ " मृत्याय बेत मनुः १६३१ ८४८ यमः १९४३ नार. बृय. १५८८ कात्या. १५८२ " भृत्यास्तदनु *भृत्येभ्योऽनुस्म भृत्येभ्योऽन स्म गौत. १०१४ " " भृत्यो वेतनं *भृत्योऽनातों न xभ्राता भरते भृशं दुःखप विष्णुः ८४३ मनुः ८४४ भा. १९७८, १९८५ नार. ८२६ याज्ञ. मनुः १८०७ भा. ८६१ भ्राता वा जन भ्राता वा भ्रातृ भ्राता शक्तः क मनुः १५४४ भा. १९८३ नि. ११४३ कात्या. १५२२ बृह. १५२० नार. १९९८ बृय. १३५५ यमः १११४ कात्या. १४५३ भृशं न ताड भेदं चैषां नृ *भेदने चैष भेदमूलो वि भेदाच्चैव प्र भेदाद्विनाशः भेदे गणा वि भेदेनोपेक्ष भ्रातुः पुत्रो मि भ्रातुः संतान भ्रातुः सकाशा *धातुः सकाशे भ्रातु]ष्ठस्य मजलं गृह " ८६० ८६१ बृह. ७५१ भ्रातुर्भार्या च मनुः १०६४ .भा. १९८४ नार. १४४९ भ्रातृदत्तं पि ·सोका हुकमणिका मध्यमं क्षत्रि यास. १६३६, मनुः १८१. वेदाः १२१२ नार. १९३८ मनुष्यलोकः मनुष्यविष *मनुष्यहर मनुष्यहारि मनुष्याणां प मध्यमं साह मनुष्याणाम मनो अस्या अ मनो दश मनुः १८०५ कात्या. १८३४ मनुः १०६८ वेदाः १... ९९५, १५७० शुनी. १९१९ भा. १२८६ ८६१ १२४१ " . शखः १२८२ स्कन्द. १९६६ बृह. १०६. वेदाः ९८७ भा. १.३१ मत्क्षेत्रं भुश्व को. १६८६ १९२९ मालार्थ स्त्र मनु: १०५९ भा. १०२८ मटचीहते वेदाः १०१० मणयः पत्र नार. ८८८ मणिगान्धर्व प्रजा. ८९९ *मणिभाश्वाश्व मणिमुक्ताप कात्या. ६३२, नार. १२१९ शुनी. १९८८ नार. ८९४ मणीनां प्राण विष्णुः १६७० मणीनामप मनुः १६३१, १९३० *मणीनामपि *मणीनामप्य मणीनामव *मणीनामुप मण्डनं वर्ज शुनी. १९१९) अपु. १९७९ मण्डलामण्ड स्कन्द. १९६६ कात्या. ६५८ मत्तमूढान ८९६ मत्तातिबद्ध ८०४ मत्तोन्मत्तेन ८८९ *मत्वोत्सृजेद्रा मनुः ९३९ मत्स्यादाश्च न बृह. १९४१ मत्स्यानां पक्षि मंनुः १७१८ मदनकोद्र को. १९२५ मदयन्ती ज भा. १२८५ मदीयं नग वारा. १३२९ मदूर्ध्वमिति बृह. १२२४ मदेन हस्त को. १६१८ मद्यपस्यम हारी. ७९४ *मद्यपाऽसत्य *मद्यपाऽसभ्य मद्यपाऽसाधु मद्याधैर्गहि देवी. १९४३ मधुपर्क त मधुपर्केण मधुमांसेन शंखः १२८१, यमः १३५१ मधुमासैश्च देव. १३५०० वसि. १९८२ मध्यं प्रति रा+ वेदाः ७९२ मध्यं वा गृही को. .९२९ मध्यदेशेक बृह. १९४१ . मनोवाकर्म मन्त्रं त्विमंच मन्त्रगुप्तिः प्र मन्त्रसंवर मन्त्रसंस्कार मन्त्रेणानेन मन्त्रौषधिव मन्थस्त इन्द्र मन्दं च व्यभ मन्दापराचं मनियोगात्सु मनियोगाद्य मन्यन्ते वै पा मम कामः स मम को दास्य ममच्चन त्वा मम ज्येष्ठेन मम त्वा दोष ममापि दयि ममायमिति ममेदमिति मध्यमं चोत्त संव. १९४३ मध्यम प्राप्नु अपु. १७६६ *मध्यमं मध्य नार. १७४९ १८८४ मध्यमः पञ्च मासो. १९७० मध्यमः शस्त्र बृह. १८३० *मध्यमस्त्वानु नार. १८८२ *मध्यमस्य च १६४३ मध्यमस्य तु मध्यमा मात स्मृत्य. १३७३ मध्यमे कम नार. १९३७ *मध्यमे तु त मनुः ११८६ मध्यमेषु म विष्णुः १६६९ मध्यमो जाति याज्ञ. १७८२ *मध्यमो ज्ञाति मध्यमोपस कौ. ७७२ मध्यमो मध्य भा.११८४, १२३४, नार. १७४९ मध्यमो वा क संग्र. ११९९ *मध्यस्थं स्थापि याज्ञ ६२२ मध्यस्थस्थापि ६२२, वृहा. ७३१७ व्यासः ८८९ *मध्यस्थस्यार्षि याज्ञ. ६२२ मध्यस्था वच मध्यस्थितम १२२२ *मध्यस्थो कञ्च १७६० मध्यहीनद्र व्यास: १७६५ मध्यादूर्ध्वम ७७२ वेदाः ९८१, १८२७ *मध्ये दण्डोव याज्ञ. १८१७ मध्ये पचप १७३५ मध्यो दण्डो व १८१७ मध्वास्वादो वि ८०२ वेदाः ८०९ मनसश्चित्त मनसा कर्म भा. १०२९ मनानग्रतो वेदाः ९८१, १८३७ बौधा. ११४६, वेदाः ११६१, आप. १९६६ मनुनाऽभिहि भा. १२४४ मनुष्यमार नार. १६४१७ बृह. १६४५, संग्र. १६५५; भा. १२८५ १२८४ बृह१७५९ को. मध्या यत्कर्व मनुः १०५६ भा. १३९१ १२८५ वेदाः ९७१ भा. १३९१ वेदाः वारा. १३२९ मनुः १९५५ १९५३ अपु. १९६२ मनुः १९५५ वेदाः ९९७ भा. १२८३ नार. १८८१ वेदाः १००१ भा. १२८५ स्कन्द. १९६७ वेदाः १०.१ नार. १८८१ वेदाः १९५, मनवे शास ममेदसस्त्वं ममेयं पर *ममेयं भुक्त ममेयमस्तु ममेतद्वच वृगौ. १३७३ शौन. १३६३ ममैव कृप मया पत्या प्र मनुः पुत्रेभ्यो *मयेयं भुक्त मरीची—मा मर्तुकामेन *मर्मघातिन काल्या. ७१४ बृह. १६४७ ·४ • व्यवहारकाण्ड महानसस्था *महापक्षेच महापक्षे ध . शुनी१९९९ ७४७ मनुः ७३८ नारः ७४७ याज्ञ. १७४० को. ७७२ नार. १७४९ ९३२ मांसविक्रयी *मांसस्य भेत्ता मांसस्य मधु मांसौदनति मागधः (श्च मागधायोग मागधो वाम मा घोषा उत् xमाजदो मामा मा च शक्का- मा ज्येष्ठं वधी मातरं तां त विष्णुः १७९७ मनुः १८०४ १७१८ नार. १९३८ वेदाः ८४२ नार. ११०५ भा. १२८७. वेदाः ८५९ नि. ६०० भा. १०२७. वेदाः ९९९ भा. १०२७, १२८५ मनुः १७७७ मर्य महापराध महापराधे *महापशुं स्ते . महापशुप महापशुम महापशुमे *महापशुषु *महापशंस्तु महापशून् महापशनां महापशूना का. . याज्ञ. १८२२ नार. १७४९ मातरं पित . भर्मघाती बृह.. १६४७ मर्मघाती तु कात्या. १६४९ मर्मप्रहार : मर्मप्रहारी मर्मवेधवै को. १६७६ मर्मुज्यमाना वेदाः १००६ इव यु : ९७५ मर्य इव यो १००३ मर्यादाचिहि कात्या. ६५७ मर्यादातिक नार. १८२७ मर्यादापह को. ९२९ मर्यादाभेद कात्या. ९५९ अपु. १६५४; मनुः १७०५, १९३० मर्यादाभेदे को. ९२९ मर्यादायाः प्र याज्ञ. ९४२ मर्यादायाम भा. १०३२ *मर्यादायाश्च याज्ञ. ९४२ मर्यादासु न .. भा. १०३२ मर्यादा स्थापि १०३० १०२७, १२८४ xमर्यो मनुष्यो नि.. १२५७ *मला. एते म नार. १८२८ मला घेते म मलिनाशाम बृह. १८८७ मलिनाङ्गीम मलमहिष विष्णुः १९०३ मस्तके क्षिति कात्या. ९५७ *महता तुप्र १७९२ मातरः पुत्र विष्णुः १४०७, मनुः १७१२ की. १८०० याज्ञ. १८२२ कात्या. १७९१ अपु. १९४३ वेदाः ९९६ भा. ८६० वेदाः ९२२ १००९ विष्णुः शंखः ९०५ वेदाः १००९ मर्यादेयं कृ वेदाः ९९४, महापातक महापातकि महाबुन महाभिजन महि क्षेत्रं पु महिषि हये. महिषी चेत्स *महिषी दश महिषीमश्वा महिषी वावा महिषोष्ट्रग महिष्यभ्यन महिष्यां जज्ञि *महिष्यामष्टी महोक्षो जन महोक्षोत्सृष्ट महोग्राणां च माधुश्वय मां विदन्परि मांसं मद्याभि मां संस्पृशंस्त *मांसच्छेत्ता, तु *मांसच्छेदे श *मांसभेत्ता च मांसभेत्ता तु महता प्राण मातरिश्वाच वेदाः ८४२ मातर्यपि च मनुः १४७४ *मातर्यपि मृ माता ऋक्थह बृह. १५१७ माता गरीय भा. १९८४ माता च ते पि ९९५ *माता च पित कात्या. १४१३ मा तात कोपं भा.१०२७, १२८५ *माता त्वभावे नार. १०९५ *मातापितरी मनुः १३०४ *माता पिता च शुनी. १९८८ माता पिता वा मनुः १३०४ मातापितृभ्यां विष्णुः १२०५; बौधा. १२६९; भा. १२८७ मातापितृभ्या बौधा. १२७०० मनुः १३०६ मातापितृवि बौधा. १२७० मनुः १३०९ मातापित्रोः प्र भा. १९८६ मातापित्रोणु नार. ८००० ८०७ शंख: १६१३ मातापित्रोम की. १८५० मातापित्रोर्व भा. १३९१ मातापित्रोह बौधा. १२७०. मातापित्रोस्तु लिर. १३.७६. महत्स्वपिन महदेनः स्पृ महर्षिभिश्च महर्षिरपि याज्ञ. १९५९ वेदाः १००९ हरि. १३७६ विष्णुः ९०५ नार. ११०३ याज्ञ. स्कन्द. १९६५ वेदाः १००६ ९८४ बृह. ११०७ स्कन्द. १९६५ मनुः १८०४ १८०३ स्कन्द. १९६५ नार. १०९६ स्कन्द. १९६५ भा. १९८४, १२४५ वेदाः ९७५, महस्पुत्रासो महाकुलीन मनुः १७२८, १९२७ नार. ९४७ को. १७९९ ८४२ महागुणोऽल्प महाजनस्यै महानग्न्युलू -महानद्याऽथ महावल्प: नार. १८२९ मनुः १८०३ वेदाः *मांसभेदी तु.. *मांसभेदे तु मांसमद्यादि मांसमधुघ बृह. ११०७ अनि. १९७६ विष्णुः १६७१ ·लोकार्थानुक्रमणिका मातकं भ्राद कात्या. १४१३ भा. १२८० को. १२८८ * मातापि पित माता भस्त्रा पि माता भस्त्राय माताभावे तु मातामहस्त *मातामहस्य मातामहाय मातामहो मा मातामह्या ध माता मातृष्व नार. १०९५ स्मृत्य. १११८ नार. १३४७ " मातृकश्व प्र मातृतस्तृती मातृतस्त्वा प मातृतुल्यम मातृदास्यात्त मातद्रव्यवि मातृपितृपु *मातृपित्रादि मातृबन्धुः स मातृबन्धुभ्यः *मातृभ्रातृपि .. मनुः १४३७ नार. १८८२ वसि. १४२७ मनुः १०४२ प्रजा. १२३२ पैठी. १११५ विष्णुः १०२२ जम. १७९२ ब्रह्म. ८४० संग्र. ११५७ कौ. १६१९ कात्या. १४५३ को. १२८८ गोत. १०११ मनुः १४३२, कात्या. १४५२ वृशा. १५२९ विष्णुः १७७० वारा. १०७७ बृह. १४५०, यमः १८९० वारा. १३२९ वेदाः ९७४ नार. १२२० कॉ. १३९१ *मातुः परिण *मातुः परिणा • मातुः परिवा *मातुः परीणा *मातुः पारिण मातुः पारिणा मार्ग पुनर वसि. १४२७ " *मातृमातुल मातृयुक्ते तू मातृवद्वर्त मातृष्वसा मा " " वृशा. १५२९ " *मातुः : पारिणे *मातुः पितुः स्व मातुः पितृष्व मातुः प्रथम मातुः : सकाशा मातुः सपत्नी *मातुः स्वसा मा मातुरलका मातुरशित *मातुरशिता मातुर्दिधिषु मातुर्दुहित मनुः १३०२ कात्या. १४५३ याज्ञ. १८७४ बृह. १४५० " बौधा. १४२७ शंखः १०२५ मा भ्रातुरमे वेदाः मामनु.प्रते मायायोगवि १९२४, १९२५ मायाविनो बृह. १५७३ मारुतस्यौर वारा. १३२९ *मार्गः क्षेत्रे प शंखः ९२६ *मार्गक्षेत्रप मार्गक्षेत्रयो वसि. मार्गक्षेत्रे प शंखः ९२६ मार्गक्षेत्रे वृ ९०५ *मार्गरसद १६१३ नार. १६४५, १९३९ मार्जनलेप शुनी. १९१९ मालाकार व्यासः १७६५ मा वस्तेन ई वेदाः ९०३ मा वस्स्तेन ई ९०३ मा विदन् प १००२ मा वो घ्नन्तं मा *माषं गां दण्ड नार. माषं गां दाप *माषकश्वभ मनुः १८११ *माषकस्तु भ माषको वेत माषमात्रम सुम. *माषस्य मधु मनुः १७१८ माषानष्टौ तु याज्ञ. ९१३ माषिकस्तु म मनुः १८११ मासषाण्मासि बृह. १५६. मासस्य वृद्धि ६०९, मनुः ६१२; नार. ६२४ मासस्यान्तः प मासार्धमा यमः १६५२ *मासिकस्तु भ मनुः १८११ मासि मासि ऋ भा. १०३. मासि मासि भ मासि मासि र Sacseni *मासि पाण्मासि बृह. १५६० *मा स्म वर्णसं मा स्म संकरो मा हिंसिष्टं कु मितं ददाति वारा.१०७७% शुनी. १९१९ शुनी. १९८८ वेदाः १००२ कॉ. १६७५ कौ. ७७२ मातृणां च क मा त कशल मात्रा च स्वध *मात्रा वापि कु मात्रा वा यत्कु *मात्रा वा स्वकु मात्रे दद्याच्च मादुष्कृतौ व्ये माध्यन्दिनात् माध्यमाः सर मानं विधम xमा नः पथो मानयन्तः स मानवाः सद्य मानवानां प्र मानवोक्तय मानहीने ही मानुषमांस मानुषहीनो वेदाः ९७२ याज्ञ. १४४१, नार. १४४९ भा. *मातुर्निवृत्ते गौत. ११४५ " नार.११५२ बृह. ११५५ वृशा. १५२९ वेदाः ८६० नि. १२५३ भा. ८६१ कात्या. १७६२ भा. १०३३ अनि. १९६८ वसि. को. १६१८ *मातुर्मातुः स्व मातुर्मातुल मातुर्यदेन मातुलपितृ मातुलानी स मातुलानी स्व वेदाः ९९९ " ९९९ १०२० कौ. १६७३ बौधा. मातुश्च योनि मातुश्च यौत यमः १८९० आप. १०१८ भा. १४२९ मनुः १४३७, १४३८ मानुषा मानु मानुषे मध्य मानुषेषु म १६१८ ११८५, १३९१ भा. ८१९ याज्ञ. १७३२ भा. १०२७, १२८५ याज्ञ. १७२८ बौधा. १८४५, वसि. १९७७ पैठी. १११५ मानेन तुल • मातुस्तु यौत *मातुस्तु यौतु मा ब्राह्मणस्य वेदाः १४६४, वेदाः १००१ मातृकं चेदु १४३८ वृहा. १९८८ १६०० मातकं पैत अधि. १११६ मा भ्राता भ्रात ·ब्यबहारकाण्डम् वेदाः १८९६ मूले समाह व्यास: ७६८ मित्रं कृणुध्वं मित्रप्राप्त्यर्थ मित्रस्ते अस्त्वर मित्राणि वा व्य मियः पितुः प मिथः संघात मिथ एवं प्र मिथ एव स मिथस्समवा मिथुनं ऋक्सा मिथुनाद्वाऽ xमिथुनानां वि वेदाः ११४३ को. १९२४ आप. ११६५ नार. मनुः ७३९ मुण्डकोपरि मुद्राक्षाद मुद्राङ्कितं च *मुद्राङ्कितं वा मुषितं प्रवा मुषितः शप को. १६७४ वृह. ७५० की. १६२० १६५० नार. १७५७, वृम. १७६६ मूलोदयं प्र *मूल्यं गृहीत्वा मूल्यं तदाधि मूल्यं तदाप्त *मूल्यं तद्दत्त को. १६८५ मार.. ८५१ कात्या. सुम. ९०० कात्या. ६५५७ सुम. ९०० नार. ८८७. हारी. ६६१ नार. की. १.१४ " वेदाः १०१० वेदाः १००६ मूल्यं तद्विगु मूल्यं तस्य भ *मूल्यं तु द्विगु मूल्यं दत्त्वाऽधि मूल्यं यथाव " मुषितवेश्म मुषितसंनि मुष्कयोरद मुष्कयोनिहि *मुष्यां प्रसक्ता मूत्रपुरीषो मूत्रमौण्ड्यमि मूत्रेण मौण्डय मूर्ध्नि पत्रं त नि. १२५५ . » १३८५, को. मूल्यं लब्धं तु *मूल्यं स द्विगु मूल्यद्विगुण मूल्यमादाय मूर्ध्नि पुत्रामु नार. १७४६ ९२७ शंखः १६७२ मनुः १८६० स्कन्द. १९६६ भा. १९८५ स्कन्द. १९६६ बृह. ६३१ लहा. ६७७ कात्या. १४५८ बृह. १७६० मनुः १६३१, १९३० विष्णुः १०२३ बृह. मूर्ध्नि विन्यस्त मूलं च साद मूलं तस्य भ *मूलं भवेत्त मूलकर्म च मूलकर्मणि " भार. कात्या. १४५४ नार. को. १६१४ मत्स्य.८५५; अपु. १९७२ कौ. ७३७ कात्या. १४५४ सुम. कात्या. ८९८ मनु: १६३०, १८.६ बृह. ८९६ कात्या. ८९८ नार. १७४८ मूल्यमेव द *मूल्यं लब्धं तु मूल्यस्य पाद *मूल्यस्याल्पप्र मूल्यात्पश्चगु कात्या. मिथुनानि जु वेदाः १००८ मिथो दायः कृ मनुः ७३९ मिथो भजेता *मिथो भजेदा " मिथ्यादूषिणां हारी. १७६९ मिथ्यादूषिता *मिध्यादृष्टीनां मिथ्याभियोगि नार. १९६८ ९६८ मिथ्याभियोगी व्यासः ७३० मिथ्यावदन्प याज्ञ. ७७८ *मिथ्यावादी च नार. ७८४ मनुः १७०६, १९२७ मिथ्येतदिति बौधा. १९१९ मिथ्योक्त्वा च प नार. ७८४ मिथ्योपवादे की. १७७१ मिनाति श्रियं वेदाः ९६७ मिश्रासु कनि विष्णुः १०२३ मिश्रास चक मुकुलावदा को. १६७४ मुक्तभाव्यश्च वृह. ८७२ मुकभाव्याश्च *मुक्ता भाव्याश्च मुक्तारत्नप्र ८९४ मुक्तावज्रप्र मुक्ताविगुम ८८८ मुखसंदर्श बृह. १३४८ मुखान्मुखं प नार.११०१७ मूलक्रियास्व मूलखानक मूलग्रहण मूलतस्तु भ मूलत्वेन लि *मूलपुष्पौष मूलफलपु *मूल्यात्पादाधि मूल्यात्स्वल्पप्र *मूल्याष्टभागे मूल्याष्टभागो मूल्येन चार्य मूल्येन तोष लहा. अनि. ७३१ गौत. १६६१ को. ८१७.. मनुः ६४० नार. ६५० मूलमात्रं तु कात्या. ७३० कौ. १९२५. १४५८ A १९२५ भा. १२८४ घारा. १०७६ नार. १७५६ " मूलमेव ऋ *मूलमेव त *मूलमेव तु *मूलमेव प्र मूलमेव स मूलातु द्विगु मूलानयनं मूले तु द्विगु मूले दत्तेत मूलेन सह " नार. मूषिककरं मूषिकभये मृगद्रव्यव मृगपशुप मृगाभिशापा मृगायुतं वा *मृग्या दाप्योऽन्य *मृग्यो वाप्यथ मृधर्ममणि मृज्यसे सोम मृतकल्पम मृतप्रजांप 'अमृतस्य च प्र मृतस्य प्रसू शुनी. ६३५ कात्या. ७६६ लहा. ७३२ बृह. १२९ " याज्ञ. १७३३ वेदाः ९७५ को. १७९९ बौधा. १०२० ९२६९ ___ * व्यासः ७६८ .. मुखेन शख मुख्यानां चैव *मूले समाह भा. ८६० मनुः १७११ मुख्यैः सहस मूले समाहि व्यासः ७६८ ७६५ यान.१६७ ·लोकार्धानुक्रमणिका मृता जलौका बृह. ६५३ पैठी. १११५ मनुः १५४४ कात्या. १९१५ " *मौलोदयं प्र *मौलोदयौ प्र म्रियेतान्यत म्लेच्छश्वपाक म्लेच्छानामदो यं कामयता यं कामयेते *यं कामार्ता स्वै थं च कश्चिद यं च धर्म च को. ८१७ वेदाः ८५८ " ८१४ कात्या. १८८८ भा. यं चात्र गृह यं चात्रापस यं चार्थ प्रति नार. । को. १६७९ १६८२ विष्णुः ६६२, नार. ६७० ७४८ गौत. ८१५ मनुः १९५६ नार. वेदाः मैत्रेयी च का १९३३ वसि. १०२२ मृतानुगम मृतायां दत्त याज्ञ. १४४७ नार. १४५० मृतायां पुन मृतायां वधः को. १८४८ १८४८ *मृतायां संस्थि मनुः १४३३ *मृतायां सर्व याज्ञ. १४४ मृताहे त्वेक कार्णा. १३१६ मृते जीवति भा. १०२६, १३९०, याज्ञ. १०८८% सूतः १४६३ मृते तु स्वामि नार. मृतेऽधिपेऽपि शुनी. १९८८ *मृते न पित देव. १४०४ *मृते पती तु नार. १५५५ *मृते पत्यो तु मृते पितरि कात्या. ७१२% ब्रह्म. १३७४; देव. १४०४ मृते प्रनजि कात्या. १५६१ मृत भरि नार. ७०३, ११०३,१५५५; मनः१०४५, १०६३ कात्या.१११०,१५२३; व्यासः११११,१५२४; देव. १११२; अक्रि. १११५% परा. १११७; शुनी. १११९; याज्ञ. १३३८; को. १४३०; अपु. १९७९ विष्णुः १०२४ ब्रह्म. १११८ मृते भर्तय नार. १५५५ मृते म्रियेल बृह. ११०७ *मृतेऽपि स्वामि नार. ९४७ *मृते वा स्वामि मृतेषु च वि *मृतेषु तु न ६९७ *मृतेषु तु वि *मृतोऽनपत्य बृह. १५६० मृतोऽनपत्यो मृतोऽमेध्येन १६४८% यमः १६५२ मृत्यवे त्वा द वेदाः ७९१ मृत्यवे त्वाऽदा मृत्युदेशस याज्ञ. १६४० मृत्युमेव आ वेदाः १६०२ मृत्योरात्मना वेदाः मृदुत्वं च त भा. १०३१ मृदुर्निमन्युः वेदाः ९९८ मृद्भाण्डासन नार. १७४५ मृद्भिस्तु शोध शुनी. १९१९ मृन्मयानां च मनुः १७१८ मृन्मये भाज स्कन्द. १९६७ *मेखलाम काल्या. मेखलाघ्रम *मेमोन्माद मेट्रफलोप को. १६१९ मेदश्चोन्माद काल्या. १३५० मध्यमेव ध १९३९ मेन्यामेवेना वेदाः १००६, १८४० मेने इव त ९७० मैत्रमौद्वाहि मनुः १२११७ याज्ञ. १२१५ प्रजा. १२३२ वेदाः १०१०, १४०५, १४२४ मैत्रेयीति हो १४२४ *मैन्यमौढाहि मनुः १२११ को. १८५० मोक्षधर्मस्थि भा. १०३१ मोक्षितो मह नार. ८३० *मोघं वप्ता कु १२६७ मोघं वेत्ता कु *मोचितो मह नार. मोच्य आधिस्त याज्ञ. ६४७ *मोच्यश्वाधिस्त मोच्योऽभिज्ञोऽपि मोदः प्रमोद वेदाः १००६ *मोदते पति व्यासः ११११ मो वद्य दुई वेदाः मोहात्प्रमादा कात्या. १७९१७ उश. १७९२ *मोहाप्रमोहा कात्या. १७९१ मोहादियं म विष्णुः १८४६ मोहेन द्विश को. १६१८ *मौण्डयं प्राणान्त मनुः १८.८ मौण्ड्यं प्राणान्ति *मौनवृद्धाद नार. मौलवृद्धाद मौलाः सामन्ता विष्णुः १५६९ मौलास्तु ते स बृह. काल्या. १९४२ बृह. १५६० वसि. १२७३ मनुः १३०६ मैथुने द्वाद *यं चार्थ साध यं चार्थमाश्र यंत पश्येन्नि *यं ते समधि यं देवाः स्मर यं देवासो अ यं धर्म स्थाप यं परम्पर *यं पितृगृहे यं पुत्रं परि *यं पुत्रं प्रति यं पूजयेम यं पूर्वतर यं बल्वज न्य यं ब्राह्मणस्तु *यं मातापित यं मित्रावरु यं मे दत्तोत्र यं यं देवं त्व यं वा नानालो यं वा मन्त्रयो यं वा रसस्य यं विश्वे देवाः आप. मृते भर्तरि+ " भा. ८६० वसि. ७३२ वेदाः १००२ मनुः १३०९ १२७८ वेदाः १००३ भा. १२८६ वसि. "+ . . को. १६८० " यः कन्यां दर्श यः कन्यां पूर्व यः कर्मकाले यः कश्रिद्धच वेदाः मत्स्य. १९७५ विष्णुः १०२३ म. बृह. ७८५, . यः कुर्यात्तु ब यः क्षिप्तोमर्ष यः परः एवं वृहा. १६५३, १८९१ मनुः १७०२ को. १७७२ ·९८ . व्यवहारकाण्डम् नार. १२२१ *यत्तत्संग्रह *यत्तस्याः स्याद वृह. १९०६ मनु: १४४० *यत्तस्यै स्याद भा. १३९१ वसि. ७३२ स्मृत्य. १३७४ भा. १०२६ मनुः " यः पश्चिमः कि यः पुत्रो गुण *यः पूर्वतर *यः प्रदत्तोऽपि यः सदारः स यः साधयन्तं *यः साध्यमान यः साहसं का यः साहसं प्र *यः स्त्रीणामुप *यः स्वकं साध यच्छिष्टं पितृ *यच्छिष्टं प्रीति यजतेऽहर यजमानस्य + यजेत तेन यजेत वाऽश्व *यजेताहर यजामयो य *यत्तु कार्यस्य यत्तु तत्राधि वेदाः १०.६ मनुः १७०० वेदाः ९०२ ९०३ भा. १२४४ अत्रिः . १३५२ मनुः १७०० वेदाः १००३ १००६, १८४० लहा. १९८८ मनुः १७२३ वेदाः १००६ १००७ वसि. ११२६ यजार सन्तं यः स्वयं साध यः स्वामिनाउन यज्ञं क्षेत्रं च यज्ञश्चेत्प्रति यज्ञस्य काम्यः यज्ञस्य युक्ती यशादुपग यज्ञार्थ द्रव्य यत्तैः प्राप्त र याज्ञ. १६३३ को. १६१४ कात्या. मनुः ७१८ नार. ७२३ मनुः ७१८ ६४० भार. ६६० नार. ६५० ७४८ वसि १९७४ वेदाः १८४० १९८० ९०२ १००३ १९८० को. मनुः १३१४ शंखः १३००० कात्या. १४५७ मनु: १७२० यः स्वामिनाऽभ्य *यः स्वार्थ साध य आतृणत्य य आस्ते यश्च य इत्थ स्वां दु य उदाजन् य उदानव्य य ऋते चिद सू य एतावद्धि य एतेऽभिहि *य एते विहि य एनं हन्ति . कास्या. ८०५ भार. *यत्तु पश्येनि मनुः १९५७ *यत्तुल्या पुत्रि बृह. १३४८ *यन्तु सोपाधि कात्या. १४५४ यत्ते पाणावि यत् ते प्रजा यत्तेषां यत्त समधि मनुः ८२२, १३९३,१९२८) नार.८३४, १४०२ भा.१३९१ बृह. *यत्त्वप्येकत कात्या. १४५८ *यत्वसत्संज्ञि १७९१ यत्त्वस्याः स्याद मनुः १४४० *यत्त्वस्यै स्याद्ध न्यत्त्वेवं लिखि बृह. ८७३ *यत्नः प्राप्त र यत्पत्नयः वेदाः १.०६ यत्परद्रव्य कात्या. १७६१ यत्पराचीमु वेदाः ९०३ यत्पुंसः पर मनुः १०५८ अपु. १९७९ *यत्पुनर्नय कात्या. १४५३ यत्पुनर्लभ यापैतृक ध वृहा. १९८८ *यत्पैश्यं स्वाद्ध मनुः १४४० यत्प्रनष्टं मृ व्यासः ९२० यत्प्रनष्टं ह *यत्प्रसह्य वृ मनुः ९०९: नार. *यत्र कासि १७४. यत्र कचन शखः १२८७ *यज्ञार्थ विहि *यज्ञार्थान्युप यज्ञियस्य तु यस्तपोभि यस्तु देवा यतः परि जा यतः पातकि यतः पुमांसः यतन्ते रक्षि यतथ भूता " य ऋतेन " भा. १९७८ १२८४ वेदाः ९७३ ब्रह्म. १११८ भा. १०३२ मनुः १०४६ भा. १०३२ वेदाः १४६४, कौ. १५४३ य एवं वेद यतश्वोत्तिष्ठे यतात्मा गर्भ १००५ नार. १९४० य एव कश्चि यमः १११३ प्रचे. १९१७ कालि. १३७७ बृह. ९४७ *य एवं तत्र *य एवात्युद य एवानुद यञ्च पुत्रः पु यतिश्च ब्रह्म यतेतां जात यतो द्रव्यं वि यतो यमस्य यत्कन्याया वि यत्काम इद यत्किञ्चित्कुरु बौधा. १२७१ पैठी. १३५६ वेदाः १२६२ व्यासः १४६० नार. १९३५ मनुः १९८९ कात्या. १४५४ १७९१ व्यासः १४६० वेदाः कात्या. ७१४ यमः १९४३ भा. १०२९ मनुः १२१० यच्च भी ध यच यस्योप यच्च सातिश *यच्च सोपाधि *यच्च स्यात्परि यच्चानुचित यच्चान्यद्रक्ष्य यचापि कार्य यच्चैषां क्यच्चेषां यच्छबलेन यत्किञ्चित्पति यत्किञ्चित्पित यत्किञ्चिदेव यत्कुमारी म यत्कुसीदम+ यत्र क्वचनो यत्र वचोत्पा यत्रतत्र स यत्र तत्स्यात्कृ *यत्र तेऽभिहि ज्यत्र दद्याह यत्र नार्यस्तु विष्णुः १२७९ स्मृत्य. १३७३ भा. १२४४ मनुः ७१९ १३१४ वेदाः १०११ हारी. १०१५ कात्या. ७५३ ८७० संग्र. ७१५ मनुः १.५२ " वृत्त्यु प्रत्यु .. विष्णुः १९८३ यन्कुसीदमि यत्कृष्णेन त संप्र. ७१६ विष्णुः १९८३ यत्र नोक्तोद उभा. १७९२७ ·रोकार्धानुक्रमणिका . ९९ *यत्र पश्यनि *यथा गोष्ट यथा गावः स्थि *यथा मृतिच यथा ममक नार. वेदाः ९९६, ९९८ न्यत्र प्रवर्त मनुः १०७३ भा. १०२७, १२८५ मनुः १०७३ वेदाः भा. कौ. ७९४ याज्ञ. १८१४ मनुः १९५६ १८०८ १३१९ बृह. ७२५ नार. ८८८ कात्या. १७९१ प्रजा. ९६२ वेदाः ११६३ कात्या. मनुः १८०८ बृह. ६५३ याज्ञ. १०८७ मनुः १८०८ यथा मम स्म यथा मां कामि यथायं वाहो यथा यथा तु *यथायथा भ यथायथा म शुनी. ८५६ मनुः १८०५ यत्र यक्य यत्रणी दाप्य यत्र वास्यम यत्र स्यात्परि यत्र स्वल्पोप यत्र हक्क यत्र हिंसा स यत्रातिवर्त “यत्राधिकं यत्रानुकूल्यं *यत्रापरिवू यत्रापवर्त यत्रापि वर्त : यथा गोऽश्वोष्ट्र यथा वर्ध यथा च ते न यथा च दाता *याच पाथ यथा जलं कु यथा जायामा यथा ज्येष्ठः क यथा तव व *यथा ते न नि यथा ते नाति “यथात्मा गति यथा त्वां प्राप्य यथा दण्डग यथा धने त यथा नकुलो *यथा न बीज कात्या. बृह. १९८७ वेदाः भा. १९.८३ वेदाः ८४२ व्यासः १७६४ कात्या. १८३४ १९८७ मनुः ११३० " : यथा यथा वि यथा यमः प्रि *यथा यशोऽस्य यथारूपवि यथार्थमव यथापितान् यथार्हमेता यथावत्प्रति यथावशो न यत्रार्थ साध शंखः १७७१ हारी. १०१५ याज्ञ. ९१२ मनुः १९२७ भा. ८६१ वेदाः ९९९ : यमः १११३ भा. मनुः १९६९ बृह. १५६८ वेदाः ९९७ मनुः १०७१ भा. १२४३ १२४४ मनुः १०५५ नार. ७४८% व्यासः ७५६ बृह. ७२५ नार. ७४८ बृह. ६५३ वेदाः ११६२ बृह. ८७३ यथा वा कुश कौ. ८४३ यथा नरेण *यत्रार्थी दाप्य यत्रार्थे साध यत्राहितं गृ यत्रैतमेवं यत्रैतल्लिखि *यत्रैतल्लेखि “यत्रैता न प्र यत्रैतास्तु न यथा वा निक्षे यथाविधेन यथा न सदृ यथा नातिच *यथा नाभिच यथा नियोग यथापराध मनुः १०५२ संग्र. ११९४ यमः १६५२% यथाविध्यधि यथाविध्युप यथा वृक्षं लि १६८७ नार.११३०७ विष्णुः १९८३ मनुः १०६० वेदाः १८१२ कात्या. १४८ प्रजा. कात्या. १६५०% को. १६८९ यथा वृक्षम * यथाशक्तिद्धि यथाशक्ति प्र यथाशक्त्यनु " . यसीमागश यत् सुपर्णा यत्स्थाली परा यस्थाली रिच *यत्स्वामिनाउन *यथांशं कर्म यथांव तु ल यथा कथाच यथा कलां य यथापराध यथा पितृध *यथा पुत्रः स्मृ *यथाप्राप्त वि यथा बीजं न यथाबीजं प्र यथा ब्राह्मण १६१४ बह. १५१७ मनुः १२९५ कात्या. १५७४ मनुः १०७१ पैठी. १६५३ काया. १४५४ १६५० १०५४; भा. १२४४ बृह. ११०६ वेदाः ९९६ ९९५ १३८५ मनुः ६४० कात्या. शंखः १२०७ आप. १६६५ वेदाः ६००, ६०१ याज्ञ. १०८१ नार. ८२६ विष्णुः १७७१, शंखः कात्या. १२२८ भा. १०२९ वेदाः १८९८ यथाशक्त्या दि “यथाशक्त्यानु *यथाशब्दानु यथाश्रुति वि यथासंभाषि आप. १९७३ कौ. ७३७, यथा भात यथा भवेम वेदाः ११५९ शंखः १२०७ यथाकामीम यथाकालम यथाकालमु यथाभागं म *यथाभागं ल. यथा संमन यथा स तुष्टः हारी. १९८२ वेदाः १९०१ ८४३ वेदाः ९९९ भा. १०२९ बृह. १९१३ मनुः १९३० वेदाः १००० भा. १०३० यथाभागं है *यथाभागप यथाभागानु यथाभियोग यथाकालोप यथा कुटुम्ब यथा कृताय स्थाखरोम यभागणाः प्र बृह. १२२२ यथासमय यथा सर्वाणि यथा सिन्धुर्न यथासुखं प यथा सुपर्णः यथासेतुभो मनुः ७६०० कात्या. ७६७ वेदाः ९९७ वेदाः ९९६ कौ. ९२६ वेदाः ९९७ यथा भूमिर्मू यथासो मम ·व्यवहारकाण्डम् बृह. १४५० वेदाः १६०३ १०००. ८१२ बृह. १५५८ ७८६ भा. १९८४ वेदाः १००२ नार. १९४० शुनी. ७३१ नार. ७०४ सुम. १६५३ बृह. १५५८ कात्या. : यदासामोर *यदा स्वगृह यदा हतः प्रा *यदि कश्चिन्द्र यदि कार्य *याद कार्यस्य यदि कुर्यात्स *यदि च न स्यु *यदि चैकत यदि जिह्वा स *यदि तस्मिन् यदि तेनोप यदि त्वं प्रस्थि *यदि त्वेकत *यदि दद्यात्स यदि देशे च " ९८३ " यथा स्तेनो य वेदाः १६०३ यथा स्त्री तृप्य यथाहमन भा. १२८५ यथाऽमस्या वेदाः १००६ यथा ह वै यो १०७७ यथा ह्यग्नौ स्थि नार. १९४॥ यथा धाव भा. १९८५ यथदं भूम्या वेदाः ९९६ यथेमे धावा यथेयमिन्द्र यथेष्टं प्रभ स्मृत्य. १११८ वेदाः १२५९, शंखः १२८१ यथैतदनु बौधा. १९१९ यथैत्र ते न वसि. १९७४ यथैवाहिर वेदाः १२६०, १९८१ यथैवात्मा त भा. १२८६, १४७३; मनुः१२९४,१४७४; नार. १५१२ यथैवाहं पि भा. १२८४ यथोक्तं वा गौत. १८४३ यथोक्तदण्ड मासो. १९७० यथोक्तमार्तः मनुः ८४५ यथोक्तेन न ९३८ यथेह पुरु यदर्वाचीन+ यदश्विना पृ यदस्याः पम्पू यदा कश्चिःप्र यदा कधिस यदागमन यदा गाहप *यदा च कधि यदा चतुर्गु क्यदा च न स *यदा च न स्यु यदा च पथि “यदा चाग्नौ स्थि *यदा चेत्स द्वि यदातिथिगु यदा तत्र व यदा तु द्विगु यदा तु न स यदा तु न स्यु या तु नेव पथि *यदा तु स्युन यदा तेजः स *यदान न स्यु यदा दत्ता भ यदा दहतिः यदा दानं द्वि 'यदा दासी तु यदादीध्ये न *यदा दुहित *यदा नियोग यदानीतं भ * यदानतुंभ यदापिपेष कात्या. नार. १९४० कान्या. १४५६ नार. १९३६ बृह. ७८६ याज्ञ. नार. ७०४ ९४६ १०९५ कात्या. नार. ०४६ याज्ञ. १४०८ नार. ९४६ कात्या. १४५८ भा. १०३२ वृम. १७६६ प्रजा. ९६२ वारा. १०७५ कात्या. १४५८ याज्ञ. १४०८ मनुः ९०८ नार. विष्णुः १२४१ वसि. १०२२ भा. १२८३ *यदा तु अनि. १९६९ नार. यथोत मम्र वेदाः भा. १०२९ अपु. १९७० " यथोदकम यथोपकारं यदग्निाह को. ९२९ वेदाः १००५ ६०३, यदि द्वौ ब्राम यदि धर्मार्था यदि नाम म यदि नेताः प्र *यदि नोपलि यदि नो लेख यदिन्द्र पूर्वो यदि पुंसां ग यदि प्रकर्षि यदि प्रविष्टो यदि ब्राह्मण यदि ब्राह्मणी यदि मां दुःखि यदि राजा न यदि वा दाप्य *यदि वादाव *यदि वा दोष *यदि वा नोप *यदि वा प्रति यदि वासि ति यदि वाहम ब्रह्म. ८४० वेदाः १८९४ नार. १५५४ संग्र. १९९४ व्यासः १४६० वेदाः ११५९ भा. १०३२ बृह. ६५२ व्यासः ११११ वसि. १२३९ विष्णुः १२४१ वारा. १०७६ नार. १९३६ १७५७ कात्या. ७२९ नार. १७५७ यददीव्यन्नु यदधीत य यदन्तरं त यदनं नाभि यदन्नमधि यदन्नमभ्य मनु: १७०० वेदाः ९९६ भा. १०२८ वेदाः ६०६ ६०२, वेदाः ६.१, भा. : वेदाः मनु: १०७३ १०४४ यदन्यगोषु यदन्यस्य प्र *यदन्यस्याभ्य यदपत्यं भ यदपत्यं म यदाप्नोति प यदा प्रेष्यन्म यदा मूलमु यदा यमस्य यदा रोगादि ६०४ १०२६ वेदाः १२६२ कात्या. ७६६ आप. १२६७ ९२१ बृह. १९१४ यदि वै पुरु यदि शक्या कु मनुः १६२९ ९९७ १८९३ १०१. भा. १०३३ बृह. ९५१ मनुः ९३५ यदा विद्वेषि यदा वृत्राणि वेदाः ८७८, यदयातं शु *यदर्णादिषु १२९४ भा. १२८३ वेदाः ९८२ नार. भा. १०३३ बृह. ६७२ यदि शूद्रो ने यदि संशय यदि संसाध *यदि स गोप यदि सत्यं त यदि सा बाल यदर्थ तच्च ११२० नार. ७०४ वेदाः १००४ भा. १२४४ *यदा सकुल्या यदासन्द्यामु यदा सर्वत्र ब्रहा. ९२१ भा..१२८३ *यदर्थ दापि ·श्लोकार्धानुक्रमणिका '१०१ भा. १९८४ । नार. १७५३ नार. १५८३ . शौन. १३६५ वसि. ६३६ शंखः १९६६ यद्धनं यज्ञ यद्धरिणो य+ प यवेकदिव यद्येकपुत्रः योकरिक्थि यद्येवं कृते. : मनुः १३२२ नार. १५५४ कात्या. ७६७ बौशे. १३८५ यद् धावसि यदि स्त्री यय *यदि स्पृशति यदि स्पृश्येत यदि स्यादन्य *यदि स्यादुहि यदि स्वं नैव यदि स्वयं कृ *यदि स्वाः स्वाव *यदि स्वाश्च प यदि स्वाश्चाप यदि हि स्त्री न *यदि ह्यन्यत यदि दादाव यदि ोकत यद्यास्थो द " मनुः १०५४ १०५३ यद्वचः प्रति नद्वाऽदास्यन्स यद्वा दास्या यद्वापि प्रति " नार. १७८४ वेदाः ८१२ मनुः १६२९, १९२९ बृह. १५१८ " कात्या. १४५८ ७२९ यद्विभक्तं ध यद्विभक्ते ध यद्विरूपाच *यद्वोपदेश वसि. १९८२ यद्वै कि चानू ५०८ - यद् गृहीतं * यद् ग्राहितं वेदाः ९८९ कास्या. १६५० वेदाः १२६२ १२६, बृह. ६५४ मनुः १९२७, १९४६ वेदाः " यन्नः पिता सं *यन्न भुक्तं भ यन्नावि किञ्चि कात्या. यदीतरे ग्र हारी. ११६३ यदीदं मातु यदी मातरों वेदाः ९९९ १२५४ नि. यद्यपि बढ्य यद्यपि स्यात्तु यनियानं न्य यन्निमृष्टमु कौ. १६७८ वेदाः १००३ यन्मन्यु या यन्मे माता प्र यव्यं तत्स्व कात्या. ८०५ यद् द्रव्यं दीय मनुः १७२७ वेदाः १८३८ यद्धस्ताभ्यां च ६०१, ६०२, ६०५,१९०२ ९९७ यव्यात्तत्त भा. १२८५ यद् ब्रूयात् स संव. १८९१ 'यद्धृगहत्या वेदाः १६०२ यद्यत् कृष्णः ८१२ यद्यत्तदाऽस्य कात्या. यद्यदाचर्य १९४२ यद्यदिच्छति भा. १०२९ यदिष्टत स्मृत्य. १९७५ यद्यद्दद्यानि भा. १०२९ *यद्यद्यदास्य यद्यन्यो गोषु वसि. १२७२ वेदाः १००७ मनुः १२४८ यद्यपि स्यात्प शंखः १९४८ *यद्यपि स्यात्स मनुः १२४८ यद्यपि स्यान्न जयद्यप्यस्य पि बृह. १२५१ यद्यप्याचरि भा. १२८६ यद्यप्येष भ वारा. १०७७ यद्यप्येष स भा. १२४४ यद्यप्येषां पि वृह. १२५१ यद्यप्रकाश विष्णुः ७५७ मनुः १३९४ यद्यवश्यं तु नार. १९३९ यद्यसमाप्त हारी. ११९५ यद्यसौ दर्श कात्या. ६७३, ६७४ यद्यस्ति चेद्ध भा. १०२६, १३९० मनुः १३२२ भ्यद्यस्थ स्वपि बृह. १२५१ विष्णुः १२८० यद्याधेर्मूल नार. *यद्यापदस्थो हारी. ११६३ *यद्यासामौर बृह. १४५० यगुपदश्ये हारी. ११६३ योकः प्रमी विष्णुः १९८४ ययेकजाता बृह. १२३७, १३४८; संग्र. १३८४, वेदाः १००० मनुः १०५० १२३६ भा. १३९१ _* * यदीमे केशि यदीयं दुहि यदुनाहम यदुज्येष्ठस्त यदुस्तुर्वश्च यदृच्छया च यहच्छया नै यहच्छाघाते यदृणादिषु *यदेकदिव यदेकस्मिन्यू *यमयोधैक यमयोश्चैव *यमर्थ प्रति विष्णुः ६६२ ६७० नार. वेदाः १००४ वेदाः नार. ७८३ १७५५ कौ. १६१९ नार. वसि. ६३६ वेदाः यमस्य माता यमस्य मा य यर्थिता तु १८३६ १००४ " यदेताः शता ९९७ यमस्य यो म यमिन्द्रानी स्म यमिन्द्राणी स्म यमुद्दिश्य त्य *यमेते ह्यति *यदेव किंच यदेव कुरु नार. १९३६ मनुः १३९६ यमेव तु शु यद्यस्य पैतृ वृका. १८३५ नार. १८२८ मनुः १९७४ नार. १८२८ वसि. १९७४ नार. १८२८ +यदेव हि पि यदेवास्थ पि यद्दत्तं तत्पा यहत्तं दुहि यद्दत्तं स्थाद यहत्तं स्याद्मा यद् दुष्कृतं य यद् दृष्टं दत्त यहेयं पितृ को. ८०८ सूतः १४६३ नार. ८०० अनि. १४६३ वेदाः १००४ *यमेव स्वति यमेव विद्याः *यमेव व्यति यमेव ह्यति यमोह जातो यमो हव: अ यया दासान्या यया सपत्नी ययोनिक्षिप्त यल्लब्धं दान वेदाः ९६३ कात्या. 'यद्देवानां च+ वेदाः ६०६ यद्देव्यमृण विष्णुः ६३. कात्या. १२२८ ·१०२. व्यवहारकाण्डम् कात्या. १२२८ शौन. १३६४ अनि. १९६. मनुः १७२०.. याज्ञ. १६३३ मनु १७०२ यलम्धं लम. यलब्धं लाभ यवक्ष कृष्ण यवाः सप्त प्र यीयसस्तु यवीयसो वा जयवीयसोऽथ यवीयान् ज्येष्ठ “यवीयान् श्रेष्ठ यशः श्रीः श्रय वेदाः ६०३. मनुः २०६४ नार. ११०१ शंखः १६१३ मनुः १३१६ *यस्तु कार्यस्य यस्तु तत्कार यस्तु दद्याह यस्तु दोषत्र १८४०, १९०३ शंखः १२८२ कात्या. १४५५. भा. १९८३ याज्ञ. १०७९ बृह. ९५२ अपु. १९७० वृम. १७६६ कात्या. यशश्च धर्म कात्या. यशस्यमिह यशो गोषु प्र यशो धर्मस्त यशो यज्ञस्य यशोवित्तह यशोवृत्तह यशोऽस्मिन् प्रा यवनः सम *यस्तु पदयनि यस्तु पाणिगृ *यस्तु पूर्व नि " वेदाः १००६ वारा. १०७७ शुनी. १९१९ वेदाः १००३ मासो. १९७० वेदाः १००६ विष्णुः १६१२ कात्या. १६५० मनुः १७२७ भा. ८६० ८१९ मत्स्य. १८९२ काला. " " , वसि. १२७७ मनुः ७७४ संग. ११४२ देव. १९४२ मनुः ११९७, १९८७ १०५३ যুগ যুগ্ম " *यश्व संचार क्यच संश्रीय भ्यश्च संस्किय *यवांशहरः *यश्चाधि कर्म यश्वानिक्षिप्त यश्चान्तरे ति यश्चापि धर्म यस्तयोः सान्त मनुः १६२८ यस्त्वा हृदेत्य *यस्तयोरन्त विष्णुः १६११. *यस्त्वेतान्युप यस्तयोश्चान्त *यस्त्वेवमुक्त्वा यस्तल्पजः प्र मनुः १३०४ यस्त्वैश्वर्यान्न यस्तस्याः पुत्रः विष्णुः १२७९ यस्मा ऋणं य यस्तिछेत् स कात्या. यस्मात्कुलध मनुः १०५४ यस्मात्तदान संग्र. ७१५ यस्मात्तस्मात्सु मनुः ८८२, यस्मात्तस्मास्त्रि १०४१, नार. १०९७% *यस्मात्सर्वेषु मत्स्य. १९७५ यस्माददाता यस्तु न ग्राह ८३५ यस्मादपह मनुः १९५७ *यस्माद्धर्ताप वसि. १९७७ यस्माद्भर्ता प्र. मनुः १६३० *यरिंमश्चेत्प्रति यस्तु पूर्वनि *यस्मिन् कर्म १९२९; यमः १६५२ यस्मिन्काले य यस्तु रज्जु घ मनुः १७१८ यस्मिन् देशे *यस्तु रज्जुध यस्मिन्नृणं सं यस्तु संचार मत्स्य. १८९२ *यस्तु संस्किय कात्या. यस्मिन्नेतत्कु *यस्तु सर्व स ६५७ *यस्मिन्नेव कु *यस्तु सर्वम यस्मिन भावो यस्मिन्यस्मिन्कृ यस्तु साधार यस्मिन् राष्ट्र *यस्तु स्वशक्त्या ७८१ यस्मिन् वीरो शुनी. ७९० यस्मै दद्यापि यस्तूत्तमव विष्णुः ८१६ यस्तेबुशो व वेदाः ९९९ यस्तेन द्रुह्ये वसि. १९७४ *यस्य कस्य कु यस्त्यजेरकामा शंखः १६१३ यस्य ग्रामस्य यस्त्वधर्मण आप. १३८७ यस्य जातस्य “यस्त्वनाकारि मनुः १८५३ यस्य तल्पज यस्त्वनाक्षारि श्यस्य तु पूर्वे *यस्त्वप्रजन १३०४ यस्य ते बीज *यस्त्वसत्संज्ञ कात्या. १७९१ यस्य त्रैवार्षि यस्त्वसत्संज्ञि यस्य देशस्य *यस्त्वस्याः पुत्रः विष्णुः १२७९ यस्य दोषेण यस्वाधिं कमे कात्या. *यस्त्वाधिकर्म यस्य-द्रव्येण यस्त्वा भ्राताप ९९१, यस्य नोपर १८३७ *यस्य नोपह यस्त्वासन्नत बृह. १५१८ यस्य पुत्रः शु नार. १७५४ यस्य पूर्वेषां वेदाः १८४० " यस्तु सर्वस्व " " E ८७४ नार. विष्णुः १२८१ कात्या. विष्णुः ७३५ शंखः १६१३ मनुः १६२९, १६९८, १९२९ नार. ७४८ विष्णुः १२८१ बृह. १५१८ १०२८ मनुः १७२० को. १६१८ याज्ञ. १६३३ यस्य कर्मणि *यश्चार्थ साध यश्चाथहरः यश्वासन्नत यश्चेदं पाण्ड यश्चैतान्युप यश्चैनान द *यश्चैवमुक्तो यश्चैवमुक्त्वा यथैषां स्वामि भा. शंखः १०२४ मनुः ८८१ वेदाः १८४० १००२ मनुः १०५९ अपु. १९७९ मनुः विष्णुः ६७९. कात्या. ९५५ देव. १९९४ विष्णुः १२७९ वसि. १२७८ मनुः १३१४ नार. ७९९ कात्या. १९४२ नार. ६७०% कात्या. ७३. बृह. १५१३ " यस्तत्र विप. यस्तत्र शीक यस्तत्र संक नार. ८३१ याज्ञ. काया. बृह. ९५४ कात्या. ९५९ बृह. ९५४ नार. काल्या. ८३७ विष्णुः १६११ वेदाः यस्तत्र संस यस्तत्स्वशक्या यस्तदर्ता प्र यस्तयोः सान्त हारी. १२३४ वसि. १२७८, यस्वा खनि ·श्लोकार्धानुक्रमणिका १०३ मनुः १६९२ विष्णुः ६३७ मनुः १८६९ कात्या. " क्यस्य प्रक्षुभ्य *यस्य भुक्तिः फ यस्य भुक्तिर्ज *यस्य भुक्ति *यस्य भुक्तिk यस्य यत्पैतृ " वसि. " मनुः १३०८ नार. १२८० मनुः १३२२ यमः १८९० जैमि. ७९२ कात्या. मनुः १८६९ काल्या. ७१३ वेदाः १२६१ भा. १०२९ याज्ञ. १०८१ या त कन्यां प्र *या तु काम्या *या तु कार्यप्र श्या तु कार्यस्य *या तु पत्याप या तु सप्तदि या तु सप्रध *याथाकामी भ या दम्पति स यादवाः कुकु या दुर्हादों यु यादग्गुणेन यादृच्छिकः सा *यादृच्छिकान् *यादृच्छिके तु यादृच्छिकेषु या कौमारं भ वसि. १२७३ या गर्भिणी सं बौधा. १२७० मनुः १३०७ या च क्लीप १२७३ याचनानन्त व्यासः ७५६ याचमानस्य वारा. १३२९ याचमानाय बृह. *या च सप्रध नार. ६९९ याचितं स्वाम्य बृह. ७५२ याचितकाव को. १९२२ याचितमव *याचितस्त न कात्या. ६३२ *याचितानन्त व्यासः याचितान्वाहि व्हा. याज्ञ. ७४६, व्यासः ७६८ *याचितेऽर्धक कात्या. ७५४ याचितोऽर्धक याचित्वा प्रगृ ७५३ *याच्यमानं न ६३२, भा. ८६० वेदाः १००२ मनुः १०५१ बृह. ६५० नार. १७५५ ७८३ यस्य राष्ट्रे न यस्य वा प्रभुः *यस्य संस्क्रिय यस्य स्तेनः पु यस्य हिंसां स यस्य हि प्रजा यस्यां कामी भ यस्यां दौहित्र यस्यां स धर्म *यस्याप्सु प्लव यस्या म्रियेत यस्यार्थ न च यस्यार्थे येन यस्था वाक्यं वि अस्येदमप्यं यस्येह प्रथि यस्यैतानि वि *यस्यैते बीज यस्यैव रेतो यां कामयेत यां प्रसह्य " हार. १३७६ नार. १०९४ मनुः १०६९ काया. ६७५ *यादशं गुण यादृशं तूप्य यादृशं फल यादृशं भज मनुः १३१६ १०७० १०४७ संग्र..११४२ नार. ७३१ कात्या. ७५४ याच्यमानम नार. ६२७% कात्या. ६३२, ६३३, ८९८ याच्यमानस्तु नार. ७४८% व्यासः ७५६ याच्यमाना न बृह. *याच्यमानेन कात्या. यादशस्य च *यादशस्य य यादृशस्योह *या देशावस्थि या न ऊरू उ *या नष्टाः पाल या नष्टा पाल . ब्रह्म. ८४० वेदाः ९८७ बृह. ११९३ दक्षः १११५ मनुः १३१४ वेदाः १०१० १००६ मनुः ९०९, ९१६ वेदाः १५९९ १६०१ शंखः ८५९ वारा. १०७७ नार.१७५५ मनुः १९५४ नार. १४०१ वेदाः १०१० नार. ६२५ वेदाः ९८५ नार. 0 यानस्य चैव मनुः १८.७ ६३२, यां मलवद्वा यां मृतायानु कात्या. १८८७ ;&& काली. १३५६ मनुः बौधा. १९१९ मनुः १३९६ यां विनोपद यां वृत्तिं वर्त यांतत्र चोरा " नार. . वेदाः १४०५, " याः पत्न्यो विध *याः प्रसन्ध वृ *याः स्युस्तासां दु याः स्त्रियः सम या अकृन्तन या अक्षेषु प्र या आपो दिव्या या ओषधयो *या कन्या विप्र या कन्या दुहि या काममाश्र *याच्यमानो न ६३२ बृह. ७५१ याच्यमानोऽपि ७४८ याजकाः खप को. ७७२ याजनाध्याप " १६१६ मनुः १६९७, नार. १९४० याज्ञवल्क्यो मे १४२४ याज्यं क्षेत्रं च व्यासः १२३१. उश. १२३२ शंखः यातयामानि भा. ८१८ यातश्चेदन्य याज्ञ. या तस्य दुहि नार. १५५४ या तस्य भगि *यानस्यैव हि यानि कर्माण्य यानि चान्यान्ये यानि चैवं प्र यानि दक्षिण या नियुक्ताऽन्य यानुपाश्रित्य यान्यायान्ति ज *यान्न्यायान्यध्व यान्येव तृण या पातयित्वा या पति तोष या पत्या वाप *या पत्या संप या पितृगृहे *या पुत्रिणी सं *या पुनः सध या पूर्व पति मनुः १४३७ वेदाः ९९२ १००१ १८९९ ९२४ १००२ मनुः १८६९ भा. १९८६ नार. नार. ८५२ स्मृत्य. १९८८ भा. १०३. मनुः १५०० याज्यश्चैव त वसि. १२०३ शंखः १४७३ मनः १३०८ ·व्यवहारकाण्डम् या प्लहिानं शो या ब्राह्मणी सु या ब्राह्मणी स्या युद्धावहारि युद्धोपदेश युद्धोपलब्ध युधिष्ठिर उ " कार्णा. भा. १२४४ कात्या. १६५० नार. ११३१ भा. १४७३, १९८३ १९८४ ९२३ १००३ " यावन्तश्चत याभिः पत्नीवि याभिः सोमो मो यामयो यानि या मातुः कुरु यामाहुस्तार भ्यामुत्पत्य वृ यामुत्प्लुत्य वृ वेदाः ९८० . युधिष्ठिरो रा युनक्त सीरा युवं ब्रह्मणे युवं भगं सं युवं रथेन युवं शचीभि युवं ययावाय युवं हवं व युवत्यः पाप युष्मांश्च दार्थ " " *यामुपेत्य वृ नार. " ये अन्ता याव ये कार्यिकेभ्यो ये सरप्रा वारा. १०७६ वेदाः १२६१ १००३ मनुः १६३२ वेदाः १४६४, १६०० मनुः १०७३ " वै अङ्गि. १११६ *येऽक्षेत्रिका बी येऽक्षत्रिणी बी ये गन्धर्वा अ वेदाः १००२. ये गर्भा अव वेदाः ९९८ । यावद्धिरण्य को. १६१४ वसि. १०२१ यावद्वा कृष्ण वसि. १९२१ यावदै भागि वेदाः ११४४ यमः १११३ *यावन्तः कन्या वसि. १०२१ वेदाः ९६४ यावन्तः पितृ १३५६ ९७९ यावन्तः पृथि वेदाः १२५९ मनुः १०५३ नार. १०९६ लहा. यावन्तो अप्सु वेदाः १२५९ वेदाः १८३९ यावन्तो अम्मा ९९९ मनुः ९०९ यावन्न दद्या कात्या. ७२८ यावन्न पंत ७१० नार. ९१६ यावन्नाग्नौ द अमि. १११६ मनुः ९०९६ यावर्भगाय वेदाः नार. या वा अपुत्रा+ १००८ वेदाः १०.३ *या वा तद्रिक्थ ६९८ १८९८ *यावान धग कात्या. ८५४ बृह. यावानभ्वा ग *यावाननुद नार. मनुः १०५७ या वा स्याद्वीर कात्या. ११०९ *या ब्राह्मण वसि. १०२१ या शवन्तमा वेदाः १२५८ अमि. १११६ याश्च शवद्ध भा. १०३२ वसि. १०२१ याथानपत्याः वसि. १४०७ कात्या. १५२३ । यासां नाभिरा वेदाः यमः १११३ यासां स्त्रीणां प्रि वारा. १०७७ कात्या. १५२३ “या सा तद्रिक्थ नार. वारा. १०७५ या सुपाणिः स्व वेदाः ९९३ वेदाः १००३ या सुबाहुः स्वं ९६९ यास्तासां स्थुर्दु ६०४ " मनुः १४३७ मनुः या स्त्री ब्राहाण बौधा. १९२० या स्त्री योन्यगु शंखः १८४८ या स्यादनित्य वसि. १९७८ बौधा. १९२० *यास्त्वस्याः स्युर्दु मनुः १४३७ नार. १७४८ *यास्त्वासां स्यु? वसि. १०२१ या स्वपुत्रं तु कात्या. ७११ कात्या. *युक्ता भव्याश्व बृह. ८७२ नार. १४०१ युक्तियुक्तं च कात्या. ८७६ १४४९ *युक्तियुक्तं तु याज्ञ. ५१४, *युक्तियुक्तं व कात्या. ९१९ नार. १८२९ मनुः १९५१ बृह. १२२२ हारी. ६७८ *युक्त्योपदेश कात्या. १६५० मनुः १९५१ *युगक्रमाद बृह. ११०९ अपु. १९६२ युगन्हासाद कात्या. ७२८ युग्यस्थाः प्राज मनु: १८०९ वेदाः १५९६ युञ्जते धुरि भा. १९८३ ये च धान्यं द या मे प्रियत यायैः परिन या राज्ञा काम या राज्ञा कोध या रोगिणी स्या *या रोहिणी स्या यावच कन्या यावच्चाग्नौ मृ *यावच्चेदाह यावजीवं न यावजीवं स *यावजीवं हि यावजीवति यावतीः कृत्या यावतीभ्यो है यावती संभ यावत्कृष्णा वि यावत्कृष्णोऽभि यावत्कृष्णो वि यावत्क्षीणद *यावतु कन्या यावत्प्रकर्षि *यावत्यो विध यावत्संजीव यावत्सस्यं वि विष्णुः १६०९, अङ्गि. १११६ वसि. १९२१ ये च विद्यार्थी आप. १६६६ ये चाकुलीना विष्णुः १६०९ *ये चाज्ञकान बृह. १७५९ ये चास्य हत को. १६२६ ये चिद्धि पूर्व वेदाः ९.६७ ये जाता येऽपि लहा. १५६८ ये जाता येऽप्य व्यासः १५८७ *ये जातास्तु नि नार. १३४७ ये त आसन् वेदाः ११६२ *ये तत्र चोरा मनुः १९५५ ये तत्र नोप १९२९) नार. १७५५ ये तत्र पूर्व कात्या. ९५६ ये तत्र पूर्व *ये तत्र सर्व येदं पूर्वाग वेदाः १००४ ये देवयानाः ६०२ येन कृशं वा ९९६ येन केनचि मनुः १८०१ येन केनायु गरु. १३७६ येन क्रीतं तु. बृह..:७६४ " " *युक्तिहेत्वर्थ युक्त्या विभज यावत्स स्यात्स यावस्थितिप्र *यावत्स्यात्सस यावद्धिरण्यं ·लोकमणिका विष्णुः १२७९ बसि. १२०५ *येऽप्येकजाला ये बालकान् लोगा. जवेन गृहीतः वेनचेषांक किन चैषां स बेन चैषां स्व *गेन तेषां य बेन देवान १७५९ बेदाः १६०० " " ये बृहत्सामा ये ब्राह्मणं प्र ये ब्राह्मणास्त्रि " १५९७, १६.१,१६०३ येभिः पार्शः प केन दोषण येन भुक्तं त येन भुक्तंभ वेदाः ८५८, ९९८ कात्या. १७६२ वृह. वसि. ६३६ १६०१ २००३ ६५४ " ये भूतस्य प्र ये मयं पृत ये मानं मेऽनु ये यज्ञेन द *ये यत्र पूर्व ये राष्ट्राधिक मनुः १८५६ १२६१ १९८० कात्या. याज्ञ. १६३९, " वेदाः १६०१ येन मूलह येन मृतं न येन यत्र य येन यत्साध्य येन यावत्त येन यावद्य येन येन प येन येन य बृह. ७०६ मनुः १९३० *ये राष्ट्रेऽधिक ये वध्वश्चन्द्र " *योऽकामां दूष मत्स्य. १८९२. *योगः पूर्त क्षे १२३३ *योगक्षेमं प्र विष्णुः १२०६ मनुः १२०९: हारी. १९८२ योगक्षेमप्र विष्णुः : १२०६ मनुः १२०९ योगक्षेमव बृह. १२२३ *योगक्षेमान्य मनुः ९०७ *योगक्षेमाव योगक्षेमेऽन्य “योगक्षेमोऽन्य यो गच्छेत्पर वृहा. १८९१ योऽगुणान् की कात्या. १७९१ यो गृहीत्वा ऋ विष्णुः ६१० योऽग्नि चित्वान्य वेदाः यो ग्रामदेश मनुः यो पद वेदाः १००० योजनार्द्धार्द्ध मार्क. ९६२ यो ज्येष्टो ज्येष्ठ मनुः १९९८ यो ज्यष्टो विनि १३०७ *यो ज्येष्ठो हि नि *योत्सृष्टा राज बृह. योऽदत्तादायि मनु: १६९७ यो ददाति स दक्षः यो दर्शनप्र कात्या. *यो दास्यं कार मनुः ८२० यो देवकामो वेदाः १९०० *यो धनं आद विष्णुः १२८१ यो धर्मः कर्म नार. ८७० मनुः १०३२ यमः १११३ यो न आगो वेदाः १५९३ यो नरस्त्यज भा. १०३१ बृह. १६४८ ९५२ कात्या. १७६१ मनुः १७२०% नार. १७४९ शंखः १८४७ नार. १८२८ वसि. १२०५ वेदाः १५७० स्कन्द. १९६६ वसि. १२०५ शुनी. १९८८ वेदाः बृह. १५८४ वेदाः १००१ बृह. १८३१ मनुः १८०१ नार. १८२८ कात्या. १८३३ वेदाः को. १६१६ आप. अपु. १६५४ मनुः १६३२ येन येना *येन येनाव *येन येषां य ये नवास स्ता येन वेगैर्वि *येन वैषां स्व येन स काम येन सूर्या सा येनांशो याह येनाग्निरस्या येनाङ्गेन द्वि भयेना नाव ८.७. १६३९ वेदाः ९८४, १००२ विष्णुः १६०९ वेदाः १८९८ बृह. ७८६ आप. १६६७ नार. १५८४ मनुः १५४३ नार. १५८४ विष्णुः १६०९ नार. १५८० १५८४ देव. १३५१ नार. १५८० देव. १९४२ *ये वा कुलीना ये वै चत्वारः “ये वै समाः स्युः ये व्यथा द्रव्य *येषां च न कृ येषां ज्येष्ठः क येषां तु न कृ येषां देयः प *येषां द्विधा क्रि *येषां वै न कृ *येषां सवर्णा येषामेताः कि 'येषु देशेषु+ येषु स्थानेषु *ये समाः स्युस्तु ये सामानास्तु ये सहस्रम यो धर्म एक बृह. ७८६ वेदाः १४६४, यो न हन्याद यो न हन्याद " *यो नार्पयति ९९९ ८५८ मनुः १९३० येनात्यन्तं भ येना निचक येनाहूतः स ये नित्या भाक्त ये नियुक्ताः व न्येऽनियुक्तास्तु ये नियुक्तास्तु येनेमा विश्वा ये नो दुवे ध येऽन्ये ज्येष्ठक ये पितरोव बेडपुत्राः क्षत्र येऽपुत्राः ब्रह्म योऽनाहिताग्निः यो निक्षेपं घा यो निक्षेपं ना " ये सूर्यात प ये स्वा न संजा पैः कृतः सर्व येयरुपायै यैव प्रथमा *यैश्च संस्क्रिय *यश्चित्संस्क्रिय यैस्तु सस्क्रिय योऽकामां दूष वेदाः ८०९ १९०२ मनुः १९८९ वेदाः १००४ बृह. १५१८ वेदाः १००८ कात्या. मनु: मत्स्य. मनु: १७२५ अपु. १९७१ मनुः ७४३, नार. मत्स्य. मनुः ७४२ . मनुः १८६६ यो निक्षेपं या योनिमात्राद्वा योनिरुत्स्विध गौत. १०१३ नार. १८८३ भा. १०३१ ·व्यवहारकाण्डम ८८८ यो वा तद्रिक्थ यो वा बुभूषे यो विशमानं यो वै ब्राह्मगं यो वै भागिनं " यो वैश्यः स्वाद नार. ६९८ वेदाः १००५' कात्या. वेदाः ८१४ १५७० मनुः १७२३ नार. ८३१ नि. १२५७ वेदाः १००८ शुनी १११९ कात्या. वेदाः ९७३ मनुः १७२६ वेदाः १६०२ आप. १६०५ भा. १९६३ मत्स्य. ७५६ बृह. १५१८ विष्णः १४२८ भा. १०३२ बृह. १६४६ रक्षितारं न रक्षेन शय्यां रक्षेकन्यां पि रक्षेदाजा बा रक्षेद्वा कृत रक्षोभये र रक्ष्यं बालध रक्ष्यमाणोऽपि रक्ष्याश्चैवान्य रक्ष्ये चात ऊ रजकाः काष्ठ रजकस्तुम रजसो दर्श रजस्वलां शि रजस्वला सू रजस्वला पुं मा.१०३३ नार. १५११ याज्ञ. १०८३ शंखः १९५० बुह. ७२६ को. १९२५ गौत. १९४८ नार. भा. १०३. आप. १८४४ १६७४ *यो वैषां स्वामि xयोषा योतेः योषा वे सिनी योषितो नित्य सोषिग्राहः सु ये व शिक्ते योऽसाधुभ्योऽर्थ यो हास्यापि प्र यो हिंसार्थम यो हि प्रश्नं न यो हि याचित *यो हासन्नत की. शुनी. १११९ विष्णुः १६१० बृह. ११०६ रजः कासि हारी. १.१६ नार. १९३८ को. १६१६ यौतकं मातुः यौवन वर्त *योषेयं चोत्त रक्तचन्दन रक्तमाल्याम्ब रना राज रज्जुशस्त्रवि रजयन् प्र रति प्रोति च *रत्नं भर्दास रत्नसारफ *रत्नानां चैव भा. १९८६ १०२७ भार. ७३१ योनेरिव प्र वेदाः ६०५ योऽन्यहस्ते तु नार. *योन्या इव प्र योऽपत्नीकः वेदाः १००६ यो ब्रह्मगे चि in १००३ यो ब्राह्मणं दे १६०० यो ब्राह्मग म १४६४, १६०० यो ब्राह्मणस्य १४६४, १६०० यो ब्राह्मण्याम मनुः १८५९ यो भाटयित्वा वृम. ८५५ यो भुङ्क्ते पर बृह. ८३४ यो भुक्ते वन्ध यो मनुष्यः ख भा. १२८६ यो मन्येताजि याज्ञ. १९३३ अपु. १९६९ यो मोहादध मनुः १६२९ योऽयं देवः प वेदाः १८४० यो यत आद विष्णुः १२८१ यो यत्र विहि देव. १९४२ यो यथा निक्षि मनुः ७३९ नार. ७४७ यो यदच अपु. १८३५ यो यस्य आद विष्णुः १२८१ यो यस्य प्रति मनुः ६६२७ पिता. ६७६ यो यस्य हर नार. ७०४ *यो यस्य हिंस्या मनुः १८०६ *यो यस्याथमा विष्णुः १२८१ यो याचितक कास्या. ६३३, ७५४० मत्स्य. ७५६ यो यावत्कुरु याज्ञ. ८४८ यो यावद्विप अपु. १९६८ यो यो यद्येव स्कन्द. १९६५ यो यो वर्णोऽव नार. १९३५ *यो यो हनन्त मनुः १४७६ योऽरक्षन् ब यो राजसर्ष अनि. १९६८ यो राज्ञः प्रति नार. १९३९ यो लोभादध मनुः १६२९ *यो लाभाद्विनि यो वः सेनानी : १८९५ यो वर्ण: पोष भा. १२८७ यो वाssगतश्रीः वेदाः १००५ *यो वा तहक्थ नार. " कौ. १६१४ नार. ९.४५, बृह. ९५१ दक्षः १११४ याज्ञ. ९४० कात्या. ११०९ शंखः १०२४ नार. ११२९ मनुः १७११, १७१६ नार. १७५० रक्तमेकं वि रसखग्वस रक्तागमांस्त्री रक्तागमान् *रक्षणं वर्ध रक्षगात्तु भ *रक्षणात् भ *रक्षणादर्ध रक्षणादार्य कौ. १६७५ विष्णुः १६७० १०२३ मनुः गौत. १२६३ " रत्नापहार रत्नापहायु रत्यर्थमेव रथं हरेत रथं हरेद रथः पितुः प रथजितां रा रथैरिव प्र रमणीयम रयिं च पुत्री आप. ११६५ वेदाः मनुः १९५७ १६९२, १९२९ नार. १०९९, १५५५ रक्षन्ति वार्ध भा. १०३० वेदाः ९८५, शंख: १४७३ रक्षन्ति शय रक्षन्ति शय्या रयिन यः पि . ११५८ रक्षन्ति स्थावि नार. १५५३ मनुः १०४५ नार. रक्षन् धर्म वसि. ६.. वेदाः १००३ को. ७३७ वेदाः *रक्षमाणोऽपि रक्षया स हि रक्षाधिकारा रक्षार्थाधिकृत रक्षिता यत्न रसस्याष्टगु *रसा अपि त्रि रसो गोषु प्र रहसि वृद्धो रहसीह न रहस्यमर रहस्येकास नार. भा. १९७६ नार. १९३६ अपु. १६५४ मनुः १०४८ भा. १०३१ , १०२८ ".१.२१ ·लोकार्धानुक्रमणिका .१०७ . रहोजितोऽन ' रहोदत्ते. नि राकामहं सु वेदाः १५९५ कौ. १४३० नार. १७५१ कत्या. ७२७ वेदाः १८३९ नार. ९४७ नार. १०९८ राक्षसपैशा राक्षसोऽनन्त *राक्षसोऽनव राजकार्यनि *राजकोषाप राजक्रीडामु " १९३६ वसि. ६१० मनुः १९०५ कात्या. ६७२ मनुः १६९८ कात्या.१६४९, १९४२ हारी. ६६१ नार. १९६१ ९१८ *राजभिः कृत आप. १९१८ अयु. १७६६ नार. ७८२ कात्या. १६४९ याज्ञ. १९६० राजानं तत्स्यू राजानं स्वामि राजानः सत्यं *राजानमथ राजानमाम राजानश्चेन्ना राजा नाम च राजानुमत *राजान्तकर *राजान्तकारि राजा पुरोहि राजा पृथक्पृ *राजा भाण्डं तु राजार्थमोष *राजा लब्धनि राजा लब्ध्वा नि राजा विनिर्ण *राजा वेदवि राजा संग्राम राजा संदाप राजा सर्वस्ये राजा साहसि राजा स्तेनेन " - , लहा. ६७७ को. राजगामि तु राजगामी नि *राजगृहगृ *राजग्रह राजग्राहग राजग्राह्यं च राजचोराग्न्यु *राजचौरादि राजचौरारा राजदुष्टानि अराजदवीप *राजदैवक *राजदेवक *राजदेवभ राजदैविक ८७८ राजन्यावश्या गौत. १२३९ राजन्विशेषो भा. १२४४ राजपत्न्यभि याज्ञ. १६३९ *राजपालगृ नार. ९१८ राजपुत्रा भा. ८१९ राजपुत्राप शंखः १६७१ राजपुरुष को. १०३९ *राजप्रख्यात मनुः १७०६ *राजप्रवर्ति कात्या. ८७६ राजप्रसाद बर. राजप्रसादा नार. ९४९ मनुः १७०४ *राजभिः स्थापि याज्ञ. १७३१ राजभिर्धत वसि. १६६८, मनुः १७०४ नार, १७५१ राजयक्ष्माम स्मृत्य. १११८ *राजयानस याज्ञ. १६३७ राजयानास १९३३ राजविनिषि विष्णुः १६११ राजवृद्धिः स बृह. १९१३ राजशब्दिभि का. ८६३ *राजशय्यास याज्ञ. १६३७ राजशासन नार. ९४४ राजा कृत्वा पु याज्ञ. ८६५ राजाकोशक की. १६१९ राजा क्षेत्रं द बृह. ९.४९ राजा गवाभि अपु. १६५४ राजाग्निबान्ध ब्रह्म. १३७४ राजाच जागा विष्णुः १९२१ राजाच प्रजा *राजा चानुशि वसि. १९२० राजा ततः स्मृ नार. १७५१ राजा तदात्म ७८२, बृह. मनुः ७४४ बृह. ८७२ वेदाः ११२२ सुनी. ७३१ गांत. १९१६ बृह. १७६० मनुः १७०२% नार. १७५१ यमः १६५२ याज्ञ. ८८४ बृह. नार. ७४८ बृह. वृत्र. ६७७ कात्या. बृह. ६५१७ कात्या. ६५८ याज्ञ. ८८४ " *राजदेवोप गीत. राजाऽस्य भाण्ड *गजा हत्वा पु राजेतरेषा राजेव हि ज राज्जुदालम राज्ञः कोषाप राजद्रोहाभि राजद्विष्टाति याज्ञ. १४६५. वेदाः ९७३ १६०२ मत्स्य. १६५५, १६९८, १९२२ भा. मनुः १७०६, को. १०३७, राज्ञः परैः प राज्ञः प्रख्यात *राजद्विष्टानि राजधर्माश्च राजधर्मान् नार. ८३१ राजनि प्रह १३९२, १४३१ यमः १६५२ कात्या. १९४२ १९४१ नार. १८२९ मनुः १७०४ विष्णुः १६११ याज्ञ. १७३१ राजा तदुप मनुः १९५७ वसि. १९२० राजनिधूत राजनिषिद्धं राजनि स्थापि राजनि स्थाप्य राजन्यबन्ध राजन्ययोग राजन्यवैश्य मत्स्य. का. १६१८ कात्या. राज्ञ एव तु *राज्ञ एव स *राज्ञ एव हि राज्ञश्च द्विगु राज्ञश्च प्रकृ राज्ञस्ततः स *राज्ञस्वृणः स राज्ञां तु शाप राज्ञा च पण राजा तु धमें *राजा तु स्वामि राजा त्ववहि राजा दण्डध राजाददीत *राजा दाप्यः सु राजा देशहि राजादेशेन राजाधिदेवी वेदाः १००९ को. ६११ कात्या. ८३६, मनुः १७७४ विष्णुः १८४६ बसि. १८४५ कात्या. नार. १९३५ भा. १२४४ बृह. १९६१ मनुः ७९५ ८६२ कात्या. १८८८ हरि. १३७६ ब्रह्म. १३७४ १३७ विष्णुः ८७८, ८७८ राजन्यवैश्यो यजन्यवेद ना राजानं चाब *राज्ञा चापि प *राज्ञा ज्ञात्वा नि ·गौत. मनु: १९३०. रिक्थिन ऋणं *रिक्थे पिण्डाम्बु रिच्यते प्रय रिरिचान इ बह. १३४० नि. १२५३ वेदाः ७९१ राज्ञा तु . राजो वृत्तानि राजो हि रक्षा राज्यकामुक राज्यमप्राम राज्यस्थैर्यनि *राज्यस्यान्तक राज्यान्तकर *राज्यान्तकारि रात्रिसंचारि रात्रीभिरस्मा क. १९१९ भा. १९८४ मासो. १९६० मनुः १९०५ भा. १०३. कौ. १६०५ रुद्रस्य हेतिः+ दादेवना रूपं कुलं य रूपदर्शक रूपव्याज्याव रूपसंख्यादि रूपाजीवायाः रूपाभिग्रह नार. १७५४ वेदाः ९७७, . १८३६ शंखः ९०५ कौ. १८५० १६८३ पिता. रूयं पञ्चगु क. १.३६ कौ. १६७४ अनि. १९६८ नि. १२५३ वेदाः १००३ *रात्रौ चरतां रात्री चरन्ती रात्री द्विगुणः रात्री निष्कास राया वयं सु राष्ट्रादेनं ब *राष्ट्रान्तकर राष्ट्रान्तरेषु *राष्ट्रे पुरे वा *राष्ट्रेषु रक्षा रूप्यधरणा रूप्यमानेन xरेक्ण इति ध रेतज विद्म रेतजो वा भ रेतोधाः पुत्रं मनुः १८५८ १९०५ कात्या. ८९८ मनुः १६९८ भा. १२८७ आप.१२६० बौधा. १२७१ भा. १२८८, रेतोधाः पुत्र *राना ततःस कासा. राशा तदक ८३८ *राजा तु पण विष्णुः ८७८ विनि बृह. ८७४ *राज्ञा ते विनि राजा दत्ताऽथ भा. १९८६ १९८६ राजा दापयि नार. ७२४, यमः ७३०, बृह. ८५३ राज्ञा दाप्यः स मनुः ७९५ राज्ञा दास्ये नि १८६६ *राज्ञा देशाद्वि कात्या. १८८८ राज्ञाऽधमणि याज्ञ. ७२२ राजाऽन्यायेन १९३३ राज्ञा परीक्ष्य नार, ११०६ *राज्ञा प्रख्यात मनुः १७०६ *राज्ञा प्रतिष्ठि कात्या. ८७६ राज्ञा प्रवर्ति नार. १९३५ राज्ञामाज्ञाप १९३३ राज्ञामाज्ञाम राज्ञामुपरि को. ७९४ *राज्ञामेव तु नार. *राज्ञा मोक्षयि ८३३ राज्ञा मोचयि राज्ञा राजान वेदाः ११४३ राज्ञा वा सम भा. ८१८ *राज्ञा विवृत्य नार. ७२४ *राज्ञा संस्थाप्य याज्ञ. १७३१ राज्ञा सचिह *राज्ञा सचित्रा राज्ञा सभ्यः स '*राज्ञा सम्यग्व बृह. १६४६ *राज्ञा सर्वे गृ ८७४ राज्ञी प्रव्रजि नार. १८८२ *राजे कर्मक ८२५ राजेच पण विष्णुः ८४३ राजे च बलि को. ८०८ *राज्ञे ततः स कात्या. ६५६ ७८८ राज्ञे दशांश कात्या. विष्णुः ८४३ राज्ञे बलिदा राज्ञे षष्ठांश शुनी. ७९० *राशी दशांश कात्या. ७८८ मनुः राज्ञोऽनिष्ट यास. १७८३, " १६९८, नार. १०९४ वेदाः ९९६ *राष्ट्रेषु राष्ट्रा रासभोऽधिको रिक्तभाण्डानि १९२९ १६९८ नार. १७५६ शंखः १२८३ मनुः १९२७, रेतोऽस्योल्लव रेष्मच्छिन्नं य रैभ्यासीदनु " बृह. १७५९ रिक्थं दिवंग संबं. १८९१ बौधा. ११४७ को.१४१६, रिक्थं पुत्रव नार. ८४९ " *रिक्थं प्रतिप्र रिक्थं मृतायां *रिक्थगोत्रानु रिक्थग्राह ऋ *रिक्थग्राही ऋ १४७३ कात्या. १२०२ देव. १४६२ मनुः १३२७ याज्ञ. ६८६ रोगिभ्योऽर्थ स *रोगिभ्योऽर्थमु *रोगिभ्यो नर्थ रोगी दोषाद रोधयन्ति तु रोमोत्पाटन रोषदानं प रोषनिमित्तो रोहिणी न वि रौरवस्य स्व लक्षण्यं गोत्र लक्षयेयुःक लग्नक कार *लमकं दाप हारी. १७९४ कौ. ७९४ १६१६ वारा. १०७० . . भा..१२४३ राजे दत्त्वा तु कात्या. *राजे पणश वृहा. ७१५ याज्ञ. ६.८६ गौत. ६७७ शंखः ११.४७ वसि. १२७२ कात्या. नार. १३४६ भरिक्थग्राही ध रिक्थभाज ऋ 'रिक्थमूलं हि रिक्थलोभाना रिक्थहर्ता ऋ भरिक्थादधंस *रिक्थादर्धाश गौत. १६६१ *लतासु हरि लब्ध दानक मनुः १०११ भार. १९२९ भा. १९७६ राशो दाप्यः सु लब्धाच्च सप्त लब्बायां सिदः *लब्धे चौरे को. १३ रिविथनं सुह कात्या.

·लोकार्यानुक्रमणिका कात्या. १७६३ . लब्धे तु चौरे *लब्धेऽपि चौरे लब्ध्वा वा विन्द *लभतेऽशं हि *लभते तत्सु को. १४३० कात्या. १२०१ " *लभते तदा गौत. १३८६ लभते दक्षि लभेत चेन्न *लभेत जीव नार. ७८३ कात्या. ७२९ बृह. १४०३ कात्या. १२०१ नार. ७८३ याज्ञ. १८२२ कात्या. १९४२ ८६२ भा. १०३१ बृह. १५५८ भा. १२४४ का. १९२५ बृह. ८७३ अपु. १९७५ वृहा. कात्या. याज्ञ. नार. लभेत तत्सु कौ. ८४३ कात्या. १२०१ नार. १०९५ कात्या. १२०१ . ६३६ . हारी. याश. " " ६२८ बृह. १४०३ १५१३ नार. १६४४ लिहस्य छेद लिबिनः श्रेणि लिच्छिविकत्र लीलायन्त्यः कु *लुप्यते नास्य लुप्यमानं स्व लुब्धकाः श्वग लुब्धातिवृद्ध लुब्धोऽन्यत्र च लेखयेत्तदृ लेखयेद्धस्त *लेखस्य पृष्ठे *लेख्यं दत्त्वा ऋ *लेख्यं दद्याद लेख्यं दद्यादि लेख्यं यस्य भ *लेख्यस्य पृष्ठ लेख्यस्य पृष्ठे लेख्यारूढं सा लेख्यारूढश्चे लेख्यारूढश्वो लेख्ये कृते च लेख्ये त लिखि लेख्न भोग लख्येन साक्षि *लेख्यैरप्यव लेपभाजश्व *लेशेरप्यनु लेशैरप्यव लोकप्रचारै लोकप्रसादं लोकयात्रा स लोकवेदवि लोकश्चायं व लोकानन्त्य दि *लोकानन्त्यदि कानन्यान् लोकान्तरम लोकान्तरस्थं बृह. कात्या. लोप्तादिरहि नार. १७५३ लोभमको हि भा. ८६१ लोभाद्भवाद्या लोभानास्ति नि वसि. १०२२ १२७२ लोभान्मूढेर वृम. ११११ लोमदोहवा को. १६२१ लोलेन्द्रियेति भा. १०३९ लोहानां चैव नार. १७४० लोहानामपि १७४६ लोहितदर्श वेदाः १७९३ लोहेऽर्धा वा स शुनी. १७६० वंशजानाम संग्र. १३८४ *वंशपिण्डेषु नार. १५५५ वश्यन्तीवेदा वेदाः *वक्ष्यमाणोऽपि नार. वईच जस शुनी. १७६० वचनात्तत्र कात्या. १७९१ वचनात्तुल्य वसि. १७०० मनुः १७७८ नार. २००६ वचसा यत्प हारी. वज्रशुक्तिम घसि. ६.. वणिक्पथं च बृह. १५८१ वणिक्प्रभृत वणिक्सुवर्ण *वणिम्वीथिंप बृद. वणिग्वीथीप कात्या. ७६८ मरी. वणिजः कर्ष कात्या. वणिजां कर्ष वणिजानां क वत्सप्रिय वै वेदाः १६५६ वत्सरे वत्स शुनी. ८५६ वत्सानां द्विगु स्मृत्य. १९७६ वत्सावते त्व हरि. १३७६ क्दन्स्यष्टगु व्यासः ६३४ वर्ष जारच को. १८४९ नार. १६४३ " " लभेत दक्षि लभेत पुंश्च *लभेत स पि लभेत सान्यं *लभेतांशं च लभेतांशं तु लभेतांशंस *लभेतांशं स्व लभेताजीव *लभेत्पतिव्र *ललाटे गर्द ललाटे चाभि *ललाटे वाभि लवणस्नेह *लवणस्वेद *लाभं गोवीज *लाभं गोवीर्य लाभं तत्र प्र *लाभगोबीज लाभगोवीर्य लाभश्चतुर्थी लाभाब्याजान्त *लाभान्नास्ति नि लाभार्थ वणि *लाभार्थे वणि *लाभार्थो वणि *लाभालाभौ त लाभालाभौ य *लाभे गोवीर्य बृह. ६३० व्यासः भार. ६६० नार. १५८१ बृह. ७२७ नार. १७५३ मत्स्य. १३८३ नार. १७५३ " .नार. ८४९ ४९ " बृह. नार. ७३४ ८४९ शुनी. ५. कात्या. विष्णुः ८९१ वसि. १२७२ नार. ८८८ शुनी. १७६७ अपु. १९७० भा. १०२७ १२८६ याज्ञ. १०७९ " याज्ञ. मनुः १९३० देव. १११२ व्यासः ११११, १५२४ वधः सर्वस्व वधः सर्वस्वा गौत. १८४२ लिखितं तु य लिखितं मुक्त नार. ८४९ शुनी. ३१ कात्या. ७१३ नार. ६६९ कात्या. १४५७ मत्स्य..१८९२ भा. लिखितं साक्षि लिखितस्येति *लिखित्वा मुक्त *लिखित्वा सूक्त *लि छित्त्वा व *लोकान्तरस्थ लोकेऽप्याचरि लोकेऽस्मिन् द्वा लोकेऽस्मिन् द्वि लोकेऽस्मिन्म लोपामुद्रा । भा. १०३३ नार. १७८७ ८८६ वधदण्डो भ वश्वबन्धनि बधबन्धम वधस्तत्र तु वधस्तत्र प्र वधाहते ब्रा बधूरियंप कात्या. १६५९ १८८८ नार. १६४३ वेदाः याज्ञ..१८७४ १४ बेदाः ९६८ ·११० व्यवहारकाण्डम् वेदाः ९५३ वोत्कर्षम वर्णोत्तमानां *वर्तते चेत्प्र " " बृह. ८७२ कात्या..१८८८ वर्तते यस्य नार. ९१८ । वर्तते, हि म *वर्तनादमि वर्तमानोऽव वधूर्जजान वधूर्जिगाय *वधाममाय अवधे चोरम अवधे तत्र प्र अवधे तस्य प्र वधेन गोपो *वधेन पालो वधेन शुद्धय वधे मोक्षोभ वधे वधः *वधो दण्डो भ वध्यः शूद्र आ वध्ये कर्मणि वनस्थस्य ध वनस्पतिभ्यः वनस्पतीनां १६७४ १६१८ कात्या. १९१४ संग्र. ११४२ शुनी. १९८८ भा. १०२७ संव. १८९९ नार. १७५२, १९३६ कात्या. १९१४ मनुः १९३१ नार. ११२९ लहा. कात्या. ६३३ " मनुः १७०२ १७०२ बौधा. १६६७ कौ. १६१८ मत्स्य. १८९२ आप. १८४४ यमः १८३५ विष्णुः १४७१ भा. १०३१ मनुः १८.४ कात्या. १८३४ वारा. १०७६ वर्तेत चेत्र वर्तेत याम्य वर्धनं रक्ष वर्धितं द्विगु *वर्मसस्यास वर्षाण्यष्टाव कौ. १३०४, कात्या. का. १५२४ वर्षाण्यष्टौ स *वर्षानष्टौ स वर्षारात्रम वर्षावग्रह *वर्षा ह्यष्टौ स वहींगुल्मल बने निवत्स्या वने निवास वन्ध्यां स्त्रीजन *वध्याऽपुत्रासु वन्ध्या वा मृत वन्ध्याष्टमेऽधि वम्रीभिः ': पुत्र कात्या. विष्णुः १६०९, नार. ११८० मनुः १९५१ शान. १३६३ मनुः २०५७ वरिष्ठा सर्व बारा.. १०७७ वरुणं देवा वेदाः ११४३. वरुणस्ते अ वरुणस्त्वान ७९२ वरुणायन को. १८५१ वरुणेन य मनुः १९३० वरुणोऽपाम बेदाः १६०३ वरो दोषं स मत्स्य. १९७५ *वर्चःस्थानं व्र बृह. ९५३ वर्च:स्थानं व वर्ची गोषु प्र वेदाः १००३ व! न्वस्यै सं १००२ वर्जयन्ति च भा. १९२२ वर्जिताः पञ्च ब्रह्म. १३७४ वर्ण रूपं प्र मनुः १९५४ *वर्णक्रमाच्च याज्ञ. ६१९ वर्णक्रमाच्छ *वर्णक्रमाच्छु *वर्णक्रमानु कात्या. ८३६ वर्णक्रमण अपु. १९६२ *वर्णत्रयस्य कात्या. ८३५ वर्णयोश्च द्व भा. १२८७ *वर्णरूपन मनुः १९५४ वर्णश्चतुर्थः भा. नार. १९३३ वर्णस्वराका १७५३ *वर्णा आश्रमा वर्णानां परि भा. ८१८ वर्णानां प्राति नार. ८२९ वर्णानां यद्व शंख: १४७३ वर्णानां संक मनुः २०६८ वर्णानामनु उश. १२३८ वर्णानामानु याज्ञ. ८२४, १७८४, कात्या. ८३६ नार. ८२९%, उश. १२३८ वर्णानाश्रमां गौत. १९१६ वर्णानुक्रमे विष्णुः १२४० *वर्णान्त्येष्वानु याज्ञ. १७८४ वर्णावरेष्वं नार. १२५० बर्णाश्रमवि बृह. १९४१ वर्णाश्रमाः स्व गौत.१९१७ वर्णाश्रमाणां विष्णुः १९२१ बृह. १९४१ वर्णिनां चत. वर्णे तृतीये भा. १२४३ बौधा. वेदाः ९७१, वर्णसंकर १०२० मनुः १९५१ भा. १२८६ ८४१ गौत. १९१७ बृह. १५२० वा घाते अ वयं जयम बयं तदस्य क्शा चोत्पन्न वशाऽपुत्रासु वश्यां कुमारी वसनं त्रिप वसनस्याऽश वसनाशन वसानस्त्रीन वसिष्ठकल्य वसिष्ठवच वसिष्ठविहि " वयं राजसु वयोज्यष्टक चयोविद्यात वरं कूपश ८१० १९०० बह. १२२४ १९८७ भा. १९८५ याज्ञ. १७३६ शंखः १२८२ वसि. मनुः ६११, नार. ६२४ स्कन्द. १९६५ ध्यासः " घरं क्रतुश घरं रूपमु बरं वा रूप घरणाद् ग्रह घरदस्तु व चरदानेन वरदोषं वि परदोषान वरयितुर्वा वरयित्वा.तु चरयित्वा द्वि वरवित्वाव वरस्य दत्त बौधा. १६६७ ११४६ नार. १०९३ भा. १०३१ १३९१ विष्णुः १०२३ अपु. १९७५ को.. कात्या. ११०९ भा. १२८४ शंखः १०२४ शाता. १९१६ वसिष्ठाग्रे व *वसुकुडयहि वसुकुप्यहि वसुदेवो म वसेयुः पूजि वसेयुर्दश वसेयुर्थ द हरि.. १३७६ को. १९२५ कात्या. १५८२ नार. १५८१ कात्या. १५८२ याज्ञ. ६६८ विष्णुः १२०६६ मनुः १२०९ विष्णुः १२०६३ वस्त्रं चतुर्गु *वस्त्रं छत्रम वस्त्रं पत्रम ·भोका नुक्रमणिका . मनुः १२०९ वाचाच वध वाचा यच प्र भा. १०३३ . हारी. ७९४, . वस्त्रं पात्रम *वस्त्रं पुष्पम वस्त्र भूर्दास " *वाकेन शि वार्द्धक्ये च शि *वार्द्धक्येन शि वार्षिकांश्चतु वावाते हये " कौ. १६१६ वासः कौशेय घाचि पथि श *वाचैव यत्प्र वाजिवारण वाग्छ मे तन्वं *वाटचोरभ वाटभेदे द्वि वाणिज्यं कार आप. १७९५ हारी. ८०८ कात्या. १७६१ वेदाः ९९६ बह. ८७२ को. ९०६ मनुः ८११, १९२७ बृह. १५८१ वासःपश्वन वासनस्थमः मनुः १९३० वेदाः १००९ नार. १७४५ १६४२ याज्ञ. ७४५ नार. गौत. १९४७ शौन. १३६३ मत्स्य. १७६७ वेदाः १०.३ वाणिज्यं चैव वाणिज्यं पाशु भा. *वासरं राज्ञा वाससी कुण्ड वासांसि फल वासो यत् पत्नी वासो हिरण्यं वास्तुकम् *वास्तुनि विभा वाहयन् सा बृह. १५८१ शौन. १३६४ ९५३ *वाणिज्यमथ वाणिज्याद्याः स वातायनं प्र *वातायनः प्र *वातायनप्र *वातायनाः प्र वातोपधूत *वादी चेन्मानि वादी चोन्मार्ग वादेष्ववच को. ९२६ प्रजा. १२३३ मनुः १८११० कात्या. १८३४ बृह. १२२३ . " " वेदाः १९८० कौ. १८०० व्यासः ૭૬૮ मनुः १७७४, भार. वस्त्रं वेषं वि *वस्त्रकुप्यहि व्यासः ८९९ *वस्त्रकप्यहि वस्त्रगोमिथु नार. १०९८ वनधान्यहि याज्ञ. ६२१, वृहा. ७३१ *वस्त्ररूप्यहि ध्यासः ८९९ *वनाच्छाद बृह. ८५२ वस्त्रादयोऽवि १२२२ वस्त्रादिकस्य भा. १९७१ वस्त्रादिभिर वस्त्रानपानं मनुः १३९३, १९५२; अपु. १९८८ *वस्त्रात्रमानं मनुः १३९३ *वस्त्रानमासां १९५२ वस्त्राभरण वस्त्रालङ्कार शुनी. १९१९, बृह. १२२३ चौराभर नार. १८८१ 'वन्युक्तं विन्य+ स्कन्द. १९६७ वाक्चक्षुः कर्म चाक्पारुष्यं प्र नार. १७८७ वाक्पारुष्यम् कक्पारुष्यमू वाक्पारुष्यादि बृह. १८३१ वाक्पारुष्ये कृ १८३० वाक्पारुष्ये य कात्या. १८३३ वाक्प्रतिपन्न विष्णुः ६७९ वाक्यं चोवाच भा. १९८५ चाक्यकर्नानु वाक्शनुयोगो वाक्याभावे तु कात्या. १९४२ वाक्यैर्मधुर भा. १०२९ वाक्शूरो दण्ड ८६० वाग्दण्डस्ताड कात्या. १८३३ बाग्दुष्टात्तस्क मनुः १६२२ “वाग्धिपदण्डप बृह. ८७४ वाग्धिग्दप वाग्धिग्दमौ प वाचः सत्यम वेदाः १००६ चाचा च यत्प हारी. ८०८ *वाह्यः समांश वाह्यकर्षक *वायबीजात्प वायबीजात्य *वाह्यबीजादि वाद्यवाहक *वाद्यैः कर्षक विंशतिः सोम विंशतिभागः नार. १७८७ विष्णुः १४७१ याज्ञ. १५०९ वानप्रस्थध वानप्रस्थय गौत. १०१२ कौ. १९८६ मासो. १९७० गौत. ११८१, कौ. १७७१ ९२६ वानलव्याची *वानस्पत्यं फ वानस्पत्यं मू वापीकूपत मनुः १७२२ कात्या. नार. ९४८७ बृह. शंखः : १६१३ *विंशतिभागाः *क्शित्संवत्स विशात्संवत्स विकर्णकर विकर्मक्रिय ११३८ याज्ञ. १६३८ मनुः१७१० को. १६८५ वापीतडागो *वा बनीयाद वामं पितृभ्यो कात्या. १६४९ विकर्म तद्भ " १६८७ वेदाः ९८०, विकर्मस्थः स विकर्मस्थान् भा. १९७६ शाता. १११६ मनुः १७१०. विकल्पं तद नार. १९७८ वायव्यं गोम वायुप्रोक्तां त वायुष्टे अस्त्व चारणाज्ञान वारुणी यस्य वारे वा सोय *वाती तु यांचा वातां त्रयीम बार्द्धकै च शि १००१ १५९४ वृम. १११६ बेदाः ११४३ को. १०३८ हारी. १०१६ ९३० नार. १७५७ विकृष्यमाणः विकृष्यमाणे विकमकाले की. *विकम्य तुह को. मनुः ९०० नार. ९१६ कात्या. ८.४. विक्रवं चैव विक्रयंका कि ·११५ १२८ गोत. १९४० बिकवाद्योध विक्रयापक नार. १०९४ मनुः १७७९ कात्या. याज्ञ. १७३६ I *विख्यातं संव विख्याप्य संव विगतकोध विगुणान् भेद विगुणोऽपि य विग्रहे च ज *विग्रहेऽथ ज विघुष्य तु ह विट् चास्य प्लव विट्शूद्रयोरे विष्मूत्रश कविण्मूत्रसंज्ञा *विष्मत्रोत्सर्ज विष्मूत्रोदक विष्मूत्रोन्मार्ज वितथं तु व नार. १९३६ को. ८६२ नार. १९३६ कात्या. १९१५ बृह. ६५४ कात्या. ८०५, विक्रये चैव मनु: । ९०% नार. ९१६ याज्ञ. १७३० भा. १९६३, १९६४ मनुः १७७६ वितथेन ब्रु " ७५८ मनुः नार. *विधुष्यापह *विघुम्योपह *विघ्नं यो वाह विघ्नयन् वाह कविघ्नेन तु ह मनुः कात्या. ८५३ *वितथेन व वि तिष्ठन्तां मा वि ते मुच्यन्तां बेदाः १००२ ८८८ १६०१ " ८८५ याज्ञ. मनुः नार. विचार्य तस्य मनुः ९०८ नार. मनुः ७४१ नार. ७४८ मनुः १७०७ वेदाः ७५८ ८३१ ८०९ वित्तापहारि वित्वक्षणः स वि त्वा नरः पु विदभ्यादौर विदितं तु म *विदितोऽर्थाग *विचार्य सर्व विचार्थ सर्व ८८८ . विक्रयेषु च विकीणतांबा विक्रीणताम *किकीणाति विकीणाति स्व विक्रीणानस्त विक्रीणीत त विक्रीणीते द विक्रीणीते प विकोणीते य विक्रीणीते स्व विक्रीतं चत विक्रीतकीता विक्रीतमपि विक्रीतासु हि विक्रीते त्वाज्ञ विक्रीयते द विक्रीयते प विक्रीयतेऽस. विक्रीयते स्वा *विकीय पण्यं+ विकीय पण्य विक्रीय वस्त्रा विक्रीयासंग्र विक्रुश्य तु ह विकता चात्म विकेता चेद विक्रेता दर्शि विक्रेता स्वामि कात्या. १३५० वारा. १०७७ संग्र. ११४२ शुनी. १९८८ भा. १९८३ ८८५ भा. १२८६ नार. ८९५ याज्ञ. ८८५ नार. ७६२ *विचित्रैश्चार विचिन्वतीमा *विच्छिन्नकर्ण विच्छिन्नपिण्डाः विजयभागं विजयाय हि विजानिर्यग्र नार. १९४० १९२७ नार. १७५४ वेदाः १८९८ याज्ञ. १६३८ को. ११९९ घेदाः १८९७ भा. वेदाः ८४२, १८४० गौत. ११२३ वेदाः १८९७ विदित्वा चाप विदित्वा भेद विदुर्य एवं *विदुर्यस्यैव विदुलस्येव विदुषोऽतिक विदुषो वास विद्धो धर्मों ह्य व्यासः ७६८ नार. ८८६ को. ८७८ बृह. १२२२ ८८६ ९१६ " भा. १९८३ गोत. १६५७ आप. १६६५ भा. १९६३. १९६४ ब्रह्म. १३७४ नार. ७६६ *विद्यते तत्र विद्यते न हि विद्यमानमु *विद्यमाने च विद्यमाने तु . १२८८ कात्या. ७११ . " " विक्रेतुः प्रति अविजितं क्षति विजित्यै शर विजिहीव लो *वि जिहीष्व लो *विज्ञातं राज विज्ञानमुच्य विज्ञायते ब्र विज्ञायते हा विज्ञायते हि विज्ञायते हो विज्ञाय वच *विज्ञाय सर्व विज्ञाय साक्षि *विज्ञेयः साधु विज्ञेयः साध्य विज्ञेयाः साधु विज्ञेया लक्ष विज्ञेयोऽसाधु बृह. ७६६ ८३४ वसि. १९२१ वेदाः ८१४ वसि. १९७७ १२७३ वास. १०७७ मनुः १७०७ शुनी. ७३१ बृह. १६४७ १४५६, १५२० ७११ संग्र. १५२९. विद्यमानेऽपि को. ७५७ बृह. ७६५ नार. ८९३, बृह. नार. ८८७ याज्ञ. ७६१ वारा. १३२९ बृह. १७९० मनुः १६९३ कात्या. ८३८ को.. १६१५ वेदाः ६०५ " विक्रेतुरेष विकेतुर्दश विक्रेयं मध्य *विक्रोशकस्तु विक्रोशन्त्यो य विकोशमानां विक्षिप्तवन वि क्षेत्रियस्य विद्यमानेऽप्य विद्यमानेषु विद्यया क्रय विद्यया सह विद्ययैव स विद्याकर्मयु विद्या त्रयी स कात्या. १४५६ बृह. ११४१ चौधा. १९७४ मनुः बृह. ११९३ भा. १०३३ ·श्लोकार्धानुक्रमणिका विधाय वृत्ति नार. विद्यादुत्साद ८५२ मनुः १६९६, १९२९ भा. ८६१ *विद्यादुत्साह *विद्याधनं च विद्याधनं तु मनुः १०६०; बृह. ११०७ नि. १२५७ नार. १८२५ घृगौ. १३७२ देव. १२.३ ब्रह्म. ८४० मनुः १०४१ नार. विनिर्गच्छस्तु विनिवार्याः प्र विनिवृत्ताभि विनीतांश्च प्र *विनेयः सोऽन्य विनेयः सोऽप्य विनेयाः प्रथ कात्या. कात्या. १२२५ मनुः १२११ कात्या. १२२५ बृह. ११९३ कण्वः ८३९ १०९७ *विधावनाद्वे विधिः पञ्चवि विधिना गोत्र विधिरेष स विधिर्हि बल विधिवत्प्रति *विधिवत्संप्र 3 विद्याधर्मयु विद्याधिकः स ९४६ ११०२ *विनेयौ तावु विनेयो सुभृ *विनेयो स्वभ विद्यान्ते गुरु गौत. ८१५ , विध्य सर्व *विद्यापणक विद्यापि च वि विद्याप्रतिज्ञ भा. मनुः १०२८ १७७५ " *विधेयोऽयम *विधेयोऽयोम विन इन्द्र मृ *विनयं च मू विनयं दाप विनयः कल्प *विनयोऽभिम विनयोऽभिहि *विनयो विहि विनष्टपशु *विनष्टपशू वेदाः १००६ विष्णुः ९०४ नार. ७२४ बृह. १८८५ १७८९ *विद्याप्राप्तं तु विद्याप्राप्तं शौ विद्याबलकृ विद्या ब्राह्मण विद्याभिजन विद्यार्थ षडय *विद्यालब्धं कृ विद्याविज्ञान विपर्यये तु " . " " विष्णुः ९०४ विनष्टे मूल " *विनष्टे वाप्य विना गर्भस विना चिह्नस्तु विना तोयप्र विना धारण नार. ६४९ ११५२ भा. १०३० कात्या. १६५० भार. ८०७ याज्ञ. कात्या. १२२५ नार. १७५२ बृह.१२२३, कात्या. १२२५ १२२७ व्यासः १२३१ काया. १२२५ मनु: १९७४ उश. १९६२ मनुः १०६१ कात्या. १२२५ बृह. ८३४, ११९३ मनुः ११२७ प्रजा. १२३२ बृह. १२२१ १२२२ वसि. १९७४ वेदाः ८४२ ९८८ शुनी. १७६७ आप. १६६५ मनुः १९५६ याज्ञ. १९६० नि. १२५५ मनु: बृह. विष्णुः ६७८ नि. १२५७ मनुः १०६५, १०६६ आदि. १३८४ लहा. १४०४ हारी. १४६६ नि. १२५७ १२५५ मनुः १०६० विद्या शिल्पं भृ विद्याशौर्यश्र विद्याशौर्यादि *विद्याशौर्याद्य विद्या ह वै ब्रा विद्युत्पुंश्चली विशुन या प विद्रुतं न तु *विद्वांश्चेद्वास विद्वांस्तु ब्राह्म विद्वानशेष xविद्वान् प्रजन विद्विषा तु हृ विद्वेषिणो व्य विधनस्य स्त्री xविधवनाद्वा विश्वायां नि " विन्देत्पतिव्र बृह. १५१३, प्रजा. १५२६ विपत्ती कण्ट को. १७९९ विपत्ती श्रेणी १६७३ विपत्रहस्तं स्कन्द. १९६६ विपरीतं न मनुः ९३८ विपर्ययाद नार. ११३१ ७६३ विपर्यये बा को. १६८५ विपर्यये म नार. १८८२ *विप्रः क्षत्रिय मनुः १८६० *विप्रः : पश्चाश १७७४, नार. १७८८ *विप्रः शता बृह. १७९० विप्रक्षत्रिय मनुः १७७४ *विप्रचिन याज्ञ १६३७ विप्रत्यये ले व्यासः विप्रत्वेन च याज्ञ. १६३७, १९३३ १६३७ *विप्रदुष्टां प विप्रदुष्टां स्त्रि याज्ञ. १६३८; अपु. १९७९ विप्रपीडाक याज्ञ. १८१५ विप्रवर्ज त स्कन्द. १०.६५. विप्रवादाः सु भा. १२८६ विप्रस्यौद्धारि मनुः १२४६ *विप्राः पञ्चश १७७४, नार. १७८८ विप्राः : प्राहुस्त मनुः १०७२ विप्राणां न नि म. १११६ *विप्राणां विल. मनुः १६२३ विप्रेण क्षत्रि बृहः १२५१ विप्रे शता १७९० विफलं तद कात्या. १५२३ वियुस्तत्र अविप्रत्वेन तु मनुः १०५८% वृहा. ७३२ याज्ञ. कात्या. ६७४ भार. ६६० बृह. १६४८ ९२७ बृह. १६४६ कात्या. १६५१ बृह. १६४८ मनुः १६३२ *विना धारणि विना पित्रा ध विनाशका भ *विनाशनार्थ विनाशयत विनाशयन् विनाशहेतु विनाशार्थिन *विनियुक्ताश्च *विनियुक्तास्तु विनियोगात्म नार. १५५५, कात्या. १५६१ नार. १५५५ विधवायां प्र विधवा यौव ११४२ *विनियोगार्थ *विनियोगेऽर्थ विनियोगोऽत्र विनियोगोऽपि विनियोगोऽस्ति विनियोगोऽस्य विधषा विधा विधामं पूज नार. १५५५ संप्र. ११४२ विधाय प्रोषि ·११४ म्यवहारकाण्डम् . वसि. ६३६. *विभज्याधि स विभज्याधिः स विभाग कीर्त विभागं चेत्पि विभागं बह विभागकाले 523ܨ भा. १९८३ याज्ञ. ११६८ भा. १९८३ कात्या.१२२९, व्यासः १२३१ निघ. ११४२ *विवादादेवि विवादेन स विवादे न्याय विवादे साक्षि विवादोऽष्टाद विवासयेत् *विभागाई पि विभागे तु ध गौत. ११२४ विवासयेत्स्व विवास्यो वा भ विवाहकर विवाहकाले " " *विभागे धर्म विभागधर्म " " नार.१५७९%, वृया. १५८२ याज्ञ. १५७५ विभागनिह विभागभाव विकाहपूर्वो विवाहविधि विवाहवैशि विभक्तं स्थाव यमः १५६१ विभक्तजः पि गौत. १५६२ विभक्तजस्य बृह. १५६८ विभक्तदाया बौधा. १४६८ विभक्तव्यं पि निघ. १९४२ विभक्तस्यास्य वृहा. १५२६ विभक्ताः पितृ कात्या. १५६१ विभक्ताः सह विष्णुः १५४१७ मनुः १५४३ *विभक्ता अवि नार. ६९० बृह. १५८५, व्यासः १५८७ *विभक्कानभि नार. १५८० विभक्तानव विभक्तानां पृ विभक्ता भ्रात बृह.१५५७ नार.१५८०,१५८१ कात्या. १५८२ विभक्तारं ह वेदाः ११५८ *विभक्ता वाऽवि नार. ६९०० बृह. १५८५ विभक्ताश्च दा विष्णुः ६७९ विभक्ता ह्यवि नार. * बृह. १५८५ *विभक्ते तु सु याज्ञ. १५६५ विभक्तेनैव कात्या. १५७४ *विभक्तेऽपिस याज्ञ. १५६५ विभक्तेषु सु विभक्तेष्वनु विभक्ते संस्थि कात्या. १५२२ विभक्तैस्तु पृ मरी. १५८७ विभक्तो यः पु बृह. १५५६ विभजन्ते ह वेदाः ११४४ विभजिष्यमा हारी. ११८३, १२६५ विभजेन्मह अनि. ७८९ विभजेयुः पु कात्या. १५६१ विभजेयुः सु याज्ञ. ११५१ *विभजेयुर्ध नार. १५५३ विभजेरन्ध शंखः १४७३, नार. १५५३ विभजेरन् सु याज्ञ. ११५१ विभज्य अक्ष भा. १०३१ विभज्यमाने शंखः १४१६, घृया. १५८२ व्यासः १२३१ याज्ञ. १५७५ मनुः १५७२ , १५७५ नार. १५७९ ११३२ बृह. ७५१ याज्ञ. १९५८ विभागलेख्य विभागस्य तु विभागे तु कृ विभागे यत्र विभागे सति विभागोऽर्थस्य विभावकं त विभावयेन विभाविक विभाव्य दाप *विभाव्य वादि विभाव्यो वादि विभिन्नमातृ विभिा चर विमांसविक " नार. १०९३ मासो. १९७० कात्या. संव. १८९१ बृह. ७३४ यमः १८३५ अपु. १९६४ स्कन्द. १९६५ मनुः १६२७ भा. १०२९ व्यासः १२३१७ कात्या. १४५२ को. १०३४ बृम. १३६२, वृगौ. १३७१ भा. ११८४, १२३४ को. १०३४ नार. १०९८ कात्या. १४५३ नार. १०९२ ८०८ ८७९ पद्म. १३७६ भा. १०२८ वेदाः १००४ बृह. १८३२ हारी. ७९४, ८०८ नार. ११३० को. ९०६ १६१९ याज्ञ. १७४३ को. ९३० बृह. ७८६ विवाहसंयु विवाहस्त्वासु विवाहात्पर विवाहादिवि विवाहादिषु विवाहानां तु विवाहार्थ तु विवाहाचत विवाहे कृत्यां विविक्ते ताडि विविधानर नार. ७४९ बृह. कात्या. ६७४ .. " वृहा. १५६८ व्यासः १२३८ वेदाः विष्णुः १६०९, " विमानस्था शु विमोक्षस्तुय वि या जानाति विरुद्ध निय विरुद्धास्तु प्र विरूपं रूप विविधाश्च प्र विवीतं भक्ष विवीतक्षेत्र विवीतभर्तु विवीतस्थल *विधाते च ग विवीते नग विवीते खामि विवृतानां च विवृद्धयर्थ स्व *विशस्तथाऽध विशस्तथाऽर्थ कात्या. १७६३ को. ९२७ १७९७ भा. १०२८ कात्या. वेदाः ९७२ कात्या. १९४२ अनि. १९४३ भा. १०३२ मनुः १०४८ १८६४ शुनी. १९१९ याज्ञ. १६३८ मनुः ९०७ बृह. ८६२, १९२३ नार...९४६ विलुप्तौ शूद्र मनुः १२९४ बृह. १७९० विलोक्य भर्तृ *विवर्णकर विवादं संप्र विशिष्टं कुत्र विवादकार विशिष्टानां चै विशिष्टेषु द्वि मनुः २०७० ८६२ १७७२, १७९४ विवादपदे विभज्य सह कात्या. ११.९ विवादविधि विशिष्यते वि ·श्लाकाधानुक्रमाणका विशुद्धिर्दण्ड बृह. १७६० व्यासः १५८७ विषानिदां प •*विषाग्निदां त्रि विषाग्निदाय विषोद्धन्धन विशाल: काम मनुः १०६. नार. १८२५ विशेषतः पु भा. १२८५ विशेषतः प्र देव. १११२ विशेषतोऽप्र नार.११००, १९७८; देव. १११२ विशेषतो म भा. विशेषलिखि कात्या. ६५७ विशेषश्चापि देव. १३५० নিয়ম नार. १८२६. विष्णुप्रसादा लहा. १५६८ व्यासः १५८७. *विष्णुर्वदत्य विष्णोराराध विसंवदेन विसंवादितं विसंवादेऽथ विसृज्य धन भा. ८१९ का. १४३० देव. १४६१ भा. ८१९ कात्या. १७९१ सुम. १८३५ *विशेषश्चैव विस्मृतं वाऽपि दिसम्धं ब्राह्म विशेषेण प्र विशोधितेक विश्रब्धं ब्राह्म *विश्रब्धवञ्च दव. १३५० मनुः ९३५ कात्या. ८३९ बृह. १७५९ वेदाः १४२३ देव. १४६१ याज्ञ. ६८५ नार. ६२७ देव. १४६१ *विश्वं पुराण विसम्भहेतू विहङ्गमहि विहाय कर विहारकाले " मनुः २०६९ अनि. ८०७ गौत. १९१८ वेदाः १५९७ बह. १७५९ वेदाः ८०९ हरि. १३७६ वेदाः १००३ " स्कन्द. १९६५ भा. १०३० बृह. ८७३ कात्या. ९५७ हारी. ११६३ याज्ञ. ८९२ वसि. ६०९ प्रजा. ६२५. विहितं दृश्य विहिताऽर्थाग वीतिहोत्रा कृ वीरं विदेय वीरसूदेव वीरसूर्देव वीरहत्यां वा वीरह) ब्रह्म वीरहा वा ए+ विश्वकर्मन विश्वजन्यमि विश्वजिति स विश्वञ्चो विप विश्वरूपो वै विश्वस्तरञ्च विश्वस्मात्सीम विश्वामित्रं तु विश्वावसो व्र विश्वासं पर विश्वासं प्रथ *विश्वासहेतू विश्वासार्थ कृ विश्वासार्थ च विश्वे देवा अ विषण्णरूपां विषदायक *विषप्रदां स्त्रि विषमग्निंज याज्ञ. १६३८ वृत्तस्वाध्याय वृत्तिं च तेऽभि यमः १६५२ , *वृत्तिं च ते हि बृह. १६४८ वृत्ति तेऽपि हि भा. १०३० व्यासः ६३४ *वृत्तिं तेऽप्यभि वृत्तिः सकाशा १५२४ वृत्तिराबन्ध्यं मनुः वृत्तिराभर को. वृत्तिश्चेन्नास्ति कात्या. *वृत्तेर्देशकु शुनी. १११९ *वृत्तेर्देशक भा. १०२९ *वृथा क्षेपेच मनुः ८२३, वृथादानं त १९२८ वृथादानाक्षि नार. *वृथा दाने च मनुः १०७४ वृथा मोक्षेच बृह. वृथा हि शप भा. १०२९ वृद्धां वन्थ्यां सु १२४४ *वृद्धा लुब्धाश्च संग्र. ११४२ वृद्धा वा यदि वेदाः ९७४ वृद्धाश्रमं वा *वृद्धि क्षयं वा *वृद्धिं च भ्रूण १००२ वृद्धिं वृद्धयेक १५९७ वृद्धिः सा कारि १५९२ *वृद्धिक्षयौ तु वृद्धिच्छेदे छे १५९७ वृद्धिरष्टगु वारा. १०७५ वेदाः १८३५ *वृद्धिराभर वृद्धिश्चतुर्गु १८३८ वृद्धिश्चतुर्वि अपु. १८३५ बृह. याज्ञ. १६३४ वृद्धरपि पु कौ. १६२१ वेदाः १९०२ *वृद्धवृद्धिश्च वसि. ६.९ मनुः वृद्धो विरूपो अपु. १९७६ वृद्धौ च माता मनुः १७०० *वृध्दयर्थ तु स्व कात्या. १७९१ वृशो वैजान की. वृषक्षुद्रप बृह. १५१८ नार. ८९५ " धीराणां राज चीरा ये तृह्य वीलुद्वेषा अ वीळुहरास्त की. १६७३ नार. ६२६७ कात्या. ६३२ देव. १४६१ बृह. ६२८ नार. वृक्ष तु विफ वृद्धिस्तु योक्ता वृद्ध जनप नार. हारी. ६३६ भा. ८६० वेदाः १९७७ भा. ८४० कौ. १६१९ याज्ञ. १६३८ वारा. १०७६ कात्या. ९५८ बौधा. १४६९ वसि. १४७० वेदाः १४६४, १६०१ कात्या. मनु: १०४४ विषमां नृप *विषमेकाकि वृक्षं फलं वा *वृक्षक्षुद्रप वृक्षच्छेदने वृक्षमिवाश *वृक्षमूलफ वृति च तत्र *वृतिं तत्र प्र विषमेतद्दे ६२७ ९४९ ६२५, यमः ७३० नार. बृह. ६२९, अनि. ६३५ भा. १०३० मनुः १३९४ १२९४ वेदाः १९८९ याज्ञ. १६३४ शंखः ११६६ . विषयान् नृप विषयेषु च *विषये सज विषहतस्य विषाग्निदां नि *वृत्तं हि वर्त वृत्तदेशकु वृत्तपाणिग्र को. १६१५ याज्ञ. १६३८ वृत्तस्थापि कृ वृषभो ज्येष्ठा ·११६ व्यवहारकाण्डम् *वृषभोऽधिको याज्ञ. १०८३ मनुः १२४७ वृषभो नति वृषलं सेव वृषलः कर्म वृषशूदप *वृषषोडशा *वश्वाजातोह *वैश्याजो घंश *वैश्याजोऽध्यर्ध वैश्यानां वैश्य वैश्यान्मागध वैश्यापुत्रस्तु वैश्यापुत्रास्तु वैश्यापुत्रेण वैश्यापुत्रो ह १२४६ शौन. १३६५ को. १९८५ वृषाणं यन्तु बृह. ८.३ कात्या. १२२८ भा. १०२६ बृह. ८०३ नार. १०९३ यमः ६६० नार. ११३१ १७८८ विष्णुः १६१० का. मनुः १८६४ यमः १८९० मनुः १८६३ वृषोत्सर्ग ग *वृष्टिपातं प्र वेणुदलर वेणुवैणव वैश्या प्रसूता *वेणुवैदल वेतनं द्विगु वेतनं वा य वेतनम्यान वैरूप्यं मर *वैरूप्यकर *वैवाहिकं क वैवाहिक तु वैवाहिकी कि वैवाहिके क *वैवाहिको वि वैशाख्यां यस्य 'वैशेषिक ध+ *वैश्यं चैवार्थ वैश्यं दूषयि वैश्यं द्विगुणः वैश्यं पञ्चश वैश्यं वा क्षत्रि *वैश्यः सर्वस्वं वैश्यः सर्वव *वैश्यः सहस्रं वैश्यक्षत्रिय वैश्यमाक्षार वैश्यवर्जम वैश्यवृत्ताव वैश्यवृत्तिस्त वैश्यवृत्त्यर्पि वैश्यवृत्त्या चा वैश्यशूद्रप्रा. वैश्यशूद्रों प्र वैश्यायां चैव वैश्याया द्वीप *वैश्यासुतो छ वैश्ये चेच्छति *वैश्ये वाऽप्यर्ध *वैश्ये सर्वस्व वैश्ये स्यादर्ध भा. १२४४ नार. ११०५ भा. १२४४ मनुः १२४७ नार.११००० देव. १९१२ भा. १२८७ नार. १०९३ मनुः १२४७ भा. १९७६ मनुः १७७४ १८६३ १७७४, नार. १७८८ भा. मनुः १७७३ नार. १७८८ मनुः १७७३ नार. १७८८ मनुः १७७३ " शंखः ११६६ गौत. १२३३ वेदाः यमः १८९० नार. १९३७ याज्ञ. १६३४ गौत. १२३३ वेदाः १००५ बृह. १९८७ कात्या. ९५९ को. १०३५ मनुः १७१८ नार. १७४९ मनुः १७१८ अपु. १९७५ ८२८ बृह. ८३४॥ नार. ८४८ को. ८४३ कालि. १३७७ याज्ञ. ८६८ बृह. ८७२ भा. १९८५ पद्म. १३७६ वेदाः १४१५ ९८७ ८६२ ९०६ नार. ८५१ १८८४ देवी. १९४३ नार. ८५१ १९३५ बृय. १५८८ को. १६७७ १६७८ , वेतनादाने वेतालभैर अवेदज्ञाः शुच वैश्यो धनार्ज *वैदयोऽध्यधं श वैश्योऽष्य *वैश्योऽप्यर्धश *वैश्यो ह्यर्धश " बृह. १७९० विष्णुः १२४० नार. १९३८ १९३७ कात्या. ७५२ नार. १९३८ विष्णुः १९२१ मनुः ८२३, १९२८ १७७३ १८५९ वास. १८४५ बृह. १७९० विष्णुः १९५० उश. १७६६ बृह. १७९० की. वैश्वदेवं त *वैश्यश्च द्विश वैश्यश्चेत्क्षत्रि वैश्यश्चेद् ब्रा वैश्यस्तु क्षत्रि वैश्यस्तु चतु वैश्यस्य क्षत्रि वैश्वदेवः क्ष वैश्वदेवो वैश्वानरः प वैश्वानरस्य वैश्वानराय वेदविद्यावि वेदेष्वपि व वेदोक्तविधि *वेदो वे पुत्र वेधा ऋतस्य वेशशौण्डिके वेश्मखलव वेश्याः प्रधाना वेश्यागामी द्वि वेश्यादिभव वेश्याप्रधाना वेश्यास्त्रीणाम वैदिकं च त वैदेहकर वैदेहकानां वैदेहकाना वैदेहिकाया *वैद्यो न विद्य *वैद्यो विद्याध *वैद्योऽविद्याय वैद्योऽवैद्याय *वेद्यो वैद्याय वैयापृत्यवि वैरसंदीप वैरहत्याय देव. ११४२७ शाक. १५८८ अनि. १५८९ शुनी. १९१९ वेदाः ६०५ ६०२ ६०३, ६०५ " *वैश्यस्य च *वैश्यस्य चेत्स्या वैश्यस्य चैत *वैश्यस्य वर्ध वैश्वानरो नो वैषम्यादथ वैषम्येऽवक भा. १२४३ व्यासः नार. ६७०, चोढव्यं तद्भ ११८५ नार. १२२० मनुः १७७४, बृह. १७९० भा. १२४४ विष्णुः १२४० वैश्यस्य वर्त वैश्यस्य वैश्यः वैश्यस्याधिक वैश्यस्यापि हि वैश्यस्याप्यर्ध मनुः १३०८ नार. विष्णुः १७७० गौत. ११२४ भा. १९७६ योदुः स गर्भो वोढुमर्हति *व्यङ्गता उक्त *व्यातायुक्त व्यजनेनाणे व्यजनैस्तु.स व्यतिकम न " हारी. १.१५ को. ७३३ भा. वेदाः १५९६ वैश्यागमे तु मनुः १७७४ अपु. १८९१ मनुः १२४६ वैश्याजः सार्थ नार. १९७८ वारा. २००६ ·माकाधानुक्रमाणका कात्या. नार. १७५६ व्यत्यासपरि *व्यत्यासाचप *व्यत्यासात्परि व्यन्धो अख्यद *शकाथ यदु शक्ताश्च येउ *शक्तास्त्वनभि शक्ति चोमय शक्तितश्चात शक्तितोऽनमि aܕܳܨ वेदाः ९७१, १९७९ मनुः १६९८ १७०२ नार. ८२८ मनुः १६९८, मनुः १९२८ *व्यपोह्य कल्म व्यपोह्य किल्बि *व्यभिचरन्ती *व्यभिचार ऋ व्यभिचारर व्यभिचारातु व्यभिचाराह " १८२. व्यभिचारे तु व्यभिचारे स्त्रि " बृह. १८८७ याज्ञ. १०८६ कात्या. १४५७ मनुः १०५३ १०६४ वसि. १०२१, याज्ञ. १०८६ मनुः १०६४ नार.१०९५, १४०२ बृह. ७८५, शुनी. कात्या. ९६० कौ. १६७९ नार. १९३६ शंखः ११४७ नार. व्ययं दद्यात्क व्यायामः कर्क *व्ययं स्वामिनि व्ययानन्यांश्च व्यवहाराद *व्यवहारान् *व्यवहारेण व्याधिता वाऽधि मनुः १०५६ *व्याधिता संभ्र नार. व्याधिता सश्र व्याधितोन्मत्त कात्या. ७१२ व्याधितो बन्ध भा. १०३० *व्याधिना संभ्र नार. ८५१ व्याधिप्रकोपं व्यासः १६५१ व्याधिभयमौ कौ. १९२४ *व्यापादने तु कात्या. १६४९ व्यापादनेन व्यापादो विष नार. १६४३ *व्यापारा विष " व्याप्नोति सक सुम. ९०० व्यामिश्राणां उ की. ८७८ व्यायच्छेच्छक्ति नार. ११६ बृह. ९१९ भा. १०३१ व्यालग्राहानु मनुः ९३७ व्यालग्राही य व्यासः ११११ अङ्गि. १११६, परा. १११७ व्यालभये म को.१९२५ व्यावहारिक १६८७ ध्यासिद्धं राज याज्ञ. व्युच्चरन्त्याः प भा. १०२७, १२८५ व्युष्टिरेषा प १९७८ व्यद्धयो या अ वेदाः १००३ *वाणितुष्टिक कात्या. १८३३ व्रतं च पति भा. १०३० व्रतधारणं हारी. १०१५ व्रतमेव दी वेदाः १००९ *व्रतस्वाध्याय बृह. १७६० व्रतोपवास वारा. १०७५, बृह. ११०९ व्राजकश्चेद्भ मनुः १८०९ व्रात्यया सह १८६१ ब्रीडादानमि भार. ८०७ ब्रीहयः शाल मनुः १०७१ शंसेदेष ह वेदाः १००५ *शकुनादि च बृह. १७५९ शकुन्तला च भा. १२८८ शकुन्तलेति शक्तं कर्मण्य मनुः ७७६, १९२६ शक्तस्यानाह याज्ञ. १९६९ *व्यवहारे तु *शक्तितो न हि *शक्तितो नाभि *शक्तिभक्तानु नार. ८२८ शक्तिभक्त्यनु शक्तोऽप्यमाक्ष याज्ञ.१८२०, १९३३ *शक्तोऽप्यमोष *शक्तो धमोक्ष *शक्तो घमोच : *शक्तौ च ये उ नार. १७५६ शक्त्यपेक्षम् *शक्त्यपेक्ष्यम् शक्यं तत्पुन १९४० शङ्का त्वसज्ज शङ्कानिष्पन्न को. १६८६ शङ्कारूपक १६८२ शङ्काविश्वास कात्या. १५८२ शङ्कितस्थाने को. १०३६ शतं कक्षीवा वेदाः ११२१ शतं क्षत्रियो गौत. १७६९ शतं तव प्र वेदाः ९९ शतं दासा अ सतं ब्राह्मण मनुः १७७३, नार. १७८८ वेदाः ८१० शतं राज्ञो ना ११२१ शतं वैश्ये द बौधा. १६०६ शतं स्त्रीदूब याज्ञ. १८७६ शतगोरना गौत. १६६० शतत्रयं ना वृगौ. १३७३ शतदायो वी वेदाः १५९६ शतमष्टप १७४७ शतमानं प अनि. १९६८ शतसहस्रा कौ. १६५६ शताध्यक्षान् विष्णुः १९२१ शतानि पञ्च मनुः ९३९, १८५८,१८६०, अपु. १९७६ शतापाष्टां नि वेदाः १४६४, व्यवहारेषु *व्यवहारे स व्यवहारोऽन शुनो. १७६७ व्यवाये तीर्थ वसि. १०२१ *व्यसनस्थम याज्ञ. ७४५ व्यसनाभिप्ल कात्या. ७१० *व्यसनासक्त नार. ११५५ व्यस्यै मित्राव वेदाः ९९८ व्याख्यातस्त्वधु बृह. ७३४ व्याघ्रादिभिर्ह नार. ९१८ व्याजीपरिशु कौ. १६७५ व्याजेनोपार्जि नार.११३०७ विष्णुः १९८३, मनुः १९८७ व्याधांश्छाकुनि व्याधितं व्यस कात्या. १४५७ व्याधितः कुपि नार. ११५५ व्याधितां विप्र मनुः १०४१ व्याधितां स्त्रीप्र देव. १११२ *व्याधिता चाऽधि मनुः १०५६ व्याधिता प्रेत कात्या. १४५७ शतं म गर्द नार.. " *व्याधिता मृत्यु ·व्यवहारकाण्डम् वेदाः १५९६ कौ. १६१४ मनुः १६२३ याज्ञ. १६३७. को. १६१८ विष्णुः १७९६ मत्स्य. १७६७ व्यासः ६३४ विष्णुः १६७० नार. १७४० : स वि भा. १९८५ प्रजा. २७४९ , शस्त्रं द्विजाति *शस्त्रावघाते शस्त्रावपाते शस्त्रेण प्रह शस्त्रेणोत्तम शार्क स्तोकप्र शाककार्पास *शाकपाषाण शाकमूलफ *शाकहरित *शाकानां साई शाकानामाई * शाकाहरित शाकुन्तलं म शाखा छेद्या तु *शाखानामाई शाणोण्विका च शाणोण्विकाश्च शाण्डिली निभू शान्ता तव सु शान्ता शान्तेन शान्ति वा सिद्ध *शापिताः शप शारङ्गी मन्द शारीरं धन *शार्गी च मन्द *शाङ्गी च मन्द *शासी मन्दपा शालाया देव्या शालीनस्यापि *शाल्मलीन् सा शाल्मलीफल नार. अनि. १९६८ " शपन्तं दाप १९६७ भा. १०२८ वारा. १३२९ शतायुर्वे पु অঝইন্তু *शते त्वष्टप नार. १७४७ शते दश याज्ञ. १७३५ *शतेष्वेकाद मनुः १७१७ *शत्यस्ततोऽधि याज्ञ. १७८१ *शत्यस्तदर्ध शत्यस्तदर्षि शपथवाक्या को.१९२२ शपथाः कोश स्कन्द. १९६५ शपथेन वि बृह. १६४८ *शपथेनाव शपथैः शापि ९५१ *शपथैः संवि ७८५ शपथैः ८९६, कात्या. १६५० बृह. १६४८ *शपथैः सोऽपि ७८५ याज्ञ. १७८० शप्तस्त्वेवं सु भा. १९८३ शमयन् सवे ८६० शमीधान्यं कृ नार. ९७४५ शम्बरस्य च भा. १०३२ शम्यापातास्त्र मनुः १.०९ आप. १६६६ शय्यासनम भा.१०३३ मनुः १०४९ शय्यासने वि व्यासः १८८९ *शरकुञ्जक *शरकुड्यक शरकुब्जक " *शरान् कुञ्ज मनुः ९३३ शरान् कुब्ज वेदाः ६०१ भा. १२८८ शरीरप्रकृ शरीरमती भा. १९८४ बृह. ११०७, १५१३ *शरीराधः स्म *शरीराचंह शर्म वमत वेदाः १००२ शर्मिष्टायाः सु भा. १३९१ शवकेशवा स्मृत्य. शशाङ्ककिर भा. ८४० शश्वत्पुत्रेण शिरसि चतु शिरसो मुण्ड को. १९२५ बृह. ९५१ मनुः १०५१ १६२७ *शास्त्रशौर्यादि बृह. १४०२ शास्त्रशौर्यार्थ शास्त्रेणातो नृ अनि. १९४३ शास्त्रैरधिग आप. १९९८ शिक्यच्छेदे तु *शिक्षकाबीज कात्या. शिक्षकाभिज्ञ शिक्षयन्तम नार. ८२७ शिक्षाणो आस्मि वेदाः ११५९ शिक्षा विशेष कौ. १६७५ *शिक्षितश्चानु नार. शिक्षितोऽपि कृ ८२७ *शिक्षितोऽपि थि शिखा अपि च अनि. १३७४ शिखाकर्णाङ्ग हारी. १७९४ शिखादि का बृह. ६३० *शिखिनां शृषि कात्या. १६५१ शिखेत्र वर्ध बृह. ६२९ *शिखोपचार नार. ९४८ शिविरानं कृ १७४५ शिरसचाव हारी. १०१५ कौ. १७९८ नार. १६४४% यमः १८९० शिरस्ततस्यो वेदाः ९२२ शिरोभिस्ते गृ मनु: ९३७ *शिलां बद्ध्वा क्षि याज्ञ. १६३८ *शिल्पाकर कात्या. ७८८ *शिल्पिदोषाद्वि ७५५ शिल्पिनापि च शिल्पिनो मासि उश. १९४२ शिल्पिपनि नार. ७४९ *शिल्पिष्वपि हि कात्या. १२२५ *शिल्पे चोपनि नार. ७४१ *शिल्पेष्वपि च कात्या. १२२५ शिल्पेष्वपि हि *शिल्पैर्लब्धं तु १४५५ *शिल्पोपकार मनुः १६९४ शिल्पोपचार १९२९ शिवा नारीय वेदाः १००२ शिशोरालिङ्ग्य भा. १९८४ शिश्नस्योत्कर्त नार. १८८२ शिष्टभार्या शु दक्षः १११५ शिष्टस्मृतिवि बौधा. १९२० शम्योषा युग्य " . " " वेदाः १००१ नार. १०९५ मनुः ९३३ " गौत. १६६२ " १७०९, " शरीरं यज्ञ शरीरकृपा शाल्मलीसाल शाल्मले फल शासाहि को. १७७१ शासनं वा कु शरीराध स्म शासनाद्वाऽपि शासनाद्वा वि १९२७ ९३३ १७०९ वेदाः १२५५ बृह. ९४९ नार. १७५१ मनुः १७०२ नार. १७५१ बौधा. १६६७ मनुः १६२८ कौ. १८५१ शुनी. १९८८ बृह. १४०२ आप. ११६६ " . शासने वा वि *शासितारः स्व शास्ता हि वरु शास्ति तच्छास्त्र *शास्त्रकार्यार्थ *शास्त्रविप्रति . वेदाः १२६० ·श्लाकाधानुकमाणका गौत. १६०५ बौधा. १९२० नार. शुदः क्षत्रिय *शुद्धः प्रवजि अपु. १७९२ याज्ञ. १६३४ विष्णुः १२४. " शूदः शूद्रस्य शौन. १३६४ भा. ८१८ शूदः सर्वस्व भूद्र एतान्' शद्र एव वै शूददानं वा- को. १२८८ वेदाः १९८२ विष्णुः १६१० *शूद्रदूषयि शूदप्रव्रजि " शूद्रमाक्रुश्य शूद्रवधेन शूद्रविदक्षत्र शूद्रश्चतुर्थों याज्ञ. १६३४ उश. १७९२ बौधा. १६०६ बृह. १९६१ भा. ८१८ जैमि. आप. १६६७ विष्णुः १९५० शुदश्च धर्म शुल्कं गृहीत्वा ८५१ *शुल्कं च त्रिगु मनुः १८६८ शुल्कं च द्विगु *शुल्कं त्वष्टगु नार. ८५१ शुल्कं दत्त्वा तु कात्या. *शुल्कं दद्यात्त बृह. १७५८ शुल्कं दद्यात्से मनुः १८६६ शुल्कं दास्त बृह. १७५८ *शुल्कं दाप्यः से मनुः १८६६ शुल्कं सोऽष्टगु नार. ८५१ शुल्कं स्त्रीधन को. १०३४, १४३१ शुल्कं हि गृह्ण मनुः १०४३ शुल्कमन्वाधे कौ. १४३० *शुल्कमष्टगु नार. *शुल्कवाक्याभि विष्णुः १७७१ शुल्कव्ययक कौ. १८४९ शुल्कसंज्ञेन मनः १०४४ शुल्कस्त्रीधना का. १०३५ शुल्कस्थानं प नार. ७८४% मनुः १७०६, १९२७ शुल्कस्थानं व नार. ७८३ शुल्कस्थानम विष्णुः १६६८ #शुल्कस्थानाद शुल्कस्थानेषु मनुः १७०८, १९२७ शुल्कादानादा १०३४ शुल्के चापि मा शुश्राव वा अ+ वेदाः ११४४ शुश्रूषकः प नार. ८२५ *शुश्रूषकाःप शुश्रुषमाणा वारा. १०७६ वसि. १८४५ को. १९८५ शिष्टाकरणे *शिष्टागमवि शिष्टा ते दम भा. ८१९ *शिष्टा भार्या शु दक्षः १११५ शिष्यं क्रोधेन कात्या. १८३३ *शिष्यकाभिज्ञ xशिष्यते प्रय नि. १२५३ शिष्यशिष्टिर गौत. ८१५, १७९४ *शिष्यादाचार्य कात्या. १२२५ शिष्यादार्विज्य शिष्यान्तेवासि नार. ६९६, ८२५ *शीर्णोधानान्य मनुः १६९५ शीलाध्ययन कात्या. ८३६ शुक्तवाक्याभि विष्णुः १७७१, शंखः शुक्रं क्षेत्रं प्र भा. १२८७ *शुकशोणित वसि. १२७४ शुक्रावनड्वा वेदाः १००० शुक्रेण च व भा. १३९१ विष्णुः १९८२ शुक्लेनार्थेन १९८३ शुचयो वेद बृह. ८७३ वेदाः शुचिथैवाशु नार. १९४० वेदाः १००० शुचीनामशु नार. १९३९ २ शुच्याचारा भ + हारी. २०१७ स्कन्द. १९६७ शुद्धं परिवा शुद्धश्चित्रश्च १६१८ ९९९ शुद्धा अपः सु ९०३ वारा. १०७६ *शुद्धानुग्रह ८०४ शुनःशेपः स्व वारा. १३२९ शुनः :शेपो वै वसि. १२७८ शुनःशेपो ह शुनामनिग्र को. १९२५ शुभं यतीर वेदाः १००० शुभकर्मक नार. ८२९ शुभाशुभफ शुभाशुभस भा. १०२९ शुभ्रस्त्वमिन्द्र वेदाः ८०९ शुम्भनी यावा शुद्रश्च पादा शूद्रश्चावाप्तं *शद्दश्चावाप्त शूद्रश्चेदब्राह्म शूद्रसधर्मा "शूद्रस्तथाङ्क्य शूदस्तथान्त्य *शूद्रस्त्ववातं शूद्रस्य तु स शहस्य द्विजा शुदस्य ब्राह्म याश. १८७४ शुक्लः शबलो शुचा विद्धा व्यो विष्णुः १९५० मनुः १२४९ विष्णुः ८१६ को. १६१८ स्मृत्य. १९८८ भा. १२४४ शुची ते चके को. शुदस्य विप्र वसि. १६६८ २ शुद्धं ज्ञेयम कौ. १६८६ ८१८ संग्र. १५३० भा. १२४३ " शुद्धाः पूता यो वेदाः शुभषा क्रिय बृह. १७९० शुश्रूषापोष शुश्रूषामभ्यु शुद्धात्मन् प्रे . शुश्रूषामेव সুমা যু *शुष्कवाक्याभि शुद्रस्य स्यात्स शूद्रस्यापि वि शूद्रस्यापि हि शद्रस्यैकोद शृद्रां शयन शूद्राक्रोश क्ष *शूद्राक्षेपे क्ष *शूद्राणः क्षत्रि शूद्राणां च प्र शूद्राणां दास शूद्राणानेव शूद्रात शूद्रादायोग शूद्रादीन् घा शूद्रा पारश शद्वापुत्र ए सुदापुत्रव शुद्रापुत्रस्त्वे शुद्धापुत्राःस्व गीत. भा. १०२९ नार. ८२५, बृह. . ८३४ वारा. १०७५ आप. विष्णुः १७७१ वेदाः ९९७ बौधा. १८४४ मनुः ८२१, १९२८ यमः .१८९० विष्णुः १६१० को. १८५० शुष्यतु मयि शूदं कटामि मनुः १८५९ को. ब्रह्म. १३७४ म. १११९ १६६. कौ. १९८५ अपु. १९४३ नार. ११.५ बसि. १२७८ गौत. १३८६ १२४. हारी. १२६ शूदं तु कार शूदं तु धात शुद्धं दूषयि m - दः कटामि ·१२० व्यवहारकाण्डम् शनापुत्रोऽप्य शुनी. १११९ मनुः १०६४ , को. १६२१ घदा यदर्य मनुः १०४७ शूदायों क्षत्रि शोषयित्वा तु *शौचधर्मे च *शौचधर्मेऽन शौचाग्निकार्ये *शौचेऽमिकायें *शौचे धर्मे च शौचे धर्मेऽन्न बृह. ११०६ मनुः १०४७ को. १६२१ भा. १२८४ १९८५ हारी. १.१५ भा. १२४३ नि. १२५३ शुदायां चापि *शुदायां तु द्वि शौचेयो ज्ञप्तः शुदायां प्राहा. शौण्डिकव्याध को. ६३८, शूद्रायाः प्राति शुदायैव प्र शूद्रेण तु न . त्वेकगु शन किचि शूद्वेषु पूर्वे *शूद्र समगु शर्निर्माण शौण्डिकायं ब्रा शौनकीपुत्रः शौनकोऽहं प्र शौर्यकर्माप वेदाः १२६१ बृह. ७०८ कात्या. बृह. ७२६ वेदाः १९८२ शौन. १३६३ मनुः-१६९६, १९२९ १६९६ कात्या. १२२७ गौत. १७६९ बौधा. ८१६ ७३६ वृव. ६७७ को. १६७६ मनुः १३२४ नार. ९४५ मनुः ११९६ देव. १३५१ मनुः १७१७ १७१५, १७१७ " शूद्रो गुप्तम * *शूद्रो गुप्तामः *पद्रो गुप्ते चा शूद्धोत्पन्नांश शुद्रो दासः पा *शद्रो द्विजाति नार. १२२० व्यासः १२३१ कात्या. १२२७ याज्ञ. १९५९ गौत. १३८५ शृगालयोनि. वेदाः १३८५, शृङ्गिणा दंष्ट्रि १८३७,१८३८ शृङ्गिणो वत्स नार. १९०५, शृजिदंष्ट्रिभ्या मैनुः १८५९ शृणु कुन्ति क भा. १२४४ शृणोमि च ना देव. १२५२ शृते प्रक्षाल्यो भा. १२४३, शेषं तु दश १२४४ xशेष इत्यप नार. १०९३ शेपमुपनि भा. ८१८ ८०३ शेषाः प्रतिभु शेषाणां कर्म शेषाणामान बृह. ८०३ शेषाश्चेदन भा. शेषास्तमुप मनुः १८६२ *शेषे चैकाद *शेषेत्वकाद १९६९ ब्रह्म. १३७४ शेषेऽप्येकाद देव. १२५२; गौत. १७६८ शेषेषु च पि शेषेष्वन्येषु *शेषवेकाद वेदाः १८३८ *शेषरप्यनु कौ. १७९९ शोचन्ति जाम भा. ८१८ *शोचन्ति याम बृह. १२५१ शोचन्ति योषि देव. १२५२ शोचेदेवंवि कौ. १६१५ शोणितं तत्र नार. १७५४ शोणितं दृश्य मनुः १६९५, शोणितशुक्र १९२९ शोणितानुसि १६९५ शोणितेन वि वेदाः १००२ कात्या. ७८९ *शोणितेन स विष्णुः १९२१ शोणितात्पाद कात्या. ७०.९ भा. १९८६ *शोधनाद्यान्वि नार. ७६४ १८२९ शोधयेद यज्ञ शोधयेयुष " १८२९ शोभनाक्षिद " दो दिजाती १७१७ विष्णुः १४२८ भा. १२८५ मनुः १७१४ १७१७ नार. १७५३ मनुः २०५२ *शौर्यकोप *शौर्यप्राप्तं च शौर्यप्राप्तं तु शार्यप्राप्त वि शौर्यभार्याध शौर्यादिनाप्नो *शीांद्याप्तं तु *शौल्किके स्थान शौल्किकैः स्थान *शौलिबकैः : स्थान श्मशानग्राम ३मशानेष्वपि श्यामः शमीको श्यावदन्नन श्यावपाणिपा श्रद्दध्यात्पार्थि श्रद्धया देय श्रद्धानुग्रह श्रद्धा पुंश्चली श्रद्धामु स का श्रद्धामु सच वसि. १८४६ যী আঙ্কাগী शद्रो यदर्या शूद्रो येनाङ्गे दो खेतान्प शूदयां द्विजाति " १.६ को. ९३२ मनुः १९३० हरि. १३७६ वेदाः १५९२ को. १६१५ स्कन्द. १९६५. वेदाः ७९२ बृह. ८०३ वेदाः ८४२ १००६ बह. ११०६ १८९१ बृह. १८३२ संव. शूनपाणिपा शून्यागाराण्य शून्यानि चाप्य श्रद्धया राग *शून्यानि वाप्य शून्यैषी निरी शूरः शस्त्रस श्रमदुःखम वसि. १२७३ को. १६१५ विष्णुः १७९६, याज्ञ. १८१६ १८१७ औ. १७९९, १८०० व्यासः १७६४ वृहा. ७३१ . शूरान् संग्रा को. १६७४ देव. १६५१ वेदाः ९७४ व्यास: १५२४ ब्रह्म. १३७४ वेदाः ८१३ बृह. १८३१, कात्या. १८३४ श्रवो बृहद्वि श्राद्धं माताम श्राद्धादि दास श्रान्तः पारिकु श्रान्तान् क्षुधा शूरोंऽशास्त्रीन् शूरो नाम य शूर्पस्य च शोधयित्वा तु ले तमो. धूले मत्स्वाति शूल्यं तमामो की. १९९० " १७७२ *धान्तान् वृष श्रावण श्राव भार.

·मकामामुकमाणका श्रावणापूर्व मरी. भार. बृह. १७५९ भांत्रियः श्रोत्रि बेतकेतोः पि यो भूते प्रति षट्काकणिक १९२७ मनुः १६२८, १९२७ कावः १७६६ गौत. १४६५ बह. ८०३ षट्सु दायादे षट्स षट्सु च श्रावयन्त्यर्थ अधावयित्वर्णि श्रावयेत्प्राड्वि श्राव्य विभाव श्रियः संपूज भियमेवास्मि धिया देयम् भिभितप्ताः श्रिया वा एत मोत्रियस्वह श्रोत्रिया ब्राम श्रोत्रिये तच्च *श्रोत्रिये शत श्रोत्रियेषूप स्कन्द. १९६६ बृह. ७८६ अपु. १९७९ भा. १२८४ हारी. १.१५ अनि. १९६८ शंखः १२८२ मनुः १७०७, १९२७ बौधा. १६०७ भा. १२८६ १२८७ गौत. १०१४ ९०४ षट्स्वनभिच षडपध्वंस मनुः १७२७, १२२७ गौत. १४६५ वेदाः १००० शंखः १०२४ प्रिय वाऽएत "" *श्रोत्रियो ब्राक्ष श्रोत्रे ते चके *वः पचनमा वः श्वः पचन श्वनीव यो जि श्वपदं स्तेये श्वपदेनाङ्क श्रीश्च राज्यं च श्रुतं च विश्रु श्रुतं देशं च श्रुतदेशजा भुतदेशादि श्रुतशौर्यत १२४४ ७९२ भा. १९८३ वेदाः १००६ १००९ भा. १२४४ वेदाः ८४२ मनु: १७७६ विष्णुः १७.७० अपु. १७९२ नार. ११२९७ मनुः १९८६ कात्या. बारा. १०७६ नार. १९३५ कात्या. १९४२ भा. नार. १७५६ ८.९ विष्णुः १६०९ नार. ८३१७ दक्षः ८३९ नार. १८२७ भा. १२८४ कात्या. १८३२ वेदाः १०.६ हारी. १२६५ कात्या. ८९७. " . " श्वपाकपण्ड *श्वपाकपशु *श्वपाकमेद *श्वपाकशिल्पि *श्वपाकषण्ड *श्वपाषण्ढ " *श्रुताध्ययन श्रुतिर्हि श्रूय श्रुतिस्मृतिवि श्रुतिस्मृत्यवि श्रुत्वा तमनु . बोधा. १९१८ बृह. १९४१ नार. ८८६ बृह. ६२८ श्वपाकस्यार्या १ श्रुत्वा ये नापि श्रुत्वा ये नाभि श्रूयतां कर्ष दक्षः बृह. ७८६ ७६४ गौत. १८४२ श्रूयतां तं प्र भूयतां तत्प श्रूयते हि पु भूयमाणेऽभि श्रेणिनेगम श्रेणिपूगढ़ *श्रेणीनेगम *श्रेणीपुरोन श्रेयसः शय अयसः श्रेय पडित्येके षडष्ट्रखरे *षडुष्ट्रे षडेवाबन्धु षड्गुणः काय षड्ढोतारमु षड्बन्धुदाया षड्भागं तत्र षड्भागं तस्य षड्भागकर षड्भागभृतो *पड़भागस्तर पविधस्तस्य *षड्विधाऽन्यैः स षड्विधाऽस्मिन् पविधा ह्यात घण्ढान् स्त्रीषु पण्णामेकां.पि षण्मासाद्वत्स घण्मासानिति *पद्वासनं पा षष्टयंशको म *षष्टं च क्षेत्र षष्ठं तु क्षेत्र पष्ठ विच्छातो पळवा आति पाइगुणस्य वि पाड्गुण्यं च त *पाण्माषिकं मा *षाण्मासं मासि पाण्मासिक मा *पाण्मासिक व षोडशमासै *षोडशर्तुनि षोडशर्तुनि षोडशांशं स्व पोडशागुल श्वपाकीगम *श्वपादेना *श्वपादेनाति श्वभिः खादये अश्वभिरादये श्वभिर्वा दंश *श्वभिश्व खाद *श्वभिस्ता खाद *श्वभिस्तु खाद श्वशुरकुल *श्वशुरगुरु श्वशुरप्राति वसि. १६०८ विष्णुः १९२१ भा. १९७६ कास्या. ८९८ बौधा. १०२० नार. १६४५ शुनी. १७६७ मनुः १३२४ भा. १०२७ गौत. १०१३ याज्ञ. ८६९ बृह. ८७४ याज्ञ. ८६९ बृह. ८७४ हारी. १८४३ शंखः १२८३, मनुः १३२१ नार. १३४६ विष्णुः भा. १०३० गौत. १८४२ यमः १८९० गौत. १८४२ को. १०३५ विष्णुः १०२३ को. १४३. बह. १४५० विष्णुः १०.२.३ बृह. ११०६ वेदाः ८११ भा. श्वभूः पूर्वज मासो. १९७० बृह. " " श्वश्रूश्वशुर *श्वश्चादिभिः पा श्ववादिभिर्गु *श्ववादिभिव " १४३९ श्वेत एवाश्व *मेयान् परि श्रेयान् प्रति *श्रेष्ठ एव तु अष्टिनि संव श्रेष्ठो ह वेद. बोतुमिच्छाम्य मोत्रियं व्याधि मनुः ११९६ वेदाः ८१४ गौत. ६०७ याज्ञ. १०७९ श्वेतकेतुरि मनुः १४३९ भा. ८४० १०२७, १२८४ १०२७, १२८५ श्वेतकेतोः कि भा. १०२८ मनुः १७२८, शुनी. १७६७ स्कन्द. १९६६ ·१२२ व्यवहारकाण्डम् याज्ञ. १८२१ संनिविष्टस ६६८' १४१५, १९५० षोडशाधःप *षोडशायेप षोडशास्य तु *षोडशैव च मनुः १७२१ सं पत्नी. पत्या वेदाः १९१, षोडशेव तु सं कादयामि संक्रमध्वज , वेदाः १००२ मनुः १६३०, १९२९ कात्या. ८३८ *संकामयति संक्रामयेत *संकामयेत्त *संक्रामयेद " *संक्षयः स्तूय नार. १७४७ वेदाः. ८५७ ९.६९ भा. १०२८ कौ. १८४९ . , कात्या. १७६२ व्यासः १८८९ बृह. १९४१ कात्या. १२२७ को. ८६३ को. १९२२ संज्ञानाय स्म वेदाः ८५८ संततिः स्त्रीप , याज्ञ. संततिस्तु प ६२१ संतत्यनाशा देव. १११२ सं तस्येन्द्रो ह वेदाः १४६४, १६०० संतानः पित देव. ११९४ संतानकार बृह. १३४८ संतानवर्ध वसि. १९८२ *संतानिकादि बृह. संतुष्टो भार्य मनु: १०५३ संत्यक्तव्याः प नार. १०९५ *सं स्वा नयामि+ वेदाः १००४ *संदिग्धः प्रति नार. ८२६ *संदिग्धाऽर्थ व बृह. ७८५ संदिग्धे प्राति संव. ६३५ संदिग्धे प्रीति संदिग्धेऽथे व बृह. ७८५ *सादेष्टः कर्म नार. ८२६ संदिष्टः प्रति संदिष्टमर्थ संदिष्टस्याप्र याज्ञ. १६३४ संदेहे चोत्प वसि. १२७३ संधये जारं वेदाः ९९६ संधाता संधि १००३ मनुः १७११ “संधि क्रियां वि बृह. *संधि छित्त्वा तु मनुः १७११ *संधिं छित्त्वाऽने व्यासः १७६५ संधि भित्त्वा तु मनुः १७११, १९२९ *संधि भित्त्वाऽने व्यासः १७६५ संधिक्रियां वि बृह. ८७४ संधिच्छिदः पा *संधिच्छिदः प्रा *संधिच्छिदोऽस १७६० *संधिच्छिदोह संधिच्छेत्ताऽने ध्यासः १७६५ संधिच्छेदक बृह. १७६० संधिश्च परि व्यासः ८९९ सुम. ८९९, १५८२, वृका.९०१० भार. १५८२, १९७५ संनिधातूंश्च मनुः १६९७, १९२९ संनिपाते वृ आप. १८४३ *संनिपाते शि " सं गच्छवंसं संगच्छमाने संगताभूद्द संगृहीता प *संगृह्य चिह्न *संगोपयन्तो संग्रहस्त्रिवि संग्रामचीर संग्रामादाह संघभृताः सं संघमुख्यपु संघमुख्यश्च संघमुख्यांथ संघलाभो द संघानां वा घा संघाश्चाप्येव संघा हि संह संघेन परि संघेष्वेवमे संचयांश्च न संचेन्नयाथो *संजाताः पित सं जानते म संजानानौ वि सं जानामहै सं जास्पत्य सु संज्ञप्तेषुः प संज्ञानं नः स्वे *संधिं कृत्वा तु संपलं च र वसि. १९४९ *संपनतामा संपश्यतः स १९३ *संपातास्तु । संपाद्य रूप अपु. १९६२ सं पितरा वेदाः १०.३ *संपीडयेद्ध कात्या. ७२८ संपूज्यमानाः भा. १०३३ *संप्रदधुः पृ मत्स्य.. ८५५ *संप्रदाप्यः कृ याज्ञ. ९४३ संप्राप्तव्यव कात्या. १२०१ याज्ञ. १६४० *संप्राप्ते चाष्ट नार. *संप्राप्ते त्वष्ट संप्राप्तो यात व्यासः ११११ संप्राप्य निर वृहा. १६५३ संप्रीत्या साध बृह. १५७३ संप्रेष्यमाणे नार. १८८१ संबन्धिबान्ध घृहा. १५२७ *संबन्धे भाग व्यासः संभक्षितं य नार. ८३१ संभमस्फुटि कर. १६१५ संभल मलं वेदाः १००४ संभारेश्च प १००६ *संभाषणं गृ मनुः १८५३ संभाषणंच बृह. १८८५ ध्यासः १८८९ *संभाषणं प मनुः १८५४ संभाषणं स १८५३ संभाषितवे को. ८४३ संभाषिताद ८४४ विष्णुः १५४२ बृह. ७८, शुनी. ७९०%, याज्ञ. १७३० संभूयक्रये को. १६७९ *संभूय च स नार. ७८. संभूयवणि विष्णुः १९११, १६६९, याज्ञ. १७३० संभूय वा गृ को. ९२६ संभूय वाद १९२५ संभूय समु ८६२ भा. वेदाः ८६२ ८४४ ८६३ ८१८ ९९६ देव. ११९४ वेदाः १००७ ८५९ संभूयकारि संभूय कुर्व " १००९ ८५८, ८५९ ८५८ ८५९ ८५८ संज्ञानं नो दि संज्ञानमश्वि संज्ञानमसि संज्ञानमस्तु " संभूय बोप ·श्लोकार्धानुक्रमणिका १२३ संस्कृताऽपि प्र *संस्कृतायां च *संस्कृतायां तु मनुः बृह. ८७५ दक्षः १११४ मनुः १.४४ वेदाः १९०१ ९८६ कात्या. ९५६ *संस्कृतायाँ स्व : संभय स्वानि संभूर्यकम *संभृताश्वाह *संभोगे विप्र संमा कृतस्य सं मातरिष्वा *संमिश्रं कार *संमिश्र कार संमिध्य कार *संमोल्य कार संयतोपस्क संयाने दश संयुक्तं ब्राह्म संयोगः क्रिय संयोगघट संयोगे विष संरक्षेत्सम संरुद्धस्य वा संरुद्धिकामा संरोधश्चाका कात्या.११०९ देव. १३५० मनुः १३०२ देव. १३५० मनुः १३०३० देव. १३५० वसि. १२७२ को. १६७७ मनुः १३१९ स्कन्द. १९६३ वेदाः शुनी. वेदाः ९८७ नार. , *संस्कृतायां स्वे संस्थाध्यक्षः प संस्थितस्थान संस्पृशेत्तालि संस्मयमाना संहरन्ति ह्य संहोत्रं स्म पु याज्ञ. १०८५ वसि. १९४४ नार. १९३६ बृह. १८८५ शुनी. १७६७ मनुः १.४४ नार. ८७० संसिद्धे तू दृ ७०० *स आभजेड *स आभजेद्ध स इममेवा स उक्तलाभ कौ. १६९० स उभे एक वेदाः १०१० भार. ९०० शाता. १११६ वेदाः ५९९ ६०३, स ऋणिचिह स एतान् पाशा ८४४ संलोभनापा *संवत्सरं उ संवत्सरं प्र विष्णुः १८४६ मनुः १०५५ को. ७३७ संशयच्छेदि स्कन्द. १९६५ संशयान्मोच *संश्रित्य कार कात्या. संसक्तकास्तु संसक्तसात नार. ९४५ कात्या. ९५५, ९५६ *संसक्तास्त्वथ कात्या. संसदि बीड भार. ८०७ संसरन्तम भा. १०२६ संगर्गचिह्न बृह. १७६० *संसर्गलोत्र १७६१ *संसर्गश्चित संसर्जयन्ति बौधा. १८४५ को. ७७१ संसृष्टं धन वेदाः १५४० संसृष्टधनं विष्णुः १५४२ *रांसृष्टस्य तु नार. १५५३ *संसृष्टाः सह मनुः १५४३ संसृष्टानां तु नार.१५५२ बृह. १५५८, कात्या. १५६० संसृष्टास्तेन मनु: १५६३, नार. १५६७ *संसृष्टिनः सं हा. १५४१ संसृष्टिनस्तु विष्णुः याज्ञ. १५४६ *संसृष्टिनां तु नार.१५५२७ बृह. १५५८, कात्या. १५६० संसृष्टिनां पि विष्णुः १५४१ संसृष्टिनि प्रे गौत. १५४० संसृष्टी गृहा वृहा. १५४१ *संसृष्टो बान्ध संसृष्टौ यो पु १५५७ *संस्कर्ता च क ७८७ *संस्कर्ता तत्क शुनी. ७९० बृह. *संस्कर्ता तु फ संस्कर्तुं वर्ण भा. १२८७ संस्काराद्यखि वसि. १२७८ *संस्काराश्वर नार. ११०५ संस्कारोदक कात्या. १५२४ संस्कार्याः पूर्व वृह. १५८६ संस्कार्याः पैतृ हारी. ११९५ व्यासः १४२२, १५८७ .. १३९३ बौधा. १०२० गौत. १९४७ विष्णुः १०२४ मनुः १८६१ को. १६१६ नार. ९४८ मनुः १८६१ को. १६८१ वेदाः ९९७ संवत्सरं प्रे *संक्सरं रा. संवत्सरमि संवत्सराभि संवत्सरेण संवत्सरेणा *संवत्सरेऽभि संवननम संवननी स *संवर्धनव्य संबसव इ सं वां भगासो *संवाद्य रूपं संवाद्य रूप संविश्च मे संविक्रियां वि संविदा देय बृह. १५५८ स एनं बन्ध स एव तस्य बृप. १३६२ स एव ता आ मनुः ७७४ स एव ताड बृह. १८३१ *स एव ताश्चा मनुः ७७४ स एव तासां प्रजा. स एव दण्डः नार. १७५० *स एव दण्ड कात्या स एवं दद्या मनुः १२९५, १४७४; देव. १३५० स एव दाय विष्णुः १२८० स एव द्विगु काल्या. १८३२ *स एव द्विपि बौधा. १२६९ मनुः ११९७, १९८७ स एव लाभो कौ. १९२५ स एव विन नार. १८२८. स एव साक्षी बृह. १९१४ स एवांशस्तु कात्या. १२०१ स एवास्य भ नार. स एष द्विपि बौधा. १२६९ स एष पाण्डो भा. १५८४ कात्या. ११७३, १४१३ । स काकणिद्व अनि. १९६८ मनुः १८०५ स एव धर्म वेदाः १९०२ संस्कर्ता तु क ७८७ मनुः १९५३ . वेदाः बह. ८७४ वेदाः ७९२, संस्कार्या भ्रातृ सकलं द्रव्य . संविद्विधान *संविधातूंश्च संविभागे वि बृह. ८७२ मनुः १६९७ प्रजा. वृह. १५८६ ·१२४ व्यवहारकाण्डम् सकामां दूष कौ. १८५० *. १२८८ गौ. १३७२ की. .. देवी. १९४३ *सकुल्यैर्विद्य बौधा. १२६९ *सततं प्राप्नु " " वेदाः *स कानकप याज्ञ. १७२९ स कानीनः सु ब्रह्म. १३७४ मनुः १८६६, १८६८; मत्स्य. १८९२ 'सकामा तदे+ सकामायां च १८४८ 'सकामायां तु+ नार. १८८३ सकामास्वनु याज्ञ. १८७६ *सकामास्वानु •स कार के नि कात्या. ७२८ *सकुल्या दुहि देव. १५२५ सकुल्या बान्ध बृह. १५१८ *सकुल्येभ्योऽस्य नार. ७०४ बृह. १५१३ सकूतिमिन्द्र वेदाः १००६ स कृच्छ्रान्मोच भा. १९८५ स कृतप्रति कात्या. ७२८ सकृत्पदीय याज्ञ १०७८ स कृत्वा प्लव मनुः १७२६ सकृत्सु तेस ९६९ सकृदंशो नि मनुः १०७२, १५७५, नार. १०९२ ११०२ सकृदात्माधा को. सकृदाह द मनुः १०७२, १५७५, नार. १० सकृदुक्तं तु अनि. १११८ सकृदुभौ प कौ. ८१७ *सकृदव द मनुः १०७२ *सकृदेव स *सकृद्दानं द सकृद् दृष्टास्व वारा. १०७७ सकृद्रौतस्य विष्णुः ८९१ सक्थिग्रीवाभ स क्रीतकः सु मनु: ११०८ *स क्रीतकस्तु स क्वचित् कि विष्णुः ६३७ सखायः प्रवि भा. १९२६ सखायाविव सखा सख्ये व ११५८ सखा ह जाया १००५, १२६० सख्यं तस्यान वारा. १३२९ बृह. १९१४ सग ढायाः की. १२८८ मनुः १३०६ स गोध्नो निष्कृ बृह. १८३१ सगोत्रशिष्य शंख: १४७१ सगोत्रस्थानी आप. १०१८ सगात्राय दु सगोत्रेणान्य सगोत्रेषु कृ सगोपस्थानि १६८५ स गोपालांचा वेदाः ९०३ 'स ग्राह्याः पाशा+ ९९९ सङ्गं वेश्यादि सत्रीतैर्मधु शुनी. १११९ *सच तां अभि नार. ११०१ स च तां प्रति *स च द्विपिता 'स च पाणिग्रा+ विष्णुः १२७९ सच मातापि *सच मात्रा पि सच यद्यन्य शाता. १११६ स च यस्योप विष्णुः १२७९ स च येन की सच येन गृ *सच राज्ञांश बृह. १५८५ *स च राज्ञाच मनुः ७१८ स च लाभोऽर्घ नार. ८८८ *स च लाभोऽर्थ स चान्यान्बिभू विष्णुः .१२८० *स चापि द्विवि ६४८ सचा पूतक सचारके नि कात्या. ७२८ सचिहं ब्राह्म याज्ञ. १७३९ स चेत् कोपं सचेत् तथा १६७९ + १६८० स चेत्तु पथि मनुः १८०९ *स चेनु प्रति *स चेत्पथि न स चेदपसा को. ७५७ स चेदःपम ८४४ स चेदाचार स चेद्दण्ज्योऽर्थि शंखः १६७२ *स चेद्धानक कात्या. ६५५ नार. सकृदा गर्भा सच्युतिं जप वेदाः १०.६ सजघन्यत नार. स जातमात्रा भा. सजातावाप्नु बृह. १२५१७ देव. १३५२ सजातावुत्त याज्ञ. १८७२ *सजातिः श्रेय नार. १०९३ सजातीयः सु वृया. १३५५ सजातीययो विष्णुः ८९० सजातीयेष्व याज्ञ. १३३७ *सजात्यतिश नार. १८८२ *सजात्यामुत्त याज्ञ. १८७२ सजायमान वेदाः १२६१ सज्जयन्ति हि मनुः १८५४ *स ज्येष्ठः स्याद नार. १०९७ •स तत्र सम *स तत्राकारि कात्या. ६३३ स तथति प्र भा. १९८६ स तथैव ग्र मनुः ७३९ ७४७ स तद्गृहीत्वा ८५१ स तद्दद्याद्वि याज्ञ. ७७७ स तमर्थ प्र कात्या. स तयोर्दण्ड नार. १८२७ स तस्मै तत्स व्यासः ७६८ *स तस्य कारि कात्या. स तस्य दासो नार. ६९२० बृह. ७०८ कात्या. ७१४ स तस्या भर नार. १५५५ *स तस्या रक्ष स तस्योत्पाद मनुः १६३०, १८०६ स तस्योत्पाद्य सतामनुग्र नार. १९३६ सति कर्तर्य विष्णुः १२८१ सति भार्याथै *स तु क्रीतः सु मनुः १३०८ स तु दण्डयः श अपु. १९७६ *स पाणिग्रा विष्णुः १२७९ स तु मातुर्वि भा. १२४३ बौधा. १०१९ सतृणं च स कात्या. ९५५ सतोऽर्थस्य वि को. १२.७ सत्कृतं स्वज सस्कृतासक १०३३ नार. वेदाः ८११ कौ. १६१४ " का. १७९९ १९३४ वेदाः ९९९ तु स चेद् ब्रूयात् कौ. १६८३, स तुल्यं भ्रूण+ सगणो वञ्च स चेन्न कुर्या बृह. ८५३ घृम. ८५४ बृह. १७९० स गृहे गूढ सच्छूद्रस्याय ·लाकाधानुक्रमाणका १२५ बृह. ८७२ नार. १०९८ मनुः १३.५ बौधा. १२६९ *सत्कृत्य स्थाप सत्कृत्याहूय सत्यं शौचंब *सत्यङ्कारं कृ सत्यकारं च सत्यकारक स नो देवो है सन्त्यपवादाः समानां द्विगु मनुः १२३६ *सदृशं यं प्र सदृशं यं स *सदृशं सका *सशस्त्रीप्र सदृशस्त्रीषु सदृशाच्छ्रेय *सहशा सह सहशी मम सदृशी सह वेदाः १९०२ आप. १६६५ नार. स्मृत्य. १९७६ ७७२ मत्स्य. १८९२ वेदाः ८१४ याज्ञ. ८८५ व्यासः ८८९ याज्ञ. ६४५, ८८५ कात्या. अपु. १९७५ वेदाः ८१२ १७७२ बृह. ९५१ नि. १२५५ याज्ञ. १०९१ को. भा. १२८४ बृद्द. १५१६ भा. १२८५ बृह. १५१६ भा. १०२८ कात्या. सन्नानामा ६ स पणं प्राप्नु स पत्त एवं सपना वाचं सपत्नी मेप सपत्नीकः कि सपत्नीककि स पत्नीमुदा स देवलोकं मनुः १३०५ को. सदोषं व्याह *सदोषं व्याह " " सदोषमपि *सदोषव्याह *स दौहित्रोऽप्य सद्दानमान नार. ८९४ कास्या. ७०९ मनुः १३०२ याज्ञ.१६३९, अनि. १३७४ वेदाः १००८, १८४१ नार. १९३९ को. ६१२ मनुः १७०० मनुः १३०९ ९११ पिता. n वृन. १५२७ सत्यङ्कारवि सत्यङ्कारेण सत्यमहं ग सत्यमिथ्यास्तु सत्यवतः सो xसत्यसंगरो सत्यामन्यां स सत्यासत्यान्य *सत्रं विवर्ध सत्रं हि वर्ध सत्रिप्रयोगा सत्री वा स्त्रीलो स त्वं केसरि सत्वं जातब स त्वं नृपति स त्वं विन्ध स वासु तं घ स त्वया नाव सस्त्रीणां समु सत्स्वं विद्य *सत्स्वङ्गजेषु *सत्स्वन्येषु त सत्स्वपत्येषु स दण्डं प्राग्नु स दण्डयः कृष्ण स दत्त्वा निय स दया निर्जि *स दत्वा निर्मि सदानमान को. १६८१ ८६३ वारा. १३२९ भा. ८६० १९८५ १९८६ मनुः १३९३ वारा. १०७६ भा. १०२८ बृह. १९४१ मनुः १९३१ ६३४ कात्या. ६३२ याज्ञ. १८७० कात्या. १९१४ *सद्भागकर सद्भिराचरि सद्यः स्याद्वाद सद्य एवेति सद्यो वा काम *सद्यो वा कित सद्यो वा समि सद्यो विध्वंसि *सद्यो विश्वासि सवृत्तभावा *स द्विकार्षाप स द्वौ कार्षाप स पर्यायेण सपादपणा स पारयन्ने सपाल: शत *सपालान्गत सपालान्वा वि सपिण्डता तु *सपिण्डदातुः सपिण्डस्याप्र सपिण्डापत्य *सपिण्डा वान्ध सपिण्डाभावे *सपिण्डेभ्योऽस्य *सपिण्डेष्वपि सपिण्डो वा स स पितरमे स पुत्रः पुत्र स पुत्रस्य वा *सपुत्रस्यापु स पुनर्दिवि संव. १८९१ " बौधा. १४६८ अङ्गि. १११६ मनुः शाक. १३५५ बृह. १५१४ बौधा. १४६८ नार. ७०४ १५५५ याज्ञ. १०८९ वेदाः १९६२ भा. १३९२ विष्णुः ६७८ ९३९ सन. ११५७ मनुः १७१८ ८४४ ६८० १६३१,१९२९ बृह. १२३७ वेदाः " नार. ६४८, . " याज्ञ. ८६७ भा. १९६४ १०३१ याज्ञ. १७२९ मत्स्य. मनुः ७४३ मत्स्य. ७५६ *सधनैस्तैर्वि सध्रीचीनान् स नः पतिभ्यो स नष्टः कौर स नष्टवंशः स नाणकप *स निगृह्य त *स निगृह्य दा स निगृह्य व स निर्दोषो ज्ञा स निर्भाज्यः स्व स निर्ययौ म *स निर्वास्यः स्व *स निर्वाह्यः स्व स नेच्छति ध सनेम वाजं सपुरुषं वा स पूर्वानात्म स पृथिवीमु स पैतृकं पि सप्त एवम सप्तजन्म भ सदाप्यस्तद्ध *स दाप्यो यत्प्र सदा प्रष्ट कात्या. ८०६ नार. ८५० मनुः १०५९ नार. ७८४ मनुः ८४५ १३०५ को. १०३० भा. १९६४ वेदाः १५९८ मनुः १२१३ वेदाः १६०३ परा. १११७ मनुः २९३० मत्स्य. १३८३ स्कन्द. १९६६ वेदाः १५९१, सप्त प्रकृत सदा श्रोत्रिय *स दीर्घस्यापि मनुः १२१२ भा. ८६० मनुः १२१२ सदृशं तु प्र *सदृशं प्रति सदृशं प्रीति सदृशं यं प्र *सप्तमः पिण्ड सप्तमण्डल सप्त मर्यादाः १३०४ विष्णुः १२८० भा. १९८३ वेदाः ११२२ सप्तमी चामु गौत. १६६.

·नार. १६४४ गौत. ११८२. बौधा. ११४६ सभ्याश्चान्येन सभ्याचास्य न *सभ्याचास्य प्र *सभ्यास्तस्य न स भ्रातृभिर्बु " *सममितर सममितरे *सममीशत्व *सममेतां वि *सममेवेत सममेषां वि समयस्यान बृह. ११७९ याज्ञ. , ११९८, गौत. ११८२ *समं चेतर समंजन्तु वि १५८४ गौत. १९८२ वेदाः ५८६ व्यासः ६७६ याज्ञ. को. ८६१० नार. ८६९ " समयादन्य गौत. १२६३ वसि. समं दद्यात्त *समं दद्यात्तु *समं दास्त *समं दाप्यस्त ६०९ " समर्घ धन *समर्घ धान्य समर्थः सन्न " " कात्या. १२२७ *समं विद्याध *समं सर्वे स समं सर्वे सो शंखः १४२९ ७८८ " समं स्वादश्रु देव. १११२ सप्तमी पत्र 'वृम. १३५८ सप्तम्यां मार्ग अपु. १९७९ सप्तरात्रस्या को. १६१८ सप्तरानादू ९२९ सप्त वित्ताग मनुः ११२६ सप्तहोतार वेदाः १००६ *सप्तांशं चाप ब्रह्म. १३७५ सप्तांशकला *सप्तांशश्चाप सप्तागमादगृ बृह. ८०३, प्रजा. सप्ताङ्गस्यह मनुः १९३० सप्ताण्विकाधि अनि. १९६८ सप्तानां प्रक मनुः १९३० *सप्तारामगृ बृह. *सप्तारामागु प्रजा. ८०७ सप्तार्तवन कौ. १८४८ सप्तावरे म भा. १२८६ सप्ताश्वत्थस्य स्कन्द. १९६६ *सप्रकाशं ह मनुः स प्रदाप्यः कृ याज्ञ. *स प्रदाप्योऽक स प्राप्नुयाद्द मनुः १७०५, १९३० सफलं जाय बृय. १३५५ सबन्धे भाग व्यासः सब्रह्मचारी संग्र. १५३० स ब्राह्मणस्य वेदाः १४६४, १६०० सब्राह्मणान् आप. १९१८ *स भर्नाऽऽकारि कात्या. ६३३ स भवत्यान वारा. १०७५ सभां प्रपद्य भा. १९६३ सभाप्रपादे बृह. ८७३ *सभाप्रपाबू मनुः १६९५ सभाप्रपापू १९२९) नार. १७५४ सभामेति कि वेदाः १८९४ सभाया मध्ये आप. १९०३ राभिकः :: कार नार. १९११, कात्या. १९१४ सभिकाधिष्ठिः बृह. १९१३ *समं स्वामित्व *समः सर्वेषा समः सर्वेषु समक्षदर्श समक्षमस समग्रधन *समघाती तु समजातिगु *समजातौ तु समत्वेनेक स मत्स्यो नाम समदण्डाः स्मृ जैमि. ७७० बृह. ११७९ बौधा. ११४६ नार. १९३६ भा. १९६४ व्यासः ७८९ ब्रह्म. १३७५ बृह. १६४७ १७८९ मनुः १७७५ उश. १२३८ भा. १९८६ नार. १७५५, कात्या. १७६२ शुनी. ७३१ समर्थश्चेद्द बह. ८५३ *समर्थस्तु द *समर्थस्तु भ समर्थस्तु ह समर्थस्तोष समर्थान् संप्र वारा. १३२९ समर्पयन्ति वृव. *समर्पिताश्च नार. ९१५ समयमा सं वेदाः ९८२ *समवणं तु कात्या. ८३६ “समवर्णद्वि मनुः १७७४, नार. १७८७ *समवर्णव्य शंखः १७७१ *समवर्णाः पु विष्णुः ११८४ समवर्णाको समवर्णासु भा.११८४. १२३४, बृह. १२३७, मनुः १२४९ *समवर्णास्तु १७७४ समवणे द्वि नार. १७८७ समवणेऽपि कात्या. *समवणैर्द्वि नार. १७८७ *समवर्णोऽपि कात्या. ८३६ समवाये चै को. ८६३ समवायेन याज्ञ. समविद्याधि कात्या. १२२७ समवेतास्तु ७.८८ समवेतैस्तु बृह. ७८६, ११९३, १२००, १२२२, कात्या. ८९८ *समशः सर्वे बौधा. ११४६ समस्तत्र वि मनुः १२११, १२९७, १३१६, १५४३, गौत. ११८२ *समधा चेत समधा वाज्ये १२३३ समधेतर १९८२ *स मन्यते यः नार. १८२६ समन्यूनाधि बृह. ७६५, ७८४, १९७३, १७९०% शुनी. ७९० समभक्तंच स्कन्द. १९६५ समभागप्र बृय. १३५५ समभागाश्च भा. १२४४ *समभागेन याज्ञ. ७७७ समभागो ग्र बय. १४६२ *सममंशंस बृह. १९७९ *सममंशत्व सममंशिस्य सममत्ता नार. १७४६ सममिच्छन्ति देव. १२०३ " सभिको प्राह सभ्या: सजाय •सभ्यापायवि याज्ञ. १९३३ कात्या. ७५३ - ·साकाधानुक्रमाणका स महीमखि स महेन्द्रोऽभ *समांशभागाः समांशभागि " समांशभाजः *समांशभाज समांशहारि समांशा मात बौधा. ११४६ *समां शुल्कमा समो न्यूनोऽधि विष्णुः १५४१ मनुः १०६८ वेदाः १९८१ नार. ११९२ बृह. १९९३ नार. १४१३ ११९२, १४२१ वृह. ११०३ नार. १४१३ बृह. शंखः १८४८ कात्या. ८९८ वेदाः १०१० भा. १०३२ विष्णुः १२७९ वेदाः ८५८ १००७ शाक. १३५५ व्यासः १२३८ हारी. ११८३ शुनी. १९८८ वेदाः ८५८ बृह. १७८९ वेदाः १००० विष्णुः १०२३ को. जातू. ९०१ वेदाः ८५९, ९९८ समुन्सृजेत्सा " सम्यक् सिद्धि समाः शतम समाः सहस्रं समाज्ञातान् *स मात्रा पित्रा समानं मन्त्र समान एवं समानगोन समानजाति *समानतो मृ समानभागि समानमस्तु समानयोः स समानलोको समानवर्णा समानश्चानु समानसलि समानी प्रपा कालि. १३७७ समाहर्तृत कौ. १६७९, समेऽध्वनि द्व नार. १७५४ १६८८ *समेनैव मृ हारी. १९८३ समाहितं मे वारा. १०७७ समेऽभिचार भा. १२८५ समित्पुष्पोद नार.१७५२, समेष्वेवं प याज्ञ. १८१४ १९३६ *समेष्वेव *समीक्ष्य कार कात्या. ९५६ समैतु विश्व वेदाः १८९९ समुच्छित्तौ म को. १८०५ समैहि विष मनुः १७.५ समुच्छ्रिता ध्व व्यासः ९६१ समुत्कर्षाप मनुः १७७४ *समैश्च विष १७०५ *समुत्थानं व्य बृह. १८३१७ सोऽशः सर्वे कात्या. १८३३ समोऽतिरिक्तो नार. ७८१ *समुत्थानव्य विष्णुः १७९७ *समो न्यूनाधि बृह. ७८५ को. १७९९, मनुः १८०५, बृह. १८३१७ शुनी. ७५० कात्या. १८३३ समोऽपकृष्ट मनुः ७२० समुत्पन्नाद्ध बृह. १५६० *समोऽकृष्ट मनुः १६२३ *समौ न्यूनाधि ७८५ समुत्सृजेद्रा *सम्यकर्मगु नार. १५८३ २६३१, १९२९ समुद्गपरि याज्ञ. १७३३ सम्यनिविष्ट मनुः १६९२, *समुद्रं नाप्नु मनुः ७४० १९२९ समुद्रगृह विष्णुः १६१० सम्यञ्चः सत्र वेदाः ९९८ *समुद्रपरि याज्ञ. १७३३ सम्यञ्चोऽग्निं स *समुद्रयात्रा मनुः ९९८ समुद्रयान *सभ्यापातास्त्र मनुः वृम. वेदाः समुद्रसर को. १९२४ *सम्राश्येधि श्व समुद्रार्थी याः वेदाः ९२४ समुद्रे नाप्नु मनुः 'स यत्र देवा + समुद्देषु पृ भा. १०३१ स यदि प्रति मनुः ७४२ समुद्रे सम नार. १९३९ १६२ समन्वयेयुः ९४४ स यथेकपु शंखः १९६६ समुपारूढा स याच्यः प्राड्वि मनुः ७४२ समूधो रोम वेदाः ९७४ *स येन गृही विष्णुः १२७० समूलसस्य नार. सरकपांसु को. १६७५ *स मूल्यं द्विगु सरसीवाम भा. १९८५ *स मूल्यात् द्वि *स राज्ञर्णच मनुः स मूल्याइश कात्या. १९. स राज्ञां शक्य समूहकार्य याज्ञ. ८६७ स राशे स्व स राज्ञा तच्च मनुः *समूहकार्ये स राज्ञा नाभि *समूहस्थेऽश कात्या. स राजान द वारा. १३२९ समूहस्थोऽश *सरूपं वा वि मनुः १०४८ *समूहानां च स रोक्ष्यन् जा समूहानां तु सर्पभये म का. १९२५ समेत्य तास्त भा. ८६० सर्पमार्जार काल्या. १८३४ " .. सम्राज्ञी श्वशु ७४. " बृम. १५२७ को. ९३० समानी व आ समानोदक समानो मन्त्रः समानो मृते स मान्यते यः समाप्ते वाट समाप्नुयाद्द *समाप्नुयाल समायां शुल्क समायां सका वेदाः ८५८ हारी. ११८३ नार. १८२६ ९४८ मनुः १७०५ गृह. १५८५ शंखः १८४८ समायुषा सं वेदाः ९९१ व्यासः ११११ नार. ८२६ " समारोहति समावृत्तश्च *समात्तस्तु समासेनोदि समाहर्ता ज वेदाः १००८ बृह. ८८९ की. १६७९ ·१२८ व्यवहारकाण्डम् मनुः १२४७ वेदाः ११४४ *सर्व च रिक्थ सर्व प्रदक्षि सर्व यज्ञरसं सर्व वा पूर्व सर्व वा रिक्थ सर्व एव वा सर्व एव वि गौत. १९९५ मनुः १२४६ विष्णुः १६७१ की. १३०; बृह. १९८० मनुः १३९८ सर्वकष्टक १७०८, १९३० विष्णुः १०२३ 23 " , सर्वकर्मस्व सर्वकर्मास्व सर्वकार्यप्र *सर्वकार्य प्र सर्वकार्येषु सर्वकालम सर्वज्ञख्याप सर्वज्ञां सर्व सर्वतो धर्म सर्वतो योज सर्वत्र चोप *सर्वे जानप " कात्या. ८०५ भा. १०२९ को. १६८२ भा. १०२८ मनु: १७०० आप. १६६४ को. १९२५ मनुः ९११ " १२६४ * सर्वत्र तु स *सर्वत्र त्वशि *सर्वत्र दायि सर्वे ते मनु सर्वविनाशे गौत. ९०४ *सर्वासामेव अङ्गिः १११६ सर्वशास्त्रवि भा. १२४३' सर्वास्तास्तेन हारी. १२६४ सर्वसस्येभ्य विष्णुः १६७१ वसि. १२७२, मनुः १२९३ सर्वस्मिन्स्थाव बृह. ९५१ सर्वास्वापत्सु बृह. १२५१ सर्वस्मै तस्मै वेदाः १६०२ सहमस्मि वेदाः १६६ *सर्वस्य दाय देव. १५२६ सर्वे काङ्क्षन्ति सर्वस्य वा ए वेदाः १५९९ सर्वे च तत्स्वा विष्णुः १६०९, सर्वस्वं गृह कात्या. ८.५ १७९८ *सर्वस्वं च व्य मनुः १८.५ सर्वे च पुरु सर्वस्वं तस्य कात्या. ८०५ *सर्वे चानौर देव. १३५१ सर्वस्वं तु ह यमः १९४३ सर्वे चापि वि भा. १९८४ *सर्वस्वं ते प्र कात्या. ८०५ सर्वे चोत्तरी गौत. सर्वस्वं पुत्र को. ७९४ सर्वेच्छया क भार. ११९८ *सर्वस्वं वा पू गौत. ११९५ *सर्वे जनप कात्या. १५९. सर्वस्वं स्त्री तु नार. १७५० सर्वे जनाः स *सर्वस्वं हर कात्या. १७६१ *सर्वे तत्स्वामि विष्णुः १७९८ व्यासः १७६५ सर्वे ते गोत्रि हारी. १२६६ *सर्वस्वगृह कात्या. सर्वे ते तेन *सर्वस्वग्रह याज्ञ. ८६७ वसि. १२७२ सर्वस्वस्याधि मासो. १९७० मनुः १२९० सर्वस्वहर याज्ञ. ८६७७ *सर्वे तेनैव बृह. ८७३, कात्या. १७६१ हारी.१२६६% १२६६ वृहा. १८९१, नार. १९३५ यमः १३५२ सर्वस्वहार मनुः १६२७ *सर्वे ते शौद्रि हारी. १२६६ सर्वस्वेऽपि जि कात्या. १९१५ सर्वे देवा उ वेदाः १००० *सर्वस्वे विजि *सर्वे धर्मयु आप. १३८७ सर्वहितमे ८६२ *सर्वेऽपि काक्ष बृह. १९८० सर्वास्तांस्तेन मनः १२९० *सर्वऽपि धर्म आप. १३८७ सांस्तान् घा १९०६ *सर्वे पुरुष विष्णुः १७९७ सांस्तु कुर्या कालि. १३७७ मनुः ९३८ सर्वाणि ज्ञाति मनुः १३९३ नार. ९४५. सर्वाण्युदक आप. १९७३ *सर्वेऽप्यनौर देव. १३५१ सर्वाण्येतान्य भा. १२८३ हारी. ६६२ सर्वाधीनां ब यमः विष्णुः ६१० सर्वाधिकर को. १६८८ *सर्वेषां च वि कात्या. भा. १९८४ सर्वेषां चैव शौन. १३६५ *सर्वाम्नस्त्राय शंखः १२८१ सर्वेषां चोग्र स्कन्द. १९६५ सर्वापराधे को. १६८७ मनुः ११८९ सर्वापलाप्ये विष्णुः ७१६ सर्वेषां धर्म भा. १०२७ सर्वापायवि कात्या. ७५३ स्मृत्य. १५२९ सर्वाभावेऽपि विष्णुः १५७५ सर्वेषां प्रीत्या को. १४३० सर्वाभावे रा आप. १४६७ सर्वेषां महि भा. १०२७ सर्वावस्थाग वारा. १०७६ *सर्वेषां मूल्य नार. १७५० सर्वासां प्रोषि शंखः १०२६ सर्वेषां वा स्त्री को. १६१५ सर्वासामेक मनुः १२९३ सर्वेषां स्वदा शंखः १८४७ देव. १५२६ सर्वत्र योग्य बारा. १०७७ को. १८५० सर्वत्र राज *सर्वत्र स दो *सर्वत्र स्थाव सर्वत्र स्वामि सर्वत्रादाय *सर्वत्रादायि सर्वत्रानुम सर्वथा तार मनुः वृह. विष्णुः ९०५ देव. १५२६ सर्वे पृथक सर्वथा ब्राह्म सर्वथा राज सर्वे प्रतिभु सर्वे वर्णा वा सर्वानर्थः कु सर्वबन्धुवि सर्वभक्ष्या च सर्वभूतप्र *सर्वभूतिहि सर्वमर्हति सर्वमेतद्वि आप. १६६६ भा १९८५ मनुः १९३० भा. १०३३ स्मृत्य. १५२९ हारी. १०१७ मनः १०७० १०७१ भा. १३९१ १९७८ ११९९ भा. १२८४ आप. १६६६ ९२६ वेदाः ७९२ सर्वेषां धन सर्वेषां पुत्र सर्वमेव ह संप्र. सर्वमेवान सर्ववर्णाननं सर्ववास्तुक सर्ववेदस की.

·कोमाधानुक्रमणिका भनि. १९६७ . *सवर्णाकोश सवर्णाजोडप्य सवर्णाज्जन *सवर्णाद्भात सवर्णापुत्रा सवर्णापुत्रो सवर्णापूर्व सवर्णा मिन बृह. १५२. . सवर्णा भ्रात विष्णुः १७७१ बृह. १४०२ ब्रक्ष. १११८ देव. १५२५ बौधा. १२३९ मौत. १३८६ भाप. १२६६ वृह. १२३७ देव. १५२५ आप. १२६६ को. १८४८ नार. ७०३, ११०३ पौधा. १२६८ विष्णुः १०२३ नार. सपोरशावि ससंकरा:श्व *ससंतति स्त्री स सपिण्डकि *ससमांशित्व स सम्यक्पालि ससर्ज ताभ्या ससस्त्यश्वक: ससहायः स ससाक्षिकर *ससाक्षिकम *ससाक्षिकमा ससाक्षिक ससुवर्णामु स सेतुर्विध स स्त्रीसाद याज्ञ. १९०८ भा. १०३०. वेदाः मनुः ७४४ बृह. विष्णुः ६७९ *सवर्णामपू सवर्णामा सवर्णाय स सवर्णायां सं *सवर्णाया म की. १८४९. वेदाः ९२४ ९९२, गौत. ८१५ को. ८६२ *सवर्णायास सवर्णासु चे को. १२८८ सुवर्णासुन सवर्णासुब सवर्णासु वि *सवर्णास्वस *सवर्णेऽपि तु *सवर्णोऽपि तु *सवर्णोऽपि हि भा.११८४, १२४३ विष्णुः १०२३ याश. १०९१ कात्या. १३४९ सर्वेषां सम्म मार. १०५. सर्वेषामन्त कौ. १९८५ *सर्वेषामपि शोन. १९६५ मनुः १३९३ सर्वचार सर्वेषामप्य १४७८ •सर्वेषामर्थ ११८९ सर्वेषामर्षि ७७५ सर्वेषामल्य नार. १७५० सर्वेषामास को. ८६२ सर्वेषामेक मनुः १२९० सर्वेषामेव बृह. ७८५, शंखः ९०५, नार. १९३१ भा.११८४, १२४४, बांधा. १८४५ *सर्वेषामेव शौन. १३६५, मनुः १३९४, १८५६ सर्वेषु प्रह सर्वेषु च क सर्वषु चाप कात्या. १८८८ सर्वेषूपनि ७५४ •सर्वेष्वधिकृ नार. ८२८ सर्वेष्वर्थवि याज्ञ. ७३२ सर्वध्वेव प्र विष्णुः १४२८ *सर्वेष्वेव वि याज्ञ. वृहा. ७३४ म सपिण्डाः नार. १५५५ बृह. १५६० सर्वे हि धर्म आप. १३८७ सर्वे ह्यनौर देव. १३५१ सबैरनुम मरी. १५८८ सरलक्षि शुनी. १११९ सर्वैरुपायै मनुः सर्वोपायवि कात्या. ७५३ *सर्वोपायवि *स लाभस्य च मनुः ;;. स वनस्पती वेदाः १५९८ *सवर्णजोऽप्य बृह. १४०२ सवर्णतश्च को. १०३९ सवर्णमनु नार. १०९६ *सवर्णमस ७०३ *सवर्णलिङ्ग बृह. १२३७ सवर्णव्यति शंखः १७७१ *सवर्णा पूर्व आप. १२६६ *सवर्णा शास्त्र सवर्णाः :पुत्राः विष्णुः ११८४ कात्या. १३४९ सम्यभक्षणे सस्यानां सर्व सस्यानिवार सस्यापहारी सह खट्वास को. ९०६ भा. १९५६ बृह. विष्णुः १६६९ मनुः १८५२.. नार. १८८१ वेदाः १९८१ ११४४ वारा. १०७६ " " सवर्णो ब्राक्ष स ह गवां स सह घोष आ सह त्वया ग सह त्वया वि सह धर्म च *स वाच्यः प्राड्वि स विचिन्त्यान भा. सवितारं नृ सहधर्मच नार. ११०५ मनुः ७४२ ८४० वेदाः ११५८ ९६९ मनुः १६२३ नार. १०९७ मनु: १२१२ वेदाः ८०९ कात्या. १४५८ स विद्वाँ अप स विनाशं *स विनेयस्त्व *स विभाज्य: स्व स वृत्रहेन्द्रः सकृषि प्रति सवृद्धिकं गृ *सवृदिकं प्र सवृद्धिकं स स वै नैव रे स वैरदेय स वै वाधुषि सह पिण्डकि सहप्रस्थायि सह प्रातःस *सहमायः का सह रस्ये त्व *स हरेच्चैव स हरेतैव सह वै देग *सह शय्यास नार. १०९६.. १०९८ को.१.३४ अनि. १११८ बृह. १५२० को. १९२२ बेदाः १५९३ बृह. १८८६ बारा. १०७६ मनुः १३२६ १४५८ वेदाः १८९६ स शर्त प्राप्नु वेदाः १०१० १५९५ वसि. मनुः ८८२ नार. १०९७ मत्स्य. १८९२ स्कन्द. १९६५ हारी. १०१६ मनुः १८५२; नार. १८८१ विष्णुः १७९६ वृह. १८८६ सह शोणिते सहसा काम *सहसा कार सहसा किय सवर्णा अस सशिरस्कं प्र स शदवद नार. १६४१, १७४४ ·व्यवहारकाण्डम को.८४३ ܟ सहसा यत्कृ सहस्र क्षत्रि सहस्रं ब्राक्ष साधारण्याप साधितं प्रति साधुत्वाच्चेन्म विष्णुः १६.. कात्या. बृह. साधूनां वर्णि साधून संमान "सहस्र वारु+ सहस्रगोश्चा सहस्रशङ्गो सहस्र किल असहासनं वि सहासनम कात्या. १६४८ मनुः १८६३ १८५८, १८५९ भा. १९६४ गौत. १६६० वेदाः ९९८ भा. १०३१ व्यासः १८८९ मनुः १८०२; नार. १८२८ मनुः १६३१ भा. ८६० वेदाः ९२२ वसि. १२७३ मनुः १०४२ १६९६, " " स हि कार्षाप सहितास्तास्त स हि शों न स हि संताना • स हि स्वाम्याद सहोढं सोप साक्षिप्रत्यय मनुः ९३५, १९०७ *साक्षिभिः साधि कात्या. ६७५ साक्षिभिर्भावि साक्षिभिर्वाऽथ व्यासः ७५५ साक्षिमच्च भ याज्ञ. साक्षिलेख्यवि हारी. ६०० साक्षिवत्पुण्य भा. १९६४ साक्षी वा विनु साक्षेपं नि ठु नार. १७८५ *साक्ष्यभावाव व्यासः *साक्ष्यभावेच मनः ९३६ साक्ष्यभावे तु साक्ष्यभावे द्व व्यासः *साक्ष्यभावेऽपि मनुः साक्ष्यभावे प्र ७४२ साक्ष्यादीनाम अनि. १९६७ *सा च त्वक्षत वसि. १०२१ साच दत्ताऽप्य बृह. १५५८ सा चाप्युक्तव भा. १०२८ साचिव्यावका सा चेत्पुनः प्र मनुः १०५८ सा चेदक्षत १०१९ वसि. १०२१७ मनुः १३०९ *सा चेद् गौऱ्या नार. ९१६ *सा चेनियोग वसि. १२७२ सा ज्येष्टा सा च भा. १२४४ सा तथोक्ता त १२८६ सा तृतीया वि वेदाः १०१० सा त्रीन्मासान्प मनुः १०५६, यान. १६३९, १९३२ साध्यमानचे विष्णुः ७१६ साध्यमानो नृ यांश *साध्वाचाराच कात्या. १९९० साध्वाचारेश्व साध्वीं तपस्वि वृहा. १६५१ साध्वीनां हि स्थि वारा. १०७६ साध्वीनामेव अजि. १९१६ साध्वीस्त्रीणां पा अपु. १९७१ *साव्यां स्वयम हारी.. १२६५ सा नः कृतानि वेदाः १८९८ सा नः पयस्व साऽनुज्ञाप्याऽधि मनुः १०५. *सान्तरश्चत याज्ञ. १६३५ सान्त्वयन्त्यत्र वारा. १०७७ सान्त्वेन प्रश मनुः १९२७ *सानां परिग मत्स्य. १८९२ सान्निध्ये तु पि बृह. *सान्निध्येऽपि ऋ *सान्निध्येऽपि पि *सान्वयस्तु प्र कात्या. १६४८ सान्वयस्त्वप सहोढः सप्त सहोढग्रह • सहोढमस *सहोढान् वि सहोढान् सो *सहोढान् स्ते सहोढो ज्ञाति स होवाच विष्णुः १२७९ नार. १७५२ कात्या. १७६२ नार. १७५२ १७५१ कौ. १८४९ बौधा. भा. १२८४ वेदाः ७९१, ११४४ ८१४ ७९१ १२६१ " : बृह. १२३७ दक्षः १११४ वृह. १२३७ " सा त्वेवमुक्ता वेदाः १०१. ९९८ भा. १९८४ बृह. ८७५ को. ७३७ विष्णुः १०२३ *साद्यैर्वा काम " सापत्नास्तैर्वि सा पत्नी या वि *सापत्न्यात्तैर्वि *सापल्यास्तैर्वि सा पराप्लव साऽपुनीत य सा प्रजापति साऽब्रवीत्पुत्र सा ब्रवीन वै सा ब्रह्माजाया सा ब्राह्मणस्य सा द्वितीयां वि + स होवाच प स होवाच म स होवाचालो सहृदयं सो स येषां वृत्ति सांतानिकादि सांध्यवहारि सा कन्या वृष साक्षताभिः स साक्षताभिः सु साक्षादधीत *साक्षिक्रियां वि *साक्षिणं ख्याप साक्षिणश्चान्य साक्षिणश्चार्य साक्षिणामभा साक्षिणो वावि साक्षित्वं प्राति वारा. १०७७ याज्ञ १८७० वेदाः १०१० नार. व्यास: १७६४ *साधनं च य १४२४ ब्रह्म. वेदाः १०१. नार. साधनागान्वि *साधनाद्यन्वि " " कात्या. ८९७ व्यासः १२३१ नार. ११३० लिक. १३७६ बृह. ८७४ याज्ञ.. ६९० बृह. १७५९ कात्या. को. बृह. १८५४ नार. १५८० साधारणं तु साधारण स साधारणं स्या साधारणः स्या साधारण साधारणस्या *साधारणाप साधारणेषु सा ब्राह्मणस्ये •सा भर्तृलोक ७ बृह. १५७३ याज्ञ. १६३४ विष्णु: १६१० मनुः १.५३ १०६.. १०६४ १०५३ सा भर्तृलोका कामे. १३५६ ·लोकार्धानुक्रमणिका १३१ भा. १०२६ को. ७७१ . वेदाः ८७८ बौधा. १६६७ सा भार्या या गृ सा भार्या या प सा भूयसा क साम कृण्वन्सा सामन्तकुलि सामन्तग्राम सामन्तचत्वा सामन्तप्रत्य सामान्या हिप सामान्ये वेश्म सामुद्रः शुल्कः *सामुद्रशुल्कः सा मृता जाय सा मृता लभ परा. १११७ याज्ञ. १६३४ ९२८ को. साम्प्रतं साह बृह. १६४५ ममुः १८७० १६४५ ९२६ " मनुः कात्या. सामन्तभावा सामन्तभावे सामन्तदिरो वसि. शंखः नार. कात्या. *साम्राज्यकृत साम्राज्यकृत्स *साम्राज्यकृत्स्व साम्राज्याय सु सायं समर्प सा यत्नं पर सा यथाकाम सायमाहुन्या *सारङ्गी मन्द सारभाण्डमि साऽसन्धतीस नार. सामन्तस्य श सामन्ताः शास सामन्ताः साध सामन्तात्पर सामन्ता धनि सामन्तानाम सामन्तानुम वेदाः १८९६ वृह. भा. १०२९ १४४८ वेदाः १००९ मनुः १०५१ को. १६७७ कात्या. १११०० अजि. १११५ ७३६ वेदाः १००२ को. नार. ९४५ बृह. मनुः नार. ९१८७ व्यासः ९६१ नार. १७५६ कात्या. याज्ञ. ९४० मनुः ९३८ वेदाः ९८१ सामन्तान् मार्ग सिनीवाली सु *सामन्ताभावे सामन्ता वास सामन्ताश्चेन्मृ *सा मन्दसाना नार. ६९९ वारा. १०७७ अपु. १९७९ वेदाः १०१० भा. १२८४ वेदाः १०१० साहसस्य म मनुः १६२२ साहसस्याधु बृह. १६४५ *साहसात् कि नार. १६४१ साहसानीति संग्र. १६५५ साहसी भेद्र कात्या. साहसे वर्त मनुः १६२३ साहसेपु य नार. १७५० साहसो द्विगु अनि. १९६८ साहस्रं ब्राह्म मनुः १८५९ सा हित्वा सर्व हारी. १०१६ सा हि पुत्रस भा. १४२९ सिकतेष्टक बृह. ९५० सिचामहा अ वेदाः ९२३ सिद्धप्रयोगा को. १६८२ सिद्धमुपचा ८१७ सिद्धव्यञ्जनै १६८१ सिद्धान्तवेद देवी. १९४३ *सिद्धिरत्रोम नार. सिद्धिरस्योभ . कात्या. सिध्यते वाचि ८९८ सिनीवालि प्र + वेदाः १००२ ९९३.. १००८ सिलाची नाम १९८० सीताद्रव्याप मनुः १७१७, १९३० सीमन्तोन्नय यमः १११४ सीमवृक्षेषु १८०० सीमां प्रति स मनुः ९३३ सीमाचक्रम कात्या. ९५८ सीमाज्ञाने नृ मनुः ९३४ *सीमातिक्रम याज्ञ. ९४२ *सीमात्र चिह्नि व्यासः ९६१ *सीमावनि द्व नार. १७५४ *सीमान्तभावा कात्या. *सीमान्तवासि सीमा प्रचिहि व्यासः *सीमा प्रतिचि सीमाभेत्तार विष्णुः ९२५ सीमामध्ये तु नार. ९४६ कात्या. ९६० *सीमाया निर्ण मनु. ९३६ नार. सीमायामवि मनुः ९३९ सीमाविनिर्ण ९३६ " को. सामर्थ्य चानु सा मां प्रतिका सा मातुर्बध्य सामान्यं च भ सामान्यं चेद्भ सामान्यं चेद्धा सार्थनान्वाधि सा वः प्रजांज सा वसु दध *सा वा दद्याह सावित्री पति साविश्या क्षि साऽवित्वा न्यप्त सा वीरपत्नी सा वै द्वितीया सा वै पुनीष्वे साशङ्का बाल साश्रमं नैव सा सद्यः संनि सा स्वर्गमात्म सा हन्ति दाता सा ह पितरं 'साहमस्मीत्य+ साऽहमेवं ग साहसम् साहसं चम बह. १६४७ को. १६८० वेदाः ९९६ बृह. १५६९ संग्र. " " *सामान्यं तु भ सामान्यं पुत्र " बृह. ८०२; सामान्यं याचि सामान्यग्राह सामान्यतो ह सामान्यद्रव्य सामान्यपुत्र *सामान्यप्रभ सामान्यप्रस *सामान्यप्राभ सामान्यमस्व सामान्याथेस देव. १४६२ दक्षः ८०७ वृव. अपु. १९६२ याज्ञ. १६३३ बृह. ८०२ याज्ञ. १६३३ दक्षः १११४ १३८४ मनुः १०५७ अङ्गि. १११६ वसि. १०२१ वेदाः १००६ १०१० वारा. १०७७ को. १६१३ कात्या. १६४८, १७६१ गौत. १६०४ कात्या. १६४८ बृह. १६४६ १५८१ मनः १६९१ को. १६१३ " साहसं च म * साहसं तु भ साहसं पञ्च साहसं स्थाव साहसं स्यात् साहसमन्व नार. ८२५ याज्ञ. १९९२ .

·१३२ व्यवहारकाण्डम् को. १०३४ को. विष्णुः मनुः ९२९ ९२५ ९३३ सीमाविवाद *सीमाविवाद *सीमारक्षांश्च सीमावृक्षास्तु सीमासंधिषु सीम्नोऽपवादे सीम्नो विवादे सीरा युञ्जन्ति वेदाः सीव्यत्वपः सू सुधीरा वीर वेदाः १००५ सुश्मश्रुनख यमः १११३ सुसंकाशा मा वेदाः सुसंरब्धोऽपि भा. १०२७ *सुसंस्कृतायां वसि. १२७२, मनुः १३०३ सुसंस्कृते तु बृह. ९५४, व्यास: *सुसंस्कृतेऽपि *सुसंस्कृतेषु सुसंस्कृतोप विष्णुः १०२३, मनुः १०५९, अपु. १९७९ *सुसंस्थितोप मनुः १०५९ सुसमायां पृ स्कन्द. १९६५ सुसमृद्धोऽपि कात्या. सुस्थ इन्दौ स याज्ञ. १०८० सुस्थेनार्तेन कात्या. " हा. ९६२ याज्ञ. ९४० ९२३ १५९५ को १६७५ वेदाः १००८ १००१ मनुः बृह. ७८७ वारा. १०७६ मनुः १०५९ सीसत्रपुपि सुकन्ये कमि सुकिंशुकं व मुस्तैः शापि *सुकृष्टं च कृ सुखं वने नि सुखस्य नियं सुखस्य नित्य सुहिताऽपि कृ सुहृत्संबन्धि सूक्ष्मेभ्योऽपि प्र " सुप्तादाना *सुनान मत्तान् नार. १७४६. सु पयो त शुनी. १११९ सुप्रजसस्त्वा वेदाः ९९१ सुप्रजास्त्वम १९८० सुबद्धजत्रु नार. १०९४ सुब्रह्मण्यम वेदाः १९८० *सुभृताऽपि ॥ दक्षः १११४ सुमङ्गली प्र वेदाः १००२ सुमालीरि ९८४, १००२ सुमजल्युप सुम्नैरिद्व आ १८९३ सुरतं याच वृडा. १८९१ *सुरया ब्राह्म विष्णुः १६१० सुरया वध्यः सुराकामयू याज्ञ. ६८५) हा. ७१५ सुराध्वज गु विष्णुः १६०९ *सुरापानं यू याज्ञ. ६८५ *सुरापानशू सुरापी व्याधि १०८७ सुरापो वर्ष ७७२ सुरालशुन शंखः १०२५ सुगवाव सा वेदाः ९९४ *मुरूपं वा कु मनुः १०४८ सुरूपं वा वि सुवरिति प वेदाः १००६ सुवर्णं तु भ नार. १८८४ सुवर्ण द्विश शुनी. १७६७ अनि. १९६८ सुवर्णकारा को. १६७४ सुवर्णरज विष्णुः १६६९ शंखः १६७२; मनुः १७१६, नार. १७५० *सुवर्णरत्ना शंखः १६७२ सुवर्णस्तेय मनुः १७०२७ उश १७६६ सुवर्णस्य क्ष नार. १७४७ सुवर्णस्याष्ट सुवर्णान्माष १६७४ *सुवर्णे तु क्ष नार. १७४७ *सुवर्णेषु क्ष *सुवर्णोऽष्टावि भनि. १९६८ सुवाना पुत्रा वेदाः ९९७ सुविचितं वि आप. १९९८ दक्षः १११४ बृह. ७२५ मनुः १०४६, बृह. ११०६ भा. १०२७ ब्रह्म. १३७४ १२३४ नार. ११०५ मनुः १७.१ नार. ६२६ विष्णुः १६७० मनुः १७१८ नार. १७४७ सूक्ष्मो धर्मो म सूतके मृत सूतमागध सूतश्च माग *सूतिभागं च सूत्रकर्पस सूत्रकास की. सुखार्थ या प्र कात्या. १९१० सुखे धास्यसि भा. ८६० *सुगं तीर्थ सु वेदाः ९८१ १००२ *सुगुप्तता विष्णुः १०२३ सुगुप्तभाण्ड सुगुमां ब्राह्म बृह. १८८६ सुगू सुपुत्री वेदाः १००३ सुगेन दुर्ग १००२ सुगेभिर्दुर्ग ९८४ *सुचिन्हेरेव व्यास: १७६३ *सुजघन्यत नार. *सुज्ञानशंस कात्या. १२२५ सुतप्ते निक्षि स्कन्द. १९६६ सुतनेहेन बृह. सुतां कण्वस्य भा. १२८८ सुता अपित वृव. भा. १०२८ सुतादिब्राह्म नार. ११०५ सुतायैषां प्र याज्ञ. १४०० सुतास्त्वेषां प्र *सुदायश्च स्व कात्या. १४५३ सुदीर्घस्यापि मनुः ८४५ *सुप्तप्रमत्त नार. १७४५ *सुप्तप्रमत्तो १०९८ सुप्तमत्तम को.१०३६ नार. १७४५,१७४६ सुप्तमत्तोप. नार. १०९८ मुवर्ण एवं कौ. १६७३ शंखः १६७२ वेदाः ९९३ सुता ताराधि संग्र. ७१६ *सूत्रकासि सूत्रपरिव सूत्रमूल्यं वा *सूत्रमौण्ड्यमि सूर्यपत्नी वि सूर्या यत् पत्ये सूर्या यो ब्रह्मा सूर्याभिनिम् सूर्याभ्युदितः सूर्यायाः पश्य सूर्याया अश्वि सूर्याया भद्र सुताद्याः प्रति ९८४ १५९२ को. १६७५ ." ८११, " सूर्याया वह सूर्यायै देवे १४२३ १००३ ·लोकार्धानुक्रमणिका १३३ वेदाः १००२ " सूर्येव नारि सूर्यो देवीमु सृगालयोनि सृजेयुर्बान्ध कात्या. १४५५ १४५६ विष्णुः १४२८ बृह. ८.३ कात्या. १४५५ भा. १२८५ सुत्वेव काम *सेच्छानुपंयु मनः १०५३ को. १३९१ वेदाः १००६ नार.१८८२७ कात्या. १८८८ नार. ९४७ सोऽपत्यं भ्रातु वेदाः ९८४, " १००२ कात्या. १९१० बृह. मनुः ९३४ को. नार. ९४४ याज्ञ. १६२८ विष्णुः १६०९ याज्ञ. भाष्य. कौ. १८०० नार. ७८४, को. *सेतुं प्रकल्प सेतुं प्रवर्त *सेतुकुब्जक सेतुकूपपु सेतुकेदार सेतुभेदक सेतुभेदको *सेतुभेदकृ सेतुभ्यो मुच्च सेतुवनप सेतुवल्मीक * सेतुश्च द्विवि सेतुस्तु द्विवि सेदीशे यस्य सेना वा इन्द्र सेयं ऋगस्मि संयं ऋगिदं सेयं त्वामनु सेह कीर्तिम ९३० ९३२ सोऽनुज्ञातो ह मनुः १३१० । सौदायिक ध सोऽन्तर्दशाहा ८०९; *सौदायिकं स अपु. १९७५ सौदायिक स्त्री *सोऽन्तर्दशाहे मनुः ८७९ *सौदायिकक १३१८ सौदाथिके स सोपसर्गस्त पिता. ६७६ सौदासेन चं *सोऽपि कर्मक नार. ૮૨૮ सौभाग्यमस्मै *सोऽपि कर्मक . *सोऽपि तद्धिगु ८८७ सौभाग्यवद ८८८ सौराक्षिक वृ सोऽपि दत्तं ह। भा. १२४४ *सौराक्षिक सोऽपि यत्नेन *सौराक्षि व सोऽप्यशक्तः श विष्णुः १९२१ सौवर्णैर्माषः सोऽप्यशक्तो दे स्कन्धवधे पू सोऽब्रवीदत्र वेदाः १०१० स्कन्धवाद्यं च सोऽब्रवीद्वरं १७९३ स्कन्धादादाय सोऽब्रवीद्विज भा. १२८४ स्कन्धेनादाय सोम राजानं वेदाः १००६ सोमं वै राजा स्तम्भकस्य प्र सोमः प्रथमो स्तम्भैः : समन्त सोमः शौच द याज्ञ. १०८६ स्तुतस्तन्दुल बौधा. १८४५ स्तुत्ये प्रातस्स सोमजुष्टं न वेदाः ९९७ स्तनः प्रकीर्ण बृह. ८०३ सोम राजसं वेदाः ८५९ स्तेनः प्रकीर्य सोमविक्रया को. ७७२ स्तेनः प्रमुक्तो *सोमस्य जाया वेदाः ९८५, स्तेनपारदा १००१ *स्तेनसाहस सोमस्येव मौ १८९३ *स्तेनसाहसि सोमाय राज्ञे मनुः १२९४ स्तेनस्यातःप्र सोमो ओषधी वेदाः १९८१ *स्तेनस्याथ प्र सोमो दददि शौन. १३६४ *स्तेनाः सर्व ए वेदाः ९८५, *स्तेनाः सर्वम बौधा. १६६७ याज्ञ. नार. मनुः १७०२ ९४६ " कौ. ९०६ वेदाः ९८८ १००५ १०१० सोमपे शत को. ७७२ गौत. १६५८ आप. १६६४ बौधा. १६६० आप. १६६६ कौ. १६१० कात्या. सेह निन्दाम भा. १९८६ याज्ञ. १०८५, १०८८ मनुः २०६३ वेदाः १४२४ वसि. १९७७ वेदाः ८५८ ११८१ ८०६ सैतां दशह सैषा भ्रूणह : मनुः १६५. विष्णुः १६७१ सोमो ददद् स्तेनाः सुरापा १२६० मनुः १३९७ मार्क. ९६२ सोमो राजा प्र *सोमो राजा भ " १८३८ स्तेनानां निग्र स्तेनानां पाप यमः १९४३ मनुः १६९९ १६९५, सोमो वधूयु सैषा संज्ञानी सोऽग्निमब्रवी सोऽकायमते सोऽजीगतं सौ सोऽज्येष्ठः स्याद सोत्सेधनं स *सोत्सेधवप्र सोदयं तस्य सोदराश्व स सोदर्याः सन्त्य सोदर्याणाम सोदर्या विभ सोऽधिकर्मक *सोऽधिकर्मक सोऽनिबद्धः प्र *सोऽनिरुद्धः प्र सोमोऽस्य राजा सोमो ह्यस्य दा याज्ञ. ८८३ बृह. ८९६ संग्र. १५२९ को. १२८९ मनु: १५४४ नार. ८२८ वसि. १९२० वेदाः १००० वसि. १९२० वेदाः ': ११४३, १४६४, १६०० वारा. १३२९ नार. वेदाः १९८१ ८१४ भा. १२८४ बृह. ८०३ स्तेनानामेत स्तेनान् राजा स्तेनाभिशस्त स्तेने निपात स्तनेष्वलभ्य बृह. १६४५ मनुः १९३० वसि. १६६७ नार. १७४९ १७५७, सोऽयं ते श्वशु सोऽस्या दद्याद सोऽस्योद्धारो य सोहं भगव सोऽहमेवं वि सौदायिक क स्तेनोऽनुप्रवे स्तेनो हिरण्य कात्या. ७२८ वसि. १६६७ वेदाः १५९२ आप. १६६५. स्तेयं कृत्वा सु ·१३४ व्यवहारकाण्डम् शंखः १०२५ वेदाः ९९५ बृह. १६४६ x" " " मनुः १८५२ " स्तेयं तल्पारो वेदाः १६.३ स्तेयं ब्रह्मस्व विष्णुः ६११ स्तेयसाहसि कात्या. ८०६ स्तेये च श्वप मन: १६२७ +स्तेये ब्रह्मास्व विष्णुः ६११ स्तेये श्वा मनु का. १६८७ स्टेयेषु श्वप अपु. १९७० स्तोमं जुषेथां वेदाः ९७५ *स्तोमं विना व नार. ८५.२ स्तोमवाहीनि स्तोमा आसन् वेदाः १००० *स्तोमादिना व नार. ८५२ स्तोमाद्विना व स्तोमाद्विना ह्यु स्त्रियं दृष्टवाय वेदाः १८९५ स्त्रियं पुनव नार. ११०१ स्त्रियं पुरुष कौ. १६१४ *स्त्रियं स्पृशत्य स्त्रियं स्पृशेद नार. १८८१ 3:23 स्त्रियं हि यः प्रा भा. १०३२ स्त्रियः पवित्र बौधा. १८४५ स्त्रियः श्रियश्च मनुः १०५२ स्त्रियः साच्यो म भा. १०३३ स्त्रियः स्वर्गे च वारा. १०७७ स्त्रियमध उ देदाः १०१० *स्त्रियमवश विष्णुः १८४७ लियमशक्त १६०९, १८४७ *त्रियमसक्त स्त्रियश्च सर्वाः स्त्रियस्तोषक भा. १०३० *स्त्रियां तु यद्भ मनुः १४४० त्रियां तु रोच १०५३ स्त्रियाः पत्या वि भा. १९६४ १०३१ *स्त्रियाः श्रुतौ वा यमः १११३ स्त्रिया प्रष्ट अपु. १९७९ स्त्रियामयोनी को. १८५० *खियाश्च यद्भ मनु: १४४० स्त्रियास्तु यद भा.१४२९%3 *त्रियो हि मूलं + भा. १०३२ स्त्रीगुणा ऋषि स्त्रीग्राही न त ७.८ स्त्री चानपत्य गौत. १४६४ स्त्रीज्ञातिस्वाम्य बृह. ८०३ स्त्रीणां गृह्णाति वारा. १०७६ स्त्रीणां प्रामम को.. १०३६ स्त्रीणां तु पति भा. १४२९ स्त्रीणां दानव नि. ७९२, १३८५, १९७५ १२५५ स्त्रीणां दायवि गौत. १३८७ स्त्रीणां पवित्रं वारा. १०७६ स्त्रीणां पुनर्वि ब्रह्म. १११८ स्त्रीणां बुद्ध्यर्थ भा. १०३३ स्त्रीणां वियोग अनि. १११६ स्त्रीणां सौभाग्य कात्या. ११०९ स्त्रीणां स्वभाव भा. १०३२ स्त्रीणामगम्यो अनि. १११८ स्त्रीणामधर्मः भा. १९७८ स्त्रीणामनुग्र १०२७, १२८४ स्त्रीणामार्यस्व वारा. १०७७ स्त्री तु पुत्रार्थ कौ. १०३४ स्त्रीद्रव्यवृत्ति याज्ञ. १६४० *स्त्रीधनं च क शंखः १४२८ *स्त्रीधनं तद बृह. १४५० नार. १४४९ गौत. १४२५ बौधा. १४२७ *स्त्रीधनं स्त्रास बृह. स्त्रीधनं स्त्रीस्व स्त्रीधनं स्याद १४५० नार. स्त्रीधनभ्रष्ट १०९५ *स्त्रीधनस्य तु कात्या. १४५९ *स्त्रीधनस्य वि स्त्रीधनस्येति स्त्रीधनस्येशि कण्वः १४६२ स्त्रीधनानीत का.१०३७, १३९२, १४३१ स्त्रीधर्मः पूर्व अनि. १११८ *स्त्री नानुकाब शंखः १०२५ *स्त्री नानुक्रवाब *स्त्री नामुक्तव स्त्री निर्वीर्याऽनि *स्त्री निषिद्धाश याज्ञ. १८७२ स्त्री निषेधे श स्त्री पराननु शंखः १०२५ स्त्रीपुंगोऽश्वप व्यासः १७६४ *स्त्रीपुंगोहेम *स्त्रीपुंमोषः प व्यासः १७६४ *स्त्रीपुंसयोः प स्त्रीपुंसयोग नार. १०९२ *स्त्रीपुंसयोर्न १०९९ स्त्रीपुंसयोनि स्त्रीपुंसयोंमें को. १०३६ स्त्रीपुंसयोस्तु नार. १०९३ स्त्रीपुंसवर्त बृह. ११०६ *स्त्रीपुंसो वञ्च व्यासः १७६४ *स्त्रीपुंसोश्च प *स्त्रीपुंसो हेम बृह. १६४६ स्त्रीपुंसौ यत्रा नार. १८८० स्त्रीपुंसौ वञ्च व्यासः १७६४ स्त्रीपुंसौ हेम बृह. १६४६ *स्त्री पुमांश्च स नार. १८८० स्त्री प्रकृता स कौ. १८४९ *स्त्री प्रसूता वा नार. ७०३ *स्त्रीप्रसूति च मनुः १०४६ स्त्रीप्रसृश्चाधि याज्ञ. १०८७ नार. ७०३, ११०३; स्मृत्य. १३७३ स्त्रीबालकान् बृह. १७५९ स्त्रीचालपुरु विष्णुः १६०९ स्त्रीबालब्राह्म मनुः १६३२ स्त्रीबुद्धया न वि भा. १०३२ *स्त्रीभक्त्यनुग्र नार. *स्त्रीभिर्भर्तुर्व याज्ञ. १०८४ स्त्रीभिर्भर्तृव *स्त्रीभुक्तानुन नार. ७९९ भा. १०२६ *स्त्रीलक्षण्यप मनुः १०५० स्त्रीवन्मूर्खज स्मृत्य. १११८ *स्त्री वानपत्य गौत. १४६४ *स्त्रीवित्तादिवि मनुः १६२३ स्त्रीविप्रकारा को. १०३६ *स्त्रीविप्रायुप मतुः १६२३ *स्त्रीविप्राभ्यव बीविप्राभ्युप स्त्री प्रसूताऽप्र गौत. १४२५७ वेदाः स्त्रीधनं दुहि स्त्रीधनं मातृ स्त्रियाः पुरुष " स्त्रीरत्नं दुष्कु " मनुः १४४० को. खियास्त्वर्धक स्त्रियै चाभार स्त्रियो गृहदे लियो याः पुण्य १६८७ वेदाः १००० पैठी. १११५ वेदाः ९७३, ·सोका नुक्रमणिका याज्ञ. १६४० नार. कात्या. ६३३ " *स्थाप्यतऽत्र य स्थाप्यतेऽन्यगृ *स्थाप्यतेऽन्यस्य स्थायिनामेष *स्थावरं च न *स्थावरं जा स्थावरं तु न स्थावरं द्विप ૨૮૮૮ गौत. १२०४ स्पर्धमानः क्षे. स्पर्धया वा मू कौ. ९२८ " कात्या. १८८८ : *स्थावरं द्विवि गौत. १२०४ स्थावरं न तु *स्थावरं सक्ष *लीवृत्तिद्रव्य : स्त्रीशुल्कानुन स्त्रीशुल्के च न *स्त्रीशुल्के न च श्रीशुल्केषु न स्त्रीषु कृतोप स्त्रीषु च संयु स्त्रीषु च संस *स्त्रीषु यः कृत स्त्रीषु वृत्तोप *स्त्रीषु संयुक्ता *स्त्रीष्ववरुद्धा स्त्री स्मैवाग्रे सं स्त्रीहर्ता लोह *स्त्रीहारी च त स्त्रीहारी तु त *स्त्रीहारी धन स्त्यखलतिर्भा *स्यपराधे तु *स्थलं निम्नं न स्थलनिनन स्थलस्य द्वैव स्थविमत उ स्थाणुच्छेदस्य " वेदाः १०१० व्यासः १७६५ बृह. ७०८ स्थावरजङ्ग स्थावरस्तु प्र स्थावरस्य क्ष अस्थावरस्य च स्थावरस्य तु स्मृताश्च वर्णा स्मृत्वा नियोग " वसि. १६०८ वेदाः ९९५ व्यासः १७६५ ९५० वसि.१०२२, । बृह. 3. " वेदाः ८१३ बृह. ७५० स्नुषा श्वशुरा वेदाः १.०५ स्नुषा सपत्नाः स्नुहिक्षीरलि का. १९२५ नार. ८८७ लेहेन तु चि व्यासः १२१९ *स्लेहेन स्थण्डि व्यासः १५८७ वेदाः नार. १२१९ व्यासः १५८७ *स्पर्शी भूषणं बृह. १८८५ लहा. १९८८ स्पर्श भूषण व्यासः १५८७ व्यासः १८८९ लहा. १९८८ स्पृशतु त्वां स भा. १९८४. नार. ८८६ स्पृहणीयान्सु १०३० विष्णुः ८९१ स्पृहा यस्यास्त १०२९ कौ. ६३८ १२४३ नार. ८८६ शुनी. १११९ स्याच्चतुर्विंशति मनुः स्माच्चेद्रोन्यस 'नार. शुनी. १९८८ स्याचेन्नियोगि व्यासः १५८६ १२७२ नार. १२१९ स्यातां संव्यव नार. १६४ ८८६ *स्यात्तु चेत् दुहि १५५४ बृह. १२२४ स्यात्पञ्चदश अनि. १९६७ वृया. १२३३ स्यात्साहसं त्व मनुः १६२२, बृह. १२२४ १६११ वृम. १५६२ स्यादण्विकाच अनि. १९६८ अनि. १५८९ *स्याद् यस्य दुहि नार. १५५४ कात्या. ९५५ व्यासः १२५८ मनुः १२९४ स्थानं ध्रुवं प्र नार. १९३६ स्योनाधोनेर कात्या. १९४२ स्योना भव श्व १००२ वारा. १०७७ स्योना श्वश्वै प्र व्यासः स्योनास्ते अस्यै स्योनास्यै सर्व स्रोतांसि नद्यो भा. १०३१ १६७४ स्रोतोवहेव नार. ८२६ नार. १०९४ स्रोतसोऽपह स्मृत्य. स्वं कुटुम्बावि याश. ७९६ स्वं च धर्मप्र मनुः १०४६ स्वं च शुल्कं व पैठी. १४६३ सुम. १६५३ स्वं च शुल्क वो शंखः १४२९ व्यासः ११११, स्वं दासमिच्छे नार. ८३३ १५२४ स्वं द्रव्यं दीय कात्या. मा. १२४४ स्वं द्रव्यं यत्र नार. ७४६ स्कन्द. १९६५ स्वं लभेतान्य याज्ञ. शुनी. १९१९ *स्वं शिल्पमिच्छ नार ८२. मनुः १०७२, ११२७ . स्थानं गृहं गृ स्थानः सूनुस्त वेदाः ९.०० स्थानत्यागाद्रा स्थानलाभनि स्थानसंभाष स्थानान्यस्वंग स्थानासनाभ्यां *स्थानिनामेष स्थानीयराष्ट्र *स्थाने गृहं गृ *स्थाने गृहं स्थ *स्थाने लाभनि *स्थानेषु द्रव्य स्थावरस्य स *स्थावरस्यैव *स्थावरस्योद *स्थावराजीव स्थावराणि न स्थावरादि ध स्थावरेऽप्येव स्थावरे विक स्थावरे षा स्थिता पञ्चवि *स्थित्यर्थ तु स्व स्थित्यर्थ पृथि स्थित्यैतत् स्था स्थिरानुरागो *स्थिरा पञ्चवि स्थूलकद्रव्यं स्थूलकद्रव्या स्थूलकानां मा *स्थूलघाटस्त स्थूलघाटात *स्थूलसूत्रव *स्थूलस्तन्तुव *सातः प्रायश्चि नाता प्रतिदि व्यासः नार. ६२४ १८८० को. १६९० आप. १६६५ नार. ८८७ को. ९३२ कौ. १८८० बृह. ७५० ६२४ कात्या. १४५८ स्थानेषु धर्म , मनुः ६१९ स्थापयन्ति च स्थापयन्ति तु स्थापयन्तीच्छ स्थापितं येन स्थापितां चैव स्थापिता येन " ७५१ वृम. ९६२ भा.१०२७, १२८४ वृम. ९६२ स्नानं प्रसाध स्नानोदकं वा नायीत सा त्रि *स्थापिताव ·वेदाः ९९८ स्वं नी:शुल्क वो मंतः १४२९ स्वकरणामा को. ०५७, मनुः १०४८ *स्वज्ञानशास स्वतन्त्रस्यात्म स्वत्वं गच्छेदा खत्वे सति प्र स्वदाने सर्व स्वदारनिर स्वदारांस्त्यज *स्वदासमिच्छे स्वदासी यस्तु स्वदेशप्राम स्वदेशघाति स्वा स्वप्राभि *स्वपोऽन्यगृहे स्वमोऽन्यगेह स्वप्रोऽन्यगेहे *स्वप्रसूतिं च स्वबलेनैव " १०४६ नार. ७६४४ लहा. १९७५ भा. १०३०. नार. १५८३ " स्वदेशपण्या स्वदेशपण्ये *स्वदेशस्थोऽपि स्वदेशाद् ब्रा कात्या. १२२५ ८३५ भार. संप्र. १९४२ जैमि. याज्ञ. १.८१ देव. ११११ मार. कात्या. ८३७ को. १७७३ नार.१७४८ काया. १७६१ विष्णुः १६७१ याज्ञ. १७३१ कात्या. विष्णुः १६०९, १८४७ कात्या. ६३३ २०६३ याश. १७३१ विष्णुः ८४३ ७४६ व्यासः ७५५ ७२७ गौत. १६६३ शुनी. १९८८ नार. १५८३ दक्षः १११४ नार. १९६१ अनि. १९४३ वेदाः १९८२ भा. १०२९ याज्ञ. ६८३ स्वदेशेऽपि स्थि स्वदेशे यस्य *स्वदेशपण्य *खदोषेण च *स्वद्रव्यं यत्र स्वभा च स *स्वभागं यदि *स्वभागानपि स्वभागान् य स्वभागार्धह *स्वभावाद्यदि *स्वभूताऽपि कृ स्वमप्यर्थ त स्वमातुलसु स्वमेव ब्रह्म स्वयं कुर्यात *स्वयं कृतं ऋ *स्वयं कृतं च स्वयंकृतं तु स्वयं कृतं वा स्वयं गच्छन्ति स्वयंप्रसिता स्वयं चोपग *स्वयं चोपाग *स्वयं चोपार्जि स्वयंजातः कृ स्वयंजातः पि स्वयंनातः प्र स्वयं तूपार्जि स्वयंदत्तं च स्ववंदत्तं नि स्वयंदत्तव . खकर्म स्थाप. मनुः १७०२ स्वकर्म जया मार. १९३६ स्वकर्मणि हि १९४० स्वकादपिच मनुः १४३२ *स्वकामे वर्त स्वकाम्ये वर्त *खकुटुम्बावि १३ याश. स्वबुलं पृष्ठ हारी. १२६६७ यमः १३५२, संग्र. १३८४ स्वतः शापि मनुः स्वकोशात्तदि व्यासः १०६५, १९६२ स्वकोशाद्दया स्वकोशावाद अस्वक्षेत्रे संस्कृ विष्णुः १२७९ मनुः १३०२ स्वगोत्रजसु शाक. १३५५ अस्वगोत्रेण कृ वृगौ. १३७२ स्वगोत्रेण स्व वसि. १२७८ स्वगोत्रे दत्त मनुः १३२८ *स्वगोत्रेषु कृ वृगौ. १३७२ सप्रामज्ञाति स्मृत्य. ९.१, ११४२, १५८९ खामिणो त ९०० खनामे दश कात्या. ८९८ सचापल्यादि भा. १९८५ सचिोरेव ध्यासः १७६३ खच्छन्दं विध यास. १६३४ खच्छन्दगा च मनुः १०५८ यमः १११३ सच्छन्दगा.तु मनुः १०५८ यमः १११३ स्वच्छन्दगाब व्यासः *स्वच्छन्दविध याज्ञ. १६३४ खच्छन्दव्यभि मनु: १०५८% यमः १११३ खजनेन त्व: मा. *खजातावाप्नु बृह. १२५१ *स्वजातावुत्त याज्ञ. १८७१ *स्वजातिः श्रेय. नार. १०९३ स्वजात्यतिक. १८८२ स्वजात्या श्रेय स्वज्ञानशंस. कात्या १२२५ स्वदव्यमर्य वृहा. याज्ञ. ६८३ भा. १०३३ को. १६२० नार. १३४६ कात्या. ११७३ को. १२८८ स्वधनं च स्थि *खधनं तु स्थि *स्वधनात्पुत्र खधनात्स तु स्वधनादेव *खधनस्तैर्षि *खधर्म हि प्र खधर्मत्यागि खधर्माचलि स्वधर्मेण नि स्वधर्मेणैव *स्वधर्मे ब्राह्म स्वधर्मों राज्ञः स्वनिहितादा *स्वनिहिताना स्वपत्नीप्रभ नार. कात्या. ७०९ भार. मनुः ६६५ बृह. १२३७ मनुः १०४६ ८२९ याज्ञ. १९३२ मनुः १२.४ कात्या. १९४२ नार. १९४० बसि. १९२० विष्णुः १९५० भा. १२८४ कात्या. ११७३ बौधा. १२७१ " अस्वयं दद्यात्त *स्वयं द्विजैर्हि *स्वयं निगृख स्वयं प्रकृता मनुः १३२०० कालि. १३७६ व्यासः मनुः २०६८ ७४३ १८४९ १२८८ मनुः को. नार. १९३८ को. स्वपन्तं पुत्र " स्वपनत्वस्यै ज्ञा *स्वपर्याप्त स्वपित्र्यं तद्ध स्वपुत्रैतृ स्वपेद्भूमाव स्वातु माता स्व भा. १९८५ शंखः १९२२ वेदाः ९९८ नार. कात्या. १४०३ कालि. १३७ शुनी. १११९ वेदाः स्वयं बन्धुभि *स्वयं यः साध स्वयं का रसे *स्वयं विशीर्ण स्वयं शीण च *स्वयं शुल्कं वो *स्वयचोपाग शंखः १४२९ विष्णुः १२५९ ९९८ ·भोकार्धानुक्रमणिका यमः १६५२ स्वामिना चान गौत. १२०४ *स्वामिनामेव भार. मनुः १.७३ व्यासः स्वामिने तत्स वृह. गौत. १२०४ स्वामिने तद्ध . वेदाः ९६३ . याज्ञ. १७४३ वेदाः ९७२ गौत. १९७२ कात्या. बृह. १५८१ को. १६१५ स्वशरीरेण स्वशिल्पमिच्छ *स्वशिल्पमिच्छे *स्वसंस्कृते तु *स्वसाक्ष्येण नि स्वसाक्ष्ये न नि स्वसारः श्याबी स्वसा स्वस्र ज्या स्वसीम्रि दद्या स्वसूर्यो जार स्वस्ति वाच्य मि स्वस्थेनातन स्वस्य भोगः स्थ *स्वस्रादिभिर्गु *स्वस्वभोगः स्था *स्वां दासी यस्तु स्वां प्रजां पित स्वां प्रसूति च *स्वाकाम्ये वर्त स्वा चैव कुर्या स्वातन्त्र्यं च क *स्वातन्त्र्यं च स्मृ *स्वातन्त्र्यं तु स्मृ स्वातन्त्र्यं हि स्मृ *स्वातम्याद्धि प्र स्वातन्त्र्यादित ७४७ १५८१ कात्या. ८३७ वेदाः ११६० मनुः १०४६ दक्षः १११४ मनुः १०५४ ब्रह्म. १११८ नार. ६९५ *स्वयमभिप्र. ९२७ स्वयमर्जितं *स्वयमर्हति मनुः १२१२ स्वयमादिष्ट को. १६१६ *स्वयमार्जन *स्वयमार्जितं स्वयमार्जित १२०७ स्वयमीहित विष्णुः १२०५; मनुः १२१२.भा. १९८४ स्त्रयमुत्पादि वसि. १२७२, यमः १३५१ हारी. १२६५ स्वयमुत्पाद्य भा..१९७१ स्वयमुद्बद्ध स्त्रयमुपग विष्णुः १२७९ स्वयमुपाग वसि. १२७८ स्वयमेव तु मनुः ७४० नार. स्वयमेवाग कात्या. १८८८ *स्वरवर्णाका नार. १७५३ विष्णुः १०२४ मनुः १०६३ स्वगा स तेन शंखः १२८१ स्वर्गे तेनाभि भा. १२८३ स्वर्गेऽपि च वि वारा. १०७६ वर्गेऽपि दुर्ल दक्षः १११४ स्वर्णस्योत्तम शुनी. १७६७ *स्वर्यातस्य ह्य शंखः १४७१ याज्ञ. १४७९ अनि. १५२९ स्वर्याते स्वामि कात्या. १५२२ *स्वल्पं वा विभ हारी. १९६३ *स्वल्पं वा संवि स्वल्पमपि द्र विष्णुः ८९१ *स्वल्पमूल्यं तु बृह. १७५९ :स्वल्पेन वा पिं हारी. ११६३ *स्वल्पेन वा सं स्वल्पेनापि च कात्या. ७५५ स्ववत्तामपि जैमि. १४२५ स्ववासंप्रति नार. ૭૨૪ स्वात्त्युपाणि विष्णुः १९८३ स्ववेश्मनो वि को. १६२० स्वशक्तिंपर। मनुः १९३० (स्वशक्त्यापह कात्या. १२२४ *स्वशक्त्या र नार. ७८१ *स्वशक्त्या युध्दृ कात्या. १२३४ स्वर्ग गच्छत्य ग्रह. १७६० स्वामिने नार्प कात्या. *स्वामिने योऽनि याश. ९४३ स्वामिने बानि *स्वामिनेऽविनि स्वामिने सश बृह. ९५४ व्यासः ९६१ *स्वामिनो नार्प कात्या. *स्वामिनो योनि याज्ञ. ९४३ *स्वामिनो ह्यनि स्वामिप्राणप्र *स्वामी चेदपू विष्णुः ८४३ स्वामी चद्भुत स्वामी तु विव कात्या. ९२० स्वामी दत्त्वाsध बृह. ७६६६ कात्या. *स्वामी द्रव्यम विष्णुः स्वामी द्रव्यमा स्वामी रिक्थक गौत. ११२२ *स्वामी शतद स्वामी शदद । *स्वामी सदं द स्वाम्यं विभाव *स्वाम्यदत्वाई *स्वाभ्यभावे ग्रा ९३१ स्वाम्यमात्यदु विष्णुः १६१२ स्वाम्यमात्य स्वाम्यमात्यो पु मनुः १९३. स्वाम्यर्थे जीवि कात्या. १२२७ *स्वाम्याज्ञयाच बृह. स्वाम्याज्ञया तु *स्वार्थसिद्धीच ९५५ कात्या. खार्थसिद्धी प्र स्वालक्षण्यप मनुः १०५. *स्वासेधयंस्त्व स्विष्टकृदादि स्त्रीकारे कृत स्मृत्य. १३७३ *स्त्रे क्षेत्रे च कृ मनः १३.३ स्वे क्षेत्रे संस्कृ विष्णुः १२.९ *स्वे क्षेत्रे स्वयं *स्वेच्छया कृत बृह. १५८५. स्वेच्छया यः प्र कात्या...८०५ " " १५५५ " को. .९३० स्वात्माधाने वि स्वात्स्वादशाब स्वादानाद्वर्ण स्वादुको वित्त स्वाध्यायिनं कु . स्वाध्योऽजनय मनु: १४१७ in लहा. वसि. १६०८० बृह. १६४८ वेदाः ९८१, १८३७ नार. १५८३ वारा. १०७५ नार. १५८३ हारी. १७६९ कात्या. १११० नार. ८४९ कात्या. ९६० " -- जौन. १३६४ *स्वानंशान् य स्वानि पुण्यानि *स्वान् भागान् य स्वामित्वादादि स्वामिदत्तां तु स्वामिदोषाद स्वामिनं तं वि स्वामिनः स्वस्या स्वामिनश्वानि स्वामिनस्ता वि स्वामिनां च प नार. मनुः भद.१८ ·अवयवहारकाण्ड हरेरात्वि अहर्ताच घान *हारो घात हर्ता वा यात हम्यं देवर . हितेषु चैव.. हर्षदानं त हवा इदयों हवामहे त्वा हव्यं कव्यं चं हसन्त प्रह हस्तग्राभस्य मच्छया.पत्र कात्या-":०५ स्वेच्छयोपेच १८८८ स्वच्छाकृतति १५८४. अच्छागतवि १५८५ स्वेच्छादेयं हि ७८६ स्वेच्छादेयं व स्वेच्छानुपेयु नार. १८८१. कात्या. १८८८ स्वेद मूत्रं पु भा. १२८६ स्खे परे वाज स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु मनुः १४१७ *स्वेभ्योऽशेभ्यव स्वेभ्योऽशेभ्यस्तु स्वैरिणी च पु हारी. १०१७ स्वैरिणीनां च नार. १९७८ स्वैरिणी या प. याज्ञ. १०८८ स्वैरिण्यब्राह्म. नार. १८८३ हंसकारण्ड बारा. १०७६ हंसभासब हतः संदृश्य बृह. १६४७ हतः स दृश्य हतस्तु दृश्य इत्वातताथि १८३१ इत्वा तु प्रह भवि. १६५५ *हत्वाऽपराधि इनामेमामे बेदाः १४२४ हनूमानिति वारा. १३२९ हन्ताच पात बृह. १६४६ हन्ता तदनु १८३२ इन्ताभिशस्ते वेदाः ११४३, ७८७ ९३३ बौधा. १६०६ . " हस्तपाषाण, हस्तस्याङ्गुलि *हस्तादिना प्र *हस्तादिना प्रा हस्तिक्षेत्रप हस्तिना रोषि हस्तिपत्रात्य हस्तेनावगू हस्तेनावगो हस्तेनैव प्रा हस्तेनोद्गूर *हस्तेनोगोर *हस्तेऽपलप हस्त्यश्वगोख *हस्त्यश्वगीर *हस्त्यश्वगो हस्यवरथ .. मनु: १४७७ हिंस्र्धनानि प्रजा. १५९६ हिंस्रयन्त्रप्र, वृहा. १६५३, हिंस्रस्तेनानां को. १६१९, ७८७ वृहा. १६५३ शुनी.. ७९. मनुः १९३१ भार. हिस्वा ब्रज़मा आप. ९०४ वेदाः ९०२ हिन्वानासो र वेदाः ८११ २१५८ *हिरण्यं रत नार. १७४५ भा. १२४४ *हिरण्यं रत्न १.३३ हिरण्यं सर्पि १९४० वेदाः ९७८, हिरण्यकुप्य .१००४, १२५७ हिरण्यधान्य नार. ६२६. बृह. १८३० भार. ६३५ वृहा. १८९१ *हिरण्यरज नार. १७५० व्यासः १८३५ हिरण्यरत्न १८३४ *हिरण्यरूप्य बृह. हिरण्यवर्ज नार. १७४५ हिरण्यवर्य नार. १८२७ *हिरण्यवस्न को. १७९९ हिरण्यस्य हि विष्णुः ६१० विष्णुः १७९६ हिरण्यस्य प वेदाः १८३८ *हिरण्ये त्रिगु ६५८ कात्या. विष्णुः १७९६ हिरण्ये द्विगु बृह. ६३०, ६५२, ७२६, कात्या. मनुः कात्या. ८५४ हिरण्योदक स्मृत्य. ९०१ शंख: १६७२ ११४२, १५८९ *हीनं जातिप याज्ञ. ७२३ मनुः १६२९, मनुः ९०० १७१३, १९२९॥ नार. शंखः १६७२ हीनं यद्धनि यमः ६६० विष्णुः १६१२, भार. कात्या. १६५१ हीनं सुघटि शुनी. १७६७ याश. ८८४ अपु. १९४३ हीनक्रयप विष्णुः ८९१ हीनजाति प याश. ७२३ हीनजातिलि विष्णुः १०२३ मरी. ४६९ हीनमध्योत्त बृह.. ८३५, बृह. १६४६ १६४५, नार. १८२४ याद. १०८५ हीनमूल्यं च . बृह. ७६४ *हीनमूल्यं तु कात्या. होनमूल्यम नार. ७६३ होमवर्णाको. विष्णुः १७७१ हीनवर्णाग :.. हिरण्येन मु. को. १८४९ हीनं पुरुष हस्त्यश्वानां त हीनं यावतु हन्ता मन्त्रोष कइन्ता वा घात हन्ति सर्वम हन्तेति सत्यं महन्याच्चित्रव हन्याच्चित्रै हन्यादुपाये हरस्य मन्दि पैठी. १६५३ बृह. १६४६ भा. १९८३ वेदाः १००६ व्यासः १६५१ हीनः पुरुष " हानिर्विकेतु महानिश्च केतु *हानिश्च क्रेत हानिश्चेत्केत हानिस्तत्र स " हरिश्चन्द्रोह नार. १७५७ कालि. १३७७ वेदाः १००५, बसि. १२७८ भा. १२४३ *हारयन् चोर *हासं पर हास्यं परगृ हरेच्च दश. हरेज्येष्ठः प्र. ॥११८४, १२३४ 'हरेषत्र नि हरेगिन्धाद .. *हिंसन्तश्छन हिंसन्ति छन हिंसयन्. चौर हिंसाप्रतीका कात्या. १६४९ .:.:१८४६ ·लोकार्षानुक्रमणिका १३९ विष्णुः *होनवणे का *हनिवर्णेन हानवोऽधि १७७१ बृह. १८८७ हीयमानो न 'हुक्कारं कास स्कन्द. १९६६ कात्या. १७९१ *हत्यादीभनं हेत्वर्थगति कात्या. १८३४ नार.१८२९, बृह. १८३२ विष्णुः १७७०, *हुकारं चैव . *हेत्वर्थमति हेत्वादिभिर्न. हेमकाराद . बृह. १८८७ यमः ६६० याज्ञ. ७६० १०८४ को. देव. १३५१ भा. १०२८ मनुः १९३० कात्या. १५७४ याज्ञ. १९५८ कात्या. १८३३ कात्या. १८३४ बृह. ७८७ शुनी. ७९. बृह. १७५९. *हुकारः कास हुताशनशि हूयमानश्च हृतं नष्टं च हृतं प्रनष्टं हृतं भमं च *हृतं भमं तु हृतं भमं प्र *हृतं लब्धं च हृतस्वस्य हि हृताधिकारी होनवर्णोप होनस्यापूर हीनाद्रहो ही होना न स्याद्वि होनान् वा वि हीनास्तमुप *हीनास्समुप हीने तदर्धा *हीने पणे तु हीनेषु अर्थ हीनेष्वर्ध द हीनेष्वर्धद " ८९९ व्यासः मनुः शुनी. १७६७ याज्ञ. १७३४ को. १७९८ याज्ञ. १८१४ हेममुकाप्र *हेमरत्नप्र हेमरूप्याम्ब होता चापि ह *होता निविद्व होता यक्षपे *होता वापि ह हृस्वप्रवासि ह्रिया देयम् हादते जनि हादन्ते स्वेषु १५७४ भा. १९६४ याज्ञ. १०८६, १४०० बृह. १८३१ आप. १४६६ ९९५ वेदाः मनुः ७७५ को. १०३९ वेदाः ७९२ भा. १०२६ इते तद्विगु हत्वा तदर्थे हृदयादुध्दृ होतिपुष्पफ को. १७७२ कात्या. नार. ९४९ हीनो(ने)यदि वि हीयते हीय कौ. १६१५ बृह. ६३०

·No text on this page.

·Index of the important Sanskrit Words. अंश , share; part; inheritance ६७९, ९०, ७१५, १६,. २४, ३२, ३४, ३७, ७१, ७२, ७३, ७४, ७५, ७७, ८०, ८१, ८४, ८५, ८७, ८८, ८९, ९०,८६१, ७५, ९३, ९६, ९९, ९०१, ४७, ६१, १०७२,८८, ९६, ११४१, ४६, ५९, ७१, ७२,८४, ८५, ९०, ९१, ९२, ९९, १२०१, ०७, १२, २०, २३, ३९, ४०, ४१, ४३, ४४, ४५, ४६,४७, १३१०, २४, ४७, ४९, ७४, ९१, १४००, ०१, ०३, ०४, ०८, ११, १३, १४, १६, १७, १९, २१, २२, २८, ७०, १५१८, २४, २६, २७, ४१, ४३, ४४,५४, ५५, ५८, ६०, ६१, ६९, ७१, ७२, ७५, ८४, ८५, १६७१, ७५, ७६, ८६, १७२८, ४७, ४८, ६७, १९००, ०३. अंशक & share; small share १३७५, १७६७. aistaetat division; allotment of shares ११९०, १२२४, ४१. अंशग्राहिन् a co-heir १३८९. अंशप्रकल्पना see अंशकल्पना ७७६. अंशप्रदान allotment of shares १५४३. अंशभागिन् entitled to a share; a co-heir ८७७, १३५१, १४०१. अंशभाज् see अंशभागिन् ८७७, ११९९, १३६५, १५५२, १६७१, १९१७. अंशभू a partner; associate ११४३. अंशहर see अंशभागिन् १२३९, ८८, १३३८, ५५, ७३. अंशहानिadecrease in the share १२५०. मंशहारिन् see अंशभागिन् १५४१. अंशित्व the state of a sharer ११७९. अंशिन् see अंशभागिन् १२६४, १४५०. मंशुक a garment; cloth १७३६, ९६, १८१६, अंहस्वत् sinful १६०३. अंहुर distressell; sinful १५९१, १६०३. अऋगता non indebtedness १३५६. अकन्या not a virgin; a. maiden who has lost her virginity ८८२, १०९७. अकर free from tax ९३२, १६६६, १९४४. अकर्मन् non-performer of religious duties or sacrifices ८१०. अकर्मिन् see अकर्मन् १३८७. 3478.147 reluctant; uuwilling; not desiring ६५१, ५५, ८०, ८१७,६२, ९१४, १०२०, ३४ ३६, ९७, १११०, ४७, ४८, १२०५, १२, १३ २०, ८६, १६२७, १७५२, ६२, १८४८, ४९,५०, ६६, ७८, ८३, ९२, १९७६, ८४. अकारण without cause Or reason ८१७, ४४, ११४९, १३०९, १६३४. अकारिता (वृद्धिः) (interest ) not stipulateil; not agreed upon ६३३. अकार्य a criminal or improper action; evil doing १०७७, १११६, १३९४, १६०३, ५३, १८८७. अकाल improper time १६८३, १७५३, १८३१, ३४, ८०,८९, १९२७, ७५. अकिञ्चन an indigent nan १७२८, १९२७. अकूपार unbounled; sea १८३८. अकृत invalid; not made १२३२, १६१७, १८४०, १९८३. अकृतदार unmarried १३७७. अकृतस्त्रिय unmarried १२८५. अकृता (दुहिता) a daughter who has not been made putrility १३००, ५०, १५१६. अकृता (वृद्धिः) see अकारिता ६१० अकृष्ट unploughed; untilled; a waste (piece of ground) ९४४, ११८१. . . अंस the shoulder १६६४, १७९६, १९८१. अंसत्रकोश having a cask for its tunic (probably a Soma filter ) ९२३. Index 1 ·Vyavahārakānda . . , आक्रमोढा a woman married not according to अ६गया कृत wrongly done १२६२. the oriler given in shristru (e.g. when अखई unbaked pot ९९२, १५९९, १९७७. a Brihamana first marries a ksatriyri अखलति not bald-headed ९९५, १५९९. and then it Brühamani both these अगम्य not to be appronched (sexually etc.) women become A liremodhüs; since the १०२०, ३२, ३७, १११८, १८४४. order Inid down by the shăstra is अगभिगी not pregnant १६१९, ३८, १९८९. violated) १३५०, १४०३. अगस्त्य N. of usage ९६८, ११२०. अमोढासुत son of an अक्रमोढा १३५०, १४०३. जगार a house; home ९३२, १३८४, १६२९, ८५. *57* negligance of duty; improper act ८९, ११, १७१३, २६, ५४, १९२९,३६, ८१. ११०६, १७५७. अगुप्त Innotected १८४२, ५०, ५९, ६०,६२, अक्रात mbought; not purchasel ८२१, १९.२८. अक्ष a die for gambling, axle ६०१, ०२, ०५, अभि fire; the god of fire ६००, ०१, ०२, ०४, ९७०, ९, १०००, ३१, १२५५, १६१७, १८०७, ०६, ७५,३५, ४१, ४८,८१,८८, ९०, ८११, ९४, ९५, ९६, ९७, ९१, १९०१, ०२, ०३, ०४, १५७, ५९, ७८, ९७१, ८५, ८९, ५१,९४, ९.५, ०५, १०, ११, १५, ६८. १.७, १८, १001, ०२, ०४, ०५, ०६,११, ३३, अक्षत uninjurell; unerushel १६०९. ७६, ७७, ११, ११०९, १०, ११, १६, १८, १९, अक्षयानि (u maiden ) not leflowereil or de '४३,४४, ५८, '५९,६२,८१, १२५३,५८, ६१, fileil is०३, १०१९, २१, ११०३, १५, १३०९, ८४. १३४८, ५६, ७४, १४२३, ५२,६४, अक्षता a virgin; (. woman ) not enjoyed १५.३, ९३, १६.००, १२, ११, १२, २६, ४७, or defilel १०८८, १२७९, १३३१. ४८,५०, ५७, ६५, ७२, ८९, १७२०, २३, ३४, अक्षदेविन a gambler १९११, १५. ४२, ४६,६२, ६६, १८२९, ३८, ४१, ४५, ९३. अक्षदुग्ध hated by (or unlucky at dice; inju १..., १७, १०.००, ११, २४, ३०, ३१, ३६, ४०, ring with dice (a sharper ) १६००. ६४, ६५, ६६, ६७, ७१, ७४, ७७, ७८, ७९, अक्षमाला N. of Arunalhati (wife of Vesistha); ८०,८१, ८५. a string of beads १०५१, १९१३. अग्निकार्य duty pertaining to sacral fire; अक्षय exempt from decay; undecaying care of the sacred household fire :999, ८०६, १०३०, १६२२, १५.८५. १९.२३. अक्षया(स्या)(वृद्धिः) unlimited interest ६०९, १०२६. अग्निचित् one who has arranged the sacri- अक्षरपति containing five syllables १५९६. ficial fire ९९५. 3799513 a king of dice; the clie called Kali अग्मिद a fire-giver; incendiary १६०८, ०९, १८९७, ९८. १९, २६, ३८,५३, ५४, ५५, ७१, १९२९. 219987 anything that happens in gambling 31fa7ir. performing the last funeral cere- ६०१, ०२, ०३, १९०२. mony; supplying fire १५२३, १६१९. 21431851 office of a superintendent Ecs. अभिदायक see अग्निद १६५२. अक्षावपन I dice-board १८९७. अग्निदिव्य fire-ordeal १९६६. अक्षावाप the keeper or superintendent of अभिप्रपतन falling in the fire; self-immolation gambling table १८९७. of a widow on her husband's funeral अक्षि the eye १६००, १७७२, १८३२, १९७०. pile १११६. अक्षेत्र u bad field १२६४. अमिप्रवेश entering into the fire; see अमिप्रपतन अक्षत्रिन् having no fields १०७३, ७४. १११६. .

·Irules of the important Sanskrit words 3 . माभिमुख having month towards the Agmi | अङ्ग a limbol the body ६२८, ७५, ९.० ९, १०२२, २५, २६, ५८, १११३, ९५, १६१७, १९, ३७, अग्निशाला house or place for keeping the ७४, १७२०, २३, ३२, ४९, ६१, ६४, ६८, ७०, sacrificial fire 820. ७९,९१, ९४, ९६, ९९, १८०१, ०", १२, १५, अग्निष्टोम N. of a sacrifice ७७२. २२, २८, ३१, ३५, ३९, ४३, ४७, ६२, ८७, * a place for keeping the sacrificial ८८, १९३०, ३२, ३, ७०, ८५. fire ९२६, १६०२. 3d ainputation of a linb १६१३, ४३, अग्निसंपम exposure in fire १७४६. ७१, ७२, १७६९, ९४. aaga the Eacred fire; oblation to Agni अङ्गज son १४६८. ६९, ७१४, १०७५,९१, १२८१, ८३, १३७४, अङ्गना a woman १०२७, ७२, ७३, १२८, १५१३, २६,१६७२. १३७६, १९७९. अग्निहोधिन् one who has placedl the Eacred अङ्गरान a king of Amgas १३२९. fire on the altar ६९५, ७१४, ८०३, ७२. अङ्गाविषe अङ्गान १३२.९. सभ्यगार see अग्निशाला १००९. अार charcoal; cinder ६१०, ९३४, ४४, ५०, aff21419 a ritual of placing the fire on ६१, ६२, १६८०, १७६५, १८९५, ९७. the sacrificial fire-place १३६३. अभिरम N. of nashi११२१, ६१, ६२, १२६०, अन्युपयम kindling of the domestic fire १९८०,८१. १०१४. अङ्गल a finger ९२६, १७७०, ७५, ८८, १८४८, अग्रज elder or eldest १०६४, ११८९, १३५२. . ८३, १९६६, ६७. अग्राह्य not to be arrested ६८०. अली a finger १६८७, १७१३, ४८, ६०, १८४८, Hoy unmarried; a virgin; poetical name of ६७,६८,६०, ९१, १९२८, ६७, ७०. ten fingers; end ९६६, ७, १००४, १९७९. अगुलीयक a finger-ring १३६३, ८४, ८५. अग्रेषि अदधिषु १५९२. अङ्गए the thumb १७४८, ६०, १९६७. अग्रेदधुस् . man who : hough a younger अघ्रि a foot १८३१. brother', marries before his elder bro 3afiaaa one who has not performed the ther ९९५, १५९२. necessary rite १२८८. mafarag man who weds a girl before अचिकित्स्य incurable १०९४, १३८९, ९८. the marriage of her elder sister १५९२. अधित्ति infatuation १५९१, १८४०, ९३. यम्य best ११८९. अचेतान infatuated १२५३. अघमर्षण sin-effacing १६०३. अच्छल without mincing of words; without अघविषा fearfully venomous १६००. having recourse to artifice or strategrim aia wishing evil; wicked 9482. ७४१,४८. अ mark; the lap १६४४, ८५, १८५०, अज a he-goat ९०४, ०५, ०९, १३, १६, २०, १९२१, ७३, ८१, ८५. २१,९९, १०००, ११६६,८०, ८३, ८४, १२०८ भड़काग the act of marking or stamping १६६९, ७२, १८११, १९५९. .१६५९. अजपाल a goat-herd ९०३. अङ्कन branding १६४३. अजब- N. of a Rshi १९८०. अङ्कित branded; teuled ७५०. अजर undecaying १५८०, ८४. सकुश a hook १८९४, १९७०. अजा a she-goat ६०९, १०७३. बरrroper to be inarked १८७४. 3797fit not of kin; not related; not having -- ·Vyavahārukānda sister-brother relation ९७७, १८३६. अतिप्रसवा a woman whose time for procream अजिन hairy skin of an antelope १२६०, tion has exceeded १११२. १६७१, १७५९, १९७३. अतिलब्ध cruelly treated १६१५. अजीगत N. of a Rishi १२६०, ७८, १९८१. अतिवाद excessive praise १६७६. अर्य not subject to oldage or decay ९२४. अतिवृद्ध very old ७८७, ८०४, ७३. अशातपितृक one whose father is unknown अतिव्यवहार taking in too great a quantity १३४७. १६६६. अज्ञातयोनि of unknown origin or birth ८३९. अतिष्पदरी jumping over; transgressing ८४२. 'अशान unconsciousness; ignorance ७५४, ५६, अतिसंधान treachery; betrayal ८६३. ५७, ५९, ६९, ९३९, ५८, ६०, १६३०, १७१४, अतिसर्ग dismissal; giving away ७५७, ९२, १८०६, १९३५, ७२, ७६. १२५५, १३८५, १६८३, १९७५. अज्येष्ठ not eldest; not most excellent ११९८, अतिसांवत्सरी ( वृद्धि: ) ( interest ) to be paid १२३५, ३६, १३९७, १९८३. longer than a year ६०६, १५. 373fear the son who is born of a later अतीतव्यवहार one incapable of transacting married wife १२३३. legal business १३८७. अञ्चल the border of a garment १८८१. अतीतशैशव one who has passed his minority अअन paint (esp. as a cosmetic) ९९२, १९५१,६२. १०००, २६, २८, १११७, १२४४, १५९९, अतीत्वरी a female transgressor; bard woman १६१८, १७९८, १९७०. ८४२. अटन roaming or wandering १०४८, ११०६. अतुर not-liberal १८९९. अवी a forest ८६३, ९४८, १६१९, १८५०. अतुल (ल्य) unequal (by caste etc.) ७७०, अण्ड an egg १८४०. १८४८, १९८३. अण्विका a particular measure १९६७, ६८. अत्यन्तवासिन् . student who perpetually अतिक्रम transgression; violation ८४४, ७९, resides with his teacher ६७२. ८८, ९२६, २७, २९, ३०, ४२, १०२०,३५, अत्यय punishment; fine; perishing; passing ११८५, १४३१, १६१३, ३४, ५०, ५७, ७६,८७, away ७८४, ८७, ८६१, ६३, १०३१, ३५, ४०, १७७१, १८२४,२७,३२,८२,८३. १५६१, १६६८, १७०६, १४, १९२७, ६४, ६५. अतिक्रमण transgression ८१७, १८८८. अत्रि N. of a sage १२५८. अतिक्रमणी female transgressor; an unfaith. 37472 faz a person acquainted with the riful wife १६०९. tuals of the Atharvaverla 9884. अतिक्रमिन् see अतिकामिन् १६०६, १२, ६४. अथर्वहन्तु one who kills by spells or magic अतिक्रामिन् a transgressor १६०९, १८४७. १६१२. अतिचार transgression; violation अदण्ड exempt from punishment ९०५, १७६२. fixed rule or law १०३६, ३७, १३९२, अदण्डन absence of punishment १८१४. १.४३१, १६२०. अदण्ड्य exempt from punishment; not to be अतिचारिणी transgressing ९२०. punished ७५९, ९०५, ०६, ०७, १९, २०, अतिथि u guest ८१४, १०२३, २४, २९, ११८१, १०३८, १६१२, २०, २१,६५, ६८, १८४७, ५१, १२८५, १५१३, २६, ९४, १६५६, १९३६. ९१, १९६९, ७०. अतिदान an excellent gift: ७९२. अदत्त invalid gift; not given; not delivered अतिप्रलापिन् one who bewails too much १६८५. । as gift ७४५, ६७, ९८, ८००, ०१, ०२, ०४, , - of any ·Index of the important Sanskrit words . ०७, ८८, ९८, ९००, १२२४, ४३, ४४, १६४५, ९७, १७४४. 39791 girl not betrothed; a girl not given in marriage १३७४, १४२१, १५५८, १९७५. अदन a demon; scratching १२७१, १६१९. अदातृ not giver or giving ७७१, १०४५, १७२५. अदान not givjug; being devoured or swallowed ८६१, ५५९, ७१, १९२२, ७९. अदान्त untamel १६२१, १९१७, ७०. अदाय not entitled to a share १३८८, १६७८. अदायाद not entitled to become an heir ७८२, १२६१, ७८, ८३, १९५०, ६१. अदायादक that for which uo heir Or claimant is found १४७४. अदायादवन्धु not-heir-kinsman १२७३. अदायादबान्धव not-heirs-kinsmen १३१९, २०, ५१. अदायादा see अदायाद १२५५, १३८५, ९१, १४१५. अदायादी see अदायाद १३८५. अदायि(य)क see अदायादक १५२३, २६. अदास free from slavery; not a slave ८१७, ४६, अदूषित unspotted; unspoiled ८८९, १६३१, १९२९. अदूध्या not to be defiled १०२६. अदृष्ट invisible; unapproved by Shastra १०३२, ११४४, १९७०. अदृष्टा (वृद्धिः) (interest) not prescribed by Shristire; unapproved ६१५. अदेय not to be paid, discharged or gives ६२२, ७०६, ९२, ९४, ९६, ९८, ८०१, ०२, ०५, ०५, ३४, १२४३, १९३१. अदेयधन unfit for giving property १२४४. उन्देवनी (a woman) not killing her brother'-- in-law १००२. अदेश improper place १६८३, १७५३, १८०१, ८०,८१,८९. अदोप free from guilt; faultless ७५७, ८१५, १०३५, ३८, १४३०, १६५३, ६१, ७७, १८२० ४८, १९३३. अद्मसत् skated (with others) at meal; . cook; house-dweller; mother 84. अद्न्य having no possessions or property १०८८, १४००, २४, १८९२. अधन propertyless; having no property ८१८, २२, ३४, १३९१, ९३, १४०२, १९२८. अधनिन् see अधन ७००. अधम lowest. ८२८, ३५, ९२०, ४२, १०१८, १३७७, १६२९, ३७, ७०, १७८०, १८७५८९. अधमयोनिजा of low origin १०५१. अधमर्ण a debtor; low or bad debt ६१०, ७१६, १८,३१, १४०२. अधणिक a debtor ६३५, ५५, ५९, ७१०, १६, १८, २०, २२, २४, २६, ३४. अधर lower १७७२, ८३. अधर्म unrightousness; injustice; wickedness ७९३, ८००, ०४, १०२७, ३१, १११८, १२८४, ८६, १३८७, १६५९, १७००, १८५६, ९, १९२३, ४२,४३, ६३, ५४, ७०, ७४, ७७, ९८.. अमिष्ठ lawless; violating religious duties, criminal १२८६, १६१४. Hare unlawful; contrary to law or religionis . अदासी not a slave; a free woman ८३७, ३८, १६१३, १८४९. अदिति N. of an idiotu goddess ९०३, ८२, ९४, १००७. Bufala-tiftianita harlot ( by Shimashāstri); (31fafant a woman getting livelihood by showing pictures of deities, कौशिकस्त्री 2 female snake-catcher; wife of a snake-catcher ( by Gunapatishuistri)] ८६३. अदुर्मङ्गली not inauspicious ९८६, १००३. अदुष्ट faultless; free from lisqualifications; without defect ७७६, ८३, ९०,.८२७, ८५, ९७, ९५१, १०७९, ९७, १११२, १७, १६०९ ५१, १८८१, १९२६, ७५. अदुष्टा भावना faultless thought १११२. अदूरेबान्धव not a distant relative १२७३. .

·Vyavahārakāndla - ९०, ७२, १०९८,११३१,.. अधिक additional; superior ७११, ३४,६५, ८४, ६५, ८४, ९५२, १०२२, ११६९, ७३, १६४०, १७५०,५२, ६७, ९०, १८३०, ३१,४२, ८५, ८६, ९२, १९२७, ३२, ६७, ६८, ७७, ८८. अधिकरण government department १६८८. अधिकरणी a stove १६८०. अधिकर्मकर an overseer; superintendent ८२८. अधिकर्मकृत् see अधिकर्मकर ८२५. अधिकवर्ण u higher or superior euste १७७०, अधिकार authority; right; capability; al:- pointment १०२४, ८६, १३९०, १४००, ४९, १६०८, १९३६,४१. अधिकारिन् possessing authority; an official ११९९, १९६२. अधिकृत authorised; appointel ६७२, ८२८, १२८८, १३९०, १६३१, ३१, ५४, ९८, १७५६, ६४,७१, १९२९, ३२, ४२, ६६. अधिगन्त one who attains or ucquires, one who goes १६८२, १९४८, ४९. अधिगम decision; profit; gain; tresspass; adultery; finding ६१९, ९३२, ११२२,१९८८. भधिदेवन a. table or board for gambling १८९६, ९७, १९०३. अधिप .. master; father; owner. १९८८. अधिपति see अधिष १५१८, १९५६,५७. अधिराजaking; emperor १९८१. अधिवाद oftensive words १६५६. अधिवास , neighbour; original place ७२,५, १९२२. अधिविन्नस्त्री . superseded wife; a woman whose husband has married again after her marriage १४४२. अधिविना a superseded wife १०५७, ८७. अधिवेत्तव्या (wife) to be superseded १०५६, ५७,८७. अधिवेदनिक related to the marrying of an additional wife १०३४, ३५ अधिवेषा see अविवेत्तव्या १०५७. अधिष्ठात. protector; lord ७०६, १४, १९२४, अधिष्ठान a settlement १६६८. अधिष्ठित settled; Superintended ६३८, ७१५, १६७१,१९१३,५४. अधीतवेद one whose studies are finished १३७६. अधोवर्णगा co-habiting with a member of the lower caste १०१४, १७६९, ९४. अध्यक्ष a head; chief ८७४, ९०३, १६२०, ७९, ८०, ८८,८९, १०, १९०४, २१. 38ffa ( property given to the bride ) over the nuptial fire १४३१. ४९, १२, ६३. अध्यग्न्युपागत property received by u wife at the wedding १४२८, ४३. अध्ययन study ८३६, १९४०, ७३, ७४, ७६. अध्यापक a preceptor; teacher' ७७०, १६०८. अध्यापन teaching १६१६, ९७, १९४०, ७२. अध्यावानिक that part of a wife's property which she receives when lei iu procession from her father's to her hsband's house १४३१, ४९, ५२, ६३. 37271.87 sitting over (the body of another person) १७०८. 31625 the son of it woman juegnant before marriage १२८६, ८७. अध्यूढज see अध्यूढ १२८७, १९८२. अध्यढा a wife whose husband has married. an additional wife १९६४. अश्वग a traveller: १७२३, १९८४. अध्वर a. saeritice (esp. the somai sacrifice ) ९८०, १००१. अध्वर्यु a priest ६०४, ७७५, ९२, ९७९, १००९ १२५८, १८९६. 377157 not entitled to a share in the inheritance १३८९,९१, ९२. अनंशद not paying the alloted share ८६१. अननंभावुका not being naked; not disposed to nakedness 9008. अनमि not maintaining sucred fire १९७७. अनडुह an ox; bull ६११, ७६४, ८४२,१०००.. १६०६, १८४०, १९७५.

·Index of the important Sanskrit words । . अनतिसृष्टा not permitted १२७०. अनवस्थित unsteady १६८५, १७६१. अनन्तर next ११०४, ०५, ४७, १४७५, १९३७, ७४, अनस a cart ७७५,८९१. ८३, ८४. अनसूया N. of a woman १०७७. अनन्तरज next bory; younger son; one's own अनाकारिता see अकारिता ६२६. son १२३३, ८६. अनाकालभृत ( a servant ) maintained during अनारापुत्र 01 hoyn fron the mother a famine ८२९, ३१. belonging to the caste next lower to अनागस blameless ८१०, ११:४३, ५९, १७५१. her husband's १२३०, ४५, ८८. अनामधकार (NEmpt from taxation ८७२. अनन्यपूर्वा previously marrierl १.११. अनाजाय that which cannot be enjoret or अनन्याश्रिाद्रय one whose property is not userl; that which yickls no Pirofit,१२२२. encumberedd; one whose property has अनाथ having 10 master or protector: not gone to another . 1100r; helpless ८००, ०७, ७३, ९७७, १०२९, अनपक्रागिन् not alerting from; clevoted to १५१३, २६, १६१६, १८३६, १९१४, ६५. १८,७. नायव 1 of a helpless person १९५१. अनपक्रिया :९ अनपायर्नन् ७९६, ८४४. shermal pointed; net; instructed 9929. अनात्य sonlessi chililless; not having saint not to be recepted or taken upis, mogeny८१८, १२६२, ८३, ८४, १३१९, २०, ०.३२, १९३१. 2',१४०३, ६४, ६५, ७८, १५.५८, ६०, १९८'५, मादिया ( वद्धिः ) ( interest ) improper totke reccited ६३५. Fit 2147 operty of it childless person 316177 not ratable; not il source of subsi. १५१८. stence १९२०. अगरल्याक्थ inheritance of a childless Person अनाप्त not a relative; a stranger १६३१, १८०९: १४७१. १९३०. लागपत्या childless woman १३००, १४०७, ६९, अनाम्नान not mentioneil in scriptures १९४१. ७३. 39/471497 17: not;rescribed by the shästsel; ant without legal source; a usurper agaiust the rules of shaxlr (99. अनार्य motian Arya १६९४, १७६८, १९२९, ६९. अनाकरण sec अनपाकर्मन ८५९. अनाय not helouging or connected with the अनपाकर्मन non-payment; non-delivery; non- Rashii. १३५६. remittance ७९४, ८३४, ४८, ६१, ६२, ६९. 349477 unencloscil or unfenced ( field) $03, i wrong value or price; worthless 9899, ०५, १६. ६९, ७८, १७३०,६६. अनावृता unrestrained (woman ) १०२५, १११८, अनर्थ loss; difficulty; danger; misfortune १२८४, ८५. . ७९४, ८६१,८७, १०१.०, १२२२, १६७९,८०. अनावृष्टि N. of a son of the king Shrira १३७६. अनर्पण not giving; not delivering ९००, अनाव्याधा impossible to be broken or forced अनन् irresistable १८३६. open; invincible १००१. अनर्ह undeserving; unworthy; unentitled अनाश्रम one who does not belong to any ७९४, ८०७, १०७५, ११४८. Ashrames (i.e. who is not invested with अनल fire; the god of fire १२८४, १९६४, ६५, the sacred thread) १३८४. ६९. अनासे Anot to be restrained or arrested७१७.

·Vyavahārakānda one अनाहार्य not producible ७५९. अनाहूत not summoned १९४३. अनिपात continuance of life ७४०. afayqa not authorised or appointed co, १०२२, ११०१, १२७२, १३४७, १४०२, १६१०. अनियुक्तासुत the son of u woman not appointed or authorised (one of the illegitimate sons) १३९५. 'अनिर्दशाह within ten days of impurity after childbirth or death ९०५, ०६, ११. afarufaa not excluded from participation ११४४. अनिर्मुक्त not liberated or released १२८४, ८५. अनिवीर्य not impotent; virite ९५५. अनिवारित unforbidden १९३६. अनिवार्य not to be warded off'; inevitable ९०५. अनिविष्ट unmarried १.२२,२७. अनिवेदन not reporting १९२२. अनिवेदित unreported १९५०, ६.. अनिषेध्दृ one who connives at १६५०. अनिष्ट evil; wrong; not propitious १७६२, ८३ ३३. afarefa evil speaking; wrong speech $30. अनीश powerless; not a master; one devoid of ownership ८०३, ११४९, १४५८, १५६७, ६८,८५,८७. अनीश्वर see अनीश ८६०, ११४९, १२३४. अनु N. of a son of the king Yuyati. १३९१. अनुकल्प a substitute; alternative १.२४. अनुकूल well-disposed; obedient १०२४, २९, ९९, ११११, १४, १५, १४६३. अनुक्रम order; succession ७२२, १२५०, ५१, १७५०,८५. अनुक्षिप्त settled ७९०, मनुगत consistent with or prescribed १६१९ ९६,१९२९. अनुगम constant following persuasion ७२५. WITHT going after; self-immolation of a widow; co-habitation १.११५, १८९१. अनुग्रह favour ७९९,८०३, ३३,१०२५,२७, ११३१, ७४, १२८२, ८४, १६४८, ७८, ७९, १७३२ १९२४, २६. अनुचर a follower; servant; henchman ७९१, ८१२, १४, १००९. अनुच्छ्वासोपवेशिन् sitting silent; wlin pants while sitting by (Shamashastri ) १६८३. अनुज born after; younger .८४०, १०६४, ११९१, ९९, १३७३, १५६८, १९८३. अनुजीविन् a dependant ७०८, १००५. अनुशात permitted; consented ६३८, ४०, ७५२, ८०३, ०७, १५,९०५, १०२०,८९,१११९, १२३२, ८६, १३१०, १६६४, ७८, १९१३. अनुज्ञातृ one who permits or consents १६६४. अनुशाप्या one whose consent shonld be obtained १०५७. अनुत्पन्नप्रजा childless; not having progeny ११०१. अनुदक (सेतु ) (a tank ) without water १६१९. अनुदत्त granted; remitted ६०१, ०२, ०३, ०', १९.०२. अनुदेयी a bride's maid; gift ८११, १०००. अनुध्दृत not separatel; not grantel separately as a privilege-share ११९०, अनुपदस्वती not decaying ९९८. अनुपूर्ववत्सा (धेनुः) (a cow) which calves regnlarly १०००. अनुप्तबीजत्व the non-sowing of seed १२६४. अनुबन्ध inseparable adjunet; antecedent; contention १५८५, १६१८, ४७. अनुबन्धिन् habitual (mischief-maker) १८३१. अनुबन्ध्यावध slaughter of a cow at the funeral. ritual of a deceased Ayrihotrin 9988. अनुभव experience; human proof ११४२, १९८८. अनुभुक्त continuously possessed or enjoyed ११२६. अनुभूतचिह a nark previously known १७६६. अनुभृत insertel १८३६. अनुमत approved; assented ६१०, ९२९, ११४७; ४८, १८५२, ८१, १९१२. १९३०, .

·Index oj the important Sanskrit words 9 . अनूढ not borne; not carried ८५५. 31641Th one whose mother is not married .१३४७. अनूढा an unmarried woman ११०९, १३५०, १४०७, १६, १५२१, २४. अनूपग्राम villager living on the bank of a river १९२४. अनृण unindebtel; negation of debt ६०१,. ०२, ०४, ०६, १२५८,८१, १६०१, १९८७. अनृणता unindebtedness १२८२. अनृणिन् mindebtel; free from debt १३५२. अनृत not true; false; not right ६०२, ०६, ७९.३, ९४१, ४५, ४६, ७०, ७६, ९५, १०२७,२८, ३१, ३२, ३३, ४१, ४९, १७, ११४४, १६, १७९१, १४, १५, १६५६,६६, १७६९, ९२, ९४, १८३६, ३७, ५३, ९६, १९५५, ६२, ६३, ६४, . ७७. मनुमति approval; assent ११४६, १५८८, १६६६. अनुमरण see अनुप्रपतन १०३०. अनुमान inference; circumstantial evidence ९४५, १५८१, १६४७, ७६, १८३२. अनुमोदक an approver; assentor १६५०, ५३. अनुमोदित consented; approved ७०८, १२. अनुयोग examination १६८५, १९२२. अनुयोज्य to be examined or questioned १९५३. अनुरूप suitable; corresponding ७३४, ७३, ८७, ९०, १०९६, १११०, १२२८, १३९०, १४३१, १६४६, ५०, ५३, १७६४, १८३४, ४९, ५०, १९४२. अनुलिप्त anointed १६८५. अनुलेपन anointment १०२२, २८, ११२१, १७७१. अनुलोम descending oriler ( of eastes ete.); offspring of a mother inferior iu caste to the father' ११०४, ०५, १२३८, ८८, १७९२, १८३३, ४७, ७६. अनुवर्णित describeal with consent ७१३. 34991971 the verso to be reciteil by the Hotr or Maibriral'r'll,!!! priest 9488. अनुवृत्ति servile attendance ११३०, १९८५. अनुवेश्य (श) an adjacent neighbour १६२८, ४७, १९२२, २७. अनुव्रज्या houage; following १९.७४. अनुव्रत devotel ty; faithful to ५९१, ९८, १११३, १८९४. अनुशय repentance ७९४, ८४३, ४४, ७८, ७९, ८१, ८९, ९२, ९५, १६, १७, ९९, १९७५. अनुयिन् , repentant ७९४. अनुशासन law; ordinance; decrep ७२०, ८०५, १६२७, १७४९, १८०१, २७. अनुशास्य to be punished or fined ८२६. अनुशिष्ट taught; instructed १०७६, ७७, १२६२. अनुष्ठान performance; religious practice १९२०. मनुस्मृति cherished recollection ८९९. भनूचान one so well-versed in Vedas and Vodă nigas as to be able to repeat them १९८१. अनृताथ telling lie or fulsehood १६०३. अनेकगितृक having many fathers (respect-- irely ) १२००, ८१, ८१.. अनेकशततार with several hundred descentee १२६२. अनेकार्थाभियुक्त charged with more than one offence ७४९. अनेटमूवः deaf and dumb १११५. अनेनम् blameless; sinless १५५४, १६५६, १७५१, १२.६३, ६४. 1911 one having no body-begotten son १३५१. अन्तःपुर a harem १६१९. अन्तक a king or lorid of death १०३२. 3177477 being at the end; taking ineals in the end १००५. अन्तरदायक see अवकाशद १७५५. अन्तराल of mixed caste ११८५. wat ik judge; commissioner; intermidiary; arbitrator १६१८. अन्तरिका intervening space ९२६. अन्तर्गृहनित्य one who always hides himselk in the interior of his house १६८२. Index 2 ·10 Vyavahärakānda 8 अन्तर्धन hidden property १५६ १. अनादन eating of food; N. of the head of an quran an incantation of rendering a Asura sain by Indra १५९७. person invisible १६८१. अन्नाथ proper food १९८१. अन्तर्हित (धन) concealed (property) १५७१. अन्यक्षेत्र field owned by another ९४६, ६०५ अन्तावसायिन् a chandala १७७२. ६१, ६२. अन्तिम last; highest १८८६. अन्यगतभावा one whose intercourse with an- अन्तेवासिन् a pupil; stuilent ६९६, ८२४, other man is proved (by Dr. Jolly); २७, २८, १२४५, १४६६, ६८, ७०, १९७३. one whose mind is attached to another अन्तेवासिविधि the practice of a pupil १३८६. १०९७. अन्त्य see अन्त्यज १८३२, ७४. अन्यगमन going to live with another man अन्त्यकर्मन् funeral rites १०७५. (after the fixed period has elapsed) अन्त्यज है man of the lowest caste; ११००, ०१, १३. Sudra १८०१. अन्यगोत्र belonging to a different family अन्त्यजस्त्री a woman of the Sridra caste १८६०. १११८, १२८८, १३२६, ५५. अन्त्यजा see अन्त्य जस्त्री १८९१. 3279713 & son begotten by another (by 3Pocetat a member of the lowest caste illicit relation) १२५३, १३८७. १८३५. अन्यजाति another family or caste अन्ययोनि of the lowest origin ८३९. १११७. अन्यवृद्धि maximum amount of interest ६३६. अन्यजातीय belonging to a different custe अन्त्या see अन्त्यजस्त्री १८४६, ७४, ८४. १११६, १३६५. अन्यावसायिन् see अन्तावसायिन् १८८४. अन्यथागमsee अन्यगमन ११००, अन्ध blind ८०६, ८७, १७१, १०३२, १३८७, ९०, अन्यथानिचित collection (of articles ) without ९१,९८, १४०१, ०४, १६१८, ६७, ७९, १७२७, permission १६७८. १८९६, १९२७, ६५, ७९, ८३, ८७. | अन्यथावादिन् one who falsely denies; a pre- अन्धकवृष्णि descendants of Andhaka and varicator १७७०. अन्यथास्तोत्र irony १७७९. अन्थ्य blindness १२८३. अन्यदेशस्थ residing in , different region; अन्न food ६०२, ०६, ८१४, ५६, १०९९, १२४४, a stranger; foreigner ११११. ६०,८८, १३६३, ७४, ८४, ९३, १४०२, ६४, अन्यप्रसक्त attached to another १६१५, ८५. १५२०,८०,९२,९५, ९६, ९९, १६००, ०९ 3740157 begotten froin the seed of a man २१, २८, ४२, ४६, ६६, ६८, ७२, ९०, ९५ other than husband १३१४. १७०३, ५४, ५५,६०, १८३७, ८५,८९, ९६, अन्यबीजसमुद्भव see अन्यबीजज १३७७. ९७, १२.१३, २७, २९, ४३, ५२, ७७, ८०, ८१ अन्यमातृज a half-brother (who has the same iather but another mother) १५४६, ६२. अन्नपत्ति cooking of fool १०४७. अन्यवर्णस्त्री a woman of another caste १२४३. अन्नभाग a share of food ९९८. अन्य शाखोद्भव born in another Vedika school अन्नसंस्कार preparation of food ११०६. or branch (शाकल, बाष्कल, आपस्तम्ब, बौधायन अन्नसाधन see अन्नसंस्कार १११९. etc. are the different schools or branch- अन्नाद a food-eater; meal-taker १६६८, ७२ es of Vedilea studies) १२७८. १७०३. अन्यसश्रय recourse to another man. (than vrani ८६०. , .

·Index of the important Sanskrit words 11 ... husband) १११६. ral pile after or with the body of her अन्यसहा having sexual intercourse with husband १०२४. another (than husband ) 9039. अन्वाहित a bailment for delivery; deposited अन्यत्रीग an adulterer १८६९. with a person to be delivered ulti- Furla (an impotent) who is potent with mately to the right anai ७२५, ३२, ४६, another woman (than his wife) only ४९, ५२, ५४,६४, ६८, ९८,८०७. १०९४, ९५. अन्वित accompanied by: endowed with ९५५, अन्याय injustice ११११, ८५, १३८६, ९१, १७०८, ५७, १११४, १२५१, ८५, १६४७, १७५१, ०५२, ६६, १९३०, ३३, ३५, ६६, ७४. ६२,९०, १९१३. अन्यायवादिन् an unjust arbitrator १७५९. अन्वेषण investigation; search १६२६, ५०, अन्योत्पन्ना begotten from another than १७५४, ५७, ६३, १९६५. husband ) १०६३. अन्वेष्टव्य to be submitted to investigation 2013 born from another womb; a step or punishment १८३१. mother's son १००५, १२५३, ५४, १५४६, अपकर्ष decrease १६७७, १७७४. ६१, ६२. अपकर्षण seizure १७४४, ४५. अन्योन्यापहत (property) secreted from one अपकार offence; injury १४५७, १६३४. another १५७१, ७२, ७४. अपकारिन doing ill to; cruel; injurious. ७८३, अन्वय kinship; issue; progeny; descendant; ९०, ९४, १८००. family relation; trace ७९६, १८, ८०७, अपकृष्ट inferior ७२०, १०५१, ६४, १६०६, १८०२, १४४१,४९, १५६९, १६१३, २२, ९१, १९६५, २८, १९३७. ८५. अपक्रमण going away; leaving ७७२. अन्वयागत inherited; acquired by inheritance अपक्रय see अवक्रय ८९८. ११२९. अपगल्भ wanting in boldness ९९२, १५९०. अन्चयान्वित see अन्वयागत ११४१. अपघाटिला a kind of lute १.१०. अन्वयिन् a kin; belonging to the same अपचय reduction; decrease ९४८, १६६३, ६५, family १४०३, १५६९. १७४८. अन्वाधि a sub-deposit ६३८, ७३६, ५३. अपचरण improper act; contamination १६७४. भन्वाधिकुल a community of guarelians १०३६, अपचरन्ती acting wrongly; infidel १८४९. ३८. अपचारज arising from fault १८५१. अन्वाधेय (property) presented after marriage अपचारिणी see अपचरन्ती १६६८, ७२, १७०३. to.the wife by her husband's relatives अपचिता honoured or respected ९९९. ११२६, १४२८, ३०, ३८, ४४, ५३. अपचिति honour; worship १६५६. अन्याभक्त entitled to take a share after or अपनि without a husband; a widow १०१२, with another i Monier Williams ); one २६, ७७, १२५५, १३९.. who took a sbare after or with an अपतिनी not killing a husband ९८६, १००१, other ७९२. ०२. अन्वारूढा one who ascended the funeral pile अपतित not being an out-caste ७७१, १११७, after the death of her husband ११०७, १६१०, १३, २७, ३५, १९२२, २६. अपत्नीक not having a wife १००६, १४. भन्बारोहण (s widow's) ascending the fune अपत्य an offspring; descendant; child ३९९, ·12. Vyavaharakānda ५०,५२,८६,८७, ८९,९५, १७३७, ४०, ५४, ७०, ९०, ९५, ९६, १८१२, २९, ३१, ३३, ३५, ४७, ६२,८८, १९२२, २७, २९,४१, ४६, ७०, ७३, ७४. अपलापिन् one who conceals, denies or evades १६१०, ३४. 314917 abuse; reproach; punishment ( by Ganapatistiatri) १०३९, १६६५, १७८४. अपवार्य to be warded off ५०५. अपविद्ध a son abandoned ( by his natural fathers) १२६३, ६५, ७०, ७८, ७९, ८३, ८८, १३०६, २०, ३४, ४३, ४८, ५१, ७३, ७४, ७५, ९६८, १०१८, २६, २७, ३१, ३३, ५२, ६८, ११०२, ०३, १३, २०,५७, १२४३, ४४, ५३, ५४, ६२, ६३, ६४,६८,६९, ७०, ८२,८३,८४, ८८, ९४, १३०८,२९,५५, ५६,७३, ७६, ८४, ८६, ९१, ९४; १४१६, २९, ४०, ४९, ५०, ५९,६२, १६३८, १८५०, १९७८, ८४,८५, ८६. अपत्यप्राप्ति the manner of raising an offspring १०७५, ११२७. "अपत्यलिप्सु desirous of an offspring १०१२. अपत्यलोभ greed or avarice for an offspring १०६३. अपत्यहेतु intention of begetting an offspring १०३१. अपत्यार्थिन् see अपल्य लिप्सु १२८५. अपत्योत्पादन begetting of an offspring १२८४. अपथदायिन् showing or giving a wrong way १६०९. 247 circnmstances; evil action; offence ७३७, १६८१, ८३, ८७. अपदिष्ट notorious १६८३. अपदिष्टक one attributed ( wrongly) १६८६. अपदेश a pretext or excuse ७४२, १६७३, ८२, ८५, ९६, १७५५, ८७, १९२९. अपध्वंसज a child of mixed or impure caste [(whose father belongs to a. higher caste than its mother's) In Manusmrti X4I, 46 the meaning is-whose father belongs to a lower caste than its mother's] १२८६, ८७. अपपात्रित an out-caste; not allowed to use vessels for food belonging to castepeople १३९०. अपमारी having a sudden or accidental death; one who dies before age, accidently or badly ९९२, १५९९. अपमित्य debt ६०२, ०४. अपर Second; stranger १००१, १७७२, १९७१, ७६,८३,८४, ८५. अपराध offence; fault; transgression; mistake ७३५,८४०, ६२, १११०, १६०६, १४, १७, १८, mae piercing anything in the wrong direction or manner १६३१, १९२९, ३०. 319=448 expenditure; prodigality; concealing fraudulently ७३५, १६१३, २२, १९२२. अपव्ययमान being denied fraudulently ७१९, ३७, ८४३. अपशुनी not killing u cattle १.०१. अपसद an out-caste १२८६, ८७. अपसोपदेश advice of a spy १६८२. अपसार escape ७५७, १६८४, ८६. अपसृत gone away; escaped ९०६. अपहन्तृ a robber १६५५, ९८. अपहरण appropriation; robbery; theft ९२९, १६७०, ७२, १७१७, ६५, १९२२, ३०. अपहर्तव्य to be taken away or confiscated १२२३, ३१. अपहर्तृ an appopriator; one who steals, a thiel ५४१, ४३, ८६३, १६५४, ५५, ७०, ८०, ८२, १९२९. अपहार misappropriation; confiscation; seizure; stealing ७३५, १०३१, ३६, १६११, १२, १७, ४८, ५०, ७०,७१, ७२, ७४, ७५, ८३, ८७, ८९, १७६१, १९६४. अपहारिन् see अपहर्तृ ७३५, ८१७, १६१२, १८, ६९, ७०, ९३, १७४५, १९२९. अपहार्य see अपहर्तव्य ७११, ८४२. अपहत mis-appropriated, stolen ७४५, ८३३.

·Index of the imporlant Sanskrit words 13 an of- ६३, ९४५, ११४२, १२२४, १६७१, ८३, १७३९, ४३, ५३, ६०, ६६, १८१८, ३१, १९५९, ६२, ८५. अपह्नव concealment; denial ७२०, ५४. अपातेय ejected from caste १९३८. अपाङ्गदर्शन side glance १८४६. अपाङ्गप्रेक्षण see अपाङ्गदर्शन १८८५, ८९. अपार्थक useless ६५४. 31917 without having a guard or herds'. man ९०५, २१. आाष्ठ the barlh of an arrow ९८४. अपितृक fatherless १०३५, ११९९. अपितृद्रव्य not having the paternal or inheritell property १५४३. अपित्र्य not pnternal; not inherited १२११, १४०३, १९८३. अपुत्र having no son; sonless ७००, १००५, ०८, २०, २४, ३४, ६३, ८, ११०९, १३, १२४४, ४८, ५५, ६०, ७१, ७९, ८३, ८६, ९४, ९५, ५.८, १३०५, १६, १८, २९, ४२, ४८, ५२, ५५, ६२, ६३, ७४, ७६, ७७, १४००, ०४, २९, ३०, ३१, ५६,६३, ७०,७१, ७३, ७४, ७५, १५१६, 1८, २०, २१, २४, २५, २६, २७, २९, ५५, १९५१,६४. अपुत्रवर्थ the inheritance of a sonless person १२४०. अपुत्रिन् not having an offspring ६९८, १२७१, १२३०. अपस्वती fertile fields ९२२. अप्रकाल without fixed time ७०६. अप्रकाश in secret; hidden; not visible .५७, ६०, ९३४, ४, १६२६, ५५,९३, १७४५, ४६. ५७, ६३, १९२९. 2qzergahl not decaying; not transitory; not fragile; not fickle 9004. 3195 without progeny; without spring ११२९, ४१, १२७१, ८३. अप्रजम् SEE अमज १४४०, ७३, १५५३, १८४६. अपजस्त्रीधन property of n woman having no offspring १४४५. 3793714 without the efficacy of giving offspring ९९४. अप्रजा unprolific; without progeny १०१६, २०, १३५०, १४२८, ३९, ४४, ४९, ६२, ६३. अप्रजाना not having brought forth (any issue) १०२२, ३९. अप्रजायमाना ( a women) who brings forth no ( live ) children १०३४, १४३१. अप्रतिकर्मक्रिया not decorating with ornaments १०२३. अप्रतिकर्मन् not discharging marital duties; not taking responsibility १०९५. अप्रतिवारित see अनिवारित १८५३. agfastlauſt ( ale wife ) who does not accept the debt ( of her husband) ६८०. अप्रतिष्ठित: not well established ( in her husband's house ); poor; without offspring १४१६, २५. Haftadt not keeping in order; incurable (injrotent person) ५३०, १०९५ ( प ). अप्रतीत्त not given back (debt ) ६०१, ०२,०४. अप्रत्ता (a maiden ) not, given away ( in marriage ) ११९२, १२५५, ७३, १४२१, २५,५०, ६२. अप्रत्ययभोग्याधि an enjoyable deposit given for the redemption of interest and not of principle amount ६५५, ५८. . अपुरुष having no man १०३८. अपुष्पिणी ( a woman ) not in menstruation; (a girl ) before the age of puberty १०३०. अपूत impure; not purified (by purifactory rites) १०१०, १५९४, १६०३. अपूष a cake १९३८. अपूपशाला a bakery १६९५, १७५४, १९२९. अपूरण non-fulfilment ६६०. ( a woman ) not belonged to another nan १२६६. अपेय unfit for drinking १६२०, २८, १७८९, ·14 Vyavahărakānda १७८९, १९३२. अभर्तृका widowed १९४१, ४३. अभाग not a co-heir; not entitled to ashare ११४४, १३८५, ८७, ८९, ९७, १५७०, १९८३. अभागिन् see अभाग १३८९. अभार्य without a wife १५२४, ५८, ६०. अभाषित not asked; not made to accept ६७२. अभिगन्तृ one who co-habits १७८०. अभिगम see अभिगमन १८७८. अभिगमन going; co-habitation १०१३, २३, ३८, १६२०, १८४१, ४६, ४८, ७४. अभिगामिन् see अभिगन्तृ १६३९, १९४३. अभिग्रह seizing १८८८. अभिघात striking; attack १८००, २१. affar magic; einployment of spells for a malevolent purpose ( one of the minor crimes) १२८५, ८६, १६२१, ३१, ५५, ८०, १९३०, ७७. भभिचारिन् enchanting १६५४. अभिजन noble descent १९६२. अभिजात born of a high fainily ८६३. 34fafafa victory; conquest 900&. अभिश learnel ७८८,८५८, १९१३, १५. अभिशात proved; known १६८०. 31faara sign of remembrance; a sign serving as a proof ७३७, ८६३, ९४५, १६८१. अभित्रास intimidating १७९५, १९७४. अभिद्रोह malicious assault १५७५, ८८, १८२४, - *99#1 one who does not accept or consent ७१४. मनमत्त attentive १०२८, १११५, १९, १२६७, ७१,१७५७, १९७४. मप्रसूता having no issue ७०३, १०३०, ११००, ०३, १२, १३७३, १७९८. बप्रसूतिका ( a woman) having no issue १०३१, १११२. 'बप्राप्तफला unmatured १८४८. अप्राप्तवयस् not in age १९७१. अप्राप्तव्यवहार a minor in law ६९५, ७१०, ८१७, ११९९, १२०१, १६४०, १९२२, ४९, ५०. 27517HT not full-grown; not in proper age; one who has not attained the age १०४१. अप्रिय disagreeable १०२०, २४, २९, ५७, ६०, १११९, १७८८, १९३१, ४२. मसरस् a class of female divinities ६०१, ०२, ०३, ०५, १००२, ०३, ०८, ०९, ११११, १८४०, ९८,९९, १९०१, ०२, ०३. are the hidden part of the body 924%. अफला unfruitful १०५२. अबन्धक ( debt ) without pledge ७३१. अवन्धु without kindred ६०३, ०६. अबन्धुदायाद not kinsmen-heirs १२६५, ८४, भवान्धव not a relative ७७१. मवाझan outsider; not to be excluded ९२९, १२८३. maits destitute of manly strength; seedless १०५६, १२६४, १३९३, १७०५, १९३०. अनीजिन् see अबीज ११०२. भब्द year १९५३, ६२, ८३. अनाहाण riot a Brahmianta ८१२, १९, ४२, ९९८, १२४३, १६७२, १७४४, ९३, १८१५, ३९, ४५, ५६, १९४८,४९,७४. मनाहाणी. not being a woman of the Brālaamana. caste ८३८, १८८३. अभक्तद one who does not support or maintain ११०६ अमक्ष्य not to be eaten; forbidden food १०२५, १६१०, ११, २०, २८, ३६, ५४, ८२, . . अभिपातिनी assailing १८६६. 3farfaca evening ( when all come to rest ) (by Macdonald & Monier-Williams. ); arrival (by Yaskov) १२५७. अभिप्रतारण N. of a prince १११४. अभिप्रधर्षण intimidation १६८९. अभिप्राति arrival १२५७. अभिप्रेत intended ११९४. अभिभव humiliatiou; disrespect १७६९, ९४. अभिभू one who surpasses; a superior १००२, १८९१ ९७.

·Index of the important Sanskrit words 15 of १८३७. अभियोक्नु ७३७, . अमिमर्श seizing, grasping; adultery १८५५, अभिसंधान an intrigue; special agreement ९१. consideration ८६१, १६८६. अभिमर्शन see अभिमर्श १८९१. अभिसंधि intention; agreement १२६२. अभिमाति an enemy ११८१. अभिसारक one who goes to meet a prostitute अभिमृष्ट touched १४३०, १८४१. १६१८. अभियुक्त charged; accusel १६७९, ९०, १७४४ अभिसारिणी ( a cow ) being laid to meet a १९४३. bull ९१९. अभियोक्तव्य to. be prosecuted, charged or अभिहत killed १८३१. accused ७१८, ४७. अभीक near; in the presence a prosecutor; accuser; plaintiff अभीषा overpowering the enemies १२५३. ६७. अभीष्ट desired १५०.६, १८०.६. अभियोग prosecution; charge; accusution; अभुक्तपूर्वा (u woman) who has not been plaint ७३०, ६०, ६७, १६८२, ९०, १८००, enjoyed before १९७८. १९०४. अभूति calamity १९८५. अभियोगिन् see अभियोक्तृ १९६८. अभूमिश a simpleton १७३४. अभियोज्य see अभियोक्तव्य ७६५, ६८,१०३५, १८००. अभृT not maintained; unpaid ८५२, ९०७. अभिरूप handsome १०४१, १९४८. अभोगमुक्ति enjoyment, or seizure without अभिलेखित a document १५७५, ८२. possession ९५४. अभिलेख्य a document ९२५. अभ्याघात assault; attack. १६९८, १७५६, १९२९.. अभिवादन respectful salutation १९३६. अभ्युदय prosperity; [funeral ceremonies cus- अभिशंसन uccusation; insult १७६९, ७४, ८८, tomary on joyfcil occasion ( by Dr. ९०, ९४, १८४९, ७६. Jolly); a ceremony offered to Manes on अभिशंसिन् making a false accusation १८४९. joyful occasion ] ७७०, १०१८, ५८, १५२०, अभिशस्त accused; blainerl; charged with in १९२०. heinous offence or mortal sin ७७१,९९२, अभ्युद्यतायुध (a murderer) who has raised the १५९४, ९१, १६४४, ५६, ८५, ८६, १८६१, weapon (with the intention of killing) १९३६,६६,६७. १६५४, ५५. अभिशस्ताङ्क mark of an accusation १६८७. अभ्युपगत a kind of son; one who has offer- अभिशस्तिपा defending from imprecations or ed himself is son after going neme accusation of sin ११४३, १४६४, १६००. १२६६. अभिशस्तृa punisher ११४३, १६००. अभ्युप (भ्यव) पत्ति protection १६२३. अभिशस्यमान being accused or calumniated अभ्युपेत promisedl; nccepted ६९८. १५९४, ९५. अनात brotherless ९७०,९६,१२५४,५९,१५५५,६०. अभिशाप a curse १२७१, ८४, १९६५. अभ्रातृक see अभ्रातृ १३३८. अभिशापषण्ढ one who has been deprived o अभ्रातृका see अभ्रातृ १२५५, ५९, ६३, ७२ ७३, his potency by a curse १०९४. ८२, ९४. अभिपहमाण overpowering १२५४. अभ्रातृघ्नी not killing a brother १००१. अभिषेक ablution; conseeration १०७६, १३०.१, अम्रातृमतीवाद discussion regarding brother- १९२३. less maiden १२५५. अभिषेचन see अभिषेक १९२४. . अनःत्री brotherless १२५५.

·16 Vyavahārakānda . . ममण्डयमाना ( a woman) not celebrating her menstrual discharge by offering herself to ber husband 903'9. अमन्तु ignorant; silly ८१०. अमन्त्रक unaccomrpanied by Vedika Mantras १५२९. भमन्त्रा unentitled to Vellite Mantras १०४९. अमर immortal १९८४. अमर्याद unrestrained; immorlest १०३२,१७०१. अमाजुर् living at home; growing old at home (as a maitlem) ९७९, १४१५, १९७९. अमातृक motherless १०३.१. अमात्य a minister; councillor १६१२, ७३, १९३०, ४३, ६९. अमानुष not human; anything but a mal ८१०, १६२१, ९९, १९२९. 37H1ary new-inoon day ( by Macdonald ); last day of the waning-moon fortnight ८४२,९९२. अमित unlimited १०७७, १११९. अमित्र an enemy ८१०, १६१९, १९८३, ८६. water from the other world; from heaven . ७५०, ८९९, ९४५, ५१, १११९, १५१३, २६.. १८८७. अम्बरीप N. of a king १३२९. apag the offspring of a man of Brāhameace and a woman of the vishya caste ११०५, ८५, १२८८. अम्बा mother; a good woman ८४१. अम्बालिका see अम्बा ८४१. 31f1aal mother; a goorl woman; N, of a sister of Built.८४१, ९९१, १००८, १४१५. अय a die १८९७, ९८. अयश not u sacrifice १००६, १६०२, १९७१. अयज्यु not saerifieing १९७१. अयज्वन् see अयज्यु १७२५, २७. अयत unrestrained १९७४. अयश्शूल iron-rol १६७६. 991 iron; metal; in iron or metal wealion ६०९, ८९२, १1८२, १६०६, १७३३,३४,४७, ६७, ७५, ८८. अयम्मंदान iron-fetter १७६२. 31417 ( 31 ) ( lebt) not askel for ( by the creditor ) ६२७. अयानिक not to be used for sacrifice १९६९. अयुक्त immorer'; umsuitable; unappointell ८७६, १६१५, ३४, ४४, ५०, १९२२. 31419 incapable; not qualified for 9899, ३४. Brüfat any place other than the pudenduin muliebre ८५, ९९४, १०१५, १६०३, १८५०, ७९, ९२. अरण inimical person; foreign; free from debt; strange; disagreeable ८५८, ५९,. १२५३, ५४. 34T04 a foreign land; forest ९०३, ०४, ९२, १२६०, १५९४, ९९, १६१७, ६४, ८२,९५, १७०२, ५४, १८३२, ५०, ५१, १९२९. अरण्यचर a forester १९२५. अरनि a cubit of the middle length from the elbow to the tip of the little finger ९२६, ५९. ९६८, ८३. अमुत्र in the next world १३०२, १९३१. 3146494 without deterioration in value ६३८. अमृत not dead; iimmortal; imperishable ६०५,८४०, ९७४, ७६,९८, १०००, ०१, ०४, १२५७, ६२, १८३६, १९६६, ७४. अमृतत्व immortality ६०४, ९७१, १२५३, ५९, ७१, ७९, १९८०. अमृत्यु immortality १६०१, ०२. अमेध्य not able or fit for sacrifice; impure; polluted ७९१, १.३९, १००७, १६३१, ४८, १७९८, १८१४, १९२९. अमोक्ष non-divorce; unlossening; non-liberation १०३६, १८२०. 2197841 not to be divorced, freed or liberated १०३६. अम्बर wearing apparel; garment; clothes ·Index of the important Sanskrit words • 17 . . 271 a strip of leather (required in gambling) १६१७, १९०४. अराजक having no king; anarchical ८६०. अराजावाच्य not condemned by the king ७३७. arifet particular evil spirits (who frustrate the good intention and disturb the happiness of inan); an enemy ७५०, ९८४, १००२, ०७, १८९६. 21144 not liberal; selfish $69. भरि an enemy ८६१, १६४७, ५५, ९८, १९२९, ८३, ८४. अरिक्थमाज not entitled to ashare in the property १३४७, ९०. अरिक्थीय incapable of inheriting ११०१, १३९६, १४०२. अरिष्ट misfortune १०११. sifig unhurt; undefeatel 99.00. अरिष्टा N. of Druryad, १००४. अरुण N. of the lather of the fabulous bird Jalthyu; rellish brown ८४०, १२५७. अरुन्तुद an acrimoniions or malicious man . wealth; property; sum; principal ६१०, १९,५१, ५३, ६०, ६२, ६९, ७०, ७२, ७४, ७५, ७६, ७७,७९, ७११, १६, १७, १८ १९, २१, २३, २४, २५, २७, २८,३१,३२,३४, ३६, ३७, ३९, ४७, ४८, ५२,५५, १६, ६३,८५, ९०, ९४, ८०५, ०८, १५, २८, ३९, ५४,६१,६३, ८९, ९७, ९६४, १०१७, २२, २८, २९, ३१, ३२, ४७, ७४, ७७,९७, १११२, १४, १९, ३२, ४६, ४७, ४८, ७५, ९३, ९५, १२०७, ४१, ८३,. १३५२, ८९, ९४, १४०२, २४, ६६,६८, १५११, १३, २६, ७१, ८४, १६१६, ३२, ४६, ५१, ५४, ७२, ७९, ८०, १७२६, ५७, ५९, ६३, ६४, ८४, १८२९, ३२, ३३, ८५, १९०३, १८, २२, २४,३६, ३९, ४१, ४२, ६१, ६२,६४, ६५, ६७, ६८,७१, ७३, ७४, ८२, ८३, ८४. अर्थकारण the purpose of Arthco ( one of the three objectives of human life) १०२९. अर्थकार्य Occupation of obtaining wenlth १०३९, १९२१. fifafunt one who has committed sin or crime in property-matters ६११, २४. अर्थगौरव importance of the affair or purpose ५५५. अर्थवाहिन् a debior ११४९. अर्थनी wasteful १०५६, ८७. अर्थ नर an officer १६९०. अर्थद a money-giver १९७४. अर्थदण्ड fine १७६६, १८२८. अर्थदम fine १६४६, १८८८. अर्थदान gift of wealth ७९४, ८०७. अर्थनाशिका wasteful; damaging property १४५७. अर्थनिष्कृति acquittance of property obligation १५२४. अर्थप्रत्ययहेतु (a pledge) which recovers the whole amount (principal and interest) ६६०. अर्थभागिन् entitled to a share in the division of property १३९०. अर्थभृत a wage-worker ८३४, ३५. ८७४. अरुन्धती N. of a womall १.२८,६०, १११०,१५. अरुन्मुख N. ofa certain Tati. १६०३. अरुप redtlish ९६३. अरेपस् sinless १६०३. अ the sun १०५१, १६४८, १९३०. अब price; valne ६३८, ७३०, ३६, ९२८, १६६३, ६८, ७७, ७८, ७९, ८४, १७०८, ३०, ३१, ३२, ८४, १९२७. अर्धपत all in the price ७३७. अर्धप्रक्षेप fixing up of the price of commodities ७७८. geifaa knowing the value or price; expert in fixing up price ८८८, १६७९. अर्घसंस्थापन se अर्धप्रक्षेपण १६७१, १७०७, १९२७. अर्जुन N. of the third of the Pandavu princes; N. of u tree ८१८, १९६५. वर्णव the ocean ९७५, १९३६. मर्थ meaning: subject matter, aim; purpose; . Index 3 ·18 Vyavahărakanda or . अर्थविवाद dispute about property ७३२. ०७, ०८,०९, २२, २३, २८, १४१५, २७, १८८७ अर्थशास्त्र science of governance or polity ९१, १९३५,८७. १०३३, ३४. अलङ्कृत decorated १०९८, १२७३, ९४, १७६६, मर्थसमुत्थान acquision of property ११९२. १८४३, ४८, ७५. अर्थसिद्धि recovery bf money ७१८. अलभ्यमान an ubsconder १७५७. अर्थस्वामित्व ownership of the property ११२४. अलावु bottle gourd १९२४. मर्थहर inheriting property; an inheritor of अलाभ not gaing loss; failure ७७७, १२७२, property १२८१, १५६०. ८१, १३२१, १९६२, ८८. •अर्थहरण seizure of property १९७०, अलोकाचरित uncommon practice ( not pract- अर्थहारक stealing property १६१२, ५०. ised by the people ) १११८. अर्थहीन deprived of wealth; destitute of अल्पवाथ causing little annoyance property; poor १०२९, १९७३. inconvenience ९४२,४७. BUITA mode of acquisition of property; the अल्पनिश little income १६८२. source of property (the source of own अल्पमूल्य of small value १७५०, ५९. ership of property) ११४२, १९८८. अल्परक्ष्य having little property १५२४. अर्थादान enjoyment of property ११४६. अवकाश dwelling place; shelter १०३८,१६०, अर्थिन । creditor; plaintift; one who desires ८७, १७४२, १८४९, १९२९,८६. or asks anything ६७६, ९४४, ६४, १२८१, अवकाशद on who gives shelter ८७६, १६७१, १५२६, १६४८, ७२, १८५०. ९७, १८५२, १९२०.. अप्रकार (प्रतीकार ) of desirable or good अवकाशदातृ see अवकाशद १७५६. nature; one who does not refuse to to 314mme one who has violated his vow of a needful (Tierson) १६७३. chastity १६०३. अर्धसीतिक a joint-cultivator; serf ६००, ८१७. अवक्रय ॥ vargain in which the whole price अर्धहर entitled to receive half ( the properof the commodity is not paid ८९१,९००, ty ) { $9%. २७, ३०, १६७४, ७९, १७३६, १९०४. अभग youthful ९६४. अवक्रयण rent; revenue ९२७. 344 a naster; lord; Vaishyit; man of high- अवक्रीतक hired property ७३६, १६८४, १९२२. caste ८११, ९०२, १८९५. अवक्षिप्त thrown down १६१४. अर्यजारा the mistress of a Vaishya or high अवगूरण assailing with threats १७९१, ९४. caste person १३८५, १८३७, ३८. अवगूर्ण assailed with threats १७९८, ९९. pia a bride-wooer; N. of an Aditya (he अवगोरण see अवगूरण १७९३, १८२४. is supposed to be the chief of the अवग्रह drought १९२४. Manes) ९८१, ८२, ८५, ८६, ९७,१००१, ०२, अवघोषक one who spreads false or contempe tuous rumours १६१८. अh a bisays-woman १८३८. अवघोषण proclamation १६८९.. अर्वन् a horse ११५८. अवचनीय not to be spoken; improper १७७४. अलंधन having enough property; wealthy अवत well ९२३. अलकार decoration; ornament ९५१, १००६, अवदावद having no bad reputation १२६.. १२, २६, ३२, ३३, ४२, ४९, ११०६, १९,१२०६ अवध not punishing ( corporally ) ८१५. ८७.

·Index of the important Sanskrit words '19 . अवध्य not to be killed; not liable to corporal-punishment ९०६,१६०६,५२,१७८७, १९६९, ७८. नवनीपति a king १९३६. अवपात falling; dropping १६३७. अवपातन falling down १८२१. अवभृथस्नान bathing or ablntion after asa. crificial ceremony १६२१. अवमर्द disfiguring; destruction; dainage १६४२. भवमर्दन see अवमर्द ९१८.. अवमर्शन touch १८७१. अवमर्शभित्ति a compound wall ९२७. अवमान्या to be treated with disrespect १०५७. अवर the lowest degree; posterity १०७७, ११:५, १६०३, ०४, ०६, १४, १७, १८, १९, ४३, ७४, ८७, १७५८, ६६, ७०, ७७, ८७, ९९, १८२८, १९६३, ६४,८४. अवरुद्ध forcibly prevented ६०८, १८४८, ७७. अवरोध obstruction ८४४. अवरोधज born in the harent १४०३. अवरोधन confiscation; imprisonment; restriction ८४२. aadifaa killed by stretching out on a stake; impaled १६१५. अवर्जुपी not abandoning १८९९. भवति poverty ११६२. अवलम्बन clinging to १७९८. अववदित one who speaks finally, one who gives definitive opinion ११६२. अवशयितृ one who breaks wind against १७९६. भवशा not obedient १०२२. अवशिन् not independent ८४२. अवश्यकार्य to be performed invariably or necessarily १५८४. अवसथ a habitation; house; dwelling ९५८. अवसाद defeat १९१३. अवसान resting place; settlement ११२२. अवस्कन्द assault ८६३. अवस्कन्दक a highway-man १६१८, १८४७. अवस्कर . privy; a place for sveepings ८२९, ९२६, २७,४६, १०९९, १४०२. 3279777 dwelling; habitation ११६६, १८७१. अवहार्य to be caused to pay ७५८. अवहीन compensation; lee १८४८. अवाग्दुष्टा pleasant-spoken १०९९, ११११, १४.. अवाचीन directed downwarls १००७. अवाच्य blameless; faultless ८१८, ५१. अवार shuice-gate; this side (of a river) ९३०. अवि usheep६०६, ९०४, ११६६, ८२, ८३, ८४, १९००. अविक a sheep ९०५, ०९, १३, १६, २०, २१, १२०८, १६७२, १८११, १९५९. अविकल्प doubtless १०९४. अविका a eve ९६६, १०७३. अविकृत being in its natural condition १३९०, १४७३. अविक्रेय unsaleable ८७९, १३२९, १६११, ४५, १९८३. अविच्छिन्न (पिण्ड) uninterrupted line or pedigree ११९९. अविज्ञात unknown ७४७, ६६,६८, ६९,८०५, ९६, ९७, १२७०, १५७१, १६४०, ७२, ८२, १७६४. अविशान unconsciousness ८००, १६१९. अविध unlearned १२११, १७. अविद्वम unlearned १११६, १५९३, १६६५, १७६१, १९३० अविधवा not a witlow ९७८, ९४, १००७. अविधि not a rule or injunction; without restrain or care ८२६, ११६६. अविपाल a shepherd ९०३. अविभक्त not seruratei; undivided ६७९, ८०, ८२, ९०, ९१, ७१४, २१,८०३, १२०१, ०३. १४, १५२२,६१, ७४, ७९, ८०,८५,८७, ८८, ८९ ,१९८४, ८८. अविभक्तदायाद sharer of an undivided oblation - . . १४६७.

·20. Vyavahārakānda . अविभक्तपत्नी wife of a co-heir who has not अशक्त incapable; weak १७७२, ८१, ९४,१९२१, divided his inheritance १५२९. ३९, ६२. . अविभक्तोपगत acquired by means of undivided अशक्तभर्तृका (u woman) whose husband is (property) ११९९. incompetent १६०९, १८४७, अविभाज्य indivisible १२०७, २०, २२, ३१, ३२, अशन foul १०५३, ७६, ८३, ९९, १११४, १४०, ३३, १९८३, ८८. १५२०, १६९८, १७५२, १९३६. अविभावित not roved; unperceived ७६२, अशनया hunger १५९६, ९७. अनि the thunderbolt ९१८, १८९.९, १९०२. १७६४. अविरोध being in agreement with; non-oppo 331ifiuit not coining from a visible body sition ८७५, ७९, १५८४, १९४२, ८२. १९८५, अविरोधिन् not opposeal १९४३. अशान्तलाम (adebt ) the interest of which af afera not being under special agreement has not ceased to accrue ६५१. ( of yielding interest ) ६२७. भशास्त्र unentitlel to Si.stru; unscriptural अविवाहिन् not to be married १६२७. १०३३, १९४१. अविवाह्या ineligible for marriage १०९४. 314 unblamable; not to be punished अविशेष without distinction, speciality or ९७४. discrimination १२३६, ५५, १३८५, १४१५, अशिरम headless १६०९, २७, १९७०, १६४३. अशीतिभाग eighteeth part १११, १९, २४,३१, अविपद्य intolerable ( occurence) ८७८, ७९, ७३१. ९३२, ३९. भशुचि impure ७३७, ८२९, ७९, ९२५, १६१८, अबीतक place other than n forest १७४३, ६३. ७४, १७५४, ९९, १९३९, ४०, ७७, अवीरा ( a woman ) having no son ९८७. अशुद्ध impure; guilty १६४८,८४,१७४०, १९१६, अवृत्ति want of subsistenee १०६०, ११०७, ६१, ६७. १६५९. अशुभ not fair; inauspicious ८२९, ५३, १११९. अवृद्धिक not bearing interest ६४६. १९४३, ६५, ६६. अवृध not rendering prosperons or refres अशुल्कस्त्रीधना (u wounan) having neither hing ( the gouls with sacrifices ) १९७१. nuptial present nor woman's property अवैद्य uniearned १२०४, २०. १०३४, १४३१. अवैधव्यकाम्या desirous of obtaining non अशुल्कोपनता not obtained for pricee or nupwidow-hood १११०. tial present ११०२, १३४७. अन्यतf not longing for copulation; airigid | अशुश्रपा breach of contract of service; neg. lect of service ८२४, ३४, १०२०, ३५. अव्यभि(भी)चार non-failure; non-transgression अशूद्र not a Suid.ref ८४२. coujugal-fidlelity ७८१, १०५४. अ(आ)शौच impurity ( caused by death or 3b4fuafuit not adulterous; faithful 9489, birth) ८७९, १३५२, ७४, ९२, १५६८, १६७९.. ** N. of a king (procreated by Varie- अव्यय imperishable १०७७, १६२२. tha on Mudayanti by Niyoga ) 9764 अव्यवहार्य invalid; unfit for transaction ७९४. अश्मन् a stone; rock ९२३, ३४, ५०, ६१, अन्याकृत unexpounded ७४७. १९३१. अनाहत not opposed; unresisted ९२८. अश्मभाण्ड an article of stone १६७१, ७२. Woman ९८८. २७.

·Index of the important Sanskrit words 21 . ८७. ८०९. . अश्रद्धा want of belief, distrust ७९२. ! असंयता unbridled; unrestrained १०३३. अश्रार unpleusant; ugly ९७३. असंयाज्य one with whom nobody is allowed अश्रुत ignorant १२२१. to sacrifice १६२७. अश्लीला ( वान्) rustic language; low abuse असंमृष्टिन् not reunitel ( brothers etc.)१५४६, १५९४, ९५, १७८५, ९१. ६२. अश्व a horse ६११, ९५, ७६४, ७५, ८११, १४, असंसृष्टिविभाग the heritage of not reunited ४०, ४१, ५४, ९०४, ०५, ०६, १७, १९, २०, ( brothers etic ) १४६५. २३, २४, १०७३, ७४, ११२१, ८३, ८४, १६०१, असंस्कृत one whose initiatory rite has not १२, १८,५१, ६९, ७२, १७६४, ९७, १८३५, been performel १२३४, १४२२, २३, १५८६ ९४, १९०१,२९, ७३, ८०. अश्वामिन् horsebane; killing a horse १६०९. असंस्कृता not married; vide असंस्कृत १०२३, अश्वत्थ N. of a tree १९६६. १२६६, ७०, ७३, ७९, १४१९. अश्वप u groom ९०३. असत्प्रतिग्रह receipt of unfit presents or from अश्वबुध्य consisting of horses ( as wealth ) improper persons ७७२. भसाम्प्रलाप nonsensical and false talk ११११. अश्वमेध the horse sacrifice १३५२,१५९९,१६०१, असत्य untrue; false ८०६, ९७०, १०३२, ७६, २१,४८. १७७९, १९७७. अश्वलनविधान ) -provision for the future असत्स्त्री a yad woman १०३२, ७७. १७२५. असदद्रव्यदान gift of an improper thing ७९४. अश्व horse-stealer १६२९, १७११, १३, ६५. असद्धर्भ a false religion १०३२. 34f4all ( 1 ) N. of the two livinities ( who असवर्ण of a different caste; not helonging are considered as the physicians of the to the same caste १२३९, ८८, १३४९, ५०, heaven ) ८५८, ५९, ९६५, ८०, ८१, ८३, ९९, ८४, १८४६,९०, ९१. असाक्षिक unwitnessed १८००, १३, १९६५. १०००, ०१,०२,०४,०८, १२५७. ${214913 ( an oblation ) prepared or offered असाक्षिप्रणिहित not uscertained by a witners in eight pans १५९६. १६७२. अष्टापाद्य eightlolti १६५६, १७२१, १२. असाधु a wickel man ७९४, १०५६, १६४८, अष्टावक्र N. of usage 1०३१. १७२६, १९१४. अष्टीवल N. of a disease (Sivati.chandrikri ) असाध्य not proper or able to be accomplishel८४८. १०२५. असंदिष्ट not authorised; umskel ७८१, ८२६. असावी an unchaste woman १०१७, ३३. असंपाठ्य one with whom it is forbidden to असार incapable; poor; without strength read or study; not to be taught 9870. ६११,६२,८६१, १६७४, ७७. असंपात without imperliment; without coll असारना fitness; fragility; worthiessness ission; without easy access ९२६. ६४१,५१,५४. असंभाष्य unlis for conversation १६४४. असित black (wealth ) १९८३. असंभेद non-contact; the being separate; असिन्धन insatiable ( Monies: Williams ); not non-confusion ९२४, २५. building or working (by Sriyans) असंभोज्य one with whom one ought not to ११२०, ५९. ent १६२७. असुन having no male issue १५१३.

·Vyavahārală nda ममता having no female issue १४०८, १४. अस्वामिविक्रय sule effected by another than असुर supreme spirit; the chief of the evil the rightful owner ७५७, ५९, ६२, ६३, spirits ६०४, ९७५, ११२१, ४३, ४४, ६०, ६४, ६६, ६८. १५९६, ७, १८३६. अस्वामिविक्रीत sold by a person who is not the असूयासमुत्थ having its roots in scorm ११०२. rightful owner ७६३. असोदर्य not born from the same womb अस्वाम्य absenee of right to property; ab- १०४०, १५२९. sence.of property ८३९, १०३७, १९५६, अस्त home ६००, ९७०, ८४, ८८, १०००, ०२, १३९२, १४३१. १८९५. अस्वाग्यनुमत consented by one who is not the अस्तमित dead १११६. rightful owner' ७६३, ९६०. अस्तिनास्तित्व the being partly true ond partly 316: the deity presiding over day 9888, not ९५४. ६५. अस्तेय not-stealing १७२२, ४४, ५२, ६६, अहार्य not to be taken or seized ( by १९३६. the king) १४७८. अस्थि a bone ६०९, ३०, ९३४, ४०, ५०,६१, ६२, अहि a snake; the sernment of the sky ९९७. १६००, १७४५, ४५, १९३८, ६६. अहियुनिय N. of u deity १८९७. अस्थिभेद fracturing a bone १८३१. अहीन a particular son १३५५. अस्थिभेदक bone-fracturer १८०३, २९. आकर a mine १६८७, १९२१, २८, ४९. अस्पृश्य an untouchable १६१०, १८३३. आकस्मिक (property) accidently gained १९८३. अस्पृष्टमैथुना a virgin १०२०. आक्रमण ascending; a step ९२४. and belonging to a different caste आक्रुष्ट caluminatel १८३१. १०५४. आक्रोश shouting;slander or abuse ७९४,१६१९, a1279 dependant; one who is not the ३४, १७६९, ७१, ७३, ८३, ८४, ९०, ९४, ९५, owner ८००,०५, १८, २५, ३३, ९, १०१२, १०३३, ७३. २३, ३१, ४४, १३६१, १८८८, १९७७. । आक्रोशक a slanderer' १६१९, १७१०. अखपना not having one's own property आक्रोशयितृ see आक्रोशक १७७०. आक्रोष्ट्र see आक्रोशक १७८६. भस्वयं not leading to the heaven ७९४, आक्षारयत् one who calumniates १७७०, ७७, १७९३. ९०. अस्वातन्त्र्य dependence; not independence आक्षारित culumniated 1६५०, १८५३. १०९८, १११२, ४६, ४८, १२६४, १५५५. 31fetti contracted at dice (as debt) $63, अस्वामिक not being an owner; unowned; not ७८,८०, ७०८. having an owner ७६९, ८२, १२८७, आक्षिकपण ( money ) won at play; a stake in १९६१. अस्वामिन् not an owner ७५८, ६०, ६२, ६३,६५, आक्षिप्त (पण्ट) (an impotent ) who spills his ६९, १६२१. semen { by Dr. Jolly); ( an impotent) starfagferia bidding (for property ) in the who enjoys without being able to disabsence of its rightful owner (S'amg' charge his semen १०९४, ९५. astri); bidding of the non-towner 31197 remonstration (mitichanulrikū and ९२८. Madanuratu% ); receiving back the . dice ६२७. - ·Index of the important Sanskrit words ३०, - loan from a debtor (Vivādaratnākara); आचारक्रम the course or order of acquirereviling ११४६, १६४२, १७७०, ७१, ८५, ९४, ment ७५७. १९३६. आचारदत्त customary gift ८०८. भाख्यान rumour; tale; story ९५७, १०२८, आचारहीन unobservant of customs १४०२, १७९२. 3197a spiritual teacher; preceptor vue, ama occured, obtained; come ७५०, ५२, ८८, ९८, ८०३, २७, ४४, ६२, १५९, १.३८, १११०, २९, १२१५, १६२१, १७, ५५, १८००, ११२४, १२०७, ४५, ५१, ८८, १३६३, ८४, ८१,८२. १४६६, ६८, ७०, ७१, ७६, १५०९, आगतश्री one who has obtained wealth १६.६, १०, १४, २७, ३५, ६४, १८००, २७, १००५. ३३, १९०४, १८, २२, ७२, ७३, ७४, ८४,८". . आगधि | embraced ९६६. ८६, ८८. आगन्तुक a visitor without invitation; stray | आचार्यघातक murderer of a teacher १६१९. (as cattle ) ७८६, ९१५, १९, २०. आचार्यतनया daughter of a preceptor १८७४. आगम legal proof or source of property- आचार्यपत्नी wife of a preceptor १८७४. ownership; a claim; origin; source; आचार्यभार्या see आचार्यपत्नी १८८२. stream; import ७२५, ३७, ६२, ६३, ८०३, आचार्यव्यञ्जन guise of u preceptor ८६२. ०७, ९५, ९३५, ५०, ११११, १२८७, १४७३, आचार्यानी see आचार्यपत्नी १८५०. १५२७, ८०, १६३०, ५२, ८३, ८४, १७०७, ९५, आच्छादन clothing; garment ८५६, १०२२, ३९, १८१३, ९१, १९२७, २९, ४३, ५०, ८४. ५३, ८३, १११४,९८. भागम् offence; fault; sin ६०६, ९६८, ६९, आच्छद् eutting off ७९४, ८०८, १४५७. १०९७, ९९, १२५८, १५९३, १६२७,१.२९, ४.. आजि a battle ११२२, ४२. आग्नीध्र a particular priest ८१४. 3116177 a member of a religious sect four- आग्नेय belonging or relating to the fire or ded by Goxhāla Makkhuliputra 9872. its deity ९५१, १५९६, १९३०. 11 order; precept; injunction 684, 82, 311272TUT the first Soma libation at the ९१, १०२९, ८८, ११०९, १४००, १९२१, ३३, Agnistoma sacrifice ११६१. आग्रेण see आग्रयण ११६३. 3174177 a purchase by order; purchased by आधान a stroke १०३५. partial payment ९००, ०१. आङ्गिरम् , descendlant of Aivjiwas १११६, आशाधि a plealge by authoritative order ६६०, १२८२, १६००. आचरण practice; behaviour ८७५, १९४२. आज्ञासेध arrest by royal order १९४१. आचरित the usual way or customary mode आज्य ghee १३४८, ६३, ७३, ८५, १६७२. (of calling in debts); behaviour; acted आञ्जन ointment (esp. for the eyes) ८१३, ७१७, २३, २५, १९३१. ९७८, ९७. आचामोदकमार्ग an intlet for used up water आटविक a forest-dweller ७३५, १६८२, १३, १९२९. ९२६. आटिकी N. of the wife of Ushasti. १.१.. आचार behaviour; enstom; way ६२५, ७२८ आढक a particular measure १४०२,२८,१५२६. १०१६, १७, २३, २८, ३०, ३२, ८५, १११०, १५, ८५, १३९१, १६८३, ८५, १९१५, २०, २१, आध्य wealthy ८६३, १०३०. २३, ४३, ६५, ७७, ७९. .

·Vyavaharukanda , . बाणिद्वार the front door ९२६, आदान receipt; seizure ८६१, १०३४, ३५,१४५८, याततायिन् . desperado; endeavouring to kill १६१७, २१, ५७, ५९, ७६, ८६, १७२५, ४४, some one; i murderer ( incendiaries, ५२, १८४८, १९३१, ६७. ravishers, thieves etc.) १६०७, ०८, १२, भादित्य N. of a deity ८५८, ९६९, ९१, १००६, २५, २६,४८,५०,५१, ५२, ५३, ५४, ५५, १०, ११८१, १२५८, १५९६, ९७, १९३०, ४०, १८३१. ६४,६५. आततायिवध killing of a आततायिन् १६१२, २६,४८, आदिनव want of luck in dice १९०२. ५३, ५५. आदिनवदर्श having in view misfortune ( of अातिथेय see आतिथ्य १०२३. others) १८९७, ९८. आतिथ्य hospitality ११८१. आदिवर्ण the first caste १७६९, ९४. अतिपातिक ( पण्य ) ( a commodity) which is 37 ifůči one who sets on fire; incendiary likely to perish soon ८७९. १६१९. भातुर sick; diseased ७०३, ८०४, ७५, ११०३, a pledge which is to be delivered १६५१, १७०१, १९५१, ६३. innmediately to a third person; bidd- पातोच a musical instrument १९३५. ing; order ६३८, ११०९,१५२९,१६३७,१९३३. बात्मधातिनी a suicide १११७, १९. आय source of subsistence १७९२, ९४. खत्मन्ननिष्कृति atonement of a suicide १६५१. आधमन mortgage ८०३, १५२३, ८५, ८७, ८८. यात्मज self-begotten १०२९, ७७, १२४९, ५४, 8174170, the state of being it debtor uoc. ८७, १३५०, १५२९, १९८५. आधातृ a pledgur ६५५, ५६. मात्मत्याग suicide १६५१. आधान a plerlge; surety; deposit; placing a आत्मत्राण see आत्मरक्षा १६०८, १२. sacred fire ६५४, ५६, ७३२, ३'५, ८१७, ९३०, यात्मनः विक्रेत (aslave) self-sold ८३०. ३१, ३२, १०१७, १५६८, ७५, १६७४, ७७, ८१, मात्मनाश self-annihilation १०१४. ८३, १७३३, ३६, १९०४. यात्मबान्धव one's own kinsman १५२८. 2017 a tank; pond; reservoir; duin 8767 मात्मरक्षा protection of one's self १५५५, ६१. २८, ३०. आत्मविक्रयिन a self-sold (slave) ८१७. afe i pleye; security; mortgage; i cri- मात्मशुक्र one's own semen virile १२८४. minal act; unhappiness; troture ६०८, *HTETTAFEL one who has voluntarily enslaved २८, ३६, ३७, ४०, ४१, ४३, ४५, ४७, ४८, himself ८१७. ४९, ५०, ५१, ५२, ५३, ५५, ५६, ५८,६०, यात्मापक्रमण ( woman's ) wandering at will; ६१, ६९,८५, ९५,७३१, ३२, ३३,३४, ३५, ६६, rouming १०३७, १३९२, १४३१. ५८, ८०२, ०७, ४४, ८५, ९०, ९८, ९३०, मात्मोपजीविन a lalhourer; actor १६६२. १४६३, १५१८, ८९, १६४१, ८३, ८५, १७४४, मात्ययिक one who feels urgency; urgent १८३८. ७७१. aufania the act of depositing; dispute यात्रेयी a woman who has bathed after her regarding a deposit or mortgage courses १६०६. ६३६. बाथर्वण incantation; magic; sorcery of sorcery of आधिग्राह a pledgee ६६०. Atharvaveda १६१२, २६, ५०. आधिनिष्क्रय redemption of a deposit; re- आदर्श N. of a hill १९२१. turning of a deposit ७३१. ज्यादातृ a creditor ६११. माधिपत्य supremacy १२६१. .

·Index of the important Sanskrit words 25. Woman , . बाधिपाल a pledgee ६३८, ७५. 31'16 fallen into misfortune; unhappy माधिप्रणाश sroliation or loss 'of a pledge ९३९, १०४०, १२६६, १६३१, १९२९. or deposit ७३५. आपद्दत्त (a son) given in times of distress. माधिभोग enjoyment or use of a deposit or १३५२. pledge ६०७, ३१. आपूपिक a baker १६७९. माधिलिखिन deed of mortgage or deposit ६६०. आप्त skilled; a reliable person १८०९, १९२१, माधिलेख्य see आधिलिखित ६५६. माधिवेदनिक ( property ) received by . आप्तकारिन् a trusted servant १०४८. on supersession १०३४, ३५, 318414 the stute of being trustworthy' १४२८, ३१, ४२, ४३, ६२. ८४९. माधिस्तेन the robber of a deposit or pledge आबन्ध्य jewellery ( Shamshastri ); tying ७३१. ornaments १४३०, १८४९. माधीकृत u thing pledged or mortgaged आबाघ trouble ९३०. ६३७, ५५. आभरण an ornament ६११, ८६०, ६३, १०२५, op a pledge; to be kindled or placed ३५, ३८, १११९, ८४, १२१९, २२, ३०, ३३, (as fire ) ६४१, ११२६, १५९६. ४४, १३९१, १४३०, ५४,६१, १६८४, १८००, माध्यर्थ price of a deposit ६४९, ६०, ७३१. ४८,८१, १९७९. आनन्य eternity; immortality १०७९, ११९७, आभूति superhuman power or strength १२६४, ७१, ७९, ८२, ८९, १७९२, १९८७. १००५. मानीतशुल्क property brought from father's आमन्त्रग deliberation १८९६. house १३९२, १४३१. आमपात्र an unannealed vessel १८४१. भानुपूर्य succession; order ७१६, १०२४, २५, आमय disease १०२२, १११६, १८, १४०१. ११८३, १२४३, ४६. १३५०. आमिक्षा clotted curds १००७. भानुलोम्य order of the castes etc. from आमिष object of enjoyment; flesh higher to lower ८२४, ३६, १०९३, ११०४, १६८२, १७५०, १९७८. ०५, १२५२, १७८४, १८४६, ७२,८३, ९०, ९१. मुग्मिक belonging to the other world ७२४. मानृण्य acquittance of debt १३७३. आमोद dalliance १८८०. आनृशंस्य compassion; pity ८२०, १२४४,८४, आम्नाय texts of the Veda; scriptures १५१२, १३२४, १४५५, १९२७. १९१८. मात्र the bowel ९५१. आन a mango १७६१, ६३. पापण a market ६५४, ८५४, ९९, ९५२, १६८९, आप the receipt ११०६, १९, १५६५, ८१, १७४१ १७६३. ५२, ६५, १९२८. भापत् misfortune; difficulty; calamity ६२५, 3!!!*** house; resting place; sunctuary ३१,६०, ७१५, ९४, ९८,८०४, ०७, १८, ३८, ९२५, २६, ३०, ४२, ४४, ४६, ६१, १८९६. ६१,९३०, ३९, १०३३, ६४, ७५, ११०७, १७, आयति the future ८६०. १८,२७, ३१, १२५१, ८४, १३०४, ५२, ७३, भागन्ययश skilled in revenue and expendi- ८४, १४६१, १५८८, १६२०, १९२०, २२, २५, ture ७८४. २९, ३०, ३७, ७३, ७४, ७८,८६. अयस of metal or iron १७०२, १८६५, ९०, बापाकृत ( debt ) contracted in times of १९६६, ६७, ७७. distress ६९८,७१२. आयुध. a wealton ६१०, २६, १२३१, १६०५, , Index 4 ·. 26 Vyavahārakānda . १८२४, ३०, ८७, १९३५, ३६, ६५. १७६४, १९२९. आयुधागार an armoury १६२९, ८९, १७१३, आर्यवृत्त behaving like an Arya १६९२,१९२९. १९२९. arrant wife of an Arya; woman of Arya- आयुधिन् , warrior ८३५. caste १८४१. आयुधीय u warrior; member af a martial आर्या woman of Arya-caste १६९०, १८४४, race ८२८, १६१९, १९१९, ३५. ५०, ७४, १९२२. 3119170 a man sprung from a Sūdri-man आर्यावर्त N. of the country of Aryas १९२०, and Vaishyas-woman ११०५, ८५. आरकूट a kind of brass १६७५. 371ů a form of marriage derived from Rakia आरक्षक u guard १७५७, ६२. (the father of the bride receiving one or आरक्षिन् see आरक्षक १६८१. two pairs of kine from the bridegroom) 341704 a wild animal; belonging to a forest १०३४, ९६, ९८, १२८६, १४३९. १५९४, १६०९, १७९९. आर्षभ produced by a bull १०७३, ११०२,१२७२. आरम्भ beginning १०१८, १६४७, ४०, १८३१, आलिङ्गन embracing १८८५, ८९. ८७,८८, १९२५. आवरण a fence; cover ९१९, १११६, १६१., आराधन worship ११११, १७, १९, १५२४, १९७९. १९२५. आरान a garden ७३१, ८७३, ९२०, २६, २८,३०, आवर्तन returning around; circuit ९०२. ३७, ३९, ४२, ४५, ५०, ५८, १२०१, १६१३, आवसथ a house १८९७ १७६५, १८८०, १९७६. आवाप Bowing १९२५. आर्त distressed; afflicted ७१०, १३,८००, ०४, आवार shelter ८६३. ०५, ०६, ४३, ४४, ४५, ७८, १०९७, ११०७, आवार्यभाग the part to be covered ९२. ३०, १७०२, २८, ४६, १८३१,३४, ८८, १९२७, आवासद see अवकाशद १७५५, आविक woolen cloth ६३२. आर्तदान help rendered to an afflicted per . आविष्टिना enveloped १६००. son ८४३. आवेशन a workshop १६९५, १९२९. आर्तना waster field ) ९२२. आवेटन tying १७९८, १८३४. आर्तव the menstrual discharge १११२, १८४८. आशाकारिकवर्ग the class of people that works आर्ति disease ११४६, १४६१, १९८७. according to its own wish ८४३. आविज्य the office or business of a sacri 31171117 asking, praying or craving for ficing priest (ऋत्विज् ) ७८३, १०१०, ९९१, १०००. १२२५, १५९४. आशुमृतक suddenly or instantly dead १६१५. मार्पण entrusting, delivering ६६.. 311217 a hermitage; a stage in the life of a आर्य a member of the three high castes; Brrahmana १३७३, ८४, ८९, १९१६.१५ lord; a freeman ७२८, ३८, ४७, ८०९, १०, २१, २६, ३५, ४१. १२, १५, १६, १७, ९५५, १०३३, ४९, १६६४, आश्रमिन् a hermit १९३३, ८६. १७२८, १८४४, १९०३, १४, २७, ६३. आश्रय refuge; resort ७६६, ८४, ११३०, ५५, आर्यप्राण an Arya by birth ८१६, १७. १६२०, ४९, १८८९, १९१४,३६. आर्यभाव the privilege or status of an Arya आश्रित depending on; supported ७१५, ८१७. १७४६, १९२९. आर्यलिगिन् wearing an emblem of arya १६९४, भासजन the act of clinging to १७१४.

·Index of the important Sanskrit words . 27. . - - शासन a seat e६०, १०२९, ४९, ११०६, १२,८४, इगुद a particular tree and its fruit १९३८. १२३३, १३९२, १६०९, ३७, ६५, ९०, १७४५, इज्या a sacrifice १०२५, १७०१. ९४, ९५, ६, १८०२, २८, ३५, ५२, ८१,८५, इतिहास traditional accounts of former ८७, ८९, १९३३, ३६. events १०३२. आसन्दीa chair or stool १००४. इत्या guit १९८१. भार.न्न near or proximate ८९८, १०४०, १२४५, इधम fuel used for the sacred fire १३६३,८४, १४६६, १५१८, १६१६, ४०, १७५४, १६७२. १९२२. इन्दु the moon or its deity १०८०, ११२०, २१ भासव spirituous liquor; distillation ६३३, १९०२, ८५. ३४,८९.९, १९३८. इन्द्र a particular deity ६०१, ०४, ७९१, ८०९, आसुर a form of marriage ( in which the १०, ११, ४१, ५८, ५९, ७८, ९०३, २२, २४, bride-groom jurchases the bride from ६९, ७०, ७२, ७३, ७४, ८३,८६,८७, ८८,९५, her father and paternal kinsmen); re ९७, ९५, १००१, ०३, ०४, ०५, ०६, ११११, lating to A81016 १०३४,९६, ९८, १२८६, १६, २०, २१, ४३, ५९,८०,८१, ९५, १२५७, १४३०, ४०, ५१,६२, १७२७, १९६५, ८२. १४६४, १५९५, ९७, १६००, ०१, ०३, १९००, भातुरि N. of Rslhi ५९७. ३०, ३६, ७१, ७७, ७८, ७१, ८.. आसेध arrest; custoily ७२७. इन्द्रधनुः Indra's bow%3 rain-bow १६१५. आस्कन्द a die ( esp. the fourth ) १८९७. इन्द्रपत्नी the wife of Indian ९८७. भास्पद abole; dwelling place १०३३. इन्द्राणी the wife of Indren ९८७, ९४,९७,१००२, आस्य the mouth १६००, १७७०, ७५,८८,१९६१, इन्द्रिय an organ ८१९ ६०, ९९५, १०१६, ३१, माहरण robbing; seizing ९२६, १९४०. ८५, १३८७, १७७९, १८३३, १९१८, ८१. आहर्तृ an officer ( of a sacrifice ) १९०५. इन्द्रोत uphelil or promoteil by Indre; N. आहवनीय , particular sucred fire १८९.६, of a teacher १६०१. १९८५. इन्धन fuel ९२६, १५२०, १६६१. आहार meal; eating १६८०, १८८७. इम an elephant १९५४. आहावa bucket: vessel ९२३. इरा speech; the goddess of speech ८४२. भाहित mortgagerl; pledgedl; deposited; kept : इरावती full of food; N. of u river १२६०. ६५३, ६१, ७६७, ८१७ २९, ३२, ४९, १९०१, इरिण । hole in the ground; barren soit १५९८, १८०.३, ९५, १९७४. आहितक see आहित ८१७, १६८४, १८५०, १९२२. इपिरा vigorous; active ९६९, ७१, १२५८. anfenfit one who has placed the sacred fire इयु an arrow ९४७, ४८, ९८, ११३१, १४६४, upon the altar; a sacrificer ७७२, ८०३, १६००, १९, १८१९, १९३३. १०१६, १५९३, १६६०, १७२५. इष्ट a sacrifice १०५०, १२३३, ८४,१६१९, १९०६, माहितिका ( a woman ) pledged ८१७, १६९०. ७८, ७९. माहा taken; seized ६१२, ७८७, १९५९. इष्टका a brick ६१०, २६, ३०, ८५.१, ९.९, ९३४, भाहानकारिन् a summoner १९४३. ५०, ६१, १६८५, १७६०, १८३०, १९६६. sugar-cane ६३०, ३४, १०७१, १७२३, ४९, इष्टापूर्त the merit of sacred rites stored up ५२,६६, १९३६. in heaven १३४९, १९२०, ६३, ६४, ८७. इक्ष्वाकु N..of a king १३२०. इष्टि a sacrifice ६०४, ८५८, १४२४. . .

·28 Vyuvahärukānda . ईक्षणिक a fortune-teller १०२५, १६९३, १९२९. उत्कोच bribery ८००, .", ६, १६९०, १९८३. soufquz one jealous ( a kind of semi-impo उत्कोचक receiving a bribe १६८०, ९३, १०४६, . tent man) १०९४, ९५. ५८, ६४, १९२९, ४६. इंसमुत्थ having its root in jealousy ११०२. उत्कोचजीविन् SEe उत्कोचक १६११, ३९, ६९, १०५९, ईश & loril; master. ८१८, १५८३, १९३६. ६१, १९३२, ४२. ईशान , master ११२०, ५८, १४६३, १७६०, ९४. उक्रोशन calling for help १७९७. ferait one who has supremacy; mistress उत्क्षेपक .. pick-pocket १६११,७०, १७३७, ५८, १४६२. ६०,६४,६५. ईश्वर master; lord; N. of a sage ८१३, १४, उत्तम highest; excellent ८१७, २८, ३५, ६१, ६०, १११८, १५५५, ६१, १९२९. ९२०, ३१, ४२, १०१६, ३१, ६२, ७५, १११०, इंहा labour १२११. १६१४, १८, १९, २०, २१, ३४, ३७, ४०, ४२, उक्तलाम ( क्रय ) (a purchase ) where a cred. ४३, ४५, ४९, ५२, ५५, ६९, ७०, ८५, ८७, itor secures a pledge with the condi ८८, ८९, ९०, ९२, १७१६. २७, २९. ३०, ३२, tion that if the leut aniount is not ४२, ४४, ४५, ५०, ६६, ६७, ६९, ७०,७१, recovered in the stipulated time the ७३, ८०, ८५, ९२,९६, ९८, १८११, १२, १४, pledged thing should he understood to २४, ३१, ३२, ३४, ३५, ४६, ४७,४८, ४९,५०, have been purchased by him ( the cre ६६, ७२, ७५, ७६, ८२, ८३, ८५, ८९, १९२२, ditor ) for the given amount ८९१, ९८, २९, ३२, ४३, ६७, ६८, ७०, ७५, ८५. ९००, ०१. उत्तमदण्ड highest punishment; vide उत्तमसाहस उथ a particular waitlila. verse १९७९. ७९४,९३२. उक्षन् an ox or bull ९०६, १६२१, १८११, ३४. उत्तमद्रव्य fine article १६४६. 39 powerful; ferocious; voilent; warlike; उत्तमर्ण a creditor; highest or excellent debt N. of a mixed tribe from ( a K's'atriya ६१०, ३६, ९२, ७१६, १८, २४, २५, ३१,९००, father and Sudra mother ) ६००,०१, १४०२. ०२, ०३, ०५, ११०४, ०५, ८५, १२८८, १५९६, उत्तमर्णमूल the principal of a creditor ६३५. ९७, १६००, १८३८,९५, १९०१, ०२, २१, ६५. उत्तमर्णिक belonging to a creditor; a creditor उग्रजित् N. of an Apscara8 ६०२. ७१४, १६, २२. उचित customary; usual ९३१, ११८५. उत्तमवर्ण a member of the highest caste ८१६, उच्चैःश्रवस् N. of the horse of Indra ८४०. १२७९, १७६९, ७१,९४. उच्छास्त्रवर्तिन् transgressor of the law १९३९. उत्तमसंग्रह adulterous act of the highest de- उच्छावणालेख्य the deed of partition १५८४. gree १८८९. उज्जाम debt ७०८. उत्तमसाहस the highest of the three fixed उग्छजीविन् a gleaner ९५१. mulets or fines (a fine of 1000 or उञ्छत्ति agleaner ९३७. of 80,000 panas; capital punishment, उत्कृष्ट excellent; eminent; best १०२६, ४१, branding, banishing, confiscation, mu- ६४, ७०, १६२८, ४८, ५१, १८०२, २८, ३५, tilation and death) ७९६, ८१६, ९२५, ६६, १९३७. ४६, ५७, ५८, १०७९, १६०९, ११, २७, २८, उत्कृष्टकर्म avocation of a higher caste १६२९. २९, ३६, ३७, ४३, ४४,५२, ७०, १७२९, ३० उत्कृष्टमूल्य very valuable १७५०. ३२, ४९, ५०, ६५, ६६, ७०, ८२, ९०, ९८, 'उत्कृष्टवर्णा of the highest caste १८४२. १८४६,५९, ८२, १९२९, ६२, ३३, ७५.

·Index of the important Sanskrit words 29 उत्तर higher; superior ६०३, ९३०, ८६, ८७. उदपान a well ९२६, ३४, १६१३. ८८, ९०, १७७२, ८३, १८२७, ३६, ४०, ४६. उदय profit: income; interest, swelling ups १९०३, १९, २१, ४१, ७८. fruit ६११,५३, ७२३, २४, २६, ३१, ३२,३६. उत्तरकुरु the country of the northern Kurus ३७, ८५०, ९५२, १०७७, ११२९, १५६१. situated in the north of India and उदरदास a born-slave ८१६,१७. described as the country of eternal उदवसानीया the end or conclusion ( ofasanbeantitude १०२७, १२८४, ८५. rifice ); closing offering ७९१, ८१४. उत्थान effort; exertion ११०६, ११, १९, १२ १४, उदश्चित् butter-milk १९३८. १९८४. उदाज leading out ( soldiers to war) ११२२.. उत्थानव्यय see समुत्थानव्यय १७९७. उदासीनवध death of an indillerent passer- उत्पत्ति birth; produce १३४८,५५,१६०९,१७९८. by ( by an elephant ) [ Shamshistri ]: उत्पन्नसाहसा an adultress ( Mitalisard, Niru murder of one who is not aimed at diya Blitsya); one who is not deflow १६२१. ered (Smrtichandrikdi) ७०३, ११०३. उदाहरण recitation १७६८,९०. उत्पात unusual public calamity १७५९. उदित proclaimed by law; taught ७३२, ५२, उत्पादक a generator; producer ८३९, १०७०, ८३, ८६, ९६, ८४०, ४४, ८९, ९४५,१०५५, ७३, १३५०. ६९, ११११, १२२१, १५२४, १६२७, ४७,१७५६ उत्पादयित u begetter १२६५, ६७, ७२, १३५६, ६०, ९०, १९०७, ११, २९. १७९.६. उद्गुरण raising ( for threatening) १८३२. उत्पादितसंस्कारा one who has performed a rite उद्गुर्ण raisedl ( for threatening ) १८१५. or sacrament १०१४. hare one of the four chief priests (a Sama- उत्सृष्ट neglected; ( a son ) deserted ९३०, ३१, singer) ७७५, ९२,१००५, १२५८. १२७०, ८८, १३०६, ३४, १६१९, १८५०,१९७८. उद्दालक N. of a sage १०२७, १२८४, ८५,१३५५. उत्सृष्टपशु a buli set at liberty ९१५. उद्धार loan; preferential share; decision उदक Water; a flood; the ceremony of offer ६३२, ७१४, ८१, ९५५, ११८१, ८४, ८६, ९०, ing water to a dead person; any cere १२३५, ३७, ४९. inony with water ७३५, ८१२, ७८, ९०१, उद्धारविभाग division with preferential share २५, २६, २७, ३०, ३१, ३५, ४२, ४७, ५९, ११९४. १०२६, १११३, १८, ४२, १२०४, ०६,०७, ०९, उद्धत debt; loan; people who know the २८,३१, ३२, ८२,१३१५, ९०, ९२, १५२४,८९, traditional account (of boundary)६३१. १६००, १०, १९, ४२, ५२, ६५, १७४२, ४४, ७०९,९५५, ५७, ११९०. ५२, ५५, ६२, ९५, १८९२, १९०४, २४, २५, उद्धृतपण्य a manufacturerd commodity o७१. २०,३६,४४, ६५,६७, ७३, ७४, ७८,८७,८८. उद्घद्ध banged १६१५. उदकक्रिया the offering of water-oblation उद्बन्ध hanging १६१५, ४८. १२५१, १५६८. उद्वन्धु one who hangs up ९९२, १५९९. उदकनालिका a water-tube (a means of tor szafa having an uplifted sabre or sword ture) १६८७. १६१२, २६,५०. उदकहत drowned in water १६१५. उचान a park; garden ९२५, ४२, ४६, ५९, उदक्या a woman in her courses १९७७. १०२६, १६१०,९५, १९२९. उदअरस्थान a water butt ९२६. उद्रेक transgression १९३५.

·Vyavahärakanda 1150S सदाह marriage १३८४, १९२१, ४३. १२१२, १४५५. दाहामि a marriage-fire १०१५. उपजीविन् dependant ८६२, १३७४, १६४९, ६२, उदाहिक relating to a marriage १०६७. १८५४, १९४२, ४४, ६७. उदाहिता married ११०१, १६. उपजीव्य to be reverenced ६९२, ७१५. उनता boundary.( raised ) ९४५, ६१. उपदाग्राहक a bribe-taker १६७९. उन्मच insane; mad ६९७, ७०७, ११, १२, ७१, उपदेश advice; counsel १६८१, ८५, ९६,१७७०, ९३, ८००, ०४, ०५, ८१, ८९, १०२२,३४, ५६, १९१८, १९. ९८, १११२, १८, ६४, १२७३, १३८७, ८९, ९१, उपदेष्ट्र उपदेष्ट an adviser १६५३, ८४. ९२, ९३, १४०१, ०४, १६०७, २०, ७९, ८६, उपधा fraud; pretence ७४४, १७५२, १९३६. उपधान imposition; pretension; १६७८, १८४९, उन्मत्तक mad-man १३९८. १९०४. उन्मादुक fond of drinking ९९२, १५९९. gyfü artful management; fraud; trick उन्मान weight; measure (of altitude) १६६८. ७२५, ६४, ८४०, १४५४, १६७४, ७७, १७४६, उपकरण implement ७८६, ८४९,६०,१०१५, २९, १९०४. ११८४, १६ १९, ४२, ४६, ८३, ८५, ८६, ८७, उपधिदेविन् a false gambler १६६९, १९०३, ०९. ९६, १७४२, ५१, १९०५, २९, ३५. उपनायित one imitiated १२७८. उपवर्त a helper; see उपकारिन् १६५५. उपनिधि a deposit ६३८, ७३५, ३६, ३७, ४०,४७, उपकार use; advantage; assistance ७९९,८०५, ४२, ५२, ५४, १४७३, १५२७, १६८४. ०६, ०७, ९२९, ३०, ३९, १११५, ३०, १८८१, उपनिधिमोक्नु one who enjoyes or १९८३, ८५. deposit ७३५. उपकारिन् a benefactor; doing favour; u hel. उपनिधिहर्तृ one who smuggles a deposit ७४३. per ७९४,८००,०३, ०७, १६२१. उपनिपात calamity ७३६, ३७, ८७८, ७९, ९३२, उपक्रोश reproach १७८५. १६७३, १९२४. उपगत u receipt; (the son) who offers liim उपनिषद् secrett १९२५. self ६८९, ७०५, ०९, १२८८, १३५२, उपपति a paramour; gallant ९९५. उपगम acquisition; blossoms १०३६, ११२६, उपपालक minor sin १७७०, ८२,८७, ८९. १६०९. उपपाप see उपपातक १७५२. उपग्रह hoarding; provision १९२४. उपप्लवनिमित्त ( ऋग) ( debt incurreal ) for the उपचात damage; injury ६३५, ३६, ५१, ५८, purpose of ( meeting ) a difficulty ७५१, ८४३, ४४, ७१,९०६, १६१०, १९,३४, or calamity ७१२. ७७, ७९, ८०, १७९७, १८२४, उपभोक्तु one who makes use of or possesses उपघातक hurting, injuring १६५२. (property ) ६३८, ७६४, ९३०. उपधातिन् see उपधातक १९२२. उपभोग use; enjoyment; possession ६३६, ३७ उपचय increase; interest १९४५.. ७३५, ६२, ८९६, ९३०, ६२, १४२९, १६१६, 371 dealiny; preservation; behaviour; १७५२, ९८, १८०४, ३४, ५०,८८, १९४४. decoration; act of courtiousness ६४८, उपभोगफल ( only ) for the sake of enjoy. १००९, १२८६, १६९४, १८५२, ८७, १९२९. ment or use १४२९. उपचारिका a slave-woman ८१७. उपमर्द complete violation or destructioxx उपजापक instigator; conspirator १६९८,१९२९. १६४९. उपजीवन livelihood; maintenance ८१८, १९, उपयमनप्रतिषेध objection to marriage १२५५. .

·Index of the important Sanskrit words 31 . उपयुक्तस्त्रीवासस् u garment which is used by a woman १२०७. उपरतस्पृह free from desire ११५२. उपरिनिबन्ध suspension from above १६८७. उपल stone ११२१, १८३०, १९३८. उपलब्धि discovery; attainment; acquisition; observation (by prof. I'. V. Kane) ८०५. उपलम्भ ascertainment; proof ७१९. उपलिङ्गन inference १६८४, १८००,५०. उपवन a grove; garden ९५५, १६९५, १८००, १९२९. उपवाद censure १७७१, ७२. उपवास a neighbour; fast ९३२, ४५, ५१,१०१६, २३, २५, ७५, ११०९, ११, १५, १९, १५२४, १६८६, १७९५, १९२३, ७४. उपवासन a dress; garment १०००, ०४. उपवेधक a burglar १६१८. 39871 known from generation to generation; range of hearing; traditional knowledge ९५७. उपश्रोतृ a listener; hearer १६८४. उपसर्जन a substitute; alternative १३१७. उपसाल a wall; fence ९०६. उपस्कर an article of house-hold use; utensil ७३१, ८७, २०, ८४६, १०२३, २५, ५९, ८५, ११०६, १२२२, ३०, १४५४, १६८८, ८९, १९७९. उपस्थ the lap ९६८, ६९, १००१, ०२. उपस्थान appearance; attendance; a substitute ६६१, ६९,७३, ७७, ७७१,८७०. उपस्थाप्य to be presented ६७१. उपस्थित presented; approached ६३८, ४५,५४, ७३१,८१, ९०, ८४४. उपहत afflicted; injured १११७, १६१५, १९२५: उपहार a present; offering १९२५. उपहास a joke १८४१. उपांशुधातक a secret assassin १६४६. उपांशुचिह a secret mark ९४९. उपादान appropriating to one's self ८२३,२९, ७०, ११६३, १९२८. उपाधि see उपधि ११६३, १८८". उपाध्याय a teacher; preceptor ८०३, १९८४. उपाय expedients; means; purpose १६, ४१, ८०, ८६१, १६५१,६९, ८५, १७४५, ५७, १८४४, १९३०, ३५,४१,७०. उपाययोग employment of expedients १.४० उपार्जित aequired ११३०, १२२१, १९८३, ८०,८८. उपावर्तन rejection ८७९. उभयसंमत Imutually consented ९५१. उमा N. of a woman १०२८, २९. उरग a serpent १९७०. उरुगूला u kind of serpent ८१२. उर्वरा fertile soil; field yielding corn .९१, ९२२. उर्वशी N. of an Apsaram ९८८, १००९, १३... उीं the earth ९३७. उलप a species of soft grass १६७२. उलूक an owl १६०६. उलूखल a wooden mortar ७६४, ८१२,४२. Bergaul ha accompanied by firey phenomenon, meteor १८३९. उल्लम्बन hanging १६८७. उल्लुश्चन the act of pulling १८१६. उल्लेखन making lines १३८४. उल्लोपिका a kind of food; drawing १९२५. उशनस N. of a suge १०३२, १२८२, १३९१. उपम् dawn ( personified) ८०९, ४२, ९६३. ६४, ६५, ६७,८८, ९३, ९५, १००२, ०३. १२५४, १८४०, ४१. उष्ट्र a camel ८५४, ९०४, ०५, ०६, १०, १३, १७, १०७३, ७४, १६६९, १७९७, १८१०, ३४,३५ १९५९, ७६. उष्ट्यातिन् killing a camel १६०९. उष्णकाल Summer-time १९६५. ऊढा a married woman ८३७, ११००,०९,१६, १२५०, १३८४, १४५३, १५२७, १९८२. ऊरवेष्ट binding of the thigh १६८७. ऊर्ज sap १८३९. ऊगी wool ६.९, ८१०, १००९, १६७३, १०४ ·32 Vyavahdrakanda . ९४. ३०, १९२९. ऋणव being in debt; indebted ६०५. ऊपर saline (soil) ७८६, १९७४. ऋगवत् debtor; being in debt ६०१, ९५, ७१४. काय property; inheritance १०२६, १२४०, ऋगवन् see ऋगवत् १२५८. .: ८३.१३१९, ४७, ४८, १४२७, १५६१, ८०, ऋणशेष balance of debt ७३१. १९६२.. ऋणसमवाय aggregate of debts; several debts सपाहिन् one who takes inheritance १३८९. ७१६, २९, ऋक्थहर an heir ७८६, १५१७. ऋणादान recovery of debt ६२२, २८, ७५०, स्थाविच्छिति continuity or non-cessation of inberitance १५२९. ऋणावत् being under obligations; indebted ऋविथन् an heir ६९१ ८०४: १२२३, १३५०, ५५, ५९९,६००, १८९५. १५६९. ऋणिक a debtor ६३१, ५१, ५४, ५५, ५६, ६०, ऋग्वेदवाद saying or proclamation of ६२, ६७, ७०, ७६, ८९, ७०५, ०६, २४, २५, Rgveda ११.१९. २६, २७,०८,२९,३०,३१. कण. delt ५९९, ६००, ०१, ०३, ०४, ०५, १०, ऋणिकुल family of ऋणिकुल family of a debtor ६५४. ११, २२, २५, २८, ४७, ५१, ५५, ५८, ६०, ऋणिद्रव्यार्पण discharge of debt ६७६. ६२, ६४, . ६६, ६९, ७२, ७४, ७५, ७६, ७७, ऋणिन् a debtor ६२९. ४९, ५१, ५२, ५३, ५८, ७८, ७९, ८०, ८२, ८३, ८४,८५, ८६,९०, ६०, ६९,७१, ७६, ७०६, २४, २५, २६, ९१, ९२, ९५, ९६, ९७, १८, १९, ७००, ०२, ८३२, १२२१, १९६४. •३,०४, ०६,०७, ०८, ०९, १०, ११, १२, १३, त truth; sacrifice; right; rite ५९०, ९६७, १४, १५, २०, २१, २३, २५, २६, २९, ३०, १२५५, १५९६, १८३६, ३७, ३८, ९५, १९८०. ३१,३३, ३५, ८६,९४, ८०५, ०८, ३०, ३२, ऋतु the menstruation; female puberty ७५,७६, ९००, ११५१, ९७, १२०२, ०७, २१, १०१९, २०, २१, २२, २८, ४२, ५७,९६,१८४८ २२, २९, ५९, ६१, ६२, ७१, ७९, ८३, ८४,८५, १९७७. १३५६, १४४१, ५८, १५६८, ६९, ७१, ७३, लिङ्न्याय occuptaion of an officiating priest १६१३, १७८७, १८४०, १९०२, ०३.८७. १२२३, २५. क्रमकाति one to whom praise is due as debt ऋलिज् a priest who officiates at the sacrifice ७७०,७१, ७२, ७३, ७६, ७९, ८३, ९०, ऋणक्रय purchase by money lent ont be १०३४, १२५२, ७८, १३९२, १४६८, forehand ९०.. १६०६, १०,६४, १९२६, ७०, ७२, ८५. ऋणचित् giving heed to worship (paid as a भु N. of a semi-divine being ९२२. debt by men to gods) ५९९. ऋश्य the male antelope १८४०. कागच्युत् inciting to fulfilment of obligation ऋपभ a bull १००२, १२३३, १६०६, २१. ६००, १२५८. ऋषि , sage ८१२, १३, ६१, ९५६, ११०९, १२५८, ऋणनिर्मुक्त free from deht १२८५. ६०, ६१, ६२, ८२, ८.३, ८४, १३४९, ऋणभाज् liable for debt ६९५, ७००, ०८. १८३९, ४०, १९८०, ८1. ऋणमोचन discharge of debt १३५५. ऋषिसंबन्ध relation. by descent from the $751 going after or demanding (fulfil saine Rshi. १०३३, १४६४. ment of) obligation ५९९, ६००, ०१. ऋष्यशृङ्ग N. of a suge १३२९. ऋणयावत् relieving from debt or obligations एकच्छायाप्रविष्ट vide एकच्छायाश्रित ७१२, एकच्छायाश्रित involved in similarity (of debt) ·Index of the important Sanskrit words 33 with one debtor ( said of a surety who एकोढा wife of one husband १२७९.. binds himself to an equal liability with एकोद+ a kind of relative १५३०. one debtor i, e. to the payment of the एकोदर u uterine-brother १५६२. whole debt ) ६६७, ७१२, १२८१. एकोद्दिष्ट a funeral ceremony having refer- एकजात sprung from one father १२३७, ३८, ence to one individual recently dead ४५, ६४, ७२, ७९,९०, १३४८, ८४, १५८३. ११५७, १३७७. एकजाति . Sudra; once born १७७५, ८८. uffu:fa the husband of a younger एकतीर्थिन् inhabiting the same hermitage sister whose elder sister has not been १५०९. yet married ९९६. एकदेश a portion or division of the whole एध fuel ९१२, १६५७, ६५, १९१७. ७४९,८६३, १०४०, १६८७. एनम् sin; offence १५१२, ९४, १६५६, एकदव्य the whole undivided property १७५१, ५७, ९३, १९६१, ६३, ६४. ११८४. एरका a kind of grass १९३८. एकधन some choice portion of the entire ऐश्वाक a descendant of Ileavaletu १००५, wealth ११६४,८३. १९८९. एकपानी a woman who has only one hus ऐन्द्र belonging to Inidra १६२२. band १०६२, १११३, १२६४, ७२, ९३, १३४८, ऐलूम a descendant of Ilasti ८१२. ६२,८४. ऐश्वर्य ownership; supremacy, abundance एकपर्व one joint १६८७. of property १०२९, १२३४, १७०२, १९८१. श्कपाक cooking fool in one house (i. e. ऐहिक pertaining to this world ७२४, २७. living jointly ) ११४१, ४२, १५८८. ओक an abode; dwelling place १२५३, ५४. एकपुत्र having only one son; an only son 3117a boiled rice; grain inashed and cooked ११६६, १२४५, ५१, ५२,८३, १३७०, १५७०. with milk १६७९, १७१८, १८९६, १०३८. एकभक्ता faithful to only one १८५५. ओषधि a plant ६०१, ८६३, ९९०, ९७,९८,१००२,. एकमुख having only one chief, superinten ०४, ११२१, ८१, १६७१, १७५९, ६०, १८२३, dent or agent १६७९, १९०४, १०. १९२५, ३८. एकयोनि of the same caste or origin १२४५. ओष्ठ the lip १६३८, ५३, १७९६, १८०२, २९,३२, एकरिक्थिन् sharing the sume heritage १३२२. guaiotz belonging to one and the same औक्ष pertaining to a bull ९९८. caste ९५५, १०३०. औक्षण see औक्ष ११४४. एकशफ one-hoofed beast ११८३, १२०८,१९३८, औदनिक a cook १६७९. ५९. श्रौदन्य(व) N. of a Rshi १६०१, ०२. एकलीपुत्राः sons born of the same mother औदुम्बर made of Udumbara tree १६६८. ११८४. औद्धारिक forming the part to be set aside एकस्थ living together; joint ८६३, १६७६, as a preferential share १२४६. १९८३. औदाहिक a present received on marriage एकांश a single part or share ११८४, १२४३, १२११, १५, ३२. 21195afa a descendant of Upajanghan एकान्तर next but one ११०४, ०५, १२८८, १२७१. १८४७, १९८३. औपनिधिक relating to or forming a deposit ८७. Index 5 ·34 Vyavahürakanda , ७३५, ४५,४७, ५.. कण्टकोद्धरण see कण्टकशोधन १६९२. भोपनिषदिक concerning secrecy १९२४. कण्ठ the neck १६१५, १८८७, १९१३. औषपातिक one who has committed a secon. कण्डूप N. of a man १३७६. dary crime; relating to उपपातक १४०१. कण्व N. of Rahi. १२८४. औपासनावक्षाणाग्नि half burnt fire used for कार्य 1 miser १५९३. domestic worship १०१६. कदली the plantain or banana tree ९६२. औपा(प)धिक fraudulent ८९९, १६९३, १७६४, कटू N. of a daughter of Dalesa. ८४०. कनक N. of a man १३७६. १९२९. •औरस a self-begotten legitimate son १२३९, कना see कन्या ९८१, १८३६. ६३, ६४, ६५, ६८,७०, ७७, ७९, ८२, ८८, कनिष्ठ youngest ११४९, ८४, ८५, ८९, ९२, ९४, १३०२, १८, २०, २२, २४, २९, ३०, ४६, ४८, ९८, ९९, १२३५, ६०, १३२९, ५५, ९८,१४२१, ४९, ५०, ५१, ५२, ५५, ७१, ७२, ७३, ७४,७५, १५४३, १९८३,८४. ७६, ८३, ८४, ८५, ८९,९९, १४०१, ५०. कनिष्ठांश ashare of the youngest ११८४. और्ण woolen १७३५. कनी see कन्या ९६३, ६९. आर्वदेहिक any funeral ceremony १११४, कनीनक a youth ९८०. १३५०, १५२३, १९८३. कनीयम् younger ११५९, ८४, ९५, १२३४, ८३, और्व N. of u Rshi १२५८. १३२९, ११, १५९१, १८४१,९३, १९८४. औशनस originated from from Udana४ ११८४, कन्द bulbous or tuberous root १६१४. १६१४. कन्धरा the neck १६१७, १७९६, १८१७, औषध a herb; medicine १०२४, १६६१, १७१२, कन्यका see कन्या ९७५, १११६, ९५, १३७५, १४१३, १७, १९२२, २४, ३०. २१, २२, १५८७. कंस brass metal १६१४, ७५. कान्यकाजात the son of an unmarried maiden कक्ष a dry forest १९४४, ७४. १३३१. कक्ष्या a rope; girdle ९७८,. १८३६. कन्यना see कन्या ९७५. कच the hair ( esp. of the head.) १७९४, कन्यला see कन्या १००३. १८९१. 741 a girl; ( unmarried ) daughter; virgin; कच्छप a tortoise १९८३. maiden ७०३, १२, ८१७, ६०, ६३, ७९, ८१, कन्चुक a dress fitting close to the upper ८२, ९६५, ७१, ७२, ७५, ९६, १०००, ०२, part of the body १९७७. १४, १९, २१, २३, २४, २८, २९, ३०, ३५, कट dry grass or straw ९२६. ४१,४२,४३, ६९, ७२, ७८, ८३, ९४, ९५ कटक a bracelet १७६७. ९६, ९५,९८, ११०१, ०३, ०९, १३, १६, १७, कटाग्नि fire kept up with dry grass or १८, १२००, २८, ३१,३४, ७३, ८५, ८६, ८७, straw १६३९,५३, १७६०, ६५, १८४४, ५०, ९४, १३०६, २९, ५०,७४, ७६, ८४, १४१६, ६४, ८६,९१. १७, २२,२७,२९, ४०,४७,५३,६०, ६२,६३, ७३, कटि the buttock १७६५, १६, १८०२, २८. १५२५, ७५, १६०९, १८, १७६५, ७०, १८४३, कण्टक a thorn; any troublesome seditious ४७, ४८, ४९, ५०, ६६, ६७, ६८, ६९, ७५, person; a certain bird १६०६, ९२, ९४, ८३, ९२, १९५०, ७५, ७८, ८५, ८६, ८८. १७०८, १९२९, ३०, ६५. कन्यागत acquired at the time of daughter's कण्टकशोधन extirpating thieves or rogues marriage ११२९, १२२८. १६७३, ७९, १७९९, १८२४. कन्यागर्भ the son of a maiden (before wed. 1 ·Index of the important Sanskrit words . lock) १२८८. १०२९, १२६१, १५५७, १६०५, १३, ६१, ७३ कन्यादात (a father ) who gives a girl in ७६, ८०, १७७२, ९५, १८५०, ८७, १९०५, १५, marriage १०४१. ३३, ४१, ४४, ७६. कन्यादान giving a girl in marriage १०३४. करद a tax payer ८९.८, ९३२. कन्यादोष fault, erime or blemish relating कर प्रतिभू . surety for tax-jajrment ८९८. to an unmarried girl ८७९, १०९७, ९८. Ak that on which tax hay been levied कन्यापहरण abduction of a girl १७६१. १९१४. कन्यापहारिन् an.abductor of a girl १८४९. करा हान collection of tax १६७१. कन्याप्रकर्म defilement of ugirl १८४८. करायं revenue ७५४. कन्याप्रद see कन्यादान १०७७. कारिन् an elephant १९७०, ७३. कन्याप्रदान giving a daughter' १९४३. कर्ण N. of a king (the son of Kunti); the कन्याप्रसविन: begetting only a female offspr ear ८१८, ९०९, २६, १६१७, ३८, ५३, १७६९, ing १०३४, १४३१. ८१,९४, ९६, ९९, १८१७, ३१, ३२, ४०, ४९, 7,21717 the share of a maiden १४१६, २९. ५०, ७२, ८७, १९६४, ७०. कन्यालङ्कार Ornaments worn by u girl १४१६, कर्णकाल the transverse beam ९२६. २८. कर्तन cutting ९८४, १०५८, १११३, १७०९, ९६, कन्याममुद्भव offspring of an unmarried girl १८२३, ४६, ७२, ८२, ८३, ८८, ९१. १३०६. कर्तृ a maker; doer; perpetrator ६११,१२५४, कन्याहरण see कन्यापहरण १७६६. १३५५, १६०९,३२, ४८, ४९, ५६, ७१, ८२, कपाल a cup १५९६, १९६६. ८४, ८७, ९०, १७९०, १८४९, १९६३, ६४,७३. कपिजल the francoline partridge १५९७. कर्त्य to be cut off १८६७. कपूय bad; detest.ed १५९२. कdeed १८३७. फमृत् the penis ९८८. कर्मास cotton ६२६. कबन्ध headless trunk or body १६८७, १८५०, stiintat wage-earner; labourer; servant १९२४. ८१६, २५, २९, ४३, १९४१. कमण्डलु a vessel made of wood used for कर्मकाल the time or period of work ८१७, water by asceties १३८४. ४०, ५५. N. of a woman ९८२. कर्मकृत् a labourer ८२९, १७४७. कमल lotus १९८५. 44ET Chandálu by work or action कम्बल a woolen blanket १६७३. ८३१. कर tax; hand; a doer ८९८, १६११, १२, २६, कर्मन् work; act, duty:0ccupation; product; ३८,५०,६९,८२, १७०१, २७, ३७, ४६,८१, the invisible result of good or baci ९६, ९७, १८१६, १७, ३०, ३१, ३२, ३४, ३५, conduct ६२७, ३४, ५५, ९५, ७०३, २०, २३, ७६, ८७, १९०३, २७, ३०, ४१, ४२, ६६, ६७, २६, २७, ५५, ७०, ७१, ७२, ७३, ७४, ७६, ७३. ७७, ८०, ८३, ८४, ८५, ८७, ९०, ९४, ८०८, करक & water vessel १६७२. १४, १७, १८, २०, २३, २९, ३१, ३४, ३५, बरच्छेद cutting off of the hand १६६९. ४३, ४४, ४५, ४६, ४८, ४९, ५३, ६०,६१, करण document; evidence; act; transacticl; ६३, ७०, ७९, ९४, ९३१, ४५, १०१२, २१,४०, act of proving ६३८, ८०, ७१५, १९, ३४, ११११, १७, १९,८५, १३, १२२३, ४३, ५५. ३५, ८५, ८५९, ६१, ६२, ७१, ७२, ९९७, .५९, ६२, ६६, ८३, ८४, ८६, १३२९, ५५, ८४, कमधू . ७०, .

·36 Vyavahārakanda . . . . १४०२, ०४, ०५, २२, २४,३१, ४९, ५४,१५८३, कर्मिन् a labourer; workmany performer of १६०३, १०, १६, १७, १९, ४१, ४८,५२, ५८, an act ७७९, १२२२, ३०, १६५४. ".", ६२, ६४, ७३, ७६, ७७, ८०, ८१, ८२,८३, कर्वट u village; market-town; capital of a ८५, ८६, ८७, ८८, ८९, ९०. ९१,९५, ९६, district ५६२. १७०२, ४०, ४४, ४६, ५१, ६२, ६५, ७०, ७६, कर्शन making thin ( the wealthy by exac- १८३३, ३५, ३६, ४७, ४९, ८७, १९०४, १७, ting additional revenue ) १९२४. १८, २१, २२, २४, २५, २६, २७, २८, २९,३०, कर्ष a particular measure; pulling १६७७, ३१. ३३ ३५,३७, ४०, ४१, ४२, ४९, ७४, १८१६. ७५, ७६,८१, ८२, ८६. कर्षक u cultivator; peasant ६८०, ७२७, २९, कनियापन termination of work ८४४, ७१, ७९,८६,८९, ९०, ८४३,६१, ९१८, १९, कर्मनिष्पाक completion of the work ( Shiina २९,३२,६०, १६६१, १९६७,६८, ८२. shastri ); the result of the previous कर्षण torinenting; torture; cultivation; work ( Giercopatixhãslri ) cxx. tillage ८६१, ९३२, १७९५. कर्मन्यास the giving up of work; leving cao the flesh of an animal struck with one's duties ८४२. a poisonons weapon ७९४, १६७०, १९६८. कर्मप्रान subject to torture; criminal १६८६. कलत्रa wife १११५. कर्मफल fruit of labour ६५५. कलविङ्क a sparrow १५९७. कर्ममूल regarding the religious duties ११२५. कलह strife; quarrel ८६१, ६२, ६३, १६१८,४०, कर्मयोग performance of work ११२६. १८००, १८, १९,३१, १९७९. कर्मवध्य one who has cominitted culpable कलाभिज्ञ knowing the craft ७८७, ९०. crime १६८७. कलि N. of the last and worst of the four Haaa wages for work; remuneration 1. yugas or ages; quarrel; strife; N. of the कर्मवैषम्य inequality according to work ७७०. die or side of a die marked with one कर्मशुद्ध irreproachable as to the conduct dot; the losing die ११०९, १५, १८, १३७३, १३४८. ७४, ८४, १६५५, १८९७, ९८, १९०१,१४,३०. कर्मसंकरनिश्चय conviction regarding the error कलियुग N. of the last and worst of the of religious duties ७७२. four yugas or ages; the present age कर्मसंबन्ध relating to work or duty (agree १११८. ment etc. ); relation of religious duties कल्प a sacred precept; law ८१६, १०२४. ८४३, १०२२. कल्पना ascertainment १७७४. Águat connected with ( bodily ) labour; कल्याण happiness; beautitude; agreeables a ( interest ) to be recovered only by festival ८०७, ९२४, २६, ४२, १०५२, ५३, physical labour ६२९. ७६, १३९१, १६२८, १९२७, ७८. कर्मस्पर्धा competition in profession १६१५. कल्याणो beneficial; agood lady ९७०,७१,७९, कर्मस्वामिन् a master ८४८. १७. १२८४, १८४०. कर्मान्त completion of work; work-shop कवष N. of a sage ८१२, १३. १९२८. 34 oblation offered in Shrāddha;offering कर्मापराध mistake in treatment १६७६. to Manes ८१९, १२४४, १५१३, २६. कर्माभिग्रह seizure in ( criminal ) act १६८२, कशप्लको the hinder parts ( originally of beasts of burden) ९७४. .

·Index of the important Sanskrit words 37 .. . . कशा flogging १६८७. कशीका N. of an animallB the weasel (by Sãyun'e ); pole-cat ( by Fick ); female iclhneuinon ( by Geldner ) ९६६. कश्यप N. of a Rshi ७९१, ९२, ८४०, ९९६ १२८२, ९४, १९८५. कांस्य white copper or bell-metal ६०९. कांस्यकारक a worker in white copper or bellmetal १९६६. काक a crow १६०६. काकगी। cowrie used as a coin १६१७,७१, १९०५, ६७,६८. fil.774 i descendant of krtkustho ( here Dashturetlant and Brims) १०७५, ७६. *Firma a vessel or article of glass 9998. काचन golil १९४०, ६७. adult fi at particular branch of Black Yujur. Trealit १०७८. काग one eyel; monoculous ७८७, ९२०, ९२, ११८१,८०, १५९९,१७७०, ७१, ७२, ७७,८७. काण्डपृष्ठ any other than a natural son; the son who has left his original family १२६६, १३५२, ८४, १९३८. काण्व • patronymic १६६५. कात्यायन N. of a sage ६५७. कात्यायनी N. of one of the wives of Yajnavull:ys १०१०, १४०५, २४. कानिक see कानीन १३५५. at the son of an unmarried damsel १२६३, ६५, ७०, ७३, ७९, ८२, ८४, ८६, ८७, ८८, १३०६, २०,३१, ४६,४७,४९, ५१, ७३, ७४, ७५, ७६, ९०, १९८०. कान्ता a wife १३०५, ७४, १६८२. कान्तार a forest १११०, १८५०, १९२२. कान्तारग woodgoing; a forester, an outcaste ६११, २०. कापिलेय derived from lapila १२६०, १९८१. काम desire; love; passion; lust; sensuality; love or desire personified ६८५, ९६, ७०३, १५, ७१,८०५, १६, १८. ३४, ५१, ५८, ६३, ९.५४, ५९, ६८, ७२, ७७, ८१, ८६, १२, १६, ९७, ९८, ९९, १००१, ०६, १०, १७, २८, २९, ३४, ४९, ५३, ६०, ६१, ६६, ६८, ७५ ७७, ८८, ९७, ११००,०१,०३, १०, १२, १४, १९, ८५, १२०४, ४३, ७०, ७३, ८४, ८, १३०९, ३८, ११, १४०३, २८, ३., ४८, ६०, १६१६, २७, ४०, ५५, ७६, १७२४, १८३.. ३६,३७, ४७,५० ६६, ८८, ९१, ९४, ९६. ९७, १९००, ०४, १२, ३०,६३, ६४, ७४, ७६. ७७, ८१,८३,८८,८९. F1A( property ) to be enjoyed according to one's own free will १४३०. कामकृत ( debt ) contracted through lust or sensuality ७१३, १६६५. कामकेलि amorous sport १११९. कामक्रोधप्रतिश्रुत ( debt incurred ) by promistes made under the influence of love or anger ७०८. कामचार free or unrestrained act ९१४, १०१७, २७, १२८४, १६१०, ५३. कामचारिणी u licentious woman १०१७, २४, १३९०. कामज ( son ) begotten begotten of desire or sensuality ११९७, १३९५, १६, ९६, १८४०, १९८७. कामदान voluntary payment; gift for the sake of satisfying passion ६८०, ७९४, ८०७, १६७६. काममूता strongly affected by love ९७७, १८३६. कामशल्या love-pointed ९९८. कामसाधक means of sexual enjoyment १८८७, कामिन् desirous; amorous, enamoured ९७२, ९६, ९८, १८८८. कामुक enamoured or in love with; s lover ८५१, ६३, ९९४, १६१९. कामोत्थाप्य to be sent away at will १३. Fratesarfaaft dwelling in the town named Kampala ८४१.

·38 Vyavahārakända .. " . काम्बोज a native of samboja ८६२. कातान्तिक an astrologer ८६३, १६७९. काम्य voluntary rite; desirable; lovely, कार्तिक N. of the 8 th month १९७९. beautiful ८७२, ९८८, १००६, ११२८, ८२, कासि cotton ६०९, १०, ३४, ३५, १६७०,१७१८, १९७९. ३५, ४७, १९३८. काय body १०५६, ७९.८, १८३२. काससौधिक cotton-cloth or thread १७३५. कायकर्मन् bodily work or labour ६३५. कार्यासास्थि a cotton seed ९५०. कायस्थ a particular caste of cribe १९३२. कार्मार a mechanic ११२१. कापाविरोधिनी ( interest ) paid regularly कार्मिक an embroider; antisun. ७६४, १७३.. witliout diminishing the principal कार्य law-suit; duty; affairs; work; subject ६२४, ३४. of dispute ७५२, ५३, ५४, ५५, ९०, ८००, कायिका (वृद्धिः) (interest ) paid regularly ०४, ०५, ०६, ०७, ०८, १८,३८,४९, ५१,५६, without reducing the principal ६०७, ६१, ६७, ६८, ७३, ८१, ८९, ९४५, ५२, ५७, १५, २४, २९, ३०, ३४, ३५. १०१५, ७, ९५, १११२, १६, १९, ८५, ९८, कार a doer; (property ) obtained in the १३२९, ८४, ८५, ९१, ९४, १५७९, १६०३, २१ shape of taxes ६७४, ७३४, ८८९, ११३१, ३२, ४८, ४९, ५०, ५२, ५३, ५४, ७३, १७१२ १६७५. १३, १७, ५३, ६७, १८१४, ८७, १९०७, २२, कारक adver ८६१, ९४२, १५११, १६३४, ८०, २६, २८, ३०, ४१, ४२, ६५, ६९, ७८. १७६५, १९६५. कार्यकालमिता vide कार्यकालगिति ८५६. कारण cause; reason ६२८, ७१०, ११, ३०, ८०६, कार्यकालमिति ( wages) stipulated for a certa. ४०, ५५, ९८, १०२८, २९, ५९, ७६, १२८१, in work to be done in the fixed peried ८५, ८६,८७, १३४८, १५५८, १६१६, १८,२३, ८५६. ५५,८४, ८६, १७५३,५७, ८७, १८३४, ५३, कार्यधातिन् one who spoils work ८०८. ८५, १९१०, २२, ३६,४३. कार्यचिन्तक taking care of a business; mana- वारणादान possession (of a holding) on ger of a business ८६८, ७३. some reasonable ground ९२९. कार्यश prudent ११४७. कारणापदेश some ( rensonable) cause; pro- कायनिर्णय decision of a dispute ९५१. position of reason ६११. कार्यप्रसाधन accomplishment or fulfilment of कारयितु a person causing to exeeed (the work ८०५. rate of interest ); see कारक ६११, १६८७, कार्यप्रसिद्धि vide कार्यप्रसाधन ८०५. कार्यमाना ( wages ) fixed according to tlie कारिता (वृद्धिः) stipulated (interest ) ६०७, १५, estimation of work ८५६. २४, २५, २९, ३१, ३५, १६८३, १९१०. कार्यविपत्ति failure or loss in uction or enter- कारिन् a servant; worker; doer of an act prise ७९५. ८११, ४१, १०१४, १११५, १३२९, १६००, १०, कार्यसिद्धि fulfilment of the object ७५३, ८९९. १७, ५०, ५३, ९४, १७५७, ८२, ९७, १८२६, कार्थिक vide कार्थिन् १६३२. ८७, १९२१, २९, ३३, ६७, ७१. 4.1147 party to a suit either as plaintiff कारु an artizan ७३७, ८४३, ११२१, १६१५, or defendant; a doer १६३२, १७०१. ७६, ७७, ७९, १७३०, ७२, १८५३. कार्षापण a particular copper: coin °०५, ३९, दारक see कारु १६७३, ९५, १९२९, ३५. १४२८, १६०९, १३, ३१, ६८,७२, १७७०,७१, सरशासित a master of artisans. १६७३, ७७, ८७,९६, ९८, १८४७, १९२९, ४२, ४४,६८.

·Index o, the imporlant Sanskrit words 39 . of chail १६७०. कायस iron ११८४. १४, १५, २९. कार्मन् a particular wood १९७७. किल्बिष fault; blaine; sin ६०१, ०२ ०३,०५, काल time ६१८, १९, ३१, ७२४, ५४, ५७, ६१, ७५८, ८३, ९०९, १६, १६००, ०८, ४८, ५६, ८०४, ५४, ८४, ८९, ९२०, १०२१, २४, ३१, ६७, ६८, ७०, ७२, १७०२, ०३, ११, २१,५१, ४२, १२३१, १४५२, १६१८, ७३, ७९, ८२, ८३, ५२, ८७, १८१०, १२, ३.,,१९०२, २८,५७, ८४, १७०६, १२, १७, ३५, ३८, ७१, ९५, ६०, ६९, ७४. १८७१, १९००, २०, २१, २२, २७, ३०, ४२, किल्बिपिन् guilty; sinful ९०९, १६, २०, १११८, ४५, ५४, ६४, ६६,६९, ७४, ७८, ८५. १६७२, १७६३, १८३५, १९६२. कालकवन black-forest; N. of a forest १९२०, किकु a kind of measure ९२६. २१. कीट , worm; insect १६०९, १५, १७९७. कालकृत (आधि) (a pledge) redeemable within कीनाश peasant; cultivator ७८७, ८४२, a certain period ६४३. ९२४,५१, १२४६. कालखा N. of a race of Asura.8 १६०३. कीर्ति fame; renown ८४२. ९९७, १०१६, २६, कालमाना periodical-wages; salary ८५६. ६४, ८५, ८८, ११९३, १३९०, १६४८, १९८१, कालवृद्धि periodical interest ६१५. ८४, ८५. कालसंरोध lapse of the (stipulated ) period; कुकुर N. of u people ८६०, ६२. keeping for a long time ६३८, ५०. कुकूल chaff; a hole filled with stakes, fire कालम N. of a hell १२८६. कालायम iron १६१४, ७५. कुक्कुट a cock १६१७. कालिका periorlical interest ६२४, २९, ३५, कुक्कुटक the offspring uf a Ugra by a Nis- ८५६. äiti woman 9964. काव्य coming from the sage Us' anus १३९१. कुचेल a bad or dirty garment १०१६, २४, काश्यप N. of n suge ११८४, १२४५, ८५. १३८७, ९०. काश्यपीवालाक्यामाठरीपुत्र N. of a teacher १९८२. कुखर an elephant ९१९, १७३६. #19149871 wearing a brown garment ( as कुटुम्ब a family ६७९, ८०, ८२, ९१, ९६, ९८, by a widow ) १०२८. ९९, ७०८, १२, ९९, ८०२, ०५, २८, १०२८, कापायवस्त्र brown garment १९४३. २९, ३९, ११४७, १२२१, २९, ७३, १४३२, काष्ठ wood ६३०, ३५, ८७, ८५१, ५२, ९९,१६१४, १५८८, १६८२, १७२३, २५. १५, २१: ३०, ७२, ७४, ७७, १७३३, ४४, ४९, कुटुम्बकामा desirous of a second marriage; ६०.६६, ९६, ९९, १८००,०६, १६, १९, ३०, desirolis of progeny १४३०. ४३, ६५, ९०, १९२४, ३३, ६५,६६. grar household expenses; the family कासन coughing १७९१. property ६९८, ८१७, ११९८, १५८४. किंशुक N. of a tree ९३३, ३५. कुटुम्बाविरोध without harin to the family किङ्कर a servant ११११. ७९६. किण cicatrix १६८५. कुटुम्बिक a householder १६८९. किण्व substance from which spirituous liq- कुटुम्बिन् head of the family; a householder uor is extracted ६१०, २६, ३०,१७१८. ६७९, ९६, ९४९, १४०७. कितव a gambler ७१५, ८१२, ४२, ९७९, १६६९, कुख्य a wall ९२६, २७, ५३, ५९, १६...८३,८५, ३, १७१०, ४६,५८, ५, ६४, १८९०,..४, १८००, २१. ९५, ९७, ९८, ९९, १९०२,०४, ०८, ११, १३, कुण्ठ lame; mutilated ९२०.

·40 Vyavaharakānda . कुण्ड son of a woman by another man १२४३, ४४, ८५, ८६, १३९०, १४२९, १९६७, ' while the husband is alive १.१४. ८१. कुण्डल an ear-ornament १३६३, ८४, ८५. कुल a family; clan; congregation ६४५, ७३१, कुलप agarment made of goat's hair १९३८. ८१४, १७, ६१, ६२.६३, ७४,९३६,६३,१०१४, कुत्स N. of a Rahi. ११६०. १८, २३, ३०, ३१, ३५, ३६, ३८,४६,५२,५३, कुनखिन् having bad or diseased nails ९९२, ५९, ७६, ९६, ९८, ११०१, ०२, ०६, १६, १७, ९५, १५९१, ९२, ९९. ९८, १२२७, ३१, ३२, ६१,६६, ८३, ८५, groeit N. of u woman १०२८, १२८४, ८५, १३२९, ५२, ५६, ७३, ७६, ८४, १४०१, ५६, १३७६. १५२०, ५५, ७५, ८१, १६०८, ४८, ८५, १७८४, कुपित angry; enraged ११५५, १९३०. ८९,९१, १९१७, २२, ३१, ३२, ४१, ४३, ४४, कुपुत्र a bad son १३१६, १९८७. ६४, ७७, ८३, ८४, ८५. कुप्य base metal ६३०, ३२, ३५, ५०, ८७, ८३५, कुलना destroying a family १०३३. ९१, १५१३, २६, १६३४, ८२, ८४, ८९. कुलज born in a good family ७३८, ४७, कुप्लव bud boat १३१६, १९८७. १५२१. कुबन्ध hendless body; vagina १८७४. कुलजात see कुलज १३७३. कुबेर N. of a deity ८६०. कुलटा an unchaste woman १६५३. कुब्जक a plant ९३३, ६१. कुलधर्म family custom १२८२, १९१८, २१, २२, कुमार a yonth; child ७९१, १२५९, ८१, १३७४, ३१,४२,८४. १६६६, १८९४, १९८४, ८९. कुलपा the chief of a family or race or tribes कुमारक see कुमार ८६२, १००७. the head of u house ९२४, २६. कुमारिन having youngsters ९७४. कुलपालिका vide कुलयोपित् १५२३. कुमारी , maiden; virgin; daughter ७९१, कुलयोपित् a high-born woman ११११. ८१४, ९७४, ९७, १००८,०९, ११, १२, २१, कुलवृद्ध the oldest member or heud of a ४०, ४२, १२८६, १४२९, ६३, १५२७, १८४३, family ८६१. ४४, ४९ १२.४४. कुलसंकर violation of a family; family-con- कुमारीदाय inheritance unmarried fusion १०१४. daughter १४२८. कुलसंतति propagation of a family; a desceu- कुमारीपुत्र son of a virgin १९८०. dant १०६२, १११३. कुमारीभाग the share of an unmarried dau- कुलसनिधि the presence of the member of a ghter १४२९, ३७. family ७४४, ५९, १०५७. कुमार्य virginity १००१. कुलसंबन्ध relation of a good family १०३२. कुम्भ ajar; a particular measure ९५०, ६१, कुलस्त्री a high-born woman १०२६, ३२. ८११, ६३, १३९३, १६०९, २१, ७१, १७१४, कुलानुबन्ध a family-feud १५८१ ५०, १९८१. shopa a receptacle; home 9009. Pit a particular meascre ( of grain ) कुलिक a kinsman १६३४. कुम्मीनसि N. of a demon १०३२. कुलीन belonging to a good family ७८४,. कुम्भीपाक burning in a vessel १८५०. १०२२,३२,१३५६,१०६९,७१,१७११,१९२७. कुयव N. of a demon ९६४. gamitin aprung from a good family <3. कुरीर kind of ornament १०००. कुलोपाध्याय family-priest ७११. कुरु N. of a people ८६२, १०१०, २०, ३३, कुल्मल the rod of an arrow ९९६,१४६४,१६००.. of an ·Index of the important Sanskrit words अत्य.kinsman; relative ८००, ६.३, ९२८.५१, कूटकृत see कूटक १७२९. १०४०, १२०३, ४५,५१,१५१३, २५, १६.., कूटतुला a false scale १६६९,७१, १७४६. १९२२. कूटदेविन् , cheating gambler १९०४, १४, १५. पुल्या . small river, canal ९२४. कूटपण्य fraudulent commodityy १७६७. कुश grass १३६३, ८४, १६७२, १९३८. कूटप्रतिमान a false weight १६७१. कुशल expert ७८८, ८४३, १६७४, १७०८, ३५, कूटमान a false measure १६६९, ७१, १७४६. ४६,६८, १९१८, २७, ६६. कूटरूप counterfeit coin १६७५, ८०. कुशिक N. of Rshi १२६ १, १३७६. कूटलख्यकार one who produces a falsified or, jüreg an offspring of a Vaidshaka by an fabricated document १६०९, ७१. Ambastha woman; a bard; actor ८४३, कूटवादिन् one who charges falsely १६११,६९. ११८५, १६१७, ७६, ७९, १७१०, ७२, १८९२, कूटव्यवहारिन् a deceitful merchant १६१८. १९०७. कूटशासन a forged grant or decree; a false şi leprosy; a kind of plant cos, 69, edict १६०९, १३, ३२, ७१. १९७,१०३०, ३४, १७७२, १९६५. कूटश्रावणकारक one who makes a false claim. कुष्ठिन् leprous ८८१, १०३४, १११८, १३९१, ( of debt) १६८०. १४०४. कूटसाक्षिन् a false witness १६११, १२, ८०, कुसिन्ध a trunk १६०६. १७५८. कुसीद loan; debt; usury; Jending money कूटसुवर्ण (स्वर्ण) counterfeit gold (coin )१६८०, at interest; lending in kind ( and not १७३२, १९३२. in coin) ६०१, ०४, ०७, २४, २८, ५३, ७९, कूटाक्ष a false dice १९१३. ७१५, १६, ८१९, ११२४, २७, ३०, १५८१, कूटाक्षदेविन् gambling with fulse dice १६६९, १९२७, ८५. १७५९, १९०३,०९, १३, १४. कुसीदपथ usurer's way ( of behaviour) ६१४. कूटावपात . hidden or unknown pitfall १६१७, कुसीदविधि law of debt ७०६. २०, १९२५. saiagra legal interest for money lent क्ष a well ६६०, ८९६, ९२६, ३१, ३७, ४२, ४४, ६०६, १२. ४८,५०, ५५, ५८, ६२, १२२२, १६१३, २०, कुसीदिन . usurer; money-lender ६०४, २४, १७१८, १९८५. १९७१. कूर्म a tortcise ९६१. कुहक a cheat; rogue १०२५, १६७६, ७९,१७५८, कूश्माण्ड a kind of pumpkin-gourd; N. of a १९०५. sacrifice १६०३. mama wheel by which water is raised कृच्छ्र difficulty; hardship; painful; austerfirom a well (Zimmer); female breast ity; penance १६६५, ६८, ८१, १८४६, ८७, ( Roth) ९९.. १९२३, ४२, ७८,८४, ८५. hornless; false; fraudulent 9969,9997, que done; decided; the son made; the first १७, ४९, ६९, ७५, ८२, ८१, १७२९, १८१३, and best of the four yugas; N. of the १९२५. die or of the side of a die marked इटक cheat १७२९. with four points or dots ६१४, ४२, ४५, टकt see कूटक १६११, १९, १७६६. ४९, ५२, ७६, ९५, ७१३,४८, ५३, ५६, ८५, टकर्मन् fraudulent act १९०४. ८५०,६०, ६७, ८५, ९५२, १००१, ३१, ७६, श्वारिन् see कूटक १७६७. ११११,१६, १८, १९, १०,८४, १२३४, १३४६, Index8 ·42 Vyavahārakānda ४८, १४५२, १५८४, १६०१, ७२, ७४, ८३, ess; sorcery; magic; enchantment s८३. ८५, ८७, १७०२, १८१३, १९, २९, ३०, ५०, १००३, ०४, ३३, ५३, १६२१, ३१, ८०,१९३०. ८५, ९०, ९१, ९४, ९७, ९८, ९९, १९००, ०१, कृत्रिम artificial; the son made ९२९, १२६३, ०३, ०८, ११, १२, १५, २९, ३०, ३३, ३५, ६९, ७०,८०,८४, ८७, १३०५, २०, ३४,५१, ३६, ३९, ४०, ४३, ६६, ८३, ८५. ५५, ५६, ७३, ७४, ७५, ७६, १७३३, ५६, # one enslaved for a stipulated period; १९८२. the son made; artificial ८३२, १२८७, ८८, कृत्रिमक see कृत्रिम १३५२. १६८१, १८५०. कृ'न a worm; insect ९०८, १६, १९. कृतकाभियुक्त one under the pretence of havi कृपि tillage; agriculture ७८६, ८७, ८१८, १९, ng been charged १६८०. ३५, ६३, ९८, ९२४, ४४, ७९, १११९, २४, कृतकाल (u pledge ) deposited for a certain २७,३०,३१, १६१७, १८९५, १९२७, ८५. time; appointed time ६५४, ८२४, ३२. कृषीवल a cultivator of the soilian agricultu. कृतकालोपनेय ( a pledge ) to be redeerned rist servant ७८७, ८२८, ४९,९६२, १०७१. within a certain stipulated period ६४८. कृष्ट ploughed; cultivated ९३०. कृादार married; one who has obtained . कृष्टफल the product of a harvest ९४३. wife १०७५, १३९१. कृष्टराधि successful in agriculture ९२४. कृतदुर्ग one who has built a fortress १६९२. कृष्टमद See कृष्टफल ९५४. कृतपण one on which wager has been laid Fonto the god Krana; black (wealth ); १९१३. a black deer ८६०, ११२९, ३०, १८४०, ४५, कृतप्रतिभू one who has furnished a surety १९.२०, २१, ७३, ८३, ८७. ७२८. कृष्णद्वैपायन N. of a sage १२८१. कृाभार्य see कृादार १३७३. कृष्णधान्य black-grain ११८४, १३९०. कृतयुग the first and the best of the four कृष्णमृग , black deer १९२१. Yugas or ages ११०९. कृष्णयोनी black-race ८०९. कृतलक्षण marked; branded ७३७, ९१९, २०, कृष्णल a particular coin ८४४, १०५८, १६५४, १६२७, ८१. ५७, ७०, १७१९, ६५, ६६, १८९०, १९६७, ६८, कृतवेतन paid ९१२. कृता an uppointed daughter १२९७, १३००, कृष्णा (त्वच् ) black (race); N. of Draupadi ५०,१५१६. ८०९, १०२७. FITR one who has committed an offence कृष्णायस iron ११८४, १३९०. १८२९. केत desire; wish; abode (Sāyana) ९८८. कृता marked; branded १६०९, १७९६,१८०२, केदार u field ९००, ३०, ४४, ४५, ४८, ५८. २८, ४७. १०७१, ७२, ११२७, ३१. कृतान्न prepared food १२०४, ०६, ०९, २२, ३१, केलि amorous sport १८५२, ८१. ३२, १७४५, ५०, १९८८. केश the hair of the head १६८५, १७९६, ९८, कृतोदाह married १३७३. १८०३, १६, २९,७१, ८७,९१, १९३८, ७०.. कृत्तिका a constellation १००८. केशव N. of Visms ८६०. कृत्य occupation; festival ६०९, ८६२, १११९, केशाकशि hand to hand or hair to hair १९३०. १८५०,७०,८९. कृपया a kind of female evil spirit or sorcer केशिन् N. of a people १००३.

·Index of the important Sanskrit words 43 after a descendant of Kushikce Kushikes १३७६, १७६१. कौशेय silk-cloth १६४६, ७३, १७३५, ४५, ४७, . केसर the mane १९७३. केसरिन् a lion; N. of a monkey ( husband of the mother of Hanumān) ८०७, १३२९. कैकेयी N. of the wife of Dasarath १०२८. Hic produced from an insect (cloth, silk etc ) ६३२. कैलास N. of a mountain १३७७. कैविन a fisherman ९३७, ५१. कोप anger १६१४, ५१, १७४२, १८०१, १९३०, ३३, ४१, ८३. कोप्या acceptable ( current coin )१६७५ कोश store-room (indicating corn); wealth; a kind of ordeal; treasury; body of the chariot ६३५, ८६०, ६१, ६२. ६३, ७३, ९२८, ४९, ५८, १०००, १२२२, ३०, ४४, १५८२, १६१२, ५५, ६३, ७१, ७५, ८९, १७६५, १९२८, २९, ३०,४१, ४९, ५०, ५६, ६२, ६५, ६७, ६९, ७०. कोष्ठ , granary ९२७, १६२९, ८९, १७१३, १९२९. बोटस्य N. of the author of Arthresthristra ८४४, १०३८,४०, १२०७, ८८,१६१४, १८००, १९०४. पोटसाक्ष false evidence १९६४. पौटिलीय relating to Kantalyan१०३४. कौटुम्बि relating to family ८२८. कौत्स N. of a Ri. १६६५, १९८२. कौसीपुत्र N. of a teacher १९८२. कौन्तेय a son of lounti १०३३, १२४४, १९८३, पोल्या N. of Rana's mother १०२७. कौसीदी connected with or relating to loan%B usurious ६३८, ५०. क्रतु u sacrifice; performing designs; intelligence; intention ७७१: ७२, ८११, ९६३, ७०, ७४, ९६, ९८, १०१९, २१, २२, २८, ४२, ५७,९६, ११५९, १८५६, १९७१, ७७, ८५. क्रम order; succession ६२८, ३०, ९१, ७०२,०८, २५, ३०, ३१, ६८,८३४,४८, ५१, ६२, १००, २८, १०४०, ९४, १११०, १२१५, २४, १५०, २२, २७,८४, १६४७, ५२, १७४८, ८५, ९२, १८२२, २४, ३३, ८०, ९६, ११०५, ३०,४२, ४३, ६२,८४, ८६. क्रमागत hereditary; ( property ) obtained by inheritance ७८३, ८०७, ३०, ९४०, १११०,३१,८०, १२२८, ५२, १४७३, १५२७, ६९, ८९, १९८३. ऋनाया descended; hereditary ७०९, ८६,८०३. Folh the betel nut tree $82. क्रमोढा married in order ( of the castes ) १३५०. क्रय a purchase ६३२, ६०, ७३१, ५२, ५४, ५९, ६०, ६२, ६४, ६६, ६७,६८, ७५, ८९, ८७९, ८९, ९० ९१, ९६, ९८, ९९, ९००, ०१, १११८, २२, २६, २९, ३०, ४१, १४२४, ६३, १५६८, ७५, ८६, १६७४, ७७, ७८,८१, १७०७, ३१, १९०४, २७. क्रयधर्म the right to purchase १२६८. ऋयगल्य price of a commodity purchased . . गौमार infaney; youth ७०३, १०२०, २७, ३१, ४५, ६२, ७६, ९९, ११०३, १८, १२७३, ८४, ८५,८७, १३८८, १५५५, १९७७, Avatut a maiden 9994. कौरव relating or belonging to leelb9 १२८३, १९६४. belonging or relating to a family १५८८. बौलाल potter's ware १६७२. ९८. tyfasti? sale and purchase; trade we'l, ८८८, यविक्रयण see क्रयविक्रय ८९८, ९९. यविक्रयधर्म law regarding purchase and sale ८८६, ९८. ऋयविक्रयानुशय rescission of purchase and sale ·44 Vyavaharakanda doer ११६०. . ८८. ९४९. १६५४, १७९३. क्रयविक्रथिन् one who purchases and sells; कर a rogne; criminal १६८५, १७१०, १९००, trader' ७७८, ८४, १७०६, ३१, १९२७. १४. क्रयसिद्धि validity of purchase ८९६, ९८, ९.१. क्रेत a purchaser ७५७, ६०, ६१, ६३, ६५, ६७, ऋयिन् a purchaser ८८८, ९३, ९७, ९९. ६८,६९,८१७, ७८, ८३, ८५, ८६, ९०, ११, कन्याद consuming flesh; carnivorous ९३, ९४, ९६,९१,९००, ०१, २८,१६११,७८, animal ११६२, १२५९, ८७. ८०, १७३२, ५५, ५९,६२. काणा willingly ( Monier Williums); doing%3; क्रेय commodity ८९१. क्रोध wrath; anger ६९५, ७१३, ८००,०५, १३, किमि a worm; insect १९२५. १९, ६१, ९५२, १०२०, ४९, १२८४, ८५, fa'll evidence; transaction; work; duty १६१६,४५, ४७, १७८७, ९१, १८३३,४१,९९, ६६२, ७०, ७४, ८०, ७०४, ३२, ३३, ३४, ८४, १९१४,३१,३६, ६३,६४, ६५. ८६, ८०५, ७२, ७३, ७४, ८२, ८६, ८९, ९४५, क्रोश a measure of distance १६६४, १७४३. १०५५, ११०६, १२, २९, ३०, १३, १२३४,८८, कीब impotent ८०५, ४२, ९९२, १०३४, ५६. ९८, १३०५, १४५७, १५८०, ८२,१६१६, ४३,१७१०, ११००, ०७, १२, १६, १७, १८, ६४, १२६९, ४६, १८५२,८१, १९०५,०७, १४, ३०, ४१. ७०, ७३, १३०४, ५०,८७,८९,९१,९२, ९३, for(+)4179 ( a pledge ) ending in purchase ९४, ९८, १४०४, १५:९, १७७२, १८४०, ८१, ६३७. क्रियाभेदा: various claims ६२८,७३४. क्लप्तांश prescribed share १५२३. क्रियाभ्युपगम a contract १०७४. केश pain; torture ९४७, १६१९, ८६. क्रियालोप discontinuance of any of the क्लेशदण्ड painful punishment १६१९. १९७०. essential rites १३१०. कैब्य impotency; imbecility ९५१, १७७२. क्रियावाद a law-suit १९४१. क्षत wound; injury ८९३,१११६,१६४७,४९,८२, f19fta claiming judicial investigation १८२४, ९१. क्षतयोनि deflowered १०९५. क्रियासमूहकर्तृत्व performance of a joint trans क्षता ( a woman ) enjoyed; defiled १०८८, action १५८२. १३३१. क्रीडा sport; play ८६३, १०२६, ८५. क्षत्त (त्ता) see क्षत्तृ ११८५. ha purchased ( a thing; son; slave) 03?, per a chamberlain; the son of Sidra ३३, ३५ ६४, ६६, ६७,६८,८१७, २१, २९, man and a Ksatriya woman ३२, ८८, ९०, ९४, ९७, १११८,२६, १२६३, ११०५, ८५, १८४०. ६५, ७०, ७८, ७९, ८३, ८४, ८८, १३२०, ३४, क्षत्र vide क्षत्रिय ७२९, ८३६, ३५, ११२२, ८५, ४६, ४८, ५५, ५६, ५८, ७२, ७३, ७४, ७५, १४६४, १५१८, १६००, १७६२,७४, १९३१,३६, ७६, १५२०, १६११, ८३, १८३७,८५, ८९, ४३,६१. १९२८, ८५ क्षत्रज begotten by a Ksatriya १२४९, ५१. क्रीतक ( the son ) purchased १२६६, १३०८, क्षत्रधर्म the duty of a Kaatriya १६६७. क्षत्रवृत्ति occupation of a Ksatriya १९३७. क्रीता purchased ९९५, १३७७. क्षत्रिय a member of the second caste; . क्रीतानुशय rescission of purchase ८९३. member of the warrior-race ८.३,१३, कुद्ध enraged ७९३, ८०४, १३, १०७५, १५७३, १४, १७, १८, १९, २०, १०२२, ३३, ३९, १३, ७२७. .

·Index of the important Sanskrit words ११०५, १६, २२, २३, ३१, ८४, ८५, १२३९, milky sap ९३३. ४०, ४३, ४४, ४५, ५१,८७, ८८, १३६५, ९६, क्षुद्(५) hunger ७०३, ११.३, १६८६, १०२५, १५१२, २४, ३०, १६०६, ०८, १०, २०, ३६, १८३१, ३४, १९००, ६६. ७०, १७२१, २६, २७, ५२, ६६,६९, ७१, ७२, क्षुद्र very small; trifle ७८७, १६१४, १०४४, ७३, ७४, ८८,९०, ९२, १८३८,४६, ५०, ५९, ५९, १८००, १०, १९१४,७६, ६०, ६३, ६४, ९०, १९२७, ३२, ३६, ५०, ६५. क्षुद्रकद्रव्य minute or trifling thing १०३६, क्षत्रिययोनि a race of Ksatriya १५९२. १६१४, १७, १८००. क्षत्रियवध homicide of a Katriya १६०६. क्षुद्रव्य see क्षुद्रकद्रव्य १६७०, १७३८, ४५. क्षत्रियश्रेणि a corporation of warriors ८६२. क्षुद्रपशु a small cattle; u minor quadruped क्षत्रियस्व property of a Ksatriya १२४४. ९०५, ०६, ३१, १६१४,१७,२१, १७४९, १८००, क्षत्रिया a woman of the second caste ११००, २२, १९२२. ०५, १२, १२३९, ४३, ४४, ८७, १८५९, ६०. क्षुप a small tree १८२३. क्षत्रियाजात a son by a Ksatriya, wife १२५१. क्षेत्र a field; landed property; woman; wife क्षत्रियापति husband of a Ksatriya १०९३. ६०७, २९, ५३, ५४, ५७, ५८, ६१, ७३१, ५७, क्षत्रियापुत्र see क्षत्रियासुत १२४०, ४४, ४५. ६४, ६७, ८६, ८७,८०३, ०७, १४, ४२, ९०, क्षत्रियासुत son of Ksatriya. ११०५, १२४६, ४७. ९५, ९६, ९८, ९९, ९०३, १०, ११, १३, १४, क्षपण abstinence; interruption;. spending १६, १७, १९, २०, २२, २५, २६, २८, ३२, १४०४,६६, १९२३, ७८. ३७, ३९, ४०, ४२, ४३, ४६,४८, ४९, ५२, क्षय expenditure; loss; decrease ७०७, ३७, ५४, ५५, ५६, ५८,६०,६१,६२, १.०२, २४, ५७, ८१, ८५, ८१८, ६१, ८६, ९२, ९५, ९४७, ७०, ७४, ११०२, ०३, १५, १७,८०, १२०१, ५२, १०१४, ६५, ११०२, १२८३, १३७३,१४७३, २२, ३०, ३२, ५२, ६३, ६४, ६७,६९,७१,७९, १५५३, १६७४, ७५, १७०७, ३५, ४६, ४७,४८, ८४, ८७, ८८, १३२९, ७४, १५६९, १९२७, ३०,४३, ८५. ८०, ८१, ८९, १६१४, १८, १९, ३९, ४२, क्षयाह a Imnar day that is omitted in the ४६,८९,१७२६, १८४०, ९६.१९२२,४३, adjustment of the lunar and solar ७६, ८८. calendar १५८९. क्षेत्रज the son begotten on the wife (by क्षात्र the dignity of a ruler १९३६. an appointed man ); the son of an app- क्षात्रसंग्रहीतृ charioteer and driver १.०९. ointed wife ( by an appointed man) क्षार caustic alkali १६७८,८०, १९३८. ९४४, १०८९, ११९२, १२६३, ६४, ६५, ६९, fara the earth; the soil of the earth; des ७०, ७२, ७९,८२, ८३,८७,८८, १३०४,., truction ९४०, ४५, ५७, १२४३, १६.१, ९५, २०, २२, २४, २५, २९, ३०,४६,४८,४९,५०, १९२९, ५६, ५७, ६६. "१,५२, ५५, ७३, ७४, ७५, ७६, ९९, १४.१, क्षीण diminished; wasted; lost १६८२, १७२३, १९०५, ८२. ४८, ६६, १९६५. क्षेत्रात see क्षेत्रज १२८८, १३३.. क्षीब intoxicated १११६. क्षेत्रपथहिंसा the destruction of fields and क्षीर milk ८३५, ९१९, १६००, ७०, १७१८,६५, roads ९०६. १९०१,२५,६७. क्षेत्रमर्यादा boundary of a field ९२६. क्षीरभृत ( a servant ) receiving wages in the क्षेत्रविरोध dispute or quarrel regarding land. form of niilk ९०७. ed property ९२५, ४४. क्षीरिन् N..of several plants containing a क्षेत्रविवाद see क्षेत्रविरोध ९२९, ५१.

·Vyavahārakanda क्षेत्रवामिन् owner of a field. ९४६, ६०, १२८७. ees threshing-floor; granary soe, og * one who illegally takes possession of १६१९, ३९, ८९, १७२६. field १६०८, २६. खलति bald-headed ९९२, १५९९. क्षेत्रहानि damage of a harvest ७८७. खशजात N. of a people १७०२. क्षेत्रांश . portion of the arable land १५१९. खात digged; ploughed ९२७, ३०, ४८, ११३१,. क्षेत्राधिकार ownership of land ९४४. १५९८. क्षेत्रापहत see क्षेत्रहर १६५४, ५५. खादक a debtor ६६१. पत्रिक a lund-owner, husbund ९०३, ११,३२, खादिर made of khatdira wood १७०२. ४८, ६०, १०७४, ११०२, ०३, १२८२, १३१८, खिल a piece of uncultivated or waste land ४७,४९, १७१४. ९४८,६०. क्षत्रिन् see क्षेत्रिक ८३९, ९५, ९१४,६१,६२, १०७०, खिलोपचार expense incurred in tilling the ७४, १११७, १२७२, ८२, ८८. waste piece of land ९४८. ätite an adulterer 9369. खुर a hoof १९७६. क्षष a throw; abuse १६२१, १७६९, ७०, ७९, खेट a village; residence of peasants and ८१,८२, ८९, १९६७. farmers ९६२. शंग residence १२३३, १६६४, १७६०, ८१. खोर old ११८१. शानी the earth ६३७. गङ्गा the river Ganges १९२०, २१, २४. सौम linen १६७३, १९३८. गज an elephant ९०५, १३०९, ६९, १७४५, ९७, मा the earth १८३७, ४१. १८१०, ३५. गs bird १९७८. गण a guild; assemblage of kinsmen; flock; a lame ७८७, ९२०, १७७०, ७१, ७२, ७७,८७. tribe; corporation ५९९, ८६१, ६९, ७०, नरवा a cot १७४५, १८५२, ८१. ७१, ७२, ७५, ७६, १०७६, ९८, ११.५, 11, Postfè a pledge or security for the specific १५२७, १८९५, १९२२, ३२,३३. interest on the amount lent ६३७. गणक an arithmetician; accountant १७५९, खदिर a kind of tree १९६५. १९१४. खनमान a digger ९६८. गणद्रव्य goods belonging to a corporat:on mine (esp. of precious stones ) or tribe ८५९, ६७, ७६. १६७५, ८८. गणन counting; calculation १७६३. समित्र a spade; shovel ९६८. गणनाकुशल an accountant ७२७. खनितिन produced by digging ९२४. गणभेद division or difference in a tribe ८६१. खर an ass; donkey ६९५, ८५४, ९०४, ०५, गंणमुख्य the head of a tribe or guild ८६१. ०६, १३, १७७१, १८३४, ४५, ६९. गणिका a courtexan १०२५, १८४९. KT97 N. of a book (dealing with robbery) Tomat member of a community or tribe [ by Ganapatishăstri ]; the back of an ९४४, ५१, ५५. ass ( Shamshastri)१६८७. गणिम anything that is computed ८८३, सरयान adonkey-cart १६७२. १७५०. सर्जूर kind of date १७६१, ६३. गण्डिका trunk of a tree १९२४. सर्व crippled; a baked pot ( Sāyana); a गण्डप N. of a son of Sures १३७६. dwarf ९९२, १५९९. गण्य to be calculated १६७७. सर्वट a mountain-village ९१३. 7a4c111a11 ( a damsel ) who having goue to:

·Index of the important Sanskrit words 47 her husband's house has returned back tion १०१४, १६५३. (upon his death) १०१९, १३०९. गर्भपात miscarriage; abortion १८८७. गन्ध perfume; smell ९७३, ९८, १०२६, ७६, गभर्मण्या provision for confinement ८१७. १११३, १८, १२२३, १३७६, १६०२, ४५, ६५, गर्भवध abortion १०२१, ८६.. , ७१, ७८, ८२, ८५, १७२९, ९८, १८८१, ८५, गर्भविस्रसिनी see गर्भनी १०९९. ८७,८९, १९३८. गर्भसंभव pregnancy; impregnation १.८९. गन्धर्व a elass of deities ९७६, ८५, १००१, ०२, गर्भस्थ situated in the womb ६०५, ११८०. ०३,०८,८६, १८३६, ४५, १९०२. gurua impregnation; impregnation rite, गन्धारि N. of a people ९६६. ११०२, १४२२. गम the vulva १८३७. गर्भिणी a pregnant woman ९३९, ११०१, ०६, गम see गभन १८७४, ७९. १२७०, ७३, १३०७, १४०२, १६१९,३१, ८०, गमन going; co-habitation; sexual-intercou १९२७, २९,४६. rse ८३९, ६२, ६३, १०३०, ३६, ९८, १६०६, गल the throat १७६०, ९४. ०९, ८२, १८४२, ४६, ४७, ४८,५०, ८३, ८६, गवत्र cow ११८. ९०, १९१९. गवाक्ष an air-hole ९५८, ११११. गम्या approachable; ( a woman ) fit for co गवालम्भ killing a cow at a sacrifice १३७४. habitation १०२०, १८७७, ८३. गवाशिन् a cow-eater १९४१. गय N. ofa kshi (son of Plati) ९९६. ग(गा)वेधुक a particular grain १८९७. गया N. of a city in Northern India - १३२९, गात्र a limb १६८५, १८२४. ४९, ५०, ५२, १९८२,८७. गाथा a verse; song ८११, १०००, ७१,१११६ गरगीर्ण poisoned १६००. १२८६, १९२१. गरद a poisoner १६०८, ०९,२६, ५३, ५४, ५५, गाथिन a son of Gathin १२६१. गाधि N. of the father of Vishvamitra गरप्रद see गरद १६१२. १३७६. गरुड N. of a mythical bird ८४०. गान्धर्व horse; the form of marriage called not a hollow; a table for playing at dice after the Gandharvas which requires ९५३, ६१, १२५५, १९४१. only mutual agreement ८९९, १०३४,९६, sietimo ( field) which has many holes ९८, १४३०, ३९, १९७८. and is wet ७८७. गान्धार N. of u people or country (Afgani- गारुह् ascending the seat of dice १२५४. stana) १७७२. गारोहिणी see गर्तारुह् १२५५. गायन a singer ७८७, ९०, ८६३. as ८१०, ९०५, १११३, १६४४, ५३, गार्गीपुत्र N.. of a teacher १९८२. १८११, ४८,८६, ९०. गार्गीथमानव a descendant of Garga and गर्भ the womb; an embryo ६०५, ८१७, ९६८, Manu ८०५. ७६, १००५, २१, ३८,४७, ८३, ८६, ११०२, गार्भ woman's property १९८३. १३, १८, १२३६, ५४, ५७, ५९, ८७, ८८, गार्हपत्य the householder's fire ९८३,८५,१००२. १३०८, ३४, ७४, १५६८, ८७, १६००, १८,३४, •५, ०७, ०९, १८९६, १९८५. ३७, ५१, ५२, १८३६, ३९,८७,, १९२२, ७९, गाईरध्यनयमिक rites obligatory on the order of a house-holder १९२१. ८५,८९. गर्भनी an embryo-killer; procuress of abor गार्हस्थ्याज household affair १६६८, १७१५ ७१. गर्दभ an ·48 Vyavahārakanda . . मिरि.mountain १९२१. १६१९. मीत song ११०७, १३६४. गुरुतत्स a teacher's bed; the violation of a पुन्छ bush १८२३. Guru's bed ( intercourse with his routes a particular 'measure 9886. wife ) १५९२, १६०६, ०९, २७, ८७, १८४७, गुड • kind of sugar ६०९, २६, ३०, ३२, १९७०. १६७०,१७१८, २९. गुरुतल्पगsee गुरुतल्प ७७२,१०६६, ११०१, १५९२ gor quality; virtue; fold fov, C, •, 10, १६०३, २७, १८७४, ८२. २१, २६, २८, ३०, ३२, ३४, ३५, ६.,६१,६८, गुरुदक्षिणा the fee given to a preceptor ८२६ १५, ७३१,३५, ५०,५४, ५६,६४, ७८, ८४, १०२१. ८.३,५१,६०, ७५, ७८, ८५, ९४, ९.६, ०९, गुरुनियोग appointment by a Gurms ११०१. १७,१९,४७, ५२, ५७, १.१९, २६,३१,४२, गुरुपत्नी wife of a Guru १०६४. ५१,६०, ७०, ७१, ७७, ९६, १११४, १३, गुरुपरिकर्म requiring much skill १६७४. १२३८, ४४,५१,८०, ८४, ८५, १३०५, २६, गुरुप्रमापणी one who murders her Guru ७३, ११, १२, १४०२, १५८३, १६१४, १३,३५, १६३८. ६४,६९,७०, ७२, ७३, ७७, १७०६, १४, १७, गुरुप्रसूता one who has obtained the per- २१, ३३,६७, ८४, ८९,९०,९१,९८, १८.६, mission of her Gurmu १०१२. ३०, ३२, ४९, ५१, ६५, १९२७, ३०, ३६, ४४, Tele importance and unimportance; ६७,६८,७०, ७६, ७९,८४, ८८. gravity or otherwise.१६१८, १९३०, ६६. पुणवत् endowed with good qualities ८५६, गुरुशाल the great law १९८३. १.१५, १२३९, १३२८, १४०३,१६१३. Te obedience or service to one's पुद the anus १७९६, १८०२, २९. Guru १११०, १५२३. गुw secret; hidden; protected ९०६, १०२३, गुरुशुश्रूषा see गुरुशुश्रूषण ८३४. १६००, ५२, १७६२, १८४२, ४६, ५८, ५९,६२, गुरुस्खी wife of a Guru ११०६, १८९१. ८५,८६,८७,८९, १२, १९४९. गर्विणी pregnant woman १६११, १९४४. any venerable or respectable person गुल्फ the ankle १०२५. ( Father, mother or any relative older गुल्म a bush; shrub ९३३, ५०,१६०९, ७०, ९५, than one's self ); a spiritual parent or १७१९, ९८, १८००, २३, १९२२, २९. preceptor; Brhaspati; weighty ७०३, गूढ concealed; concealed property; the son ८००, ०७, १५, २४, २६, , ३४, ३९, ६.६१, begotten seeretly १०३८, ९९, १२२२, ३०१ १४५,५९,९९,१०२०,२२, २३, ६६,८९, ११०१, १३०६, ४५, ५१, १६७०, ८२, ९५, १८५४, .२,०३, १०, १२८३, ८४, १३६४, ९२,१४३०, १९२९. १६, ७३, १५१३, २६, २९, १६१२, १३, १८, गूढचारिन् going about secretly; spy १६९४, २४, २७, ३७, ५५, ६८, ७२, १७०३, ५१, ७०, १७४१, १९२९. 0१,७७,८५, १८२६, २७, ३५, १९३०, ३३, १९३०, ३३, गूढज a son born secretly; a kind of son. ३६, ६५,६६, ७३, ७४, ७६, ८३, ८४. १२६९, ७०, ८८, १३३१. अस्कुल the house of a teacher ६११. गूढजात see गूढज १२८८. गुरुगा having sexual intercourse with गूढजीविन् living by foul means १६७९. Guru.२१,११११. गूढद्रष्य hidden property १६८५. शुरूगोत्र teacher's family १३६५. गूढमणिहित secretly spying १७४६. rata a woman who murders her Guru गूढवल secret army १६८२.

·Inded of the important Sanskrit words 49 पडसमद see गूढज १३७३, ७५. गृहस्वामिन् see गृहस्थ ९२६. गृहाजीव living by fraud १६८०, गृहाश्रम the order of a house-holder १११४, म्हाजीवा harlot ८६३. १९८२. गूदाजीविन् see गूढाजीव १६७९, ८३, १९०४. गृहिणी the mistress of a house १११८. ग्डोत्पत्र see गूढज १२६३, ६५.६९, ७३, ८२, १३२०, गृहिन् the head of a family ७०८. ४६, ४९, ७४, ७६, ९०. गृहीत taken; received ६३६, ७१६, २२, ५१, गृजनक skind of onion or garlic १०२५. ५३, ६९, ८२८, ४४, ४६, ५३, ६३, ७८, ८३, गृजिम N. of a son of Sara १३७६. ९१८, २१, ५७, १००८, ३६, १६५२, ५६, ८१.. गृह a house; abodes dwelling ६०४, २९, ३४, ८२, ८७, ९०, १७४१, १८७९, १९१४, ३३,७७. ५३, ५४, ५७, ९२, ७०३ ०८,१४, २५, २६, गह a house; dwelling ९९६, १०४८. ३१, ३५, ४७, ५०, ५७,६४,८४, ९१, ८०३, गो an ox; cow; cattle ६०६, ७७, ७३१, ९२, .५, ०७, १४, २६, २८, २९,४०,५१,५४,५८, ८०८, १०, ११, ३१, ५४, ९८, ९९, ९०२, ०३, ६०, ६३, १६. ९८,९०७, २०, २१, २६, २७, ०४, ०५, ०६, ११, १३, १५, १७, १८, १९,२०, २८, ३५, ३९, ४६, ४९, ५२, ५६, ५८,६०,७०, २१, २४, ६३, ७५, ७९, ९०, ९६, १०००, ०३, ८०, ८३, ८५, ९१, ९४, ९८, १००२, ०३, ०४, ३४, ३६, ७३, ७४, ११०२, २१, २२, ६५, ८३, ०५, ११, १४, २२, २६, २९, ३८, ५१, ११०६, ८४, १२७२,८५, १४०२, ६४, १५२६, १६००, १४, १५, १७, १८, १९,४१, ४२.६५,६६,८०, .१, ०६, ०७, १९, २७, ३८, ५२, ५३,५४,५५, ८२, ८४, ८५, १२.१, २२, २३, ३०, ३२, ४४, ५७, ६९, ७२, १७१३, २२, २४, ४४, ४५, ४९, ५२, ५९,६९, ७३, ८८, १३०६, ३१, ५१, ६४, ५३, ६४,६६, ९७, १८१०, ३४, ३५, ४६, ७६, ७४, ९३, १४१५, ५२, ५४, १५६१, ६९, ७५, ८४, ९२, ९५,९६, ९७, १९००,०१, २४, ४०, ८०,८१, ८८,८९, १६१०, १४, १८, २०, २४, ४१, ५९,६४,६७, ७३, ७३, ७९, ८१, ८२, ४२,४६,४९, ५४, ५५, १७२०,४१,५७, ६०, ८३,८४. ६२, ६५, १८२१, ६६,८१, ८५, ८६,८७,८८, गोकुमारी a female calf १६२१, १८११, ३४. ९६, ९५, १९२२, ५२, ६२, ६५, ७५, ७६, ७८, गोपातिन् a cow-killer १६०९. .९,८०, ८८. गोन see गोघातिन् १८३१. गृहकर्मकृत् a servant doing household work गोचर्ममात्रा a piece of land large enough to be encompassed by straps of leather गृहकार्य domestic affair १०५९, १९७९. from a cow's hide ६३७. गृहक्षेत्र विवाद dispute regarding a house and गोजीविन् an owner of cattle; living on (trade land १५१. with) cattle ८३५. गृहम house-breaker १७४६. गोत्र a family name; tribe ८६१,१११८,१२८२, गृहज born in the house ( a slave) ८११,२५, ८५, ८५, १३२७, ४७, ५६, ७२, ७४, ७६, ७७, १९२८. ८४, १५२७, १६७६, ८२, ८५, १९४२. हजात see गृहज ८१७, २९. गोत्रज a kinsman १३७५, १४०१,६३,७९,१५२७, गृहपति the master of a house १०.१, ०५. गृहपत्नी the mistress of a house ९८३,१००४ गोत्रबन्धुज a kinsman; relative १२८७. गृहविभाग division of a house १२३३. giterarnfamt division of the property of गृहविरोष dispute about a house ९२५. clan १५७५. गृहविवाद see गृहविरोध ९५१. गोत्रभाज् belonging to the family: inheriting गृहस्व a house-holder ७५०, १०११, २.. the family name १२६३, ७१. Index 7 ·30 Vyavahäraded nda गोत्ररिक्थांशभागिन् inheriting the family name and a share in the property १३२५ lafaurant that which follows the family name and the.property १३२७. गोत्रसंबन्ध । relation bearing a common family name १०१३, १४६४. गोत्रसाधारण joint estute of the family १५६९, गोर cow.milk १७४९. 1107 N. of a tree; a widow's bastardo, १०१४. गोवध the killing of a cow १३८४, १६.६. गोवाल a cow's hair ९३४,५०. गोविकत see गोधातिन् १८९७. गोवीर्य milk of a cow ८४९. गोवृष a bull ११८१, १२४३, ४६. गोशकट a carriage drawn by cattle ८४. गोष्ठ cow-station १९४२. गोस्तेय stealing a cow १५९२ गोस्वमिन see गो.न् ९०. गोहत . cow •stealer १७.. गौषिbu jeweller .९०३. गौतम N. of a Rai ८१४, १३४८, १७६२, १९१९ गौतमकुमार N. of a R8 ७९१ गौतमी & female descendant of Golania १०२७. गौरव importance; gravity १.३०, १७८५, १९६६,८५,८७, ग्रथन् fulse १५७१. ग्रन्थमंद nutrse-cutter; lick-pocket 9818, गोत्रान्तरप्रविष्ट one who has gone into a family of different nomenclature १३५२, ८४. Hilfica the state of being a member of a family of specific nomenclature १३५८. गोत्रिन् belonging to the same fumily १२६६ गोधूम wheat १७२३. गोप a herdsman; cow-herd ६०९, ८३, ९९, ७०८, १४, ८४९, ९०२, ०७, १२, १४, १५, १६, १८,३७, ४०,४४, ५१,६२,८१, ९८, १००१, १६८५, १९७४. गोपति the lord of cow-herds ९०२, ०३, २१, १६००. गोपाल see गोप ६७७, ९०३, २१, २९. गोपालक see गोप ६८०, ८४३, १०३८, १६८२. गोपीथ see गोपीथ्य ९०३, ९२, १५९९. 0714727 granting protection ( of the earth ) -- ग्रन्थिभेदक see ग्रन्थिभेद १११, ६९, ७०, १७६४. ग्रन्थिमोचक see ग्रन्थिभेद ५७४६. H€ a vessel used for taking up a portion of fluid (esp. of Soma;) recovery; confimement; imprisonment; a planet; taking ७३९. ४७, १६२, २५, ११६१, ६३, ८., १८८७ ८९, गोप्य (a pledge ) to be preserved or kept ६४८, ५०, ६०, ७३१. गोप्याधि a pledge to be kept and preserved ६३५, ३७, ४२, ५४, ५९,६०, ७३१. गोप्रचार driving of the cattle; pasture for cattle ९१२, १२२८. गोमय cow-dung; full of cows १६७०,६८,८९, १७१८, ७१, १९८१. गोमायुलोक the world of jackals १०२२. गोमिथुन a bull and cow १०९८, १२८६, १३९०. गोमिन् the owner of cattle or cows ९१४, १७, १८, १९, १०७३, १२७२. गोमृग the Gayal (a species of ox) १५९४. गोरक्षक see गोप ८७८. गोरक्ष्य rearing of cattle ११२७,३१. ग्रहण taking a depos t; eature: completion of studies: receipt; adoption; imprisonment; adlutery ७२९, ८९ ९०, ८१५,२६, ३६, ६३, ९२०, ११३०, १२८३, १३७३, १४७०, १५७५, ८०, १६५१,८१,८५, ८६, १७५२,५४, ९४, १८८८, ९१, १९२५, ४३. ग्रहीत one who receives; a depositary; . hirer; one who adopts a child ६५८.८०, ७४८, ५१, ५३, ५५, ५६, ८५२, १३५६, ७३, .

·Indes of the important Sanskrit words 51 '८४. ग्राहण teaching १०३५. माम village village-court; villager; group; ग्राहि a disease ९९९. corporation ६५७, ७३५, ६४, ८१४, ५४, ग्राय to be seized or arrested १६८६, १७४१, ६१, ६२, ६४, ६५, ७२, ७४, ९६, ९७, १८४१, ४६, ७०, ८१,८७, ८८, १९१४. ९८,९००, ०३, ०४, ०५, ०६, ०९, १०, १२, ग्रीवा the neck ९५१, १७८१, ९४, ९९, १८०३, १३, १४, १६, १९, २०, २१, २५, २९, ३१, २९,४०. ३२, ३३,३६, ३७, ४२, ४४, ४६. ४७, ४९, ग्रीष्म summer season १९२४. ५१, ५२, ५५, ५६, ५.,६१, ६२, १०३६, ३८, ग्लह a game at dice ८१८, ११, १८९८, १९०८, १२२°, ६०, १३७२, १५८९, ९४, १६२०, ३९, ११, १.. ६४, ७९,८१,८२,९७, १७४३, ४६, ५३, ५४, ग्लहन gambling १९०२. ६३, ७०, ७३, ८२, ८९, १८३९, ४९, १९२१, ग्लहवृद्धि the fee at dice १९०३. २२, २४, २९,४२, ७६, ८५. घट a jar १३९२, ९३, १७१८, १९६६, ग्रामकूट the chief of a village village-assem घटसर्प an ordeal of serpent in a jar १९६६. bly १६८०. घात destruction; murder; corporal punish. ग्रामघात village-calamity १६९८, १९२९. ment; beating ९१३, १७, १८, २०, २१, ग्रामणी the chief of a village १००९. १६१६, १८, ८९, ९०, १७४३, ९३, १८००,२७. प्रामदेव the god or deity of a village ९०६, घातक a murderer; destroyer; १६१९, ४७,४९,. ५१, ५२, १८३५, १९१८, ६६. ग्राममर्तृ the head-man of a village १७४३. घातन See धात १८३१. ग्रामवृद्ध an old.villager ६३८, ९२८, २९, ११९९, घातनीय to be punished corporally १६४६. १९५०. घातिन् a killer; slayer; destroyer; pillager ग्रामसीमा village-boundary ९४४, ५५. १६०९, ४७, ४९, १७३६,४८,६१,९७, १९२५. ग्रामस्वामिन् see ग्रामभर्तृ १६२०. घातुक injurious ९०३. प्रामाधिप see ग्रामभर्तृ १९२१. धृत ghee ६०९, ३५, ९८९, ९६, १००७, १३८५, प्रामाध्यक्ष see ग्रामभर्तृ १७६३, १९२१. १६७०, ७१, १७१८, १९०१, ०२, ३८,६६. मामिक a villager; head-man of a village धृतप्रतीका one whose face is brilliant with ९३२, १०३८. ghee १००६. ग्रामीण see ग्रामिक ९४९. घृतावत one who has anointed his or her ग्रामेय ककुल a crowd of villagers ९३६. limbs with ghee १०६५, १११३, १६६८. ग्राम्य domesticated; tamed (animals) ९.३, घृताभ्यवत see घृताका १०८९, ११०१, १३, १५९४, १६०९, १७९३. घोषा N. of a woman ९६५, ७१. पास a mouthful lump; food ९०५, १०२२,३५, घ्राण the ncse १८३२. १६६५, १७२२. चक्र the wheel of a carriage ९५९, १००१, प्रासाच्छादन food and clothing ११९८, १२८८, १६१७, २१, ७२, १८०७, ३६. १३४९, ५१, ५५, ८७, ९०, ९१, १३, १४०३, चक्रचर a juggler; traveller १६७९. ५७, १५२२,८४. चक्रवाक N. of a bird १६०६. ग्राह an alligator ९१८. चक्रवृद्धि compound interest ६०७, १५, १८,२४, प्राहक a creditor; one who seizes or takes २५, २९, ३१, ३५,६०, ७२६,३०, ५४, ५६, captive ६३६, ९६, ७५३,१७४०,१८८७,१९१३, ८९८. २२. चक्रिस्थान . stable for sheep and cattle ९२६. .

·53 Vyuvahärakdnda चक्रीवत् driving a carriage १६६३. with the value of the lent amount ) चक्षुस् the eye ९८६, १००२, १२, १२८४, १६०६, ६४५. ६४,९३, १८३६,८५, १९०१, २९,८४. 7 an oblation offered to gods or manes चणक chickpea १७२३. ९९१, १३६४, १८९७, १९२५. चण्ड cruel १८९०. चर्मन् hide; skin ६.९, १०, २६,३०,३३, ७८., 4031* a man of the lowest and most des . ९९, ९०९, १६७७. १७३३, ४५ ४९, १८०६, pised of the mixed tribes (born from १९३८, ७६. a Sudra father and Brāhmana moth चगंभाण्ड a leather bag or vessel १६१४, ३०, er ) १०२९, ३६, ११०५, ८५, १६१६, १७,३४, ७२. १७५४: ९९, १८२७, १९२२. चलन moving on feet (i.e. beasts) १५१६. चण्डालयोनि chandal's race १५९२. चलस्वभावा ( a woman) of unsteady or waat चतुःशाल a four-squared building ९५३. on nature १.३२. चतुष्टोम a particular sacrifice १८९८. चला moving; changing (boundary) •६.. चतुष्पथ a cross way ९४६,५९, १२८४, १३९५, चाला turned off from १९३२. १७५४,६५, १९२९. चाट a cheat; rogue ७१५, ८७२, १९३२. चतुष्पद् see चतुष्पद ११८२, १९८४. चाण्डाल see चण्डाल ८३९, १२८७, १६०३, १८६१ चतुष्पद a quadruped ८१३, ७९, ९८, ९२१, ४६, चाण्डालदासता the state of being a slave of . ८६, १००३, ११६६, ८४, १२३०, १६२१, ८४, Chandala ८३९. १७५८ चातुर्वर्ण्यपुत्राः sons begotten in the four castes चतुष्पाद see चतुष्पद १८१९,३५, १९३३. १२४५. चतुझेतु N. of a litany १००६. चातुर्वर्षिक lasting for four years ९३०. चतूरात्र lasting for four days १२५८ चातुर्वैध familiar with the four vedas ९४९. चन्दन sandal-wood ६३५, १९६१. चा द्रव्रतिक one who takes upon himself the 77 glittering or shining as gold; the office of the moon १९३० moon or its deity ९२२, :.. 1).२,99, चान्द्रायण (1) the penance or expiation re १९३०, ६४, ६५, ७०. gulated by moon १०२२, ५८,१६०६,१८४६. चन्द्रमम् the moon or its deity १.०६. चार a spy; conduct; course; wandering चर a spy १७४६. ८६१, १६३९, ८२, ९०, ९३, ९५, १७४६, चरण behaviour; wandering ९२१, १५९२, ५४, ५५, ६३, १९२९, ३० ३२, ४१, ७७, ७८. १६७६, १७१३, १९२२, २९. चारक prison; herdsman ७२८, ९१७, १६९०, चरथ going; wandering ( enttle ) ९२२. ९२. af1 evidence of the witness; conduct; चारण a wandering actor or singer ७१५, behaviour ६५१, १२६६, १३५२, ८४, १६९५, १०३८, १६७६, ७९, १८४५, ५४. १८४४, १९२९, ७४. चारिणी adulterous (woman) १९८६. चरित्र character: conduct; nature ६१, चारित्र्य behaviour; conduct १०२५,२६,११९४. १०४६, १९३६, ४२. | चार्मिक leathern ७८७, १६३०. १८०६, १९०३. चरित्रबन्धक a friendly pledge, merit as a चिकितुष learned ११.८. pledge; a pledge received in mutual चिकित्मक a physician ८४३, १६७९, ९४, १९, confidence of good behaviour (चरित्र) १७७२, १९२४, २९. ( where the pledge is not compatible चिकित्स्य curable १.९४, ·Indoo oj the important Sanskrit words 53 . fra pile; a funeral pile 9993. ५५, ५६,५७, ६२, ६३,६४, ६५, ६.,७०,७७, चित्त mind १०३२, ४८, १११४. ८६, १८१०, १२, ४९, ५०, १९२९, ३२, ३३, चित्र documentary evidence; 'of various ४१, ५४, ६२, ७१, ७४. kinds ६५१, १६१८, ४९,५१, ८९,१७५२,५५. चोररन्जुक the officer called चोररज्जुक १६२.. चित्रक a particular measure १९६७, ६८. चोरित robbed ६३४. चित्रदर्शन visiting a theatre of entertain. चौरग्राह a thief-catcher १७५७, ६२. ment १०२६. चौरदण्ड punishment inflicted upon a thiet चित्रवादिन् speaking in different ways or ६.५६, ९१७, १०७८, १५१४, २६, १७४१,६, attractively १७५४. ६६, १९५२, ६२. चित्रायुस् possessed of wonderful vitality ९७२. चौरत taken by theft १६६३, ५१, १९४९, ५०, चिरकालबोषित absent for a protracted time ५७,६०, ६२. १५६९. चौरोद्धm see चौरग्राह १७४३, ६३. चिरप्रवास undertaking journey for a long चौर्य theft; robbery ११४२, १६१२, ४५, १017, time६११. ४१,५५,६०, १९२९,६७, ८३, ८०,८८. चिरस्थान ( the loan) that remains outstan. चौल the tonsure ceremony १३५५, ७३. ding for a long time ६०७. छत्र an umbrella ८६०, १९२५. चिह्न , mark; spot; sign ६०९, ९४१, ४५, ४९, छदिस् roof of a carriage १०००. ५०, ५१, ५७, ५८, १६४७, ५०, १७३९,६०, छन् deception; design; fraud ७२५, ८४., ६२, ६३, ६६, १८१३, २९, ३२, ७०,८७, ९०, १०४१, १७५९, ६४, १८८५, ८६. १९०९. छन्द desire; will; fraud ६६२, ७०, ७१८,४ चीर्ण grazed ९१५, १९. ८६२, १३५६, १७६६, १९८४. चुम्बन kissing १८८५, ८९, ९१. छन्दवासिनी living independently; tee स्वच्छन्दमा चूडा the hair on the top of the head १३७७. १९२२. चेतन mind ८१९,१०६८. छन्दस् a sacred vedic hymn ८१४, १११४, . चेतस् mind ११४७, ४८, १६३२. छर्दि vomiting १७९८, १८३२, १९६६. चेल clothes; garment १११९, १६०५, १९३८. छल trick; iulse pretense; fraud; strate चेष्टा gesture; movement ८४०, १७९६, ९९, gern ७१७, २३, २७, ८००,९५२,१०३८,१२०, १८१७. १५७३, १६४१, १७४४. चैत्य an abode of worship; a sanctuary छाग a he-goat ९०५, १९२५. near a village; a funeral monument छादन clothing १४०१. ८६३, ९३१, ५०, ६०, ६२, १६९५, १७५४, ७३, fixat cut off'; broken; interrupted 9006, १८००, २३, १९२५, २९. १२६४, १५८१, १६२१, १८०७, २०, ८७, ११, चैलपिण्ड food and clothing १५२३. १९३३. चोर ( चौर ) a thief; robber ७१५, ३२, ३५, ४१, छुरिका, ख(खु)रिका, स्थूरिका, स्फुरिका, नासिका, तूलिका ४३, ४८, ४९, ५०, ५६,५७, ५८, ५९,६४, load; cow's nostril; an ox; load ६७, ६९, ७२, ८८,८९,९०, ९६,८२३, ३३, placed on an ox etc.; beast of burden; ५४, ७२, ७८, ९०८, १४, १६, १९, १०२३, ९७, a barren cow; the lower part of a leg १११०, १५९२, १६१६, १८, ३६, ४०, ४६,५२, १७१३. ५३, ५९, ७४, ७६,८१, ८५,८६,८९,९०, ९६, छत्तव्य to be cut off १७४९, ६०.१८०१, २८, ९७, ९८,१७११,३९, ४०, ४२, ५१,५२, ५४, ·Vyavahārakanda गेद cutting १०७२, ११२७, १९११, ५३,६९, ७०, ७३, ८५, १७६०, ६२, ६५, ७५, ७९, ८८, २४,१८२१, ३१,३५,४३, ४८, ६८,६९, ०६. Kh a cutter 1628. छेदन amputation; cutting १६१७,७२, १७१७, ४९,६०, ९९, १८००, ०१,०७, १७, २२, ३१, ३२, ३५, ४२, ४३, ४९, ५०, १९६७, ७०. छेदिन a cutter १६०९, १७९८. जगत् the world १७८७, १८३९, १९२८, ७०, बगतीपति earthlord; king १०७५. जपन्य inferior; younger ८२६, २९, ३१, ९४५, १००७, ११०४, ०६,११,१३४६, ७५, १५६७, १६२८, १७७५, ८८, १८४८, ६६, १९३६. जनम movable property ६४९, ५०, ५५, ६०, ८८६, ८९,९१,९८, ९०१,११७९, १५१३,२६, १६९५, १९२९. जया the thigh १९८४. बटिला wearing twisted hair १०२७, २८. बटर the stomach १९६६. जड adunce ७११, १११८, १३८६, ८७, ११, १२, ९८, १४०१, ०४, १६७९, १७२७, १९२७, ७४, ८३. बतु lae १७६८. the collar-bone 9002. बन people ६०४, ७३७, ६३, ६४, ८१८, ९८, ९५३, ५९, ६२, ७०, १००२, ०३, ३८,४८,७५, ११२०, १३२९, १६१५, ४०, ७२, ८५, १७५२, ५३, ५४, ५६, १८२८, ८७, ८९, १९३१, ३७, ४१, ७०, ७८,८४. बनक a progenitor १११८, १२६७, ७१,७८, १३५२,८४, १९८१. जनता people १६००. बनन birth; procreation; generative organ १२८४, १३७७, ८४, १९१४. बननी a mother १००५, ७७, १३५, १४१३, १४, ३२, १५२२. बनपद a nation; inhabited country; people ८१९, ७०, ९४९, १५९३, १६७९, १७७१, .२,१९२४. जनमेजय N. of the celebrated king १६.१. जनयितृ a begetter १२५३, ६३, ६७, ७१, ७२.. ८१,८८, १३२७. जनसंसद् assembly of men ७२६, २८. जनानि fire in general १०१६. जनाधिप a king १२४४. जनि(नी) a woman; wife ९६३, ७०, ७३,७८,८०, ८१,९५, १००१, ०५. जनिका generating producing, mother ९९६. जनित a father; begetter १०२६, १२५७, १८३६, १९७९. जनित्र a birthplace; place of origin १००३. जनित्री a mother ९९३, १०००. Gracia the state of a wife; to be born or produced ९६३, ७८, १००४, १२५७. जनिमन् an offspring ९७०. जनिष्य to be begotten ११८०. जनेश्वर a king १९८४. जन्मज्येष्ठ elder by birth १२३६, ५१. जन्मन् birth १०१२, ११९३, १२३४, ३६, ८४, ८५, १५६९, १६५१, १९१७, ६५. जन्य produced ९९४, १०००, जन्यु a begetter; creature ९७६, १८३६. जप muttering of prayer ७९२, १११९. जय conquest; victory ८६१, ११२६, १९०१, ०३, ११, १५, ३३, ७७. Tie attaining great age; very old sch, १००१. जरा old age ९६६, १११५, १५९६, १९२०. जरिमान् deerepitude ९६७. जल water; water ordeal ७१५, ४१, ४८, ९०, ८६०, ९६१, १०७६, १३१६, १९६७, ८३, ८७. जलमार्ग water-course ८९६. जलवाहिका a flow of water (as boundary) ९४८. जलाशय a pond १३९३, १६५४. जलौका a leech १०२२, १११४. जवन N. of a king १९६५. जसद zine १७६७. जसुरि starved ९७३. .

·Index of the important Sanskrit words जह N: of a king १२६१. जापन the hip ९८७. जागल arid; full of flora १९२१. जागलीविद् expert in in applying remedies against snake-poison १९२५. जाधिक obtained by labour १९२२. जातक see जातकर्मन् १३५०. जातकर्मर a birth ceremony १३७४, ७७. १९८५. जातवेदस् all possessor; fire; all created beings ८१२, १००१, १११९, १२५९, ६१, १८९३. जाति caste; race ६२०, ७२०, २५, .३७,८२५, ३४, ६१, ६२, ६५, ९७, ९९, १००७, २९, १११६, ८४, ८५, १२२९, ३७, ३८,४४, ४५, १३६५, १६२९, ७६, ८२, ८५, १७४१, ५३,७०, ७३, ७५, ७६, ८२, ८३,८४,८८,८९, १८५०, १९१७, २२, ३१, ३२, ४१,६१,८४. जातिकरण giving the genuine form by fraud १७३३. जातिधर्भ caste-duty; caste-custom १९१८, २१, ३१,४३. जातिबधिर born deaf १३९२. जातिभ्रंश loss of caste १६११, १७९१. जातिशुद्ध pure by caste १३४८. जाल्य of superior quality १६७४, ७७. जात्यन्ध born-blind ७०७, १३९२. जात्यपहारिन् implying loss of caste १६१०. जान birth ११६०. 9199€ inhabitant of a country 96 UE, 29, ९०, १९३२,६०. जामातृ a son-in-law ९७३, १२८६. जामि a sister; brother ९६३, ६९, ७५, ७६, ७७, ७९, ९६, १००२, ०३, ०५, ५२, ५३, १२५४, ५९, ८६, १८३६. जाया wife ६०३, ७९१, ८१४, ९६३, ६४, ६५, ७०, ७७, ७९, ८२, ८३, ८५,९३,९४, ९५, ९८, ९९, १०००, ०१, ०३, ०४, ०५, ०७, ०८, ०९, १०, ११, १४, २६,४७, ७२, ११०७, १८, १२५४, ६०, १४२३, १५१३, १८,७०, १७७७, १८३६, ३९, ४०, ४१, १४, ९५७ १९०३, ८४, जायात्व the character or attributes ots wife १०११, २६, ४७. जायानाश seduction of a wife 30१४. बायापती husband and wife १४०५. जार a paramour; lover ८६६, ९६३, ६६, ७२. ७३, ७५, ९१,९६, १००६, ४०, १६३६,१८३ ३८, ४०,४१, ४९, १९३३,८९. 51C37 child by a paramour; bastard १०१४. जारजात see जारज ११०१, १३०५, १४०२. जारिणी adulterous १८९४. जास्पत्य the state of the father of a family ( Monier Williums); a couple of hms. band and wife. ९८२, १००७. जाल a net १६१७, ८५. जित defeated; restrained; controlled ७३०, १०१६, ८५, १८९६, १९०३, ०८, ०९, १३. १४, १५, १९३१, ३३, ६९,८६. जितेन्द्रिय one who has subdued his senses ८६०, १०७७, १११९, १९३१. जित्रि old ११५८. जिझ crooked; deceitful ७४८, ७९,८१९,१९.. जिला the tongue १०१६, १६००, १९,१७६९,... ७५, ८३, ८८, ९२, १८३२, .१९३३, ६७,६८, . . Pareread cutting off of the tongue 9418, १७६८, ६९,८८, ९०, ९२, १८९१. जीर्ण worn out १३९०, १४७३, १९९५, १७४५, १९२९,६६. जीव life १०२६, १७७३, १८८७, १९५२, ६२. जीवद्विभाग partition made during ( father's or parent's ) lifetime ११४९, ७२, ७३. जीवन maintenance; life ९५२, ११२७, १२०१, १४०३, ०४, ६६, ७३, १५१२, ५३, १९१६, ७६. जीवलोक the world of living beings (as opposed to that of the deceased ) ९७८, १००४, १२५७. जीवित maintenance ६६२,१०४०,१२८६.१९८५. - .

·Vyavahdrakanda . sifaa a living being; subsisting osv, ***, १४.१, २१, २२, ६५, १५४३,८७, ८८, १९७८ ८१, ८२,८३, ८४, ८७. सुमितोपगता co-habited with & member ज्येष्ठता seniority १२३६, ९७, १३९२. of degraded caste १०२१, ११११. ज्येष्ठपुत्र eldest son १२८१, १३२९. नयन्ती becoming old ९६५. i wife of an elder brother 1901, बेतु victorious; gainer १९०४, ०८, १३, १४. १३१६. बेन्च genuine १२५७. ज्येष्ठभाव primogenitureship १२३४. चैमिनी N. of a sage ७६४. ज्येष्ठवर a chief wooer १०००. जैझ see जड्म्य ८८४. ज्येष्ठवृत्ति behaving like the eldest brother जैडम्ब erookedness; falsehood ७९४, ८४९. ११९८. भावसार ( merchandise ) of known value ज्येष्ठांश additional share of the eldest song. the best share ११८३, ८४, ८५, १२३८, १६२०. of kinsman; community; relation; caste ३९, १३७२, ८४, ९१, ९२, १९८८. ज्येष्ठा eldest १०२३, ९१, ११०९, १२३५, ४४,७१, ६०६, २७, ६७,७९,८२, ८६, ८०३, १७, ६०, ९६,९८, १९, ९००, ०१, २८, ८३, ९८,१००६, १५२६, २७. ०८,३८, ३९, ८३, ११०२, ४२, १२५२, १३५२, ज्येष्ठावाप्य to be received by the eldest १३९२. ज्यैष्ठिनेय . ६३, ७३, ९२, १४३०,५४, ७१, १५१८, ७५, son of the father's first wife ७९,८९, १६२७, १७५५, १८४०, ४१, ६५, १००५, १०, १२३३. 5497 the right of primogenitureship; the १९२९. हातिकार्य duty of a kinsman १३९३. eldest son-ship ६९५, ८६२, १००२, ५३, पातिकुल a group of kinsmen १०३६, ३८. ९४, ११०१, १२३६, १३५१, १५४१, ४३, ५७. भतिजन a relative १०७७. sulfaania knowledge of the heavenly bodies. जातिवन wealth received from relation १४१५. १७५९. शातिरेवस् . particular son; begotten by a झष a large fish ९६१. kinsman (other than husband) १२८४. टक a chisel १६८.. जातिसंबन्ध a relation १.३२. डामरिक a particular lower caste; a man. भार one who knows; a witness ७६७, ९४१, dead in epidemic (Shamshastri) १६९०. डिहिक a small mouse १६०६. खान knowledge; consciousness ७५९, ६९, डेरिका a musk rat १६०६. ८६१,९३४, १०७१, ११०९,९३, १२२५,१४०२, तक butter-milk १६७०, १७१८. १५६९, १६३०, १८०६, १९१०, १५, ६६, ७२, तक्षन् a carpenter ११२.. तटाक a tank ८९६, ९२६, २८, ३०, १९२४. न्यायस् elder ११५९, ९०, ९९, १२३७, ४९,१३४६, तटाकवामन emptying a tank of its water. १८९१,९३. ९३०. बोड most excellent; eldest ६९५, ९३३,१००५, तडाग a tonk ८७३, ९३४, ३७, ३९, ४७, ४८,५०, १०,६४, ११४६,४७, ४९, ५९, ६२, ६४, ६५, ५५,५८,५९,६०,६२, १६१३, २९, ३०, ५२,. ६६,६८,७०, ८१,८३,८४,८५,८६, ८५,९१, १९२९, ७६. ९२, ९२, ९४, ९५, ९६, ९७, ९८, १९, २०१, तण्डुल rice १५२०, १९६५, ६८, ८७. .८,१०,२४, ३३, ३४, ३६,३०,५४, ६०,६६, तत a father ९२२, ११२१. ६, १३२९, ५२, ५५, ८७, ११, १७, १८, तत्त्वदार्शिन् perceiving truth; s philosopher ·Index of the important Sanskrit words .57 . . . ८०७, १२३३, १३५१. तनय propagating a family; a son ९७०, १०३३, १२२२, ५८, १३३७, ७६, ७७, १४१३, १५१७. तनु body १४१५, ६४, १६७४, १७९४, १९०१,७९. तन्तु a thread; progeny; children ६०३, ०५, ९२४, १००६,१११५, ६०, १२६४, ६७, ७१, १३९४. तन्तुनाश loss of thread (progeny ) १०१४. तन्तुवाय I weaver १६७३, १७०९, १९२७. तन्दुल rice-grain १९६५, ६७. तपःक्रीता bought by austerity १९३६. तपस् religious austerity; penance ६९५,७१४, १०००, ०६, २८, ३०, ३३, ७७, ११०९, ११, १९, २९, १२६०, ८३, ८४, १३७६, ७७, ९०, १४०२,६४, १६००, ५१,६४, १७०२, १८३८, ३९, १९३६, ७८, ८३, ८४, ८६, ८७. तपस्विन् an ascetic ६९५, ७१४, १३७६, १६१७, १९, २७, ६६,८७, १९१५, ६९. तपस्विनी pitiable, poor, wretched woman; a female devotee १११४, १६५३. तपोवन u grove in which religious austerities are performed ६७७, ९२९, १८००. तममाघ the ordeal with a hot coin (Masa) १९६५, ६६,६७. तमस् a dark or black house १६१९, १९८७. तर carrying across or beyond; a boat ६९८, १९२१, २२, २७, ३६, ४४, ४५, ४६. तरिक a ferry-man ७७८, १६३५, १९४७. तरुणगृह vide तोरणगृह ९२५. तरुणप्रजात an infant १९४४. तर्जन threatening १७९४. तर्पण a particular ceremony performed with a magical Mantra १११८. तल palm-beat १६८७. तल्य a couch; bed ९७३, ९८, १००२, १३०४, ०६, १८४०. तल्पारोहण having sexual intercourse with (a preceptor's, wife ) १६०३. तवाहमित्युपगत a particular son; ason come forward declaring 'I am thine' ८३०,३२. तवाहमित्युपगता ( a woman ) who gives herself upto a man saying 'I am thine' vol, ११०३. तविष strong १२५८, १९७१.. . तसर a shuttle १०००. तस्कर a thief; robber ७३२, ४५, ६०, ८१, ९०, १६२२, ४७, ६४, ७०, ८५, ९२, ९३, ९५, १७११, ४५,४६, ५३, ५४, ५७, ६१, ६३,, १९१०, १३, २९, ३२, ६५. ताडन beating; striking ७२५, ९१९, २०, १७७१, ८८, ९४, १८३०, ३३, ३४, ९१, १९७०. ताडयितृ one who strikes १६३७, १९३३. ताड्य to be chastised ९१४, १११०, १८१२, १९७४. afusa dancing ( esp. with violent gesticulation ) १०२६. तातृपाणा satisfying or delighting much ९८९. तान्तव made of fibre १७४७. aifiqot prescribed in the Tantra scripture १९६८. तान्व one's own son १२५४. तापस an ascetic १२८४,१६०३,५५,७९,१९२४,२५. ताम्बल a betel १११७. ताम्र copper ६०९, २६, ३५, १३७३, १६१४, ७५, १७३४,४७, ६७, १९६६. तायु a thief १६५६. तार See तर १९३६. तारका a star ६०५, १८३९. तारिक a ferry-man १६११, १९२७, ४४, ४६. तार्य freight १९२७,४५. ताल a kind of tree ९३३. तालज्ञ knowing the measure ( in music) ७८७, ९०. तालावचर an actor १०३८. तालु the palate १८९१. तारकर्य theft १९०६. तित्तिरिः a partridge १५९७. तिरीटिन् furnished with a head-dress; - Index 8 ·68. Vyavaharakānda ६२. - recretly going about १८४०. तुल्य similar; equal ७३४, ६३, ८६२, ९००, तिल sesamum १००१, १११८, १३९०, १५२४, १०३८, ११७५, ८४, १२३८, ४५, ७३, ८७,८८,. १९३८,३५, ६७. १३४८, ५०, १५११, २५, १६२१, ८५, ८७, तीक्ष्ण sharp; fiery ८६२, ६३, १०३३, १४६४, १७७०, ७१, ७२, ७८, ८६, ९२, १८२७, ४८, १६००, ६४, १७११, ६५, १९२९, ३९. ४९,६६.६८. तीर a bank ९५२, १९२७, ४५. तुल्यवध murder of a person (equal in caste) तीर्थ = passage for landing into a river; १६०६. place of pilgrimage; woman's courses; तुल्यांश taking equal share १२४५. intercourse ८१४, ९५९, ८१, १००२, ३०, तुप the chaff of grain ९३४, ४०, ४४,५०,६१, ४०, १११२,१८५१,८०, १९२४. तीर्थगमन visiting a place of pilgrimage a place of pilgrimage gre satisfaction; compensation 198, 1920, १०२१, ३८. १८०६,३३. Tea concealing the fact of being in तल panicle of a plant or flower ६०८,१९३८. menses १०३४. तृण grass ६०९, ३०, ८५१, ५२, ९१२, १६०९, तीर्थधात violation of sacred institutions ५७, ६१, ७०, ७२, १७१८, २२, ४४, ४५, ४९, १६१७. ६०,६६,९,१८९०, १९३८,८१. तीर्थसमवाय ( of many wives ) being in men. तृतीयिन् entitled to a third part or share ses at one and the same time १.३४. तीर्थसेवा pilgrimage १११९. तेजस् splendour; lustre; Power ९०३, १२६७, तीर्थागमन not having intercourse while in १५९४, १६००, ०५, १२, १९३०, ३१, ३६, ४०, menses १०३४. तीर्थानुसारिन् a pilgrim १६११, १९४४. तैमात N. of a snake; a species of snake तीर्थोपरोध neglect of intercourse १०४०. १४६४. तीन strong: severe १११५, १४०१, १६४४, तेल oil ६२६, ३२, ३५, ११०१, १३४८, १६१५,७०, १७८५, ८९,९१. ८५, १७१८, ४९, ७०, ७६, ८८, १८९१, तीव्रदण्ड heavy punishment १६४४, १९७०. १९६६. तुम N. of an enemy of Indra ११६.. तोक an offspring १२५५. तुच्छश्रावण a false claim or suit ६११. तोय water ८०७, ९३०, ४६, १९२७, ३०, ४२, तुज frightful (to the enemy ) ११५९. ४६. तुन्नवाय a tailor १६७४. तोरण (गृह) arched doorway of a house ९२६, तुर quick; prompt ९०२, १८९९. १९१४. तुर्व N. of a hero and ancestor of the त्यत abandoned ७६७, १०९५, १११०, १८, १९, Aryan race ८१०. १३०९, १६४८, १८५०. तुर्वसु N. of a son of yayati १३९१. त्यक्तदार one who has abandoned his wife तुला a balance ६०९, १६७३, ७७, ७८, १७०७, १८८१,८८. २८, २९, ५०,६१, ६३, १९६५, ६६, ६७. त्यक्तमवज्य one who has abandoned the life तुलामान a balance १६११, १३, ६९, ७१, ७७, of a religious mendicant ८१६. १९२७. वक्तबान्धव one who has forsaken his relati- तुलित weighed १९६६. ves १०९८. तुलिम weighable ८८६. त्याग forsaking: abandonment ७५५, ७१, ८३, .

·Indoc of the manportant Sanskrit words .69 . ८२३, ९९, १०२१, ५६, ५८, ८६, १११३, त्वष्ट N. of a deity १००१, ०४, १४२३, १८३६. १२७३,१३९३, १६२७, १९२६. स्वाष्ट the son of स्वष्ट्र १५९७, १६०३, १९७७. लागिन् . forsaker ८२९, १६१०. लोत protected; loved ११५८. त्याजक one who abandons or expells. ८४७. दंष्ट्रिन् an animal with tusky १६१२, २१, ५१, त्याज्य to be abandoned १०३१, ३४, ५७, १८२०, १९३३, .: १११७, १६१३, १८८७. दक्ष able; industrious, skilful ६००, ७८४, त्रपुष cucumber १७६१, ६३. ८७३, ७८, १०२.६,५९, ८५, ८८, ९९, ११०९, त्रपुस् tin'६०९,२६, १६७५, १७३४, ४७, ६७, ११, १४, १२६४, ९४, १४००, १५९१, १८९३, ६८१६९. १९७९. त्रयी consisting of three Vedas ११०६, दक्षिण southern; right ( not left ); excellent १२८३. ७९१, ८२८, ९००, ९८, १००१, ०६, १२, १३, सदस्यु N. of a prince ८११. १५, ११८३, १२०१, ८६, १६१७, १७००, त्रिदिव heaven १६९२, १९२९, ६४. १९००,०१, १९, २०, २१, ४०, ६५, ८१. त्रिदिवेश्वर the Indra १९६४. दक्षिणा fee or present to the officiating pri- त्रिदिवौकस् heaven-residing a god ९२०. est; gift; cow; south ७७०, ७१, ७२, त्रिपुरुष extending over three generations ७३, ७४, ८३, ८९,९१, ९२,८११, १४, ९००, ९४९, १२८१,१३५६. ०१, १०००, ०६.०९, १२८१, ८३, १३६४, ८५, त्रिपौरुष(षी) see त्रिपुरुष १३५६, ८४. १५२६, ९७, १६२३, १९८०, ८१. त्रिभोग possession for three generations दक्षिणान u particular son १९८२. ८९५, ९८, ९००, ०१. दग्धव्य to be burnt १७६०, ६५, १८६४, ८६. त्रिलोक the three worlds १०३१, ३२. que punishment (corporal, verbal and त्रिवर्ग the three things viz. religion, wealth fiscal; chastisement and imprisonment, and desire १०२६, ८७, १११४. reprimand, fine ) ६११, २७, ३८, ५५, ६०, त्रिवर्गाः the three castes १२४५. ६१, ६३, ७२, ७६, ७७, ७, ८५, ७१४, त्रिविष्टप Indra's heaven १२८१. १५, १६, ३१, ३५, ४४, ४५, ४९, त्रिशीर्षन् three-headed; N. of u Rs १६०३, ५९, ६३, ६४, ६५, ६७, ६८, ६९, १९७७. ७६, ८०५, १७, ४३, ४४, ५५, ६१, ६२, त्रिसुपर्ण N of BV.10/114/3-5(or of Taittiriya ६३, ७३, ७८, ७९, ८१, ८२, ९६, ९८, Aranyalea 10/48-50 ) १५९७, १६०१, ०३. ९००, ०५, ०६, १०, १२, १४, १७, १८, श्रेता the 'Trotd. age १८९७, ९८. २०, २१, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, वेतायुग see त्रेता ११०९, १९३०. ३२, ४२, ५२, ५४, ५९, ६१, १०३०,३४, पुरुषिक see त्रिपुरुष १३८४. ३५, ३६, ३७, ३८, ९७, ९, १११०,३१, वर्षिक see वार्षिक ९३०. १४३१, ५८, १६०६, ०९, ११, १२, ११, १२, १३, त्रैवार्षिक lasting for three years १२४४. १४, १७, १८, १९, २०, २१, २२, वैविध well-versed in the three Vedas ८६५, २८, २९, ३०, ३१, ३३, ३४, ३६, ३७, ७४, ४६८,७०, ७४, ७८,१७७०, ८२, १९२१, ४०, ४३, ४४, ४५, ४९, ५०, ५२, ५३, ४२,५०. ५७, ७०, ७१, ७२, ७३, ७४, ६, 577 three-eyed; Rudra: 9006. Sc. ८४, ८६, ८७, ८८, ८९, ९०, व्यरुण N. of a king १९८९. १८, १७.१, ०२, १२, १४, १७, १८, १९, बच् skin १६१९, १८०३, २९, ३१. २३, २७, २८, ३०, ३४. ४९, ५०, ५५, . .

·60. Vyavahārakanda - ५७, ५८, ६२, ६५, ६६, १७६७,७१, ७२, दण्डप्रयोग see दण्डप्रणयन १६७१०: ७३, ७४,७७,७९, ८२, ८५, ८७, ८८, ८९, दण्डभय threat of punishment ७९४, १६१५. ९०, ९१, ९२, ९५, ९७, १८, १८००, ०१, दण्डभाज् liable for punishment ८९२, १९ ०५, ०६, ०७, ०९, १०, ११, १४, १५, १७, .. ५८,५९, १६३५, १७८७, ९२, १८२६, २९. १८, १९, २२, २३, २५, २७, ३१, ३२, ३३, दण्डलेश small fine ७१९. ३४, ३५, ४५, ४६, ४७, ४८, ४९, ५०, ५१, दण्डविधि law of punishment ८६५, १६४३, ५४, ५५, ५७, ५९, ६०, ६३, ६६, ७२, ७५, १८.१. ७८, ७, ८०, ८४, ८७, ८९, ९०, ९२, दण्डवृद्धि enhancement of punishment १६७७, १९०४, ०६, १७, १८, २१, २२, २३, २५, ७८, ७९. २६, २७, २९, ३०, ३१, ३२, ३३, ३५, ३६, दण्डशेष balance of fine ६८०, ७०८, १४. ३९, ४३, ५०, ५४, ५८, ६०, ६७, ६९, ७०, दण्डित punished; convicted ६७२. .७२, ७४, ७५, ७६. दण्डय to be fined or punished ६३७, ७६, दण्डकर्मन् act of punishment ९२१, १६१४, १८, ७१६, २१, २७, ३२, ४६, ४८, ५२, ५४, ५६, ६५, १७३८, १९६९. ६९,७१, ९४, ८०४, ०६, २०, ३८, ४४, ५५, दण्डकल्प division of punishment १६१८. ७६, ७८,८०, ९१, ९०५, ११, २१, ३८, ३९, दण्डकल्पना decision of punishment १७३३. ४१, ४५, ५८, ६२, १०५८, ७९, ९७, ११०६, दण्डकारिन् a punisher १६१२. १४४७, ५८, १६००, ११, १२, १३, २१, २७, दण्डकोपक one who incites disaffection in ४६, ५२, ५४, ६९, ७०, ७२. १७३६, ५९, the army १६१९. ६४, ६७, ७०, ७१, ७४, ७९, ८८, ९०, ९४, दण्डन्त committing an assault १८६९. ९६, ९७, १८०३, ४१, ४३, ४७, ५८, ६०, दण्डताडन flogging ८४२, १७९५. ६३, ६४, ८४, ८६, ९०, ९१, ९२, ९२, १९१४, दण्डदास a slave or one enslaved for (non २१, २६, २७, ३३, ३५, ३६, ४३, ४४, payment of ) fine ८२१, १९२८. ५५, ५८, ६२, ७१, ७२, ७५, ७६. दण्डधर a rod--bearer; punisher १२४४.. दण्डयोत्सर्ग release of a convict १६६८. दण्डधारण punishment १७९२, १८१४, १९३६. दत् a tooth ९९२, ११८१, १५९९, १८१७. दण्डन the act of punishing १६६८, १८५१, द्वत्त given; granted; a gift; the son given; ८९,९१, १९७०, ७६. a particular son ६०३, ०५, १०, ७५, दण्डनिग्रह curbing or subjection by: punish. ७१५, ३१, ३६, ५०, ५३, ६७, ७४, ७६, ment १६४५. ८६, ८९, ९०, ९४, ९५, ९६, ९८,९९,८००, दण्डनीति political administration; science of ०२, ०३, ०४, ०५, ०६, ०७, ०८,८८, state ८१८, १७५७. १००३, २१, ४०, ४३, ११०९, १८, १९, दण्डनीय to be punished or fined ८०१, ९१३, २२, १२०५, १९, २०, २३, २४, ३१, ४३, ४६, १६११, ६९, १७८१, ९०. ४४, ६३, ६५, ६९, ७०, ७८, ७९, ८३, ८४, दण्डपरुष one who commits violence. ८६०. ८६, ८८, १३२०, २८, ३४, ४६, ४८, ५१, दण्डपारुष्य violence; assault ९०६, १०२२, ३५, ५२, ५५, ५६, ५८, ७१, ७२,७३, ७४, १६१५, २०, ७६, ९०, १७६८, ९४, ९८,१८०१, ७६, ७, ८३, ८४, १४०८, २८, २९, । २४, २७, ३०, ३१, ३३, ३४, ३५. ३१, ३८, ४०, ४२, ४३, ४७, ..४८, ५०, दण्डप्रणयन infliction of punishment १७८३ ५२, ५२,५४, ५५, ६०,६३,. १९४०,५६ gogguitat one enslaved for fine or .oghurt ६१, ७८. decrees . :. To the son given; a particular: som .. .

·Index of the important Sanskrit words ८४ ... १२७३, ७७, ७९, १३३२, ५२, ५५, ५६, ७४, दरिद्र poor. ८६३, ७३, १०३०, १३१७, १६८५, .१९४१. दत्तगोत्र adopted family-name ११८, १३२८. दर्प pride; arrogance ७९५, १११९, १६४१, दत्तनाश resumption of gift १११६. १७४४, ७०, ७१, ७६, ८८, ९०, १८०२, २९, दत्तपुत्र. see दत्तक १३५०, ७२. ५३,६५, ६७,८१. दत्तशेष a part of ( debt) which remains to दर्पक्रीडा amorous sport १०३६. : be paid ७०९. दर्पदान gift through pride or haughtiness दत्तस्तोम one who has paid the rent ८५४. ७९४. दत्ता given; betrothed; given away (in दर्भ a kind of grass १८४५. marriage) ९५१,५२,१०५५,७८,११०९,१२७९, दर्शक (लोहितस्य ) making (blood) appear १३२९,५०, ७४, ७६, १५५८, १९७५, ८६. (by striking any one) १८०३, २९. दत्ताप्रदानिक resumption of gift ७९७. दर्शन seeing; showing; (surety for ) app. दन्त्रिम see दत्तक ८२१, १२८१, १३०४, २६, २७, earance ६६२, ६४, ६५, ७१, ७४, ७६, ७६१, १९२८. ७०, ९२, ८०६,९०५, १६, १९,३५,४७,१०५०, ददाति a gift १९७२. ८५, ११०७, १२८५, १३४८, १६८३, ८६, ९६, दधि co-agulated milk १००७, १६७०, १७१८, ९८, १७५५, ६५, ९३, ९५, १८१६, २४, ८७, १९३८. १९२०, २९, ३६, ६४, ७०, ७४, ७५, ८२, ८४. दधिषु striving after; a suitor १००४. दर्शनप्रतिभू surety for appearance ६६६, ७३, दन्त a tooth ६०९, १०२६, १२४४, १६००, २१, ७२८. १७७२, ७६, ९९. १८३१, १९७७. হঙ্গা a Srāddha performed on new दन्तभाण्ड an article of ivory १६१४. moon १५८९. दम fine; punishment ६३४, ५६, ६०, ७२८, दल bamboo १६७०,७१, १७९४, १९३८. ४३, ५८, ६०,६१, ६२, ६५, ६७, ८०६, १९, दलभाण्ड an article of bamboo १६७२. ३८, ५३, ५४, ५५, ६५, ७४, ८५, ९००, १३, | दशकुली u group of ten families १९२४. १९, ३०, ३८, ३९, ६२, ११०९, १६२८, ३१, दशग्रामी a group of ten villages ९२९, १६२०, ३३, ३५, ३६, ३७, ४०, ४५, ४६, ४७, ५२,५४, १७४३. ५५, ७०, ९०, ९९, १७०४, ०९, १८, १९, 4794. ten times (the amount of wages) २९, ३०, ३२, ३३, ३८, ४२, ५०, ५९,६० ८४३. ७०, ७४, ७६, ८०, ८१, ८४, ८८, ९०, दशमोद्धार the tenth part as the preferential ९२, १८०४, ०८, १०, १४, १५, १८, २१, share ११९४. २२, २३, ३०, ३१, ३२, ३३, ३४, ३५, ५९, दशरथ N. of the king of Ayodhya ८१., ६०, ६१, ६८, ७२, ७६, ७७, ८४, ८६, ८९, १३२९. ९०, ९२, १९२१, २७, २९, ३०, ३३, ४१, | दशहोतृ. symbolizing ten parts of a sacrifice ६८, ६०, ७०, ७१, ७५, ७६. १००६. दमन the act of punishment १९१७, ७०. दशाध्यक्ष a chief of ten villages १९२१. दमयन्ती N. of Nala's wife८१९. दस्यु enemy of Arya; N. of a people ६.., qan a house-master; husband and wife ८१8, १०, १२४४, १६६३, ९६, १७५३, ५४, ६८०,७२१,९७०,७३,७६,८४,८९,१००२,०४,८७, १९७१. ११०२, १३७४, १४३०, १६३५, १८३६, १९२२. दहन burning १६८७, १८९१, १९२४. दम्य tameable.१९२१. दाक्षिणाजी woman inhabitant of Deccen :

·Vyavahdrakanda . . . १२५५. दायभाग the division of inheritance ११२७.. दाक्षिणात्य belonging to Deccan १९४१, ४३. ३२, ४६, १२२९. दाडिम a kind of fruit १७६१, ६३. दावमूल regarding inheritance ११२५. दादिका the beard १८०३, २९. दायविधि See दायधर्म ११८४, १५१२. दाण्डिक a police १९४३. दायविभाग see दायभाग ११८४, १२०३, ८१, १३८७, दातु a giver ( of gift, daughter, child etc.) १४०७,६९. ६३१,६४,७१, ७४८, ५३, ५६, १४, ८०६, दायहर one who takes the inheritance १४, १७, ७९, १०४०, ४२, ७७, ७८, ११५९, १२८०, १३५१, १५२९. १२५१, ५२, १३६३, ८४, १६३३, ८७, १७००, दायांशभागिन् दायांशभागिन् entitled to a share in the in- १९३६, ८४. heritance १४०४. arama family of the one who has given दायागत acquired as a share in the property a child as gift १११८. ८१७. दान gift; giring; (surety for ) payment; दायाद a co-parcener; receiver of inheri. giving in marriage; liberality ६५६, ६१, tance; co-heir ६६४,७९,८०,७३६,५०, ५५, ६२, ६६, ६९, ७१, ७३, ७६, ७१०, ३२, ३७, ८२, ८०३, १७, ९०१, १०४०, ११४२, ४३, ६५, ६६, ९२, ९४, ९९,८०३, ०४, ०५, ०६, ०७, १२०६, ०८, १५, २४, ३०, ३२, ४३, ५४, ७३, ११, ३५, ६१, ६२, ६७, ७७, ७९, ९८, ९५२, ७८, ८२, ८८, १३२०, ५०, ५५, ७६, ८५,९१, १०२५, २८, ३०, ३४, ३८, ६०, ९६, ११०९, १४१४, ३०, ५६, ६२, ६४, ७०, १५१२, २०, ११, २९, ३०, ९३, १२२९, ४५, ५५, ६३, ५९, ७५, ७९, ८५,८९, १६००. १४४९,६३, ६८, १५२३, २४, ६८, ७५, ८०, दायाददर्शन appearance of an heir for claim ८५, ८६, ८७, ८८, १६१९, २१, ३९, ७४, ८४, ७८२. ९०, १७५५, १६, १८४८, ४९, १९३२, ३६, ४०, दायादबान्धव heir and kinsman ७७९. ४३, ७०, ७३, ७५, ७६, ७८,८८. (14159117 ( a slave ) obtained by inheri- दानकाल the time of giving (a maiden in talice ८२९. marriage) १२२८. दायाद्य inheritance; ancestral property ११९४, दानग्रहण delivery and receipt ६२२, २४. १३९२, १४१६, २८, १६१५, ८३, १९८४. दामप्रतिभू surety for payment ६६४, ७६. दायापवर्तन forfeiture of property १०५६, दानमार्ग law of gift ७९८. १३९३. दानादानविधि rule regarding the gift and | दायार्थ inheritable property १२०३. receipt ( of merchandise ) ८४८, ८६. दायिन् a giver; depositary ७४८, ९४, १६०९, द्वापक cansing to give १६८४, १९४२. ९७,१७६२, १९७१: दाय inheritance; partible wealth; heritage; दार a wife ६६१, ७०४, २५, ३५, ५६, ९४, ९३, delivery ६७९, ७३९, ४७, ६०, ६९,८१७, ९८,८०२, ०४,०५, ०७, १४, २९, ३५, ४३, ६३, ११२६, ४२, ४४, ६१, ६४, ४१,९३, ६३, १०१७, २४, २६,९१, ११११, १२२८,४४, १२०३, ३९,४१, ४६,५५,६१,६६,७८,१३२४, १३.७३, १४, १६१९, १८४४, ४५, ४५, ५०,५६, ५२, ८५, ८७,८८, ९३,९४, १४१५, २९,६., ८१,८८, ८९, १९६७, ७७, ७८. ६५, ७५, १५२५, २९, ६., १९१५, ८२, दारदान giving a wife ७९४. १८३९, १९८२,८४. दारपरित्यागिन् a repudiator of wife १०३...: दायक giver ८०४, १६८४, १७५५. कारमूल originating in wife.७०४. बायमaw.ot inheritance 164. दारलक्षण sign of wife-hood८४३. ... .- ·Index of the important Sanskrit words 63 ८४०, . . . . दारहर one who abducts another's wife l १६०८, २६. दासीशत a hundred female-slaves ८१४. दाराधीन dependant on a wife १०५२. दासीसहस्र thousand female-slaves ८१४.. दारु a piece of wood १३८५, १६७१, १७२२, दासीसुत son of a female-slave ८३६, ३९. ४५, १९३८. दास्य slavery; servitude ८१४, १६, १८, १. दारुण frightful ११११, १७७५, ७८. २०, २१, २४, ३०, ३१, ३२, ३५, ३६, ३९,४०, दाश amariner; ferry-man १९२७, ४६,८६. १८४९, ६६, १९१८, २७, २८. दास a slave; servant ६३१, ९२, ९५, ९६,७०८, दारयाः पुत्र the son of a female-slave; low १२,१४, ६३, ६४, ८०९, १०, १२, १४, १६, Wretch or miscreant ८१२. १७, १८, १९, २२, २४, २५, ३०, ३३, ३४, दाह fire; a place of cremation १९४४. ३७, ३९, ४० ९२५, १०२९, १२२३, १३७४, दाहक an incendiary १६३९. ७५, १६१३, १७, १८१२, २७, ३३,३५, १८४९, दिक्पाल a gurdian of regions; sentry १७५६ ५०, १९२८, ७४, ७५. ६२. दासकर्मन् work done by a slave or labourer दिग्लाभ profit arising from dealing in for - ८२९, ३६. eign countries ८८३, ८७. दासकल्प law regarding a slave ८१६, १७. Rafiqafe one who travels abroad cu. दासता slavery ८२९, ३९. दिधिषु striving for; a suitor ९७२, ७८, १२५७. दासत्व slavery ८२९, ३०, ३१, ३३, ३५, ३६,३७, fafigare the husband of a woman ( a widow remarried or an elder sister ४०. दासदासी a female slave of a slave १३१०. married after the younger ) १५९२. दासद्रव्य property of a slave ८१७. दिवस a day १६७८, ७९, ८७. दासघन see दासद्रव्य १३९१. दिवरपुत्र the son of sky ११२१. दासधर्म duty of a slave ८१८. दिवाकर the sun १९७९. दासपुत्र son of a slave १३७७. दिवोदास N. of one of the leading princes दासप्रवर्ग a multitude of servants ८०९. of the early Vaidila age ६००, १२५८. दासमार्य servants and wives ८१४, ९२५. दिव्य divine; ordeal ६७६, ७३१, ४८,५१,५५, दासभाव slavery ८१७, १९, ३९. १२८४, १६४८, ७२, १८३४, ९१, ९५, १९६५, दासयोनि race of slaves ८२१, १९२८. ६७, ८५. दासवर्ग class of slaves ७३१. दीक्षण see दीक्षा ७७२. दासवृत्ति having the occupation of a slave ter consecration for a religious ceremony १३७४. १००९. दासहर्तृ one who kidnaps a slave १७११. दीक्षित consecrated १८५३, ९७. दासी a female slave ६११, ७६४, ८०९, १०,११, दीन(ना) depressed; Poor ८००, ०७, ७८, ११११, १२, १३, १४, १६, १७, १८, ३८, ४०, १०२९, १९, ४६, १६२७. ७३, ७४, १११८, १९, १३१०, ३८, ७५, ७७, दीनार a particular coin ८८८, १९६७, ६८. ९२, १६१७, १८, ३४, ९०, १७४९, १८३५, दीर्घतमम् N. of a sage १०२६, १३९०. ४९, ७७, ७८, ८३, १९२२, ७३, ७५. दीर्घसत्र a long continued Soma-sacrifice दासीकृत enslaved ८३३. ६११. दासीत्व female-slavery ८३७, ४०. दीवित a gambler १९०३. दासीभाव the condition of a female-slave दीव्यमान playing dice, entertaining ope selk ·64. Vyavahärakanda १.०७. १६०९, १७५४,६६, ८७,९९, १८४३, ६१,६९, दुःख trouble; pain १११०, १५, १६१५, ५१, ९०, १७६०, १९३०, ७०, ७५. १७९६, ९५, १८००, ०५, १६, १९, २१, २२, दुष्यन्त N. of a king १२८८. ३४, ३५, १९३०, ६४, ७४,७८, ८१, ८५. दुहित a daughter ७११,८०६, १२, ६३, ९८१, . दुःषन्त N. of a king १९८५. ९५, १००३, ०४, ०५, ०६, ०७, ०९, १८, ३४,. दुकूल fine cloth १६७३. ४३, १२५५, ६०, ६२,६८, ७३, ८३, ८६, ८८,. दुग्ध milk ९०५. ९४, १३३८, ७४, ७६, ८५, १४०७, १५, १६, दुच्छुना misfortune; calamity (personified) २३, २५, २७, ३०, ३७ ४१, ४५, ४९, ५०, १६००, १८३९. ६२, ६३, ६६, ७३, ७४, ७९, १५११, १२, १५, दुरित sin ६०५, ९९९, १६०१, ०२, १८४५. २१, २४, २५, २६, २७, ५४. १६८०, दुरेव evil-doer; criminal ९७०. १८३६, ३७, ४०, ४१, ४९, ५०, ८२, ९०, दुरोकशोचिस् glowing unpleasantly ( too bri १९१९, ७७, ७८, ७९,८५, ८६, ८८. ght or hot ) ९६३. दुहितगामि ( property ) inheritable by daug- दुरोण home; abode ९६५, ८१. hter १४२८, ७०. दुर्ग a fortress ७३५, १६१२, १७, ८५, १९८१, २४, दुहितृदायाध daughter's property १२५५. ४२,८५. दुहितृविक्रय sale of a daughter १०४३, ४४. दुर्गनिवासिन् living in a fort ८७४. दूत a messenger ११३०, १६६८, १८३८, ८७. दुर्गनिवेश construction of a fort ९३१. दूनी a female messenge' १८८१, ८५, ८९. दुर्गराष्ट्रकोपक one who foments discontent दूत्य work of a messenger ११४३. among the people living in a fort १६१९. दूरबहिष्कृत ex-communicated ८३१. दुर्जय a particular name १२८४. दूरेबान्धव a distant relative १२७३. दुर्दृष्ट wrongly decided १९३३. çal a kind of grass 98€0. दुर्बल weak १६८६, १९३६, ३९. दूषक offender; causing dissension; दुर्ब्राह्मण a bad Bralemana १२८५. who spoils १६१२, ३२, १७६६, १८४७. दुर्भिक्ष famine; privation ८३१, १११०, १४३०, दूषण fault; offence; spoiling ११०६, ११, ४७, १८५०,११२४. १६१३,३१, १७८९, १८७६, १९२९. दुर्य home ९८१, १००१. दुषमाण one who defiles १८९२. दुर्योधन N. of a king १९८४. दूषयित see दूषक १६१०. दुर्वासस् N. of a sage १२८५. दूषित blamed; spoiled १०३१, ८४, ११०३, दुर्विभक्त divided illegally or badly १५७१, ७४. १८९१, १९४३. दुश्चर्मन् afflicted with skin-disease 883, दृति a leather bag १९२४. १५९९. दृष्ट ordained; mentioned; ascertained; app- दुष्कुल a low-family १०२६. lied; visible ६६९, ७१, ७०९, ४९, ८३, दुष्कृत wrongly or wickedly done; wicked ८०७, २५, १०५४, ७७, १११०, १४, १२४४, deed १००२, ०४, ११११, १६०३, ६८,७१, १६४३, ८६, ८७, १७५३, १९३३, ६२, ७८. १९७७, ८४. दृष्टलिङ्ग an eyewitness १०३६. gotta badly or dearly bought; a foolish Eli standard; example; precedent; probargain ८९३. mised by Shāstra १२४३,४४,१७९५,१९४१. Gu defective; blemish; wicked; wicked; severe दृष्टान्तोपगत promised by Shāstra, ordained ८८५, ९७, ९५६, १०१४, ३२, १७, १११८, in the Veda १२८७. one ·Index of the important Sanskrit words 65 .. ७९,८८. इधपराध one whose offence is previously of a deity १.१४. ascertain-ed ०६. देवगृह a.temple, sanctuary ७८७, ९०, ८७३, इंघर्ष whose purpose is purely secular ८०७, ९५८,६१. १६.४. देवजूत incited by the god ९९०, १४६४,१६००. दृष्टिपात a window ९५९. देवता god; divinity ६०३, ०४, ०५, ८०८, १४, देव to be paid or given; liability; present ५८, ६०, ९९४, १००८, २३, २८, ५२,७७, ६२२, ३६, ४९,५१,६१, ७२, ७४, ७५, ७६, ११०६, १५, १७, १९, १२४४, ७८, ८३, १५२४, ७७, ७९, ८३, ८४, ८५, ७०४, ०६, ०७, ०९, ९५, ९६, १७२७, १९६५, ७९. १.११, १३, १४, १५, २०, २७, २८, ३१, देवतागार sanctuary of a divinity १६२९, ४९,५१,५६, ६६, ७३, ८५, ८६,८८, ९२, १७१३, १९२९. ९४, ९५, ९७, ९८, ९९, ८०२, ०५,०६,०७, देवतागृह see देवतागार ११८३. १४, १८, ३९, ४३, ४४, ४५, ४७, ५४, ५९, देवतायतन see देवतागार ९३४, १७५४. ७५, ७९, ९११, १८, ४७, ६०, ११०९, ९९, देवद्रव्य property of gods १६१८. १२२७, २९, ३१, ४३, ४४, ४६, ५२,८३, देवधन see देवद्रव्य १६४६. १३९१, ९३, १४०३, २२, २९, ३७, ५८,६०, देवन game at dice १९०६, १०, ११. १५२०, ८१, १७६३, ६५, १८९६, १९०३, ११, देवपत्नी wife of a god ६०३, १८४०, १९०३. १३, १४, २२, ३९, ४१, ५०, ५२, ५८, ६०, ६७, देवपशु an animal conseeratel to a deity ९११, १३१८, २१, १८३४. देया to be presented or given; to be or देवपुत्र the son of a god १९८०. being given in matrimony; to be app- देवपीयु reviling or despising the god १४६४, ointed; to be divided; proper to be १६००. given ७९१, ८५६, ११०९, १०, १६, १२२३, देवपुरा divine fortress 1००१. '८.७. देवप्रतिमा image of a god १६११, १८. देव a deity; god ६०२, ०३, ०४, ०६, ८१०, १३, देवबन्धु related to the gods १३००. ५७,५८,६०, ९२३, २४, ६५, ६७, ६८,७१, देवभाग N. of a son of the king sira ७२, ७३, ७४, ७५, ७७, ८१,८२, ८४,८५, १३७६. ८६.८७, ९३, ९५, ९७, ९८, ९९, १००१, ०२, देवयान leading to the gods ६०२. , ०३, ०४, ०५, ०७, १४, १५, २१, २३, २४, देवयानी N. of the wife of yayati. १३९१. ३०, ३३, ५५, ६०, ७५, १११३, १८, १९, देवर . brother-in-law ७०३, ७०३, ९८०, १०१२, ११२०, २२, ४२, ४३, ४४, ६२, ८१, ९५, १३, २०, २१, ४३, ५२, ६५,६९, ८९, ११०१, . १२४४, ५८,६०, ६२, ८३, ८४, ८६, १३६४, ०३, १६, १८, १२५७, १३७३, ७४, ८४, ९५, ५.८४, ८५, १४६४, ७३, १५८८, ९४, ९५, ९६, ९६, १४०२, ५८. ९७, १६००, ०१, ०२, २१, ४९, ५५, १७४५, ०२, २१, ४९, ५५, १७४५, देवरवती having a brother-in-law १३८७. ६६, ७३, ८२,९३, १८११, ३६, ३७, ३९, ४०, Zarit god-given; N. of a sage 9889, ४१, १३, ९५, ९६, १९०० ०१, ०२, ०३, २२, १९८१. २४, ३०, ४०, ४२, ६५, ६६, ७०, ७७, ८१, देवरातो वैश्वामित्र a god-given son of Vishvi- ८२,८३, ८५. mitra N. of a sage १२६०, १९८१. देवकुलस्थान a temple ९२९. dalah the world or sphere of a divinity; देवकोष (पण्ड) ( an impotent ) who has been lheaven १०२८, ७७, १२६२. deprived of his potency by the wrath देववत् N. of a king ८१. - . Indes 9 ·166 Vyavahärakanda .. देवव्रत any religious observation १.०९. दैत्य a demon. १९७०. देवश्रवस् N. of a son of the king, Sara दैवं दायं godly inheritance १२६१, १९८... १३७६. da fate; belonging to the gods; a form of देवस्थान a temple ९३०. marriage; deity ६३६, ६१, ७५५, ५६, ८१, देवस्व see देवधन १७२७. १०२३, २९, ३४, ९६, ९८, १११८, १२६१, देवायतन a temple ९२६, ३१. ६२,८४, १४३९, १६१०,३४, १९१८,२४,२५. देवी a female deity ७९२, ९२४, ६४, ७९, ९५, दैवत a god; deity ८६३, १०२९, ३३, ७५, ७६, १००१, ०२, ०३, ०५, ०६, १२८४, १८३८, ७७, १११९, १८३५, ५०, १९२४,३०,४०. १९६६. दैवराज fate and king ६३६, ४२,४९, ५१ ५५, 'देवृ. brother-in-law ९८६,१०००. ५८, ७६, ७४८, ५१, ५३, ५६,८५, ८५०,९१५, देवृकामा loving a brother-in-law १००२. ५२. देवेन्द्र excellent among the gods; N. of दैवाप N. of Indrota १६.१. Indra or S'ivcl cf दैविक relating to gods १५८२, १९२७, ४६. देश a place; country ६१८, १९, २५, २६, ६२, दैविकी क्रिया divine proof; ordeal and oath ७२, ७३, ७४, ७९, ७०३, ११, २८, ३५, ३६, ७६७. ५७, ६१, ७९, ८२, ८८, ८०६, १७, ४४, ४५, दैवी क्रिया see दैविकी क्रिया ७१९. ५४, ६२, ६४, ८८, ९०८, १६, ३०, ४५, ५१, दैवोत्पात evil omen १७५८. ५५, ५६, १०३८, ११०३, १०, १९, ६५, ८५, ! दैवोदासि a patronymic of Pratarddans१६०३. १५६९,८९, १६०९, १८,४०, ७१, ७३, ७६, दैव्य pertaining to god ६०१, ८५९. ७९, ८२, ८३, ८४, ८५, ९५, १७३५, ३८,४६, दोष fuult; legal flaw; offence; deficiency: ५३, ७०, ७६, ८२, ८४, ८९, ९०, ९१, ९२, blemish; sin ६३६,५५, ५८, ६०, ७०,७५१, ९५, १८५०, १९०७, १७, १९, २१, २२, २७, ५३, ६०, ६३, ९४, ९८, ९९,८०६, ४२, ४३, २८, २९, ३१, ४१, ४२, ४३, ४५, ५४, ६५, ५०, ७१, ७६, ७८, ७९, ८१, ८२, ८४, ८५, ६६, ६९, ७९. ८८, ९४, ९०४, ०५, १२, १४, १७, १८, १९, देशत्याग one who has absconded ६८०. २१, ३२, ४७, १०१२, १९, २१, २३, ३०, ३१, देशदृष्ट seen (i. e. usual or customary ) in ३२, ३३, ४१, ७७, ७९, ८३, ९७, ९८, ११००, a country १९४२. १०, १३, १४, १६, १८, १२६६, ८०, १३०५, देशदृष्टि custom peculiar to a country १९४२. ७६, १४०४, १६०५, ०९, १२, १४, १५, २६, देशधर्म usages of a country ७०३, ११०३, ५१, ५२, ५५, ६९, ७८, ८०, ८३, ८७, ९५, १९१८, २१, २२, ३, ४३. १७२१, ४३, ५६,५८,६२, ६४, ७०, ७८, ८६, देशनिक्षेप emigration to another country ८७, ९१, १२, १८१९, २६, २७, ३५, ४७, १९२४. ६६, ७६,८१,८३,८८, १९०४, ०५, ११,२९, देशस्थिति local custom ७८६. २९, ३२,७०, ७५. देशाचार usages of a country ६२५, ७२७, २८. दोषगौरव gravity of fault १०३०. देशाध्यक्ष lord of the whole country १९२१. दोषदर्शन discovery of a blemish १०९३. देशिकद providing guides १७५५. दोषन् the fore arm ९९६, १८३५. देशिन् an inhabitant of a country १९४३. दोषभाज् guilty; liable to censure ६५२, ७६३, देण a gift ११५९. ८०६, ११००, १६१२,४७,५१,१७६६, १८२६, देह the body १०६४, ७०, १११९, १२८३,९७, ८८. १३५०, १५१३, १८३३,९१. दोषवक्तृ one who exposes the defect (of the .

·Index of the important Sanskrit words 67 . . ९९, १४, man killed ) १६५०, ५३. ९५, ७१३, १५, १६, २५, २६, २९, ३०, दोषा night. १२५७, १६७०. ३१, ३२, ३७, ४५, ४६, ४७, ४८, ५१, दोह milk १६२१, १८४०. '५३, ५४, ५६, ५७, ६१, ६३, ६४, ६६, दोहद the longing of a pregnant woman ६८, ७२, ७७, ७९, ८४, ८८, ९७, for particular objects १०८३. ८०४, १८, २३, २९, ६१, ६२, ६३, ७९, दोहन giving milk ७१.२, १९२४. ८३, ८९, ९०, ९१, ९६, ९७, ९९, ९००, दोझ an animal that gives milk ६३४, ८९१, ०१, १२, ५५, १०२५, २९, १११८, ३०, ९२,९४, ९७, १२२२, ३०, १४५४. ४२, ७५, ७९, ८४, ८६, ९४, १२०५, १३, दौर्बल्य inability १६०४, १९१८, ३१. १५, ३०, ४४, ८१, १३८७, ९०, ९०, १४०५, दौभाग्य misfortune १००२. १६, २४, २९, ५७, ६२, ६३, ७१, ७३, दोषन्ति son of दुःपन्त १९८५. १५२२, २६, २७, ६१, ७२, ६१, ७२, ७४, ८८, दौष्मन्त N. of a mixed caste ११०५. १६१०, ११, १३, १४, १७, ३०, ३१,३३, दौहित्र u daughter's son १२५५, ६८, ७९, ८१, ४०, ४५, ४९, ५०, ५९, ६७, ६९, ७०, ८२, ८६, ९५, ९७, १३०२,५०, ५५, ६, ७३, ७१, ७२, ७८, ८०, ८१, ८३, ८६, ७४, १४५०, ७०, ७१, ७३, ७४, १५१३, २४, ८.७, ८८, १७२०, २३, ३५, ४१, ४४, ४५, २६, १९८५, ८३, ८८. ५०, ५३, ६२, ६३, ६४, ६५, ६६, ८९, दौहित्रक see दौहित्र; relating to a daughter's १८००, ०६, २१, २४, १९०४, son १२६२, ८६, १४७१, १५५९. २२, २८, २९, ३२, ३८, ४०, ४२, दौहित्रन acruirel by u daughter's son ५४, ५८, ६०, ६२, ६९, ७०, ७८, ७९, १२८३, १९७१. ८३. पावापृथियो heaven and earth ८५७, ९६८, ६९, द्रव्य जात entire property ११७३, १४१३. ७६, ७७, ९६, १००१, ०३, ११५९. द्रव्यदान giving money ८१६. heaven ६०५,७९०,९७५,१०००,०५,२८,६२,७७, द्रव्यदायक (surety) for the payment of borrowel sum ६७७. ७९, ११०९, १०, ११, १३, ४७, १६००, ०३, १८३६,४०, १९०१, ०२, ६४, ६५, ७९. द्रव्यपरीमाण sufficient inoney or wealth ७२५. धूत gambling ६३३, ७७, ८६२, ११३०, १६६९, द्रव्यभेद ( undue ) alteration of medicine ८२, १७४१, ६५, १९०३, ०४, ०५, ०६, १०, .१६५१. ११, १२, १३. द्रव्यभोग possession of property ७३७. चुतकृत (debt ) incurred or contracted in द्रव्यवत् wealthy ८६१, १४१४. gambling ६८५, ९५, ७१५. 73448 forest containing raw material: चूतधर्भ rule of gainbling १९०५. ( such as sandal wood etc.) १६१७, १९. चूतमण्डल a circle of gamblers १९११. द्रव्यवृद्धि interest on money ६१०. भूतसमालय gambling anil betting १९०४, द्रव्यसंयुक्त concerneil with wealth १४२४. १०. द्रव्यहारिन् see धनहारिन् ७०८. बताध्यक्ष superintendent of gambling १९०४. द्रव्यहीन destitute of property १६३९. धूताव्हान gambling and betting ६२८. द्रव्याहत् see धनहारिन् ७१०. द्रविण wealth; property ६७१, ७१०, १००४, द्रव्यार्पण delivery of money ६७१. १४०३, २३, १८८५. द्रष्टु a judge १९०९, ११. दम्य . property; wealth; articles; money द्रु a wooden vessel ११४३. ६३६, ४५, ५२, ५३, ५५, ५८, ६१, ७७, द्रुपद N. of a king of the Panchalas ८१८, .. , ·Vyavahārakanda १०, १०२७. द्विगोत्र belonging to two families; having. द्रुम a tree ९४०, ४४, ६२, १६०९, ९२, १७९८, two family names 9788,66.. १८००, २२, २३, १९२९. द्विज twice-born (the three main द्रुह a foe १५९७. castes ) ७०४, ८९, ८१९, २०, ३९, ११२, द्रुधु N. of a son of yayati. १३९१. १०२३, ३३, ५३, ६८, १११०, १२४४, ८४, द्रोण a wooden vessel ९२३, १६२१, ७७. १३५५, ६३, ७७, १६२८, ३६, ४८, ५५, द्रोणमुखपथ road to the end of valley ९३२. १७०२, २३, ८८, १८३५, ८४, ९०, १९२७, द्रोह enmity ७५१, ८५४, १०४९, १७६१, ७०, ३२, ४०, ४१, ४२, ४३, ५६,६०, ६,६८, १८९३. ६९, ७६. द्रौपदी N. of the wife of pandavas ८१९, द्विजकर्म duties of a twice-born १०१६. १०२७. द्विजन्मज a twice-born; bird ८४०. द्वन्द्वयुद्ध a duel १९०३, १३. द्विजन्मन् vide द्विज ८१९, ३९, ११०९, १२३६, ४९, द्वादशवार्षिकी twelve years old १०४३. १३८४, १९२७. 6197 N. of the third age of the world द्विजलिङ्गिन् wearing the marks of a twice- ११०१, १८९७, ९८, १९३०. born १९०६. द्वार . gate ७२५, ८२९, ६३, ९२७, ११११, fa start wife of a twice-born 9998. १६३०, ८१, ८५, १९१४, ३०, ६५. द्विजाग्य first among the twice-born; द्विति having two ways १९६३. Brihamana १६५५. द्विगुण double; twofold ६०७, ०८, ०९, द्विजाति see द्विज ७३१, ८४, ८०३, १८, ३७, ११, २१, २६, ३०, ३१, ३२, ३५, ३६,४३, १०२३, ६६, ७५, १२४०, ४३, ५१, ५२, ४५,४७, ५४,५६,५८,६१,६२,६७, ७०, ७२, ८५, १५८८, १६२३, १७०१, ६८, ७४, ७५, ७७, ७१५, २०, २६, २९, ३१, ३२,५४, ५६, ८७, ८८, ९४, १८३१, ३५, १९२६, ३१, ७०, ६५, ६८, ८९, ८०३, ४३, ४६, ४९, ५०, ५१, ५३, ५५, ६१, ७९, ८५, ८८, द्विजातिप्रवर see द्विजाग्य १२७०. ८९, ९३, ९४, ९००, ०५, ०६, १३, १७, Paarifa za 1 service of a twice-born man २१, ३०, ५७, १०२४, ३५, ३६, ३७, ३९, ८१६. ११००, १२, १२४३, १६.१, १२, १४, १७, द्विजानि having two wives ९८९. २१, २८, ३३, ४३, ५४, ५७, ७०, ७३, द्विजोत्तम . Brahmana ८३६, १०२८, १३६४, ७४, ७५, ७७, ८९, ९०, १७१८, २१, ५७, १९६२, ६९. ५८, ५९, ६०, ६२, ६३, ६५, ६६, ६७, द्विट an enemy ६००, १८३९, १९३६. ७०, ७२, ७४, ८०, ८४, ८४, ८५, ८९, ९०, द्विट्लेविन serving an enemy; a traitor १६३२. ९२, ९७, ९८, ९९, १८००, १४, १६, १८, द्विदार having two wives १११५. २०, २२, २३, ३०, ३१, ३२, ४८, ४९, द्विदेवत्या relating or belonging to two dei- ५०, ६१, ६८, ७९, १९०४, २१, २७, ३३, ties १५९६. ४३, ४४, ६७, ६८, ६९, ७०, ७१, द्विपटवान weaving cloth with double fibre ७६, ७८. १६७३. fagna pledge equal to double the द्विपद् see द्विपद १९३६, ८४. amount of debt ६३७. द्विपद biped; man ८१३, ७९, ९४, ९८,९८६, famontaza that which has become double १००३, ११६६, ८३, १५८७, १७५८, १९८८. ६४७, ५२, ५८, ७२६, ३२. biped १८३७. ८७, ·Index of the important Sanskrit wordo " . द्विपितृ having two fathers १२६९. ६०, ६५, ६६, ६७,६८, ६९, ८४, ८५, ८८, द्विपितृक see द्विपितृ १२८८. ९०, ९५, ८०६, ०७, १८, १९, २२, ३२, ३४, द्विभाग double portion or share ११८१. ३७, ३९, ४१, ५५, ७६, .९९, १००१, ०४, द्विभागधन double the goods or property १४, २६, २९, ३०, ७७, ११११, १४, १९, २९, ११६२. ३१, ४१, ४२, ४६, ५२, ५६, ६६, ७२, ८२, द्विभार्य having two wives १४५६. ८४, ८९, ९५, ९६, १२०१, ०५, १०, ११, १२, द्विरंश see वंश १२४३. १९, २०, २२, २४, २७, २८, २९, ३० ३१,४०, द्विरुत्थान having two sources १९६३. ४३, ४४, ५३, ५४, ७३, ८३, ८६, ८८, ९४, द्विषती(ती) detesting, hostile १०३५, ३६, ५५, ९५, ९८, १३००, १८, २३, २४, ४६, ४७, ५६, १३९३. ४८, ५०, ५६, ७३, ७५, ७६, ९०, ९१,९३, द्वेष hatred; malice ५९९, ७८५, ८६२, ७३, ९६, ९८, १४०१, ०२, ०७, २१, २२, २८, २९, ९९८, १०३६, ९७, १११२, १६१५, ५४, ८६, ३७, ३८, ३९, ४०, ५०, ६०, ६२, ६३, ६४, १७९१, १८२९, ३२, १९७४. ७०, ७१, ७३, ७४, ७६, १५१२, १३, १४, द्वैगुण्य duplication; doubling ६०७, ७३०,९१२, १७, १८, २०, २४, २६, २७, २९, ३०, ४०, ५८. ४४, ५३, ५०, ६०, ६२, ६३, ६७, ६८, जात see द्विजाति १८६२. ७१, ७३, ७४, ८१, ८२, ८३, ८४, ८६, द्वैध difference १०७७. ८७, १६००, २७, ३२, ३६, ५१, ६९, ७१, ९७, वैधीभाव difference of opinion ९२९. १७१४, २७, ५६, ५७, ६०, ६५, ६६, द्वैमातृ having two mothers १९८८. १८२८, ३२, ३५, ४५, ८६, ९५, ९८, १९००, द्वैवार्षिक biennial ९३०. ०१, ०२, २०, २८, ३०, ३१, ३३, ३९, ४३, यंश u couple of shares ७८७, ८८, ९०, ११८४, ५०, ५७, ५८,६१, ६२, ६४, ७६, ७८, ८३, ९३, १२०५, ३९, ४६. ८५,८७,८८. वंशहर taking a couple of shares ११७४ धनकाम desirous of wealth १४६४, १६००. ध्यशिन् lhaving two shares ११८२. धनक्रीता purchased with money ७०३, ११०३. धन्तर son begotten by a Brālimantu on धनग्राह a creditor ७१०. a Siwari or by n Shlora on a Brdlemani धनग्राहिन् a creditor ६७८. ११०४, ०५. धनजात goods of every kind ११८९. armarta boy who remains heir to both धनतम(दाय) an exceedingly rich donation the fathers (one the begetter and the ११८१. other who has taken him by adoption, धनद N. of the deity Kuber. १९३६. Niyojal etc.) १२६४, ६५, ८२, १३५६. धनदण्ड fine १८८३. यामुष्यायणक see यामुष्यायण १३८४. धनदानासह one unable to discharge his debt ध्याय having two holy ancestors १३५६. ७२९. घट a scale; ordeul of scale १९६५, ६६. धनपति master of wealth ९९८. धनंजय N. of Arjuna १९०१, ६७. धनप्रयोगधर्म rules regarding lending money धन property; wealth; loan; riches ६००,०९, at interest ६२३. २२, ३२, ३३, ३६, ४३, ४५, ४७, ५१, ५२, धनभागिन् a sharer in the property; an heir ५८, ६०, ६१, ६७, ७१, ७४, ७६, ७८, ८९, १५३०. ९५, ७००, ०४, ०९, ११, १४, १५, १६, धनमाज see धनभागिन् ३४१, ५२, ५९, १४७९. १८, २१, ३०, ३१, ३२, ३५, ४४, ४९, ५९, धनभाजन see धनभागिन् १३६२, ७१.

·110 Vyavahärakanda धनमूला dependent on wealth ११२९. १७१६,५०. धनलाभ acquisition of property १२५५. धरुण water -१५९१. धनवत् wealthy १०३०, १४५८. Å law; usage; practice; justice; religion; धनहर taking money; an heir १५१८. morality; sacred duties; rule; merit; धनहरी see धनहरं १५१५, १६. २१. quality; a particular deity ६०८, ०९, धनहर्तृ taking money; money-stealing; a ११, २२, २७,.७७, ७०९, १०, १७, २३, २५, thief १६१२. २७, ३७, ४३, ४९, ५२, ५६, ८२, ८७,९०, धनहारक See धनहर १४७३. ९५, ८०२, ०६, १८, १९, ३६, ४६, ५५, ६०, धनहारिन् see धनहर ७००, ०८, १५२४. ६४, ६६, ७०, ७५, ७६, ७७, ८२, ८९, १०, धनांश a portion of the property १५२२. ९३१, ३७, ४७, ४९, ५१, ५५, ९५, १००१, धनांशभागिन् entitled to a share in the pro ०४, १२, १७, १८, २०, २१, २२, २३, २५, perty १५४२. २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३३, ३४, ३८, धनागम source of wealth ११२९, ३१, १६२३, ४३, ४४, ४६, ४७, ४९, ५४, ५५, ६२, ६४, १९३९, ४०, ४१. ६५, ६६, ७२, ७४, ७५, ७६, ७७, ८४, ९६, धनापह a thief १६०८, २६, १९१३. ९७, ९८, ११०३, ०६, १०, ११, १३, १४, १६, waria acquisition of wealth or property १८, १९, २५, २७, २८, ४२, ४८, ७२, ८५, ८१८. ९१, ९२, ९७, ९९, १२२५, २८, २९, ३७, ४३, धनाहक entitled to the property १५१८. ४४, ४८, ५१, ५२, ५५, ८३, ८४, ८५, ८६, धनाशिन् enjoying the property १५८९. ८८, ९४, ९७, १३१०, १६, १७, १८, ४२, ४७, ufati a creditor; rich merchant $99, 34, ५०, ७३, ७६, ८४, ८५, ९१, १४०४, १५, २२, ३६, ५३, ५५, ६२, ६७, ७०, ७६, ७०६, २४, २९, ३०, ५७, ७३, ७४, ७८, १५१२, १३, १०, १८, १९, २०, ३०, ३१, ३४, ३५, २४, २६, ५८, ७९, ८०, ८८, १६१२, २३, २७, ३८, ८९६, ९८, ९९, ९००, ०१, २८, १४५७, २९, ४८, ५०, ५५, १६६१, ६६, ६७, ६८, ९८, १६७१. १७००, २५, ४४, ५७, ६२, ७०, ७३, ९५, धनिन् see धनिक ६३०, ३६, ४१, ४९, ५०, ५१, १८४४, ९५, १९१६, १७, २०, २१, २२,२३,२६, ५२, ५३, ५४, ५५, ५६, ५८, ५९, २७, ३२, ३३, ३५, ३६, ४०, ४१, ४२, ४३, ६१, ६७, ७०, ७२, ७५, ७७, ५४, ६१, ६२, ६३, ६४, ६५, ६६.६७, ६९, ७००, ०५, १४, १५, २२, २६, २८, २९, । ७१, ७३.७४, ७६, ७८, ८४, ८५, ८६, ८८. ३१, ४७, ६०, ६७, ११२१, १२२९, १३७४, धर्मकरद ]paying tax in the share of pious १५२९, १९५८. act १६७१. धनु a particular measure; a bow ९०६, ०९, धर्मकारानुशासन lav laid down by law.givers १३, ६२, १६००, १९७६. ६३५. धनेश्वर see धनद १९७०. धर्मकार्य religious duty; act of piety ७१५, धन्वन् a desert १९२१. ८५९, ७२, १०२३, २६, २९, ५२, ५४, ६१, घरकascale-holder १६७८. ९१, १४३०, ४७, १९२१. धरण a particular measure; support ८५८, धर्मकृत् virtuous १०७७. १६७४, ७५, १९२९, ६८. धर्मकृत्य any religious observance १४६६. धरमाण living १४७४. धर्मक्रिया righteous contract ८५९. धरा the earth १९३०. धर्मचारिन् dutiful, virtuous १०२०, २८, ७७,. परिममेय measurable by weight 1६०९, १, १९७०. ८९, ·Index of the important Sanskrit words 71 strefifter one who lives on religion 14es, vifaa knowing the law of duty; virtuous धर्मचिन्तक a law-giver १९६९. १६५५.. धर्मज (s son ) produced by a sense of duty; धर्मवध see धर्मनाश १०४०. eldest son ११९७, १५२५, १९८७. धर्मवाद a rule of the sacred texts, com. धर्मजल्पित a kind of surety; ( surety of 'mandment of religion १.२१. one's own religious merit ६७७. धर्मवादिन् discussing law ११०१, १२८३, ८४. १६२९, ९८, १९२९. ८१८, ९८, ९००,३९,५६, १०२७, २८, ७५,७७, धर्मश knowing the law ७३८, ४७, ८०१, ५५, १२४६, ८३, ८४, ८५, १३५१,५६, ७६,१९२१, ६८. ७३, १०२८, १२८६, १३२९, १६५५, ६६, ७८, ८४. १९३९, ६५, ६८, ६९, ७१, ७८. धर्मविवाह lawful-marriage १०३६, ४०. धर्मतत्त्व the real essence of the law ९०७, धर्मवृद्धि increase of spiritual merit ११२४. १०२७, १२८४, १९६७. धर्मव्यतिक्रम transgression of the law or धर्मतन्त्रपीडा violation of sacred law; religion ११००, १२, १२६७, १६०४, ०५, disturbance to religious duty and marriage १६६१. धर्मशासन a book of law १२८८. धर्मतन्त्रसङ्ग engagement in religious rite धर्मशास्त्र a law-book ७९३, १२८६,८७, १९४२. १६५९. धर्मसंयुक्त dutiful; just; legal ७९४, ८०८, धर्मदर्शन a book of law १२८४. १३६३. धर्मदर्शिन् a law-giver १९६३. धर्मसंहिता in accordance with law १२८४. धर्मदान a gift made from duty; religious धर्मसमय a legal contract १६२९, ९८, १९२९. gift ७९४, ८०७. धर्मस्थ a judge ६३८, ७५७, १०४०, १६७९, धर्मधन legal property ८१८. ९०. धर्मभृत् observing the law १८९६. धर्माचार religious custom १९४२. धर्मधृति observation of law १८९६. धर्मासन the throne of justice; judgement- धर्मनाश disappearance of religion १०१४. धर्मपत्नी a lawful wife १११४, १२८४, १३३०, yig very virtuous; religious, completely ७३. lawful ८१९, ६१, ६३, १३७५, १४१६, ३०, धर्मपथ the way of duty or virtue १०२८, ७४, १९२१, ६५. १११८. धर्मोपदेश religious instruction १७७६,८८,९., धर्मपालक a guardian of law १९४२. ९२. धर्मप्रश्न inquiry into the law १९६३. धर्म्य legitimate; virtuous; customary ६०६. धर्मफल the merit of Dharma १९८४. ०८, ११,५३, ७३२, ९६,८७३, ८१, १०२५, धर्मभृत् a law supporter १९८४. २८, ३४, ४४, ९१, ९८, ११२६, २८,३१, धर्मभ्रातृ a brother in respect of religion ४२, ७३, १२४६, ८४, ८५, १३७५, १४१३, १५०९, १९८६. ३०, ५९, १६१४, १९, २७, १९०७, २८, धर्मयुक्त relating to duty; righteous; in ४२, ६४, ६५, ७२. accordance with law, १२४४, १३८७, धव . man (husband in general ) ९९६, १४५८. १५२०. धर्मयुज् vide धर्मयुक्त ८०६. धातु metal १७४७, ६७, १९५७. धर्मयुद्ध fight in accordance with the rules, धातृa creator; founder १००१, ०२, १२८८, seat १९३६. .

·122 Vyavaharakanda १९७१, ८५. धृति contentment (with little); maintenance धात्री a female supporter; nurse.८१७, ३८, ११२७, १२६१. १८८२.. धेनु a milch-cow ६११,७६४, ८४३, ७८, ९०६, धान्य grain ६०१, ०८, ०९, १०, १२, २१,२६, १५, १०००, ११२०, १३८५, १४०२,१६०६, २७, ३०, ३५, ५४, ६८, ७३१, ८४, ८६,९०, १८४०, १९७५, ७६. ८६०, ९९, ९०६, १०, २०, १०१४, ११८२, अनुभूत ( a man ) hired for attendance on १४०१, १५१३, २६,१६०९, ५७, ६९, ७०, ७१, milch-cow ९१९. ७८, १७१४, १९, २९, ४४, ४५, ५०, ६०, पौत washed ८९१, १६७४, ८५, १७४८. ६५, ६६, १९२४, २५, ३९, ४३, ७६. ध्राजि sweep of wind ९९७. धान्यमाष a particular measure १९६७. ध्रियमाण alive १५२५. धान्यवृद्धि interest in the form of grain ६११. ध्रुति misleading or seduction १५९१, १८९३. भामन् dwelling ९७६, १२५७. &1757 banner; the organ of generation धारण retaintion; wearing, carrying; convi १०९५, १६१३, ३०, ८७, १९२९ ction १६८७, १७६८, १८८७, १९६४. 49314171 ( boundary ) furnished with a धारण(णि)क a debtor ६११, ३८, ४६, ७३२. banner ९६१. TVTa settled rule; decree; established law ध्य जाहत conquered in a battle ( property, ६५६, ७४३, ८७१, ९११, १०१५, २८, १११३, men ete.)८१७, २१, १२२७, १९२८. १२११, ३६, १३८४, १६८७, १८०४, ३४. ध्वजिनी see ध्वजाकारा ९४४, ६१. ATRIE a son of Dhrtarılshtra <96. नकुल ichneumon ८१८, १९, ९९७, १६०६, १७, धार्म obtained in religious act १९८३. ७२, १८३४, १९२५. धार्मिक dutiful just; religious; legal ७३१, नक्त night ६००, १८९५. ८१८, ६५, ९११, १०३३, ४०, १२६४, ८६, नक्तमाल , kind of tree १६८७. १३२९, ३०, १४०२, १६९६, १७०१, २३, २७, नक्षत्र a star; constellation १३७६, १४६३. ६९, १९२९, ३१, ५२, ६२, ७०, ७४, ७९,८६. नख a nail ९९२, १५९९, १६८५, १८८७, ९१. धाh lawful १६६६. नखर crooked; nail-scratch १८९७. धावक a runner १६३४. नखिन् a clawed animal १६१२, ५१. घावन running १०२६, १२४४, १९२२. नग a kind of tree ९५०, १७१९. धिष्ण्य a side altar १८९६. नगर a town; city ९०९, १३, २५, ४४, ५१, धुर्य eminently fit; a horse; bullock ७१०,६४. ५५, १३२९, १६६४, १९२२, ४२, ७६, ८६. धूप aromatic-smoke १८८९, १९६६. नगरस्थ a citizen १०७७. धूमशिखा wages ११२६. नगराभ्याश neighbourhood of a town ७८६. धूमावसानिक ( ? ) a prayer धूमावसानिक ( by Dr. नग्न naked ( नना-• a wanton woman) ८३६, Jolly ) १५२.. १०३५, १११९, १८४५. धूर्त cunning, shrewd ७१५, १०२४, २५, ८७, ननिका u girl before menstruation (allowed .१६५३, १८३३, १९०८, ०९, १५... to go naked) १०१९, २१, ४२, १९७७. धृतदण्ड one who has suffered punishment नचिकेतस् N. of a man ७९१. १६४४, ६८,१७०४,५१,८७. नट an actor ८६३- धृतराष्ट्र N. of a king १९८४. नटन dancing ८०८ धृतव्रत of fixed law or order ९६९, १२५८, नदी a river ८४३, ९०१, ३०, ५०, ५१, ५२, १८९६,१९१६, ३९. 111०, १२८७, १६०२, १८५०,५१,८०,११२४, ? .

·Index of the important Sanskrit words) 78 . २७, ३६,४४, ४५. 'नबोत्सृष्टा (.innd ) abandoned by a river ९५१. नना an expression for mother or daughter ११२१. ननान्दृ a husband's sister ९८६, १०००. नम्बन - sondescendant ८४०, १२४४, ८३, १३०६, १४३९, १९६५, ६७. नन्दिन् N. of an attendant of Siva १३७७. नपात् a grandson; deseendant ९७५, १८३६. नप्त a grandson ८११, ९८५, १२५५, १३९१, १९८८. 1.794 & grandson; sou; child; grandchild १२५५. नमुचि N. of a sage; N. of a demon stain by Indra १०३२, १५९७. नयन the eye १९८५. नर a man ६३७, ७२, ७२७,४४,४९,५५,६१, ८५, ८६, ८०७, ३१, ३४, ६४, ७३, ७६, ९७, ११८, २०, ४४, ४५, ५१, ११३०, ५८, १२४३, ७२, ८४, १३२९, ७७, ९०, १५७३, १६२२, २७, ४७, ४९, ५१, १७०५, २०, ३६, ४६, ५३, ६३, ६४, ९१, ९२, १८१६, ३१, ५०, ६६, ८६, ८९, ११, ९२, १९०६, १४, २९, ३५, ४१, ४६,६४, ६५, ७०, ७६, ८३, ८५, ८९. नरक a hell ६९२, ७१०, ९२, ९४,८०८, १०१७, १८, २३, १११०, ११, १५, ८५, १२६२, ७९, ९.०, १३२८, ४८, ४९, ५०, ५२, १७०१, २, १९३९,८४, ८५. नरदेव a king १२८८. नरमारिणी a. murderess १९८९. नरहर्तृ a kidnapper १७६५. नराधमःlow or vile man ८३१, ९७, १६०२. नराधिपः a king ८१९, १२८७, १३२९, १९३६. नरेन्द्र a king १६९२, १९२९, ६४, ७५, ८५. नर्तक a dancer ७८७, ९०,८६३, १९४३. नर्तन dance १९४३. निर्मदत्त's gift in jest ८०४. नवं sman १८३६. नकद nard १९७. नवगत् first bearing ९९३ः नवग्व . race of Rahi8 १०.१. नवश्राद्ध the first series of Sraildhas collectively ( offered on the 1st, 3rd, 5th, 7th, 9th, and 11th day after a person's death) १५९२. न व्यावहारिक ( debt ) which is not righteous or proper ( A parūrka ); incurred for drinking ( Smrlichandriki); not useful for the welfare of family (Balambliatta ); what is beyond the ordinary conduct of a person ( Vivādachintamani); ( debt ) not lawful, usual or customary ७१४. नष्ट lost; disappeared ६३६, ४२, ५१, ५४, ५८, ६१, ७२, ७४, ८०, ९६, ७२६, ३१, ३५, ३६, ३७,४८, ५३, ५५, ५६, ६२, ८०६, ४६,५०, ५२, ९०८, १२, १६, ४८, १०१३, ११००, ०७, १२, १७, १२२४, १५६१, ७४, १६७३, ८३, १७३५, ६३, १८५०,१९५४, ५९, ६१, ६४, ८५. नष्टचिह्ना ( a boundary ) of which the mark has disappeared ९४५. नष्टपुत्र one whose all sons are dead १९८५. नष्टप्रत्याहृत possession of lost ( property ) ७५७. नष्टापहृत ( property, article ) lost or taken away by another ७५७, ६१. नरय a nose-string १६२१, १८०७, २०, १९३३. नाग the race of Kadaru; relating to . mountain or elephant ८१३, ४०, १९२१, नागरिक a citizen १६८३, ८५, १९२४. नाडीका the wind-pipe or throat १६००. नाणक a coin १३७३, १७२९. नाणकवेदिन् expert in examination of coins ७८४. नाथ - protector; master; lord १०३२, ७७, ११११, १८८१, ९४. araritgali: sons of several wives of one husband १२३४. Index 10 ·74 Vyavahärakānda . नापित a barber ७०८, 1 giftaqa heresy; disbelief 1998. नाभा N. of a Rshi १९८०. नाहुष. belonging to the people or : Nakes' नाभानेदिष्ठ N. of the son of Mana-Vaivasvat people ८१०. ११६१,६२... निःश्रेयस् ultimate bliss ८१६. नाभि the navel १७९८, १८३६, १९७९. निःसार्य to be banished १९६२. नामन् name ६७७, ११९३, १६८२, ८५, १७४१, निःस्रव residue १७३१. ५३, ७०, ७५, ८८, १८४१, ११, १६, १९०२, निःस्व poor; having no property ६९९,001, ६६, ८३, ८५, ८६. १६३२,५४, १८३३. नामसंकीर्तन the glorification of name १३१६, निकृष्ट low १६७०. ४८, ५२. निक्षिप्त deposited ६३७, ७१५, ३५, ३७, ४, नारक inhabitant of hell १५९६. ५३, ५६, ६२, १९७१. नारद N. of a sage १०३०, ३१, ३२, १४६४, निक्षेप placing; a sealed-deposit ६३२, ३५, १६००, १९६५. ४७, ७३१, ३२, ३५, ३७, ३८, ४०, ४१, नाराशंसी ( verse ) celebrating men ८११, ४२, ४३, ४४, ४६, ४७, ४८, ४९, ५०, १०००. ५४, ५५, ५६, ६४, ९८, ८०७, ६३, १४७३, नारी woman ७५१, ८१८, ३९, ९९, ९६४, १५२७, १६१७, ७३, ८४, ८५, ८७, १९७१. ७३, ७८, ८७, ९७, ९८, १००१, ०२, ०४, १६, निक्षेपक a depositor १९२२. १७, २०, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, निक्षेपधर्तृ depositary ७५३. ३२, ३३, ५२, ५७, ५८, ६१, ७०, ७५, ७६, निक्षेप्तृ a depositor ७३७, ४०, ४१, ४२, ४७, ७७, ९५, १९००, ०१, ०६, ७, १०, ११, १३, ४८, ५६, १६७३, १४, १५, १६, १७, १८, १९, १२५७, ८३, ८५, निगम the seriptures १०५०, १२७१. १३५०, ७४, ९०, ९१,९६, १४०२, २३, ५२, निग्रह imprisonment; confinement ८३२, ६०, ६६, ७३, १५१३, २३, २४, २६, २७, १६५३, ६१, ७४, १६४८, ९५, ९९, १७०१,१८७०, १७११, ६५, १८५४, ७२, ८६, ८८, ९०, ११, १९२५, २५, २९, ३६, ४६, ७०. ९२, १९४१, ५०, ७८, ७९. निग्राहक punisher १६१८. नारीवृत्त the behaviour of a woman १०६४. निचय hpard ८१६, ६१, १६७८. नारीसंदूषण the blemish of a woman १०४८. नित्य inexhaustible; regularly necessary or नाविक a sailor ७१४, १६११, १९४४. obligatory ( religious duty ) ६६१, ८७२, नाश destruction; extinction; loss ६३८,५१, १०७६, १११९, १२४३, ५३, १६४८, ६, ९२, ५८, ७५१, ५३, ५६, ७७, ८१, ८४९, ५४, १७०१,१०, २५, ४९, १९०६, ०७, २९, ३०, ६१, ७९, ९१, ९०४, ०५, १६, ४७,१०१४, ३६,४२, ६४, ६५, ६६, ७८,८३, ८५. १११२, १२८३, ८४, १५१२, १६७३, १८५६, नित्यानुवाद statement of facts ११६६. १९१४,७६, ८३, ८४. निदान N. of aVedic book; the end (of the afech a person who has lost something Vedic section of Bhāllavin) १९२१. ७५७,५९, ६५, ६७,६८, ६९, १६८४. निधन death १७६.. नासा the nose १६१७, १९, ३८, ५३, १७८१, निधान a receptacle १२५४, १९५५. ९६, ९९, १८१७, ३१, ४६,४९, ५०, ८७, fafar a deposit; store; treasure 1, •* ७३५, ५१, ९२४, ११००, १५७५, १९७५.६, नासिका see नासा १७६०, १९७०. ८३, १९४१,४८,४९, ५०, ५५, ५६, ५७,१० नास्तिक aheretic १७०१, १९३६. ६१, ६२. . - .

·Index of the important Sanalcrit words 25 . . मिथिप guardian of treasure १९७४. नियोगिन् appointed; authorised १०२२, १२७२. निन्ध blamable १०६४, ११००, ०१, १०, १२, नियोगोत्पादित begotten by Niyoga १३४२. १९१८. नियोजन appointment १३८४. निपान a receptacle for water ९४२, ४६, नियोजित appointed; authorised १२२९. १६१३. निरंशक not entitled to ashare १३९८. निवन्ध evaluated property; debt ६७१, ९३०, faran unconnected;unrelated;unprotected; ११७५, १२२८. in the absence of (the owner ) ७५८, निबन्धक a writer १६८४. १६१३, २२,९१, १७१९. निमन्जन drowning १६१९, १७७२. निरपत्य childless १३५०. निमन्त्रण invitation ७७८, १६३५, १९२२. निरय a hell १२६४, ८६, १६५३. निमन्त्रित invited ७७३. निरस्त exiled ९३२. निमित्त reason ६२४, ७३५, १२७३, १३८४, १६१६, निरागस् sinless; innocent ८१३. ४७,६५, १९२२, ३६,७०. निरादिष्टधन one who has received money favar self-restrained; abstentious 9oRo, ६६५. २८, ६२, ७६, १११३, १२४६. निराधान taking no pledge or surety ६३४. farzand to be punished or checked so&, निरिन्द्रिय impotent; destitute of manly st- १३९७. rength; infirm ९९२, ९५, १०३३, ४९, नियम an act of voluntary penance; restric १३८५, ८७, ८८, ९२, १८४१. tion; law; rule ८१७, १०१८, २०, २४, २५, fafigna N. of a class of sons; son begotten २०, ६०, १२४३,४४,८४,१३५१, १५२७,१६०६, by Nityoga १२८६. ६४, १७४७,४८, १८४७, १९१८, ३३, ४०, ७८. निरुद्ध detained ६७२, १०२४, १३९०, १६१५. नियान way; access; a cow-station ९०२. निरुपकार(आधि) unproductive (pledge) ६३८. Fayth appointed; authorised; employed; निरोद्धच्या to be detained १११०. instructed; bound ६९८, ७८६, ८०६, ७६, निरोध obstruction, detentiom ८१९,९१,१६०६, १०२७, ५५, ६५, ६६, ११०१, १३, १२७२, ७८, ६४, १७०१, ४८,६१, १८६३. ७९, ८४, ८५, ८८, १३०४, १८, ९६, १४०६, निति calamity; adversity; a particular १६१२, ३२, ५४. deity ९७७, ९५, १००२,०८, १८३६. नियुआन one who authorises (a woman to निर्गम going out; export ६७७, १७०७, १९२७. beget a child from the nearest kin) निर्णय decision ७४४, ६५, ८९, ८५१, ७२, ९८, १०६६. ९३५, ३६, ३७, ५१, ५५, ५७, ५८, १०१५, नियोक्तव्या to be authorised १०६६, ११००. १२२५, १३५५, १६९०, १७६४, ७३, ७९, १८०१, नियोग order; injunction; appointment of a १९०७, २७, ४२,४६,८८. widow to raise offspring to her de- निर्दिष्ट referred; appointed ६५७, ७६४, ८५, ceased lord ६९६, १०२२, ६५, ६६, ६७, १९१२. ११०९, १०, १६, १८, १९, १२७२, ८४, ८५, निष्ट a guide १९४२. १३५१. facio without any legal flaw; faultless नियोगधर्म the practice of appointing a wi. ७०९, ६९, ८३९, ८५, १०२३, ३८,११००,१४, dow to bear offspring to her deceased ५६, १३९९, १९७२. lord ११९४. feria e propertyless man; pauper; insol- नियोगस्था practising Niyoga १५२९. vent ७१०, १४, २६, ३१, १०३०, ७७,१६२९..

·76 Vyavaharobanda. f; निर्धमन banishmelit१६०६. १२०१:१६१५, ४६, १७९५, १८६८, १९०४. farea ex-communicated.coř. निवेश dwelling. . place; abode; entrance निनमस्कार not to be saluted; offering no ९५९, १०९९, ५७, १२७३, १९७९: homage (e. g. to the gods ) १०७५, निवेशकाल the time of foundation; the occ- १६२७. asion of marriage ९४९, ५२, १४३०. : निबन्धु having io relative ११००. निवेशसमम see निवेशकाल ९५९. निर्बीज childless १५५२, ६०. निशा night १७६१, १८३२, १९२४. निर्भक्त excluded from participation ११४४. ११४ निश्चय fixed opinion; a settled rule ६६०, ७६, निर्भाज्य to be excluded from participation ७१५,८०४, ८९,९४४, १०३३, १११०,११, १२१२. १२८७, १५८१, १६३४, १७७९, १९१५, ४२, fallcen to be stirred by friction (as fire) ६६, ६९, ७८. १०१९. निश्रेणि a ladder ९२७. निर्मर्यादा unrestrained १४२८. | निषाद an out-caste ( esp. the son of a fazia juice or exudation of trees or plants Brdhanana by a Sudra woman ) १५९८. ११०४, ०५. १२५१, ५२, ७०, ७१, ८८. नियूह a peg projecting froin a wall ९५३. निषिद्ध prohibited ११०९, १६११, १७२३,१८५४, निर्वाप offering १२६५. १९१३. निर्वास ex.communication; banishment ८७३, निषूदन killing, slaughter १६५३. १६४३, ४४. निषेद्धय see निषेध्य ७२४. निर्वास्य to be banished ८७४, १४००, ०४, निषेध्य to be hindered or prohibited ९४२. १६९८, १७५९, ६०, ९६, १८०२, २८, १९०९, निषेध prohibition १८७२. १४, २९. निष्क a particular coin; u golden orname. fafaqa to be banished from the country nt for the neck or breast ८१४, ६४, ७३, or realm १६२०, २८, ५२, ८७. ११२१,१८०३, २९, ४०, १९६७, ६८. निर्विष्ट gained by labour ११२३. निष्कर exempt from tax १९४४. निर्वीर्य iinpotent; powerless ९९५, १२५८. निष्कालक tonsured १६६८. निवेश wages; remuneration ७८७, ९०. निष्काश egress, gate ९५८. निष penance (prescribed) १८४४, १९१८. निष्कासिनी not restrained by her master निहार setting aside or accumulation of a १८८३. private store; selling; extracting from निष्किञ्चन poor; having nothing १२०७. १४३२, १६६८, ७१. निष्किनी wearing an ornament १००९. निवार्या to be restrained ११०६. निष्कुट pleasure-grove ( near . house ) निवास habitation १६१६, ८५, ८६, १७५३, ६४, (Ganapat'is'dstri ); mountainous tract १८४६, १९२२, ४२. (Shamsastri ) १६८२. निविष्ट married; founded १४३०, १९२९. fauna one whose family is extinct १९५१. निविष्टदेश one who has cultivated (a coun ६२. try ) १६९२. निष्कृत a fixed place १८९४. निवृत्तवृद्धिक ( debt ) free from interest ६११, निष्कृति compensation; expintion; escaping ३८. ६४०, ७९५, १०१६, २२, ३०, ३१, ५.111 निवृत्ति cassation; disappearance.७६७, १.१३, १६५१,१८३.१,८७, १९४१. . ".

·Index of the important Sanskrit words 17 of a roof १६८५. निक्रय compensation; redemption; sale ६१८, नीव्र roof, the.eaves ५०,५८, ६०, ७६७, ८१७, २३, ९३२, १०७२, न a man १८२८, ३४, ३६, ५१, ५५, १९००, १११०, १६१७, ८०, १७९९, १८४०, ५०. २१,४१,८५. निष्क्रिय one who neglects his sacred duties; नृचक्षम् beholding or watching men ११५८. & Ksatriya and Vaishya. १७२६. नृतू a dancer; barber (Sayama) ८४१. निष्टया N. of a lunar mansion १००६. नृत्य dancing ८३४, ११०७, १३६४. निष्ठा completion; decision ८८३, १९२२. नृप a king ६५६, ७२१, ८०८, ३६, ६९, ७६, निष्ठाव deciding ११६२. ८२, ९२१, ४४, ५९,६०, १०९७, १२३४, निष्ठुर harsh १५८५, ९१. ४४, ८६, १३२९, ६४, ७७, १४७८, १५१२, निष्पतन loss; damage; vagraney ७३५, १०३८. १६३२, ४६,५१, ५३, ५४, ९५, ९६.९९, निष्पतित a convict; rust out; lost ८१७, १०३८, १७००, ०१, ०६, ०७, ०८, ११, ४५, ५५, १६८४. ६१, ६३, ६५, ६७, ८२, १८०२, २८, २९, निष्पत्तिवेतन wages for finished articles or १९१२, १३, १४, २६, २७, २९, ३०, ३३, work १६७६. ३६,४१, ४३, ५४, ५८, ५९, ६२, ६५, ६८, freqraat loss; obstruction; transference. 134. ७०, ७३, ७५,८४, ८५. facts useless; fruitless 1994. नृपगृह a palace ९५८. निसर्ग transference (of a deposit) ६३८,५०, king ७२१, २२, ८७२, ९१०, १३९०, १०४९. ९१, १४६४, १६००, १७६२, १९०६, ०९, निसर्गज innate; inborn; natural ८२१, १९२८. ४१, ४३, ५३, ६२, ६५, ७०, ८४, ८५. निसर्गपण्ड one naturally impotent १०९४, ९५. नृपद्वेष्ट्र enemy of a king ८७४. निसृष्ट prepared; set free; granted; given; नृपाशा royal order; edict ८७५, ९९. appointed; authorised; permitted &76, नृपाण giving drink to men ९२३. ३८, ८२१, ९३०, १०१९, १९२२, २८. नृपाश्रय instituted by the king १९३३, ४०. Faxend appointed manager (of affairs ) pielea mischievous 9848. नेजक a washerman १९२७. निहित deposited १९५०, ५६, ६१, ७३. नेजन washing १६७४, १७०९, ३५. निह्नव denial; expintion; concealing ६८४, नेत्र the eye १६१८, ३७, १७८१, ९६, ९९, १०५०, १६३३, ४८. १७४१,६१. १८१७, ९१, १९३३. निद्भुत refused; denied ७१५. नैगम followers of Vela ८६९, ७०, १६६९, नीच low १८३१, ३५, ९५, १९६७. १७५८, ६४, १९३३. नीति management; political science, guid. नेचाशाख N. of Pramagandho; belonging to ance १११९, ५८, १९७०. a low branch or race ६००. नीप्रa roof ९२६. नैत्यक daily; obligatory १०५४. नीरजस्का a woman not menstruating १०२०, नैधानी ( a boundary ) indicated by putting ३४, ११०१. down various objects ९४४, ६१. नीराजन ceremony of light १९२४. नैमित्तिक occasional or special (rite ); a नील (वृष) (an ox of) dark colour १३५२,१६७४. prophet ८७२, १११९, १४०५, १६७९. नीवी the band of wrapped garment round नैरय belonging to hell १२६४. waste; capital; principal stock १८७१, नैत belonging to Nirrki, a demon ८६.. (:..'१९२२.:. १९१, ९५, १८९७. ८७४.

·18 Vyavaharakanda. ७५१, . ६७, Hallar marriage cost or expenditure; relating to marriage १२००, १४१७,१९५०. नवेशिक reunited; having common habitation or house १५६१. नहारिक deduction ( in the shape of taxes) ? १६६८. नैषादी belonging to a Nishitda. ११८५. नौ a ship; bout ७६४, १६१७, १८३६, १९२४, २७,४६. • नौका see नौ ७६४. नौयायिन् a boat-passenger १९२७. ४६. नौवत् a boat-man १६६३. न्यता anointed १०.२. न्यग्रोध the Indian fig-tree ९३३. न्य invective; insinuation; sarcastic language ८६२, १७८४, ८५, ९.१, १७७०. न्ययन entry; gathering place; receptacle ९०२. न्यस्त deposited ७४२. न्यस्तिका a kind of plant ९९७. न्याय law; reason; rule; justice ७२७, ३२, ८६३, ९५२, १०९७, १२०१, १३९०, १७०१, १९१६,३३, ४३, ६९, ७०. न्यायतत्त्वज्ञ expert in jurisprudence; lawyer ७३०. न्यायवादिन् claiming judicial investigation ७२८. न्यायविद् acquainted with the interpretation of law ११६६. न्यायवृत्त well-behaved 1१९३, १४७६. न्यायशास्त्र the science of rules of interpretation; law-book १९४२. न्यायस्थान seat of justice १७६४, १९४२. न्यायापेत unjust १९३५. न्यायोपगता ( a woman ) justly taken under protection; ( a woman ) who according to the law goes to her brother-in-law १४३०. न्याय्य reasonable; lawful; proper; customary १११८, १३९३, १९४५. न्यास a deposit ६२७, ५१, ७१४, ३९, ४५, ४६, ४९, ५०, ५१, ५४, ५५, ६४, ६८, ८०२, ०७, १०२९, ६९, १५७३, ८१, १९७०, ७१. न्यासदोष defect of a deposit ७५५. न्यासद्रव्य deposited sum property or article ५२.. न्यासधारिन् the holder of a deposit ७४४. न्यून less; euphem; vulva ७६५, ८४, ८५, ९०, ९९४, ११६९, ७२, ७३, १६७२, १७५०, ७९,८९, ९०. न्योचनी a kind of ornament८११, १०००. पक्थ the day of cooking the oblation ११६०. पक्कान dainty; cooked food १६१४, ७०, १७१८, ५०. पक्ष the half of a lunar month; wing%3B side; the shoulder ८६०, ६२, ६३, ९८, ९९८, १०३६, १६१५, १८, १७०७, १९१४, २७. पक्षद्वयावसान extinction of the two wings ( farmilies ) १५५५. पक्षपण्ड (an impotent ) capable of appro. aching a woman only once in every half month (पक्ष) १०९४, ९५. पक्षिन् a bird ८४०, १६०९, १७, ७०, १७१८, ९७, १८१०, ३४, १९१४, २५. पक्ति company (e. g. of persons eating together thereby denoting their one caste) ८७६, १५९६, १६०१, ०३. पडक्यहक eligible for assembly ( i. e. fit for eating together ) १०१७. पगु lame १३९८, १४०१. पच्छेद cutting of a foot १७६०. पञ्चकुली a group of five house-holds ८६३. पञ्चगव्य the five products of the cow ( . purifactory drink) ७९४. पश्यामिन् a group of five villages ९२९, १६२०, १७४३. पञ्चूडा N. of an Apsaras १०३२. पञ्चबन्ध five-times ( the value of the pledge) ·Index of the important Sanskrit words ८०३. - :.-७३५,५७, ६२. पण्यभूमि manufactury of articles १६६८.. पञ्चयशाः the five religious acts or oblations poznad price of a commodity fry, 38, of a house-keeper १०७५. HET N. of a particular formula in which पण्ययोषित् a prostitute १६६९, ९४,१७४६,१९२९. five deities are named. 900 &. पण्यविचक्षण expert in the knowledge of the पश्चाल N. of a people or country १९८1. qualities of merchandise ८९५. पश्चौदन prepared with fivefold pulp of पण्यसंस्था commerce १६१५, ७७. mashed grain ९९९, १०००. पण्यसमवाय collection of commodities ७३७. पट a cloth; garment १६१७, २१. पण्यस्त्री a harlot; prostitute ८५१. पण a particular coin; bet; wager ६.८, ११, पण्यागार a store-house १६८९. २४, ३४, ३८, ७३५, ६४, ७२, ७७, ८१७, १९, पण्यादान acceptance of a commodity १०३८. ४०, ४३, ४४, ७८, ७९,८१, ८२, ९०६, ११, पण्याध्यक्ष superintendent of merchandise १२, २०, २१, २५, २६, २७, २८, २९, ३३, १६७८, ७९. ३२, १०३४, ३५, ३६, ३७, ३८, १२२५, १४०२, पण्योपजीविन् a merchant १६९३, १७६३, १९२९. २८, ३१, १५२०, १६१०, ११, १४, १७, २०, पतग a bird ८४०. २८, ३५, ४८, ६७, ७२, ७४, ७५, ७६,७७, पतत्रिन् see पतग १९७०. ७८, ८८, ८९, ९०, १७२९, ३४, ३६, ७१, ७९, पतन falling; a bird १६८७, १९१६. ८१, ८९, ९०, ९२, ९६, ९८, १८००,१४, पतनीय causing the loss of (caste) १९८९, १६, २१, २२, ३४, ४६,४८, ४९, ५०,९२, १७७०, ८२, ८५, १९३७, ७२. १९०३, ०४, १३, २२, २३, २७, ४४, ४५, ४७, पनयिष्णुक liable to fall ९९७. ५८,५९, ६७, ६८, ७०, ७५. पताका a flag; sign १९२५. पणक्रीडा betting; sport with wager १९१०. पति a husband; master; lord ६७९, ८०, ८२, पणयात्रा currency transaction १६७५. ८३, ९८, ७०३, १५, ८०७, १५, ३९,९०२, पणि a miser (one who is sparing of sacrifi ६३, ६४, ६५, ७०, ७१, ७३, ७६, ७७, ८, cial oblations ); N. of a race or demons ८०, ८१, ८२, ८३, ८४, ८५, ८६, ८१२, ९७२, १५९५, १९७१. ९०, ११, ९४, ९५, ९७, ९८, १९, १..., पणिक consisting of a Pana ९३२, १०३६, ०१, ०२,०४, ०५, ०७, ०४, ०९, १०, १६, १७, १६३४, ५२, १७९०, १८३३, ७७, ९०. १९, २१, २२, २३, २५, २६, २७, २९, ३०, पणित staked; betted ८४०. ३१, ३२, ३४, ३५, ३८, ४२, ४५, ४७,४८, पणे जित (a slave) won through a wager ५२, ५३, ५५, ५९, ६०, ६२, ६४, ६, ८३०,३२. ७५, ७६, ७७, ८३, ८५, ८८,९१, १३, १५, पण्ड an impotent १०९४, १८२७, ९६, ११००, ०१, ०३, ०६, ०७, ०९, १०, पण्य a commodity; an - article for sale ११, १२, १३, १४, १६, १७, १८, ६३२, ३३, ७३०, ३६, ३७, ६४, ६५, ७१, ८९, ५७, १२०६, ०८, ५३, ५४, ५५, ५७, ५९, ८०७, ४३, ७८, ७९, ८१, ८३, ८४, ८६, ८८, ७३, ८३, ८४, ८५, १३०८, ५०, ५५,८८, .८९, ९२, ९३, ९४, ९५, ९७, .९९,१११९, ९०, १३, १४१३, २३, ३०, ३८, ४.३, ५३, १६११,६१, ६३,६९,७१, ७७,७८, ७९,१७०७, ५४, ५६, ५८, ६१, ६२, ६३, ७३, १५२०, ०८,२९,३०,११, ३१, ३२, ५८,६४, १९२२, २७. ५४, १६५४, ६८, ७२, १७०३, १८३६, ३७, पण्यदोष defect of a commodity ८७८, ९५. ३९, ४९, ११, १९०२, ३६.६४,७८, ९, goufapt the manufacture of goods 9€68. ..८४.. - ·180 Vyavahärakanda . पतिकामा wishing for a husband ९९६. पतिव्रत loyalty or: fidelity. to a husband प्रतिकुल a family of the husband, husbands' १०७६० house १०३८, १५५५. पतिव्रता a chaste or fidel woman १०११, २२, पतिकृत ( debt ) .contracted by husband २६, २७, २९, ३०, ३१,५०, ६०, ७६, ७७, :६८०, ९८, ७०२. ११०७, ११, १६, १२८५, १५१३, २६, १९५१, पतिघातिका see पतिनी १६१९. ६२. पतिनी killing a husband १०२१, ११११. पतिशुश्रूषण service of a husband १०२६, ७७. qfagel ( a woman) liked by her husband पतिशुश्रूषा see पतिशुश्रूपण १०२५, ७७, १११०, १२, १५. पतिशाति husband's kinsmen १०३८. पतिसोदर्य uterine brother of a husband ufaa, expelled from caste; an out-caste १०४०. ७०७, ७१, ९४, १०२५, ३४, ५६, ६४, ६६, पतिहिंसका see पतिती १०२०. ८९, ९५, ९८, ११००, ०७, १२, १६, १७, १८, पतिहीना having no husband; widowed ६४, १२७०, ७३, ८६, १३५०, ८७, ८८,८९, १०७६, १९७८. ९१, ९२, ९३, ९८, १४०१, ०४, १७, १७७०, पत्तन a city १९४२. ७८, ८६, ९१, १८३१, १९३६, ४३, ५२, ७९, पत्नी , wife; mistress ८३८, ९६३, ६४, ६५, ८८. ६७,६९, ७२, ८५, ८७, ९१, ९२, ९३, ९४, ९५, पसितालाब sprung from an out-caste १३९१. '१००१, ०२, ०३, ०५, ०७, ०८, १०, ११, १४, पतितापत्य a child of an out-caste १४०४.. ' १९, २३, ३०, ५५, ११०६, १४, १८, १२५१, vaategifra procreated by en out-caste ८४, ८५, १३५२, ७४, ८५, ९१, १४०१, ०५, १३९६. ०८, १४, ७१, ७९, १५१३, १५, १८, १९, २१, पतित्व husbandness; matrimony १११३,१३५०. २३, २४, २६, २७, २९, ४२, ५९, १८४०, ४१, पतित्वन see पतित्व ९८०. ५३, १९५०, ८५, ८८. पतिदाय husband's property १४३०. पत्नीमूल wife as the foundation १११४. पतिदायाच husband's inheritance १४२९. Trapparit (property). inheritable by a wife पतिधर्मः duty towards a husband १०२९.. १४७०, १५४२. पतिपक्ष husband's family १५५५, ६१. पल्यभिगामिन् one having indecent conncetion पतिप्रमापणी see पतिघी १६३८. with another man's wife १६५४, ५५. पतिवन्धुrelation of a husband १८४९. पत्न्याचार behaviour of a wife १०१४. पतिमती · having a husband i. e. married पत्र written document ६.५४, ७३१, ८६०, ७३, १०२९,३०. १०२६, २९, ३१, ३२, १५८१, १६७१, ७३, पतिरिप् deceiving. or despising a husband १९६६,६७,८८. पत्रनिविष्ट reduced in writing; dogumentary पतिलोक the sphere of a husband in future (property ) १२२८. life ९८६,१००१, ०३, १४, १६, २१,३०,६०, पथ.a street ९०३, १०, १४, १७, २५, २६, ३१, ६३, ६४,८५, १११३, १४२३.. ३२, ६२, १७६१, ६७, १८४५, १९३२, ३६. पतिवती having a husband; a married wo पथिन see पान्थमुट् १७४६. man ९८२. पथिन् a way; road १६१८, ८२, ९८, १७२३, ७७, पतिविध finding a husband ९९.. ९४, ९५, १८०९, १९२९, ३५, ३९. पतिवेदन procuring a husband ९९७, १००८. पथिप्रमाण forms of roads and paths ९३१. -.

·Index of the important Sanskrit words १ प्रबनुसरण élopement or criminal rendezous १०३८... पवनुसार see पथ्यनुसरण १०३८. पद a step; foot; title of law ६२८, ८३४, १२६, ७०, १६००, ८५, १७४०, ४३, ५३, ५४, ५६,६५, १९१०. पदवाय a leader; guide ११४३, १६००. पथराग ruby. ८८८. पद्धती having feet ९८३. पयस् milk; water १००३, ०४, ०६, १२८१, १३५०,५१, १६१५, १८९८, १९३८, ८२. पयोधर breast १८९१. पयोधार see पयोधर १९७८. पर another; stranger; best; highest ७९४, ८६३, ७१, ९२६, २७, ५३, ५९,१०१४,२३, २५, २९, ३४, ३८, ७७, ८५, १११२, १९, १३७४, १६०८, २०, २६, ४०, ५०, ६६, ७४,८१, ८३, १७६१, १८९०, १९३६, ६३, ६४, ७५, ७८. परकुल another's family १२६६, १३५२, ८४. परक्षेत्र another's field or wife ९३०, ६२, १०७३, ७४, ११११, १३४२, १६१२, १७०३,६६. परक्षेत्रोत्पन्न (u son ) begotten on another's wife १२८२. परगामिनी co-habiting with another (than husband ) १०२२, ३१. परगोत्र born in another family १३७३. परचक्र invasion; aggression by an enemycountry ७३५, १८५०. परज born of another ( than husband) १३५०. परजन a person other than kinsman ८१७. परजात see परज १२८८. परतन्त्र different system of knowledge१९४१. परत्याग honiicide १६५१. परत्र in the future world ७९४, ८०८, १०२६, ६४, १११९. परदार adultery; another's wife १०५८,१६५४, १८४१, ४३, ४६, ५५, ८३, ९०, ९१, १९७९. परदाराभिमर्श see परदाराभिमर्शन १६०८. परदाराभिमर्शक an adulterer १६१२, १९४१. परदाराभिमर्शन adultery; coitus with another man's wife १६४१, ४३, ४५, ५३. परदासी another person's maid-servant ८३४. परदेश foreign country १६७१, ७८, १७६२. परद्रव्य another person's property ७४४, ५४, ५७, ६२, ६५, ६९, १६५३, ८३, ९३, १७४१, ४५,६१, १८९१,१९२९, ७२. परपरिग्रह another's wife १०७१, ७२, १२८८, १३५६, १६६५, ८२, १८८३. परपूर्वा ३ woman who has had a former husband; one who has previously been enjoyed by another man ७०२, १३, १०६४, ११०३, १०, १२७९. परप्रयोग enemy's action ८६३. परबीज stranger's seed १२६७, ७१. परभक्तोपयोग use of another's food १२२४. परभार्या another's wife १८९२. परभूमि another man's land ८५१, ५२, ९३१, ४२. परम most distant; most excellent; highest. ९७६, १००३, २८, ४९, ७५, ७६, ७७, ११११, १५, १६, १९, १६९९, १८३६, ३९, १९२८, ३०, ७८, ८६. परम्पराशान knowledge pussing from one generation to another ९५०. परयोषित् another's wife १०७१. परराष्ट्र the country of an enemy; a foreign conntry ७८८, ९०, १९८४. पररेतम् the seed of a stranger १२६७, ७१. परर्ण debt of another person ७१२. परलोक future world १०५९, १३५५. परशु an axe ( in ordeal) १६५६. परस्त्री another's wife; a woman other than one's wife १६८३, १७७२, ८०, ९८, १८१४, ३०, ५०, ५१, ५४, ७०,८०,८९, ९१, १९३६. परस्परभागिन् mutually inheriting the pro. . perty १५५७. परख property of another person ८९८. Index, 11 ·82 Vyavaharakanda परस्वत्व ownership of another person ७९४. and chattles; personal property,१.१६, परस्वादायिन् taking or seizing another's १३९३, १६१६, २७, ९८, १९२७, .२९, ४५. property १२८६, १६३१. 77 servant; attendant; subordinate पराक a particular expiatory rite १८८७. person १०३२. पराची bashful, shy ( woman ) ९९१, १५९९. परिशातृ a judge १९२२. पराजय defeat १८९७, १९०४, ११, १४. परिणीता married ८१६, १११७. पराजित defeated ७२४, ८१८, ४०, १९०३, ०४, परित्यक्त (क्ता) abandoned १२७९, १३०८. uftr797891 to be allowed to go; to be aban. • पराधीनत्व oberliencedependence १०३१. doned १११७. पराभव defeat ८६१. परित्यक्त one who abandons ११११. परायण final end; last resort ८५१, ९०२, परित्याग the act of abandoning, deserting: १०२६,११११, १५१२, २४. ८७४, ९७, १०१६, ७५, १३८४, ८७. पराय very valuable १६७४. . परित्याज्य to be abandoned १०२१, ५१, ११११, परवत् a distant place ९९०, ११५९. १२, १३९३, १९७८, ८५. परावृक्त rejected; cast off १९७९. परित्राण protection १६२३. परावृज् an exile ९६९. परिधान a garment १३८५. परावृत्ति returning, restoration of property; afferritert the particular concluding verse exchange ८९१. १००५. परावृद्धि highest rate of interest ६१०. परिपन्थिन् an adversary १५१४, २६. परिक्रय purchase ७७०. परिपाण protection; guarding १६०१, १२. परिक्रीत the son purchased [ ( रेत-मूल्य-दानेन परिपाल्य to be kept or protected ६५१, ७५०. तस्यामेव ( भार्या यां ) जनितः ) according to परिपूत husked; winnowed १७१९, ६६. नीलकण्ठ ] १२८४, ८८. परिप्लुन overwhelmed ९१५. परिक्लेश hardship; torture १६१८, ५२; ९०. परिभाण्ड articles of household use ११६५, परिक्षीण vanished ७२३, १५५५, १९३१, ७६. १४१५. परिखा a trench ९६२, १६३०, १२३०. परिभाषण admonition; reprimand ९३९,१६१९, afforfear surrounded; embraced 888. ३१, १९२९. पंरिग्रह acceptance; wife; narriage; seizure; परिभाषित stipulated (fee ); contracted ८३५. servant ७०३, ३४, १०६३, ९३, ११२२, परिभुक्त used up ८९४. १२८२, १३७१, ७२,८३, १४०४,१५८०,१६६७, परिभोग possession १६८४. ८१, ८७, १७२४, ५२, १८९१, १९२२, २४,३६. परिमाणी a particular measure १६७७. परिग्रहीत . husband; an adoptive father परिरम्भण embrace १८९१. १०४०, १३८४. परिवर्तन exchange; barter; return ७३५,८९१, परिचर , servant ८१४, १९८६. ९७, ९९, ९०१, २५, २६, १६७३,७४, १७६४. परिचरन्ती attending १११९. परिवाद reproach १०२६, ११८४, १३९०. परिचर्या service ८१५, १६, १८, १९. परिवाप see परिभाण्ड १०३५, ११८४, १३९१. परिचारक a servant; attendant ८१७, १९, परिवार्य roof of a house १६२०. ३८,४३, १६१५, ८५, १८५०. oftare a water course or drain to carry परिचारिन् , servant ८१८. off excess of waters ९३०. परिच्छद furniture, attendants etc.i goods परिबित्त elder brother married after his . .

·Index of the imporfünt Sanékrit words 833 . १५६२, | younger brother ९९५, ९९, १५९२, १६०१. पर्युषमाना being married १००४. परिविविवान younger brother who marries पर्वत , mountain ७८६, १९२४, २५. before his elder brother ९९५, १५९२. पर्वन् the day of the change of moon or sun; परिवक्ता rejected or. abandoned wife ९९०, afestival १९२४, २५, ७७, ७९. १००९. पर्षद् an assembly १९४३. परिवृक्ती see परिवृक्ता ९९१, १००६. पल a particular weight ६११, १६७५, ७५, परिवृत fenced ( field) ९१०, १६५७, १९७६. १७०९, ३४, ३५, ४७, ६७, १९२७, ६७, ६८. परिवृत्ति see परिवर्तन ८९०, ९१, ९८, ९९, ९०१, पलपैतृक . Sraddha with & S"rāddha with flesh or meat १९७५. १३७४. परिवृत्ती see परिवृक्ती १००८. पलाण्डु an onion १०२५. परिषद् an assembly; — meeting; audience पलायित absconded ८९८. १३८४. पलाश N. of a tree ( Butea frondosa) ७१६, परिषद्गामि (property ) received or inherited ९३५. by a group or assembly १४७३, १५२७. पलिक weighing Palu १६७३, १९६६. परिषध to be sought after (Monier Williams); पलिक्नी grey-haired; old ८४२. to be avoided (Nirukta ); sufficient, पवन wind or the god of wind १०३२, १९:२१. adequate, competent ( Saiyana ) १२५३. पवमान See पवन ८४२. परिष्कन्द a servant ( esp. one running by पवित्र sacred १०७६, १८४५. the side of a carriage) ८४२. पशव्य full of fauna १९२१. परि(री)हार exemption (firom tax etc.); avoi पशु an animal; cuttle; kine ६१०, २१, २६, ding; prohibition ९३०, १७९१, १९२१, ३६, ३५, ५४, ९२, ७०८, १४, २५, ९२, ८१४, १९, ८३. ४२,४७, ५८, ६०, ६२,८१, ९०२, ०३, ०४, परि(री)हास jesting: joking ८००, ०५, १९१२. ०५, ०७, १०, ११, १२, १७, २०, २१, ५१, परिहत shuuned; avoided ( work ) ८४४. ५३, ८६, १००२, ०३, ०५, ०९, ११४४, ६१, परीक्षक an arbitrator ७८५. ६२, ६६, ८३, १२६०, ६१, १५८०, ९४, परीक्षण examination ८९२, ९४, ९९, १८२९, १६०९, १०, १७, १९, २१, ३४, ४२, ४६, ५६, ३२, १९६७. ६१, ७०,७१, ९७, १७१३, १८,४५, ६४, ६५, परीक्षिन् an examiner १७२९. ९७, १८०५, ०६, १०, ११,३४, ३७, ३८, ४०, परीक्षा see परीक्षण १०५०, १६०५, १५. ४१,४७, ७६, ८४, ९६, १९२४, २५, २७, ४५, परीक्षित exainined; tested ८९५. ७६. परीक्ष्य to be examined ८९९. पशुधर्म the law of animals (said of Niyoga) परीणाह circumference; encircling land ९.९, १०६८. १९७६. पशुप a herdsman ८४२, ९०२. परोमाण measure; value; amount ७७८, ८४. पशुप्रचार pasture land for cattle ९०६. परुप harsh; unkind १०२८, १११९, १८३५. पशुरक्षिa herdsman ९०२. परोक्त defeated ९२९. पशुरक्षिन् see पशुरक्षि ९१०. परोपनिहित deposited by another person ६६१, पशुराजि cow-shed ९२०. पशुस्वामिन् owner of the cattle ९०९, १६०९. पर्ण leak ९९०, ९८, १३८४, १६७०, १८९०. पशूपज products of animals ६०७. घेत (a complaint) of remote date १८००. पश्चात्कार passing of the judgement १८००. . १३, ·84. Vyavahdrakanda पश्चादर a suitor- that comes later ११०९, १४६०. पश्चात (a priest) which is accepted atterwords for (officiating purpose) ७७१. पसस् membrum viriles vulva ९९६. पांसु dust १६८५, १७९३, ९८, १८३०, १९०१. पांमुधावक a scavanger १६७५. पाक cooking १५८०,८८. पाक a cook १६७९. पाङ्क्त consisting of five parts १५९६. पाञ्चवर्षिक lasting for five years ९३०. पाञ्चाल N. of a country ८१८, १९, ६२. पाणि the hand ९५१,९३, १२८१, ८५, १६०८, २६, १७९९,१८०१,८१,९७, १९२५,६७,८१. पाणिगृहीता married १९७७. पाणिग्रहण the act of joining the hands of bride and bridegroom; marriage ७०३, ८७९, १०२६,९३, ११०३, १३, १७, १४०५. पाणिग्रहणिक relating to marriage ८८२, ८३. पाणिग्राह a bridegroom १०२१, २२,३३, ५०,५९, ६०, १२७९. पाणिप्रदानकाल the time of giving the hand (in confirmation of a promise ); the time of marriage १०७७. पाणिसंग्रह marriage १०२९. पाण्डव 2 son descendant of Pandu १०२७, २८, १९८५. पाण्डु N. of a king ७३५, ८१९, १२८३, ८४, ८५, ८६, १३७६, १९६५, ८४. पातक sin; crime ७९३, १०१९, २६, २७, ३१, १२८५, १३९०, ९१, १६०३, ५१, १९६४, ६७. पातकिन् sinful १११८. पातन felling ८४४, १६१८, ३७, ५१, ५२, ७३, १७९८, १८००, ११, २४, ३२, १९२२. पाताल N. of a world beneath १०३२. पात्र worthy; vessel ८००, ०४, ०७, ६२, ६, ९९२, १११९, १२०७, १५९९, १८३७, १९६६, १६६८, ६९, ८५, १७१३, १०,४९, ६५, ८१, ९४, १६, १७, १८, १९, १८०१, ०३, १५, १६.. १७, २४, २९, ३२, ३५, १९६५, ७०, ८१. पादज born from the feetaSadra ८१९. पाददर्शिन् surety for appearance ६७७. पादप a tree ९३३, १७९५. पादवन्दनिक accompanied by respectful salutation १४५३, ६३. पादाध्यास kicking १८१६. पादावनेक्तु a servant १६६७. पादावनेज्य washing another's feet; a form of service ८१४. 9ra a drink; beverage; spirituous liquor ८६०, १०२६, ३१,४८,११०६, १२४४, १३९३, १६४२, ४६, ९०, १७१८, ४१, ५५, ६५, १८४१,८१,८९, १९१३, ५२, ८८. पानसक्ता adhered to drinking spirituous liquor १०१४. पान्थमुट् highwayman १७५८, ६०, ६४. पानेजन a vessel in which the feet are wash. ed १००९. पाप sin; evil; crime; sinful ८०८, १३,१९,४२, ७६,९८, ९६०, ६२,७०, ७८, ८४,९३,१०१६, २८, ३०, ३२, ३३, ५३, ५६,६४, ७५, ७६, १११०, २१, १२८६, १३८५, ९३, १४६४, १६००, ०३, १६, १९, २२, २७, ३२, ३४, ५०, ५१, ५३, ५५, ६१, ६३, ६८, १७०१, ०२, ०४, ४४, ५, ८९, ९०, ९२, १८३६,४०, ५१, ६५, ८४, १९१३, २९, ३०, ३५, ४३,६४, ६५,६६६७, ६९,८३, ८४. पापकर्मन् sin; sinner १६८७, १९३०. पापक्रर्मिन् an offender; sinner ८७४. पापकारिन् see पापकर्मिन् १६४६, १८३३, १९३०. पापकृत् a sinner १८६५, ९०, १९६५. पापकृत्या an evil deed; sin १६०१. पापिन् sinful १६५३, १९६५. पापिष्ठ most sinful ११०५, ४४, १७०८, १९३., 97479€ sinful; wicked; miserable; poorer ६०९, ८१८,१०३२, २३, ३.८, १२८३, १३२.. .. १६५१, १५९७, १९६९.. . or .७७,८१. पाद the foot; a particular coin ७४५, ९०६, ५८, १०१६,७६, ८५, १६१७, १८, २१, ४५, ·Indow of the important Sanskrit words 85 . 'पाप्मन् sinful; injurious १५७०, ९६, ९७, ९९, 97&a belonging or peculiar to Pythu 111. १६.१,०२, १९७७. पार्थिव a king ८६१, १२४४, १३२९, १६२३, ९२, 'पायस an oblation of milk, rice and sugar १७०१, ०८, २०, ६३,७६, ७८, १८६४, १९२०, १२८१, १३५०,५१,७३, १९८२. २९,३०, ३१, ३६, ६५, ६९, ७०. पारजायिक see पारदारिक ८६०. पार्वण oblation offered at.new and full 'पारजायिन् see पारदारिक १८४६. moon १३७७, १५८९. पारनिक a breaker १७९९. पार्श्वक (property ) acquired as a bribe ११३०, पारदारिक one who violates another's wife%3; १९८३, ८७. an adulterer ८०६, ९३२, १३८७, १६१७, पार्थहानिकरी depriving the cheat of his own १८,४०,८५, १८९२, १९३२. property by artifice १५७३. पारतल्पिक see पारदारिक १६८१. पाणि heel ९९९, १८१४. पारदेश्य belonging to a foreign country पाल a herdsman; protector ८३४, ९०३, ०४, १७३१. ०५, ०६, ०७, ०८, ०९, १०, ११, १२, १५, पारलौकिक pertaining to other world v१५. १६, १७, १८, १९, २०, २१, १९७६. पारलौक्य see पारलौकिक ८०८. पालक a guardian; protector १३५८. पारशव N. of a mixed caste; the son of a पालन guarding; protecting ६७७, ७६६, ६८, Brahmanas by a Sadra woman ११०४, ८७३, १०२६, ५२, ७६, ११०६,१६९२, १९२०, ०५, १२४५, ७०,८८, १३०९, ७४. २१, २९, ४०, ६२, ७०, ७९. पारसीक N. of a people ( Persian ) १९४३. पालनीय to be preserved, maintained or gus- पाराशरीकौण्डिनीपुत्र N. of a teacher १९८२. rded ७३४, ८७३, ११०६, ७३, ९४, १९४१. पाराशरीपुत्र N. of a teacher १९८२. पालागली the fourth and least respected wife पारिकुट a servant; waitor ८१३. of a prince १००९. पारिक्षित । patronymic of Jancimejaya 91927 made of the wood of Palāsha tree १६०१. १३६३. पारिणाय्य see पारिणाह्य १४२७. पालित protected ८३३, १९०८. पारिणाह्य articles of household use १०४७, पालिन् see पाल ९०६. १४०५. पावक pure (said of Agni); the god of fire पारितोय reward ८०८. ९२४, १०८६, १९३०,६६, ७०. पारिभाषिक ( आधि) a kind of pledge ६३५, ३७. पावन the act of purifying: purification पारिभाषिकी relating to a contract; conven. १०५८, १११०, १२८४, १७८७, १९२१, ३७,८४. tional ८५९. पावनीय purifying ९५९. पारियात्र N. of a country (Patiyala ) १९२०, पावीरवी (कन्या) daughter of lightening (the noise of thunder ) ९७२. पारिवाज्य life of a mendicant ८३१, ३९. पाश bond; tie; fetter ६०२, ०३, ०५, ९८३, 'पारुभ्य harshness; violence ९२७, १०३५, १६०८, ९१,९९, १००१, ०३, ११११, ८४, १२७८, १२, ४१,४५, १७७०, ७८,८९, ९०, १८२६, १६०१, १७, १८४०, १९३०, ६४. ३५,८४, १९२३. पाशुपाल्य tending cattle ८१९, ११२४. que a metronymic of Arjuna, Yudhish पापण्ड . heretic ८७०, १४०४, १७१., १९०७, thira, . and Bhimasena ८१८, १०२५,३३, २३, ३३,८६. ११८४, १९६५. aprostora custom of a heretic corporation . २१.

·863 Vyaoahārakānda . ." १९३० fet * heretic <$5. पाषाण a stone ७८७, १६२१, १७९६, ९९, १८१९, ३०, १९३३, ६६. fque a lump; ball of food or rice (e.g. offered to the pitrs or deceased ancestors etc.); body ७८१, ८१८, १०१६, २६, ११९९, १२०३, ६५, ६८, ७३,८१, ८२, ८६, ९५, १३००, ०२, १४, २७, ४७, ५०, ५६, ७४, ८४, ८७, १०, १४०४, ७३, ७४, १५११, १९, २७, १६०४, ७५, १८८७, १९६६, ७८, ८३. frucha one who offers the balls of rice १५४१. fquefto the offering of the balls of rice etc. to the deceased ancestors १५२०. for offering or qualified to offer oblation to deceased ancestors; the nearest male relation १२८२, १३३५, ४७, ४८,५१, ५५, ५६, ६५, ७३, ८३,८४, १४०२. पिण्डदातृ see पिण्डद १३४२, ५५. पिण्डदान the offering of pinila १२५१, ५५, ५९, ६९, १३५०. पिण्डदायिन् see पिण्डद १२८१. पिण्डप्रदान see पिण्डदान १३४८. पिण्डभागिन् partaking of the Sraddha oblution १३८३, ९०. पिण्डभेद separation of the offering of Sraddha oblation १२०३. पिण्डमात्रोपजीविनी subsisting on a mere morsel of food १०२४, ८६, १३९०, १४००. पिण्डलेपभुज् partaking of the particles or fragments of the Sraddha oblations which cling to the hands १५३०. पिण्डसंबन्ध relationship qualifying living individual to offer $'rāddla oblations to a dead person; blood relation within six degrees १०१३, १४६४. fque afer qualified to receive the 8'rūddha oblation from a living persons having blood relations within six degrees १५३०. पिण्डोदकक्रिया the offering of Sraddha and: water oblations १३१६, ४८, ५२, ६२. पिण्याक an oil-cake १९३८. faalfa paternal 9946. पितापुत्रविरोध a dispute between father and son १६११, १३, २८, ३५. पितापुत्रविवाद see पितापुत्रविरोध १९३३: पितामह a paternal grandfather ७०९, ८६१, १०००, २८, ३३, ७७, १२०१, १९, २३, ३१, ४३, ४४, ६८, ८१, ८२, ८७, १३५०, ५१, १४६७, १५३०, १९८२, ८४, ८५,८८. पितामह पितामह grandfather's grandfather १५३०. पितामहसंतति grandfather's progeny १५३०. पितामही a paternal grand-mother १४०८,१४, १५२९. पितामहोपात्त acquired by the grandfather ११७५, ७९. fac u futher; forefathers; ancestors; munes. ६०१, ०४, ७३, ७४, ७९, ८०, ८२, ८४, ९०, ९२, ९५, ९६, ७०६, ०७, ०८, ०९, १०, ११, १२, १३, १५, २१,८००, ०५, ०१५, १९,३९, ४०, ९२०, ६८, ६९, ७५, ८०, ८१, ८९, ९४, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १०००, ०१, ०२,०३, ०४, ०६, ०८, ०९, १४, १६, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २६, २८, ३१, ४२, ४५, ४९,५०, ५२, ५९, ७५, ७६, ७७, ८३, ८४, ९४, ९५, ९९, ११०३, ०६, १४, १५, १८, १९, ४४, ४६, ४७, ४८, ४९, ५१, ५२, ५५, ५६, ५७,५८, ५१, ६०,६१, ६३, ६५, ६६, ६८,७०,७१, ७२, ७३, ७४, ७५, ७९, ८०,८४, १३, १४, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १२००, ०५, १०, १३, १४, १९, २०, २१, २३, २४, २५, ३१, ४३, ४४, ४५, ५१, ५२, ५५, ५६, ५७, ५८, ५९, ६०, ६१, ६२, ६८, ६९, ७०, ७१, ७२, ७३, ७०, ७९, ८०, ८१, ८२, ८३, ८४, ८५, ८६, ८७, ८८, ८९, ९०, ९५,९७, १३०९, ०४ ०६, ०८,०९, १४, १७, २८, २९, ३२, ३८,४६. - .

·Index of the important Sanskrit words ar - ११९३, ७०. ४७.४८,४९, ५०, ५१,५२, ५६, ७२,७४, पितृपैतामही inherited and derived from father ७५,७६,७७, ८३, ८४, ८८, ९०,९१,९४, and grandfather; ancestral ८१९. ९६,१४०३, ०४, ०८, ११, १३, १४, २२, २७, पितृप्रमाण sanctioned by & father १०३४, २८, २९, ३१, ४०,४३, ४९, ५२, ५३, ५४, १४३०. ५८,५९, ६२, ६३, ६७, ७०, ७१, ७३,७४, पितृप्रसाद propitiousness of the father १२१९, ७५,७९, १५११, १३, १६, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २९, ३०,४१, ५५, ५६, ५८, पितृबन्धु a kinsman or relationship by the ६०,६७, ६०, ७३, ८४, ८९, १६००, ०२, १०, father's side १०११, २१, १२८८. १२, १३, २७, ३५, १७७७, ९२, १८२९, ३३, पितृवान्धव see पितृबन्धु १४५८, १५२९. ३५, ३६, ३७, ४०, ४१, ४८, ५०, ६६, ७४, पितृभागहर heir of father's share ११९३,१२००, ९४, १९१९, २२, २५, २६, ६५, ७१, ७४, ७६, २२, १५६७. ७७, ७८, ७९, ८०, ८१, ८२, ८३, ८४, ८५, पितृमत् having a father ११४७, ४९. ८६,८७,८८. पितृयाण trodden by or leading to the Pitr's पितृकार्य a rite performed in honour of the ( path) or mune's heaven ६०२, १६००. Pilms १६२१, १९२२. पितृरिक्थ father's estate or inheritance पितृकुल futher's family १४५८. १३२५, १४६३. पितृकृत (deht ) contracted by a father; done fuaftaan heir of the father's heritage by a father ७११, ११६९. ११९३. पितृगामि belonging to a father १४४५, ५०, forget the world or sphere of Pitre 9007, १२६२, १७९३. पितृगृह father's house १२७३, ७९, १४५३, ६०. पितृवंशधृक् a head of the paternal family पितृघातक a jatricide १६१९. १३५०. पितृदत्त (property) given by a father १४३०. पितृवत् like a father ११४७, ९५. पितृदाय paternal property १२२१. पितृवध putricide १६०३. पितृदायांश u share in the paternal property पितृवर्ग a class of Pitre १३५६. १४०४. पितृवित्त father's wealth; paternal property पितृदेवद्विजार्चन the worship of the Manes, ११२०, ५८, १२४३, ४४, १४२९, १५६१. Gods and Brāhinanaas ११४१. पितृविभक्त separated from father. १५६२. पितृद्रव्य paternal property; patrimony ११४२, पितृवेश्मन् father's house १०२३, १२८५, ८६, ४९, ९९, १२०५, ०७, १२, २०, ३०, १४०३, १३०६. २२, १५४३, 1८४८. पितृव्य father's brother ६९१, ९६,७०८, १०२८, पितृद्रव्यविभाग partition of the paternal pro १११८, १२०१, २९, १३६२, ८४, १५१३, २६, perty ११५७. ४१, ५६. forgafacta absence of the use of paternal faqagent & Paternal-uncle's wife १४५०, property १२१५. १८८२. पितृदारागत received from fathers ११४२. पितृषद् living unmarried with De father; foafa hostile to one's father 9809. father's family ९६५, ८२, १०.२. पितृधन paternal property १५१५, १७. पितृष्वस a father's sister ९९६, १०२०, ५०, पितृपक्ष the paternal side, party or relation- १५२८, २९, १८८२,९०. ship १५५५, ६१. पितृसंतति father's progeny १५३..

·Vyavaharakandas in .. - . पिसम in the relation of a father ११९३. ८४,८६... पितृस्थ a guardian ( living in the place of पुंसवन male "production rite ११०२, १२८४. a kather ) ११८०. पुंस्त्व virility.१०९४, १११६, १६१०, ३४,१७९७, पित्रंश father's share ७१२, १४७३. १९२२. पित्रर्ण father's debt १०, ११, १३७६. पुच्छ the tail १९७३. पित्र्य hereditary property; relating to a you auspicious; meritorious; sacred; father; paternal; patrimonial ६०३, ०६, merit; virtue, ७१४,५०, ९२९, ३०, ३१,५९, ७१४, ८०३, ०६, ०७, १७, १०१२, १६, २३, ७३, ९८, १०२२, २६, २७, ३०, ६, ७५, ४२, १११८, ३२, ५९, ६०, ९६, १२०१, ७६, ७७, ११००, ११, १३, १२८६, १३९३, २९, ३०, ४३, ५३, ८३, ८४, ८५, १३२३, १४०५, ६३, १५१३, २४, १६०२,०३, १७६०, २४, ४७, ४८, ५६, ७४, १५५४, ६२, ६३, १८००, २३, १९६४, ६५, ७५. ६७, ८४, ८९, १६१०, ३४. पुत्र a son; offspring ६०१, ०४, ६१, ६२, ६३, fasportat related to the paternal debt ६६, ७२, ७५, ७६, ७७, ७८, ७९, ८०, ८२, १२२९. ८४, ८५, ८६, ९०, ११, ९२, ९६, ९७, ९९, पिपासा thirst ७०३, ११०३, १५९६, ९७, १६८६. ७००, ०८, १०, ११, १२, १४, १५, पिप्पल the fig-tree १२८१, १३५०, ५१, १९६७, २१, २५, ३५, ३७, ५१, ९८, ८०२ ८२. ०४, ०५, ०७, १३, १६, १८, २२, २६, २७, पिशुन a treacherous informer १५९६, १६१२, ३९, ४०, ४३, ६१, ६३, ९७१, ७५, ८२, २६, ५०. ८५, ८६, ९३, ९७, ९८, ९९, १०००, पिष्टप see विष्टप १२६४, ७९. ०५, २०, २२, २३, २६, २७, ३०, ३१, ३३, पीठसर्पिन् lame १७२७, १९२७. ३४, ४५, ५९, ६५, ६९, ७०, ७५, ७६, ७५, पीडन paining; troubling १६१५, ७६, ८७, ८०, ८३, ९६, ९९, ११०१, ०३, ०५, ०९, १७९८,१८०५, ३१, १९३०. १०, १३, १८, ३२, ४१, ४२, ४४, ४६, ४८, पीडा trouble; pain; torture १११५, १६१०, ४९, ५२, ५६, ५८, ५९, ६०, ६१, ६२,६३, १७९७,१८१५,१६,३३. ६४, ६६, ७०, ७३, ७५, ७९, ८०, ८१,८४, पीप्याना becoming exuberant १२५७. ९१, ९२, ९४, ९५, ९७, ९, १२००, ०५, jam division according to male 9734. १३, २२, २४, ३४, ३५, ३६, ३७, ३९, ४०, gert running after men; a harlot 289, ४३, ४४, ४६, ४९, ५१, ५२, ५४, ५५,५७, ४२, ४३, १०१६, ३२, १६८२, ८७. ५९, ६० ६१, ६२, ६४, ६६, ६७, ६८, ७०, पुंश्चल see पुंश्चली १९७७. ७१, ७२, ७३, ७८, ७९, ८०, ८१, ८२,. पुंस् a man ६९८, ७५१, ६९, १२, ८५१, ९२, ९४, ८३, ८४, ८५, ८६, ८७, ८८, ८९, ९०, ९३, ९७१, ७२,९५, १०००, ०६, ०७, ०८, १०, ९४, ९७, १३०२, ०४, ०५, ०६, १४, १६, २७, ३३, ३५,३६, ३७, ३८, ४८, ५१, ५३, १८, १९, २४, २५, २६, ३२, ४६, ४७, ४८, ५४, ५५, ५८, ७०, ७१, ८०, ९२, ९३, ९४, ४९, ५०, ५१, ५२, ५५, ५६, ५८, ६२, ६३, ९९, १११८, १९, २७, १२०१, ५४, ५५,५८, ७०, ७१, ७२, ७३, ७४, ७६, ७७, ८३, ८४, ५९, ७२, ८४, ८५, ८६, १३०५, ७४, ८५, ९६, ८५, ८७, ८८, ८९, ९०, ९१, ९३, ९६, १४१५, २३, २४, ५३, १५९५, १६१७, १९,२७, १४०१, ०३, ०४, ०७, १३, १४, १५, १६, ४०, ४६, १७४५, ६४, ७२, १८३७, ४१, ४३, २१, ३०, ३१, ५८, ५९, ६२, ६३, ६६, ६७ ४६, ४९, ६५, ७०, ७२, ७७, ७९, ८०, ८२,८६, ६९, ७०, ७.३, ७४, १५११, १२, २१, २२, ८७,८८,९०, १९२५, ४४, ४५, ७२, ७५, ७९, २३, २८, २९, ५५, ५९,६८,७०, ८८,८९, . . .

·Index of the important Sanskrét words 189 Putra १२६२. ८७. १६१०,१२,१३,१९, २७, ३५, ९२, ५५, among sons १२४५. १७५५, १८१२, २९, ३५, ३६, ४१, ९५, १६, पुत्रसंग्रह acceptance. of a son १३६३, ६५. १९०५, २१, २२, २६, २८, ३१, ६६, ६७, पुत्रसमा equal to a son १४२९. ७०, ७३,७४, ७७, ७८, .७९, ८१, ८२, ८५, पुत्रस्थानीय son-like १४७०. ८६,८७, ८८. पुत्रस्वीकार adopting a son १३५६. पुत्रऋण debt contracted by a son ६९५. पुत्रहीन sonless; childless ६८६, ७१३, १५२९.. पुत्रक a little son; boy ११६२, १३६२, ७१, ७७. पुत्रार्थिन् wishing for a son १०३४, १४३१. पुत्रकल्पा (daughter as) a substitute for पुत्रिका an appointed or adopted daughter for procuring an heir १२५४, ६२, ७२, पुत्रकाम desirous of sons and children १२५८, ७९, ८२, ९४, ९७, १८, १३४८, ५५, ५६, ७३, ७४, १४२९, ६३, १५२९, १९८५. पुत्रकारिन् see पुत्रकाम १२८६. पुत्रिकागामि (property ) inheritable by & Pru- पुत्रकिल्बिष a curse among sons १२८७. triki, १४७१. पुत्रकृत (debt) contracted by a son ६७९, ९८, पुत्रिकापुत्र the son of a Putrilia १२६३, ६५, ७०८, १३. ६८, ७०, ७९,८२,८८, १३४६, ४८,५०, ५१, पुत्रगुण filial virtues १२८०, १३०५. ५५, ५६, १९८२. पुत्रगृद्धिन् desirous of a son १२८५. पुत्रिकामर्तृ the husband of a Putrilea १२९८. पुत्रच्छायावह having the resemblance of a son पुत्रिकाविधि the rite of a Putrilia १२७९. १३६४. पुत्रिकासुत see पुत्रिकापुत्र १२६८, ८२, ८३, १३०२, पुत्रतुल्यांशभागिनी entitled to hold a share ३०, ५१, ७३, ७४, ७५. equal to that of the son १४१३. पुत्रिगी having a son or offspring ६९९,७११, पुत्रदान giving of a child ७९४, १३५६, ७०. १००१, १२६४, ९३, १३४८, ६५, ८४, ९५. पुत्रदायाध son's property १२५५. पुत्रिन् see पुत्रिणी ९७४, ११९३, ९६, १२५८, ६०, पुत्रपरित्यागिन् forsaking a child १०३१. ६४, ७१, ७३, ८५, १०, १३४८, ५०, ८४, पुत्रप्रतिग्रह adoption of a son or child १३०५, १९८२,८४,८७. ७४, ८४. पुत्री a daughter १३५५, ७६, १६५३, १९८८.. gerafafara a substitute for a son १३१०,५२, पुत्रेष्टि a sacrifice performed for begetting ७३. & son १३७४, ७७. पुत्रभाग son's share ८३१, १९८४. पुनःसंस्कार renewed investiture (here of पुत्रभावोपगत the son who offers himself to be marriage Sanuskhara) १०१५, १९, २१, the son of another १२८८. ११०१, ०३. पुत्ररूपिन् deserving conship १३९१. पुनराधान replacing a consecrated fire १०७५. पुत्रलाभ obtaining u son १४०७, ६९. पुनरुद्वाह remarriage १३८४. पुत्रवत् like a sou having a son ७५०, १२६४, पुनारक्रिया taking a second wife १०७५. ७२, ८२, ९०, १३४७, ५०, ५५, ७४, ७७, ९१, पुनर्भू wife who rernarries; a twice-ma- १४०४, १६, ७३, १५१५, २५, २६. rried woman ७०२, ०३, १५, १०००, १७, पुत्रवती having a son or sons १०३४, ११०१, २६, ३३, ८८, ११०३, ०४, १२७०, ७३, ७९. १०.१२७२,९३, १४३०. पुनर्भूता remarried १२८८. पुत्रवध killing a son ७५१. garantia revision; appeal; reexamination gafaat son's sbare; division of property . . Index 12 ·Vyavchdrakangali - ८७. पुनर्विभाग second division १५५७, ७५. .:१६०९, १४, १५,१९,४६,४९, ५६, १४९, galaang remarriage 19.16. ७१,८१,८५,८८, १७11, ५०, ६५,९.९. पुन्नामन् (a hell) called Put १२६२, ६४,७९, १८३२, ३७, ४९, ५०,५३, ७९,८०,८८,१२, ८१,९०, १३२८,४८, १९८४. ९६, १९२२, ३०, ४४, ६५,७७,८५. पुरंदर N. of Indira ८०९. पुरुषकार effort ९०८, १६, १९४३. पुरःसद् presiding ९६४. पुरुषघातिन् a homicide १६०९, .1. पुरःसर a forerunner ८४२. पुरुषनी (a woman ) who kills her husband पुर a castle town ८६५, ७४, ९६२, १६४३, १६१९,३८. ४४, १७१०, ५७, १८००, ६९, ८६, १९०७, पुरुषद्वेषिणी an ill-tempered or frictions ३०, ३३, ४२, ८६. woman ( towards her hushand) १०२४, पुरनिवासिन् a citizen; town-dweller ८७४. garu a woman; a protegee of Ashvins; a पुरुषप्रमापण homicide; slaughter or murder goddess of abundance ९६६, ८०, ८५. of a man १६३७. पुरन्धिहृत् vide योषिग्राह ७१०. पुरुषवध homicide. १६०६,६४. पुरमान ( secret of) town planning १९४३. पुरुषसंतान male progeny ६९२, ७१५. पुरश्चरण preparatory or introductory rite पुरुषार्थ any one of the four objects of existe- १६८१. nce ( viz. discharge of duties, acquire. पुराकल्प former times १९०६. ment of wealth, gratification of desire, पुरागत coming first (as a suitor ) ११०९. final emancipation) १११८. पुराण ancient; old; a thing or event of the पुरूरवस् N. of an ancient king of the luner past; N. of a class of sacred works; a race ९८८,८९, १००९. particular coin ८१०, ९४५, १००४, २७, पुरोगव a leader १०... १२८३, ८४, १४२३, १६०५, १७६९, १९५६, पुरोधाया priestly ministration १९८९. ९४, ५७, ६८,८४. पुरोहित a family priest १२५२, १५९५, १६६८, पुराणचोर a habitual thief १६८१, ८२. १९१८,२१,२९, ७०, ८५, ८९. पुराणदृष्ट seen or approved by ancients १२७२, पुलुकाम covetous ९६८. ८५. gene N. of a despised mixed tribe. 1764. पुराणभाण्ड an old commodity १६७७, ८३. पुष्करसादि N. of a teacher १६६५. पुरातन ancient; old ७८७, १०३२, ११०९. geFix lotus-wreath; N. of the पुराविद् knowing the events of former times Advin8 १२५९, ८१. १०७१, १२८६, १९६७. पुष्करिणी a pool or pond ९६२, १८४०. पुरीष feces ९५४, ५९, १६१४, १७९८, १८३२. gefa the lord of prosperity or welfare पुरुमित्र N. of a man ९६५, ८०. ९९८. पुरुष a man; person; pedigree ६०४, ८५, पुष्टि prosperity, growth ९०३, १०७१, १२.. ७०३, १४, १५, ३५,६५,७१,९२, ८०५, ५८, ९३६, ४९, ५५, ९८, १००७, १०, ११, २०, पुष्प a flower; the menstrual flux ६०९,१०, २२, २४, २५, ३०, ३१, १२, ३३, ३४, ३५, ९.१२,,४६,६०,१०६२, १११७,१२८४, १६.६. ३६, ३७, ३८, ४१, ४४, ४८, ४९, ७२, ७५, १४,३०,४६,५७,६१,६५,७०, ७,७२, ७१, १४, ११०३, ९, १४, १२५९, ७३, ७४, १७१९, ४४,४९,५२,१०,६५, ९५,१८, 41, १३५८, ७६, १४३०, १५२७, ३०,९६, १.३८०.९२२, २६, ३८, १९,८३.: . .

·Index of the important, Sanskrit words 91 fore १२६६. sequit : ( a woman ) in menstruation or पूर्वर्तस्कर one who is previously convicted desirous of sexual intercourse १०३१. for theft १६९६, १७५४, १९२९. पूण . corporation ८७०, १७७०, ८२, १९२२, पूर्वदत्ता.pre-given १०२३, ११०९. ४२. पूर्वदेश eastern country १९६८ पूजन hospitable reception; worship १०२५, पूर्वभुक्ति prior or long-continued possession २८, ७५, १११२, १९, १२८५, १९२४, ७९. ९३५. पूजनीय to be worshipped ६९२, ७१५. पूर्वभुक्तिक previous owner or possessor ९२९. पूजा honour; worship १०२९, ५१, ५३, पूर्वमारिणी (a wife) dying before her hus- १२४४, १६०९, १९२५, ६६. band १०७५. पूजित worshipped १०५३, १९२५. पूर्वलिखित (deposit) written previously ६६०. पूज्य to be honoured or worshipped १०५२, पूर्वलेखिता ( वृद्धि ) ( interest ) previously writ- ५३, ८३, १११२, १८, १२४४, १७००, १९३३, ten (stipulated ) ६६०. ३६, ६५. पूर्ववती a woman who had been married be- पूत purified ९९९, १५९५, १६५८, ६८, १८४५. पूरवेला the time of floods १९२४. पूर्ववर a former suitor ११०९, १४५०, ६०. पूरू N. of an ancient prince ( the . son of पूर्वविद् knowing the things or events of Yayati) १३९१. the past १०७२. पूरुष see पुरुष १९४०, ६५, ८४. पूर्वत (s priest) chosen before v७०, ७१. quitates ( a pledge ) of which the stipulated gåafet former or traditional occupation time has expired &46. ८६९. quiteto expiration of the stipulated pe- gadin one who is previously invested riod ६५३, ७०६, २६. १४१९, १५८४. पूर्त pious liberality १२३३, १५१३, २६. पूर्वसर्ग the former creation १०३३. पूर्व first; previous; east ७३५, ५९, ३९, ८३, पूर्वसामन्त former neighbour ९५६. ८०७, १७, २६, ९२६, ४७, १०२४, ३४, ५४, पूर्वसाहस see पूर्वसाहसदण्ड ६११, ५४, ७५६, ७२, ११०६, ११, १९, ८४, ८५, १२२०, २५, ३४, ८०५, ३५, ३८, ५४, ७६, ९४५, ५९, १६३०, १९, ४४, १३८४, १६१४, १८, २०, २१, ४९, ५२, १७६१, ६६, १८३४, ५३, १९२९. ४९, ५२, ५९, ७६, ८१, ८३, ८४, ८६, ८७, पूर्वताहसदण्ड the first fine or punishment ८८,८९, ९०, १७०५, ४०, ४९, ५४, ७२, ७३, ८१७, ९२६, २७, २९, ३०, ३१, ३२, १०३६, ७८, ९२, ९८, ९९, १८००, ११, २३, २६, २७, ३८, ९७. ३३, ३४, ३९, ४३, ५०, ५३, ८१, ९५, १९०४, पूर्वस्वामिन् a former owner ७६५, ९५२. २२, २९, ३०, ३३, ३६, ४१, ५६, ६२, ६४, पूर्वागत first suitor १८००. ६५,६६, ६८, ७१, ७२, ७३, ७८, ८४, ८६, ८८. पूर्वानुवृत्त coming down from generations पूर्वकालिक belonging to former times १०३०. standing for a long time ९३१. पूर्वकेत former. purchaser ८८५. पूर्वोढा previously married १०३४, १११२. पूर्वचौर्य previous conviction of larceny १७५३. पूल्य shrivelled grain १००४. पूर्वज pre-born; a son born before partition पूषन् N. of a Vedilra deity ९०३, ७२, ८३, ११८२, ९५, १२३५, ६४, १५६७, ६८, ८६, ८५, ९९, १६०१, ०२. पृक्रिया separate business transaction पूर्वजपत्नी an elder's wife १४५०. ११२८,४२, ६९, १५८१, ८२, ८३. . - .

·g Vyavahárakonda .पृथग्गोत्र पृथपिण्ड separate offering of Sraddha Sraddha 1847 patronymic of Sudas and several oblation १३७४, १५८८. other men <11. पृथक्शाद separate performance of Sraddha पैतामह belonging to a grandfather a६, १५८८. ७०७, ०९, १०, ८००, ११७३, ७५, १२२१, पृथक्स्थ living separately १५६०. ३०, १९८९,१५६९,८९. पृथस्थानस्थित living in separate places १५७५. पैतृक belonging to a father; paternal (२, पृथविस्थत see पृथरथ १५६०. ७५, ७९, ८५, ९५, ७१०, १५, ८२, १६, belonging to different families २६, ४२, ४९,८०, ९४, ९५, १२.५, १३१९, १३७४. २०, २१, २९, ३२, ३३, ४०, ८०, १३२२, २४, पृथग्ग्राम living in different towns १५८९. ९६, १४०२, २२, ५९, ६२, ७३, १५२७, ८२, पृथग्धन separate property १५८१. ८४, ८६,८७, ८८, १९२८,५०,८८. पृथग्धर्म (performing) separate religious religious tonira paternal property 9924. duties १५८१, ८२, ८३. पैतृमेध sacrifice to the Pitre १३५५. पृथग्भूत separated v८८, १९८३. पैतृष्वसेय , son of the father's sister १९८६. gyana founder of a different family sa relating or belonging to a father १३७४. १२४१. qui N. of a daughter of the king Súra 92119 the eighth or lowest form of marriage १२८४, १३७६, १९८६. १०३४, ९६, ९८, १४३०. पृथिवी the earth ७९१, ९१, ८६०, ९२४, १००१, पैशुन(न्य) see पिशुन १०२९, १११९, १६५५. ०४, ३१, ७२, ११२२,४३, ४४, १२५९, १५९८, पोगण्ड not full grown or adult; young ६९५, १६०३, २७, १८३६, ३९, १९३०, ३६, ६५, ७४९, ९५०. ७९,८०,८४,८६. पोष nourishment; prosperity १८३७, ३८, पृथिवीक्षित् a king १९०५. १९८५. पृथिवीपति a lord of the earth; king ८६४, पोषण nourishment १०२९. ९११, १३७७, ११, १६५३, १७२७, १९३३, पोषणीया see पोष्य १६१२. ५२,६२. पोषिता nourished; maintained १३७६. पृथिवीपाल a king १९३६. itoy to be nourished or protected; causing पृथिवीश see पृथिवीपति १३७३. prosperity (५६, १००१. पृथीवैन्य N. of a king ९२४. पौश्चल्य harlotry १०४८. पृथु N. of a king १०७२. पोगण्ड adult; young १२००० पृथुकीर्ति N. of a daughter of the king Sura पतिवापचार fraud in weights and measures १३७६. १६७७. पृथुष्टु having a broad tuft of hair ९८७. पौतुद्रव relating to the tree Putudrava N. of a snake १६००. १६०२. पृष्ठ N. of a particular arrangement of पौत्र a grandson. ६६१, ५२, ७५, ..., Sãmans; the back side ( of a docu ७९, ८४, ११,७०९, १५, ८०.१..., ment) ६८९, ११२०, ४४, ५९, १८१२, १९७४. ३१, ७९, ११९१, १२५५, ६२, ३, ६, पेपिशाना shining ९९३. .१, ७२,७९, ८१, ८२, ८१,९१२.., पेशल decorated १.०७. ०२, ४८, ५०, ५५, ५६, १४६७,६१,... पेशस्वती decorated ९९५. ७१,७४, १५.८९,११८६. .

·Index of the important Sanskrit worde 9B Have a son begotten on a woman remarried; concerning remarriage 1995, १११८, १२६३, ६५, ७०, ७३, ७९, ८२, ८४, ८८, १३०८, ०९, २०, ३१, ४६, ४९, ५०, ५१, ७३, ७४, ७५, ७६, ७७, ९०. पौनर्भवस्तोमः . sacrifice performed at the time of remarriage १३७७. और acitizen ८७२, १६८१, ९.. पौरव a descendant of Puru १९८५. पौराण ancient; old १०२६, २७, १२८४. atifora described in Purana literature ११८५, १९४३. पौरकुरस्य , patronymic of Trasardasya ८११. पौरुष manly strength; heroism ८१८, ४०, ६१, ६२, १६०३, १९२७, ४५. पौरोहित्य priest-hood ९४७. पौर्णमास full moon sacrifice ११९५. पौर्णमासी a day or night of full moon ८४२, ९९२. पौर्वपौरुषिक ancestral १६७६. पौर्वाक्लिक relating to the morning १०२९. पौलोम (pl.) N. of a class of demons १६०३. पोल्कस an offspring of a Nishāda or of a S'ūdra father and of a Ks'atriyd mother १६०३. पौष्टिक auspicious rite ८७२. प्रकर one who takes heavy tax (as fine) १६४९. guati a female who deflowers 1685.' प्रकर्ष interest; see प्रकर्षित ६५३. प्रकर्षण dragging away १७९८. अकार्षत exceed in profit (as the interest of loan ); profit on a pledge beyond the interest of the money lent upon it ६५२, ५९. प्रकाश open; manifest; public, light ७५७, ६३, ६६,६७, ९२६, ३५, ४४, ४९, ५०,६२, २६, ५५, ९३, १४, १७४४, ४५, ४१, ५५, १, ११, १८४९, १९०१, ११, १४. प्रकाशकय . purchase made publiclyan overt purchase ७५९. प्रकाशतस्कर an open thief १७५८. 49102** open-deceiver 165 }, 1078, el, १९२९. प्रकाशवधक notorious murderer १६४६. प्रकीर्णक miscellinous (the title of law) १९२२, ३३, ४०,४१. प्रकीर्णकेश dishevelled hair १६५८, ६४. प्रकृता defiled or deflowered १८४९. प्रकृति the subjects; people १३९१, १६१२, १४, १८, ३२, १७७१, ७२, १९३०, ३१, ३५, ४१, ४२,६६, ८६. wafat unimpaired; competent; normal १०७७, ९५. प्रकृत्यवमत naturally contemptible; undesirable to the subjects ८७१. प्रकृष्ट well cultivated ७८७. PAT: & series of oblations corresponding to the movements of a sacrificial horse ६०४. प्रक्रय a purchase ९३०. प्रक्षेप investment; the sum deposited by each member of a commercial community; the value or price (of a slave) ७८०,८१७, १६७९. प्रक्षेपवृद्धि interest or investment a111३८ प्रख्यातभाण्ड . commodity the pre-emption of which is claimed by a king १७.६, १९२७. चलाक . chameleon १६०६. Fai grazing; a pasture-ground; ipsssage ७७२, १२०६, ०७, ०९, २३, १६८९ १९२२. प्रचिहिता marked ९६.. प्रचेतस् N. of a sage १००३, २८, १२८२. प्रच्छन्दक , wanderer ( Ganapatishd.atri) a mystic ( Shamshastri) 1&us. प्रच्छन hidden; secret ९२६, १६७०, ४, ७६. ८२, ८१, ८९, १७५१, ६, १९.६८..

·Vyavahārakanda प्रच्छन्नतस्कर 'a-secret thief '१७१०,:५८, ६४, ९५,१६०१, ५२, १८४०, ४१, १९७६, ७८,८५. प्रजापतिमतं the commandment (opinion) of प्रच्छन्नवञ्चक a secret deceiver १६९३, १९२९. Prajapati १०३.. अच्छत्रवृत्तिकर्मन् one whose occupation and प्रजापाल protector of (the king's) subjects action is not known १६८२. ९१९, २.०. प्रच्छादित concealed १५७३. प्रजाप्रवृत्ति raising of an offspring ११००, १३, प्रबन impregnation; begetting, generative १९७८. organ १०५१, ५३, ५५, ६५, १३१७, १९७०. प्रजामागिन् one who obtains an offspring प्रजनन generative organ; the act. of pro. १०७३. creating or begetting १०१०, १२५५,.८४, प्रजारणि (a common wife) producing child- ८५, १३९१,१६२१. ren; the mother of offsprings १२८५. प्रना procreation; children; offspring; fra having offsprings 9008. race; mankind; people ६३५, ८१३, १७, प्रजावती granting children; pregnant; .. २०,९६८,७१, ८३, ८५,९१, १२, ९४, १०००, mother of (male) issue १००१, ०२, २६, ०१, ०२, ०३, ०४, ०५, ०६, १०, १७, २०, ९९,१११४. '२६, ३०, ३३, ४६, ६३, ६५, ७२, ११०२, १३, प्रजाविशुद्धि purity of the progeny १०४७. २०,५९,६०,८१, १२४४, ५३, ५८,६१,६२, प्रजीवन livelihood; subsistence १२८३, १३२४. ७१, ८२, ८३, ८५, ८६, १३८५, १४२३, ३८, galiafer procreation of offsprings 9768. १५१९, ११, १६००, ०१, ०२, १४, ३१,५४, प्रणाली channel; watercourse ९२७, ५३, ५८, ७१,७८,७९, ९२, १३, १७१०, ९३, १८३७, ९६, ९८, १९०७, १८, २१, २९, ३०, ३२, ३६, प्रणालीमोक्ष an outlet through channel ९२७. ४१, ६९, ७०, ७६, ७७, ८१. प्रणिधि a spy ७४२, १६७९, १९२४. प्रजाकाम desirous of offsprings १००७. प्रणिहित carefully directed or employed प्रजागृप्ति protection of subjects १६६४. (for spying) १७५४, ५५. प्रजाघातिका (a. woman ) who murders her guſta ( the son ) delivered or given 9828, offspring १६१९. Fara ( a woman) who has borne a child प्रतर्दन N. of a king of Kas'i ( son of १०२२, ३९,४०, १६१९,८७, १८४८. Divo-dāsa)१६०३. प्रजाति progenyi offspring १००५, ०७, ०८,९०, प्रतान a tendril १८२३. १९८१. प्रतापन heating (a kind of punishment) प्रजापन property of the subjects (of a prince) प्रतारक a deceiver; fraudulent १९०३. प्रजाधर्म law relating to procreation or off- प्रतिकूल contrary; inimical; disagreeable spring १०५१, १९३९. १०२५,५६, ११००, १५, १३९१, १४००,०४, प्रजापति lord of creatures N. of a supreme १६९८, १७८४, १९२९. god above or among the Vedic deities; प्रतिक्रुष्ट a bidder; implored ९२९, १६२१. orion; N. of a sage ६२६, ७९२, ८,१८, ५७, प्रतिक्रोश bidding ९२८. ९८५, ९५, १००२, ०३, ०६, ३०, ३१, ३३, ४९, प्रतिकोष्ट a bidder ९२८. ५९.४२, ९५, ९८, ११००, १३, ४४,८१,१२०७, stage receipt; acceptance of a gift.654g ६२.९४, ३४८,५६, ७३, १४२४, १५५५, ७०४, ३२ ३३, ३४,८४, ८१, ९७,::८०५, -- ·Index of the important Sanskrit words 195 debt) ७०६. . १००६,११३१, ४२, १६५५, ८४, १९३३, ३९, ७०,७१, ७३, ४, ७५,७६, ७७,७९, 14, ४०. २८-१७८१. अतिग्रह land obtained by acceptance of | प्रतिमा. an image; statue १६१६, ३०, ४९, ५४, sgift १२५१. १८५०, १९२९. 'प्रतिग्रहीत one who accepts a gift; receiver gfahre according to each raother 9727. ७९४,८०६, ७९, १३५६, १६५९. प्रतिमान weight १६१३. प्रतिग्राहक a receiver, custodian (Sham प्रतिमोक्ष emancipation ८३१. shastrris) १६८४. sanfaat what is demanded back 23, प्रतिग्राहिन् a receiver १७५५, ६२. ७५४. प्रतिघात repulse; obstruction १६३४, १९२१, प्रतिरूप immitation १६११, ४९, ६९, १७४६. ६५. १८३४. प्रतिशा vow; promise १११७. प्रतिरूपक immitative; forgery; frabicated प्रतिज्ञात promised ७९४, ८०८. ११३०,१७५८,६१, १९८३. प्रतिदान restoration; return ७४७, ८७९, ९८. प्रतिरोभ obstruction १६१८, १८४८. प्रतिदानविधान rule of payment (of debt) प्रतिरोधक a calamity ७३५, १४३०, १६८१. प्रतिरोधन obstruction १०४२. प्रतिदानव्युदासक rejecting the payment (of प्रतिलोम inverse order ( of the castes etc.); member of a despised caste lower than प्रतिदेय to be returned ७०६, ३२, ४५, ५३, Sudra. ८२४, ३६, ६२, ९२७, १०२२, ११०४, ८९३, ९५. ०५, ८५, १७९२, १८३३, ४१, ४६, ४७, प्रतिदेश order; instruction ७३७. ८२,८३, १९२१,४२. प्रतिधि a part of the chariot १०... प्रतिलोमप्रसूता begotten by a woman in the प्रतिनिधि a substitute १३४८. inverse order of the castes १४०३. प्रतिन्यास a kind of deposit ७४९. प्रतिलोमा . woman of higher caste having प्रतिपत्ति consciousness; acceptance १०१२, sexual connection with a man of lower १८४७, ७०. caste; a womın belonging to a despised प्रतिपद course of conduct (as to the reco caste lower than Sudra १३८६, ८९. very of debts ) ६५६. प्रतिवादिन् contradicting; opposing 697 प्रतिपन्न agreed to; accepted ६८३, १५, २५, १००५, ११. : २७, ८६३. प्रतिवेश frontal neighbour १९२२. प्रतिपादन restoring १९२१. प्रतिशीर्षप्रदान offer of a substitute for an in- प्रतिप्रस्थात . particular priest ८१४, १००८, dividual ८३२. १८४१. प्रतिश्रव(य) a written receipt ७०६. प्रतिबन्ध opposition; hindrance ८९१, ९००. प्रतिश्रुत accepted; agreed; promised १३४, प्रतिबोध intimation ८८१. ७१३, १४, ९४, ९६, ९७, ९८०८०२,०५, ०८, प्रतिभाग daily present (given to a king) ११०९. १७.१. प्रतिपिड prohibited ७७१, ७७, ८१, ९२७, १०३६, storantlaat one who has stood as a surety ३७, ३८,५८, १६५, १६७१, १७०६, १८४६ ६७२, ७५. ५४, ११, १२, १९२७. प्रतिभू . surety ६६१, ६२,६४, १५, ६७.६९, प्रतिषिद्धसेवा doing what is forbidden १९७५.

·Vyavaharakonda प्रतिवेदव्य to be forbidden ९.६. प्रतिषेध obstruction; prohibition १०३७, ३८, १६१३, २०, ९५, १८४१, ७२, १९२४, २९.. : प्रतिष्ठमान (a debtor ) going out ७१६. प्रतिष्ठा stability १४, १८९६, १९८५. प्रतिसंस्कार reestablishment; repairing १६१३. प्रतीकार requital; counteraction ९०६, १४३०, १६८२, १८००, १९२४, २५, ७३. • प्रतीधात prevention; breach १९०६, ३३. प्रतीमान see प्रतिमान १६७१, १७०७,६१, १९२७. प्रतीची west १२०१, ५४. प्रत्ता offered; presented; married ११५२, १४६३. प्रत्यक्ष visible; direct knowledge ९१५, १६७२, १७०७, १९२७, ६६, ८३. प्रत्यनन्तर next; adjoining ७४०, ४७, ५१. प्रत्यभिलेख्यविरोध dispute or difference regarding the documentary evidence ९२५. spaper evidence; ( surety for ) assurance; ascertainment; understunding; dependence ६३८,६१, ६२, ६५, ६९, ७१, ७३, ७६, ७७,९९, ७४७, ७२, ८६३, ९६, ९२५, ४५, १२६०,१७६६, १९१४, ६५. प्रत्ययाधि a kind of deposit ( which prevents the accruing of interest and diminishes • the principal) ६५८, ६०, ६१. प्रत्ययितपुरुष a reliable man १६७१. प्रत्लार्थिन् a.defendant ९४४. प्रत्यवाय sin १२६७, १६०५. प्रत्यादान revoking १९०४. प्रत्यादेश determent १७२०. प्रत्यापत्ति confession १६४४. प्रथम first १३०२, १६१७, ३६, ४२, ४३, ४५, १.६९, ७४, ९९, १७१३, ३२, ४८, ४९, ७०, ८२, ' '८१,९०, १८१५, २०, ३०, ३१, ३८, ८५, ८९, ९५,९७, १९००, २९, ३२, ३३,३६, ७०, ८३. प्रथमंसाहस first amercement ७९४, ९४६,१६१०, ११, ५४, १७८२, ९०,९६, १८९२, १९३... प्रदर्शन (surety for ) appearance; showing २६१,८९ peny a creditor;, givar 19,206,49,1998, १३५५, १६१०, १७९०, १९७३, ८६. ETA & gift; donation; giving; granting ६३८, ५४, ७९४, ८०७, ०८, ६१, ९८१00१, ५९, ८३, १९२२, ७३, १३५६, ८४, ८५, १२ १९३३. प्रदुष्ट corrupt; imitated; wicked; sinfule८८, ९५५, १८८८. प्रदेष्ट one who pronounces judgement १६१८, ७३, ७९, ८५,८८. प्रद्राणक very needy or poor १०१०. प्रधन property or wealth in general ६५७. प्रधना wealthy ७११. प्रधर्षक violating (the wife of another) १६१९. 479 the most important or essential; principal ८६०, ६१, ११८४, १२४३, ४६, १३१७, १९७७. प्रधानांश a principal share १९८४, १२३४. प्रनष्ट lost ९२०, २९, १६८४, १७५३, १९५८,८२. प्रनष्टस्वामिक holding for which no claimant is forthcoming ९२९, १९४७,४९, ५३, ६२. प्रनष्टाधिगत (property ) lost and which is afterwords found १९५४, ५८. प्रपद the fore part of the foot ९९९. प्रपन्न acknowledged (as a claim ) ७२१. प्रपलायिन् running away ७८७. 147 spring; a place for watering cattle ८७३,९०३, ९८, १००२, १६९५, १७१८, ५४, १९२९, ४४. प्रपितामह paternal great grandfather १२८१, १३५०,५१, १४, १५३०, १९८२. प्रपितामहसंतति paternal-great-grandfather's progeny १५३०. प्रपौत्र a great-grand son १०७९, १४६७. प्रफी a wanton woman ९८२. प्रभक्षित used up (eaten ) ७५४. प्रभतव्य to be supported or nourished १४००. TTT source; prominent 90*X; quu's, 669 १९८५. gulay a lord; rulert 6.47*46.

·Index of the important Sanskrit words. 97. measure प्रमुmaster; lord ७९, ९२,८३७,५३,६०, १७, २३, २९. ९६, १०७५, ११०७, १०, १६, १८, ५५, ७२, प्रयोग lending money at interest; invest- १२९, ३२४, २९, ९१, १४४९, १५५५, ६१, ment; appointment ६०७, ३१, ७५०, ८४, ८८, १७०१,६०, १८८८, १९३६, ६०,७०, ८८. ८६, ९०, ११२६, १६१३,८१, ८२, १९७०. प्रभेद splitting; division; sub-division ९४२, प्रयोजक a money-lender; creditor; one who ११२९. invests ६३८, ४५, ७३१, १११०. प्रमगन्द N. of a person ६००. प्रयोजन object; cause; purpose ६५६, ७६६, प्रमत्त insane; mad ८०४, १०५६, १३९३, १६०७, ८०७, १८. १७१५, ४६, १८८५. प्रयोज्य money lent at interest; investment; अमदा a young woman or any woman exclusively useful (for one person १०२९, ३०, ३१, ३२, ३३, १९८०. only as book etc.) १२२८. प्रमाग authority: proof; proportion; right; प्रयोतृ a mingler १५९१, १८९३. principal evidence; ६२९, प्ररोह sprout १८००. ७३४, ३७, ९४५, ५०, ५१, १०३४, १२२९, प्रलोभन inducement १८८९. ८६, ८७, १४३१, ७३, १६१४, ४९, ७३, ८४, प्रवक्तृ teacher १६२७, १७६१, ८३, १९३३. ८७, १७६७, ७१, ७२, १८००, १९१५, १८, २०, प्रवर a cover; an upper garment; excellent २१, ३६,५४, ६२, ६५, ७६,८४. ८१४, १०६८. प्रमाणदृष्ट sanctioned by authority १०२७, प्रवर्योदासन a ceremony introductory to the Somma-sacrifice ७७२. १२८४. प्रमाणरहित want of legitimate title of owner. प्रवर्तक instigater १६५०. ship ९५२. प्रवर्तन causing to appear; engaging in प्रमाणहीनवाद a dispute in which in which visible ८०६, ९३०, ४७, १५७९. proof is lacking ७६५. प्रवसित exiled; excommunicated १११९. प्रमाद negligance; insanity ६४९, ७७७, ८१, प्रवापिन् a sower १०७३, ७४. ८५, ८६, ८५४, ९०४, १११२, १९, ३०, प्रवाल coral ६०९, ३२, ८९४, १२१९, १७५९, १७७२,९१,९२, ९८, १८१४, १९८६. १९८८. प्रमापण killing १६३८, १८३१, ३४, ८२, ८६. प्रवास sojourn; journey १४०५, ३०. प्रमीत dead १३०४, १५१३, २४, २६. प्रवासन excommunication; banishment ७२, प्रमीतपतिका (a wife) whose husband is dead १६२१, २७, ३२,५४, १७६२. १०६८. प्रवासित (property ) lost; taken elsewhere प्रमूढ infatuated १०३०, १७५४. १६२०. प्रमोक्तव्य to be released or set free .७२८. प्रवासिन् one who undertakes journey ६९७, प्रमोहित bewildered; infatuated ८०५. ७११, १२, १०३९, ४०, १६८२. प्रयत्न effort १७०१,५७, ५९, ६३, ९२, १८९१, garot to be excommunicated 9960; 9606, १९२८. २९. प्रयाण parading; going १६४४, १८९.. प्रविभक्त divided १२४३, १५२९, ७१. प्रयास labour ९२९, ३२. प्रविष्ट returned ६३६, ४७, ५३, ७९, १६८१, ८२. प्रयासभोग्य (a pledge) enjoyable with प्रवृत्त come forth; brought about; admitted labour६३८. ८७१,९४७, १६२०, १८५५, १९३५, ४२. अमुक्त invested (sum).६.८, १०,२२,३१,१६, । प्रवृत्ति tendency, conduct; activity. १२८६, . .. Index 13 ·98 Vyavahäradsunda. . -- १६१९, १८८८. प्रवेश entrance ६३६,९३२, १६१७, २०, ८५, ८६, १८००, ४०, ४८, १९३६. प्रवेशकाल the placing (of a deposit) in a person's house or hand ६६०. प्रवेशन return; giving back ६६०, १९२२. प्रव्रजन see प्रव्राजन १०३६. प्रव्रजित one who has turned a recluse; a religious mendicant or ascetic ६७२, ७८,८३१, १०१३, २५,४०, ११०७, १२, १७, १५६१, १६१०,३४, ६८, ७९, १८५०, ५५, ७९,८२, १९२२, २७,४४,४६,७८. प्रव्रज्या the order of a religious mendicant ७३७, १११३,१७, १९, १९२३. प्रवज्यावसित a religious mendicant who has renounced his order; an apostate from asceticism ८२४, ३०, ३१, ३७, १४०३. प्रवज्योपनिवृत्त vide प्रव्रज्यावसित ८३१. प्रव्राजन banishment १६८९. प्रताजित one who is forcibly made an . ९२६, ३४. ascetic १०७६. प्रसाधन: decoration, tailet and its requisites १०२८,११०७, १२४४. प्रसाधिका a female attendant who dresses her master १११९. प्रसिति missile १.०१. प्रसूत procreated; begotten ७०३, ८३५, ९१९, १०२४, ३०, ३१, ११०३, १२, १२६९, १३५०, ७३, १४२८, ४५, १६८४, १८३३, १९४२, ८५. प्रसूति procreation १०४६, ५१, ७०, १९१६. प्रस्तज N. of a particular class of sons.. son by a paramour; a son rejected by his natural begetter and adopted by a stranger १२८६. प्रसृष्टस्त्रीक one whose wife is allowed to travel with another man १०३८. प्रस्थ a particular measure १५२०. प्रस्थापन sending out; dispatch १८८१. प्रस्नुषा grand-daughter-in-law ७०४. प्रस्रवण a well or spring ९२६ प्रस्वापनमन्त्र the chant causing sleep १६८१. प्रहरण a weapon; beating १६८७, १८३०. प्रहवण feast; combined performance of any sacrifice ७३७, ८६१, ६२, १६८२. प्रहा a good throw at dice; advantage १८९८, १९००. प्रहार a stroke; blow १०३६, १६१८, ३४, ४७, ५२, ७६, १७९६, ९८. प्रहीण standing alone (i.e. having no relatives); cast off; destitute of a relative ७७१. प्रहीणद्रव्य property for which there is no claimant १९४९. प्रहीणस्वामिक (property ) of which the own. ers are perished १९५०. प्रहृत beaten १८०५,३४. प्रहाद N. of an Asura king १९६४. प्रहादि an attendant of the Asura Pralada १९.३० प्राकामिन् one who fulfils his desire १८४८. प्राकाम्य libertyschoice; independence IR, प्रश्न judicial inquiry; query १२२५, १९१८, ६३, ६४. प्रसङ्ग occasion; contingency; possibility ७६७, १६४६, १८६८, ९०, १९१३. प्रसभ forcibly; violently १६१८, ५५, ९१. प्रसभकर्मन् an offence with force १६१३, २२, ५५. प्रसभहरण violent seizure ८६३, १६३३. प्रसर्पण the act of following (to detect) १७५५. प्रसव procreation; offspring १०६९, ७४,१३१८, १४१६, २७, १९८६. प्रसस violently; forcibly ८६३, १७३६, १८४९, ५०, ७८,८८, ९०, १९१४, २२, २९. प्रसातस्कर a robber; brigand १६०९, ७१. .प्रसखहरण violent seizure १६४८, १७६१. प्रसह्यादान see प्रसपहरण ९२९, १०३४. प्रसाद favour; grace ८३०, १५, १२१९, २०, २७, ३२,३३,८५,८६,१९७ ... .

·Index of the important Sanskrit words 99 :.- . . .: ९३.२,०४८, ४९. प्राकार a rampart.९६२, १६१७, ३०, ४९, १९३०. प्राक्षितक adjacent ९२६. प्राग(ग्गा)मिक a servant; fore-runner १९४४. प्रागुक्त not divided rightly; grand-father's property; alrendy objected to १५७४. प्राग्घूणक N. of a people and country (eastern part of the Hina country ) १७७२. strapezio one who is previously convicted १९६५. प्राविभाग a previous division १५८१. प्राङ्निविष्ट previously constructed ९५३. 475-474977 a law suit where former judgement has been referred to ७३०. प्राचीनयोग्य N. of a Rshi १२६१. प्राजक a charioteer १८०८, ०९. प्राजापत्य relating to or sacred to Prajapati; a form of marriage (in which the father gives his daughter to the bridegroom without receiving a present from him); a descendant ok Prajapati ८४२, १०२२, ३४, ९६, ९८, ११४३, ४४, ९५, १४३९, १९४३. प्राज्ञ wise or intelligent man ७८४, ८६१, १०२०, ३२, ७१, १९३६. प्राविवाक a judge ७४२, १९६६, ६९. प्राण life; a particular measure ७९२, ८०५, ३१,१०२०, २६, ३१, १६०४, ४३, ५०, ६५, ७०, १८२१,३५, ४०, ५६, ५८, १९१८, ६४, ६८, ७८,८१. प्राणच्छेत्तु a murderer १६०८. प्राणभृत् a living being १८०९, १०, २१, ३४. प्राणाबाधिक danger to life १६७६, १७९९, १८००. प्राणाभिहन्तु , murderer १०३४. प्राणिचूत play or contest for life १९१०. प्राणिवध killing or slaying of an animal . १६२१.. णिन् a being १६२१, १७६२, १८३५, १९०५, ७७२. प्रातिभाव्य the act of becoming bail or su. rety; surety-ship ६३३, ३४, ३५, ६२, ६३, ६४,६५, ७२, ७५, ७७, ७८, ७९, ८०, ७०८, १५, २१,३१, १५७५,८०,८९. प्रातिभाव्यकृत (debt ) from bailment ६९५. प्रातिभाव्यागत (debt) arising from surety-ship. ६७२, ७५, ७६. प्रातिरूपक see प्रतिरूपक १९८७. प्रातिलोम्य inverse order ( of the custes ete.); transgression ८२९, १०९३, ११०४, ०५, १४३०, १७७०, ८४, १८३२, ३३, ७२, ७५. प्रातिशिक - neighbour १०३८. प्रातिवेश्य neighbour ७७९, १६०९, २८, ३५, ४७, १९२७. प्रात्ययिक a surety for the trustworthiness of a debtor ६६६, ७२८, ३७. प्रादानिक a dowry; ( property ) relating to marriage (given to u girl ) १२००, १४१७, १९५०. प्राधान्य superiority १८३०. प्राध्ययन commencement of recitation or study १२२५. प्राप्तकाल proper time १९४९. प्राप्तफला matured १८४८. प्राप्तव्यवहार one who has attained his majority; come of age 9034, ११९९, १६२१, १९५०. Tilladt ( a maiden for whom ) nuptial gift has been already presented ( to her parents ) १०९७. प्राप्तार्थ one who has attained an object or advantage; one who has won the case ७२२. प्राभवत्य might; power ८२०, १९२७. प्रामाणिकी founded on evidence or authority; authentic ९४८, १९१९, ४३. 914 seeking death by fasting ( to enforce compliance with a demand) ७२५. प्रायण courting death १९३१. प्रातस्सवन the morning libation of Soma .

·100 Yyarahārakdindas! ........! ०२. man प्रायश्चित्त expiation; atonement १०२२, ३०, १००४, ३८,४०, ५९, ६२,१११६..१४९३, १११८, १२७२, १३९३, १६२७, ५३, ५९,१७६०, ६५,१५४९, १८५०, १९८४. १८४६, ८४, १९२४, ३३, ४१, ७७. प्रेतकार्य an obsequial or. funeral rite ७१९, प्रायश्चित्ति see प्रायश्चित्त ७९१, ९९५, १५९९,६०१, १४७३, ७४, १६१६, १९५०. प्रेतकाल senility १४५७. प्रार्थन soliciting १८९१. प्रेतपत्नी wife of a deceased husband १०२., सावरण upper garment; cover १८७१. २२. प्रावादिक a gossip १६८७. प्रेत्यभाव life after death १०७६. प्राशू an eater; a guest ६००. प्रेषण the act of sending ८१७, १८५५, १९. प्रासहा N. of the wife of Indra १००४, ०५. प्रेष्य a servant ८१३, १६४८, १८८५. प्रासाद a mansion ९५८. प्रोत्साहक instigator (of a crime) १६५३. प्रिय agreeable; pleasant; lovely ८६३, ९९७, प्रोषित gone abroad; absent ६७८, ८०,८२, ८४, ९८, १०१५, १६, १७, २६, २९, ७५, ८५, ८८, ९६, ७११, १३, १५, १०१६, २३, २६, ४०,६०, ११०९, १४००, ६४, १९३१, ७८,८४. ६१,११००,०६, १२, ४६, १२००, ०१, १९५०. प्रियाधर्षिन् one who indecently assaults an प्रोषितनिक्षिप्त what is deposited with a other's mistress १६१२. who has gone abroad ७५२. प्रीति love; friendship ८०३, ९७५, १११५, प्रोषितपतिका see प्रोषितपत्नी १८४९. १२२०, १४३१, ९७९१, ९२, १८९६, १९१३, alfagsaſt wife of one who has gone abroad ८५. १०२२. प्रीलिदत्त property or valuables presented प्रोपितभर्तृका see प्रोषितपत्नी १०२६, ८५, १११९, to a feinale by her relations and १३७३, १९७९. friends at the time of her marriage; प्रोषितयोपित् see प्रोपितपरनी ११००, १२. ( a loan) made from friendship ६२६, प्रोपितस्वामिका see प्रोपितपत्नी १८८८. २७, ३३: १४५३, ६३. प्रोछेशया lying on a bench ९७३, ९८. प्रीतिदाय a gift made through love ११३१, : प्लव a boat १७२६, १९२५, ८५. १२२९, १९८३. प्लवक a rope-dancer ८६३. sfagaras with friendly disposition; bestow- Glace the spleen 856. ed through affection ७४१, ४८, ८३, फल fruit; enjoyment; profit; reward; १२२०. issue; produce of a field ६०९,१८,३०,३७, प्रीतिप्रदान see प्रीतिदाय १२०२. ७८७, ८८, ८०७, २४, २७, ४२,८६,९६, ९१४, प्रीत्यारोपण bestowing (of ornaments etc.) ४६, ४८, ६०, ६२, १०२०, २९, ३०, ३३, ६२, through affection १४३०. ७३,७४,७६, ११०१, ०२, ०७, ११,३०, १२८४, प्रीत्योपनिहित friendly loan ७४४, ८१९. १३१६,४९, ५०, १४०५, २४, १५१३, २३, प्रेक्षक (a royal servant) who visits any १६०९, १४, १९, ३०, ४२, ४६, public show ( while on duty) १६४२. ६१,६५, ७०,७१, ७२, १७१९, २२, ४४, ४९, प्रेक्षण attractive sight; theatre १६९५, १७५४, ६०, ६५, ६६,६७, ९५, ९८, १८००, ०६,३५, १९२९. ८५, ८९, १९०१, १७, २५, ३८, ६५, ७५, ७८, प्रेक्षा a public show ८६., १०३६, ५८. ८३,८४... प्रेत a dead-man ६६४, ७४, ७८, ७९, ८२, ८४, फलक a board; plank ८२६, १६७४, १७०९, ९७, ७१५, ३५, ५५, ८.१५, ६३, १४८, ८३, ६७,18२७. .

·Index of the important: Sanskrit words 101 ३०, . . फलभाज् entitled to profit; receiving fruith ९४७, ११०२. फलभोग्य that of which one has the usufruct; (s pledge) that of which fruit is to be enjoyed ६३८, ४३, ५८. फलहेतु purpose of profit ७८०. फलीकरण separating the grain from the husk; cleansing the grain ११४४. syait a particular constellation 9000. Poles a garment of cotten; a garment made of fruit fibre; a plough ६३२,९४३, १९६५, बन्धनस्थ under restriction १०३.. बन्धनागार a prison; jail ७२९, ३७, १६९०. बधहस्त pledge ६५१. बन्धाचार rules of pledge or mortgage '८०३. बन्धु a relative; kinsman ७०४, ११, १५, २७, ४०,४७, ५५, ८२, ८६, ८०३, ०५, ०८,१७, ९७७,१०२९, ३८, ५७, ८३, ९४, ११००, ०१. ०६, ११, ९८, १२०१, २१, २८, ३१, ४५, ५२,. ७३, ८८, १३५५, ६३, ७२, ८४, १४०३., ३०, ५९, ७९, १५१७, २७, ७४, ७५, ८२, १६१५, १६, ७९, १७०१,६६, १८३६, १९७०, ७९. बन्धुकुल family of a kinsman १११८, १४५३, फाल्गुन N. of Arjunct ८१९. बज white mustard plant १८४०. बदर , berry; jnjube १७६१, ६३. बदिर see बदर १९३८. बद्ध bound; fettered; N. of a particular class of sons ७२८,८६२, ११११, १३५२, ५५, १६१७, ४०, १७३५, ४७, १८९४, ९७, १९३०, ४१,४३, ७७, ८३. बद्धक a captive; prisoner; fettered ( by the chains of debt) ६०५. बद्धकमोचन setting free a prisoner; redemption from a mortgage ६०५. बधिर deaf १६६७, ७९. बन्दिग्राह one who abducts by making captive; a robber १७३६. बन्दिन् a prisoner; bard ७१५, ८०८, १८५३. apot a chain; binding; security; pledge; mortgage; dam; arrest ६०५, ११, २८, ३५, ३८, ४७,५०,५१,५२, ५३, ५४, ५६, ६०, ७५२, ८१९, २७, ९२६, २९, ८३, १०३२, ३३, ३५,५८, ११४१, १६१४, ४७, १९२२. बन्धक vide बन्ध ६०८, ५१, ५८, ७४, ७६४, ८०३. बन्धकी an unchaste woman; harlot १०२०, १९८६. बन्धकीपोषक a keeper of harlots ८६३. बन्धग्रहण acceptance of a security ६२३. बन्धन binding; restriction; prison ८१७, १०२८, १६५२,१०,१७६०, ९६. १८८०,१९२२, बन्धुगामि (property ) inheritable by a relative १४७०. बन्धुज born of a kinsman १३७३. बन्धुजन relative ७५०. बन्धुदत्त given by a relative १४२८, ४४, ५९. बन्धुदायाद kinsman and relative; entitled to inheritance by relationship १२६५, ८२, ८.४, १३१९, ४६, ५०, ५१. बन्धुविहीन without a relative १५२९. बन्धुसंनिकृष्ट a near relative १२७३. बन्ध्य (सेतु) (a dam) preventing the access of water ९४६. बभ्र brown; N. of a Rshi; a reddish brown animal; N. of a deity ९९७, १६०६, १८९४, ९५, १६, १९०१. बर्हिः :.a litter of grass; a bed or layer of Kuste grass ९७३, १३६३, ८४. वर्हिण a pea-cock १६०६. बल force; strength; power ६४०, ५०, ५५, ६०, ७१७, २३, ३१, ५४, ६४, ८०५, ०८, १२, २७, ३३, ४७, ४९, ५३, ५४,६०, ६१, ९४६, ६८, ११११, १४, १६, १७, १८, १२२७, ८५, ८६, १४५६, ५८, ६४, १५७३, ७४, १६०४, ०६, २०, ४१, ५३, ७२, ९२, १७३५, ४४, ६०, ६२, १८५८,८५, ११, १२, 1816, २९, ३०, ३१, ३६,४१,४२, ६३.६० - ·102 Vyavaharakanda': '. ४०. papala relative; kinsmanj. cognate 80' बलात्कार force; compulsion ६३७, ७२५, १८८५, ७०३, ०४,८२७, ९.१,१०९५, १६, ११०३ ९०,९१. १९, २९, ७३, ७८, १३२०, ७४, ११, ९२, बलाद्गृहीत a particular son ( who is foreibly १४०३, ३०, ४४, ५९, ६३, १५१२, १४, taken) १३५५. १८, २६, २७, ६१, १६४०, ४७,५१, १७५५, बलाहासीकृत forcibly made a slave; captured १९२९, ५२,६२, ७६. by force ८२३. बान्धवगामि ( property) inheritable by a cog. बलि tribute; tax; N. of a Daitya ६०१, ०२, nate १४७१. ७८३, १०३२, १६७१, ९२, १७०१, १९२४, २९, बाभ्रव belonging to Babhu १२६०, १९८१. बाल a minor in law; hair on the body बलिदान offering of tax १६६१. ६११,३१, ८०, ९५, ७१०, ११, ३७, ९३, बलिभेक्ष tribute and alms १०२९. ८००, ०४, १७, ३८, ७३, ७५, ९०५, १६, ३९, बलीवई a bull ८९१, १०२९. ५०, ११०६, १४, १८, १५२७, १६०७, १२, २१, बल्बज a kind of grass १००२, १६८७. २४, ३१, ५३, ८६, १७०१, २८,६१, १९२२, बस्ति the lower belly ९०९, १९७६. २७, २९,४४,५०,६६,६९,७१, ७६, ८६. बहिःसद् ॥ dicer; one who sits outside १८९८. बालक a child १०२५, १७५८. बहिबर्बाधा annoyance to outsiders ९२७. बालकलह a small strife ८६२. बहिर्वर्ण an out-caste; having no caste ११९४. बालघातिन् see बालन १६०९, ७१. बहिर्वेदि the space outside the sacrificial बालन a child-murderer १६३२. altar १००५. बालदाय property of a minor १९५१, ६२. बहिश्वर an outsider १७५४. बालधन see बालदाय १४७३, १५२७, १९४८,४९,५०. afecard to be excommunicated 9096. बालपुत्र having sons who are minors १२०१, बहिष्कृत excommunicated १६२७. १९६२. बहुपत्नीकृत one who has married several बालपुत्राविधि rule about a woman having a wives १९७८. minor son ७११. बहुपशु rich in cattle १६६०, १७२३. बालप्रातिभाव्य surety of a minor ६६२. बहुभार्य having many wives ११०९. बालविधवा a child-widow १११८. बहुमूल्य valuable १७५९. वाला a young woman; girl १०२१, ५८, ९५,. बहुरक्ष्य wealthy; opulent १५२४. १२८३,८५, ८७, १४७३. बहुश्रुत well versed in the Vedas, very बालापत्या (a woman ) having infants ११०६. learned १६१२, २४, ५५, १९१६. बालिका a maiden १३८४. बहुसंस्कृता (a wife) who is married many वाल्य infancy; childhood १०२३, ५९, १९८४. 'times १११८. बाहु the arm ९६९, ८७, १६२१, ९२, १७८१, बहुसूवरी bearing many children ९६९, ९३. ९६, १८१७, १९, ३६, १९२९, ३३, ४४. बाण an arrow १६२१, १९६७. बाह्य an outsider ९२८, १६८५, ८९. बाथ destruction; obstruction ७३५, ८७८, बिडाल a cat १६७२. ९.५,२७, १७३०. farrs a woman who bears only & dead. वाधक injurious, a robber ८७१, ९५१, १८९०. child १०३४, १४३१. बाधा annoyance; nuisance ९२७. विम्ब achameleon १६१७,८०. • बाध्य punishable १६६५, १८४३, १९२२, ८६. विस the fibre of lotus १५९५, १६५६, १८४०. .

·Index of the important Sanskrit words 103 . ४०. बीज seed; semen virile; a poker ६३०, ३४, ब्रह्मचारिणी woman who observes the.vow ७८७, ८३५, ३९, ९२, ९४, ९२३, ३०, ६०, of chastity १०६२, ७६, ११३. ८५, १००२, ०५, ७०, ७१, ७२, ७३, ७४, ७५, ब्रह्मचारिन् . youth before marriage (in the ११०२, ०३, ११, १५, १७, १२६४, ८२, ८८, first period of his life ); observing the १३१४, १८, ७३, ७४, १४६४, ७०, १६८५, vow of chastity ८२६, .४१, १०१९, २४, १९०५, २४, ७४, ७६. ६२, ६३, ७९, १११३, १७, १२८५, ८७, बीजकाल the time of sowing seed ९३२. १३७५, ७६, ८४, १४०४, १५०९, १६१०, बीजवस्तृ sower of a seed; a begetter १३५८. १८३९, १९४३, ४४, ७४, ८२, ८६. बीजहिंसा destruction of the seed ९३०. ब्रह्मचारिवासिन् living as a brahmacharin, बीजिन् a progenitor; owner or giver of seed १२५८. ९६०,६१, १०११, ७४, ११०२, ०३, ११,१७, ब्रह्मनाया wife of a brahmana १८३८, ३९, १२८२, १३४७. बीजोत्कृष्ट one who picks out grain १७०५, ब्रह्मजुष्ट gratified by prayer ९९७. १९३०. 164 molesting or oppressing the brah- बुद्धि intelligence; reason १०३३, १६५१, ९५, mandi १६००, ०१. १९२९, ६९, ७०, ८६. ब्रह्मणस्पति N. of a deity ५९९, ९९६, १०००, बुध intelligent; wise १००२, ०४, १७२७, ९१, १८९६. १८३०, ८१, १९६५, ६६, ७०, ८३, ब्रह्मादायागता ( land ) received (by a .bra- ८५. hmand) by his peculiar prerogative of बृहणीय to be supported or maintained ११९८, receiving gift १२५२. १५८४. ब्रह्मदेयिका gifted land; land that can only बृहस्पति N. of a law-giver; a sage ७१३, ८३६, be possessed by a brahmin ९३२. ५८, ९६, ९२०, १००१, ०३, ३२, ३३, १११८, ब्रह्मन् the sacred word; the Veda; prayer; १२२५, २७, २८, १७६१, १८३९. priestly caste ६००, ७७०, ९२, ८१३, ४०, बृहस्पतिसवन a particular sacrifice ७७२. ५७, ५८, ९७४,८१,८३,८४, ९६, ९८, बंकनाट a usurer १९७१. १०००,०१, ०२,०९, ११२०, ८५, १२५१,५९, बौधायन N. of a sage १३७४, ८५. ६०, ६२, १३२९, १४६४, १६००, १८३७, बन the sun १२६४, ७२, ७९, ८२, ८९. ३९, १९२१ ३०, ३१, ४३, ६५, ६६, ७४, ब्रह्मकिल्बिष offence against a brāhmana १८३८. ब्रह्मगवी a brāhmana's cow १६००. HTT the share of a brähmana or ब्रह्मन a brāhvana-killer ११११, १९४३, ६६. chief priest १००३. ब्रह्मचर्य religious studentship; celibacy; the ब्रह्मलोक the world or heaven of brahman state of continence and chastity ८१५, १११.. १०००, २४, ३३, ६३, ११०९, १०, १३, १७, ब्रह्मवर्चस् divine glory or splendour ८१४, १९, ६१, ६२, १२५८, १९०२, ७४, ७९, १९२०, २१. ब्रह्मवादिन् an expounder of Veda; a philoso- ब्रह्मचर्यव्रत the vowed practice of Brahma pher ६०९, ८०३, ११९५, १४०२, १९६६, charya ११११, १५२४. अमचर्याश्रम the period of unmarried religi• ब्रह्मवादिनी see ब्रह्मवादिन् १०१०, १४०५, २४. ' ous studentship १३७३. प्रशासन . command of brāhmana १५. ७८.

·104 Výtvahärakanda १ असमकdprung from brāhmana १९३१. . . ब्रह्मस्व brdhmama's property ६११, १४६९, ७०, ..:१५२६ १९६२. जासूत्र :the sacred thread १६४८. बबाहल्या the murder of brahmana ६०९, ९९२, १०३१, १५९८, ९९, १६००, ०१,०३, ०६, .९, ६५, १८२९, १९७०, ७७. ब्रह्महन् the murderer of a brahmana ७७२, ८६३, १११६, १५९२, ९८,१६००,०१,०८, २७, ५१, ५३, १७०२. ब्रह्मानुशासन vide ब्रह्मशासन ८१८. ब्रह्मारण्य a grove in which the Veda is studied ९३.. meg brähmrona in the highest degree ६१). ७१।७२, ७३, ७४, ७८,८७, ९०, ९३,. ९४, ९९,, १८२८, ३२, ३५, ३९, ४१, ४१, ४६, ४७, ५१, ५८, .५९, ६०, ९६, १९१४, १६, १८, २०, २२, २७, २८, २९, ३०, ३१, ३६, ३७, ३८, ३९, ४०, ४१, ४६ ४८, ४९, ५०, ५६, ६१, ६१, ६२, ६५, ६३, ६९, ७४, ७६, ८१, ८२, ८४, ८९. ब्राह्मणग going to a brahmin vi६. ब्राह्मणन . brāhmama-killer १६३२. ब्राह्मणचाण्डाल a Chandala among brahmanas १०५४, १२४४. ब्राह्मणदण्ड punishment form brāhmana १६५९. ब्राह्मणद्रव्य see ब्रह्मस्व १४७८. ब्राह्मणधन see ब्रह्मस्व १४७०. ब्राह्मणयोनि brahmana's race १५९२. ब्राह्मणवध the murder of a brālamana १६०६, १८५९. ACTOTHEAT belonging to a Brahmana 9093, २०, ब्राह्म N. of a form of marriage ( in which the bride is bestowed on the bridegroom without requiring anything from him ); relating to brühmana १०३४, ९६, ९८. १४२८, ३९, ४५, ५०, १९३७. ब्राह्मण man belonging to the first of the three twice-born classes; member of the supreme Hindu caste; the brūhmana portion.of the Veda ३२७, ७५६, २२, २३, २६, २९, ३१, ७८, ९२, ८०३, ०५, , ०८, १३, १४, १७, १८, २३, २६, ३९, ४२, ५९, ६२, ६५, ७७, ९९९, १००५, १३, २२, २४, २५, २७, २८, ३३, ३९, ७६, ९३, ११०५, १६, २१, २३, ३१, ४३, ४४, ६१, ८४, १२३८, ३९, ४०, ४१, ४३, ४४, ४५, ४६, ४९,५८, ६७, ८१, ८४, ८६, ८७, ८८, १३०५, ०९, ६३, ६५, ७४, : ७६, ८४, ११, १६, १४६४,६५, ७०, .३, ७८, १५१२, २४, ९६, . ९७, १६००, १, ०२, ०३, ०४, ०५, ०६, ०७, ०९, १०, १२, १८, १९, २०, २४, २७, ३५, ४३, ४५, ५१ ५२, ५३, ५५,६४/६८, ७०.७% 00,९३९७, १७०२,२१, २३, .२१, ३.४.४/०४५ .५२, २३, ६८, ब्राह्मणव see ब्रह्मस्व ६३४, १२४३, १४६८, ६९, १७२६. MENUTO a mere descendant of a bräl. mama १०१०. ब्राह्मणार्थ see ब्रह्मस्व १४७०, १५१२. Anunt u brakmana woman or & brākmmana's wife ८६३, १०२१, २२, २६, ८५, ११००,०५, १२, १३, १५, १७, १२३९, ४३, ४४, ८५, १३७६, १४२९,४०, ६३, १६००, ०१ ५१, १८४५,४६, ५०, ५९, ६४, ८६, ९०. ब्राह्मणीपुत्र son of a brahmani ११०५, १२३९, ४०,४१, ४५. ब्राह्मणीसुत see ब्राह्माणीपुत्र १२५२. ब्राह्मण्य brahmana-hood. .१९३६. भक्त maintenance; food or meal; a devotee ७१३, ८०२, २३, ३२, ८३८, १२४४, १४०४, १६५२, ६३, ६५, १७२५,४२, १९२४, २५/- : ६५, ७६. . . .। भक्तद see भक्तदातृ ५५ ३५२९.....) .

·Index of the important Sanskrit words 105 . . मतदातृ giving food; . maintainer १६४९, १७५६. मतदान giving of food १६१९. भक्तदायक see भक्तदातृ १६९७, १९२९. भक्तदास food-slave; a slave who serves for his daily food ८२१,३०, ३२, ३८, १९२८. मतप्रद see भक्तदातृ १६०९, ७१. toka a servant to whom food and clothing is given ८५२. भक्ति service; devotion ८२८, ६.. मक्ष food १८९३. भक्षण food ९०६, १९६७. भक्षित enjoyed; devoured ७५१, ५४, ५६, ८३१, ७६, ९१८. भक्ष्य eatable ८६१, १०२८, १६५४, १६, १८४५, ८१, १९२९, ३०. भग N. of an Aditya ( bestowing wealth and presiding over love and marriage); the mark of female part 998, ९७९, ८२, ८५, ९५, ९७, ९८, ९९, १०००, ०१,०२, ०३, ०६, ०८, ९८, १४१५, १६०६, २७, ८७, १८४७, ९९, १९७०, ७७, भगा the mark of vulva १८८६. भगिनी a sister ८०६, १७, ६३, १०२०, ११५२, ९२, १२५४, १३८५, ९१, १४१६, १९, २१, २७, ३२, ५९, ६२, १५४४, ५८, १६५३, १७८०, ८९, १८५०, ७४, ८२, १९२२, ८४, ६१, मजन breach १७९९, १८... भट्टादित्य N. of a deity १९६५, ६७. भय danger; intimidation ६३८, ७८५, ९४, . ८००, ०४, ०५, ६, ८९.९०६, २७, ५७, ५८, १०३२, १४३०, १६२३, ४६, ६४, ६८, ८६, ९२, १७००, ५२, १८१३, १९२०, २४, २५, २९, ३६, ४३, ६४, ६६, ७०, ७३, ७६. भयदान gift through danger or fright ७९४, १९७३. भयवर्जिता & kind of boundary ९४४. भरण maintenance ६९६, ७९९, ८०५, ५६, १०२६, ८८, १३८९, १४००, ३०, ७३, १५५३, ५४, ५५, ६०. भरणीय to be maintained १६७४, ८९. भरत N. of a man or tribe ८१२, १८, १०३२, १२६७,८७, १९८३, ८४, ८५. भर्तव्य to be maintained or supported ८१५, १८, १०३१,८७, ११४३, १३४८, ८६, ८९, ९१,९४, १४००, ०१, ०४, १६६०, १९८५. भर्तृ a husband; lord; owner ६९९, ७०३, १३, १४, ५१, ७२, ८१४, १८, ३७, ४४, १०१२, १३, १४, १५, १६, १७, १९, २०, २२, २३, २४, २५, २६, २८, २९, ३०, ३२, ३५, ३६, ४२, ४५, ४६, ४८, ५०, ५१, ५३, ५४,५७, ५८,५९, ६३, ६४, ७०, ७२, ७५, ७७, ८३, ८४, ८५, ९५, ९६, ९९, ११०६, ०७, ०९, १०, ११, १२, १५, १६, १७, १८, १९, १२३९, ४४, ६३, ७३, ८५, ८६, १३०९, २९, ७४, ८४, ८८, १४०५, ०८, २८, २९, ३०, ३२, ३९, ४५, ४७, ४८, ५३, ५५, ५६, ५८, ६२, ६३, ७३, १५११, १३, १५, २०, २१, २३, २४, २६, २७, २९, ५३, ५५, १७४३, १८५०, ६५, ११, १९२८, ७१, ७७, ७८, ७९. भर्तृकुल husband's family १४५३, ५७, ५८. भर्तक्रिया husband's affair ७०८, १४. Hänh ( property ) inheritable by the husband १४४९, ५९. भर्तृगृह husband's home १११८, १४६०. भर्तृगोत्र husband's family १११०. ११, . ७६, भगिनीशुल्क sister's fee १४२६, २८. मम broken; destroyed ९३०, ३१, १६१९, १७५४, १८३३. भनयुग of broken yoke १६२१, १८०७, २०, १९३२. मङ्क्त a breaker १६३०, १९३०. मग destruction १६१३, ४२, ४९, १७९४, ९६, ९९,१८०७, १७, ३५, १९६६. भजमान one who divides १२०६, ०८. भद्र blessed; fortunate ८११, ५६, ९७८, ८८, ९८, १०००, १६९३, १७१०, ५८, १८३६, १९०७, २९, ८.. Index 14 ·106 Vyavahärakanda. भर्तृदाय husband's gift; husband's inheri ४१, ४३, ५४, ५५, ६१, ६२, ६५, ७६, १७ tance १४४९, ५६, १५२०. ८२, ८३, ८४, ८७, ८८. भर्तृलोक husband's heaven १०५३, ६०, ६४. भागकल्पना the allotment of shares .८४, भर्तृवध murder of a husband १०२१, ८६, ९९. १२००,८०, १९८८, भर्तृव्रत an act of austirity concerning a भागद्वय a couple of shares; double share husband १०२९. १२३१. भर्तृसात्कृता . girl given under husband's भागधेय portion; share ८५८, ११४४, १५९४. control १४०.. भागनिर्णय settlement of shares १३५५.. भर्तृहार्यधन one whose property could be भागभागिन् taking a share १२७७. taken away by the master by right भागभाज् taking a share १५६८, ६०, १७००. ८१८, २३, ३९. भागभृत a servant for a share of the gain भर्तृहिंसिका a woman who murders her ८३५. husband १६५३. भागभोग enjoyment of tu share ९३०. भर्तृहीना a widow १३५२, १५२६. AMET a deed of partition 940s. भत्रंश husband's share १५२३. भागविशेष a special share १२३४. भर्सन reproach १७७१, १९७०. भागहर entitled to ashare १३४७, १५६९, भर्मण्या wages; maintenance १०३५. १९८८. भर्मम् maintenance १०३५, ३८, ४०, १४३० भागहारिणी see भागहर १४०७, १६, १५१३, २४. १६८४. भागहारिन् see भागहर १३८९, ९९, १७०१. भवन house १३९३, १९४३. भागाई see भागहर १३७६, ८६. भला a leathern bottle or vessel १२८८, भागिक relating to a part ९०६. १६८०, १९८५, भागिन् see भागहर १०७४, ११४४, १२३१, ४९, भस्मन् ashes ९३४, ५०, ५१, १६७०, ८०, ८९, ५१, ८३, ८८, १३२१, २५, ३८,४८, ५०, ७४, १७१८, ९८, १८१४, २४, ८७, १५२९,६०, ७०. १९६६. भागिनी see भागहारिणी १३९१, १५२२. भाक्तिक regnlarly fed by another; depen- भागिनेय a sister's son १९२२, ८८. dant ८१६. भागिनेयी . sister's daughter १०२०, १३५५, 77 a part; share; inheritance; fate 899, ३१, ३४, ७१६, १८, ३२, ३४, ७८, ८३, भाग्य fortune ७८४, ९५२. ८८, ८४३, ४७, ४९, ५०, ५२, ५७, ६०, भाजन a pot; sharing ८१३, १३४९, ९., ७९, ८९, ११, ९२, ९५, ९८, ९२७, १९६७. ४८, ६०, ६२, ८२, ११, १००२, ५१, ७५, भाट hire; rent ८५५. ७६, ७७, ११०२, १७, २२, ४३, ४४, ४९, भाटक see भाट ८५४,५५. ५१, ५२, ८१, ८२, १२०७, २२, ३७, ३८, H703 a pot; merchandise; commodity 041, ४४, ८३, ८५, १३२९, ६२, ७४, ७५, ९०, ८१, ८२, ८६,८९, ८४६, ५०,५२, ५४, ५५, ९१, ९५, १४०४, ०७, १३, १५, १६, १७, १०२३, २५, १६१४, ३०, ७०, ७१, ७२, ७४, २१, ६२, ७३, १५४४, ५२, ५४, ५८, ६२, ७७, ८२,८४,८६,८९,९७, १७१८,३३, ४९, ७०, ८३, ८८, ९७, १६०१, ६, ७१, ७४, ५५, ६२, १८००, ०६, १९२७, २९, ४५. ७५, ७७,७८,८९, १७००, १४, ३५, ४८, भाण्डवत् a merchant.८५.. १८९७, १९०१, ०८, ०९, ११, १८, ४०, भाण्डवाहक one who carries goods १९०५. ३४, ·Indeu of the important Sanskrit words 101 . . याण्डागार. ware-house १६८९. १६११, १९४४. भानु the sun deity १९६७. भिक्षुक a beggar; religious mendicant १०२९, मार freight ७८१. ३८, १६२०, ७६, १८५३, ९२. 971777 belonging or relating to Bharatas भिक्षुकी a female-mendicant ८६३, १०३६, ३८. ८०७, १८,६१, १२४३, ८३, ८६, ८७, १९६५, भिन्न broken; transgressed; divided into ६७, ८३, ८४. parts ११८४, १३७४, १६६८, ८३, ८५, १७३४, मारती N. of a deity ९९५, १००६. ४१,५७,८८,१८९६, १९८३. भारदाजीपुत्र N. of a teacher १९८२. भिन्नोदर a brother by u different mother भारवाद | porter ८२८, ३५. १५४२. भार्गव belonging to Bhrgin-gotra १३२९. भिषज् a physician ११२०, २१, १६५१, ६९, ७६, भार्या , wife, mistress ७०३, ०४, ८१४, १६, १७३२, ५९, ६३. २२, ३४, ६३, ९२५, १००४, १०, ११, १६, भीत terrified ७९३, ८९६, १६०७. १९, २०, २२, २३, २४, २६, २७, २८, २९, alatt a gift through fear; a particular gift: ३१, ३६, ३८, ३९, ४०, ४६, ४७, ५३, ५५, (e.g. tax; tole; bribe etc.) ८०८. ६०, ६४, ७२, ७५, ९३, ९९, ११०१, ०७, १४, भीमसेन N. of the second son of Pandu १५, १७, १९, ३१, १२२८, ३४, ४३, ४४, ४९, ८१८, १९,१०२७. ६७, ७१,८५,८६, १३५०, ५५, ७६, ८४,८७, भीष्म N. of the son of Saintanu and Ganga ९१,९३, १४, १४०२, ०५, १५, २४, ३०, १५१३, ८६०,६१,१०२८, ३२, १२४३,४४, ८६, ८७, १७, २५, २७, ५५, १६०७, १२, ५०, ५५, ६८, १४७३, १९८३. ७२,८०, ८१,९०, १७०३, १८१२, ३५, ५०, y enjoyed; eaten; possessed 849, 48, १९२८, २९, ७४, ७८, ८३, ८४, ८५. ९४८, ५२, १८४६, ५०, ५३, ८१, ८७, १९४३, भार्याकृत ( debt ) contracted by a wife ६९८, ६५,७१, ७६. ७१३. मुक्तकांस्य bronze plate used for taking भार्याधन wife's wealth १२२०, २३. meals ११८४, १३९१. भार्यान्वित obtained with a wife (as her मुक्तपूर्वा ( a woman ) defiled before ( marridowry ) ११४१. age) १८८९. मार्यापहारिन् one who abducts another man's भुक्तबन्ध an enjoyed pledge ६३४. भुक्तभोग enjoyed; used ७६४. भालन्दन N. of a Rshi. १६५६. भुक्ताधि a pledge used or enjoyed ६०८, ३६. भाजविन् N. of a Rahi of the Sama Vedika भुक्तानुभुक्त possessed or enjoyed continuoussection १९२०, २१. ly $35, 11%. भावना the method १६४७, १९८५. भुक्ति possession ६३७. भावित proved; elated ६७५, ८६०. #f518211 a maid-servant; slave girl scue, भाव्य to be argued or demonstrated ७६२. ८३. भाषण speech १३८८, १९४१, ८८. भुवन abode; residence १००४, ०६, ११४३, भाषिता contracted or spoken ७३७, ८५६, १४२३. १११६. भू land ६३७, ७३१, ८९८, ९६२, ११७५, १७४६, भास a particular bird of prey १६०६. ५२, ६२, १८५९, १९८६. भास्कर the sun-god १९६६, ७०. भूत the element; any living being; man भिक्षुः an - ascetic or religious mendicant १०३२, ७१, ११००, १५९२, . ९८, १७०७, wife १६२६.

·108 Vyavaharakanda . . - १९२०, ३०, ३५, ३६, ६४, ६६, ६९, ७०, भृति wages; remuneration ६२५, ७९ ७७, ७८. ०५, ०७, १८, ४१, ४३, ४६, ४७, ४९, ५०,५४, भूति welfare; prosperity ८६०, १००५, ५३, ५५,५६, ९०७, १५, ११२७, १७६७, १९७५,७६. ११४३. भृतिलोप non-payment of wages ८५६. भूतिकृत्य any auspicious rite or ceremony भृतिविलम्बन delay in payment of wages ५६. १६२८, १९२७. भृतिहानि loss of wages ८५०, ५३. भूप a king ९५८. भृत्य a servant ६९२, ७०८, १४, ८१४, ४३, ४८. १४, भूपति a king १९७०. ५५, ७२, ९०५, १०२४, १११९,१२५२, १५२३, • भूपाल a king १९३६, ७०, १६३१, ९३, १७१४, १८४४, १९३१, ३, ४३, भूभागलक्षण marks denoting the division of ७५. the land ९५०. भृत्यवृत्ति subsistence of servants or depen- भूमि the earth; soil; land ६११, ३२, ३४, dants ७९९. ७०३, ०४, ३६,६४, ९२, ९३, ८१२, १९,६२, भृत्या a woman entitled to maintenance ९५, ९९, ९००, १२, ३४, ३९, ४५, ५०, ७०३. ५२, ९६, ९७, ९८, १०००, ०१, ३०, ७१, भेत्तृ ॥ breaker १६१०, ३० १७८३, १९१५, ३०, १२०७, ५१, ५२, १५६१, १६००, ०१, ३३. १९०४, ३६, ४०, ५७, ६४, ६५, ७६, ७८, भेद difference; division; breaking ८६०, ६१, ६२, ६३, ६९, ७३, ९८, ९०६, २६, २५,५८, भूमिप a king १३२९. १११५, १६१३, ३४, १७४४, ५३, ६८, १८१७, भूमिपरिग्रह acceptance of land ९००, २८. २१, ३०, ३१,५१, १९३३, ४१, ७६, ८३. भूमिप्रातिभाव्य ( a debt ) for which land is भेदक a mischief maker; destructor; breaker pledged ६६२. ९५१, १६०९,१०,११, २९, ३०, ५२, ५४,७०, भूमिविक्रय sale of land. ९००. १७०५, १३, १८०३, १९२९, ३०. भूमिस्वामिन् owner or possessor of land भेदकर see भेदक १६३८. ८५२. भेदकारिन् see भेदक ८७६. भूम्यादान appropriation of land १६०६, ६४. भेदकृत् see भेदक ८७४. भूरिधन rich १६६९, १७६४. भेदन breaking, splitting ८६१, ९५९, १६३१, भूर्ज the Birch tree १९६७. १७१३, ९९, १८००, १७, ३१, ३२, ३५, १९२९, भूवाद dispute about land ९५४. ४३. भूषण decoration; ornament १०३०, ५३, ५६, भेदिन see भेदक ८६४, १६१८, २०, ३७, १७९६, ८३, १११४, १६, १७, १३७६, ९३, १६४५, १९३३, ४१. ८२, १८५२,८१,८५, ८९. भेषज medicine; cure ९९७, १५९९, १६०१, भूगु N. of a Rabi ७०९, १२, २७, ६४, ८०४, ०२, १७२९, १९३९. ३५, ३७, ७६, १२२३, २५, २९, ३०, भैक्ष्य(क्ष्य) living on alms; begging, mendi- १४५३, १५७४, १६००,५१, १८३२. cancy ८१८, २६, १०२८, ११२७, १६६८, भृत a servant; maintained ८२८, ३४, ४४, १९१३,३६. ५३, १३५१, १९३७. भैरव N. of a deity १३७७. मृतक a servant ७५५, ८२८,४३, ४४, ५३,५६, भैषज्य medicine १६१८, ५२, ७८, ८.. ९५१,१६७५, १९६५. भोक्तव्य to be used, possessed or enjoyed भूतकाधिकार rules regarding labourers o४४. ६३६, ४०, ५०, ५३, ५४, ६०, ७६४, १२५ ·Index of the important Sanskrit wordla . . . १८८८. मोक्तु a possessor ६५५, ८०४, ७६,. ९६०,१२२३, १३७५, १४६१. भोग enjoyment; use; possession ६३१, ३६, ३७, ४०, ४२, ४९, ५०, ५३, ६१, ८४३,९००, २६, २७, २८, २९, ३२, ४३, ४९,५५, १०२९, ३०, ११०७, १०, २२, १२२२, १४४९, ६१० १५७४, ८१, ८८, १७३५, १८४९, ९४, १९७५. भोगकाल time of possession ९५०. भोगदर्शन trace of possession ९४५. भोगनिग्रह obstruction of the possession ९२७. भोगभाज् entitled to possess or make use of ९६२. भोगयोग्य fit for possession ६५५. भोगलाभ the gain or profit made by the use of anything pledged or deposited ( as interest ); advantage from the use of objects handed over as pledge or security ६२९, ३०, ७२६, ३०. भोगवृद्धि vide भोगलाभ ६२९. भोगवतन compensution for the (illegal ) use of a deposit ७३५. भोगाधिक्य excess of the of a deposit ६६०. भोग्य to be used, enjoyed or ६४८,५०, ६०,६१, ७३१. 1991 a pledge or deposit which may be used until redeemed ६३५, ३५, ५५, ६०. भोज N. of a people ८६०. भोजक nourishing, giving to eat १६१०, ३४. भोजन meal ८२४, २७, ६०, १०२६, ११०६, १७, २०, ५९, १३५०, १६०९, १५, ६५, ८२, ८५, ९०, १७९६, ९९, १८१७, १९१९. भोमा a princess of the Bhoja8 १३७६. भोज्य & feast; enjoyable ९६६, १६९६, १९१३, २९. भोज्यक्रिया preparation of food ८५७. भौम produce of the earth ११६५. भौवन - patronymic of Visva-karman ७९१,९२. भ्रम an outlet for water, aqueduct १२६, ४१,५८. भ्रातृ a brother ६००, ७९, ८०, ९१,५०८,२१,३७, ८१७, ६१, ६३, ९६३, ७२, ७७, ७८,९१,९३, ९६, ९८,९९, १०१४, २२,२८,३१,५२,५९,६४, ७५, ७७, ८३, ८४, ९५, ११०१, ०६, १४, १५, १९, ४२, ४९,५५, ६२, ७३, ८४, ९४, ९५,९७, ९८, ९९, १२१२, १४, २१, २७, २९, ३१, ३२,, ७९, ९०, १३१४, १८,३८,४८,५०, ५५, ८४, ९७, ९८, १४०३,०७, १३, १७, २२, ३१, ४३, ५२, ५३, ५४, ५८, ६२, ६३, ६७,६९, ७३, ७४, ७५, ७९, १५१३, १७, १८, २०, २१, २२, २५, २७, २९,४१,४४, ५३. ५६, ५७, ७३, ७९,८०, ८१, ८२, ८४, ८६, ८७, ८८, १६३५, १७७७, १८१२, ३६, ३५, ४०, ९४, १९२२, ७०, ७४, ८३,८४, ८६, ८८. भ्रातृगागि (property) inheritable by a brother १.६३, ७०, ७१, १५२६, २७. मातृगृह brother's house १४६३. नानुपातक a fratricinte १६१९. भ्रातृ a brother's son १३६२. भ्रातृजाया brother's wife १३८४. भ्रानदत्त anything given by a brother tos sister on her marriage १०४२, ६४४९. भ्रातृपुत्र brother's son ११९९, १३७३, ७५, १४६२, ७४, १५१८, २०. भ्रातपुत्रगामि ( property ) inheritable bya brother's son १४७०. भानुभाग brother's portion १५६७. भ्रातृभा a brother's wife १३९०, १४७३, १६३४, १९२२, ४१, ४३, ६४. भ्रातृव्य a father's brother's. 2on; cousin; enemy १५७०. t an embryo; child; a very learned Brahmin १०२१, १६५१, ५४. भ्रणनी a woman-killer of a Bharina १०१९, use possessed भ्रूणहत्या the killing of a Bhrrina १०१९, २७, ३०, ७८, ९६, १२८५, १५९२, १६०२, ०३, ·110 Vyavahārakanda १९७७. मदुघ honey plant ९९७. भ्रूणहन् slayer of a Bhriina ६.९, ९९५, ९९, मद्य an intoxicating drink ६२६, .३०, ३२, १०३०, ३१,९६, १५९२, १६०१, ०२, ०३,१८, ३४, ७७, ७३७, ८६३, १०२०,५८, ११०७, ४८,५१,५४, ६६, ६८, ७२, १७०३,९७७. १६८५, ८७, ९५, १७१८, ५०, ५४, १८८५, भ्रेष loss; deprivation ७३६, ३५, ४५, १६७३. १९२९, ४३. मंहनेष्ठा liberal ११६०. मचक्रीडा drink-sport or play १०३६. मंहिष्ठ very liberal or generous ८11. मद्यप a drunkard ७९४, १०५६, १५९३, १९४१. मघवन् N. of Indra ६००, ९७०, १००३, १९००. मद्रक N. of a people ८६२. • मया a particular constellation १०००, ८०, मधु honey ६०२, २३, ३०, ८०२ ११, ९९८, १२८१, १३५०,५१, १९८२. १०२०, ७६, १६६१, ७०, ७१, १७१८, १८९४, माल auspicious ९८४, ९०, १००१, ०२, २३, १९३८,८२. २९, १११९, १८९६, १९४०, ७९. मधुच्छन्दस् N. of the 51st of Visvāmitra's मङ्लादेशवृत्त a fortune-teller १६९३ १७४६, ६४, 10180ns १२६१. १९२९. मधुपर्क a respectful offering rite to a guest मज्जन planging १९६७. of honey and milk १३६३, ७३. मञ्जिष्ठा N. of a plant १६७४. मधूच्छिष्ट bee's wax १९३८. मटची hail १.१०. मध्य see मध्यम ८३५, ५६, ७६, ९४२, १०३६, मणि a jewel; ornament ६३२, ८८८, ९१,९९, १६४५, १७३५, ३८, ४४, ४५, ४७, १२१९, १६३१, ७०, ७७, १७३३, १९३०,६८, ६७, ९२, १८१७, २४, ३७, ८५, ९६, १९०३, ८८. २२, ६५, ६८,८४. मण्डन decoration १११९, १९७९. मध्यदेश central country १९४१. मण्डल circle १९०९,६६. मध्यम middlemost; of middlle rank ८१७, मण्डक a frog १६०६. २८, ३५, ९३१, ४२, १०३८, ११८१, ८४, मत्त drunk; intoxicated ७९३, ८००, ०४, ९६, ८५, ८६, ८९, ९३, ९९, १२३४, ६०, १३२९, १०३६,५६, ९८, १३९३, १६०७, २०,८१, ४८, ५३, १६०९, १४, १८, १९, २०, २८, ८२,८६, १७४५, ४६,६१,७०. ३६, ४२, ४३, ४५, ५२, ६९, ७०, ७४, ७६, मत्स्य a fish १६०९, १७, ७०, १७१८, ९७, १९२५, ८८, ८९, ९०, ९८, ९९, १७०५, ३२, ४९, ३६, ८६. ६६, ७०, ७३, ७८, ८२, ८९, ९०, ९६, मत्स्यबन्धक a fisherman १०३८. ९७, ९९, १८००, २१, २२, ३१, ३२, ४६. मत्स्यसगन्धिनी N. of a woman १९८६. ४८, ५०, ७२, ७६, ८२, ८४, ८५, ८९, मत्स्याद a fish-eater १९४१, १९०४, २२, २९, ३२, ३७, ४३, ६८, Hieroft marked by water ( as a boundary ) ९४४,६१. मध्यगपशु cattle of middle size १७४९. N. of a Dänava ( excitement personi HETHAICH middlemost punishment, the fied ); intoxication; insanity 9039, second amercement ९३८,४१, ४५,१६१०, १६१४, १८, १७७२, ९८, १८१४, ८५, ९०. २७, १७८२, १८१५, १७,४७. मदन . particular poisonous plant .१६१५, मध्यमांश special share of the middlemost ८०,८२,८५. Bon ११८४. मदयन्ती N. of the wife of Kalmisha-Pada मध्यमोपसद N. of a ceremony ७७२. १२८५० Heate an arbiter; intermediary; umpire . ७०.

·Indox of the important Sanskrit words 11 . ८०६, ७३, १७५८,५९, १९२९. मध्यस्थरथापित deposited with an intermediary; placed with the surety ६२२, ७३१, ८८९. Herftua withheld from partition; common १२२२. मनस् mind ९७३, ८६, ८९,९१, ९२, ९८, ९९, १०००, ०२,०३, ०५, १७, ३, ६४, १११३, १५, १२५५, १६५४, १८३६,५९, १९७४, ८१, ८५. मनुः स्वायम्भुवः N. of the famous law.giver १११३, १२५५, ८४, १३८५, १४१५. मनु N. of a law-giver; the father of the human race ६२६, ७११, २०, ८०९, ३९, ६०,८१,९११, ९५, १००७, १९, ४९, ११०९, १६,४६,६१, ६६,९५, १२४४, ६६,९०,९३, १३२८, ४८, ५२, ९४, १५२९, ७०, १६२७, ५२, १७२२, ४९, ५०,५२, १८०१, ०७, ३१, ३४, १९१३. २१, ३१. मनुज a man १२८३, १८८४. मनुजाधिप a king १२८८. मनुप a man ९६७, ८१. मनुष्य a man ८१४, १९,६०, ६२, ७९,८१,९२४, ८५, ९९, १००१, ०५, ०९, १०, २६, ३२, ६८, ९५, १२५७, ६२, ८३, ८४, ८६, १५५५, ९५, १६०३, १४, १८, २१,८३, १८०५, २८, ३४, ३९,९६, १९१६, ३८. मनुष्यपथ a road for men ९३१. मनुष्यमारण murder १६४१, ४५, ५५, १८१०. मनुष्यवध homicide; murder १६८७. मनुष्यहारिन् a kidnapper १७६०. Hot & sacred hymn; magical formula; plan; design; ८४२, ५८, ६१, ८२, ८३, १००८, ४९,६७, ९३, १११९, १२८६, १३६४, १६५३,८०,८१, ८२, १७४२, ५९, ६०,८३, १८९६, ९७, १९२५, ३३, ६५, ६६, ६७,७०, मन्त्रगुप्ति secret councel ८६१. मन्त्रदान granting information १६१९. मन्त्रवत् attended with sacred texts १०२९. Hintain the substance or contents of S'ruti texts १९८५. मन्त्रसंवरण see मन्त्रगुप्ति ८६१. atur a sacra ment with sacred text १०५९, १२८२. मन्त्रसंस्कृता consecrated by sacred texts १.११. मन्त्रिन् a councillor; an accomplice १६८६, १९४३,८५, मन्त्रोपनीता see मन्त्रसंकृता १०२१. Afiq Soma-juice with meal mixed in it by stirring ११६१, ६२. मन्दभक्त fed on meagre food १७६२. मन्दिर habitation; building ८५४, १३७७. मन्दपाल N. of a Rshi १०५१. मन्यु spirit; mind; fury ९९०, १०००, १४६४, १५४०, ९१, १६००, ०५, ०८, १२, २६, ५५, १८९३, ९५, ९६. 14 the mythical architect 90?}. मरक an epidemic १९२४, ६५. मरण death ८१४, १०८३,१११७, १४५६, १५२०, २२, २६, १६६८, १८३०. HRT-14 subject to the law of death; mortal १२५७. मरुत् the god of wind ८४१, ५८, ९२४, १००१, १९००, मरुत्वत् attended by the Manuhs ७९१. मट a monkey १८२९. मड़ितृ one who shows compassion १८४. मर्त्य a mortal; man ५९९, ७९१, ९२, ९६८,०६, ८९, १००४, १२५७, १४२३, १६००, १८३६. मर्म a vital part १६४७, ४९, ७६, १७८९. मर्य see मर्त्य ९६४, ७५, १००३, १२५७. मर्यादा boundary; limit; rule; law ६५७,९२०, ४२, ४४, ५२, ६२, ९२६, २९, ५९, १०२६, २७, ३०, ३२, १२८४, ८५, १३९०, १५.., १६.३, ५४, १७०५, १८२७, १९३०, ७०. मर्यादास्थापन establishment or determinatica of a boundary ९२६, २९. मलं dirt (indicating the order of a householder ) १२६०, १७.१, ६६, ०२, १८२४ - ७९, ·112 Vyavahārakanda ३२,८७, १५६९, १९२१,६७,७१, ७९,८६. मलवदासस् • menstruous woman ९९२, १५९९. महीक्षित् a king १७६५, १९६२. मलिनो squalid १०२४, ८६, ११०७, १३९०, महीपति . king ८६७, ९४३, १६९३, १८५५. १४००, १५८७. १९०७, २८, २९, ३०, ३९,६५, ८५. सल wrestler or boxer by profession; N. महोपाल a king १९८५. of a people ७१५, ८०८, ६२, १९०३. महीभृत् a king ८५५. मस्तक the head १९७४ महीभुज् a king १६४७, १७६०, १८३१. महर्षि a great sage ११८४, १२४५, ८४, ८५, महेन्द्र the great Indra ८६०, ११८१. . ८८, १९६५, ८३. महोक्ष a full grown bull ९१५, १९, ११०३. महाकच्छ the god of the sen. १९२४. महो जाया the eldest wife १००४. महाकुल high-born ११४३, १७२८. महोदधि the great ocean १९३०. महाजन populace ८५९, १७९९. मांस flesh; meat १०२०, २५, ११०७, १४,१२८७, महादिव्य a severe ordeal १५६५. १३५०, ५१, १६६१, ७०, ७१, ८२, १७१८, महाद्न्य articles of higher value ( such as १९३८, ७७, ८२. gold etc. ) १७३८. मांसभेत्तृ piercing the flesh १८०३, २९, महानस kitchenroom १६१९. मांसभेद piercing of the flesh १८३१. महापक्ष having a great party or numerous मासिक a seller of meat १६७९. adherents ७३८, ४७. मागध a professional bard or panegyrist महापथ public roud ९२९. of a king; N. of a mixed caste (the महापराध a great offence ७७२, १७४०. son of a kis'atriya mother and Vaislıyat. महापशु great . cattle ९३१, ३२, १६१४, १७, father ) ८०८, ४२, ११०५, १२३४, ८७. १७१२, ४९, १८००, २२. माणव a youngster of criminal tendency महापातक a great crime or sin १०२१, ८४, १६८१. ८६, १७८९,९१, ९२. माणवप्रकाशन detection of a lamara १६८१. महापातकिन् guilty of a great crime or sin माणवविद्या supernatural power १६८१. १६०९, २७, १८४७, १९४३. माण्डव्य N. of a Rahi १६८६. महाभिजन a high or noble descent ८६०. माण्डूकेय patronymic of a teacher १७६८. महाभियोग a great or serious accusation मातारेवन् wind; N. of a deity ८४२, ९८६, .१६१२.' १००१, १८३८. महामात्र high official; prime minister १६८३, मातापितृप्रमाण sanctioned by both mother ९३, १९२९. and father १०३४, १४३०. महार्घ high-priced ६०९. मातामह a maternal grandfather १०९५, महालयविधि 8 : performance at a place of १११८, १२७३, ८२, ८६, ९५, १३००,४७, pilgrimage १५८९. ५०, १४७३, ७४, १५१७, २४. महासाहसिक a violent desperado १९३२. मातामह श्राद्ध Sriddlha-rite of a maternal महिष s buffalo ९०६, १८३४, १९०३ ५९. grandfather १२८१, १३५१. महिषी ashe-buffalo; a chief-wife ७३१,९०४, HIHNACHI son of a maternal grandfather ०५, १३, १७, २०, २१,७१,९१, ९७, १००६, १३३१. ०८,०९, ७३, ७४, १३७६. HTAIHET a maternal grand-mother 982v. मही land; earth ८०१, ११, ६०, १५१, १०६८, मातुल a maternal uncle १०२०, २८, ८४,९५, - .

·Index of the important Sanskrit words 118 १११८, १९, १५१३, २६, १९१९, २२,४१, O . मातृवंशज belonging to the mother's family १३८४. मातृवध matricide १६०३. मातृविवाह match with a mother १९४३. मातृष्वसु a mother's sister १४५,०, १५२८, २९, १८२२, ९०. मातृवससुत son of the mother's sister १३५५. मातृसखी mother's female friend १८९०. मात्स्य fish-like १९७०. माधव N. of Vishnu ८६१. माधुपर्किक relating to or presented at the Madhuparlis ceremony १२११, ३२. माध्यम N. of a family ८१३. मान measure; honour १११५, ९०, १४०३,५०, १६३९, ६८, ७३, ७७, ७८, १७०७, २८, २९,६०,६१, १९३२,६७, ६८, ७४. #199 belonging to Manu; human; a man ६६२, ७३९, ४७, ७६,८६०, ८२, ९४७, ९९, १०३२, ३३, ५५, ९७,१११५, १६, १७, ६२, ८०, ८५, ९६, १२८३, ८४, १५१५, १६१४,६८, १७०४,.१०, ५१, ६२, १८३३, ३९, ६७, १९०७, १२, ३०, ५५, ६३, ६८,८०, ८५, ८७. मानवी a womanas८८. मानसंग्रह aggregate ( of rules ) regarding measures and weights 9886. मानुष a human-being; man ८१४, १८, १००८, ३०, १११०, १२८५, १६९९, १७३२, १९२९, मातुलपुत्र maternal-uncle's son १५२८, २९. मातुलानी the wife of a maternal uncle १०२०, १४५०, १८१०,७४, ८२,९., मात & mother ६०१, ०४, ११, ७१२, १३, ३२, ८००,०६,०७, १७, ४०, ९६५, ७०, ७२, ९४, ९५, ९६, ९८, ९९, १०००, ०२, ०३, ०४, ०५, ०९, १८, २१, २२, २४, २५, २६, २७, २८, ३१, ४५, ५०, ७५, ७६, ८४, ९४, ९५, ११०३, ०६, १५, १८,४५, ४७, ४९, ५२, ५५, ५७, ५९, ९८, १२०५, २०, २३, २९, ३१, ३६, ३७, ४३, ५४, ५५, ५६, ५७, ६०, ६८, ६९, ७०, ७३, ७९,८१,८२, ८५, ८७,८८, ९७, १३०२,०४, ०६,०८, ०९, २९, ३२, ४७, ५०, ७४, ७६, ८४, ८८, ९०, ९१, ९४, १४०७, ११, १३, १६, २६, २७, २८, २९, ३१, ३७, ४०, ४१, ४३, ४९, ५२, ५४, ५९, ६२, ६३, ७०, १५१७, २१, २२, २५, २७, २९,१६०२, १२,२७, ५३, १७७०, ७७, ८०, ८९, ९२, १८३५, ४९, ५०, ७४, ८२, ९४, ९५, १९२१, २६, ६५, ७४, ७९,८०, ८४, ८५, ८६, ८८. मातृक coming from or belonging mother ७१४, ८१४, १०४२, १११६, १२३२, १४२९, ३२, ६३, १५५५,६०, १९८८. मातृकाल्पा mother-like १४०८. मातृकुलज born in mother's family; a relative belonging to mother's side १३७३. मातृषातक a.matricide १६१९. मातृगामि (property) inheritable by a mother १४२७,७०. मातृतुल्या equal to a mother १४१४, ५... माद्रव्यविभाग the division of mother's property ११५७. मातदाररागत received from mother ११४२. मारवन्धु a relation on the mother's side १.१1,213 11९९, १२८८, १९४३, ५०.. मातृवान्धवं see मातृबन्धु १५२९. . to a . मानुषप्राणिहिंसा loss of human life १६२१. मानुषमांसविक्रय sule of human flesh १६१८. मानुषहीन an impotent ११८५, १३९१. मानुषी क्रिया human proof ७६७. मानुषोपेत a potent ११८५, १२९५.. मानुष्य manhood १९८३. मायक a measurer १६७८. माया art; wisdom; magic ६०४, १०३२, ३३, १७५७,१८१८. मायायोगविद् expert in employing magical -arte १९२४, २५. मायाविन् a cheat १०२५, १५७३. . Index 15 ·114 Vijauaharakanda: c sahri 1. "मायावृतdeceitful ११३२.. मासद्धि monthly interest २११.।' ir! मायावेद skilled in magic ६०४. मासिक monthly ८७५, १५१३, २६, ६०, ६.. मारण destruction; killing ९०४ १९८९. मित्र : friend, N..of Aditya ६७२, ८१०, .. मारीच.N. of Kas'yapu ११८४, १२४५. . ४२, ६२, ९७६, ७९, ९४, ९७, १८, १.०१, मारक ( भसु. ) .perishing (in water ) ९९२, ०२, ११४३, १२०१, १६१२, २३, ४६, ४०, १५९९. ५२, ७२, १८३६, ३८, ९६, १९२४, २९,.६६ .मारुत the god of wind ९२२, १३२९, १८४१, ८३. १९३०. मित्रन killing a friend ११११, १६. मार्कण्डेय N. of a Rshi १०३०, ३१, १३७७. मित्रदास a friend helper १११५. मार्ग a road; way; street ८०४, २६, ३१, ५५, मित्रपुत्र friend's son १३५५. ५९, ९२५, २६,४५,४६, १२४३, १६१६, ४५, मित्रहस्तस्थ (a pledge) kept with the friend ४९, ८५, ८६, १७४८,६१, १९०७, ३०, ३५, (of a creditor ) ६४७. ३६,३८,३९. मिथुन a pair (male female or a couple); मार्गक्षेत्र a field by the side of a rond ९०५, sexual union ९६७, ७७, ८१, १००१, ०४, २६. ०८,०९, १०,३४, ११८१, १२५५,६१, १३८५, मार्गदूषण spoiling or destroying a passage १४१५, ३०,१८३६, ३७, १९७६. १६१३. मिथ्या false; illusory ८६०, ११९५, १६९९, मार्गपाल an inspector of roads १७५६. १७७१, ७२, ७८, ८६, ९२, १८४९, ५१, ७६, मार्गशीर्ष N. of the sth month १९७९. १९१९, २९,६४,६५, ६८. मार्गानुदेशक a guide १६४९, ५३. मिथ्यादूपिन् . false accuser १७६९. मार्जन cleansing ८१९, ३६, १११९, १६२१, मिथ्याभियोगिन् see मिथ्यावादिन् ७३.. १९७९. मिथ्याभोग fradulent possessicn; enjoyment मार्जार a cat १६१७, १८३४, १९२५. with a false title ८२७. मार्ताण्ड the sun or the god of the sun ९८२. मिथ्यामहाभियोगिन् falsely accusing of a great माल a forest or wood near a village ९०६. crime १६.२. मालिनी N. of a river १२८७. f924191f speaking falsely; a liar; & false माल्य = garland; wreath ९४५,५१, १०२६,२८, accuser १०३६, १७०६, १८४७, १९२७. १२२३, ४४, १३७६, १६२१, ४५, ८२, ८५, मीहरू liberal (applied to a god) ८१०, १७६०, १८८१, ८५, ८७, ८९. ११५९. माष a particular weight (of metal etc.); मुक्त released; set free ७१३, १०२३,५९,११८४, bean (grain ) ६०९, ९०४, ०५, १३, १७, १६६६, १७५९, १८५०, १९७९,८८. २१, १०७१, १६७४, ८८, ८९, १७१८, २३, मुक्तकेश see प्रकीर्णकेश १७०२, ५१. १९४४, ६८. मुक्तभाव्या ( landed property, whose revenue मापक a particular weight ८५५, ९२१, ५४, is remitted ८७२. ५९, १६२८, ७४, ७५, १८३०, १९२७, ६६. मुक्ता a pearl ६३२, ८८८, ९४, १२१९, १७५९, माषिक consisting of Māsa १८११, ३०. १०८८. माण्य amounting to one Māsa १९४४. मुख mouth; face ६०४, ७३७, ८६०, ९१०, २८, मास a month १५१३, २६,६०,१६१८,१९,५२, १०८५, 111४, १२५९, ७१,७९,८,१३४८, ८७, १७०७,५८, १८४५, १९२७, ३०, ४२, ९१, १६०३, २१, ८३,८५, १०६......, १९४१,६६.६७. . .

·Index of the importunt Sanskrit words 1is . मुखरोगिन् diseased in the mouth १९६५. ३१, ३५, ३६, ७७,७१५, २६, ३०, ३१, ३२, मुखभग ( an impotent.) one deprived of the .५२, ५३, ५९,६०, ६५, ६६, ६७.६८, ६९, scrotum (Dr. Hass ); one who needs ८६१,९१, ९००, १८, ४९, ५६, ६२, १०३२, sexdal enjoyment in his own mouth ६२, ७६, ८०, १२८२, १३८५, १४५८, १६१४, and not in vulva १०९४. ३०, ४२, ४६, ६१, ६३, ६५, ७०, ७१, ७२, मुख्य head; leader ८६०, ६२, ६३, ७४, ११११, १७१९, २२, २३, ४४, ४९, ५२, ५३, ६५, ६६, १५२४, १६८९, १७११. १८०६, ५६, ८४, १९२२, २४, ३६, ३८, ४३. que having the tonsured head १६८९, मूलकर्मन् see मूलक्रिया १६३१, ८०, १७६०, १९३०. १८५९. मूलक्रिया employment of roots for magical. मुण्डक a stem of a tree १९६५. purposes; practice of incantation with मुण्डन shaving the head १६४४, ८९, १७७१, roots १०२३. १८४८, ९०, ९१. मूलखानक a root-digger ९३७, ५१. मुण्डा (a close. shaved ) female mendicant मूलनाश loss or lapsing of the principal १०२८. ६४९, ५८. मुण्डिम N. of a man १६०१, ०२. मूलप्रणिहित old spies turned thieves(?) १६९६, मुद्ग Mudga beans १०७१, १७२३. १९२९. मुद्गर a cudgel १६७४. मूलबर्हण a particular constellation ९९९. मुद्रा . seal ७५०, ८६३, १६४९, ८९. मलभाउ one who receives the principal ७३०. मुनि a sage ७६४, १११३, १८, १२८४, ८७, मूलहानि see मूलनाश ६५१. १३२९,५१, १५३०, १७६७, १९२७, ४६, ६५, मूल्य price; value ६११, ३२, ३३, ३८, ४०, ५१, ५५, ५८,६१, ७२५, ३१, ३५, ३६, ३७, ५५, मुनिपत्नी wife of a Pshi १३२९. ५७, ६१, ६३, ६४, ६५, ६६,६८, ८०७, १७, मुषित plundered; robbed ७३५, १६२०, ८५, ४३, ५५, ७, ८३, ८५, ८६, ८७, १७५७, ६२, ६६. ८०, ९१,९३, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, ९००, मुष्टि handful १७२३, ६१, ६३, १८९१. ०१, ०४, ०५, २१, ३०, १.४४, १२२५, १३७७, मुष्टिका a hammer १६८०. १४५४, १६०९, ११, १४, ३०, ३३, ४६, ६८, मुसल - wooden pestal used for cleaning ७०, ७२, ७३, ७४, ७७, ७८, ८४, ८८, ८९, rice ७६४, ८१२, १६५८, ६४, ६७, १७०२. १७०५, १७, १८, ३४,४८, ५०, ५७,५८,५०, मूक dumb १३९२, १६६७, ७९. ६३,९७, १८०६, २२, १९३०,७१, ७२. मूढ stupefied; foolish ७९३, ८००, ०४,६१, मूल्यकल्पना valuation ८९९. ८९,९६. मूल्यनाश see मूलनाश ८१७. मूत्र urine ८३६, ९५९, १४०२, १६७२, १७७२, मूल्यवर्धन increase in value or price ९२८. ९८,१८३२, ३४, ५९,६०, ६३. मूल्यवृद्धि see मूल्यवर्धन ९२८. मूर्ख foolish; a fool; blockhead १११७, १८, मूषक mouse ७८६ १४५८. मूषा crucible १६८०. मूर्धन् the forehead १६२०, १८३२, १९६६, ६७, मूषिक a mouse १९२४, २५. ८५. . मृग a deer; beast ९०६, १९, ४७, ४८, १२८४, मूल principal; original amount or pro १६१७, १८१०,३४, १९२५. perty; roots; foundation; bottom; e मृगया hunting १०३१. particular constellation ७०९, २९, ३०, मृगवन: forest for beasts १६१७. ८३. .

·116 Vyavahdrakonitlus ८८. are मृत dead १५४, १६, ७००, ०३, १०, १२, २६, १८३७, ४०, १९३९. ३०, ३६, ४७,६६,६८, ७७, ८०६,९०८, ०९, मेनका N. of an Apsaras १२८७. . १२, १६, ४७, १०१४, २१, २२, २४, २६, ३०, मेना a woman ९७०. ४५, ६०, ६३, ८८, ११००, ०७, १०, ११, मेय measurable ८८६, १६७१, १७१६, ५.. १२, १५, १६, १७, १८, १९, १२६९, ७३, ७८, मेष ram; sheep १८३७, १९१४. १४०४, १३, ३०, ४८, ५६, १५१३, १७, २३, मैत्र friendly present १२११, १५, ३२, १९८३ . २४, २६, २७, ४१, ४२, ४४, ५५, ५८, ६०, मैत्रावरुण(गी) belonging to mitra and varuna ६१,१६०१, १८,३७,४८, ५२, १३, १७९९, ९९५,१६०१. १८१७, २२, ४८, ५०, १९३३, ७६, ७९, ८४, मैत्रेयी N. of the wife of Yajnavalleya 1.10, १४०५, २४. मृतक impurity contracted through the मैथिली N. of Sita १०७६, ७७, १३२९. death of a relation १३७४. मैथुन copulation; sexual union १०३३, ३६, मृतपती a widow १९४४. ३८, १२६६, १३७७, १६७६, १८४४, ५०,९२, मृतपत्नी a widow १८९२. १९७७. मृतपुत्र one whose son is dead १३६३. मोक्तव्य to be released or set free ६७४, मृतप्रजा ( a woman ) whose children ८३७, १६४६. dead १०२०, ५७. मोक्ष release; divorce; giving; spending मृतभर्तृका a widow १३७३, १४०२, १५१८. ७१०, ९०,८१७, ४०, १२७, १०३६, १४६१, मृतवत्सा whose offsprings or new-born die १६५८, ६४, ६७, १७०२, ११, ५१, १८००, ९२०. १९७८. मृतवित्त property of a dead man १५२६. मोक्षण release; rescue ७८९. मृतापत्या (a woman) whose children are मोक्षधर्म the path of emancipation १०३१. dead १.३०. मोक्षित released ८३०. मृताहिक the funeral rite to be observed on मोध fruitless ७९१, ८४४, ६१, १०७३, ११०३, the day of any one's death १५८९. १२६७,७१, ७२, १८९३, ९६, १९८३. मृत्तिका earth १९४२,६६, ६७. मोधर्वाज (un impotent ) one whose semen is मृत्यु the god of death; death ६०४, ७९१, devoid of strength १०९४, ९५. १०३२, ३३, ७६, १६०१, ०२, ०८, १७६१, मोचन releasing १६०४. १९३६. मोचयितव्य to be released ८३३. मृद्भाण्ड earthen-ware १६१४, ७१, १७४५. भोचिन् one who sets free ११११. मृध्रवाच of hostile speech १९७१. मोच्य to be released १६१९, ४८, १७६८, ९४, मृन्मय earthen-ware; made of earth ६०९, १९१३, १५. १६७०, ७७, १७१८, ४९. मोष theft; thief १६६५, ९८, १७५६, ५७, ६३, मेखला the base or foundation of a wall or ६६, १९२९. house ९५८. मोषक . thief १६४९. मेढ़ membrum virile; penis १३५०, १६१९; मोह error; folly; infatuation ७३४, ८०१, २०, १८०२, २९. ९४६, १०२९, ५४,६८, ११०९, १९, १६१४, मेदिनी the land; earth; soil ९०१, ११४२, १८) १७७२,९१, ९२, ९८,१८१४, ४३, ५३, १२४४, १५८९. ८१, १९१४, २७, ८३. मेध्य fit for sacrifice; pure ८२४, १.०६, ८६, मोहित infatuated १०३०, 1810 ६, १८९०.

·Index of the important Sanskrit words 111 . . मौजवत belonging to the mujavat hill १८९३. | यज्वन् a sacrificer ७७२, १२५८, १७२३. मौजिबन्धन the ceremony of sacred thread यति 8n ascetic १११७, १४०४, १५.९,१५, १३७३. १६०३, १९४३, ८६. मौण्ड्य shaving of the head; tonsure १०९९, यत्न attempt; exertion १६७४, ९२, ९९, १७५२, १४०२, १६७२, १८४३,५८,६०, ६३, ६९. ६२, १९०६, २९, ६५. मौद्गल्य N. of a Rahi १०२०. यत्रकचनजात see यत्रकचनोत्पादित १२८२, १३५६. मौर्य(4) iron made die (used in dice) १९०५. यत्रकचनोत्पादित the son born by any woman मौल indegenous inhabitant; senior mem whomsoever १२७९. ber of a congregation ९३६, ४६, ५१, ५५, यत्रक्कचोत्पादित see यत्रकचनोत्पादित १३७३. ५६, १५६९. यथाकामवध्य to be chastised or punished at मौल सामन्त neighbours who are the original pleasure ८१३. inhabitants ९३६. य(या)थाकामिन् according to will, pleasure मौहर्तिक one who tells almane १६७९. or choice १०८१, १६१७. म्लेच्छ a foreigner ८१७, १८३३, १९१५, ८८. यथाकालोपयोग्य to be used according to time यक्ष्मन् illness; disease in general ९८४, ९२, १२२८. ९३, १००२, ०४. 4917 according to order or succession यजन sacrificing १३८४. ७१०, २९, ३१, ८४८, ११०३, ४२, १२३९, ५१, यजनक्रिया a sacrifice ८७३, ९२९,३०. १३५५, १५२५, १६२८. यजमान the institutor of a sacrifice ६०१, यथान्याय according to rule १०३०. ०४, ७७२,९१,८१४, ९०२, ०३, २४,१००४, quàft properly; according to the precept ०६, ०९, १५३०, ९४, ९७. or rule; suitably ७४३, ४८, ५१, ५६, यज्ञ a sacrifice ७७३, ९१, ८०८, १३, ९९४, ८८, ९५४, १०२९,४१,५१,६६,६९, १२८६ १००६, ०७, ०९, १४, २३, २६, ५९, ६०, १३५६, १४२२, १५७१, ८७. ११२६, ४४, ६१, १२५५, ५८, ६२, ८१, यथाशास्त्र according to the codes of law ११४२. ८३, ८४, १३६३, ९७..१४१४, ५७, १५८८, यथाश्रुत corresponding to ( what has been ) ९६, १६०२, ४८, ६८, १७००, २३, २४, २७, an agreed report ८४८. ९३, १८३७, ४१, ९६, १९३०, ३९, ४०, ६६, यथासंभाषित according to the (previous) ७६, ७८,८०, ८१, ८४, ८८. agreement ७३७, ७१, ७२, ८४३. यशपात्र a sacrificial vessel १०७५, ११९. यदु N. of an ancient hero; N. of the son of यशमुख introduction to a sacrifice १००९. Jayali N. of a tribe ८१०, ६१, १३९, यशवास्तु a place for sacrifice ११६१. १९८६. यशवेशस disturbance or profanation of यदृच्छाघात wanton murder १६१९. a sacrifice १५९४. यन्त्र an instrument; rein १६५३, १८०७. यशशमल a fault in a sacrifice ६०१. यम N. of the Asrins; N. of the god of यशसिद्धि completion of a sacrifice १७२३. death; twin-born; N. of a law-giver यादुपगम property obtained from a sacri- ६०१, १२, ०३, ०४, ०५,६१, ७५६, ९६३, fice ११२६. ७७, ७८, १००२, ०४, ०७, ११११, २२, १४, यशिय worthy. of a sacrifice ८१४, ९२४, ८४, १२३४, ३६, ६७, ७१, ८६, १७४४, ५, १५.१०.२, ०४, ०५, १९६५. १८३६, १९०२, ३०,३१,३६,६४,६५, ८., यज्ञोपवीत the saered thread १९८९.

·118 Vyavahatakända यमक्षय Yama's abode १२८८. समसादन Yama's world १२६७, ७१. यमी N. of Yama's twin sister ६०१,०४, ८५७, ९७७, ७८, १८३६. यमुना N. of the river १९२०, २१. ययाति. N. of a king १३७४, ९१. यव barley-corn 1०७१, १७२३, ४५, १८३८, १९००,६६, ६७, ६८. यवन a legitimate son of a Ksatriya and Vaishya 9.4. यवस a kind of grass १८९२. यवागूgruel १६८७. यविष्ठ youngest ११४३. यवीयस्' younger ११६६, ८२, ८६, ९१, ९७, १२१०,३३, १३१६, ९२,९७, १५८६, १९८३, .. । '८८. 'sacrifice is performed; sacrificial ( pro... perty) ७७१, ७२, ७६, ८३,९०, ११३१, १२२५, ३१, ३२, १६१०, ६८, ७२, १७०३, १९२६, ८५. याज्या sacrificial text or verse १३८५, १५९६. याज्यागत acquired by sacrifieing ११२९. यातनास्थान torture-place ११११. यातयामन् not fresh ८१८, १२५८.. यात a driver १६२१, १८०७. यात्रा expedition; journey ८६०. यादव , descendant of yudu ८६०, ६१. यादुरी embracing voluptuously ९६६. यादृच्छिक accidental; selfwilled; (a pledge) to be released at any time; an officiating priest who does as he pleases; (a son ) who offers himself sponteneously ६५०, ७८३, १३५०. यान a vehicle of any kind; curriage ८५०, ११८४, १२४६, १६१८, २१, ३७, ७२, १८०७, २०, १९१९,२७,३३, ४४, ४५. यानविधि methol regarding expedition ८६०. यानरथ seated in u couch १६२१. यामन् a sacrifice ११५९. यावस्थितिप्रमाण being in force for all times or in every circumstance ६७८. यावइयोद्यत (आधिः) (a pledge) to be retained till the debt has been discharged ६४८. याशु sexual union ९६६. युक्त appointed; reasonable ७९३, ८०४, ७६, १०३०, ३४, ११०९, ८१, १२०४, १४५७, १६७९, १९२२, २५, २९, ३०, ३१, ३५, ३६, ५४, ६२, ६४, ६६,६८, ७३, ७५, ७६, ८५, - 7314 beautiful appearance; glory; fame; victory ७५१, ८४२, ६०, १००३, ०६,३०,६१, ७५, ७७, १११९, १६१२. २२, ५०, ९९, १७२५, २७, १८७०, १९७०, ८१. । यष्टि a staff १६३०, १९२९. याग sacrifice १९८७. याचन soliciting ७५६. याचमान one soliciting or petitioning ७०६. 'याचित anything borrowed; article lent for use; denanded; solicited ७३२, ३५, ४६, ४९, ५१, ५२, ५४, ५५, ६४, ६८,८०२, ०७, ६३,८४, १७३६. याचितक vide याचित ६३३, ७३६, ५२, ५३, ५४, ५६,९८, १६८४, १२२२. याच्यमान being asked for or solicited ६२७, ३०,३२, ३३, ९५, ७०५, ३१, ४२, ४८, ५१, ५४,५६. याजकasacrificer ७७०, ७२, १७६१. याजन the act of making a sacrifice १६१६, ९७,१९४०. याशवषय N. of a Rshi १००७, ०८, १०, ७७, १४०५, २४, १९८२. यासेनी a.patronymic of Draupadi ८१८. 44 a sacrificer; one on whose behalf a .. ८८. युक्ति reasoning ८७६, १८१३. युग ayoke; an age of the world; period ८३१, ९२३, ७७, ११०९, १३७३, १६५५, १८३६, १९३०. युम्मा (रात्रिः) even (night) १०७९. युग्य a cart; carriage-driver (. bull)१८०८, ०९, ११, १९३३.

·Index of the important Samakrit worde 119 - युग्यकृत (a merchandise ) which one has tion; origin; abode; race; species ६०५, agreed to carry to its destination.८५०. ७९४,८०८,९६, ९२३.६३,६६, ७०, ७७,७८, युद्ध fight १६०३. ८०, ८१, ८३,८९, ११, १३, १०१३, २४, ३१, युजित् vide युद्धे प्राप्त ८१९. ७०, ७१, ७४, ७५, १५९२, १६८४, १८३६,३७, युद्धावहारिक booty in war १२४४. ४८, ५०,८४, ९२, ९५, १९३१, ७९. युद्धे प्राप्त (a slave) made captive in war योनिसंबन्ध a blood-relation १०१८, २२. ८३०,३२. योषण a young woman ९७५. युद्धोपदेशक instigating for a fight or battle योषणा a young woman (according to Saya- १६५०. ma stuti-hymn) ८११, ९८०. युद्धोपलब्ध obtained by fighting ११३१. योषा & maiden; a young woman ९६३, ६४, युधिष्ठिर N. of the eldest of the five sons of ६५, ६७, ७०, ७१, ७३, ७५, ७६, ७९,८०, Pandu ८१८, १९, १०२७, २८, ३२, १२४३, १००१, ०३, ०७, ०८, ०९, ११०९, १२५७,५९, ४४, ८६, ८७, १३७६, १४२९, ७३, १९८३, । १८३६, ७९. ८४. योषित् see योषा ६८२, ८३, ९९, ७०८, १०, १४, युवति a young woman ९६५, ६९, ७०, ७१, ९९६,९९, १०११, २३, ३०, ३१, ३२, ३३. ७९, ८०, ८१, १०००, ०२, ०३, ०६, ५८, ४७, ५१, ५३, ५५, ५८, ५, ६४, ८६, ९५, १८३७. ११०६,०९, १२, १९, १२५९, १३९३, १४००, युवन् , youth ९७०, ७९, ८०, १०००, १८४३. ०४, ५७, १५२३, १६४०, ५१, १८८८, १९२७, युवश a youth ९७५. ४५, ५२, ७७, ७८, ८८. यूथ a herd; flock १६१९. योषिग्राह one who takes the wife of a de. यूप a post; pillar १२७८. ceased man ६८६, ७१०, १५. 197 any instrument for tying or fasten यौतक & woman's dowry; property given ing: a rope ८५९, ९८३, ९८, १००२, १७९१, at marriage; hoarding; separation १८०७, १३९८, १४२८, २९, ३५, १५७५, १९८४. योग union; contrivance; fraud; right or यौन matrimonial connection १६१६. value; penance ७८४, ८४०, ६१, ६३, glaa adolscence; youthfulness 9080, 23. १०४४, ७०, ९५, १११८, १११८, १२३३, १२३३, १४२४, ३१, ३२, ४५, ५९, ७६,९९, १११४, १७, ५४, १६१६, ५९, ७४, ८०, १७६७, १८८५, १२८५, १३८८, १५५५, १९७७. १९२५, ३०, ४३, ६६, ६७, ८२. यौवनस्था being in youth १४०४,६६. योगक्षेम the means of securing protection; रक्त red; blood १६७४, १७६०, १८३५. property destined for piqus uses and रक्तागम menstruation १०२४, ११०९. saerifices ६११, ९०७, १२०४, ०६, ०९, २३, रक्षण protection; the act of guarding, pre १९८२. servation ७२९,८१९,५९,१०३३, ४९,११०६. योगसुरा intoxicating medical drink १६८१, २९, १२६३, १६०८, ६१, ७३, ७७,७९,८८, ८२. ९२, १७००, १९१६, २७, २९, ३१,३६,३९, योजन & particular measure of distance%3 ५१, ५७, ६२. (about 4 miles); arrangement ७६६, रक्षपाल a protector; guard ६५७. ९३२, ६२, १३५६, १६६४, १७८९. रक्षमाण being guarded ९९८, १०३१, m. योज्य to be used or employed १२२८. रक्षस् a demon १९२४, २५. alfa the womb; female organ of genera रक्षा the aot of guarding or protecting - .

·120 Vyavaharakanda - . • ' ८०५, ६९,९६१, १०३३, ११०१, १२४४,१६३१, २, ३, ११५९.. ५४,८९, ९८,१९२९, ३६, ३९, ६२, ७६.' रवि the sun god १९६५६६६. रक्षित gaarded; protected ८६०, १०४६,४८, fa a string; rein; ray of light <ço, 1894, ७९, १११८ १६६८, १९७६, ७९. २१, १८०७, १९३०. रक्षित a protector ७७७, १०३२, ४५, १७०१. रस the sup, any liquid; poison ६०९, १०, रक्षिन् guard; sentinel ७२८, १६८१. २१,२६, ३४,६८, ७८४, ८६, ९०, ८६३, रक्षोन a demon-killer १९२५. ९९, ९१९, १००३, १५२६, १६१३,७१,८०, रक्ष्य to be kept ८४६, ४९, १८४४, ४५, ५६, ८२, १९२५,३८,८१. १९४७, ४८. रसद poison-giver १६८०. रक्ष्यमाणा being protected or guarded १०४६. रहःक्रय clandestine purchase ७६३. रक्ष्या to be guarded or protected १०३१, रहसू bringing forth a child in secret ९६९, ३२, ३३, ४६, ८१, ११०६. १२५८. रजावतार an actor १८४५. रहस्यप्रणिपात secret permission; secretly रगोपजीविन् an actor v८४. requesting (ajuoge) to hear ७३७. रजक a washerman ६७९, ८३, ९९, ७०८, १४, रहोदत्त clandestine gift or deposit ७५०, ५१. १५२०, १६७४. राका the goddess presiding over the actual रजत silver ६०१, ३२, १६६९, ७२, १७१६, ३४, day of full moon १००५, १५९५. ४७, ५०, ६७. 11917 one of the eight forms of marriage रजस्वला a menstruating woman १०१६, १९, ( the seizure of a girl); a denon १०३४, ११०६,१६१०, १९४१, ७७. ९६, ९८, १४३०, १९६९. रज्जु . string; rope ८२६, १०३५, १६१४, १६, राग colour; desire; affection १०२६, ११०२, ५२, ५७, १७१८, ९४, ९९, १८१२, ३५,१९०२, १६७४, ८०, १७९१, १८४९, ८५. ३८, ७४, ७७. राधव a descendant of Ragha ( here Rāma) fa conjugal happiness; the deity presiding १०७५, ७६. over conjugal happiness १०३१, ५२, ७५, 17377f royal business (49. १११४, २७, १९७८,८१, राजकारिता (a boundary) fixed or determined रत्न a jewel ६३४, ८९२, ९०८, १११९, ८४, by a king ९६.. १६१४, १८, ४६, ७०, ७५, ८८, १७११, ४५, राजकार्यनियुक्त u government servant ६७२. ५०, १८९७. Tafafafunt one who being a king has. रथ a chariot ७७५, ८११, १४, ९२३, २६, committed a transgression (Monier ११६५, ८, १५१३, १६१८, २९, ७२, १७११, Williams); suffering from a dangerous १३,१८०९, १९००, २९, ७७, ८९. disease (esp. from consumption ) रथकार a chariot-maker; a carpenter ११८५, [ vivadaratnāleara] १०३४, १११२. १२३४. राजकीय of or belonging to a king ८६३. e possessing or going in a chariot राजकृत made or performed by a king ७३१. ८११. राजकोश' a treasury १६८७. रभ्या street; main-road ८२९, ९२६, २७, ४६, राजक्रीडा a game or play common to a king १२०७, २८, १८३६, १९८०. (only ) १९४९, १९४२. र hole; defect १६२६, ५.. Tramfa.escheating to the king (as property रपि wealth.०९, ९८१, ८५, ९९, १०....., etc. to which there is no heir)& ..

·Index of the important Sanskrit words 121 F ८७, ९८, ५१, ५७, । ६६, ७५८, १४७०, ७३, १५१२, २३, २४, १६५५, १५१२, १४, १८, २४, २६, २७, ३०, ५५, ७६, १९४९, ५०, ६.. ८५, १६००, ०१, ०६, ०९, ११, १२, १८, राजगृहीत seized by a king ९१८. १९, २१, २२, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, pagig to be confiscated or seized by a ३२, ३७, ३९, ४५, ४६, ४८, ५०, ५२, ५४, king ६७७. ५५, ५६, ५८, ५९, ६०, ६१, ६३, ६४, राबत made of silver ८६४, १२१, १३७३,१७६७, ६५, ६६, ६८, ७१, ७२, १९६८. ८१, ८२, ९०, ९५, १७००, राजतमाष a silver coin ९२१. ०१, ०२, ०३, ०४, ०६, १०, १२, १७, २०, राजदण्ड • punishment inflicted by a king २३, २७, २८, ३१, ४५, ४८, १३७४, १८३१. ५९, ६०, ६१, ६२, ६६, ६७, ६९, राजदत्ता ( land ) bestowed by a king ९५१. ८०, ८३, ८७, ८८, ९२, ९४, ९६, १८०६, राजदायिन् a royal servant ७३७. २८, २९, ३५, ३८, ३९, ४२, ४३, राजदुष्ट detrimental to a king १६५२. ४९, ५१, ५९, ६५, ६, ७०, ८४, ८८, राजदैव see राजदैविक ८४३, ४४. ९०, ११, ९५, ९६, ९७, १९००, ०३, ०४, राजदैविक ( misfortune ) proceeding from the ०५, ०६, ०७, ०८, ०९, ११, १२, १३, • king or fate ६७७, ७३२, ४५, ५३, ८४६, १४, १५, १६, १८, २०, २१, २२, २३, २४, २५, २६, २७, २८, २९, ३०, ३१, राजद्रव्य king's due property ७१६,१७६४, ३२, ३३, ३५, ३६, ३९, ४०, ४१, ४२, ४३, १९४२. ४४, ४७, ४८, ४९, ५०, ५३, राजद्रोह treason; sedition १९६५. ५६, ५७, ६०, ६१, ६४, ६८, ६९, राजद्विष्ट in imical to the king, despised by ७०, ७५, ७६, ७९, ८३, ८४, the king; sedition; seditious १०३७, १३९२, १४३१, १६१८,३७, १९३३. राजन्य N. of the Ksatriya caste; a man of राजधन royal property १९४८. royal family ८३६, १९४, ९९, १००९, २४, राजधर्म king's duty १२४३, १९२१, ३१, ४१. १२४०, ८७, १४६४, १६००, १७६९, राजधर्म्य legal acquisition of the king ७५७. १८३९, ४५, ४६, ९६. राजन् a king; noble ५९९, ६१०, ११, ३५, राजन्यवन्धु a man of royal descent १००९. ५६, ६०, ६१, ७२, ७६, ७७, ७१५, १६, राजन्या , woman belonging to the Kaatri- १८, २२, २४, २७, २९, ३०, ३१, ३५, ३६, ya caste १०२२, २३, २६, १८४५. ६२, ६४, ८१, ८३, ८८, ९०, ९४, ९५, राजन्यापुत्र son by a Ksatriya woman १२३८, ८०८, १४, १५, १६, १८, १९, २०, २४,३१, ३९. ३३, ३८, ४३, ५३, ५५, ५९, ६०, ६१, ६२, राजपण्य a fine article १६८८. ६३, ६५, ७१, ७४, ७६, ७८, ८०, ९१२, राजपत्नी king's wife; queen ८६३, १६३९. १६, २६, २९, ३५, ३६, ३७, ३८, ३९,४१, राजपथ a royal road ७८६, ४५, ४६, ४७, ४९, ५१, ५२, ५५, ६१,७३, राजपरिग्रह belonging to a king: king's ha. ८८, ९२, ९६, ९७, १००१, ०३, ०५, ९५, rem १६८९. ९७, ९९, ११०२, ०६, १८, २१, २२, ४३, राजपुंस् , royal servant १९४४. ८५, १२४३, ४४, ७३, ७८, ८६, ९४,१३२९, राजपुत्र . prince ८१९, ६३, १३२९, १६७१, ६३, ७४, ७६, ७७, ८४, ११, ९७, १४०३, ७२, १९८४. २९, ६४, ६७, ६९, राजपुत्री a princess ८१८, १२८५. Index 16 ·.122 Vyavahdrakanda राजपुरुष a royal servant pr minister ६८०, राज्य kingdom ६८०, ७४५, ८६०, १.६८, १०३९, १६४७, १७३२. १२४४, १३६४, ७३.. ७६, ७७,९१,९.९ राजपूरुष see राजपुरुष ७६६,६८,६९, ८६,१५५९, १९, ४६, १८९६, १९०५, ३०, ३१, ८४, ८५. राजप्रताप royal edict १८५०. राज्यभाज् kingdom-possessor १३७७. राजप्रसविनी begetting a royal offspring: bri. Osafari disturbance in the kingdom nging forth a son destined to be a ६८०. king ८६३. रात्र night १७०७, १९२५, २७, ४३, ७७. राजप्रसाद royal favour ८७५, ९४९. रात्रि night ८६३, १६८६, ८७, १७१,६४,१८३६, राजभय danger or fear from a king ७५५. ४०, ९५, १९२३, २४, ६४, ६५, ६७, ७६. राजभाग king's share ८७५, १७५९, १९१३, १४. रात्रिसंचारिन् moving at night; a night-guard राजभार्यागमन intercourse with u. king's wife १७५४. १८५०. राधस् wealth ११५८. राजमन्त्रभेदक one who insults king's council राम N. of the king of Ayodhya १०७५, ७६, १६१९. ७७, १३२९. राजमार्ग a royal or public road ९२६, २७, ३९, TIAT a charming woman; courtesan 61x,' ५९, १६१६,३१, १८४८, १९२९. ९९४, १०२७, १९८४. राजयक्ष्मन् a dangerous disease (esp. consum राष्ट्र country; kingdom ७९२, ८६४, ६७, ९२०, ption) ९९२, १११८. ३२, ९९, १००८, १४६४, १६०१, १२, २७, ३९, 177914 befitting a king; suitable for ४६, ५३, ६३, ८२, ९२, ९३, ९८,९९,१७१., royalty ७७८. ३९, ५६,५७, ६०, १८३९, ४०, ९०, १९०५, राजर्षि a royal sage १०६८, १२८६. ०७, १३, २१,२९, ३०, ३२, ४३, ६५, ७०, राजवचन royal deeree १६८७. ८६. 7787987 a royal forest; a good forest 1600. राष्ट्रभृत् a tributary prince ६.१, ३, ०५, राजवृत्ति royal avocation १६४९, १९४२. १९०२. राजवृद्धि king's interest १९१३. राष्ट्रविलोप invasion of a country, destruction राजशब्दिन् vide राजशब्दोपजीविन् ८६३. of a country part ७३७. राजशब्दोपजीविन् living by the title of a Rajan राष्ट्रसंबाध national calamity; contry-wide ८६२. danger ७१५. राजशासन royal order or decree ८७५, ७६, राष्ट्रान्तर a foreign country ८९८. ९४४, १६१३, १८, ४०, १९३२, ३५, ३६, ४२. राष्ट्रिक a country-man १७५७. राजसौंप . particular measure १९६८. रासभ an ass १२८३. राजसूय N. of a sacrifice १८९७. रिक्थ inheritance; legacy ६७९, ९८, ७१५, राजस्व king's property ९२५. १०२२, ११२२, ४४,३७, ४८, ४९, ५१, राजादेश royal order १८८८. ९५, १२.१, ०७, ५४, ५५,६१,६९,७२, राजाधिदेवी N. of a daughter of Sara १३७६. ७८, ८०, ८२, ८३, ८६, ८८, ९५, १३२१, राजार्थ royal property १६४९. २२, २६, २७, ४७, ५६, ८४, ९०, ९६, To made made of of the Rajju-elala-tree १४०३, १६, २९, ३२,. ६२, ६३, ६४,६५, १६०२. ७३, ४, ७५,१५२७, १९४९, ५....., राशीaqueen 1२८६,१८८२.

·Index of the importunt Sanskrit words 123 रिक्थग्राह one who receives inheritance ६८६. १२६०, १३७६, १५९७, १६१४, ६७, ७४, ८३, रिक्थप्राहिन् see रिक्थग्राह ६७८, ७१५. ' ८४, ८६, ८७, १७५७, ६३, ७१, १८३६, ४०, रिक्थजात collected property १२४६. ८५, ९५, १९१५, १७, ३६, ५३, ५४, ६२, ६५, रिक्वप्रतिषेध denial of inheritance १२५४. ७७,८६. रिक्थभागिन् inheriting or sharing property; रूपदर्शक a superintendent of coin १६७५. an heir १२०१, १४७८, १५०९, २७. रूपाजीवा a narlot १८५०. रिक्थमाज vide रिक्थभागिन् ६७७, ७०८, १०, १६) रूपाभिगृहीत one who is seized with stolen १२६३, ७०, १३५५, ७४, ९६, १४०३, १५४०, articles १६८३. १९८६. रूपाभिग्रह seizure of stolen articles १६८२,' रिक्थमूल having ancestral property as the ८३, ८४. basis ११४७. रूप्य silver ६३४,८९९, १६७४, ७५, १९६७. रिक्थलोभ greed to obtain inheritance १२७२. रूप्यनिष्कक a particular silver coin १९६८. रिक्थविभाग the division of inheritance ११४७, रूप्यमान a particulbr measure १९६८. ४८,८३, १५८८. रूप्यमाषक a particular silver Masa १७६७. रिक्थहर inheriting property ६७९, ८०, १३१४. रेक्गस् property left by bequest; inherited. रिक्थत see रिक्थहर ७१०. possession १२५३. fiatatzaifraz entitled to a share in the in- tas ( son ) born from ( one's own ) seed heritance १३९०. १२८७. रिक्थापहारिन् one who illegally takes away रेतस् semen virile १११३, १८३७, ४०, ४१, inheritance १६२६. १९७७. रिक्थिन् inheriting property; an heir ६७२, रेतोधम् the giver of the seed; a begetter ८२,८६, ७१५, २७, १२२४, २७, २९, १३४२, १२६७, ७१,८८, १९८५. १४५७, ५९, ७१,१५८१, ८२. रेतोधा a woman begetting a child from a रिपु an enemy ६००, ८६१, १९६६. man other than her husband १०१७. रिरिचान being emptied or resigned ७९१, रेष्मन् a whirlwind ८४२. १२५८. ₹ property; possession; wealth ८१०, ११२०, रिष्ट broken ( pillar ) ११२०. ५८, ५९, १२५३, १९००, ०२. रीति beil-metal ६०९. T3ft a particular verse in Atharvdveda ८११, १०००. रुक्मप्रस्तरण having a gold-ornamented outer garment १००२. रोग illness; disease ९२१, १०९७, ५३, ६४, रुचिक्रय voluntary purchase ८९८. १३८९,९८, १६६७. रुज् illness; disease ८००. रोग ( पण्ड ) one who has been deprived of स्त a disease ११२०. his potency by illness १०९४. रुद्र N. of a god ८५८, ९०२, ०३, ९१, १००८, रोगात suffering from disease ७११, ८४, ८५४, ११६१, ६२, १४१५, १८४०, ९७. १०५६, १३९३. स्शतीa maiden ९६५, ८४. रोगिन्' suffering from a disease ७०७,०९,८७, रूक्ष harsh 1०७१, १९७०. ८०४, ७५, १०५६, ५७, ११४७, ४८, १३९३, रूप handsome form or appearance; a kind १७५९, ७९. of. punishment ६५७, ७४२, ८६१, ८८, रोचना a particular yellow pigment ९०९). ९०६,१००१,३०,३२, ४८,९,११४६,६६, ! १०२८, १९७६.

·124 Vyavahärakanda . . . रोचनी cornhill ९२६. लशुन leek १०२५, ७१. रोचमाना pleasing ९६४, १०५३. लाक्षा lac १६७४, १९३८. रोद wailing १.०३. लाङ्गल a plough ७६४, १९६७. • रोदसी heaven and earth ९६४, ७०. लाम interest; profit; finding or friendly रोध obstruction; a lock-up १६९०. donation ६२४, ३१, ३४, ३५, ३६, ५, रोम hair १६७३, ७७, १७३५, ४७, ४९. ७२९, ३४, ७७, ७९, ८४, ८५, ८६, ९०, रोमश hairy; the pudenda ९२२, ७४, ८८. ८००, ०४,४७, ४९, ६२,८८, ९१,९६, १७, रोमशा a woman ९६६. १५१, ८६, ११२६, १२२३, १४६१,.१६८४, रोष anger; irasibility.८६२, १११९, १६१६. १७३१, १९१५, २५, ४२. रोषदान gift through irasibility; gift for लाभहानि loss of interest ६४८. the sake of taking vengeance ७९४. fosfaa a document; written; N. of a law. रोषित infuriated १६२१. giver ६५७, ६१, ६९, ७८, ७९, ७१३, २९, रोहिणी a particular constellation १०७७. ३१,८७३, १४५७, १९००. रोहित a female deer १८४०. लिङ्ग a nark; generative organ ७३७, ९३५, रौद्र concerning Rudra १८९७. ४४, ५१, १६८०, ८३, ८४, १८२२, ४२,. रौरव a particular hell १६५१, १९६५. ५०, ७४, ८६,९१, १९५८. लक्षण mark; land mark; characteristic लिङ्गिन् wearing & distinguishing mark ६४८, ८६१, ६३, ९३७, ४४, ४६,५८, १०३३, ( like the Buddha ascetic ); an ascetic ५०, ७०, ११३१, १६४२, ८४, १७८८, १८८४, ७११, १४०४, १६८३, १९२७, ४२, ४६. ८९, १९२७,४०,४५, लिङ्गोद्धार removal of the male organ १८४१. लक्षण्य having good signs १२४३. लिच्छिविक N. of a people ८६२. लक्षित marked ९६१, १०७०, १११९, १७०७,६१, लिबुजा a creeper ८५७, ९७८, ९६, १८३६. १८००, १९२७. लुण्ठन seizing, pulling १७९६. लगुड a staff १७०२, १८३०. लुब्ध covetous ७९३,८६८, ७३, १५७३, १९३९, लग्नक a surety; bail ६०८, २८, ६, ७३, ७७, ७८६. लुब्धक a hunter १०३८, १९२५. लङ्घन transgression; insult १६१८, १९७८. लेख writing १८८१,८७. लधिन् a transgressor ८७७. लेखित a written bond १२२२. लता a creeper १६०९,७०, ८७, १७९८, १८००, लेख्य written statement; document ६०८, २३,३३. ३६, ५४, ५६,६०, ७६, ७, ८९, ९०, ७०६, लब्ध obtained; (a slave) received (as a gift); २५, २६, २७, ३०, ८६, ८६३, १५६९, ८०,८१, acceptance; ancestral property; adop १७६३. ted (son); ८०५, १७, २९, ७५, ९१९, लेख्यकृत done in writing ६८५. ११२३, २९, ३१, १२.१५, २३, २४, २५, लेख्यक्रिया writing ८७३. २७, २८, ३२, १३५०, १४५३, ५४, १४५३, ५४, ५९, लेख्यप्रत्यय documentary evidence ९२५. १५७४, १६६८, ८१, ८३, ८४, १९५७, ६३, ६६, लेख्यारूढ committed to writing, recorded १९०७, २८,६०, ७६,८५. ६२८, ५०, ९५५. ललाट the forehead १६०६, ०९, २७, ४४, लेपन anointing १११९, १६८५. apart a paternal ancestor ( in the 4th, लव wool; hair ६१२, ३०. Eth, 6th.degrees) १३८३. .

·Index of the important Sanskrit words 125 . ९२, ०२, ९४, लेपिन् see लेपमा १२६५. | लोहित red-coloured; copper; blood १९६, लेश inferential evidence १७५३. । १२५९, १७९३, १८०३, २९,४५, १९७७. लोक the world; people; heaven ६०१, लौकिक secular; customary ८०७, १११८,१९६८. ०२, ०३, ०४, ०५, ७९४, ८०८, लौकिकी यात्रा worldly intercourse १३९२. १९, ३१, ८६, १०३, २४, २५, ३४, ८३, । वंश the line of pedigree; a family; the ९१, १०००, ०१, ०२, ०६, ०९, १०, २०, bamboo १०३०, ३१, १२०४, १३२९, ८४, २२, २६, २७, २८, ३०.३३,५१,६४, ७५,७६, १५६९, १९८५. ७७, ७९, ११११, १२, १५, १८, १९, २२, ६१, वंशपरित्यक्तृ one who abandons his family ६२, ९७, १२४४, ६० ६१, ६२, ६४, ७१, ७९, ११११. ८२, ८३, ८४, ८६, ८९, ९७, १३०२, वंशमात्रकर । mere propagator of family २९, ५०, ७७, ८५, ९०, १४७४, १५२४,८०, १३५५, ७४. १६००, ०३, ४६, ५२, ५५, वंशवृद्धि growth or continuity of a family १७०१, २७, ८७, ९१, १८४१, ५६, ६९, १२८५. वंय member of a family ९४७, ८७, ९०, ९१, ९६, १९०२, ०५, १६, १८, २९, ३०, ३१, ३६, ४०, ४३, ६५, ६६, ७०,७१, वक्तव्यता aspersion ९०७. ७४, ७८, ७९, ८१,८३, ८४, ८५, ८८. वक्तृ a speaker ८७६, १००४, १६४९,८०,१७९२, लोकगुप्ति protection of the populace १३८४. १९४२. लोकपाल a king १९३०. वक्त्र the mouth १०२५, १७७६,८८, ९४. लोकप्रचार popular tradition १७६७. वक्षगा udder १००२. लोकमातृ the mother of the world १०३३. वङ्ग tin; lead; brass १७६७. that worldly affairs; conduct of men वचन speech; saying ६०९, ३६, ७५३, ८६७, ८६१, १०५१, ५२. ६८, ७४, १११९, १७७०, ७८, ८६, ९१, लोकाचार popular usage १५१२. १८५०, १९४०,६४, ६५,८५. लोक्य conducive to the attainment of a वचस् see वचन १०८४, १५९६, ९७. better world १२६२. वज्र Indra's thunderbolt ६०९, ८१२, १४, लोचन the eye १०३२, १८९१, १९८५. ९१८, १३८५, १५९७. लोप loss १०३८, ३९, १९३३, ४१. वचक a deceiver ७८५, ८९६, १६९३, १७५८, लोपामुद्रा N. of a woman ९६८. ५९, १९१४, २९. लोत्र stolen thing १६८२, १७४०, ५२, ६०, ६२, वचना fraudulent act ७८५. ६५. वडवा a female slave; a harlot; prostitute लोभ covetousness६१०, ५१, ८५५, ६१,६४, ८३२,५१. ९५२, ५७, १०२२, १२४३, ८६, १३७६,९७, वङवाभूत a kind of slave ( one enslaved on १६२९, ४५, ४६, १७०६, ५९, १८८५, १९१४, account of his being connected with a female slave ) ८३२. २७,६५, ७५. लोमन् hair; wool ६०७, ७६५, ९५, १६०३, २१. qalga N. of the entrance to the lower लोमपाद N. of the king of Aiga8 १३२९. regions at the south pole १०३२. लोष्ट a lump of earth ९५१, १६२१,३०,१७९९, वडवाहृत vide वडवाभृत ८३०. १८०६, १९, १९३.३. वणिक्पथ way of merchants; commerce ८८८, लोह iron ६२६, ७३१, ८९४, १६७०, ७७, ८०, १५८१. १७४५, ४६, ६५, ६७, ९९, १९३१, ३६. aforatuit assembly of merchants; market- ·126 Vyavahdrakanda - . place ७६६,६८, ६९. a wife ९७९, १०००,०३. बणिग्बात corporation of traders १९४२. वध्य to be punished ६३७, ९२१, १६.६, ०९, बणिज् a merchant; trader ६७७, ७२७, ७७, १०,४६,६४, १७००, ५१, ५९, १८३२, ३५, ८०, ८२, ८३, ८६, ८८, ८९, ९०,८४९, ५५, ४४, ४६,४७, १९३५, ४३, ६९. ७५, ८८, ९२, ९५, ९४९, ११२४, १६११, ६३, वध्यकर्मन् capital crime १६०९. ७६, ७८, १७१०, ३१, ५८, ६३, ६६, १९६५, वध्यघातिन् see वधक १८९०. वध्र (पण्ड) ( impotent) one whose testicles. aus tailless 1969. have been castrated; a leatherp strap वत्स a calf ७४४, ८६१,९०५, १७, १८, २०, २१, १०९४, ९५, १९१०. १०१४, ७३, ७६, ११०२, १२७२, १६५६, वधिका a leathern strap १९०५. १९६५, ७६, ७९, ८९. वधिमती woman ९८०. वत्सतरी a heifer ९१५. वध्यश्च N. of a man ६००, १२५८. वत्सनाभ N. of a particular particular strong poison वन a forest ७३७, ९०६, २१, ३२,११६३, १२८७, १९६६. ८८, १६३९, ९५, १८५१,८०, १९२०, २१, २९, वत्सप्रिय N. of a Rshi १६५६. वत्सर year ६१०, २६, ७८२, ८४२, ५६, ८१, ९६, बनगोचर a hunter; forester ९३६, ३७, ४०,४४, ९८,९९,९०१, ४८, १०६१, १९७५, ८०. ६२, ६३. क्सवत् N. of a son of Saru १३७६. वनचोर a forest-robber १६८२. बत्सावत् N. of a Rshi १३७६. वनस्थ a forest-dweller ७३२, १०७७, १४०४. बध corporal or capital punishment el,१९, वनस्पति plant; tree ८४२, १००३, ३१, १५९८, २७,१०३२, ३३,५८,१११३,१७,१४७३,१६०६, १६५७, १८००, ०४, ३४. १२, १७, १८, १९, २१, ४३, ४५, ४६, ४८,४९, वनिताभृत a servant getting wages in the ५१.५८,६४, ६७,७०, ७५, ८८,८९,९०,१७०१, form of co-habitation with a female ०२,०५, ११, १३, १४, १६, ३९, ४८, ५०, ५४, ( slave) ८३४. ५५,६०,६१.६५, ६६, ७३, ७४,८८,१८००, ११, वनेचर see वनगोचर ९२१. ३४,४२, ४५,४७,४८,४९, ५०,५९, ६६, ७२, वन्यभाव barrenness १३७६. ७४, ७५, ७६,८३,८८, ९२, १९१८, २९, ३०, वध्या a burren woman १०२४, ३०, ३४, ५७, ८७, ११००, ०१, १२, १३६३, ७६, १४३१. बधक a hang-man; executioner १७५४. वपन shaving १८४५. वपदण्ड corporal or capital punishment वपुष्टर most beautiful ११६.. १८४६,९१, ९२. वपुस् the body १९८९. वषप्राक्ष deserving capital punishment १६४८. वप्र mound ६६०. quafo living by execution 9679. वमन vomition (of accumulated wealth ) बधशासन law regarding corporal punishment १९२४. १६४५. वयस् age; a bird ६९५, १२२४, १७३८, ९५, ay a girl; bride; newly married woman १९१०, ६९,८७. ८१०, ११, ९७१, ७९, ८४, ९३, ९६, १०००, क्योधस् strong vigorous ९९५, ११५८. .१,०२,०४. वर one who choses, a.. wover; suitor; वधूमत् married; having a bride ८११. superior; boon ९९७, १८, १०००, १२, ०४, pering one who loves his wife or longs for २१, २४, ३०, ३, ४१, ७७, ८, ९५,९५, . . ४२. . .

·Index of the important Samskrit words 128 . वर्णावर inferior in caste १२... zjut a person belonging to one of the four castes १९६५. वर्णोत्तम member of the highest caste १६.८. addir wife of a carpenter 9976. वर्धन inerease; aggregation ८६०, ९०२, ४६, १११४, १९, २९, १९१४, २३, २४, ६५, ८२, ८४, ८५. वर्मन् an armour; bark ६.०, ३०. an a year; rain; rainy-season ९२७, ४२, १०४३, १२८१, १३५०. ५१, १५७०, १७१३, १८४८, १९२४, ६५, ८२, ८४. वल N. of un AsuT6 १९८०. वलय a courtyard ९०६. वल्क see वल्कल १६७७. वल्कल the bark of a tree १०२८, १७२३, ३५, ९८, ११०९, १६, ८३, १२८५, ८६, १३७४, ८४, ८५, १४६३, १५९८, ९.९, १६०३, ६७, १७९३, १८९१, १६, १९७५, ७७, ७८, ८४, ८५. वरण choice १०९३, १८४८. वरद benefactor १०३१. वरदान the granting of boon or request १३९१. वरदोष fault or defect of a wooer or bridegroom ८७९, १०२३, १९७५. वरप्रयोग living by skilful fraud १६८३. वरयित a bridegroom; suitor ८७९. वरुण N. of a deity ५९९, ७९२, ८५८, ९७६, ८३, ९१, ९.७, ९८, १००१, ०५, ११४३, १४६४, १५४०, ९१, १६०१, ०३, १८३६,३७, ३८, ४०,५१,९३, ९६, १९३०, ३३, ४३, ७०. वरुणपाश varuna's snare १.०६. वरुण्य belonging to varuna.१००८, १८४१. वर्ग a class ८३०, ६३, ७६, १११९, १६८०. वर्चस् energy; vigour; excrement ९८६, ९६, ९९, १००१, ०२, ०३, १२५९. वर्चस्स्थान dung-hill ९५३. वर्ण colour; caste ६०९, १०, १२, २४, ७०४, ३७,५०,८०९, १६, १८, १९, २४, २९, ३५, ३६, ३७, ४०,६०, ७८, ७९, ९३०, ६८, ९२, १०००, २३, २४, २७, २९, ४६, ६८, ९८, ११०५, १५, २०, ३०, ३१, ४२, ८३, ८४, १२३८, ३९, ४०, ४३, ४४, ४५, ४९,५१, ६६, ८५, ८६,८७, १३६५,९१,१४७३,७८,७९,१५९८, ९९, १६०७, १५, २३, २७, ५६, ६६, ७१, ७४, ७८, ८३, ८५, १७५३, ८३, ८४, १८२८, ४५, ४६, ५६, ५८, ६२, ८२, १९१६, १७, १८, २०, २१, ३५, ४०, ४१, ५०,५४, ५७, ६२, ६४,८८. वर्णक्रम the order of the castes ६१९, १०५३, १२४३.. aur confusion of the castes 9807, , १६०४, १२, १८५६, १९३३,४१. वर्णसंसर्ग confusion of the castes १९.. वर्णानुक्रम see वर्णक्रम ६१., १२४.. वही a creeper ९३३, १६०९, ७०, १७१९, ९८. वशा a barren woman १९५१. वषटकार the exclamation Vasat १००८. agar a dwelling place; residence; abode ९६२. वसन a dress, clothes ८०२, १८, ९४०, १५२०, १९८१. वसिष्ठ N. of a law.giver ६०३, ०९, ११, २४, १०५१, १२८२, ८५, १६५६, १९६५, वसीयस् being more wealthy or opulent ७९१. wealth; property; N. of a deity ६३, ८५८, ९९, ९७४, ८१, ८३, ८८,९९, १००१, ०२, ०३, ११५८,५९, १२५७, ५६, १३२४, ९२, १४२२, १९००,८०. वसुदेव N. of a son of Shira १३७६, १९८६. वसुधा the earth; country ७६४, १९८२. वसुन्धरा the earth १९८६. वसूयु desiring wealth ११२१. वस्त a he-goat ११६६. वस्तु object; article ८०७, १०. बस agarment; clothes ६.०, २१, २६, ३०, ३५, ६८, ७३१,८७०.१.६९,१३०६.१९.. .

·128 Vyavahdrakanda १२.६, .९, १९, १९, २२, २३, . २८, ३३, १३६४, ०४, ७६, ८५, १३, १४०४, १६, १६१४, ४६, ६९, ७१,७४, ८०, ८२, ८५, १७९८, १८००, ४९, ८१, ८५, ८५, ८९, १९५२, ७, ८,८८. बलमिथुन a dress १०९८. वस्न price; value ८७८. वस्य valuable १८९४. बहतु wedding the bridal procession; nuptial ceremony ९७१, ८४, ८५, १०००, ०१, ०२,०४, १४२३. बहि fire ९५९, १०३२, १२५४, ५५, १८९६, १९३६, ६७. बहिचय , fire-place; hearth ९५३. qiqfi reelining on a couch or palanquin ९९८. बहोशया see वशीवरी ९७३. वाका: chattering ९९९. 91997454 harshness of speech; defamation १०२२, ३५, १६१५, १७६८, ७१, ७३, ८४,८७, ८९,९१,९४, १८०१,३०,३१,३३. कारप्रतिपन्न accepted by word ६७९. वाक्य speech १७९९, १८९१, १९२२, ४१, ४२. ७४, ७५,८१,८५. a1f247a ( deposit etc.) accepted by words;. consisting of words, slander८९८, १७८१ ८९. वाच्य to be blamed ७२१. वाज valuable possession; wealth food;. sacrificial food १००४, ११२२, १९००. वाजपेय N. of a sacrifice १९७६. वाजश्रवस् the patronymic of the father of Nacileeta8 ७९१,१००५. वाजसाति victory; the winning of a prize or booty (Monier Williams ); distribution of food (Sayna) ६००, १००४. वाजिन् spirited; warlike; steed ५९९, ७७५, ९०५, १९, ७२, ७३, ८१, १००१, १२५३,. ५४, १७३६,४५, ६१. वाजिमेध N. of a sacrifice १९८५. वाट a fence ९०६, १६२०. वाटिका a garden; plantation ७९.. वाणिज्य commerce; trade ७८४, ८१९, ४७, ११३०, ३१, ४२, १९२७, ३६, ८५. वात wind or wind-god; N. of the father of Ilanumant ८४२, १३२९, १९८०. aratau ( an impotent ) one whose semen is evanescent as air १०९४. वातायन a window ९२६, २७, ५३, १६८५. वात्सीमाण्डवीपुत्र N. of a teacher १९८२. वाद discussion; dispute; plaint; litigation ६७३, ७६, ७६५, ६८, ८३४, ४०, ५३, ९६, ९५१, १२२५, ८२, १७७४, ८७, ९३, १९१४. वादप्रतिभू surety in litigation ६७६. वादिकृत (a suit) preferred by litigant १९१५, बाक्यकरण executing the commands or words of १३५०. वाक्यानुयोग trial; cross-examination (to elicit confession ) १६८५, ८७. The harsh in speech <0. वाग्जीवन a buffoon ८४३, १७७२. बाग्दण्ड verbal rebuke or reprimand १०३५, १८३३. वाम्दुष्ट a rude or insulting speaker १६२२, १७८७,९१,९२. वाग्धिग्दम reprimand and censure ८७४. बागरोध the abstruction or suppression of speech १७९६, १८१७. बाच् speech; language ७२४, १०१२, २२, ५३, .६४, ६५, १११३, १४७५, ८८,९१,९४, ९५, १८४०,४३, ६९, ९३, १४, १९०३, ३६, ७०, . afaq a disputant; plaintiff and defendant; accuser ७३०, ६६,६८, ८६७, ६८, ७४, ९९०, १०१५, १७, ७५, ८८, १४००, १६१८, १७७०, ८७, १९४१,४२. वाद्य a musical instrument १३६४, १९३५. वाधूय bridal garment ९८४, १००३. वानप्रस्थ a Brahmana in the third stage of ·Index of the important Sanskrit words 189 . . life १३७३, १४७१, १५०९, १६०१, १९४४, | वार्श relating to the Rshi. Vrisha १९८९. वार्षल relating to a Sudra १९३७. बानलटी an outer part of the house ९२६. वार्षिक annual ६११, ७९४, १५६०, १९३०, बानवेतन wages of wearing १६७३. वार्ष्यायणि N. of Rshi १६६५. बानरपत्य a tree १००२, १७२२. the hair of any animal's tail ९०९, बाप sowing ९३०. १८६७. बापगोपनसंग्रहाः sowing; protecting and re- वालुका sand ९३४. aping the harvest ९५४. वावाता a favourite wife ( of a king) १००४, वापन the act of sowing ७९२. ०५, ०६, ०९. वापिका a reservoir of water; tank ९६२. वास residence; garment ८४२, ९४९, १०४८, वापित sown ( as seed ) ९१८. १११४, १३७२, १४५७, १५६१, १६१६, १९, बापी well; a pond; pool ७९०, ९३४, ४८, ५०, ८२, १७०२, ४०, १८६१, १९४२, ८६. १२२२, १६१३. वासनस्थ veiled in a garment or a piece of वामक a particular mixed tribe १२८७. cloth ७४५. वायव्य N. of a particular Soma vessel sha वासव N. of Indira ९९९. ped like mortars; the north-west १२५८, वासस् clothing garment ६०४, ७६२, ८११, ६०, ९४, ९३७, ५७, ८४, ९६,९५, १०००, ०१, वायु the god of the wind १००६, ११४३, ०३, २५, ९९, १११३, १२४४, ५४, ५९, ६०, १५९४, १९३०. १३६३ ८४, ८५, ९०, १४०२, ७३, १५२०, वायुगीता sung by the wind god १०७१. १६४२, ४५, ६, ७४, १७०९, १६, ३३, ४५, वायुप्रोक्ता cited by the wind god १११६. ४८, ५०, ६७, १८५२, ८१, ८५, ८९, १९२७, वार sluice-gate; a day ९३०, १९६६. ६६,८१,८४. वारण elephent १७६१. वासि an axe १८९७. बारि water ६५४,८५४, ९५२, १९२१. and a dwelling place; home; habitation; वारिक ward; adviser ९४९. immovable or landed property 578, वारुक a melon १७६१, ६३, ६७. २९, ५५, ५८, १२३३. बारुण relating to the god Varana १९३०, वास्तुविक्रय the sale of the land ९२९. बास्तुविभाग division of land १२०७. वारुणी any spirituous liquor १०१६. aregfaar law-suits about land 836. बारुण्य relating to the god Varina १८९६. वास्तोष्यति N. of a deity ९८१, १८३७. बारवृत chosen १५९८, ९९. वाह a carrier ८४२, ९२३, १९४४. बाक्षी N. of the wife of Pracetas १०२८. वाहक a driver; carrier ८४६, ५०, ५३. azeri trade; the science of livelihood &2, वाहन a vehicle; carriage ७३१, ८५०, ६३, १७५७, १९३६. ९६१, १०.२, ११९८, ११९८, १२२३, ३१, १५८४, बार्द्धक(क्य) senility ९५०, १०२३, ७६, ८३, १९, १६१८, २१, १९२८, ३०, ८७. १३४९,१५५५, १९८७. वाहनकोष्ठ stable of horse etc. ९३०. बार्दुष usury ६२७. बाहिनी a boat १९४४. बार्दुषि(पिन्) usurer ६०९, २४. वाम cattle; an ox or horse ६०७, १२, ३०, वार्दुषिक vide वाटुषि ६०१,६११. ३४, ७८६, ८९१,९२, ९४, १२२२, ३०,१४५४, बाध्र्युष्य usury ६३१. १९३५. . . Index 17 ·130 Vyavahärakanda वाघजीविन् a cart-man;living on the profession १७३३, १९३८, ३९. of vehicle १९३५. fanleg one who calls out or cries for help विकर one whose hand is cut off १६६९. विकर्मन् prohibited work १११६, ५२, १३९६, विख्यापन declaration १६५९. १६४९, १७१०,.१९०७, ७६, ८४. विग्रह dispute १९१५. विकर्षण dragging asunder; searching, in विचारणा decision; pondering ९५१,५५,१९०९. vestigation ७३१. विचारित decided १२२२. विकल mutilated; maimed १३८९, १९८५. faqa the act of loosening or untying; N. विकल्प assignment of share; discrimination of two stars ६०३, ०५. of share; alternate १२८२, १९०६, ७८. विचेष्टित conduct; behaviour १६३९, १९३२. faena with disfigurement; changed 90's, विच्छिन्नपिण्ड one whose line or genealogy ६५, १९३० ३८. from the first ancestor is interrupted; विकृष्ट a tilled piece of ground ९४४. one who is subsequent to the fourth विकेशी N. of a class of demonical being generation ११९९. of loose hair १००३, १८३९. विजय conquest ८१९, १८९७, १९७०. विक्रय sale ६३२, ३८, ५०, ५४, ५६, ७३२, ३४, विजर्जरा prostitute ८४२. ३५, ३६, ३७, ५४, ५९, ६०, ६२, ६९, ८९, faardta heterogeneous; belonging to diff. ९२, ८०३, ०४, ०५, १७, ३७, ७८, ८९, ९१, erent castes ८९०, १३५५. ९६,९९,९००,०१, २८,३०,३१ ३२, ११३०, faalfa strange; foreign; having no wife १२५५, ७३, ८६, १३८४, ८५, १४२४,४९, ५५ ८४२. १५२३, ७५, ८५, ८७, ८८, ८९, १६७४, ७७, विजामातृ unsatisfactory son-in-law ९६४. ७८, ८१, ८३, ९५, १७०७, ३१, ३३, ३६, ४१, विजावन् potent १२५८. ५४, १९०४, १९, २७, २९, ७२,७५, ८३, ८८. विजित acquired by conquest ११२३, १८९८. विक्रयिक a seller १६६९. विशात known ७६६, ६८, ६९, ८५, ९६, १२७०, विक्रयिन् a seller ७६१, १६०९, ११, १८, १७०५, १९५०,६०. ३२, ५८, ६६, ९७, १९३०, ३२. विज्ञान knowledge ८३४, ४२, १०७१, ११९३. विक्रीणान a seller ८८८,१६१७, ७७. वितथ unreal; futile ६६२, ६५, ७१,८४०,१०४१. विक्रीत sold ७६०, ६४, ६७, ७८, ८२३, ३३, ८५, १७७६, ९२, १९६४, ७४. ८९,९५, ९४७, १३३४, १३७९. वितर्दि an altar १९२५. विक्रीतकीतानुशय rescission of sale and pur वित्त wealth; property ६११, २४, ६, ७७, chase ८७८. ७९२, ९९, ८१७, ९७९, १०१०, १२२७, २८, विक्रीता (girl ) sold १२८६. ४३,८१, १३५५, ६४, ७२, १४१६, २९, ३२, fastitaráncta non-delivery of a sold chattel ४०, ५५, ७३, १५२७, १६१२, १७२७, ६६, ८८६. १८९५, १९१७, ४१, ४३, ४९, ५०, ५५, ६२, विक्रेतु a vendor; seller ७५७, ६१, ६३, ६५,६६, ६९. ६८, ८७९,८४, ८७, ८८,९१,९३, ९४, ९५, वित्तागम source of wealth ११२६. ९६, ९७, ९९ ९००, १, १६३७, ७८, ८०, विदथ house ( sacrifice as connected with ८३, १७३२, ६७, १९३३. ७५. the house) ९८३. विक्रेत्रनुशय repentance of a seller ९... विदश्या fit for a sacrifice ९६७. विक्रेय to be sold ६५६, ८८५, १२८६, १३२९, विदारण tearing asunder १७९९, १८२२..

·Indow of the important Sanskrit words 181 विदुल skind of plant १९८३. विदेव hostile to gods,१४. विद्य learned १२२७. विचा knowledge; learning ८२६, ३४, ५५, ६२, ७२, १०६१,७६, ११०९, २७, ४१, १३, १२१५, २१, २४, २५, २७, ३२, ६१, ६२, ८३, १३७६, १५५८, १६८१, १७५२, ९५, १९०४, ६२, ७३, ७४, ८७. विद्याधन wealth acquired by learning, gains of science or learning १२११, २०, २१, २३, २५, २७. विद्यानुपालिन् devoted to learning १२१०. विद्याप्रतिज्ञा staking of knowledge; disputation १२२३, २५. विद्याप्राप्त acquisition made by learning१२२४, . ८५, . विद्याबलकृत ( porperty ) acquired by the power of magic or knowledge 1774. विद्यार्थ a student १६६६. विद्यालब्ध acquired or gained by learning विधानविधि performance of prescribed acts or rites १३७३. fafy rule; law; creator; activity; manner; rite ६२५, ३८, ५३, ५४, ६४, ७२, ७४, ७५, ७१०, ३२, ४१,४६,४९,५१,५४, ५९,६३, ७०, ७९, ८५, ८८, ९०, ८०५, १९, ३४, ४०, ६९, ८८, ९६, ९४०, ४२, ४६, ५१, १०१९, २९, ३०, ६६, ६७, ७५, ८९, ९१, ९२, ९४,९६, ११००, ०४, १०, १२, १९, २९, १२०३, २०, २३, ४४, ४६, ४६, ७८, ९४, १३३७, ४८, ६२, ७१, ७२, ७५, ७६, ८४, ९३, १४७९, १५८४, १६१६, ४८, ५०, ९०, १७२७, ४६, १८२५, ५४, १९०५, ०७, १०, ३१, ४१, ५२, ५३, ६२, ६४, ६६, ६७, ७८, ८८. विधिदृष्ट prescribed by religious rule १२४३. विधिपूर्वक according to rule; duly १२४४. विधियोग the observance of a rule ७७६. विधिवत् luwfally; according to rule १०१९, २१, ४१, ९१. विधिवैषम्य contradiction with law ७३०, विधृति a dam; barrier ९२५. विध्वंसिता defiled १८९१. विनता N. of the mother of Garuda ८४०. विनय punishment; education ७२४, ५१, ६५, ८५१,५३, ८७, ८८, ८९, ९१६, १८, १०३५, १६४४, १७८९, ९०, १८२६, २८, ३५, ८५, १९१२, १३. विनष्ट destroyed; lost ६४२, ४९, ५५, ७३१, ३५, ३६, ३७, ९०४, ०५, ०८, १६, १६७३, १७४१. विनाश utter loss; decay; destruction ६३८, ६०, ७५३, ५५,५६, ८४३, ६०,६१, ७६, ११२, २०, ५९, १६२३, ३४, ४८,५०, ५१, १७६४, ८१, १८३३, १९४२. विनिपात ruin ७४०. विनिमय exchange ८९०, ९१,९६, ९९. विनियोग use ११४२, १५५५,६१. farta educated; modest; well-behaved; obedient ८६१, १०२०, ७१, १११०, १४, १२२७. विद्यासंवन्ध relation by learning १०१३, २२. विद्युत् flash; lightening ८४२. विद्रुम coral ८८८. विद्वेष hatred १६२३, १९१४. विधन property-less; poor ६७८. विधरण checking, restraining ९२४. विधार्मन् transgressing the religion १४५८. विधवा a widow ६९८, ८६३, ९८०, १.६५, ६६, १११६, १७, १२५७, १३०८, ५०, ८४, १४०१, ०४,६६,१९२२, ५१,६३. विधवागामिन् one who has intercourse with a widow १६३४. विधवाधन widow's property १५२०. विधवावेदन marrying a widow १०६७. विधान rules law; management ७५०, ८६, ८६०,६१,८१,९११, १०२४, ६९, ११०२,०६, ०९, १२४३, ४५, ५५, १४, १३६२, ६४, ७१, ९३, १४३०, १८८४. विधानक.a rite १३७२.

·132 Vyavaharakanda . . . . विनेय punished or instructed ७२५, ८३, ९०, ence ७७७, ९२०, ११.१, १०, १६२३. ८७१, ९४५, ४६, १०९७, ११७३, १७५९, fargi one who has committed offence १८८४. १०२५, १८६४. विन्ध्य N. of the mountain १९२१. विभक्त separated; divided; one who has विन ( the son ) acquired १३३४. received his share ६७९, ८०, ९०,९६, विना a married woman १०८३. ७१४, ८०३, १०३५, ११४१,४२, ६९, ७२, ९९, विपणि traffic sale ११२७. १२०३, ४०, ४१, १५१८, २२, २६, ४१, ४३, fagfer adversity; misfortune 09, 2010, ५६, ५७, ६१,६५, ६७,६८, ७२, ७४, ८०, १६७३, ७६, १७९९. ८१, ८२, ८४, ८५, ८७, ८८, १९८३. . विपथ a kind of choriot ८४२. विभक्तज u son bron after partition १५६२, faqtia acting in a con trary manner; un ६७, ६८. equal unjustly ८६७, १९, ९२९, ३८, विभक्तदायाद sharer of a divided, oblation ११४७, ४८, १६३९, ८२, १९१०, ३२, ६८. १४६८. विपर्यय transposition; alteration ६४८, ७३, विभक्तव्य to be divided ८७५, ११४२, १२२१, ७२४, ४७, ६३, ९३४, ११३१, ८५, १६८५, १८४७, ८२, १९३३. faugą one who distributes; an apportionfag & Brāhmin; a member of the first er ११५८. and highest caste ७१५, २७, ८१९, ३५, विभजनीय to be divided १२२२. ३६, ३७, ३९, ७२, १०१६, ६२, ७२, ११११, विभजमान a distributer ११४४. १३, १६, १२४६, ४७,५१.८८, १३७४, ७६, विभजिष्यमाण being divided or distributed ७७, १५२४, ३०, १६०७, २३, २८, ३७, ५२, ११८३, १२६५. ५४, ५५, १७०२,६१,६२, ७१, ७४, ७६, ९०, विभज्यमान being divided ११९४, १४१६, २८. ९२, १८१५, ९१, १९२२, २७, ३१, ३३, ४३, विभाग partition; division; distribution ८९९, ६१,६५, ७४, ८९. ११२४, २५, ३२, ४२, ५५, ५७, ६८, ७३,८१, विप्रकार bad behaviour; offence १.३६, ३८, ८४, ८५. ९२,९४,९९, १२०१, ०४, ०७, ११, १६१५. २४, २५, २७, २९, ३०, ३२, ३४, ३५, २८, fagfarfer dispute; contrariety 9818. ४०, ४३, ४४,४५,४६, १७, १३१६, ४७, ५५, विप्रतिपन्न being mistaken १९१८. ८७, १४०४, ०५, १३, १४, १६, २७, ५७, ५९, fanger deflowered woman; & bad woman १५४१, ४३, ६३,६५,६७,६९,७१, ७२, ७९, (procuress of abortion) १०४१, ५८, ८१,८२,८४, १६८६, १९०५, २१, ५०,७५, १६३८, १९७९. ८३,८७. विप्रधन property of a Vipra १६४६. faurorehares the time of effecting partition विप्रयोग separation १०४४. १२२९, ३१. विप्रलुम्पक rapacious १७०१. विभागधर्मसंदेह the fact of a legal partition विप्रवाद varied statements १२८६. called into question १५७९, ८२. विप्रसुता daughter of a Brahmin 1०२३. विभागनिहव doubt or suspicion regarding विप्रख property of a Brāhmin ९२५, १२५२. partition; denial 'or concealment of fast a Brāhmand woman 1113, 1646. partition १५७५. fanga a son by a Brahmana wife 9849. विभागभाज् a sharer १५६५.. faga distress; calamity; confusion off-FormTANTI ascertainment share ·Index of the important Saniskı it words 133 विवाद case, law-suit; dispute ६२८, ७६. ७३०, ३४, ८८९, ९०७, १६, २९, ३०, ४., ४४. ४६, ५५, १०२९, १६७४, १८९१, १९३३, १५७५, ८२. 'विभागहेतु the reason of partition १५७५. विभागानन्तरोत्पन्न cne who is born after partition १५६२. विभागाई entitled to a share १९८०. विभाजन division १२०३. विभाज्य divisible १२०६, ०९, २५, २७, १९८३, ८७. विवादपद a title of law ७९७, ८२४, ४८, ६२, ६९, ८६, ९३, १०९२, १६१५, १९२३. विवादिन् contending party; a litigant ९३६. १११९. विवासन banishment १६५९. विवास्य to be exciled or banished ८५९,१६११,, २७, १९०३. विवाह a marriage; vehicle ६६२, ८०८, ७९, ९९४, १००४, ०५, ११, २८, २९, ३१, ३४. ५९, ६७, ९२, ९६,९८, ११८४, ८५, १२३१, ३४,६०, १३६२, ७१,७६, ८४, १४१६, २८, ३०, ४०, ५२, ५३,६०,६२, ६३, ७४, १६५९, १९२१, ६४. विवीत pasture-ground ९०५, ०६, १३, १४, ११, २०, २९, ३०, ३२, १६१९, २०, ३०, १७४३ ५४,६३. विभावक proof ७५१. विभावसु N. of a Rshi. १९८३. faataa being proved; caused to appear ७०७, १६, १८, १९, २७, ४९ ८९७. विभाव्य to be devitled १९६५. विभिन्नमातृक of different mothors १२३८. विभीदक die for gambling १५९१, १८९३. •विभूषा a jewel १६१६. विमद a protegee of the Avins ९६४, ६५, ८०, ८२. विमांस unclean meat (e. g. the flesh of dogs etc.) १६०९, १८, १७३२, ९७, १९३२. विमिश्रण adulteration; mixture १७६४. वियुक्त separated १०५५, ७६, ११०६. वियोग separation; absence or want of ७५३, १११०, १६, १८, १९१८. विरचि N. of a Deity १९६६. faris brilliance; excellence; political power १५९६, १८९६. विरात्र midnight १६२०, ८३. विरुद्ध contradictory १०२७, १९१८, ३१,३५,४२, ४३. विरूप manifold; disfigured deformed ६०६, ९८९, १०००, ३०, ३२, ४८, १६७४, ८३. facte contradiction; dispute; a litigation; law-suit ७५६, ९२५, १११९, १२२९, १६११, १३, २८,३५, ८३. विलेखित written ६५७. विवदत् a disputant १९०७, २६. विवदमान a disputant १९०७, ६५. विवस्वत् sun-god; N. of a sage १००४, ५८, ११.३. विश् Vaishyas, populace ७२९, ८०९, १०, ३६, ३७, १०२२ ९३, ११२२, १२४९,५१,८७, १३९६, १५१८, १६०७, १७७९, ९०, १८४६. ५९,९९, १९६१,६७. विशसन dissecting ९८४. विशांपति a king १२८७, १३२९. fagaui paid debt voe. failed to be cleared or discharged ८९६, १६५०. विश्पति lord of people ९९८. विश्पत्नी the mistress of a house ९६९, ९१. विश्व all; universe ८०९, १०, ५७, १०.१,०६, ६९, १४२३, १५९५, ९७, १८३६, ९९,१९००, १ विश्वकर्मन् N. of a son of Bhuvana ७९१, ९२. विश्वजित् particular sacrifice ८०७. विश्वस्तवञ्चक one wno makes breach of trust १७५१ः विश्वामित्र N. of a Rahi १२६०, ६, ७८, १३७६. १९८१.

·134 Vyavaharakanda - विश्वावसु N. of a deity ९८२, १००२,०३. विहसन laughter १८४६. विश्वास ( surety for ) assurance; trust; con faer enjoyment; sports १०२६, २७, ३६, fidence ६७३, ७३७, ८६०, ७३, १५८२, १२८४, १६१७, १९७३. १६७९. farea prescribed; enjoined ८१६, १०३९, विश्वासक confidential ६४७. ११४२, १२४३, ६६, १७३०. विश्वास्य surety for assurance ६७७. fara destitute or deprived of; absent foc, विष poison; the ordeal of poison ८०२, ९००, ७२४, १२७०, ७९, १३०९, १९६४. १०३२, २३, ७६, १४६४, ६९, ७०, १६००,०१, वीचि deceit; a hell ९७६. १२, १६, २६, ४३, ४७, ४८, ५०, १९१४, ३८, वीणा a musical instrument ८९९. ६५,६६, ६७.. वीर a son; hero; a learned Brahming a. विषदा a woman giving poison १६१९, ३८. king ८०९, १९, ९०२, ६४, ७२, ७५, ८७, विषदायक a poisoner १६१९, ५२. ८८, १००२,०५, १२५८, ५९, ६१,८४, १३२९, विषदिव्य the ordeal of poison १९६६. ७६, १५९५, ९६, १६००, ५५, १८३६, ३९, विषम unequal; uneven; any serious cala १९५०. mity ७७०, ९०१, ०८, १६, ५८, १८४, ९३, वीरण a kind of grass १८४५. १२००, २२, १६१५, १७०५, ५४, १९३०, ७५, वीरसू son-bearing ९८६, १००२, ८८, ११०९,' १४००. ८४. विषय object of senses १०४४, १११५, १६०६, वीरहत्या the killing of a man or hero १५९७. ६४, १८५०, ७०, १९१४, २४, २५, ३६. वीरहन् man or hero-killing; ९९५, १५९२, विषयुक्त poisoned १६१५. ९६, ९७. विषहत dead due to poison १६१५. वीरुधू । plant; herb १६५७, १८२३, १९३८. विषुरूप different in shape or colour १००४, वीर्य manliness; strength ९०३, १००८, ०९, १८३६. ३१, १५९६, १८९६, १९७४, ८६. विषूची many-sided ८९०. वृक a wolf ९०४, ०९, १६, ८९, १९००. विष्कम्भ width; extension ९६२. वृक्ष a tree ८५७, ९६, ९१८, ४६, ५४, ५९, ६०, विष्टप a world ९२२, १२७२, ८२, ८९. ६१, १५९८, १६५०, २१,९५, १७५४, ६०" विठr excrement १३५०, १७७२. १८२३, ३५, ३६, ९९, १९०२, २१, २९, ६५. विष्णु N. of a deity १००२, ३०, ११४४, ८०, वृजिन sin ६०१. ८१, १५२४, १९७९. वृत् an opposite gambler १९००. विश्वक्सेन N. of a deity १३७६. वृति a fence ९०५, १०, १७, १९७६. विसंवाद dispute ६०८, ५६, ७१, ७३, ७५१, ८६३, वृत्त behaviour; practice; happening ६२४, ७४. ७३८,४१,४७, ४८,८६, ८०६, ६०, १०२४, विसन्नाह one who has lost his armour २८, २९, ३०, ३३, ५६, ६०, ७५, ७७, ९१, १६०७. १११६, ८५, ९५, १३८६, ९०, ९१, १४३८, fanit abandonment; repudiation; granting; १५१८,१६३५, ४८,५०, ७५, १७५३, ६०,९१, bestowal ९२५, २६, १०७२, ११४६, १२५५, १८९१, १९१७, १८, ३०, ३२, ३६, ६४, ६५, १३८५, १४१५, ५८, १६६७. ७४. विस्रम्भ confidence; guarantee ६६९, ७४६. वृत्तभाण्ड a brass-Vessel १६१४. विहङ्ग a bird १०७४. af livelihood; conduct; occupation & px, विहननच्छेद diminution in carding १६७३. ८३, ९९,८१५, १६, १८, १९, २०, २५, २६, ·Index of the important Sanskrit words 135 . . ५१,६१, ६३, ६५, ७०, ७३, ७८, १०३२, ३४, ६०, ७७, १११३, ८०, ८५, ९८, १३८५, ९१, १४००, ०४, ३१, ६१, १५६८, ८७; १६४०,४९, ६२, १७२३, ६६, ७१, ७२, १९२७, ३१, ३३, ३६, ३७, ३८,४०, ७३, ७६,८३,८४. वृत्र N. of a demon° ६००, ८०९, १०, ४१, ७८, ९९९,११२०, ८१, १९७१. वृथादान idle promise or gift ६२७, ६३, ७८,८५, ७०८५ १५. वृथाभोग enjoyment in vain १०२६, १३९०. वृद्ध aged; oldgrown ६८०, ९७, ७१२, ३७, ८१८,६१, ७५, ९२५, २९, ३९, ४४, ४६, ४९, ५१, ५५, ५७, १०२५, ३०, ५८, १११४, १८, ४७, ४८, १२८५, १३७६, ९४, १४६८, १५१३, २६, १६०७, १२, २४, ३१, ८६, १७०१, २८, ७०, १९२१, २७, २९, ३१, ३६, ४४, ६२, a Sudras; a dancer १६४८, १८९०, १५, १९२२, ३७. वृपली a degraded woman; a Sudra woman ७७२, १०२३, १९४३. वृषाकपि man-ape; a particular deity ९८७. वृषोत्सर्ग letting loose a bull ३४९, १९८७. वृष्टि rain ८६०. afor the property of reunited co-parceners ११२६. वेणिका a boat १९२४. वेणी a braid of hair १०१६, १८८१. वेणु a bamboo ८२६, ९३३, १०३५, १६१४, ७१, १७१८, ४९, ९४, १८१२, ३५, १९२४, ७४. वेतन payment; salary ७७१, ७२, ८२८, ३४, ४३, ४४, ४५, ४६, ४८, ५३, ५५, ९२१,१६७३, ७४, ७५, ७९, १८७९, १९३६, ४०, ६९, ७५, . वृद्धाश्रम the stage of renunciation ११६३. वेतनादान non-payment of wages ८४३, ४६. वृद्धि interest; rate of interest; prosperity वेतस् N. of n man, Asura, people or augmentation ६०८,०९,१०, ११, १२, १५, country ११६०. १९, २४, २५, २६, २८, ३०,३१,३२, ३३,३५, वेताल N. of one of Shiva's attendant १३७७. ३६, ३८,४०, ४२, ४५, ५०, ५१, ५५, ५८, वेत्तृ a husband; one who gets १०४०, ६०,६१, ७७, ८०, ८१, ७०९, १५, २९, ३०, १२६७, ७१. ३१, ३२, ३५, ८१, ८९३, ९५, ९४७,४९, ११११, वेत्र a kind of large reed १६७२, ८७, १९३८. ९५, १२२८, ९४, १५२४, १६७३, ७५, ७७, वेद the scriptures ६००, ८७२, ७३, १००६, ७९, १७०७, २८, ३०, ३४, ३५, ४७, ६३, २७, ३३, ७५, ११५८, ९५, १२६१, ८१,८२, ६७, १९०८, १४, ४३. १३६३, ७६, ७७, ८४, ८५, १६०१, ०२,०८, वृद्धिकर (विधि) rule of interest to be paid on ४८, ५१, ५५, १७६८, ६९,९०, १९२०, ४३. ६६,८५. वृद्धिविधि see वृद्धिकरविधि ६२७, ३५. aza wedding; confession 9080, 9116, वृश N. of a Rshi १९८९. १७५१, १८९४, १९२४. वृश्चिकबन्ध a form of corporal punishment वेदि an altar ६०१, ०४, १००७, ३४, ९८, १६८७. ११४४. वृष a bull ६९५, ९०६, ११, २०, १००९, १२३५, afecta a balcony; shade (erected in ४३, १६.०, ३४, ७२, १९१९, २२, courtyard ); courtyard ९५३. वृषण the testicle १८०३, २९, ४३, ८६. वेन N. of a king १०६८. वृषभ a bull ९०५, १९, ७७, ८०, ८७, ९८, १०७३, वेश the keeper of a brothel; a brothel; ११६६,८३, १२३४, ३५, ७२, १३५२, १८११, dress १६७९, ९५, १७५४, १९२९,४३. ३४, ३६. पेसा , prostitute ८६२. वृषल low or mean wicked fellow; श्मन a habitation; house ९०६, २६, २७,२८, loan ६२५. २८.. or ·Vyavahdrakanda . , ३०,४१, ५९, १०५३, ५८, १११२, १९, १२४६, वैरदेय wergild ९७२, १५९५, ९६. १६१८, १९, २०, ३९, ८१, ८३, ८५, ८९, वैरनिर्यातन requital of enmity १६०६. १७२४, १८.०, ३२, ४०, १९७९. वैरहत्य murder १५९६, ९७. वेश्या a prostitute ८५१, ५५, १७६४, १८७९, वैरिन् an enemy १६१६. ८३, ८४, ८९,१०,१९४३, ७५. वैरूप्य deformity १०५८, ८३, १११३. वेश्यागामिन् one who visits prostitutes १८८४. वैवस्वत coming from or belonging to the वेश्यास्रो a prostitute १९३५. sun १७५१, १९३६, ७०. वेषadress ९२९, १६१६, ८६, १९८९. वैवाहिक relating to marriage ( debt, nuptial वैकृन्तक mercury १६७५. present; property ) ७१२, ८०३,.१०२६, 117 descendent of the Rshi vijana ११२९, १२२८, १४१६, २२, २८, ६३. १९८९. वैशंपायन N. of a Rshi, १२८४, ८५, ८६, १९८६. वैण (ण्य) a particular mixed caste ११८५. वैशेषिक peculiar ११३१. वैणव made of bamboo १७१८, ४९. वैश्य . vaishya; a man of the third caste; वैतस peculiar to reed ९८८. an agriculturist ६२७, ८०३, १७, १८, १९, वैतहव्य a patronymic १४६४, १६००. २०, २३, ३६, ९९९, १०२४, ३९, १३, ११०५, वैदिक embodied in the Vedas; relating to २३, २४, ३१, ४३, ८४, ८५, १२४०, ४३, ४५, veda ७४१, १४०४. १५८८, १६५२, ८७, ८८, १३६४, ६५, ७४, १५३०, १६०६, adre belonging to the country of vidchas ०८, १०, १२,२०, २८,३६, ७०, ७२, १७२१, १९८१. २३, ५२, ६६, ६९, ७१, ७२, ७३, ७४, ८८, वैदेहक a merchant; a man belonging to the ९०, ९२, १८३९,४५, ४६,४८, ५०, ५९,६०, vaideha caste ७३७,७१,८४३, ७८, १०३८, ६३, ६४, ९०, ९१,९६, १९२१, २७, २८, ३२, ११.५,८५, १६२०, ७७, ७८, ७९. ३६, ५०, ६५, ७६. वैदेहिका a woman of the vaideha caste | वैश्य जात the entire vaishya caste १३६५. ११८५. वैश्यवृत्ति profession of a trader ७५२, १९३७, बैदेही N. of Sita १०७५, ७७. ३८. ad versed in science; learned; a physician azuelfa the vaishya caste 9482. ( accounted as a mixed caste) ७१५, । वैश्यस्व property of a vaishya १२४४. १२०४, २०, २७, ८७, १७५८, १९८३. वैश्या a vaishya woman १०२२, २३, ११००, वैधव्य widow-hood १०३०, १११७. ०५, १२, १२३९, ४३, ४४, ८७, ८८, १८५९, aanfaraft having no nose (Smrtichandrikā); causing destruction ( वैनाशिकी) १०२४. 22414 co-habitation with a woman of बैन्य (पृथी) N. of a king ९२४. vaishya caste १८९१. बैभाज्य divisible ८७७. वैश्याज a son of a vaishya १२४६. वैभीतक made of the terminalia Bellerica वैश्याजात a son by a vaishya wife १२५१. १९०३. वैश्यापुत्र see वैश्याजात ११०५, १२३८, ४०, ४४, ४५, वैयापत्य commerce; trade ७३६, ३७, १६१९, वैश्वदेव & daily sacrifice 1११९, ४२, १५८८, वैयावृत्य see वैचापृत्य ६९६. ८९,१८९६. बेर enmity ८६२, १५९७, १६४७, ८३, ८६, बैश्वानर consisting of all men ६०२, ०३, ०५, १७७३, १९०१. ८१४, १५९६.

·Index of the important Sanskrit words -137 . वैश्वामित्र belonging to Visvamitra. १२६१, व्यवस्थिति see व्यवस्था १०४९. १८९१. व्यवहt a transactor १७२९. वैषम्य inequality ७७०, ८९८, ९९. व्यवहार transaction; business; legal action वैष्टिक dues of a compulsory servant; one ६२८, ३५, ७७, ७१७, २३, २५, २७,३७, who does compulsory service १९२२. ७६०, ६२, ६५, ६६, ६८, ६९, ९८, ८६१, ६२, वैष्णव worshipping Vishwas १३६३, १९६८. १०३४, ३७, ११३१, ४७, १६१३,१६, ७१, ८७, वैष्णवीसुत & particular son; a son of a १७६७, १८१३, १९०७, ०९, १२, २२, २७, २८, Sadrā १२६६, १३५२. ३३, ३६, ४०, ४६. बहारिक pertaining to sport ८६२. *व्यवहारक business-man ७००. वोढ & husband; bridegroom ७१५, ८८१, व्यवहारश major in law ६९५. १२५५, १३०६,०८, ४७, १४२९, १९७५. व्यवहारपद a title of law ७४६,८०, ११३२. व्यक्तिकारक basis of evidence ६६९. HAR91497 attainment of majority 1900, व्यङ्ग deformed १०३५, ९७, १८२७. १९४८, ४९, ५०. व्यजन condiment; pretext८६३, ११०६,१६६६, व्यवहारिन् a transactor १२०१, १६१६, ८०, ८३, ७९, ८१, १९७१, ७८. १७३२, १९३२, ३६. न्यतिक्रम transgression ६३६, ८८१, ९०७, ११, व्यवहित concealed ७४७, ५०. १६, १.१८, ७६, १२६६, १६५५, १७७१, ७४, व्यवाय sexual intercourse १०२१. ८७, १८५३, १९३३, ३६,४१, ७८, ८३. व्यसन danger; evil practice ६८०, ८४, ७१०, व्यत्यास inversion; change ८००, ०५. १५, ३५, ८१, ८२,८३, ९०, ८१७, ४४, ५०, व्यपदिष्ट pointed out ( by reliable per:sons); ७३, ९१६, १०१४, ३८, १४५७, १६८५, १७६४, proved १६६७. १९१४, ३०. a excuse; pretext 90cv. व्याघात mutual malice १५८१, १९४१. व्यपलापिन् one who denies ( the debt ) ७२७. व्याघ्र a tiger ९१६, १८, १९, १२८७, १९६४. व्यभिचार adultery १०२१, ३१, ५०,५३, ६४,८६, व्याज disguise; fraud ७२७, ७८, ११३०, १९८३, १९,१४०२, ५७, १८८७, १९४१, ६४. व्यभिचारिणी an adullteress १०१६, २२, २४, ३१, व्याजी an excess of 5% taken over the pres- ८६, १३८७, ९०, १४००, ०४. cribed fine, value etc. upto 100१६१४,७५. व्यभिचारिन् an adulterer ८६४, ६५. व्याध a hunter ६७९, व्यय expenditure ६००, ९६, ७३७, ८१, ८५, ९३७, ४४, ४७, ५१, १६८२. ९०, ८४४,६१, ९६०, १०४७,५९, ८५, ११०६, व्याधि a disease ६११,८४४, ७१, ९१८, १०३८, १९, १२०१, १४४७, ५८, १५६५, ८०, ८१, १११४, १७, १४३०, ४७, १४३०, ४७, १६५१, १७५९, १६१८, ७९, ८२, १७३२, ४१, ४२, ५२, ५३, १९२४,६५. ६५, ९९, १८००, ०५, १९, २१,३१,३३ ४९, व्याधित diseased ६८०, ९७, ७१२, ३७, ७१,८५१, १९२८, ७९. ७९, १०२२, २५, ३०, ४१,५६, ८७, १११२, ब्ययन separation ९०२. १७,५५, १२६९, १३०४, ८७, १४५७, १६८६, व्यवस्था regulation; decision ७२६, ३०, ५६, १७२८, १९२७. १३७३, ८४, १९२१. व्यापाद killing १६४३, ४९, ८७. व्यवस्थित regulated; decided ६१८, ७४८, ५६, व्याल , snake ८१२, ४३, ११११,१६, १७,१६१७, ८१, ८७५, ११९१, १२५१, ५२, १३१. १९२४, २५. १६, १५६८,८७) १७८८, १९४३. व्यालग्राह a snake-catcher ९३७. ... Index 18 ·138 Vyavaharakanda व्यालग्राहिन् vide व्यालग्राह १111, १६, १७. ब्याली a snake १११७. व्यावर्तन rejection ८९१. व्यावहारिक commercial ६११, १६८७. व्यासिद्ध prohibited; forbidden (as contra. band ) ७७८. व्याहत (debt) repudiated ( by the father ) व्याहृति the mystical utterance of the names of the seven worlds १२७३,१३८५. व्युचरन्ती ( a woman ) being faithless or disloyal ( to her husband ) १०२७, १२८५. ब्युच्चरमाणा see ब्युच्चरन्ती १०२७, १२८४. ब्रज a cow-pen; a herd ७३५, ९०४, ११०२, १६८२, १७५४. वजिक N. of a particular corporation or tribe८६२. व्रण a wound १६६७, ८२, ८७, १७९९, १८०५, १७,३३,३५,९१, १९६५. व्रत a religious vow or practice ८१०, १२, ९७६, ७८,८१,९२,९६, ९८,१०००, ०३,०९, ११, १५, १६, २२, २३, २५, ३०, ५८, ६०, ६९, ७५, ५६, ७७, ११०९, १५, २०, १४७३, १५११, २०, २७, १५९९, १७०२, ६६, १८३६, ३७, १९२३,३०,४३, ७९. व्रतति a creeper ८१०. वाजपति lord of troop or host ९२४. व्रात a troop; group ८७०, १८९५. 914 a man of the vagrant class; an outcaste १२३४,८७,८८, १८२७,६१. ब्रीडादान gift out of shame ८०७. व्रीहि grains of rice १०७१, १७२३, ४५, १९६६. शंयु N. of a Rahi १७९३. शकट a carriage ८५५, १६२०, ७२. शकुन a bird ८१२, १९, ११२१,१२८१,८७,१३५१. शकुन्त a bird १२८.७, ८८, १३५०, १९८२. शकुन्तला N. of the daughter of Menaka. १२८७,८८,१९८५. शक्त able १६०४, १७७३, ८१,१८२०, १९२६, ३३, ७४. शक्ति might; power ७२४, ११.९, ११,९८० १२२१, २४, ३०, १३४१, १६५०, ५३, १९६९. ७०. शक N. of Indira १२८७, १३९१, १८६९, १९४३. शग्मा powerful; friendly १.०२. शङ्करात्मज Sankar's son १३७७. शङ्का suspicion (of crime) १७४१, १७५२, ५३. शङ्का निष्पन्न arrested under suspicion २६८६. शङ्काभिग्रह arrest under suspicion १६८२, शङ्कितक suspected ( as a criminal) १६८६. शकु . nail; spike १७७०, ५५, ८८. शल a conch-shell ८८८. शचीनाथ see शचीपति १९२४. शचीपति the husband of Shachi १९९. शठ u rogue; ७१५, ८१९, १६३१. शतक्रतु an epithet of Indra ८६०, ९२४, ६९) ९९, १९७९. Til possessed of a hundred cows १६६०, १७२५. शतदाय giving or granting a hundred १५९५, ९६. शतमान a particular coin ८६४. शतवाही bringing hundred as a dowry १८४०. Tarcze the chief of hundred ( villages ) १९२१. शत्य amounting to hundred १०३८. १६१७, १७८१, १८४९, १९२२. शत्रु an enemy ६७२, ८०९, ६०,१०३३, १६८०, १९००,६५. शद produce of a field ६०७, २९, ९१९, ५४, . शपथ swearing; ordeal of Sapatha ६७३, ७२८,४१, ५१,८५, ८९६, ९५, १६.०, ३४, ४८, ५०,१७५३, ५७, ६६, १८३२, १९२२, ६५. शफ an eighth; hoof ६००, ०१. शबल(धन) spotted (wealth) ११२९, ३०,१९८३, शमल blemish 1००४, १५९४.

·Indow of the important Sanskrit words 139 . १६१४. . शमी the same tree ९३३, १७४५. ४८,५१, ५२, ५४,६७, ६८, ८३, ८६,८९, शमीक N. of the son of Sara १३७६. १७१२, १७, ६५, ९६, १८१५, १९२५, २९, ३०, शम्बर N. of a juggler १०३२. ३८,६५. शम्या . staff of Samya tree ९०९, १६८२. शस्त्रदात one who furnishes arms १६४९. au the grains or seed of u legume or शस्त्रपत्र weapon and vehicle ( probably pod १६६६. indicating Ksatriya and Vaishya) ८६०. शयन a bed; couch ९९८, १०२६, ९९, १११९, शस्य corn ६३३, ८३५, ५२, ९०५, ५२, १२८२, ८४, १२३.३, ४३, ५७, १४०२, ३०,५६, १५२०, १९४१, ७६, १७५८. २७०१७६५, ९४, १८४३, ६५, ९०. शाक a vegetable ६३०, ३४, १३५०, शय्या see शयन ८६०,१०१६, २४,४९,८६, १२२३, ५७, ६५, ७०, १७१९, ४४, ४९, ६६, ६७, १३८७, ९०, १४००, ७३, १५११, ५३, १६८१, १९२४, ३८, ८२. ८७, ९०, १७९५, १८८५, ८७, ८९. शाकुनिक a bird-catcher ९३७, ४४. शर an arrow ९३३, ५०, ६१. शाकुन्तल born of Saleuntali १९८५. शरण protection; home ७५०, ५२, ८६१,१२६०, शाक्य a Buddhist १९२२. १८८२. शाखा a branch ९४६, ६०, ६१, ६२, १८००, २०. शरद् autumn १८९७, १९४३, ८५. शाखिन् = tree ९६२, १८२२. शरपत्र a kind of grass १८४५. शाण a kind of neasure १९६५,६८. शरबर्हि a lair of reed १८४१. शाण्डिली N. of a deity १०२८. शरभृष्टि the point of a reed or arrow १८४१. शातातप N. of a Rshi १३५५. शरमध्या a grand river १९४४. शान्तलाभ ( debt ) the interest of which has शरव्या an arrow-shot १६००. ceased to accrue ६५३, ७०६, २६. शरीर body ६०१, १०५४, ८५, १११६, १२८८, शान्ता N. of the daughter of Dasharathee १३७४, १५१३,१६१६, ५२, ८५, १७६८,७१, १३२९. १८१२, ५०, १९८४. शान्ति expiatory rite १९२४, २५. शर्करा pebbles ९३४, ५०, ६१. शान्तिक expiatory (rite) ८७२. शर्मसद् sitting behind a shelter ९६४. शाप a curse ९३७,५१, १३७४, १६१२, २६, ५०. शर्मिष्ठा N. of one of the wives of Yayāti शामुल्य a woolen garment ९८३. १३९१. शारङ्गी N. of a woman १०५१. शलभ a locust १९२५. शारद bestowing autumns १००४. शलाका any pointed instrument; an ablong शारदण्डायिनी N. of Sara-Dandiyani १२८४. piece of ivory or bone ( used in gamb. शारीर corporal १६०९, १३, २७, ५२, ५९, ७१, ling ) ६०९, १६१७, १९०४, ०५, १०, ८९. ७२, १७७६, १८४५, ४७. शलाकिन् a surgeon (2) ९२१. शार्दूल a lion १३२९, १९७६, ८५. शल्प adart १८४१. शाल a kind of tree १९६५. शल्य an arrow ९४८, ११२७, १९६३, ६४. शाला a house ९२६. शव a corpse ९५१, १३०९, १९२५. शालि rice १०७१, १९६७. TT a kind of meteor 9635. शालीन(पण्ड) modest; one timorous (impotent) शशीयसी N. of a woman ९७१. ८७३, १०९४, ९५. शल a weapon ८६१, ६२, ६३, ७१, १६०४, ०७, T17 particular tree ९३३, १७०९, ०८.१२, १६, १८, २०, २३, २६, ३७, ४३, ४७, १९२७. . .

·140 Vyavahärakānda ८८. १४. शासन order; punishment ८७२, ९४१, १०१९, शिल्पिदोष fault of a craftsman ७५५: १६६७, ८९, ९५, १७०२, २९,५१, १९२९. शिल्पिन् a craftsman; artist ७२७, ४९, ५५, ८.. शासनीय punishable १५८५, १८८८. ८८, ८९, ९०, ८४३, ९५१, १६१७, १२, १६, शासित taught १६५५. ७७, ७९, १७३०,६४, ६७, १९४१,४२. शासुस् order ११५८. शिल्पिन्यास an article delivered to an artist Tire an instructor १६५५, १७५१, १८५१, ७५२. १९१८, २३, ८४. शिशिर cold season १६८७. शास्त्र seripture; law-book; science ६२४, ६०, शिशु a child ६९५, ९५०, १३६४, ७३, ९४, ७१, ७१५, ८०४, २५, ३०, ३४, ६१,९१,९६१, १६६८, १९८४. १०३२, ९४, १११०, ११, १३, १५, १९, ४२, शिश्न the penis १८३२, ४३, ८२. ६६, १२४३, ४४, ६६, १४०२, १५२४, १६१९, शिष्ट educated; prescribed; residue ६६३, ७८, ४२,४३, ९२, १७६०, ८७, ८९, ९०, १८८५, ८५, ७१५, ११००, १५, १६०५, १९२०. ८९, १९१८, २९, ३१, ३५, ४१, ४२, ४३, ६५, । शिष्य a pupil ६९६, ७०८, १२, १, ८२५, २६, २८, ३५, ६०, ११३१, १२२५,५१,५२, १३५५, शास्य to be punished ७३५, ४३, ४९, ५५, ५६, १४७१, ७६, ७९, १५०९, १५१८, २०, २३, ९६, ८१५, २६, ७४, ११७, १६४६, १७६०, २६, २७, ३०, १६३५, ५५, ६८, ७२,८०, १७०३, १८१२, ३३, ३५, १९२२, ७४, ८३, शिशपा a kind of tree १०.६५. ८५, ८६. शिक्य the string of balance १९६६. शिष्यगा ( a woman ) sexually uniting with शिक्षक a teacher ७८८. the pupil ( of her husband ) १०२१, शिक्षा art; skill १६७५. ११११. शिक्षित taught ८२७, १८४५. शिष्यगामिनी see शिष्यगा १०१४. शिखण्डा see शिखा १००६. शिष्यवृत्ति the conduct of a pupil ८२६. farer a tuft or lock of hair on the crown farsaffè punishment of a pupil 684,9088. of the head ६२९, १३७४, १७९४. शिष्यस्त्री . wife of a pupil १८८२. शिखात्मिका vide शिखावृद्धि ६२९. fasura acquired through ( instructing ) a शिखावृद्धि hair-interest (i. e. interest recei pupil ११२९. ved every day ) ६२९, ३०, ३१. शिष्यादाप्त porperty received from a pupil शितिबाहु having white fore-feet १८९७. १२२३, २५. शिनिवाल white tailed १८९७. शीधुपान drinking of the spirituous liquor शिफा N. of a river; a stroke with a whip १९१९. ९६४, १०३६, १६१०, ७६, १८६८. शीर्ष the head १.०४, १५९७. शिरस् the head १५९७, १६१९, ४४, १६१९, ४४, १७९८, शील virtuous conduct; behaviour १७३, १८४०, ४५, ४८, ९०, १९७३. ७७, ८३६, ९३१, १०२४, २५, ३१, ५७, ६., शिरस्क (ordeal) with the condition of under ७६, ७७, १९, १११७, १९, १२८५, १३७४, going the punishment of defeat १९६५. ७६, १६६०,६४,८०,८७, १९३०. शिल्प art ७८७, ९०, ८१९, २४, २७, २८, ३४,३५, शुक्तवाक्य stinking or harsh speech १७७१. ५५, ६२, १०६०, ११२७, ३०, ८१, १४५५, शुक्ति oyster shell ६०९... १६६८,९४, १९०४, २९, ७२,८६. शुक्तिका a particular disease of the Cornea शिल्पश An architect; artist १७५८. १०२२.

·Index of the important Sanskrit words - V the planet Venus; semen virile 1000, Tat the giver of S'ulka cis, 1031, **. १२७३,८७,१३५०,९१. शुल्कदात see शुल्कद ८५१, शुक्रज़ one's own son १२८७. शुल्कविकयिन् one who sells ( his daughter) शुक्ल(धन) white ( wealth) १०६९, ११२९, by taking nuptial fee १९७९. १३८४, १९८२, ८३. शुल्करथान - toll-house ७७८, ८३, ८४, ८९, शुचि pure ७३७, ८४, ८४०, ६८, ७३, ९२४, २९, १६६८, १७०६, ०८, १९२७. १०१७, ६९, ११०२, १५, १२६४, ८४, ८६, शुल्कहर the receiver of the price paid for a १३६३, १४७८, १६६४, ७६, ८४, १९०३, १५, bride १०३४, १४३०. ३५.०३९, ४०,६५, ६६, ७४. शुल्कहानि forfeiture of the fee ८५१. शुद्ध pure ६३८,७५९, ९९९, १००४, ११०९, १९, शुल्कादान receiving of a nuptial fee १.३४. ९९, १२२८, १६१८,४८, ७४, ७५, ७७, ८६, शुश्रूषक an attendant ८२५. ९०, १९०४, ५०, ६१, ६६,६७, ८५. शुश्रपण attendance; service :८1८, १५१६. y&qy capital punishment without torture शुश्रषमाणा attending १०७६. १६१८, १९, २९, ५२, ८८, १९२९. शुश्रषा service; attendance ८१६, १९, २४, शुद्धि pnrity; acquittal ७०६, ३७, ६१, ६३,६५, ३४, १०२९, ५२,५४, ७५,११०९,४२, १५२३, ६७, ६९,८३१, २१६, १११९, १६८४, १७८८, १९७४. १८२५, २८, १९४०, ६७. शुश्रषित served ११०९. शुनःपुच्छ N. of a Rshi. १२६०. शुश्रुषु an attendant ८१८, १९, १३८५, १४०३, शुनःशप N. of a shi. १२६०,७८,१३२९,७३,१९८१. १९७४. शुनक N. of a Rkhi १३२९. शुश्रूष्य to be served १११०. शुनी a female dog १११३. शुष्क dry १६८३, ८५, १७४१, १९३८. शुनोलाङ्गुल N. of u Rshi १२६०. शूकर a boar; hog ९०५. शुभ auspicious ८२९, ११११, १२८४, १३७६, Ta a meinber of the lowest fourth caste १५२४, १८१०, १९४३, ६५, ६६, ७४. ७२९, ९३,८०३, १३, १४, १६, १७, १८, १९, शुभस्पति the two lords of splendour २१, २३, ३६, ३९, ७९, ९५, १.१६, २२, २३, ( applied to the Asvin8 ) ९८१, ८२, २४, २९, ३९, ४३, ९३, ११०५, १०, १६, १९, १००१,०२. २३, ३१, ४३, ८४, ८५, १२४०, ४९, ५१, ७३, शुम्भनी purifying १००३. ८७, १३१०, ३८, ५५, ६४, ६५, ७४, ७५. शुल्क price; tax; fee; nuptial fee (given to १५१८, ३०, १६०६, १०, १८, २०, २८, ३४, the parents of the bride or bridegroom ३६, ३७, ४८, ५४, ५६, ६०, ६७, ७०, ७२, at the time of marriage ) ६३४, ६३, ७७, १७२१, २४, ५२, ६२,६८,६९, ७१, ७२, ७३, ७८,८०,८५, ७०८, १४, १५, ७८, ८३, ८४, ७४, ७९, ८८,९०, ९२, ९४, ९९, १८३१, ८९, ९९, ८१७, ३९, ५१, ६०, ७९, ८१,९२१, ४२, ४४, ४५, ४६, ५०, ६२, ६५, ७४, २८, १०२१, २४, ३४, ३५, ३७, ३८, ४०, ९०, ९६, १९०६, २१, २७, २८, ३२, ३३, ३६, ४२, ४३, ४४, ९८, ११०२, ०९, १६, ३०, ४३, ५०,६१, ६५,६७, ६९, ७७, ८२,८९. १२८६, १३४७, ७४, १४२८, २९, ३०, ३१, ४० शूद्रकर्म duty of a sindra ८१९. ४४, ५४, ६०, ६१, ६३, १६००, ११, ३५, ६१, शुद्रकल्प resembling a sudra ८१३. ६६,६७,६८,७१, ७९, १७०१, ५८, १८४८, शूदगा (s woman ) having sexual intercourse with a s'adra 1031. ४९, ६६, ६८, ८४, १९२१, २२, ३६,४१,४४, ४७,८३,८५. शूद्रजाति the studra caste १९९५. . .

·142 Vyavahārakanda . . ४२, ७६. शदान gift of a smdra १९८२. १११३, १५, १७, १२६०, १९८४, शुदयोनि having its origin in sarda-caste; शोणित blood ९५१, १२७३, १३०४, १७९.६, ९१ . born of dudra woman १०१७, १४०३, १८००, ०५, १६, २२, ३१, ३२,४९, १९६७.. १९६८. शोधन clearing ८२९, १११९, १३७६, १६९२, शुद्भवध murder of a sudra १६०६. १७५३, ९२, १८८४, १९२९, ६७. दसधर्मन् equal to a gidra ११८५. शोधित cleared ६३०, ७६७. W & s'üdra woman १०२२, २३, २४, ९३, शोध्य to be cleared ७०८, १२२९, १८३३. ११००, ०५, १२, १२४३, ४४, ७०, ८८, १३०९, शौङ्ग N. of a kshi. १३५६, ८४. ८५, १८३७, ३८, ४४, ५९, ६०, १९७८. शौच purity ७५०, ८७९, १०२९, ४५, ८६, • शूदागम co-habitation with aaudra woman ११०६, १५, १९, १६७९, १८४५, १९१३, १८९१. शूद्रापुत्र son of a sadra woman ११०४, १२४०, शौचयोज्ञप्त a patronymic १२६१. ४१,४४, ४५, ४८, ३६, ७८, ८३, ८५, ८६, शौण्डिक a vintner ६७९, ८३, ९९, ७०८, १४, ९०,९६. २६, ८६२, ६३, १०३८, १६७९, ८२, १७१०, शूदावरोधज son by adudra woman १४०३. १९०७. शूद्रासुत see शूद्रापुत्र १२४६. शौद्र relating to a 8tuilru; the son by studra शुदी wife of a sintera १२५१, ५२. wife १३२०,४८. शूर valiant; N. of a king ७८४, ८८, ८९, शौनःशेष relating to शुनःशेप to शुनःशेप ७९२, १२५५, ८६१, ९८७, १३७६, १९२१,८६. १९७५. शूर्प winnowing basket or fan ७६४, १८३७. शौनक N. of a Relhi १३६३, ६५, १५२४, शूल a stake for impaling criminals १६१८, १६०१. १७११,३६,४८, ६०,६१, ६५, १९२९, ३६, शौनकीपुत्र N. of a teacher १९८२. ६८. शौरवीर N. of a Rshi १७६८. शूल्य to be impaled १८२९. शौरि a patronymic of Vasudeo १३७६. शृगालयोनि jackal-species १०६४. शौर्य valour in arms ११२९, ९३, १२२१, २७, शुभ the horn of an animal ६०९, ९०५, १६, ३१, ३२, १४०२, १५५८, १६९६, १९२९, ८७,९८, १९७६,८२. शृङ्गिन् horned or tusked animal १६१२, शौर्यधन property acquired by valour १२२०, २१,५१, १८२०, १९३३, ६६. २३, ३०. शेष the penis ९८६, ९५. शौर्यप्राप्त see शौर्यधन ८०३, १२२७. शेष remainder; N. of a child ६८०, ७०५,०८, शौर्यहार्य see शौर्यधन १२३१. ७२, ९२७, १०३८, ११८४, १२५३, १४३०, ११८४, १२५३, १४३०, शौर्यागत see शौर्यधन ११२९. १५२९, १६१५, १९१७,४१,४८, ५६, ६०,८८. शौर्यान्वित see शौर्यधन ११४१. शेषण leaving surplus; a particular term शौकिक an officer of tolls or customs १६११, in gambling १९०२. १९४४,५९. शैलूष an actor ६७९, ८३. श्मशान cemetery ९२९, ३२, १६१६, ८०, १८००, शैलोपभोग use of a mountain १९४४. २३, १९२४, ३०. शिर N. of a teacher and founder of a श्मश्रु the beard as the sign of the Vanapran. supposed s'ākhă of Rgveda 1248, 28. stha order in a Brāhmana's life .१२६.. शोक agony; sorrow ८००, ०४, ९९७, १०४६, : श्याम N of a son of Sara १३७६. . 7 " ·Indow of the important Sanskrit words 143 . श्याव dark ८१०, ९६३, ६५. श्यावदत् having dark or discoloured teeth ९९२, ९५, १५९१, ९२, ९९. श्रद्धा belief; N. of the daughter of Prajapati ७९१, ९२, ८०३, ०६, ४२, १००६. श्रम labour ८५१, ९६२, १२१२, ३२, १६५१, १९८४. श्रमण a mendicant १६०३. श्रवस् glory; fame ११२२. श्राद्ध .a. rite relating to Manes or dead ८५४, ९२०, १०२२, ११११, १२२३, ५२, ८१, ८४, १३४९, ५०, ५६,६२, ७४, ७७, १५१३, २४, २६, ६०,८९, १९४३, ८२, ८७. श्रान्त tired ८५४, १६८२, १७५२, १८३१, ३४, १९३०,३६. श्रावण declaration ( legal validity ) ६६०, ९००. ferai T gift for artistic performance Co. श्री wealth ७९२, ८८६, १२४४, १४२४, १८९७, १९३०, ३६, ७७, ७९, ८३. श्रुत sacred learning १०९७, १६६०, ८७, १७७०, ७१, ७२, ७६, ९२, १९१७, ६६, ७३, ७४, . ८३, ८४, १३२१, १००, ४३, १६, १९३९, ८४. श्रेष्ठ chief; most excellent ६६०, ८१३, ५८, ६.१, १०७७, ११४३, ८१, ८४, १२४५, ६१,६२, ८४, ८६, १३४६, १६०१, १९३०, ६३, ६४, ७८, ८१,८४, ८६. श्रेष्ठभाग the largest share ११६८, ७० श्रेष्ठिन् a merchant ८१४. श्रोत्र the ear १६००, १७७६, ८८, १९८१. श्रोत्रिय a learned Brāhm.in. ७२९, ७१, ८४, ८०३, ७२, ११६६, १३७६, १४०२, ६५, १५१८, २३, २६, १६२८, ३९, ६६, ६८, १७२७, २८, १८४१, १९२७, ३२,४४, ५७, ७७. श्रोत्रियद्रव्य property of a leurned Brālemana ७१६, १४७३, ७४, १५२३, २७, १९५०. श्रोत्रियस्व see श्रोत्रियद्रव्य १७६६. श्रीतक्रिया Vaidilka rite १३२८. श्लोक a stanza ७९२, १२७२, ८८, १४१५, १५९२, १६६८. श्वनिन् , hunter ८०९, १९००. श्वगणिन् a hunter (having a pack of hounds) १६८२, १९२५. श्वन् a dog १६०६, १७, ८७, १८११, २९, ३४, ४२, ४३, ६५, ९०,९१, १९२५. श्वपद a dog's foot or its mark ८३१,३९, १६०९, २७, १७६०, १९७०. श्वपाक a person of an out-caste tribe 11.५, ८५, १८२७, ५०, १९१५. श्वपाद see श्वपद १६५३. श्वभ्र a pit ९१६, १९, ४३, ५४, ५९, १६२.. श्वयोनि dog's species १५९२. श्वशुर a father-in-law ९८६, ८८, ८९,९५, ९९. १०००, ०२, ०५, ०६, ०७,२३, २४, २८, ३५, ८३, ८४, ८५, ११०६, १९, १२२४, १३२९, १४०१,०८, ३०, ६३, १७७७. श्व a mother-in-law ९८६, १०००, ०२, २३, २४, २८, ७६, ७७, ८३, ८४, ११०६, १४५०, ५३, १८८२, ९०, ९४. श्वहत killed by a dog ९०८, १६. श्वित्र white skin disease v०७. श्रुति Veda . . श्रुतदेवम् N. of a daughter of Stara १३७६. श्रुतश्रवस् N. of a daughter of Sira १३७६. श्रुतागत acquired by sacred knowledge ११२९. ७७०, १०३३, ५०, ५५, ७६, १११३, ४६, ६३, १२७२, १३८८,. १६५२, १७६९, १९२१, ३५, ४२, ४३, ७३. श्रुतिदैध contradiction among passages of the Vedas १०७०. श्रुष्टि obedience; willing service ( Monier Williams ); food ( Sāyana ) $23. श्रूयमाण being heard १०१३, ४०, ११००, १२. श्रेणि(णी) a guild or association of traders ८६९, ७०, ७२, ७४, ७६, ९२५, १६७३, १९२२, ३२, ३३, ४६. श्रेणी(णि)प्रत्यय evidence of a श्रेणि ९२५. श्रेयस् superior; excellent ८८८, १०३८, १२८०, ·Vyavaharakonda or . . वेतकेतु N. of a Rahi. १०२७, १२८४,४५. संदंश the index finger १६१७, १९, ३९, ८., षड्ढोत relating to six Hotr8 १००६. १७३७, ६०, ६५, १९०३. अण्ड flower-garden ९०६, ३.. संदातृ one who ties up or fetters. १७११. pues an impotent man १०९४, १४०१, १९२१. संदिग्धि doubt ९५१, १२४५, १७५३, १९१४, ४१, बाड्गुण्य six measures acts of royal policy ८६०. | संदित bound; detained १७11. डीविका spittle १७९८. संदिष्ट promised; assigned ८२६,१६३४,१९२२. संकर confusion; sweepings ९५४, ५९, १०६८, संदेह doubt १५७५, ८१, १९१८. ११०५, ०६, १५, १८, १३५१, १६०७, ६६, संघातृ one who holds together १००३० १९१६,४३. संधान union; the act of joining १५८२,१६८४, संकल्पकुल्मला an arrow whose neck is formed by desire ९९८. in agreement; boundary line; horizon;. संकेत compact ८७२, १९४१. joint; explosion ८७४, ९९, ९०१, ३४, संक्रम a bridge १६१३, ३०, ५४, १९२९. १००३, १५८२, १६८५. १७११, १९२९, ७५. संख्या a number; sum; calculation ७४५, ५०, संधिच्छिद् a house-breaker १७५८. १२३७, ३८, १७०६, १९२७, ५३, ६२. संधिच्छेत्तृ see संधिच्छिद् १७६५. संगम union, intercourse ८४३, १०३३, ७६, संधिच्छेदकृत् see संधिच्छिद् १७६०. १२५५. faze ( a woman ) who cuts off any संगर vow; strife ६०३, ०५, ७९१, ९२, १६२३. of the bodily joints (Shanushastrris); संगृहीता taken possession of; enjoyed ९००, ( a woman ) who breaks the joints १६१७, १८४९. (of a house ) for commission of theft संग्रह accumulation; taking; adultery १०४०, (Ganapatishastri ) १६१९. ४७, ७६, ११०६, १२८७, १७०१, ५५, १८४४, संधिभेत्तृ see संधिच्छिद् १६७०, १७६४. ८५,८७, ८९, १९२३, २४. संध्या a particular religious daily dnty संग्रहण adultery ९२७, १०३८, ११०६, १८४५, १६४८, १९६४, ६५. ४६,५०, ५१, ५२, ५३, ५६, ७०, ७२, ८०,८१, संनिकृष्ट proximate; near १६२०, १७७२. ८४,८५,८७,८८,८९. संनिधान nearness ६११, ३८. संग्राम war ११२२, १२२७, १३७४, १९२१, ४१. संनिधातृ one who is near at hand; receiver संघ corporation ७७१, ८४४, ६०, ६२, ६३, ६४, of stolen goods १६९७, १९२९. ११८५, १२२९, १६८१, १७७३. संनिधि nearness; presence ७४२, ८९६, ९३६, 89918 a rapacious animal living in group १०७७, १४५२, १६८५, १८८७, ९१, १९६६. १९२५. sifarutat encounter; mixture; sexual inter- संघात corporation ८६१, ७१. course with १६८२, ८६, १८४३, १९३९. संज्ञान unanimity; agreement ८५८, ५९, ९०२. संनियन्तृ one who restrains or chastises Hafa progeny; offspring; succession $90, १९३१. २१, २६, ३५, ६८, १११२, १८, १३५०, ८४, ! संनियोज्या (a widow ) to be appointed to १५२९, १९८४. bear children for her deceased hus. संतान see संतति १०२३, ५५, ६५, ११०१, १४, १८, band १०२०. ९४, १२५४, ५५, ५९, ७३, ८२, १३४८, ८४, åtacto confinement; imprisoninent 9689. १४७१,१५११, १९८२. संनिरोद्धव्या to be confined १०५७.

·Index of the important Safiskrit words 145 ०४. over . संनिविष्ट married १२००, १४१७, १९५०. joint concern ७८१, १५४०. संन्यास profession of asceticism १३७४. संभूयक्रय collected merchandise to sell संपत्नी together with her husband १००२, whole-sale १६७९. संभूयवणिज: merchants in a company १६६९. . संप्रतिपत्ति consent; permission ७२४, ९९. संभूयसमुत्थातृ see संभूयकारिन् ७७१. संप्रतिपादक a giver (of aid); defender १६५३. संभूयसमुत्थान engagement in a joint concern संप्रतिरोधक confinement; imprisonment १४४७. ७७१, ८०. संप्रतिश्रय dwelling १७५३. संभूयोत्थाननिष्कृति rules relating to concerns संपत्ति delivery १२६२. of partnership ८०२. संप्रत्यय evidence; proof ७६८. संभोग enjoyment; possession ९५७, ११३०. संप्रदातृ one who gives or delivers समुपला desirous ९९७. १३१५. संयोज्या to be employed ११०६. संप्रदान giving ७३६, १६१३, १९२१, ८१. संरब्ध joined hand in hand १६४९, ८५. संप्रयोग the act of joining together, sexual संरम्भ a quarrel ११०२, १८२६. union; the specific procedure of re संरुद्ध imprisoned; restrained १६९०, १८०९. ligious rite ( without Mantra ) १०२९. संरुद्धक imprisoned १६९०. HAYAT ( a lady ) who has enjoyed संसद्धिका see संरुद्धक १६९०. sexual intercourse ११०१, १६. संरोध check; confinement ७२५, ८१७, ४४. संप्राप्तव्यवहार attained majority १२० १. संलोभन allurement १८४६. संप्रेषण the act of sending dispatch १८८१, संवत्सर year; year personified ६०९, ३३, ८५,८७,८९. ३७, ९६, ७११, ८४२, ९१५, ४८, १०२०, २४, संप्लव accident; chaos ८५२. ३९, ४०, ५५, ९५, ११००, १२, १३९३, १४०२, संबन्ध relation १२६६, १३२८, १५३०, १७८९, २८, १५८७, ९६, ९८, १६१६, ६५, ७१,१७९३, १८४४, १९८८. १८६१, ६३, १९४७, ४१, ५९, ६४, ७८. Hafiuffiti obsequies usually perforined by संवनन propitiating; cuusing mutual fondrelatives १६१६. ness ९९६, ९७, ९८, १६८०, ८१, १८५०. संबन्धिन् a relation ७०४, २५, ८६, ८०८, १५२७, संवमु a tellow-diveller; an epithet of die १६२७. (of dice ) १९०२. संबाध a crowd १६२१. संवाद agreement १३७६. संभल a match-maker १०००, ०४. संवादित agreed to ७१३. संभव birth; production १०७०, १२७३, १३८४, संविद् compact; mutual understanding ७७७, १७१८,१९६७. ९२,८५७, ५९,६४,६७, ९७८, ९४, १८३६. संभाषण conversation. १३९२, १८५३, ८०, ८५, संविदान mutually agreed ६०१, ०४, ८५७, ८९. ११२२. संभाषा conversation १.३६, १८५३, ५४, ५५, संविदत्त a gift for the acquisition of higher world ८०८. ७१,८९, १९३६. संभाषित agreed; told ८४३, ४४, १८५०. संविद्विधान rule of compact ८७२. 477ftra the acting in concert or in संविभाग partition; division ८१६, ९९, ११२२, १९२४. company १५७५. संभ्यकारिन् . co-partner; a partner in a / संविभागिन् a partner ८६०. . . Index 19 ·146 Vyuvahärakānda संव्यवहार mutual dealing; transaction १०९८, १३८८,१६८०. संव्यवहार्य to be allowed to mix in society १६४४. संशय doubt; danger ८०५, ०६, ३१, ९३५, ४९, ५५, १२६३, ६४, ६६, ८२, ८३, ८६, १३५५, ९०, १५६९,८१, ८८, १६०४, ६५, १७३५, ५७, ६६, १९११, १४, २१, ६६, ६७, ७५, ७८, ८३,८५,८६. संसत् an assembly ६६०, ७२७, ८०७, १९, १२८७, १८३५. संसरण a passage ९५३. संसर्ग association; reunion ६७३, १०२५, ४८, १५४१, १६४७, ८३, ८५, १७५३, ६०, १८८७. संसृष्ट reunited १५२९, ४०, ४४, ५२, ५६,५७, ५८,६०,६१, ६३, ६७, ८८, १७५४. संसृष्टधन property of the reunited coparceners १५४२. संसृष्टभैथुना (a maiden) co-habitated १०९७. संसृष्टरूप mixed in form or kind; adulterated ८९१. संसृषिन् a reunited kinsman १५४०, ४१, ४२, ४४, ६२. संस्कर्तव्या to be consecrated with the necessary ceremony १११८. संस्कt one who performs a Sammelcāra ७८७, ९०, ९६०, १२८८, १५२६. संस्कार a sacrament; repair; refining ७०३,५५, ८७३, ९६०, १०८५, ९३, ९८, १११३, १२७८, ८७, १३०९, ७७, १४१६, २२, ५३, ७३, १५२४, ५४,८४, १६४८, १७४७,६०. संस्कार्य to be consecrated १११८, ९५, १२८७, १३८४, १४१९, २२, १५८६,८७. संस्कृत consecrated; sanctified ८२०, १०१९, २१,८८, ११०९, १२३४, ६८, ७२, ७९, १३०२, ५०, ७७, १९२७, ७९. संस्कृति see संस्कार ८३४, ७३, १३८४. संस्तम्भ obstinacy ६११. संस्थाध्यक्ष superintendent of commerce १९७७, ८३. afua dead; living together; resting; completed ६०४, ७९१, ८१४, ९४६, ६०.१०२५, ५९, १३१९, १४३२, ७३, १५२२,२७,५६, ५.. संस्राव a kind of offering or libation ११६1, ६२. सकाम willing ८४४, १२६९, ८५, १८४८, ४९, ५०, ६६,६८, ७४, ७६, ८३, १२. सकुल्य agnate; a relative ७०४, ९००, १०७७, ९५, १२५१, ५२, १४६८, ७६, १५१२,३८,३०. सकुल्यगामि(धन) ( property ) inheritable by . Sulsulya १४७०. सक्थि(सक्थन् ) the thigh ९८६, १७८१, ९६, ११, १८१७,७१, १९७६. सखिन् , friend; companion ६००, ९२२, २४, ७२, ७३, ७५, ८२, ८७, ९९, १००५, ११५८, १२६०, १३२९, १८३६, ९३, १९७८,८५. सखिवधू friend's wife १०२०. सखिस्त्री friend's wife १८८२. सखी a female friend or companion ९७५, ७९,१००१, ७५, १८३६, ८२. सख्यं friendship ९७९, ८९, १००९, १०३६, १९८०. सगर N. of a king १३२९. सगर्भोटा narried while pregnant or carry ing १२८८. सगोत्र a kinsman of the same family; cognate ७७१,१०१८, २२, ८९,९४, १११६, १२३१, ३२, ८८, १३१९, ३०, ५५, ७२, ७५, १४०३, ७१, १५२६, २७, १८८२, १९८८. सगोत्रिन् a member of the same family ८९६. सजात a kinsman ८३९, ९२४. सजाति belonging to the same caste १०५४, ९५, १२५१,५२, १८३२, ७२. सजातीय of the same kind or caste ८९., ९९,१०२४, १३३७, ५५, सजात्य see सजाति १५१२, १८७०. सतूर्या accompanied by music 61x. सत्कार honour ८६७, १६३९, १९३२. सत्पति 8 mighty lord ८११.. सत्पुत्र a worthy son १२४८. .

·Indoc of the important Sanskrit words 147 ७४. . सत्प्रतियह acceptance of gift from virtuous सनि gain; acquisition १२५४. men ११२६. सनितृ a husband १२५४. सत्य true; faithful; truth ५९९, ७५०, ८१२, सन्धा compact; boundary १६०३. १८,६४, ९७, ९६८, ९७, १००६, ३१, ३२, सपत्न.rival ९९१, १००६, ०७, ११४४,८१,१२५४, . ६९, ७६, ११४४, १२८३, ८६, ८८, १६०३, १९०२. ५६, ६४, १७७१, ७२, ७९, १८३७, ३९, १५, सपत्नी a co-wife ८४०, ९९०, १८७४. ९६, १९०३, ०८, १३, ५५, ६३, ६४,६५, ६६, सपत्नीक accompaniel with a wife १३०५, ६५, ७९,८४, ८५. सत्यकार, promise; earnest-money; advance सपत्नीज son of aco-wife १३५०. ( money ) ६४५, ५६, ८८५, ८९, १९७५. सपत्नीसुत see सपत्नीज १३७३, १५२९. सत्यवादिन् truthful ७३८, ४७. Afvuz proper blood relatiou; allied by सत्यव्रत strictly truthful ९५१, १०२२. funeral or Späddhu oblation; agnate; सत्यसंगर true to an agreement or promise kinship through seven and five gene- १२५५, १९८६. rations on the father's and mother's सत्यसाक्षिन् a truthful witness ९३८. side respectively ७०३, ८३९, ९६, ९८, सत्याभिसंध true speaking १६५६. ९९, १०४०, ६५, ८९, ११०३, ४१, १२०३, सत्र a sacrificial session ७७३, ८१२, १३, ४५, ५१, ५२, ७९, १३५५, ५८, ६५, ९२, ११६१, ६२, १७००, १९२०. १४०३,६६,६८, ७०, ७६, १५१४, २०, २६, सत्रिन् a spy ८६२, ६३, १६७९, ८०, ८१, ८७. २७, २९, ३०, ४१, ५५, ६०, ८७, १६१३. सत्स्त्री an honest woman १०२८, १११८. सपिण्डिन् & Sapinda. १५२७. सत्स्व property of a Brāhmin १४६८. सपुत्र having a son ६७८, १२४४. सद fruit ६१२, ३०, ९११,१८. Hraft an enjoyable deposit which सदन habitation १२७१. diminishes the loan with its interest सदस् , house; assembly १४१५, १६४४, ६५८,६०. १९७९. सप्रधन wealthy ६९९. सदृश suitable (by caste and quality); equal सफल fruitful ८००, ०७, १३५५, १५८८. ६९५, ७५७, ६७, ८६१, ९९, १०११, १९, २०, सबन्ध having a pledge; secured by a pledge ४१, ४२, ५८, ११७५, १२३६, ४४, ६९, ६३४. ८०, ८३, ८४, ८५, १३००, ०४, ०५, ०८, २१, सबन्धक vide सबन्ध ६१९, ७३१, ५२, ८६. ५०, १५१६, १७६४, १९८६. सब्रह्मचारिन् a fellow-student १४७१, ७९, १५२६, सदोष defective; illegal ७०९, ६५, ८८७, ८९, २७,३०. सभर्तृका having a husband १४५९. समन् habitation ८११. सभा an assembly ८१९, ७३, ९९५, ९७, १५२०, सपन wealthy ७२४, ३०, १०७७. १६९५, १७५४, १८९१, ९४, ९६, ९७, १९०३, सधस्थ abode १००३, १२५७. २९, ६३,६४. समीचीन united ९९८. सभापाल the keeper of a public building, सनातन eternal ८७५, १०२७, २८, २९, ६६, ७५, gambling house or assembly १८९७. १२४४, ८४, ८६, १५१३, २६, १९३१, ४०, सभार्य having a wife १०२६. सभावती fit for an assembly ९६७. ६४, ६७, ७८.. सनामि uterine.१४३२, १५१३,१८,४४. | समाविन see सभापाल १८९८. .

·148 Vyavahárakanda सभासद् member of an assembly ८७९, ९८, #narare the law of agreement; convention १८९६, १९६३,६४. ८८९. #472470 & post at a gambling-house; per समयानंपाकरण breach of agreement ८५९. sistent gambler १८९७, ९८. समयानपाकर्म breach of agreement ८५९. सभिक see सभापाल १९०३, ०८,०९,११,१३,१४,१५. समर्घ cheap; proper price ६०९. सभ्य a judge; member of an assembly; a समर्थ capable ७३१, ८८, ८९; ८५३, १३, ०३, particular conseerated fire १६११, ४४, १०४०, १११२, १३२९, ६३. १७५८, ५९, १८९१,९६, ९७, १९१४, ३३, ६३. समवर्ण of equal caste ८३६, ११८४, १२३४, सम equal; even ६३६, ३७, ७२, ७५, ७६, ७७, ३५, ४९, १७७१, ७४, ८७. ७०७, ०९, १२, १६, २८, २९, ३५, ४३, ४५, समवाय coming together; uguild; congre- ४८, ४९, ५१, ५५, ५६, ६५, ६८, ७०, ७१, gation ७८५, १०३४, १२३९, १६१५. ७२, ८१, ८४, ८५, ८८, ९०, ९४, ८१०, ४६, समवायिन् a partner; member of a company ७९, ९८, ९९, ९००,०१, १३, ४०, ४८, ५१, ५४, ६१, १०२८, ३०, ११४६, ४९, ५१, ५२, समविद्य equally educated १२२७. ६४, ७२, ७३, ७९, ८२, ८४, ८५, ९०, ९२, anfaat, having equal share in the divia ९३, ९४, ९९, १२००, ०३, ०४, ०७, ११, २२, sion १२३४. २३, ३३, ३७, ३८, ३९, ४३, ४४, ४९, ९७, समवेत united; come together ७७३, ८६, ८८, १३१६, २९, ३०, ४८, ५५, ५६, ७३, ७४, ८७, ८९८, ११९३, १२००, २२, १४२४. १४०६, ११, १३, १४, २९, ३२, ४२, ६२, ७१, समांश having an equal share; equal share १५४१, ४३, ४४, ७१, ७३, ८५, ७९०, ८७६, १२२२, २३, ४९, ५१, १४१३. ९५, १६३०, ५९, ७०,७८, ८६, १७०५, ५४, समांशभागिन् an equal-sharer ११९३. ५५, ५७,५८, ६२,६७,७१, ८९,९०, ९४, ९८, समांशभाऊ see समांशभागिन् ११९२, १४२१, ६३. १८०६, १४, २६, ३०, ३१, ३५, ४८, ४९, समांशहारिणी entitled to take an equal share ६६, ७९, ८४, ८६, ८७, १९०७, ३०, ३६, ३९, १४१३. ५०, ५४, ५८, ६४, ६५, ६६, ७०, ७, ७४, समांशिका see समांश १४०८. ७५, ८४,८७, ८८. समांशिन् see समांशभागिन् ७८७, ८८, ९०, ११६८, समग्रधन entire property १३७५, १६०९. ८०, ९३, १२००, २२, १४१३, १५५८. समद a strife; battle.११२२. समा equal; year १२२४, ८६, ९४, १४७४, समन feast ९८७, ९७. १५१२, १३, ८२, १९६५, ८६. समन्त्र one who has conspired with १६१९. समाकृत brought; jointly owned १५४०. समन्त्रक accompanied with sacred verses समागम union ८६३, १६९६, १९२९. १५२३. समाज a meeting; assembly; society १०५८, समभाग equal share; having equal share ८५, ११०७, १६९५, १७५४,५५, १९२९. ११८४, १२४४, १३५५, १४६२, १५७४. समान same; common; equal ६०३, ०५, ७८६, समभागिन् having an equal share १२३१, ८५८, ५९, ७९, ९९७, ९८,१०००, ०२,२२,२३, १३७२. ११७३, ८३, ९३, १२३७, ३८, १४१५, २४, समय agreement; convention ७८१, ८२८, ४१, १७८९,१८३६,४९,१९७९. ५९, ६०, ६२, ६३, ६४, ६५, ६९, ७०, ७२, समानगोत्र being of the same Gotra १०२२, ७३, ७७,८८, ९८, १०२७, ७७, १२६३, ८७, १७६४, १९१३, २२, ४२,८५. समानतीर्थ having a preceptor a common ·Index of the important Sanskrit words १९८६. Fiyan ( 4 boundary ) raised 589. समानपिण्ड vide मपिण्ड १०२२. समूढा a married (girl ) ११०९, १४५०, ६.. समानप्रवर having the same Pravara १.११, समूह congregation ८६५, ६७, ६८, ७४, ७५, ९४, २२. समानमागिन् entitled to equal share १९८८. समृद्ध wealthy ७१०, ९१, ८०७, ४२, ९६२. समानर्षि having the same kshi (for an १००३, १२२२, १९३१. cestor)१०२२. समृद्धि prosperity १००३, ०७. समानमलिल vide समानोदक ९०१. सम्यच combined; united ८५९, ९६७, ७३,९८, समानांसा having the same or equal share १२६१. १४०८, १४. 91aft queen or any woman who is su समानार्ष having the same Rshi १०२०, २२. perior in rank ९८६, १०००. समानोदक having ( only ) libutions of water सरक a precious thing १६७५. ( to ancestors ) in common १०२२, सरण्यू N. of a daughter of Tvastr १००४. १५२७. सरस a lake ९६२, १९२४, ८५. समानोदयां descended from the same mother सरस्वती N. of a river ७९१, ८१२, १३, ९७२, १०.५. १००२, ०६, १२५८. समापत्ति yielding; atonement १६०६, ६४. सर्ग creation of the world ५९९, १०३३. समाप्तकरण one whose action is proved by सर्प a snake ८४०, ९१८, १०३२, ३३, १६१५, evidence completely १६८६. १८३४, १९१४, २४, २५, ६६. समारूढक a bridge ९२६. सर्पण creeping animals ( such as serpent ) समावृत्त returned home after having completed his studies; one who has per सर्पि(पराशी N. of the verses १०१६. formed the completion rite of Brah- सर्पिस् ghee ६२६, ३२, ८४३, ९७८, १८४१, ४५, macharya ८२६, १९४८, ५१, ६३. १९४०. समाहर्तृ a collector १६७९, ८१, ८२, ८८. सर्वशख्यापन proclamation of the omniscient समाय a sport with betting on animals power १६८२. १९०३, ०४, ०५, ०६, १०, १३. सर्वदान gift of one's all ८०३. समिति an assembly ८५८, १६०१. सर्वद्रव्य entire property ९३२, ११८६. समिथ encounter; conflict ५९९, ११२२. सर्वधन entire property १०३१. समिध fuel १५७०, १६७२, १७५२, १८४१, १९३६. सर्वनाश complete ruin १०१४. समीरण the wind god १९७०. सर्वपण्य merchandise of every समुत्कर्ष increase १७७४. १७०८, १९२७. समुत्थान repair; recovery; compensation; सर्वभक्ष्या omnivorous १०१७. the price of recovery and repair १६१८, सर्वभूत all creatures ८६१, १०७०, १६२३, ४६. १७९९, १८००, ०५, १९,३१,३३. सर्ववाद all kinds of disputes ७८५, १६४८, समुत्थापन reinstallation १६१३. ५०. समुद्र a round box १६९७, १७३३. Haley landed property of every kind समुद्र sealed; ocean ६१९, ७४०, ४७, ८५४, ९५५. ९२४, ९८, १०३१, १६१०,३४, १७५४, १९१९, सर्ववेदस see सर्वस्व ७९१, ९२. २२, २४, २७, ३९,४५. सर्वस्व entire property ७९४, ९६, ८०२, ०४. . sort ८८८, ·150 Vyavaharakanda - ०५, ०७,४३, ६३, १०९९, १२५२, १६३२, १०७३, ११०२, १६१८,६९, ७१, १९२१, २४, ५४,९०,१७४८,.५०, ६०, ६१, ६२, ६५, ३६, ७६. १८४७, ५०, ६२, ६३, ९२, १९१३, १५, ४३, सहकारिन् an associate vi६. सहप्राहिन् . co-partner (of the debt) ६७९. सर्वस्वहरण confiscation of the entire property सहजीविन् living together १४७३. ८६९, ५३, १६०६, ४३, १७८८, १८४१, ८३, सहदेव N. of a Pandava ८१४, १९. ९१,१९३५. सहधर्मचरी(चारिणी) a legitimate wife १०७४, सर्वस्वहार see सर्वस्वहरण १६२७. १११८. सर्वस्वापहार see सर्वस्वहरण १६११. सहधर्मचर्या the fulfilment of religious duties 'सर्वहर appropriating everything १८८६. ( in common with the husband ) १०३४, सर्वहार see सर्वस्वहरण १७०६, १९२७. ११२. सर्वापहार see सर्वस्वहरण १६६८. सहपति a co-husband (१) १०११. सर्वार्थव्यपलापिन् denying all the charges ७४९. सहप्रस्थायिन् a fellow traveller १९२२. सलमक (a loan) secured by a surety ६३४. सहमाना victorious १९०. सलाम (a loan) accompanied with interest सहवास dwelling together, common abode ६५८. ११४२, ९५,९९. सलिल water ७८८, ११, १२, ११११, १८३८. सहवासिन् one who lives with another १५२५. सवन a Soma festival; any oblation or sa सहस् force; power ९९०, १६४१, ४८, १७४४, crificial rite ७७१, ९७५, १०३०, १६६५. १८८६. सवर्ण having the same colour or caste ७०३, सहसादृष्ट a kind of son (seen fortuiously ) १००४, २३, ३० ३६, ३९, ७५, ८८, ९१,९६, १२६५. ११०३, ०५, ०९, १३, १८, ८४, १२०३, ३७, सहरथान living together १२४७. ४३, ४४, ४५, ४९, ६६, ६८, ८१, ८३, ८७, सहस्थित a companion १६१६. ८८, १३४९, ५०,५१, ७४, १४६७, १५२५, सहस्रगु possessing a thousand cows १६६०, ६५, १६७९, ८१, ८७, १७७१, १८४६,४८, १७२५. ७५,८३,९०. | सहागत ( property ) received with the wife) Haus born of a wife of the same caste १२२८. १४.२. सहाध्याथिगामि (property ) inheritable by a सवर्णापुत्र see सवर्णाज १२३९, १३८६. fellow-student १४७०. सवित N. of a sun-deity ९७६, ७९, ८३, ८५, सहाय a companion ७४४, ८५४, १०३३, १६४७, ९१,९८, १०००, ०१, ०२, ०३, ०४, ११५८, ४९, ५१, ५३, ८१, ८५, ८६, १६, १७५३, ५९, १४२३, १८३६, ९५,९६,१९६७. १९२९. सवृद्धि see सलाम ७१५, १४५८. सहोढ . son received with the wife; सवृद्धिक see सलाम ६५६, ८९८, १४३०, ६१. possessing the stolen goods 9788, सव्य right:१९०१, ८१. ६५, ७०, ७३,८३,८४,८८, १३०८, २०, ३४, ससती sleeping ९६६. ४६, ४७, ४९, ५१, ७३,७४, ७५, ७६, १६६७, ससाक्षिक having a witness . ६४६, ७९, ९०, १७५१, ५२, ६२. ७२६, ३२, ५०, ९५५. सहोटज see सहोढ १३९०. सस्य corn ६११, ७७१, ८४७, ४९, ९६, ९०५, ०६, सहोदर. uterine brother १२५१, १३४८, ८४, १३, १४, १७, १८, १९, २१, २४, ३०, ४७, १४३२, १५२५, ६७. . . :

·Indes of the important Sanskrit words A- . . . १९२३, २७, ३२, ६५, ७४. साधुदेविनी playing skilfully १८९८. साध्य to be claimed, paid or completed ६८०, ८४८. साध्यमानं to be realised ७१६, २१, १९६७. साध्वी chaste or virtuous १.१७, २४, २६, २९, ३०, ३३, ३८, ५३, ५५, ६०, ६३, ६४, ७६,९९, ११०७, १०, ११, १४, १६, १८, १९, १२६५, १३९४, १४०१, ०२, १५१६, २०, २४, १६५३, १८८२, १९७९. सानुक्रोश a compassionate १०३२, ७७. सान्त्व gentle manner ७२७, १९२७, ८६. सान्निध्य presence ७०७, ९००, ... 111794 along with family or descedants; in the presence of all ७०४, ५८,८३७, १६४८, १७१९,६१. सापत्न a step-mother's offspring १२३७,१५६२, . सांतानिक person having an issue ८७५. सांप्रदायिक traditional १४२७. सांवत्सरी yearly १९७६. Hiqafa hit (medicine) capable of captivating ८६३. सांव्यवहारिक a merchant belonging to a trade-guild ७३७. साक्षिकृत production of witneess १८३४. साक्षिचोदित established by witness ७१५. साक्षित्व the office of a witness १५७५, ८.. साक्षिन् a witness ६०८, ५४, ५६, ६९, ७५, ७२७, ३१, ३७, ५१, ५५, ६८, ८५, ८६, ८९९, ९३४, ३६, ४४,४८, ५०, ५५,६१, १५७१, ७५, ८०, ८१, ८२, ८४, १६११, १३, , २८, ३५, ८५, १७५९, १८००, ३२, ९१, १९०९, ११, १४, ६४, ६५. साक्षिप्रत्यय evidence of a witness ८४३, ९३५, ४४, १९०७. साक्षिभावित proved by a witness ६८४. साक्षिमत् having the evidence of a witness ६२८, ५०,९०, ७४७. साक्ष्य evidence of a witness ६७२, ७७, ७१५, २१, ५८, १९६४, ६७. सागर 00 an ०३१. साचिव्य assistance १६१७, ८३, १८४९. सात gift ९९०. सादन abode; world १२६७. Hra* one who realises or exacte debt; accomplisher ६६१, ७७, १२२८. साधन means (of proof ) ७४१, ९५७, १११९, १७६४. साधनीय to be reclaimed १५७३. साधारण common to all ७९८, ८७२, ७४, ९७, १०५५, ९८, ११३०, ६०, १२३१, १३५६, १५७३, १६१०,३४, १९३५, ६५, ८६. सापत्नमातृ a step-mother १४६३. सापिण्ड्य the condition of being a Sapinda १२८२, १३७२, ८३, ८४. साप्तपौरुष extending to or comprising seven generations १३८३, १५३०. सामक the principal of a debt६१०, ५८. 414-7 peaceful means or method; a chant; Samaseda ७२५, ३१,४१, ४८, ८६१, ६२, १०००, १०, ११, ११८१, १६४७, १९४१,८९. सामन्त a neighbour; minister ८९६, १७, १८, ९९, ९००, ०१, १८, २९, ३६, ३८,४०,४४, ४५, ५१, ५५, ५६, ५७, ५८, ६२, ११४२, १५६९,८९, १६३२, ९८, १७५६, १९२२, २९, ३०. सामन्तप्रत्यय the evidence of a neighbour ९२५, २६, ३०, ३७,५५. सामन्तविरोध difference among neighbours ९२५. सामन्तानुमत approved by a neighbour s१८. ६१. सामयिक conventional ८६६. सामर्थ्य prowess ७३७, १६४७, १७५७, १८२९, acaroft (a woman) common to all c89,1913. साधित recovered ६७५, ७२२, ३०. साधु good; virtuous ६७१, ७२, ७६७, ८५९, ९५१, १०४४, ६८, ७६, १११०, ११, १४००, ०४, ७०, १६२८, ३९, १७०१, २६, १८९८, ·:152 Vyavahärakindo ३२, १९२१. साहसपदवाच्य denoted by the term Sahasa. सामान्य common .७७१, ८०२, ०७, २५, ९२७, ०७, २५, १६१२. ४६, १०, ११९२, १२२५, १४६२, १५६९, ७१, साहसंसाधक evidence of a heinous offence ७२, १६३३, ८४, ८६. १५८१. सामान्य ग्राहक a kind af surety ६७७. साहसस्तेय theft coupled with violence १६४५. Arya sea-faring; one who acts contrary to माहसिक one who commits Sahasa ८०६, the rules of Varnashrama ६११, २०, १६२२, २३, ४६, ४७, १७६०, १८६९, ९०. १६६७. साहसिन् see साहसिक ८७४, ७६. साम्पराय the next world १२६७, ७१ १३५५. सिंह a lion १२८७, १९८५. साम्य equality ८९७, १४२१. सिकता sand; gravel ९५०, ६१, १९०१. साम्राज्य kingship; empire १०००, १८७०, ९६. has accomplished; endowed with super- Ar ornament and jewellery; importance; natural qualities ८६३, १६७९, ८१, ८२, essence ७३७, ८१, १०७५, १२८३, १६१४, १९०७, ०९, २४, २५, ४३, ७०. ६७, ७५, ७७, ८५, ८८, ९५, १७३३, ३८, सिद्धि decision; attainment ६४१, ४९, ५४, १९२७, २९,४५. ५७,६०, ७७१, ८०३, ५३, ९५२, ५५, १३७७, सारथिन् a charioteer ८४२. १६५१, ५९, १९२०. सारमेय a dog १८८७. मिन food ९९०. Fri a merchant; a travelling company of सिनीवाली the day of new moon and its pretraders ७३५, १६६८,८२, १९२२. siding deity ९६९, ९३, १००२, ०८. सार्थिक a merchant १६२०. सिन्धु river; waters ९२४, ६३, ८०, १०००, सार्वकालिक belonging to all times १९४२. १९२०,२१. सार्वभौम ( विधि) universal ( rule ) ६२५. सिरी a shuttle; a weaver ११२१. साल the Sala-tree ९३३. सिलाची a particular medicinal plant १९८०. सालावृक a hyena ९८९, १६०३. सीता a furrow ( personified and worshipp. सालावृकय see सालावृक १५९४. ed as a kind of goddess ); N. of the Fifaat N.of Sūryā or a daughter of Savi wife of Ranata १००६, ७७. tr; N. of the wife of Satyavat ९९९, सीताद्रव्य an implement of husbandary १६७२, १००२, ०६, ७७, १९७९. १७१७, १९३०. साहस violence; robbery; heinous offence; सीमन् a boundary ९२९, ३६, ४०, ४१, ४७, punishment for an offence ६५५, ७२५, ६१, ६२, १६५४, १७४३. ९२७, १०३८, १११९, ३०, १२६७, १५८१, सीमनिर्णय decision regarding a boundary १६०४, ०५, १३, १४, १८, २२, २३, ३३, (dispute) ९४५. ४१, ४२, ४३, ४४, ५५, ४६, ४८, ४९, ५०, सीमन्तोन्नयन N. of a Sasmleāra observed by ५५, ६१,९१, १७४४, ५०,६१,६२, ७८,९२, women in the fourth, sixth or eighth १८११, २०, २४, ३४, १८८१, ८४,८८,१९२३, month of pregnancy १११४. ३३, ६५, ६८,७०, ७५, ८३, ८७. सीमलिङ्ग boundary-mark; land-mark ९३६. साहसदण्ड punishment for the commission of सीमविवाद a boundary-dispute ९२९. violence or offence १६१४, १८, १९, २०, सीमवृक्ष a tree serving as a boundary-mark २१,७६, ८६, ८८, ८९, ९०, १७९८, ९९, १८००. १८००,५०, १९०४, २२. सीमसाक्षिन् witness with respect to the ..

·Index of the important Sanskrit words 153 . .. 'boundary ९३६. सीमसेतु a bridge or causeway serving as a boundary ९२९. सीमा a boundary ९२५, २६, २९, ३३, ३४, ३५, ३६, ३७, ३९, ४०, ४२, ४४, ४५, ४६, ४७, ५०,५१,५४, ५६, ५७, ५८,६०,६१, १८२३. सीमाकृषाण ploughing on the boundary ९४०,६२. सीमान्त-extremity of boundary ९५०. सीमान्तवासिन् a resident of the extremity of boundary ९३६. सोमापहारिन् one who takes away boundarymarks ९२९. सीमाप्रवर्तक one that serves the purpose of a boundary-mark 8&9. सीमावन्धविनिश्चय the determination of boundaries ९४९. सीमाभेत्तृ a destroyer of boundary ९२५. सीमाभ्रान्ति doubts regarding boundary ९५०. सीमामध्य a boundary separating two contiguous fields ९४६, ६०. सीमालिक a boundary-mark; land-mark ९३४, ३६, ५९. सीमावरोध people living on the boundary line १६२०. सीमावाद a dispute about boundaries ९३५, सुकपदा wearing fair braids ९९३, १००८. सुकिंशुक well made of Kamsultu wood १०.१. सुकुरीरा wearing a beautiful head-dress ९९३, १००८. सुकृत a righteous deed ६०३, ९३७, ८१, ८३, ९१, १००१, ०७, १२५४, १६६८, ७१, १७०४, ५१, १८३७, ४१. ९५, १९०४. सुकेत benevolent ९९१. सुख happiness; pleasure ८६०, १०२७, २९, ५१, ७६, ११०९, १४, १९, १७२७, १९१७,७६, ८१,८४,८५. सुखावस्थ rich and prosperous gentleman १०३८, ३९, ४०. सुगु abounding in cattle १००३. a a son; child; offspring 883, 84, 18, ७६, ९६, ७०६, ०७, ०८, १०, ११, १२, १६, ९६, ८०५, ०६, ३४, १०४७, ५९, ७७, ८४, ८९, ११०१, ०५, ०६, १८, १९, ५१, ५९, ६८, ८०, १२०१, ०२, ३४, ५१,६६, ७८,८४, ८६, ८७, ८८, ९०, १३००, ०४, ०८,०९, १०, १६, २२, २८, २९, ३१, ३४, ३८, ४२, ४७, ४८, ४९, ५०, ५२, ५५, ५६, ६४, ६५, ७२, ७३, ७४, ७६, ७७, ८४, ११, ९४, १४००, ०२, २८, ५०, ५८, ६२, ७९, १५१७, २३, २७, २८, २९, ६५, ७३, ८७,८९, १६४०, १९८२, ८४, ८५, ८८. सुतगामि(धन) (property) inheritable by a son ११४७. yarifat ( a woman ) having sexual intercourse with ( her ) son १.१४. सुता a daughter १०२७, २८, १२८५, ८८, ९४, १३२९, ७४, ७६, १८७४, १९४१,६६, ७१. सुतेकर performing ( recitation of certain texts ) at the preparation of the Soma ११२१. मुत्य N. of a sacrifice ७७२. सुदास N. of a celebrated king of the Trstus ८११. सुनन्दिक N. of a Brāhmona १३७६. सुनन्दिका N. of a woman १३७६. ४९. सीमाविनिर्णय see सीमनिर्णय १७७३. सीमावृक्ष see सीमवृक्ष ९३३. सीमासंघि the meeting of two boundaries ९३४,३७. सीमोल्लङ्घन the transgression of a boundary ८९१. सीर plough ८५२, ९२३. सीरपति lord of the plough ९२४. सीरवाहक a cultivator of the soil ८३५, ५२. सीस lead १६७५, १७३४, ४७, ६७, ६९. सीसक lead ६०९, २६. * N. of a daughter of S'aryāta and wife of the Rshi Cyrvana 9006. Index 20 ·154 Vyavahdrakanda मुन्वत् the officer of a Soma-sacrifice ६००, ११२०. सुपत्नी a woman having a good husband or lord ९७८, ९, १००५. सुपर्ण eagle ९९६. सुपर्णिन् Garudai६०४. सुपुत्र a good son १.०३. सुपुत्रा having good or many sons ९८३, ८६, १४, १००७. सुपेशस्. having beautiful appearance ९७९, १००६. सुप्त slept; asieep १०३६, ९८, १४५, ४६, १८८५, १९३०. garata abduction ( of a maiden ) while asleep १०३४. सुप्रजस् having a good offspring ९९१, १००१, . .. ०७, १९८०. सुप्रजा see सुप्रनस् १००२,०४. सुब्रह्मण्य a particular recitation of certain Mantras १२३६, १९८०. सुभगा possessing good fortune; lovely; a form of courteous address to women ६०५, ९७७, ७८, ८३,८६, ८७, ९०, १७, १००१, १२८४, १५९५, १८३६. सुभद्रिका u courtezan ८४१. मुभसत्तरा having more beautiful buttocks ९८६. सुमति good mind or disposition ९६९, ७०, ७४,८१,९७, १००१, ०२, १२५८. सुमना N. of a woman १०२८. सुम्न wealth; benevolent १८९३. सुयाश्रुतरा . ( female) who receives excessive sexual embraces ९८६. सुरगण a host of gods १०३०. सुरण joyous ९७० सुरत coition १८९१. सुरस्थान temple ९४६. सुरा a spirituous liquor; wine ६८५, ९५, ७१५, ९९४, ९५, १०१६, २२, २५, ८५,१५९१, १२, १६१०, ६५, ८२, १८९३. सुराध्वज the sign of a tavern १६०१, २७ ११७०. सुराप a drunkard ७७२, १६२७,५३, १९४३. सुरापान the drinking of spirituous liquor १५९२, ९७, १६०३, ०६, ०९, २७,८७, १९७०. सुरापी ( a woman ) drinking spirituous liquor १०१६, २१, ८७, १११३. सुरालय a temple ९५०, १८२३. सुराष्ट्र N. of a country ८६२. सुवर्ग heaven ६०१, ११६१, १३८५. सुवर्ण brilliant in hue gold; a golden coin ६११, ३२, ३७, ७९५, ८०८, ५५, ६४, ७३, १००७, ३७, ११६५, १३७५, १६१०, १४, १८, ६८, ६९, ७२, ७४, ७५, १७१६, ३४, ४५, ५०, ६७, १८२३, ३५, ४९, ५४, ८४, १९२३, ६६, ६८, ७३ ७६. सुवर्णकार a goldsmith १६७४, १९६६. सुवर्णमाषक a particular weight; a particular golden coin १६०९. सुवर्णस्तेय the steeling of gold ( one of the five Mahāpālakas ) १६०६, १७०२, ६६. सुवाना prolific; well-productive ९९७. सुविचित well-thought or inquired १९१८. सुवेश N. of the son of Urvas's १३७७. सुशेवस् very gracious or kind; very dear १००१, ०२, १२५३, ६.. सुषुति easy birth ९८०. सुधूमा bringing forth easily ९६९, ९३. सुसंकाशा of beautiful appearance ९६५. सुसंस्कृत well-tilled; well polished ९५४, ६१, १०२३, ५९. सुमभेय skilful in council or company १२५८. मुसेक capable of irrigation ७८७. सुस्थ well established ७१०, ८४४. मुहृद् a friend ७२५, २७, ८६, ८०८, ६१, १२५२, १३२९, १९३०, ७०, ७८, ८६. सुहृदध murder of a friend ७५१. सूकर a pig ९१०, १७, १११३, १६१७, १८,१४. सूकरयोनि the species of pig १५९२. सूक्त a Vedika hymn ८१३, ११६२, १६५६. .

·Indece of the important Sanskrit words 135 or . सहम fines excellent १६१४, १७३५, ४७, ६७, ८६२, ९२४, २५, २६, २८, २९, ३०, ३१, ३२, १९३१.. ३३, ३७,३८, ४०, ४२, ४३, ४४, ४५, ४६, सूचक an informer ८७४. ४७, ५५, १२२२,८६, १६०९, १३, १९, ३८, सूची , needle or any sharp-pointed in. ४६, १९२४, २५. strument (used for punishing criminals) सेतुच्छिद् . destroyer of dike. ९२९. १६८७. #994 the forming of a causeway सूत a particular mixed caste १००९, ११०५, bridge ९२६, २८, ३०. ८५, १२३४,८७. सेतुभोग circumference of the bridge ९२८, सूतक intpurity caused by child-birth १३७४, २९. १९८५. सेना N. of Indra's wife १००५. सूतपुत्र the son of a charioteer; N. of सेनानी a leader; general १८९५. Karna ८१८. सेवन enjoyment ७९४, १६२१, १९३६. सूतिका ( a female) recently delivered ९०५, सेवा service; enjoyment ११२७, १६०३,१९७२, १५, १९, २०, २६, ११०६,१६८७. ८६. सूत्र a thread; yard ६१०, २६, ३०, ७८७, ८९९, hoy one capable of being stirreil up when १००९. १६७०, ७३, ७४, ७७, १७१८, ३३, approached himself by a male (one of १९३८,६६, ७०. the 14 impotent inen ); to be guarded; सूत्रसवन a particular sacrifice १०१६. enjoyable १०३२, ७९, ९४. सूनरी merry ९६३. सैध्रक made of the wood of Sidhralta tree सूनु a son ७१०, ८३९, ९६८, ७०,८९, ११५८, १६६७. ५९,६०, १२३८, ५८, १९८४. सोदक vide समानोदक ८९६. सूर्य the sun or its deity ८०९, ९००, ६४, सोदय with interest ६३१,५१, ५३, ५५, ७३०, ७२, ७७, ९५, ९७, ९८, ९९, १००३, १८३६, ३२, ४६, ४८,५१, ५२, ५३, ५४, ५६, ८३२, ३९, १९०२, २०, २१, ७७, ८०. ५०, ७८,८३,८७, १४४७, १६११. सूर्यपत्नी sun's wife ९९३. सोदर a uterine brother or sister ८९६, w the daughter of Surya or sun (also १४२७, २८, ६२, १५१९, २३, ४१, ४४, ५८, described as daughter of Prajāpati ५९, ६२, १८१२, १९७४, ८४. or of savitr and the wife Asving or सोदरभ्रातृगामि(धन) ( property ) inheritable by of somcs) ८११, ९७२, ८२, ८४, ८५, ९९, a uterine brother १४२७. १०००, ०१, ०२, १४२३. सोदर्य see सोदर ८०६, १२८९, १४२६, २९, ६७, सूर्याभिनिढुक्त one upon whom ( while sleep ७३, १५२९, ४४. ing ) the sun has set ९९५, १५९१, ९२. सोपकार(आधि) profitable pledge ६३८, ४२, ५०. सूर्याभ्युदित one upon whom ( while he is while he is #1994 involved in calamity 106. still sleeping ) the sun has risen ९९५, सोपान a stair-case ९२७. १५९१,९२. सोम the juice of the Soma plant, (also) सुगाल see शृगाल १६०६. the plant itself; one of the most impor- सृगालयोनि see शृगालयोनि १०५३. tant of the Vedika gods; the moon; सुणि an elephant goad ९२३. N. of a king; the Soma-sacrifice ६००, eft the creation of the world 1900. ७९९,८१२,४१, ५८,५९, ९२४, ६८,६९,७०, सेतु an embankment; dam; bridge; dike ! . ७५, ७९, ८५, ९२, ९७, १०००, ०१, ०६, ८६, a .

·156 Vyavaharakanda . ११४३, ८१, १२९४, १३६४, ८५, ३२, ९२, १०४२, १५९२, १३, १४,९९, १६०२, १५९७, १६००,०१, ०३, १८३८, ३९, ४५, ९३, ०३, १७, १८, १९, ४५, ५१,५६, ५८,६४,६५, १९२०, ३०, ३६, ३८, ७०, ७८. ६६, ६७, ६८, ७१, ७२, ८३, ९०, ९३, ९५,९७, सोभप drinking or entitled to drink Soma- ९९, १७०२, ०३, २०, ४९, ५१, ५४, ५५, ५०, juice ८०३, १६६०, १७२३. ६०, ९१, १८६९, १९२९, ३०, ४३, ५६, ६१. सोमपान the drinking of Somaa-juice १५९७. स्तेननिग्रह restraining or punishing of सोमपीथ a draught of Soma १००५. thieves १७२७. सोमविक्रय the sule of Soma-juice ७७२. रतेय theft ६११, ७६३, ७२, १५, ८०६, ९२७, सोमारण्य a forest of Soma-plants ९३०. १०.१,१११९, १४०५, ३०, १६०३, १६, ०८, सोमेश्वर N. of a person १३७६. ०९, १३, १७, १९, २७, ४१, ४८, ५६,६४, ६५, सोम्य N. of a Rshi. १६५६, १९८२. ७०, ८७, ११, १७०२, २१, ४४, ४५, ५०, alfa a patronymic 680, ५१, ५२,६१, १८४८, १९२३, ७०. सौत्रामणीयाग a particular sacrifice in honour स्तेयदण्ड punishment for theft ७३७, ५७, ९४, of Indra १६१३. ९२०, २१, १६७४, ८४, १९०४. सौदायिक that which is given to woman at : स्तेयिन् a thief १६२७, १७६०, ६४. her marriage by her father or mother स्तोम vaidika song of praise ६२९, ३४,८१४, or any relative and therefore becomes ५१, ५२, ९०२, ७५, १०००, १८९८, १९००. her property; a marriage gift ८०३, स्त्री a woman; female slave; wife ६१०, २१, १२३१, १४२८, ५३,५५, ६.. २६,३१, ३५, ५४, ६८, ७७, ७९, ८०, ८३, सौदास N. of a king of the solar race १२८५. ९२, ९६, ९८, ९९, ७००, ०२, ०३ ०८, ११, सौबल a patronynic of Salcani ८१९. १२, १३, १४, १५, ६४, ९२, ९९, ८०३, सौभग auspicious ९८५,९७, १००२, ०६. ०७, १७, ५१, ६३, ७५, ९२, ९७१, ७३, ७४, सौभाग्य welfare; happiness (esp. conjugal ८६, ९२, ९४, ९५, ९८, १००५, ०६,०७, ०८, felicity ) ९८४, ९१, १०००,०२, ११०९, १०. ०९, १०, १२, १८, २०, २३, २४, २५, २७, सौमिक y juggler ८६३. २९, ३०, ३१,३२, ३३, ३४, ३५, ३६, ३७, सौयवसि a patronymic १२६०, ७८, १९८१. ३८, ४०, ४४, ४५, ४६, ४७, ४९, ५०, ५३, सौर vide सौरिक ७०८. ५४,५५, ५८,५९,६०, ६३,६४, ६५, ६८, ७५, सौरिक due for spirituous liquor (as money) ७६, ७७, ७९, ८०,८१, ८३, ८४, ८८,९१, ६६३, ७८,८०. ९२, ९३,९५, ९८, ९९, ११००,०१,०२, ०३, सौवर्ण golden ९२१, १३७३. ०६, ०७, ०९, १०, ११, १२, १३, १४, १५, स्कन्ध the shoulder; back८६३, १६६७,१७०२, १६, १७, १८, १९, २७, १२०४, ०६, ०८, ०९, १८००, २२. २३, ३१, ३२, ३६, ३९, ४५, ४६,५५, ५०, स्कन्धवाद्य capable of being carried on one's ५९, ६७,७१, ७३, ८२,८४, ८५, ९७, १३१८, own back ७८४, १९२२. २३, ७३, ८४, ८५, ८७,८८,८९, १२, १४००, स्तन the female breast १७९४, १८७१, १९८४. ०२, ०७, १५, २४, २७, २८, २९, ३०, ३१, स्तनयित्नु thunder ८४२. ३२, ४०, ४७, ४८, ४९, ५२, ५३, ५४, स्तम्भ a post; pillar १६२०, १९६६. ५५, ५६, ५७, ५८, ५९, ६०,६१, ६२, ६३. स्तम्भक stopping, arresting १९६५. ६४, ६९, ७३, ७६, १५१२, १३, १८, २०, २२, स्तुतिनिन्दा ironical praise १७७२. २४, ५३, ५५, ६१, ९९, १६०७, ०९, १४, १५, स्तेन a thief ६४५, ७५८, ६४, ७२, ८४३, ९०३, १६, १७, १८, १९, २३, २७, ३८, ४६,५३, . , .

·Index of the important Sanskrit wor 18 167 . - . ६६, ७०, ७१,८१, ८५,८७, १७४१,४५, ५०, ५९,६१,६४, ६५, ७२, १८३७, ३९,४१, ४२, ४५, ४६, ४७, ४८, ४९, ५०, ५२, ५३, ६५, ६९, ७२, ७४, ७६, ८०, ८१, ८३, ८७, ८८, ९१, ९२, ९५, ९५, १९२१, २६, ३६, ४१, ४४, ५१, ६२, ६४, ६६, ६९, ७५, ७७, ७८, ८४, ८७, ८८. स्त्रीकाम desire or desirous of a woman ११६६, १६४०. १६४.. स्वीकृत ( debt etc.) contracted by wife ६७९, ८०, ८२. स्त्रीग्राहिन् vide योषिग्राह ६७८. स्त्रीधातिन् murdering a woman or wife १६०९, ७१. ९९२, १०१०,.१४०५, २४. स्त्रीप्रमापण murder of a woman १६३७. स्त्रीप्रसाविनी vide स्त्रीप्रजा १११२. स्त्रीप्रसू see स्त्रीप्रजा १०८७. स्त्रीवुद्धि the female intelligence १०३२. स्त्रीयोनि the womb of the female 1.७.. स्त्रीरत्न an excellent woman १०२६. स्त्रीलोलुप covetous of woman ८६३. स्त्रीवध murder of a woman १०५८, १११३, १६०६. स्त्रीवृत्ति property or maintenance of & woman १४७४, १९५०. स्त्रीशुल्क fee paid for a woman ६३३, ८०३. स्त्रीपंसाद assembly or society of women १५९९. स्त्रीपन friend of woman ९९५. स्त्रीस्वातन्त्र्य independence of a woman १३८८. स्त्रीहर्तृ an abductor of a woman १७६५. स्त्रीहारिन् see योपिदग्राह ७००, ०८, १. स्त्रैण concerning woman ९८९, १००९. स्थल ground; prepared ground ९३०, ४०, ४५,४६, ५०. स्थलज accruing from land transport (said of certain texes or duties ) vue, 1819, १९४४, ४७. रथविर old; oldage ७९३, ९४०, ६२, १०४५, १७२७, १९२७. ATT made of the fragrant substance sthaagara १००६. स्थाणु a stump १००२, ०३, ७२, ११२७. स्थान a place ६२४, ७५०, ५५, ६८, ८२९,४६, ५०, ५३, ६२, ९२९, ३०, ३१, ३२, १०१८, ३६, १११५, १६१६, २२, ४८, ६३, ६५, ८२, ८५, ९०, ९५, १७०७, ९५, १८००, २२, २३, ६५, ८०,८७, ९०, १९०९, १४, २४, २७, २९, ४२, ४९, ६७, ६९, ८३. 74174185 guardian of m place or region १९५९. स्थानलेख्य document written in a particular place; writing on marginal space of स्त्रीन see स्त्रीधातिन् १६३२. स्त्रीजननी giving birth to female children only १०२४, ५७, ११००. स्त्रीदोष abuses of a woman; offeuce regarding a woman १०३२, १६१५. स्त्रीद्रव्य vide स्त्रीधन ७११. स्त्रीद्वारज a particular son ( a son demanded by a woman and so possessed by her) १९८२. स्त्रीधन woman's property; property of a wile ६३५, ७११, ८०३, ०७, ७९, १०२४, ३४, ३५, ३७, ३८, ९९, ११०९, ५७, १२२७, ३२, १३९२, १४०८, १६, २२, २५, २७, २८, २९, ३०, ३१, ४२, ४३, ४७, ४९, ५०, ५२, ५४, ५५, ५७, ५८,५९,६१, ६२, ६३, ७३, १५२७, ५३, १८४८, १९५०. स्त्रीधर्म the duty of a woman or wife १०२५, १११२, १३, १५, १८. स्त्रीनिबन्धन caused by wife १०५२. स्त्रीपुंसयोग the mutual duties of husband and wife १०९२. स्त्रीपुंसवर्तनोपाय the method of behaviours of man and wife ११०६. स्त्रीप्रजा a woman who brings forth only daughters १०२०, १११२. EST having womanly understanding ३३, ·158 Vyavaharakanda -- milk १३५६. . . the previous document ६५४. ९९५, ९९, १००५, ०६, ०७, २०, ६४, ६६, स्थानिक governor of a place १६८५. ७५, १३९०, १४३०, ७३, १६५३, ८१, १८५०, स्थापित deposited; established ६३५, ७५१, ७४, ८२. ९६२. स्नुषाग one who has illicit connection with स्थायिन् an inhabitant ८८७. a daughter-in-law 9086. स्थाली . dish १२५८, १३८५. स्नुहि Emphorbia Antiquorum १९२५. स्वालीपाक adish of barley or rice boiled in स्नेह love; lubricant (oil, ghee etc.) ६३०, ३४, ७९९,८०७, ५४, १०४८, १६७८, ८७, स्वावर immovable; immovable property; १७२९, ५९, १९८५. natural ६३६, ३८,४९, ५०, ५५, ६०, ७९७, स्पर्धा competition ९२४, २८. ८०३, ८६, ८९, ९१, ९८, ९२९, ५१,५५, स्पर्श touch ९५८, १७९९, १८१४, १५, ५२, ८१, ११४१, ७, १२१९, २४, ३२, ३३, १४४८, ८५,८६,८९, १९८४. ५४, ५५, ६३, १५१३, १८, २६, ४१, ६१, ६२, स्पर्शन touch १७८६, ९५, ९८, १८१४, १९७४. ८१, ८५, ८६, ८७, ८८, ८९, १६९५, १९२९, स्पश a spy ९७७, १८३६. ८८. स्पृश्य a touchable; twice-born १६१०, १९४१. स्वावरक्रय purchase of immovable porperty स्पृष्टमैथुना defiled by sexual intercourse ८८१. ८९६, ९८. स्फिच a buttock १८०२, २८. स्थाविर old age १०२०, ३१, १३८८, १९७७. स्फोटन removing १८९१. fufa practice; settled rule; reality $74, रमदिम N. of a man ११६०. ६५, ७२८, ६०, ६९, ८६९, ९३९, ५१, ५२, स्मर sexual love ९९७. ६१, १०४८,६०, ११०७, ९८, १२०३, १३७३, स्मार्तक्रिया an act enjoined in smrti १३२८. १४७८, १५७२, १६३१, १७७४, १९२२, २९, स्मृत ordained in smurti१०२७. ३६,४२, ७८,८८. स्मृति the law books of Manu etc. १९२०, quy the post or pillar of a house 9009. ३५, ४२. स्थरा(स्फुरा) see छुरिका १७४९. तितन्त्र Smrti-seriptures १५१२. स्थूलक rough; coarse १६७४. स्यन्दनिका a brook; rivulet ९४६, ५३. स्थूलकद्रव्य articles of greater value १०३५, स्याल wife's brother ९६४. १६१४, १७, १८००. स्योन pleasant ९८६, ९१, १००१, ०२, ०३. स्थूलसूत्र coarse thread १७४७. स्रोतस् a stream ९०१, ५०, ५२. स्नातक one who has performed the rite of ख one's own; property; one's own procompletion of the first Asrama ११६६, perty ७५८, ६०,६७, ९६, ८०४, १८, २३, १६०६, ६४. ३९, ९८,११४१, ४२,४४,७९, १५२५, १७२६, स्नाता purified; bathed (after menstruation) २७, ६०, १८४४, १९११, २३, २८, ८८. १०१९, २०,५७, ११०२, ११, १३, १२८४, वक see स्व ८०५. १५२४, १६८५. T bond or document of ow document of ownership स्नान bath ८१५, १०२२, २८, १११९, १२४४, ७५७, १६७६, ७७. १५२०, १९६५. स्वकर्मन् one's own occupation or duty ७७३, स्नायिन् one who takes bathe १६४८. ७४, ११९०,१२१२, १७५१. स्नायु a muscle ९०९, १७४९, १९७६. स्वकुल one's own family १२६६, १३५२, ८४. स्नुषा a daughter-in-law ७०३, ०४, ८६३, स्वकुल्य one's own kinsman ८०३.

·Index of the important Sanskrit words 159 - ४२, ७८. स्वकृता (वृद्धि) (interest) decided by common स्वभाव nature १०४८, ४९, ७१,७६. • agreement &3o. स्वमण्डल one's own country १७६१. स्वक्षेत्र one's own soil ६५५, १२७२, १३०२. स्वमातृ one's own mother १२३५, ३६. स्वगाकर्तृ uttering the exclamation Seruja स्वयंकृत made or adopted by one's self (debt, १७९३. priest, son etc.) ७१५, ८३, ८६, १३३४. स्वगोत्र one's own family १२७८, १३२८. स्वयंकृता made or performed or effected by स्वग्राम one's own village ८९८, ९.१, ११४२, oue's self ( interest, boundary ) ६३, १५८९. ३५,९५८. tanifaqı iuhabitant of one's own village ajafux cne who voluntarily eats or ९००. partakes १६२०, २८. स्वगुरि handsome fingered ९६९, ८७, ९३. स्वयंचोपगत ( the son ) who offers one's self स्वच्छन्दगा a debauch; wanton woman ९६१, १३४६. १०५८, १११३. स्वयंजात self-born; self-produced (son) स्वच्छन्दव्यभिचारिणी see स्वच्छन्दगा १०५८, १११३. १२८४,८८. स्वजन a relative ८१७, ६०, १६१६, १८५०. खयंदत्त self-given (said of a child who has स्वजाति one's own caste १२२८, १३६५, १७७९, given himself for adoption ) १२६३, १६, ८७, १८८२. ७०, ७१, १३०९, २०, ३४, ७३, ७४, ७६, स्वजात्य belonging to one's own caste १०९३. स्वतन्त्र independent ६९५, ८३१, ६९५, ८३१, ३५, ३६, स्वयंवर self-choosing of a husband १.२२, १०२७,३१, ५९, ११५७, १२८४. स्वत्व ownership ८९९, ९००, ११२५, ४२, १२२४. रवयंवादिन् who willingly enslaves +9717 the giving of one's own property himself८१७. ७९२. स्वयमर्जित acquired or gained by one's self स्वदारनिरत attached to one's own wife १०८१. ( property ) १२०४, ०५, १३, १५, ३०, स्वदासी one's own female slave ८३७. १५६८, ८७, १९२२, ८८. रवदित free from sing one who has become स्वयमागत one who has spontaneously offered eligible for heaven १५९५. himselk ( as son ) १३७५. स्वदेश one's own pluce or country १६७१, स्वयमाप्त acquired of one's accord ७८, १७३१, ४८,६१, ६२, ६३, ७३, १८४७. ( property) १२२४. स्वद्रव्य one's own property ७५५, ८०५. स्वयमार्जित acquired or gained by one's self १२०७. स्वधन see स्वद्रव्य ६६२, ६५, ७२७, १२२०,१५५५. स्वधर्म one's own duty ८१९, २९, ३१, ३९, ६५, रखयमीहितलब्ध acquisition made solely by ७४, ११८५, १२४४, १३०४. one's own effort १२०५, १२, १९८४. खधा libation offered to the Manes ११८४, खयमुत्पादित son begotten by one's self १२०५, १२४५, ५१, ५२, ६९, ८१, ८८, ९४, १३२७, ६५, ६८,७२, १३५०, ५१. १४७१,१९००. स्वयमुबद्ध voluntarily hanged १६१५. स्वम dream; sleep ९९५, ९८, १०२९, १०४८, खयमुपगत a child who offers himself ११०६,१५९१, १६८५, १८४०,९३, ९७. voluntarily for adoption १२७९, ८४. स्वप्रतिपन्ना(वृद्धि) vide स्वकृता(वृद्धि) ६१०. स्वयमुपनत see खयमुपगत १२८३. स्वबन्धु one's own relation or friend u६७. खयमुपागत see स्वयमुपगत १२६५, ७८. one Own - ·160 Vyavaharakanda share ६७७. . स्वयमुपात self-acquired ११७५. स्वांशदायक (a surety) giving one's own स्वयम्प्राप्त acquired by one's self ८०३. स्वयम्भू N. of the first Manus self existent स्वातन्त्र्य independence ६९५, १०२०, ३१, ४५, ८२१,११८४, १२७९, ९०, १९२८, ६६,८४ ५८, ७६, ८३, ९८, ९९, १११२, १११२, १८, स्खयोनि womb of one's own caste ११८५. १३८८, १४५५, १५५५, १९७७. स्वर voice १६८३, ८५, १७४१, ५३. स्वादुक a debtor ६७७. स्वरिक्थिन् one's own heir १२३१. 1978914 one's own lessons or Veda 1848, वर्ग heaven ६०३, ०४, ०६, ७३५, १००९, १०, १६४८, ५१,१७६०. , २०, २३, २४, २५, २६, ५२, ६०, ६३, ७५, स्वाध्यायिन् reciting one's own Verla. १६०८, ७६, ७७, १११३, १४, १५, १६, १७, ६२, ८५, १२५३, ८१, १३४८, ७६, १६६८, ९२, स्वामिकर्मन् master's work ८१७. १७०२, ०४, ५, १८९६, १९२९, ७९, ८१, स्वामिगामिन् returning to the owner ८८८. ८६. स्वामित्व ownership ११७५, १२८७, १७६९, ९४. स्वर्गत being in heaven; dead १३७७. स्वामिदत्ता given by a master १११०. स्वर्गलोक heaven १०२८, १११५. स्वामिदोष fault of the master ८४९, ९०३. वर्या heavenly १३७७. स्वामिन् an owner; master; heir ६४०, ५०, स्वर्ण gold १७६७. ५३, ५८,६०, ७२, ९२, ७०८, ०९, १४, २७, स्वर्णकारक gold-smith १७६७. ५२, ५५, ५७, ५८,६१, ६३, ६५, ६६, ६८, स्वर्यन् going to heaven ११६२. ८०३, ०४, २१,२९,३०,३१, ३२, ३३, ३४, स्वर्यात gone to heaven; dead १४७१, ०९, ३७, ३९, ४३, ४७,५३, ५४, ७२, ९७, ९०४, १५२३, २६, २७, २९. ०५,०६, ०७ ०८, ११, १२, १६, १८, १९, स्वर्विद् bestowing light ११६०. २०, २१, ३१, ४३, ४६, ४७, ४९, ५४, cafesfiaa any document or receipt written ६१, ६२, १११०, २२, २७, ४२, १२२७, in one's own handwriting; a document .१३४८, ७२, १५२२, ६९, १६०९, १२, २१, in one's own hand ६७९. ४९, ६६, ८९, १७६०, ६३, ६५, ६६, ९५, स्ववत्ता possessing property १४२५. ९८, १८०७, ०८, २०, २९, १९१३, २२, स्ववर्ग one' own group १२३३. २८, ३०, ३१, ३३, ५३, ५९, ६२, ७५, खवर्ण one's own caste १५६८. ८६, ८८. स्ववित्तकारवः those who carry out artison स्वामिप्राणप्रद ( a slave) who protects the work with their own capital १६७३. life of his master ८२३. स्वशाखाविधि one's own branch (of Veda) वाभिभाग share of an owner ९६१. १२७८. स्वाम्य ownership ६५३, ७८६, ९३०, १०४२, ५९, स्वस a sister ९६३,६६,६९, ७२, ७७, ७८, ९१, ११४२, ५७, ७३, ७५, १२२१, १४५५, १५१७, ९८, १००५, ०८, १०, १२६० १४१५, ६३, २३, १८४८, १९८८. १६३५, १७९०, १८३६, ४०, ७४, ९०, १९१९. स्वाभ्याशा master's permission ७८८, ९०. स्वस्ति wellbeing ८०९, ९२३, १००२, ५९, स्वायम्भुवो मनु: N. of the first fanivthe son १३६४, १९२४, ७२. of svayambhu १३१९, १७५२. Tarenta a sister's son १४५०, १५१३, २६,९७. स्वार्जित self-acquired १५८९. स्वहरण confiscation of property १६०५, स्वार्थ one's own property ९५५, १५७३, १९६४, खांश one's own share ६६७, ७७. ८३. . .

·Index of the important Sanskrit words 161 स्वाहाकार recitation of Sva.hd. १००८. ९३, ९५, ९९, १००२, ०४, ०६, ०७, स्वीकार acceptance ८९१. ६०, १२६१, १८९६, १९०२. स्वेच्छादेय to be lent or given according to हव्य sacrificial food ८१९, १२४४, १५९५,१९०१. one's own choice ७८६, ८.३. हव्यदाति conveying or presenting oblation a wanton woman ७०२, ०३, १५, to the gods ( said of Agni) १९.१. १०१७, २६,८८, ११०३, ०४, १२८४, १५९३, हव्यवाह fire or the god of fire १९६३. 1८८३,८८, १९७८. हस्त the hand ६.१,०२, ०५, ८९, ७०६, ३५, खैरिन् unrestrained or adulterous man१५९३. ३६, ३९, ४५, ५५, ८८५, ९७, ९२१, ५५, ६२, खोपशा kaving beautiful locks of hair ९९३, ८५, ९७, ९८,१००१, ०३, ०६, २३, ३५, ३६, १००८. ५९, १११०, १२७०, १३६४, १४३०, १६१७, हंस .gander; swan १६०६. १८, १९, ५३, ५६, ७०, ७२, ७४, ७८, ८०,८३, इत killed ७५५, ९४, ८७९, ९१८, ४३, ९६, ८५, ८७, ९७, १७११, १३, १७,५२, ६०, ६२, १०५३, ६८, १२५९,१६१५, १६, २१,४०, ६५, ९६, ९८, ९९, १८०३, १५, २४, २९, ३०, ४७, ५३, ५४, १७९८, १८१३, १४, १९२३, ६४. ३२, ३५, ३८,३९, ४८, ५०, ८९,९१, ९५, इतपुत्र one whose son or sons have been ९९, १९०१, ०२, ०४, २२, २५, २९, ४३, ५८, killed १९६४. ६५, ६६, ६७, ७९,८८. हतभूमि place where the death occured १६१६. हस्तगृह्य one who has taken the hand १८३८. हनु the jaw १६००. हस्तग्राम husband ९७८, १००४, १२५७. हनूमत् N. of a monkey hero or monkey हस्तमा see हस्तग्राम १२५४. deity १३२९. हस्तिन् an elephant ८१४, ५४, ९१९, २०, २४, छन्तव्य to be slain or killed १६४६, ५१, ३२, १६१२, १८, २१,२९, ५१,७२, १७१३, हन्तु a killer; murderer ८६२, १६००, १२, १९२९, ८३. २६, ४८, ५०, ५१, ५३, ५५, १७४२, १८३२. हस्तिप elephant-driver ९०३, १८२७. हय a horse ८४०, १८१०. हाटक gold ६३४. हर N. of Shiva; seizer १३७७, १७५८. हान the act of abandoning १९७२. हरण appropriation; seizure ८०७, ९४२, ५२, । हानि loss ६७७, ७०५, ६६, ६८, ६९, ८५, ८८४, १४२८,६१, १६१९, २१,५३, ६८, ७०, ७२, ८५,९०,११,१५८३, १६११,७४, १७२८,८४. १७११, १२, १३, १८,३८,४९,६१,६६,१८९१. हारक seizer; thief १६१२, ५०, १७०१. हरि N. of a deity १९७०, ७९. हारिन् see हारक १७३६, ५८, ६५, १९६६. हरिण a deer १८३८. हारीत N. of a Rshi. १६६५, ६६. हरिन् a monkey १३२९. हार्य to be appropriated १९५०. हरिश्चन्द्र N. of a king १००५, १२७८. हास्य laughter १०८५, ११११, १८८५, १९०६. हर्तव्य to be taken or seized १२४३, ४४, हिंसक a destroyer; injurer १६१८. a robber ७६, १६२९, ४६, १७११,१३,६०, हिंसन see हिंसा १६५५, १८२०, १९३३. ६५, १९२९. हिंसा killing, violence; injury ७१३, ९४, हयं a large house; palace ७८७, ९०. ९०३, ०६, ३०, १११९, १६०४, ०५, ०८, हर्ष joy १०२०, १७९१, ९२. १२, १७,२०, २१,८०,१७९५, १८००,०४,०८, हर्षदान gift through joy ८०७, १०,३४,५०, १९२५. इलाहल a kind of deadly poison १९६५. हिंसित injured ६०४, १४६४, १९७६. हविस् an oblation ६०४, ८५८, ९०३, ६९, ८७, हिंस्र injurious; mischievous १०५६, १६१९, - ·162 Vyavahārakānda ५३, ८३, १९३०. हीनेश्वर wanting ownership ८१८, १३९१. हित beneficial; wholesome ८६१, ६३, ६७, er the sound Hum. ( expressive of con. ६८, ७४, १०१६, २०, २८, २९, ७५, ११०७, tempt)१७९१. १४, १७, १९, २७, १३२९, १५९६, १६४६, हुत sacrificed १२८३. १७०१,१८४१,१९२६, ३१, ३५, ७८, ७९, ८३. हुताश fire १९६६. हिताभ the breaking of a dike १६९८, १९२९. हुताशन fire १११५, १९४०, ६५. हिमवत् snow-clad १२८७, १९२०, २१,८६. हृत appropriated; seized ७४१, ४८, ५३, ५५, हिमशैल the Himalaya mountain १९६६. ६४, ८८, ९०, ९०८, १६, २०, ५२, १०८६, हिरण्मय golden ८८८. १४००,१५७४,१६६८,१७४१, ४९, ५७, ६३, ६५, हिरण्य.gold ६०६, ०९, १०, २१, २६, ३०, ३५, १८३१, ३३, ५०, १९५८, ६९, ७६. ५२, ५८,८१, ७२६, ३१, ४२, ४३, ८६, ८७, हृतस्व one whose property has been appro. ८१४,६१, ६३, ९९, ९०१, २४, ७४, ९३, ९८, priated १९६४. १०००,०५, ०७, ३०, ११२१, ४२, १२६०, हृद् the heart १९७७. १५८९,९२,९६,१६१४,१८,६१,७१,८२,१७४५, हृदय the heart ८५८, ९९८, १०७६, ७७, १६०३, १८००, ४९,९६, १९०१, २३, ४०. १५, १८३६, ९५, १९२१,६४, ६५, ८३, ८५. हिरण्यय golden ९९५, ९९. हृदयश्रिष clinging to the heart ९९६. हिरण्यवर्ण golden coloured १.०१. हेति a missile; weapon ६३०, ९०२, ०३, १४६४, हिरा a vein ९९६, १२५९. १६००, १८३२. हीन low; degraded; base; a slave;destitute; हेतु cause ६६९, ८९८, ९९, ९४९, ५४, ११०२, deprived of ६६०, ६, ७७, ७२९, ३७, २७, १६५१, ८५, १८२९, ३२, ३४, ९४, ५४, ६०, ८१, ८१९, ३५, ५६, ६२, ७८, ९८, १९१३, ३६, ३९,८५, ८८. ९९, ९०८,१६,३०, १०१५, २५, ४२, १११३, हेमकार a goldsmith ७८७, ९०, १७०८, १९३०. १३४९, ५१, ७३, १५१७, २९, १६४५, ४८, हेमन् gold ६०९, ५८, ७५०, ८४, ९०, ८१३, १५, ५१, ७३, ७५, ७७, १७२९, ३२, ३७, ६५, ७२, ९९, १५१३, २६, १६४६, १७५९, १९६७. ९०, ९६, ९८, १८१४, २४, ४८, ४९, ७६, ८६, हेममाष a golden Masa १९६७. ९५, १९२४, ३२, ४२, ४३, ७०, ८८. हैरण्य golden १६२८, १९२७. Mania neglecting customary rites होढ stolen goods १५८१, १६४७, ९६, १७५१, religious acts १६६०, ८३, १७२५. ५२,५३, १०.२९. हीनकतु one who neglects to sacrifice १७२३. होतृ an officiating priest ६०४, ७७५, ९२, हीनक्रय purchase(of a commodity)at a lower ८११,९९५,१००४,०९,११६०,१२५८,७८,१८३८. price than its real value ८९१,१६७४. होतृक inferior Hotr priestor हीनजाति of low caste ७२३, १०२३, १६८३. assistant of the lotr ७९२. हीनमूल्य low price ७५७, ६०, ६३, ६४,८८९,९८, Eth the act of making an oblation to the ९९,१६७७, १७६४. gods १३६४, १९२४. हीनयोनि low birth or origin १२८४. हद u lake; pool ९२४. हीनवर्ण of low caste; out-caste १७७०,७१,९६, ह्रास diminution; decrease ६६०, ..., १८४२, ४६, ८७. १७३०, ६३, ६७. हीना an abandoned ( woman) १०८४. हीतमुखिन् shame-faced ९९२, १५९९. हीनाङ्गी defective in limb १०२२. हीदत्त a gift through bashfulness ८०८. . . or an ·शुद्धिपत्रम् शुद्धम् पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् प्रत्युत्त पत्त्युत्त २ २० ३१ *सज्ञः दिनियो पुथक् २४ त्तकार्ये ६ दण्डयो ६१ १ २ संज्ञः दिनियो पृथक् तत्कायें दण्ड्यो मलप न स्त. वर्ध ६२ २ ६३ १ बल प्र ७४ २ नस्त विध १ प्रश . २ १ २ १०८ शुद्धम् आर्थि बिभ्यति ब्रूही तरद् शब्द সুস্থ टाः स्यु लक्ष्यी भेदाः विष्ठा प्राप्ति वादी भुक्ति विद्य स्वामि तोऽन्य श्रीयते शते शङ् उभ मन्त्रणं यथा लिपि जानीते २ ४ पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् २४२ अर्थि २५२ १ बिभ्यन्ति २६४ ૨ बुही २६५ २ ८ तरं २७७ ३३ যুদ २८४ २२ धु २९१ टास्यु ३४४ लक्षी ३४७ २२ भदाः ३६५ १३ विष्टा ३६९ " प्रप्ति ३७१ वादि ३९९ ३३ भूक्ति ४१८ २ विद्या ४२२ १ स्वनि ४२७ २ ३ त अन्य ४३० श्रियते १३ शेत ४६२ २ ४ शड् ४८१. ऊभ ४०.२ २ मत्रणं ४९३ यया ५३२ लीपि २० जनीते ५५१ १ लुण्टन ५५७ वणिक ५६९ श्चितेषु ६०१ नापक २० णापक वष्ट धर्मा निणे आवा २ १२८ १५५ १६० १ प्रश्य बष्ट धार्मा निर्णी अह्वा २३ दुर १ यत्पु मर्ष तरं विश. युजित की ता ६ तो ३०,३१ स्वरुप दिन्ध १२ द्धिनि १२ रूपण २ १ १८२ . २ १९१ १ यत्पू मर्श त्तरं विंश. युजीत " २०३ " २०९ ૨ तां तौ स्वरूप दिग्ध दिनि " २१३ २१८ " १ वणिक् श्चित्तेषु नापाक णापाक " " २२८ २ • एतच्चिवाङ्किता अशुद्धिः केषुचित्पुस्तकेषु शेया ।

·२ . व्यवहारकाण्डम् शुद्धम् १ स . पृष्ठं स्तम्भः पंकिः मधुरम् २५ ११ वृत्तो .६४७ ३१ *निक्षे विधि २ m पृष्ठं स्तम्भः पंकिः मशुद्धम् १ २७ न्मत्र रज्वा विधते २. . त्वप्र ६०३ रिप्यन् पाशब भ्याशाम् " " १ " ६५२ ६५३ . २ २ १ रूपा त्यादिपरि २३ स्विति द्धिक ३२ विकि १९ दिगु धनी- १ २ " वृत्त निक्षे विधि ऋणं रूप त्यादि परि स्त्विति दिकं विक द्विगु धनी ध त्यादिदा स्तीति। स्वधनला मुपेत्य णत्वा गामिष दर्श +त्तत्तु प्रतिभूः १ वाभ्या १६ दि प्रका २८ ८1१५२ भदिति २० चार्तुव ६ *रीतीना ष्यादिनां ३४ पुर्व ८ स्मृतिर मुल्य २ घो ऋ त्यादि दा ६०९ २ " १ १ ६६७ २० २५ स्तीति ८ *स्वध ला २१ मुपैत्य णवत्वा १४ गामि ष १८ *दश " न्मन्त्र रज्ज्वा विधत्ते: त्वत्प्र रिष्यन् पाशव म्याशाम् शुद्धि वाम्या दिप्रका +८1१५१ भूदिति चातुर्व रीतीनां ध्यादीनां पूर्व स्मृतिरि मूल्य মূত্র षिध्यते उद्ध मुख स्वरूप क्षीर षाष्टो [एतत्पाठानुसारेण पाठभेदा अपि कल्पनीयाः] षष्टि शास्त्राह काय क्रीयत तिष्ठ गौणी ताधी, स्वत्व भोग्यस्यो १ १ ६७० १ १४ षेध्यते ६ ६१९ २० १ तः सो १४ *प्रतिभः तःसो २५ पतिभू स्वरुप. क्षीण पाछो ६७५ ६७६ ६२१ १ २० चेत्य : ६७९ ६८० ६८३ ६८४ R १ प्रतिभू चेत्यर्थः यावत्स्थि तिष्ठत व्यादिः अन्यथा पौत्रै भक्ताचे मस्वस्थे " यावत् स्थि १३ तिष्टत व्यादि अन्यथा १३ पौत्र २२ १० मवस्थे १२ रुढ ६३५ " २ भक्ताचे १ ६८५ १ ६३८ २२ षष्ठि शास्त्रह कार्य ३३ क्रियत तिष्ट २८ गोणी ताधी' १२ स्वत्त्व ३ भोगस्यो २ २ ६८८ २२ थैव च थैव च ७ १ ६९४ ऋणा ३ वुत्तो वश्मेनि वृत्ती +वेश्मनि ६४२ + एतचिहाकिता शुद्धिः पादटिप्पण्या द्रष्टव्या ।

·शुरादपत्रम् .३ १ 'निःस्वा ८ त्यादि थ " . १ समु. ८८ र्थश्च ७०८ समु.८८ र्थश्च पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् २९ न प्र +नप्र ७५२ २ त्यादिध ७५३ १ ३१ अन्यस्मिन् +अमुष्मिन् ७५४ २ २९-३० सवि. २६८ +सवि. २६८ वरदराजम करा (कया) पाप (पोऽप.) (च) वरदराज पोऽप (पाप) (धेच.) नप्रा +अप्रा ७५८ २३ सावा सर्वा २ २९ स्तद्र स्तर ७५९ ३५ दण्डो ( दण्ड्यो )+दण्ड्यो (दण्डो) ७६० २३ तदा तथा ७६६ ज्ञानाता ८ शुद्धयो ७६८ क्रमा क्रया १ २० तया ताया १ २ " शुभ्यो १ " २ तत्रचे पृडं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् १ कुत. कृत ६९९ निस्वा अभा. ३० अभा.३९ ७०२ दाह शाह ३२ अववत् +अपवत् . २८ त्यभि त्याभि १६ गृहीमात्र गृहिमात्र ७०९, २ १३ १३ नही गुही "३५,३७ शात् (शत्) +विंशात् (विंशत) चार +चाट २७ त्तद्वि +तदि मत्त्व मत्व २३ यश थंश १२ स्वत्व स्वत्व ७२१ २ २६ ग्रह गृह ७२४ ४ तच तन्च ७२६ सुह्य २६ त्रणी +त्री " २७,२८ (यत्री दाप्यतेऽयं +( यत्रर्णिको स्वं) दाप्यतेऽर्थ) परी परि ७२७ ७ न्मुखी न्मुखी- ७२८ (त्त) +(त्तु) ७२९ २ +विर. ७९ पूर्वाक्त पूर्वोक्त १३ नुपपत्तेः २ १७ प्राति प्रति २१ प्रही गृही ७४२ रेहि तत्स मंदा +तत्समं दा १ १. रेण च रेण लाभानु- सारेण च २ र्माणाय .१८ कारो करो २१ भूते भूते निक्षेपे ३२ चेत्तजैड्म्य +चेत्तजिह्म वृतं वृत्तं ७५० १३ - निधय : निधयः यथा क • यथाक 'तत्र चे " ७७२ ૨ ७७४ २५ तत्तक विजो १ क्षिणा सोमापा तत्तत्क विजो क्षिणाः सोमोपा १ २९ ३६ विर. २ १ १० ७७७ रूपा न करोति नुत्पत्तेः ७८० ७८३ रूपा २० करोति १,२ उध्व १८ दार्वि धन चर्वि ४ रैर्हि ७८९ ७९० २ दार्वि धनं चत्वि यथासमु स्वत्वा " ७९१ २८ यथा समु ७९४ २ १ मार्णाय २ ३ प्रदा ३२ शुनि. तावुभौ (उभौ ७४८ +शुनी. उभौ तौ (तावुभौ) प्रतिश्रुतमन्यस्मै न देयम्। धर्मसं ३ "१६-१७ न. न्यस्मै। ... धर्म सं ·४. व्यवहारकाप्यम् पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः मधुदम् ८६२ १ निम अश २ .. ८६३ ८६४. १ " २ १ पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः भादम् ८०७ २ १ स्वति १ १५ तार्थप्रदा ८१० द्वाद्धः ८१२ १६ दास्या- २८ वैत ८१५ २५ सर्वानि २ स्तत्रतत्र ८१८. स्तं वक्ष्या ८१९ शद्रा ८२० १ १ निया ८२१ १७ भावि- ८२२ २ २० दारयो ८२३ ३५ हीयते वि ८२४ २ १८ अन्वासीते ८२६ ११ मित्यर्थः। ८६७ ८७३ १२ २ ८७४ " " स्वस्ति तार्थादा द्वाह्यः : दास्याः वैत- सर्वानि- गुरु स्तत्र तत्र स्तं ते वक्ष्या शद्रो निय भावि दासयो हीयतेऽतो वि अन्तवासी मित्यर्थः। अभा. ८९ मुच्यन्ते। किंचन ८७६ ८८० निय अंसं मल्लक न्यजनो बनता जयितव्यः समूह मन्त +(बन्धिनः) +अकु 'क्रेत महत्वा इष वैवा न्यात्व अर्घ स्यार्थ +दीयते त्वात् १ ८८२ ૮૮૨ १ २ . ८८४. १३ व्यञ्चनो बन्धता २१ जितव्यः समुह मत २९ (बन्धिन) २६ (अकु . ६ केतृ २३ महत्वा १७ एष ववा २२ न्यात्त्व २० अर्ध १३ स्यार्थः २३ दीयेत त्वात् २७ हातु २ दुसृष्टं त्मक २७ सीमोल ३२२ १८ ३२१ ३२ (कयः) २२ कल्पिात् २५ काला ८ अर्थ १० नन्वर्थ ८८५ ८३२ ८८६ १ १ ८८८ ४ २ ६ मुच्यते। २८ किंचन- २ रूपतः १४ कर्मकङ्क २० ( त्वभि); रूपतः ८८९ २ कर्म कङ्क १ ८९० १ ७ " + त्वभि) कामा ( कर्मा); महत्त्वं " ८३५ महत्व " २ दुत्सृष्टं त्मकद्रव्यं सीमोल्ल ३२१ ३२२ +(ऋण) कल्पितात् ८३८ ८९८ १ स्वस्वे किंवा ८४० ८९९ ८४१ २० स्वत्त्वे ३ किं वर्णों धारा, ५ इN १३ दण्ड्यत ७ धारा, ८४२ M ९०० अर्घ नन्वर्ध ८४४ . २६ उर्व ईय दण्ड्येत +ऊच णिन्या 'कर्मा यथाश्रुतं १३ अर्थ. अर्थ १ ६ णिग्न्या ३ बन्धः बन्ध . ९०३ २० स पाल सपाल १३ कर्मा यथा तं ८४८ २२ ८५३ ৪ তালু " " २१ तथा २ ४ किभि ९१७ मूल ९२३ ६ कूल्यादिक ९२४ :., . २९ संचर ९२८ १९ स्थान १० स्मृच. २२० १६ तकर्म महत्वं ८५४ यथा किमि मूल्य कुल्यादिक संक्षर स्मृच. २०२ शत्कर्म महत्त्वं रूप: २ ८६० " ·साद्धपत्रम् शुद्धम् . -- : .. दयः विप स्रग्वि बहूद स्रोतःशर चिह्न " १ तस्माद:'. यस्स्तु करी वि: भर्तृ तेऽने २४१ तामति . " १ चत १ पल्य पीता १ याज हमी । १ . रूपां " १ - पृठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् ९२९:१ ३३ उर्व २. ३४ दय ३६ विपि ९३७ २५ स्वग्वि ९४२ २२ बहुद ९५०. १ ५ स्रोतः शर ३६ चिह्ना चतु ९६३ पन्त्य २ १७ पिता ९६६ २८ यो ज २ १५ यमी ८ २५ रुपां २० इन्द्रं ९७२ १ द्वयसी ९७३ १४ जार्या २४ प्रोष्टे २१ दम्पति ९८१ १७ कृर्वा ९८४ २५ मां ९८६ २१३,१८ श्रुतरा ९८७ १ प्यति ९८८ २ कायमत १६ सस्ने २२ ९९१. प्रति ९९२ १ लद्वा या । ३० मुदि २ ३२ पञ्चो २००० १२६,२७ वध्व: १००१ ५,२१ " १०.४ २ १०।१७११ १००५ १ ९ स्मॉल्लो १ वध " " द्वस्यसी: जाया प्रोष्ठे दम्पती कुर्वा मा. शुतरा व्यति पृष्ठं स्वम्भः पंक्तिः अशुन्दम् १०१० १. १२ तस्माद २० यस्तु १०१४ २ २७ करी वि. १०१८ भतृ १०१९ १ तऽने १०२४ २ २ २४२ १६ तमति १०२६ ३२ दुखै दष्टवा १०२८ २ भ्रातृ २ १ पैशून्ये १२ बहू " १०२९ १८ चारे १०३५ ५ वर्णा २ द्धाभ्यां १०४४ त्येनेन १०४८ रुद्धाऽप्य १०५० २ ४ त्रबहु १०५१ द्धथुप १०५४ ३० वित्या १०५७ २० संनिधा १०६२ ब्रह्मचय १०६५ ३ सित श १०६६ २७ षोडशी मान श द्भात १०७८ १ २२ दुश्लि १०८० वज १०८१ १ १९ तस्मै ३० दिक्.।' ३५ सिनध ३६ स्त्रियः १०८२ १० षजते " २४,२५ यक्ष्यते ૨ १७ 'हि २३ *भ्रण ३१ मे दृष्टं १०८३ १ १. ३२ त्रिका १.८४ . २. ३५ दौशी " " १ कामयत स्वस्ने दृष्ट्वा .. भ्रातृ पैशुन्ये बहु चरेत् वर्षा द्धाभ्यां त्यनेन रद्धा अप्य त्र बहु ध्युष वित्त्या संनिधौ. ब्रह्मचर्य: प्सितश: षोडशि मानश भातृ दुःश्लि वर्ज त्वस्मै दिक्। स्निग्ध स्त्रियाः षज्यते : यक्षते : हि. भ्रूण मेऽदृष्टं त्रिकाः दोशी. ८ त्वत्प्र पति ४ " " या: मुदि पच्चो " " " " " वध्वाः " " +१०११७२ स्मालो : वर्ध चतु:शि सुक्षुति . चतुः शि । R १४ *सु तिः २००७ २... २६ २६ तन्वें ·व्यवहारकाण्डम् २ " णमि दिना रपि पुनर्भु दुःश्लि ह्मणेने " पृष्ठं स्वम्मः पंक्तिः अधुदम् १.८५ णामि ३ दीना १०८८.१.२० रिति : १३ पूनर्भू २: ४ दुश्लि ५ ह्मणे नै १.९६ . २ : वृत्त रज ११०३ ५ पूनः २२ तद्द्वी १६ लोमजा ११ ग्यवे १८, परवेश्या ३१,३४ २ ३५ विभ. ३०. ८ वृत्ते रज पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः मधुधम् २५ दुभयाभावो भावो १९८१ १६।४।४॥३,४. +९६४॥३,४. २. १० विन् विन ११८२ २४ कनीछा कनिष्ठा ११८३ २ माणक्य माण ऋक्थ ११८५ २१ शान् मा शान्मा ११८७ २४ भजे बोध १९९१ पादा पदा छत ठित १२०३ १२०६ २ १४ भित्या भित्त्या १२०७ २५ ( अन्नद) + ( अन्नोद) १२०८ तु विषमं ( सैक +कं तु विषम २ बोद्ध १ पुनर्भूः तद्वद्द्वी लोमजी ग्यमवै परवेदमा १ १११० ३३ यार्थ +यार्थस्य १ +विभ. ३० षतोऽप्रसू (षतः प्रसू). +omit (के सैक " ३ १२०९ १२१० १२१५ १२१६ १२२२ १ २ १ २ " १२२४ १२२६ १२२८ १२३० २३ स्न्येव राणां इत्य याज्या पित अनेवं तरी ध्व साययन्ति ऊर्व . " "" १ दिना चन स्मृति द्रव्यवि इति । श्रमे +त्वनु मदूर्ध्वमिति त्तार्थ मित्यर्थः मतिमन्तरे यसी तोऽश त्यादिवृह वासनः पूर्वोक्त पत्नि मुखी- बन्तो प्राप्स्यति हान्तरं स्यादे ३६ षतोऽप्रसू (षतः प्रसू १११४ २६ स्त्र्यैव १ रणां ११२३ १७,१९ इत्या २ २० याज्य १९३५.. " पितु ११३६. अनैवं ११३८ १८ तरी ११४६ २७ २ २२ सायन्ति ११४८ १९ उद्ध ११५१ २२ कल्प: न ११५२ . १ तद्भात ११५६ . २ २३ मरणा एवा ११५८ . १८ नन् ११६१ ग्रही ११६२ बहि २ १४ वस्तुभाय १९ ध्वये २३ पितमहा २ पव्य श्व २ १७ दीना चनस्मृति २. ३० द्रव्यावि १९ इति श्रमे ३३ अनु ६ मदूर्ध्व भिति ताथ १ ५ मित्यर्थ १४ मतिन्तरे ३२ यकसी तोऽशं ३ त्यादि बृह १४ वासन- २४ पूर्वाक्त २ पत्नी १६ मुखी १७ न्वतो २८ प्रात्स्यति २ १५ हानन्तरं १६ स्योद ३७ कर्म (धर्म) १ . १२३६ १२४१ १२४५ १२५० १२५७ १२५८ १२६१ कल्पः । न । १ - तद्धात भरणा एव नृन् .. " . १२६२ १२६५ १२६६ १ +कर्मभिः . वस्तु भाय. श्वर्य पितामह बत्त्या ३४ वात् (धर्मामि वत्या त्वात १२७३ ·राजपत्रम् पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः मधुहम् १. ४ यते पद वृतो १ श्रेष्ठ २२८० २२८४ २२८६ २२९० १२९१ पृष्ठं स्तम्मः पंकिः अशुद्धस् । १३७३ १९२९,३३ वृत्ती २... २ हारि १३७७: १९ व्यामो १३८२ ८ वेतन १३८४ १ २५ पुथक्. यतेपद श्रेष्ठ पृथक् +तेनैव )] दूरा सपिण्ड दौहि ३६ तेनैव ); ३० दुरा घ्यावो क्वेतद् +(७) +(१) धनाखा दाबाई उन्मत्तं १२९३ १ २४ सपिण्डा .५ दोहि १२ दुहितृदोहिल्या १२९७ १३९२ " दुहितदौहित्र- " २. १३९३ " " २३०० १३९४ १ " १८ धनखा १४ दाह १९ उन्मन्तं २१ तत् पु या दाय पु १३ *दुवृत्त. दौहिच्या दौहित्रो न दौहि पुत्री भव २ याः १३९५ २४ दोहित्रो १ .२० दोहि ३० पुत्रीभव जलक ३३ णक्षम् १५ *सपायः १३०५ १ १३९८ २ द्रापु दुत्ति विप्र दनादै १४०६ १ २० विप्रं ૨ १४०९ २ " वे तासा १३१२ +रोग्या १ ६ मिते १४१३ १ " " ४ नादै ५ वेता सा ३२ राव्या २६ भाज ३५ राव्या २२ उभयोर्धात- भगिन्योः १३१३ " ૨ +क्षणम् संपाद्यः मिते धिगन्तव्या देवी इत्येवं भात्रा होढा यादाः +ममु. वा स्त्वौर नधि १४१५ १३२१ ८ २ १३२५ १३२७ १३३१ १३३७ १३३९ १३४१ १३४४ ३५ धिन्तच्या २८ देवो ३ दत्येवं २८ द्वात्रा वोढा २२ यादा २६ ममु. १२ या २१ स्वोर २३ नाधि कर २५ दुरा काम त आद्या १८ स्त्वेक २२ इते १६ पार्वणकरण ३२ चानि ६ द्वये न २४ विरूद्ध +रोव्या निरुक्तम् उभयोोत- भगिन्योः ['आपस्तम्बः इत्यारभ्य 'वसिष्ठः' इत्य- वधिफ्रन्थः : १४०७ पत्रे १ स्तम्भे 'वसिष्ठः' इत्यस्य प्राक अपकृष्य बोदव्यः।] वाच्यो नितिः क्षत्रिया १ २९ प्रकर कामं तु " १४१७ १ २ २ १३४६ १३५५ १३५६ १३५७ १३५९ १३६० १३६४ वाच्यतो १२ निवृत्तिः १३ क्षत्रिय २८ शक १४२० १ आयाः स्वैक इत्ते करणपाण चानि द्वयेन विरुव जस्तु कुलीना २. २ ३३ कुटु +१०३५ विधी १४३१ १४३६ १४४० २ " ५९ विधि १३७२ १ ११ कुलिना या कन्या याक्रन्या.

·व्यवहारकाण्डम् १५ जवा जना कृदा त्रस्य । दो १५५१ +पूर्वाध +चेत्स द्वि ( यदि चेद्वि) इत्तं पृष्ठं स्वाभ: पंकिः मधुरम १५४५ १ संहि. १५४६ ३८ सृष्टी १५४८ ३१ संस २८ *भन १५५२ १ ३ *संसर्ग १५५५ অবস্থ १५५६ २३ १५५७ ४ पिता २४ माद्रा १५७७ . १२ रित्य १५८१ १ २६ वसु सहि +सृष्टो संसृ धनं संसर्गों +थश्च्यु +तत्सं पित्रा माझा रित्य वसे पृठं स्तम्मा पक्तिः अनुवम् १४४१ ६ १४४४ कृता १४५२ ४ प्रस्यादौ १४५३ ३२ उत्तरार्धे १४५६ चेत्सद्वि (यदि चेद्वि) १४६० १६ दत्तं १४६५ "३४,३६ * २ रस्य १४६७ सत्य १३ विणुः १ २६ भ्रातरी १४७७ ग १ रऋत्वि .२ बन्धम् १४८७ १ ३२ यन्ते न प्रवासा १४८९ सर्गों १४९० त्राशय १४९२ ११ इति नायं, तत् सं x २ +च ये " सत्त्य +द्विष्णुः भ्रातरो रऋत्वि बद्धम् यन्तेन १५८४ १५८७ १ १ १ २ " २२ स्तका विभक्ता १२ विभक्तानां ३३ लेपो १० दिर्दै १६ म्रियस्व १२ *सख्या २९ ख्यातौ। १ " १४५ प्रसवा सर्गी १५८९ १५९२ " १ त्रार्थ १६०६ १६०७ १६०९ १६१२ १४ *दार्श १० कर्तृ २५ धर्म १ १५.९ १ १० रुचिर्द २ त्राशय इति, नायं वर्थ धर्म्य सचिंद सहवा पत्न्या +१३५ सुत (सुता) +१४१ सुत २ सह वा पल्य स्तत्का विभक्ता अविभक्तानां +लोपो दि दे म्रियस्वे संख्या +( ख्याती । दार्श कर्तृ +सुमन्तु प्राप्नुया ख्यातं वात्यक्शि स्तत्र चयं बलमात्रमा. ऐन्द्र नोप पुमान् +लाद्धि वि चतुर्गु कृतं " , ३३ १६१९ १ १६२१ १ . (सुता) शेष १६२२ २ - १ मतन्रेण ३२ स्वार्ज ३ कर्मकाम्यं मन्तरेण स्वार्जि कर्म काम्यं " " २५ *समन्तु १ *प्रा या १३ *ख्यात २८ वा त्वक्शि २१ स्तैत्र १३ *चय २ बलमा १७ ऐन्द्र २० नोप ११ *पमान् ३६ *लादिवे २ चर्तुगु+ १६ *कृत ९ वाग्दड २१ रुप्य करणे दोषः २८ नित्यं " १५२२ २ १६२७ १५२३ १५२८ नुज्ञा लभेत १ १६३४ १६४४ १६५४ २ १ वाग्दण्ड ३१ लभेत् १९ द्रात्रा १७ रयेः १४ रस्य सं १८ स्तपु १९ २ द्वाना रयोः रसं. स्तत्पु द्रात " १ रुष्य +লম্বী +निस १५४५ ३ ·शुद्धिपत्रम् पृष्ठ स्तम्भः पाक्तः अशुद्धम् १६६१ २ २९ गोसि. १६७४ ,१४,३० परार्ध्या १६७८ १ त्यन १६८४ १ १८ पृछेत् शुद्धम् +गौमि. 'पराया त्येन पृच्छेत् प्रति गानं वाक्य ललाटे +यन्नि इदं राज्ञः शुद्धम् +पुष्पो गूर्णे स्रावः न्धात् मेद निमित्त संयोज्यः प्रक्षे ८ प्रीत १६८५ १ २२ *गात्र १६८७ २४ वाक्या लालाटे यनि १ १ " १ २७ देवाः १ " २ *राज्ञ " पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् १७९८ २. २९ २९ पुप्पो १७९९ १२ *गूण १८०३. १ श्रावः १८०८ धात् २ २१ *मद्रे १८२० मिमित्तं १८३० १७ *सयोज्यः १८३५ प्रक्ष १८३९ १९ *दवाः १८४१ २९ निषि १८४६ ३ वनपं १८६७ २ ३७ छत्तव्य १८६८ २४ दुष १८७४ *ध्रव १९०० १२ देवनां १९०३ २ ३ महिपान् १९०५ १४ क्षत्रे १९०६ ३१ यस्तु १९१२ २ ९ मध्य २८ ध्यनादि १९१८ स्मृच. १० १ २२ प्रछ १६२४ १६९८ १७०० १७०१ १७०२ १७१० प्रच्छ ૨ १ २८ १ . ६ " २ २० शश्व कर्तृन् *करान् रक्ताः विशतिः *गुण जात रूढा +शश्व कर्तृन क्रूरान् रिक्ताः विंशतिः गुणं ज्जात ङ्मनु १७१३ १७१४ १७२१ १७२२ १७३२ जुहु निषि +वपनं +छेत्तव्ये +दूष ध्रुव देवानां महिषान् क्षेत्र +द्यस्तु सभि मध्य- ध्ययनादि +स्मृच.१० (आचारः) १३ १ ३ २२ ६ ससभि " १४ ङ्ननु . ३६ १२८,२९ विश्ववत् +omit १ ३३ ३ ૨ ३६ पमा.४५८ १७३४ ,३०,३१, , ३२,३४, १ २९ विता. ७६९ +पमा. ४५८ मुद्ग (मुद्र) +विता. ७६९ मुद्ग (मुद्र) सकृ MY " ५ सुकृ २ A , २ सामान्ता सामन्ता १९२३ १ २५ कुल १७४८ १७५७ १७६१ १७७१ १७७३ १९२४ ३० हार २ . १९२६ १९२७ २ " १९३२ लेख्य M २४ परूक रूपक ष्टातिकमे+(च) +(च०) १ *सख्य संख्य १३ वचिके वाचिके २५ विविक्षितः विवक्षितः ११ दितीयं द्वितीयं १५ *वश्य वैश्य २६ निष्टीव्यो +निष्ठीव्यो १५. बहुनां +बहूनां २२ मुक्त +मुक्ता १९३४ १७८२ १७८७ १७९३ १७९६ १७९७ R त्तप्र २२ कुसीद कुसीदं २४ कर्मणां कर्मणा *लख्य २९ नरति तरति १९ प्रतिसिद्ध प्रतिषिद्ध २ संततत संतत २६ शतिम् शतिम् ३२ कारा ( करा) +प्रकारा(त्र करा) २ १९३८ १ १ २ " १९४० १ ·व्यवहारकाण्डम् २ .. पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुद्धम् १९४२ ૨ मयैध मयेध ३३ स्मृच. १०. +स्मृच.१० (आचारः). १९४३ स्मृच.१०-११. +स्मृच. १०-१२ (आचारः). १९४४ २ २५ बाहुभ्य +याहुभ्यां १९४५ २ षादीनि ११ ग्राह्यम् ग्राह्यम्। *तत्स्थान तस्थानं १ ९ ब्रूवं पृष्ठं स्तम्भः पंक्तिः अशुखुम् १९५० *सव १९५४ *योपक्षो ३ *सादिग्धं १९७३ *किश्चिद १९७७ यद्भि १९८२ ९ पुत्रात् १९८३ २ पुत्रोर १९८४ २९ मेध १९८७ यात १९८८ २ २१ हीन सर्व यापेक्षो संदिग्धं किश्चिद् हृद्धि पुत्रात् पुत्रयोर मह्यं यात्रत हीनं है षादिनि १.५० ब्रुवं S

·No text on this page.

·No text on this page.

·DHARMAKOSA APPEAL The Dharmakos'a, which is an encyclopaedio arrangement of all the Hindu religious texts, will prove of inestimable value to students interested in the study of the history of Hindu-Røligion, Hindu- Sociology, Hindu-Jurisprudence and Ethics, as well as of Hindu-Theology. This stupendous task has been undertaken by the Prăjõapathag'ala Mandala at Wai (Satara). Taking into consideration the importance of the project, it is the duty of true lovers of ancient Hindu lore, to encourage the enterprise and help it to success by generous donations. We, the undersigned, therefore, appeal to the public at large to respond to the call, 1. Madan Mohan Malaviya, Benares, 2. V, S. Srinivasshastri, Madra8. 3. M. R. Jaykar, Bombay. 4. B R. Ambedkar, Bombay. 5. N. C. Kelkar, Poona. 6. Anand Shankar Dhruva. Ahamedabad. 7. M, M. Tata, Subbarai Shastri, Principal, Sanskrit College, Vijayanagar. 8. M. MPN. Bhattacharya, Benares. 9. Keshav Laxman Daptari, Nagpur, 10. Pandurang Vaman Kane, Bombay. 11. Madhav Shrihari Ane, Yeotmal, 12. Balkrishna Shivran Munje, Nagpur. 13. Madhav Vinayak Kibe, Indore, 14. B. V. Jadhav, Bombay, Subject-classification of the Dbarmakos'a 1. Danda Niti-Kanda. HI. Varnas'ramadbarma-Kända. III. Pauranika and Agamika Dharma-Kanda IV. Prayas'citta and Santi-Kanda. V, Paramarthika Dharma-Kanda, VI. Srauta Dharma-Kanda.