·प्रकाशक:
ज. दा. कुलकर्णी, वी. ए. (ऑ.)
राजनीतिकोपमडळ,
पुणे २.
सर्वधिकाराः स्वायत्तीकृताः

·प्रस्तावना श्री पुराणमित्येव न साधु सर्वम् न चापि काव्य नवमित्यवद्यम् । सन्त परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः।। -कालिदास ॥ वर्षद्वयात् प्राय श्रीवेबटेशशास्त्रिण मनिकटे आगत्य स्वकीया राजनीतिकोप- योजना विशदीचा । तत्क्षणे एव अस्या योजनायाः महत्त्वम् उपयुक्तता च समधिगम्य " सर्वथा अनुष्ठेयोऽय प्रयल " इति स्वकीयाभिप्रायः मया स्कुटीकृत । क्थमिति चेत्, महानय प्राचीनो भारतो देश । अस्य देशस्य परम्पराऽपि महती। अत्र भारते विविधानि राज्यानि सम्पन्नानि आसन् । एतद्विषये सस्कृत- साहित्य विपुलेन विचारधनेन परिपूर्ण वर्तते । किन्तु तत्मवं नैव एकत्र सडकलित- मुपलभ्यते । अर्थशास्त्र चाणक्यमुने, तथैव च कामन्दकीयो नीतिसार, शुभ- नीत्यादयश्च केचन विरला ग्रन्या वर्तन्ते, येषु राजनीतिविषयक साहित्यम् उप- लभ्यते । वेदेषु तथैव च महामारत-रामायण-वायु-विष्णुपुराणादिषु बहुपु अन्येषु, तव वाण-कालिदास-शूदकादिविरचिनकाव्यनाटकादिप्रबन्धेष्वपि तत्र प्रासचिगनसम्बन्धन निबद्धा विचाराः अपि उपलभ्यन्ते । सप्रति जगति पाश्चात्यानामेव गौरवम् । तेपामेव विचारसरणिः शिरोभूता दृश्यते । स्वतन्त्रे भारते यदा शासनसविधान विरचितमस्मधुरीणं तदा प्रथममेवो- द्घोषित यद् Sovereign Democratic republtc इति आइग्लशब्दावलिना मूचितमस्मच्छासनस्वस्पमिति । वय पृच्छाम , के ते भाग्यशालिन , अस्मिन्मारते ये अस्या शब्दावल्या अभिप्राय सम्यक्नया ज्ञातु क्षमा । यस्तावत् आडग्लभाषा माइग्लशास्त्राणि च सम्यक्तया अधीतानि ते तावत् शतात् पञ्च दश वा जनाः स्यु । परमन्या सहनशो वर्तन्ते प्रजा । किं तासा प्रबोवन भवेत् 'Sovereign इत्यादिशब्दसहत्या । पर ता एव प्रजा नृपप्रधानामात्यसचिवादीन् परपरागत. भन्दान् विनायास जानन्ति इत्यत्र न सशय । एतं भारतीयपरपराप्राप्त शब्दः तेषा प्रयोषन भवतीत्यत्र न ससम, । एव परपरावल परित्यज्य को वा लाम, प्रकृतीमाम् ?

·7 . अन्यच्च- नूतन युगदर्शन जगति सजातमित्यत्रापि न सन्देह । वेदला प्राचीन- परपरा ज्ञात्वंव अद्यतनमस्माक सर्व कार्य भवेत् इत्यपि वक्तु दु शकम् । यतो हि पाश्चात्यैरपि वहवो नूतना विचारा शास्त्राणि च प्रत्यक्षीकृतानि दृश्यन्ते । सर्वथा नोपेक्षणीयमेतद्विचारधनम । अस्मदीया महती परम्परा एकत। अन्यतश्च पाश्चात्याना सामर्थ्यशीला सर्वस्मिन्नपि जगत्यधिरूढा विचारपरम्परा । अस्मिन्द्वैधीभावाकीर्णे प्रसङगे किमस्माक कर्तव्यम् । स्पष्टमेव हि तत्-निखिल ज्ञान भारतीय तदितर च अस्माभि स्वतन्त्रया बुद्धचा आलोडय यावदस्माकमनुकूल तावत्सग्राहवमनुष्ठेय च । वेवलमनुकरण न कदापि स्पृहणीय कल्याणकर च भविष्यति, इत्यपि सर्वेषा प्रत्यक्षमेव ! सर्वदा विचार. परैरेव च भवितव्यम् । तदर्थमेव एप राजनीतिकोपरचनाप्रयत्न । राजनीतिस्ताव- ज्जीवनस्य प्रधानमष्टगम् । शासननिवद्धा एव भवन्ति मर्वा प्रजा । तासा सुख स्वास्थ्य च प्राधान्येन शासनाधीनम् । अत एव राजनीतेमहत्व विद्यते । भारते योऽनुभवः भारतीय राजनीतिविषये सगृहीत , तस्याभ्यास्य अस्मद- छतीवोपकारक भविष्यति इत्यत्र न सन्देहलेशोऽपि । अयमेवानुभव सर्वस्यापि सस्कृतवाडमयस्य विषये निवेदयितु शक्य । प्रथम तावत् तस्य सायल्येन सडग्रहः आवश्यक । यानि कानिनिद्वचनानि यस्मिन्कस्मिश्चि. ग्रन्ये यत्र कुत्रापि वा भवन्तु उपलब्धानि स्युः, तानि सशोध्य एकस्मिन् स्थले स्थापनी. यानि । तद्विना समीचीनतया अभ्यासो न वाक्य । अन्यच्च कालनिश्चय यावत्पर्यन्त- मसन्दिग्धतया ज्ञातु शक्यते तावत्पर्यन्त तानि तानि वचनानि कालदृष्टयापि विभक्तीकर्तव्यानि। तथा कृत चेत् तव समकालिकानि सर्वाणि राजनीतिविषयक- यचनानि एरपदे एव अभ्यासयोग्यानि भविष्यन्ति । याश्च सज्ञा यानि वा पदानि तेषु तेषु वचनेषु दृष्टिपयमामिप्यन्ति तेपा रापा सम्यग्विचारेणापंनिश्चय पतुं सुबरो भविष्यति । यथा आग्लमापाया Democracy शब्द ग्रीय भाषाया आगत । तन 'हिमॉस् ' तथा 'पातीन् ' इति पदद्वय मूल वर्तते । अत्र 'हिमॉस' पदेन जनाः अपया प्रजा, 'जातीन् ' पदेन च शासनमिति अस्पष्टीकरणेन हिमांत्रमी' इति पदस्य प्रजाशासनमित्यर्प सिदो भवति । तथैव च मारतीयराजनीती 'राष्ट्र' 'प्रकृतिः' इत्यादीनां पदाना बंदिसालमारभ्य अध यावत् के ये अर्पा आसन तेप अपरिवर्तन, प्रसहाविदोपेषु पापंदा वा सभाध्यन्ने इत्यादि ऐतिहामिर. रिमपिटरपनुमार ससापनीय भवति इयत्र न दम्यापि बमस्य भवेत् । तदिद नैवस्य पस्यापि विदुष सुमाध्यम् । तदपं नरेपा विदु साहायमपेक्ष्यने । मात्र प्रपममरमभि शनिवागतगायनाटादीनि गमवलोर आवस्या पदमा बिदुपामभिप्रायान् गायव मपे पर पिम्यगनीपगि यपि .

·।
मुनिश्चितमेव । अयं प्रपम प्रयल श्रीवेकटेशशास्त्रिप्रभृतिभिः विदुषा पुरस्तात्
उपस्थाप्यते । श्रीमता राष्ट्रपतिपदमलकुर्वता परकमले अय स्वल्प प्रयल:
अस्माभि. सर्वेरपि समप्यते । अहो भाग्यमस्माक यत् अद्यतनः सुमडगलावसरः
उदितः। सर्वेषामपि विदुषा सन्तोपाप भवतु एष यन्न इति प्रायने-
दत्तो वामन पोतदार
लोककल्याण'
-दत्तशर्मा
कातिके वदि तृतीया १८७६
पुण्यपत्तनम्।
}

·पुरस्कार। भारतस्य स्वातन्यप्राप्त्यनन्तरम् प्राचीनभारतीयवाडमयविपये सर्वव आदर. प्रवृद्ध इति तु सर्वेषाम् विद्वदपश्चिमोतमानाम् प्रत्यक्षम् । विशेषत सस्कृतभापाया ये सशोधनविपया तेषु विदुपा तया शासनकर्तृणामपि समधिकमेव प्रवृत्ति प्रादुर्भूता । प्राक् पारतन्त्र्यकाले यदौसीन्यमासीत् तत्तु क्वापि प्रलय गतम् । अत एव अस्मिन् कार्यक्षेत्रे नवनवीनाः विविधा संस्था मौलिस कार्य कर्तुं प्रवृत्ता । विविधाना विषयाणा सडकलनम्, विभजन च अस्मिन् सशोधनविभागे अत्यन्तम् आवश्यकम् भवति । नेकेषु विविधविपयेषु ग्रन्थेषु य समान भाग तस्य एकत्र सडकलनम् इति एकम् कार्यम्, अन्यत् तु एकस्मिन् एव विपये वर्तमाना विविधा सिद्धान्ता तेषाम् विविध. अशै विशदीकरणम् इति । कालत देशत च शास्त्रसम्बन्धित्य कल्पना विविधा भिन्ना च वर्तन्ते इत्यपि जानन्त्येव विद्वांस । गते पञ्चाशद्वर्षात्मके काले भारते राज्यशास्त्रविषयका ये ये सिद्धान्ता प्रतिपादिताः, यया च विमर्शपद्ध या तेषा शास्त्रीय र सम्पादितम्, त मर्वमपि पाश्चात्याना राज्यशास्त्रानुसारि इत्यत्र न कस्यापि वैमत्य भवेत् । यद् राज्यशास्त्रम् अत्र विद्यालयेषु, महाविद्यालयेषु च विद्यार्थिभ्य प्रतिदिन पाठयते, यस्य न प्रचार “प्राकृतेषु जनेषु भवति तदिद सर्वम् अपि पाश्चात्त्यशास्त्रावलम्बि एव । एतद्विषयक वाडमयमपि भारते पाश्चात्यराज्यशास्त्रम् अवलम्ब्य एव प्रवर्तते । चाणक्यस्य अर्थ- शास्त्रम्, महर्ष व्यासस्य महाभारतम् शुधनीति , वामन्दकीयो नीतिसारः इत्यादि सर्वम् अतीव स्यूलदृष्टया परामृश्यते । तत्कालीना समाजस्थिति लोरव्यवहार , भौतियसाधनानि इत्यादिविपयेषु शास्त्रीयदृष्टया विमर्श विविधेषु ग्रन्थेषु कृत इति यद्यपि सत्यम् तथापि तत्र नवीना ऐतिहासिकविमर्शपद्धति शास्त्रीयसशोधन- पद्धति च अतीव अल्पप्रमाणेनैव वतत । पाश्चात्यमापामु समाजशास्त्रम् अधिकृय ये में विषया. प्रतिपाद्यन्ते तान् अधिकृत्य भारतपि अवश्यम् मशोधनादि वर्तव्यम् इति मन्मति । " अद्यतना विचारकल्पना प्राक्तनविचारक्ल्पनाद्यपेक्षया अत्यन्त मिना. वर्तन्ते, भविष्यत्वल्पनाद्यपेक्षया च भिन्ना स्य " इति या विचार पद्धति सा इतिहासपरम्पराम् आदृत्य एव स्वीवतंव्या भवेत् । कोऽपि राजनीय राष्ट्रीय वा विचारः भवतु, स सामाजिकानाम् परिवर्तनशीलानाम् आचारव्यवहारादीनाम् प्रपम परिवर्तन कृत्रय अनन्तरं विरसितो भवति इति तु सर्वसम्मतमेव । विविधाना शास्त्रीयाणां सिद्धान्तानां प्राक्तन स्वल्पम् रिम् यासीत्, मविप्यारो विम् स्यात् एसदयलोक्न नाम विचारशीगना, संगोपनर मणि रतानाम् यापंम् । इदमार्य वैव राग्यसासरेभ्य इतरेभ्यः नेतृभ्यः म पिददि पपा विरादीहरप सन्देष्टम्पो ·. भवति । सामान्यनीतिविषयिण्य अयवा राजनीतिविपयिण्य कल्पना: भवन्तु,ता सर्वा अपि यद्यपि प्रगमनशीला , देशकालानुसार च भिनभिन्नाः, तथापि मानववश अथवा समष्टिरूप मानव , गडगाप्रवाहवत धीरगम्भीर मन्द मन्दम् पदक्षेप करोति । अत वैदिक्कालम् आरभ्य अद्ययावत् सर्वेषु अपि विषयेषु कथ कया रीत्या च परि- वर्तनम् अभूत् इत्येतत् ऐतिहासिव विमर्शपद्धत्या मूक्ष्मेक्षिकया अवश्यम् अवलोकनीयम्। इममेव भव्य व्यापक हेतु मनसि निधाय भारतीय राजनीतिकोशमण्डलद्वारा कार्य प्रचाल्यते । संस्कृतभाषायाम्, तथैव पालीप्रास्तादिभापासु ये ये राज- नीतिविषयकाः सिद्धान्ताः इतस्ततः प्रसृता वर्तन्ते तेपा, ऐतिहासिकविमर्शपूर्वक सशोधन सम्पादन च वर्तव्यम् इति अस्य मण्डलस्य प्रधान कार्यम् । कालदृष्टया देशदृष्टया अपि एतत्कार्यम् अतीव विस्तृत वर्तते । आपञ्चपसहस्रवर्षम् जेजीयमान भारतवर्षस्य ज्ञात कालखण्ड , खण्डप्रायम् च इदमस्मान राष्ट्रम्, सर्वस्पर्शी च राजनीतिविषय । विद्वद्भिरेव अस्य कार्यस्य मूल्यम् ज्ञातु शक्यते । अस्य राजनीतिकोशस्य आदर्शपण्डः " कालिदासखण्डः " अद्य अस्माभि प्रकाश्यते । वचनाना सडकलनम्, सडकलितवचनाना विभजनम्, तत्र उपप्रकरण- रचनापूर्वक टिप्पण्यादिपरिष्करणम् पारिभाषिकशाब्दादीवाम् अर्या च इत्यनेन अय खण्ड सर्वेषामपि आदरणीयो भवेत्, उपयोगाय च कल्पत इति दृढ विश्वास । तथापि- आपरितोषाद्विदुषाम् न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानाम् आत्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ इति कविकुलगुरोः कालिदासस्यैव वचसा निवेदयति- दिल्ली गाडगीळकुलोत्पन्न विष्णुसनुः नरहरिशर्मा ·प्रकाशन नाम । कृतज्ञता फ्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते" - कालिदास महान् न सन्तोष यद् अद्य "कालिदास-खण्डस्थ सवत्सरद्वयात् प्राक् अस्माभि स्व स्व नियतोद्योग परिपाल्म केवल प्राचीन-भार- तीय-राज्यशास्त्र अभिरुचि इत्येव भारतीय-राजनीति-कोशस्य कार्य प्रारब्धम् । तदारभ्य चाणक्यस्य अर्थशास्तम्, कामन्दकीयो नीतिसार, ऋग्वेदस्य च प्रथम मण्ड- कालिदासीय वाडमय च अद्यावधि परिशीलितम् । तत्र अद्य कालिदासखण्डस्य प्रवासनम् इति प्रमोदतेतमा चेत । तत्र च सुरसारस्ववसेवासुसस्कारितस्वान्तानाम्, उदारचरितानाम्, सम्भावितगुणिगणानाम्, श्रीमताम् राष्ट्रपति- डॉ राजेन्द्र- महोदयानाम् आध्यक्ष्ये अय महोत्सव' इति सविशेषोऽयमानन्द । साधूक्त खलु- "मधुरं हि पयः स्वभारतो ननु फीडर सितशर्करान्वितम्" मधुरोणे गो दुग्धे सितशर्करासमिश्रणमिव अद्यतनोऽय समारम्भ । प्राचीन-भारतीय-राजनीती बद्धादराणाम्, प्रयस्त्रिशत्कोटिसडरयाकाना भारतीयाना हृदयमिव वर्तमानानाम्, राष्ट्रपतिमहोदयानाम् आशीर्वचनेन आस्माकोन सर्वोऽपि क्लेश " ब्रह्मणीव विव- मिा क्यापि प्रविलयं गत " इति । अत नैकानि महत्वपूर्णानि कार्याणि परि- त्यज्य, स्वशरीरास्वास्थ्यम् अविगणय्य, राष्ट्रपतिमहोदयैः स्वयम् समागत्य "कालिदास सण्डस्य प्रकाशनं क्रियते इति अत्यन्तम् अवनतशिरसा कृतमतामा प्रथम प्रकटीकरोमि । महामहोपाध्याया पोतदारमहोदया भारतीय-राजनीति-कोशमण्डलस्य अध्यक्षा । ते यद् अस्मिन् वर्मणि मार्गदर्शनम् कृतम्, यच्च प्रस्तावना विलिख्य अहमुपत , तदयं तेभ्य धन्यवादवितरणम् आवश्यवम् । श्री यायासाहेब गाडगीळ महोदय विविध प्रकारं गते वर्षद्वयात्मके काले सर्वात्मना परिपोपितमिद मण्डलम् । चि पुरस्काररूपेण पत्र प्रारम्भे ते महत्वपूर्ण पिरिम्य अहमत्यन्तम् उपरत । यत नम्रभावपुर सर तेग्य' धन्यवादार्पण विपते । म म चित्रायशास्त्रिण, श्रीमत आवासाहेब मुजुमदारमहोदया, श्री के पा जोगीमहोदयाश्च विविध-साहाय्य-प्रदान नितरा पायवादान् अर्हन्ति । विश्वविद्यापीठस्य पायंक्तृभि श्रीराशीपर-मागवत-पुपरर-महोरय नपविष साहायमस्मिन् गति प्रदत्तम्, वन ना पयादा । मदरमहोदयन्य पययापार तु प्रमप्राप्नमयेति सम्- योटेशशास्त्री जोशी .

·अनुक्रमाणका प्रथमम् प्रकरणम् । राजा (१-५२) .... १-२ २-३ ४-६ ६-७ .... .... .... .... . .... ८-१० १० .... .... .... (१) देवी कल्पना (२) अवतार-कल्पना (३) राजप्रभावः (४) शिक्षा (५) पृथ्वीपतिः (६) प्रजानुरागकल्पना (७) लोकपिता (८) लोकापवादमहत्त्वम् (९) रक्षणकल्पना, रक्षणमर्यादा (१०) चातुर्वर्ण्यपालनम् (११) क्षात्रधर्मः (१२) ब्राह्म-क्षात्र-सहकारिसम्बन्धः (१३) ब्राझ-क्षात्र-विरोधसम्बन्धः (१४) आयमधर्माः (१५) राज्याभिषेक (१६) सिंहासनाधिकारः (१७) राज्यप्रदेशस्य विमजनम् (१८) राजचिहानि (१९) राज्ञां विशिष्टविवाहाः ..... (२०) विवाजिदनमेधयज्ञवर्णनम् .... .... १२-१५ १५ १६-२० २०-२१ २१-२२ २२-२५ २५-२७ २८-२९ २९-३० ३०-३२ ३२-३५ ३६-३८ ....

·.... .... (२१) राजकृत-विद्वत्सभाजनम् (२२) विद्वकृतराजसंमाननम् (२३) उपायनानि (२४) व्यसनानि (२५) धर्मासनम् ( अधिकरणव्यवहार: ) (२६) आदर्शराजकल्पना ३८-४२ ४२-४३ ४३-४४ ४५-४६ १७-४९ ... द्वितीयम् प्रकरणम् । सचिवः (५३-६२) .... (१) सचिवकर्तव्यम् (२) दूत-प्राणिधयः (३) पुरोहित. (४) मन्त्रविमर्शः ५३-५६ ५६-५८ ५८-६० ६०-७२ तृतीयम् प्रकरणम् । सुहृद् (६३-७९) (१) द्वादशराजमण्डलम् (२) दिग्विजययात्रारम्भी (३) अरिमण्डलम् .... ६३-६६ ६६-६७ ६७-७० ७०-७१ ७१-७३ ७१-७५ (४) मित्रवर्ग: .... .... .... .... .... (५) सामन्तव्यवहारः (६) शक्तित्रयम् (७) नीतियतुष्टयम् (८) पाइण्यम् .... ७७-७० ·चतुर्थम् प्रकरणम् कोशः (८०-८३) .... .... (१) करादिः (२) सामन्तेभ्यः अग्रहार-बलि-रूपकरादिः (३) निवेशधनम् (१) कोशनिरभिलाषित्वम् ८०-८१ ८२ ८२-८३ पञ्चमम् प्रकरणम्। राष्ट्रम् (८४-८८) ८४-८५ .... ८५ (१) प्रदेश: सीमा च (२) सुराज्यनिर्देश: (३) नृपविहीनराज्यावस्था (४) बैराज्यकल्पना (५) धर्मप्रघानराज्यसंस्था (६) पुरुषार्थेषु समानता (७) राज्यसुखकल्पना ८५-८६ ८६-८७ .... .... .... ८७ .... .... ८७-८८ ८८ .... पष्ठम् प्रकरणम् दुर्गाः (८९-९२) .... .... (१) दुर्गाविशेषाः (२) राजधानीवर्णनम् ८९ ९०-९२ ....

·सप्तमम् प्रकरणम् बलम् (९३-१०४) (१) सेनाविभागः .... ९३-९५ ९५ • ९५-९६ (२) विजयान्ते मथुपानम् (३) अन्तःपुररक्षणम् (४) धर्म्ययुद्धकल्पना .... .... .... (५) अस्त्राणि ९७-९८ .... (६) शस्त्रविशेषाः तत्प्रभावश्च (७) समामवर्णनम् (८) कूटयुद्धम् .... ... .... .... (९) प्वजकेतवः (१०) युद्धे मृतानां विशिष्टा क्रिया (११) हिंसा-प्रतिषेधः १०१-१०२ १०२-१०३ १०३ १०३-१०४ .... .... .... १०५-११५ .... प्रथमम् परिशिष्टम् । (पचनानाम् अकाराधनुक्रमेण सूचिः) द्वितीयम् परिशिष्टम् । (विशिष्ट-पारिमापिक-शब्दाः) ·- भारतीय राजनीति-कोषः कालिदास-खण्डः प्राचीन-भारतीय-राजनीतिविषये विचारे क्रियमाणे ऋग्वेदमादितः विमर्शः कर्तव्यो भवति । शतपयादयो ब्राह्मणग्रन्थाः, नैकानि धर्मसूत्राणि, महाभारतम् , अर्थशास्त्रम् , मन्वादयः स्मृतयः, कामन्दकीयो नीतिसारः, पाली- प्राकृतादि-भाषासु च वर्तमानाः प्रथिताः वयो प्रन्याः प्राधान्येन परामर्श. नीयाः भवन्ति । सत्स्वपि प्रधानभूतेषु एषु अन्येषु, राजनीतिकोशस्य 'आदर्श-स्वरूपाविष्करणाय' कविकुलगुरुः कालिदासः एव अस्माभिः इदम्प्रयमतया स्वीकृतः, इत्यत्र विदत्स्वपि महत् कुतूहलं भवेत् । अत्रेदमस्माकमाकूतम्-संस्कृत-सारस्वतम् आसेव्यमानानां सर्वेषामपि विदुषां, परस्परविरुद्धमतानुयायिनामपि सताम् , ' कालिदासः' सुपरिचितः परमादरणीयः च । किं च कालिदासस्य कविकुलगुरुत्वे जीवनस्य सर्वेष्वपि विपयेषु 'समस्पर्शित्वम् ' एव प्रधानं निदानम् । अतः कालिदासेन स्थाने स्थाने भारतीय-राजनीतिविपये अपि प्रस्थापिताः सिद्धान्ताः परमार्थतया प्रामाणिकाः एव, इत्यत्र नास्ति संशीतिलेशोऽपि । प्रसङ्गविशेषेषु, वर्णनस्य काव्यात्मकतया अतिशयोक्किरपि संभाव्यते, कल्पनाविलासोऽपि च आविष्कृतो भवति । तथापि अर्थावयोधे मूलतत्त्व- बुभुत्सूनां पाठकानामेतत् सर्वम् उपकाराय एव कल्पते, न पुन: अर्थहानये । किं च चाणक्यस्य 'अर्थशास्त्रम्' वा भवत्, 'मन्यादयः स्मृतयो' वा यन्तिाम्, तत्र तत्र उपनिबद्धामा नीतितत्वानां नियमाना च आचार-व्यवहार- रूपेण प्रतिबिम्ब तु सर्वसम्मतेषु महाकाव्येषु नाट्यादिकलासु च सम्यक् आविष्कृतं भवति । अतोऽपि कारणात् अस्माभिः 'कालिदासः । प्राथम्येन स्वीकृतः । .

·राजनीति-कोषः इमं परिष्कृतं खण्डम् , आन्तम् परिशील्य, विद्वदपश्चिमोत्तमाः प्रिय- पाठकमहोदयाः इदमेव मतम् सम्भावयेयुः इति दृढं विश्वसिमः । प्रन्येऽस्मिन् सङ्कलितानां यचनानां वर्गश: विभजन । 'सप्ताङ्ग 'प्रधानां भारतीयां राज्य-पद्धतिम् अनुसृत्य (१) राजा, (२) सचिवः, (३) सुहृद्, (४) कोश:, (५) राष्ट्रम्, (६) दुर्ग:, (७) बलम्, इति सप्तसु प्रकरणेषु समथितम् । कालिदासेनापि “ उपपन्नं ननु शिवं सप्तखङ्गेषु यस्य मे " रघु. १-६०, इत्यादिषु राज्यस्य सप्ताङ्गत्वं स्पष्टमेव प्रतिपादितम् । तत्र सप्ताङ्गप्वपि यथासम्भवं विविधान् विषयान् समालोच्य नैकानि उप. प्रकरणानि अपि आरचितानि । उपप्रकरणानां रचनावबोधे, सड्मथिताना वचनानामर्थकरणे, समुदितस्य प्रकरणस्य च तात्पर्यज्ञाने राज्यशास्त्रीयदृष्टया साहाय्यं भवतु, इति टिप्पण्यादिभिः सुपरिष्कृतोऽयं खण्डः । प्रथमं प्रकरणशः वचनानि सङ्कलय्य अन्ते सङ्कलितानां सर्वेषामपि वचनानाम् अकाराधनुक्रमेण चिरपि प्रदत्ता । ततश्च राज्यशास्त्रीय-पारिभाषिकशब्दानां स्फुटमर्थ- प्रतिपत्तये द्वितीयं परिशिष्टमस्मिन् खण्डे संयोजितम् । तत्र अर्थप्रदानावसरे अर्थशास्त्रम् ', ' कामन्दकः', ' Monier Willims' एते प्रमाणभूताः । स्वाम्यमात्यसुहृन्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च ' इत्यस्मिन् प्रथमो- पस्थितिकत्वात्, प्राधान्याच स्वामी नाम राजा एव आषं स्थानम् अलङ्कतुं योग्यः, इति कृत्या प्रथमतः उपस्थाप्यन्ते राजविषयकाणि वचनानि । तर उपस्थितो राजा-- - . .

·१ राजा .. देवो कल्पना अथ नयनसमुत्यं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो बहिनिष्ठयतमैशम् । नरपतिकुलभूत्यै गर्भमाधत्त राज्ञी, गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभाव. ॥ -रघु० २-७५ सुरेन्द्रमानाश्रितगर्भगौरवात् प्रयत्नमुक्तासनया गृहागतः । तयोपचाराञ्जलिखिनहस्तया ननन्द पारिप्लवनेत्रया नृपः। -रघु० ३-११ १ देवी कल्पना-नृपस्य स्वरूपविषये भारतीयवाङमय विविधा कल्पनाः उपणिता समुपलभ्यन्ते । (१) यथा नृप साक्षात् परमेश्वरस्य अवतारः, (२) नृपे कश्चन अलौकिक अथवा देव अशः, (३) नृप विशिष्टशौर्यर्यादिगुणान्वित मानव एव, पर परम्परया विशिष्टकुलोत्पन अपरिवर्तनीयश्च अपेक्षित , (४) नृप विशिष्टगुणान्वित अपि सन् प्रकृतीनाम् अनुमत्या एव सिंहासनाधिकारे विराजमान , सति प्रसडगे प्रकृतीना विरोधात् सिंहासनात् प्रभ्रश्यमान लोक- प्रातिनिधिक , इत्येवरूपा भेदा केनापि ज्ञातु शक्यन्ते । वेदवाहमये एकस्मिनव प्रसङगे नृपस्य देव्या कल्पनाया आविष्कार, सोऽपि प पयर्ववेदे,-यो देवो मत्यो अघि (२०-१२७-७ ) ~ ब्राह्मणकाले प्रादुर्भूतः सूत्रग्रन्थ पुराणः स्मृतिग्रन्यैश्च दृढता नीत , योज्य नृपस्य देवोभाः अवतारकल्पना- विलासश्च स एव कालिदामीयवाडमये सर्वत्र स्थाने स्थाने निरपवादम् उपनिबद्ध उपलभ्यते। तद्विषयकाणि वचनानि अत्र देवी कल्पना, अवतारकल्पना इति अनयो उपप्रकरणयो सडग्रथितानि । राधा सुदक्षिणाया गर्भ एवं 'महानुभावानाम् अष्टदिक्पालानां मुराणां च अस आसीत्' इति 'गुरुभि लोकपालानुमाव: अभिनिविष्ट गर्भम्, * सुरेन्द्रमानाधितगर्भगौरवात् ' इति प्रकृतश्लोकदयस्थवर्णनेन स्पष्ट प्रतीत भवति । । .

·राजनीति-कोषः तं राजवीथ्यामधिहस्ति यान्तमाधोरणालम्बितमग्न्यवेशम् । पड्वर्पदेशीयमपि प्रभुत्वात् प्रेक्षन्त पौराः पितृगौरवेण ॥ -रधु० १८-३९ मणौ महानील इति प्रभावादल्पप्रमाणेऽपि यथा न मिथ्या । शब्दो महाराज इति प्रतीतस्तथैव तस्मिन् युयुजेऽभकेऽपि ॥ रघु० १८-४२ पञ्चमं लोकपालानामूचुः साधर्म्ययोगतः । भूतानां महतां पष्ठमष्टमं कुलभूभृताम् ॥ रघु० १७-७८ दुरितं दर्शनेन नंस्तत्वार्थेन नुदस्तमः । प्रजाः स्वतन्त्रयाञ्चक्रे शश्वत्सूर्य इवोदितः॥ -रघु० १७-७४ अवतार-कल्पना' . अमी हि वीर्यप्रभवे भवस्य जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः । स च स्वदेशेषुनिपातसाध्योः ब्रह्माङ्गब्रह्माणि योजितात्मा ॥ -कु० ३-१५ 'बालोऽपि नावमन्तव्य , मनुष्य इति भूमिप । महती देवता होपा नृपरूपेण तिष्ठति । इति स्मृतिवचनं समानयन् कालिदास.' मणौ महानीले इव अर्भकेऽपि महाराज इति शत 'पड्वर्षदेशीयमपि प्रभुत्वात् ' इत्येववर्णनेन प्रकृतकल्पनाम् दृढीकरोति । 'सूर्यादिग्रहाणा, लोकपालानां पञ्चमहाभूताना फुलभूभृता च साधर्म्यवघ्ने देवी फल्पना विकसिता इति अत्र ( १७-७८, १७-७४.) स्पष्ट भवति । २. अस्मिन् 'अवतारकल्पना' इति उपप्रकरणे सर्वच नृप परमेश्वरस्य साक्षात् अवतारः वर्तते इति उपवणितम् । किञ्च अवतारार्थ योजनापूर्वक विविधा. प्रयत्ना अनुष्ठातल्या भवन्ति इत्यपि स्पष्ट प्रदर्शितम् । दाशरथेः रामस्य वर्णनसमये सोन्ह दाशरपित्या, ''सुराणा दशमुसशिरश्छेदवाय निवस्य विष्वक्सेन -विष्णः स्वतन-विष्णुस्वरूपम् अविशत् ' इति वर्णनेन यथा विष्णो साक्षात् अयतारकल्पना ' रघुवंशे 'पटं शाता भवति, सर्थव कुमारसम्भवे ' भगवत सकरात् पार्वरया योजनापूर्वक सेनान्य जनयितु महना प्रयत्नेन मुर इन्द्रण प परकापं समादित तदपि विस्तरेण पत्र प्रारणे आदिन ज्ञातु पश्यते । पार्यस्यामेव भगवत समारात् एप विष्णो. अयवार. महता प्रयलेन समाधित इत्यनेन अवतारभूमिः अपि मोदर यभिमता इति सम्पर अभिव्यज्यने । -

·कालिदासः
३
तदिच्छामो विभो स्रष्टुं सेनान्यं तस्य शान्तये ।
कर्मबन्धच्छिदं घमं भवस्येव मुमुक्षवः ।।
-कु०२-५१
अत आहर्तुमिच्छामि पार्वतीमात्मजन्मने ।
उत्पत्तये हविर्भोक्तुर्यजमान इवारणिम् ॥
-कु० ६-२८
तस्मै हिमाद्रेः प्रयतां तनूजां यतात्मने रोचयितुं यतस्य ।
योपित्सु तवीर्यनिपेकभूमिः सैव क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम् ।। ० ३-१६
तामस्मदर्थे युष्माभिर्याचितव्यो हिमालयः ।
विक्रियायै न कल्पन्ते सम्बन्धाः सदनुष्ठिताः ॥
देवास्तदन्ते हरमूढभायं किरीटबद्धाञ्जलयो निपत्य ।
शापावसाने प्रतिपनमूर्ते ययाचिरे पञ्चशरस्य सेवाम् ॥
-कु० ७-१२
तस्यानुमेने भगवान् विमन्युपापारमात्मन्यपि सायकानाम् ।
कालप्रयुक्ता खलु कालविद्भिर्विज्ञापना भर्तृ सिद्धिमेति ॥
सुराः समभ्यर्थयितार एते कार्य त्रयाणामपि विष्टपानाम् ।
पापेन ते कर्म न चातिहिंस्रमहो वतासि स्पृहणीयवीर्यः ।। -कु० ३-२०
सोऽहं तृष्णातुरेवृष्टिं विद्युत्वानिव चातकैः ।
अरिविप्रकृतेः : प्रति प्रतियाचितः॥ -फु० ६-२७
सोऽहं दाशरधिभूत्वा रणभूमेटिक्षमम् ।
फरिष्यामि शरस्तीणस्तष्ठिरः कमलोच्चयम् ॥ -रघु० १०-४४
संपत्स्यते यः कामोऽयं काल: कथित् प्रतक्ष्यिताम् ।
न स्वस्य सिद्धी यास्यामि सर्गव्यापारमात्मना ।
निर्ययं दशमुखशिरम्छेदकार्य सुराणाम्
विष्वक्सेनः स्वतनुमविशत् सर्वटोकप्रतिष्टाम् ।
एकानापं पवनतनयं चोभयं स्थापयिया
कीर्तिस्तम्गत्पनिय गिरी दक्षिणे पौत्तरे ॥ -रप०१५-१०३

·४
राजनीति-कोषः
राजप्रभावः
-शा०२-१४
अजयदेकरथेन स मेदिनीमुदाधिनमिमधिज्यशरासनः ।
जयमघोषयदस्य तु केवलं गजवती जवतीब्रहया चमूः ।।
-रघु० ९-१०
अहन्यहन्यात्मन एव तावत् ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम् ।
प्रजासु क: केन पथा प्रयातीत्यशेपतो वेदितुमास्त शक्तिः ॥शा०६-२६
अहो दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य वपुषः,
अथवा उपपन्नमेतदपिम्यो नातिभिन्ने राजनि । कुतः
अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाऽप्याश्रमे सर्वभोग्ये,
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति ।
अस्यापि या स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वगीत:
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः ।।
किमत्र चित्रं यदि कामसू वृत्ते स्थितस्याधिपतेः प्रजानाम् ।
अचिन्तनीयस्तु तव प्रभावो मनीपितं धोरपि येन दुग्धा ।। रघु० ५-३३
को नु एल्षेपश्चतुरगम्भीराकृतिश्चतुरं प्रियमाटपन् प्रभाववानिय लत्यते ।
-शा. १, पृ. ३८
सस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेङ्गितस्य च ।
फलानुमेयाः प्रारम्भा: सस्काराः प्राक्तना इव ॥ -रघु० १-२०
अहो महानुभावः पार्थियो दुष्यन्तः । प्रविष्टमान एवाश्रमं तत्रभवति राजनि
निरुपद्रवाणि न: कर्माणि प्रवृत्तानि भवन्ति ।
का कथा बाणसन्धाने ज्याशब्देनैव दूरतः ।
हुंकारेणेव धनुपः स हि विधानपहिति ॥
३. 'राजममायः' पस्मिन् उपप्रकरणे राम प्रभाव नाम दाज शामध्ये
सामाग्मत निरूपितम् । तथा घोक्त स प्रभाव प्रतापपच यती राजदण्डजम्'
इति। प्रपमे रलोरे अपिग्यारारान रा. माम दसरय एकरपा मेदिनीम् भजयत्'

·कालिदासः
मीमकान्त पाणः स बभूवोपजीविनाम् ।
अधृप्यथाभिगम्यश्च यादोरनरिवार्णयः ।।
रय०१-१६
ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिवम्, सम्राजश्चरणयुगं प्रसादलम्यम् ।
प्रस्थानप्रणतिभिरङ्कुटीपु चक्रुः मौलिस्रक्च्युतमकरन्दरेणुगौरम् ।। -रपु० ४-८८
तं भूपतिर्भासुरहेमराश लब्धं कुबेरादामियास्यमानात् ।
दिदेश कौरसाय समन्तमेव पादं सुमेरोरिचव जमिन्नम् ॥ -रपु० ५-३०
दधतो मङ्गलक्षोभे वसानस्य च वल्कले ।
दगुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः ॥
-रष० १२-८
न किलानुययुस्तस्य राजानो रशिनुर्यशः ।
व्यायत्ता यापरस्येभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥
रपु. १-२०
पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमप्रयायो
दुष्यन्त इत्यभिहितो मुयनस्य मर्ता ।
चापन यस्य विनियतितकर्म जातम्
तकोटिमकुटिशमामरणं मघोनः ।।
प्रसनमुपरागं तं स्मितपूर्वामिमापिणम् ।
मूर्तिमन्तममन्यन्त विचासमनुजीषिनः ।।
रप०१७-१
यस्मिन् मही शासति याणिनीनां निद्रा विदारार्धपये गतानाम् ।
यातोऽपि नामंसपदंशुकानि को सम्ययेदाहरणाय इस्तम् ॥
-पु.५०५
गन् । गालावा राज दुलार मानापमरे ल.
मासिनी "भार मार मार दि' 'पुर :
पर निः र पर' पर हार मा ।
पिEritre पो nिt पिनीला
भार:"ए, Anur karति पवार साप
--

·w राजनीति-कोपः -शा० १-१२ रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य । ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति भी किणाइक इति ।। वयोरूपविभूतीनामेकैकं मदकारणम् । तानि तस्मिन् समस्तानि न तस्थोत्सिपिचे मनः ॥ व्रताय तेनानुचरेण धेनोन्यपेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः । न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः ॥ रघु० २-४ -रघु०१७-४३ शिक्षा' www -रघु०३-३१ त्वचं स मेध्यां परिधाय रौरवीमशिक्षितास्त्रं पितुरेव मन्त्रवित् । न केवलं तद्गुरुरेकपार्थिवः क्षितायभूदेकधनुर्धरोऽपि सः ॥ स पूर्वजन्मान्तरदृष्टपाराः स्मरन्निवाक्लेशकरो गुरूणाम् । तिससिवर्गाधिगमस्य मूलं जग्राह विद्याः प्रकृतीश्च पित्र्याः॥-रघु० १८-५० आजन्मनः शाठयमशिक्षितो यः तस्याप्रमाणं वचनं जनस्य । परातिसंधानमधीयते यः विधेति ते सन्तु किलाप्तवाचः ॥-शा० ५-२५ . 'प्रारम्भा फलानुमेपा ' इत्यनेन तत्तेपो राज्ञां सम्यक् प्रभाव आवित भवति । यस्मिन् मही शासति' इत्यस्मिन् श्लोरे : दिलीपस्य राज्ये अमिसारिवाणामपि यस्वाञ्चलस्पर्सने यातोऽपि समर्थो न भवति' इति वर्णनेन सस्य प्रभाय स्पष्ट भवति । यतो महालक्षौमे 'प्रसन्नमुवराग त ''वयोस्पतिभूतीनाम् ' इति एतेषु प्लोवेप यचापि दण्डज प्रभाव नास्ति, किन्तु आमप्रभाय सम्या प्रतीत भवति, तेनापि प दण्डप्रभावसामेव पायं भवति । अत तेपाम् अपि यस्मिन् प्रकरणे सहमह उपित.। ४. क्षत्रियाणां विशेषत राशाम् अध्ययनादि विपि कोदर, आसीत् इत्यादि रिश्चिदिव पारीवासीयवाहमयात् गातु शरयते । प्रयमे परे पितु दिलीपात् एय मस्त्रविचामान रपुमा सम्पादितम्' इति यगितम्। दितीये मेरे रा गुदर्शन त्रिवर्गस्य नाम धर्मापकामानां मूलभूता हिय पिया त्रयी-वार्तादानीतिपाः .

·कालिदासः काम कर्णान्तवियान्ते विशाले तस्य लोचने। चक्षुप्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकार्यार्थदर्शिना ।। -रघु०४-१३ तयेत्युपस्पृश्य पयः पवित्रं सोमोझ्यायाः सरितो नृसोमः । उड्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमन्त्रं जग्राह तस्मानिगृहीतशापात् ।। रघु० ५-५९ नेतघ्नमथ मन्त्रवन्मनेः प्रापदस्त्रमबदानतोपितात् । ज्योतिरिन्घननिपाति मास्करात् सूर्यकान्त इव ताडकान्तकः॥ -रघु० ११-२१ सेनापरिष्दस्तस्य दयमेवार्यसाधनम् । शास्त्रेप्यकुण्ठिता युद्धिीवधनुपि चातता ।। -रपु०१-१९ तमादी कुल विद्यानामर्थमविदां वरः । पधापार्षियकन्यानां पाणिमप्राध्यापिता। पृथ्यो-पति परिग्रहबहुत्वेऽपि दे प्रतिष्टे कुलस्य मे। समुद्रवसना चौर्वी सखी च युक्योरियम् ॥ गार. ३-१७ पपाह-ग्यायसोपारपारोटिन्य वाह 'पायमा गम्पो, माना पाया गगनयो दौत्याम're माहिरो प्रयाम् एष मनभनिमपम् एव मभिार 'तमा दुईवधानाम् 'पम्मिन् तोरे मामो भवति। मभिमान- पाहतो पमरे मापा पपनम् मरमानी दुपनप उपासमार्य पारिप तामै दुमति पाप मानतया पायामन पापना, गया. पपनम् मप्रमाणीभूतमोरम नाम पर भरा पराया माम माटwermisarMY नाप Munar गुगुरी पोरमेष । रात परिक्षा गार ग fry TAITी मारम द ए पिता पति.''पापना IT Imame miry मन को सगर रापार र मन पावर मे को पार

·८
राजनीतिकोषः
रघु०१८-४७
सदयं बुभुजे महाभुजः सहसोदेगमियं ब्रजेदिति ॥
अचिरोपनता स मेदिनी नवपाणिग्रहणां वधूमिव ॥ -रपु० ८-७
आमुक्ताभरणः सम्बी हंसचिह्नदुकूलयान् ।
आसीदतिशयप्रेक्ष्यः स राज्यश्रीवधूवरः ॥
-रपु० १७-२५
उरस्पपत्तिनिवेशमागा प्रौढी भविष्यन्तमुदीक्षमाणा ।।
सातलजेव तमातपत्रच्छायाछलेनोपजुगृह लक्ष्मीः ॥
क्षितिरिन्दुमती च भामिनी पतिमासाद्य तमन्न्यपौरुषम् ।
प्रथमा बहुरत्नसूरभूदपरा वीरमजीजनत्सुतम् ।।
खनिभिः सुधुवे रत्नं क्षेत्रः सस्य वर्गजान् ।
दिदेश वेतनं तस्मै रक्षासदृशमेव भः ।।
--रघु० १५-६६
तदलं तदपायचिन्तया विपदुत्पत्तिमतामुपस्थिता ।
वसुधेयमवेक्ष्यतां त्वया वसुमत्या हि नृपाः कलत्रिणः ॥ -रघु० ८०८३
तामेकमार्या परिवादभीरो: साध्वीमपि त्यक्तवतो नृपस्य ।।
वक्षस्यसंघहसुखं वसन्ती रेजे सपत्नीरहितेव लक्ष्मीः॥ -रघु० १४-८६
-रघु०८-२८
प्रजानुरागफल्पना
-रए० ४-१२
पया प्रहादनाचन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा ।
तयेय सोऽमदन्यों राजा प्रकृतिरञ्जनात् ।।
५. 'पृीपतिः' इत्पस्मिन् प्रारणे राग: पपिपात्र सर्वत्र प्रशिकः पति-
पलीरूप: सायन्ध अवापि वपुमन अपितोऽस्ति एप्वीवत् राससम्मा: अपि
पलीत्वेन निरूपण त्याने स्पाने बालिदान यन् कृत व अपि सापयर्या पाना
साम्पात् प भर मगृहीतम् । सर्वशिरणा: लोा. गुहाटा: पईने ।

·कालिदासः - -रघ०१५-९८ राजा- अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिप्वचिन्तयत् । उदधेरिव निम्नगाशतेष्यमवन्नास्य विमानना क्वचित् ।। उदक् प्रतस्थे स्थिरघीः सानुजोऽग्निपुरःसरः । अन्वितः पतिवात्सल्यात् गृहवर्जमयोध्यया ॥ जगृहुस्तस्य चित्तज्ञाः पदवी हरिराक्षसाः । कदम्बमुकुलस्यूलरभिवृष्टी प्रजाश्रुभिः ॥ -रघु० १५-९९ (आत्मगतम्) पौरा अस्मदन्वेपिणस्तपोवनमुपरुन्धन्ति | -शाकु०१-पृ. ५२ पुरुहूतध्वजस्येव तस्योन्नयनपड्क्तयः नवाभ्युत्थानशिन्यो ननन्दुः सप्रजाः प्रजाः इक्षुध्छायनिपादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्धात शालिगोप्यो जगुयशः॥ -रघु० ४-२० अवाकिरन्वयोवृद्धास्त लाजैः पौरयोपितः । पृपतर्मन्दरोखूनः क्षीरोर्मय इयाच्युतम् ॥ पुरन्दरी: पुरमुत्पताकं प्रविश्य पौरैरैभिनन्धमानः । भुजे भुजङ्गेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमे(रमाससज ॥ -रघु० ४-३ -रघु० 6-२७ -रघु०२-७४ ६. 'प्रजानुरागकल्पना' इत्यस्मिन् प्रकरणे नपविपयिगी प्रीति प्रजासु कोदृक् आसीत् एतत्सन्दर्शवानि वचनानि अत्र सहगृहीतानि । 'राजा प्रकृतिरज. नात् अन्वर्थोऽभूत् ' अहमेव मतो महीपते ' इति सर्वप्रकृत नाम् अभिमान प्रजान- राग सम्यक् आविष्करोति । 'रपो' पञ्चदर्श सर्गे रामस्य प्रयाणावसरे पतिवात्स- स्यात् अयोध्या सर्वाऽपि तत्र साक्षात् मागता, केवल गृहाणि न मागतानि अवेतनत्वात, सपैय 'शाकुन्तले ' " अस्मदन्वेषिण पौरा. तपोवनम्परुन्धन्ति" इति दुप्यन्तस्य वचनेन राशि प्रजानाम् एषनिष्ठा प्रोति अभिव्यग्यते । शालिगोप्य रघो यश जग वृद्धा. पौरपोषित: लाज, रघुम् अयाविरन् ' इत्यादिवर्णनेन नृपविषयिणी

·राजनीति-कोषः
इत्थं जनितरागासु प्रकृतिष्वनुवासरम् ।
अक्षोभ्यः स नवोऽप्यासीद् दृढमूल इव द्रुम ॥
-रघु०१७-४४
७
लोकपिता
प्रजाना विनयाधानात् रक्षणात् भरणादपि ।
स पिता पितरस्तासा केवल जन्महेतव || -रघु० १-२४
तेनार्थयाँलोभपराङ्मुखेन तेन ध्नता विघ्नभय क्रियावान् ।।
तेनास लोकः पितृमान् विनेत्रा तैनेव शोकापनुदेन पुत्री।
-रघु०१४-२३
भूतानुकम्पा तर चेदियं गौरेका भवे स्वस्तिमती त्वदन्ते ।
जीवन् पुन शश्मदुपप्लोम्य प्रजाः प्रजानाथ पितेवपासि ॥
-रघु० २-४८
प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा निपेवतेऽशान्तमना विविक्तम् ।
यूथानि सञ्चार्य रविप्रतप्तः शीत दिवास्यानमिव दिपेन्द्रः ।।
-शाकुं० ५ अ, १५५
येन येन वियुज्यन्ते प्रजा स्निग्धेन बन्धुना।
स स पापात् ऋते तासा दुप्यन्त इति युप्यताम् ॥ -शाकुं ५-२३
भक्ति प्रतीयते । यत एव ते ते नृपा ‘जनितरागामु प्रतिषु दृढमूला द्रुमा इव
यासन् ' इति महारवि पारिदास सम्या वगंपति।
७ 'लोकपिता' इत्यस्मिन् प्रपरणे रामः पर्तव्यं पेबल लण न, रिन्तु
विनपापानादिकमपि भावस्पर पप्पम् इत्या प्रसंगनि विनयापानात् सामो स
एव पिता' गोरापनुदेन पुत्री, विनेगा पितृमान् ' ' उपप्रवेभ्य नाम दुरोग्य
विप्नभ्यश्च मना पारि प्रजा स्वीयापारिक (स्या प्रजा) पित्या'
दरपादोनि पपनानि यत्र रामगृहीतानि ।

·कालिदासः १ लोकापवादमहत्त्वम् 1 पारेषु सोऽहं बहुलीभवन्तमा तरङ्गेपिव तैलबिन्दुम् । सोढुं न तत्पूर्यमवर्णमीशे आलानिकं स्थाणुमिव दिपेन्द्रः । -रघु०१४-३८ अवैमि चैनामनघेति किंतु लोकापवादो बलवान् मतो में छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः ।। -रघु० १४-४० वाच्यस्त्वया मद्दचनात्स राजा बनौ विशुद्धामपि यत् समक्षम् । मां लोकवादश्रवणादहासी: श्रुतस्य किं तत्सदृशं कुलस्य ।। -रघु०१४-६१ जाने विसृष्टां प्रणिधानतस्त्वां मिथ्यापवादक्षुभितेन भर्ना तन्मा व्यथिष्ठा विषयान्तरस्थं प्राप्ताऽसि वैदेहि पितुनिकेतम् ॥ -रघु० १४-७२ बभूव राम, सहसा सबाप्पस्तुपारवर्षीव सहस्यचन्द्रः । कौलीनमीतेन गृहान्निरस्ता न तेन वैदेहसुता मनस्तः ।। -रघु० १४-८४ ८. 'लोकापवादमहत्त्वम्' इत्यास्मिन् प्रकरणे लोकेच्छाया सर्वापेक्षया बलीयस्त्वम् एव निरूपित दृश्यते । वस्तुतत्त्वम् अजानताम् अपि लोकानाम् इच्छार्थ नपा स्वकीयम् अभिमतम् इष्ट सत्यम् च परिहाय मिय्यापवादमपि लोच्छारूपत्वात् प्रमाणयन्ति इतिएतत् रामचन्द्र 'तत्पूर्वम् अवर्ण सोडु न ईशे' 'एना सीताम् अनघा जानामि परन्तु लोकापवाद मे बलवान् मत इत्यादिवचनं लोकापवादमहत्त्व दृढीकरोति । सीतया अपि'मा समक्ष वह नौ विशुद्धा दृष्ट्वा अपि पेवल लोकवाद- प्रवणात् अहासी ' इतिवचनेन लोकापवादबलीयस्त्वं सम्यक् प्रदर्शितम् । वाल्मीकिना अपि 'मिथ्यापवादाभितेन राजा त्वा विमृष्टाम् मह जाने ' इति उत्तवता रामा परितविषये लोकापवादस्प कियत् महत्त्वम् आसीत् इत्यपि सम्यक् वाविपतम् । अन्तिमे दलोदे च रामेण वोलीनभीतेन सता सीता महानिरस्ता न तु मनस्त 'इति अपि सम्यक् विवेचितम् ।

·१२ राजनीति-कोषः रक्षण-कल्पना, रक्षण-मर्यादा शाकु० श्लो ८ पृथिव्याः यः शरणं स तव समीपे वर्तते । शाकु० ३, पृ १०६ नियमयसि कुमार्गप्रास्थतानात्तदण्डः । प्रशमयसि विवादं कल्पसे रक्षणाय । अतनुपु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम । त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ।। अनुकारिणि पूर्वेपा युक्तरूपमिदं त्वयि । आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः ॥ -शाकु० २, दलो १६, पृ.८० शब्दादीन् विषयान् भोक्तुं दुश्चर चरितुं तप. । पर्याप्तोऽसि प्रजाः पातुमौदासीन्येन वर्तितुम् ॥ -रघु० १०-२५ कौशिकेन स किल क्षितीश्वरो राममध्वरविघातशान्तये । काकपक्षधरमेत्य याचितस्तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते ॥ रघु०११-१ निशाचरोप्लुतभर्तृकाणा तपस्विनीनां भवतः प्रसादात् । भृत्वा शरण्या शरणार्थमन्यं कथ प्रपत्स्ये त्वयि दीप्यमाने ॥-रघु० १४-६४ . ९ 'रक्षणकल्पना रक्षणमर्यादा च' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे राज्ञा प्रजारक्षण. विपपे किं कर्तव्यम् आसीत् तथा रक्षणस्य का वा मर्यादा आसीत् इत्येतद्विपयवाणि वचनानि अत्र सद्भगृहयन्ते । 'शाकुन्तले ' तृतीयेऽड़के दशकुन्तला प्रति सखीवचनम् 'अस्या सर्वस्या अपि पृथिव्या य आश्रयस्यान रक्षाकरवेन स दुष्यन्त तय समीप वर्तते । तथैव 'शाकुन्तले' पञ्चमेऽहो वैतालिक राजान दुष्यन्त समभिनन्दयति यत् 'वं यया रक्षणाय पल्पसे, यया च कुमार्गप्रस्थितान् नियमयसि तथैव परस्पर- विवादम् यपि प्रशमपति, यत. प्रशाना बन्युकृत्य रक्षणम्, विवादप्रशमनम्, सन्मार्ग- प्रवतं च स्वपि एव राजि परिसमाप्तम्' इत्यनेन प्रजानां रक्षणविषये का वा पसना मर्यादा प इति अनमातु शरने । दासरयो रामे पृथिवी शासनि सति कदा- चित् मस्यचन विप्रस्य अप्राप्तयोवन शिशु मृत । त मृत शिशुम् अहो मारोप्य सः विप्र राजमार चन्द, यत् 'हे वमुघे-यमुघातलनिवासिन. जना भवाम् दशरथात् पताना रामहस्तागतानां प अस्पन्न गौचनीपा अवस्पा । यत अवलोपताम् अयं

·कालिदासः
AUR
अय जानपदो विप्रः शिशुमप्राप्तयौवनम् ।
अवतार्याङ्कशङ्कास्यं द्वारि चक्रन्द भूपतेः ।।
शोचनीयासि वसुधे या त्वं दशरथाच्च्युता ।
रामहस्तमनुप्राप्य कष्टात्कष्टतरं गता ॥
श्रुत्वा तस्य शुचो हेतुं गोप्ता जिहाय राघवः ।
न यकालमयो मृत्युरिक्ष्वाकुपदमस्पृशत् ।।
स मुहूर्त क्षमस्वेति द्विजमावास्य दुःखितम् ।।
यानं सस्मार कौवेंर वैवस्वतजिगीषया ।। -रघु० १५.४२-४५
स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान् दर्शितशिष्यमाक्तः ।
शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं नतद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति
इति प्रगल्म पुरुषाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य ।
प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञा शिथिलीचकार ।।
-रघु० २. ४०-४१
वापीष्विव स्रवन्तीपु वनेपूपवनेष्विव ।
सार्थाः स्वैरं स्वकीयेषु चेरुपैश्मस्विवादिषु ॥
राजरक्षितव्यानि तपोवनानि नाम । -शाकु १२०
वैखानस:--- रम्यास्तपोधनाना प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य ।
ज्ञास्यसि किय जो मे रक्षति मौर्थी किणाः इति ॥
-शाकु०१-१२
-रघु० १७-६४
अप्राप्तयौवन शिशु मृत.' । रामचन्द्रोऽपि तस्य शोकस्य कारण ज्ञात्वा स्वय निहाय
न तु तस्मै द्विजाय चुत्रोध । यत रामचन्द्रस्यापि दृढा पदा, यत् अकालभवो मृत्य
इदवावुराग्यान्तर्गत प्रदेश स्पृराति चेत सदरीकरण नुपेणेव क्तव्यम् । एतदेव 'अप
जानपदो विप्र' इत्यादिभि पञ्चभिः श्लोक : रघुवो 'पञ्चदशे सर्ने सम्यक् विवे.
चितम् । रघुवशे 'द्वितीय सर्ग " यत् रक्ष्य शस्त्रेण रक्षयितुम् अशक्य तत् शस्त्रमृता
राशा या न नाशपति ''शद्वारमामात् प्रत्याहतास्त्र आत्मनि अवज्ञा शिथिली-
चकार 'इत्यादिवर्णनेन राज्ञा रक्षणमर्यादाया: अपरोनोऽपि ज्ञातो भवति। 'सार्याः

·राजनीति-कोषः राजा- किं तावद्वतिनामुपोढतपसा विघ्नैस्तपो दूपितम् धर्मारण्यचरेपु केनचिदुत प्राणिध्वसचेष्टितम् ।। आहोस्वित् प्रसवो ममापचरिते. विष्टम्भितो धीरुधाम् इत्यारूढबहुप्रतर्कमपरिच्छेदाकुले मे मनः ।। -दशाकु०५-९ प्रियवदा- आपन्नस्य विषयनिवासिनः जनस्यातिहरेण राज्ञा भवितव्यमित्येप युष्माक धर्म. । नास्मात् परम् -शाकु ० ३ १०३ उभी-- तत्रभवत कण्वस्य महर्षेरसान्निध्यात् रक्षासि नः इष्टिविघ्न- मुत्पादयन्ति । तत्कतिपयरात्रं सारपिद्वितीयने भवता सनाधीक्रियतामाश्रम इति राजा अनुगृहीतोऽस्मि । -शाकु २, ७९ नैतचित्रं यदयमुदधिश्यामसीमा धरित्रीम् एक कृत्स्ना नगरपरिघप्राशुबाहु नाति । आशंसन्ते सुरयुक्तयो वद्धवैरा हि दैत्ये. अस्याधिश्ये धनुपि विजयं पौरुहूते च वने ।। -०२, १५ सोऽहमाजन्मशुद्धानाम् आफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानाम् आनाकरथवर्मनाम् ॥ -रघु० १-५ यणिज अदिपु स्ववीयेषु वेश्मसु इव मटन्ति स्म ''तपोवनानि अपि राजरक्षितम्यानि एव' इत्यादिवर्णनेन राजा सवव प्रदेश रक्षणल्पनाया निरूपण वर्तते। 'थापनामयसप' इत्येतत्सर्स सदगृहीतं वचनै सामान्यत रक्षाणवल्पना एवं भाविता भवति । उदधिरयामसीमाम् 'मासमुद्रक्षितीशानाम् आनावरयवर्मना' परिसीकृतसागराम् ' इयादिभि वर्णनं पषिय्या रसाणमर्यादा तुतीय नापि अपने माता भवति । 'शकुन्तर ' अपि तृतीयेटी प्रियपदा राजानं पति 'जनस्य अतिहरेण रामा भयितम्यम् इति युप्मान धर्म ' ता दुप्पल अपि ' नास्मार परम्' इति सटिति बगीकरोति । तय प्टिविनम् उपादयता रमसा निया. -

·कालिदासः
स वेलावप्रचलयां परिसीकृतसागराम् ।
अनन्यशासनामुी शशासकरीमिव ।।
-रघु० १७३०
चातुर्वर्ण्यपालनन्"
इत्याप्तवचनाद्रामः विनप्यन् वर्णविक्रियाम् ।
दिशः पपात पत्रेण वेगनिष्कम्पकेतुना ॥ -रघु० १५-४८
महाभागः कामं नरपतिरभिन्नस्थितिरसा
न कश्चिद् वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि मजते ।
तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा
जनाकीर्ण मन्ये हुतयहपरीतं गृहमिर ॥ -गाकुं० ५-१०
तपो रक्षन् स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च सम्पदः ।
यथास्वमाश्रमश्चक्रे वर्णरपि पडंगभार ॥ -रपु० १७-६५
तपस्यनधिकारित्वात् प्रजानां तमघावहम् ।
शीर्षष्ठेयं परिचि नियन्ता शस्त्रमाददै ॥ रघु० १५-५१
मृतदण्टः स्वयं राजा लेभे शूदः सतां गतिम् ।
तपसा दुथरेणापि न स्वमार्ग विलम्धिना ॥
-रघु० १५-५३
रणाप परिपपराकम् अत्र भवता स्थातव्यम् ' इति पीणाम माम् अलि राजा
दुप्यन्तः समानपति अनुगृहीतोस्मि' इति यचनेन ।
१०'चातुर्यग्रंपरिपालनम्' इत्यन्मिन् उपभर गम् अपि यांना
विहितपर्मानुसार राजा रानमांप्रम् सानि पपनानि सत्र सुगृही-
तानि । 'पविधिया विनयन् रामः' 'गि मनधिमाएिका गोप पूर्व
नियन्तु परम् मादान: राम 'रामा रामना. या पति मेर
हाभ पने. Print विहिपानगारेग एस राना राप मायुपत
पर सिम् । तर' नाम मापसी प नमरो' '
मा पारभार (45) मार रहिन् ।
पहिलोपरापरे गागरा न भिसात भर

·१६ राजनीति-कोषः क्षात्रधर्म:" नृपस्य वर्णाश्रमपालनं यत् स एव धर्मो मनुना प्रणीतः । निर्वासिताप्येवमतस्त्वयाऽहं तपस्विसामान्यमवेक्षणीया ॥ -रघु० १४-६७ निगृह्य शोकं स्वयमेव धीमान् , वर्णाश्रमावेक्षणजागरूकः । स भ्रातृसाधारणभोगमृद्धम् , राज्यं रजोरिक्तमनाः शशास ।। -रघु० १४-८५ प्रतिशुश्राव काकुत्स्थः तेभ्यो विघ्नप्रतिक्रियाम् । धर्मसंरक्षणार्थव प्रवृत्ति वि शाङ्गिणः ।। तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्युषः । तुतोप वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैनिधीयते ॥ क्षतात्किल त्रायत इत्युदनः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः । राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणरुपक्रोशमलीमसैर्वा ।। -रघु०२-५३ -रघु १५-४ -रघु० ३-२२ ११ 'क्षात्रधर्म' इत्यस्मिन् प्रकरणे क्षत्रियाणा विशिष्य च नृपाणा केवा धर्मा , विच कार्यम् भकार्यम् इत्येतत्प्रदर्शकानि वचनानि अत्र सहगृहीतानि । प्रायः अस्मिन् विषये स्थाने स्याने मनुवचनम् एव प्रमाणयन् कालिदास 'नृपस्य वर्णाश्रम- पालन यत् स एव धर्म ' इति मनुम् अनुवदति । 'शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे उदप्र क्षत्रस्य शब्दः' इत्यादिभि वचन क्षात्रधर्मस्य प्रखरता सम्यक् अविष्कृता भवति । 'आर्ताना भय दूरीवतुं गृहीतपन दुष्यन्त ' ' सता रक्षिता अविनीतानां शासिता' इत्यादिभि विरेपणं क्षात्रधर्मस्य पर्तव्य निरूपित भवति । प्रजारक्षणम् इति एक तपस एवं प्रवार, न तु मेवल भोग इत्यपि ' रक्षायोगात् अयम् अपि दुष्यन्त प्रत्यह तप सचिनोति ''रसाधिरेषु भवनेषु अपि शितिरक्षार्थम् एव ये निवासम् इच्छन्ति न तु उपभोगाय' रागा वृत्त मुखोपरोधि मुसप्रतिवन्धयम्, अत एव स पारियाः राजा स्वपुत्र युवराज घृया एय सुमानि अमुहक्त (१८.१८ रघु. ) इत्यादिना सम्पर प्रतिपादितम् । वीर्यातिरापचालिनाम् अपि राहा प्रवृत्ति परिणामत सस्प.

·कालिदासः
७
-
अथवा उपपन्नमेतदृषिभ्यो नातिभिन्ने राजनि । कुतः
अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाऽप्याश्रमे सर्वभोग्ये ।
रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति ।।
अस्यापि धां स्पृशति यशिनः चारणद्वन्द्वगीतः ।
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः॥ -शाकु० २-१४
एप स्वामभिनवकण्ठशोणिता,
शार्दूल: पशुमिन हन्मि चेप्टमानम् ।
आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्वा,
दुध्यन्तस्तव शरणं मयत्यिदानीम् ॥ -शाकु. ६-२७
कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि ।
तमस्तपति धर्माशी कयमाविर्भविष्यति ॥
अर्थवान् खलु मे राजशब्दः।
-शाकु०५-१०
भयनेषु रसाधिके पूर्यम्, क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् ।
नियतेकयतिब्रतानि पथात्, तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् ।।
-शा'०७-२०
विपक- भयानेय अविनीतानां शासितास्य पारणे प्रमविष्यति ।
पायु.६२१४
ऋषयः--
राजा-
अपनीतशिरमाणाः शेपासां शरणं ययुः ।
प्रणिपातप्रतीकारः संरम्मो हि महात्मनाम् ।। -रपु. ४-१४
,
गुणगाना एर मोमो पलि एIL प्रतिसार महामना गरम
• गृहमने प्रगादगोयानि पनि पानि, दागा ग न ''म. दुगः।
गौरतम् मात्र प्रतिगार, या मयुगा नगरेप पोरा म मानणा.
२

·१८ राजनीति-कोपः कृताः शरण्यं हरिणा तवासुराः शरासनं तेपु चिकृष्यतामिदम् ॥ प्रसादसौम्यानि सतर्ता सुदृज्जने पतन्ति चभूपि न दारुणाः शराः॥ -शाकु०६-२९ विभूषणप्रत्युपहारहस्तमुपस्थितं वीक्ष्य विशांपतिस्तम् । सौपर्णमस्त्रं प्रतिसंजहार प्रद्वेष्यनिर्बन्धरुपो हि सन्त: -रघु० १६-८० " राघवोऽपि चरणी तपोनिधेः, क्षम्यतामिति वदन् समस्पृशत् । निर्जितेपु तरसा तरखिनाम्, शत्रुपु प्रणतिरेव कीर्तये ॥ -रघु० ११-८९ निश्चित्य चानन्यनिवृत्ति वाच्यम् , त्यागेन पल्याः परिमा?मैच्छत् । अपि स्वदेहात् किमुतेन्द्रियार्थात्, यशोधनानां हि यशो गरीयः ॥ -रघु० ३-४८ यदात्य राजन्यकुमार तत्चया, यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनः । जगत्प्रकाशं तदशेषमिग्यया, भवद्गुरचयितुं ममोधतः ।। कृष्लब्धमपि रब्धवर्णमाक्, तं दिदेश मुनये सलक्ष्मणम् । अप्यसुप्रणयिना रघोः कुले, न व्यहन्यत कदाचिदर्थिता ॥ -रघु० ११-२ किमप्याहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहम् यशःशरीरे मर मे दयालुः । एकान्तविसिषु मद्विधानाम् पिण्डेप्वनास्था सलु मौतिकेषु ।। -रपु०२-५७ ) भवानपीदं परवानवैति, महान् हि यत्नरता देवदारी । स्थातुं नियोक्तुन हि शक्यमग्ने, विनाश्य रक्ष्यं स्वयमक्षतेन ॥ निरिसेप अनुप मधमाव एव तरम्विना कोते ये-ज्यातये भवति 'इत्यादिमि वपने सष्ट प्रतिपादिगम् । यगरा रक्षणं स्वदेहात् अपि यशोपनाना-शरियाणा परर भगति एतत् 'यगोपनाना या स्पहात मपि गरीय (रघु. १४-१५)'

·कालिदासः
ततः प्रहस्यापभयः पुरन्दरम् , युनर्बमापे तुरगत्य रक्षिता ।
गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एप ते, न खल्वनिर्जित्य रघु कृती भवान् ।।
-रघु० ३-५१
स शुश्रुवान् मातार भार्गवेण, पितुर्नियोगात् प्रहृतं द्विषदन् ।
प्रत्यग्रहीदप्रजशासनं तद्, आज्ञा गुरूणां ह्यविचारणीया।।
-रघु० १४-४६
तमात्मसम्पन्नमनिन्दितात्मा, कृत्या युवानं युवराजमव ।
सुखानि सोऽभुक्त सुखोपरोधि, वृत्तं हि राज्ञामुपद्धत्तम् ।।
-रघु. १८-१८
अनुकारिणि पूर्वेषाम् युक्तरूपमिदं त्वयि ।
आपन्नाभयसत्रेषु दीक्षिताः खलु पौरवाः ॥ -शाकु० २-१६
भस्मसात्कृतवतः पितृद्विषः पात्रसाच्च बसुधा ससागराम् ।
आहितो जयविपर्ययोऽपि मे, श्लाघ्य एव परमेष्ठिना त्वया ॥
-रघु० ११-८६
स्वसुखनिरभिलापः खिद्यसे लोकहेतोः,
प्रतिदिनमयवा ते वृत्तिरेवंविधैव ।
अनुभाति हि मूनी पदपस्तीत्रमुष्णम् ,
शमयति परितापं छायया सश्रितानाम् ।। -शाकु० ५-७
दुरितैरपि कर्तुमात्मसात् प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् ।
तदुपस्थितमाहीदजः, पितुराक्षेति न भोगतृष्णया ।
ते पुत्रयोनैऋतशस्त्रमार्गन् आनिबाने सदयं स्पृशन्यौ ।
अपीप्सितं क्षत्रकुलाङ्गनानाम् न वारसूशब्दमकामयेताम् ।।
-रघु०८-२
-रघु० १४-४
'यशोधनं या एव रक्ष्यम् (रघु. ३-४८) 'रघो कुले अमून् याचमान'नाम् अपि
अविना याचना पनाचित् अपि मोघा न अभूत् (रघु ११-२)' नसरे शरीरे

·३०
राजनीति-कोपः
कः पौरखे वसुमती शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् ।
अयमाचरत्यविनय
मुग्धासु तपस्विकन्यासु ॥
-शाकु० १-२१
अन्यदा जगति राम इत्ययम् शब्द उच्चरित एव मामगात् ।
श्रीडमावहति मे स संप्रति 'व्यस्तवृत्तिरुदयोन्मुखे त्वयि ॥
-रघु० ११-७३
मैपिलस्य धनुरन्यपार्थिवः त्वं किलानमितपूर्वमक्षणोः ।
तनिशम्य भवता समर्थये वीर्यशृङ्गमिव भग्नमात्मनः ॥
-रघु०११-७२
क्षत्रियान्तकरणोऽपि विक्रमः तेन मामवति नाजिते त्वयि ।
पावकस्य महिमा स गण्यते कक्षवज्ज्वलति सागरेऽपि यः ।। -रघु० ११-७५
रक्षावधान्तो न च मे प्रयासः व्यर्थः स वैरप्रतिमोचनाय ।
अमर्पणः शोणितकाक्षया किम् पदा स्पृशन्तं दशति दिजिह्वः ।।
-रघु०१४-४१
तपस्यनधिकारित्वात् प्रजानां तमघायहम् ।
शीर्षष्ठेचं परिच्छय नियन्ता शस्त्रमाददे ।।
-रघु० १५-५१
प्राह्म-क्षात्र-सहकारिसम्बन्धः"
रण०८-४
स यभ्व दुरासदः परैः गुरुणाऽयविदा कृतक्रियः ।
पवनाग्निसमागमो ह्ययम् सहितं ब्रह्म यदस्रतेजसा ।
भदिपाना (दिलीपसदृशानाम्) यश शरीराणाम् अनास्था (रघु २-५७)' इत्यादि-
मचनं स्पष्ट प्रतिपादितम् । अन्यत् सर्व तत्तत् दात्रधर्मानुएल सुस्पष्ट प ।
१२ 'प्रासाक्षात्रसदकारिसम्यग्य 'पस्मिन् प्ररणे ग्राहह्मणानां शनि.
पाणां प सायंप्रदानि वचनानि महगृहपन्ते। 'नात्र ब्रह्म भवति यत्र गाह्म

·कालिदासः
वसिष्ठस्य गुरोर्मन्त्राः सायकास्तस्य धन्विनः ।
किं तत्साध्यं यदुमये साधयेयुर्न सङ्गताः ।।
-रघु०१७-३८
उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वरुधु यस्य में ।
दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ।। रघु० १-६०
पुरुपायुपजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः ।
यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्यद्ब्रह्मवर्चसम् ॥ -रघु० १-२३
न प्रहर्तुमठमरिम निर्दयम् विप्र इत्यभिभवत्यपि त्वयि ।
शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ।। -रघु० ११-८४
अवैदय रामं ते तस्मिन् न प्रजहुः स्वतेजसा ।
प्राणाभावे हि शापास्त्राः कुर्वन्ति तपसो व्ययम् ॥
-रघु० १५-३
ग्राह्म-क्षात्र-विरोधसम्बन्धः"
-रघु०११-६४
पित्र्यमंगमुपवीतलक्षणम् मातृकं च धनुरूजितं दधत् ।
यः ससोम इव धर्मदीधितिः सदिजिह इत्र चन्दनद्रुमः ॥
राजसत्वमवध्य मातृकम् पित्र्यमस्मि गमितः शमं यदा।
नन्वनिन्दितफलो मम त्वया निग्रहोऽप्यपमनुग्रहीकृतः ॥
-रपु० ११-९०
३८),
वर्धते । ब्रह्मक्षत्रं च सयुक्ने इहामुत्र च वर्धते ॥' इति मनुववनं प्रमाणीकुर्वन् कालि.
दास अस्मिन् प्रकरणे उध्दतं वचनं 'बसिष्ठस्य मन्त्रा मतिय सायका (रघ १७.
पवनाग्निममागमो क्य, यत् अस्यनेजमा सहित ब्रह्म नाम (रघु ८०४).'
इत्यादिमि. वचने. प्रतक्ल्पनो दृढीकरोति ।
१३. 'माझझाविरोधसम्मन्यः' इत्यस्मिन् उपप्रारणे ब्राह्मवृत्ति शोत.
किरणस्य पन्दस्य, दात्रवृतिश्प उष्णकिरणस्य मूर्यस्य उपमानम् मईति, अतः इमे

·२२
राजनीति-कोपः
तं पितुर्वधमवेन मन्युना राजवंशनिधनाय दीक्षितम् ।
बालसूनुरवलोक्य भार्गवम् स्वां दशां च विषसाद पार्थिवः ॥ -रघु० ११-६७
क्षत्रजातमपकारवैरि मे तन्निहत्य बहुशः शमं गतः ।
सुप्तसर्प इव दण्डघटनात् रोपितोऽस्मि तब विक्रमश्रयात् ॥ -रघु० ११-७१
अक्षबीजवलयेन निर्बभी दक्षिणश्रवणसंस्थितेन यः ।
क्षत्रियान्तकरणकविंशतः व्याजपूर्वगणनामिवो दहन ।। -रघु० ११-६६
अर्घ्यममिति वादिनं नृपम् सोऽनवेक्ष्य भरताग्रजो यतः ।
क्षत्रकोपदहनापिं ततः संदधे दृशमुदप्रतारकाम् ।।
-रघु०११-६९
आश्रमधर्माः
- AAMINA
शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयपिणाम् ।
वाईके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥ -रघु० १-८
साङ्गं च वेदमध्याप्य किश्चिदुत्क्रान्तशेशवी।
स्वकृति गापयामास कविप्रथमपद्धतिम् ॥ -रघु० १५-३३
त्यागाय संभृतार्थानां सत्याय मितभाषिणाम् ।
यशसे विजिगीपूणा प्रजायै गृहमेधिनाम् ॥ -रघु० १-७
ब्राह्मक्षत्रपती परस्पर विरुद्ध इति प्रदर्शकानि वचनानि अब सडगृहीतानि । एतत्
प्रकरण सर्वथा जमदग्निपुत्र राम दाशरथि राम च विषयीकृत्य · रघुवशे' एकादशे
सर्गे उपनिबद्धम् ।
१४ चातुर्वण्यवत् चातुराश्रभ्यधर्मा अपि कालिदासकाले सुस्थिरा आसन् इति
यतेन 'आयमधर्मा' इति उपकरणेन सम्यक् ज्ञातु शक्यते। तत्रापि विशेषत.
राशाम् उपनिवद्धा आश्रमधर्मा अत्र सद्भगृहयन्ते । शंशवे-ब्रह्मचर्याश्रमकाले-गृहीत.

·कालिदासः
-
यतिपार्थिवलिङ्गधारिणी ददृशाते रघुराधवी जनः ।
अपवर्गमहोदयार्ययो वमंशाविय धर्म योर्गती ।। -रघु०८-१६
स त्वं प्रशस्ते महिते मदीये वसंश्चतुर्थोऽग्निरिवाग्न्यगारे ।
द्वित्राण्यहान्यर्हसि सोढुमर्हन् यावद्यते साधयितुं त्वदर्यन् ।। -रघु० ५-२५
अग्निवर्णममिपिच्य राघवः स्त्रे पदे तनयमग्नितेजसम् ।
शिश्रिये श्रुतवतामपश्चिमः पश्चिमे वयसि नैमिपं वशी ॥ रघु० १९.१
अय वीक्ष्य रघुः प्रतिष्ठितं प्रकृतिप्वात्मजमात्मवत्तया ।
विपयेषु विनाशधर्मसु त्रिदिवस्थेवपि निःस्पृहोऽभवत् ।।-रघु० ८-१०
अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे,
नृपतिककुदं दया यूने सितातपवारणम् ।
मुनियनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये,
गलितपयसामिश्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ॥ -रघु० ३-७०
गुणवत्सुतरोपितश्रियः परिणामे हि दिलीपवंशजाः ।
पदवी तरुवाकवाससा प्रयताः संयमिनां प्रपेदिरे ।।
-रपु०८-११
तत्र तीर्थसलिलेन दीर्घिकास्तल्पमन्तरितममिभिः कुशैः ।
सौघवासमुटजेन विस्मृतः संचिकाय फलनिःस्पृहस्तपः॥-र१० १९-२
तमरण्यसमाश्रयोन्मुख शिरसा घेप्टनशोमिना सुतः ।
पितरं प्रणिपस्य पादयोरपरित्यागमयाचतात्मनः ॥
-रघु. ८-१२
तस्मै विस्म्योत्तरकोसलानां धर्मोत्तरस्तप्रभवे प्रमुत्वम् ।
मृगैरजयं जरसोपदिष्टमदेहबन्याय पुनर्वबन्ध ॥
-रप०१८-७
-
विद्यानां साडगवेदाध्यायिनाम् यौवने-गहरपाथमबाले-विपर्य पिणाम् अपि सता प्रजा
गृहमेधिना 'नृपस्य वर्णाश्रमालतं यत् तदेव धर्मकार्यम् मनुनिष्ठताम्, 'महो.
दया पापिवनिगधारिणां गृहीताग्निहोत्राणाम् ' वारे यानप्रस्थाले मनिवृत्तीनां

·२४
राजनीति-कोपः
पिता पितॄणामनृणस्तमन्ते वयस्यनन्तानि सुखानि लिप्सुः ।
राजानमाजनुविलम्बिबाहुं कृत्वा कृती वल्कलवान् बभूव ॥ रघु० १८-२६
प्रथमारिगतार्थस्तं रघुः संनिवृत्तम्
विजयिनमभिनन्य श्लाघ्यजायासमेतम् ।
तदुपहितकुटम्यः शान्तिमार्गोत्सुकोऽभूत्
न हि सति कुलधुर्ये सूर्यवंश्या गृहाय ।।
-रघु०७-७१
भवनेषु रसाधिकेषु पूर्व क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् ।
नियतकयतिव्रतानि पश्चात् तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् ।।
-गा०७-२०
-शा०४-१९
भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी,
दोप्यान्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य ।
भी तदाप्तिकुटुम्बभरेण साधं,
शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ।।
रघुरश्रुमुखस्य तस्य तत्कृतवानीप्सितमात्मजप्रियः ।
न तु सर्प इव त्वचं पुनः प्रतिपेदे व्यपवर्जितां श्रियम् ।। रघु० ८-१३
रामोऽपि सह पैदेह्या वने वन्येन वर्तयन् ।
घचार सानुजः शान्तो वृद्धक्ष्वाकुव्रतं युवा ।।
-रघु० १२-२०
स किलाश्रममन्त्यमाश्रितो निवसन्नावसथे पुराबहिः ।
समुपास्यत पुत्रभोग्यया स्नुपयेवाविकृतेन्द्रियः श्रिया ॥
स क्षेमधन्वानममोघधन्वा पुत्रं प्रजाक्षेमविधानदक्षम् ।
क्ष्मा सम्मायित्वा क्षमयोपपन्नं चने तपः क्षान्ततरश्चचार ।। -रघु० १८-९
-रघु०८-१४
'मुनिवनतरच्छाया भितवना, नियत कयतित्रतानि तरुमूलानि गृहीकुर्वता, वल्कलवता,
स्वे पदे स्वमूत् ययाविधि अभिषिक्तवता, विषयव्यावृत्तात्मना शान्तिमार्गोत्सुकानाम्,

·कालिदासः
२५
सगत्वा सरपूतीरं देहत्यागेन योगवित् ।
चकारावितथा धातुः प्रतिज्ञा पूर्वजन्मनः ॥ -रघु० १५-९५
यद्गोप्रतरकल्पोऽभूत् सम्मर्दस्तत्र मज्जताम् ।
अतस्तदाख्यया तीर्थ पावनं भुवि पप्रये ॥
-रघु० १५-१०१
राज्याभिषेक
-रघु०८-३
अनुभूय वसिष्ठसम्भृतैः सलिलैस्तेन सहाभिपेचनम् ।
विशदोच्छ्वसितेन मेदिनी कपयामास कृतार्यतामिव ।।
अथाभिषेकं रघुवंशकतो: प्रारब्धमानन्दजलैर्जनन्योः ।
निर्वतयामासुरमात्यद्धास्तीर्थाहतैः काश्चनकुम्भतोयैः ।।
-रघु० १४-७
सरिसमुद्रान् सरसांश्च गत्वा रक्षःकपीन्द्ररुपपादितानि ।
तस्यापतन् मूनि जलानि जिष्णोः चिन्भ्यस्य मेघप्रभवा इवापः ।।
-रघु. १४-८
स मौलिरक्षोहरिभि. ससैन्यस्तयस्वनानन्दितपौरवर्णः ।
विवेश सौधोद्रतलाजवर्षाम् उत्तोरणामन्वयराजधानीम् ।।
तपंव मन्ते आश्रमे तनुत्यजा, तत्र तत्र | स्वदेहत्यागेन तीर्थक्षेत्र पनियता नया
नपाणा सम्यय आयमधर्मा सद्धप्रयिता ।
१५.' राज्याभिषेकः' इत्यस्मिन् उपप्रारणे उध्दतेम्म यचनेभ्य अभिपेरस्य
पति, अभिषेषजलानां वर्णनम्, छत्रचामरयो उपचार, सुवर्णसिंहासनम्, नीरा-
पनादिविषय प प्राधान्यन ज्ञात शक्यन्ते । अत्र प्रकरणे रामस्य राज्याभिर यनि-
पंपच राग्याभिर विस्तरेण उपणित उपलभ्यते । रपव से पतुरंदो सगे अमात्य.
पुराः तीहित सुवर्णमुमतोय अभिषेक निवर्तयामागु इति उपर्य धन्न जल
प्रमुसम्म सरिगए सम्भ्य सरोम्याच समानीतम् आगोत् इति (रप १४-८)
अत्र उपवर्णितम् । सामन्तादिमि. मुदति मन्विभिप यह पापरपरागतो पनपानी

·राजनीति-कोषः
सौमित्रिणा सावरजेन मन्दम् आधूतवालव्यजनो रथस्थः
धृतातपत्रो भरतेन साक्षाद् उपायसघात इव प्रवृत्तः ॥ रघु० १४-११
ते तस्य कल्पयामासुरभिपेकाय शिल्पिभिः ।
विमानं नवमुदि चतुःस्तम्भनतिष्ठितम् ॥ -रघु० १७-९
तनं हेमकुम्भेषु संभृतस्तीर्थवारिभिः ।
उपतस्थुः प्रकृतयो भद्रपीठोपवेशितम् ।। -रघु०१७-१०
दूर्वायवाकुरप्लक्षत्वगभिन्नपुटोत्तराम् ।
ज्ञातिवृद्धः प्रयुक्तान् स भेजे नीराजनाविधीन् ।।
-रघु० १७-१२
पुरोहितपुरोगास्त जिष्णुं जैत्रैरथर्वभिः ।
उपचक्रीमरे पूर्वमभिपेक्तुं द्विजातयः ।। -रघु० १७-१३
स तावदभिपेकान्ते स्नातकेभ्यो ददी वसु ।
यावतेषां समाप्येरन् यज्ञाः पर्याप्तदक्षिणाः ॥
-रघु० १७-१७
स्वर्गामिनस्तस्य तमैकपव्यादमात्यवर्गः कुलतन्तुमेनम् ।
अनाथदीनाः प्रकृतीरवेक्ष्य साकेतनाथं विधिवनकार ।।
-रघु० १८-३६
यदा राम विवेश तदा रथस्थे तस्मिन् लक्ष्मणेन बालव्यजनम् आधूतम्, भरतेन च
आतपत्र धृतम् इति सम्यक् वणितम् (रघु. १४.१०-११) । अतिथिविषयेऽपि तस्य
पितु काकुत्स्थस्य अन्तिमाम् आज्ञाम् अनुसृत्य मन्त्रिवृद्धा चतुर्पु स्तम्भेषु प्रतिष्ठिते
नवे मण्डपे सम्यक् स्थापिते भद्रपीठात्य सिंहासने उपवेशितम् अतिथिम् अभिपिपिचु ।
तत्र तस्य अतिथे पोरै ज्ञातिवृद्धः च नैके नीराजनादिविषय सम्यक् सम्पादिता ।
प्रधाना पुरोहिताः च अथर्ववेदोध्दृत मन्त्र सस्कार सम्पादयामासु रघु १७, ९-१३ ।
अभिषेक्समये च ' सर्वेषा बन्धनात् मोक्ष ' इति परिपाटी आसीत् इत्यपि ज्ञायते ।
प्रकृतीनाम् अनाथदीनल राज्याभिषेकस्य प्रधान कारणम् आसीत् इति सुदर्शनस्य
राज्याभिषेकवर्णनात् ज्ञातु शक्यते। स्वमुत राज्ये अभिपिच्य एव सर्वेषा राजा निवृत्ति-
विपपिणी प्रवृत्ति आसीत् इत्यपि तत्र तत्र समागनेन वर्णनेन अतीव सुस्पष्ट वर्तते
रघु.३-७०६ इ । वस्याश्चन राजपुश्याः अथवा राज्या राज्याभिषेक इति कुत्रापि

·कालिदासः
२७
-रघु० ४-१
मदात्मसंभवं राज्ये मन्त्रिद्धाः समादधुः।
स्मरन्तः पश्चिमामाज्ञा भर्तुः समामयायिनः॥ -रघु० १७-८
स राज्यं गुरुणा दत्तं प्रतिपद्याधिक वभौ ।
दिनान्ते निहितं तेजः सवित्रेव हुताशनः॥
अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिग्नतरुष्ठायां देव्या तया सह शिश्रिये
गंलितपयसामिदवाकूणामिदं हि कुटबतम् ॥ -रघु० ३-७०
ततः प्रजाना चिरमात्मना धृतां नितान्तगुवीं लघयिष्यता धुरम् ।
निसर्गसंस्कारविनीत इत्यसौ नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् ।।
-रघु० ३-३५
पन्धच्छेदं स पद्धानां वधार्हाणामवध्यताम् ।
धुर्याणां च धुरो मोक्षमदोहं चादिशन् गवाम् ॥ -रघु० १७-१९
तेः कृतप्रकृतिमुख्यसंग्रहेराशु तस्य सहधर्मचारिणी ।
साधु दृष्टशुमगर्मलक्षणा प्रत्यपघत नराधिपश्रियम् ॥ -रघु० १९-५५
तं मावार्थ प्रसरसमयाकाक्षिणीनां प्रजानाम्
अन्तर्मूढ क्षितिरिव नमोबीजमुष्टिं दधाना ।
मालेः सा स्थविरसचिवहेमसिंहासनस्था
राज्ञी राज्यं विधिवदशिषद् भर्तुरव्याहताज्ञा ॥
-रघु० १९-५७
म वणितम्, तथापि अग्निवर्णे मृते तस्य पल्यै मन्त्रिभि प्रकृतिमुस्यानाम् अनुमत्या
नराधिपथी प्रदत्ता इति स्पष्टम् उपवणितम् (रघु १९-५५) । ततश्च गर्भवती
सा राजी मन्त्रिभि माप्तं च हेमसिंहासने स्थापिता, सा च भर्तु राज्य यथाविधि
यसात् इति (रघु १९-५७) कालिदासेन वणितम् । अतः अयम् अपि महत्त्वपूर्ण,
भाग. यत् अग्निवर्णस्य परनी तदा राग्यम् अकरोत् इति ।

·राजनीति-कोषः सिंहासनाधिकार" चित्रकूटवनस्यं च कथितस्वर्गतिर्गुरोः । लक्ष्म्या निमन्त्रयाञ्चक्रे तमनुच्छिष्टसम्पदा ॥ -रघु० १२-१५ स हि प्रथमजे तस्मिन्नकृतश्रीपरिग्रहे । परिवेत्तारमात्मानं मेने स्वीकरणाद्भुवः। -रघु १२-१६ तमशक्यमपाक्राटुं निदेशास्वर्गिणः पितुः । ययाचे पादुके पाश्चात्य राज्याधिदेवते ।। -रघु० १२-१७ स विसृष्टस्तथेत्युक्त्वा भ्रात्रा नैवाविशत्पुरीम् । नन्दिप्रामगतस्तस्य राज्यं न्यासमिवाभुनक् -रघु० १२-१८ अपेतरे सप्तरघुप्रवीरा ज्येष्टं पुरोजन्मतया गुणेश्च यः कुशं रत्नविशेषमाज सौभ्रानमेषां हि कुलानुसार ॥ -रघु० १६-१ नरेन्द्रमायतनादन्तरं तदारपदं श्रीयुवराजसंज्ञितम् । अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणो नवावतारं कमलादियोत्पलम् दुरितरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नपमूनवो हि यत् । तदुपस्थितमप्रइदिजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया । -रघु० ३-६ -रघु०८-२ १६. सिंहासनाधिकारः' इत्यस्मिन् उपप्रारणे ज्येष्ठचातुः एष सिंहासने अधिकारः, केनापि कारणेन निष्ठस्य मध्यमस्य वा तत् सिंहासनं प्राप्त घेत् सहि न फेवल मर्यादातिरम. विन्तु तत्र पावित्र्यमग. अपि भवति इति पनाया: विलास. मन प्रबरणे गमालितेभ्य. वचनभ्य. सम्यक् मातु शायते । राजा दशरथान् परद्वय रूपेण करेय्या रामस्य दादरावर्षपर्यन्त धनगमनं भरतस्य च राज्याभिषेक. समादितः आसीत् । सदरम्यानमार दागरयो रामे वन गो मातुलगृहात् सम्प्राप्नेन भरतेन यत् सर्वप्रसिद्ध वृत्तम् आचरित तेन सिहासनेन येयलम् अपितापल्पना एव, यिन्तु पाविश्यरस्पना अपि स्पष्टं मवति । 'भरतः अनुच्छिष्टसम्पदा सपा रामं निमन्त्रपाञ्चो, 'राने पाठश्रीपरिपहे भरतः आरमान परिवेतार मैने, ''राम पातुम् असमर्पः तस्य पादुके राम्पापिसार यई, ययाचे' 'तस्स राग्य न्यामम् .

·कालिदासः २९ अद्धा श्रिय पालिनसगराय प्रत्यर्पयिष्यत्यनां स साधुः । हत्वा निवृत्ताय मृधे खरादीन् संरक्षितां त्वामित्र लक्ष्मणो मे ॥ -रघु० १३-६५ पित्रा विसृष्टा मदपेक्षया यः श्रियं युवाप्यड्कगताममोक्ता इयन्ति वर्षाणि तया सहोप्रमभ्यस्यतीव व्रतमासिधारम् ॥ -रघु० १३-६७ इक्ष्वाकुवंशगुरवे प्रयत, प्रणम्य सभ्रातरं भरतमग्रंपरिग्रहान्ते । पर्यथुरस्वजत मूर्धनि चोपजनौ तद्भक्त्यपाढपितराज्यमहाभिपेके । -रघु०१३-७० दृढभक्तिरित ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराङ्मुखः । मातुः पापस्य भरतः प्रायश्चित्तमिवाकरोत् ॥ -रघु० १२-१९ दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपमूनवो हि यत् । तदुपस्थितमग्रहीदजः पितुराज्ञेति न भोगतृष्णया ।। -रघु०८-२ राज्यप्रदेशस्य विभजनम्" स तक्षपुष्कलौ पुत्री राजधान्योस्तदाक्ष्ययोः । अभिपिच्याभिषेकाहाँ रामान्तिकमगात्पुनः ॥ -रघु० १६-८९ इव अमुनक्' इत्यादिभिः वर्णनै ज्येष्ठधातु विपये यथा दृढभक्तित्व तयंत्र सिंहासनविपर्य अपि पाविश्यकल्पना स्पष्ट प्रतीता भवति । ' इक्ष्वाकुवशगुरवे' इत्यस्मिन् श्लोके रामोऽपि ' रामविषयकभक्त्यव येन पितृराज्यमहाभिषेक परिहृतः तस्य भरतस्य मूर्धनि उपजरी (आशिपा सयुयोग) इति वर्णितम् । राजपुत्रा मदोद्वत्ता गजा इव निरवुशाः । भ्रातर पितर वापि विघ्नन्त्येवामिमानिनः ।।' इति वर्णनम् अनुसृत्य केवल भोगतृष्णया सिंहासनाधिकार न वाञ्छन्ति स्म इति 'दुरितरपि' (रघु०८-२) इत्यनेन स्पष्टीकृतम् । १७ 'राज्यप्रदेशस्य विभजनम्' इत्यस्मिन् प्रकरणे ज्येष्ठापत्यस्य एव परम्परया सर्व राज्य दातव्यम् इति सर्वविध्रुता, विशेषत रूढा च कल्पना परित्यज्य सर्वेभ्यः अपि पुरेभ्य, राज्यप्रदेशस्य विभजन कृत्वा कोऽपि भागः दातव्य इस्पाराय-

·राजनीति-कोषः
स निवेश्य कुशायस्यां रिपुनागाङ्कुशं कुशम् ।
शरावत्या सता सूतैर्जनिताश्रुलवं लवम् ।।
(-उदक् प्रतस्थे) -रघु० १५-९७
अङ्गदं चन्द्रकेतुं च लक्ष्मणोऽध्यात्मसंभवौ ॥
शासनाद् रघुनायस्य चक्र कारापथेश्वरी ॥
-रघु०१५-१०
शत्रुधातिनि शत्रुघ्नः सुवाही च बहुश्रुते ।
मधुराविदिशे सून्वोर्निदधे पूर्वजोत्सुकः॥ -रपुं० १५-३६
युधाजितश्व संदेशात् स देशं सिन्धुनामकम् ।
ददौ दत्तप्रभावाय भरताय मृतप्रजः ॥ -रघु० १५-८७
राजचिहानि
अथ स विषयव्यावृत्तामा यथाविधिसूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् । -रघु० ३-७०
।
प्रदर्शकानि वचनानि अत्र सडगृहयन्ते । 'रघुवंशे ' पञ्चदशे सर्गे अयं विचारः
विस्तरेण वर्णित । 'शत्रुधातिनि सुवाही च मघुराविदिशे इत्यारव्ये नगर्यो शत्रुघ्नः
निदधे ' (रघु १५-३६) !' लदमणः अडगद चन्द्रवे तु च कारापयदेशस्य ईश्वरी
नाम समानाधिकारी अधिपती चकार (रघु. १५-९०)।"रामः कुशावत्या कुश
स्थापयित्या पारावरया लव रापयामास । 'भरतः तु अभिषेकाही तक्षपुष्पली
तदास्ययोः राजघान्यो. अभिषिक्तवान् ' इत्यादिभिः उपत्रातः थर्णने एतत् स्पष्ट
भवति यत्, वेवल ज्येष्ठधातु एव मुवराजपदम् अथवा राज्याभिषेकः अथवा
राग्याधिकारः न, किन्तु सर्वेपाम् अपि राजांपत्याना समान. एव राज्याधिकारः,
समानमेव राजदम् इत्यपि कल्पना प्राक् कदापि विकसिता आसीत् ।
१८. राजचिहानि- इत्यस्मिन् प्रररणे प्रसिदानि छत्रचामरादीनि
चक्रवतिलागादीनि र विशिष्टानि सद्भगृहीतानि । सितच्छन, चामरे, सिंहासनम्
इति सामान्यानि सर्वेषा राजां निह नानि । एषा लक्षणाना व्यवहारः श्रीलक्षणम्'
(कुमार ७-४५) इति वारदेनापि कृत. पत्रवरादिविशिष्टानि लागानि पहुए

·कालिदासः
जनाय शुद्धान्तचराय शंसते कुमारजन्मामृतसंमिताक्षरम् ।
अदेयमासीत्वयमेव भूपतेः शशिप्रभंछत्रमुभे च चामरे ॥-रघु ०३-१६
तस्यैकस्यौच्छ्रितं छत्र मनि तेनामलविया ।
पूर्वराजवियोगौम्यं कृत्स्नस्य जगतो हृतम् ।। -रघु० १७-३३
तं लोकपालाः पुरुहूतमुरख्याः श्रीलक्षणोत्सर्गविनीतयेषाः
दृष्टिप्रदाने कृतनन्दिसंज्ञास्तद्दर्शिताः प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥ ० ७-४५
पद्मा पनातपत्रेण भेजे साम्राज्यदीक्षितम् ।
छायामण्डललक्ष्येण तमदृश्या किल स्वयम् ।।
-रघु०४-५
प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो विभाति जालग्रथिताङ्गलिः करः ।
अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्धरागया नवोपसा भिन्नमिवैकपङ्कजम् ।।
यत् कुम्मयोनेरधिगम्य रामः कुशाय राज्येन समं दिदेश ।
तदस्य जैत्राभरणं विहर्तुरज्ञातपत्रं सलिले ममज्ज ॥ -रघु० १६-७२
सममेव समाकान्त द्वयं द्विरदगामिना ।
तेन सिंहासनं पिश्यमखिलं चारिमण्डलम् ॥ -रघु० ४-४
सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतवालव्यजनो रथस्थः ।
धृतातपत्रो भरतेन साक्षात् उपायसंघात इव प्रवृद्धः ॥ -रघु० १४-११
तयामाविनमेनं चक्रवर्तिनमवगच्छतु भवान् । पश्य ।
रथेनानुद्धावस्तिमितगतिना तीर्णजल धिः
पुरा सप्तदीपा जयति वसुघामप्रतिरथः ।
-शा०५-१६
स्थलेषु उपयुज्यन्ते । केपाञ्चन च अत्र सङग्रह । प्राय. राजा राज्याभिषेकसमये
स्वसूनवे इमानि राजचिह नानि परम्परया दातव्यानि इति परिपाटी । अन्मस्म कस्म

·राजनीति-कोपः
इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात्सर्वदमनः
पुनर्यास्यत्याख्यो भरत इति लोकस्य भरणात् ।।
-शा०७-३३
राज्ञां विशिष्टविवाहाः
गान्धर्वेण विवाहेन बढ्यो राजर्षिकन्यकाः ।
श्रूयन्ते परिणीतास्ताः पितृभिश्चाभिनन्दिताः ।, -शाकुं० ३-२०
यन्मियःसमयादिमा मदीयां दुहितरं भवानुपायंस्त
तन्मया प्रीतिमता युवयोरनुज्ञातम् । -शाकुं० अं. ५, पृ. १६५
तापसी कस्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम सङ्कीर्तयितुं
चिन्तयिष्यति। -शाकुं. अं. ७. पृ. २४७
अयेश्वरेण क्रयकैशिकानां स्वयंवरार्थ स्वसुरिन्दुमत्याः ।
आप्तः कुमारानयनोत्सुकेन भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः ॥
तं श्लाध्यसम्बन्धमसौ विचिन्त्य दारक्रियायोग्यदशं च पुत्रम् ॥
प्रस्थापयामास ससैन्यमेनमृद्धो विदर्भाधिपराजधानीम् ॥ -रघु० ४.३९,४०.
मनुष्यवाह्य चतुरस्रयानमध्यास्य कन्या परिवारशोमि ।
विवेश मञ्चान्तरराजमार्ग पर्तिवरा क्लप्तविवाहवेषा ॥ रघु० ६-१०
सानिध्ययोगात्किल तत्र शध्याः स्वयंवरक्षोभकृताममावः ।
काकुत्स्थमुद्दिश्य समासरोऽपि शशाम तेन क्षितिपाललोकः ॥
.
-रघु०७-३
अपि केनापि धारणेन एतानि न दातव्यानि । तदाह ' अदेयम् आसीत् अयमेव
भूपतेः ' (रघु. ३-१६) ।
१९. राम विवाहविधयः तत्र महिपीस्थान च' अस्मिन् प्रकरणे मृपान्
चद्दिश्य विहिताना विवाहविधीना सन्दर्भपराणि यचनानि सद्भगृह्यन्ते । स्मृत्युक्तेषु
अप्टर विवाहविधिषु गान्धवंविवाह नृपाणा विहितः इति 'अभिज्ञानशाकुन्तले'
'गान्धर्वग वियाहेन यायो राजपियन्याः परिणीताः थूपन्ते' इति दुप्यन्तस्य

·कालिदासः तस्य वीक्ष्य ललितं वपुः शिशोः पार्थिवः प्रथितवंशजन्मनः । स्वं विचिन्त्य च धनुर्दुरानमं पीडितो दुहितशुल्कसंस्थया ॥ -रघु०११-३८ दृष्टसारमथ रुदकार्मुके वीर्यशुल्कमभिनन्य मेधितः । राघवाय तनयामयोनिजा रूपिणीं श्रियमिव न्यवेदयत् ॥ -रघु० ११-४७ अनसूया-- वयस्य, बहुवल्लभा राजानः श्रूयन्ते । -शाकु ३, पृ.१०५ परिग्रहबहुत्वेऽपि द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे । समुद्रवसना चोर्वी सखी च युवयोरियम् ॥ -शाकु ३-१७ काश्यपः [ अस्मानसाधु विचिन्त्य संयमयनानुचैः कुलं चात्मनः । त्वय्यस्याः कथमन्यबान्धयकृता स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या स्थया [ भाग्यायत्तमनःपरं न खलु तवाच्यं वधूबन्धुभिः ।।] -शाकु०४-१६, पृ. १४२ राजा-- - वचनम् " यन्मिय समयात् इमा मदीया दुहितर भवान् उपायस्त तत् मया प्रीति. मता अनुज्ञातम्' इति शाहरवद्वारा वण्वऋपे निवदन च स्पष्ट प्रतिपादयति । किञ्च 'शाकुन्तले ' सप्तमेऽडके क तस्य धर्मदारपरित्यागिन (दुष्यन्तस्य) नाम गृहणीयात्' इति तापसीवचनेन राजीणा विषये गान्धर्वविवाहस्य परमधार्मिकरव स्पष्ट प्रतिपादित भवति । गान्धर्षविपाहवत् विवाहस्य स्वयपरसद्धति अपि क्षनि. याणा कृते विशिष्य च नृपाणा कृते निरूदा मासीत् इति इन्दुमतीस्वपवरवर्णनेन सीतास्वयवरवर्णनेन च व्यक्त भवति । स्वयवरविषये गान्धर्वविवाहविषये च अय भेद स्पष्ट कालिदासीयवाडमयान् इव भवति यत्, वधूवरयो मिथःसमयात् गान्धर्वविवाहा, यथा शकुन्तलादुष्यन्तयोः, स्वयबरेच समुपस्थिताना सर्वेषा वरेण्याना गृपाणाम् अन्येपा च समक्ष पित्राद्यनुमत्या अभिमतवरस्य सवरणम् इति पद्धतिः आसीत् । स्वयवरेऽपि अन्या वीयंशुल्कपद्धति प्ररूढा आसोत् यथा सीतायाः स्वपवरे अन्यत्र न द्रौपदीग्यवरादिषु । तथा च वालिदास: सीतास्वयवरप्रमडगे समुदाहरति 'दुहितशुल्क्मस्थया''वीर्यशुल्लम्' इत्यादि । । ३

·राजनीति-कोपः
अथाय्यमहिपी राज्ञः प्रसूतिसमये सती।
पुत्रं तमोपहं लेभे नक्तं ज्योतिरिवौषधिः ।।
-रघु० १०-६६
गृहिणी सचिवः सखी मियः प्रियशिष्या ललित कलाविधौ।
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ।। -रघु० ८-६७
तात शुद्धा समक्षं नः स्नुषा ते जातवेदसि ।
दौराम्याक्षसस्तां तु नात्रत्याः श्रद्दधुः प्रजाः ।।
ताः स्वचारित्रमुदिश्य प्रत्याययतु मैथिली ।
ततः पुत्रवतीमेना प्रतिपस्ये त्वदाज्ञया ।।
इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकीमाश्रमामुनिः ।
शिष्यरानाययामास स्वसिद्धि नियमरिव ।।
अन्येचुरथ काकुत्स्थ. संनिपात्य पुरौकसः ।
कविमाह्वाययामास प्रस्तुतप्रतिपत्तये ॥
-रघु० १५-७२...७५
ता दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः ।
फुरु निःसशयं वत्से स्ववृत्ते लोकमित्यशात् ।।
-रघु० १५-७९
मृपाणा बहुभार्यात्व च सर्वथा प्रचलितम् आसीत् इत्यादि 'बहुवल्लभा
राजानः श्रूयन्ते (शाबु ३, पृ १०५ ) 'परिग्रहबहुत्वेऽपि' (शा. ३, श्लोक १५)
'दारेषु सामान्यप्रतिपूर्वकमिय दृश्या' (शाई ४, प्लो १६) इत्यादिभि वचने
सम्पर ज्ञात शक्यते । यद्यपि सर्वेषाम् एव बहुभार्यात्व न निषिद्धम् आसीन् तथापि
पाणा विपये एव तत् प्राय वियोपत स्वम् आसीत् इत्येतत् 'बहुवल्लभा
राजान भूयन्ते' इतिवचनेन अभिव्यज्यते ।
महिषोत्वम् अपि काय दातव्यम् तस्या आचरण क्यम्, तस्या स्वीकारे
परित्यागे च राजा एव पेवल प्रभविष्णु, उत अत्रापि प्रकरणे लोकेच्छापा एप
बलीयस्त्वम् आमीन, इति 'रघुवो 'पन्चमी सगै वाल्मीकिरामचन्द्रयो सीता-
विषयरेण सवादेन गुस्सष्ट भयति । वाल्मीकि रामचन्द्राय यदा सपुमाया सीताया
परिपहायं न्यवेश्यत् तदा रामः प्रयुत्तरयनि ' हे तात,
ते स्तुपा न ममा अग्नी

·राजनीति-कोषः विश्वजिदश्वमेधयज्ञवर्णनम्" स विश्वजितमाजहे यज्ञ सर्वस्वदक्षिणम् । आदान हि विसर्गाय सता वारिमुचामिन ॥ -रघु० ४-८६ तमधरे विश्वजिति क्षितीश निःशेषविश्राणितकोशजातम् उपात्तविद्यो गुरुदक्षिणार्थी कौत्सः प्रपेदे वरतन्तुशिष्य ॥ रघु० ५-१ स्थाने भगानेकनराधिपः सन्नकिञ्चनन मखन व्यनक्ति । पर्यायपीतस्य सुरेहिमाशो: कलाक्षयः श्लाध्यतरो हि वृद्धेः ।। -रघु० ५-१६ पुत्रो रघुस्तस्य पद प्रशास्ति महाक्रतोर्विश्वजितः प्रयोक्ता। चतुर्दिगावर्जितसम्भृता यो मृत्पात्रशेषामफरोद्विभूतिम् ।। -रपु० ६-८६ जात कुले तस्य किलोरुकीर्ति कुलप्रदीपो नृपतिदिलीप । अतिष्ठदेकोनशतक्रतुत्वे शक्राभ्यसूयाविनिवृत्तये य. ॥ -रधु० ६-७४ नियुज्य त होमतुरङ्गरक्षणे धनुर्धर राजसुतैरनुद्रुतम् । अपूर्णमेकेन शतकतूपमः शत ऋतूनामपविघ्नमाप स ॥ तत पर तेन मखाय यज्यना तुरड्गमुत्सृष्टमनर्गल पुन. । धनु तामप्रत एव रक्षिणा जहार शकः किल गढविग्रहः ॥ -रपु० ३-३९ मांशभाजा प्रथमो मनीपिभिस्त्वमेव देवेन्द्र सदा निगवसे । अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरो क्रियाविघाताय कय प्रातसे ।।-रपु० ३-४ २० · विश्वजिदश्वमेधयशवर्णनम् ' इत्यस्मिन् उपप्रारणे राजभि. पृता. माम् एतस्पियाणि वगनानि रागृहीतानि । दिग्विजयानन्तर तत्र प्राप्त सर्व द्रव्यं विश्वजियशद्वारा सर्वम्य दातव्य स्वयच पुनरपि रिवनेन भाव्यम् इत्येतत् ' रावस्था दक्षिण याम् विश्वजिति निशेपविभागितकोपजातम्' 'मपजम् अविञ्चनत्वम् ' 'विभूति मृत्पात्रपाम् इत्यादिभि. वर्गनं सर्वस्ववक्षिणस्वरूपम् अस्य पशस्य राम्पर मातु पयः । रपा विश्वजियशवर्णनायसरे च अपम् यासय सम्यक विषिः । अस्सीपया नियमानेषु दयाम्पमूपाविनियतये दिलीप: नयनयति -रघु० ३-३८ .

·कालिदासः यदात्य राजन्यकुमार तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः। जगत्प्रकाशं तदशेपमिज्यया भवद्गुरुर्लङ्घायितुं ममोद्यतः॥ रघु० ३-४८ हरियथैकः पुरुषोत्तमः स्मृतो महेश्वरस्यम्बक एव नापरः । तथा विदुा मुनयः शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एप नः ।। -रघु० ३-४९ अतोऽयमश्वः कविलानुकारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयापहारितः । अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्या सगररय सन्ततः ॥ -रघु० ३-५० ततः महस्यापभयः पुरन्दरम् पुनर्बभापे तुरगस्य रक्षिता । गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एप ते न खल्बनिर्जित्य रघु कृती भवान् ।। -रघु०३-५१ असङ्गमद्रिष्यपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन बिसौढमायुधम् । अवेहि मा प्रीतमृते तुरङ्गमात् किमिच्छमीति स्फुटमाह वासवः ।। -रथ० ३-६३ इति क्षितीशो नयति नवाधिकाम् महाऋतूनां महनीयशासनः । समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपर परामि ॥ -रघु०३-६९ तमध्वराय मुक्ताव रक्षःकपिनरेश्वराः । मेघाः सत्यमिता मोमिरम्यवर्पन्नुपायनः ।। -रघु० १५-५८ विधेरधिकसंमारस्ततः प्रबहते मखः । पासन् यत्र क्रियाविना राक्षसा एव रक्षिणः ॥ -रपु० १५-६२ यशान् प्रल्प स्वस्य: अमूत् ' इति वर्णनात् 'गूढविग्रह गर तुरगं जहार: इत्यादिवर्णनेन इनस्य अरवौपाना सातसयामा परिपूर्गापो स्वस्थानान् चुते: रिपती भौति: आसीत् इत्येतत् गात गायने । तदर्यम् एव च समर्प दिलीपरम अश्वमेयवर्णनम् मन सदगृहीतम् । ' सामन्त अम्बराय माने यावे उापन:

·राजनीति-कोषः योऽसौ राजसूययज्ञदीक्षितेन मया राजपुत्रशतपरिवृत्तं गोप्तार वसुमित्रमादिश्य सवत्सरोपावर्तनीयः निरर्गल. तरगो विसृष्टः । स सिन्धोदक्षिणे रोषसि चरत्नश्वानीफेन यवनाना प्रार्थितः । तत उभयो सेनयोर्महानासीत् -मालविका० ५, पृ १४८ तत परान् पराजित्य वसुमित्रेण धन्विना । प्रसह्य ह्रियमाणो मे वाजिराजो निवर्तितः ।। -मालविका० ५-१५ समर्द.। राजकृत-विद्वत्सभाजनम्" तं भूपतिर्भासुरहेमराशिम लब्धं कुबेरादभियास्यमानात् । दिदेश कौत्साय समस्तमेव पादं सुमेरोरिख वाभिन्नम् ।। -रघु० ५-३० बलमार्तभयोपशान्तये विदुपां सत्कृतये बहुश्रुतम् । वसु तस्य विभोर्न केवलम् गुणवत्ताऽपि परप्रयोजना ॥ -रघु० ८-३१ कृच्छ्लब्धमपि लब्धवर्णभार त दिदेश मुनये सलक्ष्मणम । अप्यसुप्रणयिना रघो. कुले न व्यहन्यत कदाचिदार्थता । -रघु० ११-२ ता स्वचारित्र्यमुद्दिश्य प्रत्याययतु मैथिली । तत पुत्रवतीमेना प्रतिपत्स्ये त्वदाज्ञया ।। अलष्करणम् ', 'विरोधकश्च यज्ञीयाश्वस्य निराध ', ' ततश्च परान् पराजित्य, यज्ञीयाश्वस्य पुन अनिरुद्धगत्या सञ्चरणम् ' इत्यादि अत्र प्रारणे समुदृतः वचन विस्तरेण ज्ञातु शक्यते। २१ 'राजकृतविद्वत्सभाजनम्' इत्यस्मिन उपप्रकरणे राजभिः विदुपा संभाजन कथ कृतम् इत्येत प्रदर्शकानि ववनानि सद्गृह्यन्ते । 'योत्साय समस्तम् एव भासुरहेमराशि रघु दिदेश''विश्वामियाय सलनण राम दशरथ दिदेश इति सर्वसम्पत्यागेन अर यदानेन च रामभिः कृत विद्वलभाजनम, 'निदेशत्रियया उन्मुख मे मन अहंत तव येवलेन आगमनेन न तृप्तम्, 'विनीनवेषण प्रवेष्टव्यानि . .

·कालिदासः ३ ९ इति प्रतिश्रुते राज्ञा जानकीमाश्रमामुनिः । शिष्यरानाययामास स्वसिद्धिं नियमरित्र ।। अन्येथुरथ काकुत्स्थः सन्निपात्य पुरौकसः । कविमाहाययामास प्रस्तुतप्रतिपत्तये ।। तां दृष्टिविषये भर्तुर्मुनिरास्थितविष्टरः । कुरु निःसंशयं वत्से स्ववृत्ते लोकमित्यशात् ॥ -रघु. १५-७३, ७४,७५, ७९ तवार्हतो नाभिगमेन तृप्तम् मनो नियोगक्रिययोत्सुकं मे। अप्याज्ञया शासितुरात्मना या प्राप्तोसि संभावयितुं वनान्माम् -रघु० ५-११ नयविद्भिर्नवे राशि सदसच्चोपदर्शितम् । पूर्व एवाभवत् पक्षतस्मिन्नाभवदुत्तरः ।। -रघु०४-१० वैखानस- तत्साधुकृतसन्धान प्रतिसंहर सायकम् । आर्तत्राणाय य: शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि || राजा--एष प्रतिसंहतः। सूत- आयुष्मन् , अस्य एलु ते वाणपातवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरे तपखिन उपस्थिताः। राजा-तेन हि प्रगृह्यन्तां वाजिनः । -शाकु. १, पृ.२० वपोवननिवासिनामुपरोधी मा भूत् । एताव येय रथं स्थापय । यावदवतरामि । वायु १, पृ. २४ -शाकु०१-१० सोवनानि नाम, "पुण्यायमदर्शनेन आमान पुनीमहे ' इत्यादिवयनं विहिपकः महान् यादरः अभिम्परतो भवति । 'सानला विजिनति मा महायै मायाप निवेदपिप्पति' इति वचनेन तपाप'अबभागधेयम् एतेषां तपस्विना रस भवति पानराशीन् अपि विहाय मिनन्यम् रिमामारपनि (भवन तपन) मारिभिः दुप्पदाम विशिष्टः वपन. तपस्विविषयको मरिरामायो मायो भवति । अवान् ·४० राजनीति-कोपः राजा- राजा-- राजा सूत, विनीतवेपेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम । इदं तावद् गृह्यताम् । (इति सूतस्पाभरणानि धनुधोपनीयार्पयति।)-पा० १, पृ. २४ - पुण्याश्रमदर्शनेन तावदात्मानं पुनीमहे । -शा० १, पृ. २३ राजा-सा खलु विदितभक्ति मां महर्षेः कथयिष्यति-शावु. १, पृ. ५३ राजा-- अहो धिम् । पौरा अस्मदन्येषिणस्तपोवनमुपरुन्धन्ति | भवतु । प्रतिगमिष्यामस्तावत् । -शायु० १, पृ. ५२ -वयमप्याश्रमपीडा यथा न भवति तया प्रयतिप्यामहे । -शाकु. १, पृ. ५३ राजा- भद्र सेनापते, आश्रमसनिकृष्टे स्थिताः स्मः । अतस्ते बचो नाभिनन्दामि । -शावु० २, पृ. ६५ राजा- मूर्ख, अन्यद्भागधेयमेतेपां रक्षणे निपतति, यदानराशी- नपि विहायाभिनन्द्यम् । -शाकु० २, पृ ७६ उभौ-विदितो भवनाश्रमसदामिहस्थः । तेन भवन्तं प्रार्थयन्ते । राजा- किमाज्ञापयन्ति । --शामु. २, पृ०९ - इतस्तपस्विकार्यम् । इतो गुरुजनाज्ञा ! यमप्यनतिक्रमणीयम् । -शाकु० २, पृ. ८१ यद्रुत्तिष्ठति वर्णेभ्यः नृपाणा क्षयि तत्फलम् । तपःपड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः ॥ राजा- - शाकु० २-१३ खल मे राजशब्द ' ' उभाभ्याम् अपि (अदितिमारीचाभ्याम्) दुष्यन्त प्रणमति' इत्यादिवचनै तपस्विविषयिणी कृतज्ञता विष्कृता भवति । 'बाहयतः शमप्रधानेषु अन्त गूढ दाहात्मक तेज अस्ति' 'जाने तपसो वोर्यम्' इत्यादिवचा क्रियमाणे तपोधनानाम् अभिभवे राजा हदि निहिता भीनिम् अपि कालिदास सम्यक् आवि.

·कालिदासः राजा-- - (सादरम्) किं काश्यपसन्देशहारिणः । कञ्चुकी--- अय किम् । राजा-- तेन हि मद्वचनादिज्ञाप्यतामुपाध्यायः सोमरातः । अमूनाश्रम- वासिनः श्रौतेन विधिना सकृत्य स्वयमय प्रवेशयितुमर्हनीति । अहम यत्र तपस्विदर्शनोचित प्रदेशे स्थितः प्रतिपालयामि | -शा० ५.पू. १५६ पुरोहित-- (राजानं निर्दिश्य) भो भोस्तपस्विनः असापत्रमयान् वर्णाश्रमानां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनः वः प्रतिपालयति । -शाकु०५, पृ १६२ उभौ--- कुतो धर्मक्रियाविश्नः सतां रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति घमांशी कयमाविर्मविष्यति ॥ अर्थवान खलु मे राजशब्दः । -शाकुं०५-१४ - स भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वकमिदमाह । -किमाज्ञापयति भगवान । -शाकु०५, पृ. १६५ (उपगम्य) उभाभ्यामपि पासवानुयोज्यो दुभ्यन्तः प्रणमति । मारीच:--- वत्स, चिरं जीव । पृथिवीं पालय । अदिति- वत्स अप्रतिरयो भव । -शाकु०७, पृ. २५८ राजा- यथा न मे सैनिकास्तपोवनमुपरुन्धन्ति तथा निषेद्धव्याः । उपय:-- - पश्य । करोति । राजप्रामादे अपि अहम् (दुष्यन्त ) अपि अत्र तपस्विदशेनौषिते प्रदेशे स्थितः प्रतिपालयामि' 'प्रा दुष्यन्त प्रार्गव मुक्तामन व प्रविशालयति' इत्यादि। यचन विद्वद्भि सह क्रियमाण विशिष्ट व्यवहार: माया प्रदशित भवति । नयविद्धि विभि. रामे उपदशिन मा एव उत्तरक्षधेन आचरणीयं भवनि इस्य. सत् 'नयविद्भिः नवे राज' (रघु४-१०) नमानसन्धान गापर अनिसहर ·राजनीति-कोपः राजा- शमप्रधानेपु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः । स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्ताः तदन्यतेनोनिभवादमन्ति ।। -शाकु. २-७ (निःश्वस्य)- जाने तपसो वीर्यम् सा बाला परवतीति मे विदितम् । अलमस्मि ततो हृदयम् तथापि नेदं निवर्तयितुम् ॥ -शाकु० ३-२ मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुर:सरी । अनुमावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ।। -रघु० १-३७ १२ विद्वत्कृत-राजसंमाननम् तमृपिः पूजयामास सकुमार क्लान्तवाहनम् । तपःप्रभावसिद्धाभिविशेषप्रतिपत्तिभिः ।। -रघु० १५-१२ समाजनायोपगतान् स दिव्यान्मुनीन् पुरस्कृत्य हतस्य शत्रोः । शुश्राव तेभ्यः प्रभवादिवृत्तं स्वविक्रमे गौरवमादधानम् ॥ दिग्भ्यो निमन्त्रिताश्चेनमभिजग्मुर्महर्षयः । न भौमान्येय धिष्ण्यानि हित्वा ज्योतिर्मयान्यपि ॥ -रघु० १४-१८ -रघु०१५-५९ (शाकु १-१०) इत्यादिभिः वर्णन: तपस्विना विदुपा च इच्छाम् आज्ञारूपेण राजान समानयन्ति इति ज्ञातु शक्यते । २२ 'विद्वत्स्तराजसंमाननम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे राज्ञा समाननविषय- पाणि वचनानि सहगृहयते । यया राजाभि विदुषा राभाजने कृते राज्ञा मनसि विद्य. मान विद्वद्विपया आदर अभिव्यक्त भवति, तथैव विद्भि. रागा समाजने क्रियमाणे विदुषां मनसि अपि न्याय्यमार्गानुसार प्रजागा परिपालनेन सञात आदरमिशेष व्यज्यते । प्राकृता:जना वञ्छाप्ठभागस्य पररूपेण दानेन स्वतीय राष्ट्रवियर वर्तव्यजानं निवंतंयन्ति, तास्सिनाव अपप्प तप पड्भाग ददते इति सु पूर्वस्मिन् एव प्रकरणे सम्पर वणितम्। अब ततस्मसमयानुसार तपस्विनः विद्वासः

·कालिदासः
उमयमेव वदन्ति मनीषिणः समयर्पितया कृतकर्मणाम् ।
बलनिपूदनमर्थपति च तं धमनुदं मनुदण्डधरान्ययम् ॥
तमध्यरे विश्वजिति क्षितीश नि:शेषवित्राणितकोपजातम् ।
उपात्तयियो गुरुदक्षिणार्थी कौसः प्रपेदे वरतन्तुशिष्यः ॥ --रघु० ५-१
आदिष्टया मुनिमिः स गम्छेस्तपसां वरः ।
विरराज रथप्रष्ठेवालखिल्यैरियांशुमान् रघु० १५-१०
तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थस्तपस्विभिः ।
शुशुभे विक्रमोद बीडयाऽयनतं शिरः रघु० १५-२७
उपायनानि
3
mownlymo
तस्योपकार्यारचितोपचाग वन्येतरा जानपदोपदाभिः ।
माग निवासा मनुजेन्द्रसुनोभवरुधानविहारकल्पाः ।।
-रघु०५-४१
तेन म; शिल्पाधिकारे इयं योग्या दारिकति भगिन्ये उपायन
मैपिता। -मालविका न १,पृ. २२
तेन महासाराणि रस्नवाहनानि शिल्पकारिकाभूयिष्ठं परिजनं चौपायनी-
कृत्य भर्तुः सकाशं प्रेपितो दूतः श्वः किल मतीरं द्रश्यति ।
-मालविराम ५.१.८५
पान साक्षात् सगूजयन्ति समानयन्ति समारनामानविपताण पत्र
मानि या सदगृहीतानि । एभिः पपनै ततो राजा प्रवारिपालन न्यौपम्
माधरणं ध धर्मात अनपेन न्याय प मामीत् इति अनुमान गारम् ।
२३. 'उपायनानि' पस्मिन् र मिनितम्प नोभ्य मनेर
মসি স দালানী কিঞ্চিান্য থানা বাণি সাধি ৪
গিনি। কিন্তু মা বাবা মা মা কি খণি ক্যাব

·राजनीति-कोषः
कञ्चुकी-- जपतु देव:- अमात्यो विज्ञापयति, तस्मिन् विदर्भराजोपायने
दे शिल्पदारिके मार्गपरिश्नमाद अलसशरीरे इति कृत्वा न
प्रवेशिते। सम्प्रति देवोपस्पानयोग्ये । तत्राज्ञां देवो दातुमर्हति ।
-मालविका अ.५, पृ. १३९
सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभिः गुर्वीमि. शमितपराजयव्यलीकान् ।
काकुत्स्थश्चिरबिरहोत्सुकावरोधान् राजन्यान् स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ।।
-रघु०४-८७
स धातुभेदारुणयाननेमि प्रभुः प्रयाणध्वनिमिश्रतूर्यः ।
व्यलयत् विन्ध्यमुपायनानि पश्यन् पुलिन्दैरुपपादितानि ॥
-रघु० १६-३२
तमध्वराय मुक्ताश्वं रक्षःकपिनरेश्वराः ।
मेषाः सस्यमिवाम्भोभिरभ्यवपन्नुपायनैः ।। -र५० १५-५८
तेषां सदश्वभूयिष्ठा: तुङ्गा द्रविणराशयः ।
उपदा विविशुः शश्चलोसेकाः कोसलेश्वरम् ।।
कामरूपेश्वरः तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।
रत्नपुप्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ।। -रपु० ४-८४
-रघु०४-७०
स्वेन सम्प्राप्ता इति वर्णनम् उपलभ्यते। 'मालविकाग्निमित्र 'पञ्चमेको स्पाटम्
एवं उकाम् 'तस्मिन् विदर्भराजोपायने हे शिल्पदावि..: 'तेन भर्चा शिल्पाधि.
कारे इय दारिलायोग्या इति मगिन्य उपायन प्रेपिता', 'तेन महासाराणि रल.
वाहनानि शिल्पाधिकारभूयिष्ठ परिजन च उपायनीकृत्य..., इत्यादिभिः अपने
মতোণ্য দাগেনিতানী ব শুনলনা মই অর্থ ছবি কাপ সবকি।
साक्षात् युदरमागे पराजित राममि पिजे ने दीयमानं वस्तुगात यद्यपि उपायनग्येन
दुनिन् प्रमहगेषु पगितम् अलायो तयापि तत् गद्रोनितेन उमापनपदा उतन
" अन तेपा वयानाम् (पुस्ली) एव ममापेश उचित ।

·कालिदासः
व्यसनानि
-रघु०९-३
सोऽधिकारमामकः कुलोचितं काश्चन स्वयमवर्तयत्समाः ।
संनिवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ।। -रघु० १९-४
इन्दियार्थपरिशून्यमक्षमः सोदुमेकमपि स क्षणान्तरम् ।
अन्तरेव विहरन् दिवानिशं न व्यपेक्षत समुत्सुकाः प्रजाः ।।
-रघु० १९-६
न मृगयाभिरतिर्न दुरोदरं न च शशिप्रतिमाभरणं मधु
तमुदयाय नया नवयौवना प्रियतमा यतमानमपाहरत्
इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं घराधिपम् ।
परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया
मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ -रघु० ९-६९
परिचयं पटलक्ष्यनिपातने भयरुपोश्च तदिगितबोधनम् ।
अमजयात्प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवर्ययो ।
-रघु०९-४५
सेनापति- दृष्टदोपाऽपि स्वामिनि मृगया फेयलं गुण एव संवृता ।
तथा हि देव:-
अनवरतधनुस्किाउनबरपूर्व
रविकिरणसहिष्णु वेददेशेर भिन्नम् ।
२४. व्यसनानि पस्मिन मारणे स्त्रीमयमुगायुतलापिमानानि
रामा हानिएराणि समापनेपापिनीए परम् माग रागा स्पाप मे
निपित राया गया, जापान गापा एप रायमार मिशनीयः
मदिराम मनिस्प यनिन (रप ११-४) मम्मा, गात गाणे।
कामिनीया मायामा मसिनापाणीगाम एपमनागार मा.
गपिमानितः एव भरि हिरो मम सर्ग पारपार पामेन राम्र
(रप ९६९) मपि मुगपारा न सपा पनिर पर गायो

·राजनीति-कोषः अपचितमपि गात्रं व्यायतत्त्वादलक्ष्य गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिमति ॥ -शाकु० २-४, पृ. ६३ मेदच्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमचित्तं भयक्रोघयोः । उत्कर्षः स च धन्विना यदिपव. सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीडामिनोदः कुतः ।। -शाकु० २-५, पृ. ६४ महीनगुर्नाम स गा समप्रामहीनबाहुद्रविणः शशास । यो हीनसंसर्गपराङ्मुखत्याधुवाप्यनर्थैर्व्यसनैर्विहीनः॥ -रघु०१८-१४ भो भोस्तपस्विनः समिहितास्तपोवनसत्त्वरक्षायै भवत । प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुष्यन्तः शाकु० १, पृ ५१ तुरगपुरहतस्तथा हि रेणुपिटपविषक्तजलावल्कलेपु । पतति परिणतारुणप्रकाश शलभसमूह इवाऽऽश्रमद्रुमेषु ।।-शावु ०१-२७ तथापि अस्या गुणा अपि कालिदासेन हेतुपुरस्सर वणिता इति 'दृष्टदोषाऽपि स्वामिनि मृगया केवलम् गुण एव रावृत्त' इति सेनापतिवचनेन (शाकु २४), 'मिथ्येव व्यसन वदन्ति मृगयाम् (शाकु २५) इति उहवतः दुप्यन्तस्य, 'चल. लक्ष्यनिपातने परिचयम्', 'मेदश्छेदकृशोदर वपु उत्थानयोग्य भवति', 'तनु श्रमजयात् प्रगुणा करोति (रप. ९४९) इत्यादिना दशरथस्य वर्णनेन च व्यसन. रूपिण्या: मृगपाया अपि गुणा उपणिताः । कालिदासस्यापि एतेषा व्यरानविपये शाया न आसीत् इति रघुवो' अष्टादरी सगै 'युवाप्पनश्यसनविहीन (रपु. १८.१४) इति वर्णनेन तयाच 'शाकुन्तले' प्रथमेवे 'तपोवनसत्त्वरक्षा सन्निहिता भवत यत मृगयाविहारी दुप्यन्त प्रत्यारान 'आयमद्रुमेपालमसमूह इव' इरयादिवर्णनेन मुगयाविषया अनादरातिगप व्यग्यते । अव ईषद्गुणयती अपि मृगया यस्नुन रामा हानिारा एय इति कालिदासस्य अभिमतम् प्रतिमान रयते।

·कालिदासः ४७ पर्मासनम्" (अधिकारण-व्यवहारः) पुरुषः- मोः कामं धर्मकार्यम् अनतिपात्यं देवस्य । तथापि इदानीम् एव धर्मा- सनाद् उस्थिताय पुनरुपरोधकारि कप्वाशप्यागमनम् अस्मै नोत्सहे निवेदितुम् । अयया अधिनमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः । शाकुं० ५, पृ. १५४ नियमयसि कुमार्गप्रस्थितानात्तदण्ट: प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय । अतनुषु विमवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ।। -पाकुं०५-८ इदं रत्नभासुरम् अङ्गुलीयं दृष्ट्या पश्चाद् अहं तस्य विक्रयाय दर्शयन् गृहीतो मावमिः । मारयत या मुञ्चत वा ।.... श्याल:--- जानुक, अगलीयकदर्शनम् अस्य विमर्शयितव्यम् । राजकुल- मेव गच्छामः ।.... श्याल:--सूचक, इमं गोपुरद्वारे अप्रमत्ती प्रतिपालयतम्, याद् इदम् अड्गुलीयकं यथागमनं मर्तुः निवेद्य ततःशासन प्रतीक्ष्य निमामामि । प्रपमः-- जानुफ ! प्रस्फुरतो मम हस्ती अस्य वधार्थ मुमनसः पिनदुम् । दितीयः- (विलोक्य ) एप नो स्वामी पत्रहस्तः राजगासनं प्रतीक्ष्य इतोमुखो दृश्यते । गृनयालिर्मविष्यति, शुनो मुखं या दृश्यति । २५. धर्मासनम् 'यस्मिन् पारणे न्याय-दान 'पिपराणि सर्वागि परतानि सहगृह्यन्ते। 'प्ययहागमनम् 'दनि नाति एपिरमेव पार्न बोप्पी (पु. ८-१८) समाग गयानम्म स्थान निति (रपु. १५-१९१७-२७.३९)। বিধিমনী নীনা যালিম বা গনি বিস पांगरम् अधिोही, राप पानम् आहिर पाई नराली ममागिनेर मह राम दुस्सार माग - ािन संभा- ·४८ राजनीति-कोपः श्याल:-- --सूचक ! मुध्यताम् एष जालोपजीवी । उपपन्नः खल अङ्गुलीयस्य आगमः। द्वितीयः--- एपः यमसदनं प्रविश्य प्रतिनिवृत्तः । -शाकु० ६,पृ १८१-१८६ राजा- वेत्रवति, मदचनादमात्यमार्यपिशुनं ब्रहि । चिरप्रबोधान्न सम्मा- वितम् अस्माभिरच धर्मासनमध्यासितम् । यत्प्रत्यवेक्षित पौर- कार्यमार्येण तापत्रम् आरोग्य दीयतामिति । -शाकु० ६, पृ. १९८ राजा---( अनुवाध्य ) कथम् । समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः । अनपत्यश्च किल तपस्वी । राजगामी किल तस्थार्थसञ्चय इत्येतदमात्येन लिखितम् । कष्ट खल्य- नपत्यता । बहुधनत्वात् बहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम् । विद्या- यता यदि काचिदापन्नसत्वा तस्य भार्यासु स्यात् । -शाकु० ६, पृ. २११ प्रतीहारी– देव, अमात्यो विज्ञापयति, अर्थजातस्य गणनाबहुलतयैकमेव पोरकार्यमेवक्षितं, तद्देवः पत्रारूढं प्रत्यक्षीकरोत्विति । -दावु. ६, पृ.२१९ परिमाजिका-~-निर्णयाधिकारे ब्रवीमि । -मालविका० १, पृ. २२ वितमस्माभिरद्य धर्मासनमध्यासितुम् ' (शा० ६, पृ. १९८) इति । राजा स्वयमेव न्यायदानस्य पायं यद्यपि करोति, तथापि अस्मिन् कर्मणि गोतिविद्भि. विपदिद्भिः सभाराद्भिः सह तस्य विमर्श: अवश्यम् आसीत् इति “समामध्ये सभासदभिः सह उपस्थित रामम् ' (रपु० १५.३९), 'धर्मस्था ससाय यस्य रां (धर्मस्यसप.) सारथि.' (रघु० १७-३९.) इयादिवचन गायने । अमा यपिशुनस्य विषये सु राशा स्पष्टमेवातम् ' यत् प्रत्यवेक्षिा पोरकार्यम् आर्येण तपत्रम् यारोप्य दीयताम् इति' (१०६, पृ.१९८)। अत एवोनम् 'यवहारानृप पश्येत् विभि ग्राह्मण राह' इति । रामा अपिपरपपिपिपये ग्रहीयमाणनिर्णयान् प्राक् एप विभि सचिवरच गमास्थ स्वीय मत राने निवेदनीयम् अन्यदि उरितनेभ्य पवनम्य. गायने । अगलीयान्तावान् राजशासनविषये निर्णयविष घ मनुजीविनामिव मारताना पानपदानामपि पर विश्वासः आसीत् इति सष्ट मायने । एतस्यम्

·कालिदासः
४
९
नृपतिः प्रकृतीवेक्षितुं व्यवहारासनमाददे युवा ।
परिचतुमुपाशु धारणा कुशपूर्त प्रवयास्तु विटरम्॥ -रघु० ८-१८
स ददर्श सभामध्ये सभासद्भिरुपस्थितम् ।
रामं सीतापरित्यागादसामान्यपति भुव.।। -रघु० १५-३९
स धर्मस्थसखः शश्वदर्थिप्रत्यर्थिनां स्वयम् ।
ददर्श संशयच्छेद्यान् व्यवहारानतान्द्रत. ॥
-रघु० १७-३९
आदर्शराजकल्पना
राविन्दिवविभागेषु यदादिष्टं महीक्षिताम् ।
तरिस नियोगेन स विकल्पपराङ्मुख ।
-रघु०१७-४९
सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् ।
वासमुद्रक्षितीशानामानाकरपवार्मनाम् ॥
यपाविधिहुतामीना ययाकामार्चितार्थिनाम् ।
ययापराधदण्डानां ययाकालप्रबोधिनाम् ॥
एवं राज्ञा सभासद कार्या रिपी मित्र के समा 'इति सभासदा राशरच
अपिप्रत्यायविपये सर्वात्मना निरपेसबुद्धित्वम् , धर्मानुसारित्व च आवश्यकम् इति
'यमस्यसख '(त्य० १७-३९) इत्यनेन योध्यते।
२६ यादर्श राजकल्पना' इति अस्मिन् उपप्रकरणे कालिदासस्य
दशंभून नृप कोदगुणोपेत इति रघुणा वसवर्णनावसरे, वदनन्तर दिलीपाय
धर्मनाबमरे प्रस्तुतेभ्य इलोकैम्प ज्ञात शवयते । 'रघुवशे' सप्तरी सर्गे अतिपे
वर्णनावसरे कालिदासेन उपणितम्, यत् अतियि विकल्पपराइमुसः सन महीक्षिता
रात्रिदिवविभागेषु यदुपदिष्ट तत् नियोगेन मिव ।' अब नियोगान्दत्य राज्य.
शास्त्रे पारिभापित निश्चय इति अय । तया १ कौटिल्य, आह- कार्याशी
नियोगविकल्पसमुनयाः भवन्ति । अमेन एव उपापेन कार्य भवेन, यन्येन कार्य न
४

·५० राजनीति-कोषः त्यागाय सम्भृतार्यानां सत्याय मितभाषिणाम् । यशसे विजिगीपूर्ण प्रजायै गृहमेधिनाम् ।। शैशवेऽम्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् । वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ।। रघूणामन्वयं वक्ष्ये.... रघु०१-५, ६, ७, ८, ९ भीमकान्तर्नुपगुणैः स बभूवोपजीविनाम् । अवृष्यश्चाभिगम्यश्च यादोरत्नरिवार्णवः ।। रेखामात्रमपि क्षुण्णादा मनोवर्मनः न व्यतीयुः प्रजास्तस्य नियन्तुर्नेमिवृत्तयः ।। प्रजानामेव भूत्यथं स ताभ्यो बलिमप्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रस रविः ।। सेना परिच्छदस्तस्य द्वयमेवार्थसाधनम् । शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिाँधी धनुषि चातता ॥ तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेगितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ।। परम् । भवेत् इति निश्चय नियोग ; अनेन वा अन्येन वा उपायेन कार्य भवेत् इति विकल्प अनेन अन्येन च पायं भवेत् इति समुच्चय ' । अब नियोगविकल्पसमुच्चयेषु राजा 'नियोगपरेण ' एव भाव्यम् इति कालिदासस्य स्पष्टम् अभिमतम् इति ज्ञायते । 'सोऽहमाजन्मशुद्धानाम् ' इत्यादिभि चतुभि इलोकः कालिदासेन सामान्यतः सर्वेषाम् एव रघूणा वर्णन वृतम्, तथापि तत् वालिदासस्य आदर्शभूतनुपाल्पना- विषयकम् इति तु स्पष्ट वर्तते । यत कालिदासेन एव वणिता सर्वे अपि रघुवतीयाः राजान एतवर्णनकोटो अन्त.पातिनः न भवति, इति स्वयम् एव यणितम् । राशः अग्निवर्णस्य विपये अनन्यम् एवम् अपि लाण स्प्रष्ट न प्रभवेत् । अत. रपूजा पायर्णने स्वस्य प्रवृत्ति विमपंम् दति निवेदयितुरामेन कारिदासेन स्वकीया आदर्शभूतनुपविषयिणी पल्पना अत्यन्त सामीचीन्येन समपिता । भीमरात. नपगुणे.' रयादिना दिलीपस्य विसिष्य वर्णनावगरे अपि सामान्यत दाभि क्लोर आदर्शनृपपिपिणी वल्पना एवं सक्षपिता । स " मदुरचेदयमन्बत सीणाहुजिने ·कालिदासः ५१ 32369 जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः । अगृप्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्यभूत् ।। ज्ञाने मौनं क्षमा शक्ती त्यागे श्लाघाविपर्ययः । गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव ॥ अनाकृष्टस्य विषयैर्विद्यानां पारदृश्वनः । तस्य धर्मरतेरासीदृद्धत्वं जरसा विना ।। प्रजाना विनयाधानाद्रक्षणादरणादपि । स पिता पितरस्तासां केवलं जन्मतयः ।। स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यात्परिणेतुः प्रसूतये। अर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः।। -रधु० १-१६...२५ देभ्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यातस्य ययौपघम् । त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीयोरगक्षता] -रघु० १-२८ पित्रा दत्तां रुदन रामः प्रामही प्रत्यपद्यत । पश्चादनाय गच्छेति तदाज्ञा मुदितोऽग्रहीत् ।। -रघु० १२-७ पितुर्वियोगास्नवासमेवं निस्तीर्य रामः प्रतिपन्नराज्यः । धर्मार्थकामेषु समां प्रपेदे यथा तथैवावरजेपु वृत्तिम् ॥ -रपु० १४-२१ अधूप्यत्वम्, जन । तीक्ष्णश्चैव मृदुश्चद प्रजाना स च समतः ॥" इति राजनीत्यनुसारम् अभिगम्यत्व च नृपस्य अपेक्ष्यते इति यथा कालिदासेन उक्तम्, तयंव 'प्रजानाम् एव भूत्यर्थ दिलीप तान्य वलिम् अग्रहीत' इति स वर्णयामास । तथैव प'मन्त्रमूल यतो राज्यम् अतो मल सुरक्षितम् । कुर्यादथा तनविदु कर्मणाम् आफलोदायात् ' इति राजनीते मनुवादार्थमेव ' तस्य सवृतमन्त्रस्य' इत्यादि वर्णन - चकार। . जनातुर सन् धर्म भेजे' ( रघु १-२१), 'धर्मरते तस्य जरया विना वृद्धत्वम् आसीत्' । रघु १-२३), 'मीपिण तस्य अर्थकामो धर्म एव आस्ताम् ( रघु १-२५ ) इत्यादिना कालिदासस्य धर्मराज्यकल्पना एवं अर्थ- प्रधानराज्यल्पनापेक्षया अभिमततरा मासीत् इति ज्ञातु सक्यते । 'धर्मार्थकामेषु .

·राजनीति-कोषः आलोकान्तात्प्रतिहततमोवृत्तिरासां प्रजानाम् तुल्योघोगस्तव दिनकृतश्चाधिकारो मतो नः। तिष्ठत्येप क्षणमधिपतिज्योतिषां व्योममध्ये षष्ठे भागे त्वमपि दिवसस्यात्मनश्छन्दवर्ती ।। -विक्रमोर्वशीयम् २-१ नियमयसि कुमार्गप्रस्थितानात्तदण्डः प्रशमयसि विवाद कल्पसे रक्षणाय । अतनुपु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्त बन्धुकृत्यं प्रजानाम्॥ -शाकु० ५-८ . समा वृत्ति प्रपेदे ' ( रघु १४-२१) इत्यनेन धर्मस्य अर्थकामाभ्या सह एव अवस्थिति इति यद्यपि वर्णन कृतम् तथापि सति प्रसङगे अर्थकामयो विरोधै सम्भूते धर्मस्य एव प्राधान्यम् इति 'धर्मोत्तर मध्यममाश्रयन्ते ' (रघु० १३-२२) अर्यकांमसहित देहबद्ध धर्मम् इव ' ( रघु ११-३५), 'धर्म एव तस्य अर्थ- कामी आस्ताम् ' ( रघु १-२५), एभि धर्मस्यैव त्रिपु पुरुषार्थप बलीयस्त्व सम्यक् प्रदर्शितम् । 'विक्रमोवंशीये ' द्वितीये अडके सूर्येण सह कृता राज्ञ तुलना पुरुषार्थ धर्मस्य एव प्राधान्य बोधयति ।

·२ सचिवः सचिव-फर्तव्यम् सन्तानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता । तेन धूर्जगतो गर्यो सचिवेषु निचिक्षिपे॥ सोऽधिकारममिकः कुटोचितं काश्चनस्वयमवर्तयत्समाः । संनिवेश्य सचिवप्वतःपरं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ।। -रघु० १-३४ -रघु० १९-४ राजनीती राज्ञ स्थानादनन्तर सचिवस्य एव स्यान सर्वत्र निरूपितम् । राज्यस्य सप्ताहगाना वर्णनावसरे अपि स्वाम्यमात्यसुहृत्कोरा 'इत्यत्र द्वितीय स्थान सचिवस्य एव । अत अत्रापि द्वितीय प्रकरण सचिवस्य उपनिबद्धम्। राजनीतो राजा यद्यपि सर्वात्मना प्रमविष्णुः, तथापि चितप्रसबगेषु सोऽपि सचिवानुमति विना किमपि कतुं न पारपति, इति कालिदासीयवाडमये उद्धृत कश्चन वचनै ज्ञात शक्यते । पद्यपि कालिदासीयवाडमये नृपत्य 'ना विष्णु पृथिवीपति ' इत्यादिकल्पना- नुसार सर्वत्र दव्या कल्पनाया एवं वर्णनम्, तथापि प्रसङगविशेषेषु राशा 'सचिवायत्तसिद्धि 'स्वमिव आविर्भूतम् । यया मृगयादिगमनायें दारयेन सचिवानाम अनुमति लब्धा ( रघु० ९-४९ ), अत स दरारप 'सचिवालम्वितधुर ' (रपु. ५-६९) एव मृगमार्थ जगाम इति वणितम्, तथैव विश्वजिनामकयज्ञस्य आहर्ता सम्राट् रयः अपि सचिवसव ' ( रघु० ४-८७ ) एवं स्वकार्य नियामास इत्यादिना सचिवाना कालिशासकालेऽपि असाधारण वैशिष्टय बोध्यते । एतदेव च मित्र प्रकरणे उपनिबद्ध वचन ज्ञापने। १ 'सचियकर्तव्यम् ' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे रानाम् अनुपस्थितिकाले राज्य सचिव नियंते स्म इति एतत् प्रदर्शनानि 'तैन ( दिलीपेन ) स्व. भुवात् भवतारिता जगत ५ सचिवेषु निविक्षिपे (रघु० १-३४), सः (अग्निवर्ण ) सचिवेषु अधिकार सनिवेश्य अवः पर कामिनीमसासनेताः रेमे ( र १९-४), दशरपमपि विस्मृतान्यकरणीय सचिगारभित्रम् एप ·राजनीति-कोपः -रघु०९-६९ इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बितधुरं धराधिपम् । परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेय कामिनी ।। परिचयं चललक्ष्यनिपातने भयरुपोश्च तदिगितबोधनम् । श्रमजया प्रगुणां च करोत्यसौ तनुमतोऽनुमतः सचिवैर्ययो॥-रभु० ९-४९ वाढमेष दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने । इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरघशाकिनी: प्रजाः ।। तं गृहोपवन एय सङ्गताः पश्चिमकतुविदा पुरोधसा । रोगशान्तिमपदिश्य मन्त्रिणः सम्भृते शिखिनि गूढमादधुः ।। तैः कृतप्रकृतिमुख्यसमहराशु तस्य सहधर्मचारिणी । साचु दृष्टशुभगर्भलक्षणा प्रत्यपद्यत नराधिपश्रियम् ।। तं भावार्थ प्रसवसमयाकाक्षिणीना प्रजानाम् अन्त' क्षितिरिव नभोवीजमुष्टिं दधाना । मौले: साधं स्थविरसचिवैहेमसिंहासनस्था राज्ञी राज्य विधिवदशिपद्भर्तुरव्याहताशा ।। -रघु० १९, ५२-५७ मृगया जहार ' ( रघु०९-६९ )' इत्यादीनि वचनानि स्पष्ट प्रतिपादयन्ति । किञ्च राजनि अग्निवर्णे अनप ये मृते सन्यपि प्रकृतिमुख्यानाम् अनुमत्या सचिवा गर्भवतीम् राजी हेमसिंहासने प्रतिष्ठिाप्य तद्द्वारैव सर्वराज्यव्यवहार निर्वतयामासु इत्यपि भारतीयराजनीती एक नवीनमेव कार्य मन्त्रिभि निर्वतितम् इत्येतत् एकोनविंशतितमे सर्गे उध्दृतेभ्य वचनेभ्यः ( रघु० १९-५२,५४,५५,५७ ) ज्ञातु शक्यते। प्राय सर्वत्र सचिववर्णनावसरे बहुवचननिर्देशात्- ( रघु० १-३४,१९-४, ९-४९,१९-५२, ३३ ) सचिवा बहुसडण्यावा, ते च स्वातन्त्र्येण राशा सह स्वस्वविषयम् उद्दिश्य मन्त्रविमर्शादिक कुर्वन्ति स्म इति ज्ञायते । कालिदासेन प्रधान- मश्रिकल्पना कुत्र अपि न आविष्कृता, यस्य प्रधानमन्त्रिण आशा सर्वे अपि स्वस्ववियपाधिकारिण मन्त्रिण. अनुमन्यन्ते । प्रत्युत, राजा एवं स्वय साक्षात् तान् मंन्त्रिण आदिशति, न प्रधानमन्त्रिद्वारा, इति अनुमात शक्यते ·कालिदासः नयविद्भिर्नये राशि सदसच्चोपदर्भितम् । पूर्य एवाभवत्पक्षस्तस्मिन्नाभवदुत्तरः ॥ -रघु० ४-१० मथुप्रवृद्धजनिताननविकिपाश्च प्लक्षान् प्ररोहजटिलानिय मन्त्रिवृद्धान् । अन्वग्रहीत् प्रणमत: शुभदृष्टिपात. वार्तानुयोगमधुराक्षरया च वाचा। -रघु० १३-७१ सत्रान्ते सचिवसखः पुरस्क्रियाभिः गुरुभिः शमितपराजयव्यलीकान् । काकुरपश्चिरयिरहोसुकावरोधान् राजन्यान् स्वपुरनिवृत्तयेऽनुमेने ॥ -रघु० ४-८७ . प्रतीहारी :-देव, अमात्यो विज्ञापयति । अर्थजातस्य गणनाबहुलतया एकमेव परिकार्यमवेक्षितम् , तद्देवः पत्रारूढ प्रत्यक्षीकरोत्विति । न्याकु०६, पृ. २१९ राजा:-वेत्रवति, मद्वचनात् अमात्यमार्यपिशुनं हि । चिरप्रबोधान्न सम्भावितमस्माभिरय धर्मासनमध्यासितुम् । यत् प्रत्यवेक्षित परिकार्यम् आर्येण तत्परमारोप्य दीयतामिति । -शाकु० ६, पृ. १९८ राजा:--वयस्य अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराज्ञा । तदन परिगतार्थ कृत्वा मदचनादमात्यपिशुनं बहि- धर्मसिंहासनस्य राजा आधिकरणिक व्यवहार तदधितामायादिद्वारा एव पश्यति इति शाकुन्तले पच्छे अडो समातेन वर्गनेन नायो । यया- वेत्रवति, मपगार आयपिशुन यूहि, चिरप्रवोधात् अद्य धर्मासनमध्यासितु न पारितम्, तत् यत्सोरकार्यम् समा येन ( व्यवहारापिकतेन) अवेक्षितम् तत सर्वमपि पत्रे पिलिस्य दीयताम् इति । ( माकु. ६, पृ. १९८) ।' अन अमात्यस्य उत्तर प्रतिहारी निवेदपति- 'देव, अमात्यः विशापयति, अव्यवहारस्य गणनाबाहुल्मात् एवमेव पोरकार्यम् अवेशितम्, तत् पत्राल्ड, देव प्रत्यक्षीकरोतु ( शावु. ६, पृ. २१९ )'। • बेदला स्वमति प्रजा परिपालयनु' इति अमा पपिशुन दुष्यन्तस्य प्रति- सन्देश अमात्यानां प्रजापरिपालनविषये असाधारण सामथ्र्य वोरालं प प्रान्द्रयति । .

·राजनीति-कोप: स्वन्मतिः केवला तावत्परिपालयतु प्रजाः अधिज्यमिदमन्यस्मिन् कर्मणि व्यावृतं धनुः ॥ -शाकु० ६, २२८ गौरवायदपि जातु मन्त्रिणां दर्शनं प्रकृतिकाक्षितं ददौ . तद्गयाक्षविरावलम्बिना केवलेन चरणेन कल्पितम् ॥ -रघु०१९-७ १ दूत-प्रणिधयः प्रत्यभिज्ञानरत्नं च रामायादर्शयत्कृती। हृदयं स्वयमायातं वैदेह्या इव मूर्तिमत् ।। -रघु० १२-६४ प्रवृत्तावुपलब्धायां तस्याः सम्पातिदर्शनात् । मारुतिः सागरं तीर्णः ससारमिर निर्मम ।। -रघु०१२-६० निर्बन्धपृष्टः स जगाद सर्व स्तुवन्ति पौराश्वरितं त्वदीयम् । अन्यत्र रक्षोभवनोषितायाः परिग्रहान्मानवदेव देव्याः ।। -रघु० १४-३२ स किंवदन्ती वदता पुरोगः स्ववृत्तमुद्दिश्य विशुद्धवृत्त । साधिराजोरुभुजोऽपसर्प पप्रच्छ भद्र विजितारिभद्रः ।। -रघु० १४-३१ रसदृक्षाणा सर्वात्मना असाधारणकर्तृत्वशालिनामपि राज्ञा कार्य विषये अन्तिम निर्णयः तावत् नयविदाम् अमात्याना मन्त्रानुसारम् एव आसीत् इति नयविङ्गि (रघु० ४-१०) इत्यादिना स्पष्ट प्रदर्शितम् । २ 'प्रणिधयः' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे 'चारचक्षुषो राजान ' इति इमाम् उक्तिम् अनुसृत्य प्राय चाराणा वर्णनपराणि वचनानि अत्र सडगृह्यन्ते । चाराणा कार्य यथा अरिमण्डले प्रविश्य ततः सर्वा वृतान्तकथा सातव्या इति, तथा एव स्वकीये राज्यविभागे पोरेषु सञ्चार्य सर्व प्रवृत्तिजान ज्ञातव्य भवति इत्येतत्- 'परेषु च स्वेषु च ' प्रेषितं परस्परम् अजानदि अपसर्प स (अतिथि ) स्वपन् अपि अजागार (रघु० १७-५१), 'स किंवदन्ती १४ ३१-३२)' इत्यादिभि वर्णनः सम्यक् ज्ञायते । तथा च कामन्दक- ·कालिदासः परेषु च स्वेयु क्षिप्तरविज्ञातपरस्परैः। सोऽपसर्जजागार ययाकालं स्वपन्नपि ॥ -२४० १७-५१ न तस्य मण्डले राज्ञो न्यस्तप्रणिधिदीधितेः। अदृष्टमभवास्किञ्चिद् व्यभ्रस्येव विवस्वतः ॥ -रघु० १७-४८ अवमि ते सारमतः खलु त्या कार्ये गुरुण्यात्मसमं नियोक्ष्ये व्यादिश्यते भूघरतामवेक्ष्य कृष्णेन देहोदहनाय दोषः ॥ -कुमार०३-१३ मदन:--- तथापि तावत्कस्मिंश्चिदाज्ञां मे दातुमईप । विनियोगप्रसादा हि किङ्कराः प्रभविष्णुपु ॥ सर्व सखे त्यप्युपपन्नमेतद् उभे ममास्त्रे कुलिश मांश्च वझं तपोपीयमहासु कुण्ठ त्वं सर्वतोगामि च साधकं च ।। कुमार० ३-१२ तस्यानुमेने भगवान् विमन्युापारमात्मन्यपि सायकानाम् । कालप्रयुक्ता खलु कालयिद्भिर्विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति ।। -बुमार०७-९३ 'चारान्विचारपत् तोर्येप्वात्मनश्च परस्य च । पापण्डयादीनविज्ञातानन्योन्यमितररपि । शाकुन्तले पछे अडके विनोधार्य प्रमदवनभूमि जिामिपो दुप्यन्तस्य गमनाए प्राक् प्रमदवतस्थानस्य चारद्वारा प्रत्यवेक्षण' (शाकु. ६.५ १९८), तथा च रघुवो 'नदीप विहाँ कामस्य राज्ञ नद्यवतरणात प्राफ नानापिभि नत्रादीना महामत्स्यानामपक्षणम् ' (रपु. १६-५५ ) इत्यादिना वाराणाम् अन्यदपि विनिष्ट कार्य ज्ञायते । तथा च कामन्दक- 'परितापितेषु वासरेप पदयन् तटलेखास्थितम् माप्तसैन्यवयम् । सुपिशोपितमीनचक्जाल व्यवगाहेत जल मुद्दल्ममेत ·१८ राजनीति-कोपः कञ्चुकी--(उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । महाराज, प्रत्यवेक्षिता: प्रमदवनभूमयः । यथाकाममध्यास्ता विनोदस्थानानि महाराजः । -शा०६, पृ. १९८ तस्मिन्मघोनस्त्रिदशान्धिहाय सहस्रमणां युगपत्पपात । प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेपु ॥-घुमार० ३-१ राजा- सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यन्नियोज्याः सम्भावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् किं वाऽभविष्यदरुणस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥ शाकु०७-४ 3 पुरोहितः अयोपनीतं विधियदिपश्चितो चिनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम् । अवन्ध्ययत्नाश्च बभूवुरत्र ते क्रिया हि वस्तूपहिता प्रसीदति ।। -रघु० ३-२९ - पत्र च राज्ञाम् असाधारणवीर्यातिशयशालि शस्त कुण्ठित भवति, तत्र चारैः कार्य ससाधयितु शक्यते, इत्येतत्- 'वज्र तपोवीर्य महत्सु कुण्ठ स्व सर्वतोगामि च साधक च' (कु० ३-१२ ) इत्यनेन कल्पयितु शक्यते । दूताना विशिष्टसन्देवाहारित्व प्रवृत्तोपलब्धित्व च हनूमतः सञ्चारात् सीतायाः उपलब्धेश्च ज्ञातु शक्यते-( रघु० १२-६०,६४ ). * किडकराः प्रभविष्णुषु विनियोगप्रसादा (कु. ६-६२)'' नियोज्या भृत्या -महत्सु अपि कर्मसु सिध्यन्ति, तत्र प्रभूणा सम्भावनागुण योजनाचातुर्यम् एव प्रधान कारणम् इति अवेहि (शाकु ७-४)' इत्यादिना चारयोजनाविषये प्रभूणा चातुर्यम् एव प्रधानम् इति ज्ञायते। ३ 'पुरोहितः' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे सचिववत् पुरोहितस्यापि राज्यविषयक विशिष्ट कार्य वर्तते, अत सचिवेषु अन्यतम एव पुरोहितः इत्येतत्-प्रदर्शकानि मचनानि अत्र सडगृहीतानि ! यया पुरोहिताना कार्य राजपुत्राणा अध्यापनादि

·कालिदासः
-०१-५९
सस्मान्मध्ये यथा तात संविधातुं तथाईसि ।
इवाणां दुरापेऽर्षे त्वदधीना हि सिद्धयः॥ -रपु० १-७१
पुरुषायुपजीविन्यो निरातका निरीतयः ।
पन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् ॥ -रघु० १-३३
तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी ।
तो गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥ -रपृ० १-५७
अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः ।
अामर्थपति चमाददे पदता वरः ।।
उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वनेषु यस्य मे।
देवीनां मानुपीणां च प्रतिहर्ता स्यमापदाम् ॥ -रमु० १-६०
सय मन्त्रकतो भन्ने राप्रशमिताभिः ।
प्रत्यादिश्यन्त इय मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः॥ -रप० १-६१
स यमय दुरासदः परैर्गुरुणाऽथ विदा कृतकिप, ।
पयनाग्निसमागमो दाय सहितं ना यदस्त्रतेजसा ।
असमाप्तविधियतो मुनिस्तय विधानपि तापकारणम् ।
न मयन्तमुपस्थितः स्वयं प्रकृती स्थापयितुं पपम्प्युतम् ॥ -रमु• ८.७६
भासीत् इत्यादि (रपु० ३-२९) जायते । यथा च धामिर कायम् 'मोपा
मना पुरषायुपजीविय, निराहा , निरीतयरच इति पर. ताव महापस
ऐतु (पु०१-६), 'मन्वारा अरिनाशादिप नामपि यया (ए.
१-११) गिते तप साक्षात् राग्यपराभार गरि पुदित उपो स्मति
म (गः) पात्रानुरले मानि साठी श्रोत्रिपमाया भयोमा प्राये,
सादि परन: राष्ट तापमाप बामदा सय प्रशिक्ष-रयां
घणनीत्पांच पुतल स्यात् पुरोदिता । समिति पुन निर्व
पानिपौस्टिकम् ॥ प्राप र पुराहिनापगरे पुरोहित अपई.
देत पिन जारी । पपा पनि (प. १-१),'
"मति गुरुपा (र.८-1) Ne 1
-पु. ८-४

·-रघु०८-७५
-रघु० ११-४९
राजनीति-कोपः
अय तं सवनाय दीक्षितः प्रणिधानाद्गुरुराश्रमस्थितः ।
अभिषड्गजडं विजिज्ञयानिति शिष्येण किलाम्वोधयत् ।।
प्राधिणोच्च महित महायुतिः कोसलाधिपतये पुरोधसम् ।
भृत्यमावि दुहितुः परिग्रहादिश्यतां कुलमिदं निमेरिति ॥
असौ पुरस्कृत्य गुरुं पदातिः पश्चादवस्थापितवाहिनीकः ।
वृद्धरमात्यैः सह चीरवासा मामर्घ्यपाणिर्भरतोऽभ्युपैति ॥ रघु० १३-६६
सखा दशरथस्यापि जनकस्य च मन्त्रकृत् ।
सञ्चस्कारोभयप्रीत्या मैथिलेयो यथाविधि ।।
-रघु० १५-३१
अथ सावरजो रामः प्राचेतसमुपेयिवान् ।
ऊरीकृत्यात्मनो देहं राज्यमस्मै न्यवेदयत् ॥
-रघु०१५-७०
कुशावती श्रोत्रियसात्स कृत्वा यात्रानुकूलेऽहनि सावरोधः ।
अनुद्रुतो वायुरिवाभ्रवृन्दैः सैन्यैरयोध्यामिमुखः प्रतस्ये ॥
-रघु०१६-२५
मन्त्रविमशः
अजिताधिगमाय मन्त्रिभिः युयुजे नीतिविशारदैरेजः ।
अनपायिपदोपलब्धये रघुराप्तैः सामयाय योगिभिः ॥
-रघु०८-१७
दशरथस्य सखा जनकस्य मन्त्रकृच्च (विश्वामित्र )-(रघु० १५-३१).'
इत्यत्रत्यसखिपदेन पुरोहिताना राज्यकार्यविषये विशिष्ट सामर्थ्य ज्ञायते । अत
एव च, न केवल देवीना, अपि तु मानुषीणाम् अपि आपदा त्व प्रतिहर्ता
(रघु० १-६०)' इति वणितम् । 'नाक्ष ब्रह्म भवति क्षत्र ना ब्रह्म वर्धते '
इति पूर्वोक्त सिद्धान्त एव पुरोहितसामर्थ्यवर्णनावसरे' अस्त्रतेजसा सहित
ब्रह्म नाम पवनाग्निसमागम (रघु० ८-४.)' इत्यनेन स्पष्ट प्रतिपादित ।
४ मन्त्रविमर्श- अमात्य,, सचिव सह क्रियमाण नृपाणा मन्त्रविमर्शः
मक विचार्यते । ' नास्यच्छिद्र परो विद्यात्, विद्यात् छिद्र परस्य तु ।' इति मनूक्तिम्

·कालिदासः मन्त्रः प्रतिदिनं तस्य बभूव सह मन्त्रिभिः । स जातु सेव्यमानोऽपि गुप्तवारो न सूच्यते ॥ -रघु० १७-५० भव्यमुक्ष्याः समारम्भाः प्रत्यवेक्ष्या निरत्ययाः । गर्भशालिसधर्माणस्तस्य गढं विपेचिरे ॥ यादमेष दिवसेषु पार्थिवः कर्म साधयति पुत्रजन्मने । इत्यदर्शितरुजोऽस्य मन्त्रिणः शश्वदूचुरधशाकिनी: प्रजाः ।। -रघु०१७-५३ -रघु० १९-५२ परकर्मापहः सोऽमृदुवतः स्वेषु कर्मसु । आवृणोदात्मनो ग्धं रन्धेषु प्रहरन् रिपून् ॥ -रघु० १७-६१ न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां काल्न गृहाति लिपि न यावत् । सर्वाणि तावत् श्रुतवृद्धयोगात्फलान्युपायुक्त स दण्डनीतेः।। -रघु० १८-४६ -रघु०१-२० ननवः तस्य संवृतमन्त्रस्य गूढाकारेगितस्य च । फलानुमेयाः प्रारम्भाः संस्काराः प्राक्तना इव ॥ प्रमुराफलोदयास्थिरकी विरराम कर्मणः । न चे योगविधेनवेतरः स्थिरधीरापरमात्मदर्शनात् ।। लिड्गर्मुदः संहतचिक्रियास्ते हृदाः प्रसन्ना इव गूढनकाः । पैदर्यमामन्त्र्य ययुस्तदीयां प्रत्यर्प्य पूजामुपदाउलेन । -रघु०८-२२ प अनसत्य, 'यद्यपि मन्त्र मन्त्रिभि सह प्रतिदिन सेव्यते, गुप्तद्वारः सः तुन पेन अपि ज्ञायते ( रघु० १७-५०) 'तस्य सारथे, भव्य पुख्या समारम्भा. गर्भशालिसमाना. गूढ विचिरे' ( रप १७-५३), 'रवेषु कर्मसु उद्यतः रेप रिनु प्रहरन् आत्मन रम्यम् आवृणोत् ' (रघ० १७-६१) ' इत्यादिना । पटुकों- भिवते मन्त्र.' इति सिद्धान्तमुररोय मन्त्रिभिः यह ते ते राजान अजिताधिगमाप- भजितदेशप्राप्तये-जिरे । रघशे एकोनविंशतितमे सर्गे अग्निवर्णम मरणसमय

·राजनीति-कोपा
स राजलोकः कृतपूर्वसंचिद् आरम्मसिद्धौ समयोपलभ्यम् ।
आदास्यमानः प्रमदामिपं तदावृत्य पन्थानमजस्य तस्थौ ॥
-रघु०७-२१
मरणानन्तरं च यद् मन्त्रविमादिकं तस्य सचिवः पृतम् तद् कालिदासीयवाझमये
मन्त्रविमर्शस्य मन्त्रगोपनस्य च सर्वोत्तमं निदर्शनम् । एतदेव च संवृतमन्त्रस्य
(रघु० १-२०),' 'कृतपूर्वसंवित् (रपु० ७.३१)' श्यादिभिः उपबृंहितं भवति।

·३ सुहृद् द्वादशराजमण्डलम' स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुलूपाणिरयान्वितः। पविध बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीपया । रघु०४-२६ . 'सुहृद् ' इति प्रकरण 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोप- ' इति क्रमानुसार तृतीय वर्तते । मन्त्र प्रकरणे विजिगीषु राजान केन्द्रमध्ययतिन प्रकल्प्य तस्य कागि या मित्राणि भवन्ति, मित्रं साक कय वा वतितव्यम् मित्राणि च ममियाः कदा भवन्ति, अरोणा मण्डल वशरम्परया कथम् अनुगत भवति, ते साक कय व्यवहार सम्पादनीय , तेपा सामन्तसम्भावना च कयम् आपादनीया तदयं च पट्गुणा, च- तस्र नीतय, तिस्र शक्तय, इत्यादि-मन्त्रविमर्शः कय कर्तव्य , इत्यादि सर्वात्मना राजनीतिमूल विमर्शादिकम् अन सद्धगृहपते । विजिगीयो राश अवस्यान तत्समीपतिना, शत्रुभाव समापनाना, मित्रभाव च उपगताना, वार्यापिनाम् । अकृत्रिमाणा प्राकृताना च स्वागाविक स्थान पुत्र कय च वर्तते, इत्येतत् प्रदर्शयित प्रथमत एप 'द्वादशराजमण्डलम् ' इत्यारय प्रारणम् अत्र सडग्रपितम् । तत्प्र- दर्शनार्थम् अत्र एका आकृतिरपि आलिखिता वर्तते । रानात रघु मध्यवर्तिन विजिगीपुत्येन प्रकल्प्य तस्य दिग्विजययात्रापयोपि ससूचितः । यारागनेव म्पनीतिरनेकरूपा' इति राजनीते सम्यकस्वरूपम् माविष्कुवंता सुभाषितेन स्पष्टम् एव उद्घोषितम्, यत् शत्रुभाव समापनाना मित्रभावम् उपगताना या वेपामपि राज चिरकालरवेन स स धर्मो नव अभिमत । यत सर्वोऽपि व्यवहार परिस्थित्य- पीन , विजिगीपो सामध्यसापेक्ष प। अत अब ये प्रदर्शिता सम्माविताच पात्र. मित्रभाया, ते अत्यन्त तलालस्वरूपिण, तथापि पत्र वुत्रापि राजनि प्रदेशे वा सर्वेष्यपि कारेषु अनुगता एप ते भवन्ति, इत्या तु गपामपि नीतिविशम् ऐप. मत्यम् । एवं पदादराजमण्डलप्रदनिन त्रुमित्रभायपो. सम्यगाविपरणेन पाइगुण्यादीनो प राजनीतिप्रस्थापानाम् आदितरवानाम् सम्यग् विवरणेन. एत. प्रकरण यस्य ग्रन्थस्य हृदयम् श्व स्पानेन तथा गुण ९ वर्तते, इति मपो गुस्पर भवेत् । द्वादशराजमण्डलम् इत्यस्मिन् उपधारण प्राय विजिगीषु नप- पीय पमित्रनावदानि विजिनीशे नंम्पपरायमानि प वपाानि सर- ·राजनीति-कोष परामिसन्धानपरं यद्यप्यस्य विचेष्टितम् । जिगीपोरश्वमेधाय धर्म्यमेव वभूव तत् ॥ -रघु० १७-७६ उपगतोऽपि च मण्डलनाभिताम् अनुदितान्यासतातपयारणः । नियमवेक्ष्य स रन्ध्रचलामभूत् अनलसोऽनलसोमसमद्युतिः ।। पक्षण्छिदा गोत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यमेनं शतशो महीधाः । नृपा इवोपप्लाविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते ॥ -रघ• १३-७ हीनान्यमुपकर्तृणि प्रवृद्धानि विकुर्वते तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि स्थापितान्यपि ॥ -रपु० १७-५८ गृहयन्ते। राज्ञ रघो प्रयाणसमये स रघु प्रयम मूल नाम स्वनिवासस्थान, प्रत्यन्त नाम प्रान्तदुर्गच सरक्ष्य, शुद्धपाणिः नाम नाशितपृष्ठशत्रु सन् दिशो जेतु प्रतस्थे ( रघु ४-२६ ) इति अत्र सम्यग् वणितम् । रघुवंशे सप्तदर्श सर्गे च सम्राज अतिथे यत्पराभिसन्धानपर कुटिलनीत्यादि आचरणम् अभूत् तत् अश्व-- मेधार्थम् बासीत्, इत्यनेन तत् धय॑ मेच आसीत् इति कल्पितम् ( रघु १७-७६), नवमे सर्गे च 'मण्डलनाभिताम् सर्वात्मना विजिगीपुत्वम् आपन्न अपि दशरथ श्रियम् रघचलाम् अवेक्ष्य नाम शत्रय रन्ध्रेष्वेव प्रहरन्ति, इति आलोच्य अनलस अभूत् ( रघु ९-१५) इत्यनेन विजिगोपूणा सावधानता प्रतिपादिता भवति । शत्रुभ्यः अभिभूतानाम्, आप्लविनाम्-भयवता नृपाणाम् आश्रयस्थान धर्मोतरा मध्यमा एव राजान भवन्ति, इत्येतत् (रघु १३-७) इत्यत्र सम्यक् आविष्कृतम् । द्वादशराजमण्डले शत्रुमित्रयो विमर्श क्रियमाणे 'हीनानाम् अनुपकर्तृत्व, प्रब- लाना च विरोध , अतः मध्यमशक्तीना नृपाणाम् एव साहाय्यम् अपेक्षणीयम् इति (रघु १७-१८) इत्यत्र सम्यक् प्रतिपादितम्। 'अनन्तरान्-नाम यातव्य-पाणि- प्राहादीन् नृपान् प्रभुशक्तिसम्पदा एव वशीकरणीयम् इति ( रघु ८-१९)' अत्र सम्यक् प्रतिपादितम् । विजिगीपो राज्ञ सिंहासनादिवत् अरिमण्डलस्यापि वशपर- म्परागतत्वमपि सम्भाव्यते इत्येतत् 'तेत रघुणा पित्र्य सिंहासनम् अरिमण्डल च सममेव समानान्तम् (रघु ४-४)' इत्यनेन सम्यक् समूचितम् । रधो. दिग्विजय- यात्राप्रसङगेन कालिदासेन उद्धृताना ' यातव्य-पाणिग्राहादीना' द्वादशराजमण्डला- तभूताना राज्ञा सामान्यत स्थावबोधो भवतु इति यत्र एका 'द्वादशराजमण्डलस्' इति आकृति. अर्थशास्त्रानुसारम् मालिख्यते ।

·द्वादशराजमण्डलम् सप्ताहग राज्यमुच्यते- १२ अरिमिन मित्रनृप २,४,५,६,७ ९ मिनमिननप. १ स्वामी २ अमात्य ४. कोप ८ रिमित्रनृप २,४,५,६,७ ५ मित्रनृप २,४,५,६,७ ५ राष्ट्रम् ६ दुर्ग ७ बलम् २ अरिः ३ उदासीन ३ मध्यमः २, ४, ५, ६,७ ३ मध्यमः ४ उदासीनः नृप नृपः १ विजिगीषु राजाः नृप. नृप २.अमात्या ४ माश |२,४,५,६,७.२,४,५,६,७ ५ राष्ट्रम् ६ दुर्ग ७ बलम ६ पाणिग्राह नप ७ मानन्द नग १० पाणिग्राह नृप २,४,५,६,७. ११मान्दासारस नए प कमपि राजान विजिगीपत्येन प्रगप्प बयेते ते राजान अरि-मित्रो. दामीनभावं समापादनीया ।सत्र अपमय म स्याद् इति दातुन पश्यत । तथापि सामान्यर राजमण्डलगानाम् इरम् आरति अत्र पालियो। पत्र आरती, १ राजा, ३ गुहा, इति दो साक्षादेव निर्दिष्टी । अपशिष्टानि पञ्च मागानि अपनोपनीयानि भवन्ति ।

·राजनीति-कोपः -रघु०८-१९ अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपर प्रणिधानयोग्यया मरुत पन्च शरीरगोचरान् ।। सममेन समाकान्त द्वय द्विरदगामिना । तेन सिंहासन पि-यमखिलं चारिमण्डलम् ।। -रघु०४-८ दिग्विजययात्रारम्भौ' vM vv - -रघु० ४.२४ सरित कुर्वती गापा पथश्चाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोदयामास त शक्ते प्रयम शरत् ।। तस्मै सम्यग्घुतो बहिर्वाजिनीराजनाविधौ । प्रदक्षिणाचियाजेन हस्तेनेव जय ददौ॥ -रघु०४-२५ अरिमिश्रमरेमिन मिमित्रमत परम् । तथारिमित्रमित्र च विजिगीषो पुर सरा ॥ पाणिग्राहस्तत पश्चात् आक्रन्दस्तदनन्तरम् । आसारावनयोश्चैव विजिगीपोस्तु पृष्ठत ।। अरेश्च विजिगीपोश्च मध्यमो भूम्यनन्तर । अनुग्रहे सहतयो समर्थों व्यस्तयोवध ।। मण्डलात वहिरेतेषामुदासीनो वलाधिक । अनुग्रहे सहताना व्यस्ताना च वध प्रभु ॥ अरिमित्रादय पञ्च विजिगीपो पुर सरा पाणिग्राहाकदपाणिग्राहासारा कदासारा इति पृष्ठत चत्वार, मध्यमोदासीनो द्वौ विजिगीपु एक इति द्वादशराजमण्डलम्। २ दिग्विजय यात्रारम्भश्च इयतस्मिन उपप्रकरण विजिगोभि नूप दिग्विजयाथम कदा प्रस्थातव्यम निसर्गोऽपि यात्रायै कदा चोदयति प्रस्थानसमय के के विधय कल्पिता भवनि इत्यादिप्रदकानि वचनानि अत्र सडगृहय ते। प्रथमत एव आस्मन परस्य च बलावल सम्यक ज्ञात्वैव विजिगीषु स्वय बलिष्ठ चत् सहि एव यात्रा प्रस्थातुम् अहति (रघु०१७-५९) इश्यत्र सम्यक् उक्तम् ।

·कालिदासः
स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्रपाणिरयान्वितः ।
पड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीपया॥ -रघु० ४-२६
स ययो प्रथमं प्राची तुल्यः प्राचीनबर्हिपा ।
अहिताननिलो तेस्तर्जयनिय केतुभि. ॥ -रघु० ४-२८
अथाधिशिश्ये प्रयत प्रदोपे रथं रघुः कल्पितशतगर्भम् ।
सामन्तसम्भावनयेव धीर: कैलासनाथं तरसा जिगीपुः ।।-रघु० ५-२८
परात्मनोः परिच्छिद्य शक्त्यादीनां पलावलम् ।
ययावेभिनलिष्ठश्चत्परस्मादास्त सोऽन्यया ॥
अरिमण्डलम्'
दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् ।
पूर्व प्रथमितो राज्ञा हृदयेऽग्निरिवोत्थितः ॥
-रपु०४-२
तदार मनु -'यदा मन्येत भावेन हृष्ट पुष्ट बल स्वरम् । परस्य विपरीत घेत्
सदा पायावरीन् प्रति ॥१॥पदा तु स्यात् परिसीलों वाहनेन योन पातागोत
प्रपस्नेन पा सान्त्यपातरीन् ॥ २॥ 'दी सरमि यात्रानुर एवंम् सोय
एक विजिगीपय पापिया' यस्मिन् ऋतो दिग्विजयापंम् जिगमिपय , पंगत्
‘गरित हुनो गापा परत यात्रा गोदपमास' ( रपु०४-२४ ) इन पक्तिम् ।
पारावरपानसमरे याजिगरपादीनां पक्षिा नीराननारिप 'सम्म सम्प
गएको पदी (रपु० ४-२५) 'दत्यनेन राम्बा गाम् । पानापानमम पिर.
गीतमा राप्रपम स्यीय प्रसास्वाम्म गनानीराव (प) मुर.
मापन गन् एप निमिया प्रकारचे (पु. ४-२१) 'एनी राप्रपाम् ॥
३. 'भारमण्यम्'-एमिन र विभिगो राय
freerभूनाना मगर पाहार भतिनि मानि
गरायो। मिसभा पाराममन एवं गादी गरी र
रिम् । ति रामाय गमार ifromना-
रिसा 2 मरीन पारी भी n of

·राजनीति-कोषः -रघु० ४-४ -रघु० ३-६२ सममेव समानान्तं दयं द्विरदगामिना । तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमण्डलम् ।। अचिराधिष्टितराज्यः शत्रुः प्रकृतिप्वरूढमूलत्वात् । नवसरोहणशिपिलस्तरुरिव सुकरः समुद्धर्तुम् ।। -मालविका १-८ तथापि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे चिरमस्य तस्थुषः । तुतोप वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणनिधीयते ॥ तमुदहन्तं पथि भोजकन्यां रुरोध राजन्यगणः स दृप्तः । बलिप्रदिष्टां श्रियमाददानं त्रैविक्रमं पादमिवेन्द्रशत्रुः ।। -रघु०७-३५ निववृते स महार्णवरोधसः सचिवकारितबालसुताञ्जलीन् । समनुकम्प्य सपत्नपरिग्रहान् अनलकानलकानवमा पुरीम् ।।-रघु० ९-१४ प्रायो विपाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान् खगांश्चकार नृपतिनिशितैः क्षुरप्रेः । शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेपाम् अत्युच्छ्रितं न ममृपे न तु दीर्घमायुः ।। -रघु० ९-६२ भरतस्तत्र गन्धर्वान् युधि निर्जित्य केवलम् । आतोद्यं ग्राहयामास समत्याजयदायुधम् ॥ -रघु० १५-८८ . अरूढमूलत्वात् अचिराधिष्ठितराज्य राज्ञाम् अत्यन्त द्वेष्यो भवति, एतदेव च • दिलीपानन्तर रघु राज्ये प्रतिष्ठित निशम्य पूर्व राज्ञा हृदये प्रधूमित अग्नि, उत्थित इव ' (रघु० ४-२)', 'तेन रघुणा पित्र्य सिंहासनम् अखिलम् अरि- मण्डलम् समाकान्तम् ' च (रघु० ४-४.) इत्यादिवर्णनै सम्यक् स्फुटं भवति । 'विपक्षभाव शस्त्रव्यवहारनिष्ठुर एव, न तु प्राकृतिकसौहार्दानुगुण' इत्येनत् इन्द्रस्य रघो च सवादे (रघु० ३-६२) ज्ञात भवति । शणा पर्वथा नाशः कर्तव्य , तथाच 'गत्रुशेष न रक्षयेत् ' इति नीतिरपि प्रथिता, तथापि शत्रूणाम् अपि वालसुतविषये विशेषतश्च अन्त पुरपरिग्रहविपये च अनुकम्पा एवं प्रदर्शनीया इत्येतत् ' सचिवकारितवालसुताञ्जलीन् शत्रुपरिग्रहान् समनुकम्प्य (रघु०९-१४) ·कालिदासः जेतारं लोकपालानां स्वमुखरचितेश्वरम् । रामस्तुलितकलासमराति बहमन्यत॥ घु०१२-८९ स्रष्टुवरातिसर्गात्तु मया तस्य दुरात्मनः । अत्यारूढ़ रिपोः सो चन्दनेनेत्र मोगिनः॥ -रघु० १०-४२ त्याजितैः फलमुत्पतिर्मनेश्च बहुधा नृपः। तस्यासीदुल्वणो मार्गः पादपरिव दन्तिनः ।। -रघु० ८-३३ अपनीतशिरस्त्राणाः शेपास्तं शरणं ययुः । प्रणिपातप्रतीकार; सरम्मो हि महामनाम् ।। घशी सुतस्तस्य वंशवदत्वात्पामिवासीद्विषतामपीष्टः । सकृतिविनानपि हि प्रयुक्तं माधुर्यमीष्टे हरिणान् महीतुम् ॥ -रपु० १८-१३ यदुवाच न तन्मिथ्या यद्ददौ न जहार तत् । सोऽद्भग्नवतः शत्रूनुद्धृत्य प्रतिरोपयन् ।। -रघु०१७-४२ इत्यत्र सम्यक् प्राटोकृतम् । दशगामपि गरीरनाशापेक्षया कोनिनाशायर प्रपत्र- नीयम् इत्यतन् ' दशरथ परेपाम् अयुटिन या न ममपे, न तु दोघमायु ' (रघ० ९-६२) इत्यनेन सम्पर प्रकटीभवति । सद्रनामे पराजितं नाभि स्वकीय कीतिगान तम्यम्, स एव च तेषा पारमायिक पराभव इत्यपि (रघु० १५.८८) पत्र सम्पर प्रदर्शितम् । अत्यन प्रताला याचताम, दुरामनाम्, अरीणाम्, दुष्प पानि यपि पूर्वदत्तवचनानुसारेण साइन्यानि भवन्ति, न तु वचनमद्रग पाय इत्येतत् अपि (रघु० १०-४०) यादिभिः वान ज्ञानु नरपडे। 'शरण सभागनं अरिभि विजिन्या पादानम् अपनोनविरोट सद्धि क्तव्यम् ' इति इयमपि परिपाटी न केभ्य वर्षम्य ज्ञानु गाय । एघार मात्र समाज रानव एव' इति मन्वा ते मह तादृशः एव व्यवहार न कर्तब्य इत्येतन “सद्धिविग्नानपि अरोन् महोतुम माध्यम् अपेक्षित भवनि (रप० १८-१३) इत्यत्र सम्पर प्रतिपादितम् । एकवारम् भाव समानान् अपि नावीन् देय माहवद्या पुन सपा प्रदेशेषु तान् एवं सस्थाय स्वसामन्तमादम् बापानीया ते इत्यपि "शन उदत्य प्रतिगायन म अनिधि - (रपु. १०-४०) दत्पनेन सम्पन् प्रकटोइतम् । पा ·राजनीति-कोपः ४ मित्रवर्ग: अर्थ सप्रतिबन्धं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ मालविका० १-९ होनान्यनुपर्तणि प्रवृद्धानि विकुर्वते । तेन मध्यमशक्तीनि मित्राणि स्थापितान्यतः॥ -रघु० १७-५८ यधनिघूतशापस्य कबन्धस्योपदेशतः । मुमूर्छ सख्यं रामस्य समानव्यसने हरौ ।। स हत्या वालिनं वीरस्तत्पदे चिरकाङ्किते । धातोः स्थान इयादेशं सुग्रीवं संन्यवेशयत् ॥ -रघु० १२.५७-५८ रघुपतिरपि जातयेदोविशुद्धा प्रगृहय प्रियाम् प्रियसुहृदि बिभीषणे सङ्गमय्य श्रियं वेरिणः । रविसुतसहितेन तेनानुयातः ससौमित्रिणा भुजविजितविमानरत्नाधिरूढः प्रतस्थे पुरीम् ॥ -रघु० १२-१०४ . ४ 'मित्रवर्ग ' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे वीर्यातिशयशालिन , पड्गुणसम्पमस्य, नीतिचतुष्टयोपपन्नस्य, शक्तित्रयससेव्यमानस्य अपि नृपस्य कार्य, विना मित्र पूर्णतया ससाधित न भवति, अत मित्राणि अत्यन्तमावश्यकानि, तानि च किस्वरूपाणि अपे- क्ष्यन्ते, तेषाच कि कार्यम् इत्येतनिदर्शकानि वचनानि अत्र सडगृहयन्ते। अत्र प्रथमे श्लोके एव स्पष्ट प्रतिपादितम्, यत् अन्धकार दीपेन विना स्थापि चक्ष्मुष्मत कार्य न भवति, तद्वदेव विविध प्रतिबन्ध सहित कार्यम् सपादयितु मित्राणाम् अत्यन्तम् आवश्यकता (मालविका० १.९)। द्वितीयरलोचे राज्ञा अतिथिनापि मध्यमशक्तिशाली मित्रवर्गः निर्मित (रघु० १७-५८) अनेन च वचनेन मित्राणा सामान्यत मध्यमशक्तिमत्वम् एव बोध्यते, यतः शक्तिहीनानाम् वार्याय उपयोगो न भवति, सबलाश्च प्राय मत्सरेण जिगीपया च विरोधकाः एव भवन्ति-नाम- तेपाम् अरिमण्डले एव समावेशो भवति इतिः पूर्वार्धन प्रतिपादितम् । समानशक्ति. मत्वमिव समानव्यसनमपि राज्ञा मित्रभावस्य धारण भवति इति समानव्यसन रामस्य सख्य मुमूच्छं' (र५० १२-५७) इत्यनेन स्पष्टम् उक्त भवति । मित्र- ·कालिदासः ७१ . उदयमस्तमयं च रघुदहादुमयमानशिरे वसुधाधिपाः । स हि निदेशमलवयतामभूत्सुहृदयोदयः प्रतिगाजताम् । -रघु० ९-९ मातलि:- सख्युस्ते स किल शतक्रतोरजय्यः तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता। उच्छेतुं प्रभवति यन्न सप्तसप्तिः तन्नेश तिमिरमपाकरोति चन्द्रः ।। राजा-अनुगृहीतोऽहम् अनया मघवतः संभावनया ।-शा० ६, पृ० २२८ दुर्जातवन्धुरयमृक्षहरीश्वरो मे पौलस्त्य एप समरेषु पुरस्नहर्ता । इत्यादृतेन कथिती रघुनन्दनेन व्युत्क्रम्य लक्ष्मणमुभी भरतो ववन्दे ॥ -रघु०१३-७२ सामन्त-व्यवहारः अनम्राणां समुद्वस्तिस्मारिसन्धुरयादिव । आत्मा संरक्षितः सुखैः वृत्तिमाश्रित्य वैतसीम् ॥ -रघु०४-३५ भाव समागतेषु नृपैषु अनुग्रहार्य तेभ्य राज्यादिप्रदान विजिगीषुणा कार्यम् इत्येतत् 'चिरकाद्विक्षते सत्पदे सुग्रीव सन्यवेशयन् ' (रघु० १२-५८) 'प्रियसुहृहि विभी- पणे वरिण श्रिय सङगमय्य' (रघु. १२~१०४) इत्यादिभि वचनं स्पष्ट प्रतिपादितम् । यथा स्वय विजिगीपुणा कानिचित् मित्राणि सम्पादनीयानि, तेभ्य च स्वकीय कार्य सम्पादनीयम् इति उक्त, तथैव स्वयमपि कस्यचन विजिगीपोः मित्रभावः सम्पादनीय तद्वारा स्वकीय कार्य सम्पादनीयम् इत्यपि 'शतक्तोः इन्द्रस्प य अजय्य तस्य त्व रणभिरसि निहन्ता स्मृत यिनश तम सूर्य अपाक्तुं न प्रभवति तदेव च तम चन्द्र अपारोति । ' इनि मातलिपचनेन, तदनन्तर झटिति राज दुष्यन्तस्य — अनुगृहीनोऽहम् बनेन मघवत इन्द्रस्य अनुग्रहेण ' (शाकु ६. पृ. २२८) इति वचनेन मित्रभावस्य यपर अश अपि सष्ट ज्ञायते । आपदि मित्र- परीक्षा' इति सूक्तिस्मरणम् अपि 'दुर्भातबन्य' 'समरेषु पुर प्रहर्ता (रपु. १३-७२ ) इत्यादिभि वचन भव येव । ५ 'सामन्तव्यवहारः' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे विजिगीषुणा राज्ञा सह मानन्साना व्यवहार कीदृक् भवति इत्यतत्प्रदर्शकानि वचनानि समगृहपन्ते ।

·७२
राजनीति-कोषः
आपातपद्मप्रणताः कलभा इव ते रघुन् ।
फलैः संवर्धयामासुरुत्खातप्रतिरोपिताः ॥ -रघु० ४-३७
कम्बोजाः समरे सोढुं तस्य वीर्यमनीश्वराः ।
गजालानपरिलिष्टरक्षोटैः सार्धमानताः ॥
-रघु० ४-६९
तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् ।
भेजे भिन्नकटे गैरन्यानुपरुरोध यः॥ -रपु. ४-८३
कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् ।
रत्नपुप्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः॥ -रघु० ४-८८
गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः ।
श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥ -रघु० ४-४३
न खरो न च भूयसा मृदुः पयमानः पृथिवीरुहानिय ।
स पुरस्कृतमध्यमक्रमो नमयामास नृपाननुधरन् ।
-रघु०८-९
अनयत्प्रभुशक्तिसम्पदा वशमेको नृपतीनन्तरान् ।
अपरः प्रणिधातयोग्यया मरुत. पञ्च शरीरगोचरान् ॥ -रघु० ८-१९
दिग्विजयार्थ प्रस्थितस्य राज्ञ रघो ये ये राजान समागता, ते सर्वैः अपि विविधः
नम्रभावप्रदर्शक स्वकीय आचरित आत्मन राज्य सरक्षितम्, इत्येतत् महता वर्णनेन
सम्यक् आविष्कृतम् । सुह्मदेशीय राजान वेतससदशी वृत्तिम् आश्रितवन्त
(रघु० ४-३५), बहरादेशीया राजान आपादपप्रणताः सन्त रघु सवर्धयामामु
(रपु० ४-३७), कम्बोजदेशीया राजान समये एव तस्य साहाय्य कर्तुं सजी-
भूता (रघु० ४-६९), 'कामरूप' इत्यास्याना देशाना राजा उत्कृष्टदन्तिनाम्
प्रदानेन विजिगीषु राजान रघु सिपेवे, किञ्च उपहाररूपेण रत्नपुष्प अपि तम्
अर्चयामास (रघु ४-८३, ८४) इत्यादि सविस्तरः विविध वर्णने सम्यक् ज्ञातु
शक्यते । अत्र च सामन्तव्यवहारे साक्षात् भूप्रदेशस्य अपहरण न आसीत्, किन्तु
कररूपेण अग्रहाररूपेण वा लक्ष्म्या - सम्पद एव स्वीकार सर्वत्र विजिगीषव चक्र:

·कालिदासः ७३ पक्षाच्छदा गौत्रभिदात्तगन्धाः शरण्यमैनं शतशो महीधाः । नृपा इवोपप्लविनः परेभ्यो धर्मोत्तरं मध्यममाश्रयन्ते । -रघु० १३-२२ -रघु०१७-७९ तमध्वराय मुक्ताश्च रक्षःकपिनरेश्वराः । मेधाः सत्यमिवाम्मोभिरभ्यवर्पन्नुपायनैः ।। -रघु० १५-५८ दूरापयर्जित छत्रस्तस्याज्ञां शासनार्पिताम् । दधुः शिरोभिभूपालाः देवा. पौन्दरीमिन ।। चरणयोर्नखरागसमृद्धिभिर्मुकुटरत्नमरीचिभिरस्पृशन् । नृपतयः शतशो मरुतो यया शतमखं तमखण्डितपीरुपम् ॥ ते रेखाध्वजकुलिशातपत्रचिह्नम् सम्राजश्वरणयुगं प्रसादलभ्यम् । प्रस्थानप्रणतिभिरङ्गुलीषु चक्रु मौलिस्रयच्युतमकरन्दरेणुगौरम् ।। -रघु०४-८८ इत्येतत् 'गृहीतप्रतिमुक्तस्य थिय जहार न मेदिनीम् (रधु० ४ ४३)" इति वर्णनेन सम्यक् ज्ञातु शक्यते । " सामन्ताना नागापेक्षया ते यया नम्रभाव प्राप्नुयु तथैव सम्राजा विजिगीपुणा राशा वर्तितव्यम्" इत्येतत् " पुरस्कृतमध्यम स (अज) नृपान् अनुदरन् सन् नमयामास (रघु० ८-९)' इत्यनेन स्पष्टम् आविष्कृतम् । द्वादशराजमण्डले यातव्य-पाणिग्राहादिस्थान समापनात् नृपनीन् कोश-दण्डयो महिम्ना वशीकर्तव्यम्' इति 'प्रभुशक्तिमम्पदा अनन्नरान् नृपतीन् वाम् आनयत् (रघु० ८-१९) इत्यनेन स्पष्ट भवति । सामन्तभाव सम्पादयितु समुत्सुका उपप्लवितः राजानः विजिगीपो: सम्राज धर्मोत्तरत्व प्राधान्येन अपेक्षन्ते इत्येतत् " नृपा इवोपप्लविन परेभ्यो धर्मोत्तर मध्यममाश्रयन्ते (रघु० १३-२२)" इत्यनेन स्पष्ट प्रतिपादितम् । यथाकाल सामन्त उपायनादिप्रदादेन सम्राजा सत्यारादिक सम्पादनोयम्, स्वकीयसेवाभावश्च आविष्करणीय इति (रघु० १५-५८, १७-७९, ९-१३, ४-८८), इत्यादिभि, प्लोकः सम्यक् ज्ञायते।

·राजनीति-कोपः शक्तित्रयम् -रघु० १७-६३ सर्पस्येव शिरोरत्नं नास्य शक्तित्रयं परः । सच परस्तस्मात्तदयस्कान्त इवायसम् ।। प्रियतमाभिरसी तिसृभिर्बभौ तिसृभिरेव भुवं सह शक्तिमिः । उपगतो विनिनीपुरिव प्रजा हरिहयोऽरिहयोगविचक्षणः ।। प्रहस्ततः पन्चभिरुचसंश्रयरसूर्यगः सूचितभाग्यसम्पदम् । असूत पुत्रं समये शचीसमा त्रिसाधना शक्तिरिवार्थमक्षयम् -रघु० ९-१८ -रघु०३-१३ अनयत्प्रभुशक्तिसम्पदा वशमेको नृपतीननन्तरान् । अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पञ्च शरीरगोचरान् ॥ -रघु० ८-१९ . ६ 'शक्तित्रयम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तीना निर्देश- पराणि वचनानि सद्धगृह्यन्ते। राजनीती मन्त्रशक्तेः प्राधान्येन निरूपणाय 'सचिव इत्यस्मिन् प्रकरणे 'मन्त्रविमर्श' इत्येकम् उपप्रकरण पार्थक्येन कृतम् । अतः अन शक्तित्रयरूपेण मन्त्रशक्ते यत्र समावेश तानि एव वचनानि 'शक्तित्रयम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे सदगृह्यन्ते । तिसृभि शक्तिभि एव राज्ञा सर्व कार्य साधित भवति इति एतग्निदर्शकानि सदृशाकाराणि बहूनि वचनानि वर्तन्ते । ' सर्पस्य शिरोरत्नमिव अतिथे शक्तित्रयम् अपक्रष्टु कोऽपि समर्थ न बभूव । अतिथिस्तु शत्रुभ्य तदेव शक्तिनयम्, अयस्कान्तः लोहम् इव, विनायासमेव अपकृष्टवान्' (रघु० १७-६३ ) इति वर्णनेन अतिर्थ प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तीना बलम् , अन्यनृपाणा प्रभुमन्त्रोत्साहशक्त्यपेक्षया अधिकतरम् आसीत् इति स्पष्ट ज्ञायते । तथैव - दशरथ तिसृभि भार्याभि सेव्यमान तथैव तिसृभि प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिभि सेव्यमान.' (रघु०९-१८) इत्यत्र, तथंव 'त्रिसाधना शक्ति अक्षयम् अर्थम् इव शचीसमा सुदक्षिणा सुमुहर्ते पुत्र (राजान रघुम्) असूत' (रघु०३-१३) इत्यत्रापि वैभवप्राप्तये अक्षय्यार्थप्राप्तये च शक्तित्रयम् एव मूलम् इति स्पष्टम् आविष्कृतम् । 'प्रभुशक्ति. बलात् एव स एकोऽपि अज नैकान् नृपतीन् वशम् अनयत् ( रघु० ८-१९) इत्यनेन क्रमत प्राथम्यम् इव, शक्तिषु प्रभुशक्ते प्राधान्यम् अपि वर्तते 'इति अत्र सम्यक् समूचितम् । यात्राय दिग्विजयाय वा प्रस्थातुकामाना विजिगीपूणा नपाणा , ·कालिदासः ७५ सरितः कुर्वती गाघाः पयश्चाश्यानकर्दमान् । यात्रायै चोदयामास तं शक्तेः प्रथमं शरद् । -रघु० ४-२४ नौतिचतुष्टयम् ते चतुर्थसहितात्रयो बभुः सूनको नववधूपरिमहाः । सामदानविधिभेदनिग्रहाः सिद्धिमन्त इव तस्य भूपतेः ।। -रघु० ११-५५ सुरगज इव दन्तैमग्नदैत्यासिधारः नय इव पणवन्धव्यक्तयोगैरुपायैः। हरिरिख युगदीर्घमिरेशैस्तदीयैः पतिरवनिपतीनां तैश्वकाशे चतुर्भिः ।। तस्मै निशाचरैश्वर्य प्रतिशुश्राव राघवः । काले खलु समारब्धाः फलं बध्नन्ति नीतयः॥ -रघु० १२-६९ सौमित्रिणा सावरजेन मन्दमाधूतबालव्यजनो रथस्थः । धृतातपत्रो भरतेन साक्षादुपायसङ्घात इव प्रद्धः ।। -रधु० १४-११ -रघु० १०-८६ शक्तित्रयस्य साहाय्यम् एव अपेक्ष्यते इत्येतत् 'शक्ते प्रथम राजान रघु पारद् यात्राये चोदयामास' (रघु० ४-२४) इत्यन स्पष्टम् उक्तम् । अत , सर्वे अपि नृपै. विशेषत च विजिगीषुभि प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तिमम्पन्नः एव भाव्यम् इति अनेन प्रकरणेन ज्ञातु शक्यते। ७ 'नीतिचतुष्टयम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे प्रसिद्धाना ' साम-दान-दण्ड- भेद ' इत्याख्याना पासमा नीतीना निर्देशाराणि वपनानि अत्र सङगृह्यन्ते । रामलक्ष्मणभरतगत्रुघ्ना चवार मूर्तिमन्तः साम-दानविधि-भेद-निग्रहा इव वभूवः इति (रघु० ११-५५) इत्यत्र प्रवटीकृतम् । 'पणवन्धेन नाम साम्ना एव मातोपयोग. चतसृभिः नीतिमि इव, चतुभि कुमारं स राजा दशरथः शुशुभे (रघु० १०-८६) इत्यत्र उक्तम् । योग्यकाले एव ममारख्या सामदानादय नीलयः फल वघ्नन्ति; अत एव राघव, तस्मै विभीषणाय रावणराज्यदान प्रतिशुश्राव' ·राजनीति-कोषः गुरोः स चानन्तरमन्तरज्ञः पुंसां पुमानाय इवायतीर्णः । उपक्रमेरस्खलितेश्चतुर्भिः चतुर्दिगीशचतुरो बभूव ।। -रघु० १८-१५ इति क्रमाप्रयुञ्जानो राजनीति चतुर्विधाम् । आ तीर्थादप्रतीघातं स तस्याः फलमानशे ।। -रघु० १७-६८ पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्र: साम्परायिकः । तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान व्यशिष्यत ॥ -रघु० १७-६२ वैतालिक:- दिष्टया दण्डेनैवारिशिरःसु वर्तते देवः । -मालविका० अ० ५, पृ. १३१ स हि सर्वस्य लोकस्य युक्तदण्डतया मनः । आददे नातिशीतोष्णो नभस्वानिव दक्षिणः ॥ -रघु० ४-८ स्थित्यै दण्डयतो दण्ड्यान्परिणेतुः प्रसूतये । अप्यर्थकामी तस्यास्तां धर्म एव मनीषिणः ॥ -रघु० १-२५ समतया वसुवृष्टिविसर्जननियमनादसतां च नराधिपः । अनुययो यमपुण्यजनेश्वरौ सवरुणावरुणाप्रसरं रुचा ॥ -रघु० ९-६ (रघु० १२-६९), चतुर्दशे सर्गे अपि चतुर्णा भ्रातृणा प्रवृद्धः साक्षाद् उपाय- सङघात इव ' इत्यनेनापि चतसृणा नीतीना स्थाने स्थाने सहेतु वैशिष्टय बोधयति । • अस्खलित चतुभि उपक्रमः स अहीनगु राजा चतुर्दिगीशः बभ्व ( रघु. १८-१५) इत्यत्र 'उपक्रम 'शब्देनापि सामादिनीतीनामेव बोधः । दण्डनीते: पार्थक्येन वैशिष्टयपूर्व प्रतिपादनावसरे 'तस्य दण्डवत अतिथे. दण्ड. स्वदेहान न अभिद्यत' (रघु० १७-६२) इत्यत्र, तथैव 'दिष्टया दण्डेनैव अरिशिरस्सु वर्तते देवः' (मालविका. ५ पृ० १३१) तथा च 'नातिशीतोष्ण दक्षिण. नभस्वान् इव रघु युक्तदण्डतया सर्वस्य मनः आददे ' (रघु० ४-८), 'स्थित्य एव दण्डयान् दण्डयतः' ( रघु० १-२५) तथा च ' अत्यन्त बाल्यदशाया ' एव सः सुदर्शन. श्रुतवृद्धयोगात् दण्डजीतेः फलानि अन्वभूत् ' (रघु० १८.४६), इत्यादिषु वचनेषु राज्ञा मूलाधारभूतायाः दण्डनीते. महत्त्वप्रतिपादकानि वचनानि सग्रथितानि । उत्तमसूक्तित्वेन म्यात, 'केवला नीति, प्रयुक्ता सती कातर्यम् आविष्कृत भवति, .

·कालिदासः
७७
-रघु०१५-१३
तस्यामेवास्य यामिन्यामन्तर्वत्नी प्रजावती ।
सुतावसूत सम्पन्नौ कोशदण्डाविव क्षितिः ।।
न्यस्ताक्षरामक्षरभूमिकायां कान्येन गृहाति लिपि न यावत् ।
सर्याणि
तावच्छतवृद्धयोगात्फलान्युपायुक्त स दण्डनीतेः ।।
-रघु० १८-४६
कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम् ।
अतः सिद्धिं समेताम्यामुभाभ्यामन्धियेप सः ।
-रघु०१७-४७
पागण्यम्
पणयन्धमुखान् गुणानजः पडपायुक्त समीक्ष्य तरफलम् ।
रघुरम्यजयद्गुणत्रयं प्रकृतिस्पं समलोटकाञ्चनः॥ -रघु० ८-२१
स गुणानां पलानां च पण्णां पण्मुखविक्रमः ।
यमय विनियोगज्ञः साधनायेषु वस्तुप ॥ रघु० १७-६५
सा भूधराणामधिपेन तस्यां समाधिमायामुदपादि भन्या ।
सम्यक्प्रयोगादपरिक्षतायां नीताधियोत्सागुणेन सम्पत् ॥
-गुमार० १-२२
तस्मिन्नुपायाः सर्वे नः पूरे प्रतिहतक्रियाः।
वीर्ययस्योपचानीय विकारे सांनिपातिके।
-युमार २-४८
वलं सोपंम् आदिन मेत् तत् माचेष्टित नाम पागवी प्रवृत्ति योपनि,
( रघु० १७-४७) श्यर नीतिमतः गामाननोचो. पोपरः, गोर्य-समाच
दण्डभेदयो योधनः इति ।
८ 'पागुण्यम् पस्मिन उपार (१) मयि, (२) हिः
(३) पानग, () नानम्, (५) पम् (१) भाभर तनि गुमाना
पनपन पनानि मषितानि । पट एम् एष पन्ना गणानाम् जान.

·राजनीति-कोपः
-रघु०९-२७
नयगुणोपचितामिव भूपतेः सदुपकारफलां श्रियमर्थिनः ।
अभिययुः सरसो मधुसम्भृतां कमलिनीमलिनीरपतत्रिणः ।।
शक्येष्वेवाभयद्याना तस्य शक्तिमतः सतः ।
समीरणसहायोऽपि नाम्भःप्रार्थी दवानलः ।।
-रघु०१७-५६
परात्मनो: परिच्छिद्य शक्त्यादीनां वलावलम् ।
ययावेभिर्वलिष्ठश्वे परस्मादास्त सोऽन्यथा ।। -रघु० १७-५९
राजा-पाहतक, किं प्रतिपद्यते वैदर्भः।
अमात्यः-देव, आत्मविनाशम् ।
राजा-लिखितं निदेशं श्रोतुमिच्छामि ।
अमात्य- इदं तद् लिखितम् ।- " पूज्येनाहमादिष्टः ' भवतः पितृव्यपुत्रः
कुमारो माधवसेनः प्रतिश्रुतसम्बन्ध: ममोपान्तिकमागच्छन्नन्तरा
त्वदीयेनान्तपालेन अवस्कन्ध गृहीतः। स त्वया मदपेक्षया
सकलत्रसोदयः मोचयितव्यः' इति। तन्न वो न विदितं
यत्तुल्याभिजनेषु भूमिहरेषु राज्ञा प्रवृत्तिरीदृक् । अतोऽत्र
मध्यस्थः पूष्यो भवितुमर्हति ।"......
अय अवश्यमेव माधवसेन: प्रतिमोचयितव्यः । श्रूयतामभिसन्धिः-
मौर्यसचिवं विमुञ्चति यदि पूज्यः संयतं मम श्यालम् ।
मोक्ता माधवसेनं ततोऽहमपि बन्धनात्सयः॥
मालविका० १-७
...........
-
.
पूर्वकम् उपाययोजनया, सर्वदा राज्ञा सावधानेन प्रवर्तनीयम् इति ' पणवन्धमुखान
गुणान् ' -रघु०८-२१ ‘स अतिथि पण्णा गुणाना वलाना च विनियोगज्ञ वभूब
-रघु० १७-६७ इत्यादिभिः स्पष्टमुक्तम् । मालविकायामपि 'यातव्यपक्षे स्थितस्य
वंदर्भस्य प्रकृत्यमित्रत्व प्रतिकूलचारित्व व स्पष्टमुक्तम् । तथा च चतसृभि. नीतिभि.

·कालिदासः
૭૬
राजा-(सरोपम् ) कयं कार्यविनिमयेन मयि व्यवहरति अनात्मज्ञः ।
वाहतक, प्रकृत्यमित्रः प्रतिकूलचारी च मे वेदर्भः । तद्यातव्यपक्षे
स्थितस्य पूर्व सङ्कल्पितमुन्मूलनाय वीरसेनप्रमुखंदण्डचक्रमाज्ञापय ।
मालविका० १-पू. १८
इत्यमाराध्यमानोऽपि लिइनाति भुवनत्रयम् ।
शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः ।।
-कुमार०२-४०
पनि गुणं च सम्पना सती एव श्री सदुपकारफला भवति इति ' -रघु०
९-२७ यत्र सम्यक् ससूचितम् । पणवन्धशद सन्धौ रूढ ।

·४ कोशः करादि: कोशेनाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसङ्ग्रहः । अम्बुगर्भो हि जीमतवातकैरभिनन्द्यते । -रघु० १७-६. प्रजानामेव भूत्यर्थ स ताभ्यो बलिमग्रहीत् । सहस्रगुणमुत्स्रष्टुमादत्ते हि रस रविः॥ -रघु० १-१८ खनिभिः सुपुवे रत्नं क्षेत्रैः सस्यं वनगजान् । दिदेश वेतनं तस्मै रक्षासदृशमेव भूः ।। -रघु० १७-६६ सप्तसु राज्याडगेषु काशस्य चतुर्थम् नाम मध्यम स्थानम्, शरीरे 'प्राणा' इति ससूचितम् । देहलीदीपन्यायेन पूर्वस्मिन् अजगत्रये उत्तरे च अडगत्रय सममेव उप- कुर्वन् अय 'कोपविभागः' राज्याङगाना मूलाधारभूतो भवति । भारतीयराजनीती राजभि क्रियमाण कोपपूरण सर्वथा साध्यत्वेन अभिमत न आसीत्, इति एतत् एव कालिदासीयवाडमयात् ज्ञातु शक्यते । एतदुपवृहणार्थम् एव 'अतिथे राज्ञ अर्थ- सडग्रह 'कोशेन आश्रणोयत्वम्' इति हेतुना एव कृत आसीत् (रघु० १७-६०) राज दिलीपस्य अर्थकामौ धर्मे एव आस्ताम् (रघु० १-२५)' इत्यादिना कालि. दासेन अर्यविभागस्य गौणत्व प्रतिपादितम् । सत्सु अपि उपरितनेषु सिद्धान्तभूतेषु घचनेषु, अर्थसअग्रहविषये कोपरक्षणविषय वा नृपतिना निरपेक्षेण, उदासीनेन वान भाव्यम् इति एतत् प्रदर्शयितुम् एव, ‘स अर्थकामाभ्या धर्म न वबाधे, धर्मेण च अर्थकामो न बवाधे, कामेन वा अयं न वबाधे, (रघु०१७-५७) 'रामचन्द्र धर्मार्थ- कामेषु समा वृत्ति प्रपेदे, (रघु०१४-२१)' इत्यादीनि विशिष्टसिद्धातप्रतिपादकानि वचनानि कालिदासेन सडग्रथितानि। (१) करादि-कोषे अर्थसडग्रह तावत् प्रजाभ्य कररूपेण गृह्यमाणेन धनेन एव प्राधान्येन आसीत् इति ' स ताभ्य वलिमग्रहीत् ' (रघु०१-१८) इत्यादिना ज्ञायते । प्रजाभ्य स्वीक्रियमाण करश्च अजितवित्तस्य सस्यस्यच पठाशरपेण मासीत इति पठाशमुर्त्या इव रक्षिताया. (रघु० २-६६) ' तान्युन्छपप्ठाद्विकत सैकतामि ·कालिदासः ८१ ते सेतुवार्तागजबन्धमुख्यैरभ्युच्छ्तिाः कर्मभिरप्यवन्ध्यैः । अन्योन्यदेशप्रविभागसीमां वेला समुद्रा इय न व्यतीयुः ॥ -रघु० १६-२ वत्सस्य होमार्यविधेश्च शेषमुपेरनुहामधिगम्य मातः । अवस्यमिच्छामि तोपभोक्तुं पष्ठांशमुा इव रक्षितायाः ।। -रघु०२-६६ तपो रक्षन् स विघ्नेभ्यस्तस्करेभ्यश्च सम्पदः । यथास्वमाश्रमैश्चके वगैरपि पडंशभाक् ॥ -रघु० १७-६५ निर्यते यनियमाभिषेको येन्यो निवापाञ्जलयः पितृणाम् । तान्युञ्छपठाङ्कितसैकतानि शिवानि वस्तीर्पजलानि कञ्चित् विपक:- नीवारपड्भागमस्माकमुपहरन्त्विति । -शाकु० २०२, १०७६ यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तत्फलम् । तपापड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः॥ -शाकु० २-१३ (रघु०५-८), 'नीवारपड्भागमस्माकमुपहरन्तु (शाकु०२-७६) मारण्यका तपसः पष्ठ भाग ददति (शाकु० २-१३) ' वगैरपि पहाभार चके (रय.. १७-६५) इत्यादिवचनं स्फुटोभवति । अतिथि: 'सनिभि रनम् अलमत, वनेम्यः गजान्- गजम्प धन लेभे, क्षेत्रम्य सस्य च प्राप (रपृ. १७.६६ ) एभि वपन. राशी मूलपनस्य प्राजिविषय सामान्यत ज्ञान भयनि । मूलपनेषु पा सस्माना, रस्नानां घ अन्तर्भावः तथैव गजानापि अन्तर्भाव आमीत् इति ' सेतुवापिजन्यमन्त्र (रव० १६-२) इत्यनेन अपि स्पष्ट सात गवति । प्राय तपस्विम्यः नौवारादि- मगरोया पान्याना पष्ठ भागः नर गाहाः, श्चतत् 'उपाकिन- सयतानि (रपु.५-८) नोवारसहभागमपहरनि (मा० २ १.७६) इत्यानिमि. परनं. मातु सायनेयध्येयम् परमपामिर, रायामणि कुराल, दुष्पम 'मायम् तापप्ठ भागम् मारण्या न ददति (पायु. २-१३)'इठि उण्या तस्विम्य. नोपारापिटांशप्रहों भामन अनुमुना प्ररदपति । ६ ·८२ राजनीति-कोषः १ सामन्तेभ्यः अग्रहार-बलिरूप-करादिः तेषां सदश्वभूयिष्ठा तुङ्गा द्रविणराशयः । उपदा विविशुःशश्वनोत्सेकाः कोसलेश्वरम् ॥ -रघु०४-७० गृहीतप्रतिमुक्तस्य स धर्मविजयी नृपः । श्रियं महेन्द्रनाथस्य जहार न तु मेदिनीम् ॥ -रघु० ४-४३ कामरूपेश्वरस्तस्य हेमपीठाधिदेवताम् । रत्नपुष्पोपहारेण छायामानर्च पादयोः ।। तमीशः कामरूपाणामत्याखण्डलविक्रमम् । भेजे भिन्नकटे गैरन्यानुपरुरोध यः ॥ -रघु० ४-८३ -रघु०४-८४ 1 निर्वशधनम् राजा:---( अनुवाच्य ) कथम् । समुद्रव्यवहारी सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने विपन्नः। अनपत्यश्च किल तपस्वी। २. सामन्तेभ्य. अग्रहारबलिप्राप्ति-इत्यस्मिन् उपप्रकरणे अग्रहाररूपेण, उपदारूपेण, साक्षात् कररूपेण वा, जितेभ्य शत्रुभ्य. स्वसामन्तभाव प्रापितेभ्यश्च यद् द्रव्यादि नृपं. कोशे सञ्चीयते स्म, तद्विषयकाणि वचनानि अन सडगृहीतानि । यथा गजाना मूलधनत्वम् उपरि प्रतिपादितम्, तथैव अश्वानामपि कररूपेण उपदारूपेण वा स्वीकार तदानीन्तने राजभि क्रियते स्म इति एतत् ' सदश्वभूयिष्ठाः तुडगा. द्रविणराशय, उपदारूपेण सामन्तेभ्य रधुणा लब्धा. (रघु० ४-४३) '' भिन्नकट. नागे. कामरूपाणाम् ईश. रघु भेजे ( रघु० ४-८३)' इत्याधुदाहरणं ज्ञायते । 'रघुः महेन्द्रनाथस्य श्रिय जहार, न मेदिनीम् (रघु० ४-४३) ' 'कामरूपेश्वरः रत्नपुष्पोपहारेण छायामान (रघु० ४-८४)' इत्यादिभि उदाहरण. साक्षात् धनम् एव स्वीकृतम्, भूभागस्य तु हेतुपुर सरं तेन रघुणा सामन्तेभ्य स्वीकार. ग वृतः इति अभिव्यज्यते। ३. 'निशधनम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे सन्ततिविच्छेदेन निरवलम्बाना बुलाना सम्पदः राजानम् उपतिष्ठन्ति इत्येतत्-'अनपत्यश्च विल तपस्वी, अत: तस्य मर्थसन्धयः राजगामी (शाकु० ६, पृ. २९९)' इत्यनेन ज्ञात शक्यते । ,

·कालिदासः
८३
राजगामी तस्यार्थसंचय इत्येतदमात्येन लिखितम् । बहु-
धनत्वात् बहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम् । विचार्यतां यदि
काचिदापनसत्वा तस्य भार्यासु स्यात् ।
-शाकु०६, पृ. २१९
राजा:-( दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य ) एवं भोः सन्ततिच्छेदनिरवलम्मानां
कुलानां मूलपुरुपावसाने सम्पदः परमुपतिष्ठन्ति । ममाप्यन्ते
पुरुवंशश्रीरकाले इवोप्तबीजा भरेवं वृत्ता।
प्रतिहारी:- देव, इदानीमेव साकेतस्य श्रेष्टिनो दुहिता निवृत्तपुंसवना
जायास्य श्रूयते ।
राजा:-- ननु गर्मः पिश्यं रिक्थमहति । गच्छ । एवममात्यं रूहि ।
-साकुं० ६, पृ. २२०
कोशनिरभिलापित्यम्
जुगोपात्मानमतस्तो भेजे धर्ममनातुरः ।
अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्धभूत् ।।
-रघु०१-२१
स विश्वजितमाजहे यज्ञ सर्वस्वदक्षिणम् ।
आदानं हि विसर्गाय सतां वारिमुचामिय ।।
४. 'फोशनिरभिलापित्यम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे विविध. उपाय. सम्प्रात
वर्य, हरे पकोगमञ्चये रागा तम निरपेक्षतात्तिरेव इप्टा इस्येतत् प्रतिपादयितु
"रा गप्प सन् अर्थमाददे (रप० १-२१) इस्पन उत्तम् । रिञ्च गम्मानिम्य
फोगस्य विनियोगः दानाक्षिण, प्रजामु एव पुन पुन पतंव्य येनन 'मय.
दक्षिणम् (ग्यु०४-८६) 'निगेपवित्राणिरामनाम (रधु०५-१) इरपामिभिः
वचनं. मा परे । तयय 'मारान हि विमर्गाप' (रपु० ४-८६) दरपर्नेन नूपैः
गञ्चिताना मनानां विनियोगपती गमावीनतया प्रतिपाति ।
-

·राष्ट्रम प्रदेशः सीमा च' राजराक्षितव्यानि तपोवनानि नाम । -शाकुं०१-२० नैतच्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्रीम् । एकः कृत्स्ना नगरपरिधप्रांशुबाहु नाक्ति ।। आशंसन्ते सुरयुवतयो बद्धवैरा हि दैत्यैः । अस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरुहूते च बने । -शाकु० २-१५ सोऽहमाजन्मशुद्धानामाफलोदयकर्मणाम् । आसमुद्रक्षितीशानामानाकरथवर्मनाम् ॥ -रघु० १-५ स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् । अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिव ।। -रघु०१-३० पृथिव्याः यः शरणं स: तव समीपे वर्तते । -शाकु० ३, ११०६ १. प्रदेशः स्वाम्यमात्य 'इत्यत्र राष्ट्रशब्देन, पञ्चमेन राज्याङगेन विशिष्ट: भूभाग एव अभिमत., यत्र राज्ञा स्वकीय राज्य प्रचालनीयम् त भूखण्ड प्रदेश वा लक्ष्यीकृत्य अत्र यानि वचनानि सडग्रथितानि । अनेन एवत् ज्ञातं भवति यत् अन्येषां पण्णामपि राज्याडगानाम् अय विभाग अधिकरणरूपेण आधारभूतः इति । तेपा विजिगीपूणा राज्ञा राज्यस्य प्रदेश तावत् चतु समुद्रवलयाटिकत इति * आसमुद्रक्षितीशानाम् (रघु०१-५) 'वेलावप्रवलया, परिखीकृतसागरा, (रघु० १-३०)" उदधिश्यामसीमा धरित्रीम् ( शाकु० २-१९)''इत्यादिवचनं ज्ञातु शक्यते । ' इक्ष्वाकूणामिय भूमि सीलवनकानना' इति रामायण समानयन् कालिदास , तपोवनगिरिगुहादीनामपि विपये राज्ञा प्रभुत्वमाविष्करोति । अन्योन्य- देशपविभागसीमा ते लवादय. न व्यतीय ( रघु० १६-२)' इत्यनेन परस्पर.

·कालिदासः ते सेतुवाागजवन्धमुख्यैरन्युन्छिताः कर्मभिरष्यवन्ध्यैः । अन्योन्यदेशप्रविमागसीमां वेलां समुद्रा इस न व्यतीयुः ॥ सुराज्य-निर्देश: तदक्ष कल्याणपरम्पराणां मोक्तारमर्जस्वटमात्मदेहम् । महीतलस्पर्शनमात्रमिन्नमृद्धं हि राज्यं पदमेन्द्रमाहुः ।। -रघु०२-५० काम नृपाः सन्तु सहस्रशोऽन्ये राजन्यतीमाहुरनेन भूमिम् । नक्षत्रतारामहसलाऽपि ज्योतिष्मती चन्द्रमसेव रात्रिः। -रघु० ६-२२ नृपविहीनराज्यावस्या' विप्रोषितकुमारं तद् राज्यमस्तमितेश्वरम् । ध्रान्वेषणदक्षाणां द्विपामामिपतां ययो । -१० १२-११ महाग राग्यानि प्रशासता राजा, म्वम्वमीमापरिपालने अन्यसीमानतिरमेय प्रथनिश्पनेन सामान्याना नृपाणा परिमितः भूभाग. वणिती नवति । २. 'सुराम्पनिर्देश' '-'राष्ट्र'दग्मिन् प्रारणे विविधाना राज्य- वासनसंस्थानां कल्पना का मामन् श्वेत प्रदर्शकानि वचनानि सदगृहपने । सत्र मुराग्याल्पनामपियरम र राम्यम् ऐन्दम् परम् मा ' (यु. २-५.) अन्य नुमा काम गन्त, भूमिम् यनंन रामा रामवतीम् बाद, (रपु. ६-२२) रवि दयनन गालिदासीपवारमये य: मुराग्यापनापा आविपार भरहि, म गावो भवति। ३. नृपविहीनराज्यापरया-मोन मानतम् माम मरि नोतिपिताम् मानवैन मनिता मराम्यवाद तर रगामिनागीपासरे दुरारि र. लामो न भवति, किन्तु शामिरि अनुमाने राष्ट्रार काराभवाचा भवति ।

·८६ राजनीति-कोपः स्वामिनस्तस्य तमैकमत्यादमात्यवर्ग: कुलतन्तुमेकम् । अनाथदीनाः प्रकृतीरवेश्य साकेतनाथं विधिवच्चकार ॥ -रघु०१८-३६ ४ द्वैराज्यकल्पना राजा-- मौद्गल्य ! तत्रभवतोमा॑त्रोर्यज्ञसेनमाधवसेनयोराज्यमव. स्थापयितुकामोऽस्मि । तो पृथक् घरदाकूले शिष्टामुक्चरदक्षिणे । नक्तंदिवं विभज्योभो शीतोष्णकिरणाविय ।। -मालविवा. ५-१३ कञ्चुकी- विजयतां देवः । अमात्यो विज्ञापयति । अहो कल्याणी देवस्य बुद्धिः । मन्त्रिपरिषदोऽप्येवमेव दर्शनम् । कुतः- द्विधा विभक्तां श्रियमुद्वहन्ती धुरं सदश्वाविव सङ्महीतुः । तौ स्थास्यतस्ते नृपती निदेशे परस्परावग्रहनिर्विकारौ ।। -मालविका०५-१४ तत् अस्मिन् प्रकरणे उध्दृत 'अस्तमितेश्वर राज्य द्विषामामिपता ययौ ( रघु० १२-११)' अनाथदीना प्रकृतीरवेक्ष्य ( रघु० १८-३६ ) इत्यादिवचन सम्यक ज्ञायते। ४ द्वैराज्यकल्पना-~इत्यस्मिन् प्रकरणे शासनसस्थादृष्टया अत्यन्त महत्व- पूर्णानि वचनानि सहप्रथितानि । मालविकाग्निमित्रे यज्ञसेनमाधवसेनयोः द्वैराज्यम् अवस्थापयितुकामेन राज्ञा अग्निमित्रेण स्पष्टम् उक्त यत्-' वरदाकूले तो उत्तरेदक्षिणे पृथक् शिष्टाम् ' इति ( मालविका० ५-१३) । मन्त्रिभिरपि तत् सम्यक् अनुमत यत्- 'द्विधा विभक्ता श्रियम् उद्वहन्ती तो परस्परप्रदेशविषये निरभिलाषी सन्तो शासकत्वेन सदश्वो धुरमिव स्थास्यत' इति (मालविका० ५-१४ ) रघुवशे पञ्च. दशे सगै अपि लक्ष्मण आत्मसम्भवी अडगद-चन्द्रकेतू दारापथप्रदेशस्य अधिपती चकार ( रघु० १५-३६ ) इत्यनेन द्वराज्यकल्पनाया न स्पष्टमाविवरणम् पर ससूचनं वर्तते एव।

·कालिदासः
८७
अगदं चन्द्रकेतु व लक्ष्मणोप्यात्मसम्मवी ।
शासनाद्रघुनाथस्य चक्रे कारापथेश्वरी ।। -रघु० १५-३६
धर्मप्रधानराज्यसंस्था
-रपु० १-२६
स्थित्यै दण्डयतो दण्डयान्परिणेतुः प्रसूतये ।
अप्यर्थकामौ तस्यास्तां धर्म एव मनीषिण ॥ -रघु० १-२५
यतिपार्थिवलिङ्गधारिणी ददृशाते रघुराघवौ जनैः ।
अपवर्गमहोदयार्थयोर्भुवमंशायिय धर्मयोर्गती॥ -रघु० ८-१६
दुदोह गां स यज्ञाय सस्याय मघवा दिवम् ।
सम्पद्विनिमयेनोभी दधतुर्भुवनद्वयम् ।।
राजा-मूर्ख, अन्यभागधेयमेलेपा रक्षणे निपतति, यद्रत्नराशीनपि
विहायाभिनन्धम् । पश्य,
यत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणा क्षयि तत्फलम् ।
तपापड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्पका हि न : ।-शानु० २-१३
पुरुषार्थेषु समानता
पितुर्नियोगादनवासमेत्र निस्तार्य राम प्रतिपन्न राज्यः ।
धर्मार्थकामेषु ममा प्रपेदे यथा तथैवावरजेनु वृत्तिम् ।। -रघु० १४. २१
५ धर्मप्रधानराज्यसंस्था--चतुएं पुरुषार्थप प्रथमपुरुषार्थस्य शासन सस्पाया
प्राथम्य बमि उदाहरणे सातु पाक्यते । “दिलीप यशाप गा दुपोह (रपु.
१-२६)"दिलीपप्य अर्थकामो धर्म एव आम्ताम् (रघु०१-२५) सम्चिना
रक्षणे अन्वभागय पदलरामोनपि विहाय अभिनन्द्यम् ' (पार. १-२३) इत्या-
दिमि. उपाहरणे राष्ट्रस्य राण प्राधा येन परम्परागतेन पर्मणव वर्तव्यम् इति
बाध्यते।
६ पुरुषार्थ समानता-यया पर्मस्पैच प्राधान्य सामनगस्थायो सालिदासेन
उकाम, तव चतुगी पुरुषार्थाना ममानता मपि प्रमागविलोपेषु तेन प्रतिपादिता
.

·८८ राजनीति-कोपः न धर्ममर्यकामाभ्यां बबाधे न च तेन तौ । नार्य कामेन काम या सोऽर्थेन सदृशस्त्रिपु॥ -रघु० १७-५७ स चतुर्धा बभौ व्यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः । धर्मार्थकाममोक्षाणामवतार इवाङ्गवान् ॥ -रघु० १०-८४ राज्य-सुखकल्पना राजा सर्वः प्रार्थितमर्थमधिगम्य सुखी सम्पयते जन्तुः । राज्ञां तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव । औत्सुक्यमानमवसाययति प्रतिष्ठा । क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेवम् ।। नातिश्रमापनयनाय न च श्रमाय । राज्यं वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ -शाकु० ५, पृ. १५७ 'धर्मार्थकामेषु रामचन्द्र समा वृत्ति प्रपेदे ( रघु० १४-२१ ) · अतिथि त्रिपु अपि धर्मार्थकामरूपेप पुरुषार्थेषु समान सन् राज्य शशास (रघु १७-५७) इत्यादिभि पुरुषार्थानाम् समानस्थानम् शासनसस्याविषयेऽपि साम्यम् च स्पष्टम् उक्त भवति । ७ राज्यसुखकल्पना--इति प्रकरण केवल राज्यस्य सम्यक्स्वरूपा विष्करणाय कालिदासेन उपवणित शाकुन्तले वर्तमान श्लोकम् उपनिबध्दुम् एव अत्र बदाहृतम् । राष्ट्रस्य शासने क्रियमाणे राजा तु सुख नास्ति एव, प्रत्युत दुखप्रधानमेव सत्, इति उपवयं कालिदास पुन आह,-राज्य स्वहस्तघृतातपत्रमिव अतिश्रमापनय- नाय न भवति तथा श्रमाय अपि न भवति । इति । शाकु० ५, पृ १५७ ·६ दुर्गाः दुर्ग-विशेषा' दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्तस्य रोक्षुरपि द्विषाम् । न हि सिंहो गजास्कन्दी भयानिरिगुहाशयः॥ -रघु० १७-५२ अस्ति देव्या वर्णाघरो भ्राता वीरसेनो नाम । स भर्ना अन्तपालदुर्गे नर्मदाफूले स्थापितः॥ --माल विवा० ११ २२ अस्मिन् प्रकरणे रामा प्रावारादिवेष्टिताना विशिष्टाना निवासस्थानानाम् धन्य- दुर्ग-महीदुर्ग-अब्दुर्ग-गिरिदुर्गादीना वर्णनम् सथित भवेत् । तथा च मनु - धन्वदुर्ग महीदुर्गमब्दुर्ग यायमेव वा । नदुर्ग गिरिदुर्ग या समाश्रित्य वसेन्पुरम् ॥' इति । तथव रक्षणोपायरवेन सेनादिनिवेशार्थ सीमादी स्थापिताना मरपितानाम् दुर्गाणा घ वर्णनम् आवश्यकम् । परम् वालिदासीयवाडमय एतादृशाना दुर्गाणा वर्णनपराणि वचनानि अतीव अल्पानि उपलभ्यन्ते । तृतीय य प्रकार अस्माभिः अत्र सहालित. म 'राजधानी'वर्णनात्मक । राजधानीविषये सामान्यत तदानीकाले या पल्पना यासीत्, राजधान्या विद्यामानानाम् ऋदापणानाम् राजपपानाम्, विहारोपवनानाम् विलासिनीनाम् अभिसारिकादीनाम् च कोदन व्यवहार आसीत् इयतत्प्रदर्शनानि वचनानि सपन्ते । तानि च यत्र वैपुल्न सम्पादयितु सपन्तै, तथापि वैवल मामान्यज्ञानाय तेपाम मात्र निर्देश । १ 'दुर्गा'-इत्यस्मिन् उपप्रपरणे पन्यादिपविधदुर्गाणाम् उन्नगपरम् एकम् वचनम् वर्तते । स्पय शत्रून् रानु समर्यस्यापि राज अनि दुर्गाति पर दुर्घ- पनि मास पनि वर्णनेन रामा दुर्गस्य अत्यन्तम् आवश्यक्ता योप्यते । अर्थान्तर- ग्यासेन एव पालिासेन एतत् स्पष्टीकृतम् यत्-गनाम्मन्दनगमपंस्य अपि गिहस्य गिरिगुहामु निवाम न भोया भवति, पितु म्पमावा एप इति (रप० १७-५२), मालविकायां प्रयमेध्ये 'अन्तवार दुर्गनि उन्लेग उरलम्पते। अन्वगलो नाम स्पर सामन्यापम्प प गोमादिमाग, महता प्रयलेन स्पापित दुर्ग. मन्तपाल. दुर्गः। एवेन स्पराग्यसोमारा रक्षणापं तत्र तन ममापिमार्ग दुर्गा मस्पापन निपते रमण्यतन पर प्रतिपाति भवति ।

·राजनीति-कोप: राजधानीवर्णनम्' तां शिल्पिसङ्घाः प्रभुणा नियुक्ताः तथागतां सम्भृतसाधनत्वात् पुरं नवीचक्रुरपा विसर्गान्मेघा निदाघग्लपितामिवोर्वीम् ॥ ततः सपयाँ सपशूपहरां पुरः परार्थ्यप्रतिमागृहायाः। उपोषितैर्वास्तुपिधानविद्भिः निर्वर्तयामास रघुप्रवीरः ।। तस्याः स राजोपपदं निशान्तं कामीच कान्ताहृदय प्रविश्य । यथार्हमन्यैरनुजीविलोकं सम्भावयामास यथाप्रधानम् ॥ -रघु० १६ ३८-४० समौलरक्षोहरिभिः ससैन्यस्तूर्यस्वनानन्दितपौरवर्गः । विवेश सौधोगतलाजवर्षामुत्तोरणामन्वयराजधानीम् ॥ रघु० १४-१० वेश्मानि रामः परिबर्हवन्ति विश्राण्य सौहार्दनिधिः सुहृद्भ्यः । वाप्पायमाणो बलिनिकेतमालेल्यशेषस्य पितुर्विवेश । -रघु० १४-१५ ऋद्धापणं राजपथं स पश्यन् विगाह्यमानां सरयूं च नौभिः । विलासिमिश्चाध्युपितानि पौरैः पुरोपकण्ठोपवनानि रेमे ॥ -रघु० १४-३० या सैकतोत्सड्गसुखोचिताना प्राध्यैः पयोभिः परिवर्धितानाम् । सामान्यधात्रीमिव मानसं मे सम्भावयत्युत्तरकोसलानाम् ॥ सेयं मदीया जननीव तेन मान्येव राज्ञा सरयूर्वियुक्ता । दूरे वसन्त शिशिराविला तरङ्गहस्तैरुपगृहतीव ॥ -रघु० १३-६२, ६३ २ 'राजधानी' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे राशा निवासस्थानभूताया नगर्या वर्णनपराणि वचनानि सद्धगृह्यन्ते । अस्मिन् उपप्रकरणे नवीनाम् एव कुशेन निर्मिताम् राजधानीम प्रयन्त उपवये, तदनन्तर राज्ञः अमावे नगर्या अवस्था कीदृशी भवति इत्येतत्प्रदायानि वचनानि अत्र सहवलितानि । नवराजधानीनिमित्यवरारे शिल्पिराडपाना चातुर्यम्, वास्तु विधान विदा विज्ञान च पातुर्येण तैस्तैः राजमि उपयोगाय प्रकल्पित दृश्यते । रचनाविशेष सौन्दर्याविष्कार शिल्पिमि ता ता राजधान्य: नयीहता, तथैव राज्ञा सरदाणदृष्टया अपि ते ते विशेपा' तत्र तत्र

·कालिदास
तमब्रवीत्सा गुरुणानवधा या नीतपौरा स्वपदोन्मुखेन ।
तम्या पुर सम्प्रति वातनाथा जानीहि राजन्नधिदेवतां माम् ॥
वस्वौकसारामभिभूय साहं सौराज्यबद्धोत्सत्या विभूत्या ।
समनशक्ती त्वयि सूर्यवश्ये सति प्रपन्ना करणामवस्थाम् ॥
विशीतल्पाहशतो निवेशः पर्यस्तशीलः प्रभुणा विना मे ।
पिडम्बयत्यस्तनिमग्नसूर्य दिनान्तमुपानि भिन्नमेधम् ।।
-घु०१६-१७
निशासु भास्वत्कलनुपुराणा य सञ्चरोऽभूदभिसारिकाणाम् ।
नदन्मुखोल्का विचितामिपामि स चाहते राजपथः शिवाभि ।
-रपु० १६-१२
आस्फालित यत्प्रमदाकराग्रेमृदङ्गधीरध्वनिमन्वगच्छन् ।
वन्यरिदानी महिपेस्तदम्भः
शृगाहत
क्रोशति दीर्घिकाणाम्
-रप०१६-१३
वृक्षेशया यष्टिनिवासभड्गान् मृदङ्गशब्दापगमादलास्या ।
प्राप्तादवोल्काहतशेषवीं कीडामयूरा वनवर्हिणत्यम् ॥
सोपानमार्गेपु च ये रामा निक्षिप्तयत्यश्वरणा-सरागान् ।
सपो हत य कुभिरसदिग्ध व्याप्रै पद तेनु निघीयते मे ।।
चित्रदिपा पमानावतीणी करेगुभिर्दत्तमृणाटभना ।
नखाशाधात पिभिन्नम्मा सध्यसिंहप्रस्न यहति ॥
प्रस्थापिता । ज्ञापन राजाप नोराभि विगाधमाना गर, विलासिभि पोर
मध्युपिनानि उसयन पश्यन् राम रेमे। (रपु. १४-३०) याा मम्मनाया
राजपान्या वान पपा सामोमापन नमन नाम मानम गाय समय
मामापति (रप. १३२) गर गर मोगा रतना इव (प..."-३)
त्यायिनन म्पराम्यानपातिता नमोतिपरपापियन पापम
मार, शिनु पसीमामालभायेन म्पबहार
सापपा रपुराना राम्-

·राजनीति-कोषः स्तम्भेषु योपित्प्रतियातनानामुल्कान्तवर्णक्रमधूसराणाम् । स्तनोत्तरीयाणि भवन्ति सड्गानिोकपट्टाः फणिभिर्विमुक्ताः ।। कालान्तरश्यामसुधेषु नक्तमितस्ततो रूढतृणाकुरेषु । त एव मुक्तागुणशुद्धयोऽपि हम्येपु मूर्छन्ति न चन्द्रपादाः ॥ भावर्ण्य शाखा: सदयं च यासां पुष्पाण्युपात्तानि विलासिनीभिः । वन्यैः पुलिन्दैरियः वानरैस्ताः क्लिश्यन्त उद्यानलता मदीया : ॥ रात्रावनाविष्कृतदीपमासः कान्तामुखश्रीवियुता दिवापि । तिरस्क्रियन्ते कृमितन्तुजालैर्विच्छिन्नधूमप्रसरा गवाक्षाः ॥ बलिक्रियावर्जितसैकतानि स्नानीयसंसर्गमनाप्नुवन्ति । उपान्तवानीरगृहाणि दृष्ट्वा शून्यानि दुये सरयूजलानि । -रघु०१६-१३....२१ तदईसीमा वसति विसृज्य मामभ्युपैतुं कुलराजधानीम् । हित्वा तनुं कारणमानुषीं तां यथा गुरुस्ते परमात्ममूर्तिम् ॥ -रघु० १६-२२ मानसिकी प्रवृत्ति 'इक्ष्वाकूणामिय भूमि सशैलवानकानना' इति वाल्मीकि- वचनम् अनुसरति । नि सारितमूर्ते देवगृहस्य इव राज्ञाम् अमावे राजधानी' अभिसारिकाणा स्थाने शिवाता प्रवेश , प्रमदाकराग्रास्फालितासु दीर्घिकासु महिपाणाम् अवगाह, क्रीडामयूराणा स्थाने वनबहिण , प्रासादेषु अभिरामाणाम् रमणीना लाक्षारसार्दाना पदाना स्थाने व्याधापदाना सनिवेशः; प्रासादस्तम्भेषु योपित्प्रतिमानो स्तनोत्तराणि नाम फणिना निर्मोकपट्टा, विलासिनीभि सदयम् आवजितासु लतासु बन्याना वानराणा निवास , इत्यादिभि विविधै विस्तृतश्च वर्णनै: राज्ञाम् अभावे अवस्था- भेद समीचीनतया ज्ञायते। .

·७ बलम् सेनाविभागाः' प्रतापोऽप्रे ततः शब्दः परागस्तदन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुःरकन्धेव सा चमूः॥ -रघु० ४-३० स गुप्तमूलप्रत्यन्तः शुद्धपाणिरयान्वितः। पड्विधं बलमादाय प्रतस्थे दिग्जिगीषया । -रघ०४-२६ तेनोत्तीर्य पथा लङ्का रोधयामास पिङ्गलैः। दितीयं हेमप्राकारं कुर्वद्भिरिव वानरैः ।। -रघु० १२-७१ स सेतुं पन्धयामास प्लवगैर्टवणाम्भसि । रसातलादिवोन्मग्न शेपं स्वमाय शाङ्गिणः ॥ प्रतिजग्राह कालिगस्तमस्त्रैर्गजसाधनः । पक्षच्छेदोचतं शकं शिलावव पर्वतः ॥ -रघु०१२-७. -रघु० ४-४० अस्मिन् प्रकरणे सेनाविभागाना निर्देशपराणि तथा युद्धविषयकाणि विविध- प्रकाराणि वचनानि सद्भगृह्यन्ते । अत्र यथा युद्धपराणि वचनानि सडग्रथितानि युद्धकल्पनापराणि, शस्त्रविशेपवर्ण राणि, ध्वजकेतुनिर्देशपरागि, विज- यान्ते मधुपानादिरूपाणि वचनानि सडकलितानि । सप्तसु अडगेपु अन्तिमः अय तथा विभाग। . १ सेनाविभाग 'इत्यस्मिन् उपप्रकरणे चतु.स्कन्धाया सेनाया वर्णनम् कृतम्। रघु० (४-३०) अत्र 'रथादि' इत्यनेन रयिका,सादिन, पदातय , गजा इति चतुर्विधम् बलम् उयतम् भवति । द्वितीयालोवे रघु दिग्जिगीपया पड्विध' बलम् आदाय प्रतस्थे (रघु० ४-२६) इत्यत्र पविध बलम् इरयस्य 'मोलभूत्यादीनि पलानि' इत्यर्थ । तया चौक्तम् ' मोल मृत्य मुहत्थणोदिप. दाटविक मलम्' इति । षड्विषवलेषु पयवा चारगसेनासु यद्यपि जलतरण- ·राजनीति-कोपः ततो गौरीगुरुं शेलमारुरोहाश्वसाधनः । वर्धयन्निव तस्कूटानुद्धृतैर्धातुरेणुभिः ।। -रघु०४-७१ तत्र जन्य रघोघार पार्वतीयगणैरभूत् । नाराचक्षेपणीयाश्मनिप्पेपोततितानलम् ।। -रघु० ४-७७ वड्गाखाय तरसा नेता नौसाधनोधतान् । निचखान जयस्तम्भान् गगास्त्रोतोऽन्तरेषु सः ।। -रघु०४-३६ स ती, कपिशां सैन्यैर्वद्धद्विरदसेतुभिः। उत्कलादर्शितपयः कलिङ्गाभिमुखो ययौ । -रघु० ४-३८ सडग्रामस्तुमुलस्तस्य पाश्चात्यैरश्वसाधनैः ।। शाईगकूजितविज्ञेयप्रतियोघे रजस्यभूत् ।। -रघु० ४-६२ सबै बलाङ्गरिदप्रधानैः सर्वायुधैः कङ्कटभेदिभिश्च । सर्वप्रयत्नेन च भूमिपालास्तस्मिन् प्रजदुर्युधि सर्व एव ॥ -रघु० ७-५९ सा केतुमालोपवना बृहदिविहारशैलानुगत नागैः। सेना रथोदारगृहा प्रयाणे तस्याभवजङ्गमराजधानी ॥ -रघु०१६-२६ साधनाना नौकादीनाम् साक्षात् अन्तर्भाव न भवति, तयाऽपि ' रघुः नौसाधनोधतान् वडगान् उत्वाय' (रघु०४-३६), इत्यत्र 'जलतरणसाधनेन सम्पन्नान् शत्रून् अजयत् ' इति स्पप्टम् उक्तम् । तन रघो समीपे यद्यपि नौकादीनि जलतरण- साधनानि न आसन्, तथापि बद्धद्विरदसेतुभि संन्य स कपिशाम् अतरत् इत्युक्तस्वात् (रघु०४-३८) सैनिकानाम् जलतरणे, गजानाम् अत्यन्त साहाय्यम् आसीत् इति स्पष्ट ज्ञायते । एतदेव च चतुर्विधसेनायाम् गजाना प्रथमस्थानस्य कारणम् । अत एव तत्र तत्र उक्तम् यत् 'सर्वं बलाटरी द्विरदप्रधान (रघु०७-५९) इति । रथोदारगृहा सेना प्रमाणे जडगमराजधानी अभवत् (रघु० १६-२६) इत्यनेन दिग्विजययात्रायाम् रथाना निवासस्थानसदृशः उपयोग ज्ञात भवति । वेगातटेषु सैनिकाश्वानाम् सततम् अवस्थानविधानात् " त राजान 'व्युपिताश्वम् ' आहु (रघु० १८-२३) इति स्पप्टमेव समीचीनतमा उक्तम् । अश्वसाधनः रघुः गौरीगुरुं लम् मारोह, तत्र " ·कालिदासः ९५ तस्यावसाने हरिदश्वधामा पित्र्यं प्रपेदे पदमश्विरूपः । वेलातटेपितसैनिकाच पुराविदो यं व्युपिताश्चमाहुः ॥ -रघु० १८-२३ स बलानां गुणाना च पण्णां पण्मुखविक्रमः । बभूव विनियोगज्ञः साधनीयेषु वस्तुषु । रघु० १७-६७ विजयान्ते मधुपानम् २ -रघु० ४-४२ ताम्बूलीना दलैस्तत्र रचिताः पानभूमयः । नारिकेलासवं योधा. शात्रव च पपुर्यशः ॥ विनयन्ते स्म तपोधा मधुभिर्विजयथमम् । आस्तीर्णाजिनरत्नासु द्राक्षावलयभूमि ॥ -रघु० ४-६५ अन्त.पुररक्षणम तस्याः स रक्षार्थमनल्पयोधमादिश्य पित्र्यं सचिवं कुमारः । प्रत्याही पार्थिववाहिनी ता भागीरथी शोण इथोत्तरङ्गः ॥ -रघु० ७-३६ तस्य पार्वतीय गण घोर युद्धम् अभूत् (रयु० ४-७७) इत्यनेन तस्मिन् काले अपि गिरिगुहादिषु निवसता वन्याना युद्धपद्धति अन्यादृशी एव आसीत् इति 'नाराचो- रक्षेपणीयाश्मनिप्पेषोत्पतितानलम् ' इत्यनेन ज्ञायते । अश्वा तदाऽपि पाश्चात्त्यदेशात् सहयावा आसन् इयतत् पाश्चात्य अश्व- साधने (रघु० ४-६२) इत्यनेन सम्यक् ज्ञायत । पर्वतादिषु च तेषामत्यन्तम् पयोग , इत्येतद् 'ततो गौरीगुरुशलमाराहारवसापन ' (रघु०४-७१) इत्यत्र स्पष्टमुक्तम् । २ 'विजयान्ते मधुपानम्' इत्यम्मिन् उपप्रकरणे नारिकेलासवपानस्य, द्राक्षामधुपानस्य च वर्णन वतत, युद्ध यः श्रमातिशय अनुभूयते तत्परिहाराय मधु- पानम् अथवा आसवपानम् ते विजतृभिः योभि वृतम् तेन च विजयो गर ते समानित इति अत्र वर्णितम् । अन्त पुररक्षणम्' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे साक्षात् युद्धे प्रारब्धे स्वस्त्रीणा वालकादीना च सरक्षणाय या अपि योजना वर्तध्या इति पदति तवानी. .

·राजनीति-कोषः
उदायुघानापततांस्तान् दृप्तान्प्रेक्ष्य राधनः ।
निदधे विजयाशंसां चापे सीतां च लक्ष्मणे ।।
-रघु० १२-४४
धर्मयुद्ध-कल्पना
-रघु०७-३७
-रघु०७-४०
पत्तिः पदाति रथिनं रथेशस्तुरड्गसादी तुरगाधिरूढम् ।
यन्ता गजस्यापतद्गजस्थं तुल्यप्रतिद्वन्द्वि बभूव युद्धम् ।।
पूर्व प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षममश्वसादी ।
तुरङ्गमस्कन्धनिषण्णदेहं प्रत्याश्वसन्त रिपुमाचकाक्ष ।
राम पदातिमालोक्य लकेशं च वरूथिनम् ।
हरियुग्यं रथं तस्मै प्रणिधाय पुरन्दरः ॥
तमाधूतध्वजपटं व्योमगड्गोर्मिवायुभिः ।
देवसूतभुजालम्बी जैत्रमध्यास्त राघवः ।। -रघु० १२, ८४-८५
तना दृश्यते । अजेन इन्दुमस्या रक्षणार्थ प्रधान सचिव स्थापयित्या अनन्तर युद्ध
प्रारब्धम्-'पित्र्य सचिवम् इन्दुमत्या रक्षार्थमादिश्य' (-रघु० ७-३६), तर्थव
रामः अपि दण्डकारण्ये रक्षोभि युद्धप्रारम्भात् प्राक् सीताया सरक्षणार्थ लक्ष्मणम्
न्यवेशयत् ( रघु० १२-४४)।
४ 'धय॑युद्धकल्पना'- समरे तुल्यप्रतिद्वन्द्वि युद्धम् इति प्रथम वर्ण्यते । तथा
च प्रथमम् एव उक्तम्-'पत्ति पदातिना सह एव, रथी रथेशेन एव सह, इत्यादि
( रघु० ७-३७ )' । 'प्रतिप्रहाराक्षमम् अन्यम् शत्रुम् भूय
(रघु०७-४७) ' इत्यनेन तुल्यप्रतिद्वन्द्वित्वे एव युद्धम् इति धयंयुद्धस्य स्वरूपम्
सम्यक् आविष्कृत भवति । राम पदातिनम् आलोक्य, लड़केश च रथिनम् आलोक्य
इन्द्र रामाय रथ प्रेपितवान् । राम च जैत्र रथम् गच्यास्त (रघु० १२-८४.
' इत्यनेन अपि धर्म्ययुद्धकल्पनाया आविष्कार ।
न जघान
८५)'

·कालिदासः १७ अस्त्राणि संमोहनं नाम सखे ममात्रं प्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धर्वमादत्स्व यतः प्रयोक्तुः न चाहिंसा विजयश्च हस्ते ॥ -रघु० ५-५७ प्रियंवदा प्राप्तमसी कुमारः प्रायुक्त राजस्व घिराजसूनुः । गान्धर्वमत्रं कुसुमास्त्रकान्तः प्रस्थापनं स्वप्ननिवृत्तलील्यः ॥ -रघु०७-६१ इतः परानर्मकहार्यशस्त्रान् वैदमि पश्यानुमता मयासि । एवंविधनावचेष्टितेन त्वं प्रायंसे हस्तगता ममेभिः ॥ -रघु० ७-६७ राजा- मोस्तिरस्करिणीगर्वित, मदीयं शस्त्रं त्वां द्रक्ष्यति । एष तमि सन्दधे । यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं रक्षति च द्विजम् । हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मित्रा वर्जयत्यपः ॥ न्याकु०६-२८ ततः स कृत्वा धनुराततज्यं धनुर्धरः कोपविलोहिताक्षः । गारुत्मतं तीरगतस्तरस्वी मुजङ्गनाशाय समाददेऽखम् ॥ -रघु०१६-७७ भिभूपणमायुपहारइस्तमुपस्थितं चीक्य विशाम्पतिस्तम् । सौपर्णमस्त्रं प्रतिसजहार प्रहेप्यनिन्धरुपो हि सन्त, ॥ -रघु० १६-८० ५. 'अस्त्राणि ' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे अस्त्रविधाया प्राप्ति गुरा सकाशात कप वा भवति, मस्त्रस्य प्रयोगे सहारेच पृषहमन्त्राः वा कथम् उपयुज्यनं इत्येतत्- प्रदर्शकानि वचनानि अत्र निदिश्यन्ते। (१) गान्धर्यास्त्रम्-(रघु० ५-५७, ७-६१),(२) सौपर्णास्त्रम् (रघु० १६-८०), (३) गास्मतास्त्रम्- (रपु० १६-30), (४) ऐन्द्रास्त्रम् (रघु. १५-२२), (५) अनयन्तम्- (नागपारा) (रघु. १२-७६), (६) प्रामास्तम्- (रघु० १२-१७) (७) बीकास्त्रम्- (रघु० १२-२३), (८) ७ ·राजनीति-कोपः -रघु० १२-२३ ऐन्द्रमस्त्रमुपादाय शत्रुध्नेन स ताडितः । सिकतात्यादपि परां प्रपेदे परमाणुताम् ॥ -रघु० १५-२२ तस्मिन्नास्यदिपीकास्त्रं रामो रामावबोधितः । आत्मानं मुमुचे तस्मादेकनेत्रव्ययेन सः ।। गरुडापातविश्लिष्टमेघनादास्रवन्धनः । दाशरथ्योः क्षणक्लेशः स्वप्नवृत्त इयाभवत् ।। -रघु० १२-७६ अमोध सन्दधे चास्मै धनुष्येकधनुर्धरः । ब्राह्ममत्रं प्रियाशोकशल्यनिष्कर्षणोषधम् । -रघु० १२-९७ तद्योम्नि शतधा भिन्नं ददृशे दीप्तिमन्मुखम् । वपुर्महोरगस्येव करालफणमण्डलम् ॥ -रघु० १२-९८ तेन मन्त्रप्रयुक्तेन निमेषादिपातयत् । स रावणशिरःपक्तिमज्ञातत्रणवेदनाम् ।। अस्त्रं हरादाप्तवता दुरापं येनेन्द्रलोकावजयाय दृप्तः । पुरा जनस्थानविमर्दशड्की सन्धाय लकाधिपतिः प्रतस्थे । -रघु० १२-९९ -रघु० ६-६२ सोऽस्त्रमुग्रजवमस्त्रकोविदः सन्दधे धनुषि वायुदैवतम् । तेन शेलगुरुमप्यपातयत्पाण्डुपत्रमिव ताडकासुतम् ।। -रघु०११-२८ वायुदेवतास्त्रम्- (रघु० ११-२८) इति, प्राधान्येन एतानि अस्वाणि अत्र राड- गृहीनि । तत्तेषाम् अस्त्राणाम् प्रभावा. च अन विस्तरेण वणिताः मुलभतया ज्ञातु पाक्यन्ते । एकस्य अस्त्रस्य प्रयोगात् अनन्तरम् तत्परिहाराय अन्यम्य अस्त्रस्य उपयोगः कृतः इत्येतत् उपरि निदिप्दै वचनं. ज्ञातु शक्यते। एषु सर्वेषु अपि अस्त्रेषु 'ब्राह्मास्त्र' म्य निदेश: अमोधास्त्रम् इति कृतः तदेव च प्रधानम्- (रघु० १२-९७) इति अन ज्ञायते । शास्त्रप्रभावापेक्षया च अस्त्रप्रभाव. अधिक्तरः इति उपरितनवर्णनेन शायते।

·कालिदासः
६
शस्त्रविशेषाः तत्प्रभावश्च
writamainawrwww
मल्लापवर्जितैस्तेषां शिरोभिः श्मशुलमहीम् ।
तस्तार सरघान्यासः स क्षौपटटैरिव ।।
रघु० ४-६३
अयःशङ्कुचितां रक्षः शतघ्नीमथ शत्रये ।
हता वैवस्वतस्यैव कुटशाल्मलिमक्षिपत् ॥ -रघु० १२-९५
राघवो रथमप्राप्तां तामाशां च सुरद्विपाम् ।
अर्धचन्द्रमुखैाणैश्चिच्छेद कदलीसुखम् ॥ -रघु० १२-९६
अपगलं तमासाद्य लवणं लक्ष्मणानुजः ।
रुरोप संमुखीनो हि जयो ध्रप्रहारिणाम् ॥ रघु० १५-१७
मातलिस्तस्य माहेन्द्रमामुमोच तनुच्छदम् ।
यत्रोत्पलदललन्यमत्राण्यापुः सुरद्विपाम् ॥ -रघु० १२-८६
साक्षात् सडग्रामवर्णनम्
नदसु तूर्येप्यविभाव्यवाची नोदीरयन्ति स्म कुलोपदेशान् ।
याणाक्षरेरेव परस्परस्य नामोर्जितं चापमृतः शशंसः॥ -रपु०७-३८
६ शस्त्रविशेषा तप्रमावा च' इत्येतस्मिन् उपप्रकरणे विविधानाम्
शस्त्राणाम् निर्देशा, उपयोगाः च दृश्यन्ते । एषु प्रधानाः (२) 'मल्ल'
(रप० ४-६३) (२) शतघ्नी (रघु० १२-९५) (३) अर्धचन्द्रमुखयाणाः
(रघु० १२-९६), (४) शूल: (रघु १५-१७) (५) 'धनुष्य-याण-असि-
इत्यादयः च कालिदामन उधृता शस्त्रविशेषा । ममापि समानशाणाम् एव
अस्ववत्, एक्स्य शस्त्रस्य प्रयोग विषमाणे अन्येन तस्य उपरि अन्यस्य शस्त्रस्य
उपयोग (रघु० १२१५-९६) अब नानु दास्यते । गस्त्रविशेषाणा प्रभावामा
भयतु इत्येतदर्थ दनुच्छर-कवच-वर्म-दग्पादय शरीराञ्छादनपराणि रमासायनानि
मपि तप तय निर्दिष्टानि।
७. साक्षात् मयामवर्णनम् ' इत्यस्मिन् उपप्रकरण रामरागणे मंनिशाना
मपहारादिस मायने । 'सनिक स्वस्वकुलाना पारिवाना जयपोप विने स्म,

·१०० राजनीति-कोषः रथो रथाङ्गध्वनिना विजज्ञे विलोलघण्टाकणितेन नागः । खभर्तृनामग्रहणाद्भभूव सान्दे रजस्यात्मपरावबोधः॥ -रघु० ७-४१ प्रहारमूळापगमे रथस्या यन्तनुपालभ्य निवर्तिताश्वान् । यः सादिता लक्षितपूर्वकेतूंस्तानेव सामर्पतया निजध्नुः ।। -रघु०७-४४ -रघु०७-४८ तनुत्यजां वर्मभृतां विकोशैर्वृहत्सु दन्तप्यसिभिः पतद्भिः। उद्यन्तमग्नि शमयाम्बभूवर्गजा विविग्नाः करशीकरण ।। अन्योन्यसूतोन्मथनादभूतां तावेव सूतौ रथिनी च कौचित् । व्ययी गदाव्यायतसम्प्रहारो भग्नायुधी चाहुविमर्दनिष्ठौ॥ -रधु०७-५२ ततो धनुष्कपर्णमूढहस्तमेकांसपर्यस्तशिरखजालम् । तस्थी ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥ रघु० ७-६२ रथी निपङ्गी कवची धनुष्मान् दृप्तः स राजन्यकमेकवीरः । निवारयामास महावराहः कल्पक्षयोवृत्तमिवार्णवाग्भः ॥ स शोणितस्तेन शिलीमुखाग्रेनिक्षेपिताः केतुपु पार्थिवानाम् । यशो हृतं सम्प्रति राघवेण न जीवितं वः कृपयेति वर्णाः॥ -रघु०७-५६ -रघु० ७-६५ शसस्वनाभिज्ञतया निवृत्तास्त सन्नशत्रु ददृशुः स्वयोधाः । निमीलितानामिव पङ्कजानां मध्ये स्फुरन्तं प्रतिमाशशाङ्कम् ।। -रघु० ७-६४ इति एतत् (रघु० ७-३८,४१) इत्यत्र अजस्य युद्धवर्णनावसरे विस्तरेण वर्णितम् । सूतस्य नाशे स्वयम् एव सूतत्वम् सम्पादनीयम्, आयुधेषु भग्नेषु सत्सु, बाहुभ्यामेव युद्धम् निर्वर्तनीयम्, परम् युद्धात् न परावर्तनीयम् इत्यादि (रघु० ७-५२) इत्यादिषु स्थलेषु सम्यक् वणितम् । मध्ये मध्ये यथा जयघोष तथैव जयप्राप्त्यनन्तर शहख. निनादः आसीत् इति (रघु० ७ ६३-६४) इत्यत्र सम्यक् वर्णितम् । साक्षात्समर- प्रसडगे अपि शत्रूणा गरीरनाशापेक्षया यशस अपहरणम् एव वरम् इति एतन् ·कालिदासः १०१ ततः प्रियोपात्तरसेऽधरोष्टे निवेश्य दध्मो जलज कुमारः । तेन स्वहस्तार्जितकवीरः पिबन् यशो मूर्तमिवावभासे ॥ -घ०७-६३ether . कूटयुद्धम् कुटयुद्धविधिज्ञेऽपि तस्मिन् सन्मार्गयोधिनि । भेजेऽभिसारिकावृत्ति जयश्रीर्यगामिनी ।। -रघु०१७-६९ यः मुबाहुरिति राक्षसोऽपरस्तत्र तत्र विससर्प मायया । तं क्षुरप्रशकलीकृतं कृती पत्रिणां व्याजदाश्रमाद्वहिः -रघु० रक्षसा मृगरूपेण वञ्चयित्वा स राघवी । जहार सीतां पक्षीन्द्रप्रयासक्षणविनितः -रघु० १२-५३ अय रामशिर छेददर्शनोग्रान्तचेतनाम् । सीतां मायेति शंसन्ती त्रिजटा समजीवयत् ॥ -रघु०१२-.. 'यगो हत सम्प्रति राघवेण न जीवित व कृपयेतिवर्णा । (रघु० ७-६५)' इत्यत्र सम्यक् उपतम्। ८. कूटयुद्धम् ' अस्मिन् उपप्रारणे कूटयुद्धेन-मायया वा शत्रून् वनयित्वा विजयश्री सम्पादनीया इत्येतद्दर्शकानि वधनानि सन सत्रगृहपन्ते । “कूटयुद्धवानम् अस्पन्तम् आवश्यकम्, परम् प्रवृत्ति तु धर्मयुद्धेन एव भवतु' इति एतत् (रमु० १७-६९) इत्यत्र सम्यक् प्रदर्शितम् । मायाप्रवृत्तिविषये रक्षसाम् एव वर्णन प्राय तत्र तत्र समुपलभ्यते । शाकुन्तले पष्ठे अडके राजः उक्ति - भो तिरस्करिणी- गर्षित, मदीय शस्त्र त्या द्रक्ष्यति' इति (शा० ६-२८)। अत्र तिरस्परिण्या उपयोग अपि कूटपद्धसदृक्ष मायाप्रकार वा इति सष्ट भवति । मायया इतस्तत सचरणम् (र१० ११-२९), मृगादिरूपेण परेपी वञ्चनम् (रघु० १२-५३), प्रथमम् कोक्लिादिसदमा मञ्जल प्वनि अनन्तरम् शिवादिवत् घोर स्वन- (रघु० १२-३९), जीवति अपि यत्रो सम्मरण सवातम् इति दर्शयित तन्धिरम ·१०२ राजनीति-फोप: लक्ष्मणः प्रथमं श्रुत्वा कोकिलाम वादिनीम् । शिवाधारस्वनां पश्चाद्वबुधे विकृतेति ताम् ॥ -रघु० १२-३९ ध्वजकेतवः बङ्गानुःखाय तरसा नेता नौसाधनोधतान् । निचखान जयस्तम्भान् गङ्गास्रोतोऽन्तरेषु सः॥ स ययो प्रथमं प्राची तुल्य प्राचीनबर्हिगा। अहिताननिलोघृतस्तर्जयन्निव केतुभिः॥ -रघु० ४-२८ अयोपशल्ये रिपुमग्नशल्यस्तस्याः पुरः पौरसख. स राजा । कुलध्वजस्तानि चलध्वजानि निवेशयामास बली वलानि ॥-रघु० १६-३७ यन्ता हरेः सपदि संहृतकार्मुकज्यम् आपछय राघवमनुष्ठितदेवकार्यम् । नामाङ्करावणशराकितकेतुयष्टिम् ऊचं रथं हरिसहस्रयुजं निनाय ॥ रघु० १२-१०३ ततो धनुष्कर्षणमूढहस्तमेकांप्सपर्यस्तशिरस्त्रजालम् । तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषष्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥ -रघु०७-६२ प्रदर्शनम् (रघु० १२-७४) इत्यादिभि बहुभि उपाय मायाविरूपाणाम् प्रकटन दृश्यते। ९ ध्वजकेतव' इत्यस्मिन् उपप्रकरणे ध्वजाना केतूना च निर्देशपराणि वचनानि सङगृह्यन्ते । सेनासु प्रतिसैनिकम् ध्वज अथवा केतु आमीत् इत्येतत् 'कुल- ध्वज तान् चलध्वजान् (रघु० १६-३७)', 'नरदेवसैन्यम् ध्वजस्तम्भनिपण्णदेह तस्थौ (रघु० ७-६२) ' इत्यादिभि स्पष्टतया ज्ञातु शक्येत । ध्वजाना वेतुना प विशेषा तत्तेषा नृपाणा राज्यानाच परम्परानुसारम् वैशिष्ट्यानुसारम् आसन् इत्येतत् मत्स्यध्यजा (रघु०७-४०) इत्यनेन ज्ञातु शक्यते । प्रधानानाम् अमात्यादीनाम् नृपाणा च पृथगाकारा ध्वजा आसन् इति अनुमातु शक्यते । विजयप्राप्म्यनन्तर तत्र . .

·कालिदासः मत्स्यध्वजा वायुवशाद्विदीर्णेमुखैः प्रवृद्धधजिनीरजासि । वभुः पिबन्तः परमार्थमास्याः पर्यात्रिलानीव नवोदकानि ॥ -रघु० ५-४० युद्ध मृतानां विशिष्टा उत्तरक्रिया' १. तं विनिषिप्य काकुत्स्यौ पुरा दूषयति स्थलीम् । गन्धेनाशुचिना चेति वसुधायां निचरूनतुः ॥ -रघु० १० १२-३० " विशिष्ट-हिसा-प्रतिषेधः तमापतन्तं नृपतेरवध्यो चन्यः करीति श्रुतवान् कुमारः । निवर्तयिष्यन् विशिखेन कुम्भे जघान नात्यायतकृष्टशाहः ।। -रपु० ५-५० नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान् पङ्क्तिरयो विलक्ष्य तत् । अपथे पदर्पयन्ति हि श्रुतयन्तोऽपि रजोनिमीलितः ।। न प्रहर्तुमलमस्मि निर्दयं 'विश' इत्यभिभवत्यपि त्वयि । शंस किं गतिमनेन पत्रिणा हन्मि लोकमुत ते मखार्जितम् ।।-रघु० ११-८४ -रघु ९-४ तत्र प्रदर्शितेषु स्वस्य जयस्तम्भादिप्रतिष्ठापनम् अपि साम्यात् साधात् च अत्र सग्रहयते-'रघु जयस्तम्भान् गड़गायोतोन्तरेषु निचलान' (रघुन ४-३६) । १० 'युद्ध मृतानां विशिष्टा उत्तरात्रिीया' अस्मिन् उपप्रकरणे युद्धे मृताना राणा वसुधाया खनित्वा निक्षेप कर्तव्य, यतः, अशुचि गन्ध सर्वत्र मा भवतु' इति एतत (रघु० १२-३०) इत्यत्र सम्यक् वणितम् । सामान्यत स्वपक्षीयाणा रामादरणीयाना कृते अग्निसातकरण आसीत् इति तु जटायुप वर्णनन ज्ञातु शक्यते (रघु० ११-५६)। ११ पिशिधहिंसाप्रतिषेध-अस्मात् उपप्रकरणात वन्य गन (रघु० ५-५०), अपकारी अपि विन (रघु० ११-८४), तपस्विमि सरक्षिता मृगादिका,

·१०४
राजनीति-कोषः
भोः भोः राजन् , आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यः न हन्तव्यः ।
-शाकु० १, पृ. २०
उपतकभुजयप्टिमायती श्रोणिलम्बियुरुषान्त्रमेखलाम् ।
ता विलोक्य वनितावधे घृणां पत्रिणा सह मुमोच राघवः ।।
-रघु०११-१७
(शाकुं० १ पृ. २०), वनिताः च (रघु० ११-१७) न हन्तव्याः इति सामान्यतः ज्ञात
शक्यते । यद्यपि रामेण ताडकाया वधः कृत. तथापि कस्याः अपि अवलायाः वध.
भधर्म्यः एव इति कथने एव तात्पर्य वर्तते । (रघु० ११-१७)।

·प्रथमम् परिशिष्टम् वचनानाम् अकाराद्यनुक्रमेण सूचिः अक्षबीज०-२२ अग्निवर्ण०-२३ अगदम्- ३०, ८७ - अचिराधि०-६८ अजयदेक०-४ अजिताधि०-६० अत आहर्तुम्- ३ अतोऽयमश्वः अथ जानपदो-१३ अथ तं सव०-६० अथ नयन०-१ अथ राम०-१०१ अथवा उपपन्नम्- १७ अथ वीक्ष्य-२३ अथ स विषय०-२३,२७,३० अथ साय०-६० अयाग्यमहिपी- ३४ अथायर्व-५९ अधिशिष्ये-६७ अयाभिषेकम्-२५ अयेतरे-२८ अपेश्वरेण-३२ अयोपनीतम्- २८ अयोपशल्ये-१०२ अद्धा श्रियम्- २९ अध्याक्रान्ता-४, १७ अनम्राणाम्-७१ अनयत्- ६६, ७२, ७४ अनाकृष्टस्य-५१ अनुकरिणि- १२, १९ अनुभूय- २५ अन्यदा-२० अन्येधुः- ३४, ३९ अन्योन्य०-१०० अपनीत०-१७, ६९ अपशूलम्- ९९ अमी हि-२ अयःशङ्कु०- ९९ अय॑मर्थ्य०-२२ अर्थ स-७० अवाकिरन्-९ अवेक्ष्य रामम्- २१ अवैमि च-११ अवैमि ते- ५७ असङ्गमदि०- ३७ ·असमाप्त०-५९ असौ पुर०-६० अस्ति देव्याः अखं हरात- ९८ अस्मान्साधु-३३ अहन्यहन्या०-४ अहमेव-९ अहीनगुः - ४६ अहो दीप्ति०- अहो महानु०- इति प्रतिश्रुते- ३४, ३९ इति विस्मृतान्य०-४५, ५४ इति क्षितीशः - ३७ इस्य जनित०-१० इत्थमाराध्य०- इत्याप्तवचनात्- १५ इदं रत्न०-४७ इन्द्रियार्य०-४५ इक्षुछाया०-९ इक्ष्वाकुवंश०-२९ ४ आ - उदक् प्रतस्थे-९ आजन्मनः ६ आदिष्टवर्मा- ४३ आपन्नस्य-१४ पादपम०-७२ आमुक्ताभरणः ८ आयुग्मन्- ३९ आलोकान्तात्- ५२ आवर्य- ९२ आस्फालितम्- ९१ - उदयमस्त०-७१ उदायुधाना०-९६ उपतकमुज०- १०४ उपगतोऽपि-६४ उपपन्नम्-२१, ५९ उभयेमय-- ४३ उमाभ्याम-४१ उरस्यप०-८ ऋद्वापणा- ९० इ इतःपरान- ९७ इतस्तपस्वि० इति क्रमात्-७६ इति प्रगल्मम्-१३ एवं मोः ८३ ·१०७ एषत्वाम्०-१७ कौशिकेन स-१२ ऐ क्षतात् किल-१६ क्षत्रजातम्-२२ ऐन्द्रमस्त्र- ९७ क्षत्रियान्त०-२० क्षितिरिन्दुमती-८ क स खनिभिः-८ ग कः पौरव-२० कयं समुद्र०-४८, ८२ कथं कार्य०-७९ कम्बोजाः - ७२ कस्तस्य-३२ कातर्यम्- ७७ काम कर्णान्त-७ कामं नृपाः-- ८५ कामरूपेश्वरः-- ४४, ७२, ८२ कालान्तरः० ९२ किं काश्यप०-४१ किं तावत्- १४ किमत्र चित्रम्- ४ किमप्यहिस्य:- १८ कुतो धर्मकिया०- १७, ४१ कुशावतीम्-६० कूटयुद्ध०-१०१ कृछूटब्धम्-१८,३८ कृतदण्डः-१५ कृताः शरण्यम्- १८ को नु ख-४ गरुडापात०-९८८ गान्धर्वेण- ३२ गुणवत्सुत०-२३ गुरोः स च-७६ गृहिणी०- ३४ | गृहीत०-७२, ८२ गौरवात्- ५६ प्रस्ततः -७४ चरणयोः -- ७३ चित्रकूट०- २८ चित्रद्विपाः-९१ ज - अनाय- ३१ ·१०८ जयतु जयतु देवः-५८ - जयतु देवः जात: कुले- ३६ जाते भर्तुः - ३५ जाने तपसो-४२ जाने विसृष्टाम्- ११ जुगोपात्मानम्- ५१, ८३ जेतारम्- ६९ ज्ञाने मौनम्-५१ तं राजवीथ्याम्-२ तं लोकपाला: -३१ तं विनिप्पिथ्य- १०३ तं श्लाघ्य०-३२ तं गृहोपवने-५४ ततः परम्- ३६ ततः परान्- ३८ ततः प्रजानाम्-२७ ततः प्रहस्य- १९, ३७ ततः प्रियोपात्त०-१०१ ततः स कृत्वा-९७ ततः सपर्याम्-९० ततो गौरीगुरुम्- ९४ ततो धनु०-१००, १०२ तत्र जन्यम्-९४ तत्र तीर्थ०-२३ तत्र भवतः १४ तत्रैनम्-२६ वत्साधु कृत०- ३९ तथापि तावत्- ५७ तथापि शत्र०-१६,६८ तपाभाविनम्- ३१ तथेत्युपस्पृश्य-७ तदर्हसीमाम्- ९२ तदलं तदपाय०-८ तदिच्छामः-- ३ तदक्ष कल्याण०-८५ तव्योम्नि- ९८ तनुत्यजाम्-१०० तपस्यनधि०-१५,२० तपो रक्षन्- १५, ८१ तपोवन०-३९ तमपराय-३७,४४, ७३ तमध्वरे-३६, ४३ तमनवीत- ९१ तमरण्य०-२३ तमशक्यम्- २८ तमात्मसम्पन्नम्-१९ तमादो कुल०-७ तमाधत०- ९६ तमापतन्तम्- १०३ तमीश:-७२, ८२ तमुदहन्तम्-६८ ·तमृषि:- ४२ तं पितुः- २२ तं भावार्थम्-- २७, ३५, ५४ तं भूपति:- ५, ३८ तयोर्जगृहतुः- ५९ तय मन्त्रकृतः- ५९ तवाईत:- ३९ तस्मान्मुन्ये- ५९ तस्मिन्नास्थ०-९८ तस्मिन्नुपाया:-७७ तस्मिन् मघोनः-५८ तस्मै निशा०-७५ तस्मै विसृज्य०-२३ तस्मै सम्यक्०-६६ तस्मै हिमाद्रेः-३ तस्य वीदय-३३ तस्य संवृत०-४,५०, ६१ तस्य संस्तय०- ४३ तस्याः स रक्षार्थम्- ९५ तस्याः स राजोपपदम् - ९० तस्यानुमेने- ३, ५७ तस्यापनोदाय-३५ तस्यामेवास्य-७७ तस्यावसाने- ९५ तस्येफस्योच्छ्तिम्- ३१ तस्योपकार्या0- ४३ तास्वचारित्र्यम्- ३४, ३८ तां दृष्टिविषये- ३४, ३९ तां शिल्पिसङ्घाः-- ९० तात शुद्धा-३४ तामस्मदथे- ३ तामेकभार्याम्- ८ ताम्बूलीनाम्- ९५ तुरगखुरहतः - ४६ ते चतुर्थ०-७५ ते तस्य-२६ तेन भ;- ४३ तेन मन्त्र.- ९८ तेन महासाराणि- ४३ तेन हि मदचनात्-११ तेनार्यवान्-१० तेनोत्तीर्य-९३ ते पुत्रयोः - १९ ते रेखाध्वज०-५,७३ तेषा सदश्व०-४४,८२ सेतुवार्ता०-८१, ८५ त: कृतप्रकृति०- २७,३५,५४ त्यागाय सम्भृता०-२२, ५० त्याजित:-६९ स्वचं स मेध्याम्-६ ·- दधतो मङ्गल०-५ दिग्भ्यो निमन्त्रिताः ४२ दिलीपानन्तरम्- ६७ दिष्टया दण्डेनेव-७६ दुदोह गाम्-८७ दुरितं दर्शनेन-२ दुरितैरपि कर्तुम्- १९, २८, २९ दुर्गाणि दुर्मदाणि- ८९ दुर्जातबन्धुः - ७१ दूरापयर्जित०-७३ दुर्वायवाट्कुर०-- २६ दृढभक्तिरिति- २९ दृढसारम्-३३ दृष्टदोपापि- ४५ देव, अमात्यः-४८, ५५ देवास्तदन्ते-३ देष्योऽपि संमतः-५१ न प्रहर्तुम्-२१, १०३ न मृगयाभि:- ४५ नयगुणोपचिताम्- ७८ नयविद्भिः- ३९, ५५ नरेद्मूला०- २८ निगृह्य शोकम्- १६ नियमयसि-१२, ४७, ५२ नियुज्य तम्- ३६ निर्णयाधिकारिणे 1-४८ निर्बन्धपृष्टः- ५६ निर्वत्यैवम्--३ निर्वय॑ते-८१ निववृते-६८ निशाचरोपप्लुत०-१२ . निशासु मास्वत्०-९१ निश्चित्य च-१८ नीवारपड्भागम्-८१ नृपतिः प्रकृती:- ४९ नृपतेः प्रतिषिद्धम्-१०३ नृपस्य वर्णा०-१६ नैर्ऋतघ्नम्-७ नैतचित्रम्-१४, ८४ न्यस्ताक्षरम्- ६१, ७७ न न किलानुययु:- न खरो न च-- ७२ न तस्य मण्डले-५७ नदत्सु तूर्येषु- ९९ नधर्ममर्थकामाभ्याम्-८८ न नवः प्रभुः-६१ प पक्षच्छिदा-६४, ७३ पञ्चमम-२ ·पणबन्धमुखान्- ७७ पत्तिः पदाति-९६ पा पद्मात०-३१ परकर्मापहः ६१ परात्मनो:-६७, ७८ परामिसन्धान०-६४ परिग्रहबहुत्वे-७, ३३ परिचयं च-४५, ५४ परेषु च स्वेषु- ५७ पिता पितृणाम् - २४ पितुर्नियोगात्- ५१, ८७ पित्रा दत्ताम्- ५१ पित्रा विसृष्टाम्- २९ पित्रा संवधितः ७६ पित्र्यमंशम्- २१ पुण्याश्रम०-४० पुत्रस्य ते-५ पुत्रो रघुः -- ३६ पुरन्दरी: -९ पुरुषायुप०-२१, ५९ पुरुहूतध्वजस्य ९ पुरोहितपुरोगा: २६ पूर्व प्रहर्ता- ९६ पृथिव्याः यः - १२, ८४ पौरा अस्मद०-९,४० धारेषु सोऽहम्-११ प्रजा: प्रजाः स्वाः प्रजानां विनया०-१०,५१ प्रजानाम् एव- ५० प्रतापोऽने ततः प्रतिजग्राह-९३ प्रतिशुश्राव- १६ प्रत्यभिज्ञानरत्नम्-५६ प्रथमपरिगतार्थः - २४ प्रलोभ्यवस्तु०-३१ प्रवृत्तावुप०-५६ प्रसन्नमुखरागम्-५ प्रहारमूर्छा ०- १०० प्रायो विपाण०-६८ प्राहिणोच-६० प्रियंवदात् प्राप्तम्- ९७ प्रियतमाभिरसौ-७४ ब बन्धच्छेदं सः- २७ बभूव रामः-११ बलमार्तभयो०-३८ बलिकिया०-९२ वाढमष दिवसेषु- ५४, ६१ भद्र सेनापते-४० ·मेदच्छेदकृशोदरं-४६ मैथिलस्य धनुः- २० मौद्गल्य, तत्रभवतो:- ८६ य भरतस्तत्र-६८ भल्लापवर्जितैः-९९ भवनेषु रसा0 १७, २४ भवानपीदम्-१८ भवानेवाविनीतानाम्- १७ भव्यमुख्याः समारम्भा - ६१ भस्मसात्कृतवत:-१९ भीमकान्तैः नृपपुणेः- ५,५० भूतानुकम्पा-१० भूत्वा चिराय-२५, ३५ भोः कामं धर्मकार्यम्- ४७ भो भोः तपस्विनः-४१ भो भो राजन्- १०४ भो भोस्तपस्विन:- ४६ मोः तिरस्करिणी यः सुबाहुरिति- १०१ यतिपार्थिवलिङ्गधारिणी- २३,८७ यत्कुम्मयोने:- ३१ यथा न मे-११ यथा प्रहादनात-८ यथाविधि हुताग्नीनाम्- १९ यदात्य राजन्य- १८, ३७ यदुत्तिष्ठति- ४०, ८१, ८७ यदुवाच न- ६९ यद्गोप्रतर०-२५ यन्ता हरेः सपदि- १०२ यन्मिथः समयात्- ३२ यस्मिन् मही-५ यां सैकतोत्सङ्ग०-९० युधाजितश्च-३० येन येन वियुग्यते-१० योऽसौ राजस्य०- ३८ 0- म मरवांशमाजाम- ३६ मणी महानीलः -२ मत्स्यध्वजाः-१०३ मदात्मसम्भवम्-२७ मनुष्यवाह्यम्-३२ मन्त्रः प्रतिदिनम्-६१ महाभागः कामम्-१५ मातलिस्तस्प- ९९ मा भदाश्रमः- ४२ मुर्ख, अन्यद्-१०, ८७ र रक्षसा मृग०-१०१ रक्षावधान्तो- २० रघुरपि जातवेदो-५० ·रघरमुखस्य--२४ रथी निषड्गी- १०० रयो रथाङ्ग १०० रम्यास्तपो-६, १३ राधनोऽपि चरणी- १८ राघवो रथम्- ९९ राजराक्षितव्यानि- १३, ८४ राजसत्वम्- २१ रात्रावनाविष्कृत०- ९२ रात्रिन्दिवविमागेयु- ४९ रामोऽपि सह-- २४ रामं पदातिम्- ९६ रेखामात्रमपि- ५० वसिष्ठस्य गुरोः-२१ वस्वीकसाराम्-९१ वाच्यस्वया-११ वापीपिव स्रवन्ती-१३ वाहतक, किं प्रति०-७८ विजयतां देवः विदितो भवान्- ४० विधेरधिक०- ३७ विनयन्ते स्म- ९५ विप्रोषितकुमारम्-८५ विभपणप्रत्युपहार- १८, ९७ विशीतल्पा०- ८१ वृक्षेशया- ९१ वेत्रवति, मदचनात्- ४८, ५५ वेदमानि रामः-९० बताय तेन-६ लक्ष्मणः प्रयमं- १०२ लिङ्गर्मुदः-६१ व यजानुस्खाय-१०२, ९४ यसस्य होमार्प०-८१ यघनिधूत०-७० पपमप्याश्रम०-४० ययस्य, अननि०-५५ पयरप, पशु०- ३३ पपोरूप०-६ पतीसुततस्प- ६९ शक्येयेगमपन्- ७८ शरस्यनाभिज्ञ-१०० शत्रुधातिनि- ३० सन्दादीन् विषयान्- १२ शशयेऽम्पस्त०-२२,५० शोचनीयासि-१३ रमाप्रपद०- ५५ मुन्या सस्प यो-१२ ·स संमोहनं नाम- ९७ स किंवदन्ती- ५६ स किलाश्रमम्- २४ स क्षेमवन्यानं-२४ सखा दशरथस्यापि- ६० सख्युस्ते स किल-७१ स गत्वा सरपू०- २५ स गुणानां- ७७ स गुप्तमूल०- ६३, ६७ राइमामस्तुमुलो- ९४, ९३ स धतुर्धा वमो- ८८ स तक्षपुष्कलो- २९ सतावदभिषेकान्ते- २६ स ती. कपिशाम्- ९४ सत्रान्ते सचिवसखः - ४४, ५५ स त्वं निवर्तस्व-१३ सवं पशस्ते- २३ स ददर्श समा०-१९ सदयं बुभुजे- स धर्मस्थसखः स धातुभेदा०- ४४ स निवेश्य-३० सन्तानार्थाय- ५३ स पूर्वजन्मान्तर०-६ सबब दुरासदः -- २० ५९ स चलानांच-९५ स भवन्तम्-११ सभाजनोपगतान्- ४२ समतया वसुदृष्टि:- ७६ सममेव समाक्रान्तम्-३१,६६,६८ स मुहूर्त क्षमस्वेति- १३ स मौलिरक्षोहरिभिः-२५, ९० संपरस्यते वः-३ स ययौ प्रथमम्- ६७, १०२ स राजलोक०-६२ स राज्यं गुरुणा-२७ सरितः कुर्वती-६६, ७५ सरिसमुदान-- २५ सर्पस्येव शिरोरत्नं-- ७४ सर्वः प्रार्थितम्-८८ सर्व सखे- ५७ सबैलाड्ग:- ९४ स विश्वजितं-३६, ८३ स विसृष्टः- २८ स वेलावप्रवलयाम्-- १५, ८४ स शुध्रुवान्-१९ स शोणितै:-- १०० स सेतुं बन्धयामास- ९३ स हि प्रथमजे-२८ स हि सर्वस्य- ७६ - सा केतुमालो०-९४, ·सा खलु विदित०- ४० सागं च वेदम्- २२ सान्निध्ययोगात्- ३२ सा मुघराणाम- ७७ सिध्यन्ति कर्मसु- ५८ सुरंगज इव-७५ सुराः समभ्यर्थ०-३ सुरेन्द्रमानाश्रित०-१ सोऽहं तृष्णातुरैः-३ सोऽहं दाशरथिः-३ सोहमाजन्म०-१४, ४९,८४ सौमित्रिणा सावरजेन २६,२१,७५ स्तम्भेषु योपिन्-९२ स्थाने भवानेक०-३६ स्थित्यै दण्डयत:- ५१,७६,८७ स्रष्टुवराति०-६९ स्वर्गामिनस्तस्य- २६, ८६ स्वसुखनिरमिलाप:-- १९ सूत, विनीतवेपेण- -४० ह सेनापरिच्छदस्तस्य- ७,५० सेय मदीया जननीव-९० सोऽधिकार-४५, ५३ सोपानमार्गेपु-९१ सोऽत्रभुप्रजवम्- ९८ हरियपक:- ३७ होनान्यनुपर्तृणि- ६४, ७० ·[ द्वितीयम् परिशिष्टम् विशिष्टपारिभाषिकशब्दाः Some Political terms in कालिदास.] (१) अधिकारपुरुप-An officer (२) अनन्तरनृपति-The neighbouring king in द्वादशराजमण्डल [ see page 05 ] (३) अन्तपाल-Frontier guard (४) अनुयात्रिक-Attendant-(one who follows the king goung for दिग्विजय) (५) अभियायिन् -One who attacks (६) अभिसन्धि-Condition between two kings (७) अरिमण्डल-Circle of enemies (८) आत्मविसृष्टग्राम-Village granted as free gift to sacrificers (who were expected to perform the sacri fices out of the selenues therefrom) (९) उञ्छपष्ठ-The sixth portion of the gleaned corn (१०) उत्साहशक्ति-Energy (one of the three welknown शक्तिः) (११) उपदा-Present or offering to a king (१२) उपाय-The four expedients against enemy (१३) कर-Tax (१४) फूटयुद्ध- (-A treachereous fight (१५) चतु स्कन्धा-(Army) having four squadrons. (१६) त्रिसाधना (शकि)-Kingly power, consisting of three-fold means (१७) दण्ड-Force (१८) दण्डपक-Army ·११८ (१९) दान-Bribery. (२०) दुर्ग-Fort. (२१) दुर्गपाल-Officer in the fort. (२२) द्वराज्य-Joint rule.. (२३) धर्मासन-The Throne of justice (२४) नियोग-Inevitableness. (२५) नृपमण्डल-Circle of twelve kings called द्वादशराजमण्डल. [ see page 85]. (२६) पणबन्ध-Making a treaty. (२७) परातिसन्धान (२८) पराभिसन्धान ---Decciving in political sense. (२९) पाणि-Rear side of विजिगीषु king in द्वादशराजमण्डल. (३०) प्रकृति-Subjects. (३१) प्रकृतिमण्डल- The entire kingdom ( consisting of अमात्य सुहृद्, प्रजा etc.) (३२) प्रकृत्यमित्र-Natural enemy ( see the position of अरि in द्वादशराजमण्डल]. (३३) प्रभुशक्ति-One of the three शक्तिः (३४) प्रयाण-The march against enemy. (३५) प्राश्निक-Justice. (३६) बलि-Tax (३७) भेद-Seduction-(one of the four नीतिः). (३८) मण्डलनाभि-The prominent king among the circle twelve Kings See विजिगीषु in द्वादशराजमण्डल page 65 (३९) मध्यम (४०) मध्यस्थ -Neutral, impartial king. [ see the adjecents sides of the fafanta, king. Page 65).