·६०२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यद्यपि- अडादीनां व्यवस्थार्थ पृथक्त्वेन प्रकल्पनम् । धातूपसर्गयोः शास्त्रे धातुरेव तु तादृशः ॥ इति । तादृश एव विशिष्ट एव-तु । धातुः क्रियावा- चीत्यर्थः। क्रियाविशेषाः सनातैः प्रक्रम्यन्ते तथाविधाः । कार्याणामन्तरङ्गत्वमेवं धातूपसर्गयोः । साधनाति संबन्धं तथाभूतैव सा क्रिया ।- इत्यप्युक्तं हरिणा, तथाऽपि भाष्यसम्मतत्वादाद्य. मेव युक्तम् । धातूपसर्गकार्यस्यान्तरङ्गत्वं तु पूर्वोप- स्थितान्तर्भूतार्थकनिमित्तकत्वात् । बाह्यसाधनकार्य- प्रत्ययनिमित्तं तु द्वित्वादि बहिरङ्गमिति भावः । इमेवाभिप्रेत्य "संप्रसारणाच" इति सूत्रे भाष्ये उक्तम्-अद्य आ ऊढा अद्योढा इत्यत्र धातूपसर्ग- कार्यत्वेनान्तरङ्गत्वाद्गुणेऽद्यशब्देन पररूपम् । कथम् । तत्कार्यमन्तरङ्गम् । पूर्वमुपसर्गस्य हि धातुना योगो भवति । धातोस्तदर्थान्तर्भावेण बोधजनकत्वस्य तत्संबन्धं विना अभावात् । अद्यशब्देन तु ना- को योगः, धात्वर्थक्रियापेक्षत्वादाधारस्य। किमर्थं तर्हि अद्यशब्दः प्रयुज्यते, आङ इव विशिष्टस्यापि अधा- तुत्वेनानन्वयात् । अद्यशब्दस्यापि समुदायेन योगो भवति, आङो द्योतकत्वेन विशिष्टस्य धात्वर्थत्वा- दिति । तेनैतद्वोधयति-पूर्व धातोः साधनकार्ययो- गस्तत उपसर्गसंज्ञकशब्दसंबन्धस्ततो भिन्नपदाच्य- कारकसम्बन्ध इति ।

·निपातार्थनिरूपणम् । एवं च साध्यत्वं निष्पाद्यत्वरूपमेव भासते इति भाष्यसम्मतम् । किञ्चोपसर्गाणां द्योतकत्वमेव भाष्यसम्मतम् । अतएव "उपपदमाति" इति सूत्रे धातूपसर्गयोः समासनाशक्य “पूर्व धातुः साधनेन युज्यते" इति पूर्व तिङि विशिष्टेनैव सामर्थ्य स्यात्तत्र "अति" इति निषेधान्न तिङन्तेनैकार्थीभाव इति समाहितम् । पूर्व धातोरुपसर्गसम्बन्धे, उपसर्गस्य वाचकत्वे च तत्र समासो वारयितुमशक्य एव । लकारमात्रोत्पत्त्यापि साधनसम्बन्धो जात एवेति तदा समासो दुर्वारः, तस्य काल्पनिकमर्थवत्त्वम्, विभक्तीनामपि ताह- शार्थकत्वस्यार्थवत्सूत्रे भूवादिसूत्रे च भाष्यकैयटयोः स्पष्टत्वादिति वाच्यम् । साधनस्य संख्यावैशिष्टय- नियमेन संपूर्णतदाकासानिवर्त्तकतिङामुत्पत्त्यैव तदा- काङ्क्षानिवृत्तेः । तिङ्पदे च तिनाविनो ऽपि ग्रह- णाच । नचैवं परमगार्ग्यस्यापत्यमित्यर्थे परमगाायण इत्यादौ परमसंसृष्टस्यापि गायस्य केवलस्थापत्ये- नैकार्थीभावाद्गार्यशब्दादेव फक्, अतएव पकारा. कारस्य न वृद्धिरिति "येन विधिस्तदन्तस्य"इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्, तद्रीत्याऽत्रापि समासो दुर्वारः, ति- ऊर्थरहितेनापि सामर्थ्यस्य सुवचत्वादिति वाच्यम् । वक्ष्यमाणरीत्या तिङ कादिद्योतकत्वेन वि- शिष्टस्य धात्वर्थत्वात् तस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तत्रा.

·६०४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्युपसर्गार्थोऽन्तरङ्गः तद्विशिष्टस्य साधनाकाङ्कत्वात्। द्योत्योऽपि कादिर्बहिरङ्गः ॥२१॥ (कुं० टी०) * अडादीनामिति । अडादिव्यवस्थार्थमेव धातवः पृथगुपदिष्टाः । सोपसर्गा एव तु विशिष्टक्रियावचनाः । *विशिष्ट एव-उपसर्गविशिष्ट एव । तत एव लोके बोधात् । संग्रामयतौ सोपसर्गस्यैवाडादिदर्शनेनोपक्रम एवोपसर्गविशिष्टैः क्रियाप्रणयनात्तत्कार्यमन्तरङ्गमिसर्थः । *तथाभूतैव-उपसर्गवि- शिष्टैच । कारकसम्बन्धं याति । *आद्यमिति । "पूर्व धातुःसाधने- न"इति । *वाह्येति । बाह्यं यत्साधनं तस्य यत् कार्य प्रसय इस र्थः। आशङ्कते *कथमिति । समाधत्ते तत्कार्यमिति । तदर्था- न्तभावण-उपसर्थान्तर्भावण। *अद्यशब्देनत्विति । अद्यशब्द- स्याधारवाचित्वादाधारस्य च क्रियापेक्षत्वादिति भावः । किम- थै तथेत्यत्रैव हेतुमाह *आङइवेति । आङो यथा न धातुत्वन्त- थेत्यर्थः । विशिष्टस्य-आविशिष्टस्य । *अनन्वयात्-अन्व- यासम्भवात् । तेन सह अद्यशब्दस्येत्यादिः । समाधत्ते *अ- धशब्दस्यापीति । *समुदायेनेति । उपसर्गद्योत्यार्थसहितधात्व- थेनेत्यर्थः । *विशिष्टेनैवेति । तिङन्तेनैव समासो वाच्यस्तत्र "अति" इति निषेध एवेत्यर्थः। *तदा-लावस्थायाम् । *नच- तस्येति । नहीत्यर्थः । काल्पनिकमिति यदुक्तं तत्समाधत्ते *वि- भक्तीनामपीति । तादृशार्थकत्वस्य-कल्पितार्थकत्वस्य । *ति- ङामुत्पत्त्येवेति । एवञ्च न लकारावस्थायामेका भावसम्भ- वः । *तिङ्भाविनोऽपीति । एवञ्च "अति" इति निषेधान्न समासप्राप्तिः । * नचैवमिति । परमगार्यशब्देन यथैकार्थीभा. चात्फक् एवं तिपूर्वभागे ऽप्येकार्थीभावो ऽस्त्वित्यर्थः ।

·निपातार्थनिरूपणम् । *विशिष्टस्य-तिर्थविशिष्टस्य । तथाच तेनैकार्थीभावासम्भव इति भावः । *तस्य-समासस्य । बहिरङ्गत्वे वीजमाह *तद्वि. शिष्टस्येति । उपसविशिष्टस्येत्यर्थः ॥ २१ ॥ *यद्य- (क. टी.) दीक्षितमतसाधकहर्यन्तरविरोधमाह पीति । शास्त्रे इत्यन्तं पूर्वान्वयि । *तु-वस्तुतस्तु । हर्यन्तरमा- ह *क्रियेति । संघातैरिति । अनुभवानुकूलव्यापारादिरूपाः क्रिया- विशेषाः अनुभ्वादिभिरादावेव बोध्यन्ते इत्यर्थः । *कार्याणामि- ति । तयोस्तेषामन्तरङ्गत्वमेवं सति सिद्धमित्यर्थः । *तथेति । सं. घातबोध्यैवेत्यर्थः । क्रियेति चेत्यपीति पाठः । नन्वेवं तदुक्तमन्त- रङ्गत्वं स्वाभिमते कथं भाष्यमते ऽत आह *धातूपसर्गेति । अर्थकृ- तत्वाभावादाह पूर्वोपस्थितेति । एवंच नानयोरन्तरङ्गबहिरङ्गभा. वः, किन्तु तत्कार्ययोरित 'उपास्यते' इत्यादौ कर्मणि लसिद्धिः, संचस्कारेत्यादौ साधनसम्बन्धोत्तरमुपसर्गसम्वन्धे 'सं कृ ति' इति स्थितेऽन्तर्भूतार्थकनिमित्तकत्वाद्वाह्यसाधनसम्बन्धद्वित्वादिकार्यात् सुडन्तरङ्ग इति तत्सिद्धिश्चेति न दोष इति बोध्यम्। * इतिभाव इति । पूर्वहरेरित्यर्थः। *इदमेव-तत्कार्यस्योक्तान्तरङ्गत्वमेव। *गुणे-"आद्- गुण" इति । *पररूपम्-“ओमाङोश्च"इति । ह्यर्थमाह *धातोरिति । *नाङो योग इति । पृथग् उपसर्गस्यार्थाभावात् । तत्सत्त्वेऽप्याह *धात्वर्थेति । शङ्काशयमाह *आङइवेति । *समुदायेनेति । उप- सर्गद्योत्यार्थसहितधात्वर्थनेत्यर्थः । तदाह *आङ इति । एवंचान्त- रङ्गार्थकशब्दनिमित्तकत्वेन धातूपसर्गकार्यमन्तरङ्गमिति तात्पर्यम् । तदाह *तेनेति । सूचयतीत्यर्थः । इतो ऽपि प्रागुक्तभूषणायुक्त- मयुक्तमित्याह *एवंचेति । पूर्व धातोः साधनयोगप्रतिपादने चेत्यर्थः । तस्यैव तदायत्तत्वं न तदुक्तस्येति तन्मते भाष्यासङ्गतिः स्पष्टैवेति भावः । उक्तसूत्रद्वयभाष्यस्य "उपपदम्" इति सूत्रभाष्यावि- रोधं प्रतिपादयितुं दीक्षितायुक्तिं खण्डयन्नाह *किञ्चेति । *उप- सर्गाणाम्-तत्संशकानामित्यर्थः । क्रियागतविशेषवोधकानामिति यावत् । *अतएव-द्योतकत्वेन तेषां पश्चात्सम्बन्धादेव । इत्थं हि तत्रोक्तम् “उपपदम्" इति सूत्रे "गतिः" इतिसूत्रेच-अ- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । प्रा- तिमहणात् सुप्सुपेति निवर्त्य 'गतिकारकोएपदानाम्-" इति परिभाषां प्रत्याख्याय, “यद्येतज्ज्ञाप्यते केनेदानीं समासो भ- विष्यति ?, समर्थेन । यद्येवं धातूपसर्गयोरपि समासः प्नोति-"पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन"इति । नैतद- स्ति । “पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेण" । साधनं हि क्रियां निर्वर्त्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टि। अभिनिवृत्तस्य चार्थस्यो. पसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम्" इति । अस्यार्थः-यद्येतदिति, अतिङित्यस्य समासविशेषणतया शब्दे- नोत्तरपदस्यानुपादानात्प्रश्नः । समर्थनेति, उपपदस्य सुबन्तत्वेन "सुर्" इत्यनुवृत्त्या वा पदविधित्वेन समर्थपरिभाषोपस्थानात् । सु. पेत्यननुवृत्तावतिप्रसङ्गमाह यद्येवमिति। "कुगति" इत्यनेन । “अतिङ्" इत्यनेन तिङन्तस्यैव प्रतिषेधइति तात्पर्यम् । ततश्चैकस्वर्यादिप्रसङ्गः । न च "अतिङ्" इत्यस्य पर्युदासत्वेन तिभिन्न प्रत्ययान्तः समास इत्यर्थान्न दोषः । प्रपिपठिपतीत्यादौ 'प्रकृष्टा पठनेच्छा' इत्याद्यर्थके सन्नन्ते धातुनोपसर्गस्य समासापत्तेदुर्वारत्वात् । तिभिन्नः कृत्प्र- त्यय एवेत्यत्र तु न मानम् । तथा हि सति "उपपदं कृ"इत्येव सूत्र- येत्। धातुप्रकृतिकत्वातिरिक्तसाजात्यस्य कृत्स्वप्यभावाच्च। प्रत्ययत्वं तु सुप्स्वतिप्रसक्तमेव । इदमेव ध्वनयितुमत्र वक्ष्यति-प्रपिपठीति । उपसर्गेण, तत्संज्ञकशब्देन । ततस्तयोः सामर्थ्यमस्ति उपसर्गार्थवि. शिष्टायाः क्रियायाः साधनेन योगात् । नैतदिति, “पूर्व धातुरुपसर्ग- ण"इत्येतनास्तीत्यर्थः । अन्यथा "नैष दोष"इत्येव वदेत् । साधनेन, कर्तृकर्मरूपकारकेण । साध्यत्वेन प्रतीतस्य पूर्व साधनाकासोदयेन तत्सम्बन्धस्यान्तरङ्गत्वात् । ततश्च पूर्व साधनाभिधायिप्रत्ययोत्पत्तिः, पश्चात्साधनसंसृष्ट एव धातुरुपसर्गेण युज्यते न केवल इति, तेन सामर्थ्याभावात्तयोः समासाभावः । तत्र कृदन्तेन समासो भवत्येव, तिङन्तेन तु "अतिङ्” इति निषेधान्न भवति । पूर्व धातोः साधनेन योगे युक्तिमाह-साधनंहीति । क्रियाम् , तत्प्रतीतिम् । निवर्तयति, निष्पादयति । साध्यत्वप्रतीतेस्तत्सम्बन्धाधीनत्वात् । साध्यत्वेन प्रतीतार्थकयोगे च तेषामुपसर्गत्वादिः। नच धातोः "भू सत्तायाम्" इत्यादितो व्याकरणात् गृहीतशक्तिकस्य तत्प्रतीतिः, कारकस- म्बन्धसाध्यत्वात् । उपसर्गस्य तु क्रियागतविशेषद्योतकत्वरूपक्रिया- ·निपातार्थनिरूपणम् । योगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकन्वात् क्रियात्वज्ञानोत्तरमेव सम्बन्धः, तदुत्त- रमेव "ते प्राग्धातोः" इति नियमप्रवृत्तेः । ताम, साध्यत्वेन गृहीताम्। उपसर्गः, तत्संज्ञकशब्दः । द्योतकत्वेन विशिनष्टि । तत्र युक्तिमाह- अभिनिवृत्तस्यति, निष्पन्नत्वेन ज्ञातस्य । विशेषः, विशेषणं प्रक- र्षादिः प्रजयतीत्यादावुपसर्गेण द्योतयितुं शक्यः । बोद्धारं प्रती- ति शेष इति । तदेतदाभप्रेत्य संक्षेपेणाह *धातूपसर्गयोरिति । अतएवेत्यस्यो- तार्थ सूचयन् तद्यतिरेकमाह * * पूर्वमिति । द्योतकत्वे ऽपि स दुर्निवार इति शङ्कते *नचेति । मात्रपदेन तिब्यवच्छे- दः । *इतीति । लकाराणामपि कारकार्थकतायाः शास्त्रसिद्धत्वेन तत्सम्बन्धेनैव साध्यत्वबोधे उपसर्गसम्बन्धे सति लावस्थायामि- नामित्यर्थः। *तस्य-लत्वावच्छिन्नस्य । *विभक्तीनामिति । तदादेशा- स्येत्यर्थः । तेषां भावार्थकत्वस्यापि सत्त्वेन तत्प्रतीतावनियामकत्वा- दिति युक्तिस्तु न युक्ता, तात्पर्येण निर्णयादिति सूचयन्नाह *सा- धनस्येति । अत एव अध्यैयातामित्यादौ लावस्थायामाट्यपि पूर्व न वृद्धिः, साधनकार्यस्य आताम एव पूर्व प्रवृत्तेः, साध्यस्य साधना- काङ्गानयत्येनान्तरङ्गत्वात् । ततो "वार्णादाङ्गम्" इतीयङि यणि वृद्धाविष्टसिद्धेरिति कोचित् । वस्तुतस्तत्पक्षे ऽन्तरङ्गत्वाद् वृद्धावेतद्रूपासिद्धिः । कथं चिद् "वार्णादाङ्गम्" इत्याश्रयणे ऽप्यनेकाच्त्वाद्यणापत्तिः । तस्मादध्यै- यातामित्यादि छान्दसम् । तत्र हि "बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि" इति वहुलग्रहणादादेशोत्तरं परत्वादियङि तत आटि वृद्धिरि- ति बोध्यम् । सामर्थ्यादाह *तिङिति । एतद्भाष्यतात्पर्य व- क्तुं शङ्कते *नचैवमपीति । तिङन्तस्य, तिङ्भाबिलान्तस्य च समासवारणे ऽपीत्यर्थः । *समासइति । धातूपसर्गयोः निष्कृष्यैका- र्थीभावो न समासादिप्रयोजक इति विशिष्टेनैकार्थीभावे ऽव- यवानामपि तत्सत्वादिति भावः । तदाशयमाह *वक्ष्यमाणेति । तिङर्थनिरूपणावसरे इति भावः । *विशिष्टस्य-कालसंख्याकारका. दिविशिष्टस्य । पञ्चकं धात्वर्थ इति भावः । *तस्य-अवयवेनासा- मर्थ्यस्य । अयं भावः-तिङन्तेन नैकार्थीभावः, “अति" इति निषेधात् ।

·६०८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । नापि तदवयवेन प्रत्ययार्थासंसृष्टेन, साधनसंखष्टार्थस्यैवोपसर्गेण योगात् । तथा व तिडां द्योतकत्वमेवेति । नन्वेवमुपसर्गसंवन्धात्प्राक् केवलभ्वामादेः सकर्मकत्वाभावेन कर्मणि लादयो न स्युः, किञ्च सञ्चस्कारत्यादौ सुटोऽन्तरङ्गत्वं "सुद् कात्पूर्व" इति सूत्रभाष्योक्तं भज्येत, अत आह *तत्रापीति । तिङ द्योतकत्वे ऽपीत्यर्थः *उपसर्थः-तयोत्यार्थः । *द्योत्योऽपीति । आकाटाक्रमणोपस्थितिक्रमस्यात्रापि सत्त्वात् पञ्चकपक्षे स्वार्थादिक्रमवत् । यथा चैतत्तथोक्तं प्राक् । एतेनोपसर्गाणां द्योतकत्वे ऽप्युपास्यत इत्यादौ सकर्मकत्वाय तदयोत्यार्थस्य साधनसंवन्धात्यूर्वमेव धातुना वोधनावश्यकत्वनो- पसर्गेण पूर्वयोगस्यावश्यकत्वेन सामयस्य सत्त्वेन धातूपसर्गयो. स्तत्रैव समासो दुर्वार इत्यपास्तम् । तदुक्तम् "उपपदम्" इत्यत्र कैयटेनोक्तप्रथमाशङ्कासमाधिवेन 'अनुभूयते सुखम, उपास्यते गुरुरित्यादौ केवलधातुरेव सकर्मिको क्रियां वक्ति, उपसर्गस्तु द्योतकः श्रोतृवोधाय पश्चादेव सम्बध्यते इति नास्ति कश्चिदस्मिन्पक्षे दोष' इति ॥ २१ ॥ प्रपिपठिषतीत्यादौ "समानकर्तृकाद"इत्युक्तेः स- नर्थसाधनेनैव प्रकृतेरपि तदाकासाशान्तः सनैकार्थी- भावात्, तविशेषणत्वाञ्च प्रकृत्यर्थस्य तदुत्तरं प्रा. दियोग इति न समासः । इतो ऽप्युपसर्गाणां वा- चकत्वं निरस्तम् । विशिष्टाया एव क्रियाया इषिक- मत्वस्थ प्रतिपाद्यतया सापेक्षत्वेनासामर्थ्यात्सनुत्प- त्यनापत्तेः। "नेर्विशः" इत्यादेर्नेः परत्व योग्यादिशेरित्यर्थः । "सम्पृच" इत्यादेरपि संपूर्वत्वयोग्यात्स्चेरित्यादिः क्र- मेणार्थः । गोसन्दाय इत्यादायपि समुपसर्गद्योत्यार्थ- विशिष्टाद्धातोः कर्मण्युपपदे बुद्धिस्थे ऽणि ततः समा योगे गतिसमासे उपपदसमासो बोद्ध्यः ।

·६०९ निपातार्यनिरूपणम् । यद्यप्युपसर्गमुपक्रम्य- स वाचकोविशेषाणांसम्भवाद् द्योतकोऽपिवा । इति- उक्तं हरिणा, यथा प्रतिष्ठते इत्यत्र गतिनिवृत्ति- वाचको धातुः, उपसर्गो गतिवाचक इति पुञ्जराजश्व, तथापि तिष्ठते(तुल्येन यज्यादिवदनेकार्थत्वा- द्धातोरेव गतिरथः । प्रशब्दस्तु द्योतक एव, उपसर्ग- त्वात्, प्रपचतीत्यादिस्थप्रशब्दवदित्यार्थिकया- स्थाऽऽदिभिः केवलैयच्च गमनादि न गम्यते । तत्रानुमानाट्विविधात्तद्धर्मा प्रादिरुच्यते ॥ इति- कारिकया, कचित्सम्भविनो भेदाः केवलैरनिदर्शिताः । उपसर्गेण संबन्धे व्यज्यन्ते प्रपराऽऽदिना ॥ इत्यादिना च द्योतकत्वमेवोपसर्गाणां सिद्धान्ति- तम् । तद्धा,द्योतकत्वधर्मा । कचित्,पचत्यादौ॥२२॥ (कुं० टी०) *समानकर्तृकादित्युक्तरिति । समानकर्तृ. कत्वसिद्धये उभयोः कत्रोरैक्यं प्रतिपाद्यम्, तथाच तादृशपाठ. विषयकेच्छायामेव प्रकर्षो वोध्यते इत्यर्थः । *सनर्थेति । सनर्थ- स्य साधनमिति विग्रहः। *तदाकाङ्क्षा-साधनाकाङ्क्षा । *सनेति । प्रकृतेरिति शेषः । हेत्वन्तरमाह *तद्विशेषणत्वाञ्चेति । सनर्थे विशेषणत्वाचेत्यर्थः । *विशिष्टायाइति । प्रादीनां वाचकत्वे तु प्रकर्षविशिष्टपाठादीनामिषिकर्मत्वं वाच्यम्, तत्र पाठस्य सापेक्ष- त्वात्सन् न स्यादित्यर्थः । ननु धातूपसर्गयोः पूर्व योगाभावे कथं १ उभयनिरूपितकोंरित्यर्थः। a ७७ ·६१० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । "नेर्विशः" इति, तबाह योग्यादिति । *सम्पृचेत्यादेरिति । "सम्पृचानुरुधा-"इति णिनिविधेः । ॐगोसन्दायइति । अत्रापि उपसर्गयोगे भाविनि दाधातोरण , ततो दाय-संशब्दयोः समासे गवा समास इत्यर्थः । *बुद्धिस्थेइति । कर्मत्वस्य क्रियानिरूप्य- त्वादिति भावः । *स वाचकइति । न केवलमुपसर्गो द्योतका किन्तु वाचको ऽपि, तिष्ठतेर्गतिनिवृत्तिवाचित्वे ऽपि प्रतिष्ठते इत्यत्र गतिबोधेन विशेषसम्भवात् । *यज्यादिवदिति । तत्र पूजादानायनेकार्थत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात् । *अपचतीति । अत्र आदिकर्मयोतकत्वं प्रशब्दस्य । *स्थादिभिरिति । केवलैस्तिष्ठ- त्यादिभिर्यत्र गमनं न प्रतीयते तत्र तयोतनाय प्रादिः प्रयुज्यते इत्यर्थः। तत्रानुमानाद् द्विविधादिति। प्रशब्द आदिकर्मयोतका प्रशब्दत्वात्, प्रपूर्वोदितगत्यादिदृष्टप्रशब्दवदित्येकेनानुमानेनो- पसर्गाणां द्योतकत्वम्, तिष्ठतिरनेकार्थः धातुत्वादिति द्वितीये- नानुमानेन धातूनां नानार्थत्वम् । सम्भवन्तोऽपि भेदा यत्र के वलधातुभिरप्रतीतास्तत्रोपसर्गा व्यञ्जका इत्यर्थः ॥ २२ ॥ (क० टी०) उक्तमेव ध्वनयन् भाण्याद्यनुक्तत्वान्न्यूनतानिरा. सायान्यत्रापि समासापत्तिं वारयति *प्रपिपठीति । इत्यादाव- पीत्यर्थः । *सनेति । प्रकृतेरिति शेषः । तथा च न केवलधातु. नोपसर्गस्य सामर्थ्यमिति न तयोः स इति भावः । नन्वेवमपि स- नन्तेनैवास्त्वत आह *तत्तद्विशेषेति । तथाच प्रधानकार्यो- त्तरमित्यर्थः। अस्याशय 'अयम्माव' इत्यनेन व्याख्याने उक्त एव । नच "कर्मग्रहणात्सन्विधौ धातुग्रहणानर्थक्यम् । सोपसर्ग कर्मेति चेत् कर्मविशेषकत्वादुपसर्गस्यानुपसर्ग कर्म, सोपसर्गस्य हि कर्मत्वे धात्वधिकारे ऽपि सनो विशिष्टविषयेच्छाया एव बोधनीयत्वादविधानमकर्मत्वाद्" इति । “एतश्चात्र युक्तं यत्सो. पसर्ग कर्म । न च सनो ऽनुत्पत्त्यापत्तिः । कर्मण इति षष्ठी, कर्मणो ऽवयवाद्धातोरित्यर्थात् । केवलातु व्यपदेशिवद्भावेन ।महान्तं पुत्र.

·निपातार्थनिरूपणम् । मिच्छतीत्यादौ विशिष्टकर्मणो ऽवयवात्सुवन्तातु क्यज् न, सापेक्ष त्वेनासामर्थ्याद"इति च सन्सूत्रस्थवार्तिकभाष्यविरोध इति वाच्य- म् । सोपसर्गमित्यस्योपसर्गद्योत्यार्थविशिष्टमित्यर्थेनाद्यदोषाभावा- त, अग्रिमग्रन्थस्त्वेकदेशिन इति सोऽप्यदोषः । तदुक्तं कैयटेन- 'धातुरेव विशिष्टां क्रिमामाह, उपसर्गस्तु द्योतक इति सापेक्षत्वा- भाव इति । तदेतद् ध्वनयन्नाह *इतोऽपीति । अस्यार्थमाह *वि- शिष्टायाइति । एतेन 'इषिकर्मत्वमिह विशिष्टाया एव क्रियायाः प्रति. पाद्यमिति पूर्वमुपसर्गेण सम्बन्धाद्धातुग्रहणाभावे विशिष्टात् सन आपत्तिः' इति तत्रत्यकैयटोक्कमपास्तम् । अत्रैव धातूपसर्गयोः समा. सापत्तेः। भाग्यं तु उक्कसर्वभाज्याविरोधेनैव व्याख्यातम् । नन्वेवमपि निविशते इत्यादी तयोः समासापत्तिस्तयोमिथः सम्बन्धमुपजीव्यैवात्मनेपदविधानेन ततस्तस्य पूर्वमावश्यकत्वादत आह नेविश इति । आदिना “परिव्यवेभ्यः", "विपराभ्यां जेः" इत्या. दिपरिग्रहः । यद्यप्यत्र षष्ठया निद्योत्यार्थविशेषार्थप्रतिपादकादित्यर्थे- न निर्वाहस्तथाप्यनिमसूत्रानुरोधेनाह *नपरत्वेनेति । *इत्यर्थः क्र. मेणेत्याद्यर्थः । तथाच तत्सम्बन्धात्पूर्वमेवात्मनेपदप्रवृत्तिरिति न दोषः । तत्र षष्ठयर्थे पञ्चमीकल्पने तु गौरवम् । स्पष्टं चेदं "नैर्विश" इत्यत्र भाष्ये । एतेन सुटो ऽपि संपरिभ्यामुपसृष्टस्येत्यर्थेन, ताभ्यां परत्वयोग्यस्येत्यर्थेन वा समो योगात्पूर्वमेव सुडित्येवमन्तरङ्गत्वं सूचितम् । नन्वेवमपि विभक्त्यभावेन समुदायोचारणेन विधेः स. म्पर्कीत्यादौ तयोः समासापत्तिरत आह *संपृचेत्यादेरपीति । उक्तभाष्याविरोधायोक्तरीत्या सूत्रे द्वयोरनुकरणेन षष्ठीसमास. इति भावः । आयतस्तूः कटपूरजस्रमित्यादौ तथा सत्त्वे ऽपि धातू- पसर्गयोः कापि स नेति तात्पर्यम् । उक्तरीत्या "संप्रसारणाच" इति भाष्यरीत्या चेष्टमपि सिद्धान्ते सिध्यतीत्याह *गोसन्दाय इति । अविशिष्टात्-तद्विशिष्टार्थप्रतिपादिकात् । पूर्वमसम्बन्धायाह *बुद्धि- स्थेइति । ईदृशे स्थले ऽयमेव साधुत्वान्वाख्यानप्रकार इति सर्व. तात्पर्यम् । एवं हरिसंमतभाष्यसिद्धान्ते हरिविरोधं हर्युक्त्यैव परि- हरति *यद्यपीत्यादिना सिद्धान्तितमित्यन्तेन । तत्त्वस्य स्पष्टत्वाद्वा. चकमात्रोदाहरणमाह *यथाप्रतिष्ठते इति । भूवादिसूत्रभाष्योक्तमेव । अतिष्ठतेरिति । स्थाधातोरित्यर्थः । इत्यर्थिकया-इतितात्पर्यिकया।

·६१२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । चेतनविशिष्टैर्गम्यत इत्यस्य समुञ्चयः । एवमन्वयव्यतिरेकयोः सत्त्वे ऽपि न वाचकत्वं तयोद्योतकतयैवोपपत्तरित्याह *तत्र-तत्प्रतीति- विषये इत्यर्थः। *द्विविधात्-अन्वयव्यतिरेकिणः । पूर्वोक्तमीदृशमेव । प्रादिरूपसर्ग एवेत्याह *कचिदिति । *भेदा:-विशेषाः प्रकर्षादयः। तत्र हेतुमाह *उपसर्गेति । यत इत्यादिः ॥ २२ ॥ यत्रतु भावे प्रत्ययः तत्राप्यन्तरङ्गत्वाद्भिन्नपदोपा- त्तकादिना साधनांशे निराकासत्वे उपसर्गयोग इति तत्रापि न समासः । अत एव"णेरध्ययने" इत्यादि स- गच्छते।अध्यागच्छति,पर्यागच्छतीत्यादावागच्छतीत्य- स्मादेव गमनस्यावगत्या लौकिके शब्दव्यवहारे लाघ- वानादरात्स्पष्टार्थमेवाधिपर्योः प्रयोगः इति संभूयार्थ- बोधकत्वात्समुदाय एव विशिष्टार्थबोधक इति । उप- सर्गस्यानर्थकत्वमर्थान्तरावोधकत्वादिति बोध्यम् । कचित्तु क्रियागतविशेषबोधकातिरिक्तनिपातानां वाचकत्वमपि । अतएव 'न'इत्यतो ऽभावबोधः, 'क- स्य' इति जिज्ञासा च दृश्यते ऽभावशब्द इव । किञ्च 'पर्वताद् आ' इत्यादौ पर्वतादागित्यर्थप्र- तीतेस्तत्र वाचकत्वमेवेति निरुक्त स्पष्टम् । द्योत्यत्वे हि पञ्चमी न स्यात्तस्थ विशेषणता च स्यात् ॥ २३ ॥ (कुं० टी०) ननु स्थीयते इत्यादौ धात्वर्थस्यैव बोध्यत्वा- दातूपसर्गयोः समासो दुर्वार इत्यत आह *यत्रत्विति । *आ. गमनस्येति । उपरिभावविशिष्टस्य,सर्वतोभावविशिष्टस्यच आग- मनस्य प्रकरणादेवावगत्येत्यर्थः । *सम्भूय-मिलित्वा ॥२३॥ (क० टी०) नन्वेवमपि प्रत्ययो ज्ञानमित्यादौ भावप्रत्यये ·निपातार्थनिरूपणम् । *यत्र- उक्तरीतेरसम्भवात्तयोः समासापत्तिरेवेति अत आह त्विति । तुरुक्तवैलक्षण्ये । समानपदोपात्तसाधनस्थले तथा, अत्र तु भावार्थकत्वेनान्तरङ्गत्वात् धनादौ प्रोक्तरीत्यैवागत्या वाह्यसाधनस- म्बन्धेन क्रियात्वावगतौ उपसर्गसम्बन्ध इत्यर्थः तदाह *अन्तरङ्गत्वा- दिति।*निराकाङ्कत्वे सतिाएवञ्च"वार्णादाङ्गम्" इतिल्यायेन गुणे यणा रूपसिद्धिस्तदाह *अतएवेति।तत्र तथाऽङ्गीकारादेवेत्यर्थः।* आदिना प्रत्यय इत्यादि। सम्प्रसारणाच"इति सूत्रभाष्यं तु समानपदोपात्तसा- धनविषयमिति न तद्विरोधाएतेनात्र पूर्वमुपसर्गसम्बन्धे ऽपि “अध्य. यने" इत्यादिनिर्देशैः पूर्व ततः साधनकार्यप्रवृत्तिरिष्यते इति हरदत्ता- धुक्तम्, उपसर्गाणां वाचकत्वमेवास्तु स्वस्वयुक्तेत्यायुंक्तमेव क- मत्वं सकर्मकत्वं चेत्यनुभूयत इत्यादौ कर्मणि लादिसिद्धिरिति न. व्योक्तं चापास्तम् । तत्रैव धातूपसर्गयोः समासापत्तेः । नन्वध्याग- च्छतीत्यादावध्यादेरनर्थकत्वव्यवहारः सोऽत्रासङ्गतः। क्रियानिरूपिः तसम्बन्धविशेषद्योतकत्वं विना कर्मप्रवचनीयत्वस्य दुर्वचत्वात् । किश्च तत्त्वे क्रियाविशेषणीभूतार्थद्योतकत्वमेव क्रियायोगः सच नेति तस्य गत्याद्यपवादत्वस्य दुर्वचत्वादत आह *अध्यागच्छतीति । आङस्तद्गतविशेषद्योतकत्वमस्तीत्याह *आगव्छतीति । एतेन वैपरीत्यं निरस्तम् । तत्प्रयोगासङ्गतिं परिहरति लौकिके इति । अन्यथा कलशादिप्रयोगो न स्यात् । गतित्वादिप्राप्तये आह*सम्भूये- ति । स्थितयोरिति शेषः । तत्प्रयोगे इति भावः । *उपसर्गस्येति । तत्त्वाद्यभिमतस्याधिपर्यन्यतरस्य, तत्त्ववत आउश्चेत्यर्थः । * अर्था- न्तरेति । आयोत्यार्थतोऽन्यार्थेत्यर्थः । कर्मप्रवचनीयसंज्ञा तु वच- नसामर्थ्यादिति तात्पर्यम् । एवमुपसर्गाणां द्योतकत्वं तत्समकक्षत- दन्यनिपातानां चोक्तम्, चादीनां वाचकत्वे परोक्तदूषणखण्डनेन तेषां तत्त्वं चोक्तम्, तद्विशदयति *क्वचित्त्विति । घटश्चेत्यादावित्यर्थः । प्रादेरपि संग्रहाय *निपातानामिति । द्योतकत्वस्यापिना संग्रहः। तच्च व्यवस्थितं बोध्यम् । इदमेवोदाहरणान्तरप्रदर्शनेन पोषयति *अत- एवेति। तेषां वाचकत्वादेवेत्यर्थः । अस्य दृश्यते इत्यत्रान्वयः।तेनानु- भवोऽत्र प्रमाणमिति सूचितम् । *शब्देइति विषयसप्तमी । निपाता- नामित्युक्तिं सफलयन्नाह *किञ्चेति । *नस्यादिति । तथासति तस्य प्रकृत्यर्थतया तस्यादिकशब्दत्वेन तद्योगाभावादिति भावः । ननु ·६१४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । धोत्यार्थेनैव तत्त्वमस्तु प्राग्वदत आह *तस्येति । अर्वागित्यस्ये त्यर्थः ॥ २३ ॥ अत एव"स्त्रियाम्"इतिसूत्रे स्त्रीत्वस्य प्राधान्ये वच नानुपपत्तिमाशा द्योतकतापक्षेण समाहितम् । अत एव च "हेतुमतिच"इतिसूत्रे भाष्ये द्योतकतापक्षे हेतुम ति' इत्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वमुक्तम् । "स्त्रियाम्" इति सूत्रे च 'स्त्रियाः प्रकृतिविशेषणत्वादु' इत्यनेन स्त्रीशब्दार्थस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वादित्यकेन द्यो- तकतापक्ष उक्तः। तदुकं हरिणा- निपाता द्योतकाः केचित्पृथगर्थाभिधायिनः। आगमाइव केऽपि स्युः सम्भूयार्थस्य वाचकाः॥इति। केचिदित्युभयान्वयि-केचित्पृथगर्थाभिधायिनः वाचकाः, केचिदनर्थका एवेत्याह-आगमा इवेति, इति तदर्थः। प्रातिशाख्ये ऽपि नामाख्यातमुपसर्गो निपातः चत्वार्याहुः पद्जातानि शाब्दाः ॥ तन्नाम येनाभिदधाति सत्त्वम् तदाख्यातं येन भावं सधातुः ॥ उपसर्गा विंशतिरर्थवाचकाः सहेतराभ्यामितरे निपाताः ॥ क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गो विशेषकृत् । सत्त्वाभिधायकं नाम निपाताः पादपूरणाः॥ इति। "सधातुरित्यत्र ततीयार्थे प्रथमा । इतराभ्यां नामा- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६१५ ख्याताभ्यांसह ।अर्थवाचका इत्यस्य मध्यमणिन्यायेन सम्बन्धः । इतरे नामाख्यातेभ्यो ऽन्ये निपातास्तथा. ज्ञेयाः । उपसर्गों विशेषकृदित्यनेन तेषां द्योतकत्वं दर्शयति । पादपूरणाः पादपूरणा अपि इत्यर्थः" इति तद्भाष्यम् । थाल्जातीयकनो ऽत्यन्तस्वार्थिकाः, नतु ते प्रकृतेः प्रकारवद्वृत्तित्वद्योतकाः प्रत्ययं विना ऽपि यो 'हरिः स हर' "सिंहो माणवक' इत्यादौ प्रकृ. तिमात्रात्तदर्थबोधनात् । अतएवैषां नित्यत्वं नो- क्तमाकरे। एतेन तत्र द्योत्यार्थस्य विशेष्यताऽस्त्येवेति द्यो- त्यत्वे विशेषणत्वापत्तिरित्ययुक्तमित्यपास्तम्। “जा- त्यन्ताच्छ बन्धुनि" इतिच्छस्तु आश्रयरूपबन्धुवा. चक एव । “प्रादिश" इत्यारभ्य स्वार्थिकत्वं तु प्रायेणेति बोध्यम् । एवं "देवतान्तात्तायें यदू"इत्यादेरपि । "तत्प- कृतवचन मयड्" इत्यत्राकरे स्पष्टमिदम् । शरैरुनरिवोदीच्यानुरिष्यन् रसानिव । इत्यादी तु द्योतकता । अन्यथा उस्रसदृशस्य करणत्वे ऽपि उस्रस्याकरणत्वादुम्रपदोत्तरतृतीयाया नैरर्थक्यमसा- धुत्वं च स्यात् । इवशब्दात्तृतीयाऽभावेन सदृशस्य करणत्वालाभश्च स्यात् । इवशब्दोत्तरं सर्वविभक्ति- लुकसत्त्वे ऽपि न ताः सार्थिकाः । विभक्त्यर्थाप्रधान- निपातार्थस्य कारकत्वेनानन्वयात् ॥ २४ ॥ (कुं०टी०) *वचनानुपपत्तिमिति । स्त्रीत्वे संख्याद्य- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । भावात् । *निपाता द्योतका इति । घटश्च पटश्चेत्यादौ पृथगाभि- धायिनो निपाता द्योतकाः, अध्यागच्छतीत्यादौ सम्भूयार्थस्य वाचकास्तु अनर्थका एव । वाचकत्वं तु निपातानां नास्ति । चादयो न प्रयुज्यन्ते पदत्वे सति केवलाः । इति- हरिणैव निराकृतत्वादिति पुञ्जराजस्वरसः । मूलकार- स्तु केषां चिद्वाचकत्वं स्वीकृत्य कचिद् द्योतकाः, केचिनु- पृथगाभिधायिनो वाचका इति व्याख्यत् । *तृतीयार्थे इति । धातुसहितेन येनेत्यर्थ इति भावः । *इतरे निपाताः-उपसर्ग- भिन्ननिपाताः ॥ २४ ॥ (क० टी०) ननु द्योत्यत्वे ऽपि कुतो न विशेष्यत्वमत आह *अ- तपवेति । तस्य विशेषणत्वादेवेत्यर्थः । *स्त्रियामिति । चातुर्थिके इ- त्यर्थः । प्राधान्यात्प्रत्ययविशेषणत्वे आह *स्त्रीत्वस्येति । प्रकृतिप्रत्य- ययोरिति न्यायात् ।*वचनेति। तस्य असत्त्वभूतत्वेन संख्यानन्वया- त् । अन्यथा समाधानासङ्गतिस्स्पष्टैव ।भाप्यान्तरमप्याह *अतएव- चेति। नन्वाद्ये द्योतकतापक्षो न कण्ठत उक्तोऽत आह स्त्रियामिती. ति । इदमपि हरिसंमतमित्याह *तदुक्तमिति । स्पष्टत्वादाद्यमुपे- क्ष्य द्वितीयमाह *केचिदिति । अध्यागच्छतीत्याद्याशयनाह के- चिदनर्थकाइति । दृष्टान्तलब्धमिदम् । *सम्भूयेत्यत्र स्थिता इति शेषः। वाचकपदं वोधकपरम्।क्वचित्तथापाठ एव। तथाच के ऽपिते यनः सम्भूय स्थिता अर्थस्य बोधका अतो आगमा इव स्युरनर्थका. एवेत्यर्थो बोध्यः। *प्रातिशाख्यति । द्वितीयाध्यायसमाप्तौ।जातं समू- हः।तान्येवादावुक्तानिात्र सर्वत्र प्रयोक्तुः कर्तृत्वम्। *सत्त्वम्-द्रव्यम्। अनेनाव्ययेषु नामत्वाभावः स्पष्टमेवोक्तः । उक्तमेव विशदयति *क्रि. यावाचकमित्यादि । क्रियेत्यनेन भावपदार्थ उक्तः । आख्यातपदवा- च्यत्वं न प्रत्ययस्य किन्तु विशिष्टस्येति च स्पष्टमुक्तम् । *प्रथमेति । धातुसहितेन वक्ता क्रियामभिधातीत्यर्थः । इतराभ्यामित्यस्य प्रक्रान्तपरत्वमित्याह *नामेति । इतरेइत्यस्यार्थमाह *नामेति । ब्राह्मणवसिष्ठन्यायलब्धमिदम् । *तथा-ताभ्यां सहार्थवाचकाः ।

·निपातार्थनिरूपणम् । पूर्वतो विशेषमाह *उपसर्गइति । *पूरणा अपीत्यपिना द्योतकत्वादिसंग्रहः । द्योत्यार्थस्य प्रकारत्वं व्यभिचरिलमिति खण्डनायाह *थालिति । तत्त्वमेव सविशपं विशदयति नत्विति । प्रकारविशिष्वृत्तित्वत्यर्थः । *प्रत्ययं-जातावेकवचनम् । आद्य- द्वयव्यतिरेकमाह *योहरिरिति । अन्त्यव्यतिरेशमाह *सिंहशत। *अतएव-तदद्योतकत्वादेव । कैयटादिलंग्रहायाह *आकरेइति । *एतेन-तदद्योतकत्वेन । *तत्र-थालादिविषये । अन्यत्रापि तद्यभि- चारभ्रममन्यथा निराचष्टे *जात्यन्तादिति। तुरुक्तवैलक्षज्ये। * आ- श्रयेति ।जातेयक्तिरेव बन्धुः। * यदितीति । तेन विहितयदादेपि ताद- .दिवाचकत्वमित्यर्थः। तेषां तत्त्वस्य प्रायेणत्यादिपूरणेन प्रायिकत्वे मानमाह * तत्प्रकृतेतिातहि 'प्रचुरार्थवांधकात्मथमासमर्थात्स्वार्थ मयड् इति पक्षमुक्त्वा, 'प्राबुर्येण प्रस्तुतानादिवचनात्प्रथमासमर्था- दधिकरणेऽर्थ मयड्' इति पक्षान्तरमुक्तम् । तेन भवन्मयो ध्यायति नावनीपतिरिति सिद्धम् । तन्शेणार्थद्वये सूत्रतात्पर्य व्याख्यानादिति तदाकूतम् । अप्युक्ति सफलयति *शरैरिति । अत एव तुः । *अ. न्यथा-वाचकत्वे । तत्र प्रतियोगिविशिष्टः लरश इवार्थः। तत्र प्रति- योगिन्युनस्याभेदेनान्वयः, सशस्य च शरेवभेदेन । तृतीया तूप. मानोपमेययोः समानविभकिकत्वनियमात् । एवञ्चोनाभिन्न प्रतियो- गिविशिष्टसदृशाभिन्नैः शरैरित्यावर्थस्तत्पक्षणाह *उसासशस्ये. ति। सादृश्यामियार्थः, तत्र प्रतियोगितयोञान्वयः, तस्याश्रयतया शरेष्वन्वयस्तृतीया प्राग्वत्, तत्पक्षे तस्य तदभावसमुःय कोऽपिः। नैरर्थक्यस्यान्यष्टत्वादाह असाधुन्वंचेति । आद्यपक्षे आह *इवे. ति । *तृतीयेति । अभावेनेति उछेदः । ननु "अव्ययाद्" इति झाप- कात्तत्सत्त्वमिति ततस्तद्वाधोऽत आह *इबशब्दोत्तरमिति । श्रवणापत्तिवारणायाह *लुगिति । अव्ययत्वात्तेनैवेति भावः । *सत्त्वेऽसत्यपिना तत एकवचनसत्वे ऽपि बहुवचनामावसमुश्चयः । उम्रपदोत्तरतृतीयया तु न सदृशगतं करणत्वं बोधयितुं शक्यम् । अप्रकृत्यर्थत्वाद् । तस्माद् द्योतकत्वमेव युक्तमिति भावः ॥ २४ ॥ भाष्यकृतोऽपि-पस्पशायाम्, "अधिपरी अनर्थको" इत्यत्र, नञ्-सूत्रे,“अव्ययं विभक्ति-"इति सूत्रेच थो. " ·६१८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तकत्वं वाचकत्वं वेत्येव स्वरसः । अत एव निर्मक्षिक- मित्यादौ पूर्वपदार्थप्राधान्यं भाष्योक्तं सङ्गच्छते । अत एव संकटं उद्धत इत्यादावुत्समादेः उद्गतसङ्गतरूप- क्रियाविशिष्टसाधनवाचकतोक्ता भाष्ये । ननु "शरैरुस्त्रैः" इत्यत्र द्योतकत्वेऽपि उनसदृशैः शरैरित्यर्थे उत्रपदोत्तरं तृतीयाऽनुपपत्तिस्तदवस्था, उस्राणां करणत्वाभावात् । उपमानोपमेययोः समान- विभक्तिकत्वमिति वचनाभावात् । यद्यपि उनसदृशरूपोस्रपदार्थस्थ करणरूपशरैर- भेदान्वयात्सा सुलभा, तथाऽपि सहशस्योक्तरीत्या विशेष्यत्वानापत्तिरिति चेद् । इष्टापत्तेः । तथाहि-इबादीनां स्वसमभिव्याह- ते उपमानताद्योतकत्वं उपमानत्वेन प्रतीतेस्तादृश- धर्मबदुपमेयप्रतीति विनाऽनुपपत्त्या उभयत्रापि साधारणधर्मबोधे तात्पर्यग्राहकत्वम् । उपमानत्वं च साधारणधर्मवत्वेनेषदितरपरिच्छे- दकत्वम् । तद्धर्मवत्तया परिच्छेद्यत्वं चोपभेयत्वम् । इदम् “उपमानानि" इतिसूत्रे भाष्ये स्पष्टमित्यन्यत्र निरूपेतम् । उभयत्रापि साधारणधर्मान्वय इति लिङ्गभे- दायुपमादूषणनिरूपणावसरे दशमशेषे काव्यप्रका- शादी स्फुटम् । एवं च 'चन्द्र इच मुखमाल्हादकम्' इत्यादी 'आल्हादकोषमानभूतचन्द्राभिन्नमाल्हादकं मुखम्' इत्यादिरीत्या बोधः।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६१९ एवं चोपमानस्योपमेयेन समानविभक्तिकत्वं तेनामदान्धयात् । साधारणधर्मसम्बन्धश्च विशेषणतया क्वचित् यथोदाहते । कचिद्विशेष्यतया यथा-'चन्द्र इव मुखमाल्हादयति' इत्यादौ। अत्र हि 'उपमानचन्द्रकर्तृ- काल्हा पदाभिन्नो मुखकर्तृक आल्हाद' इति बोधः ॥२५॥ (कुं० टी०) ननु इवशब्दात् तृतीयालुकेष्टसिद्धिरत आह- *न ताः सार्थिका इति । औत्सर्गिकत्वादिति भावः । *अतएव- वाचकत्वादेव । *उद्वतइति । अत्र हि उद्गतमनस्कत्तेः उच्छब्दाव- तिप्रत्ययः। *करणत्वाभावादिति । सहशानामेव करणत्वात्। ननू- पमानसमानविभक्तिकत्वं सिद्धमत आह वचनामावादिति । विशेष्यत्वानापत्तिरिति । द्योत्यत्वात् । * इष्टापत्तेरिति । विशे- ध्यत्वाभावे इत्यादिः । *तादृशेति । साधारणधर्मवद् यद् उ- पमेयं तत्मतीति विना उपमानत्वपतीतेरभावादित्यर्थः । *उ. भयत्र-उपमानोपमेययोः । *उपमानत्वञ्चेति । साधारणधर्महे- तुकपरिच्छेदकरणत्वमुपमानत्वमित्यर्थः । ॐईपदितरेति । स्व- ल्पभेदवदित्यर्थः ॥ २५ ॥ (क० टी०) उभयत्र तेषां भाष्यसंमतिमाह *भाष्येति । यथाचै- तत्तथा तत्र स्फुटम्।तत्राद्ये “शब्दानुशासनं नाम शास्त्रमधिकृतं वेदि- तव्यम्" इत्युक्तम् । एवमन्यत्रापि तत एव बोध्यम् । * अत एव-तेषां वाचकत्वादेव । एवमग्रेऽपि । अव्ययीभावत्वादाह *पूर्वेति । द्योतक- त्वे द्योत्यार्थेन पूर्वपदार्थत्वे ऽपि तस्य प्रागुक्तरीत्या प्राधान्यं दु- घंटमेवेति भावः । अत एव चतिपाठः । सङ्कटे सङ्गतमित्यर्थे "सं. प्रोदश्च" इति कटच् । उद्वत इत्यत्रोद्गतानीत्यर्थे "उपसर्गा- च्छन्दसि" इति वतिः । *उद्वतइत्यादि-समादेरित्यादिभ्यां निवत इत्यादौ न्यादिसंग्रहः । रूपमित्यस्य साधनेऽन्वयः । *भा- ·टीकायोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । व्ये इति । “गतिश्च" इत्यादि सूत्रेष्विति भावः । तद्विना तस्य दुर्वचत्वेन ततः पूर्व तदनुसावपि तद्भुत्तरं सूचीकटाहन्यायेनान्य- दुल्का सिंहावलोकनन्यायेन तत्र सिद्धान्ते शङ्कते *नन्विति । *इत्य- थइति । वक्ष्यमाणार्थे तु नानुपपत्तिरिति भावः। पदसंस्कारपक्षणाह *उति।परोक्ति खण्डयति *उपमेति । वाक्यसंस्कारपक्षेणाह *य- द्यपीति।*सेतिपरोक्तमपि नानुशासनालभ्यं किन्तूपमेयेनाभेदान्वय. मूलकमेव। योऽन्येनाभेदमापनस्स तत्समानशक्तिक इति व्याप्तेः। एवञ्च प्रागुक्तद्वितीयपक्षोऽसङ्गत एवेति भावः। *उत्तेति। द्योत्यार्थस्य प्रका- रत्वमेवेति प्रागुत्तरीत्येत्यर्थः । तथाचोक्तवोधासम्भव इति भावः। कथं तीर्थोऽत आह *तथाहीति। *इवादीत्यादिना यथादि। न ताव- मात्रमित्याह *उपमानत्वेनेति । स्वसमभिव्याहतस्येत्यादिः। *ताह- शेति । उभयसाधारणधर्मविशिष्टोपमेयेत्यर्थः। तत्कृतमेव हि तत्त्व. मिति भावः । ननूपमानत्वस्योपमेयनिरूपितत्वेन तन्मात्रप्रतीति विना तदनुपपत्तावपि न विशिष्टतातीतिसापेक्षत्वमिति कथम न्त्यसिद्धिरत आह * उपमानत्वं चेति । वैशिष्टयं तृतीयार्थः। अत एव सर्वाशेन तत्त्वासम्भवादाह ईषदिति । नन्वत्रव किं मानमत आह *इदमिति। तत्राहि "किं सर्वथा भेदे उपमानोपभेयभाव उताभेदे"इति प्रश्ने उभयत्रापि साधारणधर्मासम्भवाद्गौरिव गोर्गौरिवाश्व इत्यादौ उपमावाचकेवादेरर्यक्यापत्तिमुला “यत्र विशेषरूपेण भेदावगतिः साधारणधर्मरूपेणाभेदावगतिस्तत्र स" इत्युका "कथमेतजातम्" इति शङ्कायां "हीनं मानमुपमानं यन्नान्यन्ताय मिमीते इत्यर्थको. पमानव्यवहारादेतनिर्णीतम्" इत्युक्तम् । तस्यायम्भावः-प्रस्थादि हि साकल्येन मानमिति तद् अत्यन्तभे- दनैव परिच्छेदकम् । प्रस्थः परिमाणमस्येति प्रस्थो ब्रीहिरिति वा । इदं तु हीनमिति भेदाभेदाभ्यामेव परिच्छेदकमिति । अन्यन्तायेत्य- व्ययमत्यन्तमित्यर्थे। तदाह *अन्यत्रेति । उद्योतगुरुमञ्जूषयोरित्यर्थः। एतेनोपमानत्वं चोपमानिरूपकत्वेन विवक्षितत्वम्, तदाश्रयत्वेन विव. क्षितत्वं चोपमेयत्वामित्यपास्तम् । अन्त्यमालङ्कारिकसंमतमपीत्याह *उभयत्रेति । तद्वोध इत्य- थः। *लिङ्गति । लिङ्गभेदादिरूपोपमादोरेत्यर्थः । *आदिना वच- नभेदः। *प्रकाशादौ-तत्राप्यादिना प्रदीपादि ।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६२१ तत्रहीत्यनुक्तम्-"लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययोःसाधारणं धर्म चेद् अन्यरूपं कुर्यात्तकतरस्यैव तद्धर्मसमन्वयावगतेः सविशे- षणस्यैव तस्योपमानत्वपमेयत्वं या प्रतीयमानेनापि धर्मेण प्रती. येतति प्रक्रान्तार्थस्य स्फुटमालेवा हात्तस्य भन्नप्रक्रमरूपत्वम् । यथा- चिन्तारत्नमिव च्युनोऽसि करतो धिङ् मन्दभाग्यस्व मे। सक्तवो भक्षिता देव शुद्धाः कुलवधूरिव” इति । तत्र बोधं सूचयन् व्यस्ते बोधमाह *एवं वेति । तस्य तद्द्यो- तकत्वे चेत्यर्थः । 'अरविन्दमिव सुन्दरं वदनम्' इत्यादौ सुन्दरो- पमानभूनारविन्दाभिन्नं सुन्दरं वदनमित्यादिबोधसंग्राहक आदिः । एलेन 'चन्द्रनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाहादवदभिन्नं मुखम्' 'अरवि- न्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकलौन्दर्यवदाभिन्नं वदनम्' इत्यादिवोधा निरस्ताः । अस्थावश्यकतामाह *एवञ्चेति । इवादिसमभिव्याहारे इति भावः । *विभक्तिकत्वम्-तनियमः । अस्यार्थमाह *तेनेति । विशेषमाह *साधारणेति । *इतिबोधइति । अतो त्रापि तयोः समानविभक्तिकतैवेति भावः । एवं 'गज इब गच्छति चैत्र' इत्यादी बोध्यम् । 'वनं गज इव शूरः समरभूमि गछति' इत्बादौ 'उपमान- गजकर्तृकवनगमनाभिन्नं शूरकर्तृकसमरभूमिगमनम्' इति अत्र साधारणधर्मरूपगमनस्य विधेयतयोपमाविधे- यिका धीः। 'व्याघ्र इव यः पुरुषः स गच्छति' इत्यादौ 'उपमान- व्याघ्राभित्रशूरपुरुषकर्तृकं गमनम्' इति धीः । शूरत्वादिसाधारणध. मस्योद्देश्यतयोपमोद्देश्यिका ऽत्र धीरित्यादि ।। २५ ॥ ये त्वत्र 'चन्द्रसादृश्यमयोजको मुखकर्तृक आ- ल्हाद' इत्यर्थ वर्णयन्ति, तेषां तयोः समानवचनकत्वं दुर्लभम्।वचनं तु तादृशं न व्याकरणे उपलभ्यते । तत्र यद्यपि चन्द्रमुखयोस्तत्त्वेन भेदस्तथापि विशेषणतया प्रतीतसाधारणधर्मनिमित्ताभेदोपचारेणाभेदः । अत एव 'भेदाभेदप्रधाना उपमा' इति वृद्धाः। चन्द्रमुखयोः बोधः ।

·६२२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । सादृश्यप्रतीतिस्त्वार्यवति बोध्यम् । इदमेव युक्तम् । घनश्याम इत्यादौ विग्रहे समासे च घनशब्दस्य तत्सदृशपरत्वे "उप- मानानि सामान्यवचनैः” इत्यनेनोपमानत्वेन बोध- कानि सामान्यधर्मविशिष्टोपमेयवचनैः समानाधि- करणैः समस्यन्ते इत्यर्थकेन समासानापत्तिः, धनपद- स्याप्युपमेयपरत्वेन उपमानवाचकत्वाभावात् । न च भूतपूर्वगत्या तत्त्वम् । तद्विग्रहवाक्ये ऽप्युक्तरीत्या त- स्वाभावात् । घनेन तुल्य इत्यत्र तथात्वे ऽपि तस्य वि- ग्रहत्वाभावात्। प्रत्यासत्या तत्र वृत्तौ तद्विग्रहवाक्ये चोपमानवाचकत्वस्य ग्रहणौचित्यात्। तस्य तद्विग्रहत्वे 'मृगचपला' इत्यादौ पुंवत्त्वालापत्तिः । वृत्तौ विग्रहे च सामानाधिकरण्ये एव तत्प्रवृत्तेः। एतेन पूर्वावस्थाऽऽश्रयेग शस्त्र्या उपमानवा- चित्वमिति कैयटः परास्तः । केवलशस्त्रीपदप्रयोगे तु सर्वथोपमानवाचित्वं दुरुपपादम्। एवं मृग्यादेः सादृश्यसम्बन्धेनान्वये ऽपि तदनुपपत्तिः । किश्च श्यामशब्दस्योपमेयपरतया धने तदन्वयाभावेन तस्य साधारणधर्मवैशिष्ट्येनेतरप- रिच्छेदकत्वरूपोपमानत्वाभावः॥ २६ ॥ (कुं० टी०) *अभेद इति । यदि सर्वथा अभेदे उपमानोप- मेयभावस्तदा तद्गतभूयोधर्मपरिच्छेद्यत्वरूपोपमेयत्वस्य तत्रासंभ- वः। अत एव तयोः सर्वथा भेदोऽपि न । तस्मात्साधारणधर्म- रूपेणाभेदस्तत्तद्रूपेण भेद इति भावः ।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६२३ इदं तु चिन्त्यते-उपमानोपमेययोः समानविभक्तिकत्व- नियमे "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" इति सूत्रे "यूयमिवाचरति युष्म- द्यते" इति प्रत्युदाहरणासङ्गतिः । अत एव ईश्वर इव मुनय इति प्रयोगो ऽनुभवसिद्ध इति । *तत्त्वम्-उपमानत्वम् । *तत्वाभावादिति । घनसदृश इत्यस्यैव विग्रहार्थतया तत्राप्युपमानत्वाभावादित्यर्थः । *वि. ग्रहत्वाभावादिति । घनतुल्यसदृश इति रूपापत्तेः । अयं भावः-शस्त्रीशब्दो यदि शस्त्र्यामेव वर्तते श्यामाशब्दोऽपि तस्यामेव समासेनचोपमेयाया देवदत्ताया अभिधानं तदा शस्त्री- श्यामो देवदत्त इति न स्यात् । अथ श्यामाशब्दो देवदत्तायां वर्त्तते तदा वैयधिकरण्यात्समासो न स्यात् । वचनसामर्थ्या- समास इत्युक्तौ तु मृगीच चपला मृगचपलेखादौ पुंवद्भावो न स्यात् इति । *विग्रहवाक्येचेति । अन्यथा राज्ञी दासीसत्रापि पुंव- भावापत्तेः । *अस्यैव-श्यामा इत्यस्यैव । *तदनुपपत्ति:- उपमानत्वानुपपत्तिः । *तदन्वयाभावेति । घननिष्ठश्यामत्व- वोधाभावेनेत्यर्थः ॥ २६ ॥ (क० टी०) परमतं दूषयति *ये विति । इतिबोधं वदन्ती- तिपाठः । एतेन 'अरविन्दमिव वदनं माति इत्यत्र अरविन्दनिरूपि- तसादृश्यप्रकारकज्ञानविषयो मुखम्' इति बोध इति निरस्तम् । * नोपलभ्यते इति । एतेनात्र निपातेवादेरुपसर्गत्ववत् द्योतकत्वमेव, कथमन्यथा “श- रैरुत्रैः” इत्यादावुत्रादिपदोत्तरतृतीयादिसङ्गतिः। उनादेरुद्धरणक्रि- यां प्रत्यकरणत्वात्, इवार्थसादृश्यान्वयित्वेन करणभूतशरविशेष- णत्वाभावाश्च । द्योतकत्वे तूनादिपदस्य तत्सदृशपरतयोस्रसदृशैः शरैरिति शरविशेषणत्वेन तृतीयादिसङ्गतिरिति वैयाकरणमतंतु ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । न युक्तम्, 'उपास्यले गुरुः' इत्यादौ कर्मत्वानुपपत्तिरूपबाधकस्योप- स्योपसर्गस्य वाचकतायाग्निवेशविधु बाचकत्वे अभाव दृष्टान्तवैष- म्यात् । विशेषणविशेग्ययोः लमानविभक्तिकतायाम्- विशेष्येण सहकार्थ भवेत्र विशेषणम् । तत्र लिङ्गादयः प्रायो विशेष्यस्था विशेषणे ॥ इत्यनुशासनस्येवोपमानापमेपयोरपि तस्याम्- लिङ्गसंख्याविभेदेऽपि छुपमालोपमेयता । विभक्तिः पुनरेकैव उपमानोपमेययोः ।। इत्यनुशासनस्य सत्त्वेनोपमानपदोत्तरतृतीयादेः साधुत्वार्थतयो- पपत्तेश्च । तस्मावाचकत्वमेववादीलाम् । अन्यथा सकलालंकारिक- संमतेवशब्दप्रयोगे श्रौतीत्वस्य दत्तजलाञ्जलित्वापन्तः। रूटिफलान्य- तराभावेन सहशलक्षणायां निषिद्धलाक्षणिकत्वरूपनेयार्थत्वदोषाप- तेश्व। किञ्चवादेोतकत्ये चन्द्रायुगमानपदार्थकदेशे तत्र साधार- णधर्मान्वयानुपपत्तिः, तस्योपोयमात्रान्वयाङ्गीकारे च लिङ्गवचन- भेदस्य दोषत्वानुपपत्तिरिति वैद्यनाथोकमपास्तम् । "विशेषणानां " इत्यादिसूनमते आधपद्यस्य कल्पितस्योपपत्ता- वपि प्रामाणिकत्वापत्तः । अनवस्थापत्तश्च । किञ्च क्रियागतविशपयो- धकातिरिक्तनिपातेषु पस्पशास्थ-अधिपरी-न-अव्ययंधिभक्तीत्या. दिसूत्रस्थभाव्यस्वरसावुत्तेश्चोभयमित्यस्य वैयाकरणमतत्वेन भव- दुक्तमतस्यैवाभावात् । तथा कस्य निदुतस्त्वदुक्तिस्यत्वात् । अत एव 'इति वैयाकरणमतं तु न युक्तन्' इत्युक्तिरपि 'काकस्य कति वा दन्ता' इतिन्यायाथिता । तस्मात् 'शरैः' इत्यादायुक्तरीत्या द्योतकत्व- मेव । एवं च तस्माद्धाचकत्वमेवेचादीनाम्' इति प्रतिज्ञानमपि शुक्तों 'इदं रजलम्' इति ज्ञानवविचारितरमणीयम् । एवम् 'उपास्यते गुरुरितिवदिवादिवाचकतायां बाधकामावेन दृष्टान्तवैषम्यम्' इत्युक्तिरपि सिद्धान्ताज्ञानविलसिता । किञ्च इवादिप्रयोगे सा- धारणधर्मसम्बन्धरूपोपमाया वाच्यत्वेन सर्वालङ्कारिकसंमतश्रौती- त्वोपपत्तेः। सादृश्यप्रतीतिस्त्वार्येवेति स्फुटमग्रे। अत एव-“सदृशे लक्षणा न” इति निषिद्धलाक्षणिकत्वापत्तिरूपदोषवद् "किञ्चेत्याा. तदोषोऽपि नेति दिक् । *तत्र-चन्द्र इव मुखमित्याभ्याम् । ननूभयोः साधारणधर्मवत्त्वेनाभेदप्रतीतावपि ततो निर्वाहः कथं "सादृश्य- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६२५ धियोऽत आह चन्द्रेति । नन्वार्थ प्रतीयमानमानियतधर्मकृतं प्रतीयेत उपस्थितत्वेन बोध्यधर्मकृतस्यैव प्रत्ययातू । 'गजो वनं गच्छतीव शूरः समरभूमि गच्छति' इत्यादौ क्रियासमाभव्याहृते- वादेः संभावनार्थत्वेन न तत्रोपमा । 'गजकर्तृकवनकर्मकगमनक्रिया- सम्भावनाविषयः शूरकर्तृकं समरकर्मकं गमनम्' इति बोधः। नच 'घटो न पश्यति' इत्यतो 'घटभेदं पश्यति' इति बोधवारणाय धात्व- र्थनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतया बोधं प्रति श्रूयमाणविभक्त्यन्तज- न्योपस्थितेहेतुत्वादेतद्वोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । दधि, तूष्णीम्, आरात, पृथग इत्यादीनां धात्वर्थान्वयानापत्तेः । घटो न पश्यतीत्या- देस्तूक्तार्थे न साधुत्वम् , भेदार्थकनओऽधिकरणसाकाङ्कतया घटो न पट इत्येव तत्र प्रयोगात् ।अधिकरणप्रयोग विना भिन्नार्थकत्वस्याभा- वाद् । आरोपितघटत्वस्यापि न तथा अन्वयः। धात्वर्थ-सत्त्ववाचिना- मार्थोभयविषयकभेदसंसर्गकवोधेविभक्तिशक्तिग्रहत उबुद्धसंस्का- रस्य हेतुत्वात् । विशेषणविशेष्यभावान्यसंसर्गस्य वाचकप्रत्ययं विनाऽयोधाच्चेति स्फुटमग्ने षष्टीप्रकरणे । एतेन 'हंसीव' इत्यादौ सादृश्यस्य स्वर्गङ्गावगाहनाश्रयेऽन्ययः, न त्ववगाहने धात्वर्थे । धात्वर्थनिष्टविशेप्यतानिरूपितप्रकारतासं- सर्गेग शाब्दबोधे विशेप्यतया विभत्त्यर्थोपस्थिहेतुत्वात् । नच निपातार्थभिन्नवृत्तित्वेन प्रकारता विशेषणीयेति वाच्यम् । 'घटो न पश्यति' इत्यादौ घटाद्यन्विताभावस्य कर्मतासंसर्गेण दर्शन न्य- यापत्तेः । यदि तु धात्वर्थेऽपि तात्पर्यवशात्सादृश्यान्वयो ऽनु- भवसिद्धस्तदा धात्वर्थनिष्ठविशेग्यतानिरूपितमकारतासम्बन्धेना- न्वयबुद्धिं प्रति नजन्योपस्थितेः प्रतिवन्धकत्वमात्रं परिकल्प्य 'घटो न पश्यति' इत्यादौ तथा बोधो निवार्य इति तदुक्तमपास्तम् । क्रियान्यसमभिव्याहृतस्यात्यन्ताभावार्थकत्वस्याभावाश्चेत्यग्रे स्फुटी. भविष्यति । समासस्थले उक्त प्रकारं विना सर्वथा न गतिरिति तत्र तदावश्यकत्वे तदैकरूप्याय प्रागुलव्यस्तस्थले ऽपि तथैवो- चितमिति तत्र तथोक्तं समर्थयते *इदमेव युक्तमित्यादिना । तत्र हेतुमाह *घनेति । यत इत्यादिः । *विग्रहे इति । अलौ- किकविग्रहे इत्यर्थः । अन्यथा तस्थान्यार्थकत्वेन विग्रहत्वापत्त्या ७९ ·६२६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तत्र तदर्थान्तर्भावेण समासो न स्यात् । इवस्य तत्राप्यभावात्, अ. सामानाधिकरण्याच्चेति भावः। सिद्धान्तमाह *उपमानत्वेनेति । अन्यथा ससम्बन्धिकत्वान् “सामान्यवचनैः" इत्येव तेन समासला. भेतद्वयर्थ्य स्पष्टमेव । स्वएरसाधारणमाह *सामान्येति । अधि. कृतमाह *समानाधिकरणैरिति । उपमानपरत्वस्यैवाभावेन तत्त्वेन बोधकत्वं सुतरां नास्तीत्याशयेनाह *घनपदेति । *अपिना श्यामप. दसंग्रहः । “साम्प्रतिकाभावे" इति न्यायेनाह *न चेति । * उक्तेति । तत्रापि तस्य तत्परत्वावश्यकत्वमित्युक्तेत्यर्थः । लौकिकविग्रहे तु इवस्य सत्त्वे ऽपि सामानाधिकरण्याय तस्य तत्परत्वमाव- श्यकमिति तत्रापि तत्स्वाभावः, तद् ध्वनयन्नाह *घनेनेति । श्या- म इति शेषः । *तथात्वेऽपीति । घनत्वेनोपमानबोधकत्वेऽपि व्यधि- करणत्वेन तस्य तदविग्रहत्वादित्यर्थः । ननु तस्य तदविग्रह- त्वे ऽपि अगत्या तत्रत्यमेव तद् गृह्यते ऽत आह *प्रत्यासत्त्ये. ति । *तत्र-तस्याम् । अन्यथा नीलोत्पलादावतिप्रसङ्गापत्तेः । अत ए- वाह *तस्येति । यत्र समासस्तत्र सामानाधिकरण्यापेक्षा नतु लौ किकविग्रहवाक्ये इति तत्र वैयधिकरण्ये ऽपि यावत्तदर्थवोधक- स्वमात्रेणागत्या तत्त्वाङ्गीकारे इत्यर्थः । एवंच न समासापत्तिर्दोषः । अत एवाह *पुंवत्त्वेति। ननु तदपि समासवत्सुलाधमत आह * ताविति । अत एव दर्शनीयाया माता दर्शनीयामातत्यादो द्वयोरक- विशेष्यकप्रतीतिजनकत्वेन तत्र सामानाधिकरण्ये जप न पुंवत्त्वम् । अत एवात्र पक्षे पुंवत्त्वासिद्धिर्भाष्ये उत्ता । तद् ध्वनयन्नाह *ए. नेति । पुंवत्वासाधनेनेत्यर्थः । कैयटाशयान्तरमाह *केवलति । इ- यमेव पूर्वावस्था नतु विग्रहवाक्यघटकत्वावस्था । *सर्व- थेति । शस्त्रीत्वेन तस्य बोधकत्वेऽपि नियामकासमभिव्याहारण तस्य तत्त्वेनाबोधकत्वात् अन्यथाऽतिप्रसङ्गापत्तेः । एतेन पूर्वपदं तत्सदृशे लाक्षणिकमिति द्योतयितुं लौकिकविग्र- हे इवशब्दः प्रयुज्यते इति लाक्षणिकमिति । अत एव सामानाधि- करण्यान्मृगचपलेत्यादौ पुंवत्त्वम् । कथं तर्युपमानपरत्वमिति चे- तू । भूतपूर्वगत्या शक्यार्थमादायेत्यवेहीति । अनतिप्रसङ्गायावश्य- कस्योभयत्र सामानाधिकरण्यस्य निर्वाहाय तत्र वाक्ये ऽपि तत् सदृशलाक्षणिकम् इवस्त्वस्यैवार्थस्य धोतकः । 'धनसमानसदृशः ·निपातार्थनिरूपणम् । ६२७ श्याम' इति वोधः सर्वत्रेति च दीक्षितायुक्तम्, अरविन्दसुन्दरमिति समाले त्वरविन्दपदेनारविन्दनिरूपितसादृश्यप्रयोजकाभिन्नसौ. न्दर्यवदभिन्नं वदनमिति बोधः । एकदेशान्वयायोगादरविन्दमेव लक्षणया सर्वार्थबोधकं सुन्दरपदं तु तात्पर्यग्राहकमित्येके इति तदु. तं चापास्तम् । उक्तरीतिभिःलमासाधनापत्तेस्तथाबोधासम्भवाच । उक्तदोषद्वयमसामानाधिकरण्यादन्यपक्षेतिदिशति *एवमिति । तत्र पक्षे इवेत्यर्थः ! सादृश्यस्य संसर्गतया भानं नतु तद्वत् प्रकारतयेति भावः । *तत्-उभयम् । उक्तरीत्या प्राचां मतेन समासमभ्युपेत्य पुं. वत्स्वाभावदोष उक्तः । वस्तुतः सिद्धान्तरीत्या सो ऽपि नेत्याह *किञ्चति । तथाबोधे इति शेषः । शामत्वबैशिष्टयेनोपमेयस्यैव प्रतीतराह *श्यामेति । *तस्य-घनस्य । तथाच तेनावोधक- त्वात्समासो नेति भावः ॥ २६ ॥ , तदुक्तं भाष्ये "यदि शस्त्रीव श्यामा देवदत्तेति विग्रहस्तदा शस्त्यां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं स्यात् । यदि यथा शस्त्री श्यामा तद् देवदत्तेति विग्रहस्तदा देव- दत्तायां श्यामेत्येतदपेक्ष्यं स्यात्" इति । कैयटेऽपि-'न च शब्दस्यावृत्तिरस्ति येनोभयग- तश्यामत्वं प्रतिपादयेद्' इति । एको हि श्यामा- शब्द एकगतगुणस्यैव प्रतिपादकः, नहि तस्य शान्दा- न्वयं विना उक्तमुपमानत्वमिति तद्भावः श्यामेत्यस्योपमेयपरत्वाभावे तु साधारणधर्मविशि- ष्टोपमेयपरत्वरूपसामान्यवचनत्वाभावात्समासो न स्यात्। अतएव भाष्ये "शस्त्रीशब्दः शस्त्र्यामेव श्यामा- शब्दो देवदत्तायामेव" इति पक्षे "सामानाधिकरण्या- भावात्समासपुंवभावौ न प्राप्नुत" इत्युका "एवं ·६२८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमजूषायाम् । तहि तस्यामेवोभयं वर्सने इति सुस्तम्" इत्युक्तम् । तत्र तस्यावेत्यस्योपमेवाचावेत्यर्थः । उपमा- नशब्दोऽपि सादृश्यमूसाभेदाध्यवसायातलि तद्- भावः । तत्र सादृश्यनिर्वाहायास्यैव तन्त्रादिना उप- माने ऽपि सम्बन्धोऽवश्यं घाच्यः । तदुक्तं कैयौन-'यदा देवदत्तायां शस्त्रीत्वमारो- प्यते सादृश्यात् तदा के गुणमाश्रित्य तयोः सादृश्यम्' इत्याशङ्ग्य, 'यदा चन्द्रमुखीत्यादौ चन्द्रे ऽनेकगुणसत्त्वे ऽपि तात्पर्यवशास्त्रियदर्शनत्वमनि- र्दिष्टोऽपि गुगो वृद्धव्यवहारानुपमानिमित्तं तदोपमेये श्रुतः संनिधानात् कथमुपमान न स्प्रक्ष्यति' इति । अत एवैतदुत्तरं 'शस्त्रीशब्देनाभिसंबध्यमानत्वा. त् श्यामाशब्दस्य सामान्यवचनत्वाभावः' इत्या. शक्षितम् । शस्त्रीशब्देनाप्यभिसंबध्यमानत्वादिति त- दर्थः । बहूनां यः सामान्यमाह स एव सामान्य. वचन इत्याशयेन शङ्का। ततः सिद्धान्तिनोक्तं "श्या. मत्वस्योभयत्र शस्त्र्यां देवदत्तायां च भावात्, उ- भयगतगुणवाचकत्वाच्च श्यामाशब्दस्य सामान्यव. चनत्वम् । नावश्यं स एव सामान्यवचनो यो बहूनां सामान्यमाह द्वयोरपि यः सामान्यमाह सोऽपि सामा- न्यवचनः" इति । अत्रोभयगतगुणवाचकत्वादित्यने- नोभयोः साधारणधर्मसंबन्धः शाब्द इति सूचितम् । अतएव "सामान्यैः" इति नोक्तं "सामान्यवचनैः। इति चोक्तम् । तच्चोभयान्वयित्वेनोभयगतधर्मवाचक- स्वबोधनार्थम् । श्यामाशब्दस्य द्विगतधर्मवाचकत्वेनैव ·निपातार्थनिरूपणम् । ६२९ सामान्यवचमत्वं बोध्यम्। एवं चोएमानश्यामघनाभि- नःश्यालो देवदस इलि बोध इति भाव्यस्थरस।।२७॥ (कुं० टी०) अपेक्षयस्यादिति । तत्त्वेन बोधार्थमिति शेषः। *शब्दस्य-श्यामाशब्दस्य । * अस्यैव-श्यामाइत्यस्यैव । *इति- चोक्तमिति । उपमानोपमेयसाधारणो धर्मः सामान्यं तद्वाचकत्वं च सामान्यवचनत्वम् ॥ २७ ॥ (क० टी० ) तथार्थवोधलाभो न परोकबोधलाभ इत्याश- येनोक्तार्थे तत्समामिप्याह *तदुक्तमिति । *कैयटेऽपि-उक्त- मित्यस्यानुपङ्गः तवाह *न चेति । *उक्तमिति । शस्व्याः साधारणधर्मवत्त्वेनेतरपरिच्छदेकत्वरूपमित्यर्थः । तत्त्वा- यैव हि तदपक्षेति भावः । भाष्याद्यबुक्तमाह *श्यामेत्यति । गुणव्यक्तविशेष्यतया स्त्रीत्वम् । ननु सामान्यवचत्वन्तादृशमित्यत्रैव किं मानमत आह *अत एवेति । तस्य तद्रूपत्वादेवेत्यर्थः। *पक्षेइति। सादृश्यसम्बन्धेनान्वय इति भावः । उपमानाभ्रमायाह *तति । सिद्धान्ते इत्यर्थः । अनेन तस्य तद्रूपत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । वाधनिरा- सायाह *उपेति । नन्वेवमपि सादृश्यस्यान्यमूलकत्वस्य वा- च्यत्वादेतन्मूलकत्वस्योक्तरत्यिाऽसम्भवात्, भाष्यतो ऽलाभाच्च तादृशोपमानत्वालाभेनोक्तभाष्यासङ्गतिरत आह तति । उपमेये इत्यर्थः । *अस्यैव-श्यामत्वस्यैव । *तन्त्रादीत्यादिना बोधुरावृत्तिः। तथाचात्र तन्त्रमसहविवक्षाविषयाविभक्त्यन्ततन्त्रं बोध्यम् । उपा- सधर्मसत्त्वे सांनिध्यात्तेनैव सा प्रतीतिरनुभवसिद्धेति भावः। अत्र संमतिमाह *तदुक्तमिति । तात्पर्यग्राहकमाह *वृद्धति । अत्र भाप्यसमतिमप्याह *अतएवेति । *तस्यैव-तत्रान्वयादेवे- त्यर्थः। अस्योभयत्रान्वयः । एतदुत्तरमितिसूचितं नावधारण- परं भाष्यमित्यत आह *शस्त्रीशब्देनापीति । नन्वेवं शङ्काऽसङ्ग- तिरतः सिद्धान्तानुरोधेनाह *बहूनामिति । बहुगतधर्मस्यैव सामान्यत्वमिति तत्र समासे द्विगतधर्मबोधकत्वेनातत्वादिति भावः । उभयत्रेत्यस्य व्याख्या *शस्त्र्यामिति । *बहूनामिति । बहुनान्तेषामेव । नन्वेतद्भाष्यत उभयत्र गुणसत्तायाः, शब्दे त- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । द्वाचकत्वस्य च लाभे ऽप्युभयत्रान्वयो न लब्धोऽत आह *अत्रेति । सिद्धान्तभाष्ये इत्यर्थः । अन्यथा तद्वत्त्वाच्चेत्येव सिद्ध तथोक्तिर. धिकेति स्पष्टमेव । किञ्च तथासति वस्तुतो बहुधर्मवाचकताया अपि श्यामाशब्दे सत्त्वेन “नावश्यम्" इत्यादिभाष्यस्थपूर्वप. क्षस्य निरालम्बनताऽऽपत्तिस्तस्माद्यावतामर्थानां शब्दजबोधे- ऽन्वयस्तावतां तच्छब्दवाच्यतेत्येव भाष्यतात्पर्यम् । एवं भाष्यसंम- ते सूत्रसंमतिमप्याह *अतएवेति । तस्योभयोः शाब्दत्वादेवे. त्यर्थः । तथासति लक्षणया लब्धमर्थमाह *तञ्चेति । एतत्सर्व वि. ग्रहविषयम् । वृत्तौ तु "उपमानानि" इत्युक्त्यैकार्थीभावबलात्तदुप. स्थितिरिति बोध्यम् । यद्यपि तयोः स्वरूपतो भेद एव तथाऽप्युक्त- रीत्या ऽभेदस्यापि प्रतीतेः सामानाधिकरण्यनिमित्तसमासपुंव- द्भावौ सिद्धौ। अनेन भाग्येणोपमानश्यामशस्च्यभिन्ना श्यामा दे. वदत्तेति बोध इति स्पष्टमेवोक्तम् । तदभिप्रेत्य प्रकृते आह *श्या- मेति । एवेन बहुगतधर्मवाचकत्वव्यवच्छेदः । एतेन तथा लोक प्रवादो निरस्तः। *एवञ्च-तथासत्त्वे च ॥ २७ ॥ काव्यप्रकाशस्वरसो ऽप्येवमेव । तत्राहि एवमुक्तम्-“यथेववाशब्दा यत्परास्तस्यैवो- पमानताप्रतीतिरिति । यद्यप्युपमानविशेषणानि ते, तथाऽपिशब्दशक्तिमहिम्ना श्रुत्यैव षष्ठीवत्सम्बन्धं प्र- तिपादयन्तीति तत्सदभावे श्रौती उपमा । तेन म् इत्यादौ प्रतीततुल्यतोपपत्तये साधर्म्यस्यार्थत्वा- दार्थी"इति । यत्परा इत्यस्य यदनन्तरमुपात्ता इत्य- र्थः । उपमानताप्रतीतिश्च शाब्द्येव । तेषां शब्दाना. मुपमानविशेषणार्थप्रतिपादकत्वेऽस्याः इतिना हेतुत्वे- नोपादानात् । उपमानविशेषणानीति बहुव्रीहिरिति तु न युक्तम् । पुंस्त्वापत्तेः । उपमानविशेषणा एते १ प्रतीतेरित्यर्थः। तुल्य- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६३१ इति पाठस्तु प्रदपिादिविरुद्ध इत्यन्यत्र विस्तरः । नचैवं 'पुरुषो व्याघ्र इव शूरः'इत्यादौ भवदुक्तरी- त्या बोधे विशेषणस्य व्याघ्रस्यापि सविशेषणत्वेना. सामर्थ्यात्समासो न स्यादिति वाच्यम् । उपमानत्वेन बोधकस्य तस्य साधारणधर्माशे नित्यसापेक्षत्वेना- दोषात । साधारणधर्मवत्वेन परिच्छेदकत्वं हि तत्वम् । तच तत्त्वेन ज्ञातस्यैव । यद्यप्युपमेयत्वं तद्वत्त्वेन परिच्छेद्यत्वमेव तस्य च तत्त्वं विधेयमिति न तन्नित्य सापेक्षम् , तथापि प्रधानस्य सापेक्षत्वेन भयत्येव समासः । प्रधाने- ऽनेकदिशेम्भवात् । 'देवदत्तो धनी सुन्दरश्च' इलियत् । अतएव "सामान्याप्रयोगे" इति चरितार्थम् । अस्तु वा उपमेयस्यापि नित्य सापेक्षत्वम्, परन्तु तत्त्वं न समालप्रयोजकम्, किन्तु गमक- त्वमेवेति समासवादे वक्ष्यते । तस्य तत्त्वं च बहुशो दृष्टनिति अत्रापि समासः स्यादिति त- द्वारणाय "सामान्याप्रयोगे" इति । इदमेव तत्र गम- कत्वबोधकमिति बोध्यम् ॥ २८ ॥ (कुं० टी०) *यथेति । यथादिशब्दा यस्यानन्तरं प्रयु- ज्यन्ते तस्योपमानत्वमित्यर्थः । उपमा द्विविधा श्रौती आर्थीच । उपमानोपमेपयोः साधा- रणधर्मसम्बन्धरूपाया उपमायाः शाब्दबोधविषयत्वं श्रौतत्व- म्। अर्थापत्तिविषयत्वमार्थत्वम् । नन्विवादिशब्दानाम्, तुल्या- ·६३२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । दिशब्दानां चार्थप्रतीतौ विशेषाभावादियं शाब्दी, इयमार्थीति विषयाविभागो न युक्तः । नच यथाऽऽदिशब्दैः साधारणधर्मस- म्बन्ध उभयत्र शक्त्यैव बोध्यते तुल्यादिशब्देस्तु नेतीति वाच्य- म् । यथादिशब्दा यदनन्तरमुपात्तास्तस्यैवोपमानता प्रतिपा- दयन्तीति शङ्कते *यद्यपीति । *उपमानविशेषणानीति । उ- पमानविशेषणार्थप्रतिपादकानीत्यर्थः । एवं चोपमान एव तत्सम्बन्धं बोधयन्ति न तूपमेये अन्याविशेषणस्यान्यत्र सम्बन्ध. बोधकत्वाभावादिति भावः । शब्दशक्तिस्वाभाव्यादन्यविशेष- णस्याप्यन्यत्र सम्बन्धबोधकत्वमस्तीत्याह *पष्ठीवदिति । षष्ठी हि यदनन्तरमुपात्ता तस्यैवोपसर्जनत्वं गमयन्त्यपि प्रधानेऽपि सम्बन्धं बोधयतीति भावः । * आर्थीति । तथाच सम्बन्धबोधे विशेषात् श्रौत्य विभागः । तथाहि 'चन्द्रइव मुखम्' इत्यादौ रमणीयत्वादिसम्बन्धमविषयीकृत्य तु न पर्यवसानं यथादि- शब्दानां धर्मविशेषसम्बन्धे एव शक्तत्वात् । 'चन्द्रेण तुल्यं मुखम्' इत्यादौ तु सामान्यतस्तुल्यत्वं बोधयित्वा विश्रान्ते त- स्मिन् धर्मविशेष विना कथं तुल्यतेति शङ्कायां धर्मविशेषसम्ब- न्धप्रतीतिरिति । *इतिनेति । 'तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति'इति काव्यप्रकाशवाक्ये इतिशब्देन उपमानविशेषणार्थप्रतिपादकत्वं हेतुर्निर्दिश्यते इत्यर्थः । * भवदुक्तरीत्येति । उपमानशूरव्याघ्र त्याद्याकारकत्यर्थः नस्यादिति । तथाच किं "सामान्याप्रयोगे" इतिनिषेधेनेति भावः । *नित्य सापेक्षत्वेनेति । साधारणधर्म- सम्बन्ध विना उपमानत्वस्यैवासम्भवात् । *साधारणधर्मवत्त्वे. नेति । साधारणधर्महेतुकपरिच्छेदकरणत्वमित्यर्थः । तत्त्वम्- उपमानत्वम् । *तच्च-उपमानत्वञ्च । *तत्त्वेन-साधारणधर्म- वत्वेन । ननूपमानस्य नित्यसापेक्षत्वे ऽप्युपमेयस्य नित्यसापे- ·निपातार्थनिरूपणम् । क्षत्वाभावात् समासानुपपत्तिरेवेत्याशङ्कते *यद्यपीति । *तस्य- उपमेयस्या *तत्त्वम्-परिच्छेद्यत्वम् । *तत्वम्-नित्यसापेक्षत्वम्। *गमकत्वमिति । राजपुरुष इत्यत्राकाङ्गायाः शान्तत्वान्न ऋद्धा- धन्वयः । देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादौ तु नित्यसापेक्षत्वेना- कामाया अशान्तत्वाद् भवति विशेषणान्वय इति भावः। *तस्य- गमकत्वस्य । *तत्त्वम्-समासप्रयोजकत्वम् । *इदमेव-सामा- न्याप्रयोग इति वचनमेव । तत्र-पुरुषो व्याघ्र इवेत्यत्र ॥ २८ ॥ . . (क० टी०) एवं सिद्धान्ते आलङ्कारिकसंमतिमपि तदविरो- धायाह *काव्येति । "तत्र तस्येव" इति विहितवतेरपि पूर्वत्र सं- ग्रह इति ध्वनयन्नाह तेनतुल्यमिति । तथा वाक्ये, तत्र विहितव- तिघटितवाक्येचेत्यर्थः । वहुव्रीहावर्थासङ्गतेराह *यदनन्तरमिति । आर्थत्वे विरोधापत्तेराह *उपमानतेति। *तेषाम्-यथेवादीनाम् । *उपमानविशेषणानीत्यस्योपमानं विशेषयन्ति उपमानत्ववैशिष्टये- न बोधयन्तीति व्युत्पत्त्योपमानविशेषणोपमानत्वद्योतकानीत्यर्थः । तदाह *उपमानेति । *अस्याः-तत्प्रतीतेः । अस्येत्यपपाठः । उप- मानता सादृश्यमिति प्राचां मतमेव प्रकाशाभिमतमिति खण्डयति * उपमानति । तत्रष्टापत्तिस्तथैव पाठादिति खण्डयति *उपमान- ति। *प्रदीपेति । तत्र हि-नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः उभयत्र सादृश्य- प्रत्ययाविशेषात् । नचेवादिशब्दैः साधारणधर्मसम्बन्ध उभयत्र बो- ध्यते न तुल्यादिशब्दैरिति विशेषः, यतो यथाऽऽदयो यदनन्त- रमुपात्तास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति उपमानविशेषणानि ते; अ. त उपमाने तत्सम्बन्धं बोधयन्ति, नतूपमेये, अन्यविशेषणस्यान्यत्र सम्बन्धवोधकत्वादर्शनादिति चेन्न । शब्दशक्तीत्याधुक्तम् । अन्य- विशेषणत्वे ऽप्यन्यत्र सम्बन्धबोधकत्वे ऽष्टचरत्वनिरासाय षष्ठीव- दिति दृष्टान्त उक्तः । सा यथा 'राज्ञः पुरुष' इत्यादी स्वस्वामि- भावादिसम्बन्धबोधिका प्रकृत्यर्थस्य विशेषणत्ववोधिका च, वि. शेषणस्येतरविशेषणत्वार्थ सम्बन्धस्याकाङ्क्षणादिति तनिष्ठविशेष- णत्वस्वामित्वबोधकत्वे ऽपि प्रधाने पुरुष सम्बन्धस्य द्विष्ठतास्व. ८० ·६३४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । भावत्वात्लम्बन्धघटकं स्वत्वं बोधयति, तथेवादिना तत्रोपमान- त्वं तन्निर्वाहकाल्हादकत्वादिलाधारणधर्मसम्बन्धश्च बोध्यते उक्त- हेतोरिति तदर्थः । तदाह *अन्यत्रेति । काव्यप्रदीपोद्योते इत्यर्थः । *एवम्-"उपमानानि" इति सूत्रविषये घनश्यामादौ तथाङ्गीकारे । "उपमितम्" इतिसूत्रविषये दोषमाह *पुरुषइति । *समासइति । तथाच "सामान्याप्रयोगे” इति सूत्रं च व्यर्थ स्यात् । शङ्कायास्त. त्रापि तुल्यत्वात् । अध्यर्द्धसूत्रसाधारणगत्यन्तरसम्भवे विशिष्य सूत्रवैयोक्तहेतुत्वमयुक्तमित्याशयेनाह *उपमानेति । "उपमितम्" इत्येतत्स्वारस्यात्, तस्योपमानेन नित्यसाकाङ्क्षत्वाच्च व्याघ्रादी- नामुपमानत्वे एव तत्प्रवृत्तेः तस्य रूढत्वात् । *तच्च-ताशोप. मानत्वं च । *तत्त्वेन-साधारणधर्मवत्वेन । तथाच तस्य सिद्ध. त्वान्नित्यसापेक्षत्वमिति भावः । नन्वेवं पूर्वसूत्रसार्थक्ये ऽपि नो- त्तरसूत्रसार्थक्यमित्याशयेन शङ्कते *यद्यपीति । *तस्य तत्त्वम्- उपमेयस्योपमेयत्वम् । *विधेयम्-विधेयमेव । तत्रासामर्थ्य हेतोः प्रसिद्धत्वायाह *सम्भवादेवेति । एतत्सूचकमेव विशेषणमि- त्याह *अत एवेति । तत्रासामर्थ्याभावादेवेत्यर्थः । ननु विधे. यत्वेन पूर्वमप्रतीतावपि ततः प्रतीतस्य नित्यसापेक्षत्वं दुर्वारमि- ति तथा प्राचां ग्रन्थासङ्गतिरेव अत आह *अस्तुवति । अत्र मते वैलक्षण्यमाह *परन्त्विति। *तत्त्वम्-नित्यसापेक्षत्वम्। *गमकत्वम्- अर्थावबोधकत्वम् । अन्यथा दोष इत्याह *इतिसमासेति । *त- स्येति । 'राजपुरुषः सुन्दर'इत्यादौ प्रधानस्यार्थावबोधकत्वमित्य- र्थः । *अत्रापि-सामान्यप्रयोगे ऽपि । प्राग्वदाह *इदमिति । उक्तविशेषणमेवेत्यर्थः । * तत्र-नित्यसापेक्षप्रधानसमासे । अत एव पुरुषव्यान इत्यादौ समाससिद्धिः, अन्यथा आक्षिप्तसाधारणधर्मा- न्वयस्योभयत्राप्यावश्यकत्वेन तत्रापि समासो न स्यात् ॥ २८ ॥ एवञ्च इवादियोगे साधारणधर्मसम्बन्धरूपा उप- मा वाच्या, सादृश्यप्रतीतिरार्थी । सदृशादिपदयो- गे सादृश्यप्रतीतिः शाब्दी उपमा त्वार्थी । सादृश्यं तु साधारणधर्मसम्बन्धप्रयोज्यं सदृशादिपदशक्य- ·निपातार्थनिरूपणम् । तावच्छेदकतया सिद्धम् , सदृशदर्शने संस्कारोबो- धकत्वस्य सर्वसंमतत्वेन तत्त्वेन तत्कारणतावच्छे. दकतया च सिद्धनखण्डअतिरिक्तः पदार्थः । नचातिरिक्तपदार्थत्वे गोतमकणादोक्तपदार्थसंख्या- विरोध इति वाच्यम् । प्रमेयपदार्थे गोतमोक्त अन्तर्भावात् । किश्च पदार्थसंख्यावन्धनमुपलक्षणमेव । तदुक्तं गोतमेन "संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानु. पपत्त्युपपत्तिभ्याम्" इति । 'पदार्थगतसंख्यानियमस्यासिद्धिः कारणप्रमाण- स्यानुपपत्तेः । उपपत्तौ न तन्नियमः, साधनस्य साध्या- तिरेकादु' इति तदर्थं तद्याख्यातार आहुः । किञ्च"अकर्तरि च कारके"इति सूत्रे भाष्ये"-"न- जिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः" । नञ्यु- क्तमिवयुक्तं चान्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते, तथा ह्यर्थो गम्यते । तद्यथा-अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्म. णसदृशं पुरुषमानयति नासौ लोष्टमानीय कृती भवति, एवमिहापि "अकर्तरि" इति कर्तृप्रतिषेधा- दन्यस्मिन्नकर्तरि कर्तृसदृशे कार्य विज्ञायते । किञ्चा- न्यत् अकर्तृ कर्तृसदृशं कारकम्" इत्युक्तम् । एवं च सूत्रे कारकग्रहणं प्रत्याख्यातम् । “कर्तृप्रतिषेधा- दु" इत्यस्यारोपितकर्तृयोधादित्यर्थः । अनेन हि भा- येणाभेदेऽपि सादृश्यमिति सूच्यते । अन्यथा ऽन्य- स्मिन्नित्यस्य वैयर्थ्यापत्तिः। तथा इवयोगे ऽपि भेद- सादृश्ये गम्ये, न तु तद्वाच्ये द्योत्येचेति प्रतीयते । इक- . ..

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । युक्तोदाहरणम् "इवे प्रतिकृती"इत्यधिकारे "शाखा. दिभ्यो यः" इति ये सोम्य इत्यादि । तत्र सोमसदृश स्तद्भिन्नः प्रतीयते न तु सोम एव । एतेन भेदनियतं सादृश्यमित्यपास्तम् । अस्था मुखसदृशमस्या मुखमित्यादावभेदे ऽपि सादृश्य- प्रतीतश्च ॥ २९ ॥ (कुं० टी०)*वाच्या-शब्दलभ्या । *गोतमेति । प्रमाण- प्रमेयादयः षोडश पदार्था इति गोतमः, सप्तेति कणादः। *वन्ध- नम्-नियमनम् । “एकमेवाद्वयम्" इत्यादिश्रुतिबलात् द्वितीयाभा- वमाशङ्याह #संख्यैकान्तासिद्धिरिति । संख्यैकान्तो नियमो न सिद्ध्यति । प्रमाणस्यानुपपत्तेः-असत्त्वात् । वस्तुमात्रस्य ब्रह्मरू- पत्वे तद्यतिरिक्तस्य प्रमाणस्य वक्तुमशक्यत्वादिति भावः । उपपत्तौ वा अतिरिक्तप्रमाणानि सन्त्येवेति न संख्यैकान्तः । साधनस्य साध्यातिरिक्तस्यापेक्षितत्वादिति तदर्थः । साध्यस्य एकत्वेन साधनीयस्य वस्तुमात्रस्य पक्षतया पक्षातिरिक्तहेतो- रभावादिति भावः । एका संख्यैव पदार्थ इत्यत्र, सप्तत्वविशि- टाः पदार्थाः साध्यन्ते तत्रापि तदतिरिक्तप्रमाणसत्चासत्त्वा- भ्यामुक्तरीत्या दोषो बोध्यः । अन्ये तु सादृश्यस्यातिरिक्तत्वे सुसदृशमीपत्सदृशमित्यु- स्कर्षापकर्षाभावप्रसङ्गः । सिद्धान्ते तु सामान्याल्पत्वभूयस्त्वाभ्यां तदुपपचिरिति सामान्येऽन्तर्भावः । तद्गतभूयोधर्मवत्त्वस्य साह- श्योपाधित्वेन प्रमेयत्वादिवत्सामान्ये ऽपि वृत्तेः। न च सामान्यनिष्ठं प्रतियोगिसादृश्यं च सप्रतियोगिकमि- ति शश्यम् ।

·निपातार्थनिरूपणम् । इतरनिरूप्यं हि सप्रतियोगिकत्वं तद्गतधर्मवत्त्वलक्षणं तथा । ननु भाष्ये कर्तृप्रतिषेधादित्ययुक्तमकर्त्तरीत्यस्य पर्यु- दासत्वादत आह * आरोपितेति। भेदसादृश्ये गम्ये इति भावः । * सादृश्यं च-प्रतीयते इत्यर्थः । *भेदनियतमिति । तदुक्तं हरिणा। सादृश्यमेव सर्वत्र प्रकारः कैश्चिदिष्यते । भेदेऽपि तु प्रकाराख्या कैश्चिदभ्युपगम्यते ॥ इति ॥ २९ ॥ (क० टी०) विशेषं वक्तुं प्रकाशतात्पर्यमाह *एवञ्चति । तथा सिद्धान्तेचेत्यर्थः । * आर्थीति। हेतुहेतुमतोर्नित्यसम्बन्धेन ता- त्पर्यतो वक्रादिवैशिष्टयेन च व्यञ्जनया तत्प्रतीतेरिति भावः । न- न्वयुक्तमेतत् सादृश्यस्य धर्मरूपत्वेन ततो भेदाभावादत आह *सा. दृश्यन्त्विति । अस्य जनकमाह *साधारणेति । ज्ञापकं सिद्धान्तमते- नाह *सहशेति । परमतेनाप्याह *सदृशेति । परमतनिरा. सायाह *अस्त्रण्डमिति । तस्य क्वचिदप्यन्तर्भावासम्भवादाह अ. तिरिक्तमिति । *संख्योति । षोडशत्वसप्तत्वेत्यर्थः । आधाविरोधस- म्भवान्न तथेत्याह प्रमेयेति । द्वितीयविरोधमाद्योक्त्याऽन्यथा परिहरति *किश्चेति । पदार्थगतसंख्यानिबन्धनमित्यर्थः । तत्र "अ- थेमे संख्यैकान्ताः-सर्वमेकं सदविशेषात, सर्व द्वेधा नित्यानित्यभे. दात, सर्व त्रेधा ज्ञातृज्ञानशेयभेदात्, सर्व चतुर्धा प्रमातृप्रमाणप्रमे- यप्रमितिभेदात् । एवं यथासम्भवमन्येष्वपीति । तत्र परीक्षा संख्यैकान्तेति । यदि साध्यसाधनयो नात्वं तदैकान्तो न सि. ध्यति व्यतिरेकात् । अथ साध्यसाधनयोरभेदः एवमप्येकान्तो न सिध्यति साधनाभावात् । नहि तमन्तरेण कस्यचित्सिद्धिः" इति वात्स्यायनभाष्यं तदाह *पदार्थेति । *उपपत्तौ-तत्रापि । एतेन त- नियमपरतया व्याख्यानं तत्परिष्कारं च कुर्वन्तोर्वाचीननैयायिकाः परास्ताः। मूलविरोधात । सर्वपरमतनिरासाय स्वमते साधका. न्तरं विशेषं वक्तुमाह *किश्चेति । प्रसज्यप्रतिषेधात्पर्युदासो न्याय्य इत्याह *नभिवति । नञ्युक्तमिवयुक्तञ्चति यत्किञ्चित् दृश्य- ·६३८ टीकायोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । ते तत्र तस्मादिति शेषः । योगश्च प्रयोगभेदेन बोध्यः । तथा- चचो वाथै । *तत्सदृशे-अधिकरणे द्रव्ये । *तथाहीति-हि यतः, लोके ताहशार्थप्रतीतिरेवास्तीत्यर्थः । तदेवाह *तद्यथेति । *लोष्टम्- मृत्पिण्डम् । *एवञ्चेति । पर्युदासेन तथा लाभेचेत्यर्थः । एतेन फलान्तरम्, अर्थान्तरञ्चास्या वदन्तः सीरदेवादयः परास्ताः । नन्वेवं कथं प्रतिषेधोक्तिरत आह कर्तृनिषेधादिति । सिद्धान्तमतेनाह *आरोपितेति । अनेनायं शाब्दः स आर्थ इति सूचितम् । प्रकृतोप- योगमाह *अनेनहीति । हि यतः, सादृश्यस्यातिरिक्तत्वात् । *तथे- वेति । यथा नश्योगे उक्तविषये तथाशाब्दार्थन भेदसाहश्ययोः परिभाषाप्रतिपाद्ययोर्गम्यत्वं तथेत्यर्थः । तुल्यतया प्रतिपादना- दिति भावः । *तद्वाच्ये-इववाच्ये । नन्वेवमिवयुक्तोदाहरणा- सम्भवः, 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादावभेदवत् भेदस्यापि शाब्दत्वात्। अत एव "तत्र तस्येव" इति विहितवत्यन्तमपि न, नापि केवलं चन्द्रइवेत्यादि तस्य प्रसिद्धार्थे प्रयोगेऽपि तदर्थे शिष्टप्रयोगाभावादत आह *इवेति । *अधिकारेइति । पठितेनेति शेषः । तत्रारोपितसो- मवोधस्य शाब्दत्वादाह #तद्भिन्नः । *प्रतीयत इति । ननु तत्र गम- कासम्भवात् उक्तार्थासम्भवे ऽपि सादृश्यमिववाच्यमेवास्तु, भेदस्य तु तदर्थत्वमेव तत्प्रागुक्तं तदेतद्धनयन्नाह * नतुसोम एवेति । एवं. च परिभाषायामिवस्तादृशनअर्थसजातीयार्थक एव । तद्युक्तत्त्वम- प्यर्थतो नतु शब्दत इति बोध्यम् । नैयायिकादिमतं खण्डयति *एतेनेति । अन्यपदघटितपरिभापाव्याख्यातृभाष्यविरोधेनेत्य- र्थः । मतद्वयसंग्रहायाह *भेदनियतमिति । अतएवाह *अ- स्याइति ॥२९॥ नचाभेदे साधारणधर्माभावात् कथं तत्प्रयोज्यं सादृश्यमिति वाच्यम् । अनेकवृत्तिधर्मस्यैव साधा- रणधर्मत्वेन तत्रावृत्त्या एकस्याप्यनेकत्वात् । अत एच अइउणसूत्रे भाष्ये-"एकां कपिलां स- हस्रमृषय एकैकशो दत्त्वा तया सर्वे ते सहस्रदक्षिणा:

·निपातार्थनिरूपणम् । सम्पन्नाः" इति श्रौतेन स्मार्तेन वा व्यवहारेण एकस्या अप्यावृत्त्या अनेकत्वं सूचितम् । अत एव "सप्तदश सामिधेन्यो भवन्ति इति श्रुतौ पठितत्रयोदशसामि- धेनीमन्त्राणां प्रथमान्त्यमन्त्रयोस्निरावृत्त्या ससद- शत्वमुक्तं श्रौतसूत्रे । अत एव "एक एवाकारः" इति पक्षे 'घटिक' इत्यादाबावृत्तिकृतयच्त्वेन “नौयचः ष्ठन्" इतिष्टन्नुक्तो भाष्ये । एतेनायं व्यवहारो गौण इति परास्तम्। मुख्यध्यचि चारितार्थेनात्राप्रवृत्यापत्तेः। उत्तरसंख्यया पूर्वसं- ख्यायाधात् । घटेनेत्यादौ "सावेकाचः" इति स्वरो न स्यादिति चोक्तम् । एवंचैकस्यैव ब्राह्मणस्थावृत्त्या भोजनदानेन द- शादिब्राह्मणभोजनसङ्कल्पः सिद्ध्यतीति बोध्यम् । एवं प्रकृतेऽपि मुख्यस्थानेकत्वेनैकस्यापि धर्मस्य साधारण- धर्मत्वम् । नचैकस्यैवावृत्त्या ऽनेकत्ववत् कालादिभेदेन भेदं प्रकल्प्य मुखमिव मुखमित्यादावुपमैवास्त्विति वाच्यम्। तस्य भेदस्य शब्देनासंस्पर्शात् । अतएव "उपमानानि" इति सूत्रे भाष्ये "यदे- वोपमानं तदेवोपमेयं क इहोपमाऽर्थः गौरिव गौः" इति । उपमानोपमेयभावद्योतकेवशब्दप्रयोगे किं प्रयोजनं कर्मकरणरूपोपमानोपमेयभावस्यैकत्रासम्भ- वात् इवस्यार्थान्तराभावात् । न च द्वितीयस- दृशव्यवच्छेदप्रतीतिः फलम्।गोसदृशो गौरित्यतो. ऽपि तत्सम्भवात् । अभेदेऽपि सादृश्याङ्गीकारेण तस्य बोधकत्वाद्बोधकैतत्प्रयोगो न स्यात् । एवं.

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । चोपमालंकारस्य, अस्य सूत्रस्य चोक्तिसम्भवाभाव इ. त्याशयकमुक्का, "तस्माचत्र किश्चित्सामान्यं कश्चिच विशेषस्तत्रोपमानोपमेये भवतः"इति सिद्धान्तितम् । तत्र भिन्नगोव्यक्त्योस्तद्वोधनार्थ आरोपितभेवतोस्त- द्वोधनार्थों वा तत्रेवशब्दप्रयोग इत्याशय कैयटेनो- तम्-तस्य भेदस्य शब्देनासंस्पर्शात्सामान्यमुखेन द्रव्यावसायादिति भावः' इति । अत्र पक्षे 'घन इव श्यामः' इत्यादेः सम्भवेनो. पमालङ्कारस्य सूत्रस्थ चौक्तिसम्भवः । गौरित्यादौ तूपमानत्वाधप्रतीत्या ऽनन्वयालङ्कार एवेत्यादि बोध्यम् । तस्मादर्भदे ऽपि साधारणधर्मसम्बन्धस्तत्प्रयोज्यं सादृश्यं चावश्यं स्वीकार्यम् । काव्यप्रकाशकृता. ऽपि 'साधम्र्थमुपमा भेदे' इतिवदता भेदे साधारण. धर्मसम्बन्धस्याङ्गीकारात् । यत्र साधारणधर्मेण सा. मान्यरूपताप्रतीतिः, प्रत्येकरूपेण शब्दतो विशेषरूप. ताप्रतीतिस्तत्रोपमानत्वादिप्रतीतिरिति सिद्धान्तार्थों भाष्ये । एतेन रामरावणगोयुद्धं रामरावणयोरिवे. त्यादौ कल्पभेदेन भिन्नयोयुद्धयोरुपमैवेति परास्तम् । तस्य भेदस्य शब्देनासंस्पर्शात् । मुखसदृशं मुखमित्यादावपि आर्थ्याः, गौ रिव गौरित्यादौ शाव्द्या शाब्द्या उपमाया प्रतीतेरार्थः, शाब्दश्वानन्वयः । उपमासम्बन्धाभाव एवानन्वयः तत्रेप्रती मर्यादा-भेदे सदृशादिशब्दप्रयोगे आर्थी उपमा । गम्यस्योपमानोपमेयभावस्य प्रतीतः।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६४१ अभेदे तत्प्रयोगे तु अनन्वयः । सर्वथा तदप्रती- तेः । तत्र भेटसमानाधिकरणसादृश्यमुपमाव्यञ्जक- मिति बोध्यम् । अनन्वयालङ्कारे एकस्यैवोपमानोपमे. यत्वमिति व्यवहारस्तु तत्सादृश्यात् । अत एव "ऊकाल" इति सूत्रे भाष्ये "ऊअज्' इत्येच सामर्थ्यांदुकारसदृशो ऽजित्यर्थेनैव सिद्धे कालग्रहणं श्रूयमाणेनैवोकारेण कालं विशेषयितु- मिति द्विमात्रादीनां न हस्वसंज्ञेत्युक्तम् । भेदे एव सादृश्यमिति वदतां मते तुकारस्य हस्वसंज्ञा दुर्लभा स्यात्, भेदाभावादित्यलम् ॥ ३० ॥ (कुं० टी० ) *सप्तदशेति । सामिधेनीमन्त्रेषु पठ्यमानेषु अध्वर्युणाऽऽहवनीयोपरि समिध आधीयन्ते। मन्त्रकाण्डे तु सा- मिधेनीमन्त्रास्त्रयोदश सन्ति । तत्र प्रथममन्त्रस्य वारत्रयं पाठात् वारत्रयं चान्त्यमन्त्रस्य पाठात्सप्तदशसंख्या भवति । *मुख्यध्य- चि-बाहुकादिशब्दे। *उत्तरसंख्यया-आरोपितद्वित्वसंख्ययां । * पूर्वसंख्यायाः-अनारोपितैकत्वस्य । *तस्य भेदस्य-काल- कृतभेदस्य । * असंस्पर्शात्-अबोधात् । * यदेवोपमानमिति । अयं भावः-शस्त्रीश्यामा देवदत्तेति श्यामत्वं सर्वाश्रयनिष्ठं य- धेकमेव विवक्षितं तदा तद्द्वारेणोपमानोपमेयभावो वाच्यः । श्यामत्वस्य चोभयत्राविशेष इति तद्द्वारा तयोरप्यभेदः इत्य- भ्युपगतं भवति । अस्मिन्पक्षे शस्त्रीशब्दप्रयोगवैयापत्तिः । अथाश्रयभेदात् श्यामत्वस्य भेदः। शस्त्रीदेवदत्तागतयोः श्या- मत्वयोर्भेदान्नास्ति तवारक उपमानोपमेयभाव इति कैयटः। कर्मकरणरूपार्थाभेदे ऽपि द्वितीयसदृशव्यवच्छेदफलस्य गौरिव ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । गौरिति प्रयोगस्य दर्शनात् सर्वत्रैव तथैव किमिति प्रश्न इसन्ये । *तदेवेति । उपमानोपमेययोर्मेंदे सामानाधिकरण्यामानात् स- मासाप्राप्तिः । अभेदे उपमानत्वस्यैवासम्भव इत्यर्थः । * कइहो- पमार्थ इति। उपमानोपमेयभावबोधकेवादिपायोगे किं फलम्, कर्मकरणरूपोपमाजोपप्रयत्वबोधस्पैकनासम्भवादित्यः । द्विती- योपमानव्यवच्छेदार्थत्वे तु नोपमानत्वव्यवहार इति भावः । भाष्यार्थमनुवदति * उपमानोपमेयमालेति । उपमानमिति करणे ल्युत् । उपमेयमिति कर्मणि यत् । नचैकस्य कर्मत्वं करणत्वं च सम्भवतीति भावः । *तत्सम्भदादिति । अनेदे ऽपि साश्या- ङ्गीकारागोसदृशो गौरित्यत्र प्रयोगः स्यात् । भवनि स्वयं वाचकः, गौरिव गोरिति प्रयोगस्त्ववाचकत्वान स्यादित्यर्थः । *उक्तिस- म्भवाभावइति । गौरिव गौरित्येवोदाहरणं वक्त तञ्च न स. म्भवतीति भावः । *किञ्चिसामान्यमिलि । शब्दोपातमत्वे- कधर्मेण शस्त्रीत्वदेवदत्तात्वादिना भेदः, श्यामत्वादिसाधारण- धर्मेण चाभेद इत्यर्थः । आश्रय भेदात् श्यामत्वस्य भेदेऽपि श्यामत्वजारेकत्वादसाधारणधर्मत्वमिति । *भिन्नगोव्यक्त्योः- वास्तविकभेदबत्योः । *तबोधनार्थ:-उपमानोपमेयभावबोध- नार्थः । *आरोपितति । एकस्यायेव व्यक्ती भेइमारोप्य वा तद्वोधनार्थ इत्यर्थः । * अत्र पक्षे-यत्र सिञ्चित्सामान्यमिति पक्ष। असंस्पर्शादित्यत्र हेतुः #सामान्येति । तत्तव्यक्तित्वेनानुपस्थिते- त्यर्थः । *इत्याशझ्योति । गौरिव गौरित्यत्र सूत्रस्योक्तिसम्भव- माशोत्यर्थः । *तस्य भेदस्य-व्यक्तिगतभेदस्य । *तत्साह- श्यात्-उपमानोपमेयसादृश्यात् । *नहस्वसझेति । यावच्च तप- रकरणं तावत्कालग्रहणमित्येकमात्रस्यैव हस्वसज्ञा ॥ ३० ॥ (क० टी० ) नन्वभेदे सादृश्यमतमपि दुर्घटं तत्प्रयोजकसाधा. -- ·निपातार्यनिरूपणम् । .. अत्त -- रणधर्मसम्बन्धामावात्, धर्मे साधारणत्वस्य भेदनियतत्वरूपत्वा- दित्वाशन शाह नोति । धर्मस्यवेत्येवेनोक्तव्यवच्छेदः । *तत्र- अभेदस्थले । एवञ्च सुखत्शदेस्तत्त्वं सिद्धमिति नोक्तदोपः । मानवाह एजेति । तस्य तस्वीकारादेवे- त्यथैः । मापसहसमित्यत्र कर्मधारय इति सूधयशाह *सहल- मिति । *तथा-एककपिलया । *सहरति । सहगोदक्षि- णादानफला इत्यर्थः । तस्य छान्दसत्वसूचनकात परसंमतभा- ष्यीयत्वनिराललूचनायाह *धौलेनेति । स्पट श्रोतव्यवहारमाह *अतएवाते । उत्तोऽर्थः । एवमरे ऽपि *इतीत्यस्य सदशास्वमि- মা: নাস্বত্র ভিযো:। হু *ন एवेति । एलेनेवस्वार्थमा * ख्याति । अन्य दयाह *उपरति । त. त्रैव पक्षे इति भावः । प्रासङ्गितमाह * एवं चेति । तस्दा गौण. त्वचेत्यर्थः । प्रकृते लथाSSE *समिति । तद्वदित्यर्थः । एकस्यति शेपः। *धर्मस्य-मुखत्वस्य । नन्वेवमनन्वयालङ्कारोच्छेदापत्तिरि- त्याशयलाह * चकति । *भेदेन-तेनापि । एतेनानन्वयव्यवच्छे. दः । *असंस्पर्शः-तदप्रतिपाद्यत्वम् । तत्त्वं प्रतिपादकोश्चारित- भिन्नशब्दनियतम् । नन्वारोपितालेदस्योपमायां यथा शब्दबो- ध्यत्वं तथा तत्रास्त्वत आह *अन एवंति। तस्य तहसंस्पर्शादेवे- त्यर्थः । अस्योक्त्वा सिद्धान्तितमित्यत्रान्वयः। अभेद एव उपमानो- पमेयभाव इति पझे आह *यदिति । *यदेवलदेवेत्येवाभ्याम् यत्तत्प्र- तिपादितमोरत्वन्ताभेदः सूचितः । शङ्काशयं सार्थमाह *उपमा- नेति । उपमाशब्दः प्रयोगान्ते लाक्षणिकः । अर्थशब्दः फ- लवाचीति भावः । *कर्मेति । रूपशब्दो भावशब्दवदू धर्मपरः । त. योरभेदः । कर्मकरणत्वरूपं यदुपमानोपमेयत्वं तद्वोधस्येत्यर्थः । धर्यभेदे तु व्युक्रमाद्यथासंख्यासम्भवेनासाधुत्वाचासङ्गतिः स्पष्टैव । *करणत्वरूपति पाठस्तु सुगमः । नन्वेवमप्यन्यद्यो- तकत्वमिवस्यास्तामत आह *श्वस्येति । उत्प्रेक्षादेरसम्भवादि- ति भावः । ॐनचेति । तदभावेऽपि तत्पदप्रयोगसामर्थ्यात् । त- थाच तत्र तथा दर्शनात्सर्वत्र तथैव किमिति प्रश्नतात्पर्यम् । य- द्यपि तत्र नोपमानत्वादिव्यवहारस्तथाऽप्यगत्या तदभ्युपगमेऽप्याह गोसशइति । *तत्सम्भवात्-तद्यवच्छेदवोधसम्भवात् । *तद्वो- ·६४४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । धेतिच पाठान्तरे ऽप्यर्थः स एव । तावता “किम्" इति शङ्कानिरासा- यास्याप्यावश्यकत्वात् कथं प्रयोग इति शङ्कां निराचष्टे *अभेदे- ऽपीति : * अबोधकेति । उक्तार्थाबोधकेत्यर्थः। प्रश्नतात्पर्यमाह *एवं चेति । फलाभावादप्रयोगापत्तावित्यर्थः । अत्र पक्षेऽस्यैवोदाहरणत्वन तत्र चोपमानत्वाद्यप्रतीत्या सर्वथेवादिघटितप्रयोगस्य बोधकस्य मु. ख्यस्यासम्भव इति उपमोदाहरणासम्भवः, "उपमानानि" इति सु- प्रवैयर्य चेत्यर्थः । *इत्याशयकमिति । एतेन कैयटोक्ताशयः परास्त इत्युयोते स्पष्टम् । एवन्तीत्यस्य तत्रत्यस्यार्थः *तस्मादिति । *तत्र-प्रश्नभाष्ये । व्यक्तिभेदे आह *भिन्नेति । तदिति । उप- मानोपमेयभावेत्यर्थः । व्यक्त्यभेदे ऽप्याह *आरोपितेति । * तत्र- गौरित्यत्र । *तस्य-अन्यतरस्य । तत्र बीजमाह *सामान्येति । शब्दै. क्यादिति भावः । ननु सिद्धान्ते कथं द्वयोरुक्तिसंभवो ऽत आ. ह *अत्रेति । सिद्धान्ते इत्यर्थः । *इत्यादेः-इवघटितप्रयोगस्ये- त्यर्थः । अत एव तत्र गतिमाह *गौरिवेति । किञ्चेत्यायुक्तमुप- संहरति *तस्मादिति। अत्रालंकारिकसंमतिमप्याह *काव्येति। तत्र भेदपदस्यानन्वयव्यावृत्त्यर्थत्वेनोक्तेः। सिद्धान्तभूतोक्तभाष्यतात्पर्य- माह * यति । *साधारणधर्मण-श्यामत्वादिना । *सामान्यति । अभेदेत्यर्थः । *प्रत्येकेति । शस्त्रीत्वादिनेत्यर्थः । *विशेषति । भेदेत्य. थः । नैयायिकोक्ति खण्डयति *एतेनेति । *इत्यादौ-अनन्वयलक्ष्ये । एवेन तत्खण्डनम् । एतेनेत्यस्यार्थमाह *तस्यति । नन्वेवमपि प्रागुक्त गोसदृशो गौरित्यत्र को अलङ्कारो ऽत आह *मुखेति । दृष्टान्तविधया आह *गौरिवति । तत्र तदप्रतीत्या तद्वदत्रापि तदप्रतीतेः स एवेत्यर्थः । अन्यतरत्रान्यतराप्रतीत्याऽन्यतरोपमा तूः क्तरीत्या दुर्वचैवेति भावः । ननु कथं तत्र सः तद्वत् द्योतकासमभि- व्याहारणोपमात्वाद्यप्रतीत्या तल्लक्षणानाक्रान्तत्वादत आह *उपमे. ति । यत इत्यादिः । शब्दसंस्पृष्टभेदसमानाधिकरणसाधर्म्यरूपोप. मायाः सम्बन्धस्य प्रतियोगित्वादेरभावो यत्रेत्यर्थः। एतेन न विद्यते ऽन्वयः सम्वन्ध उपमाया यत्रेति व्युत्पत्त्या ऽन्वर्थमलङ्कारनामानन्व- यपदमिति सूचितम् । तदभावश्च भेदाभावकृतः। साधर्म्यस्योक्तरी- त्या सत्त्वात् । अत एवोपमानान्तरव्यवच्छेदः फलितः । तमेव च गृहीत्वा उपमानान्तरसम्बन्धाभावो ऽनन्वय इति प्रकाशप्रदीपादा- । ।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६४५ वुक्तम् । व्याख्यातं तथैव तदुद्द्योते ऽपि गुरुचरणैः । अत एव न मिथस्तैश्च विरोधः । तथा च द्वितीयसदृशव्यवच्छेदबुद्धिफलक- वर्णमात्रविषयैकनिष्ठोपमानोपमेयत्वं तथेति सिद्धम् । एवं चानन्व- यविषये आपाततः शाब्दबोधोपपत्तये उपमानान्तरव्यवच्छेदवोधाव चाहार्यों भेदाभावे ऽपि भेदविशिष्टसाधोपचारः इति तत्रेवादेरुदे- श्यभूतस्वसमभिव्याहृतभेदविशिष्टसाधर्म्यस्य निरुपमस्य च द्यो. तकत्वमिति गोभिन्नो गोसहशो निरुपमो गौरित्यादिरीत्या बोधः । एवंच मुखसदृशं मुखमित्यादावपि गौरिव गौरित्यादाविव वस्तुतो भेदाभावेन द्विविधोपमाया अभावेऽपि दृष्टान्ते तदद्योतकेवादिसत्त्वात् तस्य शाब्दत्वं केवलसादृश्यस्यार्थत्वम् , आये सदृशादिपदस्य सा. दृश्यमात्रबोधकत्वात्तस्य चोक्तरीत्या ऽभेदेऽपि सत्त्वात्ततोऽपि तद्य- पच्छेदसम्भवात्तस्य केवलं शाब्दत्वमुक्तान्वयस्यार्थत्वमिति भावः । नन्वेवं चन्द्रसदृशं मुखमित्यादावपि तद्वच्छन्दतस्तदप्रतीत्या तद. भावसत्त्वादनन्वयापत्तिरिति सिद्धान्तविरोधापत्तिरत आह *त- त्रेति । उपमाऽनन्वयविषये इत्यर्थः। *भेदे-वस्तुतः । *प्रतीतेरिति । तथाच तत्सम्बन्धस्यैव सत्त्वेन तदभावाभावान्नानन्वय इति भावः । *सर्वथेति । अर्थतः, शब्दतश्चोपमाया अप्रतीतेरित्यर्थः।भेदा- भावादिति भावः । ननुपमायाः शाब्दत्वे कारणसत्त्वे कार्यसत्ताssव- श्यकतया तात्पर्यतया सादृश्यप्रतीतेरार्थत्वेऽपि साहश्यस्य शाब्दत्वे तत्र कथं उपमाया गम्यत्वमपि । कार्येण कारणानुमानन्यायेन तथेति चेत् तर्हि मुखसदृशं मुखमित्यादावपि तदापत्तिरिति प्रागु- तासङ्गतिरत आ६ *तत्रेति । भेदविपये तत्प्रयोगे इत्यर्थः । एवंच नातिप्रसङ्ग इति भावः । नन्वेवमनेकत्वे तत्र कथं तल्लक्षणसमन्व- यस्तस्यैकत्वघटितस्य प्रकाशाधुक्कत्वादत आह *अनन्वयेति । च समानार्थक एकशब्दो न संख्यापर इति भावः । अभेदे सादृश्यसत्त्वे भाष्यान्तरमपि गमकमाह #अत एवेति । सा. दृश्यस्याभेदे सत्त्वादेवेत्यर्थः । यथाश्रुते प्रथमवाक्ये ऽणुदित्सू- त्रप्रवृत्त्या प्राप्तातिप्रसङ्गवारणायाह *ऊ अजित्येवेति । अभेदेना- न्वयेऽच्पदानर्थक्यादाह *सामर्थ्यादिति । एवेनाणुदित्सूत्रगृ. हीतव्यवच्छेदः । वहुवचनं व्यक्त्यभिप्रायम् । अत एवेत्यस्याशय. माह *भेदेएवेति । प्रयोगादिभेदेन भेदं स्वीकृत्य तदुपपादने तथा ·६४६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाश् । तु तस्य सार्वत्रिकत्वेन व्यावाभावात्तदुक्तिनैष्फल्यमेव तदाह *इत्यलमिति ॥ ३०॥ साहश्यस्यतिरिक्तत्वादेव 'अनेनायं सदृशः' इत्युक्तं केन घर्षणानयोः सादृश्यमित्येव जिज्ञासा नतु को धो ऽलयाः सादृश्यमिलिअत एव क्षमया पृथ्वी- सदृशः धर्मतः साश्यनित्यादि आअस्येनैवोपपद्यते । तच व्यकधर्मभेदाद, आअथभेदात् , निरू- पकभेडाच भित्रम् । अतएवोभयोरुभयं वर्तते सादृश्यमूलाभेदाध्यवसायेन उपमानश्योपोये अभे- दान्वय इति सिद्धान्तपक्षे "एवमपि सादृश्य- निमित्तं गुणो न निर्दिष्ट" इति शङ्का “संनि- धानात् श्यामत्यमेव गुणः" इति समाधानं च भाष्ये सङ्गच्छते । साधारणधर्मस्यैव सादृश्यरूपत्वे तदसङ्ग- लिः स्पष्टव। मम तु-प्रतीयमानं सादृश्यं किंधर्ममूल- कम्' इति शङ्का 'उपात्तधर्मभूलकमेव' इत्युत्तरमिति न दोष इत्यलम् । 'मातेव हितकारिणीम्' इत्यादौ त्विवस्य साह- श्यवाचकता । इवशब्दार्थसादृश्येच मातुरन्वय इति प्रातिपदिकार्थे प्रथमैव । न च षष्ट्यापत्तिः। प्रतियोगिविशिष्टसादृश्यवत इवार्थत्वेन तदेकदेशे प्रतियोगिनि मातुरभेदेनान्व- यात् षष्ठ्यप्राशेरिति कश्चित् । असाध्वेवेदम् । क्रियान्वये एव प्रथमायास्साधु- त्वात् । अत एव "तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा" "अभिहिते प्रथमा" इति च वात्तिकम्, प्रथमायाः ·निपातार्थनिरूपणम् । कारकविभक्तित्वपरं भाष्यं च सङ्गच्छते इत्यन्ये । तत्र तेषां गमकसरचे द्योतकता अन्यथा वाचक- तैव । वृत्तियकल्पनागौरवात् । न च तस्य वाचकत्वे 'इवास्ति' इत्याद्यपि 'सादृश्यमास्ति' इत्यादिवत्स्यादिति वाच्यम् । तथा शिष्टप्नयांगाभाषेनोपमानादिपदोपसंदानेनैव प्रयोग तेषां साधुत्वाङ्गीकारात् ॥ ३१ ॥ (९० टी०) व्यञ्जनेति । चन्द्र इव मुखपित्यादौ । व्यअकः आल्हादकत्वादिः । आभयो-लुखादिः । निरूपकचन्दादिः । *अतएव-सादृश्ययातिरिक्तवादेव । अश्य सङ्गन्छते इत्य- त्रान्वयः *उभयोः-उपमानोपमेययोः। *उपनिति । उपसान- वाचक उपमेयवाचकश्चेत्यर्थः। *सिद्धान्तपक्षेइति । एलरूप इति- शङ्केत्यत्रान्वयः। *गुणो न निर्दिष्ट इति । शस्त्रीश्यामेत्यत्र श्या- मशब्दस्योपमेयपरत्वे इत्यर्थः । *प्रतियोगिविशिष्टेति । मातृम- तियोगिकनाश्ववतीमित्यर्थात् । कारकवियक्तित्यपरनिति । पुत्रेण सहागतः पितेत्यत्रोपपदविभक्तेरिति न्यायेन प्रथमासि- द्धावप्रधानग्रहण न कर्त्तव्यमिति भाष्यकृतोतत्वात् । वस्तुतस्तु इतिन्यायेनेत्यस्य इतिरीत्येत्यर्थः । यथा हि तनान्तरङ्ग- वात्सवलत्वं तथा प्रथमाया अपीत्यर्थः । *मकसच्चे-तात्पर्य- ग्राहकसत्त्वे । *अन्यथा-गमकाभावे । *वृत्तिद्वयेति । अभिधा- द्योतनारूपेत्यर्थः ॥ ३१ ॥ (कल्टी०) तस्यातिरिक्तत्वं द्रढयति *सादृश्येति । एवव्यवच्छे- द्यमाह *नत्विति। *अतएव-तस्यातिरिकत्वादेव । * इत्यादि-इत्या. द्यपि । प्रकृत्यादित्वादभेदतृतीययोपपनी क्लेश इत्याह *आञ्जस्ये- नेति । नन्वेवमपि तस्यैकत्वे वहपप्लवापत्तिरत आह *तञ्चेति । सा.

·६४८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । दृश्यं चेत्यर्थः । तथैव तस्य सिद्धिरित्याह *व्यञ्जकेति । नित्यत्वप- क्षेणेदामति न पूर्वविरोधः । ननूपमानस्थोपमेयवृत्तित्वं वाधित- मत आह *सादृश्यति । अत एवेत्यस्यार्थ सूचयन्नाह *साधारणे- ति । *ममत्विति । शस्त्रीश्यामेत्युक्ते इति भावः । एतेन “न त. स्वान्तरं सादृश्यं प्रत्यक्षोपलव्धेः" इतिसांख्यसूत्रेण प्रत्यक्षेण सा. धारणधर्मरूपस्यैवोपलव्धेरित्यर्थकेनोक्तमपास्तम् । उक्तप्रमाणसिद्ध. त्वात् । कंबुग्रीवादिमत्त्वाद्यतिरिक्तघटत्वादेरपि प्रत्यक्षेणानुपलम्भा- त्तेषामपि तत्त्वान्तरत्वानापत्तश्च । तदाह *इत्यलमिति । इवां- शे शरित्यतो विशेषस्तावत्पररीत्या आह *मातेवेति । राज- न् हरीतकी भुश्वेत्यादिः । *प्रतियोगीति । एतेन प्रागुक्ते शुद्धसा- दृश्यमिवार्थ इतिपक्षे षष्ठयापत्त्यनिवारणात्स पक्षोऽयुक्त एवान्यथाऽ- साधुत्वमस्य स्यादिति सूचितम् । अत एव सादृश्यस्य भेदेनोपमेये ऽन्वयः नामार्थयोरिति व्युत्पत्तिनिपातातिरिक्तविषयेत्यपि निरस्तम् । उक्तयुक्तेः। तस्या नामत्वात्, पदार्थ इतिन्यायेन प्रधानान्वये सम्भवति एकदेशान्वयासंभवेनोक्तदोषाच्च । तदेतवनयन्नाह *सादृश्यवत इति । अत एवाह *तदेकदेशइति । प्रधानान्वयासंभवेन व्युत्पत्तिवै- चियादिति भावः । कश्चिदितिमूचितारुचि कथयन् सिद्धान्तमाह * असाध्वेवेदमिति । तथा व्युत्पन्नस्य दुर्निवारत्वादिति भावः । *वार्तिकमिति । जातावेकवचनम् । निपातस्थले तादृशे प्रागुक्तो. भयपक्षव्यवस्था सामान्यत आह *तत्रेति । क्रियागतविशेषबोधका- धकातिरिक्तनिपातस्थले इत्यर्थः । *तस्य-ताहशनिपातस्य । तेषा- मित्यस्योभयत्रान्वयः । चैत्रस्येव मैत्रस्य धनमित्यादावुभयत्रापि धनयोगे षष्ठी । चैत्रादधीते इत्यादौ चैत्रादित्यस्य तदपादानके अध्ययने लक्षणा, उक्तरीतिर्वा, नत्वधीते इत्यनेनान्वयः । आख्या- तवाच्यस्योपमानत्वाभावादित्यायूह्यम् ॥ ३१ ॥ 'घटो नास्ति' इत्यादावभावस्य विशेष्यतया बो- धान्नमो वाचकत्वम्। “नानुयाजेषु" इत्यादौ सप्तम्याः साधुत्वार्थ द्योतकत्वमपि।आरोपितानुयाजेषु यजति- विति तदर्थ भेदे प्रतियोगित्वेनान्वयेनानुयाजभिन्ने- ·निपातार्थनिरूपणम् । वित्यर्थे सप्तम्यनुपपत्तिः। आरोपविषयत्वं तत्र न- द्योत्यम् । अतएव 'अघटः' इत्यादौ नञ्तत्पुरुषस्यो- त्तरपदार्थप्राधान्यं सङ्गच्छते । अभावस्य तुप्रतियोगिनिरूपितविशेष्यतयैव भा- नस्य सर्वसिद्धत्वात्तदनुपपत्तिः स्पष्टवाअत एव अस' इत्यादौ सर्वनामकार्यम् , अन्यथा गौणत्वात्तन्न स्यात्। इतरविशेषणत्वेनोपस्थितिविषयत्वस्यैव गौणत्वात् । यहा नञ् स्वसमाभिव्याहृतघटादिपदानामारोपित- प्रवृत्तिनिमित्तबोधकत्वे तात्पथग्राहसः । यथा सिंहो माणवक इत्यादौ माणवकादिपदानि सिंहादिपदस्था. रोपितसिंहत्ववद्वोधकत्वे । 'अजुदरा कन्या'इत्यादाव- प्यल्पत्वेनोदराभाषमारोप्य नसमाभिव्याहारे आरो- पितोदरवुद्ध्या तन्मूलाल्पत्वादी विश्रमः।अद्विज इत्या. दौ च तङ्गेदमूलकमारोपितप्रतिनिमित्तकत्वमिति भेदे विश्रान्तिः । अधर्म इत्यादौ च विरोधिनि । आरोपितत्वस्थ नवाच्यत्वे तु तस्य ब्रामणादिप- दशक्येऽनासोपारब्राह्मण्यवति सम्बन्धो दुरुपपादः । तत्र प्रसिद्धार्थपरित्यागो ऽप्रसिद्धार्थपरिग्रहश्चेत्युभयं द्योतककृत्यमिति नाचे भाष्ये स्पष्टम् । इदमेव नो द्योतकत्वं नाम । एतावतैव तत्रैका. भावव्यवहारः। विशिष्टानुपूा द्योत्यार्थान्ती- घेण शक्ततावच्छेदकत्वाद्विशिष्टस्यार्थवत्त्वम् । समा- सविधायकशास्त्रबलाद् अत्र एवमेव कल्पनोचिता। प्रजयतीत्यादौतु नैवम् । अडादिव्यवस्थार्थमन्यथातत्र कल्पनात् । लोकस्य तु तत्रापि विशिष्टशक्त्यैव बोधः। ૨ ·६५० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । अवयवशक्तिबोधनद्वारा विशिष्टस्य विशिष्ट शक्ति बोधकमेव व्याकरणमिति दिक् । असन्देह इत्यादावारोपितसन्देह इति बो. धः। भेदसम्बन्धेनारोपितज्ञानाच्च तदत्यन्ताभावप्र. तीतिः॥ ३२॥ (कुं० टी०) *विशेष्यतयेति । घटकर्तृकसत्ताऽभाव इत्य- र्थात् । साधुत्वार्थमिति । "यजतिषु येयजामहं करोति, नानु- याजेषु" इत्यत्र नबर्थे अधिकरणस्यान्वयासम्भवेनानुयाजेषु न करोतीत्यर्थासम्भवात् । यजतिलक्षणं तूक्तं श्रौतसूत्रेषु-तिष्ठ- दोमा वषट्कारप्रदाना याज्यापुरोऽनुवाक्यावन्तो यजतय इति । अध्वर्युणा यजेति षे कृते होत्रा प्रयुज्यमानो मन्त्रो याज्या, बहीति प्रैषानन्तरं प्रयुज्यमानो ऽनुवाक्या । देवं बर्हिरित्यादि- ना क्रियमाणा होमा अनुयाजाः। *सप्तम्यनुपपत्तिरिति । प्रत्य- यानां प्रकृत्यर्थे एवान्वयात् । तदनुपपत्तिः-उत्तरपदार्थप्रा- धान्यानुपपत्तिः । तस्मादभावो नार्थ इति भावः । नन्वारोपि- तत्वार्थकत्वेऽपि गौणत्वमत आह इतरोति । नजिति । तात्पर्य- ग्राहक इत्यत्रान्वयः। *विश्रमइति । “नोदात्तोपदेशस्य" इति वृ. दिनिषेधः । अल्पत्वेनोदराभावारोपादल्पत्वे पर्यवसानमित्यर्थः । *दुरुपपादइति । अनारोपितब्राह्मण्यवति ब्राह्मणपदार्थे आरो- पितत्वान्वयो विरोधादसम्भवीति भावः । *प्रसिद्धार्थेति । मु- ख्यब्राह्मणादीत्यर्थः । *द्योतककृत्यम्-द्योतकस्वभावः। *विशि- टेति । समुदितानुपूर्व्याः शक्ततावच्छेदकत्वादित्यर्थः । *नवम- न समुदायस्यार्थवत्त्वम् । *तादात्म्येतरेति । घटो नास्तीत्यत्र घटसंयोगाभावप्रतीतेः । *तादात्म्याभावइति । घटः पटो नेत्यादौ ·स्वमते निपातार्थनिरूपणम् । घटतादात्म्याभाववान् पर इति बोधपर्यवसानम् । तादात्म्य. सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभाववान् पट इति तार्किकमते वोधः ॥ ३२॥ (क० टी० ) अथ प्रसङ्गान्निपातविशेषनअर्थ तत्र गमकेत्याधुक्त. स्य तावदप्युदाहरणमाह *घटो नास्तीति । प्रसज्यप्रतिषेधविषये इत्यर्थः । यथाचैतत्तथा ऽनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । पर्युदास- विषयमाह *नानुयाजेष्विति तत्त्वमुपपादयति *आरोपितेति । “यजतिषु येयजामहं करोति" इति वक्ष्यमाण- श्रुत्यर्थसिद्धं तदादिरित्याह *यजतिग्वितीति । तथाच तस्य ते. न सामानाधिकरण्यात्तदुपपत्तिः । विपक्षे बाधकमाह *अन्य- थेति । तथाऽर्थानङ्गीकारे इत्यर्थः । भेदस्य वाच्यत्वपक्षे विशेष्य- तयैव बोधादाह *भेदेइति । तस्य द्योत्यत्वेन विशेषणत्वे ऽपि नअर्थस्य प्रतियोगिन्यन्वयेन तद्वत्तदसामानाधिकरण्यात्तदनुपप- तिरेव, तदेतद्धनयन्नारोपमात्रं नञर्थो विषयत्वं संसर्गो लाघवादि. ति दीक्षितभूषणायुक्तेः प्रागुक्तरीत्या विना प्रत्ययं तेन सम्बन्धेन बोधासम्भवनासाङ्गत्यात्प्रथमपक्षत्वेन तदुक्तमेवाह *आरोपेति । *तत्र-पयुदासस्थले। समासे तथाऽङ्गीकारे दोषद्वयसत्त्वादिदमत्या- वश्यकमिति तदैकरूप्यमपीत्याह *तस्य तत्रेति । तद्द्योत्यत्वादेवे- त्यर्थः । *प्राधान्यम्-भाप्योक्तम् । *लवेति । तदादिकार्यम् । ननु न गौणमुख्यन्यायघटकगौणत्वमत्र, अत आह इतरेति । आरोपविषये घटादिपदानां शक्तिनमो धोतकस्वमित्यपि तदुक्तमयुतम् । वृ. तिद्वयकल्पने विशिष्टयक्तिकल्पनेऽक्लप्तकल्पनेच गौरवादता शक्य- तावच्छेदकारोपो लक्षणेति सिद्धान्तरीत्या लघुभूतं सिद्धान्त- माह *यद्वेति । नबित्यस्य प्राहक इत्यत्रान्वयः। अन्यत्र तेषामना- रोपितप्रवृत्तिनिमित्तवति शक्तेराह #स्वेति । आरोपितं यत् प्रवृत्ति- निमित्तन्तद्रूपेण बोधकत्वे इत्यर्थः । यद्वा बहुव्रीहिरारोपितप्रवृत्ति निमित्तकबोधे इत्यर्थः । तथाच तद्वति ते लाक्षाणका इति सूच- यन्नाह *यथेति । अत एव वृत्त्युद्धोधकत्वमिति प्रागुक्तम् । अत्रेयं रीतिः क्लप्तेति भावः । एवञ्च लाक्षणिकतामात्रेण न गौणत्व. मिति न कापि शङ्केति तात्पर्यम् । एवं सति तत्सादृश्यमभावश्चे- ।

·६५२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । त्यादिप्राचीनोक्तषडर्थोपपत्तिः । सादृश्योदाहरणस्याब्राह्मणमित्य. स्य प्रागुक्तत्वात् तत्क्रमानादरेणाह *अनुदरेत्यादि । आरोप्ये- त्यस्य जायमानयेति शेषः । आरोपितोदरबुछोति पाठः । वि. श्रम इति पाठः । तादात्म्यारोपस्य भेदसादृश्ययोः सतोरेव सत्त्वेन संसर्गारोपस्य तदभावे एव सत्त्वेनारोपितत्ववोधोत्तरं प्रकरणा- दितात्पर्यत्राहकवशादर्थतो मानलः सादृश्याभावाबर्बोध इत्यर्थः । अनश्वइति प्राचोलभेदोदाहरणस्याब्राह्मग इत्यतो ऽविशेषाश्चि- न्त्यत्वमिति सूत्रयबाह *अद्विजइति । प्रतिनिमित्तारोप इत्य- र्थः । *इतिहेनौ। *इत्यादौवेति । तद्विरोधमूलकस्तत्प्रवृत्तिनि- मित्तारोप इतीति शेषः। *विधान्तिरित्यस्मानुपङ्गो ऽग्रे । अपापम्, अपशवः इति अभावानाशस्त्ययोरुदाहरणे बोध्ये । नन्वेवं तस्य वाच्यत्वे ऽपि विशेषणत्वान प्रागुक्तदोषा इति किमर्थं द्योतक- त्वमत आह *आरोपितेति । अत्र भाव्यसंमतिमाह *तत्रेति । नमसमभिव्याहारे सर्वत्र इत्यर्थः । *इदमेव-तत्त्यागपूर्वकतत्परिग्राह- कत्वमेव । एवेन पूर्वमतव्यवच्छेदः । नन्वेवं पृथगर्थाभावेनैकार्थी- भावाभावात्कथं समासो ऽत आह *एतावतैवेति । तद्योतकत्वे- नैवेत्यर्थः । उत्तरपदार्थप्राधान्यवत् एवेन वाचकत्वव्यवच्छेदः। नन्वेवमप्युत्तरपदार्थान्यार्थस्याप्रतीत्या विशिष्टस्य शक्त्यभावेना- नर्थकत्वात् कथं प्रातिपदिकत्वमत आह विशिष्टेति । तत्र बीजमाह द्योत्येति । उत्तरपदलक्ष्येत्यर्थः । समासे सर्वत्र श- क्तिस्वीकारादाह शक्ताविति । ननु रूपसिञ्चा भिन्नार्थत्वमेवा. स्त्वत आह *समासेति । ऐकपद्यैकस्वार्थमिति भावः । नन्वेवं द्योतकत्वाविशेषात्प्रजयत्यिादावपि विशिष्टस्यैवार्थवत्त्वापत्तिरत आह *प्रजयतीति । शास्त्राप्रामाण्यं परिहरति । *अवयवेति । न केवलमत्रैवेत्थमपि तु अन्यत्रापीदमावश्यकम् । किंच रेखागव- यन्यायेनापि शास्त्रोपयोगो वोध्यः । तदाह *इति दिगिति ॥३२॥ असमस्ते त्वभावो नअर्थः । स विधा-अत्यन्ता- भावो भेदश्च। तत्र तादात्म्येतरसम्बन्धाभाव आद्यः, तादात्म्याभावोऽन्त्यः । तादात्म्यमतिरिक्तं तवृत्य.

·निपातार्थनिरूपणम् । ६५३ साधारणधर्मरूपं वेत्यन्यद् । लमनियताभावस्थले एक- स्थानेकप्रतियोगिकत्वबदनयोघंटादिप्रतियोगिकत्वम- पि । तत्राथस्तिऊर्थक्रियान्वय्येव । असमस्तनअर्थात्य- न्ताभावविशेष्यकबोधे तिङ्लमभिव्याहृतधातुजन्यो- पस्थितेहेतुत्वात् । अतएव 'अहं नास्मि, घटो नास्ति' इत्यादौ पुरुषव्यवस्था घटौ न स्तः, घटान सन्ति इत्या- दो वचननियमश्वोपपद्यत । युष्मदादेः तिङसामानाधि- करण्यात् । मदभावोऽस्तीत्याधन्वये च स न स्यात् । आख्यातार्थसंख्यान्ययित्वस्य तु न सामानाधिकरण्य. पदार्थत्वम् । किंच तियादिविधिना "येकयोः" इत्यस्यै- कवाक्यतया-एकत्वे तिषित्यादिवाक्यार्थे कस्यैकत्वे इत्याकाङ्क्षायां प्रत्यासत्त्या तिबाद्यान्वपिन इत्यस्यैव लाभेनाभावप्रतियोगिन्यनन्वयात् । घटसत्ताऽभावबो- धे समनैयत्यादेव नियमेन घटाभावबोधो ऽपीति न तद्विषयसन्देहादि । एवं समनियतभावयोरपि एक- ज्ञाने नियमेनापरज्ञानं बोध्यम् । अतएव घटज्ञाने तत्सत्तासन्देहादि न । समनियतानामैक्यमेव । नच प्रतीतिभेदे जाग्रति एवंकथनस्य न कश्चिदुपयोगः । लाघवात्पदार्थ एक एव धर्मभेदात्प्रतीतिभेद इत्यस्य वक्तुं शक्यत्वात् । घटत्वाभावघटभेदयोरिव, घट- त्वघटभेदाभावयोरिव च सति समनयत्ये भावयोरपि तत्त्वमुचितमेव । हेतोः समत्वात् इति केचित् । तन्न । एक एव धर्मी तत्रैव धर्मभेदकल्पनेन व्यवहार- भेदोपपत्तौ धर्मिभेदस्य न्यायादिनये ऽपि विलयाप. तेः। तद्रूपतद्रसादेरप्यैक्यापत्तेश्च । तत्र भासमानता- ·६५४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । वच्छेदकरूपत्वादिना न समैनयत्यम् । तद्रूपं भासते इत्यादे रूपत्वादिना व्यक्तिविशेषो भासते इत्येवार्थः । एतेन अधिकरणानालिङ्गिताभावबुद्धेरभावाद 'इह घटो नास्ति'इत्यादातदधिकरणकाभावप्रति- योगिघटकर्तृका सत्तेति बोध इत्यपास्तम् । वक्ष्यमाणरीत्या प्रतियोग्यधिकरणस्यैवाभावा- धिकरणत्वेन तस्य पृथगधिकरणाकाङ्क्षाभावात् । अधिकरणकारकस्य क्रियान्वये क्रियान्वयिकर्तृक- मान्वये वा साधुत्वेनासाधुतापत्तेश्च । अत्यन्ताभा. वार्थकनमा प्रतियोगिभूतक्रियान्वयनियमाच्च । एतेन भूतले न घट इत्यादी तात्पर्यवशात् कदाचिद् भूत- लादौ घटाभावः कदाचिद् घटादो भूतलवृत्तित्वा- भावः प्रतीयते । अन्यथा इह घटो नास्तीत्यादितो बोधानुपपत्तिः। तथाहि-पदार्थानां क्रमेणान्वयेन घटसत्तारूपो- ऽर्थः प्रथमं बुद्धो नया निवर्तयितुमशक्यः सतो निषेधायोगात् । असतस्त्वसत्त्वादेव निवृत्तिसिद्ध्या नमो वैयर्थ्यम् । तदुक्तम्- सतां च न निषेधोऽस्ति सो ऽसत्सु च न विद्यते। जगत्यनेन न्यायेन नअर्थः प्रलयगतः ॥ इति । नच घटास्तिपदाभ्यां या घटविषया ऽस्तिबुद्धिर्जा- ता सा नमा निवर्त्यते इति वाच्यम् । वुद्धेः शब्दावाच्यत्वेन नत्रा तनिषेधायोगात् । एतेन तस्याबुद्धमिध्यात्वं नमा क्रियते इत्यपास्तम् ।

·निपातानिरूपणम् । ६५५ घटाभावाद्यनवगतिप्रसङ्गाच्च । कणादसूत्रे ऽपि नास्ति घटो गेहे इति सतो घट- स्य गेहसंसर्गप्रतिषेध इत्युक्तम् । सतः सत्त्वेन बुद्ध- स्य । एवं च घटकर्तृकसत्ताऽभावो बोधयितुमश- क्य इति विशेषणीभूतगेहसंसर्गाभावप्रतीतिरिति तदर्थः ॥ ३३ ॥ (कुं० टी०) ननु संयोगितादात्म्यं संयोग एव तथाच संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताके संयोगिनोऽत्यन्ताभावे ऽतिव्याप्तिरत आह *अतिरिक्तमिति । ननु तत्र संयोगस्य संयोगत्वेनैव सम्बन्धता नतु तादात्म्यत्वेनेति नातिव्याप्तिरत आह *तद्वृत्तीति । *समनियतेति । वड्यभावस्य वह्नित्वेन प्रमे- याभावस्य चैक्यस्वीकारात् । एकस्येति । अमावस्येति शेषः । *अनयोः-संयोगादिसंबन्धाभावतादात्म्यसम्बन्धाभावयोः *घटादीति । वहिसंयोगाभावस्य वहिरिव उभयोरप्यभावयो- घंटः प्रतियोगीत्यर्थः। *आद्यः-अत्यन्ताभावः। *अहंनास्मी- नि । मत्कनुकसचाऽभाव इत्यादुत्तमः पुरुषः सिद्ध इत्यर्थः । तार्किकास्तु नसमाभिव्याहारे भावनान्वय्यभावप्रतियोगिनि संख्यान्वयो नातो घटौ न स्त इत्यादौ द्विवचनाद्यनुपपत्तिरित्या- हुः । तन्न। तेनैव वचनारम्भेण गौरवम् । तार्किकोक्तं युष्मदिसा. मानाधिकरण्यमनुवदति *आख्यातार्थेति । *नेति । शब्दमर्या- दया तस्यार्थस्यालाभात् । *अनन्वयात्-अन्वयासम्भवात् *समनियतभावयोः-घटतत्सत्तयोः । केषांचिन्मतमाह *समनि- यतानामिति । समाधत्ते *लाघषादिति । पदार्थो लाघवा- देक एव प्रतीतिभेदस्तु धर्मभेदादित्यर्थः । *इवेति । यथा ·६५६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । घटभेदाभावो घटत्वामित्यर्थः । *तत्त्वमिति । अभावयोरिव युक्तिसाम्यात्समनैयत्येन भावयोरप्पैक्यमुचितमित्यर्थः । *एक- एवेति । घटत्वपटत्वादिधर्मभेदादेव व्यवहारभेदोपपत्तौ घ. टपटादीनामपि भेदानापत्तिरित्यर्थः तद्रूपेति । एकद्रव्य- वृत्तिरूपरसयोरित्यर्थः । नन्वेकव्यक्तिनिष्ठयोरूपरसयोरेकस्य भाने अपरस्य भानं कुतो नेत्यत आह *तत्रेति । ननु भास- मानयोरूपरसयोः समनैयत्यमेवेत्यत आह *इत्येवार्थ इति । *अधिकरणानालिङ्गितेति । केवलं घटो नास्तीसप्रतीतेः । एत- दधिकरणको योऽभावस्तत्पतियोगी घट इत्यादिरर्थः । अधि- करणानालिङ्गितेति युक्तिं निराकरोति वक्ष्यमाणेति । *प्रति. योगिभूतति । प्रतियोगिभूता या क्रिया तद्वाचकेनैवान्वयनियमा- दित्यर्थः । *कदाचिच्चेति । पटादौ प्रसिद्धस्य भूतलवृत्तित्वस्य घटादावभाव इत्यर्थः । * अशक्य इति । स्वकारणाद् वृत्यात्म- लाभस्य निवृत्तिरशक्येत्यर्थः । दौद्धपदार्थानभ्युपगमे खण्डन- कारोक्तं दूषणं भूतलाधिकरणिका घटकर्तृका सत्तेत्यर्थेऽपि दर्श- यति सताश्चेति । सतो हि निषेधः कर्तुं न शक्यते यथा तथा असतो ऽपि प्रतियोग्यप्रसिख्या निषेधासम्भव इत्यर्थः । तस्माद्वौद्धस्यैव निषेध इति भावः । अत्र तु मते भूतलवृत्तित्व- स्य निषेध इत्याशयो वोध्यः। *घटास्तिपदाभ्यामिति । विच्छे. देन 'घटो ऽस्ति' इति बुद्धिर्जाता सा निवर्यते इत्यर्थः । *श. ब्दावाच्यत्वेनेति । शब्दवाच्य एवार्थो नना निषिध्यते वुद्धि- स्त्वाल्लब्धा न शब्दवाच्येत्यर्थः । *कणादसूत्रे ऽपीति । प्राचा मतेऽत्यन्ताभावस्तत्रैव यत्र प्रतियोगिनो ऽसत्त्वमेव । यथा जले पृथिवीत्वं नास्तीति । भूतस्य योऽभावः स तु ध्वंस एव । भवि- प्यतो ऽभावस्तु प्रागभाव एव । एवं सति यत्र गेहे कदापि न ·निपातार्यनिरूपणम् । ६५७ *न घटस्य सत्त्वं तत्रात्यन्ताभावमुपपादयति #गेहसंसर्गेति । घटश- ब्दस्य घटसंसर्गे लक्षणया तदत्यन्ताभाववोध इति भावः॥३३॥ (क० टी०) सिंहावलोकनन्यायेनाभावोदाहरणमत्राग्रे विशेष सूचयितुमाह *असन्देहइति । *भेदेति । तन्मूलकसम्बन्धेनेत्य- र्थः । *चस्त्वर्थे । “रक्षोहागमलध्वसन्देहाः" इत्यत्र त्वगत्या तत्प्रा- गभावधीरित्यन्यत्र स्पष्टम् । अथ घटो नास्तीत्याद्युक्तं विशदयति *असमस्ते विति । समासादितो वैलक्षग्यसूचकस्तुः । अर्थः-नश्वाच्यः । *तत्र-तयोर्मध्ये । यत्तु नैयायिकाः नित्यसंसर्गाभावस्तादात्म्येतरसंसर्गावच्छि. नप्रतियोगिताकाभावो वाऽत्यन्ताभावस्तादात्म्यसंसर्गावच्छिन्नप्र. तियोगिताकाभावो ऽन्योन्याभाव इति । तन्न । तस्य प्रागुक्तरीत्या नित्यत्वाभावात्, गुरुत्वाञ्च । तवनयन्नाह *तादात्म्येतरोति । अन्योन्याभावे ऽनतिप्रसङ्गामिदम्। *सम्बन्धा- भाव इति । सम्बन्धप्रतियोगिकाभाव इत्यर्थः। एवमग्रेऽपि । ननु ता. दात्म्यमत्र न धर्मिरूपम्, अशब्दार्थत्वात्,अत एव न सम्बन्धरूपमपि, सम्बन्धलक्षणानाक्रान्तत्वाञ्च, अत एव न भेदविशिष्टाभेदरूपमपी. त्यत आह *तादात्म्यमिति । सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । ततो लाघ- वादाह *तवृत्तीति । साधारणधर्मस्य तत्र ततो ऽनुपस्थितेरतित्र- सक्तत्वाचाह * असाधारणति । अत एव तादात्म्याभाव इत्येवोक्तं न तु तत्सम्बन्धाभाव इति। नन्वेवं कथमनयोः सर्वसंमतं घटादिप्रति. योगिकत्वमत आह *समनियतेति । द्रव्यत्वगुणाश्रयत्वक्रियाश्रयत्वा- भावादिस्थले इत्यर्थः । परैस्तेषामैक्याङ्गीकारादाह *एकस्ये. ति । अभावस्येत्यर्थः । घटादितत्सत्तातत्सम्बन्धानां समनै- यत्यादेवाह *अनयोरिति । अत्यन्ताभावान्योन्याभावयोरित्या र्थः । एवं च न तदतिरिक्तः कश्चिद् घटाद्यभावादिरिति भावः । कृद्वारणायाह *तिङिति । फलादिवारणाय *क्रि- येति । एवेन द्रव्यादिव्यवच्छेदः । तत्रैव तत्प्रयोगसाधुत्वे बी. जमाह *असमस्तेति । तत्त्वंच समाससंशकशब्दघटकभिन्नत्वम् । नन्ववमिदं विशेषणं व्यर्थम् , असन्देह इत्यादौ समासे तथा बो. धस्यैवाभावात् । नच. पूर्व तदभावेऽपि पश्चाजायमानात्यन्ताभा. ८३ , ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । घबोधे व्यभिचार इति तदावश्यकमिति वाच्यम् । एवमपि न- इसमासस्यापि वैकल्पिकत्वेन तदीयलौकिकवाक्ये 'न सन्देहः' इत्या- दावपि तथा बोधेन व्यभिचारतादवस्थ्यादिति चेन्न । तत्त्वस्य समासायोग्यसमूहघटकत्वरूपस्य विवक्षितत्वात् । नन्वेवमप्यस- मस्तनार्थत्येतावन्मात्रोक्तौ नानुयाजेषु अद्विज इत्यादौ पूर्व तथा बोधाभावेऽपि पश्चात्तथावोधेन व्यभिचार एवात आह *अ- त्यन्तेति । तत्र तु भेदविशेष्यकत्वमिति समासः । तथाच प्र- सज्यप्रतिषेधीयो नअिति तात्पर्यम् । तत्र तूक्तहेतोः+ पर्युदास एव । सामर्थ्य खत्त्वे ऽपि समासो वैकल्पिकत्वान्नाद्ये । एतेनोभयसं. शये समासापत्त्या पर्युदासो न किन्तु प्रसज्यप्रतिषेध इत्याश- झ्योक्तरीत्या पर्युदासे एव समासाभावो ऽपि, विभाषति तु कार्य- मेति बाधलक्षणे सिद्धान्तोत्या तस्य न क्रियान्वयनियमो ऽन्य- त्राप्यन्वयसिद्धेरिति परास्तम् । विभाषेत्यस्याफलत्वस्यान्यथा भाष्ये स्पष्टत्वाच्च । अत्रापि वीजमाह *अत एवेति। तस्य तदन्वये एव सा- धुत्वादेवेत्यर्थः । अस्योपपद्यते इत्यत्रान्वयः । व्युत्क्रमेणाह *अह- मिति । औत्सर्गिकैकवचनेन तत्सिद्धेराह *घटाविति । पुरुषवि- धायकसूत्रक्रमेणाह *युष्मदादेरिति । उक्तक्रमेणाह *मदेति । इत्यादिवदन्वये चेत्यर्थः । नन्वाख्यातार्थसंख्याथा भावनान्व. यिनीव परमते भावनान्वायनअर्थप्रतियोगिन्यप्यन्वयो व्यु. त्पत्तिवैचित्र्यादू, एवञ्च तदर्थसंख्यान्वयित्वमेव. तत्सामाना- धिकरण्यमिति पुरुषवचनव्यवस्थोपपत्तिरत आह तार्थेति । अभ्युपेत्येदम् । वस्तुतः स एव नेत्याह *किञ्चति । नन्वेवं घटो नास्तीत्यादितो घटकर्तृकसत्ताऽभावादिबोधे ऽपि ध- + अत्र १ पु० पत्तेश्चेति खण्डितमुपलभ्यते हेत्वन्तरसमुच्चाय- कम् । परन्तु २ पु० तदनुपलम्भात्खण्डितत्वाचात्र नोपन्यस्तम् । (१) अन्वयः । औत्सर्गिकैकवचनेन तत्सिद्धराह घटाविति । पुरुषविधायकसूत्रविधायकसूत्रक्रमेण त्वमित्यायुक्तिक्रमेणाह युष्म- दादेरिति । तत्क्रमेणैवाह त्वदेति' इति पुस्तकान्तरे उपलभ्य- मानः पाठः । मूले उपलभ्यमानस्तु स्थापित एव । (२) अन्वयेत्वित्यर्थमूले इति पाठः पु-२। *आख्या- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६५९ । टाभावाद्यबोधात् घटादिविषयकलन्देहापत्तिः, तद्वत्ताज्ञानस्याप्रति- वन्धकत्वापत्तिश्चाविरोधादित्यत आह *घटसन्तति । आदिना तद- प्रतिबन्धकत्वपरिग्रहः । एतेन 'न पचति चैत्रः' इत्यादौ पाककृत्य- भाववांश्चैत्र इत्यादिवत् घटो नास्तीत्यादावपि सत्ताश्रयत्वासाववान् घट इतिबोधान्तयोर्व्यवस्था सिद्धा। कर्तृत्वनियामकं चाख्याततत्सम- भिव्याहतनतदन्यतरार्थाश्रयत्वमेव । संख्या तु भावनाप्रतियोगि- कनार्थान्वय्यन्वयिन्यपीति न दोष इति नैयायिकोक्तमपास्तम् । सर्वानुभवसिद्धघटाभाववोधानुपपत्तेः । ममतु घटकर्तृकसत्ताऽभाव- स्य घटाभावसमानियतत्वेन तद्वोधोपपत्तेः,वक्ष्यमाणदोषाच्च । विशेष वक्तुं तुल्ययुक्त्या प्रसङ्गात्तदर्थमाह *एवमिति । समनियताभाव. वदित्यर्थः । सन्देहादीत्यादिना तदभावबुद्धिपरिग्रहः । खण्डयितुं नैयायिकमत आह *समेति । समनियताभावानामित्यर्थः । क- चित्तथा पाठ एव । तत्र बाधकमाह *नचेति । तस्यान्यविषयक- तया न बाधकत्वमित्याह * लाघवादिति । स्वतः स्वरूपभेदेऽप्यै- क्ये दृष्टान्तमाह *घटत्वेति । एकस्मिन्नेव भेदत्वेन घटप्रति- योगिकता अत्यन्ताभावत्वेन च घटत्वप्रतियोगिकतेति भावा । भावाभावयोरैक्ये दृष्टान्तमाह *घटत्वेति । *भावयोरपि-घटतत्स. ताऽऽद्योरपि । *तत्त्वम्-ऐक्यम् । *हेतोः-लाघवादित्याशुक्तस्य । असमनैयत्यमादाय दोषमाह *एक एवेति । उभयकल्प- नेनेत्यर्थः । आदिना धर्मितात्त्विकत्ववादिसकलान्यमतसंग्रहः । * अपिः सिद्धान्तमतसमुच्चये । यथा तत्र तत्वं तथा प्रागुक्तम् । अत एवेष्टापत्तौ समनयत्यमादायैव दोषान्तरमाह *तद्रूपे- ति । उक्तयुक्त्यैव । इदं तु नेष्टं तेष समवायक्यमादाय दो. पापत्तिवारणाय तद्भेदावश्यकत्वात् । अत्र द्वितीयदोष परिहरति तत्रेत्यादिकेचिदित्यन्तेन । *तत्र-तद्रूपतद्रसादौ । तस्याप्रस- कत्वात् । ननु रूपं भासते इत्यादिप्रतीतिनैव, सर्वरूपभानासम्भ- वात्, किन्तु विशेषप्रतीतिरिति तदवच्छेकेन तद्रूपत्वादिना तदस्त्येवेत्यत आह *तद्रूपमिति । एवेन तस्य व्यावृत्तिः । नन्वेवन्ते- षामभावानान्तयोर्भावाभावयोः भावयोश्च समनैयत्यं न स्यात् रू. (१) पर उद्धरतीत्यपि पाठः क्वचित् ।

·६६० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । पत्वादिवदभावत्वभेदत्वसत्तात्वादेर्भासमानताऽवच्छेदकस्यातिप्रस- तत्वादत आह *क्रियायाइति । *तत्र-तेषु । तथा च तत्र तत्तद- भावत्वतत्तत्सत्तात्वादि भासमानताऽवच्छंदकं रूपम्, नोक्तरूपमिति न दोषः । केचिदित्यरुचियीजं तु तत्रापि तद्रूपत्वादर्भासमानताव. च्छेदकत्वमन्यथा लक्षणाऽऽपत्तेः । किञ्च तद्वद्रूपादेरप्याश्रयविशे- पालिङ्गितस्यैव भानम् । किञ्च तस्यास्तदनालिङ्गितायास्तस्य च तदनालिङ्गितस्य भानं प्राक् प्रतिपादितं तथाच उभयतःस्पाशा रज्जुरिति न्यायायितम् । एवञ्च द्वितीयदोषो ऽपि स्थिर एवेति । स्वपरसाधारणपरमतं खण्डयति *एतनेति । तस्य तदाकाङ्क्षत्वा- दाह *अधिकरणानामिति । घटाभावेत्युक्तौ वचनपुरुषव्यवस्थादि न स्यादतस्तत्सिर्थमाह *अभावप्रतियोगीति । एतेनेत्यस्यार्थमाह *वक्ष्यमाणे इति । अत्रैव प्रकरणेति भावः । *तस्य-अभावस्य । *आकाङ्क्षाऽभावात-तस्या अभावात् । साक्षात्तदन्वयाभावादाह *कर्तृकर्मेति । असाधुनति । इहेत्यादेरिति भावः । उक्तकार्य- कारणभावादाह #अत्यन्तेति । एतेन तादृशो घटः सत्ताऽश्रिय इति बोधान्न तदनुपपत्तिरित्यप्यपास्तम् । तस्य सत्तायां तत्कादा वाs. न्वयेतु यत्किञ्चिनिष्ठाभावप्रतियोगी घट इहास्तीत्येवं वोधः स्यात् । तथा च महदनिष्टम् । न च तस्य क्रियान्वयेऽपि तत्समभिव्या. हृतनजस्तद्वत्यभावे लक्षणाऽङ्गीकारान्न दोषः ॥ एतद्देशवृत्त्यभावप्र- तियोगिनि घटे एतवृत्तिसत्ताऽभावनिश्चयसत्त्वात्तत्र तदधिकर- णकसत्ताश्रयत्वबोधानुपपत्तेः । नवादायुक्तपरमतं निराचष्टे *एतेनेति । चरमदोषेणेत्यर्थः । अस्य विस्तर इत्यपास्तमित्यत्रा- न्वयः । *अन्यथा-तथाऽनङ्गीकार कियाध्याहारेण तथा बोधाङ्गी- कारे । ननूक्तरीत्या एतदधिकरणकघटकर्तृकसत्ताऽभाव इति बोधः सूपपन्न एव, अत आह *तथाहीति । *क्रमेण-आकाङ्क्षाक- मेण । अत एवाह *घटसत्तेति । तस्य सत्त्वे आह *सत इति । भ्र- मत्वे आह *असतइति । तदुक्तम्-खण्डनकृता । *सा-निषेधः द्वितीये सार्थक्यमाह *न चेति । तस्याः सत्त्वात् क्षणिकत्वाश्चेति भावः। विरोधिवुद्धस्तद्बुद्धिनिवर्तकत्वेऽपिप्रयुज्य. माननञ्वाच्यनिवृत्तीच्यसाकाङ्क्षत्वादत्रासम्भवमाह *वुद्धरिति । *एतेन-उक्तहेतुना । इत्यप्यपास्तमिति पाठः । उभयसाधारणं दो- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६६१ पान्तरमाह * घटाभावेति । आदिना भूतलवृत्तित्वाभावपरिग्रहः । तस्मान्न तथा बोधः । किन्त्वगत्या तथा बोधः कादाचित्क इति सिद्धम् । तत्र सम्मतिमप्याह *कणादेति । इत्यनेन संसर्गस्य प्रतीति पाठः । सतो घटस्येति हेतुगर्भतया सफलं नान्यथेत्याह *सत इति । *गेहसंसर्गेति । तद्वृत्तित्वेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ नचाव्ययीभावस्य नित्यत्वाद् 'भूतले न घटः' इति वाक्यं दुर्लभमिति वाच्यम् । अर्थाभावशब्दे नत्रो घटकतया सूत्रगृहीताव्ययत्वेन ना अव्ययीभावा. भावात् । अत एव 'पूर्वपदार्थप्रधानो नञ्तत्पुरुषः' इति पक्षे तत्पुरुषेणाव्ययीभावस्य बाधप्राप्त्याऽव्ययीभावा- सिद्धिस्वरूपं दूषणं भाष्ये नोपन्यस्तम् । अत एव तत्र पक्षे 'अवर्षा हेमन्तः' इत्यादौ लिङ्गसङ्ख्यायोगो न स्यात् पूर्वपदार्थत्वेनासत्त्वभूतत्वादित्याशा शब्द- शक्तिस्वभावेन परिहृतम् । अत्र तु पक्षे ऽनेकमित्या- दावेकवचनासिद्धिं मनास निधाय उत्तरपदार्थप्रधानत्वं सिद्धान्तितम् । असंहितमिति तु सन्धानरूपसंहिताs- परपर्यायभावसाधनक्तान्तनपुंसकसंहितशब्देन नञ्- तत्पुरुष बोध्यम् । सूत्रवार्तिकप्रामाण्यादुभयलिङ्गः संहिताशब्दः । 'जात्यवदा तथा वाऽन्तौ' इति प्रा- तिशाख्यव्याख्याने संहितवदिति तद्भाष्ये प्रयुक्त- मित्यन्यत्र विस्तर इत्यपास्तम् । सत्त्वेन नि- श्चितस्य निषेधाभावेऽपि तत्त्वेन संभावितस्य नि- षेधसम्भवाच्च । नसमभिव्याहार एव च तस्य तत्त्वे प्रयोजकः । कणादसूत्रे तु समनियताभावानामैक्यं बोधयितुं तथोक्तिः । गेहसंसर्गस्यापि प्रतिषेध इ- त्यादिति दिक् ।

·टीकाद्वयोपेतायर्या लघुमञ्जूषायाम् । पृथिव्यां गन्धो न जले इत्यादौ प्रतीतेरेकविशे- ध्यकत्वानुभवस्तु स्ववासनाकल्पित इति दिक् ॥३४॥ (कुं० टी० ) *अर्थाभावेति । अभावशब्दे नञोऽन्तर्भूत- त्वेन सूत्रगृहीतत्वान्न समासः । सर्वपश्चादिति भाष्यप्रयोगात् । *नोपन्यस्तमिति । तत्पुरुषेण वाधापत्तावव्ययीभावो न स्यादिति दूषणं नोक्तम् । *अत्र तु पक्षे-पूर्वपदार्थप्र- धान इति पक्षे । अव्ययीभावस्यात्रानिष्टत्वादेवेत्यर्थः । रपदार्थप्रधानत्वे क्लीबत्वमुपपादयति *असंहितमितित्विति । *अपास्तमिति । अधिकरणकारकस्याभावादावन्वयासम्भ- वात् । तत्वेन-सत्वेन । ननु कथं तत्र घटादेः सम्भावनेत्य- त आह *नममभिव्याहारएवेति । *तस्य-घटस्य । *तत्त्वे. सम्भावितत्वे । *तथोक्तिः-गेहसंसर्गाभावो निषिध्यते इत्यु. क्तिः । *संसर्गस्यापीति । अपिना घटसत्ताऽभावः । नन्वधिक- रणस्य क्रियायामेवान्वये पृथिवीवृत्तित्वजलवृत्तित्वाभावयोर्गन्धे बोधो न स्यादत आह *पृथिव्यामिति । *एकविशेष्यकत्वति । गन्धविशेष्यकत्वेत्यर्थः ॥ ३४ ॥ (क० टी० ) अत्र मते दीक्षितभूषणादिरीत्या प्राप्तदोषमुद्धर्नु शङ्कते *नचेति । नञ्तत्पुरुषस्य वैकल्पिकत्वान्न तत्प्रयुक्तदोष इत्याह *अव्ययीति । पक्षद्वयेऽपीति सूचयन्नाह *भूतले न घट इती- ति । अव्ययीभावाभावादिति । "अचः परस्मिन्" इति सूत्रस्थात् "ततः पश्चाद्" इति भाष्यप्रयोगाद्, “यथाऽसादृश्ये"इति सूत्रे "सा. दृश्यसंपत्तीति प्राप्नोति" इति भाष्योक्तेश्च । तत्सूत्रे तत्तदर्थवोधक- पघटकतया गृहीताव्ययेन तत्तदर्थकेन न समासः सः। यथाशब्देन तु भवत्येवोत्तरसूत्रारम्भादित्यर्थः । अत्र भाष्यान्तरमपि गमकमाह *अत एवेति । ततस्तदभावाङ्गी- कारादेव चेत्यर्थः। इति पक्षे-द्वितीय। नोपन्यस्तमिति।तथा चन्यू- ·निपातार्थनिरूपणम् । नताऽऽपत्तिः। ननूपलक्षणं तदत आह *अत एवेति।उक्तोऽर्थः । *तत्र पक्षे-पूर्वपदार्थप्रधानः स इति पक्षे । *शब्दति । वाक्ये नमोऽसत्त्वभू- तार्थाभिधायित्वेऽपि समासे सत्त्वरूपार्थाभिधायित्वं तत इत्यर्थः । तेनाव्ययीभावस्येष्टत्वे तु तेन तद्योगसिद्ध्या तावत्पर्यन्तगमनासं. गतिः स्पष्टव । ननु नेदं सिद्धान्तभाष्यं तत्पुरुषस्योत्सर्गत उत्त- रपदार्थप्रधानत्वादतः कथं ते उक्तार्थसिद्धिरत आह *अत्रात्वि. ति । उक्तदोपद्वयाभावसूचकस्तुरिति तदंशे तस्य सिद्धान्तत्वमे- वेति भावः । *वचनासिद्धिम्-वक्ष्यमाणाम् । *प्रधानत्वमिति । अथवा पुनरस्तूत्तरपदार्थप्रधान इत्यनेनेति भावः । नन्वेवं कथम् "अद्रुतायानसंहितम्" इति संहितासूत्रस्थवार्तिकप्रयोगो ऽत आह *असंहितमिति विति । आरोपितः परः संनिकर्ष इति त- दर्थः । *सूत्रेति । एतदुभयप्रामाण्यात्स्त्रीनपुंसकलिङ्ग इत्य- र्थः । संहितशब्द इति पाठः । अत्रान्यसंमतिमप्याह *अत एवेति । क्लीवाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । एतन सूत्रवार्तिकप्रयोगाद- व्ययीभावेन सह नञ्तत्पुरुषो वैकल्पिक इति दीक्षितायु. कमपास्तम् । असन्देह इत्यस्य गतिरुक्तैव । तदाह *अन्यत्रेति । शेखरादावित्यर्थः । तदुक्तदोषमुद्धरति *सत्त्वेनेति । तस्यैव तत्प्र- तिबन्धकत्वात् । ननु तत्रैव न मानमत आह *नमिति । *तस्य तत्वे. सम्भावितत्वे । नन्वेवमपि कणादोक्तिविरोध एवा. त आह कणादेति । तल्लाभे वीजमाह #संसर्गस्यापीति । अपिना सत्तादिसमुच्चयः । एवं च तत् प्रागुक्तरीत्या ऽयुक्तमेवेति तद्रीत्या पूर्व दृष्टान्तदानं न स्वरीत्येति न सिद्धान्ते तद्विरोध इति च वो- ध्यम् । किञ्च उक्तभाष्यादपि अत्यन्ताभावार्थकनञः क्रियादि- प्रतियोगिकाभाववोधकत्वेनोत्तरादिपदार्थनानन्वयादसामर्थ्यनाव्य- यीभावो न निर्मक्षिकमित्यादिवदिति तथा वाक्योपपत्तावपि तथा बोधस्यैव लाभ इति तथा बोधो ऽयुक्त एव । न सन्देह इत्या- दौ तु सन्देहस्य गुणत्वाद्भवत्येव ना तदभावबोधनमिति सामर्थ्यमस्त्येव । सो ऽप्युक्तरीत्यैवेति न दोषः । इदमनुपदमे- घटस्य (१) नामक्षिकमिति पाठः । (२) 'स्वोक्तार्थसाधकतया तदुक्तमेव' इति पाठः ।

·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । व स्फुटीभविष्यतीति न पूर्वविरोधः । एतेन भूतले न घट इत्यादौ घटात्यन्ताभावे भूतलाद्यन्वितस्य सप्तम्यर्थाधेयत्व- स्येव तात्पर्यवशात् घटादौ सप्तम्यन्तभूतलादिवृत्तित्वाभाव- स्यान्वयबोधो ऽनुभवसिद्धः । अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्याप्रा. माण्यज्ञानानास्कन्दिताभावबोधस्य भूतले घट इत्यादिवाक्यज- न्यघटादिविशेष्यकभूतलाधेयत्वप्रकारकबोधविरोधिताया अनुपप- त्तेः । नञ्पदं विना यत्र धर्मिणि यस्य विशेषणतया भानं यादृशसम. भिव्याहाराद्भवति तादृशसमभिव्याहारस्थले नसत्त्वे तत्र धर्मिणि तदभावः प्रतीयते इति अनुभवापलापप्रसङ्गात् इति व्युत्पत्तिवादा- धुक्तमप्यपास्तम् । उक्तयुक्तेः। उक्तरीत्या प्रतिबन्धकत्वोपपत्तेः, ततो ऽपि क्रियाविशेष्यकवोधस्यैवोक्तरीत्या सत्त्वाञ्चेति दिक् । त- दाह *इतिदिगिति । यत्तु त्वन्मते पृथिव्यामित्यादौ प्रतीतेरेकविशे. ध्यत्वानुभवो विरुध्येतातो मदुक्तमेव युक्तमिति सा, तत् खण्ड- यति *पृथिव्यामिति । तात्पर्यवशात्कदाचित्प्रातिपदिकार्थवि. शेष्यकविभक्त्यर्थवृत्तित्वाभावप्रतीत्यङ्गीकारण गन्धः पृथिवी- वृत्तित्ववान् जलवृत्तित्वाभाववांश्चेति बोधादाह *प्रतीतेरेके. ति । अन्यथा न जले इत्यत्र गन्धपदावृत्तिप्रसङ्ग इति तद्भा- वः । यत्तु पृथिवीवृत्तिगन्धप्रतियोगिकाभाववजलमित्यर्थ इति । त- न । जले इति सप्तम्यनुपपत्तेः । तदभावो जलवृत्तिरिति बोधे पृथिव्यामिति सप्तम्यनुपपत्तिः, तत्पदवैयर्थ्यापत्तिश्च । तस्मात्सि- द्धान्तरीत्या प्रतीतिद्वयं भिन्नविशेष्यकम् । एतेनोक्तरीत्या सप्तम्य- र्यान्विताभावस्य विशेषणतया प्रतियोगिन्यन्वयाद् भूतलवृत्त्यभावप्र- तियोगी घट इतिवजलवृत्त्यभावप्रतियोगी गन्धः पृथिव्यामिति विनैवावृत्तिं बोध इति मतमपि निरस्तमिति दिक् । तदाह *इति दिगिति ॥ ३४॥ ब्रह्म- "नेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्" इत्यादौ तस्य चारिणो व्रतमित्यनुष्ठेयवाचिव्रतशब्दोपक्रमाद्भावस्य चाननुष्ठानादीक्षतेर्नसमभिव्याहारादीक्षणाभावसं- कल्पबोधकतेति बोध्यम् ।

·प्राप्त्या निपातार्थनिरूपणम् । ६६५ यत्वत्र पर्युदासस्तवाभावस्थाननुष्ठेयत्वाइतश- दोपक्रमाच्च तद्भिन्नक्रियायाः सामान्यतः चानीक्षणसङ्कल्पे लक्षणेति । तन्न । ईक्षणभिन्नसङ्कल्पे तात्पर्याभावात् । तथा शि- ष्टाचाराभावाच्च । नेक्षिष्यामीति ईक्षणाभावसङ्क- ल्पस्यैव सर्वैराचरणाच्च । किं च यत्र नत्रसमभिव्याहारे पदार्थस्याभेदेना- न्वये आकाङ्क्षा तत्रैव नक्सभिव्याहारे भेदप्रती- तिनान्यत्र । नच प्रकृते तथा। अत एव 'न पचति तिष्ठति'इत्यादौ न भेदवोधः । अत एव तिङन्तसम- भिव्याहृतनमो ऽत्यन्ताभावार्थकत्वमेव । अयमेव प्रसज्यप्रतिषेध इत्युच्यते। प्रसज्य विधाय विहितस्य प्रतिषेध इति तदर्थः । नसूत्रे भाष्ये तु-"प्र- सज्य क्रियागुणौ ततः पश्चानिवृत्तिं करोति" इत्युक्तम् । तेन गुणाभावबोधे ऽपि प्रसज्यप्रतिषेध इति लभ्यते । 'नास्माकमेकं प्रियम्' इत्युदाहरणम् । अत्र हि एक- प्रियप्रतिषेधे बहुप्रियप्रतीतिः । 'न सन्देह' इत्यादौ च सन्देहाभावप्रतीतिः। सन्देहस्य गुणत्वात् । सर्वत्र क्रियाप्रतिषेधे हि गुणपदोपादानं भाष्ये अनर्थक स्यात्। प्रसज्यप्रतिषेधो ऽसौ क्रियया सह यत्र नम् ॥-- इत्यत्र क्रियाग्रहणं गुणस्याप्युपलक्षणमिति बहवः॥३५॥ (कुं०टी०) *नेक्षेतेति । अत्र प्रतिषेधवाचिनो नमः क्रिया- यामन्वयादीक्षणनिषेधो वाक्यार्थः । निषेधश्च प्राप्तिपूर्व- ·६६६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् क इति यत्र क्रतो सूर्येक्षणं विहितं तत्रोदयकालिकम र्येक्षणनिषेधः क्रत्वर्थ इति पूर्वपक्षे ऽभावस्थानुष्ठानासम्भवा- नमः पयुदासपरतणाऽनीक्षणसङ्कल्प एव पुरुषार्थो विधीयते इति मीमांसकाः । *किञ्चयोति । नगो ऽभावे यत्राभेदा- न्वयसम्भावना तत्रैव नसमभिव्याहारे भेदान्वयः । घटः पटो नेत्यत्र हि नबो ऽभावे नामार्थयोरिति न्यायादस्त्यभेदमा- सिरिति भावः । *नभेदबोधइति । पाकस्थित्योरभेदाप्रसङ्गाद् भेदवोधो ऽपि नेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ (क० टी०) सिद्धान्ते प्राप्तदोषमुद्धरति भनेक्षेतोद्यन्तमिति । अस्तं यान्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नमसो गतम् । इत्यस्य परिग्रहः । इदं च स्नातकवतान्तर्गतं न मानवम्, थाशवलस्यीयम्, नाप्यापस्तम्वीयम्, किन्तु ब्रह्मचारिधर्मभूतप्रजापतिव्रतान्तर्गतम् । तदुत्सर्ग "कर्माणि पुरुषार्थाय” इत्यादितुर्याद्यपादस्थजैमिनिसूत्रविषयभूतन्तदाह *तस्येति । *ब्रह्मेति । *ईक्षणाभावेति । स्नातकव्रतप्रकरणे “उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यं दर्शने वर्जयेद्" इत्यापस्तम्बः सङ्गच्छते । एवञ्चोक्तनियमात्प्रसज्यप्रतिषेध एव तत्रेति भावः । तत्सूत्रस्थमीमांसकविज्ञानेश्वरादिमतं खण्डयति *यत्त्विति । *तत्र-पर्युदासे । *बतेति । तद्वाचीत्यादिः । अत- एव सामान्यप्राप्तिः, तत्र निषेधलब्धमादायाह तद्भिनेति । नत्रि- वयुक्तन्यायेनाह *क्रियायाइति । *प्राप्त्याचेति । तविशेपजि- ज्ञासायां पुरुपक्रियामात्रम्य सङ्कल्पपूर्वकतया प्रत्यासत्या तत्स- मभिव्याहारेण चेति शेषः । अन्यथा मन्वाश्वलायनापस्तम्बादि- कृततथोपक्रमविरोधः स्पष्ट एवेति भावः । उदयास्तमयकालयोः प्रत्यहं सङ्कल्प इति तन्त्ररत्नाद्युक्तमसङ्गतमिति ध्वनयन्नुक्तापस्तम्ब- मूलकमेवाह *नेक्षिष्यामीति । यथा चैतत्तथा स्पष्टं मिताक्षराव्या- ख्वायाः सूच्याम् । अतएव विज्ञानेश्वरेणापि मांसभक्षणविधि- अस्य व्याख्या अत एव ·निपातार्थनिरूपणम् । निषेधयोर्मन्वाकवाक्यतया तथैव सङ्कल्पो दर्शितः । इदमप्यभ्युपे. त्योक्तम् । वस्तुतस्तदेव नेत्याह *किञ्चेति । *धनेति । स्ववाश्योपात्ते इत्यर्थः। एतेन व्रतेन तत्लस्वाच्चिन्त्यमित्यशास्तम् । तस्य वाक्या- न्तरत्वात् । तथा लात तथाऽन्यथव खत्वेन तदाकालामात्रस्यै- वाभावाच्च । अन्बयस्य बाधितत्वादाह *आकालोति । तन्मात्र. मित्यर्थः । मिनाक्षात तस्य पोधे ऽपि समाधिमजिनामार्थयोरि- तिव्युत्पत्त्या तदाकाला सम्भवति, तस्या असहिषमाया अपि बहु- शो दृष्टत्वादिति भावः । नच नहि । तदविषयतया बाधेन च व्युत्पत्त्यन्तरेण भेदसम्बन्धेनैवान्ययस्य तस्य तदाकाहायाश्च सत्त्वा- त् । घटो न नील इत्यादौ च वक्ष्यवाणरीत्या ऽत्यन्ताभावधीरेव, न भेदधीः। तत्र तदभावे तथाऽन्वयस्यैव सत्त्वेन तदाकाङ्क्षामात्रस्या. सत्त्वाच्च । वक्ष्यमाणरीत्या विपरीतधारपिन । एतेन नो ऽभावे यत्रासेदेनान्वयवाधस्तत्र नत्राऽत्यन्ताभा. वधीयंत्र तदभावे ऽभेदेनान्वयस्ता तेन भेदधीस्तत्र च तत्तदा- काशाशानाधेव नियामकमिति नैयायिकाद्युक्तपास्तम् । तदेतद् ध्वनयन्नाह *अत एवेति । उक्तनियमादेवेत्यर्थः । परमते तु घटः पटो नेत्येतत्तुल्यतया त्रापि स स्यादिति भावः । उपसंहरनाह *अत एवेति । उक्तोऽर्थः । अतएवा 'न पचति चैत्र' इत्यतः 'चैत्रभिन्नकर्तृकः पाक' इत्यवोधः । विशेष वक्तुमाह *अयमेवेति । तत्लमभिव्याहृतनञ्बोध्यात्यन्ताभाव एवेत्यर्थः। प्रसज्येत्यस्यार्थः *विधायेति । विशिष्टफलितार्थमाह *विहितेति । विधानं च तदसमभिव्याहृतवाक्यतो बोध्यम् । तमेव विशेषमाह *नसूत्रे इति । *तेन-भाष्यीयतथा- कथनेन । “न एकं प्रियम्" इति तत्रोक्तम् । नद्वित्वाशयकमित्यर्थत आह *नास्माकामिति । येननाप्राप्तइतिवन्नेत्याह *अत्रहीति । बहु- प्रियशव्दः पात्रादिः। बहुप्रियतेतिपाठस्तु सुगम एव । प्रागुक्तदाढा- योदाहरणान्तरमाह *नसन्देह इति । अभियुक्तोक्तिविरोधं परिहरति *प्रसज्योति । एवं च न तथैव कार्यकारणभावः, किन्तु तत्र तादृशधा- तुगुणवाचकपदान्यतरजन्योपस्थितिः कारणमिति बोध्यः ॥ ३५ ॥ अन्त्यो घटः पटो नेत्यादौ।

·: ६६८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । यत्त्वत्र भेदो नसर्थः तत्र प्रतियोगितासम्बन्धे. न पटस्यान्वयः । नच गृहस्योचैरित्यादाविव षष्ट्या- पत्तिः । एवं तर्हि पटपदं पटप्रतियोगिकपरम्, तस्य भेदे ऽभेदान्वयः । भेदस्याश्रयतया घटे ऽन्वयः । अभेदान्वयव्युत्पत्तिस्तु निपातातिरिक्तविषया। यद्वा भेदवान्नार्थः । भेदवत्ति लक्षणति तु न यु- तम् । निपातानामनेकार्थत्वेन लक्षणानवसरात्, के. वलभेदस्य काप्यबोधाचेति । तन्न । न ब्राह्मणैरेतैरुपद्रुतमित्यादौ भेदाश्रयभेदप्रतियो- गिनोः समानविभक्तित्वस्य दुरुपपादत्वात्, समास- वाक्ययोस्तुल्यार्थत्वौचित्याच्च । तस्मादत्रापि आरो- पितपटाभिन्नो घट इति बोधः । नञ् द्योतक एव । एच. श्व समानविभक्तिकत्वं सिद्धम् । घटभेदबोधस्त्वार्थः। तत्समनियतत्वाद् घटत्वाभावबोधो ऽपि तत्रार्थः । यद्यपि भेदो निरूपयितुमशक्यः । तथाहि- घटः पटाद्भिन्न इति भेदज्ञानं भिन्नत्वेन गृहीतधर्मि- प्रतियोगिज्ञानपूर्वकम् । तत्र स भेदो ऽयमेव चे- दात्माश्रयः । भेदान्तरं चेत्तदपि भिन्नयोरेव ध- मिप्रतियोगिनोज्ञातव्यम् । स चेत्पूर्वभेद एव तदाऽन्योन्याश्रयः । तृतीयो भेदोऽन्यश्वेच्चक्रकाप- त्तिः । भेदपरंपरांस्वीकारे अनवस्था । अन्ति- मभेदासिद्ध्या मूलभूतभेदपर्यन्तमसिद्धेर्मूलक्षयात् । अत एव भेदस्यासत्सामान्यशब्देन कैयटादौ व्यवहा- रः। असत्त्वमुक्तरीत्या,सामान्यत्वं केवलान्वयित्वात्। तथाऽप्यविचारितरमणीयेनैव मायिकेन भेदेन व्यव- ·निपातार्थनिरूपणम् । हाराद्यावहारिकस्यैव सत्त्वेनाक्षतिः, घटाद्यर्थस्य घटा- दिपदवाच्यत्ववत् । अन्यथा घटत्वाश्रयत्वेन अधं घटः, घटवृत्तित्वेन चेदं घटत्वमित्यन्योन्याश्रयात् । पदा- र्थमात्रस्याविचाररमणीयस्यानिर्वचनीयस्यैव व्यवहा- रप्रयोजकत्वात् । अत एवोक्तं श्रीहर्षेण- समस्तलोकशास्त्रैकमत्यमाश्रित्य नृत्यतोः । का तवास्तु गतिस्तस्तुधीव्यवहारयोः ॥ उपपादयितुं तैस्तैर्मतैरशकनीययोः । अनिर्वक्तव्यतावादपादसेवा गतिस्तयोः ।। यथा सतो जनिनैवमसतोऽपि जनिनच । जन्यत्वमेव जन्यस्यानिर्वाच्यत्वसमर्पकम् ॥ इति। तथा- भेदसत्यपरस्तर्को भेदमायापरो ऽपरः । भेदसत्यपरस्तकों ह्यसन्वेदविरोधतः ।। एकविज्ञाननिगमान्नेहनानेति च श्रुतेः । इत्यलम् । एवमघटस्य दर्शनमित्यादौ"सर्व वाक्यं सावधार- णम्" इति न्यायेन घटभिन्नस्यैव दर्शनमित्यर्थात् घटस्थ दर्शनाभावोऽपि आर्थः प्रतीयते । अघटदर्शनमित्युक्त तु न । तद्भिन्नदर्शने ऽपि तद्दर्शनाभावाभावेन तयोः समनैयत्याभावात् । एवकारान्तर्भावेण वृत्तौ तु न मानम् । एतच "तस्य भावः, "नयो गुणप्रतिषेध-"इ- त्यादिसूत्रेष्वाकरे स्पष्टम् ॥ ३६ ।। (कुं०टी०) *अन्त्यः-तादात्म्यसम्बन्धाभावः । तत्र- -भेदे।

·६७० टीकाद्वयोपेनायां लघुमजूषाचाम् । *प्रतियोगितेति । घटनालियोगिकमेवानित्यर्थः । गृह- स्योच्चैरित्यादाविति । “न लोक-” इत्यत्र पूर्वोत्तरसा- हचर्यात् कुव्ययत्व ग्रहणात् । *पष्ठयापत्तिरिति । घटसम्बन्धिभेदवानियाद *नयुक्तमिति ! शत्येव निर्वाहात् । नबालगैरिति । अत्र भेदातियोगिनो ब्राह्मणाः, दाश्रया एते, वाजणप्रतियोगिक श्वन्त খুন হই নাম্বালম্বিয়ালৰ বিন্ধালাবন্তি- रित्यर्थः । तत्समनियतत्वात्-बटभेदसानियतत्वात् । *ध- मिप्रतियोगीति । घटः पटो नेत्यत्र धर्मी घटः प्रतियोगी पटः अनयोर्मेदवत्वेनोपस्थितयोरेवेयं बुद्धिरित्यर्थः। *चक्रकामिति । त्रयाणां परस्परापेक्षा चक्रकम् । अत ऊर्ध्वमनवस्था । असत्सा- मान्यपदयोरथयाह अलत्वनिति। *उक्तरीत्या-भेदासिद्धिरि- तिरीत्या । *अतएवोक्तमिति । यदि घटबुद्धिविशेष्या घटसिद्धि- स्तदा घटबुद्धिरपि घटबुद्धिबुद्धेरेव वाच्या इत्यनवस्था । नन्वेवं सर्वलोकशास्त्राविसंवादेन प्रवर्त्तमानयोर्वस्तुधीव्यवहारयोः का गतिरिति पृच्छति *कागतिरिति । वस्तुधीव्यवहारयोः संपति- पत्तिमात्रं विचारतस्तु तयोरुपादानमशक्यमित्याह उपपादयि- तुमिति। *इत्युक्ते तु नेति । अत्र घटदर्शनाभावबोधो नेत्यर्थः । अत्र हेतुमाह तद्भिन्नेति । घटभिमपटादिदर्शने घटस्य दर्शनं न भवतीति नेत्यर्थः । तयोः-अघटदर्शनघटदर्शनाभावयोः ॥३६॥ (क० टी०) एवं तदात्यन्ताभावं निरूप्य भेदं निरूपयति *अन्त्य इति । भेद इत्यर्थः सोऽपि समासवदार्थ एव, न शाब्द इति प्रतिपादयितुं मीमांसकनैयायिकमतं खण्डयति *यत्त्विति | *नार्थः-तद्वाच्यः । *एवं तीत्यस्य यत इत्यादिः । लक्षणया आह *पटपदमिति । *भेदे-नअर्थे ।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६७१ * अभेदान्वयः-अभेदेनान्वयः। ननु व्युत्पत्तिविरुद्धमन्त्यमत आह *अ- भेदेति । नन्वेवमाद्ययाधोऽपि न स्यायत आह *यति । भेदेन्यस्य प्रतियोगिविशिष्टेत्यादिः । तथा च सामाइत्वात्प्रतियोगिनि पटस्य अभेदेनान्धयो विशिष्टस्य घटे तथेति । तस्माइन्ययात्वेऽपि न को- ऽपि दोषो ऽति भावः। एकदेश्युकं खण्डपति परः *भेइवतीति । भेदे शक्तस्य पर्युदाले सामानाधिकरण्यानुरोधेन तत्र लक्षणेत्यर्थः । सिद्धान्तमतेन दूरणमाह *निपातानामिति । परोक्तदोपमाह *केव- लेति। घटः पटो नत्यादौ परमते साधुत्वेन लिहिमभ्युपेत्याह *न- ब्राह्मणैरिति । अत एव तल्लाधारण दोषान्तरं समासस्थले पूर्व तथा प्रतिपादितत्वादाह *समासयाल्यथोरिति । *अनापि वाक्येऽपि तदीये । अपिना ललाससमुश्शयः। अतरवाह *एवञ्चति । साधुन्वार्थ प्रथमेति तु न युक्तम् । तथाऽनुशासनासावात् । औत्सर्गिकैकवचन- स्यापि गमके सत्येव सस्वाञ्च । जन्वेवं कथं तद्भेदधीः सर्वजनप्र. सिद्धाऽत आह *घटभेदेति । समनियताभावानाक्यमेतस्मिन्नेव भेदत्वेन घटप्रतियोगिकत्वम्, अत्यन्ताभावत्वेन च घटत्वप्रतियोगि- कत्वमिति मतस्य दूषितत्वादाह *तत्समनियतत्वादिति । भेदस्य न वास्तवत्वमित्याह *यद्यपीत्यादि । घटी घटाद्भिन्न इत्यादिवारणा- याह *भिन्नत्वेनेति । तत्त्वेन गृहीतौ यो तस्याश्रयप्रतियोगिलो तयो- र्यज्ज्ञानं प्रतियोग्यधिकरणरोनिं तत्पूर्वकमित्यर्थः । तत्र-पूर्वतन- तज्ज्ञाने । स्वस्मिन्साक्षात्स्वापेक्षासत्वाद् आह आत्मति । इदमुद्ध- रति *भेदान्तरमिति । स चेत्-तृतीयभेदश्चेत् । * पूर्वभेद एव-स- ाद्यभेद एव । एकमन्तरा स्वस्मिन्स्वापेक्षालस्वादाह अन्योन्यति। इदमप्युद्धरति* तृतीयति । चतुर्थस्य सर्वाद्यरूपत्वे ऽनेकद्वारा स्वस्मिन्स्वापेक्षासवादाह *चक्रक्षेति । धातरिति सुत्र स्पष्टमे- तत् । तत्र हि-"आत" इत्यत्र “धातोः" इति विहितविशेषणम्, "आत” इत्यानन्तर्यविशेषणमित्यभ्युपेत्यापि लोपे कृते जुम् नेति समाधावलुनन् इत्यादी लोप ईत्वेन वाध्यते, तशान्तिभावेन, सच जुस्भावेन, सच लोपेन, सचेत्वेनेत्वमन्तिनाऽन्तिर्जुला सच लो- (१) प्रतीतेश्चेति पाठः।

·६७२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । इत्यत पेनेति चक्रकमुक्त्वा ऽऽयन्नादिषपदशिवद्भावनान्तरङ्गत्वादादावन्ति- भावे लोपेन व्यवस्थेति परिहतमेकदेशिना । अन्योन्याश्रयस्तु वृद्धिसूत्रभाष्यादी प्रसिद्धतरः । एतदोषाभावाय चतुर्थादेरपि भिन्नत्वाङ्गीकारे आह *भेदेति । अस्या दोषत्वे बीजमाह *अन्ति- मति । एवं सति कचिद्विश्रान्तेरसम्भवादाह *पर्यन्तमिति । अ- एवोक्तम्-"एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षयकारिणी" इति । *अत एव-तदशक्यत्वादेव । *कैयटादाविति । *उक्तेति । तदश- क्यत्वेनेत्यर्थः । न केवलमत्रैवेदं किन्त्वन्यत्रापि सर्वत्रेत्याह *घटाद्यर्थेति । इदमुपपादयति *अन्यथेति । उक्तरीत्यनङ्गी- कारे इत्यर्थः। *अन्योऽन्याश्रयादिति । तदापत्तेस्तलिद्धेरप्यभा- वापत्तरित्यर्थः । उपसंहरति *पदार्थेति । तस्मादित्यादिः। मात्रम् कात्स्न्ये । अनिर्वचनीयत्वस्वरूपं प्रागुक्तम् । प्रयोजकत्वमिति पा. ठः । समस्तेत्यादिविशेषणेनाविप्रतिपतिर्वस्तुनो धीव्यवहारयोः सू. चिता । नर्तनं च सर्वदेशसम्बन्ध एव । तव तस्तयोः का गतिः स्यात्कुत आह *उपपादयितुमिति । एवं प्रश्ने सिद्धान्तमाह *अनिर्वचनीयेति । ननु तत्त्वमेव कुतो ऽत आह *यथेति । *सतः ब्रह्मणः । *एवम्-तथा। *असतः-नृशृङ्गादेः । *नच-नहि । नैवेति पाठेऽप्येवम् । उभयत्र वीजमुक्तमेव प्रपञ्चे त्वाह *जन्यत्वमेवेति । एवं सामान्यत उक्त्वा विशेषतः प्रकृतसंमतिमाह *तथेति।सत्यमायाशब्दौ धर्मपरौ तयोर्मध्ये आह *भेदेति । *ह्यस- न्-असन्नेव । *विरोधतः-पञ्चम्यन्तात्सार्वविभक्तिकस्तसिः। वेद- मेवाह *एकेति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमित्यपि प्रागुक्तश्रुतेरित्य- र्थः । *चश्रुतेः-श्रुतेश्च । यद्यपि “तत्त्वमास" इत्यादयोऽभेदप्रतिपादि- काः, नित्योऽनित्यानाम्" इत्यादयो भेदप्रतिपादकाश्चेति श्रुतीनामपि द्वविध्यम्, तथापि लाघवतर्कानुगृहीताभेदश्रुतिवलात्तासामुपाधिक- ल्पितव्यावहारिकभेदानुवादकत्वमेव । किञ्च श्रुत्यैव भेदतिरस्कारो ऽपि कृतः-"नेह. नानास्ति किञ्चनेति, । “य एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते ऽथ तस्य भयं भवति मृत्योः स मृत्युमाप्नोति यदु ह नानेव पश्यति" इत्यादिस्तग्निन्दापराऽपि । नैवमभेदस्य तत्त्वपरा श्रुतिर- स्ति भेदवाक्यानुरोधादभेदवाक्यानामविभागलक्षणादि- भेदपरत्वं यथोक्तं शुद्धमाक्षिप्तं तागेव भवति । किञ्चावि- यया ·निपातार्थनिरूपणम् । तथा *एव- भागो नाम विभागाभावो न संयोगविरोधी विभागाभावस्य संयोगस्वरूपत्वेन संयोगाभावरूपविभागाभावस्य सुतरां त. स्वरूपत्वेन द्वयोर्व्यापकयोर्जीवब्रह्मणोरप्राप्तिपूर्वकप्राप्तिरूपसंयो. गाभावेन तदसम्भवात् । तस्माद्विभुनित्यानामविभागो नामा- भेदापरपर्याय एव । एतद् ध्वननार्थमेव नेहेत्यादिहेत्वन्तरमुक्तम् । एवं च तादात्म्यमारोपितं भेद एव वास्तवो वस्तूनामिति व्य. वहारोऽप्यविद्याविलसित एवेति बोध्यम् । तदाह *इतीत्यल- मिति । अन्यत्रापि तत्प्रतीतिमुपपादयति मिति । तत्र घटत्वाभाववदित्यर्थः । *अर्थात्-आर्थिकात् । शाब्दस्तु आरोपितघटस्यैव दर्शनमिति । *अभावाभावनेति । त- दर्शनाभावे ऽपि तद्भिन्नदर्शनाभावेनचेत्यपि बोध्यम् । *ए. तञ्चति । समासे तदज्ञानं चेत्यर्थः । तत्राये "स्वतल्भ्यां नलमासः पूर्वविप्रतिषेधेन" इत्यत्र युगपद्विवक्षामाश्रित्य व्याख्यातम् , तच्च तत्रैवकारान्तर्भावे सति असम्बद्धं स्यात् । भेदस्यावास्तवत्वमपि तद्भाष्यादौ स्पष्टम् । द्वितीये गुणप्रतिषेधे इत्यस्य गर्दभरथमर्हति "तदर्हति" इति ठक्, गार्दभरथिकादन्य इत्यर्थकस्यागार्दभरथिक इत्यस्य दत्तस्य प्रत्युदाहरणस्योपपत्त्यर्थ व्याख्यातृभिर्व्याख्यातम् । नचास्य गर्दभरथाहणकर्तृभिन्न इत्यर्थः, तत्रार्थत अर्हत्वाभावस्यापि बोधनादस्त्येव गुणप्रतिषेधः, यथा घटभिन्न इत्युक्ते घटत्वाभाव. वानिति प्रतीयते इति वाच्यम् । न गर्दभरथमहतीति गर्दभ. रथस्य नाहीभ्यां युगपदेकार्थीभावविवक्षायां परत्वात्तद्धिते एकदेशद्वारकसामर्थ्यमाश्रित्य तद्धितान्तेन समासे आरोपित गर्दभरथमहतीत्यर्थके ऽतिप्रसङ्गवारणार्थत्वादिति । अन्यथैत- दसङ्गतिरपि स्पष्टैव ॥ ३६ ॥ नयोत्यो भेदो विशेषणम्, भेदप्रतियोगी घट इत्यर्थ इति तु न युक्तम् । अघटमानयेत्युक्ते यत्किञ्चिनिष्ठभेदप्रतियोगिनो यकिश्चित्पतियो- गिकभेदवतो वा घटस्यैवानयनापत्तेः । अत ए- १ मूलपुस्तकत्रितये भावादिति पञ्चम्यन्तः पाठ उपलभ्यते ।

·६७४ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । घोत्तरपदार्थप्रधानत्वे नञ्तत्पुरुषस्य अब्राह्मण इत्युक्त ब्राह्मणमात्रस्थानयनं प्राप्नोतीत्याशय नञः प्रयोगा- नर्थविशिष्टस्यानयनं भविष्यतीत्युक्त्वा "कः पुन- रसौ नत्रर्थविशिष्टः" इति प्रश्ने "निवृत्तपदार्थक"इति भाष्य उक्तम् । निवृत्तः पदार्थों मुख्यं ब्राह्मण्यं यस्मि- न्स क्षत्रियादिरित्यर्थः । सादृश्यादिना अध्यारोपित- ब्राह्मण्यो नद्योतिततद्वस्थ इत्यर्थः इति कैयटः । यत्तु निवृत्तेति भावे क्तः, निवृत्तमभावः पदार्थों यस्येति एतदुभाष्यार्थ इति । तद् भ्रान्त्यैवेति स्पष्टं भाष्यविदाम् । किश्च प्रतियोग्यभावौ तुल्ययोगक्षेमा- विति तान्त्रिकोक्तेनञ्वाच्यभेदस्य विशेषणता न युक्ता । यत्र प्रतियोगिनः प्रकारता तत्रैव तदभाव- स्थापि सा, यत्र तस्य विशेष्यता तत्र तदभाव- स्थापि सेति तदर्थः । बाधवुद्धिप्रतिवन्धकताऽपि यथाऽनुभवं कल्प्यति न तदनुरोधेन ऋष्यनुभव- सिद्धबोधान्यथाभाव उचितः । अनेनैव न्यायन प्रति- योग्यधिकरणमेवाभावाधिकरणमिति दिक् ॥ ३७ ॥ (कुं०टी०) *निवृत्तपदार्थक इति । अयं भावः-यो ऽयं ब्रा- ह्मणार्थः स बहिरसन् केवलं भ्रान्त्या क्षत्रिये अध्यवसित इति स्वाभाविकी ब्राह्मणार्थनिवृत्तिरेव ना द्योत्यते, तस्मादाया- पेक्षयैव निवृत्तपदार्थकत्वम् उपचारसत्ताऽपेक्षया तु प्रयोग इति । घटप्रकारकभूतलविशेष्यकनिश्चयं प्रति घटाभावप्रकारकभू- तलविशेष्यकनिश्चयः प्रतिबन्धक इत्यादि दूषयति *वाध- बुद्धीति । *अन्यथाभावः-अन्यथात्वम् । *अनेनैवेति । नत्रो- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६७५ ऽभावे यत् प्रतियोग्यधिकरणं तत् नममभिव्याहारे अभावा- धिकरणामित्यर्थः ॥ ३७॥ (क० टी०) दीक्षितभूषणकारादिमतमाद्यं खण्डयति *न- द्योत्य इति । इदंच वाक्यसमासोभयपरम् । भेद पव नज- थः तस्य तत्त्वादेव सर्वनामकार्यम् , तस्य तत्वाधान्यम् , अत्वं भव. सीत्यादौ पुरुषव्यवस्था, अनेकमित्यादौ तनियमश्च । अनेके इति त्वेकशेषेण साधु । समासे वक्ष्यमाणं त्वन्यथापरमिति न पौन- रुक्त्यम् । समासवाक्ययोस्तुल्यार्थत्वात् । अतएवाह *अघटमि- ति । सामर्थ्यस्योभयत्रापि सत्त्वेन विनिगमनाविरहादाह *य- त्किञ्चित्प्रतीति । उत्तरपदार्थप्राधान्ये राजपुरुषमानयेत्यादौ तथा दृष्टत्वात् । *अत एव-तत्र पक्षे तदापत्तेरेव । *नजि- ति । पूर्वान्वयि । मात्रपदेन शौचाचारादिहीनब्राह्मणस्य, क्षत्रि- यादेश्च निवृत्तिः । भाष्ये नञ्पदमर्थपरामित्याह *नथैति । भे- दस्य नार्थत्वे तावताऽप्यवारणादाह *कःपुनरिति । नायं न- अर्थमात्रविषयकः प्रश्नः, सर्वनाम्नां प्रधानपरामर्शित्वस्योत्ल. गित्वाद्, अतस्तदर्थमाह *नार्थविशिष्ट इति । अभावस्यैव नन- र्थत्वेन प्रसिद्धत्वात्प्रमितोत्तरपदार्थव्यतिरिक्तः कोऽसौ नविशि. ट उत्तरपदार्थ इत्यर्थः । कप्रत्ययसूचितबहुव्रीहिसूचितमर्थमाह *निवृत्त इति । कर्मणि क्त इति भावः । सर्वथा निवृत्तपदार्थत्वे विशेषणमेव न युज्यतेत्यतस्तत्तात्पर्यार्थमाह *सादृश्यादिनेति । आदिना साहचर्यादि । निवृत्तमुख्यब्राह्मण्यादारोपिततद्वानिति मा. प्याक्षरार्थस्तदाह नमिति । एवं चारोपितस्वप्रवृत्तिनिमित्तवा- नुत्तरपदार्थ इत्यत्र ताप्तर्यग्राहको नभिति तात्पर्यम् । उत्तरपदार्थप्रा- धान्यमप्येतदेवेति बोध्यम् । तदुक्तिमेव खण्डयति *यत्त्विति । *त. दिति । उक्तयुक्तेः । पूर्वोत्तरसन्दर्भाञ्चोक्तस्यैव भाष्येष्टत्वेन तथाऽर्थ- सम्भावनाया एवाभावात् । यथाचैतत्तथा स्पष्टमुद्योते । अभ्युपेत्य दोषान्तरमाह *किञ्चेति । तान्त्रिकाः-नैयायिकादयः । परम- तेनाह *नवाच्येति । प्रसिद्धयोगक्षेमतुल्यत्वाभावादाह *य- वेति । नन्वेवं घटादिज्ञानस्य तत्प्रतिवन्धकता न स्यात्, ग्राह्याभावानवगाहित्वादन आह *बाधेति । ननु परेषां तथैवा.

·६७६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । नुभवो ऽत आह *ऋष्यनुभवेति । ततस्तस्य प्रावल्यात् । त- स्यार्थान्तरमप्याह *अनेनैवेति । प्रतियोग्यभावावित्युक्तेनेत्यर्थः । विनिगमनाविरहादिति भावः । किश्चार्थिकतज्ज्ञानमादाय ताह- शवाधवुद्धपि प्रतिवन्धकत्वसम्भवः । वस्तुतो वाधबुद्ध व ज्ञा. ने प्रतिवन्धकत्वमिति प्रागुक्तम् । एतेन प्रतियोग्यभावान्वयौ तु. ल्योगक्षेमौ तेन यत्पदोपस्थापितस्य प्रतियोगिनो ऽनुयोगिनि आधाराधेयभावसम्बन्धेनैवान्वयनोधस्तत्र तत्संसर्गाभावस्यापि तथा, यथा पचति चैत्र इत्यादौ तिङर्थकृत्यादेः प्रथमान्तपदोप- स्थाप्ये एव तत्र तथेति, ततदभावस्यापि तथेति उक्तसिद्धान्तं जीर्णशाब्दिकमतत्वेनानूद्य तत्र सर्वत्राभावबोधस्थानुभविक- त्वादिति च नैयायिकोक्तमपास्तम् । तदाह *इतिदिगिति ॥ ३७॥ यत्तु-"नानुयाजेषु" इत्यादौ पर्युदास एव, न प्रस- ज्यप्रतिषेधः, शास्त्रीयविहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पाप- त्तेर्वाक्यभेदापत्तेश्च । तथाहि क्रियायाः कारकाका- सत्वेन विनिगमनाविरहात्सकलकारकविशिष्टां भा. वनां प्रतियोगिभूतामुद्दिश्याभावस्य विधिस्तत्र वाच्यः । एवञ्चोद्देश्यस्य प्रतियोगिनः प्रसिद्ध्यर्थं प्रा. प्तिसापेक्षता प्रतिषेधस्य । प्राप्तिश्च कचिद्रागतः, यथा "न कलशं भक्षयेद्" इति । तत्राहि रागेण कलअभक्ष- णादरिष्टसाधनत्वावगत्या प्रसक्तायाः कलनभ. क्षणभावनाया निषेधशास्त्रेण निवृत्तिविषयत्वे ऽवग. ऽर्थात्तद्विषयकल नभक्षणादेरनिष्टसाधनत्वाक्षे- पान्नित्यं ततो निवृत्तिः । प्रकृते च येयजामहेशास्त्र- त एव सा । साच प्रमारूपति उपजीव्या चेति तस्या अत्यन्तबाधायोगात् विकल्प एव प्रामोति । विकल्प च प्रथमं व्रीह्यनुष्ठाने यवशास्त्रस्याप्रामाण्यस्वीका. रात्मा प्रतीतप्रामाण्यपरित्यागः, वेदे विपर्यासरूपा. ते ·६७१ " निपातार्थनिरूपणम् । प्रमितिजनकत्वासम्भवात्। ततः प्रयोगान्तरे यवोपा. दाने यवशास्त्रस्य स्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागात्मकं परित्यक्तप्रामाण्योपादानम् , ब्रीहिशास्त्रे स्वीकृतप्रामा- ण्यपरित्यागरूपो ऽप्रतीताप्रामाण्यस्वीकारः, पुनस्त- तीयप्रयोगे ब्रीह्युपादाने व्रीहिशास्त्रस्य स्वीकृताप्रामा. ण्यपरित्यागात्मा त्यक्तप्रामाण्यस्वीकार इति चत्वारो दोषाः । यथाकथश्चिनेदारोपेणाष्टौ वा दोषा इति । तन्न । निषेधशास्त्रानालोचने सामान्यशास्त्रालो- चनमात्रेण भ्रमात्मकप्रतियोगिप्रसिद्ध्याऽभावबोधस- म्भवेन विकल्पाप्राप्तः । ननु निषेधशास्त्रस्यैव प्रथममालोचने विशेषद- शनसत्त्वेन सामान्यशास्त्रतो भ्रमानुपपत्या ताह- शप्रतियोगिनो ऽप्रसिद्धौ तदुद्देश्यकप्रमाऽनुपपत्ति- रिति चेन्न । निषेधशास्त्रस्य प्रथममालोचनं नाम तवाक्यज्ञा. नमुन तदर्थज्ञानम् ? । नाद्यः । तावन्मात्रेण विशेषद- शनासम्भवात् । नान्त्यः । प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या तदस- म्भवात् । किञ्च निषेधस्य प्रथममालोचने बाधबुद्धेः सत्त्वेन विधिवाक्यतः प्रमा दुरुपपादेति विकल्पा- पत्त्युक्त्यसम्भवः । यदा तादृशे विषये आहार्यभ्रमात्मिका प्रतियो- गिप्रसिद्धिरस्तु। एवमेव हि “नान्तरिक्षे जुहोति"'हदे वहिर्नास्ति' इत्यादौ प्रतियोगिप्रसिद्धिः सर्वैरुपपाया। प्रतियोगिज्ञानस्यालावधीहेतुत्वेऽपि तत्कारणताव- च्छेदककोटावनाहार्यत्वनिवेशे मानाभावात् । ससं- ·६७८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बन्धिकपदार्थज्ञाने संबन्धितावच्छेदकप्रकारकज्ञानका- रणव विशेषणतावच्छे दकप्रकारकज्ञानकारणतैव वा प्रतियोगिज्ञानकारणतेति पक्षेऽप्याहार्यानाहार्य- साधारणज्ञानत्वेनैव हेतुता । आहार्यतज्ज्ञानादाहार्य एव स इत्यनेनैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । आहार्यः शान्बोधो नेति त्वश्रद्धेयमेव । हृदवृत्तित्वाभावबोधो वन्हावि- त्यादि त्वधिकरणकारकस्य कर्तृकर्मद्वारा क्रियान्वय- नियमादयुक्तम् । प्रसक्तं निषिध्यते इत्यस्य प्रसञ्ज- नाहमित्यर्थः । यदि निषेधो न स्यात् स्यादेव सामा. न्येन प्रसक्तिरिति बोध्यम् । किञ्च विध्युपमर्दकत्वेन उपजीव्यादपि तस्मानि- षेधो बलवान्। एतदेवाभिप्रेत्य "निषेधाश्च बलीयांस" इति भाष्यकृतः। किश्च उपजीव्यविरोधो विकल्पवादिनो ऽपि तथाहि-यागत्वावच्छेदेन येयजामहकर्मकभावनारूप- वाक्यार्थी निषेधस्योपजीव्या, तस्य च यत्रानुयाजे तदकरणं तदंशे विरोधः, अवच्छेदकावच्छेदेन प्रतीतेरप्रामाण्यं च । अनुयाजवाक्ये तु एकवाक्य- तालाभेन पर्युदास इति तत्त्वम् । अतएव “इन्वेच" "विभाषा जास" इत्यादीनां चारितार्थ्यम् । अत एव "सुडनपुंसकस्य" इत्यादी भाष्ये पर्युदासप्रसज्यप्रतिषेधयोः फलाविशेष उक्तः संगच्छते ॥ ३८॥ (कुं० टी०) *शास्त्रीयेति । विधानप्रतिषेधयोः शास्त्री- ·निपातार्थनिरूपणम् । यत्वादित्यर्थः । *वाक्यभेदेति । नमः क्रियायामन्वयात् । *सकलेति । सकलकारकविशिष्टक्रियाया एव निषेधा- दित्यर्थः । * नकलञ्जमिति । नबर्थस्य धात्वर्थेऽन्वयासम्भवाद् भक्षणप्रवर्तनायां नार्थो ऽन्वेतीति मीमांसकाः । 'ओक्श्रावय' इति अध्वर्युणोक्ते 'अस्तु औषद्' इति आग्नीध्रः, 'यज' इति पुनरध्वर्युः। ये३यजामहे इत्यादि होता । “वषट्कार मामा आयुः प्रमोषी:"इत्यादि च यजमानः, इति येयजामहः।*सा-प्राप्तिः। *प्र- मारूपेति । शास्त्रविहितत्वात् ।* उपजीव्येति । अभावज्ञाने प्रतियो- गिज्ञानस्य हेतुत्वात् । *वाधायोगादिति-शास्त्रापामाण्यप्रसङ्गात् । *विकल्पेचेति । चत्वारो दोषा इत्यत्रान्वयः । *विपर्यासेति । वेदे भ्रमजनकत्वरूपाप्रामाण्यासम्भवात् प्रामाण्यस्वीकार एवे- त्यर्थः। *यथा कथञ्चिदिति । प्रामाण्यपरित्यागो ऽपामा- ण्यस्वीकार इति दोषद्वयं मीमांसकाः व्यवहरन्ति-तन्मतेऽष्टौ इत्यर्थः । *अभाववोधेति । भ्रमप्राप्तस्यैव निषेध इति भावः । *विशेषेति । करचरणादिविशेषदर्शने स्थाणुर्वा पुरुषो वेति स- न्देहाभाववत् । *एवमेव-भ्रमात्मिकैव । * अन्तरिक्षे-अनाहते। *प्रतियोगिज्ञानस्येति । अयं भावः-प्रतियोग्यविषयकामाव- प्रत्यक्षस्यानुदयादभावलौकिकप्रत्यक्षे प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुता कल्प्यते । नच प्रतियोग्यविषयकाभावप्रत्यक्षस्याभावेनापाद्या- भावादेव सिद्धौ किं हेतुत्वकल्पनेनेति वाच्यम् । इन्द्रियसम्बद्ध- विशेषणताबलादेव अभावप्रत्यक्षस्यैव प्रतियोगिशून्यकालेऽप्या- पत्त्यैव फलतः तत्पर्यवसानादिति । अपिशब्देनास्वरसः, तद्वीज तु पूर्वोक्तहेतुत्वे मानाभावः । प्रतियोगिज्ञानाभावे आपादकाभा. वेनैवापत्यभावात् । नहि केवलसंनिकर्ष एवापादकः इतरका- रणस्यापि सहकारित्वादिति । 4 ·६८० टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । यत्तु प्रतियोगिज्ञानस्याहेतुत्वे घटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरं 'विशेष्ये विशेषणम्' इति न्यायेन घटो नास्तीति प्रतीत्यापत्ति- रिति । तन्न । विशिष्टवैशिष्ट्यवोधात्मकस्यैवाभावप्रत्यक्षस्य स्वीकारात् । एतेन प्रतियोग्यमिश्रितनेत्याकारकप्रत्ययापत्तिरित्यपा. स्तम् । विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयहेतुतयैव गतार्थत्वात् । तदाह *विशेषणतावच्छेदकति । अत एव पीतः शङ्खोऽत्र नास्ति किन्तु द्वीपान्तरे इति प्रतारकेण वाक्यं प्रयुज्यते । * आहार्यत. ज्ज्ञानादिति । प्रतियोगिज्ञानस्याहार्यत्वात्पतियोग्यप्याहार्य एवे- त्यर्थः । *नातिप्रसङ्ग:-न विकल्पप्रसङ्गः । ननु नौकायां प्र- सिद्धस्य हुदवृत्तित्वस्याभावो बन्हाविति न प्रतियोग्यप्रसिद्धि. रत आह *वहावित्यादीति । अयुक्तमित्यत्रान्वयः । अत्रैव हेतुमाह *अधिकरणेति । यागत्वावच्छेदेनेति । यागत्वस- मानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वं च तदर्थः । *प्रतीतेरिति । अवच्छेदकावच्छेदेन या प्रतीतिस्तस्या अप्रामाण्यमित्यर्थः । किमर्थं तदीयानुयाजवाक्ये पर्युदासः स्वीक्रियते इत्यत आह *अनुयाजवाक्येविति । *एकवाक्यतेति । वाक्य भेदवारणायैव प्रसज्यप्रतिषेधत्याग इति भावः । *चारितार्थ्यमिति । अन्यथा "इन्द्वेच'इत्यनेनैव विकल्पलाभे"विभाषा जसि"इत्यस्य वैया. पत्तिरित्यर्थः । *अतएव-प्रसज्यपतिपेधे ऽपि विधेरकल्पनादे- व । *फलाविशेषइति । तत्र हि "अनपुंसकस्येति निषेधादनानि इत्यादौ सर्वनामस्थानसंज्ञा न पामोति"इत्याशक्य "मुडिति प्रा- प्तिरेव प्रतिपिध्यते" इत्युक्तम् । तेन तत्र प्रतिषेधपर्युदासयोः फलसाम्यमिति भावः ॥ ३८ ॥ (क० टी०) सिंहावलोकन न्यायेन उक्तविषये वाधलक्षणे ·निपातार्थनिरूपणम् । तस्या । मीमांसकोक्तं खण्डयति *यत्त्वित्यादि । *नानुयाजेविति । "नानुयाजेषु येयजामहं करोति" इति आपस्तम्बसूत्रायुक्ते इत्यर्थः । तत्राद्यदोषमुपपादयति *तथाहीत्यादि एवाभावप्रतियोगित्वादाह प्रतियोगीति | *तत्र-अनुवाजे- षु । *एवञ्च-तस्या उद्देश्यत्वेच । *रागेणेति । कदाचि. त् वैद्योपदिष्टतद्भक्षणेन रोगनिवृत्तेरनुभूतत्वात्क्षुन्निवृत्त्यर्थत्वाचति भावः । क्वचिदितिसूचितासार्वत्रिकत्वलब्धमाह *प्रकृते चेति । यत्तु अनुयाजविषये “यजतिषु यजामहं करोति" इति ततः पूर्ववाक्येन प्राप्तिरिति सकलमीमांसकनैयायिकादिग्रन्थकाराः। तन्न। तस्य खपुष्पायमाणत्वात् । नन्वेवं कथं प्राप्तिरिति चेत् । शृणु "ओधावयेति चतुरक्षरं अस्तुश्रौषडिति चतुरक्षरं यजेति द्वयक्षरं येयजामहे इति पञ्चाक्षरं यक्षरो वपदकार एप वै सप्तदशाक्षरः प्रजापतिर्यज्ञमन्वायत्तं वेद" इति अनारभ्याधीतवाक्येन तदुपदेश इति ततस्तत्प्राप्तिरिति । तदेतदभिप्रेत्याह *येयजेति । यद्यपि तेन सर्वप्राप्तिस्तथापि प्रकृतत्वात्तावन्मात्रमुक्तम्, । तद्बोधकोकश्रु. तिकल्पितशास्त्रत एव सा प्राप्तिरित्यर्थः । ननु निपेधस्य विशु न्मूलकत्वेन बलवत्वमत आह * उपजीव्यति । तथाच तस्या अपि बलवत्वमिति भावः। ननु विकल्पे इयापत्तिग्रहणाग्रहणनद्रा आह *विकल्पचेति । दोषान्वयो ऽस्य । ननु कथमनयोरैक्यमाच- स्यान्यार्थकत्वादत आह *वेदेति । तत्र सर्वत्रोक्तरीत्या प्रमाणश- व्दत्वात् । नन्वेवमष्टदोषदुष्टस्त इति मीमांसकादिसिद्धान्तविरो- धोऽत आह *यथाकथञ्चिदिति । अयं तेषामाशयः-यद्यपि प्रामा- प्यपरित्यागो नाम प्रामाण्याभावस्वीकार एव, अप्रामाण्यस्वी. कारो ऽपि स एव, वेदे विपर्यासरूपप्रतीतिजनकत्वस्यासम्भवा- दिति नानयोर्भेदः, तथापि प्रामाण्याभावस्वीकारे दोषत्वीजं द्वि- विधम्, प्रामाण्ये प्रमाणस्य निदोपत्वादः सद्भावरूपमेकम्, प्राभा. ण्याभावे प्रमाणस्य प्रामाण्यानुपलम्भस्थामावरूपमपरम् । एवं च भावप्रमाणसद्भावोपाधिक आधः, अभावप्रमाणाभावोपाधिको द्वितीय इति द्वैविध्यविवक्षेति । वस्तुत एतावता भिन्नदोपत्वा- ङ्गीकारो न युक्त इति दोषचतुष्टयमेव सारम् । सर्वथाऽपि विकल्पो दुष्ट एवेति यथाकथञ्चिदित्यनेन सूचितमिति बोध्यम् । *आलोचने- .

·६८२ टीकाद्वयोपेतायां लामञ्जूपायाम् । सति। प्रथममित्यादिः । मानपन्हमवधारणार्थकम् । तेन भिन्नदेश. स्थत्वेन तदा तदालोचनजिरासः । बायकसम्भावनया सर्वाश प्रमा- त्वासम्भवादाह समेति । वांधेति । प्रत्यर्थः । अतएवाने प्र. मेत्यादि वक्ष्यति । तस्याः भ्रमत्वादेवाह *विकल्पति । तच्छशीरे प्रामाण्यनिवेशादिति भावः । तदाशयं प्रकाशयन्द्रक्तदोष खण्डयति * नन्विति । प्रत्यक्षत्वाह निपवेति । उक्कादायनवाह *शास्त्रस्यैवति । *तादृशेति । भ्रमात्मकेत्यर्थः । *प्रति । तदभावत्यादिः । *चन्नेति । तस्यैवासम्भवादिति शेषः । तमेवाह *निवेति । तदभ्युपगमे मूले एव कुठारमाह *किञ्चति । उक्त एवाशयः । * विकल्पति । तस्या रवासम्भव इत्यर्थः । ननु परैरप्रसिद्धप्रतियोनिकाया अप्य. भाववुद्धेः स्वीकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्तन्मते प्रानिपेघशानसम्भ- वेन नन्वित्युक्तदोष एवातस्तन्मतेनैवाह *यद्वति । *ताहशे इति । निषेधशास्त्रस्य प्रथमालोचनविषय इत्यर्थः । इच्छायास्तत्रो- त्तेजकत्वादाह #आहायति । इदमन्यत्रावश्यकमित्याह *एकमेवति। एतेन खण्डशः प्रसिद्धिरित्यपास्तम् । प्रतियोगिप्रसिद्धिर्हि यस्य प्रतियोगितापर्याप्त्यधिकरणप्रसिद्धिरित्यर्थात् त्वन्मते ऽपि तत्र तवृत्तित्वाप्रसिद्धः, अन्यथाऽतिप्रसङ्गापत्तेश्च । सिद्धान्त्यन्यसर्वसं. ग्रहायाह *सर्वैरिति । नन्वनाहार्यप्रतियोगिज्ञानस्यैव तत्कारण- त्वात्कथं तावताऽपालिद्धिरत आह *प्रतियोगीति । ननु नायं पृथक् कार्यकारणभावः इतो व्यापकसामान्यकार्यकारणभावेनैव निर्वाहात् तत्र चातिप्रसङ्गभङ्गाय तथा निविष्टमत आह * ससम्ब- न्धिकेति । ततोऽपि सामान्यं व्यापकमाह *विशेषणामिति । नन्वेवमाहार्यज्ञानादनाहार्यज्ञानापत्तिरप्यत आह * आहायति । *आहायति । वाधकालिकच्छाजन्यज्ञानविषय एव । *सः-प्रति- योगी । एवञ्च तथा कार्यकारणाभावेन न विशिष्टवुद्धिरित्यर्थः । तथैव कारणसामग्रीसत्त्वात् । नन्वेतावता प्रत्यक्षे निर्वाहे ऽपि न । (१) यथेति । तथाच प्रमारूपत्वरूपोक्तबलवत्तावीजाभावन तस्य ततो बलवत्वे प्रमेत्यर्थो मानस इति भावः। पाठोऽयं १ पुस्तके । (२) विशेषं वक्तुमभ्युपेत्यैव सम्भावितमन्यत्र दृष्टं पक्षान्त- रमाहेति पाठः २ पु०।

·निपाताथनिरूपणम् । ६८३ शाब्दे, तत्र तस्थाभावाद, एवं च तत्रानतिप्रसङ्गाय तत्र तन्नि- वेशावश्यकत्वे उत्सदोष एवात आह * आहाति । नियुक्तिक- त्वादिति भावः । एवमेवेत्येवव्यवच्छेधं परोकमाह *हृदेति । इत्या- दि प्रकारान्तरं त्वित्यर्थः । नन्वेवं प्रसक्तं निषिध्यते इति नैयायिकायुक्तरसाङ्गत्यं स्यादत आह *प्रसक्तमिति । अर्हता- मेवाह *यदीति । तन्मते दोषान्तरमाह *किञ्चति । *तस्माद्- विधेः । *एतदेवेति । तत्वन ततोऽपि ते वलीयांस इति तदर्थः । अत्यन्तवाधे उपव्यिविरोधापत्तिर्विकल्पसाधकतयोक्ता वाधकत्वे पर्यवस्यतीति तन्नव बलवत्त्ववीजमित्याह किञ्चे- ति । *यत्र-यस्मिन् । दोषान्तरमाह* अवच्छेदकति । नन्वेवं तयाधिकरणस्थ गतिरत आह *अनुयाजे- ति । द्वितीयहेतोयुक्तत्वात् । समासस्तु वैकल्पिकत्वान्नेत्युक्तमेव *अतएव-उक्तरीत्या सामान्यविशेषस्थले विकल्पाभावादेव । अन्यथा विधिनिषेधाभ्यां विकल्पापत्या जसि तवेष्टसिया "वि- भापा जसि” इति व्यर्थम् । ननु तत् नियमार्थम्, उत्तरार्थत्वे ऽपि सामान्यभिन्नसूत्रस्य तत्वसम्भवात् । अन्यतरपदं विना ऽन्यतर. पदस्य तु न तत्त्वम्, अक्षरमर्यादया ऽप्रतीतरत आह *आदीति । तेन प्रथमेत्यादिसूत्रचतुष्टयसंग्रहः । यद्यपि पूर्वेत्यादिसूत्रत्रयस्य तयजेमयोश्च प्राग्वन्नियामकत्वं सम्भवति प्रथमादौ त्वप्राप्तवि- भाषैव, तथापि तेषां लायवेन तदभावज्ञापकतयैव सार्थक्यमु- चितमिति तात्पर्यम् । *अतएव-पर्युदासवत्तत्र विकल्पानवसरादेव । अन्यथा तदसङ्गतिः स्पष्टैव ॥ ६८ ॥ एतदेव सकलमभिप्रयोक्तं "नवा"-इतिसूत्रे भाष्ये नवेत्यखण्डनिपातार्थस्य विभाषासंज्ञित्वे यद्यप्यप्रा- तविभाषाविषये निषेधकल्पितविधेरचारिताथ्येन वि. कल्पः सिद्ध्यति तथापि प्राप्तविभाषायां कृतसामर्यो विधिरिति प्रतिषेध एव स्थान्न विकल्प इति। “अपितु वाक्यशेषत्वादितरपर्युदासः स्यात्प्रतिषेधे विकल्प: स्याद्" इति जैमिनिसूत्रे "प्रतिषेधे विकल्पः स्याद" ·६८४ टीकाद्वयोपेताथां लघुमञ्जूषायाम् । यभ्युच्चयः । युक्तिसिजपनञ्जलिवाक्यविरोधात । कामवशेषत्वादित्यस्थैकथाक्यत्वलाभादित्यर्थः । ननु तत्तच्छास्त्रैः साधुत्वविकल्पे एकस्यैव सदस्य साधुत्वेन धर्मजनकत्वम् , असाधुत्वेन अध जगकतेति विरुद्धमापद्यतेति न तद्विकल्प इति नति सूत्रे भाष्ये सिद्धान्तितम् । एवं च "अतिराने फोडशिनं गृह्णाति" इति ग्रहणवाक्येन तस्य धर्मज- नकला बोध्यते, "नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति" इत्यनेन निषेधेन तस्याधर्मजनकतेति विरुद्धस्वीकारः कथमिति चेद् । सत्यम् । उभयत्र संकल्पलक्षणया संकल्पद्य- स्यापि धर्मत्वबोधनात् । तयोरन्यतरस्य चेच्छयापरि- ग्रहः । एवं सर्वत्र स्नातवैदिकविकल्पस्थले बोध्यम् । अत एव वैकल्पिकेष्वादितोऽवधारणमित्युद्- घोष इति । तत्र प्रतिषेधे यी गतिः-प्रतिषेधं दृष्ट्वा पश्चा- दुन्सर्गस्य तद्विषयत्वाभावज्ञाने प्रामाण्यग्रह इत्येका, एवमुत्सर्गापवादस्थलेऽपि । तदुक्तं हरिणा- ब्राह्मणानां श्रुतिर्दनि प्रक्रान्ता माठरं विना । माठरस्तकसम्बन्धात्तत्राचष्टे यथार्थताम् ॥ इति । 'दधि ब्राह्मणेभ्यः' इत्यादी माठरवर्जमेव दधि- दानमुपक्रान्तम् उत्तरकालं 'तक्रं माठराय' इत्येतत् तस्य यथार्थत्वं गमयतीति भिन्नवाक्यतायामप्राप्त्य- नुमान बाध इति पुञ्जराजः ।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६८५ उत्सर्गापवादनियमनिषेधानामेकवाक्यतेत्यपरा। तदुक्तम्- अनेकाख्यातयोगे ऽपि वाक्यं न्याय्यापवादयोः । एकमेधेष्यते कैश्चिद्भिन्नरूपमिव स्थितम् ॥ नियमः प्रतिषेधश्च विधिशेषस्तथा सति । इति । न्याय्यः, उत्सर्गः । आपाततो भिन्नवाक्यत्वा- वभासे ऽपि सर्वस्याप्युत्सर्गस्य विशेषविधिनियम- निषेधविध्याकाहानियमेन तल्लाभे वाक्यैकवाक्यता तयोः । तदलाभे तु स्वार्थे एव पर्यवसानम् । एकवाक्यता चेत्थम्-यतो माठराय तक्रमतस्तद्- तिरिक्तभ्यो दधीत्येवेत्यलम् ॥ ६९ ॥ (कुं०टी०) *अखण्डेति । निषेधार्थस्य नवेत्यखण्डनिपातस्य ग्रहणे इत्यर्थः। *विकल्पः सिद्ध्यतीति । निषेधवलेन विधेरपि कल्पनाद्विकल्पः सिद्ध्यतीत्यर्थः । *कृतसामर्थ्य इति । क्लुप्त- शास्त्रेणैव विधिः कृतसामर्यो विहितशक्तिकः प्रतिषेधविषया- तिरिक्त इत्यर्थः । *न विकल्पइति । तत्र विधिकल्पनाभावा- निषेधमात्रप्रत्ययः स्यादिति भावः । *साधुत्वविकल्पे इति । शब्दानां नित्यत्वाद् व्याकरणेन साधुत्वमेव बोध्यते, ततश्च विकल्पोऽपि साधुत्वस्यैव स्यात् । तस्मात्कार्यशब्दवाद एवाश्रयणीय इति भावः । *षोडशी-ग्रह- विशेषः। गृह्यते सोमादेरसोऽनेनेति ग्रहः । अतिरात्रो यागविशेषः । *आदितोऽवधारणामिति । वैकल्पिकपदार्थानां मध्ये यो जिघृ. क्षितस्तस्य कर्मादौ निश्चयः कर्त्तव्य इत्यर्थः ।

·६८६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । वैकल्पिकेषु सर्वेषु स्वयमकैकमादितः । अङ्गीकरोति यं कर्ता स विधिस्तस्य नेतरः ॥ इति- स्मृतेः । माठरवर्जयेव दधिदानमुपक्रान्तमिति यदुक्तं तत्र हेतुः *तस्य यथार्थत्वं गमयतीति । उक्तविषयपरिहा- रेणेवार्थवत्तां गमयतीत्यर्थः । *तस्य--पूर्वोक्तार्थस्य । यथा “तुल्यास्यप्रयत्नम्" "नाज्झलौ" इत्यनेन इत्या- दिरीत्या उत्सर्गस्यापवादादिभिः सहकवाक्यतेत्यर्थः । *तदुक्तमिति । अनेकाख्यातयोगेऽपि क्रियाभेदे ऽपि उत्सर्गापवादयोस्तत्कालं भिन्नवाक्यत्वप्रतीतावपि एकवाक्य- त्वमित्यर्थः । *नियम इति । तथा सति "इकोगुणद्धी” इति नियमः "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" इति विधेरेच शेपः, "अलुगु- त्तरपदे" इति निषेधश्च “सुपो धातुप्रातिपदिकयोः"इतिविधेरेव शेषः । अन्यथा "भुक्तवन्तम्" इति न्यायविरोधात् । *विशेष विधिः-अपवादः। अत्र त्रयाणां इन्द्रः । * तल्लाभे---विशेषवि- ध्यादिलाभे । *तयोः-उत्सर्गापवादादिवाक्ययोः । *तद- लाभे-विशेषविध्याचलाभे ॥ ६९ ॥ (क० टी०) अत्र भाष्यान्तरसंमतिमायाह * एतदेवेति । "तन. निषेध" इत्याधुकं सर्वमित्यर्थः। *सज्ञित्वे-अस्थिततत्पले। *विधेः- समानविषयस्य । *विभाषायाम्-तद्विषये। * कृतेति । क्षीणेत्यर्थः । एवं सति जैमिनिविरोधं परिहरति *अपित्विति । *अभ्युच्चय इति। आर्षत्वाविशेषेशपे नियुक्तिकत्वेनोक्तरीत्याऽयुक्तमित्यर्थः । तदाह *युक्तिसिद्धेति । अत एव तत् पश्चादुपात्तम्, मुख्यं तत्त्वसाधकं वा. क्यत्वसम्पादनमेव, अतएव तत् प्रागुपात्तं तदाह *वाक्येति। तस्मा- सामान्यविशेषस्थले विकल्पाभावे ऽपि तुल्यविषयस्थले दुष्टस्या. प्यगत्या तत्स्वीकार इति न तदुच्छेदः । अत एव "तुल्यार्थास्तु वि. कल्पेरन्” इति जैमिनिना सूत्रितम्। तत्र नवेतिसूत्रभाष्यप्रसङ्गादन्य- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६८७ नेप्रसाधन- था आह अनन्विति । *तत्तदिति । विकल्पविधायकैरित्यर्थः । शास्त्रं साधुत्वविधायकं साक्षादिति पक्षे इति भावः । *एवं च-समानवि. षये विरुद्धापत्या तत्त्यागे च । समानविषयमेवाह *अतीति । *षो- डशिनमिति । तैत्तिरीयश्रुतौ मन्त्रादौ तथा स्पष्टत्वात् । एवं च षोडशी गृह्णातीति पाठः केपाश्चिद् ग्रन्थेषुपलभ्यमानश्चिन्त्य एवे- ति बोध्यम् । *वाक्येनेति । विधिवाक्यनत्यर्थः । *तस्य- षोडशिग्रहणस्य यत्तु तत्र पोडशिग्रहणं मिति नार्थः ग्रहणविधिविरोधात्, किन्तु षोडशिग्रहणाभाव इटसाधनमिति व्युत्पन्नश्च नसमभिव्याहृतधात्वर्थस्या- भावे विभक्त्यर्थान्वय इति नैयायिकादयः । तन्न । प्रत्यया- नामिति न्यायविरोधापत्तर्दोषान्तरस्य विधिवादे वक्ष्यमाणत्वाच्च । तदेतत् ध्वनयन्नाह * उभयत्रापीति । तत्रानुष्ठानव्यवस्थामाह तयोरिति । सर्वादाविति भावः । ब्रीह्यादावपि परिग्रहस्तथैवेत्याह *एवमिति । अल्पाच्तरत्वेन स्मार्तस्य पूर्वनिपातः । *अत एव-त- श्रेष्वन्यनियामकत्वाभावादेव । *आदितः-ऐच्छिकप्रथमारम्भात् । स्पष्टश्चेदं त्रिकाण्डमण्डने । तत्र युक्तम् - द्रव्यं वैकल्पिक किश्चिद्यत्र सङ्कल्पितं भवेत् । तदभावे सदृग्ग्राह्यं नतु वैकल्पिकान्तरम् ॥ एवञ्च कातीयानां तथा अनुष्ठानं चिन्त्यमिति बोध्यम् । *इतिः-उक्तसमाप्तौ । प्रसङ्गादाह *तत्रेति । भिन्नविषयस्थले इत्य- र्थः । *प्रतिषेधे-तद्विषये । पश्चादित्यस्य ग्रहे ऽन्वयः । उत्सर्गस्येत्य- स्याभावे ऽन्वयः । ज्ञाने पूर्व जाते प्रामाण्येति पाठः। अप्रामाण्ये- त्यपपाठः । तुल्यन्यायादाह *एवमिति । *श्रुतिः-संप्रदानत्वेन । *दनि-विषये। नन्वेवमुत्तरवाक्यवैयर्थ्यमत आह *माठर इति । इत्या- दौ । तद्विषयवर्जमिति णमुलन्तम् । *कालमिति-क्रियाविशेषणम् । उक्तहेतोरवाह अपवादेति । *निषेधानामिति । मिथ इति शेषः । *तदुक्तमिति । तदप्युक्तं तेनैवेत्यर्थः । भिन्नरूपमिवेत्यस्यार्थमाह *आपातत इति । * तल्लाभे-सति। अत एवाह *तदेति । अनेकेत्यनेन तल्लक्षणानाक्रान्तत्वात्पंदकवाक्यत्वाभावप्रतिपादनाद्वाक्यैकवाक्यता- ऽत्रोत्याह *एकति । एवं यतः अज्ज्ञलोर्न सावर्ण्यमतस्तदन्येषामेव ·६८८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । तद्, यतःस्वादिविधायेव नलोपो ऽसिद्धो ऽतोऽन्यत्र नासिद्धत्वमिति बोध्यम् । एतेन यत्तु तत्र करणनिषेधे विकल्पापत्ते दपरतति । तद. सत् । विशेषनिषेधे सामान्यविधेस्तदन्यपरताया ब्राह्मणेभ्यो दधि दातव्यं कौण्डिन्याय न दातव्यमित्यादौ व्युत्पत्तिसिद्धत्वेन विक- ल्पानवकाशात् । नच तत्रापि कौण्डिन्यभेदो बोध्य इति तद्भिन्नेभ्य इत्यर्थः। कौण्डिन्यपदस्य विरुद्धैकवचनावरुद्धत्वात्। नहि खलु महतो राज्ञो न महतो राज्ञ इत्यत्रेच महतां राज्ञो न महतां राज्ञ इत्यत्र राज- नि महदभेदभेदी प्रतीयते । एको न द्वावित्यादिवत्कथंचित्समर्थने- ऽपि द्वितीयस्य दातव्यमित्यस्यानन्वयप्रसङ्गादिति नैयायिकोक्त- मपास्तम् । द्वितीयतद्घटितप्रयोगस्य ऋष्यनुभवविरुद्धत्वाद् । अत एव भाष्ये "ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्र कौण्डिन्याय" इत्येवो- क्तम् । तदाह *इतीत्यलमिति ॥ ६९ ।। नचात्यन्ताभावार्थकमनः क्रियाऽभावबोधकत्वे- न क्रोधो न च मात्सर्थ न लोभो नाशुभा भतिः । भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोतमे ॥ इत्यादावनेकनमा वैयर्थ्यमनन्वयश्चति वाच्यम् । प्रत्येकं तदभवनाभावस्य समुदितानां च भवना- भावस्य बोधनायानेकनां भवन्तीति बहुवचनस्य च सत्त्वात । तत्र प्रत्येकं भवतीत्यध्याहारः । भव- न्तीत्यत्र चैतेनेत्यस्यानुकर्षः । एतेन- न तं विरिज्च्यो न भवो न लक्ष्मीन धनाधिपः । दातुमर्हन्ति विभवं विष्णोराराधने न यः ।। इत्यपि व्याख्यातम् । समुदितानां बल- वत्त्वेऽपि दानयोग्यत्वाभावप्रतिपादनाय च बहु- वचनं समुदितानां वैमत्येनादातृत्वे ऽपि प्रत्येक दातृत्वाभावबोधफलकं नजनकत्वमित्यदोषात् । - ·निपातार्थनिरूपणम् । 'मैत्रस्येदं न चैत्रस्य' इत्यादी आरोपितचैत्रस्वा. मिकत्ववदिदं मैत्रसम्बन्धीति बोधः । यत्त्वत्र स्वत्ववान षष्ठयर्थः, चैत्रस्वत्ववद्भिन्नमिति बोध इति । तन्न । यनिरूपिते यनिष्ठे ऽर्थे वा या वि. भक्तिस्तदर्थस्य तेनैव तत्रैवान्वयौचित्येन विभक्त्य- र्थस्य प्रतियोगितया नर्थे ऽनन्वयात् । अन्यथा एक. स्वाभाववन्ती पाककर्तारौ चैत्रौ इत्यर्थे न पचति चैत्री इत्यस्याप्यापत्तिः, एको न द्वावितिवत् । किश्च चैत्रस्येत्यादेः संबन्ध्यन्तराकामाया वि- शेषाकासाया वा नियमतः सत्त्वेन तत्सम्बन्धं विना नअर्थस्य प्रतियोग्याकामयातत्सम्बन्धो वक्तुमशक्यः, स्वाकाङ्क्षानिवृत्त्युत्तरमेवान्याकासापूरणस्यौचित्यात् । एवं च कृतियापारसामान्यं वा तिङर्थ इति चि- न्त्यमेव । न पचतीत्यादितस्तदभावबोधानापत्तेः । प्रथमान्तार्थनिष्ठस्य नियमतस्तदाकाङ्क्षस्य च कृत्या- देरेव तव प्रत्ययार्थत्वात् । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं चाभावे व्युत्पत्तिबल लभ्यम् । नीलघटवति 'अत्र घटो नास्त' इत्यव्यवहारात्। पीतघटो नास्ति'इतिव्यवहा- राञ्च। ध्वनितं चेदं "विरामोऽवसानम्"इत्यत्र भाष्ये। अत एव वायौ रूपं नास्तीति प्रतीत्या सामान्या- भावसिद्धिः।विशेषाभावकूटस्थ ततो बोधासंभवात् । अन्वयितावच्छेदकशब्देन नमर्थान्वयिविशेषण- मुच्यते । यथा-पीतघट इत्यत्र पीतरूपम् । प्रति- योगितावच्छेदकं च तत्रापि घटत्वमेव । विशिष्ट- ·टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । बोधे विशेष्यवृत्तिधर्मयैव प्रतियोगितावच्छेदक- त्वात् । तदवच्छिन्ना प्रतियोगिता च पीतत्याद्या. दिविशेषणबलात् पीनघटव्यक्तिनिष्ठेव । विशिष्टं च प्रधानान्नात्यन्तमतिरिक्तम् । सर्वथाऽतिरिक्तत्वे तु वैशेषिकाणां पदार्थ विभागन्यूनतापत्तिः । अत एवाभियुक्तः अन्वयितावच्छेदक'-इत्युक्तंनतु प्रतियोगितावच्छ दरोति । यथा घटपटादीनां घटत्वा- दिना शक्तावपि प्रकरणादिना कासां चिदेव व्यक्तीनां बोधः, तथा प्रकृते विशेषणबलात्। एवमाधारताव. च्छेदकावच्छेदेनाभावान्वयः । घटे पीतघटत्वाभाव इत्यव्यवहारात् । एवं नीलघटो न घट इत्यपि न । आरोपितघटत्वस्य तत्राभायात् । अज्ञानशब्दे अ- धर्मशब्दे इव विरोध्यर्थको नञ् , तेन भावपदार्थ एव स सविषय इत्यन्यत्र विस्तरः । अभावपदे च विरोध्यर्थक एव सः। भावविरोधी- त्यर्थः । एवं चाभावस्य भावप्रतियोगिकत्वमेव । अ- भावाभाव इत्यादिव्यवहारो वर्वराणामामाणिक एव । घटाभावो नास्तीत्यादौ तत्कनुकसत्तायामे- वाभावप्रतियोगित्यम् । एवमेव नासहस्रदस्तत्रास्ते इत्यादावपि बोध्यम् । 'येन नाप्राप्ते' 'नाविष्णुः पृथिवीपतिः' इत्यादी नदयस्य प्रकृतार्थगतदायद्योतकत्वम् । तदुक्तं "विनभूभ्याम्" इति सूत्रे भाष्ये "दौ प्र- तिषेधौ प्रकृतमर्थ गमयतः, न न सह सहैव" इति । यहा अविष्णुः पृथिवीपतिनं भवतीत्यन्वयः।

·निपातार्थनिरूपणम् । ६९१ ममामि कौरवशतं समरे न कोपादित्यादौ काकुसहकारेण नसा मन्थनादिगतं निश्चितत्वं द्यो- त्यते । तदेवाभिलष्यने-मथ्नाम्येवेति । शशशृङ्गं नास्तीत्यादी बौद्धप्रतियोगिप्रसिद्धः सत्वान्न दोषः। वह्नित्वेन घटो नास्तीत्यादौ अप्रसिद्ध प्रतियो. गिकाया अभावबुद्धेःसोन्दडादिभिः स्वीकाराच॥७०॥ (कुं० टी०) *प्रत्येकमिति । प्रत्येक क्रोधाद्यभावाय अने- कनां प्रयोगः, समुदिताभावबोधनाय तु भवन्तीति । * वैमत्ये- न ऐकमत्याभावेन । *यनिरूपितेइति । यथा चैत्रस्येदं धन- मित्यत्र चैत्रनिरूपिते धननिष्ठे स्वत्वसम्बन्धे षष्ठी । *तदर्थस्य- ताद्विभक्त्यर्थस्य । *विभक्त्यर्थस्य-स्वत्ववतः । * नअर्थे-भेदे । *अनन्वयात्-अन्वयासम्भवात् । *अन्यथेति । पचति- पदोपात्तैकत्वाभावबोधसम्भवात् । *सम्बन्ध्यन्तरेति । धना- दीत्यर्थः । *विशेषः-सम्बन्धविशेषः । *आकाङ्केति । स्वा. र्थे परिपूर्णयोरेव चैत्रस्य धनमित्यनयोर्नअर्थसाकासत्वात् । *नार्थस्येति । प्रतियोग्याकाझ्या नवर्थे षष्ठ्यर्थान्वयो- ऽसम्भवीत्यर्थः । *तत्सम्बन्धविनेति । चैत्रधनयोः स- म्वन्धमपहायेत्यर्थः *तत्सम्बन्धः-प्रतियोगिसम्बन्धः स्वत्वादिरूपः । *एवं चेति । यनिरूपिते यनिष्ठेऽर्थे वि. भक्तिरित्यादिनियमसत्त्वे इत्यर्थः । *व्यापारसामान्यमिति । फलं धात्वर्थों व्यापारस्तिर्थ इति मण्डनमिश्रमतम् । ॐबो- धानापत्तेरिति । चैत्रादिनिष्ठयत्ने तिविधानेन यत्नस्य चैत्रा- दावन्वयानापत्तेरित्यर्थः । *तदाकासस्य-प्रथमान्तार्थसाका- ·६९२ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । इस्य । ननु नीलघटवर्तिपीतघटाभावसत्त्वाद् घटो नास्तीति प्रयोगापत्तिः, घटकर्तृकसत्ताऽभावबोधे घटत्यावच्छिन्नातियोगि- ताकाभाववोधाभावाद् अत आह *अन्वयितावच्छेदकोति । नीलघटाभावस्य प्रतियोगिता नीलघटत्वावच्छिना न शुघट- त्वावच्छिन्नेति न नीलघटाभावाति शुद्धघटो नास्तीति प्रत्ययः। यद्यपि घटत्वेन वह्निास्तीति प्रतीतरप्पनुभवसिद्धतया तत्र घटत्वावच्छिन्नत्वमेव प्रतियोगितायां प्रतीयते तथापि प्रति- योगितावच्छेदकत्वमिवान्वयितावच्छेदकत्वमपि घटत्वे स्वी- क्रियते । विशेपाभावकूटमेव सामान्याभाव इति मतं निरा. करोति । अत एवेति । अन्वयितावच्छेदकेत्यायुक्तव्युत्प- तेरेव । यत्तु विशेषाभावापेक्षया सामान्याभावो ऽन्यः प्रति- योगितावच्छेदकभेदस्याप्यभावभेदहेतुत्वात् । अन्यथा 'न' इत्य- त्यन्ताभावान्योन्याभावप्रागभावानां भेदानापत्तिः, ममतु कचि- तादात्म्यम् , कचित्संसर्गो ऽवच्छेदक इति । तन्न । सर्वसाधार- णस्यावच्छेदकस्य दुर्वचनत्वात् । तादात्म्यस्यावच्छेदकत्वे मानाभावाच । तस्मादभाववद् भावभेदो ऽपि विरुद्धधर्माध्या- सादेव । ननु पीतघटत्वाच्छन्नाभावबोधो ऽसम्भवी, तत्रापि घटत्वादेरेव प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद् अत आह *नमन्व- यीति । यथा नीलघटो नास्तीत्यत्र नार्थान्वयी घटस्तद्विशे- षणं नीलत्वादि, पीतघटत्वं तु नान्वयितावच्छेदकं गुरुत्वात् । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नाया एव च प्रतियोगिताया ग्र- हणान्न पीतघटाभावप्रत्ययः । प्रतियोगितावच्छेदकेत्यपहाय अन्वयितावच्छेदकेति यदुक्तं तत्र वीजमाह प्रतियोगिताव- च्छेदकञ्चेति । *विशिष्टबोधे इति । नीलघटवोधे घटत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थः । *प्रधाना-केवलात् । *का.

·निपातार्थनिरूपणम् । ६९३ सांचिदेवेति । घटपानयेत्युक्ते तात्पर्यविपयाभूतानामेवानयन- दर्शनात् । तथाप्रकृते इति । घटत्वमात्रस्यैवावच्छेदकत्वे ऽपि पीतघटत्वावच्छिन्नैत्र प्रतियोगिता प्रतीगते इत्य- र्थः । * आरोपितघटत्यस्य-नन आरोपितोत्तरपदार्थवोधक- त्वात् । * अज्ञानेति । अधर्मशब्दे इव अज्ञानशब्दे विरो- ध्यर्थको नबित्यन्वयः । अप्रामाणिकएवेति । अभावो नाम हि भावविरोधी, तथाचाभावबोध इत्यत आह *स. ताया एवेति । घटाभावकर्तकसत्ताऽभाव इति बोधः । यदपि घटाभावाभावो घटस्वरूप इति । तदपि ना घटाभावो नास्तीत्य- बाधितप्रतीते वरूपत्वासम्भवात् । *मथ्नामीति । याव- स्कौरवशतं न मथ्नामि तावद्युधिष्ठिरः सन्धि करोत्विति कु- पितभीमसेनवाक्ये मथ्नाम्येवेति प्रतीतिः । * अप्रसिद्धति । तत्र वह्नित्वावच्छिन्नघटस्पैव प्रतियोगित्वात्, अन्यथा घटवति तादृशाभावप्रत्ययानापत्तेः । *स्वीकाराचेति । यद्यपि पति- त्वेन घटो नास्तीत्यत्र घटस्यैव प्रतियोगित्वं सोन्दडोपाध्यायः स्वीक्रियते तथाऽपि वह्नित्वस्य तत्राविद्यमानस्याप्यन्वयिताव- च्छेदकत्वं स्वीक्रियते ऽन्यथाऽन्वयितावच्छेदकेत्यादिन्यायवि. रोधात् ।। ७० ॥ (कल्टी०) सिद्धान्ते आह *नचेति । चो व्युत्क्रमे । यथासङ्ख्य- मन्वयः । यथाश्रुते तदलाभाद् आह *तत्रेति । पूर्वार्द्ध इत्यर्थः । तत्रत्यचबोध्यसमुच्चयलब्धं योग्यमाह *एते इति । इत्यध्याहार इत्यनुषङ्गः । *एतन-उक्तरातिसम्भवेन । *नतभिति । वैष्णवमिद- म् । य इत्यस्य लभ्यते इति शेषः । इत्यपीत्यपिना- नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी विमुक्तिदाद् ॥ इति भागवतसमुच्चयः पूर्वत्र कवितात्पर्य यत्तत्प्राप सूच.

·६९४ टीकाद्वयोपेनायां लघुमञ्जूषायाम् । भावः। आये आ- यन्नत्र कवितात्पर्यमाह *समुदितानामिति । तथा च भगव- द्भक्त्याराधनादेर्माहात्म्यातिशयसूचनद्वारा ऽत्यन्तोपादेयतासूचना. य तथाक्तिरिति गूढाकूतम् । भेदस्योदाहरणान्तरमाह *मैत्रस्ये दमिति । नैयायिकोक्तिं खण्डयति * यत्त्विति । *स्वत्ववा- निति । तस्यापि शेयत्वात् । ननु स्वामित्ववान् । तस्य धना- द्यवृत्तित्वेन चैत्रीये ऽपि धने 'नेदं चैत्रस्य' इति प्रसङ्गात् । निरू- पकत्वादेः सम्बन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति *चैत्रोति । चैत्रसम्बन्धिस्वत्ववद्भिनमिदं मैत्रसम्बन्धिस्वत्ववदिति बोध इत्यर्थः । एतेनात्र स्वत्वाभावस्य बोधात्प्रतिषेधार्थक- नञः क्रियामात्रान्वयित्वमयुक्तमित्यपास्तम् । विनिगमनाविरहा. दाह *यन्निष्ठेइति । *तदर्थस्य-तद्विभक्त्यर्थस्य । ह *तेनैवेति । अन्त्ये आह *तत्रैवेति । प्रत्यासत्तरति भावः । *अन्यथा-प्रत्यासत्यनङ्गीकारे । *एकत्वेति । सति तात्पर्य एककृत्यभाववांश्चैत्र इतिवत्तथा वोधसम्भवात् । दो. पान्तरमाह *किश्चेति । सामान्यतस्तस्यापि लाभादाह *विशेषेति । अन्तरङ्गन्यायमूलकत्राह *स्वाकाङ्क्षति । एवञ्चे- ति । नैयायिकमतखण्डनम् । तदर्थं सूचयन्नाह तीति । *तदभावेति । कृत्याद्यभावे इत्यर्थः । *सच-तत्सं- मतः । आद्यरीत्या आह *प्रथमान्तेति । द्वितीयरीत्या आह *नियमतइति । *प्रत्ययः-तिविभक्तिः । नैयायिकायुक्तमपि युक्तिसिद्धत्वात्सिद्धान्तिसंमतत्वेनाह *अन्वयीति । तत्रात्यन्ता- भावे आह * नीलेति । तत्समतिमेवाह ध्वनितञ्चदमिति । त. त्र हि लक्षणयोर्दोषो "भावाविरामभावित्वाच्छब्दस्यावसानलक्ष- णं न" इति दत्तः । वर्णानामभाव इत्युक्तेर्वर्णत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभाव इत्यर्थः, स च न वर्णसत्त्वे इति तदर्थः । *अत एव- तत्र तल्लभ्यत्वादेव । यद्यपि सिद्धान्ते तत्सत्ताऽभावः शाब्दो न तदभावस्तथाऽज्युक्तरीत्या तस्य आर्थत्वेन रूपसामान्या- भावस्यापि सिद्धिरित्यर्थः । अत एव सामान्येनोक्तम् । ननु सा. मान्यरूपेण विशेषप्रतीतिरिति तद्भावकूटस्यैव ततो वोधेन न त. सिद्धिरत आह *विशेषति । तथा सत्येकस्यैव वोधो न स- वेषामिति तदलाभ इति भावः । नम्वेवमपि तत्र पीतघटो ना. *नपच. तस्य ·निपातार्थनिरूपणम् । ६९५ आह स्तीति व्यवहारो न स्यात् तत्र घटस्यैवान्वयितावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नाभावप्रतीतेर्वाधितत्वादत आह * अन्वयितेति । प्रत्यास- तेराह *नार्थेति । सत्तावत् घटस्यापि आर्थिकनअर्थान्वयित्वादाह *पोतरूपमिति । पीतघट इति तद्वाक्यैकदेशः । प्रतियोगिताव- च्छेदकेत्युक्ते तु उक्तदोष एवेत्याह *प्रतीति । अपिना केवल- समुच्चयः । नचैवन्तद्वत्तस्यापि विशेष्यमात्रनिष्टत्वान्न साऽन्वाय- ताऽवच्छेदकावच्छिन्नेत्युक्तदोप एवेत्यत *तदवच्छि- नेति । विशेष्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नेत्यर्थः । ननु विशेषणसत्त्वे ऽपि विशिष्टस्यातिरिक्तत्वात्केवलनिधायाः कथं तनिष्ठत्वमत आह *विशिष्टंचेति । सर्वथाऽनतिरिक्तत्वे दोषबाहुल्यस्य स्पष्ट- स्वादाह *सर्वथेति । एवं च विशपगविशिष्टव्यक्तिनिष्ठत्वात्साऽन्व- यितावच्छेदकावच्छिन्ना भवतीति तथोक्तौ नोक्तदोषस्तदाह *अत एवेति । ननु शक्तिमहादेः समानविषयत्वात्कथं तावताऽपि व्य- क्तिविशेषधारत आह * यथेति । तथा च गमकासत्त्वविषयकः स नियम इति न दोषः । तद्वत्तदनुक्तं व्युत्पत्यन्तरमाह एवमि- ति । एवमत्यन्ताभावे उक्त्वाऽन्योन्याभावे आह *एवमिति । अपिना घटो न नीलघट इत्यस्य समुच्चयः । नीलधटो न पीत. घट इत्यादि तु भवत्येवेति भावः । प्राचा तस्य तत्रोदाहृत. स्वादाह *अधर्मेति । नन्वेवमपि सोऽभावरूप एवास्तु तस्या- पि तत्त्वादिति चेन्न । अस्ति कश्चिदेतद्वाक्यार्थ इति सामान्येन जानतो विशेषरूपेण तमजानत एतदुक्तस्यार्थ न जानामीत्यनु. भवात् । अभावरूपत्वे हि तत्प्रत्यक्षादावभावज्ञानस्य विशिष्ट बुद्धित्वात्तज्ज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिज्ञान- कारणत्वस्य यथाकथंचिदावश्यकत्वात्प्रतियोगिज्ञानापेक्षा । नहि तत् सम्भाव्यते वाक्यार्थज्ञानत्वस्य तदानीं विद्यमाने सा- मान्यज्ञान सत्त्वेन प्रतियोगितानवच्छदकत्वात् । अभावाधिक- रणवृत्तिपदार्थावृत्तिधर्मस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् । ता- दृशस्य विशेषज्ञानत्वस्य तु प्राग् विशेषानवगतेातुमशक्यत्वम् । तस्मादज्ञानम् भावरूपं सविषयम् । नहि सविषयस्य ज्ञाने विषय- तावच्छेदकावच्छिन्नविषयज्ञानापेक्षानियमः । जिज्ञासाज्ञाने व्य. भिचारात् । अनवगतशास्त्रार्थविशेषज्ञानेच्छायाः शास्त्रार्थ जि.

·६९६ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूपायाम् । ज्ञासे इत्यवगतसामान्याकारावच्छेदेन अनुभवात् । अत एवौपनि. षदैरज्ञानं तथाऽङ्गीकृतं साक्षिण्यध्यस्तं साक्षेपास्यमिति चोक्तम् । तदाह इत्यन्यत्रेति । गुरुमञ्जूषादावित्यर्थः । एवेनाभावार्थ- कत्वव्यच्छेदः। तथा सति आत्माश्रयापत्तिरिति भावः। एवंनाभावप्र. तियोगिकत्वव्यवच्छेदः । अत एवाह *अभावति । नन्वेवं घटाभा- वो नास्तीत्यादेः का गतिरत आह *घटाभाव इति । नन्वेव- मपि येन नाप्राप्ते इत्यादौ का गतिरत आह *येनेति । आदि- ना "नारुद्रः क्रमपाठकः” इत्यादि । विशेषणत्वायाह *प्रकृते. ति । निपातानामनेकार्थत्वात् । एकस्य तु न तथा, तथा प्रयोगाभावात् । तदेतद् ध्वनयन्नाह तदुक्तमिति । * प्रतिषेधौ- नौ । नद्वयाभावेनोक्तगतरसम्भवादभावस्यैवासत्त्वेनैकेनैव नमा तद्वोधनासम्भवाच्च । सिद्धान्ते प्रसक्तदोषमुद्धरति *मनामीति । वेणीसंवरणे भीमवाक्यं सहदेवं प्रति । आदिना दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेनेत्यस्य सङ्ग्रहः । काकु निविका. रविशेषः। आदिना 'जातौ जातिनास्ति' 'हदे वन्हिर्नास्ति' 'नान्तरिक्ष जुहोति' इत्यादि । अयं सिद्धान्तः,प्रागुक्तं तु पररीत्येति न विरोधः। तदेतद् ध्वनयनत्रापि तथैवाह *चन्हित्वेनेति । अत्रत्यं तत्त्वं तु का. रंकप्रकरणे स्फुटीभविष्यति । एतेन सर्वत्र विशेष्ये विशेषणाभावो नना वोध्यते इत्येकीयमते 'जातौ न सत्ता' इत्यादावगतिदोषः जा. तिसमवेतत्वस्य तत्राप्रसिद्धत्वात्सम्बन्धान्तरेण जातिवृत्तित्वस्य तत्रासत्त्वादिति नैयायिकोक्तमपास्तम् ॥ ७० ॥ अत्रेदं बोध्यम्-प्रतियोग्यारोपोऽभावज्ञाने त. यवहारे च हेतुः, प्रतियोग्यनालिङ्गिनाभावबुद्धेरभा. वात् । सर्वपे सुमेरुभेदतदत्यन्ताभाषयोर्व्यवहाराभा- वाच । नच 'न न' इत्यत्र तदनालिङ्गिताभावबोधो भाष्ये स्वीकृत इति वाच्यम् । तादृशभाष्याप्रसिद्धः। नसूत्र "न न एक प्रियम्"इति भाष्ये प्रयुक्तम् । तस्य च नोऽस्माकमेकं प्रियं नेत्यर्थः कैयटेनोक्त इति प्र- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६९७ तियोग्यालिङ्गितैव तत्राभाववुद्धिः । तथा "आबाधे च" इति सूत्रे भाष्ये 'नन' इति द्वित्वे उदाहृतं तदपि न न जागर्ति' इत्येकदेश इति कैयटेन व्या. ख्यातम् । एवमन्यदपि भाष्ये परिदृश्यते तदप्ये- धमेव व्याख्येयमिति सूचितम् । किच विपरीतं नसूत्रे "नेत्युक्ते सन्देहः स्यात्- कश्च पदार्थों निवर्तते" इति ग्रन्थेन नित्यं प्रतियो- ग्याकाझैव दर्शिता। एतदेवाभिप्रेत्य नसूत्रे भाष्ये उक्तं ब्राह्मणदृष्ट- गुणस्य गौरत्वादेर्दर्शनात् दुष्टोपदेशादा अब्राह्मणे पूर्व 'ब्राह्मणोऽयम्' इत्यध्यवस्यति ततः पश्चादुपल- भते 'नायं ब्राह्मणः' इति, तत 'अब्राह्मणोऽयम्' इति प्रयुङ्क्ते । आतश्च तदृष्टगुणदर्शनाद् दुष्टोपदेशादा ब्राह्मणत्वाध्यवसायपूर्वकमेव 'अयं न ब्राह्मणः' इति ज्ञानम् । नह्ययं कालवर्णमापणे आसीनं दृष्ट्वाऽध्यव. स्थति 'ब्राह्मणोऽयम्' इति यथास्थितं वस्तुतत्त्वं तस्य नितिं भवतीति तदारोपाभावान्न तदभावज्ञानं तत्रेति ब्राह्मणाब्राह्मणशब्दयोरुभयोरपि तत्र प्रयो. गाभाव इत्यर्थकम् । एतेन प्रतियोग्यारोपस्यान्वयव्य- तिरेकाभ्यां स्पष्टमेवाभावज्ञाने कारणतोक्ता । एतदे- वाभिप्रेत्य आरोपितरजतत्वायामेव शुक्तौ 'नेदं रज- तम्' इति प्रतीतिरिति लीलावत्युपाये उक्तम् । अत एव प्रतियोग्यधिकरणाभ्यामभावो निरूप्यते इति वृद्धाः । अधिकरणपदेन संनिधानात्प्रतियोग्यारोपा- धिकरणमेव, तदेव चाभावाधिकरणम् । आरोपस्पैव ·६९८ टीकाद्वयोपेतायां लघुमञ्जूषायाम् । शब्दप्रयोगकारणत्वात्, बोधुरपि तदारोपितविषय- स्यैव प्रतीतरारोपितत्वमेव नार्थ इति युक्तम् । 'अत्र ब्राह्मणो नास्ति'इत्यादावपि एतद्देशाधिकरणिका आरोपितब्राह्मणकर्तृका सत्तेत्येव बोधः, आर्थस्तु त- दभावबोधः । अत एव तत्र तत्सदृशेतरसत्ताप्रती. तिः। अत एव नन एक प्रियम्' इत्यादौ "स्वसम्बन्ध्ये. कप्रियनिषेधे ऽनेकप्रियप्रतीतिः" इति भाष्ये उक्तम् । एवञ्च यत्र तादात्म्यारोपस्तत्रारोपितत्वं नामा- र्थगतम्, एवं यत्र संसर्गारोपस्तत्र क्रियागुणगतं त. दिति व्यवस्था। इदमेव युक्तम्, अन्यथा 'न कलशं भक्षयेद्'इत्या. दावनुपपत्तेः । यदि कलञ्जभक्षणाभावः प्रेरणाविषय इति बोधः तदा प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोध- कत्वव्युत्पत्तिभङ्गः । तस्मादारोपितकलाभक्षणं प्रे. रणाविषय इति बोधः । अनिष्टसाधनत्वं बुध्यते इति तु विधिवादे दूषयिष्यते । अत एव- तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः षट् प्रकीर्तिताः॥ इत्यभियुक्तवाक्ये सादृश्याद्यार्थिकार्थेषु अभा- वभेद्योगणनमिति दिक् ॥ ७१ ॥ (कुं०टी०) *सर्पपेइति । सर्षपे सुमेरुत्वारोपासम्भवान सर्षपे सुमेरुभेदप्रत्ययः अतिविसदृशत्वादिति भावः । ब्राह्मण- दृष्टेति । तदुक्तं भाष्ये-"गौरं शुच्याचारं पिङ्गलं कपिलकेशं दृष्ट्वा- ·निपातार्थनिरूपणम् । ६९९ ऽध्यवस्यति-'ब्राह्मणोऽयम्' इति ततः पश्चादुपलभते नायं ब्राह्म- ण इति" इति । * दुष्टोपदेशाद्वेति । अमुष्मिन्नवकाशे ब्राह्मणस्तमा- नयेत्येवमविवेकेनोपदेश इत्यर्थः । *आतश्चेति । अस्माच्च हे. तोरित्यर्थः । *कालवर्णमिति । रूपाभावकथनमेतत् । *आप- णे आसीनमिति । आचाराभावकथनम् । निज्ञातमिति । सं. देहबीजाभावाबाह्मण्यमेव तत्र निर्मातं भवतीति ब्राह्मण्यारोपा- भावानाब्राह्मणशब्दप्रयोग इत्यर्थः । प्रतियोग्यधिकरणाभ्या- मिति । सद्भ्यामिति शेषः । अन्यथा शशविषाणस्याप्यभावप्र- तियोगित्वापत्तिरिति भावः । निरूप्यते-प्रत्याय्यते । *आ- रोपितेति । असमस्तनञः क्रियायामन्वयात्सत्ताया एवारोपि- तत्वम् । ॐतत्सदृशेति । तत्सदृशोऽयम् इतर इत्यर्थः । नामा- थ:-प्रातिपदिकार्थः। तद्गतमारोपितत्वं तत्रेत्यन्वयः । *व्यु- त्पत्तिमा इति । भक्षणे एव प्रेरणान्वयौचित्यात् । *अभाव- भेदयोरिति । तयोरप्यार्थिकत्वात् ॥ ७१ ।। (क० टी०) भूषणाचसाङ्गत्यं ध्वनयन्सिवान्ततत्वमाह *अत्रे. दमित्यादिना । आये आह *प्रतियोग्यतेति । द्वितीये आह *सर्षपे- इति । आद्यहेतुं विघटयति *नचेति । अप्रसिद्धिमेवाह *नसूत्रे इति । एवम्-एतादृशम् । दृश्यते इत्यत्रान्वयः । यदीत्यनेनादर्शन- मेवेति ध्वनितम् । *सूचितमिति । सूचितमेव, कैयटेनेत्यर्थः । एवं तत्साधकभाष्यानुपलम्भमुक्त्वा तत्साधकतदुपलम्भमाह *किञ्चे ति । *विपरीतमिति । दर्शनक्रियाविशेषणम् । *नेत्युक्ते. इति । उत्त. रत्वेनोक्त इत्यर्थः । *सन्देहइति । समभिव्याहृतपदस्य बोधकस्या- भावानिवृत्तिरूपार्थस्य प्रतियोग्याकाङ्क्षाया अनिवृत्तेरबोधकत्वेन च तदप्रयोग एव स्यात् । वाचकत्वे तु सन्देहः स्यादित्यर्थः। तदाकारमाह *कस्येति । पदस्य पदार्थ इत्यर्थः । भाभिधेयपरः पदार्थशब्दः सन्देहपदेन निर्णयाभावो विवक्षित इति तत्वम् । एतदाशयेनैवात एव नेत्युक्तमिति प्रागुक्तम् । एतेन ·टीकादयोपेतायां लघुमजूवायाम् । तत्र तथाङ्गीकारादिदं चिन्त्यमित्यपास्तम् । नत्र परानुबादसत्त्वेना. सिद्धान्तत्वात्। तपः श्रुतश्चेत्याद्युक्त्वा तेषामपि तत्त्वस्य तत्रोक्तत्वा- दाह *गौरत्वादेरिति । अन्ययमुक्त्वा व्यतिरेकमाह *आतश्चेति । इतोऽपीत्यर्थः । काल:-श्यामः । आपणे-हट्टे! तत्तात्पर्यार्थमाह *तदा. रोपेति। *एतेन-भाष्येण। नैयायिकसंमतमपीदमित्याह *एतदेवेति। *उक्तम्-वर्धमानोपाध्यायैः । *अतएव-तस्य तत्र कारणत्वादेव । नन्धवमभावस्य पृथगधिकरणाकाला समागतेति प्रागुक्तविरोधी ऽत आह *अधीति । एवं सति क्रियागुणान्यसमभिव्याहृतना इव तत्समभिव्याहृतनोऽप्यारोपितत्वार्थकत्वमेवेति सर्वत्रैकरूपते. त्याशयेनाह *आरोपस्येति । एवञ्चत्यादिः । *नअर्थः-नद्यो- त्यः । अस्मिन्सिद्धान्ते तत्र बोधाकारमाह *अत्रेति । वाक्यघटक- मिदम् । अपिना "न न एकं प्रियम्" इत्यादि । *सन्देह इत्यादि । आदिना 'पीतः शङ्ख नास्ति' इत्यादिपरिग्रहः । नच विशिष्टसत्ताया अप्रसिद्धः कथमारोपः। उक्तोत्तरत्वात्। एवेन प्रागुक्तबोधव्यवच्छेद। नन्वनुभवसिद्धाभावबुद्धेरपलापः कथम् अत आह *आर्थस्त्विति । तमादायैव प्रतियोगिज्ञानप्रतिबन्धादि सङ्गमनीयम् । उक्तरीतिर्वा । *अत एव-तत्रापि तथैवाङ्गीकारादेव । नजिवयुक्तन्यायेनेति भावः । अत्राप्रमाणत्वं निराचष्टे *अतएवेति । तथाप्रतीतेरेवे. त्यर्थः । नन्वेवमसमासे क द्रव्यान्वयः, क क्रियाद्यन्वय इत्यत्र नियामकाभावादव्यवस्थापत्तिस्तव, मम तु भेदार्थकत्वे-आरोपिता- र्थकत्वे द्रव्यान्वयो ऽन्यन्ताभावार्थकत्वे क्रियाद्यन्वय इति व्यवस्था. सम्भवोऽत आह *एवञ्चेति । तथाऽर्थस्य प्रमाणसिद्धत्वे चेत्यर्थः । *संसर्गेति। तदितरेत्यादिः। उक्तं समर्थयते *इदमेवेति । *अन्यथा- अभावार्थकत्वे। तामेवाह *यदीति । नच तत्र लक्षणा नञ् द्योतकः । तथा सति तस्य विशेषणतापत्या प्रागुक्तदोषापत्तेः। तद् ध्वन- यन्नाह #तस्मादिति । इष्टसाधनत्वं विध्यर्थो नसमाभिव्या. हारे त्वनिष्टसाधनत्वम्, इति नोक्तदोषो ऽत आह *अनिष्टेति । एतेन कलअभक्षणाभावविषयकं कार्यमिति प्राभाकरोक्तमप्यपा. स्तम् । *अत एव-तस्यैव तच्छब्दार्थत्वादेव । अन्यथा तदसङ्गतिः स्पष्टैव । एतेन चिन्त्यमिदम् अनुभवसिद्धाभावबुद्धरप. पे मानाभावात् । किन उक्तरीत्या तत्र अव्यवस्थापत्तेः । करी.

·६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । प्रमियरत्नावश्न श्रीक्षमराजविरचितवृत्तिसमेता(वेदान्तः)२ (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम- (१६) मीमांसाबालप्रकाशः जैमिनीयबादशा णिकृतदीधिन्या जागदीशी टीका । १३ ध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मजभट्ट- (६०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- शङ्करविरचितः । ( मीमांसा) २ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्व २२ (१०) प्रकरणपश्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायत्री शालि- (३१) वीरमित्रादयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- अमिश्रविरचितः आहिकप्रकाश: कनाथमिश्रविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृता मीमांसासारसंग्रहन सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्ररविश्वम्भरात्रिपाठे. संकलितः (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर- (३३) वेदान्तरत्न मञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्त- श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- माचार्यकृत।। २ मलकृतः । (वेदान्तः) (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्याय- (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्त- मजीमहाराजविरचित. २ श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (६५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाध्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । २ चितं सम्पूर्णम् ( वेदान्तः) (६६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिवाजकाचार्य (२१) श्रीहर्पप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ- नाराणतीर्थविरचित-योगमिद्धान्तचन्द्रि नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किकावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीतिप्र- (६०) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिवाजका सिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) १४ चार्यश्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृत ब्रह्मा- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभमल्लविरचितार ऽमृतवर्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलितम् । ४ (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्य- (३८) विश्वप्रकाशः । कोशः । विद्वद्वरश्रीम- याऽवतरणिकया च सहितम् हेश्वरमरिविरचितः। (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीब्रजनाथभ- (१९) श्रीमुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता ट्टकृता (वेदान्तः) २ श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामीश्रीविठ्ठलना- (२५) क्रोडपतसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशहरसि- थदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता । श्रीम- द्वान्तवागीशविरचितानि अनुमानजागदी- द्रागवतदशमस्कन्धजन्मप्रकर्ण श्रीसुबो- श्याः प्रत्यक्षानुमानगादावर्याः प्रत्यक्षानु- धिनीटिप्पण्यो:-प्रकाश: गोस्वामि श्रीश्री मानमाथुर्या व्युत्पत्निवादस्य शक्तिवादस्य पुरुषोत्तमजीमहाराज विरचित मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशिकायाः कु- (४०) पारामित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- सुमाञ्जलेश्च कोडपत्राणि प्रमिश्रविरचितः पूजाप्रकाशः । (२६) बह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- (४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धान्ताप- ट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभिधटीकासहि रनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालिमिश्रविर- तश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्र चितः। वेदान्तकारिकावली श्रीपुरुषोत्तम- (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिकका प्रसाद शर्मकृता अध्यात्मसुधातरजि- पिलजैनवैशेषिकजैमिनीयदर्शनसंक्षेपः । ण्याख्यटीकयासहिता ३ मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरिभद्रम- (४२) स्वानुभवादर्शः। श्रीमत्परमहंसपरिबाज रिकृतः । काचार्यनारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमावर. (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहित:! चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । ८ ... ... २ १ १

·No text on this page.

·(५३) याज्ञवल्कस्मृति: । बालम्भ टीममाख्या भीमदवलाचार्य बालम्भट्टाभ्या विर- याख्यासमलङ्कृतमिनाक्षरासाद्देता । व्य- चितकुञ्जिकाक्लाटीकायसवालेता। वहाराध्यायः (४७) व्याकरणसिद्धान्तसुधानेधीः । पर्वतीय (४४) गादाधरी । श्रीगदाधरभट्टाचार्यचक्रव- विश्वेश्वरसरिविरवितः। तिकृता । श्रीगङ्गशोगाध्यायविरचिततत्त्व- (४८) विरभित्रोदयः । लक्षणप्रकाशः । चिन्तामण्या श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणि- महामहोपाध्यायत्रीमित्रामिप्राविरचितः। ६ विराचितदीधिया च गर्भिता । (४५) शासदीपिका । श्रीपार्थसारथिभिन्न प्राणि- (४९) बृहदारण्यकवार्तिकसार श्रीमद्विचारण्यस्वा- ता। रामकृष्णविरचितयुक्तिस्नेहप्रपुरण्या- मिविरचितः । महेश्वर तीर्थकृतयालघुसं- ख्य व्याख्यया सहिता तर्कपाद । प्रहारल्यया टीकया समलंकृतः । (४६) वैयाकरणसिद्धान्तलघुमञ्जूपा महामहो (५०) विरभित्रोदयः। राजनीतिप्रकाश: । महा- पाध्याय- श्रीनागेशभट्टविरचिता । महोपाध्यायश्रीभित्रभित्रावरचितः। ४ ४ पत्यादिप्रेषणस्थानम् हरिदासगुप्तः, चौखम्बा बनारस सिटी