·प्रास्ताविकम् विदितमेव मायः सर्वेषां विदुपां यद् “अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्ज- न्यादन्नसंभवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः । कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे मतिष्ठितम्"। इति भगवद्वचनानुसारेण जनानामहलौकिकपारलौकिकनियतार्थ यशा एव परमहेतुरिति निर्याधमेव । ते च विविधदेवनोद्देशेन 'विष्णु- यागः, पहारुद्रयागः, शतचंड्यादियज्ञः' इत्यादिस्वरूपेण भिन्न भिन्न- फलापेक्षया सर्वदा सर्वत्र जनैः क्रियन्ते । तेषां च परम्पराऽद्यावध्यपि मचलति सा एव तेपो वैशिष्टचं प्रतिपादयतीति निःसंशयमेव । अपि नाम ते यज्ञा यदि विधिमयुक्ताश्वेदेव फलमदातारो भवन्ति नोत्कर्तारमयो नयन्तीति सममाणं यत्र कुत्रापि दृश्यते । एतदर्थ पेव जनकल्याणार्थ याज्ञिकानां विविधयज्ञकर्मकारयित्त्वे परोप- करणार्थ च तदर्थकज्ञानार्थ च बहवो ग्रन्थाः माचीनैरनन्तदेवमभृति. भिविद्वद्वरैर्व्यरचिपत । तत्रापि महारुद्रयज्ञस्य वैदिकत्वात्तस्य च "य: शतरुद्रियमधीते सोऽमिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स कृत्याकृत्या- पूतो भवति तस्मादविमुक्तमाश्रितो भवत्वित्याश्रमी सर्वदा सकृद्धा जपत् । अनेन ज्ञानमानोति संसारार्णवनाशनम् । तस्मादेवं विदित्वैन कैवल्यं पदमश्नुते ॥" इति कैवल्योपनिपदि तथा च अथ हैन ब्रहा- चारिण ऊचुः किं जाप्येनामृतत्वं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्या शतरुद्रियेणत्येतान्येव ह वा अमृतस्य नामानि एतैर्ह वा अमृतो भव- वीति एवमेतद्याज्ञवल्क्यः" इति नाबालोपनिपदि शतरुद्रियस्यापि महाफलश्रवणाद्विशेषफलदातृत्वं होमात्मकमहारुद्रस्वरूपेण चानन्त- फलदातृत्वं स्यादेवेति निर्विवादम् । अत एव प्राचीनन्थकारैः कृतेष्वपि ग्रन्थेषु तेषु चान्यप्रयोगग्रन्थेष्वपि प्रयोगकारयितृत्वे याज्ञि- ·- (२-३) दीपिकायामपि-ईश्वराराधना घाऽथ या पापापनुत्तये। यदि रद्रा- धनुष्ठान न मुहर्तादि चिन्तयेत् ॥ इति । काम्ये तु शुमकाले एव प्रारम्भः॥ रद्रमेदा-शातातपः-पडङ्गकादशिनी रुद्रो रुद्रयैकादशरुद्रतः ॥ एकादशाभिरेताभिर्महाग्दस्तु कथ्यते।एकादशमहागदैरतिरद्रइतीरितः। अन्यत्रापि-शृणुष्व भो महाप्राश रद्रमेदान्वदामि ते ॥ रुद्राः पंचविधा प्रोक्ता दैशिकैरुत्तरोत्तरम् ॥ साङ्गस्त्वाद्यो रूपकाख्यः सशीयों रुद्र उच्यते ॥ एकादशगुणस्तद् गद्रीसंगो द्वितीयकः ॥ एकादशभिरेता- भिस्मृतीयो लघुरुद्रका लेवेकादशभिः प्रोक्तो महारद्रवतुर्थकः ॥ पंचमः स्यान्महान्द्ररेकादशभिरन्तिमः ॥ अतिरुद्रः समाख्यातः सर्वेभ्यो उत्तमोत्तम इति । अत्र गद्रशम्दयाच्यो महेशः॥ रदशब्दनिफक्तिमाह चौघापन:-रुत् पापं दुरां या द्रावयतीति रुद्रः ।। अन्यन स्मृतिसंग्रहे- विना महेश्वरं देवं नान्यस्त्रातुमघौघता इति ।। रुद्रयशफलम्-या शतरद्रीयमपीते सोऽमिपूतो भवति स वायुपूतो भयति स सुरापानात्पूतो भयति स सुवर्णस्तेयात्पूतो भवति स गुरु- तल्पगमनात्पृतो भवति स ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति स कृत्यारुल्यात्पापा- स्पूतो भवति ।। तस्मादविमुक्तमाथितो भवति ॥ यः श्रद्धया युतो नित्यं शतरद्वियमभ्यसेत्।।अग्निदाहारसुरापानाद् दुपत्याचरणात्तथा। मुच्यते ब्रह्महत्याया इति वैकल्यशाखिनः ॥ इति ।। मद्यं पीत्वा गुरुदारव गत्या स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च सत्या ।। भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्रा- .ध्यायी मुच्यते सर्वपापैः ।।इति ।। सर्वेष्वपि हि धर्मपु सदाध्यायजपा पर। रुद्राध्यायी विमुच्येत जन्मसंसारयन्धनात् ।। स्मृतिमहार्णवे स्मृतिदर्पणे च । दार्चनं सजाप्यं तथा चैकादशीव्रतम् ॥ वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेपा चतुर्विद्या ।। रुद्रजापी शिव. साक्षाचतुराश्रमधर्मकः ॥ तस्मा- सबै परित्यज्य राजापी भवेत्सदा ॥वायुपुराणे। अनपत्यत्वदोपेषु शाकिन्यादिग्रहेषु च ॥ सर्पज्वरविनाशाय रुद्रजाप्यो न संशयः॥ रोगवा पाप्मनॉश्चैव रुद्र जप्त्वा जितेन्द्रियः ।। रोगात्पापात्प्रमुतोऽसावतुलं सुखमनुते ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यान्नसंभवः॥ यशाद् भवति पर्जन्यो यशः कर्मसमुद्भयः ॥ कर्म ब्रह्मोद्भयं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भयम् ॥ तस्मात्सर्वगतं महा नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥

·कथशन ॥ त्रियां रजम्बलाया च रद्रारम्मो न सिद्धिदः ॥ इति ॥ रत्नावल्याम्-सोमसौम्यगुम्कनासरा सर्वकर्मसुभवन्ति सिद्धिदाः॥ निष्कामतया रदानुष्टाने तु यदैव धोत्पद्यते तदेव रुद्रारम्भः कार्यः। न श्वा भ्वमुपासीत को हि मनुष्यः श्वो घेद इति श्रुतेः॥ परशुरामोऽपि- यदेव जायते वित्तं चितं ध्रद्धासमन्वितम् ॥ तदैव पुण्यकालोऽयं यतो- ऽनियतजीवितम। अतः सर्चपु कालेषु अपस्यारम्भणं शुभम् ।। इति । (२-२) द्रापणारम्भः स्यात् परन्तु तत्र ग्राहकाणां साहाय्यं विना तदयितुं नाई त्यतस्तत्मदातु प्रादकैः कृपा कर्तव्येति समाशासे । अन्धादिमी संपूर्णता नेतुं जगदीश्वरो मयि कृपां करोत्यिति संप्रार्थये । अन्ततो यहिकरस्म- त्पुस्तकानां ग्राहकत्वविषये एतावत्कालपर्यन्त साहाय्यं प्रत तेषामुपकाएं मत्वाऽत्तः परमपि ते सजना अस्माक पुस्तकविषये पुनरपि साहा फुर्वन्त्यिति सप्रार्य विरमे॥ सवत् १९९८ व.शु.३ विद्वसनानुरागी- अतृतीस. शनिवासरः ग. १८६४, ता.१८-४-१९४२, शास्त्रीदुर्गाशङ्करात्मजयशदत्तशर्मा । द्वितीयादृचिमुद्दिश्य प्रास्ताविकं किंचित् धीधना विद्वांसः ग्रन्थस्यास्यावृत्तिरिय द्विनीया श्रीमतां तत्रभवतां पुरतः समुपस्था- त्यते भयाऽद्यातीय हर्षोत्फुल्लचेतसा । श्रीमतां तमभयतां, विदुषां सह- योग एव तम हेतुरिति मत्वा सर्वेभ्यः सादरं नमो नमः। आशासे च भवन्तः सर्य एव सर्वदैतादशं सहयोग दत्वा मटीय- मुत्साहं प्रवर्धयिष्यन्तीति। प्रार्थपति शकः १८८१ नार शुद्ध५ वसंत पचमी संवत् २०१६ वा. २-२-६० ॥ रुद्रारम्भकालनिर्णय (पराशरोक्त)मुहूर्तानि ॥वैशारोधाषणे मासे पाश्विने मार्गशीर्षके ॥ माघफाल्गुनयोपि सिते पक्षे शुभे दिने रद्रा- रम्भः प्रकर्त्तव्यः पुत्रपौत्रादिवृद्धये ॥ कार्तिके स्वर्णलामः स्यादिति केचित् ।। यानि तु मंग्रहे-अनध्यायतिथिरिकान्तथा पष्टों विहाय । बिदुपा वावर शास्त्री यज्ञदत्तः ·।। किंचिन्निवेदनम् ।। महानुभावा ग्राहकाविद्वांसः! सरोद निवेद्यते यदस्य ग्रन्थस्य संपूर्णतासमय एव किंचिन्यून- विपयत्वे ग्रन्थस्यास्य प्रणेतारो मम पितृचरणाः परमपूज्यगीर्वाणविद्या- भूषणदुर्गाशङ्करशास्त्रिणो जगनियन्तुर्भगवतः कालस्वरूपिणोऽवाधित कृत्यनुसारेण १९९७ तमे विक्रमादे भाद्रपद शुक्लपछया गुरुवासरे मातःकाले पञ्चत्वमाता ॥ अस्य स्मरणमपि मे हृदयं संप्रति शल्यदुःखा. कान्तमिव करोति । शिरश्छत्ररूपस्य पितुः शीतलछायाविरहितो वियो- गातपततोऽहं सर्वथाऽऽकुलितहदयः संजातस्तथाप्युत्पत्तिस्थितिलय. कर्तुः परमात्मनोऽघटितघटनापटीयसी प्रवृत्ति परिवर्तयितुं न कोऽपि समर्थ इति मत्वा पिहचरणानां लोकान्तरगमनशोकसागर निमन्नोऽप्यह "पितृचिकीर्षापरिपूर्तिरेव पुत्रस्य परमो धर्म " इति मत्वा तस्माच्छोक- सागरात्कथमपि निर्गत्य तैः समारब्धानां ग्रन्थानां परिपूर्तिरेव लोकान्तरे तेपामानंदकारणं स्यादिति कथमपि सा कर्तव्यैवेति निश्चित्याय ग्रन्थो मया संपूर्णतां नीतः। तातपादानामिच्छानुसारेण ग्रन्थममुं संपूर्णता नेतुं यदहं संप्रति समर्थः संजातः तत्परमेश्वरस्य परमां कृपां मन्ये ।। ग्रन्थस्यास्य संपूर्णतासिद्धी यद्यपि स्वल्पतयाऽपि विलम्यो जातस्तथापि ममोपर्यापतितामननुमितां व्यावहारिकी चिन्तां विचिन्त्य स विलम्वः सजनैः सुहद्भिर्विद्वद्भिः क्षन्तव्य इत्याशासे ॥ भस्य ग्रन्थस्यारम्भात्सं. पूर्णप्रयोगस्तथा ग्रन्थारम्भे पश्चात्संयोजितः प्रायश्चित्तप्रयोगोऽपि मम पितुचरणहस्तेनैव लिखित आसीत् स च तथैव मुदापितः । अन्यत्सर्व मयैव संकलितम् । अतपय तत्र कापि क्षतिथेत्सा ममैवेति मत्वा क्षन्तव्या व यथावकाशं तो शापयितुं कृपा कर्तव्येति काझे ॥ वर्षद्वयात्पत्राणां बहुमूल्यत्वेनार्थिकों न्यूनता सहित्वाऽपि “वास्तुशांतिप्रयोगो होमात्मक- महारदप्रयोगधे " ति ग्रन्थद्वयं मम पितृवरणैर्मया व संपूर्णतां नीतं च तस्य पत्रसमुचया (फॉरम) अपि प्राकनमूल्यसमतयेय प्रदत्ताः । भायिनोऽपि तथैव प्रदातुं समुत्सुकोऽहम् । एवं च मम तातपादरारब्धी अन्यान्तरौ "हवनात्मविष्णुयागप्रयोगो हवनात्मकशतचण्डीप्रयोगश्चे" - ति द्वावायर्यायस्थायामेच मुद्रिती संप्रति पतिती । अतःपरं तयोः पुनर्मु- ·(२) कमराणामसंतुष्टत्वान्मया रुद्रकल्पद्रुम- -फाशीदीक्षितरुद्रपद्धति- दीक्षितपदत्यादिविविधग्रन्थेभ्यो विविधविपयान संगृा तान् । चितं संस्थाप्य महारुद्रप्रयोगकारयितृणां याशिकमवराणां प्रयोगनि सुगमता यथा स्यात्याऽयं "हवनात्मकमहारुद्रप्रयोगो" रधि नात्र विशेषमशस्तिप्रयोजनं तत्तु विद्वांसः स्वयमेव ग्रन्यवाचनैन म गकारयितृत्वेन च ज्ञास्यन्तीति मन्ये । एतावदेव नापि याशिकाना योगविपर्य विशेपज्ञानार्थमनेकग्रन्धेभ्यः संगृहीतानि बहुनि प्रमाण तथा च वैदिकप्रयोगविपये प्रातिशाख्यादिममाणान्यपि टिप्पण्यां त्तानि यैर्विद्वासः परमसंतोपमनुभविप्यन्तीति नौचितं विशेपवक्तव ग्रन्थस्यास्य संशोधनविपये गुर्जरराष्ट्र राजपीपलासंस्थानान्तर्वी नर्मदातटस्थ 'भालोद' ग्रामनिवासिभिरपि संपति मोहमयीवास्त 'शास्त्री तुलजाशंकर धीरजराम पंडया' इत्यतैः समना बहुशः साहाय्यं कृतं तया चैतत्पुस्तकसंस्करणेऽभूयादिप्रयोगदान काशीपुरस्थयोः सतीत्युपाख्यहरिरामात्मजसोमनाथलक्ष्मीनाथशा णोर्मुख्यशिष्येण उत्तरगुर्जरदेशान्तर्गत समी' नामनिवासिना या कोपाहकृपारामतनुजनुपा स्वर्गतविद्वदर 'सोमनाथ शर्मणाऽप्यस्म त्यन्तसाहाय्यमकारीति द्वयोरप्युपकार विस्मर्तु न प्रभवामि । अस्य ग्रन्थस्य संकलनायां संशोधने च मया यथाशक्ति प्रयत कृतोऽस्ति तयापि कचित्स्खलनं स्यायेत् 'विद्वानेव विजानाति चिट जनपरिश्रमः ।' इति न्यायेनास्मच्छ्रमबाहुल्यं विचार्य तत् क्षन्तः मत्वा स्वयमेव संशुध्य सजना विद्रासो ग्रन्थमिमं सहदयं समान्य मा परिश्रमं सफलीकुर्युरित्याशासे । विद्वजनानुरागी दुर्गाशङ्कर उमाशङ्करशास्त्री सिद्धपुरस्थ , ·पृष्ठाकः अथ श्रीहवनात्मकमहारुद्रस्य अनुक्रमणिका ।। (आरंभादिमहारुद्रपूजनान्तो विभागः १) विषया पृछाक विपयांकः विषयाः श्रीमंगलाचरणम् १९ सांकल्पिकविधिना शिस्वावन्धनम् नान्दीश्राद्धमयोगः३७-४२ पवित्रधारणम् २० आचार्यादिमत्वि आचमनम् ...४२-४८ २ ग्वरणम् प्राणायामः २१ वरणश्राद्धप्रयोगः ४९-५० यजमानललाटे तिलकम् ॥ २२ मधुपर्कमयोग:- (मधुपर्कागो गो. भद्रसूक्तम् रुत्सर्जनप्रयोगः) ५०-५७ देवतानमस्कारः ३ संकल्पः २३ वृत्तानां पूजनम् .५७-६० १ यजमानाप तिलकम् पुनः संकल्पः २ आशिर्वाद. दिग्रक्षणम् २४ मंडपप्रवेशः ६०-६४ भैरवनमस्कारः १धिनीकलशपूजनम् २ मडपसमीपगमनम् कलशार्चनम् ७-९ ३ भूमिपूजनम् दीपपूजनम् कूर्मानन्तपूजनम् .. गणपतिपूजनम् ९.१६ २५ दिनक्षणम् .६५.६७ पुण्याहवाचनमयोगः१७-३२ २६ पञ्चगव्यकरणं भूमि- (चतुर्वेदवाचनसहित) मोक्षणश्च मातृकापूजनभयोगः ३३-३७ २७ भूमिमार्थना पायुष्यमन्त्रजप:.... ३७ २८ मण्डपपूजनम् .. . .. .... .... " ·... पृशः प्रायः (२-४) पियारः विषयाः कविश्यक विषयाः १ प्रास्ताविकम् १ ४ ग्रन्थारम्भ ग्रन्थान्ते च २ किंचिनिवेदनम्... (२-१) पश्चानिक्षिप्तविषयानु- ३ रुद्रारम्भकालनिर्णय- क्रमणिका (पराशरोक्त)मुहूर्तानि (२-३) रदर्भदा (३-३) ५ हवनात्मकमहारुदस्या- २ रद्रयाफरम् नुक्रमणिका ...३-१६ ग्रन्थारम्भे ग्रन्धान्त च पश्चानिक्षिप्तविषयानुक्रमणिका ।। विश्याकः विश्या विसावः विषयाः (ग्रन्यारम्मे) १ भूमिसमचतुरसप्रकार. ६३६४ १ पूर्वोत्तराङ्गप्रायवित्त- • अधमादिमण्डपमानम् ६४-६° प्रयोगः ३ सपत: मण्डपकुण्ड- ...१-४० पेदीरचनासकार. २ हेमाद्रिग्रोक्तस्नान- (ग्रन्थान्ते) सङ्कल्पः ...४१-४६ १ हवनात्मकमहारुद्र- ३ नद्यादौ नित्यस्नान- अतिरुद्र-साहित्यनी प्रयोगः .४६-५२ यादी ...१२९-१४२ १ संलिप्सयज्ञोपवीत- गाधीनो सामान धारणानिधिः २ कापट बजारनो सामान ५ यन्नमण्डपादिकरणाङ्गी- ३ सोनीनो सामान ४ कसारा बनारनी समान १३६ भूनभूम्यादिपूजनम् ५६-६३ ५ मोदीनो सामान ६ प्रकी सामाननी यादी १३७ चण्डीविष्णुयागोप- ७मालीनो सामान योगी मण्डपवृष्ट- ८ कुण्ड तथा मण्डप- वेदीप्रकारः सादिष्पनी यादी .६३-७० ९सुतारना सामाननी यादी 11 ... ६७-०७ १२९ Tom ६ मक्षपण महारुदर्शव- ·क पृष्ठाकः | विषयांकः श्रीमंगलाचरणम् शिखावन्धनम् ... अथ श्रीहवनात्मकमहारुद्रस्य अनुक्रमणिका ॥ (आरंभादिमहारुद्रपूजनान्तो विभागः १) विषयाः विषयाः पृष्ठाका १/१९ सांकल्पिकविधिना नान्दीश्राद्धपयोगः३७-४२ पवित्रधारणम् २० आचार्यादिऋत्वि- ग्वरणम् .४२-४८ २१ वरणश्राद्धप्रयोगः ४९-५० २२ मधुपर्कमयोगः- (मधुपर्काङ्गो गो- रुत्सर्जनायोगः) ५०.५७ ३ २३ वृतानां पूजनम् .५७-६० १ यजमानाय तिलकम् पुनः संकल्पः २ आशिर्वादः २४ मंडपप्रवेशः ..६०-६४ १ वर्षिनीकलशपूजनम् २ मंडपसमीपगमनम् ३ भूमिपूजनम् ४ कूर्मानन्तपूजनम्... .९.१६ २५ दिग्रक्षणम् .६५-६७ ण्याहवाचनमयोगः१७-३२ २६ पञ्चगव्यकरणं भूमि- मोक्षणश्च गतृकापूजनप्रयोगः ३३.३७ २७ भूमिमार्थना मायुष्यमन्त्रजपः.... ३७ | २८ मण्डपपूजनम् आचमनम् प्राणायाम: यजमानकलाटे तिलकम् , भद्रसूक्तम् देवतानमस्कारः संकल्पः.... .... .... .... ... ૨૨ दिग्रक्षणम् भैरवनमस्कारः कलशार्चनम् दीपपूजनम् गणपतिपूजनम् चतुर्वेदवाचनसहितः) ६४ ....

·(४) विषयाः ८५ ... विषयोंक: विषयाः पृष्ठांकः | विषयांक: २९ वास्तुपीठदेवता-. ३२ महाकालीमहालक्ष्मी- पूजनम् ....७०-७१ महासरस्वतीपूर्वकच- .३० रेखाकरणं पूजनश्च ७१ तुःपष्ठीयोगिनीस्थाप- ३१ वास्तुमंडपदेवतास्था- नमतिष्ठापूजनम् १०५-१३१ १पीठे कलशवयस्थापन- पनमतिष्ठापूजनम् ७१-१०३ विधिदेवतास्थापना १०६- १ शिरयादिपञ्चचत्वारिंश- २ प्रथमपंको...अष्टयो- देवतास्थापनम् ७१-८४ गिनीदेवतावाहनम् 180-1. २ मंडलाइहिः श्वेतपरिधी ३ द्वितीयपंक्ती...अष्ट. ईशानादिविदिक्षु देव. योगिनीदेवतावाहनम् १७५-१. ४ तृतीयपंकी...अष्टयो तास्थापनम् गिनीदेवतावाहनम् ११७-१. ३ मंडलाइहिः श्वेतपरिधी ५ सुरीयपंक्ती ..अष्टयो- पूर्वादिदिक्षु देवतास्था- गिनीदेवतावाहनम् ११९-१२ ६ पंचमपत्ती अष्टयो- पनम् ४ मंडलाद्वहिः रक्तपरिधी गिनीदेवतावाहनम् १२१-१२ पष्टपतो...भष्टयो- इन्द्रादिदेवतास्थापनम् ८७-८९ गिनीदेवतावाहनम् १२३-१२० ५ वास्तुमंडलमध्ये ब्रह्मो- ८ सप्तमपंती . अयो. तरे कलशस्थापनम्... ८९-९१ गिनीदेवतावाहनम् १२४-१२६ ६ अग्न्युत्ताराम ९ अष्टमपत्तो...अष्टयो- प्राणप्रतिष्ठाप्रयोगः ९२-९३ गिनीदेवतावाहनम् १२६-१२ ८ वास्तुदेवतापूजनप्रयोगः९४-11 १० प्रतिष्ट पनं पूजाविधिश्व१२८-१३ ९ वास्तुदेवताभ्यः पायस- २ नाममंत्रैमहारालीमहालक्ष्मी- बलिदानम् ...१०१-१०३ महासरस्वतीनामावाहनम् (दिपायाम् ) १ वास्तुमहसदेवताना नाम ३ नाममत्रैशनु पष्ठीयोगि- मौः स्थापनम् (टिष.) ७२-७५ नीना स्थापनम् (टि.)28001 ८६-८७ ... १० ...

·(५) .... " १५ ... " पांक: विषयाः पृॉकः | विषयांकः विषयाः पृष्ठांक: ३ एकपञ्चाशत्क्षेत्रपाला ३४ जलयात्रामयोगः१५३-१७६ वाहनस्थापनप्रतिष्ठा- , जलाशयगमनम् । २संकल्पः पूजनानि .१३१-१५२ ३ सर्वदिक्षु सर्पपविकिरणम् १ कलदास्थापनम् ...१३२-१३५ ४ गणपतिपूजनम् .. १५४-१५५ २ क्षेत्रपालावाइनम् ५ जलमातृकापूजनम् ... ३ पूर्वदिक्कोछे...पटूक्षे- ६ जीवमातृकापूजनम् ... नपालदेवतावाहनम् १३५-१३९ ७ स्थलमातृकापूजनम् .. " भाग्यदिक्कोठे...पट्- ८ सप्तसागरपूजनम् क्षेत्रपालदेवतावाहनम् १३५-११० ९ जले चतुःपष्ठीयोगिनीपूजनम् १५८ ५ दक्षिणदिवकोष्टे पद- १० क्षेत्रपालपूजनम् बलिदान क्षेत्रपालदेवतावादनम् १४१-२४२ ११ जलाशयजले जलपूज- इ नैस्यदिक्कोष्ठे...पद- नम् बलिदानश्च ...१५८-१५९ क्षेत्रपालदेवतावाहनम्१४२-१३ १२ जले पञ्चामृतप्रक्षेपः १५९ ७ पश्चिमदिक्कोठे...पद- १३ जले घृताहुतिहोमः .. १६. क्षेत्रपालदेवतावाइनम् ३३४-१३५ १४ वरणाध्यप्रयदानम् १५जले फलाक्षेपः ८ वायव्यदिक्कोछे.. पदः क्षेत्रपालदेवतायाहनम् ४५-१४६ १६ भूमिपूजनम् १७ नववर्धिनीकलश- ९ उसरदिक्कोडे...सप्त- स्थापनप्रयोगः..१६६-101 क्षेत्रपालदेवतावाइनम्।४७-१४८ १८ वरुणावाहनपूजनम् १७१-७४ १० ईशानदिक्कोरे . सप्त- १९ नवकलशोथापनम् क्षेत्रपालदेपत्तावाहनम्।४८-1५. (यज्ञमंडपगमनम् ) ११ प्रतिष्ठापनादिपूजनम् १५०-१५२ २० अर्धमार्ग क्षेत्रपाल- १ एकपचारात्क्षेत्रपालाना पूजनम् बलिदान ५७५ नाममन्नः स्थापनम् २. पुत्रवतीभिनीराजनम् (टिप्पण्याम् ) ...१३५-१३९ । ३५ वर्धिनीसंज्ञकनवकल- " ·पृष्ठाकः | विषयांक. पृष्ठाक: ... १०७ - विषयाकः विषया: शानां स्थापनमतिष्ठा- पूजनभयोगः १७७-१९७ संक्ल्पः २ अंगसंकल्पः • ३ आरासु 'नवग्रहा- वाहनम् ...१७९-१८४ ४ तत्रैव लोकपाला. वाहनम् .१८४-१८६ ५ अन्तरालारासु व- स्वादिनवदेवता. वाहनम् ...१८६-१८८ ६ अष्टाब्जपत्रेषु स्क- न्दादिनवदेवता- चाहनम् ..१८८-१९० ७ वरुणावानम् ८ केसरमूलेपु ब्रह्मा द्यष्टदेवतावाहुनम् १९१-१९२ ९ भूतग्राममोरा- वाहनम् १९२ १. बाहो श्वेतपरिधी गदा. द्यष्टायुधदेवतावाहनम् ११ याह्ये रक्तपरिधी गौतमाद्यष्टदेवता नामावाहनम् १२ याो कृष्णपरिधी ऐन्यायदेवतावादनं १ारादिषु नवमहादिदेव ताना नाममने स्थाप नम् (टिप्पण्याम् )..१७९-१०२ विषयाः पूजनं च १९३ १३ वर्धिनीसंज्ञकनवकल- शानां वारुणमंडलो- परि स्थापन पूजनज्ञ १९४ १४ वर्धिनीकलशेपु म- स्यादिजलमात. काणाम् अपिणमा- द्यष्टसिद्धिनां चावा हनए पूजनश्च ...१९५-१९७ ३६ कुण्डपूजनपंचभूसं- स्कारपूर्वकामिप्रतिष्ठा- पनमयोगः.... १९७-२१३ १ संकल्पः २ पुनः संकल्पः ३ कुण्डावाहनम् ४ कुण्डप्रार्थना ५ विश्वकर्मपूजनम् ६ कुण्डे पञ्चभूसंस्काराः परिसमूहनम् उपलेपनम् उल्लेखनम् "उद्धरणम् २०१ , अभ्युक्षणम् सदैवतमेखलापूज- नप्रयोगः ...२०३-२०३ विष्ण्वादिपूजनम् २०३ मेखलापूजनम् सदैवतयोनिपूजन- प्रयोगः ...२०३-२०४ ... " " " १९८ " " " ... १९३ ... " " ८ ·(७) पृष्टाक | विषयाक: पृष्ठाक: २०४ " " . 12 " " " " विपयांक विपयाः ८ योन्यां गौरीपूजनम् " योनिपूजनम् १ सदैवतकण्ठपूजनप्रयोगः २०५ कपठे रुद्रपूजनम्. कण्ठपूजनम् २०६ १० मामिपूजनम् " कुण्टमध्ये वास्तुपूजनम् १२ बलिदानम् १३ अग्निप्रतिष्ठापनम् २०७-२१३ कन्यादांशहरणम् २०८ , अग्निग्रहणम् " अग्निस्थापनम् आवाहमादिसप्तमुद्रा २१० " सन्धुक्षणम् अग्निध्यानम् अग्न्यावाहनं प्रनिरापन अग्नेः स्वारमाभिमुसकरणम् १४ पूजनम्... २१३ ३७ ग्रहपीठोपरि ग्रहस्था- पनं ब्रह्मादिपदपत्रा- शत्सर्वतोभद्रमण्डल. देवतावाहनस्थापन- पूजनपयोगः २१४-२५९ सकरुप: २ मडले 'ब्रह्मादि ३२ देवतानामावाहनम् २१७-२२८ १ ब्रह्मादिषट्पञ्चाशद्देवताना नाममन्त्रैरावाहनम् टि )२१७-२३० " .. विषया- १ मंडलबाह्ये गदायष्टा युधदेवतावाहनम् २२८ मंडलबाह्ये गौतमाघ- पदेवतानामावाहनम् २२९ मंडलबाझे ऐग्याष्टदे- घतानामावाहनम् .... २३० ३ प्रतिष्ठादिपूजनम् ...२३१-२३५ ५ ब्रह्मादीनां पायसव०२३५.२३५ ५सूर्यादिनवग्रहावा० २३७-२४० ६ अधिदेवतावाहनम् २४१-२४२ ७ प्रत्यधिदेयतावाहनम् २५३-२५५ ८ पचलोक्पालावाहनम् २४४-२४५ ९क्षेत्राधिपतेर्वास्तोपतेश्चाचा० २४६ १० मंडलाइहि इन्द्रादि- दशदिक्पालाचाहनम् २५६-२४८ "शंपादिमनुष्यान्तवि शपदेवतावा.नम् २४८-२५१ १२ प्रतिष्ठादिपूजनं कल- शस्थापनसहितम् . २५१-२५१ ३८ ईशान्यां रुद्रवेद्या सर्वतो- भद्रात्मकद्वादशलिङ्गतो- भद्रपंदलदेवतास्थाप- नम् २५९-४४४ संकल्पः २ मंडले 'मझादि ३२ देवतावाहनम् ...२६-२७१ १ ब्रह्मादिषट्पचारादेवनानां नाममन्त्ररावाहनम् (टि०)२६१-२६४ " " ·पृष्टाक ३०५ .. . २७१। " ... " " " ... " ... .. " विषयोक' विषय पृष्ठक २ मदरबाझे गदाद्या युधदेवतावाहनम् महरो गीतमा दृदेवतावारनम् मंडलबार ऐन्याधष्ट- देवतावाहनम् ३ त्रिचत्वारिंशदेखा. त्मकहरिहरमंडल- लस्थद्वादशलिङ्ग- तोभद्रमंडलदेवता चाहनम् .. २७४-२८५ द्वादशलिङ्गतो देवता स्थापनम् २७४-२७७ पोडशवापीपु देवता- स्थापनम ...२७७-२७२ प्रतिकोणमष्टाष्टवल्लीपु देवतास्थापनम् २७९-२८२ खण्डेन्दुपु देवतास्थापनम् २८३ तद्वहि. सत्त्वरजस्तम- परिधिपु देवतास्था. पनम् . २८३-२८५ ४ प्रतिष्ठादिपूजनम् २८६-२८५ ५ ब्रह्मादीनांपायसवाल.२८९-२९५ ६ प्रधानकर शस्थापनम् २९५ ७ यन्त्रविलेखन पूजनं च२९७-२९८ ८ शिखाय-धनम् २९८ ९ भस्मोद्धलनादि प्रयोगः २९८-३०३ १.रुद्राक्षमालाधारण विधिः • .३०३-३०४ " विषयाका विपया. १. भूद्धिप्रयोगः १२ भूतशुद्धिप्रयोगः... १३ प्राणप्रतिष्ठाप्रयोगः ३०२ ११ अन्तर्मातफान्यास प्रयोगः ३१४ १५ बहिर्मातृकान्यासः १६ महान्यासप्रयोगः ३१८-३४२ प्रथमो न्यासः ३१९ , द्वितीयो न्यास. तृतीयो न्यास. ३२५ चतुर्यो न्यासः पंचमोभ्यास. पठो न्यास ३४२ १७ लधुन्यासः १८ रुद्रपूजनप्रयोगः ३४१-४४३ आत्मन. श्रीरुद्रस्वरू- पेण ध्यानादिकम्... ३४१ शिवस्यावाहमादि- " पचामृताङ्गपूजा ३४०-३५० सप्यादिस्मरणपूर्वक ,, रुद्राभिषेकप्रयोगः३५०-३७५ भनिस्तपणादिकम् पंचवक्त्रपूजनम् ३७६ , पचवक्त्रपूजा प्रकारा- न्तरण ३७७-३८३ शस्त्यादिपूजनम् .. ३८३-३८४ स्कान्दोक्तावरण देवतापूजा ...३८४-३९८ " " " " पीठपूजा ... " ..

·. : " ... ." १ ... रणम् ... " ... १ " विषयांक: विषया. पृष्ठोकः । विषयांकः विषयाः पुर्यका १८ प्रथमावरणम् (होमविभागः २) द्वितीयावरणम् " तृतीयावरणम् ३८७ | ३९ एकपटचुत्तरशतधा- , चतुर्थावरणम ३८९ मन्त्रविभागपक्षा- पंचमावरणम् ३९२ श्रयेण होमानुक्रमः १-५५ " समस्तावरणार्चनम् १ संकल्पः... " महापूजनम् ...३९८-१४३ " भूमिप्रार्थनामारभ्य २ वैकल्पिकपदार्थावधा- बिल्वपत्रदानान्तं पू. ३ देवताभिध्यानम् जनम् ...३९८-४०३ शिवसहस्त्रनामा- कुशकण्डिका वलिः ( बिल्वपन्ना- ५द्रग्यत्यागसंकल्पः णार्यम्) ...४०४-४२६ ६ मृडाग्निपूजतम् धूपदानाचारार्तिकान्तं ७ अग्नी रुद्रध्यानादि पूजनम् पराहुतिः जयशंकरारार्तिकम् ... ९ नवग्रहाणा होमः २ शंकरारार्तिक्यम् १. अधिदेवतानां होम. ३ शंकरारार्तिस्थम् ४५३ ११ प्रत्यधिदेवतानां होमः ४ शंकरारार्तिक्यम् १२ विनायकादिलोकपा- ५ साम्बसदाशिवनिराजनम् ४३५ लानी होमः ६ शंकरारार्तिक्यम् " मंत्रपुष्पाजाले १३ वास्तुक्षेत्रपालयोहोमः ५३८ (प्रार्थना) स्तुतिपाठः १७ दशदिक्पालानांदोमः १३ स्तुतिपाठः ४४२ १५ शेपादिमनुष्यान्तप्रह- कर्मार्पणसंकल्पः ४४३ पीठस्थदेवतानां होम "माझणपूजनम् १६ प्रधानहोमः-- १७-३५. माह्मणभोजनसकल्पः पडकपक्षे एहसः पडाहुतिहोमः १७-२१ " . t ९ ४४१ " ५५४ .

·(१०) पृष्टांकः ... ५. ... " " ५८ ... ... नां होमः ५९ .... ... विषयांकः विषयाः पृष्टांकः | विषयांक विपयाः १६ एकपष्टयुत्तरातधामन्त्रः ४० उत्तरपूजनम् ५६-५९ विभागात्मकरदस्वाहा. गगपतिपूजनम् कारेण ( एकादशवारं) २ मातृकापूजनम् होमः २२-३१ ३ वास्नुपूजनम् वय इत्यष्टकंडिकाभिहामः ४ योगिनीपूजनम् शान्त्यघ्यायमंत्रहोंमः . ३१-३६ ५ क्षेत्रपाल पूजनम् (अन्तिमदिने) ६ पीठदेवतासहितम्रीम- १७ द्वादलितोभद्स्थ- हारुद्रपूजनम् सर्वतोभद्रमंटलदेवता. ७ महमंडलदेवतापूजनम् ८ अग्निपूजनम् १८ द्वादशलिगतोमदमडल- देवतानां होमः ४१ स्विष्टकृद्धोमः १९ पीठदेवताहोमः ४२ सर्वप्रायश्चित्तहोमः २० रुद्रपीठस्यदेवता होमः १२-१८ (नवाहुतयः) २. आवरणदेवताहोमः ४३ बलिदानम् ..६१-७० २२ प्रहपीठस्थसर्वतोमद- दिक्पालबलिदानम्-१५ मंडलदेवताहोमः २ स्थापितदेवतावलि २३ चास्नुपीठदेवताहोमः दानम् २४ महाकालीमहालक्ष्मी- गणेशवलिः महासरस्वतीसहितच- नुःषष्ठीयोगिनीदेवता. मातृकावलिः ६६ होमः ५२ वास्तोप्पतिबालः २५ क्षेत्रपालपीठस्यदेवता- ग्रहवलिः... होमः रुद्रवलिः... १ होमात्मकमहादप्रारम्भ- योगिनीदेवताबलिः दिनात्यूर्व तदहीभूतक क्षेत्रपालपीठदेवबालः मानुक्रम (टिप्पण्याम् ) ३ क्षेत्रपालमहावलिः ६९-७० ४२ ५१ 4.4 ... ... " ... ... " ... " ... " " " ४८ ·.. १०८ ... ७७ " . ७८ ८० " ... ८४-८६ ८६ विषयांक विषया. पृष्टाकः | विषयाकः विषया. पृष्ठांक: ४४ पूर्णाहुतिहोमः ५ पारमकपुण्याह- संकल्प: वाचनम् २ पूर्णाहुतिहोमः... प्रयोगसमाप्तिः ३. यसोयराहोमः भनिसूक्तम् (परिशिष्टम् ) विष्णुसूक्तम् " इन्दुसूक्तम् १ रोद्राध्यायस्या- , महावैश्वानरसाम एभिः मकार- ज्येष्टसाम मन्त्रविभागाः वसो राहोममाहा- (स्वाहाकागः) १०९-१२८ णम् ४ रदस्तुति , एकधामन्त्रविभागपक्ष ५भस्मधारणम् २ धामन्त्रविभागपक्ष ६ प्रहाणे पूर्णपानदानम् ३ पोढामन्त्रविभागपक्ष. ४५ श्रेयोदानम ४ पोडशधामन्त्रविभागपक्ष ४६ दक्षिणादानम् ५चतुश्न वारिशमन्त्रचि. ४७ अभिपकः भागपक्षः ९२-९७ ६ अष्टचत्वारिंवान्मन्त्रवि ४८अवभृथस्नानमयोगः९७१०३ भागपक्ष. ११३ । घृतपानदानादि ७ एकपष्टत्तरशतधामन्त्र ४९ देवताविसर्जनम् विभागपक्षः (पूर्वप्रयोगे 1 पीठादिदानम् २२-३० पृष्टेपु दृष्टय्य.) ११५ २ अपिविसर्जनम् ८ पञ्चविंशत्युत्तरचतु श. ३ मंडपदानम् तधामन्त्रविभागपक्ष १ सपूर्णताचाचनम् ८८ " " ८९ " ... १०४ " १०५ १०६ " ·... १४ ... १७ ... ४८ ... " ... टिप्पणीस्थविषयानुक्रमणिका । (महारुद्रपूजनान्तः प्रयमो विभागः) विषयोकः विषयाः पृष्टांकः । विषयांकः विपयाः पृष्टांकः १ उदके स्पर्शनिर्णयः ६ २२ नाममंत्रयोगिनीदेवता. २ नैवेद्यविचारः स्थापनम् ....१०-११४ ३ पुण्याहवाचनसूत्रम् ... २३ योगिनीनामानि (स्का- ४ मातृकाविषयकसमाधानम् न्दोक्तानि) ५ वैश्वदेवसंकल्पविचारः ३५ २४ क्षेत्रपालपीठादिविचारः १३१-१३२ ६ नान्दीश्राद्धविचारः २५ नाममंत्रैः क्षेत्रपालावा- ० वरणविषयकविचारः... ४२ हनम् ...१३५-१३९ ८ ऋत्विग्वरणविचारः २६ जलयात्राविषयकविचारः १५३ ९ वरणश्राद्धे देयानि २७ जलयात्रासाहित्यम् 1. मधुपर्कविचारः ५०-५५ २८ जलमातृनामानि १५५ ११ प्राणसंमदर्शन-गोरसर्जनविचारः ५६ २९ जीवमातृकानामानि ... १२ मंडपप्रवेशविचारः ६४ ३० स्थलमातृकानामानि.. १५७ १३ प्रोक्षणविचारः ६८ १ अर्यविचारः १४ मंडपपूजनविषयविचारः ३२ पाद्याङ्गानि १६२ १५गणेशपीटवास्तुपीटादिविचारः६९७४ । ३३ आचमनपात्रे निक्षेप्त- १६ वास्तुदेवतानां स्थापने व्यानि विशेषविचारो नाममंत्रः ३५ ताम्बूलविचारः १६५ स्थापनेच ७२-७५ ३५ नमस्कारप्रकाराः 10 पायसबलिविचारः ३६ वर्धिनीकलशास्यापन- १०१ १८ वास्तुविषयकविशेष विचारः १०१ विचारः... ....०३-१०४ ३० नैवेचे विशेषविचारः १९ योगिनीपीठविचारः ३८ अप उपस्पर्शने विचारः १०५ १७५ २. देव्यष्टगंधः ३९ वर्धिनीकलशस्थापन- २. नाममन्त्रीमहाकारी. विचारः महालक्ष्मीमहासर. ४. वारणमण्डलोदारः...100-1७९ १०९ । ४. वारणमण्डले नवप्र. ... । ... " " - ... स्वतीनामावाहनम्...

·... " " " " ... विपयोक विश्याः पृयक. | विषयांकः विषयाः पृटकि ८. भूतशुदिकारणम् ...१०७-३०८ १०४ तापुरुषस्य चतमः ८२ पृथ्वीभूतशुद्धिस्थानानि कसानामानि ८३ भूतविलेपमम् १०५ व्यापकालिलक्षणम् ३८२ ८४ पापपुरूपशोपणम् ३१. १.६ यक्षचन्दनपक्षणं सदि. ८५पापपुरुपदहनम् . पयरपूजने मामतान्तरं च ८६ भस्मसंशवनादीनि १०७ यिहादिभिपराहनपूजनम् ८७प्राणायामप्रकार: १०८ इंशानस्य पसरानामानि ३८५ ८ अक्षरविन्यासप्रकारः.३.0-1.6 १०९ पयवक्यपूजाया विहि- ८९ मनस' स्थानानि ३५२ तस्यादिपियविचारः ९० मुद्राकरणे कारणानि... २४४ (होमादिद्वितीयो विभागः) ९१ शतरद्रियाध्ययन फलम् ३६१ ११०देवताभिध्यानाकरणे प्रत्यवाय. " ५२ धनुयाणमुद्रालक्षणम् ३७८ प्रहादीनाम् आहुतिभेदसंख्या ९३ श्वेताक्षतादिभिहंसवाह. ११२ कुशर्कटिकाविपयकविशेप. नपूजन फलम् झाराव्यम् ३ ९४ सद्योजातकलाप्टनामानि १३ असघरादिज्ञानम् ९५ अब्जमुद्रालक्षणम् ३७९ ११४समिलक्षणादि. ९६ तुलस्यादिभिर्गरुडासन- ११५ समिधिम्मपरिधिमानम् पूजने फरम् ११६ प्रदक्षिणवरपर्युक्षणे कारणम् ११७ घुवादिना होमकरणम् ९७ सुगन्धपटकम् ९८ वामदेवस्य प्रयोदश १८ प्रजापतये इत्याहुत्यां कलानामानि स्वाहाकारविचार. ११९द्रव्यस्यागकारणम् ९९ ज्ञानमुद्रालक्षणम् ३८० १२. सप्तजिद्वाप्यमुद्रालगणम् १०० नीलोत्पलादिभि. कूर्म- १२. प्रहादीनामाहुतिसंख्या संस्थितस्य पूजने फलम् १२२ कीदशीमिः समिनिहोंमः १०१ अघोरस्याष्टकलानामानि कार्यः? १०२ कवचमुद्रालक्षणम्... १२३ मृगीमुद्रालक्षणम् . १०३ दुर्वाकुरादिभिरश्व १२४ कुण्डादहि. पतितह- वाहनपूजने फलम् .... विषां जले प्रक्षेपः ... ... ४ ५ " ... " ... " ... . ... ... " ७ ... " १७ " ·पृष्ठाकः . ... ४५ ... ... " २१ .. ... ४८ विषयाकः विषया: पृष्टांकः । विषयांकः विषयाः १२५ भाहुतिविषयकदेवता- १३८ चतुर्थावरणे भवादि- विशेषविचारः १७-१९ १२६ पशुपी छन्दोविशेष. १३९ पञ्चमावरणे इन्द्रादि- नियमाभावः देवताक्रमः १२७ अस्त्ररूपाङ्गस्य शतह- दियस्य त्यागविचारः १४. अष्टदिग्गजनामानि २१ १२८ एपत इत्यनयोपि. १४. समस्तापरणदेवताश्रमः विचारः १४२ लिङ्गतोभद्रे रेखाभेदेन १२९ वय इति महच्छि- देवताभेदतया होम- रससयागविचारः संख्याभेदः १३. शान्त्यध्यायमंन्नाणां मितभिनदेवताविष. १५३ होमात्मकमहारुद्र- यकत्यागः ३३-३५ प्रारंभादिनात्पूर्व २३. सर्वतोभद्र देवताना के. तद्गीभूतकर्मानुक्रम पांचिनिन्नाहुतिविप १५५ होमे स्थापनक्रमेण वा यकविचारः भिन्नभिसतया होमः १३२ नाममन्वलक्षणम् ३८ कर्तव्य.१ इति विचारः १३३ एकादशरुदाणीविष- १५५ वास्तुपीठदेवताहोम- यकस्तथा रदाहुनि. विचार: विषयको विचार: १४६ उत्तराजक्रमः १३४ प्रथमावरणे सधोजा- तादिक्रमः १४७ मृडालक्षणम् ४३ १३५ नन्द्यादीना मोऽष्ट- १४८ अने: पूजनविचारः दलेपु १४९ स्विकृविचारः १३६ द्वितीयावरणे पोडशारे १५. उदकोपस्पर्शने कारणम् उनन्तादिक्रमः १५. ब्रह्मणान्वारब्धे प्रमाणम् १३५ तृतीयापरणेऽणिमादि- १५२ क्षेत्रपालबलिप्रकारः... क्रमः १५३ पूर्णाहुतावितिकर्त- " ५० " ५९ " ... " ६० ६९ ...

·(१६) विषया. १ ... ९७-९८ ... १०४ .. " ७२ १०७ ... विषयाकः पृष्टाकः | विषयाक विषया पृष्टांक: व्यता सम्मार्जना- १६५ अवभृथस्नानविप- दिप्रकारश्च यकशास्त्रार्थः १५४ आसीन एव पूर्णाहुति १६६ रुद्रे यथाकर्म ब्राह्मण- कुर्यात् तत्र प्रमाणम् भोजनसंरया १५५ अन्यमंत्राणामपि वैक- १६७ रुद्रमतिमादानम् ल्पिकता च पूर्णाहुती १६८ तत्र धान्यं धान्यमानं च देवतात्यागप्रकारश्च... १६९ कर्मान्ते पुण्याहवा. १५६ वसोभराहोमे चुग्वि- चननिर्णयः चारो मन्त्रविचारः १७० संक्षिप्तपुण्याहवाचने पाठभेदविचारश्च वाचनिकम् १५७ संस्खवप्रक्षेपविचारः १७१ पुण्याहवाचने विशेषः १५८ त्यागविचार. EY वैदिकप्रयोगविषयेऽपि १५९ सुक्मक्षेपादिविचार क्वचित्तचित् तुगभावः- १६० तर्पणमार्जनामावः... अनुस्वारस्य -हस्वार्थत्वम् १६१ योदानदक्षिणादि- इत्यादिप्रयोगसिद्धिदर्शकानि विचार ८८-८९ प्रातिशाख्य-याक्षवल्क्यादि. १६२ भाह्मणपूजनप्रशस्ति प्रमाणान्यन्यापिच टिप्पण्यां १६३ दक्षिणादानभेद. प्रकारच दत्तानि तानि यथाप्रयोगं १६४ अभिपेकविचारः वाचनीयानि। १०८ ०४ ... ८८ ... -~- " ... अनुक्रमणिका समाप्त ।

·-प्राजापत्य- रुद्रारम्भात् पूर्वदिने ह्यसंभवे तस्मिन्दिने वाधिकारसिद्धये यजमानेन यथाशक्ति प्रायश्चित्तं यथाविधि कर्तव्यम् । श्रीगणेशाय नमः ॥ पर्पल्लक्षणलक्षितानां वेदधर्मशास्त्रविदां स्वाचा- रनिष्ठानां पदिहाणाम् ऋग्यजुःसामादिवेदविदां धर्मशास्त्रविदां प्रा- ह्मणानां चतुरः अथवा अध्यात्मविदाम् एक वा पपवनोपविश्य घृतं प्राश्य उपोष्य वा कृतस्नानोऽशक्तवेदावासा यजमानः अझं मोक्ष्य १ प्रायश्चित्तेन्दुशेखरधर्मसिन्धुकल्पगुमानुसारिसर्बप्रायश्चित्तानि- लक्षणम्-त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहं मध्यादयाचितम् ।। त्र्यहं परं तु नानी- यात् प्राजापत्योऽयमुच्यते ॥ द्वादशदिवसात्मकप्रायश्चित्ते षढब्दे । १८०॥ त्र्यन्दे । ९० ॥ सार्धान्दै । ४५॥ अब्दै प्राजापत्यानि त्रिंशत् । ३० ॥ प्राजापत्यप्रत्यान्नायाश्च-१ गायत्र्या अयुतो जपः ॥ २ सहस्रव्याहृतिभिः तिलहोमः ॥ ३ द्वादशब्राह्मणभोजनम् ॥ ४ तीर्थयात्रा ॥ ५ जनयात्रा ।। ६ शुष्फकेशपर्यन्त द्वादशनानानि ।। ७ वेदसहितापारायणम् || ८ द्वादश- सहस्रनमस्काराः ॥ ९ द्वात्रिंशदुत्तरशत प्राणायामा-कृत्या अहोरात्रमुपोषितः प्रामुखस्तिष्ठेत् ॥ १० रुदैकादशिनी ॥ ११ पडुपवासाः ॥ १२ एकविप्रभो- जनम् ।। उपवासस्य अत्यशक्तौ सहस्रंगायत्रीजपः ॥ स्मृत्यर्थसारे द्वादश प्राणायामाः । प्राजापत्येपशक्तस्तु धेनु दद्यात् पयस्विनीम् ॥ धेनोरभाषे निष्फ स्यात्तदर्धं पादमे वा।। निष्कस्य लोकशास्त्रयोरेकवाक्यतया चत्वारिंशन्माषा:१४०॥ तदर्धम् । २० ॥ तदर्धम् । १० ॥ अत्यशक्तपक्षे तु द्वात्रिंशत्पणिका गौः । इदमेव प्राजापत्यम् ॥ २ याज्ञवल्क्यः-- चत्वारो वेदधर्मज्ञाः पर्पविद्यमेव वा ।। सा ब्रूते य स धर्मः स्थादेको वाऽध्यात्मवित्तमः || ·(२) वाससी परिधाय फटताम्बूलगन्धपुप्पधूपढीपाः पञ्चगव्यानि मुद्गरम गोमयातिलाः समिदर्भाः होमार्थ घृतं पर्पदक्षिणाः निबंधानुवाद- कपूजार्थ दक्षिणाः पूर्वोत्तराशगोदान विष्णुश्राव्याणि इत्येतान्येकी- कृत्य शिखां बनीयात् ।। शिवाबन्धनम्-ॐ मा नस्तोके तनय मा नुमायुपि मानोगीपु. मानोऽअश्वेपु रीरिपट | मानो वीरान्चंद्र भामिनो बधी विप्मेन्तु सदुपिया हवामहे ॥ ॥ इत्यनेन अगुष्टमात्रां शिखा नैत्रत्या बन्नीयात् ॥ पवित्रधारणम्-ॐपवित्र स्यो मौ सवितुर्व-प्रसुवऽ उधू- नाम्परिउद्रेण पुवित्रण मूर्यस्य रहिम्मभि-॥५॥ तस्य ते पविन्नपवे पवित्रंपृतस्य चक्काम पुने तच्छ केयम्॥ ॥ इत्यनेन सव्यहस्ते कुछ वयं दक्षिणहस्ते कुशद्वयं च धारयेत् ॥ आचमनम्-अन्तर्जानुहस्तः संहतागुलिना वामपाणिनाऽचारधेर मुक्ताइष्टकनिष्ठन दक्षिणहस्तेन शुद्धजलं गृहीत्वा ब्रह्मतीयन रिप पिवल-ॐ केशवाय नमः स्वाहा । * नारायणाय नमः स्वाहा ! ॐ माधवाय नमः स्वाहा । हस्तप्रक्षालनम्-ॐगोविंदाय नमः ।। प्राणायामः-प्रणवस्य परब्रह्म ऋपिः परमात्मा देवना दैवी गायत्री छन्दःभूरादिसप्तध्याहृतीनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगौतमात्रिवसिष्ठ कश्यपा ऋषयः अभिवायुसूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्रविधेदेवा देवताः गाय- युप्णिगनुप्टव्हतीपतित्रिष्टुय्जगत्यश्छंदांसि तत्सवितुरित्यस्य विश्वामित्र ऋपिः सविता देवता गायत्री छन्दः आपो ज्योतिरित्यस्य प्रजापतिमपिः ब्रह्मामिवायुमर्या देवता यजुश्छन्दः सर्वेषां प्राणायाम ·विनियोग।।ॐ भूः ॐ भुवः स्वः ॐमहः ॐजनः तपॐसत्यम् ॐतत्सवितुर्वरेण्यम्भगो देवस्य धीमहि धियो योन+मचोदयात्।। ॐआपो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥ एवं पूरक कुम्भक रेचकं क्रमेण त्रिवारं पठेत् ॥ सङ्कल्प:-विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोरा- ज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मणः द्वितीय परार्दै श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैव- स्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिमथमचरणे भारतवर्षे जम्बु- द्वीपे रामक्षेत्रे परशुरामाश्रमे दण्डकारण्यदेशे श्रीगोदावर्याः पश्चिम- दिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेरुत्तर तीरे अमुफे श्रीशालिवाहनशके अमुक- नामसंवत्सरे अमुके श्रीविक्रमवर्षे अमुकनामसंवत्सरे अमुकायने अमु- कर्ती अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथी अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकराशिस्थिते चन्द्रे अमुकराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुकराशिस्थिते देवगुरी शेपेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं ग्रहगण- विशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथी करिष्यमाणमेहारुद्राख्ये कर्मणि अधिकारसिद्ध्यर्थं मत्सकलपातकनिवृत्यर्थं विष्णुपूजनपूर्वकं देहसुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं करिष्ये। प्रायश्चित्तारंभनिमित्तं विष्णोः पोडशोपचारैः पूजनं करिष्ये । विष्णुपूजनाङ्गत्वेन पोडशाङ्गन्यासांश्च करिष्ये । ॐसहस्रशी- पेंति पोडशर्चपुरुषसूक्तस्य नारायणः पुरुप ऋषिः जगदीजं पुरुषो देवता आद्यानां पञ्चदशानामनुष्टुप् अन्यायास्त्रिष्टुप्छन्दः सर्वांसा न्यासपूजनाभिपेकेषु विनियोगः ।। १ एवं विष्णुयागे विष्णुयागाख्ये कर्मणि तथा च शतचण्ड्या सहस्रचण्ड्यादौ च शतचंड्याख्ये सहस्रचण्डाख्ये वा कर्मणि इत्यादि ऊहः कार्यः ॥

·(४) १ ॐ सुहस्रशीर्दा पुरुपर्ट सहस्राक्ष सुहस्रपात् ॥ सभूमि सुर्वत- स्पृत्वात्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥ ॥ वामकरे । २ॐ पुरुप: एवेद सय्यद्भूतय्यर्च भाष्यम्।। उतामृतुत्वस्येशानी यदनैनातिरोहति ॥ ॥ दक्षिणकरे | ३ ॐ एतावानस्य महिमातोज्यायाँश्च पूरुपटा पादौस्य विश्वा- भूतानि त्रिपादस्यामृतन्दुिवि ॥ ॥ वामपादे ।। ४ ॐ विपादूर्ध्वऽउदैत्पुरुषः पादौस्यहाभवत्पुन-॥ ततो विप्नु- व्यकामत्साशनानशुने अभि ॥ ॥ दक्षिणपाद ।। ५ ॐ ततो घिराडजायत चिराजोऽअधिपूरुपर्ट ॥ सजातोऽअत्य- रिच्यतपुश्चाद्भूमिमयों पुर?।। ॥ वामजानौ ॥ ६ ॐ तस्माद्यज्ञासर्वहुत सम्भृतम्पृपदाज्यम् ॥ पु स्तॉश्चक्र वायव्या नारण्याग्राम्याश्च ये॥॥ दक्षिणजानौ ॥ ७ॐ तस्म्माधुज्ञासर्वहुतऽ ऋचट सामानि जज्ञिरे । छन्दासि जज्ञिरे तस्म्माघजुस्तस्मादजायत || ॐ || वामकट्याम् ॥ ८ॐ तस्म्मादश्वोऽअजायन्तु ये कैचौभयादतही। गावो ह जमिरे तस्म्मात्तस्म्माजाताऽअंजावय- ॥६॥ दक्षिणकट्याम् ॥ ९ ॐ तप्युशमुर्हिषिप्रोक्षुन्पुरुपञ्जातमग्यत?॥ तेन दैवाऽ अय- जन्त साध्याऽपयश्च ये ॥, नाभौ ।। १० ॐ यत्पुरुष ध्यदधु कतिधायकल्पयन् ॥ मुखतिमस्स्यासी- त्किम्बाह किमूरूपादोऽवश्यते ॥ ॥ हृदये ॥ ११ ॐ ब्राह्मणोस्य मुखैमासीद्वाहरांजन्य-कृत? ॥ अरू तदस्य यदेश्य पुट्टयाउंशूद्रो ऽअंजायत । वामकुक्षौ ॥

·१२ ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो सुयॊ ऽअजायत ॥ श्रोत्रोहर- युश्च माणश्च मुखाग्निरंजायत ॥३३॥ दक्षिणकुक्षौ ॥ १३ ॐ नाभ्योऽमासीदन्तरिक्ष शीटपर्णोद्यौ? समवर्तत ॥ पुभ्याम्भूमिशिर श्रीजात्तयों लोकॉ२ऽअकल्प्पयन् ॥६॥ कण्ठे ।। १४ यत्पुरुपेण हुवि देवा युज्ञमतन्वत । चुसुन्तीस्यासी- दाज्यद्वीप्रमऽडुम? शुरद्धवि? ॥ ॥ वके । १५ सप्तास्यासन्परिधस्त्रि? सुप्तसमिधं-- कृता? ॥ देवा या- क्षन्तन्वानाऽअनन्धरुपम्पशम् ॥ ॥ अक्ष्णोः ।। १६ ॐयुजनयुज्ञमयजन्तदेवास्तानि धर्माणि मथमान्यासन।। ते हुनाकम्महिमानन्सचन्तु य पूर्वसाध्या?सन्तिदेवा?मूनि।। एवं देहन्यासान्कृत्वा पुप्पेण देवं स्पृष्ट्वा देवन्यासान्कुर्यात् ॥ पोटशानदेवन्यासा:--१ सहस्रशीप० २ पुरुपए० ३ पुतावा- नस्य०४ त्रिपादूर्ध्व० ५ ततो घिराढ० ६ तस्माद्यज्ञात्सं०७ तस्मा- घुज्ञात्सर्वहुतुजाचद० ८ तस्मादा० ९ तय्युशम्बु० १० यत्पुरुप व्य० ११ ब्राह्मणो० १२ चन्द्रमा मनसो० १३ नाश्या० १४ यत्पुरुपेण १५ सप्तास्या० १६ युजेन बुश० ॥ एवं पोडशाङ्गोषु देवन्यासान्कृत्वा पोडशोपचारपूजा समारभेत् । १ पोडशोपचारपूजाक्रम.-१ सहस्रशीत्याचाहनम्॥२ पुरुष एवेत्यासनम्।। ३ एतावानस्येति पाद्यम्]] ४त्रिपादूर्घमित्ययम्॥५ततो विराडजायतेत्याचमनम्।। ६ तस्माधज्ञादिति स्नानम् ॥ ७ तस्माद्यज्ञासर्वदुतऋच. इति वनम् ॥ ८ तस्मादश्वा इति यज्ञोपवीतम् ॥ ९ त यज्ञमिति गन्धम् ॥ १० यत्पुरुषमिति पुप्पम् ॥ ११ ब्राह्मणोस्येति धूपम् ॥ १२ चन्द्रमामनस इति दीपम् ॥ १३ नाम्भ्या आसीदिति नैश्यम् ॥ १४ यत्पुरुपेणेति दक्षिणायुकताम्बूलम् ।। १५ सप्तास्यासमिति प्रदक्षिणा ।। २६ यज्ञेन यज्ञमिति मंत्रपुष्पयुक्तो नमस्कारः।

·(६) ध्यानम्-महुदै विष्णुविचक्रमे त्रुधा निर्दधे पुदम् । समूढमस्य पासुरे स्वाहा ॥ विष्णवे नमः ध्यायामि ।। आवाहनम्-ॐसुहस्रशीप पुरुष सुहमाल? सुहस्रपान सभूमि सर्वतस्पृचायतिष्ठदशाङ्गुटम् । विष्णवे नमः आवाहयामि ॥ आसनम्-ॐपुरुषऽ एवेदः सर्वय्यद्भूतय्यर्च भाष्यम्। जुताम॑तृत्व- स्येशानी वदन्ननातिरोहति ॥ विष्णवे नमः आसनं समर्पयामि ।। पाद्यम्-एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुप: । पादौस्य विश्वा भूतानितिपादस्यामृतन्दुिवि ॥ विष्णवे नमः पाचं समर्पयामि।। अर्घ्यम्-त्रिपादृर्द्ध उदैत्पुरुष पादौस्यहाभवत्पुनः । ततो विप्वय कामत्सा शनानशुने अभिविष्णवेनमः अध्र्य समर्पयामि।। आचमनीयम्-ॐततो चिराडजायत विराजोऽअधिपूरुपटीसजातो- ऽअरिष्यतपुश्वामिमयों पुर?॥विष्णवेनमःआचमनीयं समर्पयामि।। स्नानम्-ॐतस्म्माधुज्ञासहुत सम्भूतम्पपदाच्यम्। पशुस्ताँश्चक्र वायच्या नारण्या ग्राम्यानु च ॥ विष्णवे नमः स्नानं समर्पयामि ॥ वस्त्रम्-तस्माद्यनात्सर्वहुतऽ ऋच सामानि जज्ञिरे।उन्दासि जज्ञिरे तस्म्माद्यजुस्तस्म्मादजायत । विष्णवे नमः वस्त्रं समर्पयामि ॥ यज्ञोपवीतम् तम्मादोऽअजायन्तु ये केचौभयादती गावाह जशिरे तस्मात्तस्म्मानाताऽभजावय-विष्णवे नमः यज्ञोपवीतं स० चन्दनम् अतँय्युसम्युडिपिप्रौक्षन्पुरुपातमंत? । तेन दे॒वाऽ- अयजन्त साक्ष्याऽमय ये॥ विष्णवे नमः चन्दनं समर्पयामि ॥ पुष्पाणि-ॐयत्पुरंपं यदधुट पतिघायंकल्पयन्। मुम्बुद्दिमस्यामी- विवाहकिमूरूपादोऽन्यते ॥ विष्णवे नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ धूपम्-ॐवाणास्य मुग्यमासीदाहूराजन्य-कृत? । कुरूतदस्य यद् वैश्य-पद्भ्यागुद्रोऽनायता। विष्णवे नमः धूपमाघ्रापयामि।।

·(७) दीपम्-ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोट सूर्योऽ अजायत । श्रोत्रा- वायुश्चष्माण मुखोदुनिरंजायत ॥ विष्णवे नमः दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यम्-ॐ नाभ्यांऽ आसीदन्तरिक्ष शीप्पो चौ? समवर्तत । पुभ्याम्भूमिशिर श्रीवात्तथा लौकाँ२5 अकल्पयन् ।। विष्णवे नमः नैवेधं समर्पयामि ॥ नैवेद्यान्तै आचमनीयं समर्पयामि ॥ दक्षिणायुक्तताम्बूलम्-ॐ यत्पुरुपेण हुविपा दुवा युज्ञमन्वित । घुसन्तोस्यासीदाज्यशीप्म्मऽऽध्य? शुरदुविः । विष्णवे नमः दक्षिणा- युक्तताम्बूलं समर्पयामि ॥ आरार्तिकपूर्वकप्रदक्षिणा-ॐ सुप्तास्यासन् परिधयति? सप्तसु- मिधे कृता?| देवा यक्ष्यजन्तन्वानाऽ अवैनन्पुरुष पुशुम्।। विष्णवे नमः आरार्तिकपूर्वकप्रदक्षिणां समर्पयामि ॥ मन्त्रपुष्पपूर्वकनमस्कार:-*युज्ञेन युजर्मयजन्त दे॒वास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन । ते हुनाकै महिमान-सचन्तु यत्र पूर्व साक्ष्या? सन्ति देवा? ॥ विष्णवे नमः मन्त्रपुष्पपूर्वकनमस्कारं समर्पयामि ॥ अनेन पोडशोपचारः कृतेन पूजनेन भगवान् महाविष्णुः मीयताम् ॥ ततः क्विनवासाः पर्पदं प्रदक्षिणीकृत्य हृदयेन दूयमानी धरण्या साष्टाङ्गं प्रणमेव।। तत अग्रत उपविष्टं तं दृद्धाः पृच्छन्ति । कि ते कार्य वदास्माकं किं वा मृगयसे द्विज ॥ तातो ब्रूहि तत्सर्व सत्यं हि गति- रात्मनः॥१॥ अस्माकं चैव सर्वेपां सत्यपेव परं वलम्॥ यदि चेद्रक्ष्यसे नित्यं नियतं प्राप्यसे शुभम् ॥२॥ ययागतोस्यसत्येन न त्वं शुद्ध्यसि कहिचित् ॥ एवं तैः समनुज्ञातः सर्व ब्रूयादशेपतः ॥ ३ ॥ ब्राह्मणानामग्रे मार्थना-समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुल- धूमकेतवः॥अपारसंसारसमुद्रसेतकः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादपांस?| ·(८) आपद्यनध्वान्तसहस्रमानवः समीहितार्यार्पणकामधेनवः । समस्तती- शंम्वुपवित्रमूर्तयों रक्षतु मां ब्राह्मणपादपासवः॥२॥विभौघदर्शनाच्छी सीयन्ते पापराशयः । वन्दनान्मंगलावाप्तिरर्चनादच्युतं पदम् ॥ ३ ॥ आधिव्याधिहरवृणां मृत्युदारिद्यनाशनम् । श्रीपुष्टिकीर्तिदं वन्दे विम- श्रीपादपङ्कजम् ॥ ४॥ ततो विप्रः "किं ते कार्य ? मिथ्या मा वादी: सत्यमेव वद" इति पृष्टेन प्रायश्चितिना प्रत्येक प्रत्याम्नायत्वेन यथाशक्ति स्वर्णरूंप्ययोनिप्कं तदर्थं वा पर्पत्पुरतो निघाय तत् करिष्यमाणपाय- विचाङ्गत्वेन इदं गोपनिष्क्रयद्रव्यं सभ्येभ्यो दातुमहमुत्सृजे न ममेति संकल्पपूर्षकं सभ्येभ्यो देयम्। ततः अमुकगोत्रस्य अमुकनानो मम जन्म- प्रभृति अद्ययावत् ज्ञाताज्ञातकामाकामसदसकृत्कृतकायिकवाचिकसा- १ सुवर्णमाननिर्णयः-गुजाकृष्णलशब्दौ पर्यायवाचकौ तत्र पंचगुंजापरिमितः स्वर्णमापः । ते पोडशमापाः अक्षशब्देन सुवर्णशब्देन कर्पशब्देन चोव्यन्ते ॥ सुवर्णाश्चत्वारः पलं निष्कश्चीच्यन्ते ॥ २ रजतो माननिर्णयः-द्वे कृष्णले रूप्यमापो धरणं पोडशैव ते ॥ शतमानं तु दशभिर्धरणैः पलमेव तु ॥ १ ॥ निष्र्क सुवर्णाश्चत्वारः कर्पिकस्तानिकः पणः ॥ शतमानपलशब्दौ पर्यायो । निष्कं सुवर्णाश्चत्वार इति ॥ ३ अत्र च-पापं विल्यापयन् पापी दला धेनुं तथा वृपमिति पाराशरवचनात् सति संभवे प्रत्यक्षमेव गोवृषयोनिं प्रतीयते तथापि निष्क्रयेणैव तद्दानम् । बहुम्यो न प्रदेयानि गौर्गुहं शयनं लियः ।। विभक्तदक्षिणा होता दातारं तारयति हि ॥ इत्यंगिरसा बहुभ्यः प्रत्यक्षकगोदानस्य प्रतिषिद्धत्वात् || इदं च गोवृषदानमेकप्राजापत्यकृच्छ्ररूपप्रायश्चितदाने ज्ञेयम् पादतो हासे तु विष्णुः-पाइवते वनदानं कृच्छ्रार्द्ध तिलकांचनम् । पादहीने । गामेकां कृच्छ्रे गमिथुनं स्मृतमिति ॥ अतएव महापातकादिधधिक कम्यमिति मिताक्षरायाम् । अनयैव शक्त्याद्यपेक्षया दक्षिणाधिक्यमिति महार्णवे ॥

·सर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपातकोपपातकळघु- गुरुमुक्ष्मपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिअंशकरणम- कीर्णपातकानां मध्ये संभावितानां महापातकन्यतिरिक्तानां पापानां निरासार्थमनुग्रहं कृत्वा मह्यं पायश्चित्तमुपदिशन्तु भवन्तः इति पाय- श्चित्ती सभ्यान मार्थयेत् । उपदिशाम इति सभ्या पदेयुः ॥ ततः पुनः पार्थना-आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं भवद्वशमिदं जगत् । यक्ष- रक्षःपिशाचादि सदेवासुरमानुपम् ॥१॥ सर्वे धर्मविवेत्तारो गोप्तार: सकला द्विजाः । मम देहस्य संशुद्धिं कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः ॥२॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्विपम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं शुभानुज्ञा प्रयच्छत ।। पूज्यैः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजसत्तमैः ॥३॥ इति मार्थ- यित्वा मामनुगृह्णन्तु भवन्त इति मणमेत् । ततस्तैः प्रायश्चित्तस्वरूपं यत्र यथोचितं धर्मशास्त्रानुसारेण विचार्य तस्य यथाशक्तिशरीरद्रव्यादिशक्त्युत्तममध्यमाघमादिपक्षांश्च विचार्या- स्मिन्पक्षेऽयं समर्थ इति प्रेत्यानायांच निश्चित्य तैरुपदिष्टः कर्ता चन्दनपुप्पादिभिः पुस्तके सरस्वतीपूजामनुवादकपूजां च कृत्वा निपंधपूजात्वेन किंचित् यथाशक्ति द्रव्यं निधायानुवादकाय भृतिरूपां १ तत्र शक्तस्यामान द्विगुण त्रिगुण चतुर्गुणसभवे द्विगुण द्रव्यमित्यादि योज्यम् ।। निष्कश्च लोकशास्त्रयोरेकनाक्यतया मापाश्चत्वारिंशत् ॥ तदर्थे विंशति तदधं दशमुख्यं सुवर्ण तदशक्तो तारद् रजत ग्राह्यम् ॥ चान्द्रायणस्याष्टौ प्राजा- पत्याः । मृगारेष्टिना, परित्रेष्टि मित्रपिंदा पशु तिव्होमायुतं या पराकद्वयं लक्षसहयाकगायत्रीजपो चा चान्द्रायणप्रत्याम्नायाः पराकतप्तकृच्छाणा तु प्रत्येक त्रपः प्राजापत्याः प्रत्याम्नायः ॥ २ प्रायश्चित्तं तु निर्दिश्य कथं पापा प्रमुच्यते ।। यत्पवित्र निजानीयात् जपेद्वा वेदमातरम्॥ इति हारीतरचने दोषश्रवणात् पर्पदं- तर्गतोऽन्य एष भृतिदानेनानुवादकः कल्पनीयः ।।

·- (१०) दक्षिणा पापानुसारेण दद्यात् । ततः सभ्याः पुस्तकवाचनपूर्वक प्राय- वित्तस्वरूपमनुवादकस्याग्रे कथयेयुः। अनुवादकश्च कर्तारं प्रति वदेव। तद्यथा- शृणुष्व भो सभ्यैस्तवादिश्यते व्रतं यत्नेन कर्तव्यम् अन्यथा तथा भवेदिति । ततः सभ्यैरुपादिष्टोऽनुवादकः 'अमुकस्य ते जन्म- प्रभृति अद्य यावत् ज्ञाताज्ञातकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवाचि- मानसिकप्तांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपात- कोपपातकगुरुलघुमुक्ष्मपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजाति भ्रंशकरणप्रकीर्णपातकानांमध्ये संभावितानां महापातकव्यतिरिक्तानां पापानां निरासार्थ पर्पदुपदिष्टं सार्धान्दादिप्रायश्चित्तं अमुकपत्यान्नाय- द्वारा प्राच्योदीच्याङ्गसहितं त्वया आचरितव्यं तेन तव शुद्धिर्भवि. प्यतीसतस्त्वं सर्वेभ्यः पातकेभ्यः कृतार्थो भविष्यसि ।' इति त्रिरुप- दिशेत् । कर्ता 'भवदनुग्रहः ॐमिति तदगीकृत्य प्रणम्य पर्पदं विस- जेत् । (तदिन तत्कालमेव प्रायश्चित्ते पर्पदो न विसर्जनम् ।। शूद्र- स्त्रियौ तु स्वीकरोमि इत्युक्त्वा नमस्कृत्य तां विसृजेत् । अन्दादाव- ब्दम् । आम्नायश्च अयुतां गायत्री जपेत् । गायध्या तिलहोमसहस्राणि वा द्वादशबाह्मणभोजनं वा एतत्सर्वमाब्दिकम् ।) ततः तद्दिने पूर्वदिने वा कस्यांचिद्विक्तायां तिथौ कृतमाध्याहिका प्रायश्चित्ती सायाह्ने गङ्गादौ तीर्थे गृहे वादेशकालो निर्देश्यामुकशर्मणो मम जन्मप्रभृत्पद्ययावत् ज्ञाताज्ञातकापाकामसकृदसत्कृतकापिकवा- चिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्ताभुक्तपीतापीतप्तकलपातकाति. पातकोपपातकगुरुलधुस्थूलसूक्ष्मपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्री. करणजातिभ्रंशकरणमकीर्णपातकानां मध्ये संभाविताना महापातक- ·(११) व्यतिरिक्तानां पापानां निरासार्थ होमात्मकमहारुद्रकर्माधिकारार्थ च श्रीपरमेश्वरमहारुद्रमीत्यर्थ प्रायश्चित्तं माच्योदीच्याङ्गसहितममुकमत्या- म्नायनाहमाचरिष्ये । तथा वपनदंतधावनदशविधिस्नानानि च करिष्ये। इति संकल्पयेत् ॥ ततः शिरसि हस्तं निधाय । आत्मनो बुद्धिकामो वा पितॄणां तुष्टि- हेतवे । वपनं कारयिष्यामि तीरेऽहं तव जाहवि ॥१॥यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठति तस्मारकेशान्वपा. म्यहम् ॥ २॥ महापापोपपापाभ्यां केशलोमनखादिना । क्षुरादिछिन- सर्वांगास्ते मे दोपाः पतन्वधः ॥३॥ इति मंत्रान् पठित्वा । शिखाक- सोपस्थवर्जन्नखलोमकेशानां दैवक्रमेणोदक्संस्थं वपनं श्मश्रूपपक्षके- १ विष्णुयागे श्रीविष्णुयागकर्माविकारार्थ श्रीपरमेश्वरमहाविष्णुप्रीत्यर्थं तथा च शतचण्ड्यादौ शतचण्ड्यादिकर्माधिकारसिद्धयर्थं श्रीमहाकाल्यादिदेवता प्रीत्यर्थम् इत्यायूहः कार्यः। २अथवा मानुषक्रमेणोपपक्षश्मश्रू सपक्षी वापयित्या वामौ वाप्यो। शिरसि शिखामादि कृत्वाऽवस्तात्सर्वतो वापयेन्नोदकसंस्थम् । यतिशूद्रविधवादीनां सशिखं वपनम् । यत्र गोब्रह्मयादिपापेष्यपि सशिखं सांगलोम्ना च तत्र प्रायश्चित्त शिखासहितमविशेपवचनात् । सधवाना धंगुलं व्यगुलं वा भुरेण केशाग्रछेदनम् । यत्र तु सभर्तृकखिया जीवपितृकादं राजादीनामिच्छया वपना- भावः तत्र सादादि द्विगुणवतं पर्षदक्षिणा च द्विगुणा । तदुक्तं हेमादिखंडे-- प्रेतकल्यै राजदंडे वपनं केशपूर्वकम्।। अग्निहोत्रे च तार्थे च वपनं श्मश्रुपूर्वकम् । ब्रह्महत्याविपापेषु तशिखं वपनं स्मृतम् । वपनामा द्विगुणवतदक्षिणयोश्च ग्रहण तत्र प्रमाणमाम्लेपः ।। राजा वा राजपुत्रो वा ब्राह्मणो वा विशेषतः । केशाना रक्षणार्थीय छेदयेदंगुठद्वयम् । प्रमादाच्छिखानपने कुगमयशिखा ब्रह्मनथियुता दक्षिणकर्णे निदध्यादिति फाटके !! शिखां छिन्दन्ति ये मोहावपादज्ञानतोऽपि या । पुनः संस्कारमहति वयो वर्णा द्विजातयः । इति गृह्याग्निसागरे ।

·शांश्च वापयेत् ॥ ततः क्षौरनिमित्तं शीतोदकेन स्नानं करिष्ये । इति संकल्पपूर्वकं स्नात्वाऽऽचमनम्। (अत्र वपनाङ्गस्नानं शीतोदकेन कार्य- मित्युक्तं रुद्रकल्पद्रुमे।।) ततो गंडपान् कृत्वा अपामार्गस्य औदुंधरस्य चा दन्तकाष्ठं गृहीत्वा-आयुर्यळं यशोवर्चः प्रजाः पशून्वनि च ।। ब्रह्म प्रज्ञां च मेघां च तन्नो देहि वनस्पते।।इति मंत्रेणाभिमंत्र्य द्विजानां द्वादशाङ्गुळपमाणेन स्त्रीद्रादिनां मुष्टिममाणेनापामार्गादिदंतकाष्ठेन प्रामुखः सन्-ॐ अन्नाद्याय व्यूहध्वः सोमो राजाय मागमत् । स मे मुखं प्रमायते यशसा च भगेन च ॥ इति मंत्रण काष्ठाग्रं किंचि. दायित्वा-मुखदौर्गध्यनाशाय दंतानां च विशुद्धये । ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दंतधावनम् । इति मंत्रण देतान्यावयित्वा काष्ठान्तरेण जिह्वामुल्लिख्य काष्ठद्वयमपि प्रक्षाल्य किंचित् भग्नं कृत्वा वामभागे निक्षिपेत् । ततो जलाशयं गत्वाऽमु निमज्याचम्य भस्मादिदशविध- स्नानानि कुर्वीत । यथा-देशकालौ संकीर्त्य करिष्यमाणमायश्चित्ताग- त्वेन भस्मादिभिर्दशविधस्नानानि करिप्य इति संकल्प्य आदौ (१) भस्मस्नानं कुर्यात् । (नर्यसंभवस्य गृह्याग्निसभवस्य वा भस्मनो ग्रह- णम् ।) तद्यथा-ॐईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिप- तिर्ब्रह्मणोऽधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् । इति शिरसि ।। ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । इति मुखे ॥ ॐअघोरेभ्योऽय घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्य: सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः । इति हृदये ॥ ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कल. विकरणाय नमो वलविकरणाय नमो वलाय नमो वळममयनाय नमः ·(१३) सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः इति गुह्ये।ॐसयोनातं मपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः । भवेभवे नातिभवे भवस्त्र मां भवोद्भवाय नमः। इति पादयोः ॥ ॐ इति प्रणवेन सर्वाङ्गेषु । पुराणमंत्री यथा- यधामिर्दहत्ते भस्मतृणकाष्ठादिसंचयम् । तथा मे दातां पापं कुरु भस्म शुचे शुचिम् ।। आचमनम् ॥ इति भस्मस्नानम् । ततः (२) गोमय- स्नानम् । मानस्तोकेति गंधद्वारामिति वा । (प्रातगोभिरुत्सष्टस्य गो- भपस्यान्तरिक्षस्थस्य ग्रहणं भूमिस्थं चेदुपर्यघश्च सन्त्यज्य मध्यस्थस्य संग्रहणम् । ) गोमयं गृहीत्वा । पुराणोक्तमंत्र:-अग्रमग्रं चरंतीनामो पधीनां रसं बने । तासाम्पमपत्नीनां पवित्रं कायशोधनम् । यन्मे रोगांश्च शोफांश्च तन्मे दहतु गोमय । इत्यनेन चामंत्र्य सूर्याय मदर्य । ॐ मानस्तोके तनये मा नुs आयुपि मानो गोपु मानोऽअधेषु रीरिप । मानों धीरान्तुद्र भामिनों वधी विषमन्तु समिरमा हवामहे ॥४॥ इत्यनेन मंत्रेण गन्धद्वारा दुराधर्षां नित्यपुष्टी करी- पिणीम् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपह्नये श्रियम् ॥ इति मंत्रण वा गोमयेन दक्षिणहस्तगृहीतन शिरसि तूष्णीं सकृदनुलिप्य द्वि भरुप- रितनेप्वंगेष्वनुलिप्य वामकरण नामेरधस्तादापादं निरनुलिपेत् ।। ततः (३) मृत्तिकास्नानम् ॥ भूमि पार्थ्य । ॐ मापारिपत्खनिता यस्म चाहं स्वनामिवटी द्विपाचप्प्पास्म्माका समस्त्वनातुरम्॥ इति खनित्वा । स्योना पृथिवि नो भवान्नृक्षुरा निवेशनी । यच्छी- नद शर्म सुप्रथाट ॥ इति मृदमादाय ॥ ॐ नमो मित्रस्य वरु- शस्य चक्षसे महोदे॒वायु ततः संपर्यंत । दुरे दशै दे॒वनीताय केत विस्पुत्राय सूर्वीय शहसत ॥३॥ इति सूर्याय मदर्शयित्वा ।

·(१४) ॐ गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीपिणीम् । ईश्वरी सर्वभूतानां तामिहोपहये श्रियम् ।। इसभिमन्व्य ॥ ॐ इंदं विष्णुर्विच॑क्रमे त्रुधा निर्दघे पुदम् । समूहमस्य पासुरे स्वाहा॥५॥ इत्यनेन च पुराणोक्त- मंत्राः-अश्वक्रान्ते रयकान्ते विष्णुकान्ते वसुंधरे। मृत्तिके ब्रह्मदत्ताऽसि काश्यपेनाभिवन्दिता ॥१॥ मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् । मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्व प्रतिष्टितम् ॥२॥ त्वया हतेन पापेन जीवामि शरदां शतम् ॥ उदृतासि वराहेण कृष्णेन शववाहुना। शिरसा धारयिष्यामि रस वं मां पदे पदे ॥३॥ (इति दक्षिणहस्तगृही- तया मृदा शिरस्तो नाभिपर्यन्तानां वामहस्तगृहीतया नाभितः पादप र्यन्तानाम् अङ्गानाम् आलेपनम् ।।) इति साने गोमयवद मृत्तिका मनुलिपेत् । ततः ॐआपोहिष्ठति तिमृभिः मूर्याभिमुखेन आपो अस्मान् इदं विष्णुरिति मन्त्राभ्यां वा शुद्धोदकस्नानम् ।। ॐ आपो. हिष्ठा मयोभुवस्तार्नऽ कुजे दंघातन । महेरणायु चक्षसे ॥१॥ ॐ योर्व-शिवतमा रसुस्तस्य भाजयते इन गुतीरिव मातर-|| ॐ तम्म्माऽअरङ्गमामवो यस्य क्षयाय जिन्वय। आपो जनयया च न आपोऽ अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृनुट्र- पुनन्तु । विश्व हिरिप्रम्मवहन्ति देवीरुदिदान्म्युट शुचिरापूत एमि ॐ हुदं विष्णुविचक्रमे त्रेधा निर्दधे पुदम्। समूहमस्य पासुरे स्वाहा ॥३५॥ विष्णुपादायसंभूते गरे त्रिपथगामिनि । धर्मवेति विख्याता पापं मे दर जाहवि। सरस्वत्यादिनद्यम्बुपानं वै पापनाशनम्। शरीरस्य विशृद्धार्थ स्नानानि व्रतशुद्धये । इति शुद्धोदकेन स्नायात् ।। ततः (१) पञ्चगव्यस्नानम् । तत्र गायत्र्या गोमूत्रस्नानम्- तन्स- वितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि ॥ धियो यो न- प्रचोदयात् ।।

·गोशरीरात्समुद्भूतं पवित्र क्लेशनाशनम् ॥ स्नानार्थ प्रतिगृह्णामि गोमूनं मलनाशनम् ॥ ततः गोमयस्नानम् ।। (मातगोंभिरुत्सप्टगोमयस्यात्त- रिसस्थस्य ग्रहणम् । भूमिष्टं चेदुपर्यघश्व संत्यभ्य मध्यस्थस्य ग्रहणम् ।) ॐ मानस्तोके तनये मानुऽ आयुपि मानो गोपु मानोऽ अश्वेषु रीस्पिट मानौ धीरान्भामिनों घी विमन्तुलं समिचा हवामहे ॥५॥ ॐ गन्धद्वारा दुराधर्षा नित्यपुष्टां करीपिणीम् ॥ ईश्वरी सर्वभूतानां वामिहोपतये श्रियम् ॥ गोमये वसते लक्ष्मीः पवित्रं सर्वपङ्गलम् । स्नानाधू संस्कृतं शुद्धं पापं मे हर गोमय ।। इत्यनेन गोमयेन पूर्ववत् सर्वाङ्गान्यनुलिप्य स्नायात् ।। ततः पयःस्नानम् । ॐ आप्यायस्थ समै तु ते विश्वत- सोम वृष्ण्यम् ॥ भवा वाजस्य संगुथे ॥१॥ पयोमिष्टं पुष्टिदं च सौरभेयं मुनिर्मलम् । शरीरस्य विशुद्ध्यर्थमघौपस्य भणायकम् ।। ततः दधिस्नानम् । धिक्राणोऽ अकारिपश्झुिप्पणार- श्वस्य धाजिन- । सुरुभिनोभुखांफरत्मणु आyoपि तारिषत् ॥३॥ दुग्धसार तु मागल्यं चन्द्रकातिसमं शुभम् । दघिसर्वगुणोपेतं स्नानार्ध गृह्यते मया ॥ इति दधा मूर्धादिपादान्तात्यङ्गान्पनुलिप्य म्नायात् । ततः घृतस्नानम् ॥ तेजोसीति घृतं मिमिक्षे इत्यनेन वा। तेजोसि शुक्रमस्य मृर्तमसि धामुनामांसि प्पियन्देवानामा धृष्टन्देवयनमसि ॥3॥ ॐ घृतम्मिमिक्षे घृतमस्य योनि तश्रुिती धृतम्बस्य धाम । अनुप्वधमावह मादयस्व स्वाहा कृतं वृषभ वक्षिहव्यम् ॥६॥ पयसा मन्धित हृद्यं लक्षण तेजोविवर्धकम् । सर्वकल्पनाशाय स्नास्यामि हितकाम्यया ॥ इति पंचगव्यस्नानानि ॥ ततो (५) गोरजःस्नानम्- 17 । पितरचमुयन्त्र- म् ॥ शिरसा तेन सल्लेपो ·महापातकनाशनम् ॥ ततो (६) धान्यस्नानम्-ॐधान्यमसि घिनुहि दे॒वान्माणार्य त्वोदानाय त्वा व्यानाय त्वा । दीर्यामनुपसितिमायुपे धान्देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृभ्णात्वरिछद्रेण पाणिना चर्भुपे त्या मुहीनाम्पोसि॥ ॥ धान्यौपधी मनुष्याणां जीवनं परमं स्मृतम्। तेन स्नानेन देवेश मम पापं व्यपोहतुततः (७) फलस्नानम्- ॐया? फुलिनी- अफुलाऽ अपुष्प्पा याश्च पुटिप्पणी ।। बृहस्प्प. तिसूतास्तानों मुञ्चन्त्वाईसावनस्पतिरसो दिव्यः फलपुष्पवृतः सदा॥ तेन स्नानेन मे देव-फलं लब्धमनंतकम्॥ ततः (८) सर्वोषधी- स्नानम्-ॐ ओपंधयुट समंवदन्तु सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्त राजन्पारयामसि॥। औपध्यः सर्वक्षाणां कृणगुल्मल- तास्तु याः ॥ दुर्वासर्पपसंयुक्ताः सर्वोपध्यः पुनन्तु माम् ॥ ततः (९) कुशोदकस्नानम्-देवस्य त्वेति मंत्रत्रयेणापोहिष्ठति तिमृभिक्रग्भिः पुनन्तु मेनि नवभिः पावमानीभिश्च कुशैर्जियेत् ॥ ॐ दे॒वस्य॑ त्वा सवितु? मंसवेश्धिनौर्बाहुभ्याम्पूष्ण्णो हस्ताभ्याम्।। सरस्वत्यै घाचो युन्तुर्यन्त्रिय दधामि बृहस्प्पतेष्वा साम्राज्येनाभिपिंचाम्पसौ॥॥ ॐ दे॒वस्य॑ त्वा० । सरस्वत्यै चाची युन्नुर्यन्त्रेणाने साम्राज्येनाभिर्पि- चामि॥२॥ॐ देवस्य॑ त्वा अश्विनोपज्येन ते से ब्रह्मवर्चसायाभि- पिचामि सरस्वत्यभपंज्येन धीयान्नाधायाभिपिंचामीन्द्रस्येन्द्रियेषु पळाय श्रियै यसुभिपिचामि ॥ ॥ॐ आपोहिष्ठामयोभुवुस्तान कुर्ने दंघातन ॥ मुहेरणाय चक्षसे ॥ ॥ ॐ यो : शिवतम रसस्तस्य भाजयते इन-- ॥ उगुतीरिव मातर- ॥॥ ॐ तस्म्माः अरंगमामबो यस्य क्षयर्याय जिन्वय ॥ आपो जनयया च न ।

·ॐपुनर्नु मा पितर सोम्भ्यास: पुनन्तुं मा पितामहा? पुनन्तु प्रपि- तामहा। पुवित्रेण शुत्तायुपा पुनन्तुं मा पितामहा? पुनन्तु अर्पितामहाहै । पुवित्रेण शुतायुपा विश्वमायुनिशा अग्न- आयूपि पवसुऽआसुवा मिपंचनसा आरवायस्वदुच्छनाम्॥ ॐपुनन्तु मा देवजना? पुनन्तु मनसा धियः । पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदट पुनीहि मां ॥ ॥ अपवित्रैण पुनीहि मा शुक्केण देव, दी. यद ॥ अग्नेक्रत्वाकर्तुं१ऽरर्नु ॥२॥ ॐयतैपविश्वमूर्चिप्प्यग्नेवितिम न्तुरा ।। ब्रह्म ते नं पुनातु मा ।।। ॐपर्वमान्ट सोऽअयन-पवित्रण विचर्षणि: । य?पोता स पुनातु मा || ॐउभाश्यन्देिव सवितह पुवित्रंण सुवेनंच । मापुंनीहि घुिश्वत ॥३वैश्वदेवी पुनुती?- ध्यागाध्यस्यामिमावतस्तुन्योधीतछाती तयामदन्त सधुमादेषु चय स्पमिपतयोरयाणाम् ।। विष्णुदेहसमुत्पन्ना ब्रह्मणा स्वकरे धृता । तत्सलगकुशास्तैर्जले स्नास्यामि शुद्धये ॥ १॥ मच्छरीरं पावयन्ति निर्मलानि जलानि वै। आपःशुद्धा ब्रह्मरूपा रुद्ररूपाः समीहिता॥२॥ मा पुनंतु च पापेभ्यो प्रकृष्टेभ्यो द्विजोत्तम । अभिपिश्चापि शुद्धयर्थ शरीर दुःखभाजनम् ।।३।। कुशमूले स्थितो ब्रह्मा कुशमध्ये जनार्दनः।। कुशाग्रे शंकरो देवस्तेन नश्यतु पातकम् ॥ ४ ॥ ततो (१०) हिरण्य- स्नानम्-ॐआकृष्णेनु रजसा वर्तमानो निवेशयनुमृतम्मत्यैश्च । हि- रुपण्ययेन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ ॥ हिरण्यग- भगर्भस्थं हेमवीनं विभावसो। अनंतपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे।। इति देशविधस्नानानि ॥ १ एतानि दशनानान्यमंत्रकाण्यवेत्युक्तं महार्णवे ।। स्त्रीशूद्राणां स्वमंत्रकाण्येव। ततो हेमाद्रिकृतस्नानसंकल्पपूर्वकं नित्यस्नानविधिना स्नान केचिदाचरन्ति तत् कर्तव्यं चेत् प्रायश्चित्तप्रयोगान्ते १९ तमे पृष्ठे दृष्टव्यम् ॥ २ ·(१८) ततः ॐ नमो नारायणायेति जलमध्ये चतुरसं तीर्थ प्रकल्प्य शिखा विमुच्य केशान् द्विधा कृत्वाऽङ्गुलिभिः श्रोत्रदृङ्नासिकामुखं पिधा येदं विष्णुरितिमंत्रेण नमो नारायणायेति वा विष्णु संपूज्य नद्यां प्रवाहा- भिमुखोऽन्यत्र सूर्याभिमुखो निमज्जेत् । एवं त्रिपड्वादश वा कृत्वा शत्या वा निमज्य पुनर्जले निमग्नः सन् ऋतं च सत्यंचेति मूत्रस्य त्रिः सकृद्वा जपेनाघमर्पणं विदध्यात् । यथा--ॐ अनं च सत्यं चाभी- द्धात्पुसोयजायत । ततो राज्यनायतु तत समुद्रोऽ अर्णव?। सुमुद्राद- र्णवादधिसंवत्सरोऽअंजायत । अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिपुतो. वुशी । सूर्या चन्द्रमसी धाता ययापूर्वमकल्पयत् । दिवंच पृथिवीं चुनित- रिक्षमथो स्व+ ॥ (स्त्रीशुदायमर्पणे तु नमो भगवते वासुदेवाय इति वारत्रयं पठेत् । परमात्मानं भगवन्तं विचितयन्नघमर्पणं कुर्यात् इति सांप्रदायिका:II) ततः स्नानाङ्गतर्पणम् । देवतीर्थेन ॐभूदेवांस्तर्पयामि। ॐभुवर्देवांस्तर्पयामि। ॐवर्देवांस्तर्पयामि। ॐभूर्भुवः सर्देवांस्तर्पयामि। ततः कंठं कृत्वा मनुष्यतीर्थेन । ॐभूपीस्तर्पयामि । ॐभुवळपी- स्तर्पयामि । ॐवनपीस्तर्पयामि । ॐ भूर्भुवः स्वमपीस्तर्पयामि ॥ अपसव्यं कृत्वा पितृतीर्थेन । ॐभूः पितॄस्तर्पयामि । ॐभुवः पितॄस्त र्पयामि । ॐस्वः पितृस्तर्पयामि । ॐ भूर्भुवः स्वः पितॄस्तर्पयामि । तत्र सव्येन । ब्रह्मादयो देवास्तृप्यन्तु। कंठं कृत्वा। कृष्णद्वैपायनादय ऋषयः स्तृप्यन्तु । अपसव्यम् । कव्यवाहनादयो दिव्यपितरस्तृप्यन्तु । पता वत्तर्पणं जीवपितृकाणाम् । मृतपिठकाणां तु अमुकगोत्रा अस्मत्सर्वे पित्रादयस्तृप्यन्तु इति विशेषः । ततः यन्मया दुर्पितं तोयं शरीरमशः संभवम् । तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं यक्ष्माणं तर्पयाम्यहम् इति यक्ष्माण ·(१९) तर्पयेत् । अत्र केचिन्नित्यविधिवत स्नानमिच्छन्ति हेमाद्रिपयोगं पठन्ति च । एवं स्नात्वा ततो जलादुत्क्रम्यापोऽअस्मानिति जपेत् । ॐ आपो अस्म्मान्० ॥ वत्र वरुणाय नमः इति जपेत् । ततो यज्ञोपवीत्याचम्य यथोक्त धौते वाससी परिधाय मृदोस्करी प्रक्षाल्याचम्य विधिवद्वर्ण- क्रमेणोपुंडू त्रिपुण्ड्रमर्धचंद्रं वृत्तं वा तिलकं विदध्यात् । ततस्तीर्थपात्र- अलैः पूर्व गृहमागत्य अधिकैर्युग्मैर्द्विजैरावाहनानौकरणविकिरावने- जनपिंडदानाक्षय्योदकस्वधावाचनरहितं पार्वणं विष्णुश्राद्धं कुर्यात् ।। तत्रादौ अनावसरे वा मायश्चित्तान्ते केचिनूतनयज्ञोपवीतमपि धारयन्ति। अथ मायश्चिचाङ्गं वैष्णवश्राद्धम् । तत्रादौ देशकालौ संकीर्ण माय- श्चित्ताङ्गकरिप्यमाणविष्णुश्राद्धाङ्गत्वेन श्रीविष्णोः पूजनमहं करिष्ये । १ नित्यस्नानविधिप्रयोगो हेमाद्रिस्नानसंकल्पपूर्वको यदि कर्तव्यश्चेत्तदा प्राय- श्चित्तप्रयोगस्यान्तिमे १९ तमे पृष्ठे दृष्टव्यः । यत्रतत्स्नानं गृहे भवति तत्रैतावत्कर्म वय॑म् । तत्राह यमः । नित्यं नैमित्तिक चैव क्रियामंगलकर्षणम् । तीर्थाभावे तु कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः ॥ परोदकैः शीतोदकैरित्यर्थः । तथा-गृहस्नाने न कुर्वात मार्जनं चाघमर्षणम्।नान्तरा तर्पणं कुर्यात्पश्चादाचम्य शुध्यति ॥ गृहे स्नानं यदा कुर्याद् वखं मूर्धि परित्यजेत् । अधश्चाग्रेण संपीध्य पाराशर्यवचो यथा ॥ पतिमतीस्त्रीविषये व्यास:-कुलस्त्री- सशिखं स्नायादुत्सवे सति तैलतः । वारे वा पैतृके कर्मण्यन्यदा कंठसंप्लवेति ॥ २ नित्यनानप्रयोगान्ते दृष्टव्यम् । ३ अथ प्रकारान्तरेण कृतकुशोपग्रहेण पार्वणेन विधिना विष्णुश्राद्धम् ।। विष्णोर्देवतात्वेन श्रवणान्न पित्रादीना देवताल्लम् ॥ साकल्यत्वाचार्यावाहनागौकरण- विकिरणावनेजनपिण्डाक्षय्योदकस्वधावाचनानाममावः, अत्र सर्वे देवधर्माः । अत्रे क्रमः । देशकालसंकीर्तनपूर्वकविष्णुनाद्वाङ्गत्वेन श्रीविष्णोः पूजनं करिष्ये इति ·(२०) इति संकल्प्य शालिग्रामशिला विष्णोः पूजन कार्यम्।तद्यथा-विष्णो एतत्ते पाद्यम् !! ॐ शन्नो देवीरभिष्ट्रयऽ आपो भवंतु पीतये ॥ शय्यो- रभिस्रचंतु नाविष्णुपादयोः आपः मुआपः॥विष्णुपादयोः गंधः सुगंधः॥ विष्णुपादयोः पुष्पं सुपुष्पम् । अर्घः ॥ ॐसहस्रशीप० ॥ विष्णुपादयोः एप पादार्घः संपद्यताम् ॥ अस्तु पादार्घः ॥ आचम्य ॥ इदं विष्णुरिति दिग्बंधः ॥ इदं विष्णुविच॑क्रमे ग्रेधा निर्दधे पुदम् ॥ समुंदमस्य पासुरे स्वाहा॥२५॥ विष्णुश्राद्धोपहाराणां पवित्रतास्तु ।। संकर प्य शालिग्रामशिलादों यथोक्तविधिमा पुरुषसूक्तेन षोडशोपचारेः श्रीविष्णोः पूजनं कार्यम्|| ततः स्वागतम् वः सुस्वागतम् इति प्रश्नोत्तरपूर्वकं विप्रनिमंत्रणम्! तद्यथा-दैवे क्षणः क्रियता तथा प्राप्नोतु भवान्प्राप्तवानि| विष्णुश्राद्ध क्षणः क्रियता तथा प्रामोतु भवान्प्रामपानीति निमंत्रणम् ।। अक्रोवन० इति नियमश्रावणम् ।। धूरिलोचनौ विश्वेदेवाः ॐ भूर्भुवः स्वः एतद्वः पार्थ पादप्रक्षालनं गंधादिभिरर्चनम्।। धरिलोचनौ विश्वेदेवाः एप वोऽर्थः ॥ प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः एतद्वः पार्थ पाद- प्रक्षाटनं गंधादिभिरर्चनम् । प्रद्युम्नसंकर्षणवासुदेवाः एष योऽर्धः || स्थलान्तरे स्वपादप्रक्षालनम् । एतदाचमनीयगित्युदकदानेन ब्राह्मणान्तिराचम्य स्वस्यापि द्विराचमनम् ॥ ॐभूर्भुवः स्वः समाध्यमित्युक्त्वा दैवपूर्व श्रादेशे ब्राह्मणोपरे शनम् ॥ ॐइदं विष्णुरित्याचारादिग्बंधनम् ॥ विष्णुश्राद्धोपहारा: शुचयो भव- स्थिति उपहारप्रोक्षणम् ॥ देशकालपाकपात्रद्रव्यश्रद्धासंपदस्तु ॥ अस्विति प्रत्युक्त श्री-प्राणायामान्कृत्वा देशकालयोः संकर्तिनान्ते प्रायश्चित्ताझविष्णुश्राद्धं करिष्ये इति संकल्पः । कुरुष्वेति प्रतिवचनम् । धुरिलोचनयोर्विश्वेषां देवानामिदमासन- मित्यासनं दत्वा हस्तप्रक्षालनार्थोदकदानपूर्वकमुपग्रहार्थ कुशदानम् । प्रद्युम्नस- फर्षणवासुदेवानामेतदासनमित्यासनं दत्वा हस्तप्रक्षालनार्थोदकदानपूर्वकमुपग्रहार्थ कुशदानम् ॥ धरिलोचनौ विश्वेदेवाः एतद्यथादत्तं गंधाधर्चनमक्षय्यं यः स्वाहा नमः॥प्रद्युम्नसंकर्षणनामुदेवाः एतद्यथादत्तं गंधाधर्चनमक्षय्यं वः स्वाहा नमः इति ·(२१) देशकालौ स्मृत्वा मायश्चित्तांगविष्णुश्राद्धमहं करिष्ये । विष्णवे इदमा- सनम्। इदमत्र चन्दनं पुप्पं धूपं दीपं यथादत्तम् अर्चनं विष्णवे स्वाहा संपद्यताम् ॥ विष्णुश्रादस्यार्चन विधेः परिपूर्णताऽस्तु ॥ हस्ते जलं गृहीत्वा मायचित्ताझविष्णुभाइसम्पत्तये श्रीविष्णूद्देशेन व्यधिकयुग्म- ब्राह्मणभोजनपर्याप्तामाननिष्क्रयीभूतं रजतद्रव्यं चन्द्रदैवत्यं चतुर्यो ब्राह्मणेभ्यः सुपूजितेभ्यो यथाभाग विभज्य दातुमहमुत्सृजे तेन पापहा श्रीभगवान् पहाविष्णुः प्रीयतां न मम || गंधादिदानम्। आचमनम् ॥ धूरिलोचनौ विश्वेदेवाः यथाकाले दास्यमान युग्म- ब्राह्मणभोजनपर्याप्तमन्नमक्षय्यं यः स्वाहा । प्रद्युम्नसकर्पणवासुदेवाः यथाकाले युग्मनामणभोजनपर्याप्तमन्नमक्षयं यः स्वाहा इति ब्राह्मणभोजनसकल्प: ।। सकृ. सकदपा दानम् || अनसुजपो यथोक्तः ॥ तृप्ताज्ञात्वा सकत्सकृदपा दानम् ॥ गायत्र्याखिः सहावा जपः॥ आचातेषु माह्मणेपूदकदान शिरा आप सन्निति- मैत्रेण ॥ सौमनस्यमस्त्वेति पुप्पाणाम् ॥ अक्षत चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतानाम् ॥ अघोराः प्रधुम्नसमर्पणासुदेवाः सत्विति प्रार्थना ॥ सलिति विप्रैः प्रयुक्त । गोत्रं नौ वर्द्धतामिति ब्रूयात्।। वर्द्धतामिति प्रत्युक्ते । दातारो नोभिवर्द्धता येदाः संततिरेव च॥ श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहु देय च नोऽस्विति मत्रपाठः ॥ धूरिलोचनो विश्वेदेवाः इदं हिरण्य तनिष्क्रय वा दक्षिणाऽक्षय्य वः स्वाहा न मम । प्रद्युम्न- संकर्पणवासुदेवाः इद हिरण्यं तनिष्क्रय वा दक्षिणाऽक्षय्य यः स्वाहा न ममेति दक्षिणादानम् ॥ विश्वेदेवाः प्रीयतामिति दैवे वाचयिःया वाजेवाज इति मंत्रण ब्राह्मणविसर्जनम् ॥ आमानाजस्यैत्यनुगमनम् । इति निष्णुश्राद्ध मयूखोक्तम् ।। (नारायणभट्टैस्तु विष्णुपूजनानन्तरं विष्णुयुध्या त्रिभ्योऽधिकाना युग्मनाहाणा- नामभ्यर्चनम् ।। देशकालयोः सकीर्तनाते निभ्योधिकान्युग्मब्राह्मणान् विष्णदेशेन भोजयिष्य इति सकल्पपूर्वक तावता ब्राह्मणाना भोजनदान आमानदानं वा । इदमेव प्रायश्चित्ताग विष्णुश्राद्धमित्यभिधीयते ॥)

·(२२) अथ मायश्चित्तपूर्वाङ्गगोदानम्-प्रत्यक्षेगोदानाशक्तौ यथाशक्ति त- न्मूल्यं दधात् । यथा-प्रामुखमुपविश्य प्रतिगृहीतारमुदमुखमुपवेश्य सम्पूज्य-हस्ते जलं गृहीत्वा ।। गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः।।गावो मे हृदये संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्। गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुदश। यस्मात्तस्माच्छिदं मे स्यादिह लोके परत्र च॥२॥ १ अथ प्रत्यक्षतया पूर्वागगोदानम् । तद्यथा-उदगुग्व ब्राह्मणमुपवेश्याचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वागीकृतप्रायश्चित्तागत्वेन प्रत्यक्षतया विहितपूर्वागगो- दानमह करिष्ये । इति सकल्प्य गोप्रतिग्रहीने ब्राह्मणायेतत्ते पाद्यमित्यादिभिरभ्यर्च्य कुडलमुद्रिकापर्णसभारान् गृटीवा अमुकगोत्रायामुकप्रयरामुकशाखाध्यायिनममु- कशर्माण गोदानप्रतिगृहीतार ब्राह्मण त्वामह वृणे ॥ वृतोस्मीति प्रतिवचनम् । तत स्वपुरत प्रामुखाया सत्साया गोरवस्थापनम् । सवत्साय गवे नमः इति तस्या गधमान्यतस्त्रादिमि पूजनम् । ब्राह्मणहस्ते सुप्रोक्षितादि कृत्वा वाम- हस्तेन सुवर्णमाज्यपान गृहीत्वा तत्र गोपुच्छ प्रक्षिप्य दक्षिणहस्ते सयवश जलमादाय देशकालौ सकीाज्यदिग्ध गोपुच्छ गृहीना ॐ गवामगेपु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिप मे स्यादिह लोके परन च ॥ गावो मे अग्रत सन्तु गानो मे सन्तु पृष्ठत गारो मे हृदये सन्तु गवा मध्ये वसाम्यहम्।। यज्ञसाधनभूताया विश्वस्याधौधनाशिनी । विश्वरूपपरो देव प्रीयतामनया गया। इयुक्वा अमुकगोत्रायामुकप्ररायामुकशाखाध्यायिनेऽमुकशर्मणे ब्राह्मणायामुक- गोत्रोहममुक्शर्मा प्रारीप्सितप्रायश्चित्तसाद्गुण्यकाम इमा सरत्सा गा रुद्रदैवत्या यथा- शक्त्यलकृता तुम्य साददे । इत्युक्त्या तिल्यवकुशकुमुमजलाग्यपात्रान्वितगो. पुग्छ ब्राह्मणस्य हस्ते दद्यात् । ब्राह्मणोऽपि ॐ देवस्य वेति द्यौस्त्वेति वा मत्र पठिया रुद्राय गा प्रतिगृहामि इति ता प्रतिगृह्य कोदादित्यनुमत्रयते । अथवा प्रणनेन प्रतिगृह्य कोदादित्यनुमायेत् । तत्र प्रतिगृहामान्येव वा यदेत् । ततः सुवर्णपरिमित यथाशक्ति वा हिरण्यमादाय कृतस्य गोदानस्य प्रतिष्टाससिद्धयर्धम् ·(२३) यज्ञसाधनसंभूता विश्वस्याघौघनाशिनी ॥ विश्वरूपधरी देवः पीय. तामनया गवा ।। प्रायश्चित्तपूर्वाङ्गं यथाविहितं गोनिष्कयीभूतं यथाश- क्तिद्रव्यं अमुकगोत्रामुकशर्मणे तुभ्यमहं संपददे न मम ॥ नात्र मूल्ये दक्षिणादानम्।।ततः सन्मृदा स्थंडिलं निर्माय प्रायश्चित्तका व्याहृति- होमं कुर्यात् ॥ यथा-कर्ता स्थंडिलसमीप उपविश्य आचम्य माणा- नायम्य देशकालौ संकीय मायश्चित्तपूर्वागतया विहितं महाव्याहृति. भिराज्येनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिर्वा हवनं करिष्ये ॥ इति संकल्प्य पुनर्जलं गृहीत्वा-तदङ्गतया अस्मिन् स्थंडिले पञ्चभूसंस्कारपूर्वकम् अग्निप्रतिष्ठापनं करिष्ये।। इति संकल्प्य पञ्चभूसंस्कारपूर्वकमनि प्रति ठापयेत्। तद्यथा-त्रिभिर्दर्भस्त्रिः परिसमुहा ३ । गोमयेन त्रिरुपलिप्य ३॥ सुवमूलेन यज्ञकाष्ठेन वा भागग्रमादेशमात्रमुत्तरोतरक्रमेण निरुल्लिख्य ३ । अनामिकाङ्गुष्ठेन विरुमृत्य ३ । न्युनमुष्ठिना प्रतिरेखं त्रिरभ्युक्ष्य ३। अनिमानीय स्थंडिलस्याग्नेय्यां निधाय हूं फट् इति ऋव्यादाशं त्यां दिशि परित्यज्य। ॐअग्निदिव? ककुत्पति-पृथिव्याः अयम्।।अपारताउंसि जिन्वति। विटनामानमनिं प्रणयामि ।। इति स्त्रात्माभिमुखं स्थण्डिलोपरि अग्नि संस्थाप्य वायव्यकोणे तं पूजयेत्- गन्धाक्षतपुष्पं गृहीत्वा-विटनामामये नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्प- यामि ॥ इति संपूज्य अन्वादध्यात् । हस्ते जलं गृहीत्वा यथा-माय- श्चित्तपूर्वाङ्ग होमे देवताभिध्यानपरिग्रहार्थमन्त्राधानं करिष्ये । इति इमा दक्षिणा तुभ्यमहं संप्रददे न ममेति दक्षिणा दद्यात् । ब्राह्मणोपि देवस्य वेति द्यौस्येति वा पठित्वा अग्नये वेति प्रतिगृह्य कोदादित्यनुमरयेत् । कृतस्य गोदानविधेः परिपूर्णतास्विति वदेत् । ब्राह्मणाशिषा ग्रहणम् । इति प्रत्यक्षपूर्वी- ङ्गगोदानम् ॥

·(२४) मङ्कल्प्य समिवयं गृहीत्वा-प्रजापतिम् इन्दमग्निं सोमम् एकैकया- ज्याहुत्या, अत्र प्रधानमग्निं वायु सूर्य प्रजापति व्यस्तसमम्तव्याहत्या अष्टाविंशतिसंख्यया आज्येन, पुनरन प्रधानं पृथिवीं विष्णुं रुद्रं ब्रह्मा- णम् अग्निं सोमं सवितारं परमात्मानं प्रजापतिम् अग्निं स्विष्टकृतं एवाः ब्रह्मकूर्चदेवताः प्रत्येक मिलितपश्चगव्येन एकैफयाहुत्या, अग्निं वायूं सूर्यम् अग्निवरुणौ अग्निवरुणौ अमिं वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान् देवान् मरुतः स्वर्काविरुणमादिसमदिति मजापतिम् एता अङ्गपघानार्या देवता एफैकयाऽऽज्याहुत्या अस्मिन्मायश्चितकर्मण्यहं यक्ष्ये । समिद्वयं अना- चादध्यात् ॥ अथ कुशकण्डिका-अमेर्दक्षिणतो ब्रह्मासनास्तरणं तत्र ब्रह्मोपवेशनम्। अस्मिन्कर्मणि सं ब्रह्मा भव । भवामीति प्रतिवचनम्।। तत्र पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम् । उत्तरतः प्रणीतामणयनम् । ब्रह्मानपा मणे प्यामि । ॐ प्रणय इति ब्रह्मानुज्ञातः अग्नरुत्तरतः मागग्रं कौशं पूर्वा परमासनद्वयं प्रकल्प्य वारणं सव्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्सोद्धृतपात्रा- न्तरोदकेन तत् पूरयित्वा पश्चिमासने निधाय आलभ्य ब्रह्मणो मुखमव लोकयन् पूर्वासने उत्तरतोऽनःस्थापयेत्। ईशान्यादिपूर्वाग्रेस्खिभित्रिभि- दर्भः अग्नेः परिस्तरणम् । तच्च प्रागुदगः । दक्षिणतः प्रागणैः । मत्यगु- दगप्रैः । उत्तरतः प्रागप्रैः।। अग्नरुत्तरतः पश्चाद्वा अर्यवत्पात्रासादनम्- पवित्रच्छेदना दर्भास्त्रयः। साये अनन्तर्गर्भे पवित्रे द्वे । प्रोक्षणी- पात्रम् | आज्यस्थाली । सम्मार्गकुशाः पञ्च | उपयमनकुशाः सप्त । समिस्तिसाघुवः। आज्यमापूर्णपात्रम्॥ दक्षिणा वरोका।।अन्यान्युपः कल्पनीयानि-पश्चगव्यार्य सुवर्णादिपात्रं पद्म पलाशादिपात्रं वा। यनियमाष्टम् । हरितैः सप्तशपत्रः कृतो ब्रह्मकूर्चः (अथवा सपावर रच्छिन्नाग्रेः शुष्कपणः कृशैः कृतः कूर्वः) पञ्चगव्यं पङ्गिरूपेण पृथत पृथक आसादयेव-(यया-पलाशद्रोणे ताम्राया गोः मूत्रम् अष्टमापम् ।

·(२५) श्वेतगोः शरुर पोडशमापम् ॥ पीतगोः क्षीरं द्वादशभापम् ।। नीलाया गोः दधि दशमापम् ॥ कृष्णाया गोः धृतमष्टमापम् ।।) कुशोदकं चतुर्मापम् ॥ इति पात्रासादनम् ॥ द्वयोः पवित्रयोरुपरि पवित्रत्रयं निधाय द्वयोर्मूलेन द्वौ कुशौ मदक्षिणीकृत्य त्रयाणां मूलाग्राण्येकी- कृत्य अनामिकाङ्गुष्ठेन द्वयोरगं छंदयेव द्वे ग्राह्य त्रीपयुत्तरतः क्षिपेत् ।। मणीतोत्तरता मोक्षणीपा निघाय तत्र पात्रान्तरेण चतुर्यारं प्रणीतो- दक पपूर्व पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्र मोक्षणीपु निधाय दक्षिणेन इस्तेन मोक्षणीपात्रमुत्थाप्य सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणहस्तमुत्तानं कृत्वा मध्य- मानामाङ्गुल्योः मध्यमपर्वाभ्यामपामुद्दिङ्ग नम्।। ताभिस्तासाम्मोक्षणम्।। आज्यस्थाल्याः मोक्षणम् ।। सम्मार्गकुशानाम्मोक्षणम् ॥ उपयमन- कुशानाम्मोक्षणम्।। समिधाम्मोक्षणम् | सुवस्य पोक्षणम् || आज्यस्य मोक्षणम्॥ पूर्णपात्रस्य मोक्षणम् । अन्येषामुपकल्पनीयहवनीयद्रव्या- णाम्मोक्षणम् ॥ यथा-पञ्चगव्यार्थासादितपात्रस्य मोक्षणम् ॥ ब्रह्म- कूर्चस्य मोक्षणम् ।। पञ्चगन्यस्य मोक्षणम् ॥ कुशोदकस्य मोक्षणम् ।। प्रणीतान्यामध्ये असञ्चरे मोक्षणी निधाय आज्यस्थाल्याम् आज्य निर्वापः । ब्रह्मणा दक्षिणतः आज्याधिश्रयणम् । स्थण्डिलादुत्तरतः पश्चगव्यपात्रं निधाय तत्र पञ्चगव्यस्यैकीकरणम्-यथा-पूर्वासादित- गोमूत्रं गायत्र्या निक्षिपेत्॥ ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो न- प्रचोदयात् ।। गन्धद्वारापिति मंत्रेण गोमयं निक्षि- पेत् । ॐगन्धद्वारा दुराधर्षी नित्यपुष्ट करीषिणीम् । ईश्वरी सर्व भूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥ आप्यायस्वेति मन्त्रण गोक्षार निक्षि- पेत् । ॐाप्यायस्व सबै तु ते चिचत्त- सोमवृष्ण्यम्।। भवा वाजस्य ·(२६) संगुये॥१३॥दधिक्राणेति मन्त्रेण दघि निक्षिपेत् । ॐदुधिताणोऽ अकारिपट्टिपण्णोरश्वस्य वाजिनः॥सुरभिनो मुखौकरुत्मणु आपूषि तारिपत् ॥ ॥ ॐ तेजोसि इत्यनेन मन्त्रेण आज्यं निक्षिपेत् । ॐ तेजोसि शुक्रमस्य मृतमसि घाम नामांसि प्पियन्देवानामनो धृष्टन्दे- वुयजनमसि ॥३॥ देवस्यत्वेत्यनेन कुशोदकं क्षिपेत् । दे॒वस्य॑ त्वा सवित? प्रसुवैश्विनौर्वाहुभ्यां पूष्ण्णो हस्ताभ्याम् ॥ ॥ ततः मण- वेन हस्तेन आलोय पणवेनैव यज्ञियकाष्ठेन निर्मन्थनम् । प्रणवेना- भिमन्य ॥ ततः ज्वलदुल्मुकेन आज्यस्य पञ्चगव्यस्य चेति उभयोः ईशानीमारभ्य ईशानीपर्यन्तं पर्यनिकरणम् । इतरयात्तिः ॥ सुवस्य प्रतपनम्-दक्षिणहस्तेन सुवमादाय पाश्चम् अधोमुखमनौ तापयित्वा सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणेन सन्मार्गार्मूलतोऽग्रपर्यन्तं सम्मृज्य मूलै- रमारभ्य अधस्ताद् मूलपर्यन्तं सम्मृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः पूर्ववत्सतप्य दक्षिणतो निदध्यात् । सन्मार्गकुशाननौ पास्य आज्यो. द्वासनम् ॥ अग्नेः सकाशादाज्यं गृहीत्वा पूर्वेण नीत्वा अग्नरुत्तरतः मोक्षण्याः पश्चिमे निधाय ततः पुनरुत्थाप्य अग्नेः पश्चादानीय स्थाप येत् । पञ्चगव्यमुत्थाप्य आज्यस्य पूर्वेण प्रदक्षिणमानीय आज्यस्यो- तरतः आसादयेत् । पवित्राभ्याम् आज्योत्पवनम् । अवेक्षणम् । अपद्रव्यनिरसनम् । ताभ्यामेवाज्यलिमाभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षण्या: मत्युत्पवनम् । पवित्र प्रोक्षण्यां निधाय दक्षिणहस्तेन उपयमनकुशा नादाय सव्ये गृहीत्वा तिस्रः समिधः तिष्ठन्ननावाधाय ततो दक्षिण- चुलुकगृहीतैन सपवित्रेण मोक्षण्युदकैनाग्नेः ईशानकोणादारभ्य ईशा- नपर्यन्तं प्रदक्षिणवत्पर्युक्षणम् । इतस्यावृत्तिः । पवित्रे प्रणीतासु निधाय अग्नेः प्रदीप्तीकरणम् । ततः स्यानोपवेशनम्॥ ततो यजमानः दक्षिणं जानवाच्य कुशेब्रह्मणा अन्वारन्धः उपयमनकुशसहितं प्रसा- ·(२७) रितागुलिहस्त हदि निधाय समिद्धतमेऽनौ मनसा प्रजापति ध्याय- मणवपूर्वकं तूष्णीं स्वेण माश्चमूर्ध्वजु सन्ततमाज्येन अग्नरुत्तरमदेशे पूर्वाधारमाधारयेत् । मनसा ॐ प्रजापतये ( अत्र न खाहाकार:- यजमानः) इदं प्रजापतये न मम ।। मोक्षण्यां संसमक्षेपः। ततः अमेर्द- क्षिणप्रदेश उत्तराधारमाधारयेव-इन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न ममा। इत्येतो पूर्वोत्तरावाधारौ हुत्वा अग्नरुत्तरार्धपूर्वार्द्ध-ॐ अग्नये स्वाहा इदमनये न मम । अग्नेर्दक्षिणार्धपूर्वार्द्ध-ॐसोमाय स्वाहा इदं सोमाय न मम ।। ततो पाहातहोमं कुर्यात् । ॐकारस्य ब्रह्मासाः गायत्री छन्दः परमात्मा देवता महाव्याहतानां प्रजापतिक्रपिः गायत्र्युष्णि- गनुष्टुप्छन्दांसि अभिवायुम् देवताः सर्वासां वा प्रजापतिर्देवता मायश्चित्तागाज्यहोमे विनियोगः ॥ १ ॐ भूः स्वाहा इदमनये न मम । २ॐ भुवः स्वाहा इदं चायवे न मम । ३ ॐ स्वः स्वाहा इदं सूर्याय न मम ! ४ ॐभूर्भुवः स्वःस्वाहा इदं प्रजापतये न मम ।। ( केचिदत्र अन्ते सर्वत्र महाविष्णवे पापन्न न मम इति त्यागं वदन्ति ।।) एवं सप्तवारं होमे अष्टाविंशत्याहुतया भवन्ति ततः ब्रह्मकूर्चेन आसा- दितपश्चगव्येन इरावती इत्यादिना प्रतिमन्त्रेण एकैकाहुतिमिति दशा- हुतीर्दद्यात् ॥ ॐ इरावतीत्यस्य वसिष्ठ ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः पृथिवी देवता। ॐ इदं विष्णुरित्यस्य मेधातिथिकपिः गायत्री छन्दः विष्णु- देवता। ॐमानस्तोक इत्यस्य कुत्स ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता। ॐ ब्रह्मयज्ञानमिवस्य मजापतिऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता । ॐ अग्निन्दुतमित्यस्य विरूपाक्ष ऋपिः गायत्री छन्दः अनिर्देवता ! ॐ वय समित्यस्य बन्धुत्रपिः गायत्री छन्दः सोमो देवता । ॐ तत्सवितरित्यस्य विश्वामित्र ऋपिः गायत्री छन्दः सविता देवता । ॐकारस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छन्दः परमात्मा देवता । ॐ भूर्भुव:- ·(२८) स्वरिति महाव्याहृतीनां प्रजापति पिः गायव्युष्णिगनुप्उन्दासि अग्निवायुसूर्या देवताः सर्वेपा ब्रह्मकूर्चेन मायविचाङ्गमिलितपञ्चगव्य- होमे विनियोगः ॥ ॐ इसवती धेनुमती हि भूतः सूयवसिनी मनवे दशुस्या ॥ व्य रक्कभ्नारोद॑सी विष्ण्णवे तेदापत्य पृथिवीमभितो मयूखैट स्वाहा ॥साइदं पृथिव्यै न मम||ॐ इदं विषण्णुर्विचक्रमे त्रुधा निर्दधे पुदम्॥ समूढमस्य पाएमुरे स्वाहा इदं विष्णवे न मम ॥ ॐगानस्तोके १ अये-पचगव्यमृचा पूत जुहुयादग्निसनिधौ || सप्तपत्रास्तु ये दर्भा अच्छिन्नामा शुकत्विष ॥ एतैरुद्धृत्य जुहुयात् पचगव्य यथाविधि ॥ २ इरावतीदविष्णुमानस्तोकेतिशवती । एताभिश्चर होतव्य हुतशेष पिबेद द्विज ॥ इति पराशरवचने मत्रचतुष्टयस्यैवाम्नानात् ॥ तथा अग्नये चैव सोमाय सावित्र्या च तथैव च ॥ प्रणवेन तथा हुत्वा स्विष्टकृच्च तथैव च ॥ इति प्रजाप- तिपचने मत्रपचकमेचोकम् ॥ अग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहेन्द्राय स्वाहेद विष्णुम- नस्तोके गायत्र्या प्रजापतेनत्वदेतानीत्याहुतीर्जुहुयात् इति मरीचित्रचने सप्तानामे मन्त्राणामुपादानात् ॥ अग्नये स्वाहा सोमाय इद विष्णुर्विचक्रमे । विष्णोर्नुवाकेन सावित्र्या प्राजापत्येन चैव हि ॥ देवतानामिद हुत्वा हुतशेप पिबेद् द्विज ॥ इति जाबालिना मत्राणा पण्णामेनोक्तरेकतरस्मृत्याश्रयेणेकतरपक्षमवलम्ब्य होम- मित्याहु ॥ तन्मते शातीत्यनेन शन्न इदानीति मत्रो महार्ण शनी देवीरति तु मयूखे ॥ अत्र केचित् इरावतीति मन्त्रस्थाने स्योना पृथिवीति मन्त्र पठन्ति तथा च चतुर्थीहुतौ ब्रह्मज्ञानमित्यस्य स्थाने शन्नो देवीरिति मा पठित्वा ब्रह्मणे न मम इत्यस्य स्थाने अद्भयो न मम इति पठन्ति तत्र मूल मृग्यम् ।।

·(२९) ' तनये मान आयुपि मानो गोषु मानोऽ अश्वेपु रीरिष: ॥ मानों पीरान्द्रभामिनों पपीहविष्मन्तट सदुमिचा हवामहे स्वाहा।। इदं रुद्राय न मम ॥ ॐब्रह्मजज्ञानर्मधुमम्पुरस्ताद्विीमत? सुरुचौ चेनऽ आवé ॥ सयुध्न्याऽ उपमाऽ अस्य पिछा? सतच योनिमर्सतश्च धि स्वाहा॥ इदं ब्रह्मणे न मम ॥ ॐ अग्नि दूतम्पुगेर्दधे हव्यु- बाहु पंचुवे । देवा२ऽआसांदपादिह स्वाहा ।।३।। इदम् अग्नये न मम ॥ ॐ वुय सौमडते तव मनस्तुन्पु विभ्रंतर ॥ मुजावन्तर सचेमहि स्वाहा ॥ ॥ इदं सोमाय न मम।। ॐतत्सवितुरेण्यम्भों दुषस्य॑ धीमहि । धियो योनः प्रचोदयांद स्वाहा ॥५इदं सूर्याप न मम ॥ ॐ स्वाहा इदं परमात्मने न ॥ॐ भूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं प्रजापतये न मम।। ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमनये स्विष्टकृते न मम ॥ इति ब्रह्माकूर्चेन (मयोगरत्नानुसारी ) पश्चगव्यहोमः । अथाज्येन भूगमा नवाहुतयः॥ ॐभूर्सवः स्वरिति महाव्याहृतीनां मनापतित्रापिः गायव्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवता ॐ वन्नो अग्ने सत्वनी अग्ने अयाश्चामे ये ते शतमितिमन्त्राणां वामदेव ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः द्वयोरग्निवरुणो देवते तृतीयस्यानिश्चतुर्थस्य वरुण- सवितृविष्णुविश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवताः उदुत्तममिति शुनाशेप कपिः त्रिगुप् छन्दः वरुणादित्यादितयो देवताः सर्वेपो मायश्चित्ता- राज्यहोमे विनियोगः ।। ॐभूः स्वाहा इदमाये न मम ॥ ॐभुवः वाहा-इदं वायवे न मम ।। ॐस्वः स्वाहा-इदं सूर्याय न मम ॥ ॐ खन्नो अग्ने वरुणस्य घिद्वान्देवस्य देडो ऽअवयासिसौहाय- जैष्ठो हितमु शोसुचानो विश्वाङ्ग्रेपासिमममुग्ध्यस्मत्स्वाहा ।।

·(३०) इदमग्निवरुणाभ्यां न मम ॥ ॐ सत्वन्नौs अग्मेवमो भवोतीनेदिष्ठोऽ अस्या उपसो व्युष्टौ ॥ अवयत्वनी वरुण राणो चीहि मुंडीकई सुइवौ नऽ एधि स्वाहा। इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम|| ॐ अयाश्चाने- स्यनभिशस्तिपाश्वसत्यमित्वमयाऽअसि॥अयानो यज्ञ बहास्ययानोधेहि भेपज स्वाहा । इदमग्नये अयसे न मम ।। ॐयेतेशतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिऽ अद्य सवितोतविष्णुविधे- मुश्चन्तु मरुतः स्वार्ट स्वाहा । इदं वरुणाय सवित्र विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भयः स्वकेंभ्यश्च न मम।। ॐ उद्दुत्तमं वरुणुपार्शमस्मदा धुर्म विर्मद्धयम श्रृंथाय||अयाचयमादित्यवतेतवानांगसो ऽअदितये स्याम स्वाहा ।।३॥ इदं वरुणायादित्यायादितये च न मम ।। ॐ प्रजापत स्वाहा इदं मजापतये न मम।। इति नवाहुतयः।। ततः संस्रवप्राशनम् पवित्राभ्यां मार्जनम् । अग्नौ पवित्रपतिपत्तिः।। ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम् प्रणीतोदकेन सङ्कल्प:-कृतस्य कर्मणः सागतासिद्ध्यर्थ ब्रह्मन इदं पूर्ण पात्रदक्षिणा तुभ्यमहं संपददे ॥ यजमानो वदेव प्रतिगृह्यताम्-3 अतिगृह्णामीति ब्राह्मणो ब्रूयात्।। प्रणीताविमोकः ॥ आपः शिवा० ततो यजमानः ग्रामादहिस्तारकोदये व्रतग्रहणं करिष्ये इति १ बहिस्तारकदर्शन इति विष्णुवचने बहिस्तारकोदयकालविधानात् बहि स्तारकोदये होमापशिष्टपचगव्यप्राशनरूपं व्रतं ग्राह्यमिति महार्णरे ॥ माध तु व्रतशब्देन प्रायश्चित्तसकल्पस्यैवोक्तम् ॥ पूर्वेद्युर्निशामुखे पर्पदुक्कप्रकारेण प्राय श्चित्त सकल्प्यापरेवु. प्रातर्होमाचगसहित प्रायश्चित्तमारभेत इत्याह || तेनैतन्मतेन सायकालेनापि होमान्ते पंचगव्यप्राशनम् ॥ तथा नीशूदाणा पंचगव्यप्राशन विकल्प इति महार्णी ॥ प्राशनपक्षे कपिलागव्यं शूद्रेण न पेयम् । स्त्रीशूद्री तु ·विपान्पृच्छेत् । विधा वदेयुः कुरुष्व । इसनुज्ञातः मणन हृतशेपस्य पञ्चगव्यस्य पाशनं कुर्याद । यथा-यत्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति मामके । पाशनात्पञ्चगव्यस्प दहत्वनिरिवन्धनम् !! ॐ इति प्रणवेन सर्व पिवेत्।। अशक्तौ स्वल्पं पिवेत् ॥ ततः सङ्कल्पितमायश्चित्तद्रव्यं नानारामभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृजे इति सङ्कल्प्य विभज्य दत्त्वा उत्तराङ्गानि कुर्यात् ।। देशकाली स्मृत्वा मारिप्सितस्य मायश्चित्तस्य साङ्गतासिद्ध्यर्थम् उत्तराङ्गानि करिष्ये ।। अथोत्तराङ्गविष्णुश्राद्धम्-हस्ते जलमादाय- अधपूर्वोचरितवर्तमानशुभपुण्यतिथौ मारिप्सितमायश्चित्तस्य उत्तरान- तया विहितविष्णुश्राद्धसम्पतये विष्णूद्देशेन व्यधिकयुग्मवाह्मणभोजन- निप्रैः कारयित्वा तूष्णी पिबत इति स्मृत्यर्थसारे || स्त्रीणामे पंचगव्यस्य विहि- तप्रतिषिद्धत्वात् विकल्पः ॥ शूद्रस्य तु नित्यं भरत्येर पंचगव्य न तु निषिद्धम् ।। रामप्राप्तं तु शूद्रस्यापि निषिद्धमेवेति तु नवीनाः ।। ततः प्रायश्चित्तानभूतहोमः स्त्रीशूद्राणामपि शालाग्नौ निषिद्धोपि लौकिकानौ विप्रद्वारा भवत्येव ।। कृप्रत्या- म्नायभूतप्रधानभूतो होमो जपो वा सर्वथा निषिद्ध एवेति न तत्र ब्राह्मणद्वाराऽपि तयोरधिकारः इति महार्णो मदनरत्ने च ॥ यत्राङ्गभूतस्य प्रधानभूतत्य वा जपहोमादेः प्रत्यक्षविधिना विधानं तत्राशक्तो विप्रद्वारा प्रतिनिधिकरणेनाविकारेपि प्रायश्चित्ताङ्गभूतस्य जपहोमादेः तस्मात् शूदं समासाथ सदा धर्मपथे स्थितम् ।। प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितमिति अंगिरोचनेऽविशेषेण निषेधादेवान- धिकारे ब्राह्मणद्वारापि न तयोः कर्तृत्वम् इति मयूखकारादयः । तथा च स्त्रीशूद्रयोोमाधिकारपक्षे होमावशिष्टस्यैव तस्य तदेवताभ्या प्राशनं कार्यम् ॥ तदनविकारपक्षे तु तूष्णी संपादितस्य होमावशिष्टस्यैव प्राशनमिति विशेषः ।। अस्मिनहनि शक्तस्तदोपवासं चरेत् अशक्तश्चेद् हविष्यानं भुञ्जीत ।।

·(३२) पर्याप्तमामाननिष्कयीभूतं यथाशक्तिरजतद्रव्यं चन्द्रदैवत्यं चतुर्यो ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृजे न मम||ब्राह्मणेभ्यः पूजनपुरःसरं द्रव्यं दत्वा 'अनेन पापहा महाविष्णुःप्रीयताम्' इति वदेव।। इति विष्णुश्राद्धम्।। अथ उत्तराङ्गगोदानम् । इस्तै जलमादाय पारिप्सितमायश्विचस्य उत्तराङ्गतया विहितं गोनिष्कयीभूतं यथाशक्ति रजतद्रव्यं अमुकगो- त्रायामुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई सम्पददे न मम ॥ इति पूजन- पूर्वकं ब्राह्मणाय दातव्यम् ।। नात्र दक्षिणा ॥ ततः तस्मिन्नेवाग्नौ उत्तरागहवनं कर्तव्यम्।। हस्ते जलमादाय-अद्य- पूर्वोच्चरितमारिमितमायश्चित्तस्य उत्तरागतया विहितं हवनं करिष्ये। अथ कुशकण्डिका-अग्नेर्दक्षिणतो ब्रह्मासनम् । तत्र ब्रह्मोपवेशनम् ॥ अस्मिन्कर्मणि त्वं ब्रह्मा भव | भवामीति प्रतिवचनम् । तत्र पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम् । उत्तरतः मणीताप्रणयनम् । ब्रह्मन्नपः प्रणेण्यामि !! ॐ प्रणय इति ब्रह्मानुज्ञातः अग्नेरत्तरतः प्रागग्रं कौशं पूर्वापरमासनद्वयं प्रकल्प्य पारणं मव्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्तोद्धृतपात्रान्तरोदकेन तद पूरयित्वा पश्चिमासने निधाय आलभ्य नसणो मुखमवलोकयन्पूर्वासने उत्तरतोऽने स्थापयेत् । ईशान्यादिपूर्वाग्रेसिभिलिभिर्दर्भः अग्नेः परि- स्तरणम्। तच मागुदगणैः । दक्षिणतः मागणैः। प्रत्यगुदगणैः। उत्तरतः मागणैः ॥ अमेरुत्तरतः पश्चाद्वा अर्थवत्पात्रासादनम् । पवित्रच्छेदना दर्भात्रयः । माग्रे अनन्तर्गर्भे पवित्रे द्वे । मोसणीपात्रम् । आज्य:- स्थाली । सम्मार्गकृशाः पञ्च । उमयमनकुशाः सप्त । समिस्तिस्रः । सुवः। आज्यम् । पूर्णपात्रम् । दक्षिणा वरो वा ॥ द्वयोः पवित्रयो रुपरि पवित्रत्रयं निधाय द्वयोर्मूलेन द्वौ कुशौ मदक्षिणीकृत्य त्रयाणां ·मूलाग्राण्यकीकृत्य अनामिकाङ्गुष्ठेन द्वयोरग्रं छेदयेत् = ग्राह्ये त्रीण्यु- तरतः क्षिपेत् ॥ प्रणीतोत्तरतः प्रोक्षणीपात्रं निधाय तत्र पात्रान्तरेण चतुर्वार प्रणीतोदकं मपूर्य पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्रे मोक्षणीपु निधाय दक्षिणेन हस्तेन मोक्षणीपात्रमुत्थाप्य सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षिणहस्त- मुत्तानं कृत्वा मध्यमानामिकाहुल्योः मध्यमपर्वाभ्याम् अपामुदिगनम् । ताभिस्तासाम्मोक्षणम् । आज्यस्थाल्याः मोक्षणम् । सम्मार्गक्शाना मोक्षणम् । उपपमनकुशानाम्मोक्षणम् । समिधाम्मोक्षणम् । सुत्रस्य मोक्षणम् । आज्यस्य मोक्षणम् । पूर्णपात्रस्य मोक्षणम् । प्रणीताम्योर्मध्ये असश्चरे प्रोक्षणी निधाय आज्यस्थाल्याम् आज्यनिर्वापः । ब्रह्मणा दक्षिणतः आज्याधिश्रयणम् । ज्वलदुल्मुकेन ईशानीमारभ्य ईशानी- पर्यंतम् आज्यस्य पर्यमिकरणम्। इतस्थात्तिः। सुवस्य मतपनम्- दक्षिणेन हस्तेन सुवमादाय माश्चमधोमुखमनी तापयित्वा सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणेन सम्मार्गागर्मूलतोऽग्रपर्यन्तं संमृज्य मूलैरग्रमारभ्य अधस्तान्मूलपर्यन्तं संमृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः पूर्ववत् मतप्य दक्षिणतो निदध्यात् । सम्मार्गकृशाननी मास्य आग्योद्वासनम् । अग्ने सकाशादाज्यं गृहीत्वा पूर्वेण नीत्वा अग्नरुत्तरतः प्रोक्षण्याः पश्चिमे नेधाय ततः पुनरुत्थाप्य अग्नेः पश्चादानीय स्थापयेत् । पवित्राभ्याम् भाज्योत्पवनम् । अवेक्षणम् । अपद्रव्यनिरसनम् । वाभ्यामेवाज्य- लेमाभ्यां पवित्राभ्यां मोक्षण्याः प्रत्युत्पवनम् । पवित्र मोक्षण्यां निधाय दक्षिणहस्तेन उपयमनकुशानादाय सव्य गृहीत्वा तिस्रः समिधः ति- उन्नमावाधाय ततो दक्षिणचुलुकगृहीतेन सपवित्रेण मोक्षण्युदकेनाम: शानकोणादारभ्य ईशानपर्यन्तं प्रदक्षिणवत्पर्युक्षणम् । इतरथात्तिः। ३ ·(३४) पवित्र प्रणीताठ निधाय अग्नेः मदीप्तीकरणम् । ततः स्यानोपविष्टो दक्षिणं जान्चाच्य कुशैब्रह्मणा अन्वारब्धः उपयमनकुशसहितं प्रसा- रिताङ्गुलिहस्तं हृदि निघाय समिद्धतमेऽनौ मनसा प्रजापति ध्यायन् मणवपूर्वकं तूष्णीं मुवेण माञ्चमूर्ध्वमृगँ सन्ततपाज्येन अग्नेरुत्तरमदेचे पूर्वाधारमाधारयेत् । मनसा ॐ मजापतये ( अत्र न स्वाहाकार- यजमानः) इदं प्रजापतये न मम ॥ मोक्षण्यां संसवमक्षेपः॥ ततः अग्नेर्दक्षिणपदेशे उत्तराधारमाधारयेत्-ॐइन्द्राय स्वाहा इदमिन्द्राय न ममा।इत्येतौ पूर्वोत्तरावाघारौ हुत्वा अग्नरुत्तरार्धपूर्वोघे-ॐभग्नये स्वाहा इदमग्नये न ममाअमेर्दक्षिणार्धपूर्वार्धे-ॐसोमाय स्वाहा इदं सोमाय ने मम॥ इत् यभागी हुत्वा ततो व्याहृतिहोमं कुर्याद-ॐकारस्य ब्रह्मा ऋपि गायत्री छन्दः परमात्मा देवता महाव्याहतीनां प्रजापतित्रापिः गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छन्दांसि अनिवायुसूर्या देवताः सर्वासा वा प्रजापतिर्देवता प्रायश्चिचाङ्गाज्यहोमे विनियोगः-१ ॐ भूः स्वाहा इदममये न मम । २ॐभुवः स्वाहा इदं वायवे न मम ।३ ॐस्वः स्वाहा इदं सूर्याय न मम ! ४ ॐभूर्भुवः स्वः स्वाहा इदं मजापतये न मम ॥ (केचिदत्र अन्ते सर्वत्र महाविष्णवे पापघ्ने न मम इति त्यागं वदन्ति) एवं सप्तवारं होमे अष्टाविंशत्याहुतयो भवन्ति ॥ ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमनये स्विष्टकृते न मम ।। “अथाज्येन भूराया नवाहुतयः। ॐ भूर्भुवः स्वरिति महाव्याहतीनां प्रजापतिपिः गायञ्युप्णिगनुष्टुप्छन्दांसि अग्निवायुसूर्या देवताः ॐ त्वन्नो अग्ने सवन्नो अग्ने अयाश्याने ये ते शतमितिमन्त्राणां वामदेव ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः द्वयोरग्निवरुणो देवते तृतीयस्याग्निचतुर्थस्य वरुण .

·सविवृविष्णुविश्वेदेवा मरुतः स्वर्का देवताः उदुत्तममिति शुनाशेप ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणादेिखादितयो देवताः सर्वेषां प्रायश्चित्तागाज्यहोमे विनियोगः॥ ॐ भूः स्वाहा इदममये न मम ॥ ॐभुवः स्वाहा इदं वायचे न मम ।। ॐका स्वाहा इदं सूर्याय न मम ॥ ॐ त्वन्नौऽ अग्ने वरुणस्य विद्वान्दुनस्य हेहोऽ अर्वयासिसीहार्ट ॥ यजिष्ठी वह्नितमुट शोशुंचानो विवादपास ममुग्ध्युस्म्मत् खादा ॥५॥ इदमग्नीवरू- गाभ्यां न मम॥ ॐ सच्चोs अम्मेवमी भवोत्तीनेदिछोऽअस्पापसो व्युष्टौ ॥ अवयवनो धरुणु राणोधीहिमडीका सुहवी नऽएघि स्वाहा॥५॥ इदममीवरुणाभ्यां न पम॥ ॐ अयाचामे स्यनमिशस्नि- पाच सत्यमित्वमया ऽअसि ॥ अयानो यज्ञं वहास्ययानो धेहि भेपन स्वाहा-इदपनये अयसे न मम ॥ ॐये ते शतं वरुण ये सहस्र यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः ॥ तेभितॊऽ अद्य सवितोतविण्णुर्विश्व मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा-इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुद्भयः स्वभ्यश्च न मम ॥ ॐउदुत्तमं वरुणुपाशमुस्म्मदाधुर्मविर्म- दथम श्रेयाय ॥ अयोधुयमोदित्यनुते तवानांगसोऽ अदितये स्याम स्वाहा ।।१३॥ इदं वरुणायादित्यायादितये च न मम ॥ ॐ प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये न मम ।। इति नवाहुतयः । ततः संत्रवप्राशनम् !! पवित्राभ्यां मार्जनम्॥ अग्नौ पवित्रपतिपत्तिः॥ ब्रह्मणे पूर्णपात्रदानम्। प्रणीतोदकेन संकल्प:-कृतस्य कर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ ब्रह्मन् इदं पूर्णपात्रदक्षिणां तुभ्यमई सम्पददे ।। यजमानो वदेव-पतिगृह्यताम्- ॐ प्रतिगृह्णामीति ब्राह्मणो ब्रूयात् ॥ प्रणीताविमोकः ॥ आपः शिवा० ॥ ततः कृतस्य पूर्वोत्तराङ्गमायश्चित्ताख्यस्य कर्मणः साङ्गता- ·: . सिद्ध्यर्थं यथाशक्ति ब्राह्मणान् भोजयिष्ये । इति संकल्पं कुर्यादः ।। एवं प्रायश्चित्तं कृत्वा शक्तौ सत्यां देशदानानि कुर्यात् ।। अथ दशदानानि ॥ यथा-१-गोदानम्-अमुकगोत्रं भवरं शाखा- ध्यायिनम् अमुकशर्माणं भूमिदानमतिगृहीतारं ब्राह्मणं त्वामहं वृणे इति ब्रामणं वृत्त्वा ॥ एतत्ते पाचं पादमक्षालनम् एप तेर्घः गन्धः पुष्पञ्च ॥ एवं गन्धमाल्यादिभिस्तं त्रिरभ्यर्च्य । हस्ते कुंशयुक्तं जलं गृहीत्वा देशकालौ संकीर्य-गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्मा- च्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च ।। इत्युक्त्वा इदं गोनिष्क्रयद्रव्यं रुद्र- दैवतम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संप्रददे । इति सकुशजलयुक्तं द्रव्यं ब्राह्मणहस्ते दद्यात्। ब्राह्मणः-देवस्य वा सवित? प्रसवेश्विनौ हुभ्याम्पूष्ण्णो हस्ताभ्याम् ॥३०॥ इति मंत्र वा धौस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा गृहौतु इति मंत्रं पठित्वा रुद्राय गां प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयात् । ॐ कौदाकसम्मा अदाकाोदात्कामा- यादात् ॥ कामौदाता काम प्रतिग्रहीताकामतः ॥ ॥ स्वस्ति । इसन्त मंत्रपठनम्। २-भूमिदानम्-ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते कुशयुक्तजल- मादाय देशकालौ सङ्कीर्त्य-सर्वभूताश्रया भूमिवराहेण समुद्धृता । अन न्तसस्यफलदा अतः शान्ति प्रयच्छ मे।। इति पठित्वा इमां निवर्तनमिता भूमि विष्णुदैवत्या सदक्षिणाम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई सम्पददे । इति ब्राह्मणहस्ते कुशयुक्तजलप्रक्षेपः ॥ ब्राह्मण दे॒वस्य॑ त्वा०इति द्यौस्त्वा०इति वा मंत्र पठित्वा विष्णवे भूमिप्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयावाकोदात्कसम्मा०ॐवस्ति। इत्यन्तं मन्त्रं पठेव।। (प्रत्यक्षभूमिदानासंभवे तनिष्क्रयं दद्यात्। तद्यथा-सकुशकुसुमादियुतं , १ दशदानानि-गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च ॥ रूप्यं लवणः मित्याहुर्दशदानानि पण्डिताः ॥ : .

·(३७) जलं गृहीत्वा इदं भूमिनिष्कपभूतं यथाशक्ति रजतद्रव्यं चन्द्रदेवत्यं तुभ्यमई सम्पददे ।। ) ३-तिलदानम्-बामणं संपूज्य हस्ते कुशयुक्तं जलं गृहीत्वा देशकालसङ्कीर्तनान्त-महोत्रसंभूताः कश्यपस्य तिलाः स्मृताः । तस्मादेषां प्रदानेन मम पापं व्यपोहतु ॥ इत्युक्त्वा इमान् तिलान् प्रजापतिदैवतान् सदक्षिणान् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मण ब्राह्मणाय तुभ्यमई सम्पददे । इत्युक्त्वा वामणहस्ते कुशयुतं जलं दयात् ॥ ब्राह्मणः देवस्य त्वा० दौस्त्या० इति वा मन्त्रं पठित्वा प्रजापतये तिलान् प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयात् || ॐकोदात्। इत्यादि *स्वस्त्यन्तं मन्त्रपठनम् ॥ ४-हिरण्यदानम्-ब्रामणं संपूज्य हस्ते सकराजलमादाय देशकाली संकीय-हिरण्यगर्भगर्भस्थ हेमवीज विभावसोः अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे।। इत्युक्त्वा निष्क- परिमितमिदं सुवर्णमाग्नदेवतं सदक्षिणाकम् अमुकसगोत्राय अमुफशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई संमददे ।। इति सकुशजलान्वितं सुवर्ण ब्राह्मणहस्ते दधातू ।। बाह्मण:-देवस्य त्वा० द्यौस्त्वा० इति वा मंत्रं पठित्वा समय मुवर्ण प्रतिगृहामि इत्युक्त्वा प्रनिगृहीयात् ॥ ॐकोदात्० इत्यादि अस्वस्त्पन्तं मंत्रपठनम्॥५-आज्यदानम्-ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुश- जलमादाय देशकालौ संकीर्त्यकामधेनोः समुद्भूतं सर्वऋतुषु संस्थि- उम्। देवानामाध्यमाहारो अन शान्ति मयच्छ मे।। इत्युच्चार्य प्रेस्थाधि- १ निष्कस्वरूपमुक्तं मनुना। चतुःसौवर्णिको निष्क इति । अन्न सुवर्णग्रहणं इवर्णपरिमाणप्राप्त्यर्थम् । ततश्च सुवर्णचतुष्टयपरिमित रजतं राजता निष्कइत्यर्थः।। २ प्रस्थादिस्वरूपं तु मदनरले भविष्यपुराणे । पलव्य तु प्रसृतं द्विगुणं कुडव उतम् ॥ चतुर्भिः कुइवेः प्रस्थः प्रत्याश्चवार आढकः ॥ आढकैस्तै चतुर्मिश्च रोणस्तु कथितो बुधैः ॥ कुंभो द्रोणद्वयं शूर्पः खारी द्रोणस्तु पोडश || वणवयस्यैव संज्ञान्तरं शूर्प इति बराहपुराणे ।।

·(३८) काध्यकपरिमितम् इदमाज्यं सोमदैवतं सदक्षिणाकम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्मटे । इत्युच्चारपूर्वकं कुशजला- धिनम् आज्यपात्रं विभहस्ते दद्यात्।। ब्राह्मणः-देवस्य त्वा द्यौस्त्वा० इति वा मन्त्रं पठित्वा मोमाय आज्यं प्रतिगृहामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णी- यात्॥ ॐकोदान इत्यादि स्वस्त्यन्तं मंत्रपठनम् ॥६-वस्त्रदानम्- ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुशजलमादाय देशकालौ संकीर्त्य-शीतवातो. प्णसंत्राणं लज्नया रक्षणं परम् । देहालङ्करणं वस्त्रमतः शान्ति प्रयच्छ मे । इत्युक्त्वा इमे सूक्ष्मवाससी वृहस्पतिदेवते सदक्षिणे अमुकसगो- त्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्पददे इति सकुशजलयुते वखे हस्ते गृहीत्वा सदक्षिणे विभहस्ते दद्यात् ब्राह्मणः-देवस्य त्वा० घौस्त्वा. इति वा मन्त्रं पठित्वा बृहस्पतये वस्त्रे प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णी- यात्।।ॐकोदात्० इत्यादि स्वस्त्यन्तं मंत्रपठनम्।।७-धान्यदानम्- ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुशजलमादाय देशकालो संकीर्त्य-सर्वदेवमयं धान्यं सर्वोत्पचिकरं महत्।।माणिना जीवनं यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे।। इत्युक्त्वा सार्द्धखारीपरिमितम् इदं धान्यं विश्वेदेवादैवतं सदक्षिणाकम् अमुकसगोत्राय अमुकर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं संमददे । इत्युक्त्वा १ विष्णुधर्मोतरे। पल च कुडव प्रस्थ आढको द्रोण एव च। धान्यमने बोदव्या क्रमशोऽमी चतुर्गुणा. ॥ दोणे पोडशभिर्खारी विंशत्या कुम्म उच्यते ॥ कुम्भैरतु दशभिर्वाहो धान्यसख्या प्रकीर्तिता ॥ विंशत्यैतत् द्रौगैरित्यनुपश्यते ।। रैन कुभो द्रोणत्यमिति पूर्वोक्तपक्षाविंशतिद्रोणपरिमिन कुंम इत्यपरः । पल सहसपरिमित कुम इति केचित् । एतेषा च पक्षाणा देशकालशान्यायपेक्षया व्यवस्था।

·(३९) तस्मात् धान्याव अष्टिमात्रं सकुशजलयुक्तं धान्यं विमहस्ते दद्यात् ।। ब्राह्मण:-*देवस्य त्वा० इति धौरत्वा० इति वा मंत्रं पठिखा विश्वभ्यो देवेभ्यो धान्यं प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयात्॥कोदात इत्यादि अखस्यन्तं मंत्रपठनम्॥८-गुडदानम्-प्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुशजल- मादाय देशकालसंकीर्तनान्ते-यया देवेषु विश्वात्मा प्रवरश्च जनार्दनः । सामवेदस्तु वेदानां महायोगस्तु योगिनाम् ॥ प्रणवः सर्वमन्त्राणां नारीणां पार्वती यथा । तथा रसानां प्रवरः सदैवेक्षुरसो मतः ।। मम तस्मात्परा लक्ष्मी ददस्व गुड सर्वदा।। इत्युक्त्वा पछीपलपरिमितम् इमं गुडं सोमदैवतं सदक्षिणाकम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमह सम्पददे । इत्युक्त्वा विभहस्ते सकुशजलगुडपात्रं दद्यात् ।। ब्राह्मणः-देवस्य त्वा० इति धौस्त्वा० इति मंत्रं पठित्वा सोमाय गुर्ड प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा मतिगृह्णीयात्।। ॐकोदाद इत्यादि स्वस्त्यन्तं मन्त्रपठनम्।। ९-रजतदानम्-ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुशजलमादाय देशकालसंकीर्तनान्त-प्रीतिर्यंतः पितॄणां व विष्णुशकरयोः सदा । १ पलद्वय तु प्रसृत मुष्टिरेक पल स्मृतम् ॥ अष्टा मुधिर्भवेत् किंचित् किंचिदष्टो तु पुष्कलम् । पुष्कलानि च चत्वारि आढकः परिकीर्तित । चतुरा- ढको भवेद्रोण इत्येतन्मानलक्षणम् ॥ २ अथ द्रव्यमान तु स्कन्दपुराणे । पलद्वयेन प्रसृत द्विगुण कुडवं मतम् । चतुर्भि कुडवै प्रस्थो आढकरतु चतुर्गुण चतुराढको भवेद्रोण इत्येतन्द्रव्यमानकम् । द्रव्यमानक घृततैलादेरित्यर्थः । प्रन्थान्तरे । लाजापायसनारिकेलसलिले सूत्रे जले काजिके । द्वात्रिंशत्पलिकोपलैधु तिमित प्रस्यो गुडः सस्मृतः ॥ तैलेक्षौ च घृतेषु विंशतिपर्दध्नस्तु पचोत्तरै प्रस्थः क्षीरगतो बुधैर्निगदितस्त्रिंशत्पलैरेव च । धृतिरष्टादश ।। गोपथब्राह्मणे । पचकृष्णलको मापस्तैश्चतुःषष्टिभि. पलम् ।। पलैात्रिंशता प्रस्थो मागधः परि कीर्तित ॥ आढकैस्तैश्चतुर्भिः स्यात् द्रोणा स्याचतुराढक इति द्रव्यमानानि ॥

·(४०) शिवनंत्रोद्भवं रौप्यमतः शान्ति प्रयच्छ में । इत्युक्त्वा इदं निकत्रयप- रिमितं रजतं रुद्रदेयतं मदक्षिणाम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई सम्पददे ॥ इत्युक्त्वा ब्राह्मणहस्ते सकुशजलान्वित रौप्यं दद्यात् ।। ब्राह्मणः-देवस्य त्वा० इति द्यौस्ता० इति वा मंत्र पठित्वा रुद्राय इदं रजतं प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा पतिगृह्णीयात् । ॐ कोदात्० इत्यादि स्वस्त्यन्तं मन्त्रपठनम्।।१०-लवणदानम्-ब्राह्मणं संपूज्य हस्ते सकुजलमादाय देशकालसंकीर्तनान्ते-यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कृष्टा लवणं विना। शंभोः प्रीतिकरं नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे।। इत्युक्त्वा साईखारीपरिमितम् इदं लवणं सोमदैवतं सदक्षिणाकम् अमुकसगोत्राय अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमई सम्मददे ।। इत्युच्चार- पूर्वकं ब्राह्मणहस्ते कुमजलयुतं लवणं दद्यात् ॥ ब्राह्मणः-देवस्य त्वा इति धौस्त्वा० इति वा मंत्रं पठित्वा सोमाय इदं लवणं प्रतिगृह्णामि इत्युक्त्वा प्रतिगृह्णीयाद || ॐकोदाव० इत्यादि ॐवस्तीत्यन्त मन्त्र- पठनम् ॥ दानद्रव्याभावे तत्तनिष्क्रयभूतद्रव्यं दातव्यम् ॥ निष्क्रये दक्षिणाभावः ॥ एतानि दशदानानि सभ्येभ्यो देयानि ॥ एवं दश: दानानि विधाय सभ्यान् प्रणम्य चूयात् ॥ मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं च यत्कृतम् ॥ भवत्मसादात्तत्सर्वमच्छिदं पूर्णमस्तु मे ॥ यन्मया कृतं पूर्वोत्तरागमायश्चित्तं तत् अच्छिद्रमस्तु ।। इति पार्ययेत् ।। सभ्या देयु:-अस्त्वच्छिद्रम्॥प्रतच्छिद्रं वपश्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि । .. सर्व भवतु तेच्छिद्रं ब्राह्मणानां प्रसादतः।। इति ॥ यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयज्ञक्रियादिषु॥ न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तम- च्युतम् । ॐ विष्णवे नमः । ॐ विष्णवे नमः ॥ ॐ विष्णवे नमः। इति पूर्वोत्तराङ्गप्रायश्चित्तप्रयोगः समाप्तः ।।

·(४१) अथ हेमाद्रिमोक्तस्नानसङ्कल्पः॥ स्वस्तिश्रीसमस्तजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणस्य रक्षाशिक्षाविचक्ष- णस्य मणतपारिजातस्य अशेपपराक्रमस्य श्रीमदनन्तवीर्यस्यादिनारा यणस्याचिन्त्यापरिपितशत्या धियमाणस्य महाजलौघमध्ये परिश्रम माणानामनककोटिब्रह्माण्डानामेकतमेऽव्यक्तमहदईकारपृथिव्यतेजोवा- स्वाकाशायावरणैराहते अस्मिन्महति ब्रह्माण्डखण्डे आधारशक्तिश्री- मदादिवाराहदंष्ट्रागविराजिते कूर्मानन्तवासुकितक्षककुलिकर्कोटक- पभमहापद्मशखाधष्टमहानागैज्रियमाणे ऐरावतपुडरीकवामनकुमुदाज- नपुप्पदन्तसार्वभौमसुमतीकाष्टदिग्गजोपरिमतिष्ठितानामतलवितलम तलतलातलरसातलमहातळपाताललोकानामुपरिभागे भूलॊकभुवोंक- स्वलोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकाख्यसतलोकानामधोभागे चक्रवालशैलमहावलयनागमध्यवर्तिनो महाकालमहाफणिराजशेपस्य सहस्रफणामणिमहलमटितेदिग्दन्तिशुडदंडोइडित अमरावत्यशोकवती भोगनतीसिद्धवतीगान्धर्ववनीकाश्यवन्त्यलकावतीयशोवतीतिपुण्यपुरी प्रतिष्ठिते लोकालोकाचळवलयितेलवणेासुरातापिर्दधिक्षीरोदकार्णवप रिहते जयूप्लसकुशकौश्चशाकशाल्पलिपुष्कराख्यसप्तद्रीपयुत्ते इन्द्रका- स्यताम्रगभस्तिनागसौम्यगन्धर्वचारणभारतेविनवसण्डमंडित मुत्रर्ण गिरिकर्णिकोपेतमहासरोरुहाकारपञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्णभूमडले अयोध्यामधुरामायाकाशीकाश्यवतिकाद्वारावतीतिसप्तपुरीमतिष्ठितस- मेरुनिपत्रिकूटरजतकूटाम्रकूटचित्रकूटहिमवाहिन्ध्याचलानां हरिवर्ष किंपुरुपवर्पयोश्च दक्षिणे नवसहस्रयोजनविस्तीर्ण पल्याचलसह्याचल- विध्याचलानामुत्तरे स्वर्णमस्थचडप्रस्थचांद्रमुक्तावन्तकरमणकमहारम ·(४२) णकपांचजन्यसिंहललंकेतिनवखण्डखण्डिते गङ्गाभागीरथीगोदावरी- क्षिमायमुनासरस्वतीनर्मदातापीचंद्रभागाकावेरीपयोष्णीकृष्णावेण्यामी- मरथीतुंगभद्राताम्रपणीविशालाक्षीचर्मण्यतीवेत्रवतीकौशिकीगंडकीवि- श्वामित्रीसरयूकरतोयाब्रह्मानंदामीत्यनेकपुण्यनदीविराजितेभरतखंडे भारतवजवृद्वीपेरामक्षेत्रकूर्मभूमौसाम्यवतिकुरुक्षेत्रादिसमभूमीमध्यरे- खायाःपूर्वदिग्भागेश्रीशैलात्पश्चिमदिग्भागे श्रीकृष्णावेण्याकावेरीमध्य- देशतुंगभद्रायाउत्तरेतीरेश्रीगोदावर्यादक्षिणेतीरेआर्यावर्तान्तर्गतब्रह्माव- तकदेशे हेमटमातंगमाल्यवस्किष्किंधासहितपंचक्रोशमध्ये चंपकारण्य. नैमिपारण्ययदरिकारण्यकामिकारण्यदंडकारण्यार्बुदारण्यधर्मारण्यपद्मा- रण्यजंयुकारण्यसमस्तपुण्यारण्यानां मध्यदेशे भास्करक्षेत्रे सकलजगत्त्र- प्लुम्परार्धद्वयजीविनोब्रह्मणोद्वितीयेपरार्धे एकपञ्चाशत्तमेव प्रथममासे मधमपक्षे प्रथमदिवसे अहो द्वितीयेयामे तृतीयेमुहूर्तेरयन्तरादिद्वात्रिंश कल्पानांमध्ये अष्टमेश्वेतवाराहकल्पेस्वायंभुवादिमन्वंतराणांमध्ये सप्तमे वैवस्वतमन्वंतरे कृतत्रेताद्वापरकलिसंज्ञकानांचतुर्णा युगानांमध्येवर्तमाने अष्टाविंशतितमेकलियुगेपथमचरणे भारतवर्षेभारतखंडेजम्मुदीपरामक्षेत्रे परशुरामाश्रमे दंडकारण्यदेशेश्रीगोदावर्याः पश्चिमदिग्भागेश्रीमल्लवणा- धेरुत्तरेतीरे श्रीशालिवाहनशाकेचौद्धावतारे प्रभवादिपष्टिसंवत्सराणा मध्ये ऽस्मिन्वर्तमाने अमुफनान्निसंवत्सरे अमुकायनेअमुकौ अमुकमासे अमुकपक्षे अमुफतियौ अमुकवासरे अमुकनक्षत्रे अमुकराशिस्थितेचंद्र अमुराशिस्थितेश्रीस्य अमुकराशिस्थिते श्रीदेवगुरौशेषपुग्रहेषुपयाय- : याराशिस्थानस्थितेपुसत्सु एवंगुणविशिष्टायांशुभपुण्यतिथी ममइहजन्म नि जन्मान्तरे वा पाल्ययौवनवार्टश्यावस्थामुजाग्रत्स्वममपुत्यवस्था ·(४३) व वाक्पाणिपादपायपस्थप्राणरसनाचक्षुःपर्शनश्रोत्रमनोभिश्चरितानां माताजातकामाराममहापातकोपपातकादिसचितानापापाना ब्रह्मानन· मुरापानस्वर्णस्तेयगुरुद्वारगमनतत्संसर्गरूपमहापातवानातव्यतिरिक्ताना बुद्धिपूर्वकाणामबुद्धिपूर्वकाणाचमनोवाकायकृतानामुपपातकाना स्पृष्टा- स्पृष्टसकरीकरणमलिनीकरणापातीकरणजातिभ्रश करणविहितापरण- कर्मलोपजनितानारसविनयकन्याविक्रयहयविक्रयगोविक्रपतविक्रय- धान्यविक्रयखरोप्तविकपदासाविकपपशुविक्रयपण्यविक्रयजलचरादि जंतुविक्रयस्थलचरादिविक्रयस्वेचरादिविग्यसंभूतानामाह्मगपिठ्मात गुरुभ्रानादितर्जनताडनादिदोपश्यनदेवद्विजगोसवन्धिभूम्यपहारान्या- याजितद्विवित्तापहारगुरुषवाक्षेपमहद्वधस्त्रीवधतढागायारामच्छेदन दहनकर्मविपायोगाभिचारसहसग्रामोन्मादनासच्छास्वाध्ययनचिकि साप्रायश्चित्तशकुननीतिज्योतिःशास्त्रमयोगछन्दोनिन्दाकरणमणानपा- फरणत्रय्यत्यफरणन्यायाफरणधरणीवित्तहरणादिधर्मकार्यविनाचरणा- स्मोकर्पपरनिन्दातृतभापपापक्तिभेदथापाकपरिभृतानाब्रह्महत्यांस मानापुदिपणीमुखास्वादनक्षाळनोदकपाननखमुखास्वादनमुखनिःस. तनीरपानापेयपानरूपिलापयःपानपश्चयज्ञोपासनपरित्यागातिनिपिद्ध मक्षणकूटसाक्ष्यादीनामुरापानसमानानां दभास्त्रधारणागकृत्यशुद्रसे- वानमिकत्वब्रह्मद्रोहयतशिरपुरोहितत्वदेवलकत्याध्वसरक्षणाव- ·(४४) मनुष्यस्त्रीभूधेनुविक्षेपहरणकृषिकर्महयादिशिक्षाभारवाहिन्वशिल्पवि- चाभ्यासादीनां स्वर्णस्नेयसमानानां पितृप्वसमातृप्वसभ्रातृपत्नीमा- तुलानीभगिन्याचार्यतनयामातृसपत्नीसखीमार्यारत्ताशरणागताघा. त्रीसाध्वीवर्णोत्तमांत्यजाधगम्यागमनानांगुरुदारगमनसमानानां गना घोप्ट्रखरखड्गमहिपशरभसारमैयशालसिंहभल्लूकसूकरकशुकहरिण- चानरचतुष्टयकाविमेपमृगादिमाणिवघानांसंकरीकरणसमानानाम्।। मयूरचापभारद्वाजशुकंचक्रवाकपीनादिक्रौञ्चयकशशइंसगृहगोषिकाव धानामधैर्यादिमलिनीकरणानाम्।। निन्दितेभ्यो धनादानशूद्रसेवाऽनृत भापणावामणकरणाघेयघ्राणादिजिह्नामेथुनादिकोपात्यंतविषयासक्त- कृतघ्नतादीनामपात्रीकरणानाम् ॥ अयोनिपशुयोनिस्तोत्मर्जनयति- गोवाह्मणवृत्तिच्छेदनपुंमैथुनशास्त्रनिंदागोसंचिततृणसंचयाग्निप्रदानानां जातिभ्रंशकरणानाम्।। मुग्वनासारंध्रकरणार्हासनमदानविनिमयद्धा- १ निक्षेपस्यापहरण नराश्वरजतस्य च । भूमिरजमणीना च रुक्मस्तेयसम स्मृतम्।। अश्वरत्नमनुष्यखीमूधेनुहरण तथा । निक्षेपस्य च स हि सुवर्णस्तेय- समितम्॥ २ मनु -रेत सेकः म्बयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च | सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसम विदुः । याज्ञवल्क्या-सग्विभार्याकुमारीषु स्वयोनिप्पंत्यजासु च । स्वगोत्रासु सुतस्त्रीपु गुरुतल्पसम स्मृतम् ॥ पितुःस्वसार मातुश्च मानुलानी स्नुषामपि । मानु.सपत्नी भगिनीमाचार्यतनया तथा || आचार्यपानी स्वसुता गच्छस्तु गुरुनन्पग ॥ ३ मनु'-खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकधस्तथा । सकी- करण ज्ञेय मानाहिमहिषस्य च ॥ ४ कृमिकाटययोहत्यामधानुगतभोजनम् । फा. धामुमालेयनयं च मलावहम् ॥ ५मनु -निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिभ्यशूद्र- -सेपनम् । अपात्रीकरण ज्ञेयमसन्यस्य च भाषणम् ॥ ६ असणस्य रज' कृत्या प्रातिरप्रेममयो । जैहय च मैथुन पुमि जातिभ्रशकरं स्मृतम् ॥ --- ·पजीवनविपमवाफशादंडपाशसंग्रहणक्रीडानाव्यतत्कालदंतधावनाभ्यं- गमैथुनक्षीरनिस्वापादीनाम् ।। वेश्यागमनशद्रीगमनदासीगमन विषया. गमनकन्यागमन पितृव्यपत्नीगमन रजस्वलागमनस्वगोत्रागमनतिर्य- ग्योनिगमनप्रतिलोमनागमनसाधारणस्त्रीगमनानृतौमार्याभिगमनमुत- वधूगमनानाम् ॥ एकादश्यन्नद्रानगणियानगणानाभिनकास्यभो- जनादितालवृक्षफलभक्षणपलाण्डमक्षणकमुकनाबूलादिचर्वणानाम् ॥ अहवासंगमचित्रवस्त्रालंकारस्वप्नेन्द्रियनिपातितानाम्।।संधानादिना- एमीचतुर्दशीदिवाभीजनभानुबारे पर्वरात्रिभोजनादिगृहिण्यागभिण्या- गमनमनौरथक्षारमात्यान्नपतितप्रेरितान्नवरुष्कानोच्छिष्टान्न कारागृह- निवासभोजनतुरुष्कमध्येनिवासतुरुष्कस्पृष्टद्रव्योपभोगतरुप्मस्पर्शतुरु- देशनिवासादीनाम्।ग्रामवासपानिप्टरदुर्ग्रहदुर्भाण्डदुर्भोजना- पकपाकयत्नकटकामनखनिकृतननदीलंघनसमुद्रस्नानानिमित्तभा- विसर्जनमाह्मणद्वेपद्विजभेदमित्रभेदस्त्रीपुरुषभेदस्थूलसूक्ष्मजीवहिंस- नकूरकर्मान्तलुब्धकपिशुनचौरपाखंडनारीलंपटचाडोलशवास्थिस्पर्श- गूंजनभक्षणलशुनमक्षणमसरानभक्षणमा रोच्छिष्टभोजनपतितपति- भोजनपतितसंभाषणादीनाम्बालस्तेयमणापाकरणानाहिताग्रता- पक्रयपरिवेदभृतकाध्ययनादानभूतकाध्यापनपरदारपरवित्तत्सत्य- स्त्रीशूदक्षत्रविड्वंधुनिंदार्थोपजीवननास्तिक्यत्रतलोपकुप्यपशुस्वाध्या- यत्यागस्तेयायाज्ययाजनपितृमातृमुतसागतडागारामविक्रयकन्यासंद- पणपरनिंदकयाजनतत्कन्यामदानफौटिल्यवतलोपनस्वार्थक्रियारंभप- रस्त्रीनिषेवणस्वाध्यायामिसुतत्यागवधिवत्यागेन्धनार्थद्रुमच्छेदनखोहि- सौपधीजीवनहितमंत्रविधानव्यसनात्मविक्रयशूद्वपेष्यहीनयोनिनिपर- गानाम्।।श्रमवासपराबपुष्टुत्वासच्छाखाधिगतमाकाराधिकारित्वमायाँ- विक्रयायुपपातकानाम्गतकादशाहादिश्राद्धानभोजनहस्तदत्तशूद्रदत्त- ·'घृतादिभोजनापोशनरहितभोजनयज्ञोपतिरहितानभोजनपरामभोज- नरेतोमूत्रादिभक्षणमृल्लोप्टभक्षणवैश्वदेवरहितादिपितान्नभोजनशूदा- दिम्लेच्छान्नभोजनपुंसवनसीमंतोनयनादिभोजनजातकर्मादिभोजननी लवस्त्रपरिधानभोजनाच्छिष्टभोजनकुत्सितपंक्तिभोजनचांडालकूपभा- डोदकपानचांडालस्पृष्टजलक्षीरादिपानद्विजद्रव्यापहरणश्राद्धदिनेगमन- दिवामैथुनोन्मादकद्व्यभक्षणसूर्योदयास्तशयनपतितादिदुष्टप्रतिग्रहमा यश्चित्तद्रव्यमतिग्रहखनिपिद्धत्तिधनार्जनमिथ्याब्राह्मणकोधोत्पादनव लात्कारितम्लेच्छादिसंसर्गम्लेच्छभाषणपरस्परानुरक्तद्वेपोत्पादनेन्द्रध- नुम्मदर्शनश्राद्धनिमंत्रितब्राह्मणानाहानदेवागारकृतेष्टशिलादिहरणवत- भगखरोष्टादियानशिवनिर्माल्यस्पर्शशिवद्रव्योपजीवनविष्णुद्रव्योपनी- वनोपाधिकत्रैवर्णिकदेवार्चनद्वेष्यभिचारणकूटमंत्रकूटहोगकरणपूज्या- पूजनापूज्यपूजनपरवृत्तिहरणशरणागतपरित्राणाकरणकृतोपकारविस्म- रणविविधकपटविद्योपजीवनपरविवाहान्तरायकरणदेवर्षिद्विजनिन्दा- करणपरमसन्मानदीकरणगुणयुक्तस्यापमानकरणाकालभांजनादेशभो- जनसार्वकालिकपरदेष्याभिनिवेशपरमार्थचिन्तनयजनयाजनहोमदा- नान्तरायकरणादिपापानां विनाशार्थ श्रीपरमेश्वरपीत्यर्थ देवव्राह्मणस. वित्रमूर्यनारायणसन्निधौ अमुकतीर्थ स्नानमहं करिष्ये ।। इति हेमाद्रिमोक्तस्नानसंकल्पः ।। अथ नद्यादौ नित्यस्नानप्रयोगः-स्नानकर्तापटिफादांव- ५ शिष्टायां राज्यां मृदम् आगोमयंकशान्तिलान्मुरभीणिपुष्पाणिभस्मचा- १ मन्त्राणा संपूर्णतया सविस्तरो नित्यस्नानमयोगो दृष्टव्यश्चेत् अस्मार्क 'ब्रह्मनित्यकर्मसमुच्चये'दृष्टव्यः।।अरुणकिरणयुक्ताप्राचदिशमालोक्यनापाता। २ घटिकाद्वयावशिष्टाया राज्यांगम्छेन्नलाशये । तिलगन्धाक्षतःपुपैयःसहितः शुचिः ।। प्रातमध्यायोः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः । यतेविषाणंप्रोक्तंसकृत्तुमा- ·*दाय नचादितीर्थतटेगत्वाआनीतसम्भाराञ्छुचौदेशेपृथक्पृथक्संस्था- प्य तदनन्तरंहस्तौपादीचमक्षाल्यकुशपवित्रं धारयेत्।।तस्य मंत्र:-og- विस्थोवेष्णमौसवितुर्व-प्रसुव-उत्पुनाम्म्पच्छिद्रेणपुवित्रेणु सूर्यस्य रश्मिभिः॥ तस्यतेपवित्रपतेपविनंपूतस्ययकोमट पुनेतच्छेकेयम्॥ ॥ ॥ अनेनमन्त्रेणकुशपवित्रधृत्वापश्चादवद्धत्रिकच्छशिखायज्ञोपवीती- नानूनलेतिष्ठन् अन्यथातूपविश्याचमनं कुर्यात् ॥ ॐभूः पुनातु । ॐभुवः पुनातु । ॐस्वः पुनातु। पश्चात्प्रवाहाभिमुखो वा सूर्याभिमुखेः सङ्कल्पं कुर्याद॥ यथा-अधपूर्वोच्चारितएवंगुणविशेषणविशिष्टायांशुभ- पुण्यतिथौ ममात्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलमात्यर्थ मम इह जन्मनि जन्मान्तरे वा कायिकवाचिकमानसिकसांसर्गिकज्ञाताज्ञातस्पर्शास्पर्श- भुक्ताभुक्तपीतापीतादिसकलपातकनिरासपूर्वकमासनभोजनशयनगम- नादिप्वनृतभापणादिदोपनिरासद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुकतीर्थे चारिणः॥ प्रातःस्नानं सनक्षत्र सन्ध्या नक्षत्रसयुता। होमः प्रागुदयाद्भानोर्गायत्र्यास्तु ततो जप: ॥ १ दक्षिणबाहुमुद्धृत्यवामस्कन्धौनिवशितम्। यज्ञोपवीतमित्युक्तदेवकार्येपुशस्यते॥ २ स्रोतसोऽभिमुखं नायानदीपुप्रवहजले । स्थावरेचतडागेचरवेरभिमुख सदा ।। स्रोतसोऽभिमुखोमजेद्यत्रापःप्रवहन्ति वै। स्थापरेषुचसपुआदित्याभिमुखस्तथा ॥ तडागादिपुतोये प्रत्यकं स्नानमाचरेत् । नद्याप्तवत्सुचनाया प्रतिस्रोत स्थितोद्विजः।। यायाःसमुद्गानस्तासुस्नानतुसमुखम् । सर्वपाशाखिनामेनविनापाजसनेयिनः ॥ ३ नदीदेवनिखातेषुतडागे सरस्सुच । म्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु च ॥ निपानादुद्धृतपुण्यं ततः प्रस्रवणोदकम् । ततोऽपिसारसपुण्य ततोनादेयमुच्यते । तीर्थतोयंततःपुण्य गङ्गातोयंततोऽधिकम् ॥

·(४८) प्रातःस्नानमहं करिष्ये।।इतिसङ्कल्प्यतीर्थमार्थनाकुर्यात् यया-त्वं राजा- सर्वतीर्यानात्वमेवजगतःपिता। याचितंदेहिमेतीर्थतीर्थराजनमोऽस्तुते।। अपामधिपतिस्त्वंचतीर्थेपुवसतिस्तव । वरुणायनमस्तुभ्यं स्नाना- नुज्ञा प्रयच्छौ। गङ्गेचयमुनेचैवगोदावरिसरस्वति । कावेरिनर्मदेसिन्धो जलेऽस्मिन्सन्निधिंकुरु ॥ इति संभार्थ्य अधोलिखितमंत्रणन्युन्जा- अलिहस्तेनतीर्थाभिमंत्रणंकुर्यात् । ॐरुहिराजावरुणश्चकारक्य पन्यामन्तवाड ।। अपदेपादाप्रतिघातवेकरुतापवक्ताहृदयाविर्घ- श्चित् ॥ नमोबणायाभिष्टिनावरुणस्यपार्श-॥४॥ इत्यभिमन्त्र्यपश्चा- जलावर्तनम्-ॐ येतेशतंवरुणयेसहसंयझियापाशाविततामहान्तः । तेभिर्नोऽअद्यसवितोतविष्णुर्विश्वेमुञ्चन्तुमरुतास्वोः ।। पा० गृ०॥ इतिमंत्रणजलंदक्षिणहस्ताहुलिभिर्दक्षिणावर्तत्रिवारंभ्रामयेव ॥ पूर्णा- अलिनाऽपोग्रहणम् ॥ ॐसुमित्रियानुआपुऽओपघटसन्तु ॥५॥ इतिमन्त्रेण जलाञ्जलिं गृहीत्वा-दुम्मित्रियास्तस्म्मसन्तुयोस्म्मान्द्वेष्टि सञ्चधुपन्टुिष्म्म? ॥३॥ इतिमन्त्रेणाञ्जलिस्थमुदकं स्वामभागेतीर्थ- तटे क्षिपेत् ॥ मृत्तिकामादायतस्यात्रिभागान्कृत्वा प्रथमभागं वाम- हस्तेन गृहीत्वा तेन नाभेरधः कटिप्रदेशमनुलेपयेत् । हस्तं प्रक्षाल्य पुनस्तेनैवहस्तेन द्वितीयभागेनवस्तिकरूजड्डेचरणौकरीचमत्येवूष्णीं त्रिनिरनुलिप्यपुनईस्तंप्रक्षाल्याचम्यतार्योदकंनमस्कुर्यात् ॥ ततस्तृती. यभागमादाय ॥ ॐ विष्णुविचक्रमेवेघानिर्दधेपुदम् । समूढ- मस्य पारे स्वाहा ॥ ॥ इतिमन्त्रणवृतीयभागेनदक्षिणहस्तेन ललाटादिनाभिपर्यन्तानिगात्राण्युपलिप्पहस्तं प्रक्षाल्याचम्यतीर्थोदकं १ अस्नातस्तुपुमाना: जपहोमादिकर्मसु । प्रात मानतदर्थनुनित्यमानप्रकी- र्तितम् ॥ मानमूला क्रिया सर्ग स्मृतिध्रुयुदितानृणाम् । तस्मानाननिषेवेत श्रीपुष्टपारोग्यवर्द्धनम् ॥ २ मङ्कल्पचयथावुर्यास्नानदानवतादिके 11 ·(४९) नमस्कुर्यात् ।। अश्वक्रान्तरयक्रान्तेविष्णुकान्तेवमुन्धरे । उद्धृतासिवरा- हेणकृष्णेनशतवाहुना ॥ मृत्तिकहरमेपापंयन्मयादुष्कृतंकृतम् । मृत्तिके ब्रह्मपूतासिकाश्यपनाभिवन्दिता । त्वयाहतेनपापेनगच्छामिपरमांग- तिम्।। इति संभार्थ्य ॥ नाभिमात्रंतीर्थजलंपविश्यमूर्याभिमुखःस्थित्वा । ॐआपोऽस्म्मान्मातरं+शुन्धयन्तुपतेननोघृतप्वन-पुनन्तु ।। विश्व हिरिप्रम्मुवहन्तिदेवी?॥३॥ इतिमंत्रेण निमज्य पुनः-ॐउदिदोब्भ्युट शुचिरापूतऽएमि॥ ॥ इतिमंत्रणद्वितीयवारंनिमज्यपुनस्तूष्णींनिमज्यो- न्मज्याचामेत् ॥ ततोगोमयमादायतस्यत्रिभागान्कृत्वापथमभागं वाम- हस्ते गृहीत्वातैननाभैरधःकटिमदेशमनुलेपयेत् ॥ हस्तमक्षाल्यपुनस्तेनैव हस्तेनद्वितीयभागेनवस्तिम् ऊरूजवेचरणौकरौच प्रत्येकंतूष्णींत्रित्रिर- नुलिप्यपुनर्हस्तंमक्षाल्याचम्यतीर्थोदकंनमस्कुर्यात्।।पुनस्तृतीयभागमा- दाय ॥ अग्रमग्रंचरन्तीनामोषधीनांवनवने । तासां वृषभपत्नीनांपवित्रं कायशोधनम्।। तन्मेरोगांश्वशोकांश्चषामेहरगोमय।। इतिपत्रेणगोमयम- भिमंत्र्य ॥ ॐमानस्तोफेतनमान आयुपिमानोगोपुमानोऽअश्वेपुरी रिपटमानोधीरान्द्रुद्रभामिनौवधीढुविष्म॑न्तु:सदुमित्वहिवामहे।।।। इतिमंत्रण तृतीयभागेनललाटादिनाभिपर्यन्तानिगात्राण्युपलिप्यक्षाल- येवाभस्मादाय॥ॐअनिरितिभस्म वायुरितिभस्मजलमितिभस्मस्थल- मितिभस्मव्योमेतिभस्मसर्व हवाइदं भस्ममनएतानिचलपिभस्मानि॥ इतिमंत्रेणभस्माभिमन्यो। ॐसदयभस्म्मनायोनिमुपश्चपृथिवीमग्ने । समृज्यमाभिदृश्योतिप्म्माम्पूनरासदहाशा इतिमंत्रणकलाटाय. ङ्गेपुस्मलेपनंकुर्यात् ॥ ततोवक्ष्यमाणैरष्टभिमत्रैःपतिमंत्रंकुम्भमुद्रयाद- १ इदंभस्मानुलेपनक्षेपकंकात्यायनपरिशिष्टसूत्रेतुनोक्तम् ॥ २ दक्षाङ्गुष्ठंपरागु- ठेक्षिप्त्याहस्तद्वयेनतु । सावकाशामेकमुर्टिकुर्यात्साकुम्भमुद्रिका ॥

·(८०)
क्षिणचुलुकेनवाशिरोऽभिपिश्चेत्॥ ॐडुमम्मै०॥३ताया ॥५॥
ॐवन्नोऽअग्नेबसवन्नोऽअग्नेॐमापोमोपंधी०।३।।
ॐउर्दुत्तमं०॥३॥मुञ्चन्तुमा०॥ ॥ॐवभृयनिचु०॥णाएतैर्मत्रैर-
भिषेचनंकृत्वापश्चानिमज्योन्मज्याचामेत् ।। ततोवक्ष्यमाणमंत्रैःमतिमंत्रं
कुशत्रयेणसजलेन नाभिदक्षिणपार्धमारभ्यपाणिशिरोपरिनीत्वानामि-
वामपार्थपर्यन्तंप्रदक्षिणमात्मानपावयेत् ॥ ॐयथा-आपोहिष्ठामयो-
भुवस्तानऽर्ने दंघातन ।। मुहेरणायचक्षसे|| ॐयोर्व-शिवतमो.
ॐहुविष्मती०॥५॥ॐदेवीरापो०॥ कार्पिरसि०अपो-
दे॒वाना दुपदादिव०॥ ॥ॐशनौवी०||अपारसुग।
ॐअपोदेवी० ॥६॥ ॐपुनन्नुमा० ॥३॥ ॐअग्नुऽआऽपि॥३॥
ॐपुनन्तुमा०॥ ॥ अपविण ॥ यतेपवित्र ॥ ॐपर्व-
मा ८०॥शा उभाभ्यागावैश्वदेवीगाहाएभिम-सजलेन
कुशत्रयेणनाभिदक्षिणपार्श्वमारभ्यशिरोवधिनीत्वानाभिवामपार्थपर्यन्तं
प्रदक्षिणमात्मानंपावयेत् ॥ पश्चादुदकंस्पृशेत् ॥ ततोमार्जनम्-तस्य
मंत्रा:-चित्पतिमा ॥ इतिमंत्रेणनाभेरूर्वमार्जयित्वा । ततं
नामध्येमार्जनम्-चापतिर्मा०॥ इतिमंत्रेणनाभेमध्यं मार्जयिता।
ततोनामेरघोमार्जनम्-देवोमांस०॥ इतिमंत्रेणनाभैरपोमायित्वातत
सदिमार्जनम्-चित्पति०॥ इतिसंपूर्णमन्त्रेणसर्वागंमार्जयित्वा!!
ततोऽधोलिखितम कुशैःपुनर्जियेत् ।। यया-ॐडुमम्मैव ॥ ॥ॐ
पुनातु ॥ तचाया० ॥३॥ ॐभूः पुनातु ॥ ॐवोऽअसा
ॐ भुवःपुनाहासचनोऽअसापुनातु॥ॐमापोमोप०॥३॥

·ॐमहापुनातु।।ॐउर्दुत्तुम०॥५॥जनः पुनातु॥ ॐश्चर्नुपा॥॥ ॐतपःपुनातु॥ॐअवभृथनि०॥ॐ सत्यंपुनातु ॥ ॐतत्सवितुर्व०॥ ॥3॥ॐसर्वपुनातु।। इतिकुशैर्मार्जयित्वोऽन्तर्मलेमनोऽनुच्छ्समधमर्पणं कुर्यात्।। ॐदुपुदादिव०॥३॥ इतिमंत्रंत्रिःपठेत्पश्चात्स्रानाङ्गतर्पणम्।। १ अपामार्गस्तथादूर्वाभिर्जिनश्रावण्यादिनैमित्तिकस्नानेकुर्यानतुनित्यम्नाने । तद्यथा ॥ अपामार्गेणमार्जनम् || ॐअपावमित्यस्यशुनःशेपऋषिर्लिङ्गोका देवता अनुष्टुप्छन्दःमार्जनेविनियोगः-*अाधमपुकिल्बिषुमर्पकृत्यामपोर || अा- मार्गत्वमुम्मदपदुदंपन्यसुत्र।।१।। इतिमंत्रेणापामार्गपत्रैखिभिर्जियेत् ।। ततः-- दूर्वाड्रेणमार्जनम्-काण्डाकाण्डादित्यस्यानिषि(ईष्टकादेवताअनुष्टुप्छन्दःमार्जने विनियोगः-ॐकाण्डात्काण्डा रोहन्तापपर्टपरुषस्परित एवानोदुःप्रतनुसहरण शुतेनेच ॥३॥ इतिमन्त्रेणदूर्वाभिनिर्जियेत् ॥ २ पक्षान्तरेणाघमर्पणंतुपविध- मस्ति ॥ तत्रैकपक्षस्तुप्रयोगसूचितोऽस्ति ॥ द्वितीयः पक्षः-- :-ऋतंचसुत्यंचाभी- अात्तपुसोपजायत ॥ ततोरात्र्य॑जायतुततःसमुद्रोऽअर्णवः । समुदादणुगदधिसं- वत्सरोऽअजायत । अहोरात्राणिविधुद्विवस्य मिपतोवुशी । सूर्याचन्द्रुमसौधाता- यथापूनर्मकल्पयत् । दिवचपृथिवींचान्तरिक्षुमोस्वः ॥ ८॥ इतित्रिःपठेत् ॥ तृतीयःपक्षः-ॐआयगौ? पृश्निरक्कमीदसैदन्मातरम्पुर? ॥ पितरश्चयन्व ॥४॥ इतित्रिःपठेत्।। चतुर्थःपक्षः-सशिरसप्राणायामम् ॥ यथा-ॐभूःॐभुः ॐखा महाजनः तपः सन्यम् तत्सवितुर्वरेण्यम्भर्गोदेवस्यधीमहि ॥ धियोयोन : प्रचोदयात् । ॐ आपोज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ॥५॥ ठेत् ॥ पञ्चमःपक्षः-ॐ इतित्रिः पठेत् ॥ पष्ठःपक्षः-परमात्मानं विष्णुंशेषशायिनं सायुधं सश्रीकमेकाममनसास्मरेत् ॥ ३ नित्यनैमिचिकंकाम्यं त्रिविधंस्नानमुच्यते । तर्पणंतुभवेत्तस्यतदङ्गत्वेन कीर्तितम् ।।

·(५२) प्रयमंदेवतर्पणम्-पूर्वाभिमुखःसन्कुशत्रयं गृहीत्वातदःसव्येनदेवतीर्थे- नोंकारपूर्वकंदेवेभ्यएकैकमञ्जलिंदद्यात् ।। ॐब्रह्मादयोदेवास्तृप्यन्ताम् । ॐ भूर्देवास्तृप्यन्ताम् । ॐभुवर्देवास्तु। ॐस्वर्देवास्तुः । ॐभूर्भुवः स्वर्देवास्तृ० ॥ द्वितीयमृषितर्पणम्-उदगग्रान्दर्भान्धृत्वातदर्निवीती प्रजापतितीर्थेनोंकारपूर्वकमृपिभ्यो द्वौद्वाबजलीदद्यात् । ॐसनकादि- द्वैपायनादयऋपयस्तू० ॥ ॐभूपयस्तृः । ॐभुवळपयस्तु । ॐव- पयस्त । ॐ भूर्भुवःस्वळपयस्तृ०॥ तृतीयं पितृतर्पणम् -भुग्नान्द- क्षिणाममुलान्दर्भान्धृत्वाऽपसव्येनपितृतीनोंकारपूर्वकंपितृभ्यस्त्रींस्त्रीन तिलमिश्राञ्जलीन्दद्यात् । ॐकव्यवाडनलादयः पितरस्तु० । ॐभूः पितरस्तः । ॐभुवः पितरस्तृ० । सः पितरस्तृ०। ॐभूर्भुवः स्वः पितरस्तु०॥ तत आचम्य सव्येनतिलमिश्राञ्जलिंगृहीत्वायक्ष्मतर्पणं कुर्यात्तद्यथा-यन्मयापितंतोयंशारीरमलसंभवादातस्यपापस्यशुद्ध्यर्थ यक्ष्मैतत्तेतिलोदकम् ।। इतिमंत्रेणतीर्थतटेतिलमिश्रजलाञ्जलिंनिक्षिपेत् ।। पश्चात् शिखोदकत्याग:-लतागुल्मपुटक्षेपुपितरोयेव्यवस्थिताः । ते सर्वेतृप्तिमायान्तु मयोत्सृष्टैः शिखोदकैः ॥ इतिमंत्रेण स्वदक्षिणभागे शिखाग्रंनिप्पीडयेत्॥ततोजलाहिनिष्क्रम्याहतेश्वेतेधौतेवाससीपरिधाय ! भस्मादिधारयित्वा गृहं प्रजेत् ॥ इति नद्यादौ नित्यस्नानप्रयोगः ।। १ हस्तीकृत्वातिलैःपूर्णौजलस्थस्तर्पयेत्पितॄन् । स्थलस्थेननकर्तव्यपितॄणातृप्ति मिच्छता ॥ २ कार्पासंकटिमुक्तंचकौशेयंभोजनोत्तरम् । क्षालनाच्छुद्धिमानोति ऊर्णावातेनशुद्धपति ॥ ३ विभूतिर्यस्यनोभालेनाङ्गेरुद्राक्षधारणम् । नहिशिनमर्य वाणीत यजेदन्त्यजयथा ॥ श्राद्धेयज्ञेजपेहोमेवैश्वदेवेमुरार्चने । भस्मत्रिपुण्डूःपूतात्मा मृत्युंजयतिमानवः ॥ ४ स्नात्वाशिरोनावधुनेत् । म्लेच्छान्त्यजपतितःसभापणं न कुर्यात् ॥

·(५३) ॥ अथ संक्षिप्त-यज्ञोपवीत धारणविधिः॥ स्नात्वा शुद्धवस्त्र परिघाय आसने उपविश्य भस्मधारणं शिखा- वन्धनं च कृत्वा आचपनं प्राणायाम च कृत्वा संकल्प कुर्यात् ।। अद्य पूर्वोच्चरित० अमुकमासे अमुकपक्षे अमुफतियौ अमुकवासरे एव ग्रह- गणविशेपेण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम अमुकगोत्रोत्पन्नस्य अमुक- शर्मणः ( अमुकवर्षणः अमुरुगुप्तस्य पा) श्रौतस्मातकर्मानुष्ठानसि द्ध्यर्थम् अमुककाङ्गत्वेन नवीन यज्ञोपवीतधारणमह करिष्ये । इति सकल्पं कृत्वा धारणीयानि यज्ञोपवीतानि जान्वीः स्थिरीकृत्य तेषु इद विष्णुरितिमन्त्रेण दक्षिणामुष्ठं त्रिर्धामयित्वा मूत्रत्रिगुणीकरणं कुर्याद॥ यथा-सूत्रत्रिगुणीकरणम् इदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा निर्दधे पुदम् । समूढमस्य पासुर स्वाहा ॥६॥ इति सूत्रत्रिगुणीकरणं कृत्वा यज्ञो. पवीतानि प्रक्षालयेत् । यथा-यज्ञोपवीतप्रक्षालनम्-ॐ आपो हि ष्ठा मेयो भुवस्ता नऊजे दधातन । मुहे रणाय चक्षसे ॥१॥ || ॐ यो 4- शिवतमो रसुस्तस्य॑ भाजयतह न- । जुशुतीरिव मातर-॥२॥ ॐ तस्म्माऽ अरंङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वय । आपो जनयथा च नम्॥३॥ ततो यज्ञोपवीतानि करसंपुटे कृत्वा दशवारं गायत्री मन्त्रेण अभिमन्येत् । ॐभूर्भुवः म्ब ॐतत्सवितुर्वरेण्यं भर्गों देवस्य धीमहि । धियो योन-प्रचोदयात्॥४३॥ इत्यभिमन्व्य तंतुषु च ग्रन्धिषु देवतावाहनाटिक कुर्याद । यथा-तन्तुग्रन्थिषु देवतावाह नम् ।। ॐ प्रथमतन्तौ-ॐकाराय नमः ॐकारमावाहयामि ॥१॥ १ सविस्तरो 'यज्ञोपवीतधारणविधि कर्तव्यश्चेत् अस्माक नित्यकर्मसमुच्चये' दृष्टव्य । , ब्रह्म .

·द्वितीयतन्तौ-ॐ अग्मिन्दूतं०॥ । अनये नमः अग्निम् आ० ॥२॥ तृतीयवन्तौ-ॐ नमोस्तु सर्पेभ्यो० ॥ नागेभ्यो नमः नागान् आ० ॥३॥ चतुर्थतन्तौ-ॐ या सौम० ॥७॥ सोमाय नमः सोमम् आवाहयामि ॥ ४॥ पंचमतन्तौ-ॐउदीरता० ॥६॥ पितृभ्यो नमः पितृन आ० ॥५॥ पष्टतन्तो-ॐ प्रजापते ॥॥ प्रजापतये नमः प्रजापतिम् आ० ॥६॥ सप्तमतन्तौ-ॐ आनो नियु० ॥३॥ अनिलाय नमः अनिलम् आ०॥७॥ अष्टमतन्तौ-ॐ सुगावों देवाट ॥॥ यमाय नमः यमम् आवा० ॥८॥ नवमतन्तौ-ॐ विधेदेवासु० ॥ॐ॥ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः विश्वान् देवान् आवाहयामि ॥९॥ इति तन्तुषु देवानावाह्य ग्रन्थिमध्ये ब्रह्मादिदेवानावाहयेत् । यथा- ब्रह्मजला० ॥ ॥ ॐदं विष्णु० ॥५॥ ॐयम्बकं० ॥७॥ यज्ञोपवीतग्रंथिमध्ये ब्रह्मविष्णुरुद्रेभ्यो नमः ब्रह्मविष्णुरुद्रान आवाह. यामि ॥ इति आवाहयित्वा ॐमनौजूति०॥५॥ आवाहितदेवाः सुपतिष्ठिता वरदा भवत ॥ इति प्रतिष्ठाप्य ततः पूजनं कुर्यात् ॥ मण- वाधााहितयज्ञोपवीतदेवताभ्यो नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि (वा मानसोपचारैः संपूजयेत् ) ॥ ततो यज्ञोपवीतं ध्यायेत् । यथा- यज्ञोपवीतध्यानम्-प्रजापतेर्यत्सहज पवित्र कार्पासमूत्रोद्भवब्रह्मसूत्रम्।। से च यशः प्रकाशं जपस्य सिद्धि कुरु ब्रह्मसूत्रम् ॥ इति यज्ञोपवीतानि सूर्याय मदर्शयेत् । यथा-मूर्याय यज्ञोपवीत- मदर्शनम् । ॐ उदुत्यं० ॥७॥ ॐ चित्रन्दुः ॥ ॥ ॐ तचक्षु- वहितं पुरस्ताच्छुत्रमुच्चरव । पश्येम गुरद- गुतं जीवेम शुरद- शुत गृ[पाम शुरद-शुतं प्रवाम शुरद- शतमदीना स्याम 11 ·शुरदः शतं भूयश्च शुरदः शुतात् ॥ ॥ ततो यज्ञोपवीतानि धारयेत् । यथा-यज्ञोपवीतधारणम्-यज्ञोपवीतमिति मन्त्रस्य परमेष्ठी ऋपिः लिङ्गोक्ता देवता त्रिष्टुप्छन्दः यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः । ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् । आयुप्यमयं' प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलपस्तु तेजः । यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि ॥ इति एक यज्ञोपवीतं दक्षिणहस्तेन धृत्वा आचमनं कुर्यात् । एवं द्वे त्रीणि यथोक्तानि वा धारयेत्।।प्रतियज्ञोपवीत- धारणान्ते आचमनं कुर्यादाततो जीर्णयज्ञोपवीतानि त्यजेत् । यथा- जीर्णयज्ञोपवीतत्यागः-ॐसमुद्रच्छु० ॥सा एतावदिनपर्यंतं ब्रह्मत्वं धारितं मया । जीर्णत्वात्वत्परित्यागो गच्छ सूत्र यथासुखम् ।।१।। इति मन्त्रेण नीर्णयज्ञोपवीतं शिरोमार्गेण निःसार्य शुद्धभूमौ त्यजेत् । पश्चात् यथाशक्ति गायत्रीमन्त्रजपं कुर्यात् ॥ पश्चात् संकल्पं कुर्यात् । यथा-अर्पणम् । अनेन नवीनयज्ञोपवीतधारणार्थकृतेन यथाशक्ति गायत्रीजपकर्मणा श्रीसविता देवता पीयतां न मम ॥ पुनः संकल्पः। अनेन नबीनयज्ञोपवीतधारणाख्येन कर्मणा मम श्रौतस्मातकर्मानुष्ठान- सिद्धिद्वारा श्रीभगवान् परमेश्वरः प्रीयतां न मम ॥ ॥ इति संक्षिप्तयज्ञोपवीतधारणविधिः।। १ सूतके मृतके चैव गते मासचतुष्टये || नययज्ञोपर्वातानि धृत्वा जीर्णानि संत्यजेत् ॥ २ सप्रणव्याहृतिभिर्वा जीर्णयज्ञोपवीतत्यागः कार्यः ।।

·॥ अथ यज्ञमण्डपादिकरणाङ्गीभूतभूम्यादिपूजनम् ।। तत्रादौ परीक्षापूर्वकं मण्डपार्थ यागोचितभूमिपरिग्रहं कृत्वा मार्जन- खननदद्दनाधपसारणादिशोधितां शल्यनिरसनपूर्षिकां शुद्धमृद्भिरापू. रितां दृढां भूमिं समा कृत्वा तत्र मण्डपकुण्डादिकं विदध्यात् ॥ तत्र पूर्व-स्वसमीपे गन्धादिपूनासम्भारोपकल्पनम् ॥ हस्ते जलमादाय देशकालौ संकीर्त्य चिकीर्पितमण्डपकुण्डादीनां निर्विघ्नफलसिद्धिकामो गणेशपूजां करिष्यतित्रादौ दिग्रक्षणं कलशारायनं दीपपूजनश्च करिष्ये इति दिग्रक्षणादि कृत्वा पोडशोपचारैर्गणेशपूजां कुर्यात् ॥ तद्यथा-- ध्यानम्-सिन्द्रामं त्रिनेत्रं पृथुतरजठरं हस्तपर्दधानं दन्तं पाशा- ङ्कुशेष्टान्युरुकरविलसद्धीजपूराभिरामम् ॥ बालेन्दुद्योतमौलिं करिपति- वदनं दानपूर्वार्धगण्डं ध्यायेच्छान्त्यर्थमीशं गणपतिममलं रक्तवस्त्राङ्ग- रागम्॥१॥ ॐगुणानान्त्वागुगपति हवामहे प्पियाणान्त्वा प्रियपतिः हवामहे निधानान्त्वां निधिपति हवामहे वसो पमआइमंजानिग - धमावर्मजासिगर्भधम्॥३॥ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः ध्यायामि।। आवाहनम्-ॐसुहस्रशीर्ण पुरुषटं सहस्राक्ष? सुहस्रपात् ॥ सभूमि सुर्वत० ॥ ॥ ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः आवाहयामि ॥ आसनम्-ॐ पुरुष एवेदः सर्वैय्यद्भूतय्यभाट्यम् ।।जुतामृतत्त्वस्यै० ॥3॥ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाद्यम्-ॐ पुतावानस्य महिमातोज्यायाँश्च पूरुप ॥ पादौस्य- विश्वा० ॥ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः पायं समर्पयामि ॥ १ ज्ञाया पूर्व धरित्री दहनखननसप्लापनैः संधिशोध्य पश्चात्कृत्वा समाना मुकुरजठरवद्वाचयित्वा द्विजेन्द्रः ॥ पुण्याह कूर्मशेपो क्षितिमपि कुसुमायैः समाराध्य शुद्धे वारे तिध्याञ्च कुर्यात्सुरपतिककुभः साधनं मण्डपार्थे || कुण्डसिद्धिः ||५|| ·।। अर्घ्यम्-अत्रिपादुर्द्ध उदैत्पुरुषट पादौस्यहाभवत्पुन:॥ ततोवि० ॥3॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः अर्घ्य समर्पयामि ॥ आचमनीयम्-ॐ ततौ विराईजायत गिजोऽ अधिपूरुपर्ट 11 ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः आचमनीयं समर्पयामि ।। पञ्चामृतस्नानम्-ॐ घृतेन सीता मधूना समज्यतां विश्वेदेवैर- नुमता मुरुद्भि॥ ऊर्जस्वती पर्यसा पिवमानासम्मान्त्सीत पर्यसुा- भ्यावत्स्व ॥ १६ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः एकतन्त्रण मिलितपञ्चामृतस्नानं समर्पयामि । पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि । शुद्धोदकस्नानान्त आचमनीयं समर्पयामि ॥ पञ्चामृताङ्ग- त्वेन गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्प निर्माल्यमुत्तरे विसृज्य पुनः गन्धाक्षत- पुष्पाणि समर्याभिषेकं कुर्यात् ।। अभिषेक:-ॐ गुणानान्त्वा गुणपतित हवामहे निया०॥॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः अभिपेकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानम्--ॐशुद्धोल सर्वशृद्धवालो मणियालुस्ती- विना? श्येत श्येताक्षोरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कुर्णा यामाऽभव- लिप्सा रौद्रा नभौरूपार्ट पार्जुन्या? ॥२॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः शुद्धोदकस्नानं सपर्पयामि । शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ पश्चात् देवं वस्त्रेण प्रमृज्य स्वस्थाने स्थापयेत् ।। वस्त्रम्---ॐ सुजातो ज्योतिपा सुह शर्म धरूधुमासदस्य- ॥ बासौऽ अग्ने घुिश्वरूप संध्ययस्व विभावसो ॥३९॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः वस्त्रोपवस्त्रे समर्पयामि ।। वस्त्रान्ते आचमनीयं सम०॥ यज्ञोपवीतम्-ॐ तम्मादश्वto fil ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।। यज्ञोपवीतान्त आचमनीयं समर्पयामि ।।

·(५८) गन्धः-ॐ चाइन्धाऽ खनस्वामिन्दुस्त्वाम्बृहस्पति- ।। त्वामौषधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत ॥ ॥ भूर्भुवः खः गणपतये नमः गन्धं समर्पयामि ॥ अक्षताः--ॐ अक्षुभीमदन्तु वर्ष पिया अधृपता। अस्चौपतु- स्वानवो विष्णा न विष्टया मुती योजाञ्चिन्द्र तु हरी ॥ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः अक्षतान्समर्पयामि ॥ पुष्पाणि-ॐ ओपधी प्रतिमो दद्धम्पुटप्पवती प्रसूवरी: ॥ अश्वां: इव सुजित्वरीरुिध-पारयिष्ण्व- ॥॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः ऋतुकालोद्भवानि पुष्पाणि ममर्पयामि ।। सौभाग्यद्रव्याणि-ॐ अहिरिव भोगै? पयति वाहुङ्ग्यायो हुतिपरिवार्धमानत। हुस्तुग्नो विश्व युनानि विद्वान्पुमान्पुमाळ. सम्परिपातुविश्वत: ॥५॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः सौभाग्य- द्रव्याणि समर्पयामि ॥ धूपः-ॐ अश्वस्य त्वा वृष्ण्ण-शुक्ना धूपयामि देवयजने पृथिव्या? ॥ मुखार्य वा मुखस्य वा शीपणे ॥ अश्वस्य चा बृष्ण-शुक्रा धूपयामि देवयजने पृथिव्या? ॥ मुखाय वा मुखस्य चा शीणे ॥ अवस्य वा वृष्ण्ण-शुक्ना धूपयामि देवयजने पृथिव्या? । मुखार्य त्वा मुखस्य त्वा शीणे ॥ मुखार्य त्वा मुखस्य त्वा शीर्णे। मुखाय त्वा मुखस्य॑ त्वा शीणे । मुखाये त्वा मुखस्य॑ त्वा शीपणे ॥॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः धूपमाघापयामि ॥

·दीपः-ॐ चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो सूर्यो अजायत० ॥३३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः दीपं दर्शयामि ।। नैवेद्यम्-ॐ अन्नपुतेन्नस्यनोदेशनमीवस्यशुष्मिण-॥ प्रप्रदा- तारन्तारिप ऊर्जनोधेहि द्विपदे चतुष्पदे ॥ १॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः नैवेद्यं निवेदयामि || ॐप्राणाय स्वाहा । ॐ अपा० इत्यादिपश्चमाणाहुतीर्दद्यात् ॥ नैवेद्यमध्ये पानीयं समर्पयामि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तमक्षालनं समर्पयामि । मुखमक्षालनं समर्पयामि । आचमनीयं समर्पयामि । फरोदर्तनाथें चन्दनं सम० ॥ फळम्-ॐ या? फुलिनी• अफुलाइ अपुष्पा याच पुटिप्पणी ॥ बृहस्पर्तिममतास्त्तानो मुचन्त्व इंसह ॥ || ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः नानाविधफलानि समर्पयामि ॥ मुखवासार्थे ताम्यूलम्-ॐ जुतस्म्मास्य द्रवतस्तुरण्युत? ० ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि ॥ दक्षिणा-यदुत्व्यपरादानुय्यत्पूर्त याच दक्षिणा ॥ तदुग्निई- श्वकर्मणी स्वयेषु नो दधदा ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः मुवर्णपुष्पदक्षिणा समर्पपामि ।। नीराजनम्-ॐ ये देवासो दिव्येकादशस्त्थ पृथिष्यामध्येवा- दशुस्स्थ ॥ अप्पमुक्षितों महुिनैकादशुस्त्यते देवासो युज्ञमिम पद्धम्।। ॥2॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः कर्पुरार्तिक्यं दर्शयामि। जलेन प्रदक्षिणावर्तनम् । पुष्पैर्देववन्दनम् । अभिवन्दनम् । आत्मवन्दनम् । हस्तमक्षालनम् ।।

·(६०) मन्त्रपुष्पाञ्जलिः-ॐ युज्ञेन यज्ञमयजन्त दे॒वास्तानि० ॥ * ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलि समर्पयामि ॥ प्रदक्षिणा-ॐ सुप्मास्यासन्परिधयुखि? सुप्तसमिघ- कृता?०॥ ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि ।। विशेपार्घ्यम-अर्घ्यपात्र जलं प्रपूर्य गन्धाक्षतपुष्पहिरण्यसहितं नारिकेलं वा पूगीफलं धृत्वा-रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रैलोक्यरक्षक ।। भक्तानामभयं कर्ता त्राता भव भवार्णवाद ॥ द्वैमातुर कृपासिन्यो पाण्मातुराग्रज प्रभो ॥ वरद त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद । अनेन फलदानेन फलदोऽस्तु सदा मम ।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः विशेपार्षं समर्पयामि ॥ मार्थनापूर्वकनमस्कार-आवाहनं न जानामि न जानामि तवार्चनम् ॥ पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वर ॥ १॥ अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं मम । तस्मात्कारुण्यभावेन क्षमस्व परमे- श्वर || गत पापं गतं दुःख गतं दारिद्यमेव च ॥ आगता सुखसंपत्तिः पुण्याच तव दर्शनाद ।। ॐ भूर्भुवः स्वः गणपतये नमः मार्थनापूर्वक साष्टाझं नमस्करोमि ।। हस्ते जलं गृहीत्वा-अनेन यथाज्ञानेन यथा मिलितोपचारद्रव्यैः ध्यानावाहनादिपोडशोपचारैरन्योपचारैश्च कृत- पूजनेन गणपतिः मीयताम् ।। ततो यजमानो ब्राह्मणैः सूक्ष्मतया पंचाक्यैः सति समये संपूर्ण- तया चा पुण्याहवाचनं कारयित्वा ततो भूम्यादीना पूजन कुर्यात् ॥ १ पुण्याहवाचनाङ्गीभूतकलस्थापनादिविधि तत्तन्मन्नै कृत्या ब्राह्मणान् या वृत्वा यजमानो भो ब्राह्मणा' मह्य सहकुटुम्बिने इत्यादिकमुक्ता ब्राह्मण ·(६१) यथा । हस्ते जळमादाय-देशकालो सङ्कीर्त्य करिष्यमाणमण्डपकृण्डा- दिकरणाङ्गत्वेन भूमिकूर्मानन्तपूजां करिष्ये ॥ इत्येवं सङ्कल्प्य । भूमिध्यानम्-चतुर्भुजा शुक्लवर्णा कूर्मपृष्ठोपरिस्थिताम् ॥ पद्मशङ्ख- चक्रशूलधरां च वरदाननाम्॥ आवाहनम्-ॐ आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधे लोकधारिणि ॥ पृथिवि ब्राह्मदत्तासि कश्यपेनाभिवन्दिता ॥ इत्यावाह्य ॥ ॐ भूरसीत्यस्य प्रजापतिक्रपिः प्रस्तारपश्छिन्दः भूमिदेवता भूम्यै पुष्पाञ्जलिदाने विनियोगः ।। ॐ भूरसि भूमिरुस्थ- दितिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धुर्वी ॥ पृथिवीयच्छ पृथिवीन्दाहपृथिवीम्माभिसीट ॥७॥ भूम्यै नमः पुष्पाञ्जलि समर्प- यामि ॥ इति सफलपुष्पाञ्जलिदानम् ॥ ॐ उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतवाहुना ।। दंष्ट्राप्रैलीलया देवि यज्ञार्थ प्रणमाम्यहम् ॥ इति दण्ड- वत्मणम्य ॥ अर्घ्यपात्रे जलं प्रपूर्य गन्धाक्षतपुष्पहिरण्यसहितम् अष्टा- गाये गृहीत्वा जानुभ्यां धरणी गत्वा । ॐ ब्रह्मणा निर्मिते देवि विष्णुना शङ्करेण च । पार्वत्या चैव गायत्र्या स्कन्दवैश्रवणेन च ॥ यमेन पूनिते देवि धर्मस्य विजिगीपया । सौभाग्यं देहि पुत्रांश्च धनं रूपं च पूजिता ॥ गृहाणार्ध्यमिमं देवि सौभाग्यं च प्रयच्छ मे ।। करिष्यमाणहोमात्मकमहारुद्रकर्माशीभूतकुण्डमंडपादिकरणार्थ भूम्यादिदेवाना पूजाकर्मणः पुण्याह भवन्तो ब्रुवन्तु । अस्तु पुण्याहम् ॥ कल्याणं भवन्तो बुरन्तु । अस्तु कल्याणम् ॥ ऋद्धिं भवन्तो ब्रुवन्तु । कर्म झयताम् । स्वस्ति भवन्तो ब्रुमन्तु । आयुष्मते स्वस्ति ।। श्रीरस्विति भवन्तो अनन्तु । अस्तु श्रीः ।। इति पंचवाक्यैः पुण्याहवाचन कारयेत् ॥ २ सरिस्तरो पुण्याहनाचनप्रयोगो महारुद्रप्रयोगस्य सप्तमे पत्रे दृष्टव्यः ।।

·(६२) इत्यध्यै दत्वा ॥ ॐ भूरसीत्यस्य प्रजापतिर्मपिः प्रस्तारपनिछन्दः भूमिदेवता भूमिपूजने विनियोगः । ॐ भूरसि भूमिरुस्यदितिरसि विश्वायाला भूम्यै नमः इत्यनेन गन्धादिभिः पञ्चोपचारैरभ्यर्च्य चा नाममन्त्रेणार्चनम् ।। उपचारानिमास्तुभ्यं ददामि परमेश्वरि । भक्त्या गृहाण देवेशि त्वामहं शरणागतः ॥ ॐ सपरिवारायै भूभ्यै बलिं समर्पयामि । इति गन्धपुष्पपायसलाजासक्तुभिः सघृतैःसदीपै- महाबलिदानं कुर्यात् ।। ततो बद्धाञ्जलिनिनोक्तः श्लोकैः पार्ययेत् ॥ नन्द नन्दय वामिष्ठे वमुभिः प्रजया सह । नमो भार्गवदायादे देश जाना मुखावहे । सर्वबीजसमायुक्ते सर्वरत्नौपघीयते । रुचिर नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह ॥ प्रजापतिमुते देवि चतुरस्र महीयसि । मुभगे मुटते देवि गृहे काश्यपि रम्यताम् ॥ पूर्णे गिरीशदायादे पूर्ण कामं कुरुष्व मे । भद्रे काश्यपदायाद कुरु भद्रा मतिं मम।। तुपकेशैश्य 'पापाणैर्वल्मीकाङ्गारवर्जिते । विष्णुशक्तिसमुद्भूते शतपणे वमुन्धरे ॥ अनेकरत्नसम्पन्ने भूमि देवि नमोऽस्तु ते । इष्टदे स्वं प्रयच्छेष्ट त्वा प्रतिष्ठापयाम्यहम् ॥ देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे । मनुष्य. धनहस्त्पश्वपशुद्धिकरी भव ।। इति मार्थना।। ततः कुर्मानन्तपूमनम्।। ॐ यस्य कुर्म इत्यस्य प्रजापतिमपिः लिङ्गोक्ता देवता कूर्मपूजन विनियोगः ॥ ॐ यस्य कुर्मो गृहे हुविस्तमग्ने बर्द्धया त्वम् ॥ तस्म देवाऽअधियवनयभुब्रह्मणस्पति-॥४॥ इत्यनेन मन्त्रेण कूर्मपूजा विधाय।। स्योना पृथिवीत्यस्य मेधातिथिर्कपिः गायत्री छन्दः अनन्तो देवता अनन्तपूजने विनियोगः ॥ ॐ स्योना पृथिवि नो भवावृक्षरा निवेशनी ॥ यच्छा न शम्म सुपोट ॥ ॥ इत्यनेन मन्त्रेण ·(६३) वा नाममन्त्रेण अनन्तपूजा । भूमिकूर्मानन्तपूजायां यत् न्यूनातिरिक्त तत्सर्वे परिपूर्णमस्तु ॥ अस्तु परिपूर्णम् ॥ आवाहनं न जानामि न जानामि तवार्चनम् । पूजां चैव न जानामि क्षमस्व परमेश्वरि ॥ यस्य स्मृत्वा च नामाक्या तपोयज्ञक्रियादिषु ॥ न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।। इति प्रार्थयेत् ॥ इति भूम्यादिपूजनम् ।। . ॥ संक्षेपेण महारुद्रशतचण्डीविष्णुयागोपयोगी मण्डपकुण्डवेदीप्रकारः॥ भूमिसमचतुरस्रप्रकार:-मण्डपस्य प्राधान्याव पथमं मण्ड- पस्याधममध्यमोत्तमव्यवस्थया यादशमण्डपरचनाऽभीप्सिता भवेत तदनुरूप तादृशी भूमि शोधनकृतदिगभिप्रायेण समन्तात्समा १ अनानसरे भूम्यादीनां पूजनानन्तर विश्वकर्मणः सूत्रकारस्य गजस्थदेवताना खनित्रस्य वास्तुपुरुषस्य च क्रमेण विश्वकर्मणे नमः, सूत्रकाराय नमः, गजस्थ- देवताभ्यो नमः, खनित्राय नमः, वास्तुपुरुषाय नम इति नाममात्रेण पोडशो. पचारैः पञ्चोपचार पूजन कृ वा दशदिक्षु इन्द्रादिदेवानपि सपूज्य भूम्यादिसर्व- देवताभ्य एकतन्त्रेण पृथक् पृथक् वा बलिदान केचित् यच्छन्ति पर तत्र विशिष्ट- प्रमाणाभावात् शिष्टाचार मना कर्तव्य चेत्कर्तव्य कृते फलमकृते न दोष, ॥ एयमेव पूजनानन्तर खातकोणे सामान्यतः आग्नेयकोणे वा गर्त कृत्वा तत्रापि भूम्यादीना पूजन कृत्वा शुभलने मण्डपस्य स्तभारोपण कर्तव्यम् । अत्र प्रमाणार्थ मूल मृग्यम् ॥ तदनन्तर च पचगव्यमैत्रैः पञ्चगव्य कृत्वा तेन इरावतीत्यादि. नयमत्रैः भूम्याः प्रोक्षणं च रक्षोनमंत्रै सर्पपविकिरण कर्तव्यमित्यपि अनुष्ठान- प्रकाशादिग्रन्थेषु दृश्यते।

·(६४)
चतुरस्रा विदध्यात् ॥ प्रयमं दिक्शोधनसमये पूर्वादिदिक्चतुष्टये
तत्तत्रामोपलक्षितेपु बिन्दुषु शङ्कन निवेश्य ततो मण्डपविस्तारमित-
मनरत् सूत्रं द्विपाश मध्याङ्कितं विधाय सूत्रस्यैफ भान्तं पूर्वशङ्कौ
द्वितीयं दक्षिणशङ्की बनीयात् । तत्पश्चात् मृत्रमध्याङ्कितं चिह्नम्
अगिकोणदेशे चाकर्पयेत् । यत्र चिह्न पतेत् तवाग्नेयी दिगिति । एवं
दक्षिणपश्चिमशङ्खभ्यान्निर्मतिदिक् । पश्चिमोत्तरशङ्कभ्या वायवी दिक् ।
उत्तरपूर्वशङ्ख-यामैशानी दिग् इति (उचरदिक्सूचकयन्त्रादिद्वारैव
पूर्वादिदिशं निश्चिता वा कृत्वा) चतस्रो विदिशः स्थिराः सम्पद्यन्ते ।
इत्थं कृत्वा मण्डपार्थ यतेत ॥
अघमादिमण्डपमानम्-मण्डपस्य तु सर्वकर्माहतया विहि-
तत्वात विहितेपु तीर्थादिस्थानेषु वा कस्मिंश्चिदपि स्थाने समीकृतायां
भूमौ दीर्घविस्तारयोर्दशहस्ती द्वादशहस्ती वा कनिष्ठः, चतुर्दशहस्तः
पोडशहस्तो वा मध्यमः, अष्टादशादिहस्तः श्रेष्ठो मण्डपः कार्यः ।।
तुलादानादौ तु सर्वसमावेशाय विंशतिहस्त एवेति विशेषः । इति
सर्वसाधारणी मण्डपः॥ शतचण्ड्या पोडशहस्तं सहस्रचण्ड्या विंशति
हस्त मण्डपप्रमाणम् इति रामवाजपेयः ॥ कुण्डमण्डपनिर्णायकग्रन्येषु
अनेकमानमण्डिता मण्डपा दृश्यन्ते । मायः सर्वत्र पोडशहस्त
१ दिगन्तशकुद्वयग द्विपाश विस्तारतुल्य तु गुण दलाके । कोणे प्रकः-
दिति चेदकोणेनेव चतुष्कोणमतीर साधु । कुण्डसिद्धि ॥ १४ ॥
२ कुण्डसिद्धौ-दश १० सूर्य १२ करोमितोऽधम स्यादिन १२ शक्र
१५ प्रमित करैस्तु मध्य । धृति १८ भूप १६ करोमितो वरीयान् नख २०
हस्तोऽप्यथ मण्डपस्तुलायाम् ॥ १६ ॥

·(६५) मितो मण्डपो गृह्यते । मण्डपभूमानमुत्तमादिव्यवस्थया परिकल्प्य यजमानस्य स्वपंचमाशेन हस्ता चं हस्तोच्छायं वा इष्टकादिनिम्मितं समचतुरस्र मण्डपस्थलं सुचतुरशिल्पिभिर्निर्माय तत्र मण्डपं विद- ध्यात्।। ततो मण्डपस्य चतुर्दिक्षु द्रयोईयोः स्तम्भयोमध्ये मध्यपाङ्गेषु चत्वारि द्वारीणि कार्याणि तानि चाल्पे मण्डपे तु चतुस्त्रिंशत् ३४ अङ्गुलमानानि ज्ञातव्यानि, मध्यममण्डपे चतुरगुलाधिकद्विहस्त- मितानि, उत्तमे अष्टाङ्गुलाधिकद्विहस्तमितानि च कर्तव्यानि । तथा च मध्यभागे शिर्खर निर्माय द्वारवर्जम् एनं मण्डपं कटैर्ऋजुवंशैश्छादयेत् । स्तम्भकानपि सुवस्त्रसमूहैश्छादयेत् ॥ ततो द्विहस्तनिखातानां दश- इस्तवंशानामुपरि पञ्चहस्तदीर्यान द्विहस्तमितविस्तारान् चतुष्कोणा- कारान् गैरिकादिभिलिखितस्वस्वदिक्पालादिवाहनान् माच्यादि- क्रमणाी पीतादिवर्णकान् पटनिर्मितध्वजान् दद्यात् । यथा प्राच्या १ कृतोर्द्धबाहोः समभूगतस्य कर्तुः शराशः प्रपदोन्छ्रितस्य । यो वा स हस्तोऽस्य जिनाशकोऽपि स्यादङ्गुल तत्तदिमाशका ये । कु.सि. ॥४॥ तद्धस्तस्यैव कुण्डमण्डपादिषु गणपत्यादिस्थंडिलेषु च मानं गृह्यते ॥ २ उच्चा भूमिं मण्डपस्य प्रकुर्यात् हस्तान्मानामर्धहस्तोन्मिता वा ॥ मध्ये भूमि मण्डपेनोन्मिताच त्यक्त्या कुर्यात् मण्डपश्चेत् द्वितीयः ।। कु. सि. ॥१५॥ (यत्र प्रतिष्ठादौ मण्डपद्वयं तत्र कृतमण्डपेन समा भूमि मध्ये त्यक्या द्वितीय मण्डपं कुर्यात् ॥) सिद्धान्तशेखरे-- स्थलादांगुलोच्छ्रार्य मण्डपस्थलमारितम्।। महाकपिलपचरात्रे-उच्छायो हस्तमानं स्यात् सुसमं च सुशोभनम् ।। ३ कुण्डार्के-दिक्षु द्वारो द्विहस्ता उपरिचतुरिभै- रनुलैरेधिताः स्युः ॥११॥ ४ कुण्डसिदो-मध्यभागशिखर रचयित्वा छादयेदपि कटैजुवंशैः । द्वारवर्जमिह मण्डपमेनं स्तम्भकानपि सुवनसमूहै: ।। २२ ।।

·(६६) पीतवर्ण ध्वजे तहिपतीन्द्रस्य वाहनमरावतम् । आग्नेय्या रक्तवर्णे ध्वजे अग्निवाहनं डागम् ॥ दक्षिणस्यां कृष्णवर्णे ध्वजे यमवाहनं महिपम् । नमत्यां नीलवर्णे ध्वजे निक्रतिवाहनं सिंहम् । वारुण्यां वेतवर्णे ध्वजे वरुणवाहनं मत्स्यम् । वायव्यां धूम्रवर्णे ध्वजे वायुवाहनं हरिणम् । उत्तरे श्वेतवर्णे ध्वजे कुबेरवाहनमश्चम् ।। ऐशान्यां श्वेतवर्णे ध्वजे ईशवाहनं कृपभम् । एवं क्रमेण लिखित्वा दद्याद । तत उपरोक्त- दिक्पालध्वजवर्णानुरूपाः सप्तइस्तदीर्घा एकहस्तविस्तारासिकोणा- कारा अष्टौ पताका देयाः॥ तत्रापि क्रमात् ता वज्र-शक्ति-दण्ड- खड्ग-पाश-अङ्कुश-दा-त्रिशूल-लक्ष्मसहिता विधाय च नवमी पताकां पूर्वेशानयोर्मध्ये ब्रह्मणः (आचार्य कुण्डसमीपे) रक्तां ग्रन्या- न्तरे श्वेतवर्णामयवा कमण्डलुना अङ्कितां इंसान्विनां च कृत्वा दर्शमी- पताकां च पश्चिमनैर्ऋत्ययोर्मध्ये अनन्तस्य गरुडान्वितां दधात् । मण्डपस्योपरि दशहस्तमितं सप्तहस्तायतं त्रिहस्तविस्तृतं चित्रं क्षुद्र पष्टिकाभिर्युक्तम्, शैवे शाक्त त्रिशूलाकिन्तम् , वैष्णवे चक्रानि रमणीयक वनं दद्यात् ॥ ततो नारिकेलदलादिभिः मण्डपमाच्छाध मण्डपं वखादिभिः पुष्पपल्लवैः कदलीस्तम्भश्चैवं भूषयेत् यतो देव- १ विशदा नवमी शुभा पताका पुरुहूतेशदिगन्तरा विधैया 1 दशमी दिति- जस्य वरणस्य मध्ये स्यादिति केचिदाहुरार्याः ।। २ दशमी पताकाया उल्लेख. कुण्डसिद्विकुण्डादिग्रन्थेषु नास्ति जिन्तु रुद्रकल्पद्रुममन्ये मण्डपपूजने दिक्पाल- पूजनारसरे उच्छुितकरणस्य लिखितमस्ति ।। ३ परशुरामः-त्रिहस्तविततो दी? दशहस्नो विचित्रितः। चामरेणान्वितः शीर्षे प्रान्ते स घण्टिकः । दशहस्तो. दुनो दण्डे पुष्पगन्धैः समन्वितः॥

·प्रधानके मध्यभागे कुण्डकरणे न दोपः । एवं च नारायणभः,
निर्णयसिन्धः, शान्तिरत्ना, स्कान्दः इत्यादीनां वहुग्रन्थेप्वपि
तस्य प्रमाण वर्तते ॥ वेदपारायणागहवननवशतसहस्रचण्डयादिहवन!
तयैकादशिनीमारभ्य लघुण्द्रमहारुद्रातिरुद्रहवनेषु मंडपस्थ मध्यभागे
कुण्डं कार्य तदेव शुभदमित्यर्थः ॥ एवं च विष्णुयागे मध्यवेदी उक्ता
तस्मिनुत्तरस्यामेव कुण्डः । यत्र शतचण्ड्यादिदेव्युद्देशेन होमः क्रियते
तत्र देव्या मध्यवेदी चैद कुण्डविधानमुत्तमपक्षे पश्चिमस्यां दिशि द्विहस्तं
सहस्रचण्ड्यां चतुर्हस्तं पड्हस्तं वा चतुरस्र कुण्डं पद्मकुण्डं वा कुर्यात् ।।
पूर्वम् आहुतिसङ्ख्याङ्कसदृशं सर्वत्र यागकार्ये एकद्वित्रिचतुर्हस्ताथ-
न्यतरहस्तममाणं स्वीकृत्य मण्डपे यथोक्तस्थले स्वपञ्चपांशं निष्कास्य
चतुरसं कुण्डं विधाय शताः आहुती रत्निप्रमाणः कुण्डः कार्य:।
शतपरिमिते अरनिममाणं स्यात् । सहस्र हस्तं स्यात् । अयुतहवने
हस्तद्वयम् । लक्षे चतुईस्तम् । प्रयुतहरने पद्करम् | कोटौ ककुब्गि
वा अपरे नृपकर माहुः ॥ सक्षत्रसमखाते क्रमात् उपरितः चतु-
स्त्रियकुलमानत्रिमेखलान्वितं सकण्ठं सनाभि सोनिकुण्डं कुर्यात् ।
१ पञ्चमाशलक्षण तु पृष्टतो ६५तमे पृष्ठे टिप्पण्या दत्तम्॥ २ कुण्डसिद्धयाम्-
शता रनि. स्याच्छतपरिभतेऽनिषितत सहस्र हस्त स्यादयुतहवने हस्तयुगलम्।
चतुर्हस्त लक्षे प्रयुतहवने षट्करमिभैः ककुभिर्वा कोटौ नृपकरमपि प्राहुरपरे ॥
३ कुण्डसिद्धौ-खात क्षेत्रसम प्राहुरन्ये तु मेखला निना। कण्ठो
जिनाशमान स्याद् अर्कोश इति चापरे ॥४८॥
४ अधमा मेखलेका स्यात्
मध्यम मेखलाद्वयम् । श्रेष्ठास्तिस्रोऽथया द्वित्रिपश्चस्वधमतादिकम् ॥ १९ ॥
५ योनिळसाध्दी; विततिगुणलवादायतामिदिमागा तुङ्गा तापत् समन्तात्
परिधिरुपरिगा तापदण रम्यम्॥ निम्न कुण्ड विशती वठयदव्युगेनान्विताऽधो-
विशाला मूलात् सच्छिदनालान्तरवटरुचिराऽश्वत्यपत्राकृतिर्वा|कुण्डसिद्धिः॥५४॥

·(६७) भक्त्युत्पादको भवेदिति । ततो मण्डपात बाह्ये द्वारसम्मुखे इस्तान्तरे पूर्वादिक्रमेण अश्वत्यौदम्बरष्ठक्षन्यग्रोधक्षकाष्ठैः, अभावे वा एतेषां यथालाभेनकेन तोरणानि रचयेत् । ॥ संक्षेपत्तः मण्डपकुण्डवेदीरचनाप्रकारः।। नवकुंण्डकरणे तु पूर्वे चतुरस्रः, आग्नेय्याम् योनिः, दक्षिणस्याम् अर्धचन्द्रा, नैर्ऋत्यां त्रिकोणः, पश्चिमस्या वर्तुला, वायव्या पट्कोण:, उत्तरस्यां पद्माकारः, ईशान्याम् अष्टकोणः, पूर्वेशानयोर्मध्ये नवम आचार्यकुण्डश्चतुरस्रो वा धर्तुलाकारः कर्तव्यः ॥ पंचकुण्डकरणे पूर्वे चतुरस्रः। दक्षिणस्याम् अर्धचन्द्रः । पश्चिमस्यां वृत्तः। उचरस्यां पद्मः। ईशान्याम् चतुरस्रः ॥ एककुण्डः कर्तव्यचेत् पश्चिमायां वा उत्तरस्याम् ईशान्यां वा केवलं चतुरस्रः कर्तव्यः। कुण्डरत्नावल्याम्- एकं कुण्डं शुभदं मध्ये शान्तौ जपाङ्गहवनेषु । आरभ्यैकादशिनी लघुमहदतिरुद्रहवनविधौ ॥ इति वचनानुसारेणेव महारुद्रादौ होम- १ कुण्डसिद्धौ-पूर्नादिदिक्षु रचयेदपि तोरणानि न्यग्रोधजंबुफलपिप्पलवृक्ष- राजैः। अश्वत्थजंतुफलपर्कटिभूरिपद्भिर्धेषामभारत इमान्यथ वैककेन |॥ २३ ॥ हस्ताबहिर्मण्डपतः शरागखरैः करैस्तान्यधमादिकेषु । दीर्वणि च प्राहुरथायतिः स्यात् तेपा द्विहस्ता चरणप्रवृद्धया ॥२४॥२ कुण्डसिद्धौ-प्राच्याश्चतुष्कोणभगे- न्दुखण्डत्रिकोणवृत्तागभुजाधुजानि । अष्टानि शकेचरयोस्तु मध्ये वेदानि वा वृत्तमुशन्ति कुण्डम् ॥ ३१ ॥ ३ कुण्डसिद्धौ-आशेशकुण्डैरिह पञ्चकुण्डी चैकं यदा पश्चिमसोमशैवे । वेयाः सपादेन फरेण यद्वा पादातरेणाखिलकुण्ड- संस्था ॥ ३२॥ - ·सर्वत्र नाभिरपि कुण्डस्य मध्यभागे कुण्डाकृतिः पद्माकृतिर्वा निवेश- नीया | किन्तु पाकुण्डे नाभिः योनिकुण्डे योनिश्च न विधेया। वेदीमानम्-महारुद्रयागे तु रुद्रवेदी ऐशान्यामेव विहिता । शत. चण्ड्या मध्यभागे अष्टांना वेदी भवेत् । शतचण्ड्यादौ यदि मध्ये कुण्डं कृतं चेत् मुख्यवेदी पूर्वस्पामीशान्यां वा कर्तव्या | अस्माकं मतं तु मध्यवेदीविषयकमेव ॥ विष्णुयागे तु वेदी मध्यभागे चतुरसा कार्या। सर्वत्र हस्तोच्छ्रा विधेया। कुण्डव्यासप्रमाणाऽपि पधानदेवता- १ वेदी त्रिभागेन सपाकरोचा ॥१७|| इति मण्डपकुण्डसिद्धौ । त्रिभाग मण्डपं कृत्वा मध्यभागस्तु वेदिका । हस्तमात्रं तदुत्सेवं चतुरस्र समन्ततः ।। इति क्रियासारे वसिष्ठमतेऽपि च ॥ २ मध्यभागे कुण्डकरणे तु कुण्डादीशल्या मण्ड- पमध्य एव रुद्रवेदी कार्या । (तदुक्तं) गर्तस्योत्तरपूर्वेण स्थण्डिलं हस्तमानकम् । द्वियत्रं चतुरस्रं च वित्तस्त्युच्छ्रायसाम्मतमिति । ( गर्तात्कुण्डादीशान्यामित्यर्थः ।) तत्र व्यङ्गुलोच्छ्रायः प्रथमो वप्रः । व्यङ्गुलोच्छायो द्वितीयो वप्रः । विस्तारस्तु द्वयोर्धङ्गुलमेव । वोपरि सप्ताङ्गुलोच्छ्राया हस्तविस्तृता च सुश्लपणा कार्या । वप्रैः सह द्वादशगुलोचता भवति । इति रुद्रकल्पद्रुमे । कुण्डरत्नावल्याम्-रुद्रादौ हवनेऽथ वेदिरयवा वेदा ४ ग ६ नागैः ८ करेणैक १ द्वि २ त्रिमि ३ रंगुलैश्च कथिता राजादिषु न्यूनता ॥ ३ पोडशहस्तमण्डपे अष्टादशाङ्गुला- धिकहस्तेन विंशतिहस्ते चतुर्विशत्यकुलाधिकइस्तेन कोणेषभयतोऽङ्कयित्वाँऽष्ट- सूत्रदानात् अष्टासमिति राघवमट्टः ॥ ४ सिद्धान्तशेखरे—यावान् कुण्डस्य व्यासस्तावत्प्रमाणा प्रधानवेदी इति ॥ सुबोधिन्याम्---इष्टिकाभिश्चिता रम्या समंताब्राह्मणस्य तु । एकद्विव्यङ्गुलैन्यूना सैव क्षत्रादिषु निषु ॥ महामंडपवेदिः स्याच्चतुःषडष्टहस्तका । सकृत्सादै द्विहस्तोचा हीनमध्योत्तमा क्रमाद्।। पूर्वस्यामी- शान्यां वा वेदी स्याचेत्कुण्डमानसदृशाऽपि केचिन्मन्यन्ते ।।

·(७०) वेदी भवति । महामण्डपवेदी तु सकृत्सार्द्धविहस्तममाणोचा चतुरादि- हस्तविस्तृता एकाद्यङ्गुलममाणन्यूना वर्णक्रमेण भवति । पञ्चकुण्डी- नवकुण्डीपक्षे तु मध्य एव प्रधानदेवस्य वेदी भवति । वस्तुतस्तु चतुरस्रा चतुष्कोणा वेदी सर्वफलमदेति । सिद्धान्तशेखरवचनान्मुख्या चतुरचैव सर्वत्र ॥ इति वेदिकाविधानम् । मण्डपस्यैशान्यां हस्तमानोचं समचतुरस्रं त्रिवमानितश्च ग्रहस्या- पनार्थ ग्रहपीठम् (महारुद्रे ईशान्यामेव रद्रवेदी भवति तदा रुद्रवेद्या दक्षिणभागे ग्रहवेदी विधेया)। आग्नेय्या हस्तमात्रसमचतुरसं द्वादशा. द्गुलोचं समातृकं गणपतिपीठम् । तदुत्तर तत्समानमेव योगिनीपीठम् । नैर्ऋत्यां इस्तमात्रसमचतुरस्र द्वादशाकुलोचं चतुरहुलोचं वा वास्तुपी- उम्। वायव्य कोणे हम्तमानसमचतुरस्र द्वादशाकुलाचं क्षेत्रपालपीठम् । तद्दक्षिणे चतुस्त्रिंशदङ्गलसमचतुरस्र द्वादशाङ्गुलोचं स्नानपीठम् (वारुण- पीठम् ) विधेयम् । इति संक्षेपतः कुण्डमण्डपरचनामकारः॥ मण्डपकुण्डादिरचनामकारस्तु संक्षेपेणात्र स्पष्टीकृतः अतीव परि- स्फुटमकारास्तु तत्तद्विषयकशास्त्रे द्रष्टव्याः । अस्मिन् ग्रन्थेऽस्मामिस्तु ग्रन्यविस्तृतिभयात् दिड्मात्रमेव प्रदर्शितम् ॥ इति संक्षेपतः मण्डपकुण्डवेदीप्रकारः।। १ सर्वपीठाना मानादीना प्रमाणं तु विस्तरेण तत्र तत्र स्थापनप्रकरणे टिप्पण्या दृष्टव्यम् ।

·॥ हवनात्मकमहारुद्रप्रयोगः॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीमाईशङ्कराज्जातः स उमाशङ्करो द्विजः ॥ पिता मे सुकृती जन्मप्रदाता गुरुरादिमः ॥१॥ शुक्लोपाढमहानन्दतनयो देवशङ्करः॥ दीक्षागुरुदितीयोऽगात्पश्चाद्भूत्वा यतिर्दिवम् ॥२॥ वेदान्तादिवृहद्विद्या सरहस्यामुपादिशत् ।। गुरुः श्री- चेतनानन्दब्रह्मचारी तृतीयकः॥३॥ एता गुरुजयी स्मृत्वा दुर्गाशङ्कर- शास्त्रिणा ॥ होमात्मकमहारुद्रप्रयोगोऽयं विरच्यते ॥४॥ श्रमोऽयं क्रियते नूनं परोपकृतये मया ॥ स्यान्यूनमिह यत्किञ्चित्क्षन्तव्यं तत्स्वयं बुधैः ।। ५॥ अथ हवनात्मकमरारुद्रप्रयोगमारम्भः ॥ कृतमङ्गलम्मानः स्वलता सम्भृतमगलसम्भारो निर्णेजनान्तपञ्चमहायज्ञान्तकृतनित्य- क्रिया परिहिताहतसोत्तरीयवासाः यजमानो मगलरङ्गवल्लीमण्डितशुद्ध- स्थले श्रीपादिमशस्तदारुनिर्मिते कुशोत्तरकम्बलाधास्ते स्त्रासने जीवस्त्राच्छादिते पीठे प्राङ्मुख उपविश्य पत्नी स्वदक्षिणतः माड्मुखी- मुपवेशयेत् ॥ शिखाबन्धनम्-मानस्तोक इति मन्त्रस्य कुत्सऋपिः जगती . छन्दः एको रद्री देवता शिखाबन्धने विनियोगः॥ ॐमानस्तोकेतनये मान आयुपिमानोगोपुमानोऽअपुरीरिपः ॥मानौवीरान्→प्रभामिनों वधी विष्मन्तु सदुमिचा हवामहे ॥ ॥ इत्यद्गुष्ठमात्रां शिखा नैर्ऋत्या बनीयात् ॥ १

·पवित्रधारणम्-सव्यहस्त कुशत्रयं दक्षिणहस्ते कुशद्वर्य धारयेत-
ॐ पुवित्रेस्थो वैष्ण्णव्या सवितुर्व प्रसुवऽउत्पूनाम्याच्छद्रेणपवित्रण
सूर्यस्यरश्म्मिभिः ॥२॥ तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्काम
पुनेतरीकेयम् ॥ ५॥ अनामिकयोरेकैकं पवित्रं धारयेत् ।।
आचमनम्-ॐकेशवाय नमः स्वाहा। *नारायणाय नमः स्वाहा।
ॐमाधवाय नमः स्वाहा ॥ हस्तप्रक्षालनम्-गोविन्दाय नमः ।।
प्राणायामः-प्रणवस्य परब्रह्म ऋषिः । परमात्मा देवता । दैवी
गायत्रीछन्दः। भूरादिसप्तव्याहृतीनां विश्वामित्रजमदग्निभरद्वाजगौतमा-
त्रिवसिष्ठकश्यपाऋपयः अग्निवायुमूर्यबृहस्पतिवरुणेन्द्रविश्वेदेवादेवताः।
गायत्र्युप्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्गित्रिष्टुब्जगत्यश्छन्दांसि । तत्सवितुरि-
त्यस्य विश्वामित्रऋपिः। सविता देवता। गायत्रीछन्दः। आपोज्योतिरि-
त्यस्य प्रजापतिक्रपि. । ब्रह्माग्निवायुसूर्या देवताः। यजुश्छन्दः । सर्वेपां
माणायामे विनियोगमा ॐभूः ॐभुवः स्वः ॐमहः ॐजनः तपः
*सत्यम् तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो दे॒वस्य॑ धीमहि ॥ धियो यो नः
प्रचोदयात् ॥ ॥ ॐआपोज्योतीरसौमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरोम् ।। एवं
पूरकः कुम्भकः रेचकः क्रमेण त्रिवारं पठेत् ।।
यजमानललाटे तिलकं कुर्यात्-स्वस्तिनऽइन्दोवृद्धश्रवार
स्वस्तिन:पूपाविश्ववेदालं ।। खुस्तिनुस्ताक्ष्योऽअरिष्टनेमिस्वस्तिनी
बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॥ स्वस्तिस्तु याविनाशाख्या पुण्यकल्याण-
वृद्धिदा । विनायफपिया नित्यं वरदाऽस्तु सदा तव ।।
भद्रमूक्तं पठेत् ॐआनौभद्रा?ऋतबीयन्तुचिश्वतोदयासोऽअपरी-
तासऽद्भिदौदेवानीयथासमिवघेऽअसुन्नायुवीरक्षितारोदिवैदिवे
|दुवानम्भिद्रामुमति जयुतान्देवानारातिरभिनोनिवर्तताम्।।
दुवानसुिख्यमुपसेदिमाघुपन्दे॒वानुऽभारमतिरन्नजीवसे ॥६॥

·(३) तान्पूर्वयानिविदाहूमहेवयम्भर्गम्मित्रमर्दितिन्दक्षमस्त्रिधम् ॥ अर्युमणं बरुण सोममुश्विनामरस्वतीनटसुभगामयस्करत ॥१तन्नोवातोमा- मुवातुभेपु नन्तन्मातापृथिवीतत्पुताद्यौ? ।। तद्यावाण: सोमसुतीम- योभुवस्तदश्विनाशृणुतन्धिष्ण्यायुवम्॥शानमीनिञ्जगतस्तस्युपरप्प- सिन्धियन्त्रिमर्वसहमहेधुयम्॥पूपानोयथावेदसामस(धेरैक्षितापायुर- दधदस्यस्तयशस्वस्तिनुऽइन्द्रोवृदथवा स्वस्तिन-पूपाविश्ववेदाटा स्वस्तिनुस्तायोऽअरिष्टनेमिट स्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥६॥ पृषद- श्वामरुतः पृश्निमातरर्दशुभेय्यावनिोचिदर्थेपुजर्मय।अग्निजितामनवट सूरचक्षसोधिनीदेवाऽभवसागमविद ॥ ॥ भद्रणेभिःशृणुयाम देवाभद्रम्पश्येमाक्षभिर्यजत्राट ॥ स्थिरैरस्तुष्टुवातस्तुनूभियशेमादि देवहितुय्यदायु- ॥ ३५ ॥ शुतमिनुशरदोऽअन्तिदेवायनानश्चमाजर- सन्तुनूनाम् ॥ पुत्रासोय पितरोभवन्तिमानांमद्ध्यारीरिपतापुर्गन्तौट ॥३६॥ अदितिौरदितिरन्तरिक्षपदितिर्मातासपितासपुत्र। विधे- देवाऽअदितिःपञ्चजनाऽअदितिर्जातमदितिर्जनित्वम् ॥ ॥ धौ? शान्तिरन्तरिक्ष शान्ति-पृथिवीशान्तिरापुटशान्तुिरोपंधयुटशान्ति- बनस्पतयुटशान्तिर्विश्वेदेवा? शान्तुिब्रह्मशान्तुिर्टसई शान्ति शान्ति- रेवशान्तिसामुाशान्तिरेधि ॥५॥ यतायतसुमीइसेतोनोऽअभय- कुरु ॥ शन्न-कुरुपुजाभ्योभयन्नःपभुभ्यं- ॥ ॥ सुशान्तिर्भवतु ।। देवतानमस्कार:-श्रीमन्महागणाधिपतये नमः इष्टदेवताभ्यो नमः कुलदेवताभ्यो नमः ग्रामदेवताभ्यो नमः स्थानदेवताभ्यो नमः पाणीहिरण्यगर्भाय नमः श्रीलक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः श्रीउमामहे- वराभ्यां नमः शचीपुरन्दराभ्यां नमः मातापिचरणकमळेभ्यो नमः सर्वेभ्यो देवेभ्योनमः श्रीगुरुभ्योनमा श्रीपरमगुरुभ्यो नमः श्रीपरमेष्ठि- ·(४) गुरुभ्यो नमः श्रीपरात्परगुरुभ्यो नमः सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः निर्विघ्नमस्तु ॥, मुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः। लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः॥धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजानन द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ॥ विद्यारम्भे विवाहे च भवेशे निर्गमे तथा । सङ्ग्रामे सटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते।।शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्ण चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।। अभी- प्सितार्थसिद्ध्यर्थ पूजितो यः सुरासुरैः। सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः।। सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते।। सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेपाममङ्गलम् । येपा हृदिस्थो भगवान्मङ्गलायतनं हरिः॥ तदेवलग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रवलं तदेव । विद्यावलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽवियुगं स्मरामि॥ लाभस्तेषां जयस्तेपां कुतस्तेपां पराजयः।येपामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थी जनार्दनः ।। यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तन श्रीविजयो भूति(वा नीतिर्मतिर्मम ॥ सर्वेप्वारब्धकार्यपु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥ विनायकं गुरुं भानु ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वती मणौम्यादी सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ सकल्पा-विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवत्ती महापुरुपस्य विष्णो- राज्ञया प्रवर्चमानस्य अद्य ब्रह्मणः द्वितीये परार्दै श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैव- स्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे जम्बुद्वीपे रामक्षेने परशुरामाश्रमे दण्डकारण्यदेश श्रीगोदावर्याः पश्चिमदिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेरुत्तरेतीरे अमुके श्रीशालिवाहनशके अमुकनामसंवत्सरे. तयाअमुके श्रीविक्रमवर्षे अमुमनामसंवत्सरे अमुकायने अमुक अमु- कमास अमुफपले अमुकतियी अमुकवासरे अमुफनक्षत्रे अमुकराशि- स्थिते चन्द्रे अमुफराशिस्थिते श्रीसूर्ये अमुकराशिस्थिते देवगुरी शेपेषु ·+ ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानस्थितेषु सत्सु एवं गुणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ अमुकसगोत्रोऽमुकशर्माऽहं मम सपिच्छान्तिपूर्वकं दी. र्घायुर्विपुलधनधान्यपुत्रपौत्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिवृद्धिस्थिरलक्ष्मीकीर्ति- लाभशत्रुपराजयसदभीष्टसिद्धये कायिकाद्यखिलपापक्षयपूर्वकधर्मार्थ- काममोक्षतिचतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थं श्रीमृत्युञ्जयदेवतापीतये एक षष्टयुत्तरशतधामन्त्रविभागपक्षेण अद्यदिनमारभ्य पञ्चाहपक्षाश्रयेण सग्रहमखहवनात्यकमहारुद्रं करिष्ये ।। पुनर्जलमादाय-तदगतया गणपतिपूजनं स्वस्तिपुण्याहवाचनं मातृकापूजनं वसो रापूजनं आयुष्यमत्रजनान्दीश्राद्धञ्चाहं करिष्ये॥ पुनर्जलमादाय-तत्रादौ दिग्रक्षणं कलशार्चनं च करिष्ये । दिग्रक्षणम्-वामहस्ते गौरसर्पपानगृहीत्वा-ॐरक्षोहणवलगुहन- वैष्णवीमिदमहन्तवलुगमुस्किरामियम्मनिष्टयोयममात्यौनिचखानेद- महन्तवलुगमुकिरामियम्मसमानोयमसमानोनिचुखानेदमुहन्तबलग- मुक्करामियम्मेसन्धुऱ्यामसवन्धुर्निचुखानेदमहन्तबलगमुक्तिरामिय- म्मैसजातोयमसंजातोनिखानोत्कृत्याङ्किरामि॥२३॥ रक्षोहणौवाबल- गुहनु पोशामिवैष्णुवावक्षोडणीवोबलगुहनीवनयामिवैष्णुनावक्षोह- गौवोवलगुहनोवस्तृणामिवैष्ण्णुराव्रक्षाहौवांचलगुहनाऽउपदधामि_- प्पणवीरक्षोहोवांचलगुइनौपहामिवैष्ण्णुवीवप्पणवमसिवैष्ण्णवास्त्वं ॥शारक्षसाम्भासिनिरस्तुहरसऽडुदमहुरक्षोभितिष्ठामीदमुहारक्षो- ...॥ १ अनानेफेषु पक्षेषु यो मन्त्रविभागपक्ष आश्रयणीय स वक्तव्यः ।।

·दत्॥६॥ अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः । ये भूता विघ्न- कारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया ।। अपकामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतो- दिशम्। सर्वेपामवरोधेन महारुद्रं समारभे|यदा संस्थितं भूतं स्थानमा- श्रित्य सर्वतः । स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यत्रस्थं तत्र गच्छतु । भूतमेत- पिशाचाधा अपक्रामन्तु राक्षसाः स्थानादस्माद्वजन्त्वन्यत्स्वीकरोमि मुवन्त्विमाम् । भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन। ते सर्वे- ऽप्यपगच्छन्तु रुद्रयागं करोम्यहम् ॥ एतैर्मन्नः सर्वदिक्षु विकिरेत् ।। भैरवनमस्कार:-तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदुहनोपम । भैर- वाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ वामपादतलपार्थेन भूमि त्रि:- पहृत्य उदकस्पर्शः॥ १ उदकस्पर्शनिर्णयः।। कात्यायनः रौद्रं राक्षसमापुरमाभिचारणिक मन्त्र- मुक्त्वा पित्र्यमात्मानं चालभ्योपस्पृशेदपः||अत्र चकारमहणात् तदैवतं कर्म कृत्वेति कर्कोपाध्यायादयः सर्वे कल्पसूत्रभाष्यकारा व्याख्यातवन्तः ॥ हेमाद्री याज्ञव- ल्क्योपि-रौद्रपित्र्यासुरान्मन्त्रारतथा चैवाभिचारकान् । व्याहत्यालभ्य चात्मानमपः स्पृष्ट्वाऽन्यमाचरेत्।। अपामुपस्पर्शनम् आचमनमिति हेमाद्रिणा व्याख्यातं लिङ्गात्।। प्राङ्तिष्ठन्नप उपस्पृशतीति प्रवृत्य तेन पूतिरन्तरतोमेध्या का आपो मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति||आलम्ममात्रं या आचमनानुपदेशात्तस्य च नैमित्तिकत्वाच्छब्दसाम- •च्च||अप उपस्पृशतीति लिङ्गमर्थवादमानं दीक्षास्नानवदिति कर्कः।। छन्दोगपरि- शिष्टे कात्यायनः-पित्र्यमन्त्रानुद्रवणे आमालम्भे ह्यवेक्षणे । अधोवायुसमुत्सर्गे प्रहासेऽनृतभाषणेमार्जारमूषकस्पर्श ह्याक्रुष्टे क्रोधसम्भवे । निमित्तेप्येषु सर्वत्र कर्म कुर्वनपः स्पृशेत्॥ अनुद्रवणमुच्चारणम् || आत्मालम्मो हृदयस्पर्शः॥ अवेक्षणमपि तस्यैव ।। अत्र पित्र्यमन्त्रोचारणात्मालम्भावेक्षणानि यज्ञादौ विहितान्येव ग्राह्याणि न लौकिकानि।महासे महति हासे न स्मितमात्रे|| मार्जारस्य मार्जारकृत एव|| स्वयंकृते तु स्नानस्योक्तवादित्युक्तमाचारादर्श | आक्रुष्टे परुषभाषणे ॥ क्रोधसम्भवो मानसि- ·कलशार्चनम्-स्थवामभागे अक्षतपुञ्जोपरि पूजार्थजलपूरितकलशं संस्थाप्यतत्रवरुणावाहनम्-तत्त्वायामीसस्य शुनाशेपक्रपित्रिष्टुप्छन्द: वरुणो देवत्ता वरुणावाहने विनियोगः-ॐतत्यायामिन्ब्रह्मणाबन्दमान- स्तदाशास्तृयजमानोहुविभि ।। अहेडमानोवरणेहयोध्युरुश समानुs आयुर्टमोपीटा ॐ भूर्भुवः स्वः अस्मिन्कलशे वरुणं साझं सपरि- वारं सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि । प्रतिष्ठापनम्-ॐ मनौजूतिर्नुपतामाय॑स्य बृहस्प्पतिर्युशमिमन्तनोत्वरिष्टृयज्ञ समिम- न्दधातु ॥ विश्वेदेवासंडुर्मादयन्तामोइम्पतिष्ठा॥ ॐवरुणायनमः चरुण सुप्रतिष्ठितो चरदो भव ।। कलशाभिमन्त्रणपूर्वकदेवतावाहनम्- कोपि।। हेमाद्रौ बृहस्पतिनाप्येवमेवोक्तम् || अपः स्पृशेदित्यनेनापा स्पर्शनमेव विष- क्षितं न याचमनमिति ॥ भर्तृयज्ञपितृभूतिकर्कोपाध्यायवासुदेवगर्गश्रीअनन्तदेव- याज्ञिकादयः सर्वे कल्पसूत्रभाष्यकारा व्याख्यातवन्त ॥ सप्रदायादयः पद्धतिका- राश्च ।। अत्र सर्वेषु वाक्येधपः स्पृशेदिति पाठादपःस्पर्शो जलस्पर्श एन याज्ञिक- सम्प्रदायाविरुद्धः॥ येषु तु उपस्पृशेदिति पाठस्तत्र तु उपस्पर्शनम् आचमनमि. त्युक्तमाचारादर्श | आपस्तम्बः--स्वप्ने क्षवथौ श्वालम्भे लोहितस्य फेशानामग्नेमका ब्राह्मणस्य स्त्रियाश्चालम्भे महापथ गत्वा अमेय चोपस्पृश्याप्रयत च मनुष्य नीनी च परिधायाप उपस्पृशेत्॥ हेमाद्रो मार्कण्डेयपुराणे-क्षुतादौ सम्यगाचामे स्पृशेद्वा- तृणादिकम्।। कुर्वीतालम्भन वापि दक्षिणश्रवणस्य वे|| यथाविभनतो ह्येतत्पूर्णलाभ ततः परम् ॥ न विद्यमाने पूर्णन ह्युत्तरप्रातिरिष्यते। वसिष्ठ:-क्षुते निष्ठीरिते सुप्ते परिधानेऽश्रुपातने ।। पञ्चस्वेतेषु चाचामेच्छोर वा दक्षिण स्पृशेत् ॥ पराशर,- क्षुते निष्ठीविते चैत्र दन्तश्लिष्टे तथानृते ॥ पतिताना च संभाषे दक्षिण श्रवणं स्पृशेत्॥मदनरत्ने बौधायनः-प्रभासादीनि तीर्थानि गद्गाद्याः सरितस्तथा।। विवस्य दक्षिणे कर्णे सन्तीति मनुरवीत् }} आदित्यो वरणः सोमो यहि युस्तथैव च ।। प्रिस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं तिष्ठन्ति देवता ॥

·अनामिकया कलशं स्पृष्ट्वा-कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः मूलं तत्र स्थितो ब्रह्मा मन्ये मातृगणाः स्मृताः। कुशा तु सागराः सर्वे सप्तदीपा वसुन्धरा । मग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवंदो ह्यथर्वणः । अझैव सहिताः सर्वे कलशाम्बुसमाश्रिताः ।। अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा। आयान्तु देवपूजार्थ दुरितक्षयकारकाः।। गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । कावरि नर्मदे सिन्यो जलेऽस्मिन्सनिधि कुरु ! ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवे । तेन सत्येन मे देव तीर्थ देहि दिवाकर।। पूजनम्-पूर्व ऋग्वेदाय नमः।। दक्षिणे यजुर्वेदाय नमःभापश्चिमै सामवेदाय नमः। उत्तर अथर्वणवेदाय नमः। कलशमध्ये अपाम्पतये वरुणाय नमः।। कलशाधिष्ठावदेवताभ्यो नमः ध्यायामि।। कलशाधिष्ठावदेवताभ्यो नमः आसनार्थे अक्षतान्समर्पयामि।। कलशा- धिष्ठावदेवताभ्यो नमः पाद्यं समर्पयामि।। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः अर्घ समर्पयामि।।कलशाधिष्ठातृदेवताभ्योनमः आचमनीयं समर्पयामि। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः स्नानं समर्पयामि। कलशाधिष्ठातृदेवता- भ्यो नमः वस्त्रार्थमक्षतान्समर्पयामि ।। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः यज्ञोपवीतार्थमक्षतान्समर्पयामि ।। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि।। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यानमः अक्षतान् समर्पयामि।।कल. शाधिष्ठातृदेवताभ्योनमः पुष्पाणि समर्पयामि।।कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि।।कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः धूप- माघापयामि। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्योनमः दीपं दर्शयामि।।कलशाघि- छातृदेवताभ्यो नमः नैवेद्य समर्पयामि ॥ कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः सपूगीफलताम्बूलं समर्पयामि।। कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः हिरण्य गर्भदक्षिणां समर्पयामि।कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः नीराजयामि।।

·मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-ॐतत्वोयामिलाकलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः मन्त्र- पुष्पाञ्जलि-समर्पयामि ॥ कलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः प्रार्थनापूर्वक नमस्करोमि।अनया पूजया कलशाधिष्ठातृदेवताः साङ्गाः सपरिवाराः पीयन्ताम्।कलशं पार्थयेत्-देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ। उत्प- नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम्।।त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि माणाः प्रतिष्ठिताः।। शिवः स्वयं त्वमवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्यवसको रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलपदाः॥ त्वत्मसादादिमां पूजा कर्तुमीहे जलोद्भव । सानिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नी भव सर्वदा।।अङ्कुशमुद्रया सर्वाणि तीर्थानि ध्यात्वाऽऽवाह्य वं इति धेनु- मुद्रया अमृतीकृत्य हूँ इति कवचेनावगुण्ट्य मत्स्यमुद्रयाऽऽच्छाधवं वरु- गायनमः इत्यनेनाटवारमभिमन्य तस्मादुदकादुदक गृहीत्वा स्वात्मानं स्वशिरश्च सम्मोक्षेत्-ॐआपोहिष्ठा०॥ अपविना पवित्रो वा०॥ पुनः स्वल्पोदकमादाय पूजासम्भारान्सम्प्रोक्ष्य ता च भूमि संमोक्ष्य कलश- मुद्रा प्रदर्शयेत्।। दीपपूजनम्-घृतदीप प्रज्वाल्य निर्वातस्थले निधाय- ॐअमिज्योतिषाज्योतिष्म्मानुक्रमोवर्चसावर्चस्वान् ।। सुहमुदा सिसुइस्रायत्त्वा॥ ॥ॐ भूर्भुवः स्वः दीपस्थदेवतायनमः आवाहयामि सोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि नमकरोमि ।। अथ गणपतिपूजनम्-ताम्रपान सिद्धियुद्धिसहितं महागणपति संस्थाप्य । ध्यानम्-उचैर्ब्रह्माण्डखण्डद्वितयसहचर कुम्भयुग्मं दधानं प्रेलु नागारिपक्षमतिभटविकटश्रोतालाभिरामम् । देवं शम्भोरपत्वं भुजगपतितनुस्पर्धिवर्धिष्णुहस्तं ध्याये पूनार्थमीशं गणपतिममलं धीवर कुञ्जरास्यम्।।ॐ भूर्भुवःस्वः सिद्धिबुद्धिसहितमहाग० नमः ध्यायामि।

·. आवाहनम्-ॐगुणानान्स्वा०॥ॐ भूर्भुवःस्वः सिद्धिपुद्धिसहितमहागण- पतयनमः गणपतिम् आवाइयामि॥मतिष्ठापनम् ॐमनौजूतिर्नुपता० सिद्धिबुद्धिसहितगणेश मुमतिष्ठितो वरदो भव। आसनम् ॐवर्मोs स्मिसमानानामुघतामिवसूर्यः इमन्तमभितिष्ठामियोमाकवाभिदासति॥ ॐ भूर्भुवःस्वः सि०महागणप० आसनं समर्पयामि।पायम्-ॐएवावा- नस्यमहिमातोज्यायाँश्चपूरुप८ ॥ पादौस्युविश्व भूतानित्रिपादस्या- मृतन्दुिवि॥ ॥ॐभूर्भुवः खः सिद्धियुद्धिसहितमहागणपतयेनमः पाचं समर्पयामि।। अर्थम-धामन्तुविश्वम्भुबनुमधिश्श्रुितमन्त? समुद्रधु- न्तरायुपि । अपामन किसमियऽआभृतस्तमश्यामुमधुमन्तन्तऽम्मि- म् ॥॥ ॐभूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहितम० अर्ये समर्पयामि ।। आचमनीयम्-डुमम्मेवरुणश्श्रुधीहर्वमुद्याचमृडयावामनुस्युराचक || ॐ भूर्भुवःस्वः सि० म० आचमनीयं समर्पयामि।पियःस्नानम्- ॐपयमौरुपंवद्यादुनोरूपङ्कन्धुनि। सोमस्यरुपंचार्जिनासौम्म्यस्य रुपमामिक्षा॥३३॥ॐ भूर्भुवःस्वः सि०म० पयालानं स० पयास्तानान्ते शुद्धोदकस्नानसमर्पयामि। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि।। दधिनानम् दुधिकाण्णोऽअकारिपञ्जिष्णोरश्वस्यचाजिन-आसुर- मिनोमुखांकरत्मणुऽापितारिपत्॥३३॥ ॐ भू० सि० म० दधिः स्नानं सादधिस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं स० शुद्धोदकलानान्ते आच- मनीयं स० घृतस्नानम्-प्रतेनाजन्सम्पयोदेवयानामजानन्चाज्य- प्प्यैतदे॒वान्। भर्नुस्वासप्तपदि-सचन्तापामस्मैयनमानायधेहि। ॥शाभू० मि० मघृतस्नानं स० घृतस्नानान्ते शुद्धोढकनानं सशुद्धोदकस्नानान्ने आचमनीयं समर्पयामि।। मधुस्नानम्-स्वाहा. .

·मुरुद्धिटपरिश्रीयस्ववि?सुस्पृशंस्पाहिामधुमधुपर्ध||ॐ भूर्भुव: स्वः सिद्धियुद्धिसहितमहागणपतये नमः मधुस्नानं समर्पयामि । मयु- स्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सशुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स०॥ शर्करास्नानम्-ॐअपारसुमुवयसहसूर्येसन्तसुमाहितम् ॥ अपार्श- रसंस्युयोरसस्तंयोगृहाम्म्युत्तममुपयामाद्दीतोसीन्द्रीयत्वाजुष्ट्रगृहाम्म्ये- पतुयोनिरिन्द्रायस्वाजुट्टतमम्।।३।। ॐभू स्वः सि० म० शर्करास्नानं स० । शर्करास्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं स०। शुद्धोदकस्नानान्ते आच- मनीयं स०पगन्धोदकस्नानम्-ॐगुन्धुर्वस्त्वाधिश्वावसुदंपरिदधातुधि- अवस्यारिष्टचैयजमानस्यपरिधिरस्यग्निरिडईडित? ॥॥ ॐभूर्भुवः स्वः सि०म० गन्धोदकस्नानं स०। गन्धोदकस्नानान्तै शुद्धोदकस्नानं स० शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं स०॥उद्वर्तनस्नानम्-ॐअशुना- तेऽअपृच्यताम्परुपापरु-॥ गन्धस्तुसोममवतुमदायरसोऽभच्युत ॥३॥ॐ भूर्भुवःस्वासि ०म०उद्वर्तनस्नानं स० उद्वर्तनस्नानान्त शुद्धोद- कस्नानं स० शुद्धोदकस्नानान्त आचमनीयं समर्पयामि।।सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समये निर्माल्यमुत्तरे विसृज्य अभिपेक:-ॐनमस्ते गणपतये त्वमेव प्रत्यक्षं तत्वमसि त्वमेव केवलं कासि त्वमेव केवलं धर्तासि त्वमेव केवलं हर्तासि त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि त्वं साक्षा- दात्माऽसि नित्यम् ऋतं वच्मि सत्यं वच्मि अब त्वं माम् अव वक्तारम् अव श्रोतारम् अव दातारम् अव धातारम् अवानूचानमव शिष्यम् अव पश्चात्तात् अव पुरस्तात् अवोत्तरात्तात् अव दक्षिणात्तात् अव चोर्ध्वात्ताव अवाधरात्तात् सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् त्वं वाङ्मयस्वं चिन्मय- स्त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि वं प्रत्यक्ष ब्रह्मासि त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि सर्व जगदिदं त्वत्तो जायते सर्व जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति सर्व जगदिदं त्वयि लयमेष्यति सर्व जगदिदं ·(१२) त्वयि प्रत्येति त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः त्वं चत्वारि वाक्पदानि त्वं गुणत्रयातीतः त्वं देहत्रयातीतः त्वं कालत्रयातीतः त्वम् अवस्था- त्रयातीतः त्वं मूलाधारस्थित्तोऽसि नित्यं त्वं शक्तित्रयात्मक त्वां यो: गिनो ध्यायन्ति नित्यं त्वं ब्रह्मात्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चंद्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुवःस्वरोम् गणादीन्पूर्वमुच्चार्य वर्णा- दीस्तदनन्तरम् अनुस्वारः परतरः अर्धेन्दुलसितं तारेणरुद्धम् एतत्तवः मनुस्वरूपम् गकारः पूर्वरूपम् अकारो मध्यमरूपम् अनुस्वारश्चान्त्यरूपं विन्दुरुत्तररूपं नादः सन्धान संहिता सन्धिः सैपा गणेशविद्या गणक ऋषिः निद्वायत्रीछन्दः गणपतिर्देवतागंगणपतयेनमः । एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि तन्नी दन्तिः प्रचोदयात् ॥ एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् । रदं च वरदं हस्तैर्विभ्राणं मूपकध्वजम् ॥ रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् । रक्तगन्धानुलिताझं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ॥ भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् । आविर्भूतं च सृष्टचादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ॥ एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः।। नमो व्रातपतये नमो गणपतये नमः प्रमथपतये नमस्ते अस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय विघ्ननाशिने शिवमुताय श्रीवरदमूर्तये नमः ॐअमृताभिषेफोऽस्तु। ॐ भूर्भुवः स्वः सि०म० अभिपेकस्नान सम. र्पयामि ॥ शृद्धोदकस्नानम्-ॐशुद्धालसर्वशुद्धवालोमणिवालुस्ता आश्विना? श्येत-श्येताहोरुगस्ते रुद्रायपशुपतये कुर्णायामाऽभवलिप्ता रौद्रानौरूपार्टपार्जुन्या? ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सिद्धिबुद्धिसहित- महागणपतये नमः शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि॥शुद्धोदफस्नानान्ते आच- मनीयं समर्प०॥ ततो गणेशं वस्त्रेण ममृज्य रक्तवस्त्रप्रसारिते मृन्मये पीठे पट्टे वा अरुणाक्षतैर्गोधूमैर्वा कृतेऽष्टदले पझे गन्धानुलेपनपूर्वक संस्थाप्य चसम्-*मुांतीज्योतिपासुइशर्मवस्यमासंदुस्व-॥ वासोऽभग्न- ।

·(१६) चिश्वरूप संध्ययस्वविभावसो | भू० सि०म० वत्रं समर्पयामि।। वस्त्रान्ते आ०स०॥ उपवीतम्-यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहर्ज पुरस्तात् । आयुष्यमय प्रतिमुश्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः॥ ॐ भूर्भुवस्वासि०म०यज्ञोपवीतं समर्पयामि।यज्ञोपवीवान्ते आ०स०॥ गन्धम्-ॐत्वाईन्धुर्वाऽखनॅस्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति- खामोषधे सोमाराजाधिद्वान्यक्ष्मांदमुच्यतामाॐभू०सि०मगन्धं समर्पयामि। अक्षता:-ॐअक्षुभीमदन्तुह्ममियाऽधृपत ।। अस्तोपतुस्वाना- विमानविष्ठयामुतीयोजाम्विन्द्रतहरी॥५॥ॐ भूर्भुवःस्वासि ०म० अक्षता- न्समर्पयामि, पुष्पाणि-ॐऔपंधीमतिमोदद्धम्पुष्पवतीर्टमुसूवरीदें। अवांइचसुजित्वरीपरुिध-पारयिष्पव--11ॐभूर्भुवःस्वः सि०म० पुष्पाणि समर्पयामि॥ दूहुरा:-काण्डात्काण्डात्मरोहेन्तीपरुपर्टपरुपु. परिवानौमतनुसहस्रेण शुतेनच॥३॥ॐ भूर्भुवःस्वासि०म०-- कुरान्स० ॥ सौभाग्यद्रव्याणि-ॐअहिरिवोगै?पयेतिबाहुयायां- तिम्परिबार्धमानट ॥ हुस्तुग्नोविश्वाघुयुनानिछिद्रान्पुमान्पुमासम्प- रिपातुधिवत-11|| ॐभू०सि० म० सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि।। धूपम्-ॐअश्वस्यवाण-शुकाधूपयामिदेवुयजेनेथिया? मुसार्य- चामुखस्यच्चाशीण||अश्वस्यवाण-शुकाधूपयामिदेवयजनेथि- घ्या?|मुखायचामुखस्यत्वाशीणे अवस्यवाष्र्ण-शुकाधूपयामि देवयजनेथिया?|| मुखायचामुखस्यत्त्वाशीप्पणामुखायचामुखस्य चाशीणे। मुखापंचामुखस्यत्वाशीणे ॥ मुखायचामुखस्पच्चा शी}|॥ ॐभूर्भुवः स्वः सि० महा० धूपमाघापयामि। दीपम्- अचन्द्रमाऽअप्प्स्वन्तरापर्णोधावतेदिवि। रुपिम्पुिशम्मालम्पुरुस्पृ.

·४) {१४) हुरिरेतिकनिक्रदत्॥ ॥ ॐभू० स्वः सि० महा० दीपं दर्शयामि।। नैवेद्यम्-अन्नपुतन्नस्यनोदेह्यनमीवस्य॑शुष्मिणामप्रदातारन्तारिषऽ- ऊर्जनोधहिद्रुिपदेचतुष्पदे ॥ ॥ गायत्रीमन्त्रेण सम्मोक्ष्य धेनुमुद्रा प्रदर्य ग्रासमुद्रया-ॐाणायस्वाहाॐअपानायस्वाहाॐन्यानायस्वा० ॐउदानायस्वाहा ॐसमानायस्वाहा। ॐभूस्वःसि०म० नैवेद्यं निवे. दयामि ॥ पूर्वापोशनं स० ॥ नैवेद्यमध्येपानीयम्-एलोशीरलवङ्गादिक- पूरपरिवासितम् । प्राशनार्थ कृतं तोयं गृहाण परमेश्वर॥ ॐभूर्भुवः स्वः १ नैवैद्यविचारः शारदातिलके -खादूपदंशं विमलं पायसं सहशर्करम्। कदलीफलसंयुक्तं साज्यं मंत्री निवेदयेत्॥ तत्र तत्र जलं दद्यादुपचारान्तरान्तरम् ।। नैवेद्यलक्षणम्-निवेदनीयं यद्दव्यं प्रशस्तं प्रयतं तथा||तद्भक्ष्यार्ह पञ्चविधं नैवेद्य- मिति कथ्यते ॥ भक्ष्यं भोज्यं च लेह्यं च पेयं चूष्यं च पंचमम् । सर्वत्र चैत- नैवेधमाराध्यास्ये निवेदयेत्॥ नैवेद्यपात्राणि-तैजसेषु च पात्रेषु सौवर्णे राजते तथा । ताने वा प्रस्तरे वापि पद्मपत्रेऽथवा पुनः॥यज्ञदारुमये वापि नैवेद्यं स्थापयेद् बुधः। सर्वाभावे च माहेये स्वहस्तघटिते यदि ॥ नैवेद्यकाल:-अग्विसर्जनाद्व्यं नैवेध सर्वमुच्यते । विसर्जिते जगन्नाथे निर्माल्यं भवति क्षणात् ॥ नैवेद्यस्थापनक्रमो गौतमीये-नैवेद्यं दक्षिणे भागे पुरतो वा न पृष्ठतः। दक्षिणं तु परित्यज्य यामे चैव निधापयेत् ।। अभोज्यं तद्भवेदन्नं पानीयं च सुरोपमम् ।। आह्निकतत्त्वे-तपार्ताः पशवो रुद्धाः कन्यका च रजस्वला। देवता च सनिर्माल्या हन्ति पुण्यं पुराकृत्तम्।। देवल:-चाण्डालेन शुना वापि दृष्टं हविरयाज्ञिकम् । विडालादिभिरुच्छिष्टं दुधमनं विवर्जयेत्।। पद्मपुराणे-हविः शान्योदनं दिव्यमाज्ययुक्तं सशर्करम् । नैवेषं देव- देवाय यावकं पायसं तथा|| नैवेद्ययस्त्वलामे तु फलानि च निवेदयेत् । फलाना- मप्यलाभे तु तोयान्यपि निवेदयेत् ।। नैवेधमक्षणामक्षणविचारः कालिकापुराणे- यो यद्देवार्चनरतः स तन्नैवेद्यभक्षकः । केवलं सौरशेवे तु वैष्णवो नैव भक्षयेत्।। . ।

·(१५) सै० म० मध्येपानीयं स० उत्तरापोशनं स० हस्तप्रक्षालनं स० मुख- क्षालनंस० आचमनीयं स० करोद्वर्तनार्थेगन्धं समर्पयामि॥मुखवासार्थे साम्बूलं-ॐजुतस्म्मास्यद्रवतस्तुरपण्युत?पुर्णनवेरनुवातिप्रगद्धिन: ।। युनस्पवुधमतोऽअङ्कसम्परिदधिक्राव्यण सुहोर्जातरिचतुःस्वाहा भू०सि०म०ताम्बूलंस०॥फलम्-अयाफलिनी-अंफुलाऽअंपु. पायाश्चप्पिणी ॥बृहस्पतिप्रसूतास्तानों मुञ्चन्त्व ईसह।। ॐ भू०सि० म० फलं स० । दक्षिणा-यदुत्तँय्यत्परादानॅथ्यत्पूर्तयाश्च दक्षिणातदुग्निकर्मण? स्व९पुनोदधत्॥३भूर्भुवःस्वः सि० १०मुवर्णपुष्पदक्षिणांस॥कर्पूरारार्तिक्यम्-ॐआरनिपार्थिवरज- पेतुरप्रायुिधामभिः ॥ दिव? सदासिवृहुतीधितिष्ठसुभात्त्वपवर्चत समान स्वन्यनैवेद्य भक्षयेदन्यदैवतः॥ शिवनैवेद्ये विशेषः भविष्ये--शालग्रामो- दवे लिंगे बाणलिंगे स्वयंभुवि । रसलिंगे तथार्षे च सुप्रसिद्धप्रतिष्ठिते ॥ हृदये वन्द्रकान्ते च स्वर्णरौप्यादिनिर्मिते । चान्द्रायणसमं ज्ञेयं शम्भौवेधभक्षणम् ।। लेंगे स्वयंभुवे वाणे रत्नजे रसनिर्मिते । सिद्धप्रतिष्ठिते चैव न चण्डाधिकृतिर्भ- वेत् ॥ यत्र चण्डाधिकारोस्ति तद्भोक्तन्यं न मानवैः । चण्डाधिकारी नो यत्र भौ- कन्यं तत्र भक्तितः।। हेमाद्रौपरिशिष्टे-अग्राह्यं शिवनैवेधं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासगात्सर्व याति पवित्रताम्।।पुरणश्चरणचन्द्रिकायाम्-सुषुम्नापर्मना पुष्पमात्रायोद्वासयेरसुधीः । निर्माल्यं मस्तके धार्य सर्वाङ्गेष्वनुलेपनम् ॥ नैवेद्य चोपभुजीत दावा तद्भक्तिशालिने । ( भक्तिशालिने विष्वक्सेनायेत्यर्थः ) गौत- मीये-गणेशे वक्रतुंडाय सूर्ये चण्डांशवेऽर्पयेत् । विष्णौ तु विपक्सेनाय शिवे चण्डेश्वराय च शक्युच्छिष्टे शेसिकायै दद्यादर्चनसिद्धये । अन्यथा नैव सिद्धिः स्यादर्चको नरकं व्रजेत् ॥ देवनिर्माल्यत्यागे दोषः रुद्रयामले-निवेदितं च यद्- द्रव्यं भोक्तव्यं तद्विधानतः । तन चेटुग्यते मोहाद्भोक्तुमायान्ति देवताः ।।

·. तम- ॥3॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सि० म० कर्पूरार्तिक्यं दर्शयामि ॥ मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-अञ्जली पुप्पाप्यादायतिद्वन्-ॐनमागणेभ्योगुण- परिभ्यश्चवोनमोनमोबातेभ्योतातपतिभ्यश्चयोनमोनमोयसैब्भ्यो- - गृत्संपतिब्भ्यश्चवोनमोनमोविरूपेभ्यो विश्वरूपेश्पश्चवोनम-|| भूर्भुवःस्वः सिद्धिबुद्धिसहित५० मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि॥मदक्षिणा- असुप्तास्यासन्परिघयुखि? सुप्तसमिर्घ-कृता?।। देवायज्ञन्तन्वाना:- अनुनपुरपम्पशम्॥६॥ॐभूर्भुवःस्वःसिम प्रदक्षिणा समर्पयामि।। अर्घपाने जलं प्रपूर्य रक्तचन्दनपुष्पाक्षतसहितं नारिकेलं च धृत्वा विशेपार्थ:-रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्षत्रैलोक्यरक्षक । भक्तानामभयंकर्ता त्राता भवभवार्णवादाद्वैमातुर कृपासिन्धो पाण्मातुराग्रजमभी। वरद त वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद।। अनेन सफलाण फलदोऽस्तु मदा ममाॐ भूर्भुवः स्वः सि०म० विशेपार्घ सार्थना-विघ्नेश्वराय वर- दाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सरलाय जगद्धिताय । नागाननाय श्रुति- यज्ञविभूपिताय गौरीसुताय गणनाय नमो नमस्ते ॥ नमस्ते ब्रह्म- रूपाय विष्णुरूपाय ते नमः । नमस्ते रुद्ररूपाय परिरूपाय ते नमः। विष्णुरूपस्वरूपाय नमस्ते ब्रह्मचारिणे । भक्तमियाय देवाय नमस्तुभ्यं विनायक ।। लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ त्वा विघ्नशत्रुदलनेति च सुन्दरैति भक्त- मियेति मुखदेति वरमदेति । विद्यापदेत्यपहरेति च ये स्तुवन्ति तेभ्यो गणेशवरदो भव नित्यमेव॥ भूर्भुवःस्वः सिदिबुद्धिस० म० प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि | अनया पूजया सिद्धियुद्धिसहितः महा- गण० साङ्गः सपरिवारः प्रीयता न मम ॥ इति गणपतिपूजामयोगः॥

·(१७) ॥ अथ पुण्याहवाचनमयोगः ।। स्वपुरतः शुद्धायां भूमौ पञ्चवर्गस्तन्दुलैर्वाऽष्टदलं कर्तव्यम् । तत्र भूमि स्पृष्ट्वा अमहीयौ पृथिवीचनऽडुमव्यज्ञम्मिमिक्षताम् ॥ पिपुताभोभरी- माभिः ॥ तत्र यवप्रक्षेपः-ओपधयटसमवदन्तसोमेनसहराज्ञा । यस्मैकृणोतिब्राह्मणस्तराजन्पारयामास ॥६॥ अष्टदलोपरि कल- १ पुण्याहवाचनसूत्रम्-अथ पुण्याहवाचनमृरिपूर्तेष्वृद्धिर्विवाहान्तापत्यसंस्कारा प्रतियो द्यापनादि पूर्ते तत्कर्मणवाद्य तया कुर्याशुचि स्वलकृतो वाचयिता तयाभूत समनि महर- सम्भारान्सभृत्य ब्राह्मणान्प्रशस्तौलक्षणसपनान्मधादिभिरभ्यर्च्य दक्षिणया तोषयेदय ते प्रसन्नादर्भपाणयस्तिष्ठेयुदक्षिणतोवाचयितीदङ्मुखा सस्कार्यावाचयितुर्दक्षिण पार्श्वमभितिष्ठेयुरथ वाचयिता दर्भपाणिरपापूर्ण कुम्भ स्वर्चित सपञ्चमुखंवा तिष्ठ समाहितोमन प्रामुखा पचदशास्त्वन्तानि वाक्यान्युक्त्वा तनाम्ना कर्मदेवता प्रीयन्तामति युरथ वाचयित पूर्वतताहमान पठित्वा निनिर्मन्दमभ्योचस्वरैरोंपुण्याह भवन्तो मुरत्वोकल्याण भवन्तो वन्चा स्वस्तिभवन्तोनुवन्त्वोमृद्धिंभवन्तो ध्रुवन्वितिब्रूयात्तैपि तथा प्रत्यक प्रतिव्युरोमृदयनामि युद्धी युरथ प्राइमसमासान सामात्यकारमाह्मणा सपश्वदर्भपाणय शातिपवित्रालगामिम्मि सिंधयु पुरंध्यो नीराजनादिमङ्गलानि कुर्वन्ति ।। अयन-पुण्यऽनि तु सम्प्राप्से विवाह चौलके तथा । व्रतवधे च यज्ञ दौ तथा च दानकर्माण || गृहारम्भे धनप्राप्ती तीर्थाभिगमने तथा। नवप्रहमख शान्तावद्भुतषु तथैव च।। गृहप्रवेशन चैव प्रामस्याभिानवे ने। तुराणा गजवधे दासादीनां च सहदे ॥ अन्यस्मिनपि सव स्मछुम कर्मणि चोदिते । वाचनीया द्विजा संवें वेदशास्त्रपरायणा ॥ इति विधानरत्नमालायाम् ॥ अपर च-सम्पूज्य गधमाल्याािह्मणान्स्वस्ति वाचयत् । धर्मकर्म ण माङ्गल्ये सग्रामाहुतदर्शन ॥ इति व्यास ॥ एतदेव निरोद्वार कुर्या क्षत्रियवैश्ययोरितिदानसण्डवयनान्गाह्मणस्य ओंकारपूर्वक क्षत्रिय वैश्ययोनिरोङ्कार शहस्य स्वस्तिमानम ॥२॥ कलशस्थापन कार्य कमलेऽटदले मले। ति परशुराम ॥३॥ ममेण करश स्थ प्य पूर्णपात्रं च सर्वश । वक्षण तत्र सम्पूण्य गाया वाहनादिकम् ।। स्वणे वा रात वापि ताम्रममयजतु वा । अकालमत्रण चैव सर्वलपणसंयुतम् ।। पनाशांगुलवेपुल्यमुत्राधे षोउशादुलम् । द्वादशादुलक भूल मुखमाहल तथा ॥ इति ॥ २ ·(१८) स्थापनम्-ॐआजिग्नकलशम्मह्याचाविशन्त्विन्दैवटा पुनरूनिवर्स- स्वसान-सहस्रन्धुपक्ष्योरुधारापर्यस्वतीपुनाविशताष्ट्ठयि? ॥४॥ कलशे जलपूरणम्-अवरुणस्योत्तम्भनमासवरुणस्यस्कम्भसर्जनीस्त्यो- वरुणस्यमातसदश्यसिवरुणस्य ऋतसदनमसिवरुणस्य ऋतसदनमा- सीद ॥ ॥ गन्धमक्षेपः-*त्वाङ्गन्धर्धाऽख स्त्वामिन्द्रस्त्वा- म्वृहस्पति ॥ त्वामोपचेसोमोराजाविद्वान्यक्ष्मादमुच्यत ।। धान्यप्रक्षेपः-धान्यमसिधिनुहिदैवान्माणायत्त्वोदानायचा व्याना- यचा ॥ वीर्यामनुप्पर्सितिमायुपेधान्देवोब-सविताहिरण्यपाणिहप- तिगृभ्णावच्छिद्रेणपाणिनाचक्षुपेचामहीनाम्पयोसि ।। ३ ।। सवा पधीपक्षेपः स्याऽओपीटपूर्वाजातादेवेभ्यस्त्रियुगम्पुरा ॥ मनै नुवन्भ्रूणामहशतन्धामानिसप्तचं ॥ दूर्वाप्रक्षेपः-काण्डात्काण्डा मरोहन्तीपरुप]परुपस्परि ॥ एवानोंदूपतनुसहोणतेनंच ॥४ पञ्चपल्लवप्रक्षेपः-ॐअश्वत्थेवोनिषदनम्पुणेवोवसतिप्कृता । गोमा जऽइकिलासथयत्सनक्थपूरुपम् ॥ ॥ सप्तमृदुमक्षेपः-स्पीना पृथिविनोभवानुक्षरानिवेशनी ॥ यच्छनिशम्मसपाट ॥1॥ फलप्रक्षेपः-घा? फलिनी_ऽअफलाऽअंपुष्प्पायाश्चप्पिणी ॥ बृहस्पतिपमृतास्तानोमुम्वईसह ॥ ॥ पञ्चरत्नप्रक्षेपः-परि- वाजपतिटकविरग्निर्हव्यान्यक्रमीत् ।।दधलानिदाशुषे ॥४॥ हिरण्य- प्रक्षेप:--अहिरण्यगर्भ?समवर्तताग्ग्रेभूतस्यजात? पतिरेकडमासीत् ॥ साधारपृथिवान्यामुत्तेमाडूसम्मैदेवायहुविषाविधेम ॥॥ रक्तसूत्रण वखेण च वेष्टयेत् अयुवासुवासाः परिवीतआगात्सउश्रेयान्भवति- कंचन सूनवेष्टने-असुजातोज्योतिषामहशर्मस्थमासंदरस्य-॥ स्वासो अग्नेविश्वरूप संध्ययस्वविभायसो॥इति मन्त्र मा पटान्त!!

·जायमानः ।। संधीरासाकवयउन्नयन्तिस्वाध्योमनसादेवयन्तःपा० का०२०२०९॥ पूर्णपात्रमुपरिन्यसेत्-ॐपूर्णादर्चिपरापतसुपूर्णा- पुनरापत ॥ स्नेधिवक्रीणावहाऽइपमूज शतक्रतो ।।४। वरुण- मावाहये--तत्त्वायामीत्यस्य शुनःशेषऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणा देवतावरुणावाहने विनियोगः । ॐतत्वायामिब्रह्मणाचन्दमानुस्तदा- शास्तृयजमानोहुविम्भिः ।।अहेडमानोवणेहबोद्धथुरुशहसमानुऽआयुट प्रमोपीट ॥२॥ ॐभूर्भुवः स्वः आस्मन्कलशे वरुणं साङ्गं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि॥ प्रतिष्ठापनम्-ॐमनोजूति- जुंपतामाज्यस्यबृहस्पतिय॒ज्ञममन्तोत्चरिऍव्यज्ञसमिमन्दधातु ॥ विश्वेदेवासऽहमादयन्तामोम्प्रतिष्ठ॥३॥ॐवरुणाय नमःवरुण सुप्र- तिष्ठितो वरदो भव ।। अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमःचन्दनं समर्पयामि ।। इत्यादिपञ्चोपचारैः संपूज्य तत्त्वाधामीति पुष्पाञ्जलि समर्प्य अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयताम् ॥ ततः अनोमिकया कलशं स्पृष्ट्वा अभि- मन्त्रयेत-कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः। मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः॥ कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा।। ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः।। अङ्गश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु- समाश्रिताः । अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ॥ आयान्तु मम शान्त्यर्थं दुरितक्षयकारकाः ॥ ततः गायत्र्यादिभ्यो नमः इत्यनेन पञ्चोपचारैरभ्यर्च्य कलशं प्रार्थयेव-देवदानवसंवादेमध्यमाने महोदधौ। १ धातुजं मृण्मयं वापि कलशं यत्प्रतिष्ठितम् । तद्वत्प्रादेशदीप च चतुरगुलमन्टिनम् ।। सिततन्दुलपूर्ण च पूर्णपात्र प्रकीर्तितम् ॥ २ स्पृशन्त्वनामिकाप्रेण क्वविदालोकयन्नपि । अनुमन्वणं सर्वत्र सदैवममिमन्त्रयेत् ॥

·(२०) उत्पन्नोस तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वचोये सर्वती देवाः सर्वे वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रा ष्ठिताः ॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः। आदित्य वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेपि या. कामफलमदाः । त्वत्प्रसादादिँदै कर्म कर्तुमीहे जलोद्भव ॥ सान्निध्र कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ।। नमो नमस्ते स्फटिकमभाय सुधेतहारार सुमङ्गलाया सुपाशहस्ताय झपासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते । पाशपाणे नमस्तुभ्यं पगिनीजीवनायक । पुण्याहवाचनं यावत्तावत्तं सनिधो भव ।। ततः स्वस्तिवाचनार्थ युग्मविप्रान्संपूज्य ।। अवनिकृत- जानुमण्डला कमलमुकुलसदृशमञ्जाल शिरस्याधाय दक्षिणेन पाणिना स्वर्णपूर्णकलशं धारयित्वा वदेव-त्रीणिपदाविचक्रमविष्णुग्गों- पाऽअदाभ्य: ॥ अतोधमाणिधारयन् ॥ ॥ दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च ॥ तेनायुःप्रमाणेन पुण्यं पुण्याह दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ विमा वटेयुः तेनायुःममाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्यमायुरस्तु ।। पुन:-ॐत्रीणितऽआहुर्दिविबन्धनानि- श्रीण्यप्प्सुत्रीण्ण्यन्त?समुद्रे ॥ तेर्वमेवरुणश्छन्त्स्यर्चन्यात आहे? परमजाननम् ॥शा दीर्घा नागा नद्यो गिरयस्त्रीणि विष्णुपदानि च ।। तेनापुःप्रमाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घमायुरस्त्विति भवन्तो सुबन्तु ॥ तेनायुःप्रमाणेन पुण्यं पुण्याहं दीर्घमायुरस्तु ॥ पुनः-- अत्रया- देवाऽएकादशत्रयांव शासुराधसः ॥ वृहस्पतिपुरोहितादेवस्यसवि- तु?सवे n देवादेवरवन्तुमा ॥३॥ दीर्घा नागा नद्यो गिरय स्त्रीणि विष्णुपदानि च। तेनायुम्भमाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घ मायुरस्त्विति भवन्तो वन्तु ॥ तेनायुम्भमाणेन पुण्यं पुण्याई दीर्घ मायुरस्तु ।। अपर्णा मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् ।

·ब्राह्मणानां करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु ताः । ब्राह्मणाना हस्ते सुमोक्षितमस्तु॥शिवा आपःसन्तु । सन्तु शिवा आपः॥ सौमनस्यमस्तु । अस्तु सौमनस्यम् ॥ अक्षतं चारिष्टं चास्तु । अस्त्वक्षतमरिष्टं च ॥ गन्धाः पान्तु सौमडल्यं चास्त्विति भवन्तो बुवन्तु । ॐ गन्धाः पान्तु सौमङ्गल्यं चास्तु ॥ अक्षताः पान्तु आयुष्यमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । ॐअक्षताः पान्तु आयुष्यमस्तु ।। पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । पुष्पाणि पान्तु सौश्रियमस्तु ॥ ताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्त्विति गवन्तो ब्रुवन्तु । ॐताम्बूलानि पान्तु ऐश्वर्यमस्तु ॥ पूगीफलानि न्तु बहुफलमस्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । पूर्वीफलानि पान्तु हुफलमस्तु ॥ दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्त्विति भवन्तो ब्रुवन्तु । दक्षिणाः पान्तु बहुदेयं चास्तु ॥ ॐदीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः ष्टिस्तुष्टिः श्रीर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रञ्चास्त्विति भवन्तो विन्तु । ब्राह्मणा नदेयुः दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिः पर्यशो विद्या विनयो वित्तं बहुपुत्रं चास्तु ॥ यजमानो चदेव-- कृत्वा सर्ववेदयज्ञक्रियाकरणकारम्भाः शुभाः शोमनाः प्रवर्तन्ते महमोङ्कारमादिकृत्वा ऋग्यजु:सामायणाशीर्वचनं बहुऋपिमतं मनुज्ञातं भवद्भिरनुज्ञातः पुण्यं पुण्याई वाचयिष्ये । ॐवाच्यताम् ।। थाशीर्वादः ॥ ब्राह्मणानां हस्तप्वक्षतान्दद्यात् ॥ यजुः--ॐ भद्र- गणेभिशणुयामदेवाभट्टम्पश्येमाक्षभिर्धनचाहास्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा स्तनूभिव्यशेमहिदेवहितय्यदायु - ॥३५॥ देवानाम्भद्रासुमति- यतान्देवानतिभिनोनिवर्तताम् ॥ देवाना सवख्यमुपसे- माध्यन्देवानऽआपुटपतिरन्तुजीवसे ॥ ३५ ॥ दीर्घायुस्तऽ पिधेखनितावस्म्मैचत्त्वाखाम्म्यहम् ॥ अयोत्त्वन्दीोमुर्भूत्त्वा- ·पर r २२१२ ११ २ १२२ (२२) शतवल्माविरोहतात् ॥७॥ ऋक्-द्रविणोदादविणसस्तुरस्यद्रवि जोदाःसनरस्यमयसव ॥ दूषिणोदावीरवती मिनोद्रविणोदारासतेदी- मायुः ॥ अष्टक १४॥ यजुः द्रविणोदाविपीपतिजुहोतपर्चतिष्ठत ॥ सार नेष्टाहतुभिरिप्यत ॥ २॥ साम-ॐदेवोश्वो३द्रविणोदाः । पूर्णा- विवष्वासिचं । उद्वा१सिंचा। ध्वमुपवाणधं । आदिवोदे वाहते। इडा२३भा३४३ । औ२३४५ई । डा ।। वेयगानस्य द्वितीय पाठकरण प्रथमा साम२४ ॥ अथर्वणः-घातारातिःसंवितेदं पंताम्मजा तिनिधिपति अमिः ॥ त्वष्टाविष्णु: जयासंरराणोयनमानायविक दधातु ॥ का०७१०२सू०१७२० ०४ार-असवितावातात्सविताए रस्तात्सवितोत्तरात्सिविताधरात्तात् ॥ सवितानःसुवतुसर्वतातिसवि तानारासतादीर्घमायः ॥७॥ यजुः-सवितावांसवानांसुवताम ग्गिाहपतीना सोमोवनस्पतीनाम् ।। वृहस्पतिर्वाचऽइन्द्रोज्ज्वैप्ठ्या यरुद्रपशुम्यॉमित्रसत्त्योवरुणोधर्मपतीनाम् ॥६॥ साम- उईघुणाऊता२३४याई । तिष्ठादेवोनसविता । उद्धवार३जा। स्थासनिता । यादजिभीरः। वाघानी। वीवीर। हयामा२३हा ३४३ई । उ२३४५ई । डॉ ॥ वेयगानस्य द्वितीयमपाठकस्य प्रथमाः साम २६ ।। अथर्वणः ॐअभयंद्यावाशयिवडिहास्तुनाभयंसोमःसवि तान:कृणोतु॥अभयन्नोस्तूर्वाऽन्तरिक्षसप्तऋषीणांचहुविपाभयनोऽस्तु।। का०६१०४०४००१॥६३||मक्-ॐनवानवोभवतिनार्यमानो- हाँकेतुरुपसमेत्यग्रम्।।भागदेवेभ्योविदधात्यायन्मचंद्रमास्तिरतेदीर्घमायुः - ·(२३) ॥८॥ यजु:-ॐनतद्रक्षासिनपिंशाचास्तरन्तिदेवानामोज-पथ- मुनयतत् ॥ योविभर्तिदाक्षायणहिरण्ण्य सदेव'कृणुतेदुर्घमायु:- समनुप्प्येषुकृणुतेदीर्घमायुः ॥१३॥ साम-चंद्रमाआउवा । सुवा- न्ताराउवा । सुपर्णो धाउचा । वदिवि । न वोहिराउवा । ण्यनाइमा- याउवा । पदविंदाचा । तिचिद्युताः । वित्तमाआउवा । स्वरोदा २३ सो ३४३ ई । ओ २३४५६ । डा। वेयगानस्य एकादशप्रपाठकस्य प्रथमार्द्ध साम ३१ ॥ अथर्वण:-नै रक्षासिनपिशाचा संहतेदेवानामो- ज:प्रथमोऽतत् ॥ योविभर्तिदाक्षायणहिरण्यंसजीवेपुकृणुतेदीर्घमायुः ॥१॥ ऋक्-उच्चादिविदक्षिणावंतोऽअस्थुर्येऽभवदासहतेमूर्येण ।। हिरण्यदाऽमृतत्वंभजतेबासोदा सोमप्रतिरंतऽआयुः ॥८॥ यजु:- *उचातजातमन्धसोदिविसद्भूम्यादद।। उग्रशर्ममहि श्रा साम-उचाता ३ ईजातमधसाः । दिवाई । सारभू मिया२३ ददाई। उग्राया पहाईथवाउ । वा३ । स्तीपे२३०५ ॥ वेयमानस्यद्वाद- शप्रपाठकस्य द्वितीयार्दै साम १३ ॥ अथर्वणः-*उच्चापन्तिमरुणं- मुंपूर्णमध्यदिवस्तरणिंभ्राज॑मानम् ॥ पश्यांमत्वासवितारंयमाहुरजस्त्रं. १ अत्र- अहोरानाभ्यांनक्षत्रेभ्यःसूर्याचन्द्वमसाम्याम् ॥ भदाहमस्मभ्य- राजंशकधूमत्वकृधिकाण्ड६ अनुवाक १३ सूक्त १२८ मन्त्र ३ इत्यपिपठति। -ॐउच्चै?पोइंदुभिः सत्वनायन्वानस्पत्य संमृतइनियाभिः ॥ वाचंचण्वानोदमयन्त्सपत्नान्सिहईवजेप्यन्नभितस्तनीहि ॥ का० ५ अ०४ सू०२० म०१ इत्यपि मन्त्रं पठन्ति ॥ -- १ २ २अत्र- ·(२४) ज्योतिर्यदविन्दत्रिः ॥ फा० १३ अ०२०३६ इत्याशीर्वादः ॥ +वतनपनियमतपास्वाध्यायक्रतुदयादमदानविशिष्टानां सर्वेषां ब्राह्म- णानां मनः समाधीयताम् ॥ * समाहितमनसः स्म । प्रसीदन्तु भवन्तः ॥ प्रसन्नाः स्मः ।।+ ॐशान्तिरस्तु ।। अस्तु ! ॥ॐपुष्टिरस्तु ।। *तुष्टिरस्तु । अद्धिरस्तु । अविनमस्तु । ॐआयुष्यमस्तु । ॐआरो- ग्यमस्तु । अॅशिवं फर्मास्तु । धर्मसमृद्धिरस्तु । अइसमृदिरस्तु । अंशास्त्रसमृदिरस्तु | धनधान्यसमृदिरस्तु । पुनपीनसमृद्धिास्तु | इष्टसंपदस्तु । ॐअरिष्टनिरसनमस्तु । यत्पापं रोगमशुभमाल्याणं तरे मतिहतमस्तु ।। ॐयच्छेयस्तदस्तु ॥ अउत्तरे कर्मणि निर्वितमस्तु ।। *उत्तरोचरमहरहरभिवृद्धिरस्तु ॥ ॐउत्तरोत्तराः क्रियाः शुभाः शोभनाः संपद्यन्ताम् ।। तिधिकरणमुहुर्तनक्षत्रग्रहलग्नसंपदस्तु ।। पाने उदक- सेकः ॥ तिथिफरणमुहूर्तनक्षत्रग्रहलमाधिदेवता:मीयन्ताम् ॥ तिथि करणे समुहूर्ते सनक्षने सग्रहे साधिदेवते मीयताम् ॥ दुर्गापाचाल्यौ पीयेताम् । ॐअग्निपुरोगा विश्वेदेवाःमीयन्ताम् ॥ॐइन्दपुरोगा मरुद्गणाः श्रीयन्ताम् ॥अमाहेश्वरीपुरोगा उमामातरम्मीयन्ताम् ॥अरुन्धतीपुरोगा एकपल्यः पीयन्ताम् ॥ विष्णुपुरोगाः सर्वेदेवाः यिन्ताम् ॥ ॐब्रह्म- पुरोगाः सर्ववेदाःप्रीयन्ताम्॥ ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च मीयन्ताम्||ॐ श्रीसर- स्वत्यौपीयेताम्।।ॐश्रदामधे येताम्॥ॐभगवती कात्यायनी प्रीयताम्।। ॐभगवती माहेश्वरी प्रीयताम् || भगवती ऋद्धिकरी भीयताम् ॥ भगवती सिद्धिकरी प्रीयताम् ॥ ॐभगवती पुष्टिकरी मीयताम् ।। +यजमानो वदेव ॥ • ब्राह्मणा देयु ॥ अस्तु इति द्विजाः सर्वत्र प्रतिवधनं वदयुः॥

·(२५). ॐभगवती तुष्टिकरी प्रीयताम् ।। भगवन्तौ विघ्नविनायको प्रीयताम् ।। सर्वाः कुलदेवताः प्रीयन्ताम् ॥ ॐसर्वा ग्रामदेवताः मीयन्ताम् ।। बहिः-हताश्च ब्रह्माद्विपः ॥ ॐहताश्च परिपन्थिनः ।। हताश्च विघ्न- कारः। ॐशत्रवः पराभवं यान्तु ।।शाम्यन्तु घासाण ॥ ॐशाम्यन्तु पापानि ॥ शाम्यन्त्वीतयः ॥ पुनःपात्रे-ॐशुभानि वर्द्धन्ताम् ।। शिवा आपः सन्तु ।। शिवा ऋतवः सन्तु ।। शिवा ओपधयः सन्तु ॥ शिवा नघः सन्तुः ॥ अंशिवा गिरयः सन्तु ॥ शिवा अतिथयः सन्तु ।। शिवा अग्नयः सन्तु ॥ शिवा आहुतयः सन्तु ।। अहोराने शिवे स्याताम् ॥ रक्-शन्नः कनिकददेवापर्जन्यों- अभिवतु ॥ शन्नोद्यावापृथिवीमिजाभ्यः शन्नएधिद्विपदेशचतु- पदे ॥ ० ० शान्तिपाठे परिशिष्टमन्त्र ८॥ यजु:--अनिकामनि- कामेनटं पर्जन्यौवर्पतुफलंवत्त्योनऽओषधयह पच्च्यन्तॉव्योगक्षेमोन कल्पताम् ॥ ३३ ।। ब्राह्मणम्-अनिकामेनिकामेनपजन्योवर्प. त्वितिनिकामेनिकामे वै तत्र पर्जन्योवपतियौतेनधनयजन्तेफलव- त्योन ऽ ओपधय हॅपच्यन्तामितिफलवत्यो वै तत्रोपपयाँपच्यन्तेयत्रै- तेनयन्वनयजन्तेयोगक्षेमोन कल्पतामितियोगक्षेमोवैतत्रकल्पतेयतेन- बनयजन्तेतस्माद्यतेनयज्ञेनय जन्तवला प्रजानांधोगक्षेमोभवति ॥ साम---ॐत्त्वष्टा ३४ । नो दैवियं वचाः । पर्जन्योब्रह्मणस्पार३त्तीः। पुत्रातृभिरदितिर्नुपातू २३ नाः । दुष्टारा २३ न्त्रा । मणंगा २३ चा ३४३ । ओ'२३४५ ई । डौ । वेयगानस्य अष्टममपाठकस्य प्रथ- माईस्य साम २०॥ अथर्वणः-गणास्त्वोपगायन्तुमारुताःपर्जन्ययो. पिणः पृथक् ।। सावर्षस्य॒वपतोवर्षन्तुपृथिवीमनु।। का० ४ अ०३० २रह ·१५०४ ॥ *शुकाङ्गारफयुधबृहस्पतिशनैश्वरराहुकेतुसोमसहिता आदित्यपुरोगाः सर्वे ग्रहाः पीयन्ताम् ।। ॐभगवान्नारायणः प्रीयताम् ।। *भगवान्पर्जन्यः प्रीयताम् ॥ ॐभगवान्स्वामी महासेनः प्रीयताम् ।। ॐपुरोनुवाश्यया यत्पुण्यं तदस्तु ॥ याज्यया यत्पुण्यं तदस्तु । *वपदकारेण यत्पुण्यं तदस्तु ॥ प्रातःसूर्योदये यत्पुण्यं तदस्तु ॥ ॐपुण्याहकालान्याचयिष्ये । ॐवाच्यताम् ॥ ब्राम्यं पुण्यं महाय सृष्टपुत्पादनकारकम् । वेदक्षोन्वं नित्य तत्पुण्याई अवन्तुनः॥ भो ब्रामणाः मा सकुटुम्पिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमा- णाय मया क्रियमाणस्य सग्रहमखमहारुद्राख्यस्य कर्मणः पुण्याई भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ ॐअस्तु पुण्याहम्।।एवं निः। ऋक्-डद्वातेवशकुनेसामंगाय- सिब्रह्मपुत्रऽवसवनेषुशंससि ॥ वृवानीशिशुमतीपीत्यासर्वतोनः शकुनेभद्रमावंदविश्वतोनम्माकुनेपुण्यमावंद ।। २ ॥ यजुः-पुनन्तु- मादेवजना?पुनन्तुम साधियं - ॥ पुनन्तुविश्वांभूतानिजातवेदःपुनी- हिमा ॥६॥ ब्राह्मणम्-ॐसयाकामपेतमहत्माप्नुयामित्युदगयनs- आपूर्यमाणपक्षेपुण्याहेद्वादशाहमुपसतीभूत्वोदुंबरेकासेचमसेवासापधु- म्फलानीतिसम्भृत्यपरिसमुद्यपरिलिप्यामिमुपसमाधायावृताज्यसंस्कृ- त्यपुसानक्षत्रेणमन्य सन्नीयजुहोति ।। साम-पुनानःसोमाधारा- २३४ या । आपोवसानोअपस्यारत्नपायोनिमृतस्यसा २ ईद साई । ओहाश्उया । उत्सोदेवोहिरा २३हाई । ओहा ३ उवा । ण्यया । ओ। ३होवा । होई ।डावियगानस्य चतुर्दशप्रपाठकस्य प्रथमार्दै साम३५॥ २ २१ २ ।

·(२७) अथर्वणः-पुनन्र्तुमादेवज़नाःपुनन्तुमनंबोधिया ॥ पुनन्तुविश्वाभूतानि पर्वमानःपुनातुमा ।। काण्ड ६२०२मू०१९०१॥ पृथिव्यामुछ्तायांतु यत्कल्याणं पुरा कृतम् । ऋपिभिः सिद्धगन्धर्वैस्तत्कल्याणं ब्रुवन्तु नः।। भोब्राह्मणाः मा सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्ष- माणाय मया क्रियमाणस्य सग्रहमखमहारुद्राख्यस्य कर्मणः कल्याणं भवन्तो ब्रुवन्तु।।अस्तु कल्याणम् ।।एवं त्रिऋक्-अपा.सोममस्त- मिन्द्रप्रयाहिकल्याणीर्जायासुरणगृहेते ।। यत्रारथस्यवृहुतोनिधानविमो- चैनवाजिनोदक्षिणावत् ॥ ३४॥ यजुः--ॐयथेमांवाचकल्ल्याणीमा- बानिजनेभयह ॥ हमराजव्याभ्याशुद्रायचाायचस्वायचार- णायच ॥ मियोदे॒वानान्दक्षिणायैदारिहर्भूयासमयम्मेफामढ़ सम- द्धयतामुप॑मादोनमतु ॥३॥ ब्राह्मणम्-अथाध्वर्यो मतिगरोरात्सुरिमेयजमानाभद्रुमेभ्यो यजमानेभ्योभूदितिकल्याणमेवैतन्मानुष्यैवाचोवदति। साम -ॐकाँऽ५ या। नथा ३ इत्रा ३ आभूवात् । उ । ती स दा वृध स्स । खा । ओ३ हो हाइ । कया २३ शचा इ । छयौ हो ।। हुम्मा १२ । यो २ तौ ३५ होइ ।। वेयगानस्य पञ्चमप्रपाठकस्य प्रथमार्दै साम २५ ॥ अथर्वणः-विश्वजित्कल्याण्यमापरिदहि ।। कल्याणिद्विपाचसर्वो- रक्षचतुप्पाचच्चनःस्वम् ॥ का०६अ०११ सू०१०७ मं०३ ।। सागरस्य यथा वृद्धिमहालक्ष्म्यादिभिः कृता । सम्पूर्णा सुप्रभावा व तां च ऋद्धिं ब्रुवन्तु नः ॥ भो ब्राह्मणाः मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान्नमस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य सग्रहमखमहारुद्राख्यस्य २ ४२ १ १२ र २ १ २ ૨ १ N ३ र २ ·३र२र २१ र २र २१र २र २१र १ (२८) कर्मणः ऋद्धिं भवन्तो त्रुवन्तु ॥ कर्म ऋद्धयताम् । एवं त्रिः॥ ऋक्- ऋद्धधामस्तोमंसनुयामवाजमानोमंसरयेदोर्पयातम् ॥ यशोनपकंमधु- गोप्तराभूतांशोऽअश्विनो: कामममाः ॥ ८ ॥ यजुः-सत्रस्य ऋद्धिरस्यगन्मज्ज्योतिरमृताऽअभूम ॥ दिवम्पृथिव्याऽअद्धघारंहमावि- दामदेवान्त्वज्योति - ॥ ५३॥ ब्राह्मणम्-अंतऽउत्तरस्यहुविख्नस्य जघन्यायाङ्कपर्यासामाभिगायन्ति सत्रस्यऽऋद्धितिराद्धिमेवैतद्- युत्तिष्ठत्युत्तरवेटेर्वोत्तराया श्रोणावित्तरंतुऋतूत्तरम् । साम-आ हो वा ओ हो वा औ हो ३ वा । अगन्म ज्योतिः। अगन्म ज्योति अगन्मज्यो तिः। अमृता अभूम । अमृता अभूम । अमृता अभूमा। तरिक्षपृथिव्याअ- ध्यारुहा मा। तरिक्षपृथिव्याअध्यारुहा मा । तरिसंपृथिव्याअध्यारुहाम । दिवमन्तरिक्षा दध्या रुहा म दिवमन्तरिक्षादध्यारु.हाम । दिवमन्तरिक्षा दध्या रुहाम । अविदाम दे वा न् । अविदाम दै वान् । अविदाम दै वान् । समुदे व गन्महि । समु दै वरगन्महि । समु दैव रंगन्महि । औहो वा । औ हो वा । ओ हो ३ वा । सुवर्यो ती २ ३ ४ ५ ॥ आरण्यगानस्य चतुर्थप्रपाठकस्य प्रथमार्दै साम ४ ॥ अथर्वणः-*- धङ्मयोयोनियआंबभूवामृतासुर्वर्द्धमानः सुजा ॥ अदब्धासुभ्राजमा नोहबत्रितोप दांघाराणि ॥ का० ५ अ० १० १० १॥ स्वस्तिस्तु याऽविनाशाख्या पुण्यकल्याणद्धिदा। विनायकामया नित्यं तां च स्वस्ति ब्रुवन्तु न ॥ भोब्राह्मणा. मह्यं सकुटुम्बिने महाजनान- र२र र २ पर र २२ २ १ २१ररर २ २१ २१ २२ २र २ र र र २२ र 3 १ ·मस्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्यसग्रहमखमहा- रुद्राख्यस्य कर्मणः स्वस्ति भवन्तोब्रुवन्तु। ॐआयुष्मते स्वस्ति एवं त्रिः। ऋक्-स्वस्तिरिद्धिमपंथेश्रेष्ठारेक्र्णस्वत्यभियावाममेति ॥ सानोऽअ- मासोऽअरणेनिपातुस्वावेशाभवतुदेवगोपा ॥ ८ ॥ यजुः-ॐस्वस्ति- नऽइन्द्रोवृद्ध वाट स्वस्तिने - पूपाविश्ववेदाट । स्वस्तिनस्वाक्ष्योऽअ. रिष्टनेमिटस्वस्तिनोबृहस्पतिर्दधातु ॥ ३६॥ ब्राह्मणम् - ॐगातुन्यजा- यगातुञ्यज्ञपतयऽ इतिगातु होपयज्ञायेच्छतिगातुभ्यजपतयेयोयजस्यसह- स्थान्दवास्वस्तिरस्तुनः स्वस्तिर्मानुष्येभ्यऽ इतिस्वस्तिनोदेचत्रास्तुस्व- स्तर्मानुष्यत्रेत्यैवै तदाहोवं जिगातुभेपमित्यू? नो यञ्यज्ञोदेवलो- कन्यजत्वित्यैवै तदाहशन्नोऽ अस्तु द्विपदेशचतुष्पदऽ इत्येतावबाड दः सर्वश्यावविपाचवे चतुष्पाचतस्माऽ एवैतधन्नुस्यसहस्था- गत्वा शंकरोति तस्मादाहशन्नोऽ अस्तु हिपदेशं चतुष्पदे ॥ साम- उत्रांतारमिन्द्रमविता । रमि २३ न्द्राम् । ह वे हवे सुवहरु । मी २३ न्द्राम् । हुवाइ नुशक्रपुरुहू । तमी २३ न्द्राम् । दह । वाइ । मघवा । वा ३४३ इ । तू ३ वा ५ न्द्रा ६५६ः ।। वेयगानस्य नवममपाठकस्य प्रथमार्दै साम ३ ॥ अथ- ण:-अस्वस्तिमात्रतपित्रोअस्तु स्वस्तिगोभ्योजगतेपुरुषेभ्यः ॥ सुभूतंसु विबन्नो अस्तुज्योगवदृशेमसूर्यम् ॥ का०१०६०३१ १ यत्र स्वस्तिशब्दः अव्यय. तत्र क्रियमाणायेति चतुर्थी ॥ यत्र स्वस्तिशब्द नव्ययः तत्र तु क्रियमाणस्येति पटी स्यात् । कौमुदीतत्वबोधिनीटीकायो स्वस्तिशब्दो नध्ययोऽपि ॥ यथा भविष्योत्तरपुराणे-प्रतिगृहामि ते धेनु कुटुम्बाथै विशेषत । स्वस्तिभवन २.२ र २ १र नित्य मुखं चानुत्तम तथा ।।

·(३०) मं०४॥ समुद्रमयनाजाता जगदानन्दकारिका । हरिप्रिया च माङ्गल्या तां श्रियं च ब्रुवन्तु नः ॥ भोवालणाः मद्यं सकुटुम्बिने महाजनानम- स्कुर्वाणाय आशीर्वचनमपेक्षमाणाय मया क्रियमाणस्य सग्रहमखमहा- रुद्राख्यस्य कर्मणः श्रीरस्त्विति भवन्तो वन्तु ।। ॐ अस्तु श्रीः ।। एवं त्रिः ॥ ॐथिये जातःश्रियआनिरियायथियंवयोजरि- तृभ्योद्घाति ॥ थिय॒वसानाऽ अमृतत्वमायन्भवन्तिमृत्यासमिया- मिती ॥ ७॥ यजुः-मनस काममाकृतिधाचासत्त्यमदीय ॥ पशूना रूपमनस्यरसोयशर श्री) अंपताम्माय स्वाहा ॥२॥ ब्राह्मणम्-तेनोहततऽईजेस पार्वतिस्तऽ इमेप्येतादि दाक्षाय- णाराज्यमिवैवाताराज्यमिवहवमामोतियऽ एवं विद्वानेतेनधनयुजते- तस्माद्वाऽ एतेनवजेतस्माऽएकैकड एवानृचिनाई पुरोडाशोभवत्येतेनो- हास्यासपलानुपवाघाश्रीभवति।साम-ॐश्रीयन्तइवरायां। विधा ५२ इदिन्द्रा पर'। स्यभा र क्षाता। वासू तो न निमा। नियोजा सा १२ । प्रतिभा गं नदी र धिमः । मा २३ती। भागांना३ दा। हुँ। धिमा ३:। ओ २३४वा । है२३४५॥वेयगानस्य सप्तम- प्रपाठकस्य द्वितीयाः साम ५ ॥ अथर्वण-एहयातुवरुणः सोमा॑अ. निवृहस्पतिर्वसुभिरेहयोतु ॥ अस्पश्रियमुपसंयोतसा उग्रस्पनेतुः सम- नसः सजाताः ॥ काण्ड ६ अनुवाक् ८ सूत्र७३ मत्र १॥ कृतेस्मि- पुण्याहवाचने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनात् श्रीमहागणपतिप्रसादाच सर्व परिपूर्णोऽस्तु ॥अस्तु पारपूर्णः।। अयाभिषेक ॥ कर्तुर्वामतः पत्नीम् उपवेश्य पात्रपातितकलशोदकेन जा १र२ २ १ ५ १ ·(३१) अविधुराश्चत्वारो ब्राह्मणा दूर्वाम्रपल्लवरुदङ्मुखास्तिष्ठन्तः सपत्नीक यजमानमभिषिञ्चेयुः। तत्रमंत्राः-ॐपर्य-पृथिव्याम्पय॒ऽओपीपुपयोदिव्य- न्तरिक्षपोधार्ट पयस्वती पदिश सन्तुमयम् ॥ पश्यनारसर- स्वतीमपियन्तिसस्रोतसर्ट ॥ सरस्वतीतुपञ्चधासोदेशेभवत्सरित् ॥७॥ ॐवरुणस्योचम्भनमसिधरणस्यस्कम्भसज्जनीस्त्यावरुणस्यतसद- न्यासिवरुणस्य ऋतसदनमसिवरुणस्यऽऋतसदनमासींद ॥ ॥ पुनन्तुमादेवजना?पुनन्तुम साधियः॥पुनन्तुविश्वाभूतानिजातवेद पुनीहिमा ॥३१॥ अवस्यत्त्वासवितुरमश्विनो_हुभ्याम्पूष्ण्णो- हस्ताभ्याम् ॥ सरस्वत्यैवाचोयन्तुर्यन्त्रियेदयामिबृहरप्पतेष्वासाम्मा- ज्ज्येनाभिर्पिश्चाम्पसौ ॥१॥ देवस्यचासचितु? यसवश्विनोर्चा- हुभ्याम्पूष्णोहस्ताभ्याम् ।। सरस्वत्यैवाचोयन्तुर्य्यन्त्रेणाग्ने? साम्रा- ज्ज्येनाभिपिश्चामि ॥३देवस्य॑त्वासवितु? पसवेश्विनोाहु- स्याम्पूष्ण्णोहस्तान्भ्याम् ॥ अश्विनोभैपज्ज्येनतेजसेब्रह्मवर्चसाया- भिषिञ्चामिसरस्वत्पीपज्ज्यनीयायान्नाधायाभिपिशामीन्द्रस्येन्द्रि-- येणवलायश्रियैवसेभिर्पिश्चामि ॥ ॥ अविश्वानिदेवसवित?. रितानिपरोसुव॥ यद्भहन्तन्नऽआसुवामाधामच्छग्निरिन्द्रोब्रह्मा- देवोबृहस्पति- ॥ सचेतसोधिश्वदेवायज्ञम्भावन्तुन शुभे ॥॥ अवयविष्ठदाशुपाने पाहिशृणुधीगिर-॥ रातोकमुतत्समना ॥४॥ ॐअन्नपतेन्नस्यनोदेखनमीवस्य शुष्मिण- ॥ प्रपदातारन्तारिपऽज्ज- बोधेहिद्विपदेचतुप्प्पदे ॥ ॥ अद्यौ?शान्तिरन्तरिक्ष शान्ति-पृथियो- शान्तिरापदशान्तिरोपंधयूदशान्ति: । बनस्पतय:शान्तिर्विश्वेद- वाशान्तिदशान्तिदं सर्वशान्ति:शान्तिरेवशान्ति:सामाशान्तिराधे ।।

·(३२) ॥४॥ ॐधतोयतहसमीसेततोनोऽअमयहरु |॥ शन:कुरुपूजा- ज्योभयनपशुन्भ्य: बामणम्-पालाशंभवति। नब्राह्मणो- भिपिश्चतिह्मवपलाशोग्राणवैनमेतदभिपिश्चति ॥ औदुबरंभवति ।। तेनस्वोभिपिश्चत्पन्नवाऽजर्गुबरऽऊन्वस्वंयावद्वैपुरुषस्यस्वंभवातिनैवता- वदशनायतितेनोस्वतस्मादादुवरणस्वोभिपिञ्चति ॥ नव्यग्रोधपादंभव- तितेनमित्रोराजन्योभिपिञ्चतिपद्भिवेन्यग्रोपर्ट प्रतिष्ठितोमित्रेणवैराजन्यः प्रतिष्ठितस्तस्माग्नन्यग्रोधपादेनमिनोराजन्योमिपिञ्चति ॥ आश्वत्यं- भवति ॥ तेनवैश्योभिपिश्चतिसयदेवादोश्वत्योतष्ठतऽइन्द्रोमरुतऽउपाम- प्रयतेतस्मादावत्येनवैश्योभिापश्चति ॥ यदेवकुल्पाञ्जुहोतिमाणावक- ल्पाऽअमृतमुवैमाणाऽअमृतेनैवैनमतःभिपिंचति ॥ सपाइएपये दाना सोयत्सामसोपामेनमेतद्वेदाना रसेनाभिपिश्चति ॥ शान्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु ॥ स्वस्थाने उपविश्य हस्ते जलं गृहीत्वा-अभिषे- ककर्तृभ्यो ब्राह्मणेभ्यो यथोत्साहदक्षिणां दास्ये तेन श्रीकर्माधीशः भीयताम् ॥ ततः पुत्रवर्तीभिर्टद्धसुवासिनीभिनीराजनं कार्यम् ।। तस्यमंत्र: ॐअनाष्टापुरस्तादुग्नेराधिपत्य आयुर्मेदादपुत्रवतीदक्षिण- तऽइन्द्रस्याधिपत्त्येषजाम्मेदाटासुपदापश्चादेवस्पसवितुराषिपत्त्येचक्षु- मर्मेदाऽआन्थूतिरुत्तरतोधातुराधिपत्यायप्पोपम्मेदाह ॥ वितिरुप- रिष्ट्रागृहरप्पढेराधिपत्यऽ ओजमिदाधिवाळयोमानाष्टाम्भ्यस्प्पाहिम- नोरासि ॥ ३ ॥ अनेन पुण्याहवाचनेन कर्माङ्गदेवता श्रीमहारुद्रः प्रीयताम् ।। इति हवनात्मकमहारुद्रे पुण्याहवाचनप्रयोगः॥

·(३३) ॥ अथ मातृकापूजनप्रयोगः॥ पीठोपरि रक्तं वस्त्र प्रसार्य तदुपरि गोधूमाक्षतपुझेषु पूगीफलेषु वा सगणाधिपगौर्यादिचतुर्दशमातूणो दक्षिणापक्रमाणां उदगपवर्गाणां प्रत्यशुपक्रमाणां प्रागपवर्गाणां वास्थापनम् ॥ ॐगुणानांन्त्वागुणपति हवामहे पियाणान्त्वा प्रियपति हवामहे निधीनान्त्वानिधिपति हवामहे वसो मम।। आहजानिग धमाधमजासि गkधम्।।।ॐगणेशाय नमः गणेशमावाहयामि स्थापयामि । भो गणेश इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॐआयगी? पृश्निरक्रमीदसदमातरम्पुर?। पुितरश्चप्पयन्स्वा। ॐ भूर्भुवः स्वः गौर्यै नमः गौरीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो गौरि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥१॥ ॐहिर॑ण्ण्यरूपाऽ उपसौ बिरोकऽ जुभाविन्द्रा जदियट सूर्यश्च॥ आरोहतं वरुण मित्र गर्छन्ततश्चक्षाथामदितिन्दितिभ मित्रोसि वरुणोऽसि ॥ॐभूर्भुवःखः पायै नमः पद्मामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो पो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥२॥ ॐकदाचनस्तुरीर- सिनेन्द्रससिदाशुपै ॥ उपोपेन्नुमघवन्भूयऽइन्तेदानन्देवस्यपृश्यत:- आदित्येभ्यस्त्वा ॥३॥ॐ भूर्भुवः खः शुच्यै नमः शचीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शचि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥३॥ ॐमेधाम्मेबरुणी- ददातुमेधाममि? पुनाति ॥ मुधामिन्द्रश्चवायुश्च मेधान्धाताददातु में स्वाहा ।। भूर्भुवाव: मेघायै नमः मेघामावाहयामि स्था०॥ भो मेधे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥४॥ ॐउपयापहीतोसि सावित्रोसि १ गौरी पद्मा शनी मेघा सावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरी लोकमातरः || धृतिः पुष्टिस्तथा तुष्टिरात्मनः कुलदेवता । गणेशनाधिका होता वृद्धी पूज्याश्चतुर्दश ॥ अन चतुर्दशपदसमाहारान्मातरो लोकमातर इति सर्वामा विशेषणम् ।। केचन मातः लोकमातः अपि आवाहयन्ति वदयुक्तम् एव करणे मण्डपे पविनायकादि- पुषमातृकान्ताना चतु.पटिमातृणा स्थाने पट्पष्टिमातरः भवन्ति यस्तुतस्तु चतुःषष्टिरेव ॥ म.रु.३ ·(३) चनोधार्थनोधाऽसि चनौमयिधेहि।। जिन्वयज्ञजिन्वयतर्पतम्भगाय दे॒वायचासविनाला भूर्भुवः स्वः सावित्र्यैनमः सावित्रीम् आवा- हयामि स्था०॥ भी सावित्रि इहागच्छ इद्द तिष्ठ॥५॥ ॐधिज्यन्धर्नु- फपुदिनोदिशल्ल्योगार्णवॉरजत ।। अनशनस्यपाइपवऽआसुरस्यनिष- झुधि?भूर्भुवः विजयायैनमः विजयाम् आवाहयामि स्था०॥ भो विजये इहागच्छ इह तिष्ठ ॥६॥ ॐयातरुद्राशुवातुनूयोरापाप- काशिनी ॥ तयानस्तुन्याशन्तमयागिरिंगन्ताभिचाकशीहि ॥ भूर्भुवःस्वः जयाय नमः जयाम् आवाहयामि स्था०॥ भो जये इहागर इ६ तिष्ठ ॥७॥ देवानाम्भद्रासमति जयुतान्देवानतिमि नोनिवर्तताम् ॥ देवानासुकर यमुपसेदिमायुयन्देवानुऽआयुरप्रति रस्तुजीयस॥१॥ॐ भूर्भुवःस्वः देवसेनायैनमः देवसेनाम् आवाहया स्थापयामि।। भो देवसेने इहागच्छ इह तिष्ठ ८॥ ॐपितृश्य-स्वधा यिभ्यं-स्वधानमं-पिनामुहेश्य स्वधायिभ्य-वधानमःप्रपिता महेश्यसायिय-वधानम-11 अक्षपितरोमीमदन्तपितरोती पन्तपितरपितर८शु-धध्वम् ।। ६६ ।। ॐपूर्भुवः स्वः स्वधायै नमः सधाम आवाहयामि स्थापयामि।मो स्वधे हा इइतिष्ठ||९॥स्वाहा युष्मनसु८ स्वाहीरोरुन्तरिक्षात्स्वाहापावापृथिवीभ्याएस्वाहावा- तादार स्वाहा।-भूर्भुवःस्वः साहायै नमः स्वाहाम् आवाहयामि स्थापयामि॥ भो स्वाहे इहागच्छ इह०॥१०॥ॐवृष्टिरस्यपग्नेिऽअग्नि- मामादजहिनिप्युट्याद सेधादेवुयजबह॥ध्रुवमंसिपृथिवीन्टाइब्रह्मव निस्वाक्षवनिसजातवन्युपदधामिभ्रातृध्यस्पधुधाय माभूर्भुवः स्वः कृत्यै नमःधृतिमावाहयामि स्थापयामिभिाते इहा०३६०॥११॥ त्वष्टातुरीपोऽअद्भुत इन्द्राग्नीपुष्टिवर्दना ॥ द्विपदारछन्दइन्द्रुिप- ·सुक्षागौनवयौदधुढे ॥३॥ ॐ भूर्भयास्त्र पुष्टधै नमः पुष्टिमावाइयामि स्थापयामि ॥ भो पुष्टे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥१२|| ॐवृहस्पते प्रति यदुर्योऽअहाँामद्विभातिकमजनेषु ॥ यहीदयच्छवसऋतप्रजा- तुतदुस्म्मासुदविणन्धेहिचित्रम् ॥ ६॥ ॐ भूर्भुवः स्वः तुष्टयै नमः तुष्टिमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो तुष्टे इहागच्छ इहतिष्ठ ॥ १३ ॥ ॐअम्ऽअम्धुिकेम्बोलिकनमानयतिकचन ।। ससंस्त्यभुकमुभद्रि- काङ्काम्पीलवासिनीम्।।। ॐ भूर्मुवःस्वः आत्मनः कुलदेवतायैनमः आत्मनः कुलदेवतामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो आत्मनः कुलदेवते इशागच्छ इह तिष्ठ।।१४॥ अथश्यादिसप्तवसाधारस्थापनम्-पावस्थेन विलीनेन सगुडेन घृतेन मातॄणां संनिहितकुड्यलमाः दक्षिणायुदग- पवर्गाः पश्चिमादिमागपवर्गाः नातिनीचा न चोच्छ्रिताः सप्त वसो. (राः क धारम् ।। नमोस्तु वसुपावभ्यो घृतमातृभ्य एव च । स्वयज्ञकायसिद्ध्यर्थ धारा दास्यामि मातरः ।। इत्यनेन सप्तधाराः कृत्वा ततः शिष्टाचारात अध्यभागे गुडेनैकीकरणम्-झामधुक्ष८ ॥३॥ श्रीपूर्वसप्तमातृश्य १ अब वसोभरापूजनपूर्व केचन वैश्वदेवसङ्कल्प कुर्वन्ति तदनुपपनम् । विशेष- वचनादर्शनात् कल्पद्रुमादिप्राचीनप्रमाणपन्थेचनङ्गीकाराच ॥ अविना मण्डपचव तणा पूजन महत् । वैश्वदेव यसो रा नान्दीश्राद्धमत परम् ॥ अविमपूजनात्पूर्वे तेश्चदेव विधाय च ।। इत्यन मूल मृम्यम् ॥ अन्यच स्वाहाकारमहारुद्रयास्तुशान्यादि- योगेषु अविप्नपूजनस्याप्यभाव ॥ वैश्वदयप्रायश्चित्तसङ्करप आचार एवं प्रमाणम् ॥ ल्पिद्रुमादिअन्धेषु “निर्णेजनान्तपञ्चमहापशान्त कृतनित्यक्रियो यजमान. स्वारने पविश्य" इत्युक्त्वात् न कणि कर्मान्तरप्रवेश इत्युस्त्या चास्मिनैमित्तिककर्मणि न ननित्यकर्मरूपवैश्वदेवगडलावधरः अतो नारमाभिरङ्गीकृत इति दिक् ।।

·(३६) घृतमातस्तथैव च । गुटेन मेलयिष्यामि ताः सर्वार्थमसाधिकाः॥ इत्यननकीकृत्य कुटुमादिना पिन्दुकरणेनालकृत्य मतिधारापाक- देवतामायायैव-ॐमनसहकामुमातियाच?सुत्यमशीय। पशुना रुपमन्नस्परसोयशश्रीश्रयताम्मायुस्याहाँ भूर्भुवः स्वः श्रियै नमाश्रियम् आ०॥ भोश्रीः इ०३०॥ ॐश्रीश्चंतेलक्ष्मीश्नुपसन्यावहोराने पार्श्वनक्षत्राणिरूपमुश्विनीध्याचम् ॥ हुणनिपाणामुम्मइपाणसर्व लोकमऽइपाणा।। ॐभू० ९क्ष्म्यै नमः लक्ष्मीम् आगामी रक्ष्मीः इ० इह तिष्ठ ।। अदुहरतिरिहरंमद्धमिहधृतिरिहस्वधृतिस्वाहा।। उप- मृजन्पुरुणम्माचपुरणांमातरन्धय॑न् ।। रायस्पोपमुस्मासंदीपरत्वाही ॥ ॐभू०धृत्यै नमः धृतिम् आ०॥ भो धृते इ० इ०॥ अमेषाम्मे वरुणो ददातु मेघामुनिप्पुजापति। मेघामिन्द्रश्चवायुमधान्याता देदात मेस्वाहाभू० मेघायैनमः मेघाम् आ०। भो मेघे इ०३०॥ ॐदेवीजोष्ट्रीसरस्वत्युश्चिनेन्द्रमवर्द्धयन्॥ श्रोजनकर्णयोर्यशोजोष्ट्री- ध्यान्दधुरिन्द्रियसुवनतमुधेयस्यव्यन्तुयज ॥१॥ ॐभू० पुष्टय नमः पुष्टिमा० भोपुष्टे इहागच्छ इ०॥ॐत दीक्षायां मोतिदीक्षयानोति- दक्षिणाम्॥ दक्षिणाश्श्रद्धामाप्नोति श्रृद्धांसत्यमाप्यते॥३६॥ भू० श्रद्धायैनमः श्रद्धाम् आ०। भोश्रद्धे इ०३०॥ॐदेवीस्तुिस्रस्तिस्रोदेवी? पतिमिन्द्रमवर्द्धयन् ॥ अस्पृक्षगारंतुीदिवंरु खंज्ञासरस्वतीडावसंमती गृहान्त्रसुवनवसुधेयस्ययन्तुयजा ॐभू०सरस्वत्यैनमःसरस्वतीम् आ०भोसरस्वतिइ०॥ॐमनोजुतिः॥ॐ भूर्भुवःस्वासगणेशगौर्याधावा- हितमातरः वसोरासहिनाः सुमतिष्ठिता वरदाः भवता भूर्भु० स. गणेशगौर्याद्यावाहितमातृभ्यः वसो रासहिताभ्योनमः इत्यनेन पोड- शोपचार पूजयेत्मार्थना-गणेशपूर्विकादेव्यो गौर्यादिप्रमुखाःस्मृताना ·(३७) मसीदन्तुहिफल्याण्यो निर्विघ्नं कुरुताध्वरम्।। श्यादिदेव्यः सदा पूज्याः सप्त वै घृतमातरः। कल्याणानि प्रयच्छन्तु सकुटुम्बस्य मे सदा ॥ यदङ्गत्वेन भी देव्यः पूजिता विधिमार्गतः । कुर्वन्तु कार्यमखिलं निर्विघ्नेन ऋतूद्भवम् ।। इति मातृकापूजनपयोगः ॥ ॥ अधायुष्यमन्त्रजपः॥ आयुष्यवर्चस्यमितियचस्यदक्षकपिःउष्णिक्शकरीबिष्टुप्छन्दांसि हिरण्यदैवतम् आयुष्याभिवृद्ध्यर्थे जपेविनियोगः-ॐआयुष्यंध स्य- रायस्पोपुमौद्भिदम् ।। हुदाहिरण्यवर्चस्व जैत्रायाविशतादुमाम्॥५॥ नतासिनपिशाचास्तरन्तिदेवानामोज-प्रथमुजातत्।।योभि- निदाक्षायण हिरण्यसवेर्युकृणुतेदीर्घमायुटसमनुष्यपुकृणुतेदी- ग्र्घमायुः ॥॥ यदाबद्धन्दाक्षायणाहिरण्य शुतानीकायसुमनुस्य. मांनाःतन्मुआबंदूनामिशुतशारदायायुष्पाञ्जरदष्ट्रियंथासम् ।।४।। अथ साङ्कल्पिकविधिना नान्दीश्राद्धमयोगः ।। अथ यज्ञोपवीती प्रामुखो दक्षिण जानु पातयित्वा पात्रे उद खान १ हेमाद्री पदिशन्मते-अनमि को यदा विप्र उच्छिन्नाग्निरथापि वा । तदा वृद्धिषु सर्वासु साइप दमाचरेत् ॥ हेमाद्रौ सवर्त.-समग्र यस्तु शक्नोति कर्तुं नैवेद पार्यणम् । अपि साकल्पविधिना काले तस्य विधीयते ।। स्मृतिरत्नावल्याम्-ऋद्धयनन्तरभाविनिवृद्धा- वपि पिण्डदानस्य प्रतिषिद्धत्वात्ताशस्थले पिण्डनिषेधान्यथानुपपत्याभियुक्तः सङ्कल्प- श्राद्धानुष्ठानस्यैवौचित्यस्वीकारः । इत्यादिप्रमाणादमिकोग्छिन्नानिकर्तृकासु सासु वृद्धिषु सङ्कल्पश्राद्धस्यैव विहितत्वात्साइटिषकाभ्युदयिकथादप्रयोगोऽधास्माभिः प्रयोजितः । साङ्कलिएकादस्वरूपमा हेमाद्री वर्त:-पानभोज्यस्यचामस्य सागः सकल उच्यते । तत्प्रयुक्तो विधिर्यस्तु यत्तेन व्यपदिश्यते ॥ तावन्माण सम्बद श्राद गल्पमुच्यते ।। पिण्डहीनभादशब्दः सङ्कल्पनाद्धपर्यायः ॥ साहस्पिकसमन्त्रकावाहनाघांनोकरमपिण्ड.

·(३८) प्रासंस्थान् स्वयम् उद(खवेतमा खान्उदयसंस्थान्वैश्वदेवस्थानद्वौ दानििकराशय्यस्वधावाचनप्रश्नत्येतत्सप्तक वज्यंम् ॥ २ गौर्यादिमातृकापूनन नान्दी- भावान यत्र नान्दीभाव न क्रियते तत्रमातृकापूननमपिनकार्यम् ।। अस्य आम्युयिक भादमित्यपर पर्याय. ॥ अस्यार्थ -पुत्रजन्मपियाहादिरूपोऽभ्युदयस्तस्मिन्सति क्रियमाण भादम् आभ्युदपिकशन्देनोच्यते ॥ पूर्वाहे आम्युदयिक विधेयम् ॥ अत्र पूर्वाहनेघा. विभत्स्याह प्रयमोमाग पूर्वाहोवैदेवाना माध्यन्दिनोमनुष्याणामपराह पितृणाम्।। पुन अन्मादौ तु तत्काल एष न तत्र पूर्वाहनियम ॥ यया-नियतेपुनिमित्तपुप्राततिनिमि चाम् । सेपामनियतत्वे तु सदानन्तर्यमिप्यते ॥ नान्दीधाद्ध विविधम्-विवाहादिनित्य नैमित्तिक पुत्रजन्माद्यनियतनिमित्तम् अग्याधानादिनिमित्तम् चेति वन विवाहादिनिमित्त प्रात कार्य तदाहयातातप -ग्रातद्धिनिमित्तकम् ॥ अनप्रात शन्द सार्द्धमहरात्मककाल वचन ॥ तदाहगार्य -रलाटसम्मितेमानौप्रथम प्रहर स्मृत । सएवसार्द्धसयुक्त प्रातरिय भिधीयते ।। अग्न्याधाननिमित्त त्यपराहे कार्यतदाहगालव -पार्वणचापराह्नतु वृद्धिवाद तथानिकम्॥ पुत्रगन्मादौ निमित्तानन्तरमेव तत्कार्यम् ।। ३ अनश्रादे नापसत्यम्-पितृणा रूपमास्यायदेवा अन समश्नुते । तस्मात्सयेन दातव्य वृद्धिश्राद्धे तु नित्यश ॥ हेमाद्री शातातप -सव्येनचोपवीतेनऋजुदर्भधधीमता| कर्तव्य चाभ्युदायक श्राद्धमभ्युदयार्थिन यथैवोपचरेद्दवास्तथावृद्धौपितृनपि ॥ ४ छान्दोगपरिशिष्टे कात्यायनोऽमि-दक्षिणपातये अनुदेवान्परिचरन्सदा ॥ पातयेदितरजानुपितृन्परिचरन्नपि निपातोनहिसव्यस्य गनुनो विद्यते कचित् । सदापरिचरेद्भक्त्या पितनप्यत्र देववत् ।। १ अनप्राङ्मुखम्य उदङ्मुखो दद्यादित्युमुखतानियम ॥उदमुखेन्या वा प्रामुख इत्यनेन प्राङ्मुखत्योदड्मुखत्वयोर्विकल्पउक्त । अतएव हमाद्री मार्कण्डयपुराणे-उद इमुख प्राङ्मुखो वा यजमान समाहित । वृद्धिश्राद्ध प्रकुर्वत नान्यवन कदाचन।। २ अत्र देवधर्मत्वेन सर्वेऽपिप्राङ्मुखाविप्रा । हेमाद्रौभविष्यपुराण-सर्वानेवतुतान्विप्रा प्राङ्मुखानुपवशयेत्।।इतिहेमाद्री छागलेयाक्तेदैवेपिन्ये च येविमास्तेसर्वेपि प्राङ्मुखा उप वेशनीया ॥ ३ युग्मानाशयेदत्र इतिकात्यायनस्त्राद्वैश्वदेवायपित्राद्यर्थमातामहायर्थे च द्वौ द्वौ विप्रो इत्युक्त रुद्रकल्पद्रुमे ।। छान्दोगपरिशिष्टे-मातरामत्रितानविमान्युग्मानुमयत स्तथा । उभयत. देव पित्र्ये च ।।

·(३९) सपत्नीकपिपार्वणस्थानेद्वौ सपत्नीकमातामहपार्वणस्थानेद्वौचएवंपद- कुशपटूंन्दूर्वाकाण्डानिवासंस्थाप्यसदानम्।। यवान्गृहीत्वा-*सत्य- वसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानाम् अधकर्तव्यसग्रहमख- महारुद्रयागाङ्गसाङ्कल्पिकनान्दीश्राद्धे भवद्भया क्षणः क्रियताम्।। इति यवानिक्षिप्य।। ॐतथा प्राप्नुतां भवन्तौ।मानवापीयवान् गृहीत्वा- १न हि कात्यायनसूत्रादौ कालत्रये मात्रादिश्राद्धत्रयविधिरस्ति । तस्माद्वाजसनेयिभिरेक- स्मिन्पूर्वाह एवैकप्रयोगं पार्वणद्वयात्मकमाभ्युदयिकं श्राक्षमनुष्ठेयम् ॥ छान्दोगपरिशिष्टे कात्यायनः-न योषिद्भयःपृयग्दद्यादवमानदिनाहते । स्वमपिण्डदानाच तृतिरासां यतः स्मृता ॥ तत्रैव-आयुष्याणिचशान्त्यर्थेजप्त्वातत्रसमाहितः । पड्भ्यःपितृभ्यस्तदनुमक्त्या श्राद्धमुपक्रमेत् । तस्मारिपत्रादीनां षण्णामैवेह देवतात्वम्।यत् मातृश्राद्धं तु पूर्व स्यात्पतृणा तदनन्तरम् । ततो मातामहानां च वृद्धौ श्राद्धत्रयस्मृतम्।। इत्यादीनिवचनानितानिशाखा- न्तरविषयाणि || २ कुशबटूनादूर्वाकाण्डानावामुखकल्पना अग्रेण कार्या इति श्राद्धरसण्डे हेमाद्रौढोंदमिश्रपद्धतीच ॥ दर्भचटुनिर्माणेचनदर्भसंख्यानियमः ॥ तदुक्तंछन्दोगपरिशिष्टे कात्सायनेन-यशवास्तुनिमुष्टयाचस्तम्वेदर्भवटौलथा । दर्भसंख्यानविहिताविष्टरास्तरणेषु च ।।दर्भटे इत्यपिपाठः ॥ परिशिष्टेतुब्रह्मविष्टरादौदर्भसंख्याविहितास्ति ।। पञ्चाशता भवगहा तदर्धेन तु विष्टरः ।। अतश्च दर्भसंख्यायाः सभवासैभवाच्या व्यवस्थितोविकल्प इति नारायणवृत्ती.।। ३ ब्रह्माण्डपुराणे-कुशस्याने च दूर्वाः स्युमंगलाना च वृद्धये ।। स्मृतिकौस्तुभे-मङ्गलात्मकविवाहाघारम्भे क्रियमाणद्धिश्राद्धे कुशस्थाने पूर्वाविधिः ।। यशाधारम्भे तु क्रियमाणे अमूल दर्भविधिः ॥ इतिदूर्वायाऋजुद#विकल्पः॥ ४ क्षणो नाम व्यापाररहितास्थितिः ॥ क्षणशब्द। निर्यापारस्थित्यर्थोस्ति || क्षण इति प्रथमान्तं कर्म । भवद्भयामिति तृतीयान्तः कती | क्रियतामिति कर्मणिप्र ययः ॥ ५ हेमाद्री- इष्टिश्राद्धेक्रतूदक्षौ नान्दौसत्यवसूतथा।। अत्र सत्यवस्वा:समुदितयोरेव अमापोमवद्देवतात्यं नदेवयोःसमुच्चयः|| अतो न ब्रामणद्वये प्रत्येकमेकैकस्सप्रयोग इतिस्पटम् ॥ ६ निर्णयसिन्धों नान्दीश्राद्धप्रकरणे-दैवेक्षणः क्रियताम् इति द्वौ युगपनिमन्त्र्य ॐतयति विमाभ्यां युगपदुक्त प्राप्नुतां भवन्तौ प्रामवाव इति वैश्वदेववत् पिये च द्विवचनान्तेन विप्रद्वये प्रयोगं कुर्यात् ।। अत्र श्राद्धे समन्त्रस्य आवाहनस्य निषेधः न तु आवाहनस्वरूपस्य ।।

·(४०) गोत्राणां नान्दीमुखानां पितृपितामहमपितामहानांसपत्नीकानाम् अघ- कर्तव्यसग्रहमखमहारुद्रयागागसाझल्पिफनान्दीश्राद्धे भवद्भया क्षणः कियनाम्।।इति यवान्निक्षिप्य।। ॐतथा माप्नुतां भवन्तौ। मानवावा। यवान्गृहीत्वा-द्वितीयगोत्राणां नान्दीमुखानां मातामहमपातामहद्ध- प्रमातामहाना सपत्नीकानाम् अद्यकर्तव्यसग्रहमखमहारुद्रयागाड साङ्कल्पिकनान्दीश्राद्धे भवनयां क्षणः क्रियताम् । इति ययानिक्षिप्य। ॐतथा ॥ प्राप्नुतां भवन्ती। मामवाव ।। पायदानम्-सत्यवमुमंकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः इदं वःपाधं पादावनेननं पादप्रक्षालन वृद्धिः!! गोनाः नान्दीमुखाः पितृपितामहमपितामहाः सपत्नीकाः इदं वःपाय पादावनेजनं पादमक्षालनं वृद्धिः ॥ द्वितीयगोत्रा नान्दीमुखाः माता- महप्रमातामहद्धपमातामहाः सपत्नीकाः इदं वः पायं पादावनेजनं पादमक्षालनं वृद्धिः। सहल्ला-अधपूर्वोचरित शुभपुण्यतिथी साङ्क- ल्पिकविधिना नान्दीश्राद्धं करिष्ये।। आसनदानम्-सत्यमुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः इद वः आसनम गौत्राः नान्दीमुखाः पितृपितामहमपितामहाः सपत्नीकाः इदं वः आसनम्॥ द्वितीयगोत्राः मान्दीमुखाः मातामहम्मातामहवृद्धपमातामहाः सपत्नीकाः इदं का आसनम्।। गन्धादिदानम्-सत्यवमुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दोमुखाः इदं वो गन्धाधर्चनं यथाविभागं स्वाहा नमः ॥ गोवाः नान्दीमुखाः पिपितामहमपितामहाः सपत्नीकाः इदं वो गन्धायर्चनं यथाविभागं स्वाहा नमः। द्वितीयगोत्राः नान्दीमुखाः मातामहममातामहद्धममाता- महा: सपत्नीकाः इदं वो गन्धाधर्चनं यथाविभागं स्वाहा नमः ।। भोजननिष्क्रयद्रव्यदानम्-सत्यवमुसंज्ञकाः विधेदेवाः नान्दीमुखाः युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रीभूतकिचिद्धिरण्यदत्तम् अमृतरूपेण वास्वाहानमः। गोत्राः नान्दीमुवापिपितामहमपितामहाःसपलोकाः ·(४१) युग्मत्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रयीभूतं किश्चिद्धिरपंदचम् अमृतरू- पेण वः स्वाहानमः। द्वितीयगोत्रा नान्दीमुखाः मातामहममातामह- वृद्धममातामहाः सपलीकाः युग्मब्राह्मणभोजनपर्याप्तामनिष्क्रयीभूतं किञ्चिद्धिरण्यं दत्तम् अमृतरूपेण व स्वाहा नमः ॥ सक्षीरयवमुदक- दानम्-सत्यवसुसंज्ञकाः विश्वेदेवाः नान्दीमुखाः मीयन्ताम्॥ गोत्राः नान्दीमुखाः पितृपितामहमपितामहाः सपत्नीकाः पीयन्ताम् द्वितीय- गोत्राः नान्दीमुखाः मातामहममातामहद्धप्रमातामहाः सपत्नीका: भीयन्ताम् ॥ आशीर्ग्रहणम् - अघोराः पितरः सन्तु ।। सन्त्वघोराः पितरः ॥ गोत्रं नोऽभिवर्द्धताम् ॥ अभिवर्द्धता वो गोत्रम् ॥ दातारो नोऽभिवर्द्धन्ताम्।। अभिवर्द्धन्ता वो दातारावेदाच नोऽभिवर्द्धन्ताम्।। अभिवर्द्धन्ता वो वेदाः । सन्ततिनोंऽभिवर्द्धताम् । अभिवर्द्धता व सन्ततिः ॥ श्रद्धा च नो माव्यगमत् ।। माव्यगभद्रः श्रद्धा ॥ बहुदेयं च नोऽस्तु ॥ अस्तु वो बहुदेयम् ॥ अन्नं च नो बहु भवेत् ॥ भवतु वो बन्नम्।। अतिथींश्च लभेमहि ।। अतिथीश्च लमध्नम्।। याचितारश्च न सन्तु || सन्तु वो याचितारः॥ एताः आशिपः सत्याः सन्तु ।। सन्खेताः सत्या आशिषः।। दक्षिणादानम्-सत्यवसुसंज्ञकेभ्योविश्वेभ्यो देवेभ्यो नान्दीमुखेभ्यः कृतस्य नान्दीश्राद्धस्य फलप्रतिष्ठासिद्ध्यर्थे द्राक्षामलकयवमूलनिष्क्रयीभूता दक्षिणा दातुमहमुत्रने ॥ गोत्रेभ्यः नान्दीमुखेभ्यः पिपितामहपितामहेभ्यः सपत्नीकै यः कृतस्य नान्दीश्राद्धस्य फलपतिष्ठासिद्ध्यर्थे द्राक्षामलकयवमूलनिष्क्रयीभूता दक्षिणा दातुमहमुत्सने ॥ द्वितीयगोत्रेभ्यः नान्दीमुखेभ्यः मातामह प्रमातामहबद्धममातामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः कृतस्य नान्दीश्राद्धस्य फलपतिष्ठासिद्ध्यर्थ द्राक्षामलकयवमूलनिष्क्रयीभूतो दक्षिणां दातु- महमुत्सने॥ नान्दीश्राद्धं सम्पन्नम् । मुसंपनम् ।। विसर्जनम्-ॐवाजे- ·(४२) पाजेवतधाजिनानाधनपुविप्राऽअमृताऽझतज्ञाही अस्यमद्ध-पिवत- मादयध्वन्तृप्तायांतपुयिभिर्देवयानटासाअनुवजनम्-ॐा मा हास्य प्रसुवो जंगम्म्यादेम द्यावापृथिवीधिश्वरूपाआमांगन्ताम्पितर्रा- मातगुचामासोपोऽअमृतत्त्वेन गम्म्यात् ॥ ॥ हस्ते जलमादाय- मयाचरितऽस्मिन्साइल्पिकनान्दीश्राद्धे न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स उपविष्टब्राह्मणानां वचनाच्छीनान्दीमुखमसादाच सर्वः परिपूर्णोस्तु ॥ अस्तु परिपूर्णः। अनेन साङ्कल्पिकविधिना नान्दीश्राद्धन नान्दीमुख- देवताः पीयन्ताम् ॥ इति माङ्कल्पिफविधिना नान्दीश्राद्धमयोगः ॥ ॥ अथ आचार्यात्विग्वरणम् ।। एकस्मिन्ताम्रपात्रे शरावे वा आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधि चन्दनम् अक्षताः दुर्वा सर्पपाश्चेत्यष्टद्रव्योणि निक्षिप्य आचारात्पूगीफलं च निक्षिप्य पात्रान्तरेण पिशाय रक्तसूत्रेण संवेष्य तद साचार्यविमाः ॐ पुण्यादभितित्रिर्वदन्तः यजमानहस्ते दद्युः पत्नीहस्ते कलशं च दधुः। सपत्नीको यजमानः स्वासनादुत्याय ब्राह्मणान्मार्थयेत्-पावनाः सर्ववर्णानां ब्राह्मणा ब्रह्मरूपिणः । अनुगृह्णन्तु मामय महारुद्रास्य- कर्मणि।। स्वस्वकर्मरता नित्यं वेदशास्त्रार्थ कोविदाः। श्रोत्रियाः सत्य- वाचश्य रुद्रध्यानरताः सदा ।। यद्वाक्यामृतसंसिक्ता वृद्धिं यान्ति नर- द्रुमाः। अङ्गीकुर्वन्तु मरकर्म कल्पद्रुमसमाशिपः॥ ययोक्तनियमैर्युक्ता मन्त्रार्थे स्थिरबुद्धयः । यत्कृपाकनात्सर्वा ऋद्धयो वृद्धिमाप्नुयुः ।। १ केचन ब्रह्मणोवरणपूर्वक आचार्यादीना वरणमाचरन्ति तयुक्तम्॥ वसिष्ठेन- यजमान. शुचि. स्नात• श्रद्धायुक्तो जितेन्द्रिय ॥ पादशौचार्घवत्राद्यैराचार्यादीन्समर्च- येत् । इन्युक्त्त्वात् आचार्यपूर्वकमेव ब्रह्मात्विजा वरणम् ॥ पादशौचावलारित्यु- पत्वात् पादाघकरणमप्यावश्यकम् ॥ २ आप क्षीर कुशाग्राणि दवि चन्दनमशता । दूर्वा सिद्धार्यकाश्चेति हटाङ्गो ह्यधं उच्यते ॥ अथवा-दघि दुग्ध यवा दूर्वा गन्धाः सिद्धार्थसयुता । जलपुष्पसमायुक्ता: पादाों होभिरष्टाभ. ॥

·--- (४३) आयुरारोग्यपुत्रादि सुखश्रीमाप्तये मम । आपद्विघ्नपिनाशाय शत्रुबुद्धि- क्षयाय चआदित्याचा ग्रहाः सर्वे राहुकंतपुरःसराः । ग्रहदेवाधिदेवैध नक्षत्राणां च दैवतैः ॥ इन्द्रादिभिश्च दिक्पालैब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । वास्तुदुर्गागणेशैश्चक्षेत्रपालेन संयुतैः॥ भोगान्तरिक्षदेवैश्व कुलदेव्या च मातभिः । चतुर्भिश्चैव वैदैश्च रुद्रेण सहितास्तथा ॥ स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा मदनुग्रहकारकाः। अयम इदं पाद्यं भवद्भिः प्रतिगृह्यताम् ॥ चरणक्षा- लनादेवास्तुप्यन्ति शुद्धमानसाः। तज्जलेन व संसिक्ताः पूर्णाः कामा भवन्तु मे ॥ इमं वोऽध प्रयच्छामि गृह्णन्तु पीतमानसाः । पावयन्तु च मां नित्यं पूरयन्तु मनोरथान्।। अन्यः कश्चिद ब्राह्मणः वदति-अर्षोs- घोऽर्थः । यजमानो वदेत्-प्रतिगृह्यताम् । इत्युक्त्वा ब्राह्मणहस्ते तदने वा अर्थ स्थापयेत् ॥ ब्राह्मणावदेयुः प्रतिगृहीमः ॥ यजमानः हस्ते पूगीफलं गृहीत्वा विषस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदत्-अमुकपररान्वितः असूफगोत्रः शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुक- शर्मा यजमानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अमुकगोत्र शुक्लयजुर्वेदान्नाय- वाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्स. ग्रहमखमहारद्राख्य कर्मणि आचार्यत्वेन त्वामहं वृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात्।। यजमानेन दत्तं पूगीफलं गृहीत्वा विमो वदेव-वृतोऽस्मिा। अच्छतेन दीक्षामाप्नोति दीक्षाप्नोति दक्षिणाम् ।। दक्षिणा श्रद्धा- माप्नोतिश्रृद्धांसुत्यमांप्प्यते ॥३।। दृताय एतत्ते पाचं पादावनेननं पादप्रक्षालनम् एप तेऽर्थः।। गन्धाक्षतपुष्पादिभिः सम्पूज्य हस्ते रक्त- उम्।।शायजमानी पदेव-आवाहयाम्यहं विश्माचार्य यज्ञकारिणम् । राणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रार्थपारगम् ॥ आचार्यस्तु यथा स्वर्ग ·(४४) शक्रादीनां वृहस्पतिः। महारुद्राख्ययोऽस्मिन् आचार्यस्त्वं तथा मन।। यावत्कर्मसमाप्येत तावचम् आचायों भव॥ आचार्यों वदेव।। *वृह- सप्पऽप्रतियदुर्यो अहीदद्युमविभातिक्रतुंमजनेषु ॥ यहीदयुच्छवंस- ऋतप्रजाततदुस्म्मासुर्विणन्धेहिचित्रम्॥३॥ ब्रह्मवरणम्-पनमानः पूगीफलं गृहीत्वा विमस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेव-अमुकमवरा- न्वितः अमुकगोत्रः शुक्लयजुर्वेदाम्नायबाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अमुझगोत्रं शुप्लयजुर्वे- दाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायिनम् अमुरुशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये कर्मणि ब्राह्मत्वेन त्वामहं तृणे इत्युक्त्वा पूगीफलंदयात्॥पूगीफलं गृहीत्वा विमोवदत्-अतोऽस्मिातेनं०॥ वृताय एतत्तै पायं पाढावनजनं पादमक्षालनम् एप तेः। गन्धाक्षत पुष्पादिभिः सम्पूज्य हस्ते कङ्कणवन्धनम्-ॐयदायनन्दाक्षायणा०॥ यजमानो वदेव-यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः। महारुद्राख्यः यज्ञेऽस्मिन्ब्रह्मा भव द्विजोत्तम ॥ यावलमै समाप्यत तावचं ब्रह्मा भव॥ भवामि ॥ ॐब्रह्मजतानमयमम्पुरस्ताद्विसीमत?सुरुची चुन आंवट ॥ सबुध्न्याऽउपमाऽअस्य विष्ठा?सुतश्वयोनिमसंतश्वविना ॥ गाणपत्यवरणम्-यजमानः पूगीफलं गृहीत्वा विपस्य दक्षिणानुमा- लभ्य वदेव-अमुरूमवरान्वितः अमुकगोत्रः शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजि- माध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकपत्ररान्वि- न्तम् अमुरुगोत्रं शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यापिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये कर्मणि गाणपत्य वेन त्वामहं वृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात् ।। पूगीफलं गृहीत्वा विमो वदेव-वृतोस्मिातेनं०॥ वृताय एतत्ते पापं पादावनेननं पाद- ·(४५) मक्षालनम् एप तेऽर्थः ॥ गन्धाक्षतपुष्पादिभिः सम्पूज्य हस्ते कङ्कण- बन्धनम्-यदानन्दाक्षायुगा०॥यजमानो वदेव-वाञ्छितार्थफला- वाप्पै पूनितोऽसि मुरापुरैः । निर्विघ्नंक्रतुसंसिर त्वामहं गणपं वृणे।। गुणान्विाासदस्यवरणम्-यजमानः पूगीफलं गृहीत्वा विपस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेव-अमुकमवरान्वित: अमुकगीत्रा शुक्लयजुर्वे- दानायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अमुकगोत्रं शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीय. शाखाध्यायिनम् अमुकशर्माण ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्य कर्मणि सदस्यत्वेन त्वामहं घृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात् ।। पूगीफलं गृहीत्वा विमो वदेव-*वृतोऽस्मिन्नुतेनावृताय एतते पाचं पादा- घनेजनं पादप्रक्षालनम् एष तेऽर्घागन्धाक्षतपुष्पादिभिः सम्पूज्य हस्ते करणवन्धनम्-ॐयदानन्दाक्षायणा०॥ यजमानी वदेव-कर्मणामुप- देष्टारं सर्वकर्मविदुत्तमम् । कर्मिणं वैदतत्त्वज्ञ सदस्यं त्वामहं घणे॥त्वनी गुरुः पिता माता त्वं प्रभुस्त्वं परायणः। आपद्विमोक्षणार्थाय सदस्यो भव मे मखे ।। ॐसदसस्पतिमद्वैतम्भूिपमिन्द्रस्य काम्यम् । सुनिम्मे- धार्मयासिप वाह॥१३॥ उपद्रष्टुवरणम्-यजमानः पूगीफलं गृहीत्वा विपस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेत-अमुकमवरान्वितः अमुकगोत्रा शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुफशर्मा यज- मानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अमुकूगोत्रंशुलयजुर्वेदान्नायवाजिमाध्य- न्दिनीयशाखाध्यायिनम् अमुकशाणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहा- रुद्राख्ये कर्मणि उपद्रष्टुत्वेन त्वामहं पृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात् ।। पूगीफलं गृहीत्वा विप्रो वदेत्-ॐवृतोऽस्मि । तेन०॥ वृताय एतत्ते पाधं पादावनेजनं पादप्रक्षालनम् एष तेघः॥ गन्धाक्षतपुष्पा- दिभिः सम्पूज्य हस्ते कडणवन्धनम्-ॐ यदावघ्नन्दाक्षायणा ॥

·यजमानो यदेव-भगवन्सर्वकर्मज्ञ सर्वधर्मभृतां वर । महारुद्राख्य- यज्ञऽस्मिन्नुपद्रष्टा भव द्विज ॥ ततः अष्टौ द्वारपालान्वृणुयात् ॥ यन. मानः पूगीफलं गृहीत्वा ऋग्वैदिविमस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेव- अमुफमवरान्वितः अमुकगोनः शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीय. शाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमन्वितम् अमुक- गोनम् ऋग्वेदान्तर्गतामुफशाखाध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखपहारुद्राख्ये फर्मणि पूर्वद्वारे अग्वेदसूक्तजपार्य तामह हणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात् ॥ पूगीफलं गृहीत्वा निमो देव- ॐॐवृतोऽस्मि ॥ ॐत्रुतेन ॥ वृताय एतत्ते पाध० ॥ एप तेऽर्थः ।। पूजनम्-अग्निमीळे इत्यस्य मधुच्छन्दा मपिः गायत्रीछन्दः अग्नि- दैवता ऋग्वैदिद्वारपालपूजने विनियोगः-ॐअग्निमीळपुरोहितं यज्ञस्य दैवमृविनम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ इत्यनेन गन्धादिभिः सम्पूज्य कङ्कणवन्धनम्-यदावन०॥यजमानो वदेव-ऋग्मेदः पद्मपत्राक्षो गायत्रः सोमदैवतः। अत्रिगोत्रस्तु विमेन्द्र द्वारपालो मखे भव ।। एवम् ऋग्मेदिनं द्वितीयं द्वारपालं वृत्वा ततः दक्षिणद्वारे यजुर्वेदसूक्तजपार्थ द्वौ यजुर्वेदिनौ घृणुयात्॥ यजमानः पूगीफल गृहीत्वा यजुर्वेदिविपस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेत्-अमुकपवरान्वितः अमुकगोन: शुलयजु- र्वेदान्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अमुकगोत्र शुक्लयजुर्वेदान्नायवाजिमाध्यन्दिनीय- शाखाध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारु- द्राख्ये कर्मणि दक्षिणद्वारे यजुर्वेदमुक्तजपार्थ त्वामहं वृणे इत्युक्त्या पूगीफलं दद्यात् ॥ पूगीफलं गृहीला विमो वदेव-ॐतोऽस्मि ।। ॐतेनं०॥ वृताय एतत्ते पार्थ पादावनेजनं पाद० एप तेयः॥ पूज- नम्-इपेत्वोर्जे इत्यस्य परमेष्ठीमपिःखराबृहतीबाहयुणिक्छन्दासि ·(४७) मनापतिर्देवता यजुर्वेदिद्वारपालपूजने विनियोगः-पेचोर्जेचा- द्यायव॑स्त्यदेवौध सविताप्रार्पयतु श्रेष्टुतमायुकर्मणुऽआप्प्यापद्धम- ग्ग्न्याऽइन्द्रायभागम्मुजावतीरनमीवाऽअंयुक्ष्मामावस्तुनऽईशतुमाघ- सोधुवाऽअस्म्मिन्गोपंतीस्यातहीर्य नमानस्पपशूपाहि॥इत्यनेन गन्धादिभिः सम्पूज्य कङ्कणवन्यनम्-ॐयदान |यजमानो वदेत्- कातराक्षो यजुर्वेदत्रैष्टुभो विष्णुदैवतः। काश्यपेयस्तु विमेन्द्र द्वारपालो मखे भव|| एवं यजुर्वेदिनं द्वितीयं द्वारपालं वृत्वा ततः पश्चिमद्वारे साम- वैदसूक्तजपार्य द्वौ सामवेदिनौ वृणुयात् ॥ यजमानः पूगीफलं गृहीत्वा सामवेदिविमस्य दक्षिणनानुभालभ्य वदैत्-अमुकप्रवरान्वितः अमुक- गोत्रः शुरूयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमयरान्वितम् अमुकगोनं सामवेदान्तर्गतामुक- शाखाध्यापिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये कर्मणि पश्चिमद्वारे सामवेदसक्तजपार्थ त्वामहं पुणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात् । पूगीफलं गृहीत्वा विषो वदेव-ॐवृतोऽस्मि ।। ॐन्तन० ॥ वृताय एतत्ते एप तेऽर्थः ॥ पूजनम्-अग्न इत्यस्य भारद्वाज नपिः गायत्रीछन्दः अग्निर्देवता सामवेदिद्वारपालपूनने विनियोगः-ॐ अन्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । निहोता सत्सि वर्हिपि।। इसनेन गन्धादिभिःसम्पूज्य कङ्कणवन्धनम्-ॐयदान०॥यजमानो वदेत- सामवेदस्तु पिङ्गाक्षो जागतः शक्रदैवतः। भारद्वाजस्तु विमेन्द्रद्वारपालो मखे भव एवं सामवेदिनं द्वितीयं द्वारपालं वृत्वा तत: उत्तरद्वारे अथर्व-. वेदसूक्तजपार्थ द्वौ अथर्ववेदिनी वृणुयात्॥ यजमानः पूगीफलं गृहीत्वा अथर्ववेदिविषस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेत्-अमुकमवरान्वितःअमुक- गोत्रः शुक्लयजुवेंदाम्नाय वाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यापी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुकमवरान्वितम् अभुकगोत्रम् अथर्ववेदान्तर्गतामुक- ·(४८) शाखाध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये फर्मणि उत्तरद्वारे अथर्ववेदमूक्तजपार्थ त्वामहं धृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात्।।पूगीफलं गृहीत्वा विपो वदेव-वृतोऽस्मिातेनाताय एतत्ते० एपतेः ॥ पूजनम्-शन्नोदेवीरित्यस्य दध्यहाथर्वणनापिः गायत्रीछन्दः आपोदेवता अथर्ववेदिद्वारपालपूजने विनियोगः-ॐ शन्नौदेवी० ॥ गन्धादिभिः सम्पूज्य कङ्कणरन्धनम्-*यदान० ॥ यजमानो वदेव-वृहन्नेत्रोऽयर्ववेदोऽनुष्टुभो रुद्रदेवतः । वैशम्पायन विप्रेन्द्र द्वारपारो मखे भव।। इति अथर्ववेदिनं द्वितीयं द्वारपाल दृणु- यातातितो होमार्यम् ऋत्विग्वरणम्-यजमानः पूगीफळ गृहीत्वा विपस्य दक्षिणजानुआलभ्य वदेव-अमुकमवरान्वितः अमुकगोत्रःशुलयजुवेंदा- नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखाध्यायी अमुकशर्मा यजमानोऽहम् अमुक- भवरान्वितम् अमुगोत्रं शुक्लयजुर्वेदाम्नायवाजिमाध्यन्दिनीयशाखा- ध्यायिनम् अमुकशर्माणं ब्राह्मणम् अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये कर्मणि ऋत्विक्त्वेन त्वामह वृणे इत्युक्त्वा पूगीफलं दद्यात्॥ॐन्त्रुतेनावृताय एतत्ते पाद्यं पादाक्नेजनं पादप्रक्षालनम् एपतेः॥ गन्धाक्षतपुष्पा- दिभिः सम्पूज्य हस्ते कङ्कणबन्धनम्-ॐयदानन्दाक्षायणायज- मानो वदेव-भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वधर्मभृतां वर । महारुद्राख्ययोऽस्मिन् ऋत्विकत्वं भव सुनत॥ॐएतावद्रूपं युज्ञस्य यद्देवैर्ब्रह्मणाकृतम् ॥ तद्रु- तत्सर्वमाप्नोति सुज्ञे सौंबामणीसुते॥६॥ एवमेव ऋत्विजो वृणुयात् । १ रुद्रकल्पद्रुम--एकादशाना यजमानसमशाखिना यजुर्वेदिनामववरणम् । नारायण भट्टास्तुरूपक एक एव रुद्रीलधुरुद्रमहारुद्रप्येक एकादश वा | अतिरुद्रे एकादश एक विंश युत्तरशतवति ऋत्विक्सरया ॥ यत्तु गणशगायत्रीजपाथै रुद्रगायत्राजपा), दुर्गा गायत्रीजपाथ जातादोम जपाय यम्बकमत्रजपार्थम् अघारमनजपाथै वास्तुम जपार्थे क्षेत्रपालादिमत्रजपार्थे च एकैविप्रवरणमाचरति तन्निर्मूलमिति कल्पद्रुमकारा ॥

·. (४९) ॥ अथ वरणभाडप्रयोगः॥ आचम्य माणानायम्य दिग्बन्धः-ॐ स्वस्तिनुऽइन्द्रौ०॥शावरण- श्राद्धोपहाराः शुचयो भवन्तु इति वरणश्राद्धोपकरणानां जलेन मोक्ष- णम्।। हस्ते जलमादाय-आवार्यादिभ्यो दास्यमानान्यासनानि यथा. दत्तानि गान्धर्व गन्धं वानस्पत्यानि पुप्पाणि सार्याणि कांस्यपात्राणि रौद्राणि ताम्रपात्राणि वाईस्पत्यानि वासांसि प्राजापत्यान्युपवीतानि आग्नेयानि कुण्डलमुद्रिकादीनि तनिफयद्रव्यं वा आचार्यादिभ्यः सर्वेभ्य ऋत्विग्भ्यः स्वाहा सम्पयन्तां(तां) न मम।। इदं वो ज्योतिः- मुज्योतिः । यजमाना ब्रूयात्-अर्चनविधैः परिपूर्णताऽस्तु ।। ब्राह्मणा वदेयुः-अस्तु परिपूर्णता ॥ आचमनम्-हस्ते जलं गृहीत्वा-दास्य- मानानि तृप्तिपर्यन्तानि सिद्धान्नानि सोपस्करणान्याचार्यादिभ्यः सर्वेभ्य ऋत्विग्भ्यः स्वाहा सम्पद्यन्तां न मम ॥ पुनर्जलमादाय-अस्य ऋत्विग्वरणसागतासिद्धये गौर्वा तनिष्कयीभूतं हिरण्यं रौप्यं तानं वा द्रव्यं दक्षिणा आचार्यादिभ्यः सर्वेभ्य ऋत्विग्भ्यः स्वाहा सम्प- चन्तां न मम ॥ इति यथाशक्ति सर्वेभ्यो दक्षिणाप्रदानम् ॥ यजमानो यात्-यस्य विपस्य यो भागः स तेन प्रतिगृह्यताम्।। यजमानो हस्ती -अस्य ऋत्विग्वरणविधेर्यच्यूनातिरिक्तं तत्सर्व गणेशा- म्बिकयोः प्रसादाद्राह्मणवचनाच परिपूर्णमस्तु ।। ब्राह्मणा वदयुः- अस्तु परिपूर्णम्॥यजमानभाले तिलककरणम्-स्तुस्तिनुऽ इन्द्रो०॥ १ अत्र देयमुक्त परशुरामकारिकायाम्-भाजन माजनाधार छनोपानकमण्डलु । आसन वाससी मुद्रा कर्णभूषोपवीतकम् ॥ एतद्दशविध देय पद वरणसिद्धये ॥ पदाभावे त्रय देय पारवनागुलीयकम् । तदभावेऽथ ताम्बूल दत्वा किंचित्प्रकल्पयेत् ।। किञ्चिन्मूल्य प्रकल्पयेदित्यर्थः ।। बड़ा प्रार्थयेत्- मरु ४ ·शायनमानस्य दक्षिणहस्ते करणान्धनम्-ॐयदा मन्दाक्षा०॥३॥ यजमानपल्या वामहस्ते करणान्यनम्-तम्पलीभिरनुंगच्छेमदेवाट पुर्धाभितवाहिरण्य८ । नागृभ्णाना? संकृतस्य लाऊ तृतीय पोऽअधिरोचनवि ॥६॥ यजमानेन स्वात्मनि द्वया मार्जनम्- ॐकाण्डात्काण्डामुराईन्ती०॥ अर्थचन्दनम्-*दुधिवराव्णो०॥३॥ यजमानाय फल समर्पणम् अया?फलिनी-०||इतिवरणश्रादम्।। ॥ अध मधुपर्कमयोगः ॥ ताविष्टरादीनांमधुपर्फद्रव्याणामादानम्॥स्वदक्षिणत:तेपामुपाल्पनम्- १ अर्यसवयाकाः पञ्चविंगतिकुशतरुणमया विष्टराः ।। २ पयाः-उक्तलक्षणा अर्यसङ्घयाका द्वितीय विष्टराः॥ १ वरशाखया (अच्यशाखया) मधुरर्कदानम्-गृहापरिशिष्टेयरस्य या मवच्छाखा तच्छाखागृह्मचादित । मधुपर्क प्रदातव्या नायशाखऽपि दातरि ॥ अन ऋत्विगायुप लक्षणार्थ वरदातृशब्दो ! तदुत्तम्-अव्यंशाखया मधुपर्क ॥ जगन्नाथकारिकायाम्-- तत्तद्गृह्यातविधिना विष्टराद्यहण तत || सर्वत्र यनमानशाखयैव मधुपर्क इति जयन्त- स्तत्तु रैरपि नादृतम् ॥ प्रयोगदर्पणादिषु-तता वरणक्रमण मधुपर्केण स्वशाखारविधिना तपामहणम्॥ २ विष्टर स्त्रिवृदरनिमात्रकोशा रम्नुविशप इति भर्तृयज्ञ प्रादशमान त्रिवृत्त कोश या काशनिर्मितमिति रेणुक ॥ पञ्चविंशतिदर्भतरुणमय कूचमिनि हरिहर | पञ्चाश- दिमवहा तदर्थेन तु विष्टर । छदागपरिशिष्ट कात्यायन -यज्ञवास्तुनि मुष्टया च स्तम्भ दर्मवटी तथा। दर्भसङ्ख्या न विहिता विष्टरास्तरणपु च॥ अतश्च दर्भसङ्ख्याया सम्भवा- सम्भवाम्या व्यवस्थिता विकल्प इति नारायणवृत्ती || अश्वकशा भवब्रह्मा लम्बकशस्तु विर । दक्षिणावतका ब्रह्मा वामावर्तस्तु विष्टर ॥ यद्वा पञ्चविंशतिदर्भागा वण्यम अस्थि- भूषित । विष्टर सर्वयज्ञषु लक्षण परिकीर्तितम् ॥ विवरात्रिवृतो दर्मचदा ।। ३ पद्य पद्भ्यामाक्रमणीय उस्लचणो द्वितीयविष्टर, । पादयारवस्तानिधानार्थमित्यर्थ ।

·। ३ पौदार्थमुदकानि-अर्यसङ्खयाकानि ताम्रादियवालाभपात्र- स्थानि मुखोष्णोदकानि (कोष्णोदकानीत्यर्थः)॥ ४ अर्घा:-गन्धपुष्पयवाक्षतकुशतिलशुभ्रसर्षपदधिर्वान्वितान्य- य॑सङ्घयाकानि ताम्रादिययालाभपात्रस्थानि उदकानि ॥ ५ आंचमनीयानि-आचमनार्थ कमण्डल्वादिपात्रस्थानि जलानि॥ ६ मधुपर्का:-कांस्यपात्रस्यानि दधिमधुघृतानि अन्येन कास्य- 'पात्रेण आच्छादितानि ॥ इत्युपकल्प्य । यजमानो देशकालौ सङ्कीर्त्य अस्मिन्सग्रहमखमहारुद्राख्ये कर्मणि वृतानाम् आचार्यादीनां सर्वेपाम् ऋत्विजां मधुपर्केणाईणं करिष्ये।।यजमानः स्वयम् उदमुख उपविशेत्।। सर्वेषाम् अानाम् उपवेशनार्थम् आसनान्यास्तीर्य तदुपरि सर्वा- मासुखानुपवेश्य यजमानो वदेत्-ॐसाधु भवन्त आसताम्।।अर्ध्या चदेयुः-ॐसाधु वयमास्महे।।यजमानो वदेव-ॐअर्चयिष्यामो भवतः।। अा वदेयुः-ॐ अर्चय।। तत आचार्यो वा अन्यः कश्चिद्विषो वदेव- विष्टरा: विष्टराः पिष्टराः ॥ यजमानो वदेत्-प्रतिगृह्यन्ताम् ।। अर्ध्या चदेयुः प्रतिगृहीमः ॥ इत्युक्त्वा पाणिभ्याम् उदगग्रान् विष्टरान्सर्वे १ पादार्थमुदकम्-पादप्रक्षालनार्थ ताम्रादिपानस्थ जल सुखोष्ण मन्दोणमित्यर्थ ।। २ अर्पशम्देन उदपात्रमवाच्यते ॥ तदैक उदपानमुपनिनयन्ति यथा गज्ञ आगतायो- दकमाइरेदेव तदिति लिङ्गात्।। उदकगन्धपुष्पाण्यक्षतबदराणीति भर्तृयश | गन्धपुष्पाक्षत- कुचविलशुभ्रसर्पपदूर्वादध्यन्वित सुवर्णादिपानस्थमुदकमिति हरिहर. ।। ३ आचमनार्थ- दकमेन।। कमण्डलसम्भृत जलमाचमनीयमिति हरिहर. ॥ ४ मधुपर्क:-~-दधिमधुधृतः प्रकस्मिन्कास्यपाधे कृतमपरेण कास्यपात्रेणापिहित मधुपर्फशब्दनोच्यते ॥ मधुपकें दध्य. गर्भ पयो जलं वा प्रतिनिधि.॥ मध्यलाभ घृत गुडो वेत्याश्वलायन ।। ५ प्रतिगृह्णीम इति योगे यदुक्क तन्छिमाचारप्राप्त वस्तुतस्तु सर्ववस्तना प्रहण ·.. प्रतिमृतीयुः ॥ अर्ध्याः सत्त्वहस्ते जलमादाय-वोस्मीत्यस्प अथर्वणमपिः अनुष्टुप्छन्दः विष्टरो देवता विष्टरोपवेशने विनियोग *वष्मास्मि समानानामुद्यतामिव सूर्यः । इम तमभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिदासति ॥ इति मन्त्रान्त उदगग्रं विष्टरमुभाभ्यां पाणिभ्यां स्वे स्वे आसने निधाय तदुपरि उपविशेयुः ॥ ततः अर्चकादपरः कश्चिद्रिमो वदेव-पादार्थमुदकानि पादार्यमुदकानि पादार्यमुदकानि। यजमानः कोष्णोदकेन पूरितानि ताम्रमयानि पाद्यपात्राणि गृहीत्वा याव-प्रतिगृह्यन्ताम् ॥ अा वदेयुः-प्रतिगृह्णीमः ॥ इत्युक्त्वा यजमानहस्तात्पाद्यपात्राणि मतिगृह्णीयुः॥ अाः स्वस्वहस्ते जल. मादाय-विराजो दोहोसीत्यस्य मजापतिक्रपिः आपो देवता यजु- छन्दः पादपक्षालने विनियोगः ॥ ॐविराजो दोहोऽसि विराजो दोहमशीय मयि पायायै विराजो दोहः ॥ इत्यनेन स्वयमेव स्वं स्वं दक्षिणं पादं प्रक्षाल्य मन्त्रावृत्या वाम प्रक्षालयेयुः। १ हरिहर:-प्रत्यड्मुखेन यजमानेन तिष्ठता दत्तमासनापश्चिमे प्रामुखस्तिष्ठनर्य: पूर्वोक्तलक्षण विष्टर तूष्णी पाणिभ्यामुदगममादत्ते ॥ जयरामोऽपि-ततोऽथिनाऽर्पितमु- भाभ्या हस्ताभ्यामों गृह्णाति तूष्णी ग्रहणमानोपदेशात् । वोरमीति मन्त्रेणैन विष्टर- मेवाभ्युपविशति ग्रहणोपवेशनयोर्मध्ये पठितोऽपि मन्त्रो लिङ्गादुपवेशने विनियुज्यते । लिङ्गञ्च-इमन्तमभितिष्ठामीति ॥ गदाधरस्तु-ततोऽप्योऽर्धयितुः सकाशादिष्टर तूष्णीमेव प्रतिगृह्य त पिष्टरमासने निधाय वमोस्मीति मन्नेणोपविशति ॥ २ मधुपर्कान्तानि सर्वाणि द्रव्याणि अस्मिन्मथे बहुवचनान्तान्युच्चारणीयानीति रुद्रकल्पद्रुमे । ३ कर्क--- विराजोदोहोसीत्यनेन मन्त्रेण पादार्थमुदक गृहीत्वा प्रक्षालयत्यर्थ्य एव || जयरामश्च--- प्रक्षालन चामलिना विराजोदोहोसीति मन्त्रण स्वयमेव ।। यदि ब्राह्मणोऽयस्तदा दक्षिणा प्रथम प्रक्षालयेन्नान्यः । अनेन मन्त्रावृत्तिरवगम्यते ॥ ४ अर्ध्यते अनेनेति अर्घ आप व मन्त्रलिङ्गात्मा निनयन्नमिमन्त्रयते ॥ न तु मन्त्रान्तेऽभिमन्त्रणमिति जयरामः ॥

·- • अथ द्वितीयपद्यविएरमदानम्-अर्चकादन्यः कश्चिद्विमो वदेव- विष्टराः विष्टराः विष्टराः॥ यजमानो वदेव-प्रतिगृह्यन्ताम्-अर्ध्या चदेयु:-पतिगृहीमः।। इत्युक्त्वा पाणिभ्याम् उदगग्रान्विष्टरान्स पत्ति- गृह्णीयुः॥ अर्ध्याः स्वस्वहस्ते जलमादाय-वर्मोस्मीत्यस्य अथर्वण ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः विष्टरो देवता विष्टरस्य पादयोरवस्तानिधाने विनियोगः ॥ ॐवमोस्मि समानामुद्यतामिव सूर्यः। इमं तमभि- तिष्ठामि यो मा कथाभिदासति ।। इत्यनेन उदगग्रं विष्टरम् उभाभ्यां पाणिभ्यां स्वस्वपादयोरघस्तान्निधाय तदुपरि पादौ स्थापययुः।। अथार्थ:-यजमानादन्यः कधिद्रिमा आवेदयेत-अर्धाअर्घा अर्घा यजमानो गन्धपुष्पयवाक्षतकुशतिलशुभ्रसर्पपदूर्वान्वितानि जलपूरि- तानि अर्घपात्राणि गृहीत्वा वदेव-प्रतिगृह्यन्ताम् ॥ अर्ध्या विनियोगं कुर्यु:-आपस्येति मन्त्रस्य मनापतित्रपिः यजुश्छन्दः आपो देवताः समुद्रं व इत्यस्य अथर्वणऋपिः अनुष्टुप्छन्दः आपो देवताः क्रमेण अर्धग्रहणे अभिमन्त्रणे च विनियोगः ।। ॐ आपस्थयुप्माभिः सर्वान्कामानवामवानि ॥ इति मन्त्रं पठित्वा वदेयुः-प्रतिगृह्णीमः ॥ इत्युक्त्वा स्वं स्वमर्चमादाय मस्तकपर्यन्तं नीत्या शिरसाऽभिवन्य नियन् (नामयन् ) अभिमन्त्रययुः-ॐ समुद्रं वः पहिणोमि स्वां योनिमभिगच्छत । अरिष्टाऽअस्माकं वीरामापरासेचिमत्पयः॥ अथाचमनीयदानम्-~~-अर्चकादन्यः कचिद्विषो वदेत्-आचमनी- यानि आचमनीयानि आचमनीयानिायजमानोवदेव-प्रतिगृह्यन्ताम्।। अर्ध्या वदेयुः-प्रतिगृह्णीमः।। इत्युक्त्वा यजमानहस्तात् आचमनीयपा- १ आचमनीयपाने जातीफलकबोललवङ्गादिनिक्षेपण तन्त्रमन्येयूक्त पारस्करगृह्यस्य पञ्चभिर्भाध्यकारेस्तु आचमनीयमुदकमेवेत्युक्तम् ॥ " ·त्राणि दक्षिणहस्तेन प्रतिगृह्य वामहस्ते कृत्वा स्वस्वहस्ते जलमादाय- आमागन्यशसतिमन्त्रस्य परमेष्ठी ऋपिः वृहती छन्दः आपो देवता आचमने विनियोगः ॥ ॐआमागन्यशसा समजवर्चसा।। तं मा कुरु मियं मजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिन्तनूनाम् ।।. इति: मन्त्रान्ते वाम- हस्तस्थितपात्राजलं स्वस्वदक्षिणचुलुके गृहीत्वा सकृदाचम्य तेनैव जलेन द्विस्तूष्णीमाचामंयुः ॥ अथ मधुपर्क:-अर्चकादपरः कचिदिनो वदेव-मधुपर्काः मधुपर्काः मधुपर्काः ॥ यजमानः क्रमेण व्यकैकपल, मितानि दधिमधुघृतानि कांस्यपात्रकृतानि अन्येन कांस्यपात्रेण पिहि- तानि समादाय घ्याव-प्रतिगृह्यन्ताम् ॥ इत्युक्ते अर्ध्याः स्वस्वहस्ते जलमादाय-मित्रस्येत्यस्य बृहस्पतिर्कपिः यजुश्छन्दः सविता देवता देवस्य त्वत्यस्य भजापतिक्रपिः गायत्रीछन्दः सविता देवता क्रमेण मधुपर्कस्यावेक्षणे ग्रहणे च विनियोगः। ॐ मित्रस्यत्वाचक्षुपा प्रतीक्षा इति मन्त्रान्ते दाहस्तस्यं मधुपर्क निरीक्ष्य ॐदेवस्य॑चा सवितु? असवेश्विनौाहुभ्यो पूष्णो हस्ताभ्याम्॥ प्रतिगृह्णीमः । इत्युक्त्वा दक्षिणहस्तेनादाय सव्ये पाणौ कृत्वा पिधानम् अपाकृत्य दक्षिणस्या- नामिकया प्रयुवन्ति-नमः श्यावेत्यस्य प्रजापतिक्रपिः यजुश्छन्दः सविता देवता मधुपर्कालोडने विनियोगः-इति विनियोग कृत्वा दक्षिणस्यानामिकया भयुवन्ति-ॐनमः श्यावास्यायान्नशने यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामि ॥ इति प्रदक्षिणमालोड्य अना- मिकाङ्गुष्ठेन मधुपर्कैकदेशं प्रागुदग्वा तूणी वहिनिक्षिपेयुः ॥ पुनः दक्षिणस्यानामिकया प्रयुवन्ति-ॐनमः श्यावास्यायानशने यत्त १ आज्यमेकपलं ग्राह्य दस्त्रिपलमेव च । मधुनः पलमेकं तु मधुपर्कः स उच्यते इति गदाधरमाध्ये ॥ . । .

·आविद्ध तत्वे निष्कृन्तामि ॥ इति प्रदक्षिणपालोव्य अनामिकाप्टेन मधुकैकदेश मागुदग्या तूष्णीं वदिनिक्षिपयुः ।। पुनः दक्षिणस्याना- मिकया प्रयुवन्ति-ॐनमः श्यावास्यायानशनै यत्त आविद्धं तत्ते निष्कृन्तामि ॥ इति प्रदक्षिणमालोट्य अनामिकाङ्गुष्ठन मधुपदेश मागुदग्या तूष्णीं बहिनिक्षिपयुः॥अथ मधुपर्कमाशनम्-यन्मधुन इत्यस्य कुत्सनापिः जगती छन्दः मधुपर्को देवता मधुपर्कमाशने विनियोगः-- यन्मधुनो मपन्यं परम रूपमन्नाथम् । तेनाहं मधुनी मधल्यन परमेण रूपेणानाद्येन परमो मघव्योनादोसानि ।। अनेन अनामिका- . गुष्ठाभ्यां माशनम् ॥ पुनः प्राशनम् --ॐयन्मधुनो मधन्यं परम रूपमन्नायम्॥ तेनाहं मधुनो मधव्येन परमेण रूपेणान्नान०॥अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां माशनम्।। पुनः माशनम्-ॐयन्मधुनो मधव्यं परम रूपमन्नाथम् ॥ अनामिकागुष्ठाभ्यांप्राशनम्।।ततो मधुपर्कशेपं मामसभेरे निनयेयुः॥ आचम्य-ॐआमागन्यशसा समज वर्चसात मा कुरु प्रियं मनाना- १ विकलोनार मधुव्वाताऋतायते इत्येताभिग्भिः प्रत्यूच मानाति । यथा-- मधुव्याता इति प्रथमा मधुनत्तमिति द्वितीया मधुमान इति तृतीया।। २ अन उच्छिष्ट- स्यैव मन्त्रोच्चारणम्-ताम्बूलेधुपले चैव भुक्तस्नेहानुलेपने । मधुपके च सोमे च नोच्छिष्ट मनुरभवात् ।। ३ अवशिष्ट मधुपर्कस्य उच्छिट पुत्राय, अथवा उत्तरत उपविष्टाय शिष्याय दद्यात् , अयवा सर्व स्वयमेव प्राभीयात् , अथवा माल्या यत्र जना न सञ्च- रन्ति का स्थले प्रश्पेित् ।। अत्र पूर्वपूर्वासम्भवे उत्तरोत्तरा प्रतिपत्ति कुर्यादिति हरिहर.।। जयरामरतु आवार्यः शिष्याय, ऋविक्प्रियो पुत्राय, परस्नातकी सर्व प्राभीयाताम् , राजा असञ्चरे पूर्यस्या दिशि निनयेदित्यपरे || सर्वेषा वा सर्व पक्षा इत्यन्ये ॥ ४ आचमन सकृन्मन्नेण । ततनिराचम्य एव सर्वत्र स्मातीचमन कुर्यादिति हीहरः ॥

·मधिपति पशूनामरिष्टिं०॥अनेन सदाचम्य ततो द्विराचमनं तूप्णीमा प्राणान्संमृशति (सनलंपाणिना इन्द्रियस्थानानि संस्पृशेद)। ॐवामआस्येऽस्तु-फरायण मुखं स्पृशेयुः ।। ॐनसोमें प्राणोऽस्तु- तर्जन्यद्गुष्ठाभ्यां युगपनासारन्ध्रदयं स्पृशेयुः।। ॐअक्ष्णोर्मे चक्षुरस्तु- मध्यमाङ्गुष्ठाभ्यां युगपनेत्रद्वयं स्पृशेयुः कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु-अना- मिफागुष्ठन दक्षिणकर्ण स्पृशेयुः॥पुनः ॐ कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु-भना- मिफागुष्ठेन बामण स्पृशेयुः ॥ ॐबादोर्मे वलमस्तु-कराग्रेण दक्षिण- पाहुमूलं स्पृशेपुः ।। पुनः यादो बलमस्तु-कराग्रेण यामबाहुमूलं सृशेयुः। ॐ ऊर्मि ओजोऽस्तु-हस्तव्याग्रेण युगपदऊरुद्रयं स्पृशेयुः।। ॐअरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्या में सह सन्तु-उभाभ्यां हस्ताभ्यां शिस्मभूतिपादान्तानि सर्वाङ्गानि युगपदालभेयुः ॥ ।। अथ मधुपद्रिीभूतो गोरुत्सर्जनभयोगः ॥ यजमानः खसन्निधौ भूमापुदगग्रान्कुशानास्तीर्य वदंत-गोगा। १ गदाघर:-हरिहरेण प्राणायतनस्पर्शः सजलहस्तेन कर्तव्य इत्युक तदतीव मन्दम्।। न बन स्ने जलग्रहणमस्ति । सर्वालालम्भे उभाभ्यां हस्ताम्यामालम्म उक्तः सोऽपि न युत्त । आचम्येति ग्रहणमाचान्तोदरायेति वश्यमाणत्वादनाचान्तस्यैव प्राणायतन- समर्शनं माभूदित्येतदर्यम् ॥ २ गदाधरः-गौरालम्मश्च वलिवर्जिते काले मवति-अन्याधान गवालाभ सन्यास पलपैतृकम् । देवराच्च सुतात्पत्ति. कलौ पञ्च विपर्जयेदिति पराशरस्मृते. ॥ अतश्य गवालम्भस्य क्लो निषिद्धत्वादुत्सर्गस्य च यज्ञविवाहयोरमाप्तत्वागौरित्युच्चारणादि यश- विवाहयो: कलौ न प्रवर्तते । यज्ञविवाहयारन्यन तूत्सर्गपक्ष एव कलौ । ॐकारमारभ्य उत्स्जत तृणान्यचिति उच्चैयाच्छपनुपाशु इति ककंजयरामगदाधराः ॥ हरिहरस्तु ममचेत्यारम्य ॐइत्यन्तमुपाशु अन्यदुबै ॥ .

·(५७) घालणा वदेयुः-ॐमाता रुद्राणां दुहिता वसुनाई स्वसाऽऽदित्या- नायमृतस्य नाभिः । मनुवाचं चिफितुपे जनाय मायामनागामदिति वधिष्ट । उपांशु यु:-मम चामुकशर्मणो यजमानस्य च पाप्मा इतः।। उच्चव्यु:-*उत्सृजत वृणान्यत्तु ।। यजमानो गोनिष्क्रयद्रव्यं कुशीपार उत्सजेत् ॥ इति मधुपर्कः॥ ।। अथ वृतानां पूजनम् ॥ यजमानो हस्ते जलमादाय-इमानि बृहस्पतिदैवत्यानि वासांसि वृतेभ्यो विभेभ्यः सम्भददे ।। विभाः सट्टा परिधानं कुर्युः ।। परिधास्य इत्यस्यालम्बायनापिः पश्छिन्दः वासो देवता वस्त्रपरिधान विनि- योगः।। ॐ परिधास्य यशोधास्य दीर्घायुत्वाय जरदटिरस्मि | शतं च जीवामि शरदः पुरुची रायस्पोपममि सव्ययिष्य।। इत्यनेन परिषाय आचामयुतती यज्ञोपवीतदानम्-भूमिदेवा नमस्कुर्वे पान्तु मां भवसा- गराद । ब्रह्ममूनं मन्त्रपूतं गृह्यतां धारणाय वः॥धारणे मन्न:-यज्ञोपवी- तमित्यस्य परमेष्ठीऋषिःनिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता यज्ञोपवीतधारणे विनियोगः ॥ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यरसहजं पुरस्तात् । आयुष्यमयं प्रतिमुश्च शुभ्र यज्ञोपवीत वलमस्तु तेजः । इत्युपवीतानि धृत्वा आचामेयुःतितः उपवस्त्रदानम्-तन्तुसन्तानसमद्धं निर्मल सदर्श वरम्। उत्तरीयं प्रगृह्णन्तु तपोनिष्ठा द्विजातयः॥धारणे मन्त्रः-यशसामे- स्पस्यार्पणऋपिः पशिश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता उपवसधारण विनि- योगः। ॐयशसा मा द्यावापृथिवी यशसेन्द्राबृहस्पती। यशो भगश्च मा- विन्दद्यशो मा मतिपद्यताम् । उपर्वखाणि धृत्वा मेयुः। ततश्चन्द- १ एकञ्चपूर्वस्यात्तरवगण प्रच्छादयात||अत्रैवम्-पूर्व वनाधै समन्त्रक परिधाय द्विराच म्य उत्तरार्धं गृहीत्वा उत्तरीयमन्त्र पठित्वोचरीय कृत्वा पुनर्द्विराचामदिति जयरामगदाधरौ।

·(५८) नदानम्-मलयाचलसम्भूतं कुछमागरुवासितम् । विलेपनाय भूदेवा गृह्यतां चन्दनं शुभम्।। सुचक्षाअहमित्यस्य प्रजापतिर्नपिः यजुश्छन्दः आशीर्देवता गन्धानुलेपने विनियोगः॥ॐ सुचक्षा अहमक्षीभ्यां भूया- सामुव_मुखेन । मुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासम्॥पुष्पमालादानम्-सुगन्ध- पुप्परचिता मालां सुनविनिर्मिताम् । अलङ्काराय भूदेवाः मयच्छाम्य- गभूपणम् ।। पुप्पमालाग्रहणम्-याआहरदिति मन्त्रस्य भरद्वाजमापिः अनुष्टुप्छन्दः सुमनोदेवता पुष्पमालाग्रहणे विनियोगःयाऽआहर- ज्जमदग्निःश्रद्धाय मेधायै कामायेन्द्रियाय||ताऽअह प्रतिगृह्णामि यशसाच भगेन च।पुष्पमालाधारणम्-यद्यशइत्यस्य विश्वामिनऋपित्रिष्टुप्छन्दः सुमनोदेवता पुष्पमालाधारणे विनियोगः ॥ ॐयद्यशोऽप्सरसापिन्द्र- थकार विपुलं पृथु। तेन सथिताः सुमनस आवनामि यशोमयि।ततो- ऽलङ्कारदानम्।।तर कुण्डलदानम्-क्षीरोदमथने पूर्वमुद्धृत कुण्डलद्वयम्। श्रिया सह समुद्भूतं ददे श्रीः प्रीयतामिति ॥ कण्ठभूपणदानम्-सुवर्ण- घटितं दिव्यं नानारत्नविभूपितम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छामि सुवर्ण कण्ठभूपणम् ॥ केयूरदानम्-हिरण्यनिर्मितं दिव्यं केयूरद्वयभूपितम् । याही संधारणाय युप्मभ्य प्रददाम्यहम् ॥ वलयदानम्-काञ्चनं इस्तवलयं रूपकान्तिसुखमदम् । विभूपणं मदास्यामि भूपयन्तु हिम। सदा ॥ अङ्गुलीयकदानम्-हिरण्यगर्भसम्भूतं सौवर्ण चागुलीयकम् । रत्नादिचितं रम्यं विप्रेभ्यः प्रददे वरम्।। ततः सुवर्णोपवीतदानम्- सुवर्णतन्तुघटितं ब्रह्मग्रन्थिसमन्वितम् । उपवीतं प्रदास्यामि प्रीयन्तां मे द्विजोत्तमाः ॥ ततो यजमानदत्तालबारधारणम्-अलङ्करण- मित्यस्य भरद्वाजमपिः उणिक् छन्दः अलङ्करणं दैवत अलङ्कार- ·- (५९) धारणे विनियोगः ॥ ॐअलकरणमसि भूयोऽलङ्करणं भूयात् ।। धूपदानम्-ॐसिधूर्वधू_न्तु० ॥ ॥ वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाज्य: मुमनोहरः । धूपोऽयं वहिसंयुक्तो भवतां प्राणतर्पणः ॥. दीपदानम्-ॐअनियुनज्मुिशर्वसाप्नुते दिव्य मुंपूर्ण वर्यसा यूहन्तम् ।। ते वयं गमेमन्नुभस्पबिष्टुपुयोरहोणाऽभधिनाकमुत्तमम्॥माचक्षुर्दै सर्वलोकानां तिपिरस्य निवारकम् । दीपं च रचितं भक्त्या प्रयच्छामि मुखाय वः ॥ नैवेद्यदानम्-स्वादिष्टयामर्दिष्टयापर्वस्वसोमधारया । इन्द्रायुपातमुत? ॥शा पयोदध्यादिसंमिश्र सितारखण्डैः समन्वितम् । नैवेद्यं वृप्तिहेत्वर्थ गृह्यतां द्विजपुङ्गवाः। आचमनदानम्-ॐततौचिराडे-- जायत०॥ मन्दाकिन्यास्तु सम्भूतं सुगन्धि निर्मलं जलम्। गृह्यतां च सुरश्रेष्ठा दिव्यमाचमनीयकम्॥फलदानम्-या?फलिनी-फुला. ॥६॥ताम्बूलदानम्-जुतम्म्मास्यद्रवंतस्तुरण्युतपुर्णभवेरनुवाति- अगद्धिन-॥श्यनस्यैवद्रजतोऽअङसम्परिदधिकापण::सुहोर्जातरि- चतु:स्वाहा।।: नागवलीदलैर्युक्तं पूगीफलसमन्वितम्।ताम्बूलं गृह्यतां विमा मुखस्याभरणाय वाजलपात्रदानम्-तानं पा राजतं रैत्यं सुग- न्धजलपूरितम्। उपपात्रेण संयुक्तं जलपात्रं ददामि वादक्षिणादानम्-- ॐयहत्तय्यत्प्रादानय्यत्पुर्तयाश्च दक्षिणाही तदग्निर्वेश्वकर्मण? स्व?- वेपुनोदधत् ।। ३४ ॥ सौवर्णीमग्निदेवत्यां राजा चन्द्रदैवताम् । ताम्रा मार्तण्डदैवत्यां दक्षिणां प्रददामि वः। एवं सम्पूज्य प्रार्थयेत्-ब्राह्मणाः सन्तु मे शस्ताः पापात्पान्तु समाहिताः । देवानां चैव दातार पातारः सर्वदेहिनाम्।। जपयज्ञैस्तथा होमैदानव विविधैःपुनः देवानां चऋपीणां च तात्पर्य याजकाः कृतागायेपां देहे स्थिता वेदाः पावयन्ति जगत्रयम्।'

·(६०) रक्षन्तु सततं ते मां रुद्रयागे व्यवस्थिताः । ब्राह्मणा जङ्गमं तीर्थ त्रिषु 'लोकेषु विश्रुतम् । येषां वाक्योदकनैव शुद्ध्यन्ति मलिनो जनाः ॥ पावनाः सर्ववर्णानां ब्रामणा ब्रह्मरूपिणः। सर्वकर्मरता नित्यं वेद- “शास्त्रार्थकोविदाः ।। श्रोत्रियाः सत्यवाचश्व रुद्रध्यानरताः सदा । यद्वाक्यामृतसंसिक्ता ऋद्धिं यान्ति नरद्रुमाः।। अङ्गीकुर्वन्तु कर्मतत्कल्प द्रुमसमाशिपः । यथोक्तनियमैर्युक्ता मन्त्रार्थे स्थिरबुद्धयः ॥ यत्कृपा- -लोचनात्सर्या ऋद्धयो घृद्धिमाप्नुयुः । रुद्रयाग मया पूज्याः सन्तु मे नियमान्विताःअक्रोधनाः शौचपराः सततं ब्रह्मचारिणः। रुद्रध्यान- रता नित्यं प्रसन्नमनसः सदा ।। अदुष्टभापणाः सन्तु मा सन्तु पर- निन्दकाः। ममापि नियमा ोते भवन्तु भवतामपि ॥ ऋत्विजय यथा पूर्व शक्रादीनां मखेऽभवन् । यूयं तथा मे भवत ऋत्विजो द्विजस- तमाः ॥ रुद्रयागस्य निष्पत्ती भवन्तोऽभ्यर्थिता मया। सुप्रसन्न प्रकर्तव्यं कर्मेदं विधिपूर्वकम् ।। यजमानाय तिलकं कुर्यात्-अस्वस्ति नुइन्दौसा आशीर्वादः-ॐविश्वानि देव० ॥३॥ करोतु खस्ति ते ब्रह्मा स्वस्ति चापि द्विजातयः । सरीसृपाश्च ये श्रेष्ठास्तेभ्यस्ते स्वस्ति - सर्वदा।। ययातिनहुपश्चैव धुन्धुमारो भगीरथः । तुभ्यं राजर्षयः सर्वे स्वस्ति कुर्वन्तु नित्यशः।। स्वस्ति तेऽस्तु द्विपादेभ्यश्चतुष्पादेभ्य एव च स्वस्त्यस्त्वपादकेभ्यश नित्यं तव गृहे सदा ।। इत्याशीर्वादः ॥ ॥ अथ मण्डपप्रवेशः॥ तत्रादौ आचारमाप्तं मण्डपप्रवेशार्थ वर्धिनीकलशपूजनम् ॥ हस्ते जलमादाय अद्यपूर्वोचारितशुभपुण्यतिथौ महारुद्रयागाङ्गतया मण्डप- प्रवेशं कर्तु वर्धिन्याः स्थापनं पूजनं च करिष्ये।। पट्टोपरि अक्षतादिनाष्ट- ·- . (६१) दलं निर्माय तनभूमि स्पृष्ट्वा-मुहीद्यौथिवी०॥रातत्र यवमक्षेपः--- ॐओपंधयुट स०॥ तदुपरि कलशस्थापनम्-ॐआजिग्नकुलशं. कलशे जलपूरणम्-ॐवरुणस्योत्तम्भ०॥ गन्धप्रक्षेपः ॐलाई- न्धर्वा०॥साधान्यप्रक्षेप:-अधाश्यमसि ॥ सर्वोपधिपक्षेपः-या- ऽओपंधी०॥दूर्वापक्षेपः-ॐकाण्डात्काण्डा०॥७॥पञ्चपल्लवप्रक्षेपः- ॐअश्वत्थेवौनि०॥॥सप्तमृत्मक्षेपः-स्योनापृ०॥फलमक्षेपः- ॐयाफलिनीकापचरत्नप्रक्षेप-परिवार्जपतिकाहि- रण्यप्रक्षेपः-ॐहिरण्यगर्भ?समoll, रक्तसूत्रेण वस्त्रेण च वेष्टयेव- ॐयुवासुवासाः परि०॥ पूर्णपात्रमुपरिन्यसेत् ॐपूणादर्चिपरांपतु ॥४ावरुणमावाहयेत्-तचायामीत्यस्य शुन शेपऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरणो देवता वरुणाचाहने विनियोग.तिचायामिभूर्भुवः स्वः अस्मिन्कलशे वरुणं साङ्गं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकम् आ० स्था ॥ तत्रैव-वर्धिन्यै नमः वर्धिनीम् आ० स्था०। ब्रह्मणे० ब्रह्माणम् आस्था०रुद्राय रुद्रम् आ०स्था० । विष्णवे०विष्णुम् आस्था मारभ्यो० मातृः आस्था । सागरेभ्यो०सागरान्आस्था०। मझे० महीम् आ०स्था० । नदीभ्यो नदीः आस्था तीर्थेभ्योतीर्थानि आस्था। गायत्र्यै० गायत्रीम् आ० स्था० । ऋग्वेदाय० ऋग्वेदम् आ स्था। यजुर्वेदाय० यजुर्वेदम् आ०स्था सामवेदाय०सामवेदम् आ० स्था०। अथर्ववेदाय० अथर्यवेदम् आ० स्था० । अनये. अग्निम् आस्थाका आदित्येभ्यो० आदित्यान् आ०स्था०। एकादशरुद्रेभ्यो एकादश रुद्रान् आस्था०| मरुद्भयो० मरुतः आ० स्था०। गन्धर्वाय ·(६२) गन्धर्वम् मा० स्था०। ऋपये ऋपिम् आ० स्थानावरुणाय वरुणम् आ• स्या० यायवे० वायुम् आ० स्था० धनदाय० धनदम् आ० स्था० । यमाय० यमम् आ० स्था० । धर्माय० धर्मम् आ० स्या० । शिवाय शिवम् आ० स्था० यज्ञाय० यज्ञम् आ०स्था। विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वान्देवान् आ० स्था० । स्कन्दाय स्कन्दम् आ०स्या० गणेशाय गणेशम् आ०स्था०यक्षाय यक्षम् आ०स्या अरुन्धत्यैः अरुन्धतीम् आस्थापतिष्ठापनम् ॐमनोजूतिकावरुणवर्षि- न्यायावाहितदेवताः मुमतिष्ठिता वरदा भवताततः ॐ भूर्भुवःस्त्रावरुण वर्धिन्याद्यावाहितदेवताभ्यो नमः इत्यनेन पोडशोपचारैः पञ्चोपचारर्वा सम्पूज्य मार्थये-वर्षिनि त्वं महाभागा सर्वतीर्योदकान्विता|अतस्त्वां प्रार्थये देवि भव त्वं कुलवर्धिनी ॥ हस्ते जलमादाय-अनया पूजया वरुणवर्धिन्याद्यावाहितदेवताः पीयन्ताम् ॥ मण्डपसमीपगमनम्- आचार्यात्विरसहितः सतूर्यघोपः शङ्खदुन्दुभ्यादिवाढिनसहितो यजमानः पत्नी वर्धिनीकलशं ग्राहयित्वा सुवासिनीरग्रतः कृत्वा आनो भद्रेत्यादिमन्त्रघोपपूर्वकं मण्डपसमीपं गत्वा तत आशुःशिशान इत्यनु- वाम् ऋचंवाचमित्यध्यायं वा पठन् महामण्डपंप्रदक्षिणीकृत्य पश्चिम- द्वारसमीपमागत्योपविशेत् ॥ भूमिध्यानम्-हस्ते फलपुप्पाक्षतान्त- गृह्य-चतुर्भुजां शुक्लवर्णा कूर्मपृष्ठोपरिस्थिताम् । शङ्खपद्मधरां चक्रशूल- युक्तां धरी भजे ॥ आगच्छ सर्वकल्याणि वसुधे लोकधारिणि । पृथिवि ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिवन्दिता ॥ आवाहनम्-ॐ भूरसि भूमिरस्यदितिरसि विश्वधायाधिश्वस्यभुवनस्यी|पृथिवाथ्यच्छ- पृथिवीन्दाहपृथिवीम्माहिसीट॥ॐ भूर्भुवःस्वः भूम्यै नमः भूमिम् - ·सम- (६३) आवाहयामि।। साष्टागमणामः-उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना। द्रंष्ट्राग्रे लीलया देवि यज्ञार्थ प्रणमाम्यहम् ।। इति साष्टाङ्गं पणमेद ॥ अर्घ्यदानम्-अर्घपाने जलगन्धफलक्षीरकुशाग्रदधिक्षतसर्पपाथे- त्यष्टद्रव्याणि तयाऽऽचारात्फलपुप्पहिरण्यं च निक्षिप्य जानुभ्यामवनि गला हस्ताभ्यामयं गृहीत्वा-ब्रह्मणा निर्मिते देवि विष्णुना शङ्करेण च । पार्वत्या चैव गायल्या सन्दवैश्रवणेन च ॥ यमेन पूजिते देवि धर्मवृद्धिजिगीपया ॥ सौभाग्यं देहि पुतांश्च धनं रूपं च पूजिता । गृहाणार्ध्यमिमं देवि सौभाग्यं च प्रयच्छ मे ॥ भूम्यै नमः अर्घ्य र्पयामि।। पूजनम्-ॐस्योनापृथिविनोगा। इत्यनेन गन्धाधुपचारः सम्पूज्य अनया पूजया भूमिः प्रीयताम्।। पूजानिवेदनम्-उपचारानि- मांस्तुभ्यं ददामि परमेश्वरि । भन्या गृहाण देवेशि त्वामहं शरणं गतः।। चलिमदानम्-पत्रपुटे पायसलाजासक्त्वादिकं यथासम्भवं वलिं नि- धाय गन्धपुष्पैः सम्पूज्य ॐभूर्भुवः स्वः सपरिवारायै भूम्यै नमः अनु वलिं समर्पयामि॥ प्रार्थना-नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः मजया सह । जये भार्गवदायादे मजानां जयमावह।। पूर्णे गिरिशदायादे पूर्ण कामं कुरुष्व मे । भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रा मतिं ममा।सर्ववीजसमायुक्ते । सर्वरत्नौपधीयते । रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिहा। मजापति- | मुते देवि चतुरस्र महीयसि | सुभगे सुत्रते देवि यज्ञे काश्यपि रम्य- ताम् ॥ पूजिते परमाचार्यैर्गन्धमारपैरलइते । भवभूतिकरे देवि यज्ञ भार्गवि रम्यताम्।। अव्यक्त चाहते पूर्णे शुभे चाङ्गिरसः सुते । इष्टदे स्वं भयच्छेष्टुं त्वा प्रतिष्ठापयाम्यहम्॥ देशस्वामिपुरःस्वामिगृहस्वामि- परिग्रहे । मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुद्धिकरा भव ।। इति मार्थयेत् ।।

·(६४) कूर्मानन्तपूजनम्-ॐसुपुर्ण? पार्नुन्य आतिधीहसोटहिंदु! घायवेवृहस्पतयेयाचस्पतयेपैद्राजोलजऽआन्तरिक्षालुवो मुगु- मत्स्युस्ते नदीपुतयद्यावापृथिवीर्य-कर्म? ॥४॥ ॐ भूर्भुवः स्वः कर्माय नमः कर्मम् आवाहयामि ।। स्यानासि सुपदासिक्षत्रस्युचोनि- रसि ।। स्यानामासीदमुपदामासीदक्षत्रस्ययोनिमासीद ॥७॥ ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः अनन्तम् आवाहयामि ॥ भूर्भुवः स्वः कूर्मानन्ताभ्यां नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि । हस्तौ पद्धा-भूकूर्मानन्तपूजने न्यूनातिरिक्तो यो विधिः स परि- पूर्णोऽस्तु ॥ अस्तु परिपूर्णः ॥ प्रवेश:-ततस्तेनैव पश्चिमद्वारेण सऋत्विग्यजमानः शनैरङ्गं सङ्को- चयन स्वदक्षिणांशेन द्वारवामांशं स्पृशन् स्वदक्षिणपादपुरःसरं मण्ड- पान्तः प्रविशेद ॥ कलशहस्ता पत्नी दक्षिणद्वारण प्रविशत् ।। पूर्व- द्वारेण होमद्रव्यानयनम् ॥ दानार्थद्रव्यस्य दक्षिणद्वारणानयनम् ।। पूजार्थसम्भाराणाम् उत्तरद्वारेणानयनम् ।। पत्नीहस्तधृतकुम्भस्य ऐशान्याम् आग्नेय्यां वा श्रीहिराश्युपरि स्थापनम् ॥ इति मण्डप- प्रवेशः॥ १ वैष्णवतन्ने विष्ण्वर्चनकल्पलतापठितविष्णुयागप्रयोगे तया काशिदीक्षितमहारुद्र- पद्धतौ खण्डदीक्षितकृतमहारुद्रपद्धतौ च यजमानेन तथा आचार्यादिऋत्विजैश्च पश्चिम- द्वारेण प्रवेशनम् ॥ पन्या दक्षिणद्वारेण ।। होमद्रव्यानयन पूर्वद्वारेण ॥ पूजासम्भारा- नयनम् उत्तरद्धारेण ॥ दानार्थद्रव्यानयन दक्षिणद्वारेणोक्तम् ।। .

·।। अथ दिग्रक्षणम् ॥ साचार्यः सपत्नीको यजमानः अग्यायतनासश्चिमतः स्वासने प्रामुख उपविश्य हस्ते जलमादाय-मारब्धस्य महारुदकर्मणोऽङ्गत्वेन दिग्रक्षणं पञ्चगव्यकरणं भूमिमोक्षणं भूमिप्रार्थनां मण्डपपूजनं च करिष्ये-स्ववा- महस्ते गौरसर्पपान्धीत्वा दक्षिणहस्तेनाच्छाध-*कृणुष्व पाजलं- सिंतिन पुत्थ्वी याहि राजेवामवाँर दीनानुप्वीमनु प्रसितिन्दूशानो- स्तासि विध्य रक्षसस्तपिठात भुषासऽआशुया पतुन्त्यनुस्पृश धृपता शोचानातल्यग्ने जुदा पतङ्गानसन्दितो विर्सज विप्व- गुरुक्का?॥॥प्रति स्प्पगो विर्सज तूर्णिणतमो भवा पायुर्विशोऽ अस्याऽ अदधदायोनौदूरेऽअयशसोयोऽअन्त्यग्नुमाष्ट्रिव्याथिरादधीत उदग्ने तिरी प्रत्यातनुष्वन्यमित्रारऽभोपतात्तिग्महेत।।यो नोऽअति समिधान चक्र नीचा तन्धक्ष्यतसन्न शुकम्॥४॥ऊद्धों में प्रतिविडा-. झम्माविष्प्कृणुप्प्य देध्यान्यम्।। अवस्थिरातेनुहियातुजूनाञ्जामि- मामिम्ममणीहि शन्।। अग्नेला तेजसा सादयामि॥ रक्षोहणे बलगुइन वैष्णवीमिदमुहन्तं बलगमुत्किराम यम्मे निष्चोयममात्यों- निचखानेदमहन्तबलगमुकिरामियमैसमानो यमसमानो निखाने. दमुहन्तं बलगमुस्किरामियम्मे सबन्धुर्यमसंवन्धुनिचुखानेदमुहन्तं बलु- गमुक्तिरामयम्मैसजातो यमसजातोनिचुखानोत्कृत्याविरामि ॥६॥ रुक्षोहणौवोचलगृहनुमोक्षामिवैष्णुवाब्रक्षोहोवोवलगहनोवनयामि वैष्णुवान्नक्षोहणोवो बलगुहनोवस्तृणामि धैष्णवान्वक्षोहणीवांबल. गहनाऽउपधामि घेण्णुवीरक्षोहणीवां वलगुहनौपयूहामिवैष्ण्णुवीधै- प्पणुवमसि वैष्णुवा स्त्याला रक्षसां भागो सिनिरस्त रक्षऽडुदमुह रक्षोभितिष्ठामीदमरक्षोवाधऽहुदमुह रक्षाधमन्तमा नयामि ।। प्रतेन यावापृथिवी पोर्णोधारा वायो बेस्तोकानांमुग्निराज्यस्य वेतु म.रु.५ ·(६६) स्वाहा स्वाहाकृतेऽ जुर्ख भसम्मारुतगच्छतम् ॥सा रक्षोहाचिश्व- चर्पणिरभि योनिमोहते । द्रोणे सुधस्त्यमासंदव।। अयम्पुरो हरिकेशु मूर्य्यरश्म्मिस्तस्य स्थगृत्सश्च राजाश्च सेनानीग्रामण्या । पुजिमस्त्युलाचक्नुस्त्यलाचाप्सरसादुद्णव-पुशो हेति?पोरुपे- योजना प्रतिस्तेभ्योनोऽअस्तुत्तेनौवन्तुतनोमृडयन्तुतेयन्दुिप्म्मोयर्श नाष्टुितमेपालम्भदध्माअयन्दक्षिणाविश्वकर्मातस्य॑स्यस्वनश्च स्यचित्रश्चसेनानीग्नामुण्ण्यौ। मनकाचसहजन्याचांप्सुरसीयातुधाना- तीरक्षा सिपहेतिस्तेभ्यो नमोऽभस्तुतेनौवन्तुतेनौमृडयन्तुतेयन्दिप्म्मा यश्चनोद्वेष्टितमेपाजम्भैदध्मः॥६॥अयम्पश्चाद्विश्वयं चास्तस्य स्थशेत- श्वासमरथश्च सेनानीग्रामण्यो । मुम्लोचन्तीचानुम्लोचन्तीचाप्सुरसा- घ्याग्वाहेति?सुप्र्पा? महेतिस्तब्भ्योनोऽअस्तुतैनौवन्तु ते नो मृडयन्तु ते व द्विप्मो यवनोद्वेष्टितर्मपाञ्जम्भैदध्मः ।। अयमुत्तरात्संयसु. स्तस्य तायंधारिष्टनेमिश्च सनानीग्रामण्यो। विश्वाचीचघृताची चाप्सु- रसावापोहेतिर्वात महतिस्तेभ्यो नमोऽ अस्तुतेनौवन्तुतनो मृडयन्तुते यन्दुिप्पोयनाद्वेष्टितमाञ्जम्भध्मः ॥ अयमुपग्विमुस्तस्य CN . - चपावातुऽऽप॑वः ।। तन्भ्यो दशुष्प्राचीईशंदक्षुिणादर्श पुतीचीशोदी- .

·(६७) मिपंच८ ॥ तेभ्यो दुशुप्राचीईशदक्षिणा दर्शपुतीचीईशोदींचीई शो- ;? ॥ तेभ्योनोऽअस्तुतेनौवन्तुनामृडयन्तुतेयन्दुिम्मो यथनी द्वेष्टितमें पाजम्मेदध्मौ ॥४ा अपसर्पन्तुतेभूतायभूताभूमिसंस्थिताः । येभूताविधकारस्तेनश्यन्तु शिवालया। भपकामन्तु भूतानि पिशाचा सर्वतोदिशम् । सर्वपापवरोधेन रुद्रयागं समारभे।। यदः संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वतः। स्थानं त्यक्त्वा तु तत्सर्व यत्रस्थं तत्र गच्छतु।। भूतमेतपिशाचाया अपकामन्तु राक्षसाः । स्थानादस्माद् बजन्त्वन्य- सीकरोमि सुवन्त्रिमाम् । भूतानि राक्षसावापि येऽत्र तिष्ठन्ति केचन । ते सर्वेप्यपगच्छन्तु रुद्रयागं करोम्यहम् ।।इत्यतैर्मन्त्रैरीशानादिसर्वदिक्षु विकिरेत् ॥ उदकोपस्पर्शः॥ इति दिग्रक्षणम् ॥ ॥ अथ पञ्चगव्यकरणं भूमिप्रोक्षणञ्च ।। कांस्यपात्रे गोमूत्र क्षिपेत्तत्रमन्त्रः-भूर्भुवस्व-तत्सवितुर्वरे- neयुम्भग्गादेवस्य धीमहिाधियोयोन-प्रचोदयात्॥ मन्त्रान्तगोमूत्रं क्षित्वा ततो गोमयं क्षिपेत्-ॐमा नस्तोके तनये मा नुऽायुपि मानो गोपु मा नोऽअश्वेपुरीरिप॥मा नौ धीरान्चंद्र भामिनौवधी विष्म- न्तु समित्या हवामहेशमन्त्रान्ते गोमयं सिवा ततः क्षीरं क्षिपेत्- ॐआप्यायस्वसतुतेचिश्वत-सोमवृष्ण्यम् भवाबाजस्यसद्धय।। मन्नान्ते दुग्धं सिस्वा ततो दधिक्षिपेत्-दाधिकागोऽअकारिपब्जि- ण्णोरश्वस्यवाजिन-सुरुभिनोमुखोकरमणुऽआऽपितारिपत्र । मन्त्रान्ते दधि लिया ततः आज्यं क्षिपेत् तेजोऽमिशुक्रमस्थमृतमसि धामुनामांसिमियन्देवानामनाधृष्टन्देवयर्जनमसि॥सामन्त्रान्तेाज्य शिवा ततः कुशोदकं क्षिपेत् दे॒वस्य॑ त्वा सवितु प्रसवेऽश्विनौया- हुभ्याम्पूण्णोहस्ताभ्याम्।। मन्त्रान्तकुशोदकं सिवा इति प्रणवेन ·(६८) यतकाष्ठेनालोच्य प्रणवेनाभिमन्थ्य कर्मभूमिं यज्ञसंभाराथ मोक्षयेत् र मन्त्राः-*आपोहिष्ठा मयोभुवनाचोर्व-शिवतमोगातस्माऽअरगमा- मनो०॥ देवस्यत्वासवितु प्रसुवैश्विनौर्गदुभ्याम्पूष्णो हस्ता- ब्भ्याम् ॥ सरस्वत्यै द्याचीयन्तुर्यन्त्रियदधामिवृहस्प्पतष्ट्वासाम्म्राज्ये- नाभिपिश्चाम्म्पसौ ॥५॥ दुवम्बच्चासपित? प्रसवैश्विनौडिया- म्पूपणो इस्ताभ्याम् ।। सरस्वत्य वाचायन्तुर्यान्त्रणाग्ने साम्राज्येना- भिपियामि ॥ ॥ देवस्य चासवितु प्रसुवैश्विनौहिश्याम्पृष्णो हस्ताभ्याम्।।अश्विनोभपज्यन तैजसे ब्रह्मवर्चसायाभिपिचामिसर- म्वत्यै भपंज्पेनधीायान्नाधायाभिपिशामीन्द्रस्यन्द्रियेणालायश्शुियै यसऽभिपिश्चामि । पुनन्तुमापुितर-सोम्यासं-पुनन्तु मा पिता- मुहा?पुनन्तुप्रपितामहाल।। पविणगुतायुपा पुनन्तु मा पितामहा? पुनन्नुमपितामहा।पुवित्रेण शुतायुपा विचमायुर्व्यश्नवेशाअग्नु आयूछपि पवसुऽआ सुचो मिपंश्च नारेवाचस्व दुच्छनाम्।।६।। पुनन्तुमादेवजना?पुनन्तुम साधिर्य-॥ पुनन्तुविश्व भूतानिजातवेद पुनीहिमांशा धिण पुनीहिमाशुक्रेणदवदीयंत्॥ अग्नुक्रत्वाकर्ने? ऽनु॥॥ यत्तेपुविनमुचिष्यग्नविर्ततमन्तुरा । ब्रह्मतेन पुनातुमास पर्वमान सोऽअधन-पुवित्रेणविवर्षणिः ॥ यापोतासपुनातुमा ।। उभाभ्यान्देवसवितः पवित्रेण सुवेन च।। माम्पुनीहि विश्वत- १ अत्र प्रोक्षणे यानुपाणा पुनन्तुमेत्यष्टर्चेन पवमानसूक्तेन प्रोक्षण युक्ततरम् || आपोहिप्टेति त्र्यूचेनैव प्रोक्षयेदिति रुद्रक पद्माकारा |आपोहिष्टति न्यूचेन, अद्भय सम्भृत इयुत्तरनारायणन पचेन च प्रोक्षण प्रणयेनाभिमन्त्रणमिति खण्डदी क्षिता || प्रतिष्टाप्रकाशे तु वारणा पारमानाथ मन्त्रा मशाखीया एव विद्यते तदतीय मन्दम्-बहल्प वा स्वगृह्योक्त यस्य यावप्रचोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतो भवेत् ॥ य स्वशाखा परित्यज्य कुरुते कामकारत । न ससिद्विमवाप्नोति शाखारण्ड स उच्यते ॥ इत्यादि ज्ञेयम् ।। १ ·वैश्वदेवीपुंनतीदेव्यागायत्पामिमावुल्टस्तुन्बोधीतपृष्ठाटातयामदन्त सधुमादपुषयस्यामपतयोरयीणाम् ॥ इत्यैतमन्त्रमण्डपभूमि यज्ञसम्भारांश्च कुशैः सम्मोक्षयेत् ।। अथ भूमिमार्थना-इस्ती पद्धा भूमि सम्मार्थयेव-ॐस्योन,- पृथिविनो० ॥ ॐमहीधौ?० ।। इत्येताभ्याम् ऋग्भ्यां सम्मार्थयेत् ॥ ॐस्वस्ति न इन्दो० ॥ देवा आयान्तु ॥ यातुधाना अपयान्तु । विष्णो देवयजनं रक्षस्व ।। इति पठित्वा भूमौ मादेशं कुर्यात् ॥ अथ मण्डपपूजनम्-तत्रादौ आग्नेय्यां गणपतिपीठोपरि गणेशं पोडशोपचारैः पञ्चोपचारै सम्पूजयेत्।। विधिमण्डपथेत ईशानमध्य- स्तम्भादारभ्य सार्वभौतिकवल्यन्तं विधिमण्डपपूजन विधिवत् विधे- यम् ॥ छायामण्डपसत्वे तु विधिवत्पूजाभावः ॥ इच्छा चेत्स्तम्भद्वार- तोरणादीनां गन्धाक्षतपुष्पादिभिः पूजन विधेयम् ॥ ततो वास्तुपीठे देवतापूजनं कुर्यात् ।। १ हेमाद्री शान्तिसारे च-मण्डपं सम्प्रविश्याथ तोरणादि प्रपूज्य च । वास्तुयागं ततः कुर्यात्प्रासादे मण्डपेऽथवा ॥ २ वैष्णवसिद्धान्ते-गणेशपीठमाग्नेय्या हस्तमात्रं तु कारयेत्। नेत्या वास्तुपीठञ्च तद्वत्कुर्याद्विचक्षणः॥३हयशीर्षपञ्चरात्रे-एकाशीति- पदं वास्तु गृहकर्मणि शस्यते।चतुःषष्टिपदं वास्तु प्रासादे देवभूभुजाम्।। इति वचना- चतु.पटिपद्यास्तुरचनाप्रकार एवान निरूपित ॥ सोमशम्भावपि-कुर्यात्कोटचतुः- पष्टि. प्रासादे वास्तुकर्मणि। गृहेऽपि वर्तयेद्वास्तु किन्वेमाशीतिकोष्टकैः। महाकपि- लपञ्चरात्रे-प्रासादार्थ चतु.पष्टिरेकाशीतिगृह तथा ॥ अन्यत्रापि-एकाशीतिपदं कृचा वास्तुश्चैव गृहादिषु । चतु.पष्टिपदो वास्तुः प्रासादे ब्रह्मणा स्मृत. । राज- बल्लभे-ग्रामे भूपतिमन्दिरे च नगरे पूज्यश्चतु पष्टिकैरेकाशीतिपदैः समस्तभवने जीणे नवाब्ध्यशकैः ॥ प्रासादे तु शताशकैस्तु सफले पूज्यस्तथा मण्डपे कूपे पण्णवचन्द्रभागसहिते वाप्या तडागे वने ॥ शान्ति वि०॥ दुर्गप्रतिष्ठाविपये निवेशे तथा महार्चासु च कोटिहोमे। मरी च राष्ट्रष्यपि सिद्धलिङ्गे वास्तुः सहस्रेण पदैः प्रपूज्य । कपिलपञ्चरात्रे-सहस्राधिकहोमेषु वास्तुपीठं त्ववश्यकम् । देव्यर्चने हस्त. , ·- (७०) अध वास्तुपीरदेवताएजनम् सपत्नीको यजमानो मण्डपस्प नैरपकोणे कृतवास्तपीउसमीपे पश्चिमाभिमुख उपविश्य आचम्प प्राणानायम्य सङ्कल्पयत-अधपूर्वोचरितवर्तमानशुभपुण्यविधी मार- ब्धस्य रुद्रपागाख्यस्य कर्पणः साङ्गतासिद्धये चतुःपष्टिपदे रास्तपीठे विनिनाaantarकरियावास्तुपीरस्या. लोकपालाय सर्वतः। त्या शकुरोपणम्- दिगन्तु भूतले नागा लोकपालाश्च सर्वतः । मण्डपेऽचावतिष्ठन्तु वायुर्वलकराः सदा ॥ वायव्यां शरीपणम्-विशन्तु भूतले नागा लोकपालाच सर्वनः । पण्डपेऽनावैतिष्ठन्तु द्यायुर्वलकराः सदा ।। ऐशान्यो , शङ्कुरोपणम्-पेिशन्तु भूतले. नागा लोकपालाय सर्वतः । मण्डपे भावतिष्ठन्तु यापूर्वलकराः सदा ॥ एवं चतुःकोगेषु शङ्कुरोपर्ण . कृत्वा द्विगुणीकृतसूत्रेण सर्वेषां वेष्टनं कुर्यात् ।। आग्नेय्यादिरोपणक्रमेण शङ्कना पार्थे मापभक्तदध्योदनबलिदानम्-अग्निकोणशङ्कसमीपे बलि संस्थाप्य-ॐअग्निभ्योऽप्यय सभ्यो ये चान्ये वान्समाथिताः । वलिं तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम् ।। नैत्यकोणकुसमीपे बलि मात्र पीठ योगिनीसम्भवम् । गौतमीये-यत्र कुण्ड तत्र वास्तुपीठं कुर्यात्प्रयत्नतः । स्थण्डिले बापहोमे तु वास्तुपीठं काताकृतम् ॥ मण्डपवास्तुपीठं नरेखामक चतु पछिकोटत्मकम् ।। गृहबास्तुपाठ दशेरखामकमेकाशीतिपदम् ।। १ हस्तमात्रं द्विहस्तं वा पीठं कार्यन्तु नै त । इति वास्तुशाने || द्विवप्रा हस्तविस्तृता द्वादशाङ्गुलोबारेदी[प्रथमो वनो धड्गुलोच. द्वितीयस्यङ्गुलोच्छ । दुपरि सपाइगुलोचा वास्तुवेदी । इति खण्डदीक्षितरुद्रपद्धत्तौ ।। वास्तुपीठं अय- विंशदगुलं वा द्विहस्तमा नाम चतुर्विंशदगुलविस्तृत द्वादशाङ्गुलोलायं कुर्यात् ।। इति नारायणशङ्करमोतालाकृतपौराणिकवास्तुशान्तौ ।

·(७१) संस्थाप्य-ॐनैऋत्याधिपतिश्चैव नैनात्यां ये च राक्षसाः। तेभ्यो पलिं प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम्॥वायव्यकोणशङ्कुसमीपे वलि संस्थाप्य- ॐनमो वै वायुरक्षोभ्यो ये चान्ये तान्समाश्रिताः। वलिं तेभ्यः प्रय- च्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम् ॥ ऐशानकोणशङ्कसमीपे वलि संस्थाप्य- ॐरुद्रेभ्यश्चैव सर्पेभ्यो ये चान्ये तान्समाश्रिताँवलिं तेभ्यः मयच्छामि गृह्णन्तु सततोत्सुकाः॥ शङ्खदेवताभ्यो नमः पलिं समर्पयामि । शङ्खदेवताभ्यो नमः इति नाममन्त्रेण पञ्चोपचार पूजयेत् ॥ अथ रेखाकरणं पूजनश्च–वास्तुपीठे वस्त्रं पसार्य कनकशला- फया रत्नेन रजतफलपुष्पाणामन्यतमेन या पश्चिममारभ्य मागन्ताः उदक्संस्थाः समा यङ्गुलान्तरा नवरेखाः कुर्यात् ॥ तद्यथा-१ ॐ लक्ष्म्यै नमः ।। २ ॐयशोवत्यै नमः ॥ ३ ॐकान्तायै नमः। ४ ॐ सुप्रियायै नमः।। ५ ॐविमळायै नमः।। ६ ॐशिवायै नमः।। ७ असुभगायै नमः ॥ ८ मुमत्यै नमः ॥ ९ ॐइडायै नमः। ततो दक्षिणारम्भा उदगन्ताः पावसंस्था नवरेखाः कुर्यात्।। तद्यथा- १ॐधन्यायै नमः ॥ २ ॐपाणायै नमः ॥ ३ ॐविशालायै नमः ।। ४ स्थिरायै नमः॥ ५ ॐ भद्रायै नमः ॥ ६ ॐ जयायै नमः ।। ७ ॐनिशायै नमः॥ ८ ॐविरजायै नमः॥ ९ विभवायै नमः। ॐमौजूतिकाभो रेखादेवताः मुमतिष्ठिता वरदा भवताइति प्रति- छाप्य रेखादेवताभ्यो नमः इति नाममन्त्रेण पञ्चोपचारैः पूजयेत्।। अथ वास्तुमण्डलदेवतास्थापनप्रतिष्ठापूजनम् ।। तत्र मध्यगं पदचतुष्टयमेकीकृत्य तत्कोणचतुष्टयादहिः कोणचतुष्टये रेखाभिः पदान्युत्कृत्य शिख्यांदिपञ्चचत्वारिंशद्देवताःस्थापयेत्॥१तमी- शानमिति गौतमऋपिः जगतीछन्दःशिखी देवता शिख्यावाइने विनि- १ मात्स्य-गृहे प्रासादादौ च शिख्यादिनाम एव विहित ॥ अन्यच्च-प्रासादादी गृहे चैव शिख्यादिक्रम ईरित ।। २अनविष्यर्चनकल्पलतोक्तमन्त्रक्रमः सङ्ग्रहीत ॥

·(७२) योगमा तमीशानुअगंतस्तुस्त्युपुस्पर्तिन्धियञ्जिन्यमसे हृमदेवयम् । पूपा नो यथा घेईसामसहधे रक्षिता पायुरदब्धः स्युस्नयाईशान- पददक्षिणा वास्तोः शिरसि-ॐ भूर्भुवः स्वः शिखिने नमःशिसिनम् १ वास्तोधतुरन शरीर देवा आरम्य स्यिता इति तदेवतापदे च तत्तदेवानामा बाहनम् ॥ तदुक्त वास्तुशास्त्र-ईशो मूनि समाधित श्रवणयो पर्जन्यनामादिती आपस्तत्य गळे तदसयुगले प्रोक्तो जयश्वादिति ॥ उक्तावर्यमभूधरौ स्तनयुगे स्यादापरसो हदि पञ्चे द्रादिसुराश्च दक्षिणभुजे वामे च नागादय || सावित्र सरिता च दक्षिणको वामे द्वयरुदतो मृयुमैत्रगणस्तयोरुविषये स्यानामिपृष्ठे विधि । मेढ़े शक नयौ च जानुयुगले ती वहिरोगौ स्मृतौ पूष्णो नन्दिगणाच सप्तविबुधा मुन्यो पदे पैतृक ॥ अथ नाममनेणाचाहनम्-१ ऐशानशेणदक्षिणार्धपदे वास्तो शिरसि-शिखिने नम शिखिनम् आवाहयामि स्यापयामि।। २ तदक्षिणे सार्धपदे दक्षिणनेत्रे-अपर्जन्याय नम पर्जन्यम् आ०स्या०॥३तदक्षिणपदद्वये दक्षिणश्रोत्रे अजय ताय नम जयन्तम् आ० स्था०॥ ४ तदक्षिणपदद्वये दक्षिणासे-ॐकुलि- शायुधाय नम कुलिशायुधम् आ० स्था० ॥ ५ तइक्षिणपदद्वये दक्षिण नाही-ॐ सूर्याय नम सूर्यम् आ० स्था० ॥ ६ तदक्षिणपदद्वये दक्षिणप्रवाहौ-सयाय नम नत्यम् आ० स्था॥ तदक्षिणे सार्धपदे दक्षिणकूपरे-भृशाय नम भृशम् आ० स्था०|| ८ तदक्षिणानेयपदार्धे दक्षिणप्रवाही-आकाशाय नम आकाशम् भा० स्था०॥९ तत्पश्चिमा दक्षिणप्रबाही-ॐवायनम वायुम् आ० स्था०॥ १० त पश्चिमे साईपदे दक्षिणमणिव धे-ॐ पूष्णे नम पूषणम् आ० स्या०॥ ११ त पश्चिमपदद्वये दक्षिणपार्चे-ॐवितथाय नम स्तियम् आ० स्थापयामि ।। रित पश्चिमपदद्वये दक्षिणपार्थे-ॐगृहक्षताय नम गृहक्षतम् आस्थापयामि।। १३त्याश्चिमपदद्वये दक्षिणोरुभागे-ॐयमाय नम यमम् आ०स्या०॥१४तपथिमे पदद्वये दक्षिणजानी-गर्वाय नम गन्धर्वम् आस्था॥१५त पश्चिमे सार्द्धपदे दक्षिणजङ्घायाम्-ॐभृङ्गराजाय नम भृङ्गराजम् आ० स्या०॥१६तपश्चिमनैऋ स्यपदार्दै दक्षिणस्फिचि-अमृगाय नम मृगम् आ०स्या०॥१७तदुत्तरनैर्ऋत्याईपदे ·(७३) आवाहयामि स्थापयामि॥ भो शिखिन् इहाद्दारमहाँ२ इन्द्र इति भारद्वाजऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः पर्जन्यो देवता पर्जन्यावादने विनियोगः। *मुहाँ२ इन्द्रीय ओजसापुर्जन्योवृष्टिमारऽईव । स्तोमैत्सिस्यवावृधे।। उपयामगृहीतोसि महेन्द्राय चैप ते योनिमहेन्द्रायं वा तदक्षिण- सार्धपदै दक्षिणनेत्रे-भूर्भुवः स्वः पर्जन्याय नमः पर्जन्यम् आवाहयामि स्थापयामि ।। भो पर्जन्य इहागच्छ इह तिष्ठ।। ३ उदुत्यमितिमस्कण्वऋपिः गायत्रीछन्दः जयन्ती देवता जयन्तावाहने विनियोगः॥ ॐउदुत्यञ्जा- पादतले-ॐपितृभ्यो नमः पितृन् मा०स्था०॥ १८ तदुत्तरे सार्द्धपदे वामस्फिचि- ॐ दौवारिकाय नमः दौवारिकम् आ०स्था०॥ १९ तदुत्तरपदद्वये वामजद्धायाम्- ॐसुग्रीवाय नमः सुग्रीवम् आ०स्था०॥२०तदुत्तरपदद्वये वामजानौ-ॐ पुष्पदन्ताय नमः पुष्पदन्तम् आ०स्था॥२१ तदुत्तरपदद्वये वामोरौ-ॐ वरुणाय नमः वरुणम् आ०स्था०॥२२तदुत्तरपदद्वये वामपार्श्वे-ॐअसुराय नमः असुरम् आ०स्थापयामि। २३ तदुत्तरे सार्द्धपदे वामपार्श्वे-ॐ शोपाय नमः शोपम् आ०स्था०॥ २४ तदुत्तरे वायव्यपदार्द्ध-ॐपापाय नमः पापम् आ० स्था०॥२५ तत्प्राक्पदार्दै वामबाही- ॐरोगाय नमः रोगम् आ०स्था०॥ २६त्तत्प्राक्सार्द्धपदे वामप्रबाही-ॐअहये नमः अहिम् आ०स्था०॥२७त प्राक्पदद्वयेवामकूपरे-ॐमुख्यायनमःमुख्यम् आ०स्था०॥ २८तप्राक्पदद्वये वामबाहौ-ॐभल्लाटायनम. भल्लाटम् आ०स्था॥२९तत्प्राक्पद- द्वये वामबाही-ॐसोमाय नमः सोमम् आस्था०॥ ३०तत्प्राक्पदद्वये वामांसे-ॐ सायनमः सर्पम् आ०स्था०॥३१तत्प्राक्साईपदेवामप्रोत्रे-ॐ अदित्यैनमः अदितिम् आ० स्था० ॥ ३२ तत्प्राक्अर्द्धपदेवामनेत्रे-ॐदित्यै नमः दितिम् आस्या॥३३ मध्यपदेषु ईशानपदोत्तरार्द्ध मुखे-ॐआपाय नमः आपम् आ०स्था०॥ ३४आग्नेय- पदोत्तरार्धे दक्षिणहस्ते-ॐसावित्राय नमः सावित्रम् आ०स्या०|| ३५नैर्ऋत्यपदो. त्तरार्धे-ॐजयाय नमः जयम् आ० स्थापयामि।। ३६ वायव्यपदोत्तरार्थे वामहस्ते- ॐरुद्राय नमः रुद्रम् आ०स्था०॥ ३७मध्ये प्राक्पदद्वये दक्षिणस्तने-ॐअर्यम्णे नमः ·(७४) तवंसंदेहन्तिरतर्व-दृशेधिश्वायमूर्य्यम्॥ तदक्षिणपतये दक्षि- णी-भूर्भुवः स्वः जयन्ताय नमः जयन्तम् आवाहयामि स्थाप०॥ भी जयन्त इहागच्छ इहतिष्ठ ॥ ४ इन्द्र आसानतेति अमतिरयमपिः निष्टुप्छन्दः इलिशायुधो देवता कुलिशायुधावाहने विनियोगः ॥ ॐइन्द्रऽासा ताबृहस्प्पर्दिक्षिणातुज्ञपुरऽ एतु सोम-॥ देवसेना- नामभिभञ्जतीनालयन्तीनाम्मुरुतौ यन्त्वम् ॥ला सदक्षिणपदद्वये दक्षिणांसे-ॐ भूर्भुवःस्वः कुलिशायुधायनमः कुलिशायुधम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो कुलिशायुघ इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ५ मर्यरश्मिरिति .. की. त्रिष्टुप्छन्दः स्यदिवता सूर्यावाइने विनियोगः ॥ "भू पुरस्तात्सविता ज्योतिरुदयाँ२७ अनसम् ।। तस्यपूपाप्रसुवैयांतिविद्वान्त्सम्पझ्युन्निवाभुवनानिगोपा॥9॥ तद्द- क्षिणपदद्वये दक्षिणबाहौ-भूर्भुवः स्वः सूर्याय नमः सूर्यम् आवा स्थापयामि॥ भो मूर्य इहागच्छ इह तिष्ठ॥६नतेनदीक्षामिति भरद्वा- जन्मपिःअनुष्टुप्छन्दः सत्यो देवता सत्यावाहने विनियोगः ॥ॐव्रतेन- अर्यमणम् आ०स्या०॥३८आग्नेयपदपूर्वार्द्ध दक्षिणहस्ते-ॐसपित्रे नम सवितारम् आस्था०॥३९तत्पश्चिमपदद्वयेजठरदक्षिणे-ॐविरखतेनम विवस्वन्तम्आ०स्था०॥ ४० नैर्ऋत्यपदपूर्वार्द्ध-ॐपिवुधाधिपाय नम विसुधाधिपम् आ०स्था०॥ ४१तदुत्तर- पदद्वये जठरवामे-ॐमित्राय नम मित्रम् आ०स्था०॥ ४२ तदुत्तरे वायव्यपदपश्चि- मार्दै वामहस्ते-राजयमणे नम राजयक्ष्माणम् आ०स्था०॥ ४३ तत्प्राक्पदद्वये वामस्तने-अपृथ्वीधराय नम' पृथ्वीधरम् आ० स्था० ॥ ४४ ईशानपददक्षिणाद्धे उरसि-ॐआपपसाय नम आफ्पत्सम् आ० स्था० ॥ ४५ ततो मध्यपदचतुष्टये हन्नाम्या-ॐब्रह्मणे नम ब्रह्माणम् आ० स्था॥ ततो मण्डलाहि ईशान्याम्- ·दीक्षामामोति दीक्षयोप्नोति दक्षिणाम् । दक्षिणा श्रृद्धामाप्नोति श्रु- दयां सुत्यमाप्यते ॥३२॥ तदक्षिणपदद्वये दक्षिणप्रवाहौ-अभूर्भुवः स्वः संत्याय नमः सत्यम् आवाहयामि स्थापयामि।।भो सत्य इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ७ भायेदा_डारमिति मेधातिथि नईपिः यजु छन्दः भृशो देवता भृशावाहने विनियोगः ॥ ॐाय दार्वाहारम्भुभायोऽअन्येधम्बध्नस्य विरपायाभिपुतार वर्षिष्ठायुनाफायपरिवष्टारन्देवलोकार्यपेशितारम्म- नुष्प्यलोकार्य मकरितारसभ्यालोभ्यंऽउपसैक्तारमर्वऽऋत्यैयुधा- योपमन्यिताम्मेधीयवासींपल्प्पूलीम्मकामार्यरजयिनीम्।।३३॥तदक्षि- सार्द्धपदेदक्षिणकूपरे ॐभूर्भुवः स्वः भृशाय नमः भृशम् आवाहयामि स्थापभो भृश इहागच्छ इहतिष्ठ॥हासःशुचिपदिति वामदेवऋपिः ४६ ॐचरक्यै नम चरकीम् आ०स्था०॥आग्नेय्याम्-४७ ॐनिदा नम विदारीम् आ०स्या०|| नैत्याम् -४८ अपूतनायै नमः पूतनाम् आ० स्था०) वायव्याम्- ४९ ॐपापराक्षस्यै नमः पापराक्षसीम् आ० स्थापयामि ।। ततः मण्डलाहिः पूर्व- ५. ॐ स्मन्दाय नम स्कन्दम् आ० स्था० ॥ दक्षिणे-५१ ॐ अर्यम्णे नम अर्यमणम् आ० स्था०|| पश्चिमे-५२ॐ जृम्भकाय नम जम्भयम् आ० स्था०॥ उत्तरे-५३ ॐपिलिपिच्छाय नमः पिलिपिच्छम् आ० स्थापयामि ॥ तत पूर्व-५४ ॐइन्द्राय नम' इन्द्रम् आ० स्था०॥ आग्नेय्याम्-५५ ॐ अग्नये नमः अग्निम् आ० स्था०॥ दक्षिणस्याम्-५६ ॐयमाय नम यमम् आ० स्थाश्यामिनि त्याम्-१७ ॐनिम्तये नमः निर्गतिम् आवस्था० ॥ पश्चिमे-५८ ॐवरुणाय नम वरुणम् आ० स्था० ॥ वायव्याम्-५९ ॐायरे नम वायुम् आ० स्था० ॥ उत्तरे-६० अकुबेराय नम कुबेरम् आस्था० ।। ईशान्याम्-६१ ॐ ईश्वराय नम ईश्वरम् आ० स्थापयामि।। पूर्वेशानयोर्मध्ये-६२ ॐब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आ० स्थापयामि। नितिपश्चिमयोर्मध्ये-१३ ॐअनन्ताय नमः अनन्तम् आवाहयामि स्थापयामि ।। .

·(७६) जगतीउन्दः आकाशो देवता आकाशावाइने विनियोगः।। हुत्स? भूचिपदसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदुिपदतिथिईरोणसत्॥नुपरमहंतुसयो- मुसदुळजा गोजाऽ ऋतुजाऽ अद्विनाऽ क्रुतम्मृहत्॥ तदक्षिणाग्नेय पदार्पदक्षिणमवादी-भूर्भुवः स्वः आकाशाय नमः आकाशम् आवा० स्थापयामि।। भोआकाश इहागच्छ इह तिष्ठ।। ९ अप्समइति विरूपाक्ष ऋपिः गायत्रीउन्दः वायुर्देवता वाय्वावादने विनियोगः॥ ॐअपम्वग्ने सधिष्टव सौपधीरनुं रुध्यसे || गमें सआयसे पुन-- ॥३॥ तत्पश्चिमा दक्षिणप्रवाहौ-ॐ भूर्भुवः स्वः वायवे नमः यायुम् आवा० स्थापयामि।। भो वायो इहागच्छ इह०॥ १० पृपापञ्चाक्षरेणेतिप्रजापति. पिः यजुश्छन्दः पूपादेवता पूपांवाहने विनियोगः॥ अपूपापश्चाक्षरेण पञ्चदिशुऽउदंजयुत्ताऽउज्जैप सवितापर्डक्षरेणपडतूनुदंजयुत्तानुजेप- म्मुरुत-सुप्ताक्षरेणसुप्तग्याम्म्यान्न्पशूनुदंजयँस्तानुजेपुम्बृहस्पतिर- ष्टाक्षरेण गायुनीमुदजयुत्तामुपम्।।३।। तत्पश्चिमे सार्धपदे दक्षिणम- णिबन्धे-ॐ भूर्भुवः स्वः पूष्णे नमः पूपणम् आस्था०॥ भोपूपनिहा• गच्छ इह तिष्ठ।। ११ सविताप्रथमेहन्निति परमेष्ठी ऋषिः गायत्रीछन्दः वितथो देवता वितथावाहने विनियोगः ।। ॐ सविता पथमेऽहन्नु- निर्द्वितीय वायुस्तृतीय आदित्यचतुत्र्थे चन्द्रमा? पञ्चमऽ तु? पुष्ठे मुरुतं- सप्पुमे बृहस्पतिरष्टुमे ॥ मित्रो नवुमे वरुणो दशुमऽ इन्द्रऽ एकादशे विश्वेदेवा द्वादशे ॥ ॥ तत्पश्चिमपदद्वये दक्षिणपार्थे ॐभूर्भुवःस्वावितथायनमःवितथम् आवाहयामि स्था०॥भोवितथइहा० इह तिष्ठ ।। १२ गृहामेतिबृहस्पतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः गृहक्षतो देवता ·(७७) गृदक्षतावादने विनियोगः।।ॐहुा मा विभीतमावैपध्वमूर्जुम्यिन्तु:- एमीसऊर्जुम्बिन्धंद्रदसुमनाममघागृहानैमिमनसा मोदमाना। तस्पश्चिमपदद्वये दक्षिणपार्चे-ॐगृहक्षताय नमः गृहक्षतम् आवाहयामि स्थापयामिभो गृहक्षत इहागच्छ इह तिष्ठ॥१३ असियमति भार्गवो जमदग्निदर्घतमा ऋपयः त्रिष्टुप्छन्दः यमो देवता यमावाहने विनि- योगः ॥ *भसि युमोऽ अस्यादित्योऽ अनसि त्रुितो गुहान छतेनं ॥ असि सोमैन सुमया विऍक्त आह्वस्त श्रीणि दिवि बन्धनानि ॥५॥ तत्पश्चिमपदद्वये दक्षिणोरुभागे-भू०यमायनमः यमम् आ०स्था०॥ भोयमइ०३०॥१४ग धर्वस्त्वेतिप्रजापतित्रपि.गायत्रीछन्द गन्धर्वोदेवता गन्धर्वावाहने विनियोगः॥ॐगुन्धुर्धस्त्वां विश्वावसुट परिदधातुधि - स्यारियर्नमानस्य परिपिरस्युग्गिरिटऽ ईडित। इन्द्रस्य याइरस दक्षिणोविश्वस्यारिएणयनमानस्पपरिधिरस्युग्निरिटडित।मिन्नाव- रुणी त्योत्तरत? परिधत्तान्भुवेण धर्मणा विश्वस्यारिए यजमानस्य परिधिरस्यग्निरिटडित?॥३॥ तत्पश्चिमेपदद्वयंदाक्षिणजानौ-ॐगन्ध- ाय नमः गन्धर्वम् आवा स्था०॥ भोगन्धर्व इहा०३६०॥ १५कस्त्वा युनक्तीति प्रजापतिपिः यजुश्छन्दः भृङ्गराजो देवता भृङ्गराजावाहने विनियोगः॥ ॐ कस्त्वा युनक्ति स वा थुनक्ति कस्मै वा थुनक्ति तस्मै वायुनक्तिकिमणेचिपायवाम्।।तत्पश्चिमेसार्धपदेदक्षिणवायाम्- ॐ भृङ्गराजाय नमः भृगराजम् आवाहयामि स्थापयामि।भोर भृङ्गाराज इदागच्छ इहातेष्ठ।।१६चन्द्रमामनस इति नारायणऋषिः अनुष्टुप्छन्दः मृगोदेवता मृगावाहने विनियोगः॥ॐचन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोर्टसूर्यो अजायत।श्रोत्राद्वायुश्चैप्पाणश्च मुर्खादुग्मिरजायत।पश्चिम नैऋत्य- ·(७८) पदादक्षिणस्फिचि-भूर्भु० मृगायनमः मृगम् आवाहयामि स्था०॥ भो मृग इहागच्छदहति ।। १७ पितृभ्यः सधैतिमजापत्यधिसरस्वती- न्द्रामपयासर्वाणियपिछन्दांसि पितरांदेवतापित्रावाइनविनियोगः।। अपितृम्य- स्वधायिय-स्वधा नम-पितामहेश्य- स्वधायिय- स्थधानमुमर्पितामहेभ्यःस्वधायिभ्य-सुधानम-अक्षपितरोऽमी- मदन्तपितरोतीउपन्तपितर पितरःशुन्यध्वम्॥शातदुत्तरार्द्धपदेपाद- तले-भू० पितृभ्योनमःपितृन आपरा०स्था०॥ भो पितर इहागच्छत इतिष्ठता १८आब्रह्मन्नितिप्रजापति मपिः यजुश्छन्दः दौचारिकोदेवता दौवारिकावाहनेविनियोगः।। आवन्त्रिाह्मणोब्रह्मवर्चसीनायतामा- राष्ट्रराजन्युट शूरऽइपयोऽतिमापीमहारयोजायतान्दोग्धधिनुर्वाडा नहानाशु? सप्तुिटपुरन्टियोपोजिष्येष्ठासभेयोयुषास्ययमानस्य धीरोजायनानिकामनिकापेनट पुर्जन्पाइर्षतुफलेवपो न ओपधयः पच्यन्तॉय्योगक्षेमान-कल्पताम् ॥६६॥ तदुत्तरेसार्द्धपदे वामस्फिचि- भूर्भुवः स्वः दौवारिकाय नमःदौवारिकम् आवाइयामि स्थापयामि।। भो दौवारिक इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १९ मुसमिति आङ्गिरसपिः गायनीछन्दः सुग्रीवो देवता मुग्रीयाबाहने विनियोगः ॥ अमुस- मिद्धायशोचि घृतन्तीव होतन ॥ अग्नये जातवेदसे।।३।। तदुचर- पदद्वये वामनाया-ॐ भूर्भु० सुग्रीवाय नमः मुग्रीवम् आ०स्थाप०॥ मोमुग्रीव इहागच्छ इह तिष्ठ॥२०नसभ्य इति विरूपाक्षमपिः अनुष्टु- छन्दः पुष्पदन्तो देवता पुष्पदन्तावाइने विनियोगः ॥ ॐनक्षत्रेभ्यः नक्षुनियाभ्युट खाहाहोरात्रभ्युट स्याहार्द्धमासेक्युट स्वाहा वाहोऽऋतुभ्यःस्वाहातुभ्यः स्वाहा संवरसुरायस्वाहा ·- (७९) पावापृथिवीभ्याईस्वाहाचुन्द्रायस्वाहामु युस्वादारविमभ्युटखा- हुायमुभ्युटस्वाहारुद्रेभ्युट स्वाहादित्येभ्युटस्वार्हामुरुद्भ्यःस्वाहा हिन्भ्योद॑वन्भ्यस्वाहामूलैब्भ्युटस्वाहाशाखाभ्युटस्वाहाचनुरूप- तिम्भ्युटयाहापुप्पभ्युटस्वाहाफलेभ्युटस्वाहीपंधीभ्युटस्वाद तदुत्तरपदद्वये वामजानी-ॐभूर्भुवः स्वः पुष्पदन्ताय नमः पुष्पदन्तम् आ० स्थापयामि ॥ भो पुष्पदन्त इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २१ वरुणस्यो- तम्भनमिति गौतम पिः यजुश्छन्दः वरुणो देवता वरुणाचाहने विनियोगः ॥ ॐधरणस्योत्तम्भनमसिवरुणस्यस्कम्भमर्जनीस्थोवरुण- स्पऽऋतुसदन्यासुधरुणस्य ऋतसदनमसिधरुणस्य ऋतसदनमासीद । तदुत्तरपदद्वये वामोरी-ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणम् आ० स्थापयामि ॥ भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ।। २२ येरूपाणीति मजापतिब्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः अमुरो देवता अमरावाहने विनियोगः।। ॐ गे स्पाणि मतिमुश्चमानाऽ असुंराहसन्त स्वघयाचरंन्तिा।परापुरी निपुरी ये भरेन्युनिष्टाल्टीकात्मणुदात्यस्मात्॥५॥ तदुत्तरपदवये वाम- पार्ध-ॐभू० अमुराय नमः अमुरम् आ० स्था०) भो असुर इहा० इह०॥ २३असवे स्वाहेति विरूपाक्षऋपिः अनुष्टुप्छन्दः शोपो देवता शोपाचाहने विनियोगः।। ॐअसवे स्वाहा बसवे स्वाहां विभुवं स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रिये स्वाही गुणपतये स्वाहाभिभुवस्वाहाधिपतये स्वाहा शूपायस्वाहास सर्पाय स्वाहा चन्द्रायु स्याहा ज्योतिष स्वाहा मलिम्लुचाय स्वाहादिवा पुतयंत स्वाहा ॥३॥ तदुत्तरे सार्धपदे वाम- पार्ष- भूकशोपाय नमः शोपम् आ० स्थानामो शोप इहा०६०॥२४ अग्नेयुक्ष्वाहीति भरद्वाज ऋपिः गायत्री छन्दः पापो देवता पापावाहने विनियोगः। ॐ अग्ने युक्ष्वा हि ये तवाचासो देव साधर्वा अरुं बह- ·(८०) न्ति मुन्यया । तदुत्तर वायव्यपदादें-*भूर्भुवः स्वः पापाय नमः पापम् आ० स्था०॥ भो पाप इहागच्छ इह विष्ट ॥ २५ शिरोम इति मजापतिपिः अनुष्टुप् छन्दः रोगो देवता रोगावाहने विनियोगः।। शिरों में श्रीर्यगो मुखन्विपिट फेशांश्च मधूणियाराजां मे माणोऽ- अमृत सुम्राइ पिरादश्रोत्रम्।।तत्माक्पदा वामबाही-भूर्भुवः स्वः रागाय नमः रोगम् आवाहयामि स्थापयामिभो रोग इहागच्छ इह ॥ २६ नमोस्तुसभ्य इति मजापतितपिः अनुष्टुप्छन्दः अहि- देवता असावाहने चिनिपोगः। ॐनमोस्तु सुप्पेभ्यो ये के च पृथिवी. मनु।येऽ अन्तरिक्ष ये दिवि तेभ्य-सुभ्यानम-तत्मारसाई- पदे वाममवाही-ॐ भूर्भुवः स्वः अहये नमः अहिम् आ० स्थापयामि।। भो अहे इदागच्छ इह तिष्ठ॥ २७ इपेवेति मजापतित्रापिः यजुश्छन्दः मुस्पो देवत्ता मुख्याचाइने विनियोगः ॥ ॐ टुपे चोर्जे चा वाय स्त्य दुवो 4- सविता प्राप्र्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणुऽ आप्प्यायरम- ग्न्याऽ इन्द्राय भागम्मजावतीरनमीवाऽ अंयुक्ष्मामावस्तेन ईशतुमाघ- शंसो ध्रुवाऽअस्मिन्गोप॑तौस्यातयुद्धीर्यजमानस्पपशून्पाहि॥ ॥ तत्मा- क्पदद्वये वामकृपरे-ॐभू० मुख्याय नमः मुख्यम् आ०स्थापयामि॥भो मुख्य इहागच्छ इहतिष्ठ॥२८घृताच्यसीति प्रजापति पिः यजुश्छन्दः भल्लाटो देवता भल्लाटावाइने विनियोगः ॥ ॐवृतान्यसि जुहूर्नाम्नासे- दम्भियेणधान्नाणिय सदुर आसौदाताच्य॑स्युपभृन्नाम्नासेदम्भियेण धान्नापिय सदुऽासीदताच्यसिधवानाम्ना सेदम्पियेण धान्न प्पियासदुऽआसीदमियेणु धाम्नां प्रिय सदुऽआसींदाधुवाऽसदन- तस्युयोनीताविष्ण्णोपाहिपाहियुशम्पाहियुज्ञपति पाहिमायजन्यम्।।

·(८१) तस्माक्पदये वामवाही-ॐभूर्भुवः स्वः भल्लाटाय नमः भल्लाटम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो भल्लाट इहागच्छ इह तिष्ठ । २९ वयासोमति वन्धु:पिः गायत्री छन्दः सोमो देवता सोमा- वाहने विनियोगः ॥ ॐअयष्ठ सौम ते तव मनस्तुनुपु विन्ध्रत ॥ मुजावन्त सचेमहि ॥ ॥ तत्माक्पदद्वये वामबाहौ-भूर्भुवः स्वः सोमायनमः सोमम् आवाहया० स्थापयामि।भोसोम इहागच्छइहतिष्ठ।। ३० विष्णोर्नुकमिति दीर्घतमा ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः सर्पो देवता सर्पावाहने विनियोगः।। विष्णो के चीर्याणि भवाचं या पार्थिवानि चिमुमै रासि। योऽ अभायदुतर सुधस्त्थं विचकमाणलेधोरु गायो विपर्णवे त्वा ॥१॥ तत्माक्पदद्वये वामांसे-ॐभूर्भुवः स्वः सर्पाय नमः सर्पम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो सर्प इहागच्छ इह तिष्ठ।। ३१ अदितियारिति गौतमऋपिःनिष्टुप्छन्दः अदितिर्देवता अदि- त्यावाहने विनियोगः ।। ॐअदितिौरदितिरुन्तरिक्षमर्दितिम्र्माता स पिता स पुत्र?॥ विश्वाऽ अदितिट पञ्चजनाऽ अदितितमदिति- जनित्वम्।।तत्माक्साईपदे वामश्रोत्रे-ॐ भूर्भुवःस्वः अदित्यै नमः अदितिम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो अदिते इहागच्छ इह तिष्ठ।। ३२ ये देवा इति प्रजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः दितिर्देवता दित्या- वाहने विनियोगः ॥ ॐये देवा दे॒वेष्वधि देवत्वमायुन्ये ब्राह्मण पुरs पुतारोऽअस्यायेभ्यो नऽश्ते पर्वतु धाम किञ्चन न ते दिवो न पृथियाऽ अधि स्नुषु॥४॥ तत्माक् अर्द्धपदे वामनेत्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः दित्यै नमः दितिम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो दिते इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(८२) ३३ आपोहिष्ठति सिन्धुदीपमपि गायत्रीछन्दः आपोदेवता आपा- वाहने विनियोगः।। ॐआणेहिष्ट्रामयोभुवस्तानऽऊर्जेदंघातन!! मुहेर- णाय चक्षसे ॥६॥ मध्यपदेपु ईशानपदोत्तरार्द्ध मुख-ॐ भूर्भुवः स्वः आपाय नमः आपम् आवाहयामि स्थापयामि।।भी आप इहा० इहतिष्ठ।। ३४ वसोः पवित्रमिति परमेष्ठीमजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः सावित्री देवता सावित्रायाहने विनियोगः।। ॐघसौ पवित्रमसिशतधार घसौट पुवित्रमसि सुहस्रधारम् ।। देवस्त्वांसगितापुनातु घसौर पुवित्रण शुर धारण सुप्वाकामधुसा आनेयपदोत्तरार्दै दक्षिणहस्त-भूर्भुव स्वः साविनाय नमः सावित्रम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो सावि इहागच्छ इह तिष्ठ ३५ यदकन्द इति भार्गवो जमदग्निर्दीर्घतमा ऋपया त्रिष्टुप्छन्द जयो देवता जयावाइने विनियोगायदन्दमथुमार्यमानऽजुद्य न्समुद्रादुत वा पुरीपाद ॥ श्येनस्य पुक्षा हरिणस्य चाहूऽ उपुस्तुत्यु म्महि जातन्तै अन्।िनित्यपदोत्तरार्दै वृषणयो:-ॐ भूर्भुवःस्वः जयायनमः जयम् आवाहयामि स्थापयामि।।भोजय इहागच्छइहतिष्ठ॥ ३६ यातेरुद्रेति परमेष्ठी ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता रुद्रावाहन विनियोगः॥*यातरुद्रशिया तुनूरपोरापापकाशिनी ॥ तयानस्तुन्वाश- न्तमय गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥३।। वायव्यपदोत्तरार्द्ध वामहस्ते- ॐभूर्भुवः स्वः रुद्राय नमः रुद्रम् आवा० स्थापयामि।।भो रुद्र इ०३०॥ ३७ अर्यमणमिति मजापतिपि.त्रिष्टुप्छन्दःअर्यमा देवता अर्य मावाहने विनियोगमायुंमणुम्बृहस्पतिमिन्दुन्दा यचोदया। चाच विष्णु सरस्वती सवितारश्च धाजिनु स्वाहाणामध्ये प्राक्पदद्वये .

·दक्षिणस्तने-ॐभूर्भुवः स्वः अर्यम्णे नमः अर्यमणम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो अर्थमन् इहागच्छ इह तिष्ठ । ३८ उदुत्यमिति पस्कण्यऋपि गायत्रीछन्दः सविता देवता सवि- त्रावाहने विनियोगः।। ॐउदुत्यञ्जातवेदसन्दुवं बहन्ति केतवा हुशे विश्वायु मूर्य्यम् ।।३ ॥ आग्नेयपदपूर्वार्दै दक्षिणहस्ते-ॐभूर्भुवः स्वः सवित्रेनमःसवितारम् आवाहयामि स्थाभो सवितः इहा० इहतिष्ठ।। ३९ असियम इति भार्गवो जमदनिर्दीर्घतमाऋषयः त्रिष्टुप्छन्दः विवस्वान्देवता विवस्वदावाहने विनियोगः ॥ ॐअसि युमोऽ अस्या- दित्योऽ अर्घनर्सि जितो गुह्येन तेन ।। असि सोमैन सुमय विपृक्तs आहुस्तु त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥३३ ।। तत्पश्चिमद्वये जठरदक्षिणे-- ॐभूर्भुवः स्वः विवस्वते नमः विवस्वन्तम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो विवस्वन् इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ४० सबोधिसूरिरिति सोमाहुतिक्रपिः उष्णिक्छन्दः विबुधाधि- पतिर्देवता विबुधाधिपत्यावाहने विनियोगः।।ॐ स बोधि सूरिमघवा व पते वर्मुदावन।।युयोध्यस्मद्वेपासि विश्वकर्मणे स्वाहा ॥ १३ ॥ नैर्ऋत्यपदपूर्वार्दै कृपणयोः-ॐ भूर्भुवःस्वः विबुधाधिपाय नमः विबुधा- धिपम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो विषुधाधिप इहागच्छ इह तिष्ठ।। ४१ मित्रस्येति दध्यड्डाथर्वणऋपिः यजुश्छन्दः मित्रोदेवता मित्रा- वाहने विनियोगः॥ ॐ मित्रस्य चर्षणीधृतोवो देवस्य सानुसि।। घुम्न- चित्रश्रवस्तमम् ।।१।। तदुत्तरपदद्वये जठरवामभागे-ॐ भूर्भुवः स्वः मित्राय नमः मित्रम् आवाहयामि स्था०॥भी मित्र इहागच्छ इह तिष्ठ।।

·(८४) ४२ नाशयित्रीति आधर्वणभिपक् ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः राजयक्ष्मा देवता राजयक्ष्मावाहने विनियोगः ॥ अनाशयित्री बुलासुस्यार्शसs उपुचितामसि ॥ अथो शुतस्य यक्ष्माणाम्पाकारोरसि नाशंनी ॥३॥ तदुत्तरे वायव्यपदपश्चिमा वामहस्ते-ॐभूर्भुवः स्वः राजयक्ष्मणे नमः राजयक्ष्माणम् आवाहयामि स्था०॥भी राजयक्ष्मन् इहागच्छ इइतिष्ठ।। ४३ यदाम इति प्रजापति पिः अनुष्टुप्छन्दः पृथीधरो देवता पृथ्वीधरावाहने विनियोगः ॥ यदामे यदरण्ये यत्सुभायां यदिन्द्रिये ॥ यदेनश्चकमा घुयमिदन्तवयजामहे स्वाहा ॥४ा तत्माक्पदद्वये वाम- स्तने-भूर्भुवः स्वः पृथ्वीधराय नमः पृथ्वीधरम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भी पृथ्वीधर इहागन्छ इह तिष्ठ ॥ ४४ इमम्म इति शुन शेपऋपिः गायत्रीछन्दः आपवत्सो देवता आपवत्सावाहने विनियोगः ।। ॐडूमम्मै वरुण श्रुधी हवमुधा च मृडया त्वामवस्युरा च ॥३५॥तत्मार ईशानपददक्षिणाडे उरसि-ॐ भूर्भुवः स्वः आपवत्साय नमः आपवत्सम् आ०स्था०॥भी आपवत्स इ०३०॥ ४५ ब्रह्मज्ञानमिति प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्माचाहने विनियोगः॥ ॐवम जञ्जानम्मंथुमम्पुरस्तादि सीमत? सुरुचौ घेनऽ आवर्ट ॥ स वुध्न्याऽ उपमाऽ अस्य विष्ठा? सुतश्च योनि- मसतच विर्व-॥। मध्यपदचतुष्टये हन्नाभ्योर्मध्ये-भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणम् आवाहयामि स्थापयामि।। भी ब्रह्मन् इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ इति पञ्चचत्वारिंशन्मण्डलदेवतास्थापनम् ॥

·॥ अथ मण्डलाइहिश्वेतपरिधौ ईशानादिविदिक्षुदेवता स्थापनम् ॥ ४६ इन्धानास्त्वेति अवत्सारऋषिः पशिश्छन्दः चरकी देवता चरक्यावाहने विनियोगः ॥ॐइन्धानारत्वा शुत हिमा धुमन्तु समि- धीमहि।वर्यस्वन्तो तयुस्कृत सहस्चन्त सहुस्कृतम्।। अग्ने सपत्क्नुद- म्भनुमदब्धासोऽ अदाभ्यम् ॥ चित्रावसो म्युस्ति ते पारमशीय॥५॥ मण्डलादहिः ईशानकोणे-ॐ भूर्भुवः स्वः चरक्यै नमः चरकीम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो चरकि इहागच्छ इह तिष्ठ । ४७ असुन्वन्तमिति विवस्वानृषिः त्रिष्टुप्छन्दः विदारी देवता विदार्यावाहने विनियोगः।। ॐअसुन्वन्तुमर्यजमानमिच्छस्तनस्येत्याम- विहि तस्करस्य ॥ अन्यमस्मदिच्छ सा तंऽ इत्या नमो देवि निते तुभ्यमस्तु॥शामण्डलाहि आमेयकोण-भूर्भुवःस्वः विदार्य नमः विदारीम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो विदारि इहागच्छ इह तिष्ठ।। ४८ कयानश्चित्र इति वामदेवऋपिः गायत्री छन्दः पूतना देवता पूतना . का ३ ." पूतनायै नमः पूतनाम् आ०स्थापयामि।।भो पूतने इहागच्छ इह तिष्ठ।। ४९ इन्द्रऽआसामिति अप्रतिस्थऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः पापराक्षसी देवता पापराक्षस्यावाहने विनियोगः ॥ ॐइन्द्रऽआसान्नेता बृहस्पति- ईक्षिणा मुज्ञ? पुरऽ एंतु सोम-देवसेनानामभिभञ्जतीनाजयन्तीना- मुरुतौ यन्त्वग्रंम् ॥ १० ॥ मण्डलादहिः वायव्यकोणे-ॐ भूर्भुवः स्वः पापराक्षस्यै नमः पापराक्षसीम् आ०स्था०||भोपापराक्षसि इ०ग०३०॥

·अध मण्डलाहहिः श्वेतपरिधी पूर्यादिदिक्षु देवतास्थापनम् । ५० त्वन्नोऽअन इति वामदेवऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः स्कन्दो देवता स्कन्दावाहने विनियोगः ॥ ॐत्वन्नोऽ अग्ने वरुणस्य विद्वान्दे॒वस्य हेडोऽ अब यासिसीष्ठा८ ॥ यजिप्टो वस्तिमुर्ट शोशुंचानो विश्वा देपासि प्रमुमुग्ध्यस्मत् ॥ ३॥ मण्डलादहिः पूर्वे-ॐ भूर्भुवः स्वः स्कन्दाय नमः स्कन्दम् आवाहयामि स्था०||भो स्कन्द इहाइहतिष्ठ।। ५१ यदद्य सूर इति वसिष्ठऋपिः निगायत्रीछन्दः अर्यमा देवता अर्यमावाइने विनियोगः॥ॐयदुध सूरऽ उदितैनांगा मित्रोऽ अgमा॥ सुवाति सविता भगः ॥३७॥ मण्डलादहिः दक्षिणे-ॐअर्यम्णे नमः अर्यमणम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो अर्यमन् इहागच्छ इह तिष्ठ।। ५२ सरोभ्यइत्यस्य नारायणऋपिः भुरिगतिधृतिश्छन्दः जृम्भको देवता जृम्भकाबाहने विनियोगः-ॐसरोभ्यो धैबुरमुपुस्त्यावराभ्यो दारी वैशुन्ताभ्यो बैन्द नङलाब्भ्युदंशोप्कलम्पाराय मागारमवाराय केवर्तन्तीत्येभ्य आन्दं विषमभ्यो मैनाल स्वनैरभ्युपर्णकल होन्भ्युट किरात सानुब्भ्यो जम्भकुम्पर्यतेभ्यकिम्पूरुपम् ॥१५॥ मण्डलादहिः पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः जृम्भकाय नमः जृम्भकम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भी जृम्भक इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५३ रक्षोहणमिति वसिष्ठऋषिः यजुश्छन्दः पिलिपिच्छो देवता पिलिपिच्छावाहने विनियोगः॥ॐक्षोहण लगुहन वैष्णुवीमिदमहन्तं । विश्वकर्मप्रकाशे-पश्चिमे रक्तवर्णस्तु जृम्भकः परिकीर्तितः । सरोभ्यो धैवरं मन्त्रं समुच्चार्य प्रपूजयेत् ॥ काईमरेति मन्त्रेण ह्युत्तरे पिलिपिच्छकः ।।

·(८७) छलगमुक्तिराम यम्मे निष्यो यमुमात्यो निचुखानेदमुहन्तं लुगमु- किराम यम्मै समानी यमसंमानो निचुखानुदमहन्त छलगमुत्कराम यम्मे सबन्धुर्यपसंबन्धुनिखानुदमुहन्तं बलगमाराम यमै सजातो यमसंजातो निचखानोत्कृत्याङ्किरामि ॥ ॥ मण्डलादहिः उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः पिलिपिच्छाय नमः पिलिपिच्छम् आवाहयामि स्थापयामि ।। भो पिलिपिच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॥ अथ मण्डलाईहिः द्वितीयरक्तपरिधौ इन्द्रादिदेवता- स्थापनम् ॥ ५४ त्रातारमितिगर्गऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता इन्द्रावाहने विनियोगः॥ॐातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रः हवै हवे सुहब शूरमिन्द्रम्।। हामि शुक्रम्पुरुहूतमिन्द्रस्वस्तिों मुयाधात्विन्द-॥५॥ मण्डला- दहिःपूर्वे-ॐ भूर्भुवःस्वाइन्द्रायनमःइन्द्रम्भा स्था०||भोइन्द्र इ०इह०॥ ५५ त्वन्नोऽअन इति हिरण्यस्तूप आङ्गिरसऋपिः जगतीछन्दः अनिर्देवता अन्यावाहने विनियोगात्वन्नोऽ अग्ने तवं देव पायुभिर्म- घोनौ रक्ष तुन्वश्व बन्ध । वाता तोकस्य तनये गोमुस्यनिमेष, रक्षमाणुस्त त्रुतामण्डलादहिः आग्नेय्याम्-ॐभूर्भुवःस्वः अग्नये नमः अग्निम् आवाहयामि स्थापयामि ।। भो अग्ने इहागच्छ इह तिष्ठ । ५६ यमायेत्यस्य दधीचऋपिः आसुर्युष्णिक्छन्दः यमो देवता यमावाहने विनियोगः ॥ ॐयमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा ॥ १ विश्वकर्मप्रकाशे-या बाह्यदेवताः प्रोक्ताः प्रासादे ताः प्रपूजयेत् । दुर्गे देवालये चैव शल्योद्धारे तथैव च ॥ विशेषेणैव पूज्याश्च चतुःपष्टिपदे तया ॥

·(८८) स्वाहा घुर्माय स्वाहा धर्म? पित्रे॥॥ मण्डलाइहिः दक्षिणे-ॐ भूर्भुवःस्वः यमाय नमः यमम् आवा०स्था०ाभी यम इहागच्छइह०॥ ५७ अमुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतित्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता निर्ऋत्याचाहने विनियोगः।। असुन्वन्तुमर्यजमानमिच्छस्तुनस्येत्या- मन्विहि तस्करस्य।। अन्यमुस्मदिच्छ सा तऽ इत्या नमो देवि निते तुक्यमस्तु॥धामण्डलादहिनत्याम्-ॐभूवः स्वःनिर्ऋतये नमः नितिम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो निर्ऋते इहागच्छ इह तिष्ठ।। ५८ तत्त्वायामीति शुनाशपऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः॥ॐतत्त्वां यामि ब्रह्मणा बन्दमानुस्तदा शास्तु यजमानो हुविम्भिाअहेडमानो वरुणेह योद्धपुरुश सु मा नुऽ आयुट पोपीट ॥३२।। मण्डलादहिः पश्चिम-भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५९ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वाय्यावाहने विनियोगः ॥ ॐआ नौ नियुद्भि- शुतिनीभिरध्वरह सहुत्रिणींभिरुपयाहि युज्ञम्॥बायोऽ अस्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयम्पात स्वस्तिभिः सदा नौ ॥३७॥ मण्डलादहिः वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वायवनमः वायुम् आवाहयामि स्थापयामि।।भोवायोइहागच्छइहतिष्ठ। ६० वय सोमेत्यस्य वन्धुक्रपिः गायत्रीछन्दः सोमो देवता सोमा- वाहने विनियोगः ॥ ॐघुयः सौम च्छते तव मनस्तुनुपु विन्ध्रवट। प्रजावन्त सचेमहि॥भामण्डलादहि उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः सोमाय नमः सोमम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ।।

·(८९) ६१ तमीशानमित्यस्य गौतमऋपिः जगतीछन्दः ईशानो देवता ईशानावाहनेविनियोगः॥ ॐतमीशानुजगतस्तस्थुपस्पतिन्धियअिन्व- मवर्स हूमहे घुयम्॥पूपा नो यथा वेदसामसद्वधे रक्षिता पायुरदब्ध खुस्तये ॥३६॥ मण्डलादहिः ईशान्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो ईशान इहागच्छ इहतिष्ठ।। ६२ अस्मेरुद्रामेहनेत्यस्य प्रगाथऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्मावाहने विनियोगः ॥ अस्मे रुद्रा मेहना पर्वतासो वृनुहत्ये भरती सुजोपांढाय? शासते स्तुते धार्यि पुजऽइन्द्रज्येष्ठाऽअस्मॉ२ऽ अवन्तु दुवा?|| मण्डलादहिः ईशानेन्द्रयोर्मध्ये-ॐभूर्भुवः स्वः ब्रह्मणेनमः ब्रह्माणम् आवाहयामि स्थापयामि।। भो ब्रह्मन् इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ६३ स्योनापृथिवीत्यस्य मेघातिथिर्कपिः गायत्रीछन्दः अनन्ती देवता अनन्तावाहने विनियोगः ॥ अस्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेर्शनी ॥ यर्छा नदशम सुपाट ॥२॥ मण्डलादहिः निर्व- तिवरुणयोर्मध्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः अनन्तम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ भो अनन्त इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ प्रतिष्ठापनम्-अमनौ जूति पतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यु०॥३॥ शिख्यादिवास्तुमण्डलदेवताः सुप्रतिष्ठिताः वरदाः भवत ।। वास्तुमण्डलमध्ये ब्रह्मोत्तरे कलशस्थापनम् ॥ भूमि स्पृष्ट्वा-ॐमहीद्यौ?पृथिवीचनऽडुमँय्युजम्मिमिक्षताम्॥पिपृता- नोभरीमभिटामायवप्रक्षेपः-ओषधयसमंवदन्तुसोमैन ।

·. (९०) फलशस्थापनम्-ॐआजिग्नमुलशा फलशेजलपूरणम्-ॐवरुण- स्योत्तम्भीगन्धमक्षेपः-ॐवाङ्गन्धर्वाधान्यमक्षेपः- ॐधान्यमसिधिनुहि०॥६॥सर्वोपधिपक्षेपः-ॐयाऽओपीटा। मिक्षेपः-*काण्डात्काण्डात्मु०॥३॥पभपल्लवमक्षेपः-ॐअश्वत्येवो ॥सप्तमृत्मक्षेपः ॐयोनापृथिविकाफलमक्षेपः-ॐचा?फुलि. नीं ॥पञ्चरत्नपक्षपः-परिवाजपति/कु०॥हिरण्यप्रक्षेपा- *हिरण्यगर्भ?सम०॥रक्तसूत्रेणवस्त्रेणंचवेष्टयेत्-ॐयुवामुवासाः परि०॥पूर्णपात्रमुपरिन्यसेव-पूर्णादर्छिपरांपतु०॥। वरुणमावाह- येव-तत्त्वायामीत्यस्य शुनःशेपसपि:त्रिष्टुप्छन्दःवरुणोदेवता वरुणा- वाहने विनियोगः॥ॐतत्त्वायामि॥ॐ भूर्भुवःस्वः अस्मिन्कलशे वरुणं साझं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि।। मतिष्ठापनम्-ॐमौजूतिर्जुपतामाज्यस्य०॥॥ॐवरुणसुप्रविष्ठितो वरदो भव। ॐ भूर्भुवःस्वः वरुणाय नमः इत्यनेन पञ्चोपचारैः सम्पूज्य तत्त्वायामीति पुष्पाञ्जलिं समर्प्य अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयताम् ।। कलशाभिमन्त्रणपूर्वकदेवतावाहनम् ॥ अनामिकयाकलशं स्पृष्ट्वा-सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ॥ आयान्तु मम शान्त्यर्थ दुरितक्षयकारकाः ।। कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः । मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः||कुक्षौतु ॥अङ्गैश्थामा गायत्रीततो गायत्र्यादिभ्योनमः इत्यनेनपञ्चोपचारैरभ्यर्च्य कलश प्रार्थयेव-देवदानवसंवाद मथ्यमाने महोदधौ। उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम्त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाःसर्वे त्वयि स्थिताः। त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि माणाः प्रतिष्ठिताः॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः। आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः ·सपैठकाः ॥ त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यत्तः कामफलमदाः ।। त्व- स्पसादादिदं कर्म कर्तुपीहे जलोद्भव । सानिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ।। इति प्रार्थयेत् ॥ ततः स्वर्णमयवास्तोप्पतिमहारुद्रा- दिमूर्तीनामग्न्युत्तारणं माणप्रतिष्ठां च कुर्यात् ॥ अथ अग्न्युत्तारणम् देशकालौ स्मृत्वा आसां स्वर्णमयवास्तुमहारुद्रादिमूर्तीनां अग्नितप- नताडनावघातादिदोपपरिहारार्थम् अग्युत्तारणं देवतासान्निध्यार्थ माणपतिष्ठाश्च करिष्ये।।मूर्तीघृतेनाभ्यज्य पात्रे निधाय तदुपरि दुग्ध- मिश्रित जलधारां पातयेत् ॥ समुद्रस्यत्वा हिमस्यत्वा इति द्वयोः मेधा- तिथिर्कपिः गायत्री छन्दः अग्निर्देवता ॥ उपज्मन्निति मेधातिथिर्कपिः निष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता ।। अपामिदमित्यस्य मेधातिथिपिः पृहती- छन्दः अग्निर्देवता॥अमेपावकेति वसूयुपिः गायत्रीछन्दः आमिर्देवता॥ सनः पावकेति मेधातिथिर्कपि निवृद्गायत्रीछन्दः अभिर्देवता ॥ पावकयेति भरद्वाजपिः जगतीछन्दः आग्निर्देवता ।। नमस्तइत्यस्य लोपामुद्राऋषिः बृहतीछन्दः अनिर्देवता ।। नृपदेवेडिति लोपामुद्राऋपिः दैवीबृहतीछन्द अग्निधता ॥ येदेवेतिद्वयोः लोपामुद्राऋपिः जगती छन्दः अग्निदेवता ॥ प्राणदाइत्यस्य प्रजापतिक्रपिः बृहतीवापङ्गि- उन्दः अभिर्देवता ।। सर्वेपामम्युत्तारणे विनियोगः॥ समुद्रस्य त्वाकुयाग्ने परिव्ययामसि । शवकोऽअस्मभ्यशिवो भवादा हिमस्य त्वा जरायुणाग्नु परिव्ययामसि।। पावकोऽअस्मभ्यः शिवो भव।साउप उमअप वेतुसर्वतर नदीया।। अग्ने पिचमुपामसि ."

·(९२) मण्डफि ताभिरागाह सेमन्नौ युशम्पायुकवर्णाशिवहंधिताअपामिद न्यपना समुद्रस्य निवेशनम्।।अन्याँस्तै अस्मत्तंपन्तु हुँतयं पावको अस्मभ्यं शिया भावाने पायक रोचिपा मुन्द्रयां देव जिवां।। आदेवान्यक्षि यसि च॥६॥ स न पायक दीदिवाग्ने दुवाँर दुहावह।। उप यश हुविध ना पावरुया यश्चित्तयन्त्या कृपा क्षामन्त्ररुचः उपसो न भानुना। तून यामुन्नतंशस्य नू रणऽ आ यो घृणेन तंत पाणोऽ अजरं ॥३७॥ नमस्तं हरसे शोचिप नमस्तेऽ अस्त्वयि ।। अन्याँस्तऽ अस्मत्तंपन्त हेतयं पावुकोऽ अस्मभ्य शिया भव।।३।। नृपर्दु धेटेपमुपदै छ चर्हिपद् वेईनसर्दु घेद स्वबिंदु घे॥२३॥ ये र्दुवा दुचानायुशियां यज्ञियांना संवत्सरीणमुपं भागमासत ॥ अहुतादों हुविषों युझे अस्मिन्त्स्वयं पिबन्तु मधुंनो घृतम्य।।५३॥ ये देवा देवे प्वधि देवुत्वमायुन्ये ब्रह्मण पुरऽणुतारौऽ अस्यायिभ्यो नऽनुहते पर्वत धाम किचन न ते दिवो न पृथिव्याऽ अधिस्नु' ॥ ४ ।। प्राणदाऽ अपानुदा व्यानुदा पोंदा वरिवोदा||अन्याँस्तै अस्मत्तंपन्तु हुतयं+ पावुकोऽ अस्मभ्यं शिवो भव ।। १७ ॥ इत्यन्युत्तारणम् ॥ अथ प्राणप्रतिष्ठाप्रयोगः॥ अस्य श्रीमाणमतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुरुद्राऋषयः । ऋग्यजुः- सामानि छन्दांसि । परापाणशक्तिर्देवता । आं वीजं । ह्रींशक्तिः । कोकीलकम् । आसु वास्तुमहारुद्रादिस्वर्णप्रतिमामु भाणप्रतिष्ठापने विनियोगः ॥ ॐ आंही को यरल वंशं पंसं हों ॐ क्षं सं हं सः न्हीं ·(९३) ॐ आंन्हीं को आसां मूर्तीनां प्राणा इह प्राणाः ॥ॐ आं ही काय रलं वं शं पंसं हों ॐ क्षं संहं सः ही ॐ आं हीं को आसां मूर्तीनां जीवा इह स्थिताः ॥ ॐआंही को यं रंलं वं शं पं सं हों ॐक्ष सं हं साही-ॐ आं ही की आसां स्वर्णमयवास्तुमहारुद्रादिमृर्तीनां सर्वेन्द्रियाणि वाङ्मनस्त्वक्चक्षुःश्रोत्रजिहाघ्राणपाणिपादपायूपस्थानि इहैवागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा।। प्रणवस्य पञ्चदशाटत्तीः कुर्यात्॥ प्रतिष्ठापनम्-ॐमनौ जूति पतामाज्यस्य बृहस्पतिय॑ज्ञमिमन्त- नोत्वरि य्युशा समिमन्दधातु ॥ विश्वे देवासऽ इह मादयन्तामोम्म- तिष्ठ॥३॥ ब्राह्मणम्-ॐमुनौजूतिर्जु पतामाज्यस्येति मुनसावाऽइद सुर्घमाप्तन्तन्मनसुवैतत्सुर्घमाप्नोति । वृहस्पतिर्यशुमिमुंतनोत्वरिष्टंयुश सुमिमुं दधात्वितियद्वियुदत्तत्सुंदधाति । विश्वेदेवासइहुमादयन्तामिति सर्वबौविश्वेदेवाः सुधुणवतत्सुन्दधातिसयुदिकामुयेतयात्मुतिप्लैतिया- कामयेतापिनाद्रियेत ॥ शतपथब्राह्मणकाण्ड १ अध्याय ७ प्रपाठक ६ ब्राह्मण २ कण्डिका२२ ॥ ॐएपर्वप्रतिष्ठानामयज्ञायचैतनय नयजन्त सुर्वमेवभूतिष्ठितम्भवति ।। वास्ताप्पतिमहारुद्रादिदेवताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥ नेत्रोन्मीलनम्-अत्रस्यासि कुनी कथाऽ असि चक्षुर्मे देहि ॥३॥ गन्धादिपञ्चोपचारान्दत्वा पोडशसंस्कारसिद्धये पोडशमणवा- वृत्तीः कृत्वा आसां स्वर्णमयवास्तुमहारुद्रादिमूर्तीनां पोडशसंस्काराः सम्पद्यन्ताम् ॥ इति प्राणमतिष्ठामयोगः ।।

·(६४) अथ वास्तुदेवतापूजनप्रयोगः ॥ ततोऽन्यताम्रपात्र वास्तुमूर्ति संस्थाप्य ध्यानादारभ्य स्नानान्त मुपचारसमर्पणं तव पात्रे विधेयम् ॥ ध्यानम्-*आसीत्पूर्व महादैत्यो वास्तुर्यज्ञापहारः। स देवहु- फालन युद्धे हत्वा महीतले ॥ निपात्य बहुभिर्देवैर्निवद्धश्चतुरसका। ईशाने मस्तकं न्यस्य नैनत्ये पादसम्पुटम् ॥ जानुनी कृपरकृित्य पाहुयुग्मं तथैव च । वायुमाच्योस्ततो जानुं हृदये चाञ्जलिस्तथा ॥ पदीकृत्य च तस्यो– स्वयं मुक्ताः मुराः स्थिताः ।। ॐ भूर्भुवः र शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः ध्यायामि ।। आवाहनम्-चास्तोप्पत इति मैत्रावरुणिसिष्ठऋपिः नियुप्छन्द वास्तोप्पतिर्देवता वास्तोप्पत्यावाहने विनियोगः॥ ॐवास्तोपतेप्रति जानीयस्मान्स्वावेशी अनमीवो भवानः ॥ यत्त्वेमहे प्रतितन्नो जुपर शन्नो भव द्विपदे शं चतुप्पदे ॥ ॐनमो भगवते वास्तुपुरुपाय महा वलपराक्रमाय सर्वदेवाधिवासाश्रितशरीराय ब्रह्मपुत्राय सकल ब्रह्माण्डधारिणे भूभारार्पितमस्तकाय पुरपट्टनमासादगृहवासिरः कूपादिसनिवेशसान्निध्यकराय सर्वसिद्धिमदाय प्रसन्नवदनाय विश्व म्भराय परमपुरुपाय शकवरदाय वास्तो नमस्ते नमस्तै ॥ ॐएोहि भगवन्यास्तो यज्ञेऽस्मिन्सर्वसिद्धये ॥ जानुनी कूपरासक्तदिशि वातहुताशयोः॥ आगच्छ भगवन्वास्तो सर्वदेवैरधिष्ठितः। भगवन्कुरु कल्याणं यज्ञेऽस्मिन्सनिधो भव ॥ॐ भूर्भुवः स्वः शिख्यादिमण्डल

·(९५)
देवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तु-
पुरुषमावाहयामि ॥
आसनम्-ॐयोऽस्पिसमानानामुद्यतामित्रसूर्यः। इमन्तमभि-
तिष्ठामियोमाकवाभिदासति ॥ नानारत्नसमायुक्तं कार्तस्वराविभू-
पितम् । आसनं कल्पितं भक्त्या मया दत्तं प्रगृह्यताम् । ॐभूर्भुवः स्वः
शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः आसनं समर्पयामि ॥
पाद्यम्-ॐपुतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुप४ ॥ पादौस्य
विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतन्दुिवि॥३॥ गङ्गादिसलिलाधारतीर्थम-
त्राभिमन्त्रितम् । दूयात्राश्रमहरं पाचं दत्तं प्रगृह्यताम्।।ॐ भूर्भुवः स्वः
शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः पाद्यं समर्पयामि ॥
अयम्-ॐधामन्तै विश्वम्भुव॑नुमधिश्चितमुन्तसमुद्रेहान्तरायुपि।।
अपामन के समिथे यऽ आभूतस्तमश्याम मधुमन्तन्तऽ कुम्मिम्॥७॥
मुगन्धपुष्पसिद्धार्थफलदूर्वादिभिर्युतम् । इदमयं मया दत्तं भत्त्या
तत्प्रतिगृह्यताम् ।। ॐ शिल्पादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः
अयं समर्पयामि ॥
आचमनीयम्--ॐइमम्मै वरुण श्रुधी हवमुधा च मृडय।। त्वाम-
स्युरा चके ॥ ॥ कर्पूरवासितं तोयं मन्दाकिन्याः समाहृतम् ॥
आचम्यतां हि भौदेवाः सौरभेयं मयार्पितम्।। शिख्यादिमण्डल-
देवतासहितवास्तुपुरुपायनमः आचमनीयं समर्पयामि ।।
पञ्चामृतस्नानम्-ॐघृतेन सीता मधूना समन्यता० ॥ ॥

·पयो दधि घृतं चैव मधु शर्करयान्वितम्। पञ्चामृतमयादत्तस्नानार्थमति- गृह्यताम् । ॐ शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपायनमः पश्चा- मृतस्नानं समर्पयामि || पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि। शुद्धोदकम्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धोदकस्नानम्-गन्धुर्चस्त्वा०॥६॥मलयाचलसम्भूतंचन्दना गरुवासितम् । गन्धोदकन्तु देवेश स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ।। ॐशिख्या दिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः गन्धोदकस्नानं समर्पयामि गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानंस०॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आ०स० उद्वर्तनस्नानम्-ॐ अशुनौतेऽ०||३|नानामुगन्धिद्रव्यश्च चन्द कुङ्कुमान्वितम् । उद्वर्तनं मया दत्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ अशिख्या दिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः उद्धर्तनस्नानं समर्पयामि । उद्वर्तनस्नानान्ते उष्णोदकस्नानसमर्पयामि।। उष्णोदकस्नानान्तशुद्धो दकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्त आचमनीयं समर्पयामि | सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुप्पाणि समर्पयामि ॥ निर्माल्यमुत्तरेविसृजेत्। अभिपेकः---ॐवास्तोप्पते० सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु० ॥ अमृता भिपेकोऽस्तु ॥ अशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषायनम अभिपेकस्तानं समर्पयामि ।। 'स्नानम्-ॐशुद्धवाला॥। गड्ढासरस्वतीरेवापयोष्णीनर्मदा जलैः। स्नापयामि महाभक्त्या मीयताश्च मुरेश्वर। शिख्यादिमण्डल देवतासहितवास्तुपुरुपायनमः स्नानंसम ०। स्नानान्ते आ०स०॥ तत मूर्ति वस्त्रेण प्रमृज्य मण्डलस्थितकलशोपरि पूर्णपात्रे गन्धानुलेपनपूर्वक स्थापयेत् ॥

·(९७) वस्त्रम्-*सुजातोज्ज्योतिपासहशर्मुव्वस्थुमासदुत्स्वावासोऽअग्ने विश्वरूपसव्ययस्वद्विभावसोसर्वभूपाधिके शुद्ध लोकलज्जानिया- रणे।मयोपपादिते दिव्ये गृह्येतो वाससी त्वया॥शिख्यादिमण्डलदेवता सहितवास्तुपुरुपायनमःवस्त्रोपवस्त्रेसमर्पयामि।। वस्त्रान्ते आचमनीयंसम०॥ उपवीतम्-युज्ञोदेवानाम्पत्यतिसुम्नपादियासोभचतामृडयन्त ।। आवोर्वाची सुमतियाद होश्चिद्या वरिवोवित्तरासदादित्येभ्यस्त्वा कार्पासतन्तुभिर्युक्तं ब्रह्ममन्त्राभिमन्त्रितम् । ब्रह्मसूत्र मया दत्तं प्रीत्यर्थ प्रतिगृह्यताम् ॥अंशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः उपवीतं समर्पयामि ।। उपवीतान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धः-अत्याङ्गन्धवाऽ अखनूंस्त्वामिन्दुस्त्वाम्वृहस्पति ।। त्वायो- पधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत॥।॥ श्रीखण्डञ्चन्दनं दिव्यं गन्धाढ्यं सुमनोहरम् । विलेपनं मया दत्तं प्रीत्यर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः गन्धं समर्पयामि ॥ अक्षताः-*अनन्नमिदन्तु ह्या प्रियाऽ अधूपत ॥ अस्तोपतु स्वभान- वोबिधानविष्टया मुती योजान्विन्द्र ते हरी ॥||अक्षताश्च शुभा: श्रेष्ठाः कुङ्कुम्माक्ताः सुशोभनाः । मया निवेदिता भक्त्या गृह्यन्तां प्रीतिहेतवे ।। अशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः अक्षतान समर्पयामि।। - पुष्पाणि-*ओपियु प्रतिगृभ्णीतु पुप्प्पवासुपिपला?अयंयो गर्भऽत्त्वियं : पुनसुधस्त्यमासंदत् ।। ॥ माल्यादीनि सुगन्धीनि नानावर्णयुतानि च । ऋतूद्भवानि पुष्पाणि पूजार्थं त्वं गृहाण वै ॥ अॅशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः पुष्पाणि समर्पयामि ।। ७ ·(९८) सौभाग्यद्रव्याणि-ॐअहिरिव भोगे? पति बाहुभ्याहितिम्पार- चाधमानः ॥ हुस्तुग्नोविधायुनानिविद्वान्पुमान्पुमा सुम्पारपातुविश्वत ॥३॥हरिद्राकुङ्कुमचैवासिन्दूरादिसमन्वितम्। नानापरिमलद्रव्यंगृहाणपर- मेश्वर शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपायनमःसौभाग्यद्र०स०॥ आभूपणानि-स्वर्ण घुर्म?स्वाहा स्पार्क? स्वाहा स्वर्ण शुक्र? स्वाहा स्वर्ण ज्योतिट स्वाहा स्वर्ण सूर्यः स्वाहा ॥ नानाविधानि दिव्यानिनानारत्नोज्ज्वलानिचादेहालङ्करणार्यायभूपणान्यर्पयाम्यहम् ।। *शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषायनमःआभूषणानिसमर्पयामि।। धूपः-भवसंवस्त्वा धूपयन्तुगायत्रेणु रछन्दसाङ्गिन्सुस्वदुद्रास्त्वांधूप- यन्तु त्रैष्टुभेन च्छन्दसाङ्गिारस्वदादित्यास्त्वा धूपयन्तु० ॥ ॥ वनस्पति- रसोभूतोगन्धाढ्यः सुमनोहरः । आधेयः सर्वदेवानाधूपोऽयंप्रतिगृह्यताम् ।। अॅशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः धूपमाघापयामि ।। दीप:-अचन्द्रमाऽ अप्स्वन्तरा सुपर्णो धावते दिवि ॥ रयिम्पिशन- म्बहुलम्पुरुस्पृहः हरिति कनिकदत् ॥७॥साज्यं च वर्तिसंयुक्तंवाहिना योजितं मया । भक्त्या दीपं प्रयच्छामि गृहाण परमेश्वर ॥ शिख्या- दिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः दीपं दर्शयामि । नैवेद्यम्-ॐअन्नपतेन्नस्य नोदेह्यनीवस्यशुम्मिण-०॥६॥ शर्करा- खण्डखाद्यादिदधिक्षारघृतादिभिः । आहारैर्भक्ष्यभोज्यैश्च नैवेद्यं प्रतिगृह्य- ताम् ॥ देवताग्रेगोमयेनजलेनवाचतुष्कोणमण्डलंकृत्वातदुपरि नैवेद्यपात्रं ·(९९). नायस्वाहा।कनिष्ठिकानामिकाङ्गुष्ठेन-ॐव्यानायस्वाहा।कनिष्ठातर्जन्यगुष्ठेन उदानायस्वाहासाङ्गुष्ठाभिःसर्वाङ्गुलिभिः-*समानाय शिख्यादि- मण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः नैवेद्यनिवेदयामि। पूर्वापोशनस०॥ जैवेद्यमध्येपानीयम्-एलोशीरलवङ्गादिकर्पूरपरिवासितम् । माश- नायं कृतं तोयं गृहाण परमेश्वर ।। शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तु- पुरुषाय नमानैवेद्यमध्ये पानीयं समर्पयामि।। उत्तरापोशनं समर्पयामि ।। हस्तपक्षालनार्थ मुखप्रक्षालनार्थचजलंसमर्पया०॥करोद्वर्तनार्थे गन्धंस०॥ फलानि-ॐव्या? फुलिना अफुलाऽ अपुप्प्पा याश्च पुष्प्पिणी ॥ श्रृहस्प्पतिप्रमूतास्ता नौ मुञ्चन्त्य हसह ॥ ॥ नानाविधानि दिव्यानि सुस्वास्न्यातवानि च । जम्बीरदाडिमादीनि भक्ष्यार्थं ह्यर्पयाम्यहम् ॥ अशिल्पादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः फलानि समर्पयामि ।। मुखवामार्थताम्बूलम्-ॐउत्तस्मास्यद्वत्तस्तुरण्युत पुर्णावेरनुवाति- प्रगुद्दिन ॥ श्येनस्यैवुधजतोऽभडसम्परिंदधिक्रावण सहोर्जातरिवत स्वाहा ॥शा नागवल्लीदलंदिव्यंपूगीफलसमन्वितम् । एलालबङ्गादियुतं ताम्बूलंपतिगृह्यताम् । अशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तु ताम्बूलंस०|| दक्षिणा-यदुत्तं यत्पदान यत्पूर्त याच दक्षिणाः ॥ तादुनिव- श्वकर्मण? स्वदे॒वेषु नो दधत् ॥६॥ हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभा- पसोः । अनन्तपुण्यफलदमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। अशिख्यादिमण्डल- देवतासहितवास्तुपुरुपाय नमः सुवर्णपुष्पदक्षिणां ममर्पयामि ।। नीराजनम्-ज्वालामालिन्यै नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ *आरोचिपात्थिरज-पितुरंपाविधामभिः ॥ दिव? सदाणसिहती ·(१००) वितिष्ठसुऽ आत्त्वेषं वर्तते तम-॥३॥ कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरश्च मदीपितम् । आरात्रिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव ॥ चन्द्रादित्यौ च धरणी विद्युदग्निस्तथैव च । त्वमेव सर्वज्योतीपि आतिश्यं प्रतिगृह्यताम् ।। अंगिरस्यादिपण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः नीराजनं समर्पयामि ।। पुप्पेण देववन्दनम् । आत्मवन्दनम् । हस्तप्रक्षालनम् ॥ मन्त्रपुष्पाञ्जलिः- ॐवास्तोप्पतेप्रतिजानीद्यस्मानस्वावेशोऽअनमीवो भवानः । यत्त्वेमहेपतितन्नोजुपस्वशन्नाभवद्विपदेशचतुष्पदे । पा० १०॥ शिख्यादिवास्तुपीठस्थदेवताभिःसहैव ते पुप्पाञ्जलि प्रयच्छामि कर्मण. फलसिद्धये। अशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपु०मन्त्रपुष्पाञ्जलिस०। प्रदक्षिणा *सुप्मास्यासन्मारिधयस्त्रि? सुप्त सुमिघ-कृता? ॥ टुवा यजन्नन्वानाऽ अवधनुन्पुरुपम्पशुम् ॥१॥ पदे पदे या परिपूजकेभ्यः सयोऽश्वमेघादिफलंददाति।तासर्वपापक्षयहेतुभूताभदक्षिणातपरित करो- मि॥अशिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषायनमा प्रदक्षिणांसमर्प० ।। रिशेपार्यम्-अर्यपात्रे जलं प्रपूर्य तदुपरि गन्धाक्षतपुप्पहिरण्यसहित नारिकेलं धृत्वा-वास्तोप्पते महादेव रक्ष त्रैलोक्यरक्षक । मक्ता- नामभयङ्कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ॥वरट त्वंवरं देहि वाञ्छितं वाञ्छि- तार्थद । अनेन सफलार्येण फलदोऽस्तु सदा मम॥अॅशिख्याटिमण्डल- देतासहितवास्तुपुरुपाय नमः विशेषाध्य समर्पयामि ॥ प्रार्थनापूर्वकनमस्कार -देवेश वास्तुपुरुप सर्वविघ्नविनाशक । शान्ति कुरु सुखं देहि सर्वकामान्मयच्छ मे ॥ अशिस्यादिमण्डल्देवतासहित- वास्तुपुरुपाय नम प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि ॥ राजोपचाराः-उत्रं च चापरं चैव व्यजनं दर्पणं तथा । पादुकादि ·(१०१) व सर्वाणि गृहाण परमेश्वर ॥शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषाय नमः राजोपचारान्समर्पयामि ।। ( अभावे कल्पयामि ॥) अर्पणम्-अनेन यथाज्ञानेन यथामीलितोपचारद्रव्यैः ध्यानावाहना- सनपाद्यार्थ्याचमनीयस्नानवस्त्रोपवीतगन्धाक्षतपुष्पधूपदीपनैवेद्यताम्बूल- दक्षिणाप्रदक्षिणामन्त्रपुष्परूपैः पोडशोपचाः अन्योपचारैश्च कृतपूजनेन शिख्यादिमण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुषः प्रीयतां न मम ॥ ॥ मण्डलस्य ईशानदिग्भागे वास्तुदेवताभ्यः पार्यसबलिदानम् ।। वास्तोप्पतये बलिदानम्-पत्रावल्या पायसवलिं संस्थाप्य-जगहोहि भगवन्वास्तो सपरिवार इमं मयोपनीतं बलिं गृहाण मम मण्डपमछिद्रं कुरु कुरु सकलदुष्टेभ्यो मां रक्ष रक्ष स्वाहा ।। प्रार्थयेत्-यथा मेरुगिरेः शृङ्खदेवताः स्थिरतां गताः। तथा शिख्यादिभिःसाकं मण्डपे मे स्थिरोभव ॥ १ उक्ताभावे सर्वेषा पायसेनैव बलिदानम् । तदुक्त मात्स्ये पायसेनैव कर्तव्यं यथोक्तवस्त्वमम्भवे ॥ नाममन्त्राश्चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः प्रणवादिका. । बलिकर्मणि वै शस्ता होमे स्वाहाधिकाः स्मृताः ।। गारुडे- प्रणवादि नमोन्त च चतुर्यन्त च सत्तम ॥ देवतायाः स्वक नाम नाममन्त्रः प्रकीर्तितः ॥ तस्मात् चतुर्य्यन्तैः नमोन्तैः नाममन्नैः यलिप्रदान कार्यम् । होमस्तु चतुर्यन्तै नमोन्तैः स्वाहान्तरेव कार्य: तथैव खण्डदीक्षितमहारुद्रपद्धत्यादिषुदर्शनात् ।। अत्र वास्तुस्थापनमावश्यकम् । बाखं मति विष्णुपाक्यम्- गृह्यासादकूपेषु वाटिकामण्डपादिषु .। तव पूजामकुर्वागस्त वाहारो भविष्यति || मण्डपवास्तौ ताराभक्तिरङ्गिण्या सरलिपद्धति सण्डदीक्षि- तमहास्ने काशिदीक्षिवमहास्द्रे कल्पद्रुमादिषु च धूवस्थापनाभावाद्वलिदानामावः॥

·(१०२)
तत्रैव मण्डलस्य ऐशान्याम् एकरयां पत्रावल्यां शिख्यादित्रिपष्टि-
वास्तुमण्डलदेवताभ्यो वलिं दद्यात्-
१ शिखिने नमः पायसवालिस० [२० ॐपुष्पदन्तायनमःपा०व०स०
२ पर्जन्यायनमःपायसवलिंस०/२१ वरुणायनमः पायसव०स०
३ जयन्तायनमःपायसवलिंस०/२२ ॐअसुरायनमः पायसव०स०
४ अंकुलिशायुधायनमःपा.व.स०/२३ ॐशोपायनमः पायसवलिंस०
५ मूर्याय नमः पायसवलिंस०२४ पापायनमः पायसवलिंस.
६ ॐसत्यायनमः पायसवलिंस०/२५ ॐरोगायनमः पायमवलिंस०
७ भृशायनमः पायसवलिंस०/२६ ॐअहयेनमः पायसवलिंस०
८ आमाशायनमःपायसव०स०२७ ॐमुख्यायनमः पायसव०स०
९ वायवे नमः पायसबलिं स०२८ ॐभल्लाटायनमःपायसव०स०
१० पूणेनमः पायसवलिं स०/२९ ॐसोमायनमः पायसवलिंस.
११ वितयायनमः पायसव०स०/३० ॐसर्पायनमः पायसवलिंस.
१२ ॐगृहक्षतायनमः पा०व०स०|३१ ॐअदित्यनमः पायसबलिंस
१३ ॐयमायनमः पायसवलिंस०/३२ अँदित्यनमः पायसवलिंस०
१४ आंधर्वायनमः पायसव०स०/३३ ॐआपायनमः पायसपलिंस०
१५ भृङ्गराजायनमापा०व०स०३४ सावित्रायनमः पा०व०स०
१६ मृगायनमःपायसवाल स०/३५ ॐजयायनमः पायसवालिंस०
१७ अपितृभ्योनमः पा०व०स०३६ रुद्रायनमः पायसवलिंस.
१८ दौवारिकायनमःपा. व.स०/३७ ॐअर्यम्णेनमःपायसवलिंस.
१९ अंमग्रीवायनमःपायसव०स०३८ सविवेनमः पायसवलिंस०

·३९ अविवस्वतेनमः पायसव०स० | ५२ जृम्भकायनमः पा०व०स० • ४० विबुधाधिपायनमः पा.व स.५३ अपिलिपिच्छायनमःपा.व.स. ४१ अमित्रायनमः पायसवलिंस०५४ इन्द्रायनमः पायसपलिंस० ४२ ॐराजयक्ष्मणेनमःपा०व०स०/५५ अग्नयनमः पायसयलिंस. ४३ पृथ्वीधरायनमःपाव्य०स० ५६ यमायनमः पायसवलिंस. ४४ ॐआपवत्सायनमःपा०प०स. ५७ अनितयेनमः पायसव०म० ४५ ॐनह्मणेनमः पायसवलिंस. ५८ अवरुणायनमः पायसर०स० ४६ ॐचरक्यैनमः पायसवलिंस. ४७ अपिदार्यनमः पायसबलिंस०/५९ वायवेनमः पायसवाल स० ४८ पूतनायैनमः पायसवलिंस० ६० कुवेरायनमः पायसवलिंस. ४९ पापराक्षस्यैनमःपा.व.०६१ ॐईश्वरायनमः पायसवलिंस ५० ॐस्कन्दायनमः पायसव०स०६२ ॐब्रह्मणेनमः पायसबलिंसः ५१ अर्यम्णेनमः पायसवलिंस०६३ अनन्तायनमः पा०व० सः हस्ते जलमादाय-अनेन पार्यसपलिपदानरूपपूजनेन शिख्यादि मण्डलदेवतासहितवास्तुपुरुपः प्रीयतां न मम ।। १ बलिप्रदाने तान्त्रिके बलिद्रव्याणि पृथक् पृथक् तत्तन्मन्नैः प्रोक्तानि पर त. द्विधान वामपथानुयायिना प्रीतिकर दक्षिणपथे तु सर्वेषा पायसमेव ।। ग्रन्थान्तरे वास्तुदेवाना पूजनान्ते होमोऽप्युत्त पर शान्तिसुधाकरादिग्रन्थेषु होमाशत्तौ बलि. मात्र दद्यादित्युक्तम् || शारदातिल्केऽपि-पायसाधैलिहरेदित्येवोक्तम् । अतएवात्र होमः कृताकृत एव || अन्यान्यग्रन्थेषु वास्तुमन्त्रा भिन्ना सन्ति तत्र न शङ्कनीयम् । देवताभेदो मन्त्रभेदश्च यत्र दृश्यते न हि तन वास्तवभेदो यतो देवतायाः पर्याय- भेदात् तचन्नाममन्त्राः पद्धतिकारैः स्वस्वपद्धती समुपन्यस्ता इति विद्वद्भिर्मू- ·(१०४) चिन्तनीयम् ॥ वास्तुयागस्य आवश्यक्त्व महाकपिल्पश्चराने-वास्तुयाग ततः कुर्यात्सर्वविघ्नोपशान्तये । भूमे परिमहे पूर्व शिलाना स्थापने तथा ।। जराधारहार्य च यजेद्वास्तु विशेषत । अपरेष्वपि कार्येषु यागहोमादिकेषु च ।। वास्तुमण्डलक कुर्यात्सूत्रयित्वा सम गुरु [[यमोऽप्याह-गृहादिकरणे यत्न नाचितो वास्तुदैवत । तत्र शून्य भवेत्सर्व रक्षोनिनादिभिईतम् ।। तस्माद्वास्त्वर्चन सम्पकार्य सम्पदभीप्सुभिः ॥ वास्तुयागोत्पत्तिमहामेहतन्त्र-यातुनामापुराकश्चिदसुरोऽभून्महानर । लोक्य निर्जित तेन निपञ्चाशच देवता ॥ ये रणे सम्मुखे यातास्तेन ते विनिपीडिता । पुन पुन जिंता युद्ध स एवासीपनापति | दिव्यवर्षसहस्रान्ते देवा शरणमागता । विष्णो मम च पार्वरया दैत्येन्द्रणापि तन्छुतम् ॥ योद्भुकाम सोऽप्यधावन्नारदेन प्रचोदित । कृत युद्ध तेन साई अस्माभिर्वर्षपञ्चकम् ॥ ततो दैत्यो मदोस्सिको विष्णुमायावि मोहित 1 उवाच वचन तुटो नियता नियत मिति ॥ नेन्द्रेण न बरेण मम तोपकर कृतम् । ससैन्यनापि तयुद्ध त्वया तु जटिलेन हि ॥ कृत विष्णुसहायेन पार्वत्यनाधारिणा । तेनाह तुष्टिमापनस्त्रेलोक्यपरमश्वर || अदेय नास्ति मे किञ्चि द्याचयन्तु नयोपि च । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिराभ्या भ्रप्रचोदित ॥ हरि प्राह महाधन्य देत्येन्द्र त्वत्समोऽस्ति क मित्य त्रिवार कुरुधे तदा वाच्यो मया वर ।। शिवेनापि च पावत्या एक एवापरो न ह । तिरुवाचतदादैन्यम्नतोविष्णुन्यनिशपत्।। यथा ते त्वारत मृत्यु स उपाय प्रदिश्यताम्। विष्णाश्छलमिति ज्ञात्वा दैत्येन्द्र. समभाषत । अयश्यमेव गन्तव्य सधैं काल्मुखे हरे । तयापि स्वप्रतिशार्य यो गच्छति स जीवति ।। परत्व न में वशे यैश्च मत्सेवन कृतम् । तस्य मार्ग दर्थ- यित्वा देहाय पिनिपात्यताम् ॥ काले तसिंदच मा देवा वागुवाचाशरीरिणी ! दैत्येन्द्र कुरु मा शोक भूमेजन्म तमामात् ॥ तत्रैव स ल्य याहि त्वत्तोषार्थ वर शृणु । ये वर्णा स्वस्य मोगार्थ करिष्यति नव गृहम ॥ तत्रोत्सवाहते ते तु नाना दु सैरुपटुता । काल्वगादिका दास्यो विनायकमुखाश्च ते । सेवका पीडयिष्यन्ति इत्याज्ञा पारमेश्वरी । इत्याकर्ण्य वच' सोपि गते गत्वा महाबिलम् ॥ प्रविवेश ततो वैर्मृत्पापा” प्रप्रितम् । तेन ये निनिता देवा पुनरुद्रमशङ्कया ॥ तदर्थं च त्रिप- शाशनिवास चकुस्यता । तसादषस्य ते पूज्या गृहवाससुखच्छया ॥

·(१०५) ॥अथरुद्रकल्पद्रुमानुसारिमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वक स्फान्दकाशीखण्डोक्तचतुःपष्टियोगिनीस्थापनमतिष्ठापूजनम् ।। पीठे रक्तवस्त्रमाच्छाद्य तदुपरि पूर्वभागे महाकालीमहालक्ष्मीमहा- सरस्वतीफलशत्रयस्थापनार्यनीणित्र्यसाणिदेव्यष्टगन्धेन सुवर्णशलाफया राखताक्षतर्वाविलिखेत् ॥ तेपामधोभागेअष्टौयस्राणिइतिएकापास एव- मष्टीव्यसपसीः कृत्वातेपुत्र्यसेपुवक्ष्यमाणमन्त्रः देवताआवाद्यपूजयेत् ।। १. योगिनीपीठ द्वादशाङ्गुलोच हस्तमात्रविस्तृत कार्यम् ॥ तदुक्तं मन्यान- भैरवतन्त्र-शेषवेद्या तत. ख्यात हस्तमेक तु निस्तरे । उच्छ्रायोर्का गुलः प्रोक्तः मानवेदी द्विइस्तका ॥ विष्पवर्जनकल्पलताया वैष्णवतन्ने च-योगिनीपीठक कार्ये यायच्या हस्तमात्रकम् ।। कमलाकरादिभिः देव्यग्रे योगिनीपीठमुक्तम् ॥ रुद्रकल्पद्रुमकारस्तु आमेय्या योगिनीपीठमुक्तम् ॥ गोविन्दराजकृतसलिगन्ये तु देवीपूजनमध्ये देव्यै पुष्पाञ्जसिमर्पणानन्तर देव्यमे कलशदक्षिणे या रक्त- वस्रोपरि जयादिविलम्बिन्यन्ताना चतु पष्टीनां पूजनमुक्तम् ॥ ताराभक्तितर- दिगण्यान्तु देवीपूजनमध्ये घष्टाररणानन्तर पूर्वादि ईशपर्यन्त अष्टौत्र्यस्त्राणि कोणे चैकम् एवमीशादि उत्तरपर्यन्तम् उत्तरादि वायव्यान्त वायव्यादि पश्चिमान्त पश्चि मादि नैनात्यन्त नैत्यादि दक्षिणान्त दक्षिणादि आमेय्यन्त आमेय्यादि पूर्वान्तं चतु षष्टित्र्यसाणि चतुष्कोणेषु चतुर यत्राणि सबिन्दुकानि भूगदतृतीयरेसाया कृत्वा तत्र पूर्वादिकमेण ईशपर्यन्त वामावर्तेन चतु षष्टियोगिनीः पूजयेत् इत्युक्तम् ।। तथैव कुत्रचित् ग्रन्थे दिव्यादिसिद्धिदान्ताना चतुःषष्टीना पूजनम् ॥ कुत्रचित् जयाद्यारभ्य सिद्धिपदान्ताश्चतु पहियोगिन्यः सन्ति । एव योगिनीना विषये मन्थान्तरेषु बहूनि प्रकारान्तराणि विद्यन्ते ।। २ देन्यष्टगन्धः शारदातिल्के-चन्दनागरुकर्पूरचौर ( कचूर ) कुङ्कुमरो- चना. ( गोरोचन)। जटामासीकपि ( रवचन्दन ) युता. शगन्धाष्टकं विदु.॥

·(१०६)
इस्तेजलमादाय अद्यपूर्वोचरितशुभपुण्यतिथौ मारममहारुद्रयागारये
कणि महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकगजाननादिमृगलोचनान्त-
चतुःपष्ट्रियोगिनीदेवतावाहनप्रतिष्ठापनपूजनं करिष्ये ॥
॥ पीठे पूर्वमागे व्यस्रेषु कलशत्रयस्थापनविधिः ॥
भूमि स्पृष्टा-ॐमुही द्यौर पृथिवी च नऽ इमॅय्युज्ञम्मिमिक्षताम्॥
पिपुतान्नो भरीमभिः ॥३॥
व्यस्रोपरि यवप्रक्षेपः-ॐओपधयु- समबुदन्तु सोमेन सह राज्ञा ॥
यस्म्मै कृणोति ब्राह्मणस्तहराजन्पारयामास ॥६॥
व्यस्रोपरिकलशत्रयस्थापयेत् -ॐआजिग्नफुलगम्मुद्यात्वाविशुन्वि-
न्दवः । पुनर्जानिवर्तस्बुसान-सुहसन्धुश्वोरुधारापयस्वती० ॥४॥
फलशेपु जलपूरणम्-*वरुणस्योत्तम्भनमासवरुणस्यस्फम्भुसज्ज
नीस्त्योहरुणस्यऽऋतुसदंन्यासिवरुणस्यऽस्तुसदनमा वरुणस्य०॥६॥
गन्धप्रक्षेपः-त्वाईन्धर्वाऽ अखनूंस्त्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति- ॥
त्वामापधे सोमो गजा विद्वान्न्यक्ष्मादमुच्यत ।। १६॥
धान्यप्रक्षेपः-धान्यमसिधिनुहिदेवान्प्राणायत्वोदानप्यत्वाच्याना
यत्वा ।। वीर्यामनुश्सिंतिम युषेधान्देवोव-सविताहिरण्यपाणि ॥१॥
सर्वोपधीपक्षेपः-याऽ ओपधी पूर्वी जाता देवेभ्यस्त्रियुगम्पुरा ।।
मनै नु वुभ्रूणाम• शुतन्धामानि सुप्त च ॥१५॥
दूर्वामक्षेपः-ॐकाण्डात्काण्डात्मुरोहन्ती परुप८ परुपस्परि ॥ एवा
नौ दूई पतनु सुहौण शुतेन च ॥३॥

·(१०७) पञ्चपल्लवप्रक्षेपः- अश्वत्थे वा निपदनम्पुणे वा वसतिष्कृता । गोभाजऽ इकिलासथ यत्सुनवंथु पूरुपम् ॥३॥ सप्तमृद्मक्षेपः-अस्योना पृयिपि नो भगनृभर। निवेशनी ॥ पच्छो न शम्मै सुप्पयोः ॥६॥ फलमक्षेपः-*या? फुलिनीा अफुलाs अपुष्पा धार्थ पुष्पिणी ॥ वृहस्पतिषसूतास्ता नौ मुश्चन्त्व-हसः ॥६॥ पञ्चरत्नमक्षेपः-*परि वाजपतिट कुविरग्निईच्छ्यान्यक्रमीत् ॥ दत्यनानि दाशुपै ॥२॥ हिरप्पप्रक्षेपः-हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्य जात? पतिरेकड आसीत् ।। स दाधार पृथिवीन्यामुतेमाङ्कस्मै देवायहुचिपा विधेम || रक्तमूनेण वरेण च कलशनयं बेष्टयेत्-ॐधुवासुवासाः परिवीत आगात्सउ श्रेयान्भवति जायमानः ॥ तं धीरासः कवयऽ उन्नयन्ति स्वाध्योमनसादेवयन्तः।। पारस्करगृह्यसूत्रकाण्डः२ कण्डिकार मन्त्रः९।। पूर्णपामुपरिन्यसेत्-पूर्णा दविं परा पतु सुपूर्णा पुनराऽपत। पुरनेबुष्चिक्कीणावहाऽइपमूर्ज शतक्रतो॥॥ वरुणावाहयेत्-तवायामीत्यस्य शुनःशेषऋषि त्रिष्टुप्छन्द वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः तत्त्वा यामि ब्रह्मणा बन्दमानुस्तदा- शास्ते यजमानो इपिभि- 1 अंडमानो वरुणेह वो युरुशम्स मा नs आयु: प्रमोपी८ ॥ ३ ॥ अभूर्भुवः स्वः अस्मिन्कलले वरुणं साईं सायुधं सपरिवारम् आवाहयामि स्थापयामि ।।

·(१०८) । प्रतिष्ठापनम् --मनों जूतिर्जुपतामाज्यस्य बृहस्पतिय॒ज्ञमिम- न्तनोत्वरिऐय्यज्ञद समिमन्दधातु ॥ विश्य देवासऽ दुइ मादयन्ता- माम्पितिप्ठ ॥ ३ ॥ ॐवरुण सुप्रतिष्ठितो वरदो भव ।। अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः इत्यनेन सम्पूभ्य पुष्पाजाल:-वरुणः क्षुत्रमिन्द्रियं भगैन सविता श्रियम् ॥ सुत्रामा यशसा वलुं दवाना ज्ञाशत ॥४ अनेन पूननेन वरुणः साङ्गः सायुधः सपरिवारः मीयताम् ।। । कलशाभिमन्त्रणपूर्वकदेवतावाहनम् ॥ अनामिकया कलशं स्पृष्ट्या- कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः। मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ।। कुसौ तु सागराः सर्वे मतदीपा वसुन्यग । ऋग्वेदोऽय यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः।। अड्डेथ सहिताः सर्वे कलगा- म्युसमाश्रिताः । सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयान्तु मम शान्त्ययंदुरितक्षयकारकाः ॥ अत्र गायत्री सावित्री शान्तिःपुष्टिकरी तथा ॥ आयान्तु मम शान्त्यर्थं दुरितक्षयकारकाः ॥ वरुणायावाहि- तकलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः इत्यनेन पोडशोपचारैः अभ्यर्चयेत् ।। फलशं मार्थयेत्-देवदानवसंचादे मध्यमाने महोदयौ । उत्पन्नोऽसि तदाकुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वाय स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वञ्च प्रजापतिः ।आदित्या वसवोरुद्राविश्वेदेवाः सपै. तृकाः । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यंतः कामफलप्रदाः ॥ त्वत्प्रसादादिदं कर्म कर्तुमीहे जलोद्भव | सानिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ।।

·(१०१) १ अम्बेऽअम्बिके इतिप्रजापतिर्मपि भुरिगार्चीपति छन्दामहाकाली देवतामहाकाल्यावाहनोविनियोगः । ॐअम्बेऽअम्बिकेम्बालिकेनमानयात. काना|ससस्त्पश्वकरसुभद्रिकाङ्काम्पीलवारीनीम्।।सामथर्मकलशपूर्ण- पात्रोपरिभूर्भुवःस्व:महाकाल्यैः महा०आस्था भो०महा इहा०इह० । २ श्रीश्चतइत्यस्य नारायणमपिः त्रिष्टुप्छन्दः महालक्ष्मीदेवता महा- लक्ष्म्यावाहने विनियोगः ॐश्रीश्च ते लक्ष्मीच पत्कन्यावहारत्रे पार्षे नक्षत्राणि रूपमश्विनी च्यात्तम् । इष्णन्निपाणामुम्मऽ इपाण सर्वलोकम्मs इपाण ॥ २१॥ प्रथमकलशादुत्तरतः द्वितीयकलशपूर्णपात्रोपरिभूर्भुवः स्वः महालक्ष्म्यै नम:महालक्ष्मीमात्राहयामि स्थापयामि ॥ भो महालक्ष्मि इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ३ पावकेत्यस्यमधुच्छन्दामपिः गायत्रीछन्दः महासरस्वतीदेवतामहा- सरस्वत्यावाहनेविनियोगः पावकान सरस्वतीवाजेभिर्वाजिनीवती ।। यज्ञवष्टंधियावसुधालाद्वितीयकलशादुत्तरतः तृतीयकलशपूर्णपात्रे-भू- भुवःस्वामहासरस्वत्यैनमःमहास आवा०स्था०भो०महास.इहा०६०॥ ॥ अथनाममन्त्रः महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वीनामावाहनम् ॥ १ प्रथमकलशपूर्णपात्रोपरि-आभूर्भुवः स्वः महाकाल्यै नमः महाकाली- मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो महाकालि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २ तदुत्तरतः द्वितीयकलशपूर्णपात्रोपरि--अभूर्भुवः स्वः महालक्ष्म्यै नमः महा- लक्ष्मीमावाह्यामि स्थापयामि ॥ भो महालक्ष्मि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३ तदुत्तरतः तृतीयकलशपूर्णपानोपरि-भूर्भुवः स्वः महासरस्वत्यै न महासरस्वतीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो महासरस्वति इहागन्छ इह तिष्ठ ॥

·(११०) अयप्रथमपद्धतं अष्टव्यस्रेषु उदक्संस्थाष्टयांगिनीदेवतास्थापनम् ॥ १ तमीगानमित्यस्यगौतमऋपिःजगतीछन्दःगजाननदेवतागजानना- वाहनेविनियोगः-अतमिानुञ्जगतस्तस्थुपस्पातन्धियाचिन्नमर्यसेहूम- १ ॥ अथनाममन्त्रैः प्रथमपत्तौ अष्ट्रयस्रेषु उदक्संस्थाष्ट- योगिनीदेवतास्थापनम् ॥ १ॐभूर्भुवःस्व गजाननायैनम.गजाननामावाहयामित्या०॥मोगजाननेइ० इ०।। ॐ भूर्भुवःस्व.सिंहमुख्यैनमः सिंहमुखीमावाहयामिस्या मोसिंहमुखिइ०४०।। ३ॐभूर्भुव.स्व:रधास्यायैनम ग्यास्यामावाहयामिस्या || भोप्रास्येइहा० इ०॥ ४ॐ भूर्भुव स्व काकतुण्डिकायैनम काकतुण्डिकामावा० स्था०॥ भोका० इ०३०॥ ५ॐ भूर्भुवःस्वःउष्ट्रग्रीवायैनमःउष्ट्रप्रीवामावाहयामिस्या ||मोउष्ट्रप्रीवेइ० इहति०॥ ६ॐ भूर्भुवःस्व हयग्रीवायैनमः हयग्रीवामावाहयामिस्यापयामि।। मोहय० इ०३०॥ ॐभूर्भुवःस्व वाराङ्गनम वाराहीमावाहयामिस्थापयामि।।मोवाराहिइहाग० इ० ॥ ॐ भूर्भुवःस्व शरमाननायैनम शरमाननामावाहयामि स्था०॥मोशर इ०३०॥ ॥ अथद्वितीयपतौ अष्टव्योपु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतास्थापनम् ॥ ९ॐभूर्मुव.स्वाउल्किकायैनमःउकिकामावाहयामिस्या०॥मोउलूकिइ०० ॥ १०ॐ भूर्भुवःस्व.शिवारावायैनमःशिवारावामावाहयामिस्या भोशिवारावेइ०१० ॥ ११ॐ भूर्भुवःस्व:मयूर्यैनमःमयूरीमावाहयामिस्यापयामि ।। मोमरिइहागच्छइ० ।। १२ॐ भूर्भुवःस्व.विक्टाननायेनम.विक्टाननामा स्था०॥ मोविकटाननेह० इ० ॥ १३ॐ भूर्भुवःस्वःम वनायनमःअष्टवकामावाहया स्या. भोअष्टवके इ. १० ॥ १४ॐभूभुवःस्वाकोटरासैनम.कोटराशीमावाहयामित्या० ॥ भोकोटराशि इ.इ.॥

·(१११) देयम् ॥ पूपा नो यथा वेदसापसद्वृधे रविता पापुरदब्धट स्वस्तये ॥६॥ॐ भूर्भुवःस्वःगजाननायैनमःगजाननामा०स्था भोग ०इहा०३०॥ १५ ॐ भूर्भुवःस्वाकुब्जायैनमःकुब्जामावाहयामिस्थापयामि।। मोकुब्जेइहा० इ०॥ १६ ॐ भूर्भुवःस्व विकटलोचनायैनमःविकटलोचनामा०स्था०॥ भौविक इ०१०॥ ॥ अथतृतीयपङ्क्तौ अष्टव्यस्रेषु उदासंस्थाष्टयोगिनीदेवतास्थापनम् ।। १७ ॐ भूर्भुवःस्वःशुष्कोदर्यैनमःशुष्कोदरीमावाहयामिपा० भोशुष्कोदरिइ०६०॥ १८ ॐ भूर्भुव.स्वःललजिह्वायैनमःललजिबामावाह स्था०॥मोललजिह्वेइ ०६० ।। १९ ॐ भूर्भुवःस्वः श्वदंष्ट्रायैनमाश्वदंष्ट्रामाषाहयामिस्थाप० । भोश्वदष्ट्रेइहागच्छइ०॥ २. ॐ भूर्भुवः स्वःवानराननायैनमावानराननामावाह स्था०॥भोवानराननेइ० इह. २१ ॐ भूर्भुवःस्वः रक्षायनमःरुचाक्षीमावाहयामिस्थापयामि ॥ भोरुक्षावि०६०॥ २२ ॐ भूर्भुव स्वः केकराक्ष्यैनम केकराक्षीमावाहयामिस्था० ॥ भोकेकराक्षिह० इ० २३ ॐ भूर्भुवःस्वः बृहत्तुण्डायैनमःबृहत्तुण्डामावाहयामिस्था०॥भोवृहत्तण्डे० इ०३०॥ २४ ॐ भूर्भुवःस्वःमुराप्रियायैनमःसुराप्रियामावाहयामिस्याप०॥भोसुराप्रियेइ०६०। ॥ अथचतुर्थपतौ अष्टयनेषु उदक्तस्थाष्टयोगिनीदेवतास्थापनम् ॥ २५ ॐ भूर्भुवःस्वाकपालहस्तायैनमःकपालहस्तामावाइ०स्था लामोकपाल इ० इ० ।। २६ ॐ भूर्भुवःस्वः रक्ताश्यैनमारताक्षीमावाहयामिस्थापयामिामोरक्तासिइ० इ०।। २७ ॐ भूर्भुवःस्वःशुस्यैनमःणुकीमावाहयामिरयापयामि||मोकिइहा इहतिष्ठ०॥ २८ ॐ भूर्भुवः सः दयेन्यैनमाश्येनीमावाहयामिस्यापयामि।गोश्येनिइदागन्छइ० ॥ २९ ॐ भूर्भुवःसः कपोतिकायनमःकपोतिकामावाहयामित्या मोकपो०६०६०॥ ३. ॐ भूर्भुवःस्वः पाशहस्तायैनमःपाशहस्तामावाहयामिस्या ॥भोपायह०६० इ०॥

·(११२) २ आब्रह्मन्नित्यस्यप्रजापतिपिः उत्कृतिश्छन्दः सिंहमुखीदेवता सिंहमुख्यावाइने विनियोगः--ॐयाब्रह्मन्ब्राह्मणो बृह्मवर्चसी जाय- तामा राष्ट्रे राजन्यः शूरऽ इपयोतिव्याधी महारथो जायतान्दोग्धी धेनुर्बोदानवानाशु सप्तिः पुरन्धिर्योपा जिष्णू रथेष्टा सुभेयो युवोस्य यजमानस्य धीरो जायतानिकामे निकामे न पुर्जन्यौ वर्पत फलवत्यो नुऽओपंधयः पच्यन्नां योगक्षेमोन : फल्पताम् ॥ ३३ ॥ अभूर्भुवः स्वः सिंहमुख्यै नमः सिंटमुखीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सिंहमुखि इहागच्छ इह तिष्ट। ३१ ॐ भूर्भुवःस्वः दण्डहसायनमः दण्डहस्सामावाहयामिस्था०॥मोदण्डइ०६०।। ३२ ॐ भूर्भुवःस्वः प्रचण्डायैनमःप्रचण्डामावाहयामिस्यापयामि।।मोप्रचण्डेइ०६०। ।। अथपञ्चमपतौ अष्टभ्यस्रपु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतास्थापनम् ।। ३३ॐ भूर्भुवःस्वः चण्डविक्रमायैनमःचण्डविक्रमामावाहया०स्या मोच०६०६०॥ ३४ ॐ भूर्भुव स्वःशिशुन्यैनमःशिशुमीमावाहयामिस्यामोशिशुनि इ० इ० ॥ ३५ ॐ भूर्भुव स्वः पापहन्त्र्यैनमःपापहन्त्रीमावाहयामिस्था०॥मोपापहन्त्रिह इ० ॥ ३६ ॐ भूमुंव खःकाल्यैनमः कालीमावाहयामिस्यापयामितमोकालिइहागच्छ०६०।। ३७ ॐ भूर्भुवःस्वःसघिरपायिन्यैनमःरुधिरपायिनीमावास्या ॥ भोरुधिर०६०६०ir ३८ॐ भूर्भुवःस्वःवसाधयानमःवसाधयामावाहयामिस्याप०॥मोवसाधये इ०१०॥ ३९ ॐ भूर्भुवःस्वःगर्मभक्षायैनमःगर्ममशामावाहयामित्या मोगर्ममइहा००॥ ४० ॐ भूर्भुवःस्वः शवमायैनम शवहस्तामावाहयामिस्याप०॥मोशवहस्तेइ०६०॥ । ॥ अयपष्ठपड्तौ अष्टत्र्योपु उदक्सस्थाष्टयोगिनीदेवतास्थापनम् ॥ ४१ॐ भूर्भुवःस्वःआन्त्रमालिन्यैनमःआन्त्रमालिनीमा स्था०॥मोआन्त्र०००।

·३ महानिस्यस्य सत्सऋषि गायत्रीरछन्दः प्रयास्या देवता धा स्यावाहने विनियोगः ॥ ॐमुहारऽ इन्दोषिऽ ओजसा पुर्जन्यों ग्वाधि- माँर इवास्तिोमर्युत्सस्य व्याधे || ॥ॐ भूर्भवास्यः गृध्रास्पायै नमः गृध्रास्यामाबाहयामि स्थापयामि ॥ भो वास्ये इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४२ ॐभूर्भुवःस्वास्थूलमेश्यैनमःस्थूलकेशीमावाहस्था०॥ भोस्थूलकेशि इ० इ० ॥ ४३ ॐभूर्भुवःस्वाबृहरकुदयैनमाहत्कुक्षीमा स्था०॥ भोइस्कुक्षिइहागाछ० इ० ॥ ४४ ॐ भूर्भुवस्वासप्स्यायनमःसात्यामावास्यापयामि ॥ भोसर्पास्ये इ० इ० ॥ ४५ अभूर्भुवःस्वःप्रेतवाहनायैनम प्रेतवादनामाया०या० ॥ भोप्रेतवाहने इ० इ० ॥ ४६ ॐ भूर्भुवःस्वादन्दशूककर दन्दकरामा०या०॥ भोदन्दसू०३०५० ॥ ४७ ॐ भूर्भुवःस्थाक्रौञ्च्यैनमःकौश्चीमावाझ्यामिस्थापयानि ।। भोक्रोशि इ० ३० ॥ ४८ ॐभूर्भुवःस्व.मृगशीर्घायैनमःमृगशीर्षामा०स्थापभोमृगशीर्षे इ० इहतिष्ठ ।। ॥ अथ सप्तमपतौ अष्टभ्योपु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतावाहनम् ।। ४९ ॐ भूर्भुवःस्वःवृषाननावैनमःवृधाननामावास्याप || भोवृपानने० इ० इति । ५. ॐभूर्भुवः स्वःव्यात्तास्यायैनम.व्यात्तास्यामावाद० स्था० । मोव्या० इ० ह ५१ ॐभूर्भुवःस्वाधूमनिवासायैनम धूमनिवासामावा० स्था० ॥ भोधू. १० इ० ॥ ५२ अभूर्भुवःस्य:न्योमैकचरणोशेनमःच्यो दृशमा० स्था० ॥ भोटयो०१०३०॥ ५३ ॐ भूर्भुवःस्वःतापिन्यैनमातापिनीमावाहयामिस्या० ॥ मोतापिनि इ. इहतिष्ठ ।। ५४ ॐ भूर्भुवःस्वःशोषगीदृष्टयैनमःशीषणोडष्टिमाया स्या०॥मोशो०१० इहतिष्ठ ।। ५५ भूर्भुवःस्व.कोटनमःकोटरीमावाहयामिस्थापयामि!मोकोटरिइ० इ० ॥ ५६ ॐ भूर्भुवःस्वास्थून्टनासिकायैनमःस्थूलनासिकामा०स्या०मोरथूल.६० १०॥ ॥ अथ अपमपङ्क्ती अष्टत्र्यसेपु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतावाहनम् ।। ५७ ॐ भूर्भुवःस्वःविद्युत्ममायनम:विद्युत्मभामा०स्था०मोविशुस्यभे १० इहतिष्ठ ।। ५८ ॐ भूर्भुवःस्वःयलाकारयायैनमवलाकास्यामा०स्या मोबलाकास्पेन हतिष्ठ॥ ८ ·(११४) । ४ सद्योजात इत्यस्य जमदग्निपिः त्रिनुप्छन्दःकाफतुण्डिका देवता • काफतुण्डिकावाहने विनियोगासुद्यो जातो व्यमिमीतयज्ञमुग्गिर्दैवाना- मभवत्पुरोगा? ॥ अस्यहोर्नु पदिश्यतस्यव्वाचिस्वाहाकृत विरदन्तुढे- वारा भूर्भुवः० काफतुण्डिकायनमका०मास्या भोफा इ०इ ।। ५आदित्यङ्गमित्यस्य विरूपऋपिःत्रिष्टुप्छन्दः उष्ट्रग्रीवादेवता उष्ट्र- वावाहनविनियोगः ॥ *आदित्यङ्ग म्पयंसासमधिसुहास्यप्रतिमा विश्वरूपम् । परिधिहरसामाभिमस्थागुतायुपट्टणुहि मान भूर्भुवःस्व:उष्ट्रग्रीवायैनमःउग्रीवामा स्था०॥ भारष्ट्रगीवे इ०३०॥ ६ स्वर्णधर्मइत्यस्यशुनःशेपऋपिः यजुश्छन्दः हयग्रीवादेवता हयग्री- वावाहनोविनियोगः॥चुर्णघुर्म? स्वाहा स्त्रुष्णार्क? स्याहास्वर्णशुक्र? स्वागस्वर्णज्योति:म्बाहास्वर्णमूर्य: स्वाहा । ॐभूर्भुवःस्वः हयग्री- वायै नमःहयग्रीवामावाहयामि स्थापयामि।। भोहयग्रीवे इहागन्छइहनिष्ट।। ७ सत्यश्चमइत्यस्यदेवारपयः विराट्गकरीछन्दम्वाराहीदवारा- ह्याबाहनेविनियोगः सत्यञ्चमेश्रद्धाचमजगवमेधनशमविश्वश्चममइंश्चमे ५९म्भुवःस्वामानिमःमार्जारीमावाहयामित्याप मोमाजारिइ० इहति ॥ ६० अभूर्भुवःस्वाकटपूतनायेनमःकटपूतनामावाहयामिस्था०॥मोकटपूतने इ०२०॥ ६१ ॐभूर्भुवः स्वःअट्टाहामायनमःअट्टाहासामा०या०॥मोअहाहासे १०० ॥ घर भूभुवःस्व:कामाश्यैनमःकामाक्षीमावास्याप || मोकामावि ० इतिष्ठा ६. ॐ भूर्भुवःस्वःमृगाश्यैनमःमृगाक्षीमाराहयामिस्यामोमृगावि०॥हतिय! २४ भूभुवःस्वामृगलोचनायैनमःमृगलोचनामावास्या मोमृगलोचनेर ।

·(११५) क्रीडार्चमेमोर्दश्चमेजातञ्चमेजनिप्याणश्चमेसूक्तश्चमेसुकृतञ्चमेयुजनकल्प न्ताम् ॥॥ॐभू०स्वावाराहानमःवाराहीमा०स्या भोवाराहि इ०इन। ८भायदा हारमित्यस्यनारायणऋपि:विराट्सतिश्छन्द शरभा- ननादेवता शरभाननावाहने विनियोगः ॥ ॐभायैदााहारम्पुभायोड अग्न्येधम्बुध्नस्यष्टिपाचाभियुक्तावपिष्ठायनाफायपरिवेष्टारन्देवलो- कार्यपेशितारम्मनुष्यलोकार्पणफरिता सर्वेभ्योलोफेभ्यऽउपसेक्तार- मवऽऋत्यैवधाोपमथितारम्धीयत्वास ८ पल्यूलीम्मकामायरजयित्रीम्।। भूर्भुवस्वाशरभाननायैनमःशरभाननामा स्था० TOभोश०३०३०॥ ॥ अथ द्वितीयपक्तो उढक्संस्थाप्टयोगिनीदेवतावाहनम् ।। ९ जिह्वाम इत्यस्य प्रजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः उलूफिका देवता ॥ उलूकिकाचाहने विनियोगः ॥ अॅजिह्वामभद्रवामहामामुन्य स्वराङ्- १ स्कन्दपुराणे काशीखण्डे अध्याय ४५ स्कन्दउवाच-गजानना सिंहमुखी गुनास्या काकण्डिका । उष्ट्रीया हयग्रीवा वाराही शरमानना || उकिका शिवारावा मयूरी विकटानना । अष्टवका कोटराक्षी कुब्जा विक्टलोचना ।। शुष्कोदरी ललाजला श्वदष्ट्रा वानरानना । रुक्षाक्षी केकराक्षी च बृहतुण्डा सुराप्रिया । कपालहस्ता रकाक्षी शुकी श्येनी कपोतिका | पाशहस्ता दण्ड- हस्ता प्रचण्डा चण्डविक्रमा ॥ शिशुभी पापहन्त्री च काली रुधिरपायिनी । वसाधया गर्भमक्षा शयहस्ताऽन्त्रमालिनी ।। स्यूलकेशी वृहत्कुक्षीः सपोरया प्रेत- चाइना । दन्दसूककरा क्रौञ्ची मृगशीर्षा वृषानना || व्यावास्या धूमनिःश्वासा व्योमैकचरणोर्ध्वदृक् । तापिनी योपणी हॉटः कोटरी स्थूल ॥ विद्युत्प्रमा चलाकास्या मार्जारी कटपूतना । अहाहासा कामाक्षी मृगाशी मृगलोचना ।।

·. इहाइहतिष्ठा भाग- : भूमिक उलाक.. १० हिङ्कारायेतिप्रजापतिकपिःयजुश्छन्दःशिवाराबादेवता ॥ शिवा- रावावाइने विनियोगः॥ अहिङ्कारायस्वाहाहिकृतायस्वाहाक्रन्दतुस्वाहा वन्द्रायुस्वाहापोथनेस्वाहा पप्पोयायस्वाहां गन्यायस्वाहाघातायुस्वाहा निर्विष्टाय स्वाहोपविष्टाय स्वाह्य सन्दिताय स्वाह्य बल्गत स्वाहासानायु स्वाहाश्यानायुस्वाहास्वपतुस्वाहानाय स्वाहापूजते स्वाहा पर्बुद्धाय स्वाहाविजृम्भमाणायुस्साहाध्विवृत्तायुस्वाहास हानायुस्वाहोपंस्थिताय स्वाहायनाय स्वाहा पायणाय स्वाहां। भूर्भुवःस्वः शिवारावार्य नमः शिवारावामावाहयामि स्थापयामि।। भो शिवारावे उहागच्छ इह तिष्ठ।। ११ आनिश्चमऽआपथेतिदेवा ऋपयः यजुश्छन्दः मयूरी देवता।। मयू- यांचाहने विनियोगः ॥ अग्निश्च मुऽ आपञ्च मे बीरुधश्च मुऽ ओप- ध्यश्च मे कृपच्याच मेकृष्टपच्याश्च मे ग्राम्या मे पशव आरण्याचं मे वित्तञ्च मे वित्तिश्च मे भूतञ्च मे भूतिय मे यज्ञेन कल्यन्ताम् ॥४॥ ॐ भूर्भुवः स्वः मयूर्य नमः मयूरीमावाहयामि स्थापयामि ।। भो मयूरि इहागन्छ इह तिष्ठ । १२ पूपन्नित्यस्य याज्ञवल्क्य ऋषिः गायत्री छन्दः विकटादेवता ॥ विकटावाहने विनियोगः ॥ अपूपन्त ते बुयन्न रिप्येम फटांचन, ।। स्तोतारस्तऽ इह स्मसि ॥ १ ॥ ॐभूर्भुरः स्वः विकटाय नमः विक- टामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो विकटे दहागच्छ इह तिष्ठ ।

·१३ वैद्यादिरितिमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः अनप्छन्दः अप्टिवक्री देवता अष्टवकांवहिने विनियोगः।। अवेद्यादि समाप्यतेवहिपाहिरिन्द्रियम् ॥ यूपेन यूपऽआप्यते प्रणीतोऽभुमिरमिना भूर्भुव.स्वः अष्टवकाय नमः अष्टवक्रामावाहयामि स्थापयामि॥ भो अष्टवके इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १४ अयमग्निरित्यस्य परमेष्ठी ऋपिः निद्गायत्रीछन्दः कोटराक्षी देवता फोटरक्ष्यिावाहने विनियोगः ॥ ॐअयमग्नि? सहस्रिणी वाजस्य शुतिनस्पति, मूर्दा की रयीणाम् ॥३६अभूर्भुवःस्वः कोटराक्ष्य नमः कोटराक्षीमावाहयामि स्था०॥ भी कोटरांक्षि इहागन्छ इह तिष्ठ ।। १५ इमम्म इत्यस्य शुनःशेप ऋपि. गायत्री छन्दः कुन्जा देवता कुजीवाहने विनियोगः ।। इमम्मै वरुण श्रुधी हवमुद्या च मृडय ।। त्वामवस्युराचके ॥ ३ ॥ ॐ भूर्भुवःस्वः कुब्जाय नमः कुजामावाह- योमि स्थापयामि ॥ भो कुम्जे इहागच्छ इह तिष्ठ । १६ यमायेत्यस्य दवीचऋषिः आसुर्युष्णिक्छन्दःविकटलोचनादेवता विफटलोचनावाहने विनियोगः।। अॅमायुत्वाङ्गिरस्वतेपितृमतेस्वाहा ।। स्वाहा घुमायु म्वाहा धुर्म पुित्र भूर्भुवःस्वः विकटलोचनाय नमः विकटलाचनाम. हयामिस्यापयामि।।भोविकटलोचनेइहागच्छइहतिष्ठ ॥ ॥ तृतीयपक्ती अष्टव्यस्रेषु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतावाहनम् ।। १७ गन्धर्वस्त्वाइत्यस्य प्रजापतिक्रपिः यजुश्छन्दःशुष्कोदरी देवता [फोदर्यावाहने विनियोगः।।*गन्धर्वस्त्वब्लुिवावसुःपरियातुविधु- यारिष्ट्रय यजमानस्य परिपिरस्युमिरिडऽइंडित? । इन्द्रस्य बाहु से ·(११८) दक्षिणो विशुस्यारिएचे यजमानस्य परिधिरस्यनिरिडऽ इंडितः ।। मित्रावरुणात्वात्तरत? परिवत्तान्ध्रुवणुधर्मणु विथुस्पारष्ट्ययजमानस्य परिधिरस्यनिरिडऽ इंडित? ॥६॥ भूर्भुवःस्वः शुष्कोदय नमः शुष्को- दरीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो गुप्फोटार इहागन्छ इह तिष्ठ ।। १८ मित्रस्येत्पस्यसिन्धुद्वीपमापिःनिगायत्रीछन्दःललजिहादेवर ललजिह्वावाहनेविनियोगः॥मित्रस्य चर्पणीधृतोवों देवस्य सानसि झुम्नचित्र,वस्तयम् ॥शाभूर्भुवः स्वः ललजिह्वाय नमः ललाज ह्वामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो ललजिह्वे इहागच्छ इह तिष्ठ । १९ अग्नेब्रह्मेतिप्रजापति+पि यजुश्छन्दः श्वदंष्ट्रा देवता श्वदंष्ट्रावाहने विनियोगः॥ॐअनुब्रह्मगृभ्णीप्वधुरुणमस्यन्तरिक्षन्दब्रह्मवनित्वाक्ष: वनिसजातबन्युपदधामिभ्रातृव्यम्य धायाधु-मसिदिबन्दृष्ट-हब्रामवनि- वाक्षवनिसनातवन्युपदधामिभ्रातृव्यस्यवधाय।विश्वाभ्युस्त्वाशा- भ्युउपयामि चितस्थोऽधचितो भृगूणामङ्गिरसान्तपसा तप्यध्वम्। भूर्भुवः स्वःश्चदंष्ट्रायैनमःचदंष्ट्रामावाहयामिम्थापयामिामाश्वदंष्ट्रइ०३०॥ २० भगमणेतरित्यस्य याज्ञवल्क्य ऋपिः त्रिष्टप्छन्दःयानरानना देव ता वानराननावाहने विनियोगः।। भगप्पणतु गुसत्यराधोभगुमान्धि युमुवाददन्नाभगुपनौजनयगोभिरच गुणमिवन्त-स्यामा अभूर्भुवःस्वःवानराननायनमः वानराननामा०स्था मोवान०००। २१ सुपर्णइत्यस्यविकृतिपिपश्छिन्द साक्षीदेवता रुक्षास्या- वाहनेविनियोगा सुपर्णोसिगुरुत्मान्पृष्ठेपृथिव्या?सीद ।भासान्तारिपु- ·मापृणुज्योतिपादिवमुत्तभानुतेजसादिशुऽउदृष्ट ।। ॐ भूर्भुवःस्वः रुक्षाक्ष्य नमः रुक्षाक्षीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भोरक्षाक्षि इहागच्छ इह. तिष्ठ ।। २२ उर्दारतामित्त्यस्य शासनमपि त्रिष्टप्छन्दः केराक्षोदेवता फकरा- क्ष्यावाहने विनियोगः॥ *उदीरतामधरऽउत्परांसऽउन्मध्यमारपितरम्सो- म्यासः असुंयऽईयुरस्काऋतुज्ञास्तेनौवन्तुपितरोहवै।। भूर्भुवः स्वःकेकराक्ष्यैनम केकराक्षीमावाहयामिस्था भोकेकराक्षिइहा इहतिष्ठ॥ २३ वरुणस्येत्यस्यवत्सपिः यजुश्छन्दः बृहत्तुण्डादेवता वृहत्तण्डा- वाहनेविनियोगः॥ॐवरुणस्योराम्भनमास व्यरुणस्यस्कम्भुसज्जनीस्त्यो वरणस्यऽनतुसदन्यसिवरुणस्य ऋतसदनमसिव्वरुणस्य Sसद- नुमासीदा भूर्भुवःस्वावृहत्तुण्डाय बृह० आस्थागाभोवृद०६०इ. २४ वरुणइत्यस्य मेधातिथिपिः गायत्री छन्दः सुराप्रिया देवता सुराप्रियाचाहने विनियोगः ॥ ॐधरण पाविता मुंबन्मित्रो विश्वामि- रूतिभि । करतानः सुराधस।। ॐ भूर्भुवःस्वः सुराप्रियायै नमः सुरामियामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सुराप्रिय इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॥ तुरीयपङ्क्तौ अष्टव्यस्त्रेषु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवताबाहनम् ।। २५ हट सइत्यस्यवामदेवपिःअतिजगतीछन्दःकपालहस्तादे०कपाल- हस्तावा० ॥ स शुचिपदसुरन्तरिक्षस दोतावद्विपदातिथिईरोणसन् । नपदसतसव्योमुसटुन्जागोजानाऽअद्विजाऽन्तम्बृहत् ॥ ३ ॥ भूर्भुवःस्वाकपालहस्तायैनमाकपालहस्तामावास्याप०॥भोक०३०६०।।

·२६ सुसन्दशमित्यस्थगौतमनापि निरापदिन्तश्छन्दः रक्ताक्षी देवता रक्ताल्यावाहनेविनियोगामसुन्दन्त्विानुयम्मघवन्वन्दिपीमहि मनून- म्पूर्णबन्धुरस्तुतोयासिवशारऽअनुयोजान्विन्द्रतेहरौं ॥४॥ ॐभूर्भुवास्यः रक्तायनमः रक्ताक्षीमावाहयामिस्थापयामि।।भो रक्ताक्षि इहाइहतिष्ठ।। २७ प्रतिपदसीति परमेष्ठी ऋषिः यजुश्छन्दः शुकी देवता शुक्या- वाइने विनियोगः। प्रतिपदास पतिपदें त्वानुपदस्यनुपर्दै त्वा सम्प- दसि सम्पदे त्या तेजॉसि तेजसे वा ॥६॥भूर्भुवः स्वः शुक्य नमः शुकीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शुकि इहागच्छ इह तिष्ठ । २८ देवीरित्यस्यस्वस्त्यात्रेयत्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः श्येनीदेवता श्येन्या वाहनविनियोगादेवीारोऽअश्विाभिपजेन्टेसरस्वती पाणबधार्य- चास द्वारोदधुरिन्द्रियं वसुवने वसुधेयस्यव्यन्तु वजाभूर्भुवःस्वः श्यन्यैनमःश्येनीमावाहयामि स्थापयामिभो श्येनि इहागच्छ इह तिष्ठ । २९ देवस्येत्यस्यतापसमापिःआपाजगतीछन्दः कपोतिकादेवता कपो- तिकावाइनेविनियोगः॥ देवस्य॑त्वासवितु-प्पसवेचिोर्चाहुभ्याम्पूष्णो- हस्ताभ्याम् ।सरस्वत्यवाचोयन्तुष्यन्त्रियेदधामिवहस्पतेदवासाम्म्राज्येना- 'भिपिश्चाम्यसा | ॐ भूर्भु०कपोतिकायन०कपो आस्था भोक०६०६ ३०देवस्येत्यस्यलुशोधानाक मापः आपपिङ्क्तिश्छन्दःपाशहस्ता देवता पाशहस्तावाहने विनियोगा टुवस्य त्वा सवितु संसोधिनों हु- भ्याम्पूष्णो हस्ताभ्याम् ।। सरस्वत्यै घाचो यन्तुर्यन्त्रेणाने साम्राज्ये- 'नाभिपिश्वामि ॥ ३४ ॥ अमूर्भुवः स्वः पाशहस्ताय नमः पाशहस्तामा- वाहयामि स्थापयामि ॥ भो पाशहस्ते इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(१२१ ३१ भुवोयज्ञस्यौतात्रौशेराक्रपि.त्रिष्टुप्छन्दःदण्डहस्तांदेवता दण्डह- स्तापाहनेविनियोगमा मुयोयुज्ञस्यरंजसँधनेतावनियाहिट सचसेशिवा मि-दिविमू नन्दधिपेस्वाचितामग्नेचकृपेह युवाहम् ॥१३॥भूर्भुवः स्वदण्डहस्तायनमादण्डहस्तामावाहयामिस्थापयामि । भो दण्डहस्ते इ.इ. ३२ कदाचनेत्यस्यमधुच्छन्दानापैः पथ्यावृहतीछन्दः प्रचण्डादेवता प्रचण्डावाहने विनियोगादाचुनस्तुरीरसिनेन्द्रसश्चसिदाशु ॥ उपो- पेन्नुमघवन्भूयुऽ इन्न ते दानन्देवस्य पृच्यते ॥२॥भूर्भुवःस्वामचण्डायै नमः प्रचण्डामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो प्रचण्डे इहागच्छ इह तिष्ठ । ॥ पञ्चमपक्ती अपव्यस्रेषु उदक्संस्थाष्ट्रयोगिनीदेवतावादनम् ।। ३३ भद्रकर्णेभिरित्यस्य गोतममापि त्रिष्टुप्छन्दः चण्डविक्रमा दे- वता चण्डविक्रमावाहने विनियोगः ॥ ॐभुद्रणेभिः शृणुयाम देवा भद्रम्पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तावासस्तनूभियशेमहि देव- हिंतव्यदायु-॥३६॥ भूर्भुवः स्वः चण्डविक्रमायै नम. चण्डविक्र- मामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो चण्डविक्रमे इहागच्छ ॥ इह तिष्ठ ।। ३४ इपेत्येत्यस्य परमेष्ठीप्रजापतिपिः यजुश्छन्दःशिशुनी देवता शिशुध्न्यावाहने विनियोगः। ॐ वाजें त्वां चायव स्थ देवो 4-सवि- तामार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणऽआप्यायद्वमन्याऽ इन्द्राय भगवजार- तीरन मुवाऽ अयुक्ष्मा मा वस्तुनऽशतुमायशद-सो धुवाऽस्मिन्गोपनी स्थात बुद्धीब्यजमानस्य पुसून्पाहि ।। ॐभूर्भुवः स्वः शिशुन्य नमः शिशुधीमावाहयामि स्थापयर्यामि ll भी शिशुनि इहागन्छ इह तिष्ठ ।

·(१२२) ३५ देवीद्यावाइत्यस्यदधीचऋषिः ब्राह्मीगायत्रीछन्दः पापहन्त्रीदेवता पापहन्यावाहनविनियोगः ॥ ॐदेवी द्यावापृथिवी मुखस्य वामय शिरों राध्यासन्देवयजने पृथिव्याः ॥ मुखायं त्वा मुखस्य॑ त्वा शीर्ण ।। जा भूर्भुवःस्वापापदन्न्यनमःपापहन्त्रीमावाहयामिस्थान भोपापहन्त्रिइ०३० ३६ असुन्वन्तमित्यस्यमधुच्छन्दासपिःनिवृत्रिष्टुप्छन्दःकालीदेवता काल्याचाहने विनियोगमा असुन्वन्तमयजमानमिच्छस्तेनस्येत्यामनिव- हितस्करस्य । अन्यत्मदिच्छुसातऽइत्यानमांदविनिर्मतेतुव्यमस्तु ।।६।। भूर्भुवःस्सःकाल्यैनमःकालीमावाहयामिस्थामा भोफालिइ० इहतिष्ठ। ३७ विश्वानीत्यस्य नारायणमपिः गायत्रीछन्दःरुधिरपायिनीदेवता रुधिरपायिन्यावाहनेविनियोगः अविश्वानिदेवसवितरितानिपरा सुव ।। यद्भदन्तन्नुऽआमुच ॥॥ ॐभूर्भुवःम्वःरुधिरपायिन्यै नमः रुधिरपायि- नामावाहयामि स्थापयामि ॥ भोरुधिरपायिनि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३८ अग्निश्चमेतिदेवामपय यजुश्छन्दवसापयादेवता वसाधयावा- इनेविनियोगः अग्निश्चमेधर्मश्चमश्चमेमूय॑श्चमेणाणीमेवमेधार्थमेधि- वीचुमेटिनिश्चमेदितिश्चमेद्यार्थयेगलयुटशारयोदिशश्चमे युज्ञेने कल्पन्ताम् भूर्भुवःस्वायसाधयाय०वसाधयामा०स्याभोवसाधयेइ०६०।। ३९ वतीनापिनेत्यस्यपायुमपिः जगतीन्दागर्मभक्षादेवता गर्भभ- शानाइनेविनियोगः॥ॐबहीनाम्पुिता बुहुरंस्य पुत्रश्चियाणोति समंना- 'बुगस्य।। इधेि?सङ्कुट पृतनाथुसवी-पृष्ठोने दोनयतिषमूतः ॥३॥ अभूर्भुवःस्वागर्भमक्षायनमःगर्भभसामावा. स्या०ामोगर्ममइहाग०३० ·(१२) ४० नमस्तेरुद्रइत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः गायत्री छन्दः शवहस्ता देवता शवहस्तावाहने विनियोगः। ॐनमस्ते रुद्रमुन्न्यवऽडतो तु: इपवेनम-।।. चाहुभ्यामुत ते नमः॥ ॐभूर्भुवः स्वः शवहस्ताय नमः शवहस्ता- मावाहयामि स्थापयामि ।। भो शवहस्ते इहागच्छ इह तिष्ट । ॥ पठपती अष्टन्यज्ञेषु उदक्संस्थाष्टयोगिनीदेवतावाहनम् ।। ४१ प्रतवइत्यस्यविवस्वापिः वृहत्तीछन्दःआन्त्रमालिनीदेवता अ न्त्रमालिन्यावाहनेविनियोगः ।। ऋतवस्ते वितन्वन्तुमासारक्षन्तुते विसंवत्सुरस्युनन्दधातुन:पुजा परियातुन ॥२भूर्भुवः स्व आन्त्रमालिन्यनमः आन्त्रमालिनीमा० स्था०॥भोआन्त्रमालिनि इ०३० ४२ तेआचरन्तीत्यस्यपायुक्रपिः त्रिष्टपुछन्द स्थूलकेशीद० स्थल के श्यावाहनेवि०॥ ॐन्तेऽ आवन्तीसमनेव्योपामातेवपुत्रम्भृितामुपस्य । अपुशत्रून्निध्यतासविदानेऽआलनीऽडुमेविप्फुरन्तोऽअमित्रान् ॥१॥ भूर्भुवःस्वास्थूलकेश्येन०स्थूलकेशीमा०स्थाणाभोथूलकेशिइ०३० ।। ४३ वेधावेदिरित्यस्य हैमवचित्रपिः अनुष्टुप्छन्दः वृहत्कुक्षीदेवता वृहत्कुझ्यावाइनषि०॥धा व्यदिट साप्यतेर्डिपा युटिन्द्रियम् ॥ यूपेन यूपंऽ आप्यते प्रणीतोऽअग्निमिना ॥१२॥ ॐभूर्भुवःस्वः वृहत्तस्य नमः वृहत्कुक्षीमावाहयामि स्थापयामि।। भो बृहत्कुक्षि इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ४४ पारकेत्यस्य मधुच्छन्दा ऋपिः गायत्री छन्दः सर्यास्या देवता सर्यास्यावाहने विनियोगः पावका नुट सरस्वती यानेभिजिनी- बती । यह बंटु धियावसुट । ॥ ॐभूर्भुवः स्वः सर्पास्याय नमः सास्यामावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सास्ये इहागच्छ-इह तिष्ठ ।।

·१४) ४५ अस्कन्नमयेत्यस्य प्रजापतिमपिः यजुश्छन्दः प्रेतवाहना देवता प्रेतवाहन वाहनेविनियोगः अस्कन्नमय दे॒वेभ्यु आज्युह सम्भ्रियास मंडिग्रणाविष्णोमात्वावक्रमिपंचमुमतीमतेच्छायामुपस्थेविष्णोस्थान मसीतऽइन्द्रों वीर्यमकृणोद्धेश्वरः दरऽआस्थात् ॥६॥ भूर्भुवः स्वमतवाह- नायैनमःमेतबाइनामावाहयामिस्थापयापिभोप्रेतवाहने हागच्छइहतिष्ठ। ४६ यमायेत्यस्यदधीचमपि आसर्पणिक्छन्दःदन्दशूफकरादेवता दन्टशूक करावाहनेविनियोगः॥ यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा ॥ स्वाहाघुर्माय स्वाहा घुर्म? पिशाभूर्भुवःस्वादन्दशककरायैनम दन्दशककरामावाहयामिस्थापयामि॥ भोदन्दशूफफरे इहागच्छइहतिष्ठा ४७ महीयोरित्यस्य मेधातिथिमपिः आर्षीगायत्रीछन्दः क्रौञ्चीटे- वत्ता ॥ क्रौञ्च्यावाहने विनियोगः॥ अमही घौर पृथिवी च नऽ ऽमं यज्ञाम्मिामिक्षताम् ॥ पिताम्रो भरीमभिः ॥२॥ ॐभूर्मुवः स्व औञ्च्यै नमः काञ्चीमावादयामि स्थापयामि || भोगौश्चि इहागन्छ इह तिष्ठ । ४८ उपयामेत्यस्य भरद्वाजमाः आयुणिक्छन्दः मृगशीपोदेवती मृगशीर्षावाहनोविनियोगः ॥ॐउपयाम गृहीतास हरिसि हारियोजनो हरिभ्यान्त्वा ।। यानिास्थसुहसीमा इन्द्राय॥मा अभूर्भुवःस्व: गशी पायनमःमृगशीपामावाइयामिस्यापयामि ।। भोमृगशीइहाँगन्छ होतेष्ठ।। ॥ सप्तमंपड़ता अष्टव्यस्रषु उदक्संस्था योगिनीदेवताचाहनम् ।। ४९ आप्यायस्वेत्यस्य गीतमलपिः निगायत्रीमन्दः कृपान दें- वतां वृपोननविहिन विनियोग भायर्यायव समेत है विते- ·सोमुवृष्ण्यम् ।। भवा द्वाजस्य सङ्गये।।३१॥*भूर्भुवस्वः वृपान्नापै नमः वृपाननामावाहयामि स्थापयामि ॥ भी वृषानने इहागच्छ इह तिष्ठ।। ५० कार्पिरसीतिमेधाविधिनपिः देवीबृहतीछन्दः च्यात्तास्यादेवता व्यात्तास्यावाहनेविनियोगः। कापिरसिसमुद्रस्यत्वाक्षित्याऽग्नयामि।। समापोऽअद्भिरग्मतुसमोपशीभिरोषधी॥॥ॐभूर्भुव स्वः यातास्याय नमःव्यात्तास्यामावाहयामि स्था०॥ भो व्यात्त स्ये इहागच्छ इहतिष्ठ॥ ५१ त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठसुपिःत्रिष्टुप्छन्दःधूमनिःश्वासादेवता धूमनिवासावाहनविनियोगः॥ॐत्र्यम्बकंयजामहेसुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम् ।। उर्वारुकमिवबन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयमामृतात् ॥ ॥ भून स्व धूमनिया सायनम धूमनिःश्वासामावाहयामिस्थापयामिभोधूमनिःश्वासेइहाइह ५२ श्रीश्चतदत्यस्यनारायणमपि त्रिष्टुप्छन्दः व्योमैफचरणोर्बर देवता व्योमैकचरणोगावाहनविनियोगः॥ श्रीवतेलुक्ष्मीश्वपत्पन्या वहोरानेपानक्षत्राणि रूपमश्विनौयानम्।। प्णनिपाणामुम्मऽपाणसवं लोकम्मापाणभूर्भुवःस्वःव्योमैकचरणो दृशेनम.थ्योमैकचर गोर्चशमावाहयामिस्थाग०॥ भोव्योमैकचरणो वहफ्इहागन्छइहतिष्ठ ।। ५३ विष्णोरराटमित्यस्यातथ्योदीघतमानापियाजुषीउप्किाउंद: तापिनीदेवता तापिन्यावाहनेपिनियोगः ॥ अविष्णोरराटमासविणो? नपस्त्याविष्णोःस्यूरसिधिष्णा गोसि ॥ वैष्णवयसिविष्णोत्वा ॥५॥ भूर्भुवःस्वः तापिन्यै नम तापिनीमावा० स्था० ॥ भो तापिनि इ०६० ।। ५४ ब्रामणमित्यस्य आङ्गिरसपिः आर्चीहती छन्दः शोपणी- दृष्टिदेवता शोपीदृष्ट्यावाने विनियोगः ॥ ॐब्राह्मणमय विदेय- ·(१२६) म्पितृमन्तम्पैतृमुंत्यमृषिमाप्य सुधातुदक्षिणम् ॥ अस्मद्राता देवुत्रा गच्छत पढातारमाविशत ॥ ॥ भूर्भुवः स्वः शोपणीदृष्टय नमः शोपणीदृष्टिमावाहयामि स्थापयामि ।। भोशोपीदृष्टे इहागच्छ इह तिष्ठ । ५५ याव्याघ्रमित्यस्य हैमवचिपिः अनुष्टुपच्छन्दः कोटरी देवता कोटर्यावाहने विनियोगः ॥ ज्या व्यानं विचिकोभी वृञ्चि रक्षति ॥ श्येनम्पतत्रिण-सिहासेमम्पात्व-हंस: ॥१॥ ॐभूर्भुवः स्वः कोटX नमः कोटरीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो कोटरि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५६ एकाचमइत्यस्य देवाऋपयः यजुश्छन्दः स्थूलनासिका देवता ।। स्थूलनासिकाचाहने विनियोगः ॥ ॐएको च मे तिसर्थ मे तिस्रश्च मे पञ्च च मे पञ्च च मे सुप्त च मे सुप्त च में नव च में नवं च मुऽ एकादश च मुऽ एकादश च मे त्रयोदश च मे त्रयोदश च मे पञ्चदश च मे पञ्चदश च मे सप्तदंश च मे सुप्तदश च मे नवदश च में नवदश च मुड एकविध- शतिश्च म एकवि गतिश्च में त्रयोविघ्शतिश्च में त्रयोविठशातिश्च च मे पञ्चविध-शतिश्च में पञ्चविशतिश्च मे सप्तर्विशतिश्च मे सुप्तविक शतिश्च मे नवविशनिश्च मे नवविध-शतिश्च मुऽ एकत्रिशच्च एकत्रि- शच में त्रयस्त्रियच मे यज्ञेनं कल्पन्नाम् ॥१॥ अभूर्भुवःस्वः स्थूलना- सिकायैनमः स्थूलनासिकामावायामिस्था०॥ भो स्थूलनासिके इ०३०॥ ॥ अपमपला अष्टव्योपु उदक्संस्थाप्टयोगिनीदेवतावादनम् ।। ५७ ब्रह्माणीत्यस्य अगस्त्यत्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः विद्युत्लभा देवता विद्युत्मभाषाहने विनियोगः ॥ ॐब्रह्माणिमेमुतयुशह-सुतासुटशुष्म॑ऽइय- ·(१२७) तिमभृतोमेऽअदि-|| आशांसतेपतिहर्यन्त्युक्थेमाहरीवहतुस्तांनोऽअच्छ ॥ ॐभू वास्वविद्युत्ममायै विद्युत्मभामा०स्था भोविद्युत्लभेइ०६० ५८ अग्नेयुश्वाहीत्यस्यभरद्वाजऋपिः निवृद्गायत्रीछन्दः बलाकास्या देवता बलाकास्याचाहने विनियोगमायुक्ष्वाहियतवाश्चासोदेवसुा- घवापर वहन्ति मुन्य ॥३६॥ भूर्भवः स्वः बलाकास्यायै नमः बलाकास्यामावाहयामि स्थापगामि ॥ भोवलाफास्ये इहागच्छ इह तिष्ठ । ५९ सुपर्णइत्यस्यविकृतिमपि पङ्क्तिश्छन्दमा रोदेवता मार्जार्या वाहनेविनियोगः ॥ सुपसिगुरुत्वमान्पृष्टपथिव्या? सींद||भासान्तरि क्षमापूणज्योतिपादिवपुतभानुतेजसादिशुऽउदृत ॥१॥ भूर्भुवः स्वः मानाऐं नमः मारीिमापाहयामि स्थापयामि ॥ भोमार्जारि इहा० ३०॥ ६० यातेरुद्रइत्यस्य परमेष्ठीऋषिः अनुष्टुप्छन्दः फटपूतनादेवता फटपूतनाबाहनेविनियोगः॥यातरुद्रशिशतनूरपोरापापकाशिनी तयान- स्तन्न्याशन्तमयागिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ १॥ अभूर्भुवःस्थाकटपूतनाथै नमः कटपूतनामावाहयामि स्थापयामि ॥ भोकटपूतने इहागच्छ इह तिष्ठ। ६१ देवीत्यस्यदधीचकपिः गायत्रीछन्दा अट्टाहासादे अट्टाहासा- चाहनेपिनि० ॥ देवाचावापृथिवीमुखस्यवामुमशिरीरायासन्देवयजने पृथिव्या?॥मुखार्यत्वामुखस्यत्वाशीणे॥भूर्भुवः स्वः अट्टाहासायै नमःअट्टाहासामावाहयामि स्थापयामि।।भोअट्टाहासेइहागच्छ इहतिष्ठ। ६२ इदंविष्णुरित्यस्य मेघातिविपिगायत्रीधन्दः कामाक्षी देवता कामाक्ष्यावाहने विनियोगः ॥ ॐइदं विष्णुर्विचक्रमे धां निदधे .

·पुदम् ।। समदमस्य पाउसुरे स्वाहा ॥ भूर्भुवः स्व. काम्मुत्यै नमः कामाभीमावाहयानि स्थापयामि ।। भी कामाक्षि इहागच्छ इह तिष्ठ । ६३ घृष्णकर्मिरित्यम्य वरुणपिः यजुश्छन्दः मृगासीदेवता मृगाझ्यावाइने विनियोगः वृष्णम्मिरमिराष्ट्रवाराष्ट्रमें देहिस्वाहा व्वृष्ण कृम्मिरसिराष्ट्रवाराणमनुष्य देहिव्यपसेनोसि राष्ट्रदाराष्टम्में दे? स्वाहा चपसेनोसिराष्ट्रटाराष्ट्रमाप्यदेहि ।। अभूर्भुवः स्वः मृगाक्ष्य नमः मृगाभीमावाहयामि स्थापयामि।। मो मृगावि झागच्छ इइ तिष्ठ ।। ६४ भायैटा हारमित्यत्स्य विराट्मतिश्छन्दः मृगलोचमाटेवना मृगलोचनावाहनेविनियोगः ॥ ॐमायदा हारम्मभायाऽयम्युधम्नन- स्यचिटपारामिषेक्तारंवर्षिष्ठायनाकायपरिवेशरन्देवलोकार्यपशिनारम्म- नुष्यलोकायणकरिता सर्वेभ्यो लोकेभ्यऽ उपसेक्तारमर्वजन्यबुरा योपमन्यितारम्भपायवासापल्लीन्यामापर नायितीम् भूर्भुव स्वःमालोचनायनमःमृगलोचनामा स्था०||भोमृगलोचने इ० इहनिष्ठ ।। प्रतिष्ठापनम्-मनोजति ॥ त्रामणम्-ॐमुनो जतिर्नुपतामाज्यस्ये ति मुनसा चाउद६ सुर्वमाप्तन्तन्मनसतत्सर्वमामोवि बृहस्पतितामिम- तनोतुरिष्ट यज्ञ समिम पाविति यहिवः तत्सन्दधाति विन्धे देवास उह मादयन्तामिति सु विश्वेदेवाः सुषेण तत्सुन्दधातिसरदि कामयत त्यामुतिष्ठति ।। एप व प्रतिष्ठानामयज्ञो यतेन योन वमन्ते सर्वमेव प्रतिष्टितम्मवति ।। आवाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिना वग्दाः भवत ॥

·(१२९) ध्यानम्-*महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपरियोगिनी- भ्योनमाध्यायामिाासनम्-*महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकच- तुःपष्टियोगिनीभ्योनम आसनसमर्पयामि।पायम्-ॐ महाकालीमहालक्ष्मी महासरस्वतीपूर्वकरतापष्टियोगिनीभ्यो नमः पाद्यं समर्पयामि।अर्घ्यम्- महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमः अयं सपर्पयामि||आचमनीयम्-महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुः पष्ट्रियोगिनीभ्यो नमः आचमनीयं समर्पयामि।।पञ्चामृतस्नानम्-महा. कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमःपञ्चामृतस्ना नं समर्पयामि॥पञ्चामृतस्नानान्तेशु द्वोदकस्तानसमर्पयामि।। शुद्धोदकस्ना- नान्त आचमनीयं समर्पयापियागन्धोदकस्नानम्-*महाकालीमहालक्ष्मी महासरस्वतीपूर्वकचतुःषष्टियोगिनीभ्योनमः गन्धोदकस्तान समर्पयामि॥ गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।। शुद्धोदकस्नानान्ते आच मनीयं समर्पयामि।।उद्वर्तनस्नानम्-*महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वती- पूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्यानमःउद्वर्तनस्नानसमर्पयामिा उद्धर्तनस्नानान्ते उष्णोदकस्नानसपर्पयामि ॥उष्णोदकस्नानान्तेशुद्धोदफस्त्रानंसपर्पयामि। शुद्धोदकस्नानान्तेआचमनीयंसमर्पयामि ॥ आभिपेकः ॐमहाकालीमहाल- क्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपण्यिोगिन भ्यानमःअभिपेकस्तानसमर्पयामि। स्नानम्--*महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःषष्टियोगि भ्यो नमःस्नानसमर्पयामि।स्नानान्तेआचमनीयसमर्पयामि॥ वस्त्रम्-ॐमहाका- लीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनम:वस्त्रोपवस्त्रेसपर्प यामिविस्वान्तेआचमनीयंसमर्षयामि॥उपवीतम्-ॐमहाकालीमहालक्ष्मी- महासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमःउपवीतं समर्पयामि।उपवी- .C ·(१३०), तान्ते आचमनीयं समर्पयामि।।गन्धः-ॐमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्व- तापूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि।। अक्षताः ॐमहाका- लीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमाअक्षतान्समर्पया- मि|पुष्पाणि-महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुः पष्ट्रियोगिनी- भ्योनमःपुष्पाणिसमर्पयामि। बिल्वपत्राणितुलसीपत्राणिदूाङ्करान्समर्प- यामि।। सौभाग्यद्रव्याणि-*महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वफचतु:- ..पष्टियोगिनीभ्योनमःसौभाग्यद्रव्याणिसमर्पयामि ॥ आभूपणानि-महा- • कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमः आभूपणानि समर्पयामि।।धूपः-महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुपष्टियोगि- नीभ्योनमःधूपमाघापयामि ॥ दीपः-महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वती- पूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्यानमादीपदर्शयामि ॥ नैवेद्यम्-ॐमहाकालीमहा- लक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःषष्ट्रियोगिनीभ्यानमानैवेद्यनिवेदयामिदेिव ताग्रेगोमयेनजलेनवाचतुष्कोणमण्डलंकृत्वातदुपरिनैवेद्यपात्रनिधायतत्रतु- लसीपनिक्षिप्यगायत्रीमन्त्रेणसम्मोक्ष्यधेनुमुद्रामदयग्रासमुद्रयातर्जनी- मध्यमाङ्गष्टन-प्राणायस्वाहा।। मध्यमानामिकाङ्गप्टेन अपानायस्वाहा।। कनिष्ठिकानामिकाङ्गुष्टेनव्यानायस्वाहा।कनिष्ठातर्जन्यङ्गुष्ठेन ॐउदाना- यस्वाहा। साङ्गुष्ठामि साँङ्गलिभिः समानायस्वाहा।। पूर्वापोगनसमर्प- यामि।नियमध्ये पानीयं समर्पयामि।।उत्तरापोशनं समर्पयामि॥इस्तप्र- क्षालनं समर्पयामि।। मुखप्रक्षालनं समर्पयामि।आचमनीयं समर्पयामि। करोद्वर्तनार्थ नन्दनं समर्पयामि ॥ फलानि-महाकालीमहालक्ष्मीमहास- रस्वतीपूर्वफचतुःपष्टियोगिनाभ्योनमःफलानिस० । मुखमासार्येताम्मूलम्- महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्णरुचतुःपष्टियोगिनीभ्यो नमः मुस- ·वासार्थताम्बूलसमर्पयामि॥दक्षिणा-ॐ महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वती- पूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्यो नमः सुवर्णपुष्पदाक्षणां समर्पयामि। कर्पूरार्ति- फ्पम् -महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वफचतुःपष्टियोगिनीभ्योनमः। फ'रार्तिक्यसमर्पयामि।नलेनपदक्षिणम् । पुप्पेणदेववन्दनम् । आत्मव- न्दनम्। हस्तप्रक्षालनम् । मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-ॐमहाकालीमहालक्ष्मीमहा- सरस्वतीपूर्वकवतुःपष्टियोगिनीभ्योनमःमन्नपुष्पाञ्जलिंसमर्पयामि । प्रद- पूर्वकचतुःपष्टियोगिनीभ्योनम नमस्करोमि ॥विशेषार्घ्यम्-अर्घ्यपाजलं सम्पूर्यचन्दनपुप्पाक्षतसहितं नारिकेलं च धृत्वा-महाकालीमहालक्ष्मी- महासरस्वतीपूर्णकचतुःषष्टियोगिनीभ्योनमाविशेषाध्यं समर्पयामि ॥मार्थ- ना--ॐयदङ्गत्वेन भी देन्यापूजिता विधिमार्गतः । कुर्वन्तु कार्यमखिलं निर्विन ऋतूद्भवम् ॥ ॐमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वकचतुःप- ष्टियोगिनीभ्यो नमः प्रार्थयामि ॥ यमर्पणम्-अनया पूनया महाकाली महालक्ष्मीमहासरस्वतीपूर्वफचतुःपष्टियोगिन्यः प्रीयन्ताम् ॥ इति चतु:- पष्टियोगिनीपूजाविधिः ॥ ।। अथ एकपञ्चाशत्क्षेत्रपालावाहनस्थापनप्रतिष्ठापूजनानि ॥ वायव्यकोणे हस्तमात्रविस्तृतेद्वादशाङ्गुन्लोच्छाये क्षेत्रपालपीठे श्वेतववं १ क्षेलपालपीठ हस्तमात्रविस्तृत द्वादशाङ्गुलोच कार्यम् । कुण्डरत्नावल्याम्-एवं वेद्यश्चापितितः प्रकुर्याच्छोचिष्क शक्रव्यभुग्वायुदिक्षु । स्यान्यानखेटान्मातृकाश्चापि वास्तून्क्षेत्रेशं च स्थापयेत्तान यागे ॥ मन्यानभैरवतन्त्र-शेषवेद्या तनः ख्यातं इस्तमेकं तु विस्तरे । उच्छ्रायोकोगुलः प्रोक्तः स्नानवेदी द्विस्तिका || आग्नेय्यां ·(१३२) प्रसार्य चतुरस्रं विलिस्य तिर्यङ्माच्यां च सूत्रद्वन्दं समान्तरालं दद्यात् एवं समा नवकोष्ठा भवन्ति । मध्यकोष्ठे अष्टदलं पर्व फुर्यात्।। पूर्वदिकोष्ठे आग्नेयदिकोष्ठे दक्षिणदिकोष्ठे नत्यादिकोष्ठे पश्चिमदिकोष्ठे वायव्य दिवोठे उत्तरदिकोष्ठे ईशानदिकोष्ठे च पदलानि फुर्यात् ।। एवं क्षेत्र- पालपीठं निर्माय मध्यकोष्ठे पद्मणिकायां विधिना कलशस्थापनम् ॥ भूमि स्पृष्ट्वा-3मही द्यौ? पृथिवी च नऽ इमं युजम्मिमिक्षताम् ।। पिपृतान्नो भरीमभिः॥२॥ मातृकावेदीवास्तुवेदीचनैते । क्षेत्रपालस्य वायव्यामीशान्या च नवग्रह. ॥ वैग- वतन्ले तु-पूर्वेतुक्षेत्रपालस्य पीठहस्तमितमवेत् ॥ काशीसण्डे-अथातःक्षेत्रपालाना वश्येपूजनमुत्तमम्। शृणुष्वावहितो भूत्वा न श्रुत यत्त्वयाकचित्॥सर्वक्षेत्रेषु पून्यन्ते सर्वतीर्थेपुय पुनः । ग्रामेनगरेचैव पूयन्ते ये हितार्थिभिः । अपूजितास्तु कुर्वन्ति विनाञ्छतसहस्रशः॥ अजरो व्यापकश्चैव इन्द्रचौरस्तृतीयक । इन्द्रमूर्तिश्चतुर्थस्तु उक्षःपञ्चमउच्यते।।पष्ठ कूष्माण्डनामा च वरुणः सप्तमः स्मृतः । अष्टमो वटुकश्चैव विमुक्तो नवमस्तथालिप्तकायस्तुदशमो लीलाको रुद्रसख्यकः । एकदष्ट्रोद्वादधर- स्तथाचैरावत.स्मृतः ॥ जोषधिनस्तत.प्रोक्तो बन्धनो दिध्यक्स्तथा।कम्बलोमीषण- चैव गवयो घण्टएवच||व्यालश्चैव तथाणुश्च चन्द्रवारुण एवच ! पटाटोपश्चतुर्षांशो जटाल. पञ्चविंशकः।। क्रनुनामाचपड्दिशस्तथा घण्टेश्वर स्मृत । विटङ्कोमणिमा- नश्चगणचन्धुश्चडामरौटुण्डिवर्णोऽपरः प्रोक्तः स्थविरस्तुतत पर । दन्तुरोधनदश्चैव नागों महाबल फेवारश्चीकरः सिंहो मृगो यक्षस्तथापरः । मेघवाहननामा चश्णिोष्ठोशनलस्तथा ॥ शुक्रतुण्ड. सुधालापरतयानरकास्मृतः । पवन.पावनश्चैव हेव क्षेत्राधिपाः स्मृताः ॥ पञ्चाशदजराधास्ते पावनान्ताः प्रकीर्तिताः । प्रतिष्ठा- दिषु वै स्थाप्याः क्षेत्राधिपयुताश्च ते ॥ विष्वर्चनकल्पलताया वैष्णवतन्त्रे च. चतुःषष्टिक्षेत्रपालस्थापनमुक्त तेषा नामानि तया आवाहनमन्त्राश्च मिन्नाः सन्ति ।

·(१३३)
पद्मोपरि यवप्रक्षेपः-*ओपंधयु: समंवदन्त सोमैन सह राज्ञा ॥
यस्मै कणाति ब्राह्मणस्त जिन्पारयामसि ॥६॥
पोपरि कलश स्थापयेत्-आजिग्न कुलशम्मुद्या त्वां विशन्त्वि-
न्दवः । पुनरर्जा निवर्तस्व सा नं+ सहसन्धुपक्ष्योरुधारा पर्यस्वती
पुनाविशतापिट ॥३॥
कलशेजलपूरणम्-वरुणस्योत्तम्भनमारीवरुणस्पस्कम्भसर्जनी-
स्त्थोबरुणस्यमतुसदन्यसिवरुणस्यऽतुसदनमसिवरुणस्य ० ॥३॥
गन्धमक्षेप:-त्याङ्गन्धर्वाऽ अखन॑स्त्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति ॥
स्वामौपधे सोमो राजा विद्वान्यक्ष्मादमुच्यत ॥६॥
धान्यप्रक्षेप:-अंधाव्यमसिधिनुहिढेवान्प्राणायत्वोढानाय॑त्वाव्याना-
यत्वा ॥ दीग्र्धामनुप्रसितिमायुपेधान्देवोत्र-सविताहिरण्य • ॥९॥
सर्वोपधिप्रक्षेप-याऽ ओपी८ पूर्वा जाता देवेभ्यस्लियुगम्पुरा ।।
मनै नु बुभ्रूणांमुह शुतन्धामानि सप्त च ॥।
दूर्वाप्रक्षेपः-काण्डात्काण्डात्मरोहन्ती परुप८ परुपुरप्परि॥ एव
नों दूर्व पतनु सहस्रेण शतेन च ॥३॥
पञ्चपलबमक्षेप:-अश्नुत्थे वो निपदनम्पुणे यो वसतिष्कृता ।।
गोमाजऽ इकिलासथ यत्सुनवथ पूरुपम् ॥५॥
सप्तमृप्रक्षेपः-स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ॥ यच्छा
नः शर्म सुपथाः ॥ ॥
फलप्रक्षेपः-श्या? फुलिनीps अफुलाऽ अपुष्प्पा याच
पुष्प्पिणी। बृहस्पति पस्तास्ता नौ मुञ्चन्त्वहसः ॥ ३ ॥
पञ्चरत्नमक्षेप:-परि वाजपति: कुविरग्नि म्यान्यक्रमीत् ।
दधद्रत्नानि दाशुपे ॥ ५ ॥

·(१३४) हिरण्यमक्षेपः-अहिरण्यगर्भ? समवर्त्तता भूतस्य जात? पतिरेकड आसीत् ।। स दोधार पृथिवीन्यामुतेमाल देवाप हुविषा दियेमा रक्तसूत्रेण वरेण च फल वेष्टयेत्-युवामुवासाः परिवीता आगात्सऽ उभेयान्भवति जायमानः ॥ धीरासः कवया उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः॥पारस्करगावमूत्र काण्डः२ फण्डिकार मन्त्रः९॥ 'पूर्णपात्रमुपरिन्यसेत्-अपूर्गा दानु परा पनु मुद्दे पुनराप्त ।। तुलेव विस्त्रीणावंडाऽ इपमूर्जट शतक्रतो ॥४॥ वरुणमाबाहयेत्-तत्वायामीत्यम्य शुनःपत्रऽपि त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणाया विनिः तवायामिब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्तयन- मानोहविभि' । अहेडमानो वरुणेद योध्युरुशास मानऽआयुःप्रमोपी। ॥ भूर्भुवःस्वःअस्मिन्कलशेवरुणंसाङ्गन्सायुधं स: आ० स्था० ॥ प्रतिष्ठापनम्-अमनों जूति पतामाज्यस्युमा वरुण सुर- तिष्टितो वरदो भव ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः इत्यनेन सम्पूजयेत् ॥ पुप्पाञ्जलिः-वरुणः क्षुत्रमिन्द्रिय भगेन सविता श्रियम् ॥ मुत्रामा चशंसा वढं दधाना यज्ञमाशत ॥५॥ अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयताम् ॥ कलशाभिमन्त्रणपूर्वकदेवतावाहनम् ।। अनामिकया कलशं स्पृष्ट्वा- सर्वे समुद्राः०। आयान्तु मम०॥ कलशस्य मुखे०। मूले तत्र०॥ कुक्षी तु-ऋग्वेदोऽधला अङ्गैन्य सहिताः । अत्र गायत्री० आयान्तु मम॥ वरुणायावाहितकलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः इत्यनेन अभ्यर्चयेत् ॥ फलशं मार्थयत्-देवदानवसंवादे उत्पन्नोऽसि तदाकुम्भः त्वचोये सर्वतीर्थानिः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि० । शिवः स्वयं त्वमेवासि०।

·(१३५) आदित्या वसवो० । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्मसादादिदैकर्मकर्तुमीहेजलोद्भवासान्निध्यकुरुमेदेवप्रसन्नोभवसर्वदा।। स्थापितकलशोपरिपूर्णपात्रेअन्यत्तारणप्राणप्रतिष्ठादिकृताक्षेत्र- पालमूर्तितथापूर्वाधष्टकोठेषु पञ्चाशत्क्षेत्रपालान् आवाहयेत् १ नमोस्त्वित्यंस्यदेवश्रवाऋपित्रिष्टुप्छन्दःक्षेत्रपालोदेवताक्षेत्रपाला- वाहनेविनियोगः॥ ॐनमोस्तुसपेभ्योयकेचपृथिवीमर्नु ॥ येऽअन्तरिक्ष ये दिवि तेभ्य- सुभ्यो नम-॥६॥ ॐ भूर्भुवः स्वः क्षेत्रपालाय नमः क्षेत्रपालमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो क्षेत्रपाल इहागच्छ इह तिष्ठ । ॥ पूर्वदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुञोपरि पूगीफलेमागादिप्रदक्षिणक्रमेण पटक्षेत्रपालदेवताबाहनम् ॥ २ पावकयेत्यस्य भरद्वाजऋषिः गायत्रीछन्दः अजरो देवता अजरा- वाहने विनियोगः ॥ उम्पावरुयुर यश्चितयन्त्या कुपा क्षामवचऽउपसोट नभानुनापूर्वन्नयामुन्ने शस्यनूरण आयोघुणेनततृपाणोऽअजर:- अंभूर्भुवःस्वः अजराय नमः अजरमावाहयामिरथा ॥ मोअजरदहा०३०॥ अथनाममन्न स्थापितकलशोपरिपूर्णपात्रेअग्न्युत्तारणप्राणप्रतिष्ठादि- कृता क्षेत्रपालमूर्ति तथा पूर्वाद्यष्टकोप्ठेषु पञ्चाशत्क्षेत्रपालानावाहयेत ॥ १ ॐ भूर्भुव (वा क्षेत्रपालाय नमः क्षेत्रपालमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो क्षेत्रपाल इहागच्छ ॥ इह तिष्ठ ॥ अथ पूर्वदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिणक्रमेण नाममन्त्रैः पटक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। २ ॐ भूर्भुवःस्व.अजरायनमःअजरमावाहयामिस्था०॥ भोभजरइहागच्छर० ॥ ३ ॐ भूर्भुवःस्वःव्यापकायनम.व्यापक्मावाहयामिस्था० ॥ भोव्यापकइ०६० ।। १ ·(१३६) ३ प्रथमायामित्यस्यवृहदुक्थापि त्रिष्टुप्छन्दाध्यापकोदेवताव्यापका- पाइनेविनियोगः ॥ *प्रथमा यो सरथिनांसवणीदवीपश्यन्ना भुवनानि विश्वा । अर्पिणयत्रोदना युम्मिमांनाहोताराज्यातिपदिशादिशन्ता ॥३॥*भूर्भुवःस्वान्यापकायनमाव्यापकमा०स्या०॥मोव्यापपइ०३०॥ ४ 3 वःस्व.इन्द्रचौराय० इन्द्रचौरमावास्यामिस्या मोइन्द्रचौरह०३०॥ ५भूर्भुवःस्याइन्द्रमूर्तयेनमः इन्द्रमूर्तिमावाहयामिस्था० ॥मोहन्द्रमूरोइ०१०॥ ६ भूर्भुवःस्व.उक्षायनमःउक्षमावाहयामिस्था०॥मोउदहागाहतिष्ठ ।। ७ भूर्भुव स्वःमाण्टायनम.प्माण्डमा स्या० भिष्माण्डइ०३०॥ ॥ अथ आमेयदिकोष्ठे पहले अक्षतपुझोपरि पूगीफ्ले प्रागादिप्रद क्षिणक्रमेण नाममन्त्रै पदक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। ८ ॐ भूर्भुवस्वावरुणायनम.वरणमावाहयामिस्था०॥ भो यसपाइइह तिष्ठ ।। ९ भूर्भुराव पवायनमःयट कमायाहयामिस्या भोनकइहागच्छइ०॥ १० ॐभूर्भुवःस्वःविमुक्तायनम.विमुनमावाहयाभिस्था० ॥ मोविमुक्त इ०३०॥ ११ भूर्भुवःस्वःलितकायायनमालिप्तकायमा स्था० ॥ भोलिप्तकायह०३० ।। १२ भूयःस्व लीलामायनमःलीलापमा०स्थापयामि ॥ भोलीलाकइ० इ० ॥ १३ ॐ भूर्भुव.स्व.एकदंष्ट्रायनम.एकदष्ट्रमावाहयामिस्या० ॥ भोएकदंष्ट्रइ०३० ।। ॥ अथ दक्षिणदिछोप्ठे पड्दले अक्षतपुझोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षि- णक्रमेण नाममन्त्रैः पक्षेत्रपालदेवतानाहनम् ॥ १४ भूर्भुवःस्व ऐरावतायनम ऐरावतमावाहयामिस्था०॥ भो ऐरावत इ०३०॥ १५ भूर्भुवःस्व ओषधिष्ठायनम:ओषधिनमा स्था०॥ भो ओषधिन इ०३०॥ १६ भूर्भुव स्वाबन्धनायनम.बन्धनमावाहयामिस्था ॥ भो बन्धन इ०६०॥ १७ भूर्भुव स्व.दिव्यकायनम.दिव्यकमावाहयामिस्था॥मोदिव्या इ.इ०॥ १८ भूर्भुवःस्वःकम्बलायनमःम्बरमावाहयामिस्था०॥ भो कम्बल इ०३०॥ १९ भूर्भुवःस्वःमीपणायनमःमीपणमावाहयामिस्या ॥भोमीषण इ.इह तिष्ठ।। .

·(१३७) ४ इन्द्रस्येत्यस्यपायुऋपि:त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रचौरोदेवताइन्द्रचारावाहने विनियोगः । इन्द्रस्य वोमुरुतामन कभित्रस्यगर्भविरुणस्युनामि।। सेमानोहळ्यदाति पाणोदेवरथुपतिहव्व्याभाय।।शाभूर्भुवःस्व० इन्द्रचौरायनमःइन्द्रचौरमावाहयाणि स्थापयामि।भोइन्द्रचोरेटहाग०इ०॥ अथ नैत्यदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुञोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिण- क्रमेण नाममन्त्रैः पक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। २० भूर्भुवःस्वः गवयायनमः गवयमावाहयामिस्थाप० भोगवयइहागच्छइह० ॥ २१ ॐ भूर्भुवःस्वः घण्टायनमः घण्टमावाहयामिस्थाप० भोघण्टइहागच्छइह० ॥ २२ ॐ भूर्भुवःस्वः व्यालायनमः व्यालमायाहयामिस्था० भोव्यालइहागच्छ इह० ॥ २३ ॐभूर्भुवःस्वः अणवेनमः अगुमावाद पामिस्याप० भोअणोइहागच्छदहतिष्ठ० ॥ २४ ॐ भूर्भुवःस्वः चन्द्रवारुणाय० चन्द्रव रुणमा० स्था०॥ भो चन्द्रया० इ० इ० २५ ॐ भूर्भुवःस्वः पटाटोपाय० पटाटोपमावाहयामिस्था० गो पटाटोप इ०३० ॥ अथ पश्चिमदिकोठे पड्दले अक्षतपुोपरि पूर्गीफले प्रागादिप्रदक्षिण- कोण नाममन्त्रै पक्षेत्रपालदेवताराहनम् ॥ २६ ॐभूर्भुवःस्वः जटालायनम• जटालमावाहयामिस्था० भोजटाल दहा० इह० ॥ २७ ॐभूर्भुवारयः ऋतयेनम. क्रतुमायाहयामिस्थाप० भो तो इहागच्छइह० ॥ २८ ॐभूर्भुवःस्वः घण्टेश्वराय० घण्टेश्वरमारा० स्था० भोघण्टेश्वरइहा ० इहति० ॥ २९ भूर्भुवःस्वः विटङ्कायनमः विटङ्कमावाहयामिस्थाप० भोविटङ्करहा इ० ॥ ३० भूर्भुवःस्वः मणिमानायनमः मगिमानमावा० स्थाप० भोमणि इ० इह० ॥ ३१ ॐभूर्भुवःस्वः गणबन्धवेनम गणवन्धुमावाझ्यामिस्था० भोगणन्धोइ० इ० ।। अथ वायव्यदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुशोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिण- क्रमेण नाममन्त्रैः पट्क्षेनपालदेवतावाहनम् ।। ३२ ॐभूर्भुवःस्पः डामरायनमः डामरमावाहयामिस्थाप० भोडामरइहागच्छइ० ॥ ३३, ॐ भूर्भुवःस्वः दुण्डिकर्णायनमः दुण्डिकर्णमावा. त्यामोडण्डिकर्णइ०६० .

·(१३८) ५ एयेदिन्द्रमित्यस्यवसिष्ठनपिःत्रिष्टुप्छन्दाइन्द्रमूर्तिर्देवताइन्द्रमूर्त्या- वाहने विनियोगः॥ ॐ पुर्वेदिन्द्रूपंणुव्वबाहु वसिष्ठासोऽअभ्यर्चन्त्य- फैासनस्तुतीधीरवद्धानुगोमध्यम्पातस्युस्तिभिटसदानामा भूर्भुवः स्वः इन्द्रमूर्तयेनम:इन्द्रमूर्तिमावाहयामिस्था० भो इन्द्रमतेइहाग इहतिष्छ ।। ६उक्षासमुद्रइत्यस्य अमतिस्थापिःनिष्टुप्छन्दःउक्षोदेवता उक्षावाहने विनियोगः। ॐक्षासमुद्रोऽअंरुण ?सुपर्णवस्य योनिम्पितुराविवेश ।। मध्ये दियो निहित पश्चिरम्मा विचक्रमे रजसस्पात्यन्नौ ॥ॐ भूर्भुवः स्वःउक्षायनमःउक्षमावाहयामि स्थापयामि।भो उक्ष इहागच्छ इहतिष्ठ॥ ३४ ॐ भूर्भुवःस्वः स्थपिरायनमः स्थविरमावाहयामिस्थाप० भोस्थविर इहा० इह०॥ ३५ ॐभूर्भुवःस्वः दन्तुरायनमः दन्तुरमावाहयामिस्थाप० मोदन्तुर इहा. इह०॥ ३६ ॐ भूर्भुवः स्वः धनदायनमः धनदमापाहयामित्या० भोधनद इहागच्छइह० । ३७ ॐ भूर्भुव.स. नागायनमः नागकमावाहयामिस्या भोनागकर्णइ०३०॥ • अथ उत्तरदिक्कोप्टे पड्दले अक्षतपुखोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिण- क्रमेण नाममन्त्रैः सप्तक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ॥ ३८ ॐ भूर्भुव.सः महाबलायनमः महाव-मामादयामित्या० भोमहाबलइ० इ० ॥ ३१ ॐ भूर्भुवः फेरकारायनमः फेकारमावास्यामिस्था० भोफे कारइ०३० ॥ ४० ॐ भूर्भुव.सः चीरायनमः चीफरमानाहयामिस्यापया० भोचीकरइ०१० ॥ ४१ ॐ भूर्भुवःसासिंहायनमःसिंहमावाहयामिस्यापयामि।मोसिंहइहा० इह ॥ ४२.ॐ भूर्भुवःस्वः मृगायनमः मृगमावाहयामित्यापयामि।भोमृगइहागच्छातिठ ॥ उत्तरदिकोष्ठेपड्दलस्यान्तिमदलार्धे- ४३ ॐ भूर्भुवःस्व: यशायनमः यक्षमावायामित्यापयामिभीयाइहागच्यइ० ।। उत्तरदिकोष्टपड्दलस्यान्तिमदलाधेयक्षादुत्तरतः-- ४४ ॐभुर्भुवःस्वः मेघवाइनायनमः मेघवाहनमाषाह स्था० भोमेघवाहनइ० इ० ॥

·(१३९) ७ यद्देवाइत्यस्यप्रजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः कूष्माण्डोदेवता कूप्मा ण्डावाहने विनियोगः।।यदेवादेबुहेडनन्देवासश्चकुमाव्यम् । अनिमात- स्मादेन सोविश्वान्मुञ्चत्वहसः ॥३॥ भूर्भुवः स्वः कूष्माण्डाय नमः कूष्माण्डमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो कूष्माण्ड इहागच्छ इह तिष्ठ । ॥अथ आनेयदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुञ्जोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिणक्रमेण पटक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। ८ इमम्मइत्यस्य शुनःशेषऋषिःगायत्रीछन्दः वरुणो देवता वरुणा- वाहने विनियोगः ॥ मम्मे वरण श्रुधी हवमुया च मृडय ।। त्वाम- वुस्युराचके ॥ ३ ॥ अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ अथ ईशानदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुक्षोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदाक्षिण- क्रमेण नाममन्त्रैः सप्तक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। ४५ ॐ भूर्भुवःस्व तीशोष्ठायनमःतीगोठमावाहयामिस्था-भोतीगोष्ठइ० इ०॥ ४६ ॐ भूर्भुवःस्यःअनलायनमःअनलमावाहयामिस्था भोअनलाइहागच्छइह ॥ ४७ ॐ भूर्भुवःस्व.शुक्लतुण्डायनमःशुलतुण्डमावाहस्था [०भोशुलतुण्डइ०६० ॥ ४८ ॐ भूर्भुवःस्य सुधालापायनमःमुधालापमावास्याभो सुबालाप इ०३०॥ ४९ ॐ भूर्भुवःस्वाबर्बरकायनम वरिषमावाहयामेस्या भोवर कइहा. इह०॥ ईशानदिकोष्ठपड्दुलस्यान्तिमदलार्धे- ५० ॐभूर्भुवःस्वःपवनायनमःपवनमावास्यामिस्था.. भोपवनइहागच्छइइतिष्ठ ईशानदिकोष्ठपड्दलस्यान्तिमदलार्धे पवनादुत्तरतः- ५१ ॐ भूर्भुवस्यापारनायनमःपावनमावाहयामिस्था • भोपावनइहागडद ॥ .

·(१४०) ९ नहिस्पशमित्यस्यविश्वामित्रपिः त्रिष्टुप्उन्दः यटुफोदेवता बड़- कायाइने विनियोगः ॥ ॐनहिस्पशुमविदन्नुन्यमुस्पान्धानरात्पुरऽपतार- मुग्ने? एमेनमधन्नुमृताऽभमत्यवश्वानरबजित्यायदे॒वा? ॥६॥भूर्भु- वः स्वारटुकायनमःबटुकमावाहयामि म्यापयामिभिायटुकडहाइह तिष्ठ।। १० मुञ्चन्तुमेत्यस्य बन्धुर्मपिः उप्णिक्छन्दः विमुक्तो देवता ॥ विमुक्ताराहने चिनियोगः ॥ॐमञ्चन्तु मा शपथ्यादथा वरुण्यादुत ।। अर्थी यमस्य पटीशत्सर्वस्मादेवकित्यिपाव।।।ॐभूर्भुवःस्वः विमुक्ता- यनमः विमुक्तमावाहयामि स्थापयामि भो विमुक्त व्हागन्छ इह तिष्ठ।। ११ फुर्वनेचेदेत्यस्यदधीचमापिःअनुष्टुप्छन्दः लिप्तकायोदेवता लिप्त- कायावाहने विनियोगः॥ॐफनोहफाणि जिजीविपेच्छता-समार॥ एवन्त्वयिनान्ययेतोस्तिनकम्मलिप्यतेनरेंभूर्भुवःस्वालिप्तकाया- यमनमः लिसजायमावाहयामिस्थापयामि।भोलिप्तकाय इहागन्छ इहतिष्ठ।। १२ अर्मेभ्यइ नारायणम उप्णिस्छ० लीलाकोदे०लीलाकामा०वि०। अम्र्मभ्योहस्तिपञ्जवायाशुपम्पृष्टयगोपालवीर्यायाविपालन्तेजसेजपा: लमिरयिकीनाशड्डीलालायसुराकारम्भद्रायगृहप ० श्रेयसेवित्तधमाध्य क्ष्यायानुक्षत्तारम्। भूर्भुली०ली०मा०स्था। भा०ली०३०३० ॥ १३ सुपर्णमित्यस्यपायुक्रपिःनिष्टुप्छन्दःएकदंष्ट्रोदै ० एकदष्ट्रावाहने विनियोगः। असुपर्णश्वस्तेमृगोऽअस्यादन्तोगोभि सन्नद्धापततिप्पमता ।। यानर ८ सञ्चविचुद्रचन्तितत्रास्मभ्युमिपटशर्मयजसनभूर्भुवः स्वःएकदंष्ट्रायनमः एकदंष्ट्रमावाह० स्थापयामि/भोएकदंष्ट्र डहागन्छइह०॥ १ लीलालोक इति पाठान्तरम् ॥

·(१४१) .. ।। अथ दक्षिणदिकोप्ठे पड्दले अक्षतपुञ्जोपरि पूगीफले मागादिप्रदक्षिणक्रमेण पक्षेत्रपालदेवताबाहनम् ॥ १४ प्रजापतयइत्यस्य प्रजापतित्रपिः धृतिश्छन्दः ऐरावतो देवता ऐरावतावादने विनियोगः ॥ प्रजापतये च वायवे च गोमृगो वरुणा-. यारण्यो मेंपो युमायु कृष्णों मनुष्यराजाय मुकट : शार्दूलाय रोहिद- पभायं गयी क्षिपश्येनाय वर्तिका नीलङ्गोट क्रिगि + समुद्राय शिशुमारों हिमवते हुस्ती।।ई-भूर्भुवः स्वः ऐरावताय नमः ऐरावत- मात्राहयामि स्थापयामि ॥ भो ऐरावत इहागच्छ इस तिष्ठ । १५ ओपधयइत्यस्य बन्धुपिः अनुष्टुप्छन्वः ओपधिन्नो देवता ओपधिनावाहनेविनियोगः। ओपधयुटसम्वदन्तसोमेनसहराज्ञा यस्मैक णोतिबाह्मणस्तराजन्पारयामास।भूर्भुवः स्वः ओपधिनायनमः . ओपधिनमावाहयामि स्थापयामि ।। मो ओपधिन्न इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १६ त्र्यम्बकमितिमन्त्रस्य वसिष्ठनपिः त्रिष्टुप्छन्दः बन्धनो देवता यन्धनायाहने विनियोगः॥ॐयम्बकंयजामहेसुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम्।। उ - सुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ ॥ अभूर्भुवः स्वः बन्धनाय नमः बन्धनमावाहयामि स्थापयामि ॥ मो बन्धन इहागच्छ इह तिष्ठ॥ १७ देवसवितरित्यस्यप्रजापतिक्रपिात्रिष्टुप् छन्दःदिव्यंकोदेवता दि- म्यकावाहनेविनियोगः।। अदेवसवितुमसुवयुज्ञम्मसुंवयज्ञपतिम्भगाय ॥ दिव्योगन्धर्वकेतुपूरकेतन्नः पुनातु बाचस्पतिर्वाचनः स्वदतु ॥४॥ भूर्भुवःस्वःदिव्यफायनम:दिव्यफमावास्यामिस्था०भोदित्यकद०३०॥ १ ग्रन्थान्तरे-दिग्यकस्थाने अचिका गवयस्थाने गणकः । इति पाठान्तरम् ।।

·१८ सीसेनेत्यस्य प्रजापतित्रापिः जगतीछन्दःकम्बलोदेवता कम्ब- लावाहने विनियोगः ॥ ॐसीसेन तन्त्रुम्मनसा मनीषिणऽ ऊर्णासूत्रेण कुत्रयों वयन्ति ।। अश्विना युज्ञ सविता सरस्वतीन्द्रस्य सुपं रुणो -भिपुज्यन् ॥९॥ ॐभूर्भुवःस्व कम्बलाय नमः कम्बलमायाहयामि स्थापयामि ।। भोकम्बल इहागच्छ इह तिष्ठ । १९ आशुः शिशानइत्यस्य अप्रतिरथापिः त्रिष्टुप्छन्दःभीषणोदेवता भीपणावादने निनियोगः ॥ ॐआशु? शिगानोन्यूपभोनभीमोघनाघुन? क्षोभणचणीनाम् । सुइक्रन्दनानिमिपऽएकवीर-शुत सेनाऽअनयत्सा- कमिन्द्रा भूर्भुवःस्वाभीपणाभीपणमा०स्था भाभी०इ०३०॥ ॥ अथ नम्रत्यदिधोष्ठे पड्दले अक्षतपुञ्जोपरि पूगीफले मागादिमदाक्षिणप्रमेण पट्क्षेत्रपालदेयतावादनम् ।। २० इमध्-साहस्रमित्यस्य विरूपऋपिः कृतिश्छन्दः गवयो देवता गवयावाहने विनियोगः ॥ ॐडुमठ- साहस्रम शुतधारमुत्स व्युच्यमान सरिरस्यु मध्ये ॥ घृतन्दुहानामदितिञ्जनाया मा दिसीट परमे . टव्योमन् ॥गवुयारण्यमर्नु ते दिशामि तेने चिन्यानस्तुन्वो निपींद ।। गुवयन्ते शुगृच्छतु चन्दुिप्मस्तन्ते शुगृच्छतु।भूर्भुवः स्वः गवयाय नमः गवयगावाहयामि स्थापयामि ॥ भो गवय इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २१ कुम्भोवनिष्टरित्यस्य प्रजापति पिः जगती छन्दः घण्टो देवता घण्टायाहनेविनियोगः कुम्भोव्वनिष्टजनिताशचीभिरिमन्नग्रेयोन्याङ्ग- भॊऽअन्ताप्लाशिवर्यक्तशतधारऽउत्सौदुहेनकुम्भीस्वधाम्पितृभ्यर, ॐभूर्भुवःस्वाघण्टायनमःघण्टमावाहयामि स्थापयामि।भोघष्ट०३०३०॥

·(१४३) २२ आक्रन्दयेत्यस्य पायुक्रपिात्रिष्टुप्छन्दाव्यालोदेवताव्यालावाहने विनियोगः ॥ ॐआक्रन्दय बलमोनो नुs आधा निष्टनिहि दुरिता बाधमानः । अपनोथ दुन्दुभे दुच्छुना इतऽ इन्द्रस्य मुष्टिरसि बुडियस्व ॥६॥ ॐभूर्भुवःस्वः व्यालायनमः व्यालमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो व्याल इहागच्छ इह विष्ट । २३ इन्द्रायाहीत्यस्य मधुच्छन्दामपिः गायत्रीछन्दः अणदेवता अण्याचाहने विनियोगः ॐइन्द्रायाहि चित्रभानो सुताऽ डुमे त्वाय ।। अण्वीभिस्तना पूतास: ॥ ॥ अभूर्भुवःस्वः अगवे नमः अणुमाया- हयामि स्थापयामि ॥ भो अणो इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २४ चन्द्रमा इत्यस्य त्रितमपिः वृहतीछन्दः चन्द्रवारुणो देवता चन्द्रवारुणावाहने विनियोगः ॥ चन्द्रयाऽ अप्स्व-तरा सुपर्णो धावते रवी ॥ रयिम्पिशङ्गम्बहुलम्पुरम्पृहः हरिरेति कनिक्रदत् ।। ॐ भूर्भुवः स्वः चन्द्रयारुणाय नमः चन्द्रवारुणमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो चन्द्रवारुण इ०इह तिष्ठ ।। २५ स्वाकृतोसीत्यस्य गोतमापिः यजुश्छन्दः पटौटोपो देवता पटाटोपाचाहने विनियोगः ॥ अस्वाळूतोसि विश्वभ्यऽ इन्द्रियेभ्यों दिव्येभ्युट पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्ट्र स्वाहाँ त्वा सुभ मुयीय दे॒वेभ्यस्त्वा मरीचियेभ्यो देवांशो यस्म स्पेड़े तत्सत्यमुपरिनुता भुङ्गेन हदोसौ फट् प्राणायं त्वा ब्यानाय त्वा ॥३॥ॐभूर्भुवः स्वः पटाटोपाय नमः पटाटोपमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो पटाटोप इहागच्छ इह तिष्ठ । १ कल्पद्रुमे अगुस्थाने अंशः । २ पटाटोपस्याने पटाटोपः । इति पाठभेदः ॥

·(१४४) ॥अथ पश्चिमदिकोष्ठे पहले अक्षतपुञ्जोपरि पूगीफले मागादिमदक्षिणक्रमेण पट्झेरपालदेवतावादनम् ।। २६उग़ामित्यस्यमभापति त्रिनुप्छ० जटालो०दे० जटालावाहनेपि०- ॐउग्रॅलोहितेनमिवाताव्यत्येन रुद्रन्दान्त्येनेन्द्रम्पफ्रीडेनमुरुतो चलन साध्यान्मुमुद्रा ।। भवस्य कण्ठ्यहरुद्रस्यान्तःपाळम्महादेवस्ययकन्छु वस्यत्वनिष्ट पशुपते:पुरीतन् । भू०जज०मा०रयाभो०६०४०।। २७ पवित्रणेत्यस्य प्रजापतिमपिः गायपीछन्दः ऋतुर्देवता ऋत्वा वाहने विनियोगः । ॐपवित्रेण पुनीहि मा शुफ्रेणं देवु दोयत् ॥ अग्ने क्रत्या कर्तृ१ रनु ॥६॥ ॐभूर्भुगः स्वः क्रतये नमः ऋतुमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो तो इहागच्छ ।। इह तिष्ठ । २८ आजियेत्यस्य कुसुरुबिन्दु पिः उप्णिक्छन्दः घण्टेश्वरो देवता घण्टेश्वरावाहने विनियोगः ॥आजिंघकुलशम्मुह्यात्वाविशन्विन्दवः ।। पुनर्जानिवर्तस्वसान: सुहसन्धुपक्ष्योरुघारापयस्वतीपूनाविशता- दृषि भू० घण्टेश्वरायनमःघण्टेश्वरमा०स्था भोघण्टेश्वर०३०३०॥ २९ वायोशुक्रइत्यस्यपुरुमीढाजमीढारपीअनुष्टुप्छन्दःविटङ्कनेदेवता विटेवावाइने विनियोगः॥ॐवायोशुक्रोऽभयामितेमध्वोऽअग्रन्दिविष्टिपु॥ आयोडिसोमपीतयेस्पाहोदेवनियुत्वता ॥३७॥ ॐभूर्भुवः स्वः विटङ्काय नमः विटङ्कमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो विटङ्क इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३० दैव्याहोताराइत्यस्यस्वस्त्यात्रेयमपि अनुष्टुप्छन्दःमणिमानोदे- वतामाणमानावाहनेविनियोगाग्दैव्व्याहोताराभिपजेन्द्रेणसयुमायुजा ।। . १ क्रतुस्थाने ऋतुः। २ विटङ्कस्थाने विकट इति पाठान्तराणि ॥

·जगतीच्छन्दऽइन्द्रियमनहानगवियाँदधुटा भूर्भुवः स्वःमणिमाना- यनमः मणिगानमावाहयामि स्थापयामिामो मणिमानइहागच्छ इह तिष्ठा "यून्तसमः ॥डते वरुण उन्त्स्यर्वेन्पत्रातऽवाहु ?परमञ्जनित्रम् ॥३॥ ॐ भूर्भुवःस्वः गणवन्धवे नमः गणवन्धुमा०स्था भोगणवन्धो०३०३०॥ ॥ अथ वायव्यादिकोठे पड्दले अक्षतपुञ्जोपरि पूगीफले प्रागादिप्रदक्षिणक्रमेण पक्षेत्रपालदेवताबाहनम् ।। ३२ प्रतिश्रुकाया इत्यस्य नारायणकपिः भुरिगतिश्छन्दः डामरी देवता डामरावाहने विनियोगः।। उम्प्रतिश्रुत्तीयाऽ अर्त्तनं घोपाय भपम- न्ताय बहुवादिनमनन्तायु मूक शब्दायाइम्बराघातम्यहंसे वोणावाद- डोशाय तूणध्ममररस्पराय शङ्खमं बनाय वनुपमन्यतौरण्याय दाउपम् in भूर्भुवः स्त्रः डामराय नमः डामरमावाहयामि स्शपयामि ॥ भो डामर टहागच्छ दह तिष्ठ ।। ३३ शुद्धवालइत्यस्य प्रजापतिसपिः जगतीछन्दः दुण्डिकर्णो देवता झुण्डिकर्णावाहने विनियोगः ।। शुद्धव ला सुईशुद्धवालोमणिवालस्ता अधिना? श्येत - श्येताक्षोरुगस्ते रुद्राय पशुपनये कपर्णा यामा अंबालिमा रोद्रा नभोल्पा नमः दृष्टिकर्णमावास्यामि अत्रय कारोत्तरयति 'अ' कारस्यदीर्घत्वाविषय-शुक्लयजः-प्रातिशाख्ने तृतीया. ध्याये १२२ सूत्र- नरस्सतकिपीनस्तऽआहुर्नियुद्धिष्णुयव ॥' नरः सप्तनपान नः तऽआहुः नियुद्भिः एतेषु यत्रत्ययं हस्त्रो दीर्घत्यमापद्यते ॥ याना: ॥६॥ यांसत ||२६|यानश्रुका ॥ ३६॥ यत्रोनियुभिः ॥४॥ इत्यादिए ।

·(१४६) ३४ वलविज्ञाय इत्यम्य अप्रतिरयपि:त्रिगुप्छन्दः स्थपिरो देवता स्यविरावाहने विनियोगः।। बुलविज्ञाय स्थविरमवीरसिहस्वान्बाजी सहमानन? ॥ अभिवीरोऽ अभिसत्वा सहोजा जैनमिन्द्र रथुमाति गोवित्।। ॐ भूर्भुवः स्वः स्थविराय नमः स्थविरमावाहयामि स्याए- यामि ॥ भो स्थविर इहागच्छ इह तिष्ठ । ३५ सुपर्णमित्यस्य पायुपिः विष्टुप्छन्दः दन्तुरो देवता दन्तुर- चाहने पिनियोगः ॥ सुपर्ण वस्ते मृगोऽ अस्या दन्तो गोभिः सनहा पतति प्रसूता ।। यना नर८ सञ्च विच इवन्ति तत्रास्मभ्यु- मिपंचागर्म बह-सन् ॥क्षा अभूर्भुवः सः उन्नुराय नमः दन्तुरमा- बाहयामि स्थापयामि ॥ भो दन्तुर उहागन्छ यह तिष्ठ ॥ ३६ अग्ने अन्छादत्यस्य तापसमपिः अनुष्टुप्छन्दः धनदो देवता धनदावाहने विनियोगः ॥*अग्नेऽअन्छावदेहनप्रति न८ सुमनाभव ॥ प्रनों यच्छ सहस्राजित्वा हि धनुदाऽ असि स्वाहा ।सा अभूर्भुवः स्वः धनदायनमः पनढमावाहयामि स्थापयामि ॥ भोधनद इहागच्छ म्हतिष्ठ।। ३७ भद्रवर्णेभिरित्यस्य गोतममपि त्रिष्टुप्छन्दः नागकणों देवता नागकवाहने विनियोगः॥ॐद्रणेभिः शृणुयाम देवाभुद्रम्पश्येमा क्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुनासस्तनूभियगेमहि देवहितयदायु- ॥३६॥ भूर्भुवः स्वः नागकणाय नमः नागरर्णमावाहयामि स्थापयामि भा नागकर्ण इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १ याज्ञवल्क्यशिक्षायाम्-वकरास्त्रिविध प्रोत्तो गुरुर्लधुलघूत्तर आदौगुरल्धु मध्ये पदान्ते तु ल्धृतर. ॥

·(१४७) ॥ उत्तरनिकोप्टे पड्दले अक्षतपूजोपरि पूगीफले मागादिप्रदक्षिण क्रमेण अन्तिमदले चैकाधिकः इतिसप्तक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ।। ३८ वाहमेवलमित्यस्य प्रजापतिकपि गायत्रीछन्दः महापलो देवता महाबलावादने विनियोगः।।अवाहमे चलमिन्द्रिया-हस्तों में कर्मचार्यम्।। आत्मा पुत्रमुरो मर्म ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः महागलाय नमः महायलमा- वाहयामि स्थापयामि ॥ भो महाबल इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ३९ अपाम्फेनेनेत्यस्य रामपिः गायत्रीछन्दः फेत्कारो देवता फेलाराबाहने विनियोगः ॥ ॐअपाम्फे नु नमुचेटशिरंऽइन्द्रोदवर्तयः॥ विश्वा यदयस्पृधः ॥२॥ भूर्भुवः स्वः फेत्काराय नमः फेकार- मावास्यामि स्थापयामि ॥ फेरकार इहागच्छ इह निष्ठ ।। ४० इद-हविरित्यस्य मजापतिमपिः अष्टिश्छन्दः चीको देवता चीफराबारनै विनियोगः ॥ ॐद हुवि? प्रजननम्मेऽअस्तु दर्शवीर सर्द्धगण स्वस्तये ॥ आत्मसनि मजासनि पशुसनि लोकसन्य- भयसनि ॥ अमिर मुनाम्बहुलाम्में करोत्वसम्पयों रेतोऽअस्मासु धत्त ॥६अभूर्भुवः स्वः चीकराय नमः चाकरमावाहयामि स्थापयामि ।। भो चीकर इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४१ याव्यात्रमित्यस्य हेमयनिपिः अनुष्टुरच्छन्दः सिंहो देवता सिंहावाहने विनियोगः ॥ ॐो व्यानं विपूचिकोभी व्यञ्च रक्षति ॥ श्येनम्प॑तुनिण सिह सेमम्पात्वहसटा भूर्भुवः स्वः सिंहाय नमः सिंहमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सिंह इहागच्छ इह तिष्ट ।। १ प्रतिज्ञासूने-अथान्तस्थानामाद्यस्य पदादिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य संयुक्त- स्यापि रेफौपान्त्याभ्यामृकारण चाविषेणादिमध्यानसानेचारणे जकारोचारण द्विर्भावप्येषम् ॥

·(१४८) ४२ मृगोनभीमइत्यस्यजयमपि त्रिष्टुप्छन्दः मृगोटेवता मृगापाइने विनियोगः।।मृगोनभीम? कुचरोगिरिष्टा? परावतऽआजगन्यापरस्या। सृफमशायपविमिन्द्रतिग्मविशत्रून्नादिविधानुदस्य शाभुर्भुवः स्वः मृगाय नमःमृगपावाहयागि ग्थापयामि ॥ भो मृग इहागन्छ यह तिष्ठ। ४३ देवहूरित्यस्यविधृतिमपिः अनुष्टुप्छन्दः यसोदेवता यक्षावाह- नविनियोगः|| देवहर्पाचंवक्षत्सम्नहर्यज्ञाचवक्षत्यक्षदग्नि - वोर्दैवॉ२ऽआचवक्षत्।।।उत्तरदिकोष्ठपदलस्यान्तिमदला-भुभूवः रवः यक्षाय नमः यक्षमावाहयामि स्थापयामि । भो यक्ष इहागच्छ इह तिष्ठा। ४४ जीमूतस्येत्यस्य भरद्वाजसुतपायपिः पिष्टप्छन्दः मेघवाहनो देवता मेघवाहनावाहने विनियोगः ॥ ॐजीमूतरयेव भवति प्रती यदी याति समदामुपस्थे । अनाविद्धया तुन्वा जय त्वा स त्या धर्मगो महिमा विपतु ॥३॥ उत्तरदियोष्ठपड्दलस्यान्तिमदलार्धे यक्षादुत्तरत:- ॐभुवः स्वः मेयवाहनाय नमः मेघवाहनमावाहयामि स्थापयामि ।। भो मेघवाहन इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॥ अथईशानदिकोष्ठे पड्दले अक्षतपुञ्जोपरिपूगीफले प्रागादिप्रद- क्षिणकमेण अन्तिमढले चैकाधिसः इति सप्तक्षेत्रपालदेवतावाहनम् ॥ ४५ तीतान्योपानित्यस्य पायुर्मपिः जगताछन्दः तीक्ष्णोष्ठो देवता तीक्ष्णोष्ठावाहने विनियोगः ॥ ॐतीवान्योपान्कृष्ण्वते पंपाणुयोश्चा स्थेमिट सुह छाजयन्तः ॥ अवकामन्तुः प्रपंदैरुमित्राक्षिणन्तुि श१७ रनपछ्ययन्तः ॥॥ ॐभूर्भुवः स्वः तीक्ष्णोष्ठाय नमः तीक्ष्णोष्ट- मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो तीक्ष्णोष्ठ इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·४६ वायुप्लेत्यस्य प्रजापतित्रापिः बृहतीछन्दः अनलो देवताअनला- वाइने विनियोगः ॥ अवायुष्टो पत्तैरयत्वसितग्रीवुजगैन्यग्रोधश्चमसै? गस्मलिट्टेध्यां ॥ एप स्य राथ्यो वृपा पद्भिश्चनुभिरेदंगन्ब्रह्मा कृष्णव नोवतु नमोनये ॥॥ ॐभूर्भुवः स्वः अनलाय नमः अनलपावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अनल इहागन्छ इह तिष्ट । ४७ अदित्यास्त्वापृष्ठदत्यस्य उशनामपिः शकरीछन्दः शुलतण्डो देवता शुक्रतुण्डावाहने विनियोगः ॥ अदित्यास्त्वा पृष्ठे साढयाम्य- न्तरिक्षस्य धुी टिम्भनीदिशामधिपत्नीम्भवनानाम् ॥ अमिट्टैप्सोऽ अपामसि विश्वकर्मा तऽ ऋपिरश्विनायूं सादयतामिह त्वा जा भूर्भुवः स्वः रामतुण्डाय नमः शुलतण्डमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शुरुतुण्ड इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४८ द्यौस्ते पृथियीत्यम्य प्रजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः सुधालापो देवता सुधालापावादने विनियोगः ॥ अद्यास्त पृथि युन्तरिक्षं वायु- मित्रम्पृगातु ते ।। सूर्यस्त नक्षत्र सह लोकपृणोतु साधुया ॥४॥ भूर्भुवः स्वः सुपालापाय नमः सुधालापमावाहयामि स्थापयामि ।। भो सुधालाप इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४९ सम्बहिस्त्यिस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः घर्षरको देवता बरकावाहने विनियोगः ॥ सम्मुहिरेता हुविषा घृतेन समा- दित्य मुनिट सम्मुरुमि ॥ समिन्द्रो विश्वदेवेभिरक्तान्दुिळ्यन्नो गच्छतु यत्स्वाहा ॥ २१॥ अभूर्भुवः स्वः वर्वरकाय नमः वर्वरकमा- वाहयामि स्थापयामि ॥ भो वर्वरक इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(१५० ५० पयमानः स इत्यस्य मजापतिमा: गायत्रीछन्दः पवनो देवता पवनावाहने विनियोगः ॥ अपवमानः सोऽ अयन: पवित्रेणु विवं- पणिः ॥ य? पोता स पुनातु मा॥२॥ ईशानदिकोष्ठपदलस्यान्ति मदलाः-अभूर्भुवः स्वः पवनाय नमः पवनमावाहयामि स्थापयामि ।। भो पवन इदागच्छ इह तिष्ठ । ५१ अभ्यर्पतेत्यस्य वामदेवनापिः त्रिष्टुप्छन्दः पावनो देवता पावनावाहने विनियोगः अभ्यर्पत सुष्टुतिङ्गव्यानिमुस्मासु भद्रा द्रविणानि धत्त । डुमै युज्ञन्नयत देवता नो घृतस्य धारा मधुमत्पवन्ते ॥जाईशानदिकोष्ठपदलस्यान्तिमदलार्धे पवनादुत्तरतः ॐ भूर्भुवःस्वः पावनायनमःपावनमावाहयामि स्थापयामि।भो पावन इहागच्छ इह तिष्ठ।। प्रतिष्ठापनम्-अमनौजूतिः ॥ ब्राह्मणम् अमुनोजूति पतामाज्यस्ये- तिमुनसावा इद सर्वमान्यन्मनसचेतत्समामोतिवृहस्पतिय॑जमिमुतनी metmaiभाति निश्वेटेवासऽइहमादय- पात्मतिष्ठति। एपर्वमति० ।। अजरादिमण्डलदेवतासहित श्रीक्षेत्रपाल सुप्रतिष्ठितो वरदो भव ॥ ध्यानम्--ॐथजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः ध्यायामि ।। आसनम् अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालायनम' आसनसमर्पयामि ॥ पायम्-ॐअजराटिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपाला- यनमः पायं समर्पयामि ।। अर्घ्यम्-अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षे. अपालायनमःमायं समर्पयामि।आचमनीयम्-ॐअजरादिमण्डल्देवता- सहित श्रीक्षेत्रपालायनमःआचमनीयं समर्पयामि।।पञ्चामृतस्नानम्-ॐ. अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालायनमः पञ्चामृतस्नानसमर्पयामि।

·(१५१) . पञ्चामृतस्नानान्तशुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आंच मनीयं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानम्-ॐअजरादिमण्डलदेवतासहित श्रीक्षेत्रपालाय नमः गन्धोदकस्तानं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानान शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।।शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पया उद्वर्तनस्नानम्-अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः उद्धर्त नस्नानं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्नानान्ते उष्णोदकस्नानसमर्पयामि।।उष्णो. दफस्नानान्ले शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं 'समर्पयामि।।अभिपेकः-ॐअजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालायनमः अभिपेकस्नानं समर्पयामि ।। स्नानम्-ॐअजरादिमण्डलदेवतासहितश्री क्षेत्रपालायनमः स्नान समर्पयामि।। स्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। वसम्-अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेतपालायनमः बखं समर्पयामि।। वसान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उपवीतम् -ॐअजरादिमंडलदेवता- सहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः उपवीतंसमर्पयामि।उपवीतान्तेआचमनीयंस। गन्धम् -अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः गन्धं समर्प०॥ असताः-ॐअजरामिण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः अक्षतान्स०॥ .. मण्डलदवतासाहतधाक्षत्रपालाय नमः दा ५शयाम ।। नवयम्- ॐअजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नमः नैवेमं निवेदयामि ।

·(१५२) देवताग्रेगोमयेनजलेवाचतुष्कोणं मण्डलंकृत्वातदुपरिनवेद्यपात्र निधाय तत्तुलसीपत्रं निक्षिप्यगायत्रीमन्त्रेणसम्मोत्यधेनुमुद्रां मर्यग्रांसमुद्रया तर्जनीमध्यगाइष्टेन-प्राणायस्वाहा। मध्यमानामिकाङ्गोन-अपानाय स्वाहा कनिष्ठिकानामिकाङ्गुष्टेन-न्यानाय स्वाहा। कनिष्टातर्जन्यङ्गुष्ठेन- ॐउदानाय स्वाहा । साङ्गुष्टाभिः सर्वाङ्गुलिभिः असमानाय स्वाहा ।। पूर्वापोशनसमर्पयामिनिवेद्यमध्य पानीयं समर्पयामि।उत्तरापोशनसम० इस्तप्रक्षालनार्थजलं समर्पयामि।। मुखप्रक्षालनार्थेजलंसमर्पयामि।आच तीयं समर्पयामि।। करोदनाथचन्दनसमर्पयामि ।।फलानि-ॐअजरादि मण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालायनमाइनुद्भवानिनानाविधफलानिसम० मुखवासार्थताम्मूलम्-अजरादिमण्डलदेवतासहितश्रीक्षेत्रपालाय नम मुखवासाघुसपूगीफलताम्मूलंसमर्पयामि दक्षिगा-*अजगदिमण्डलदे वतासहितश्रीक्षेत्रपालायनमः नुवर्णपुप्पदक्षिणां समारार्तिक्यम्- ॐअजरादिमण्डलदेवतासहित क्षेत्रपालापनमः कगतिायंस ॥जले. नप्रदक्षिणावर्तनम् । पुष्पैर्देवबन्दनम्। आत्मवन्दनम् ।। हस्तप्रक्षालनम् ।। मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-*अजरादिम० देवतासहितश्रीक्षेत्रपालायनमःमन्त्रपु० स०॥ प्रदक्षिणा-ॐभजरादिमण्डलदं० स० श्रीक्षेत्रपा० नमःप्रदक्षिगाँ सानमस्कारः-अजरादिमन्दे०स० श्रीक्षेत्रपालायनमानमस्करोमि।। विशेषार्थ्य:-- अर्घ्यपाजलंसम्पूर्यचन्दनपुप्पाक्षतसहितनारिकेलञ्चधृत्वा अजरादिम० दे०स० श्रीक्षेत्रमा विरोपायंस॥ प्रार्थना-ॐनमामिले- नि जरादिम०दे०स०श्रीक्षेत्रपाल प्रीयताम्।।इतिक्षेत्रपालपीठदेवतापूजनम् ।।

·॥अथ विष्णवर्चनकल्पलतारुद्रफ्ल्पद्रुमानुसा- रिवद्धिनीपूजार्य जलयानापयोगः ।। जलाशयगमनम् --सपत्नीको यजमानः आचभ्य माणानायम्य देशका सङ्कीर्त्य मारब्धमहारुद्राख्ये कर्मणि वहिनीपूनार्थ नव्यात्रा करिष्ये इति सल्य पारघोपपुरःसरं शृङ्गारितान्तानमयानकलशान सुवासिनीमस्तकोपरि ग्राहयित्वा मङ्गलगीतगायन्तीश्च ताः अग्रतः कृत्वा जानोभद्रानुवार शान्त्यध्याय च पठनिः आचार्यनविग्भिः सह जलयातोपयुक्तपूजासम्भारान् गृहीत्वा नधादिजलाशयं गन्छेत् ॥ १ करपद्रुम जल्यालाप्रयोग मधुपर्कानन्तर दृश्यत पर चव करणे यज्ञारम्भरिने कर्मनाहुल्या मण्डपप्रवेशानिस्थापन दिकर्मस्वनीव विलम्बो भवेजल्यानाया नात्यावश्यक रव द्वितीयेह्नि क्तव्य इति सौगम्यान प्रयोजित ॥ महारुद्रे जल्यात्राविधिन के चित्प्राचीनप्रन्यपूपलभ्यत परञ्च शिष्टाचारबाहुल्यादस्माभि सई त अा वृतात इति दिक् ॥ २ जलयात्रासादित्यम-ताम्रमया नवक ल्दा , गामून, गोमय, गादधि गादुग्ध, गाधृत, शर्करा १ दोर, केशरिचन्दनम् , तण्डला , पुष्पाणि, पूगीफ्लानि, धूपशलाका , दीपपात्रम् , दीपार्थे तुल्म्, होमा घृतम् , सौभाग्यद्रव्याग, नार शादिपलानि, नागवल्लीपन्नाणि २५, दक्षिणार्थ द्रव्यम् , दूर्वा , अश्वत्यपत्राणि, औदुम्बरपनाणि, प्लक्षपनाणि, आम्रपत्रागि, वटपत्राणि, एला , त्वङ्गानि, रातमृत्तिया , सर्वोषधी, लषपात, सर्पपा , पञ्चरत्न पुटीका नव, रक्तसूत्रम् , यवा , बल्यर्थं पायस मापाच, गुड , यज्ञोपर्वातानि, मधु, आचमनपात्रम्, पञ्चपातम् वलपक्षपपानम्, अर्धपात्रम्, कुट्युम, सिन्दूरम्, श्वेतर्णम्, रक्तचूर्णम्, हरिद्राचूर्णम, कर्पूरम्, जलमातृशादिस्थापनार्थे हस्तमात्र रक्त श्वेत या वनराण्डम् ॥ आचमनीयपात्रे निक्षेपणार्थ ककोल्जातपिलचर्णम् ॥ .

·(१५४) जलागयंप्राप्यजलाशयतीरेशुचिदेशेषञ्चगव्येनभूमिसम्प्रोभ्यगोमयेन चतुरसमण्डलं कृत्वा स्वस्तिकविरच्यतदुपरिसपत्नीकंयजमानमुमुख- मुपदेशयेत् पजमानपुरतो यवैस्तण्डुलैःसौभाग्यद्रव्यादिना वा अष्टदलं पर्म कुर्यात् आनीतालयफलशान् पूमासम्भारोश्च समोपे संस्थापयेत् ।। सङ्कल्पः-आचम्यमाणानायम्य देशकाला सङ्घीयजलयात्राङ्गभूतं श्रीवरुणदेवतामीत्यर्थंगणेशगलमातृमीवमातृस्थलमातृसप्तसागरयोगिनी- क्षेत्रपालजलयरुणभूमिपूजनपूर्वकनवर्द्धिनीकलशेपु वरुणपूजनं करिष्ये। मर्वदिक्षुमर्पपविकिरणम्-इन्द्रयोपस्त्येत्यस्यगोतम पि: यनुश्छन्दः उत्तरदिर्देवतासर्पपविकिरणेविनियोगःहुन्धोपस्त्वावसुभिःपुरस्ता सातुमचैतास्याग्दै पुवात्पातुमनौजवात्त्वापितृमिदक्षिणुव? पातुविश्व- कात्यादिस्यरुत्तरतरपस्चुिटमुरन्तुसंधाबीहिायज्ञान्निरसृजामिया गणपतिपूजनम्-ताम्रपालेगणेशंसंस्थाप्य-महागणपति ध्यायामि।। यहागणपतिमागाहयामि ॥ प्रतिष्ठापनम्-गणेश प्रतिष्ठितो वरदो भव ।। महागणपतये नमः आसनं समर्पयामि।। महागणपतये नमः पाद्यं समर्प- यामिमहागणपतयेनमःअध्यं समर्पयामि।।महागणपतयेनमः आचमनार्थे जलं समर्पयामि।महागणपतयेनमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि।।महागण- पतये नमः पनामृतस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि।।महागणपतयेनमः शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि। ततसं गन्धानुलेपनपूर्व पत्रपुटेअक्षतपूजे संस्थाप्य महागणपतये नमः वस्त्रोपत्रस्त समर्पयामि।। यत्रान्त आचमनीयं समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः यज्ञोपवीतं समर्पयामि ॥ यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।।

·(१५५) महागणपतये नमः गन्धं समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः अक्षतान्समर्प- यामि ॥ महागणपतये नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः दुङ्किारान्समर्पयामि ॥महागणपतये नमः सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि। महागणपतये नमः धूपमाघापयामि ॥ महागणपतये नमः दीपं दर्शयामि ॥ महागणपतये नमः नैवेद्य निवेदयामि ॥ महागणपतये नमः नैवेद्यम ये पानीयं समर्पयामि ॥ उत्तरापोशनं समर्पयामि ॥ हस्तप्रक्षालनार्थे जलं समर्पयामि ।। मुखप्रक्षालनार्थे जलं समर्पयामि ।। आचमनीयं समर्प- यामिकरोद्वर्तनार्थे गन्धं समर्पयामि।। मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामि ।। महागणपतये नमः सुवर्णपुप्पदक्षिणा समर्पयामि ।। महागणपतये नमः कर्पूरातिगायं दर्शयामि ॥ महागणपतये नमः मन्त्रपुप्पाञ्जलिं समर्पयामि।। महागणपतये नमः प्रदक्षिगां समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः विशे- पायं समर्पयामि ॥ महागणपतये नमः प्रार्थनापूर्वक नमस्करोमि ॥ श्रीमहागणपतये नमः सदीपनापभक्तयलिं समर्पयामि ॥ इस्ते जल. मादाय अनया पूजया श्रीमहागणपतिः मीयताम् ॥ जलमातृकापूननम्-मातृकास्थापनार्थे वस्त्रमास्तीर्य तत्र उदरसंस्थान् सप्तामतपुञ्जान्कृत्वा तदुपरि जलमातृका आवाय पूनयेत ॥ १ ॐ भूर्भुवःस्वःमत्स्यैनमः मत्सीमावा०स्था भोमरिस इहागच्छतिष्ठ। २ भूर्भुवःस्वःकन्नमाकूर्मीमावा म्या० भोकूर्मि इहागच्छइहतिष्ठ ॥ ३ ॐभूर्भुव स्वापाराहीनमःवाराहीमावास्या भोवाराहिइहागन्छइह । १ मीकींचवाराहीमाण्डूकीमकरीतथा । माइकोकौश्चिकीचैवलौताजलमातर ॥

·(१५६) ४ भूर्भुवःस्वःमाण्स्य०माण्डकीमा०स्था भीमाण्डकिइहागन्छह०॥ ५ॐभूर्भुवःस्वामकर्यनमः मकरीमावास्या० भीमफरिहागन्छ-इतिष्ठ ।। ६ भूर्भुवस्वाहवयनम ग्राहकोमावास्या० भीग्राउकिडवाग० इ०॥ ७ भूर्भुवः स्वः क्रोश्चिक्यै नमः क्रांश्चिकीमावाहयामि म्यापयामि ॥ भो कोक्षिफि दद्दागन्छ दद निष्ट । प्रतिष्ठापनम्-*मनोजति० ॥२॥ भूर्भुवः स्वः मत्स्यायापादितमातरः सुमतिष्ठिताःयरदाःभवत।। अंभूर्भुवः स्वःमत्स्यायाधारितजलमातृभ्योनमः इतिमन्त्रेणगन्धाधुपचारः पूजयेत्।। ॥ नत्पुरतः सप्तामतपुजेपु सप्तजीवमातृका आवाह्य पूजयेत् ।। १ भूर्भुवःस्वाकुमार्यनमःकुमारीमा०स्था भोकुमारिदहागन्छःहतिष्ठ ।। २ अभूर्भुवःस्वाधनदायनमःधनदामावाह०स्था भोधनदेहवागच्छइ०॥ ३ ॐ भूर्भुवःस्वानन्दायैनमानन्द्रामावा. स्था० भोनन्देश्हाग० इहतिष्ठ॥ ४ भूर्भुवःस्वःविमलानमःविमलामावा-स्था भोविमले दहाइह० ॥ ५ ॐभूभुवःस्वामङ्गलापनमः मङ्गलामावा० स्था० भामझालेल्हा०६०॥ ६ ॐभूर्भुवःस्वःअचलायैनमः अचलामावास्या भोअचलेइसाइह०॥ १ ७ भूर्भवः स्वः कुमाांद्यावाहितजीवमातृकाः मुप्रतिष्ठिताः बदाः भवत ।। पूजनम्-भूर्भुवः स्वः कुमार्याद्यावाहितनीवमातृकाभ्यो नमः॥ इति मन्त्रेण गन्धाधुपाचरः पूजयेत् ।। • १ मारीघनदानन्दाविमलामङ्गलाचला। पद्माचेतिसुविख्याताः सताजीवमातृकाः।।

·(१५७) ।। तत्पुरतः सप्ताक्षतपुखेप सप्तस्थलमातृका आवाह्य पूजयेत् ॥ १*भू स्वःजय॑नमःऊमामायाहयामिस्था०भोऊर्मिहागच्छइइतिष्ठ।। २ भूर्भुवःस्वालक्ष्म्यनमालक्ष्मीमावास्या मोलक्ष्मी इहागच्छइह ।। ३ भूर्भुवःस्वःमहामायाय०महापायामा०स्था०मोमहामायेइसा०३० ।। ४ ॐभूर्भुवःस्वः पानदेव्यनमः पानदेवीमा०स्था०भो पानदेवि इ०६० ।। ५ अभूर्भुवाम्ब वारुण्गनमः० वारुणीमावा०स्थ० भोवाराणि इ०६१०॥ ६ अभूर्भुवःस्वःनिर्मलायनमःनिर्मलामावा०स्था० भो निर्मले इ०६६ ० ।। ७ ॐ भूर्भुवःस्वागोधायनमःगोधामावाहयामिस्या भोगोधेटहा० इहतिष्ट ।। प्रतिष्ठापनम्---मनोजूतिज्जुंपतामाज्यस्यवृहस्पतिर्वज्ञ० ॥३॥ ॐ भूर्भुवःस्वः अाद्यावाहितस्थलमातृकाः सुप्रतिष्ठिताः बरदाः भवत ।। पूजनम् --भूर्भुवः स्वः ऊाद्यावाहितस्थलमातृकाभ्यो नमः इति मन्त्रेण गन्याधुपचारैः पूजयेत् ॥ । तत्पुरतः अक्षतपुञोपरि सप्तसागरानावाय पूजयेत् ॥ समुद्रादूमिरित्यस्यवामदेवलपिः त्रिष्टुप्छन्दः सप्तसागरादेवताः सप्तसा- गरावाहनेविनियोगः॥ॐसमुद्रादमिर्मधुमा २ऽउदारदुपाछ शुनासममृत त्वमानट् । घृतस्युनामुगायदस्तिजिहादेवानामुमृतस्य नाभिः ॥६॥ १ ऊर्मीलदमीमहामाया पानदेवी तथैव च । वारुणी निर्मला गोधा सप्तैताः स्थलमातरः ॥ २ लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजला इति ॥

·(१५८) भूर्भुवः स्वः सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरानावाहयामि स्थापयामि ।। भोत्तप्तसागराइहागच्छत इह तिष्ठत ॥प्रतिष्ठापनम्-अमनौजूतिज्पिता- माज्यस्यु०॥३॥ भूभःस्त्रः सप्तसागराः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवत ॥ पूजनम् --ॐभूर्भुवः स्वः सप्तसागरेभ्यो नमः इति मन्त्रेण गन्धाधुप- चारैः पूजयेत् ।। अनया पूजया भगवन्तः सप्तसागराः प्रीयन्ताम् ।। जले-चतुः षष्ठीयोगिनीभ्योनमः इतिमन्त्रेणगन्धाधुपचरिः पूजयेत् ॥ ।। वायव्यां क्षेपालं सिन्दूरादिना लिखित्वा आवाद्य पूजयेत् ।। मनस्ययोनिरित्यस्य प्रजापतिपिः द्विपदाविरागायत्रीछन्दःक्षेत्र- पालो देवता क्षेत्रपालाचाहने विनियोगः ॥ ॐक्षत्रस्य योनिरसिक्षुत्रस्य नाभिरसि ।। मा त्वा दिसीन्या मा हि-सी॥३०॥ ॐभूर्भुवःस्वाक्षेत्र- पालाय नमः क्षेत्रपालमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो क्षेत्रपाल इहागच्छ इह तिष्ठभूर्भुवःस्वाक्षेत्रपालायनमः इतिमन्त्रेणगन्धाधुपचारैःपूजयेत् ।। बलिदानम्-क्षेत्रपालाने सदीपढधिमापभक्तवलिं संस्थाप्य-अक्षे- अपाल महाबाहो महावलपराक्रम | वाल गृहाण देवेश क्षेत्ररक्षणहेतवे । भूर्भुवः स्वः क्षेत्रपालाय नमः सदीपदधिमापभक्तबलिं समर्पयामि ॥ जलाशयस्थितजले जलपूजनम्-अभूर्भुवः स्वःअद्भयोनमः गन्धाक्षत- पुप्पाणिसमर्पयामि॥भूर्भुवःस्व:मानसाटिसरोभ्यो नमः गन्धाक्षतपुष्पा- गिसमर्पयामि। ॐभूर्भुवःस्वः पुष्करादित्तीभ्यो नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि सम०॥ भूर्भुवःस्वःगङ्गादिमहानदीभ्योनमान्याक्षतपुप्पाणिसमर्प०॥

·(१५९) जलाशयस्थितजलेवरुणभावाद्यपूजनम्-तत्वायामीतिशुनाशेपनापित त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः। तत्त्वायामि ब्रह्मणा व्वन्द्वंगानुस्तदाास्ते यजपानो हुनिभिः बिहेडमानो वरुणेयोध्युशन सु मा न आयुट पौषिः ॥२॥ जले-अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमावाहयामि स्थापयामि ।। भो करण इहागच्छ इह निष्ठ ।। प्रतिष्ठापनम्-*मौजूति पत्तामध्यस्युबृहस्पतिशामिमन्तनोत्वरिष्ट युज्ञ समिमन्दधातु ॥ विदेवासह मादयन्तामो३म्मतिष्ठ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः वरुण सुप्रतिष्ठितो वरदो भव ॥ पूजनम्-भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः इति मन्त्रण गन्धाधुपचाः पूजयेत् ॥ पलिदानम्-मापभक्तवलिं संस्थाप्य-ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः मापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ ।। जले पवामृतप्रक्षेपः॥ पयःमक्षेपः-पप:पृथिव्यामित्यस्य खुशोधानाकापिः विराट्छन्दः अग्निदेयता जले पयःप्रक्षेपे विनियोगः पयः पृथिव्याम्पयुऽओपंधी- पुपयोदिव्यन्तरिक्ष पर्यो थाहा पयस्वतीट पुदिनः सन्तु मह्यम् ॥ ३६॥ दधिप्रक्षेपा-दधिक्राव्णइत्यस्यवामदेव्योदधिकायाकपिः अनुष्टुप्छन्दः अघोदेवता जलेदधिमक्षेपेविनियोगः।।दधिकाव्णोऽअकारिपब्जिष्णा- रवस्यवाजिनः । सुरभि नो मुखाकरत्मjऽ आयापितारिपत् ।।३।।

·(१६०) घृतप्रक्षेपः-घृतम्मिमिक्षइत्यस्य गृत्समदऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता घृतमक्षेपे विनियोगः॥ घृतम्मिमिक्षे घृतमस्य योनिघृतश्रुितोघृतम्बस्य धाम ॥ अनुप्वुधमा मादयस्यु स्वाहा कृतं वृषभ दक्षि हुळ्यम् ॥जा मधुमक्षेपः-मधुवाता इतिव्यचस्य गोतमऋषिः गायत्रीचन्दः विश्वेदेवा देवताः जले मघुप्रक्षेपे विनियोगः॥ मधु वाताऽ ऋतायते मधु अरन्ति सिन्धंवा माचीन मन्त्वोपंधीः ॥ मधु नकंगतोपोमधुमत्पार्थिव रज। मधु चौरस्तु नपिता !! मधुमानो बनस्पतिर्म पॉ२अस्तु मूट्ये- ॥ मा वीर्गावों भवन्तु नः ॥ ३७.२९।। शर्करामक्षेपः-अपामित्यस्य बृहस्पतीन्द्रावृपी यजुरन्तमनुष्टुप्छन्दःरसो देवता गले शर्करामक्षेपे विनियोगः-ॐअपारसमुयस सूर्ये सन्नह. मुमादितम् ।। अपारसस्य यो रसुस्तं वा गृहाम्युत्तममुपयाम गही- तोमान्द्राय त्वा जुष्टङ्गुलाम्येप ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम् ॥ ॥ जले सुषेण द्वादशघृताहुतीर्जुहुयात् १ *अद्यःस्वाहा-इदमद्भयो न मम ।। २ यार्थ्यः स्वाहा-इटं बायोन मम।। ३ ॐउदकाय स्वाहा इदमदकाय न मम ।।४ऑतिष्ठन्तीभ्यः स्वाहा-दंनिष्ठन्तीभ्यो न मम || ५स्रबन्तीभ्यः स्वाहाइदं चवन्तीभ्योनमम॥६स्यन्दमानाभ्यःस्वाहा इदस्यन्दमानाभ्यो न मम ॥७* कृप्याभ्यःस्याहा-इ-कूप्याभ्यो न मम ।। *सूद्याभ्यःस्वाहा-इदम्याभ्योनममचार्याभ्यःस्वाहा-इदंघार्या- भ्यो न मम।। १०*अर्णवायस्वाहा-इदमणवायनमम||११ समुद्राय स्वाहा-हंसमुद्राय नमम।।१२*सरिरायस्वाहा-इदं सरिराय न मम ।। .

·ॐवाह्मणमुद्य विंदेयाम्पतृमन्तम्पैतृमुत्यमर्पिमापेय सुधार्तुदक्षिणम् ।। अस्मद्रांता देवत्ता गंन्छत प्रदातारमाविंशत ॥ ॥ इस्ते जलमा- दाय-सर्वं जलाधिपतये सपरिवाराय वरुणाय न मम ।। वरुणायांयंत्रयदानम्-वरुणस्योत्तम्भनमसीत्यस्य वत्सऋपिः वृह- तीछन्दः वरुणो देवता वरुणायार्यप्रदाने विनियोगः ॥ॐवरुणस्यो- सम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनीस्थो वरुणस्यऽ ऋतुसदन्यसि वरुणस्यऋतुसदनमसि वरुणस्य ऋतसदनुमासद वरुणाय नमः इदमयं दत्तं न मम ।। एवं पुनः वरुणाय द्विवारमयं दद्यात् ।। जले फलमक्षेपः-याः कलिनीरित्यस्य भिपयपिः विरानुष्टुप्छन्दः ओपधयोदेवताःजलेफलमक्षेपे विनियोगाया?फुलिनीता॑ऽअफुला अंपुप्पावार्थ पुप्पिणीट। बृहस्पनिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व-हंसः ॥३॥ भूमिपूजनम् ॥ भूमि स्पृष्ट्वा-भूरसीत्यस्य त्रिशिराऋषिः मस्तारप- विश्छन्दः स्वयमातृण्णा देवता भूमिस्पर्शने विनियोगः ॥ अभूरसि- भूमिरस्यादतिरसि विश्वधाया विश्वस्य भुवनस्य धुत्त्री ।। पृथिवीं यच्छ पृथिवीन्ह पृथिवीम्मा हिंसी 15 आसनम्-महोद्यौरित्यस्य मेधातिथिपिः गायत्रीछन्दः चारा- थिवीदेवते आसनदाने विनियोगः ॥ ॐमुही द्यौर पृथिवी च नऽ इम १ यामले-हस्तान्जयोस्ततोदयादयेतोयैः सुवासितै ॥ शानमालायाम् अध्ये दिशेत्तोयमूनि शिरोमन्त्रेण देशिकः ॥ ( शिरोमन्नस्तु स्वाहा ) महाकाले--अध्य मूनि प्रदातव्यं स्वाहामन्त्रेण साधकैः ॥ विश्वामित्रसहितायाम्--उशीररोचनाचैवय- वत्रीहितिलानपि । आज्यसिद्धार्थपुष्पाणि क्षिपेदयेस पात्रके ॥ वसिष्ठसहितायाम- अध्ये पुष्पाक्षतयवकुशाप्रतिलसर्षपैः । गन्धर्वाजलैः मोक मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

·(१६२) युशम्मिमिक्षताम् ।। पिपृतान्नो भरीमभि: ॥ ॥ ॐभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाद्यम्-पाद्यपात्रं सम्पाद्य-पृथिवीचमइत्यस्यदेवाऋपयः भुरिक्छक- रीछन्दः अग्निर्देवता पायसमर्पणे विनियोगः ।। अपृथिवी चं मुऽ इन्द्रश्च मेन्तरिक्षश्च मुऽ इन्द्रश्च मे योश्च मुऽ इन्द्रश्च मे समाच मऽ इन्द्रश्च में नक्ष- आणि च मुऽ इन्द्रेश्च मे दिशश्च मुऽ इन्द्रश्च मे यज्ञेनं कल्पन्ताम् ॥१॥ भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः पाद्यं समर्पयामि ॥ अर्घ्यम्-अध्यं सम्पाध-स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथि,पिः गायत्री छन्दः पृथिवी देवता अर्घ्यसमर्पणे विनियोगः ॥ अस्योना पृथिवि नो भवानृारा निवेशनी ॥ यच्छा नुशम्म मुप्रथा | ॐ भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः अयं समर्पयामि ।। आचमनीयम् ॥ आचमनीयपाने जलजातिफललवङ्गकङ्कोलादीनि निक्षिप्य-शन्नोदेवीरित्यस्यद्ध्यड्डाथर्वणऋपिःगायत्रीछन्दापोदेवताः आचमनीयसमर्पणेविनियोगः । ॐगन्नादेवीरभिष्टय आपोभवन्तपीतये । शंथ्योरभिस्रवन्तु नः ||भूर्भुवःस्वाभूम्यैनमः आचमनीयं समर्प०|| पयःस्नानम्-पयः पृथिव्यामित्यस्य लुशोधानाकऋपिः पिरान्छन्दः अनिर्देवता पयःस्नाने विनियोगः ॥ अपय: पृथिव्याम्पयुड ओपधीष पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः ॥ पय॑स्वती: पृदिश: सन्तु मह्यम् ॥३६॥ भूर्भुनः स्वः भूम्यै नमः पयःस्नानं समर्पयामि ।। १ दूर्वा च विष्णुकान्ता च श्यामाकः पद्ममेव च | पाद्याशानि च चत्वारि पथितानि समासतः ॥ २ तथाचमनपात्रे तु दद्याजातिपल मुने । लवनमपि कोलं शस्तमाचमनीयके ॥

·'छन्दः अन्धो शुद्धोदकस्तानम्-इरावतीत्यस्य वसिष्ठऋपिः स्वराडापी त्रिष्टुप्छन्दः विष्णुर्देवता शुद्धोदकस्नाने विनियोगः।। ॐइरावतीधेनुमतीहिभूत स्य- घुसिनी मनवे दशस्या । व्यस्कन्नारोदसीविष्णनेतेदाधर्थपृथिवीमुभितो मुमूखैट स्वाहाभूर्भुवः स्वःभूम्यै नमः शुद्धोदकस्तानं समर्पयामि।। वस्त्रमदानम्-यऽइमेद्यावाइत्यस्य जमदग्निपिः त्रिष्टुप्छन्दः होता देवता वस्त्रसमर्पणे विनियोगः ॥ या इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपरहिशद्भुव॑नानि विश्वा ॥ तमुद्य होतरिपितो यर्जीयान्देवन्त्यष्टा- रमिह पक्षि विद्वान् ॥३१॥ भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः वस्त्रं समर्पयामि।। गन्धदानम्-यदूपद्धयमित्यस्य दीर्घतमापिः देवता गन्धसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐयदूर्वद्धयमुदंरस्यापुवाति यऽ आमस्य॑ ऋविषौ गुन्धोऽ अस्ति ॥ सुकृता तच्छमितार- कृष्ण्वन्तुत मेधः शूतपार्फम्पचन्तु ॥३६॥ *भूर्भुवःस्वःभूम्यै नमः गन्धं समर्पयामि। अक्षता:-अक्षन्नर्मात्यस्य गोतम ऋषिः विराट्पंक्तिश्छन्दः इन्द्रो देवता अक्षतसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐधानमीमदन्तु एवं प्रियाऽ अधूपत ॥ अस्तोपतु स्वभानचो विशु नविष्ठया मती योजा विन्द्र ते हरी ॥१॥भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः अक्षतान्समर्पयामि ।। पुष्पाणि- श्रीश्चतइत्यस्यनारायणकपिःनिवृदापत्रिष्टुप्छन्दःआदित्यो देवता पुष्पममर्पणे विनियोगः ॥ ॐधीय ते लक्ष्मीच पल्यावहोराने पार्थे नक्षत्राणि उपमुश्चिनी व्यात्तम् ॥ इणनिपाणामुम्मड टपाण सहलोफम्मऽ इपाण ॥ ॥ॐ भूर्भुवःस्वाभूम्यै नमःपुष्पाणि समर्पयामि। १ इदं पृथिवीपूजन कल्पद्रुमानुसारित्वादन दम्यादिनानं न ॥

·म (१६४) : धुप:-धृरसीत्यस्य विवस्वानृषिः जगतीछन्दः धृर्देवता धूपाघापने विनियोगः ॥ ॐघरसि धर्व घर्वन्तुन्धर्व तं योस्मान्धवति तन्वूर्व र्य घुयन्धूमि ॥ देवानामसि बस्तिम सस्नितमुम्पमितमुञ्जष्टतमन्देवहू- तमम् ॥ ६॥ अभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः धृपमानापयामि ॥ दीप:-अग्निज्योतिरित्यस्य तक्षजीवलचलकयः ऋपयः एकपदा- गायत्रीछन्दः लिडोक्ता देवताः दीपदर्शने विनियोगः ॥ॐअग्निज्योति योतिरनि? स्वाहा भूययों ज्योतिज्योतिट सूर्युट स्वाहा ॥ अग्निईचों ज्योतिवर्घट स्वाहा सूपयों बच्चों ज्योतिर्वी स्वाहा ॥ज्योति मूर्घट सूर्यो ज्योतिट स्वाहा ।। भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः दीपं दर्शयामि॥ नैवेद्यम्-अन्नपतइत्यस्य नाभानेदिष्टऋपिः उपरिष्टाहतीछन्दः अग्निदेवता नवेयरामर्पणे विनियोगः || ॐअपुतेनस्य नो देह्यनीवस्य शुष्मिण ॥ प्रमदातारन्तारिपुऽ उर्जनो धेहि द्विपदे चतुपदे ॥१॥ अभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः नैवेयं निवेदयामि ॥ आचमनीयम्-शिवोनामासीत्यस्य नारायणऋपिः भुरिकजगती छन्दःक्षुरो देवता आचमनसमर्पणे विनियोगः॥ अशियो नामांसि स्वधि- तिम्ते पिता नमस्तेऽ अस्तु मा मां हिसीट ॥ निवर्तयाम्यायुपे. नाधाय मुजननाय रायस्पोपाय सम्प्रजास्त्वाय सुवीयाय ॥5॥ ॐभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः आचमनीयं समर्पयामि ।। फलानि-याः फलिनीरित्यस्य भिपापः विरानुष्टुप्छन्दः ओप- धयो देवताः फलसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐया? फुलिना अफलाऽ अंपुष्पा याच पुप्पिणी ।। बृहस्पतिप्रसूतस्ता नो मुञ्चन्त्व- इंस: ।। अभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः फलानि समर्पयामि ॥

·(१६५) ताम्बूलम्-उतस्मास्येत्यस्व दधिक्रावाऋषि:आर्षीजगतीछन्दः अश्वो देवता ताम्बूलसमर्पणे विनियोगः।। अनुत स्मास्य द्रवनस्तुरण्यतर पुर्ण- न वेरनुवाति प्रगद्धिन:॥श्येनस्यैव द्धजतोऽ अङ्कसम्परि दधिकाण: सुहोर्जा तरित्रतट स्वाहा ॥१॥ॐ भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमःसाम्बूलंस०॥ दक्षिणा-वदत्तमित्यस्य विश्वकर्माऋपिः निचूदनुष्टुप्छन्दः अग्निर्दे- बता दक्षिणासमर्पणे विनियोगः॥ यदुत्तं यत्पगुदान यत्पू याच दक्षिणाः । तदुनि_धकर्मण? स्ववेषु नो दधत् ॥ १४॥ ॐभूर्भुवः • स्वः भूम्यै नमः सुवर्णपुष्पदक्षिणां समर्पयामि ॥ पुष्पाञ्जलिः-धामच्छदित्यस्य उत्कीलऋपिः अनुष्टुप्छन्दः विश्वेदेवा देवताः पुष्पाञ्जलिसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐधामच्छदुनिरिन्द्रौ ब्रह्मा देवो बृहस्पति ॥ सचेतसो विश्वेदेवा युज्ञम्भावन्तु न2 शुभे ॥६॥ ॐभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।। नमस्कार:-पृथिव्याइत्यस्य विधुतिनपिः पिपीलिकमध्यावृहतीछन्दः अग्निदेवता नमस्कारसमर्पणे विनियोगः ।। पृयिष्ठयाऽ अहमुदुम्त- रिक्षमारुहमुन्तरिक्षादिक्षुमारहम् ॥ दिवो नास्य पृष्ठात्म्युज्योति- रगामुहम् ॥ ॥ ॐभूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः नमस्कारं समर्पयामि ॥ समर्पणम्-हस्ते जलमादाय-अनया पूजया भगवती भूमिः प्रीयताम्।।. १ सुपूर्ग च सुपन च चूर्णेन च समन्वितम् । दद्यात्तु विजदेवग्यस्ताम्बूलं प्रीतिपूर्वकम् ॥ २ भविष्ये-जानुभ्यां चैव पाणिभ्यां शिरसा च विचक्षणः । कृत्वा प्रणाम देवे वै सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥

·.
॥ अष्टदलोपरि नववर्द्धिनीकलशस्थापनप्रयोगः।।
महीयारित्यस्य मेधातिथिमपिः गायत्रीछन्दः द्यावापृथिवीदेवते
भूमिस्पर्शने विनियोगः ॥ अष्टदलाये भूमि स्पृष्ट्वा-मुडी यौ? पृथिवी
च नऽ डुमं युजम्मिमिक्षताम् ॥ पिपुतान्नो भरीमभिः ॥ २ ॥
अष्टदलोपरि मध्ये च यवनक्षेपः-ओपधयइत्यम्य बन्धुपिः निवृ-
दनुष्टुप्छन्दः ओपघयो देवताः यवमक्षेपे विनियोगः ॥ ॐओपधयुट
समंवदन्त सोमैन सुह राज्ञा ॥ यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तक्षः राजन्पा-
रयामसि ॥१६॥
॥ अष्टदलेपु अष्टदिक्षु अष्टाना मध्ये चैकस्येति नवकलगातां स्थापनम् ।।
आनित्यस्य कुसुरुविन्दुर्मपिः स्वराबाहयुणिक्छन्दः गौर्देवता
नवलशस्थापने विनियोगः ॥ ॐआजिव कुलशम्मद्या त्वा विशुन्वि-
न्दवः॥पूनरुर्जा निवर्तस्वसानः सहसन्धुलोधारा पयस्वती पुनर्मा-
विशतायिर॥३॥
सप्तदर्भपवित्रः कलशपवित्रीकरणम्-चितिर्मेत्यस्य प्रजापतित्रापि:
निचूदापीपदिश्छन्दः प्रजापतिसवितारौदेवते कलशुपवित्रीकरणे विनि.
योगः ॥ अचित्पतिमा पुनातु हाक्पतिर्मा पुनातु देवो मा सविता
पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रण सूर्यस्य रश्मिभिः ॥ तस्य ते पवित्रपते पवित्र-
पूतस्य यत्काम पुने तच्छकेयम् ॥ ॥
स्थिरीकरणम्-स्थिरोमवेत्यस्य नितमपिः विराडनुष्टुप्छन्दः रासभो
देवता फलशस्थिरीकरणे विनियोगः। ॐस्थिरो भय बीबग आशुभव
व्हाज्यर्छन् ॥ पृथुर्मव सुपदस्त्वमुने? पुरीपुवाहण ॥5॥

·(१६७) नवकुम्भेपुजलपूरणम्-समुद्र ज्येष्ठा इतिचतसृणों मैत्रावरुणिवसिष्ठ ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः आपोदेवताः ।। समुद्रमित्यस्य दीर्घतपापिः यजु- छन्दः लिङ्गोक्ता देवताः । समुद्रायोतिदधीचऋपिः आसुरी त्रिष्टुप्छन्दः वातोदेवता ॥ समुद्रोसीत्यस्य लुशोधानाकऋपिः निवृद्गायत्रीछन्दः वायु- देवता । इमम्मइत्यस्य शुनःशेपऋषि: गायत्रीछन्दः वरुणोदेवता॥वरुण- स्येत्यस्य वत्सऋपिः विराहव्राह्मी वृहतीछन्दः वरुणो देवता नवकलशे- पूदकपूरणे विनियोगः॥ १ गुंत्यनि २ पूर्वकलशेजल पूरणम्-या आपोंदिव्या जुतवासवैतिखनित्रिमा- जुतवायाःस्वयंजा। समुद्रार्थायाःशुचयापाबकास्ताआपोवीरिहमामवन्तु। ३ आग्नेयकलशेजलपूरणम्-यासाराजावरुणोयातिमध्यसत्यानु- तेवपश्युञ्जनांना मधुश्चुतःशुचयोया:पावुझास्ताआपोदेवी रिहमामवन्तु। ४ दक्षिणकलशेजलपूरणम्-*यासुराजावरुणोयासुसोमोषिदेवा- यापूर्जुमदन्ति । चैश्वानरोपास्चुग्निःप्रविष्टस्ताआपोदेवीरिइमामवन्तु ।। ५ नैर्ऋत्यकलशे जलपूरणम्-सुमुद्रङ्गक्छु स्वाहान्तरिक्षङ्गच्छु स्वाहादेव सवितारङ्गच्छ स्वाहा मित्रावरुणो गच्छु स्वाहाहोरात्रे गच्छ स्वाहा च्छन्दालसि गच्छु स्वाहा घावापृथिवी गन्छु स्वाहा युजङ्गच्छ स्वाहा सोमङ्गच्छ स्वाहा दिव्यन्नभौगच्छ स्वाहानि वैश्वानुरङ्गच्छु स्वाहा मनों मे हादि यच्छदिवन्ते धूमो गच्छतु स्थग्योति पृथिवीम्भस्मनार्पण स्वाहा ॥1 १ समुद्रज्येष्ठा इति चत्वारो बचोक्ताः ॥

·(१६८) ६ पश्चिमफलशे जलपूरणम्-ॐसमुद्राय त्वा वायु स्वाहां सरि- राय त्वा वाय स्वाहा ॥ अनाधृष्यार्य त्वा वाताय स्वाहामातधृष्याय त्या बाताय स्वाहा ॥ अवस्यवे त्या वाताय स्वाहाशिमिदाय त्वा वाताय स्वाहा ॥४॥ ७ वायव्यफलशे जलपूरणम्-*सुमुद्रोसि नभस्वानार्ददानुः शुम्भूर्मयोभूरभि मा चाहि स्वाहा मारुतोसि मुस्ताङ्गण? शम्भूर्म- योभूमि मा चाहि स्वाहावस्यूरंसि दुवस्वाञ्छम्भूर्मयोभरभि मा वाहि स्वाहा ॥ ८ उत्तरकलशे जलपूरणम्-मम्मै वरुण श्रुधी हवमुथा च मृडय॥ त्वामवस्युराचके ॥ ॥ ९ ऐशानकलशे जलपूरणम्-ॐवरुणस्योत्तम्भनमासे वरुणस्य सम्भसर्जनी स्थो वरुणस्य ऋतसदन्न्यासि वरुणस्य ऋतसदनमासु वरुणस्य ऋतसदनमासीद ॥३॥ धान्यनिक्षेपः-धान्यमसीत्यस्य प्रजापतिपिः याजुपीबृहतीछन्दः इविदेवता धान्यनिक्षेपे विनियोगः ॥ ॐधान्यमसि धिनुहि देवान्माणाय वोदानाय चा व्यानाय त्या ॥ दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धान्दुवो 4- सविता हिरण्यपाणित प्रतिगृभ्णावच्छिद्रेण पाणिना चक्षुपे त्वा मुहीनाम्पोसि ॥५॥ पठेयु ह्मणा. सर्वे आचार्येण समन्विता. । समुद्रव्येष्ठेति वै सूक्त समुद्र गच्छ एव च ।। समुद्रायत्वा ब्वाताय समुद्रोसि तथैव च । इमम्मे वरुणस्येति प्रमेण पूरयेज्जलम् ॥

·(१६९) गन्धप्रक्षेपः-त्वाङ्गन्धर्वाइत्यस्य बन्धुनपिः निवृनुट्रप्छन्दः ओप- धयो देवताः गन्धप्रक्षेपे विनियोगः ।। स्वाङ्गन्धर्वा अखनस्त्वामि- न्द्रस्त्वाम्बृहस्पति त्वामापधे सोमो राजा चिद्वान्यक्ष्मादमुच्यत॥॥ सापधिप्रक्षेपः-याऽओपीरिन्यस्य अथर्वपुत्रभिपगृपिः अनुष्ट- प्छन्दः भौषधिदेवता औषधिप्रक्षेपे विनियोगः ॥ ॐया ओपीट पूही जाता देवेभ्यस्त्रियुगम्पुरा। मनै नु वुभ्रूणांमुह शुतन्धामानि सुप्त च ।।। दूर्वाप्रक्षेपः-काण्डात्काण्डादित्यस्य अग्निपिः अनुष्टुप्छन्दः दूर्वेष्टका देवताः दूर्वाप्रक्षेपे विनियोगः ॥ ॐकाण्डात्काण्डात्मरोहन्ती परुपट परुपुस्परि ॥ एवा नौ दूढे प्रतनु सहस्रेण शुतेन च ॥२०॥ पञ्चपल्लवप्रक्षेपः-अश्वत्थेव देवताः पञ्चपल्लवप्रक्षेपे विनियं वसति कृता । गोभाजुऽ इन्किलासथ यत्सुनवथ पूरुपम् ॥५॥ सप्तमृद्प्रक्षेपः-स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथितिः गायत्रीछन्दः पृथिवी देवता सप्तमृद्मक्षेप पिनियोगः ॥ अस्योना पृथिवि नो भवान- क्षुरा निशिनी । यच्छां न शर्म सुपथाट । फलप्रक्षेपः-याः फलिनीरित्यस्य भिपगृपिः विराउनुष्टुप्छन्दः ओप- धयो देवताः फलप्रक्षेपे विनियोगः ॥ ॐया? फलिनीाऽ अफुलाs अंपुष्पा याश्च पुप्पिणी ॥ वृहस्पतिप्रसूतास्ता नौ मुञ्चन्त्वहसः ॥६॥ हिरण्यप्रक्षेप:-हिरण्यगर्भइत्यस्य हिरण्यगर्भऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः प्रजा- पतिर्देवता हिरण्यप्रक्षेपे विनियोगः।।अहिरण्यगर्भ? समंवर्जुता भूतस्य जात? पतिरेकऽ आसीत् ।। स दांधार पृथिवीन्यामुतेमाङ्कस्मै देवाय हुविपा विधेम ॥॥

·.
- पञ्चरत्नमक्षेप:-परिवाजपतिरित्यस्य सोमकपिः निचद्गायत्रीछन्दः
अग्निदेवता पञ्चरत्नप्रक्षेपे विनियोगः ॥ अपरि वाजपतिः विग्नि-
ईच्यान्यक्रमी ।। दधुद्रत्नानि दाशुषे ।।४।।
रक्तसूत्रेण यशेण या कलगवेष्टनम्-युसमुवासादत्यस्य अङ्गिरा
ऋपिः वृहतीछन्दः वृहस्पतिर्देवता वसवेष्टने विनियोगः॥ युवासुवासाः
परिचीत आगात्स श्रेयान्भवति जायमानः ॥ तन्धीरासः कवयाउन-
यन्ति स्याध्यो मनसा देवयन्तः।। पागृ०का०२० २०९।।
नवकलशोपरि पूर्णपाननिधानम्-पूर्णावत्यिस्य और्णवाभापित
अनुष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता पूर्णनिधाने विनियोगः ॥ अपूर्णा दर्डि
पर पतुसुप्रूष्ापूनगपंतातुम्नेषु विक्रीणामहापुमुजहशतक्रतो॥॥
कलशेपुगङ्गायावाहनम्-मम्मेवरुणरत्यस्य शुनःशेपमपिः गायनरी
छन्दः वरुणोदेवता पावकानः सरस्वतीत्यस्य मधुन्छन्दामपिः गायत्री
छन्दः सरस्वती देवताअश्वावतीरित्यस्य याज्ञवल्लयपिःनिष्ठप्छन्दः उपा
देवता पञ्चनद्यदत्यस्य याज्ञवल्क्यमापिः अनुष्टुप्छन्दः सरस्वती देवता
कलशेषु गङ्गाद्याचाहने विनियोगः ॥ ॐइमम्मे वरुण श्रुधी हवमद्याचे
मृडय ।। त्यामवृत्युराच ॥३॥ॐाबु कानुट सरस्वती धाभिनिनी-
वती ॥ यज्ञ वष्ट धियावसुः ॥6॥ अश्वावतीगोमतीनऽ उपामा
धीरवतीट सदमुच्छन्तु भद्रार ॥ घृतन्दुहाना विश्वतः प्रपीता यूयम्पात
स्वस्तिभिः सदा न ॥॥ अपने नुय: सरस्वतीमपि यन्ति
सस्रोतसः ॥ सरस्वती तु पंक्षुधा सो देशेभंवत्सरिद ॥४॥

·(१७१) प्रपद्ये वरुणं देवं यादसाम्पतिमीश्वरम् । याचितं देहि मे तीर्थ सर्वपापापनुत्तये ॥ गङ्गे त्वं सर्वतीर्थानां परमास यतस्ततः । यजमानाभिषेकार्थमेहि पापं विनाशय ॥ तपनस्य सुते देवि यमुने लोकविश्रुते । यजमानाभिषेकार्थमेहि पापं विनाशय ॥ सरस्वति नमस्तुभ्यं माहेश्वरि हरिप्रिये । यजमानामिपेकार्थमेहि पापं विनाशय ॥ प्रतिष्ठापनम् -मनौ जूतिर्जुषतामाज्यस्य वृहस्पतियुशमिमन्त नोत्वरि व्यज्ञद समिमन्दधातु ॥ वि देवासऽ इह मादयन्ता मो३म्प- तिष्ठ॥१३॥*भूर्भुवः स्वः वर्धिनीलशा सुप्रतिष्ठता वरदाः भवत ॥ वरुणावाहनम्-तत्त्वावामीत्यस्य शुनःशेपनापिः निष्टुप्लन्टः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः। तच्चा यामि ब्रह्मण वन्दमानुस्तदा- शास्तु यजमानो हुविभि-॥ौडमानो वरुणेह वाद्धथुमशः सु मा नुऽ आयुट प्रमोपी॥ो अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणं साङ्गं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् आवाहयामि स्थापयामि ॥ इति नवकल- शस्थितेषु पूर्णपानेषु पूगीफलेषु वरुणमावादयेत् ।। प्रतिष्ठापनम्--मनों जति पतामाज्यस्य वृहस्पतिर्यशमिमन्तनो- त्वरिष्टं स्यज्ञद समिमन्दधातु ।। विश्वदेगासह मादयन्तामो३म्प्रतिष्ठ ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नम. वरुण सुमतिष्ठितो वरदो भव।। वरुणं गन्धादिभिः पूजयेत् ।। १ कल्पद्मे तु-मण्डपप्रवेशानन्तर ऐशान्या विरचिताटदले एकादशवर्दिनी- कलशस्थापन कलशोपरि एकादशरुद्रमूर्तिना स्थापनं पूजन चौकमस्ति ।

·(१७२) गन्धः-यदूवयमित्यस्य दीर्घतमामपिः विष्टुप्छन्दः अधो देवता गन्धसमर्पणे विनियोगः यदूर्वद्भयमुदरस्यापुवातिय आमस्यऋषिपो. गन्धोऽ अस्ति ॥ मुकृता तच्छमितार: कृष्ण्वन्तूत मेघः शृतपार्कम्पचन्तु ।। ३ ।। ॐभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः गन्धं समर्पयामि ॥ अक्षताः-अक्षन्नमीत्यस्य गोतमऋपिः विराट्पति छन्दःइन्द्रोदेवता अक्षतसमर्पणे विनियोगः ॥ *अक्षश्नमीमदन्तु ह्यच मियाs अधूपत ।। अस्तोपतु स्वभानवो विशु नविष्ठया मती योजान्विन्द्र ते हरी ॥४॥ ॐभूर्मुवः स्वः वरुणाय नमः अक्षतान्समर्पयामि ॥ पुष्पाणि-ओपधीः प्रतिमोदध्वमित्यस्य भिपगृपिः अनुष्टुप्छन्दःओप- धयो देवताः पुप्पसमर्पणे विनियोगः ॥ अॅओपीठ प्रतिमोदद्धम्पुप्पं- चती प्रसूबरीः ॥ अश्वis व सुजियरीधीरुष: पारयिष्ण्वः ॥१३॥ अभूर्भुवः स्वः यरुणाय नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ धूपः-धूरसीत्यस्य विवस्वानृषिः जगतीछन्दः धुर्देवता धूपानापने विनियोगः।। अधूरसि धूर्व धू-तुन्धूत योस्मान्धर्वति तन्व्यं यन्धू- मिटा देवानामसि वहितमु सस्नितमुम्पमितमुक्षुतमन्देवहूर्तमम् ॥६॥ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः धूपमाघापयामि ॥ दीप:-अग्निज्योतिरित्यस्य तक्षीवलचलकयः ऋपयः एकपदा गायत्रीछन्दः अग्निर्देवतादीषदर्शने विनियोगः।।अग्निज्योतिज्योतिरागि? स्वाहा सूख्यो ज्योतिज्योतिट सूर्यु: स्वाहा ॥ अग्निों ज्योतिवर्चुट स्वाहा सूर्यो बर्बो ज्योतिर्छर्नु स्वाहा ।ज्योति सूर्यट सूर्यो ज्योति स्वाहा ॥३॥ ॐभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः दीपं दर्शयामि ।।

·+ (१७३) नैवेम्-अन्नात्परिसुत, इत्यस्य अधिसरस्वतीन्द्रामपयः अतिजग- तीछन्दः ग्रहा देवताः नैवेद्यसमर्पणे विनियोगः ।। ॐअन्नात्परिसुतो रसुम्ब्रह्मणा व्यपियक्षुत्रम्पयु- सोमम् जापतिः ॥ मृतेने सुत्यमिन्द्रिय विपानं- शुक्रमन्धसुऽ इन्द्रस्येन्द्रियमिदम्पयोमृतम्मधु ॥१५॥ अभूर्भुव: स्वः वरुणाय नमः नैवेद्यं निवेदयामि ।। नैवेद्यान्ते आचमनीयं समर्पयामि। फलम्-वाः फलिनीरित्यस्य मिपमृषिः विराडनुष्टुप्छन्दः ओपधयो देवताः फलसमर्पणे विनियोगः ॥ ग्या? फलिनीU अफुलाऽ अपु- प्पा याश्च पुष्पिणीः ।। बृहस्पतिप्रसूतास्ता नौ मुञ्चन्त्य हंसः ॥६॥ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः फलं समर्पयामि ॥ ताम्बूलम्--उतस्मास्य इत्यस्य दधिकावापिः आपी जगतीछन्द- अश्वो देवता ताम्बूलसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐउत स्मास्य देवतस्तुः रण्यत? पुर्णन वेरनुवाति मार्दिनः ॥ श्येनस्य ध्रुजतोऽअङसम्पार दधिक्राण: सुहोर्जातरित्रतुः स्वाहा ॥॥ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः ताम्बूलं समर्पयामि ॥ दक्षिणा-हिरण्यगर्भइत्यस्य हिरण्यगर्भऋपिः त्रिगुप्छन्दः प्रजापतिर्दे- बता दक्षिणासमर्पणे विनियोगः ॥ ॐहिरण्यगर्भ समवर्त्तता भूतस्य १ अनामामे स्पृशेद्देवि ज्येष्ठाग्रेण तु देशिक. । नैवेद्यमुद्रा कथिता देवतावृति- कारिणी ।। अन्यत्र-उत्तोलन विधा कृत्वा गायत्र्या मूल्योगतः । तत्त्वाख्यमुद्रया चैव नैवेद्य तु निवेदयेत् ।। तन्त्रान्तरे-स्पृशेत्कनिष्ठोपकनिष्ठिके द्वे स्वागुष्ठमूर्ना प्रथमेहमुद्रा । तथा परा तर्जनिमध्यमे स्यादनामिकामध्यमिके च मध्या ॥ अनामिकातर्जनिमध्यमाश्च तच्चतुर्थी सकनिष्ठकास्ताः । स्यात्पञ्चमी मध्यमतः प्रदिष्टा प्राणादिमुद्रा निनमन्धयुक्ताः ॥

·. (१७४) जातर पतिरेकऽ आसीत् ।। स दांधार पृथिवीन्यामुनमारमै दुवार्य हुविपा विधेम भूर्भुवः स्वः वरुणायनमः दक्षिणां समर्पयामि। पुप्पामलि:-धामन्छक्त्यिस्य उत्कीलप्राषिः अनुष्टप्छन्दः विश्वदेवा 'देवताः पुष्पाञ्जलिसमर्पणे विनियोगः ॥ ॐधामन्छनिरिन्द्रों ब्रह्मा देवो बृहस्पति ।। सचेतसो विदया यशम्पायन्तु न शुभे ॥३॥ *भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ॥ प्रार्थनापूर्वकनमस्कारः-कुम्भोवनिष्टरित्यस्य प्रजापति पिः जगती छन्दः अश्विसरस्वतीन्द्र ॐकुम्भो चनिष्ठजनिः प्लाशिव्यक्त: शुतधारऽ उत्सौ दुहे न कुम्भी स्वधाम्पितृभ्यः ॥५॥ शह्वस्फटिकवर्णाभ श्वेतहाराम्बराटत ॥ पाशइस्त महाबाहो दयाकुर दयानिधे।। *भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि। ततः सुवासिनीनां ब्राह्मणानां च गन्धादिपूजनपूर्वकं द्रव्यसत्कारः कार्यः॥ नवकलशोत्यापनम्-उत्तिष्टेत्यस्य कण्वत्रपिः वृहतीछन्दः ब्रमण- स्पतिर्देवता नक्कलशोत्यापने विनियोगः ॥ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देव॒यन्त॑स्त्वेमहे ।। उप प्रयन्तु मुरुत: सुदानऽ इन्द्रं मार्भवा सचा ॥५॥ इत्यनेन नवकलशान उत्यापयेत् ।। सुवासिनीनांमस्तकोपरिनवकलशस्थापनम्-आप्यायस्वेत्यस्य गोत- ममपिः निद्गायत्रीछन्दः सोमो देवता सुवासिनीना मस्तकोपरि नवक- लशस्थापने विनियोगः।।ॐआप्यायस्व समेतु ते विश्वत: सोमवृष्ण्यम् ।। भवाधाजस्य सङ्गुथे॥३३॥इत्यनेननवकलशान् सुवासिनीमस्तकोपरिनि- धाप्य यथेमांवाचमित्यादि शाकुन सूक्तम् आनोभद्रति भद्रसूक्तं च पठन् गीतवाद्यादियुक्तः सुवासिनीपुरःसरः पल्या सह यज्ञमण्डपं गच्छेत् ।।

·अर्धमार्गे क्षेत्रपालपूजनम्-अर्धमार्गे स्वल्पां भूमि गोमयेनोपलिप्य तत्रोपविश्य.स्वाने अक्षतपुञोपरि पूगीफले क्षेत्रपालमावाहयेत ॥ नहिं- स्पशमित्यस्य विश्वामित्रप्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः क्षेत्रपालो देवता क्षेत्रपाला- वाहने विनियोगः ॥ ॐनहि स्पशमविंदमुन्यमुस्मा वानरात्पुरऽपुतार मन?|| एमेनमध्यनुमृता अमर्त्य वैश्वानुरङ्क्ष जित्याय देवा? ॥६॥ भूर्भुवः स्वः क्षेत्रपालाय नमः क्षेत्रपालमावाहयामि स्थापयामि ॥ पूजनम् -ॐक्षेत्रपालाय नमः इदमनुलेपनम् ।। इमे अक्षताः ॥ इमानि पुप्पाणि।।इमानि सौभाग्यद्रव्याण ।। अयं धूप।।अयं दीपः।इदं नैवेद्यम्।। इदं फलम् ।। इदं ताम्बूलम् । इयं दक्षिणा ॥ इत्याद्युपचारैः पूजयेत् ॥ बलिदानम्- -क्षेत्रपालाने सदीपमापभक्तवलिं संस्थाप्य-क्षत्रस्येत्यस्य वरुणऋषिः याजुपी गायत्री छन्दः ताप्यं दैवतं बलिदाने विनियोगः।।. ॐक्षत्ररयोल्मासि पुत्रस्य जुराबसि भुलस्यु योनिरास रुसीन्द्रस्य वात्रग्नमसि मित्रस्यासि वरुणस्यासि त्वायं वृत्रं बंधेत्।। दुवासि रुजासिं क्षुमासि ॥ पातेनुम्माश्चम्पातनम्मुत्यञ्चम्पातैनन्तुिर्यञ्च- न्दिग्भ्य? पाताभगवन क्षेत्रपाल भासुर त्रिनेत्र ज्वालामुख अवतर अवतर कपिल पिङ्गल ऊर्ध्वकेश निहाललन छिन्धि छिन्धिभिन्धिभिन्धि कुरु कुरु मुरु मुरु चल चल लं ला हां ह्रीं हूं हैं भगवन् क्षेत्रपाल- मम यज्ञ रक्ष रक्ष बाल गृह गृह स्वाहा।। ॐक्षेत्रपालाय नमः सदीपमाप- भक्तवलि समर्पयामि ॥ अप उपस्पृशेत् ॥ हेमाद्रौ-रौद्रपित्र्यासुरान्मन्त्रास्तथा चैवाभिचारकान् । न्याहत्यालभ्यचामा- नमपः स्पृष्ट्वान्यमाचरेत् ॥ सपः स्पृशेदित्यनेनापा स्पर्धनमेव विवक्षितम् ॥. क्षत्रस्य नाभि- ·(१५६) चतुर्भिर्मन्त्र पस्कुर्यात्-ध्रुवक्षितिरितियतसणामुगनामपिः आद्यायः विराट् तिसगानिष्टुप्छन्दः अश्विनौ देवते नमस्कारे विनियोगः।।ध्रुव- सिंतिर्दुपयोनिदुबासि दुवं योनिमासींद साधुया।उपत्यस्य केतुम्भ- थुम पाणाधिना दुयूं सादयतामिह त्वा l कुलायिनी घृत वर्त पुरन्धि स्योनेसीद् सदने पृधिळ्या? ॥ अभि वा रुद्रा वसयो गृणान्विमा ब्रह्म पीपिहि सौभगायाविनायूं साढयतामिह त्वा । ॥ ॥ वैर्दभुईक्षपितुह सींद देवाना० सुन्ने हते रणाय ॥ पिते. वधि सूनबुड़ आ सुशेयो स्वावेशा तुन्वा संविंगस्वाधिनायूं साद- यतामिह त्वा ॥॥ पृथिव्या? पुरीपमुस्यप्सो नाम तान्त्वा विश्व अभिगन्तु दे॒वाः ॥ स्तोम॑पृष्टा घृतवताह सींद पुजावदस्मै दृपिणा- यजस्वाविनायूं सादयतामिह या॥१॥ भूर्भुव. स्वः क्षेत्रपा- लाय नमः नमस्करोमि ॥ अनया पूजया क्षेत्रपाल: प्रीयताम् ॥ यज- मानः पाणी पादौ च प्रक्षाल्याचभ्य बन्धुज्ञातिसमान्वितो मण्डपस्य पश्चिमद्वारसमीपमागत्य तिष्ठेत् ॥ पुत्रवतीभियुद्धसुवासिनीभिना राजनकार्यम् -अनाधृष्टा पुरस्ता- दुग्नेराधिपत्युऽ आयुम्में दाट पुत्रवती दक्षिणुतऽ इन्द्रस्याधिपत्ये पुजाम्मे दासुखदा पुश्चाद्देवस्य सवितुराधिपत्ये चक्षुम्में दाऽ आश्रुतिरुत्तरतो धातुराधिपत्ये रायस्पोपम्मे दा॥ विधृतिरुपरिधावृहस्प्पतेराधिपत्युऽ ओजों मे दा विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्प्पाहि मनोरश्वासि ।।।। ततस्तेनैव द्वारेण प्रविश्य आनीतान्तान् वारुणमण्डलोपरिस्थापनीयनव- कलशान्मध्यवेद्याः पश्चिमदिग्भागे कृतवारुणमण्डलस्याधोभागे भूमी स्थापयेत् ॥ इति जलयात्रामयोगः ॥

·(१७७) ॥ जलयात्रातः आनीतानां चर्दिनीसंज्ञकनवफलशानां स्थापनमतिष्ठापूजनमयोगः ॥ सपत्नीको यजमानः मध्यवेद्याः पश्चिमदिग्भागे कृतवारुणमण्डलस्य समीपे प्रत्यङ्मुख उपविश्य आचम्य प्राणानायम्य देशकालो सङ्कीर्त्य हस्ते जलमादाय आरब्धवनात्मकमहारुद्राङ्गतया चर्द्धिनीकलशस्थाप- नप्रतिष्ठापूजनानि करिये ॥ १ वैष्णवसिद्धान्ते विष्पवर्चनकल्पलताया च मध्यवेद्याः पश्चिमदिग्भागे अष्ट- दले वारुणमण्डले वा वर्द्धिनीकलशस्थापनमुक्तं म्द्रकल्पद्रुमे तु मध्यवेद्या: ऐशान्यामष्टदलोपरि वर्धिनीकलशस्यापनमुक्तमिति विकल्पानुगमः ॥ १ याक्षणमण्डलोद्धार:--- त्रिहस्तायामकं कार्य चतुरस्रं समन्ततः । चतुःपष्टिः सुकोष्ठानि तस्मिन्सम्पादयेदुधः ।। बाह्यपत चतुर्दिक्षु मध्ये कोष्ठचतुष्टयम् । तदधः पडिमध्यस्थ कोष्ठद्वितयमेव च ॥ एकीकृत्य च चत्वारि द्वाराणि सम्प्रकल्पयेत् ।। कोणध्वेककोष्ठ तु हित्वा पञ्चभिरेव च ॥ कोष्ठैः पादाः प्रकर्तव्याः सलमण्डलस्य तु । गध्ये घोदशकोष्ठानि मार्जयित्वा लिसेक्रमात् ॥ चतुरगुलक वृत्त प्रथम द्विगुणं परम् । चतुर्पिशामुलं तत्र तृतीय परिकल्पयेत् ॥ षड्विंशत्यनुल तद्वञ्चतुर्थमुपक- ल्पयेत् । कर्णिकाकेसरस्थान पद्मस्थानमभूदिति ॥ नामानि कथितान्येवं कुर्यात्रा- रुणमण्डलम् । कर्णिका पीतरजसा पूरयेच्छुभ्रवर्ण कैः ॥ केसरस्थानकं तल लिखे. त्योडश तानि तु ! पीतरक्तसितर्गर्मूलमध्यामकेषु च ॥ पप्रस्थानं सितेनैवापूर्ण पद्माष्टकं लिखेत् । रक्ताग्रक पत्रसन्धि पूरयेत्कृष्णवर्णकैः ॥ पद्मावहिः सितेनैव रजसाड्गुलमानतः। परिघ्या वेष्टितं कार्य पद्माष्टकमथोदितम् ॥ तद्वहिः शिष्टभागे तु षोडशाराः प्रकल्पयेत् । श्यामपीतारुणश्वेतरजोभिर्बुद्धिमत्तमः ॥ अन्तराले यथा- शोभं तद्वहिः पञ्चरेखकम् । श्वेतपीतारुणश्यामहरिद्भिर्वर्णकै क्रमात् ॥ पीठक्षेत्र १२ ·(१७८) पपाशो रजोभिः पूरयेदुधः । दाराणि पूर्वतः पीतश्यामश्वेतहरिदः।।आमेयादि- दिशाहोणान् रक्तनलिखितोवलेः । पीटपादचतुष्कं च वितरक्तसुपीतकैः ॥ कृष्णेन रजसा चैव पूरयेसालमाग्भवेत् । आगेयादिहरिद्भिव पीठपादकमः स्मृतः ॥ ततः सितेनैव समस्तपीठाद्वदिविरसां रचयेत्समाप्तौ ॥ दिवावरणाशु विलेसनाय प्रकार उक्तो विदुषां मुदे चवनं प्रागुतरे भागे आमेय्यां शकिमुज्ज्वलाम् । आलिखेद्दधि- णे दण्ड नैत्या सडमालिखेत् ।। पार्श नु वारणे चैव ध्वजं यायव्यगोचरे । पोथैर्यो तु गदा लेख्या ऐशान्या शूलमालिखेत् ॥ शूलस्प बामदेवो तु चकं पद्मं तु दक्षिणे ।। दानचन्द्रिकायाम्-तत्राचार्यों वेद्यांमध्ये मिस्तव्यासंचतुरसंपणाध्यप्रागप- रदक्षिणोचरनवनवरेखाभिभतुः पष्टिकोष्ठं कुर्यात् ॥तल कोठानिमत्येकनयनवा गुलानि सम्पद्यन्ते ॥ ततो पहिरन्त्यपङ्किषु चतुर्दिभु मध्यकोष्ठानिचत्वारिचत्वारिमार्जयित्वा तदुपर्युपान्त्यपटिषुपार्श्वमोस्तत्रयत्यक्त्वाप्रतिदिशं मध्ये कोष्ठद्वयमार्जनेन चतुर्दिक्षु षट्पटकोठानि चत्वारिद्वाराणि सिद्धयन्ति ॥ ततो मध्यस्थितपोदशकोटानि मार्जयेत् ॥ तथा च मध्यचतुरसपाटपादाः सिद्धयन्ति |॥ ततो मध्याचत्वारि वृत्तानि कुर्यात् ।। तसाद्ये चतुरगुलो व्यायः । द्वितीयेऽटो । तृतीये चतुर्विशतिः। चतुर्थे पदिशतिः ॥ तचतुरगुलं वृचं कर्णिकारूपं पीतेन रजमा पूरयित्वा कर्णि- कावधिरेखां सितेन रजसा निर्माय तद्वहिरष्टाइगुलात्मके वृत्ते पीतरकसितरजोमिः सम्पादितमूल् मध्यामाणि षोडशसराणि सम्पाद्य तत्वेसरावधि रेखां सितेन रजसा अगुलीनता सम्पाद्य चतुर्दिशाङ्गुलात्मके तदहिवृत्ते सितेन रजसा अदिक्षु अष्टौ पत्राणि रक्तामाणि कुर्यात् ।। ततो दलान्तरेसां कृष्णेन रजसा विधाय दलान्तराणि कृष्णेन रजसा पूरयित्वा तद्वारकाद्गुलान्तरा बदितरेखा सितन रजमा सम्पाद्य वृत्तगणन्तरं परितः अष्टदलाम तन्मत्यचिहैः षोडशधा विभज्य प्रतिभागं पोदशाराः श्यामपीतारमश्वेतरजोनिक्सयित्वा सदसरा यथायोग्य रजोमिः पूरयित्वा तद्वदिः सितपीताक्ष्णश्यामहरिताः पञ्चरेसा लिखेत् ।। तद्वहिः पीठक्षेत्रं चतुरख यथाशोभं रजोभिः अलङ्कृत्य पीठावधिरेखां सितेन् रजसा चतुरता रचयेत्॥ द्वारक्षेत्राणि पूर्वादितः पतिश्यामसितहारतरजोनिः प्रयेत्॥आमेयादिको- यवासारा:

·अङ्गसङ्कल्पः-तदङ्गतया वारुणमण्डलदेवतानां स्थापनप्रतिष्ठापूजनानि फरिष्ये । दिक्षु चिदिक्षुपूर्वादिक्रमेणाष्टसु आरासु नवग्रहानावाहयेत् ।। ष्ठचतुष्टयं लोहितहरितश्यामधवलरजोभिः पूरयेत् ॥ आमेयादिपीठपादचतुष्टयं पञ्चकोष्ठात्मकं तु क्रमात् सितपीतरक्तकृष्णहारतरजोभिः पूरयेत् ॥ ततः सितेन रजसा अङ्गुलोनतेन बहिश्चतुरस्ररेखां कुर्यात् ॥ इति मदनरत्नादयः ।। ठारमते तु चतुरस्रं चतुर्हस्तं तत्र प्रत्येक द्वादशाङ्गुलानि नवकोष्ठानि । वृत्तानि तु पञ्च। तवाद्यवृत्ते चतुरडुलव्यासः । द्वितीयेऽटौ । तृतीये विंशतिः । चतुर्थे चतुर्विंशतिः । पञ्चमेऽन्तः चतुरस्र बहिस्तने अष्टतिशत् । इति पञ्चकोष्ठात्मकं पीठपादचतुष्टयम् ॥ आमयादिक्रमेण रक्तहारतश्यामसितपीतरजोभिः पूरणीयम् ॥ कोणकोष्ठचतुष्टयं प्रत्येक त्रिभिस्त्रिभिवर्णैः इति विशेषः ।। ॥ दिक्षु विदिक्षु पूर्वादिक्रमेणाटसु आरासु नवग्रहानाबाहयेत् ॥ १ पूर्वआरायाम् ॐभूर्भुव.स्व.सूर्यायनम सूर्यमावाह० स्था० भोसूर्यइहागच्छइह० ॥ २ आमेयआरायाम्-ॐभूर्भुवःस्वःसोमायनमःसोममावाह०स्या भोसोमइ०३० ॥ ३ दक्षिणेआरायाम्-ॐभूर्भुव स्वःभौमायनम.भौममावाह स्था०भोभौमइ०३०॥ ४ नेत्येआरायाम्- ॐभूर्भुवःस्व.बुधायनमःबुधमावास्था मोबुधइहा इह ।। ५ पश्चिमेआरायाम्--ॐभू० बृहस्पतयेनम वृहस्पतिमावा०स्था० भोव्ह० इ० इ०॥ ६ वायव्ये आरायाम्-ॐभू० शुक्रायनमः शुक्रमावाहयामिस्था० भोशुक्रइ० इ०॥ ७ उत्तरेआरायाम्-ॐभू० शनैश्चरायनमःशनैश्चरमावाह.स्या मोशनै०३०३० ॥ ८ ऐशानेआरायाम्--ॐभू राहवेनमःराहुमायाहयामिस्थाप० भोराहोइहा इह ॥ ९ तवएशानआरायाम् ॐभू-केतवेतम.केतुमावाहयामिस्या भोकेतोइ.इ० ॥ ॥ पुनस्तासु एव आरासु पूर्वादिक्रमेण अष्टौ लोकपालानावाहयेत् ॥ १० पूर्वआरायासूर्यामे- भूर्भुवःस्वाइन्द्रायनमःइन्द्रमायाहस्या भोइन्द्रइ०६०॥ ११ आमेयेारायानोमा ॐभू० अगयेनमःअमिमावाहयामिस्या भोअमेह०६० ।। १२ दक्षिणेभारायाभौमा भू० यमायनमायममायाहयामि० स्था० भोयमइ०६०॥

·(१८00 १ आकृष्णेनेत्यस्य हिरण्यस्तूपाङ्गिारसमपिः त्रिष्टुप्छन्दः सविधा- देवता सूर्यावाहने विनियोगः आकृष्णेनरजसावर्तमानौनिवेशयंत्र- १३ नन्येा० धामे-भू०नितयेनम: नितिमा०श्या भौनिकतेइ०६. ॥ १४ पशिमेारापागुवप्रे-ॐभ्यरुणायम: वरुणमाश• स्या० भोवरण..॥ १५ वायमा शुशाग्रे-ॐभव.वायनमःवायुमागाह स्या भोवायोह.इ.॥ १६ उचरेभारायान्यो-ॐ० सोमारनमःसोममायाह • स्याप भोसोमह०६.॥ १७ ऐशानेबारायाराहुक्त्वप्रे-ॐ० ईशानाय ईशानमावास्या मोई०१.१०॥ ॥ वायुमोमान्तरालमारभ्यअन्तरालारामुययानमनयदेवतावाहनम् ।। १८ वायुसोममध्येआराया-ॐभयमुभ्योनम वसूनाबाहत्या० मोयसव० १०६०॥ १९ सोमेशान्तराले आराया-ॐभू. स्ट्रेभ्योनम.रुद्रानावाह० स्यामोरारइ॥ २० ईशानेन्द्रान्तरालेआभू० आदित्येभ्योनम.आदित्याना० स्था० भोपा.इ.इ २१ इन्द्राग्न्यन्तरालेआ०-ॐ अश्विभ्यानमःम आस्या मोअ० इ० इह ॥ २२ अभियमान्तरालआरायाम्-ॐ भूर्भुवः स्वःविश्वम्योदेवेभ्यो नमः विश्वान्देवा- नावाहयामि स्थापयामि भो विश्वेदेवा. इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ २३ तत्रैव-भूर्भुवःस्वःपितृभ्योनम पितॄनावाहयामिस्थापयामिमोपितरइहा०प० ।। २४ यमनित्यन्तरालेआ०-ॐ० यक्षेभ्योनम:यक्षानावा० स्या० भोयक्षाइ.इ. ॥ २५ निर्भतिवरुणारालेगा०-ॐभ० भूतनागेभ्यो०म० स्या० मोभूत इकाइह ॥ २६ वणवाय्यन्तरालेआॐ० गन्धर्वेभ्योनमःगं० आ०स्या भोगन्धर्वाइ.इ. ॥ ॥ अथ सौम्याद्यष्टान्जपोपु स्कन्दादिनवदेवतावाहनम् ।। २७ उचरदले-ॐ० स्कन्दायनमस्कन्दमावाहयामिस्थापयामिभोस्कन्दइ० इ.॥ २८ ईशानदले-ॐभू०दक्षायनम.दक्षमावाहयामित्यापयामि भो दक्षइ० इहाल्छि । २९ पूर्वदले-ॐभूर्भुवःस्व:दुर्गायैनम.दुर्गामावाहयामिस्थापयामिभोदुर्गेइहा०३.॥ ३० तलवपूर्वदलेदुर्गोचरत-भूविष्णवेनमःविष्णुमावास्या भौविष्णोइ ० ० ।।

·० (९८१) मृतुम्मय॑श्च । हिरण्ययनसवितारथेनादेवोवातिभुवनानिपश्यन् ।। पूयारायाम्-ॐ भूर्भुवःस्वः सूर्यायनमन्सूर्यमावा स्था०भोसूर्यड०८०॥ ३१ आमेयदले--ॐभू. स्वधायनमःस्वधामावाहयामि स्थापयामि भो स्वधेइ इ०॥ ३२ दक्षिणदले-ॐ भू०मृत्यवेनमः मृत्युमावाहयामि स्थापयामि भोमृत्योइ०६० ।। ३३ नैर्ऋत्यदले--ॐ गणपतयेनमः गणपतिमावाहयामिस्था भोगणपतेइ० इ० ॥ ३४ पश्चिमदले-ॐभू० अद्भयोनमः अप: आस्था भोआपइहागच्छतइहतिष्ठत ।। ३५ वायव्यदले-ॐभू मरुद्भयोनमःमरुत आस्था० भोमरुत इहागच्छतइइतिष्ठत ।। ३६ कणिकामध्ये--ॐभू०वरुणायनमः वरुणमावाहयामिस्थाप० भोबरुणइ० इ० ।। ॥ उत्तरादितः क्रमेण केसरमूलेपु ब्रह्माद्यष्टदेवतावाहनम् ॥ ३७ उत्तरेकेसरमूले-भू०ब्रह्मणेनमः ब्रह्माणमावाहयामिस्थाप० भोब्रान्ह ० इ० ।। ३८ ऐशानेकेसरमूले--ॐभू० विष्णयेनमःविष्णुमायाहयाभिस्था भीविष्णोइ० इ० ॥ ३९ पूर्वकेसरमूले-भूर्भुवःस्यःद्रायनम रुद्रमा० स्थाप० भोरुद्रइहागच्छइहतिध ।। ४. आग्रेयेकेसरमूलेॐ भू० लक्ष्म्यैनम.लक्ष्मीमावाहयामिस्थापयामिभोलक्ष्मिइ०३० ।। ५१ दक्षिणेकेसरमूले भू अम्बिकायैनमः अम्बिकामा०स्था मोअम्बिकेइ० १०॥ ४२ नैत्रत्येकेसरमूले भू० सावित्र्यैनमः सावित्रीमाषाह० स्था० भोसावित्रिइ०० ॥ ४३ पश्चिमेकेसरमूले-भू० गङ्गादिनदीभ्योनमः गङ्गा.आ.स्था भोग०६०१०॥ ४४ वायव्येकेसरमूले-भू. सप्तसागरेभ्यो सनसागराना स्या भोसप्त०३०१०॥ ४५ अझपादमूलेकर्णिकाधः ॐभू० भूतप्रामाय भूतग्राममा०स्या भोभूत इ.इ. I ४६ ब्रह्मणःपादमलेकर्णिकोपरि ॐभू.मेरवेनम:मेरुमावाहयाभिस्था मोमेरोइ०३० ॥ । तदाो वेतपरिधौ उत्तरादितः सोमादिसमीपे गदाद्यष्टदेवतावाहनम् ॥ ४० सोमसमीपे-भ० गदायैनमःगदामावाहयामिस्थापयामिभोगदेइहागच्छदह ॥ ४८ ईशानसमापे-ॐ त्रिशूलायनमः:त्रिशूलमावाहयामिस्था० भोनिलइ०३० ।। ४९ इन्द्रसमीपे-ॐभूर्भुवःस्वःवगायनमःवज्रमावाहयामिस्या मोबदहा. इह ।।

·(१८२) २ इमन्देवाइत्यस्य वरुणपिःअत्यष्टिश्छन्दः यजमानो देवता सोमावाहने विनियोगः॥ मन्दवाऽ असपुत्नद मुंबद्धम्महते पुत्रार्य ५० थमिसमीपे-मर्मयःरवाशक्तयेनमः शकिमा०स्था मोशकरहागन्हा ॥ ५१ यमसमीपे-ॐ भूर्भुवःसादडायनमः दण्डमाया०रया मोदण्डाहागर ।। ५२ निमंतिसमीपे-ॐ भूर्भुवःस्वःपद्गायनमःखद्गमावाहयामिस्था० मोरादर०१०॥ ५३ यस्गसमीप-ॐ भूर्भुवःस्व:पाशायनमःपाशमावाह स्या० भोपाइइहतिः ।। ५४ मायुसमीपे-भूर्भुवःत्यःमत्यायनमःअमावास्या० मोमकुराइ.इ. ॥ तद्वाो रक्तपरिधौ उत्तरादिक्रमेण गौतमाद्यष्टदेवतावाहनम् ।। ५५ उत्तरे-भूगौतमायनमःगौतममायाहयामित्यापयामिभौगोवमइहा. इह ॥ ५६ ऐशान्या-अ०भरद्वाजापनम,मरद्वाजमावाहयामिस्या मोमरद्वानह० इ० ॥ ५७ पूर्व-ॐभू० विश्वामित्रायनमाविश्वामित्रमावाहयामिस्या मोविवामिनः०० ॥ ५८ आमेय्याम्-ॐ० कश्यपायनमःकश्यपमावाहयामिस्था० भोकश्यपइ० इ० ॥ ५९ दक्षिणायाम् अभू० जमदग्नयेनमः जमदनिमावास्या मोजमदइहा०३०॥ ६० नैत्याम्-भू०वसिष्ठायनम सिटमायाहयामिस्थाप० भोवसिष्ठदहा० इ० ॥ ६१ पचिमायाम्-ॐभू.अश्येनमः अत्रिमावाहयामित्यापयामिमोअत्रेइहा इ० ॥ ६२ वायव्याम् -० अरन्धत्यैनमःअरुन्धतीमावाह स्था० मोअरुन्धतिइ०१०॥ ॥ तद्वाह्ये कृष्णपरिधौ पूर्वादिकमेण ऐन्याद्यष्टदेवतापाहनम् ॥ ६३ प्राच्याम्-०ऐन्धेनम ऐन्द्रीमावाहत्यापयामिभोऐन्द्रिहहागन्छइहतिष्ठ ।। ६४ आमेय्याम्-ॐ० कौमार्यनम. कौमारीमावाहयामिस्या मोकीमारिइ०६० ।। ६५ दक्षिगायाम्-अम्बाइम्पैनमःवाझीमावाहयानि स्या भोगाझिरहा इह०॥ ६६ नमत्याम् -०वाराबैनमःवाराहीमावाहयामि स्थार भोवाराहिइ.इह ॥ ६७ पश्चिमायाम्-ॐभू चामुण्डायैनमःचामुण्डामावास्या भोचामुण्डेइ० इ० ॥ ६८ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवःस्व. वैष्णव्यैनमः वैष्णवीमावास्या भोवैधाविइ०६० ॥ ६९ उदीच्याम्-ॐम०कोSनम:कौरीमावाहयाभिस्थाप० भोकोवेरिद० इ० ।। ७. ऐशान्याम-ॐ भूर्भुवःस्वावनायक्यैनम.वैनायकीमा०स्या मोवैनायकिइ०६० ।।

·(१८३) महुते ज्यैष्ठ्याय महुते जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियाय ।। हुमममुये पुत्रमु- मुष्य पुत्रमुस्यै विशएप वोमी राजा सोमोसम्माकं ब्राह्मणानाराजा ॥२॥ आग्नेयेआरायाम्-भूर्भुवः स्वः सोमाय नमः सोममावाहयामि स्थापयामि भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३ अग्निर्मू‘इत्यस्य विरूपापिः गायत्री छन्दः अग्निर्देवता भीमावा- हने विनियोगः ॥ अग्निर्मूर्दा दिव? कुकुत्पतिः पृथिव्याऽअयम् ।। अपाळरेतालसि जिन्वति ।। ॥ दक्षिणे आरायाम् भूर्भुवः स्वः भोपाय नमः भीममावाहयामि स्थापयामि भो भौम रहागच्छ इह तिष्ठ॥ ४ उबुद्धयस्वेत्यस्य परमेष्ठीत्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः अनिर्देवता बुधावाहने विनियोगः।ॐन्दुव्यस्थापनेपनिजागृहिचमिष्टापूससृजेथामुपञ्च। अस्मिन्त्सधस्थेऽअद्धयुत्तरसिम्मविश्वदेवायजमानश्चसीदत मानर्जत्ये आरायाम्भूर्भुवःस्वायुधायनमायुधमा०स्था भोवुधइहागच्छइहतिष्ठ ।। ५ वृहस्पतेऽअतीत्यस्य गृत्समदऋपिः विष्णुप्छन्दः ब्रह्मा देवता बृहस्पत्पावाहने विनियोगः ॥ ॐवृहस्प्पतेऽ अतियदुर्योऽ अहीदय- मट्विभाति ऋतमुजनेषु ॥ यद्दीदयच्छसऽ ऋतपजात नदुस्म्मास दृविणन्धेहि चित्रम्।।। पश्चिम आरायाम्-भूर्भुवः स्वः बृहस्पतये नमः वृहस्पतिमावाहयामि स्थापयापि भो वृहस्पत इहागच्छ इह निष्ठा। ६ अन्नात्परिस्रुत इत्यस्य अश्विसरस्वतीन्द्रामपय; अतिजगतीछन्दः ग्रहा देवताः शुक्रावाहने विनियोगः ॥ ॐअन्नापरिसुतो रसं ब्रह्मण व्यपिवनक्षत्रम्पयुट सोमम्मुजापतिः ॥ अनेन सुत्यामन्द्रियं विपान शुभमन्धंसुऽइन्द्रस्यन्द्रियमिदम्पयोमूतम्मधु ॥रा वायव्येआरायाम् - अभूर्भुवःस्वःशुक्रायनमःशुक्रमागहयामिस्थापयामिभोशुक्रइहागच्छद०॥

·(१८४) ७ शन्नोदेवीरित्यस्पदध्याथर्वणकपिः गाय छन्दः आपो देवताः शनैश्चराबादने विनियोगः ॥ ॐशन्नौदेवी रभिष्ट्रय आपाँभवन्तुपीतये ।। शं य्योरमि संयन्तु नाउत्तरे आरायाम्-भूर्भुवः स्वः शन- श्वराय नमःशनैश्चरमावाहयामि स्थापयामि मोशनैश्वर इहागच्छ इहतिष्ठा ८ कयानचित्र इत्यस्य वामदेवमापिः गायत्रीछन्दः इन्द्रो देवता राहावाहने विनियोगः ॥ अकया नचित्रऽ आ भुवती सुद्रावृधः सम्वा ।। क्या शपिंप्या वृता ।|| ऐशाने आरायाम्-भूर्भुवः स्वः राहवे नमः राहुमावाहयामि स्थापयामि भो राहो उहागन्छ इह तिष्ठ ।। २ केतुपैश्यानित्यस्य मधुच्छन्दाप्रापिः गायत्रीछन्दः अनिर्देवता केत्यापाइने विनियोगः ॥ अफेतुङ्कण्वन्ननचे पेशी मर्याऽ अपे शसे ।। ममुपद्भिरजायथासाऐशाने आरायामेव राहग्रे-भूर्भुवः स्वः केतवे नमः केतुमावाहयामि स्थापयामि भो केतो दहागच्छ इह तिष्ठ। १० त्रातारमित्यस्य गर्गमपिः निष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता इन्द्रावाहने विनियोगः॥ॐातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवे हवे सहवः शूरमिन्द्रम् ।। द्वयामि शुक्रम्पुरुहुतमिन्द्रस्वस्ति नौ मुघवा धाविन्द्र- ॥४॥ पूर्वे आरायाम्-सूर्याग्रे-भूर्भुवः स्वः इन्द्राय नमः इन्द्रमावाहयामि स्थापयामि भी इन्द्र इहागच्छ इह तिष्ठ । ११ त्वन्नोऽ अग्ने इत्यस्य हिरण्यस्तूप आङ्गिरसत्रपिः जगतीछन्दः अग्निदेवता अग्न्यावाहने विनियोग त्वन्नोऽअग्ने वरुणस्य विद्वान्देवम्यु हेोऽअबयासिसीष्टासायनिष्टोवहिनतमुशोशुचानोविश्वातपाल सुि प्रमुग्ग्ध्यस्म्मत् ॥सा आग्नेये आरायां सोमागे-भूर्भुवः स्वः अग्नये नमः अग्निमावाहयामि स्थापयामि भो अग्ने इहागच्छ इह तिष्ठ ।

·(.१८५) १२ यमायेत्यस्यद्ध्याथर्वणऋषिः त्रीणियजूपिछन्दांसि यमनामा वातोदेवता चमावाहने विनियोगः ॥ ॐयमायु स्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा स्वाहां घायु स्वाहा धर्म?पिने "en दक्षिणेभारायांभौमाग्रे- ॐभूर्भुवःस्वयमायनमःयममावाहयामिस्थापयामिभोयमइहागच्छडहतिष्ठ। १३ असुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता नित्यावाहने विनियोगः॥ॐअसुन्वन्तुमयजमानामेन्छ स्तेनस्येत्त्या- मन्निहि तस्करस्य ।। अन्यमुस्म्मदिच्छ सा तऽ इत्या नौ देवि निते तुभ्यमस्तु ॥३॥ नैर्ऋत्ये आरायां वुधाग्रे-भूर्भुवःस्वः निर्गतये नमः नितिमावाहयामि स्थापयामि भो निते इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १४ नत्वायामीत्यस्य शुनाशेप ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः।। ॐतत्त्वा यामि ब्रह्मण वन्दमानुस्त्तढाशास्ते यजमानो हुविभिः ॥ अहंडमानो वरुणेह बौद्धयुरूंशधासुमानऽ आयुट प्रमोपीः ॥२॥पश्चिमे आरायां वृहस्पत्यग्रे-भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरु गमावाहयामि स्थापयामि भो वरुण डहागच्छ इह तिष्ठ । १५ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्च्छन्दः वायुर्देवता वाय्वावाहने विनियोगः। ॐआ नो नियुद्भिशुतिनीभिरध्वग्ह-सहस्रिणी- भिरुपयाहि यज्ञम्।बायोऽ अस्म्मिन्त्सर्वनेमादयस्वयम्पात स्वास्तिभिः सदा नः॥३७॥ वायव्ये आरायां शुक्राग्रे-भूर्भुवः स्वः वायत्रे -नमः वायुमावाहयामि स्थापयामि भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ ।। .

·(१८६) १६ वयह सोमेत्यस्य बन्धुब्रपिः गायत्रीछन्दः सोमो देवता सोमावाहने विनियोगः॥अनुय-सामन्यते तबु मनस्तुनूपु बिभ्रतः ।। प्रजावन्तः सचेमहि ॥ ५६ ।। उत्तरे आराया शन्यग्रे-अभूर्भुवः स्वः सोमाय नमः सोममावाहयामि स्थापयामि भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १७ तमीशानमित्यस्य गोतमनापिः जगतीछन्दः विश्वेदेवा देवताः ईशानावाहने विनियोगः ।। रातमीशानञ्जगतस्तस्थुपस्पतिन्धियजिन्य- मवसे हूमहे व॒यम् ॥ पूषा नो यथा वेदसामसद्बुधे रक्षिता पायुरदब्धट स्वस्त्तये ॥३६॥ ऐशाने आराया राहुफेत्वग्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ।। अथ वायुसोमान्तरालमारभ्य अन्तरालारासु क्रमेण वस्वादिनवदेवतावाहनम् ।। १८ सुगा वो देवा इत्यस्य प्रजापति पिः त्रिष्टुप्छन्दः देवा देवताः वस्वावाहने विनियोगः ॥ *सुगा वो देवा सर्दनाऽ अकर्म यऽ आज- ग्मेदसर्वन पाणा? । भरमाणा वहमाना हुवीलप्प्यस्म्मे धत्तवसा वमूनि स्वाहा ॥१॥ वायुसोममध्ये आरायाम्-भूर्भुवः स्वः वसुभ्यो नमः वमूनावाहयामि स्थापयामि भो वसव इहागच्छत इह तिष्ठत ।। १९ रुद्दाःसह-सज्येत्यस्य प्रजापतित्रापिः अनुषुप्छन्दः रुदा देवताः रद्रावाइन विनियोगः।।रुद्दा?सुसज्ज्यपृथिवीम्बृहज्ज्योति समीधिरे॥ तेषाम्भानुरजस्रऽऽमुटुकोदेवेपुरोचते ॥४॥ सोपेगानान्तरालेआरायाम् ॥ *भूर्भुवःस्वास्द्रेभ्योनमःरुद्रानाबाद भोरुद्राम्यहागच्छतइहातिष्ठत॥ २० यज्ञोदेवानामित्यस्य कुत्सनापिः यजुरन्तं त्रिष्टुप्छन्दः आदित्या देवताः आदित्यावाहने विनियोगः ॥ *यज्ञो देवानाम्प्रत्यति सुम्न- ०स्था० ·(१८७) मादित्यासो भवंता मूडयन्तः ॥आ वोर्वाची सुमतिहरयाद हो- विद्दया वरिवोवित्तरासदादित्येभ्यरचा ॥६॥ ईशानेन्द्रान्तराले आरायाम्-अभूर्भुवः स्वः आदित्येभ्यो नमः आदित्यानावाहयामि स्थापयामि भो आदित्याः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ २१ यावाङ्कशेत्यस्य मेधातिथिपिः यजुरन्तंगायत्रीछन्दः अश्विनी देवते अश्विनावाहने विनियोगः॥ या वाङ्कशा मधुमत्याश्विना सुनृ- तावती ॥ तया यज्ञम्मिमिक्षतम् ॥ ७ ॥ इन्द्राग्न्यन्तराले आरायाम्- ॐ भूर्भुवः स्वः अश्विभ्यांनयः अविनावावाहयामि स्थापयामि भो- अश्विनी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ॥ २२ ओमासश्चर्षणीधृत इत्यस्य मधुच्छन्दा ऋषिः गायत्रीछन्दः विश्वेदेवा देवताः विश्वेदेवावाहने विनियोगः ॥ ॐओमांसभ्यर्पणीकृत विश्वे देवासुऽ आगत || दुश्वासमो दाशुप- सुतम् ॥ ॥ अग्नियमान्तराले आरायाम्-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वेभ्योदेवेभ्यो नमः विश्वा- न्देवानावाहयामि स्थापयामि भो विश्वेदेवाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। २३ उदीरतामित्यस्य शङ्खऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः पितरो देवताः पित्रा- वाहने विनियोगः ।। उदारतामवरऽ उत्सरासऽ उन्मापार पितर सोम्म्यास- ॥ अमुं या ईपुरका ऋतुज्ञास्ते नौवन्तु पितरो हपु ॥५॥ अग्नियमान्तराले विश्वेदेवाने आरायाम्-ॐभूर्भुवःस्वः पितृभ्यो नमः पितृनावाहयामि स्थापयामि भो पितरः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ २४ अभित्यन्देवमित्यस्य प्रजापतिपिः अष्टिभ्छन्दः सवितादेवता यक्षाबाहनेविनियोगः॥ *अभियन्नदेव सवितारमोण्यो कुविक्रतुमची- मिसुत्यसवरचनुधामभिषियम्मतिढविम् । ऊ यस्यामतिअिदि- ·(१८८० द्दयुतत्सीमनि दिरण्यगाणिरमिमीत सुक्रतु-कृपाखंभाप्रजाम्भ्यस्त्वा पुजारत्वानुपाणन्तु पुजास्वनुष्पाणिहि ॥५॥ यमनैऋत्यान्तराले आरायाम्-ॐभूर्भुवः स्वः यक्षेभ्यो नमः यक्षानावाहयामि स्थापयामि भो यक्षाः इहागन्डत टह तिष्ठन ।। २५ आयगॉरितमन्त्रयस्य प्रजापतिलपिः गायत्रीउन्दः अग्निर्दे- वना भूननागावाहने विनियोगः ॥ ॐआयङ्गौ? पृनिरक्रमीढसदमा तरंम्पुर? ॥ पितरश्च पुयन्त्स्व-॥ ॥ अन्तश्चरति रोचनास्य पाणाद- पानुनी ॥ व्यस्यन्दमाहपो दिवम् ॥॥ निनिवरुणान्तराले आरायाम्-ॐ भूर्भुवः स्वः भूतनागेभ्यो नमः भूतनागानाहयामि स्थापयामि भो भूतनागाः दहागच्छत इह तिष्ठत ।। ६६ ऋतापाडित्यस्य देवा ऋपय. यपि छन्दासि गन्धवाप्सरसो देवताः गन्याप्मरसावाहने विनियोगः ॥ अमृतापाड्दृतधामान्निग्गन्ध वस्तस्यौपधयोप्सरसो मुदो नाम ॥ स नंऽ ऽदम्बरम क्षत्रम्पातु तस्म्म स्वाहा बाट् ताभ्युट स्वाहा ॥॥ वरुणदारचन्तराले आरायाम्- ॐ भूर्भुवः स्वः गन्धर्वाप्मरोभ्यो नमः गन्धर्शप्सरसः आवाहयामि स्थापयामि भो गन्धर्वाप्सरसः इहागन्छत इह तिष्ठत ॥ ॥ अय सौम्यायष्टाजपनेषु क्रमेण सन्दादिनवटेवतावाहनम् ।। २७ यदकन्देत्यस्य जमदमिदीर्वतमसापी त्रिष्टुप्छन्दः अश्वो देवता सन्दावादने विनियोगः ॥ चन्द्र पथमञ्जायमानऽद्दयन्न्म: मट्टाढत वा पुरीपान् ॥ श्येनस्य पुक्षा हरिणस्य वाट्ऽ उपस्नत्यम्माहि जातन्तेऽ अर्वन् ॥३३॥ उत्तरदले-भूर्भुवः स्वः स्कन्दाय नमः सन्दमावाहयामि स्थापयामि भो स्कन्द इहागच्छ इह तिष्ठ ।

·(१८९) १२८ अदितिधौरित्यस्य गोतमऋषिः त्रिष्टुप्छन्द विश्वेदेवा देवताः दक्षावाहने विनियोगः ॥ अदितिदयौरदितिरन्तरिक्षमदितिम्र्माता स पिता स पुत्र? | विम्य या अदितिट पञ्चजना अदिविजातम- दितिजनिखम् ॥ ३६॥ ईशानदले-भूर्भुवः स्वः दक्षाय नमः दक्षमावाहयामि स्थापयामि भो दक्ष इहागच्छ इह तिष्ठ । २९ अम्बेअम्बिकइत्यस्य प्रजापति पिः अनुष्टुप्छन्दः अश्वो देवता दुर्गावाहने विनियोगाअम्वेऽभम्बुिफेम्बालिके न मा नयति कश्चन ।। ससंरचण्वक? सुभद्रिकाङ्काम्पीलबासिनीम्॥। पूर्वदले-भूर्भुवः स्वः दुर्गायै नमः दुर्गामायाहयामि स्थापयामि भो दुर्गे इहागच्छ इहतिष्ठा। ३० इर्दविष्णुरित्यस्य मेधातिथिक्रपिः गायत्रीछन्दः विष्णुर्देवता विष्वावाहने विनियोगः॥ ॐदं विष्ण्णविचक्रमे त्रेधा निदधे पुदम्।। समूढमस्य पाउसुरे स्वाहा ॥६॥ पूर्वदले दुर्गाग्रे-ॐभूर्भुव स्वःविष्णवे नमः विष्णुमावाहयामि स्थापयामि भो विष्णो इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३१ पितृभ्यइत्यस्य मजापत्यश्विसरस्वत्यम्पयः सप्तयजूपिछन्दांसि पितरो देवताः स्वधावाहने विनियोगः ॥ पितृभ्य-स्वधायिभ्य: स्वधा नम: पितामहेभ्य: स्वधा यिभ्य: स्वधा नम्रपपितामहे- ब्भ्य: स्वधायिभ्य-खुधा नम:॥अक्षपितरोमीमदन्त पितरोतीतृपन्त पितरः पितरःशुन्धद्धम् ॥ ३ ॥ आग्नेयदले-भूर्भुवः स्वः स्वधायै नमः स्वधामावाहयामि स्थापयामि भो स्वधे इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३२ परंमृत्योइत्यस्यसङ्कसम्मापि:त्रिष्टुप्छन्दामृत्युर्देवतामृत्वाबाह- नेविनियोगः॥ परम्मृत्योऽ अनु परेंहि पन्ध्यस्तै अन्यऽइतरोदेवया १ स्वरात्सँथ्योगादिरुिच्यते सत्र । मातिशाख्ये अध्याय ४ सूत्र १०० ·(१९०) नात् ।। चक्षुप्म्मतेशृण्ण्वतेतेब्रवीमिमान:पुजारीरिपोमोतीरान् || दक्षिणदले-भूर्भुवः स्वः मृत्यवेनमः मृत्युपावा० स्था० भोमृत्योइ०३।। ३३ गणानान्त्वेत्यस्य प्रजापतिमपिः यजुश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता गणपत्यावाहने विनियोगमा गणानान्त्वा गुणपतिक्ष हवामहे पिया- णान्त्वा पियतिहवामहे निधीनान्त्वां निधिपति हवामहे वसो मम|| आहमजानि गर्भुधमा चमजासि गर्भधम् ।।४। नम्रत्यदले- ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः गणपतिमावाहयामि स्थापयामि भौ गणपते इहागच्छ इह विष्ठ ।। ३४ शन्नोदेवीरित्यस्य दध्यड्डाथर्वणमपिः गायत्रीछन्दः आपो देवताः अपावाहने विनियोगः ॥ ॐशन्नो देवीरभिष्ट्टयुऽआपों भवन्तु पतिये ॥ शंध्योमिस्रवन्तुना पश्चिमदले-भूर्भुवः स्वः अद्भयो नमः अप आवाहयामि स्थापयामि भो आपः इहागच्छन इह तिष्ठत ॥ ३५ मरुतोयस्येत्यस्य गोतममपिः गायत्रीछन्दः मरुतो देवताः मरुतावाहने विनियोगः ॥ॐमरुतोयस्य हि क्षय पाथा दियो विमहसः।। स सुगोपातमी जनवायव्यदले-ॐभूर्भुवः स्वः मरुद्भयो नमः मरुतः आवाहयामि स्थापयामि भो मरुतः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। ३६ तत्वायामीत्यस्य शुनाशेपमपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः-अतत्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानुस्तदा शारते यजमानो हुविभिडमानो वरुणेह बोद्धयुरुशम्स मा नआयुट प्रमोपी ॥२॥ कर्णिकामध्ये-भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमा- वाहयामि स्थापयामि मो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ॥ १ ऊष्मान्तस्याभ्यश्च रम्पर्थः ॥ प्रातिशाख्ये अध्याय ४ सूत्र १०२ ·(१९१) ॥ उत्तरादितः केसरमूलेषु क्रमेण ब्रह्मायष्टदेवतावाहनम् ।। ३७ ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः आदित्यो देवता ब्रह्माबाहने विनियोगः ।। ब्रम्म जानम्मथुमम्पुरस्तावि सौंमत? सुरुचोदुन आवटा स बुध्न्याऽ उपमाऽ अस्य विष्हा? सुतश्च योनि मसंतश्च विव: ॥2॥ उत्तरे केसरमूले-भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्मागमावाहयामि स्थापयामि भो ब्रह्मनिहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३८ विष्णोरराटमित्यस्य प्रजापतिपिः यजुभ्छन्दः विष्णुर्देवता विण्याचाहने विनियोगः। अधिष्ण्णों ररामसि विष्णो: श्नपत्रे स्थो विष्णोर्ट स्यूरसि विष्ण्णौ वोसि ॥ वैष्णुपमासु विष्णवे चा॥क्षा ऐशाने केसरमूले-भूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामि स्थापयामि भो विष्णो इहागच्छ इह तिष्ठ । ३९ मानस्तोफइत्यस्य कुत्सऋषिः जगतीच्छन्दाएकरुद्रोदेवतारुद्रा- वाहनेविनियोगः मानरत्तोकेतनयमानुऽआयपिमानोगोपुमानोऽअवे- पुरीरिपटामानोहोरान्नद्रभामिनोवधीहविष्मन्त समित्वहिवामहे ।। पूर्वेकेसरमूले-भूस्वः रुद्रायनमः रुद्रमावाहयामिस्था०भोरुद्रइ०३०॥ ४० श्रीश्चतइत्यस्य उत्तरनारायणमपिः त्रिष्टुम्छन्दः आदित्यो देवता लक्ष्म्यावाहने विनियोगः।।श्रीश्चं ते लक्ष्मीश्च पवन्यानहोरात्त्रे पार्थे नक्षत्राणि रूपमुश्विनी ठ्यात्तम् । इण्णानपाणामुम्मऽ इपाण सर्वलोकम्मऽ इपाण ॥ ३ ॥ आग्नेये केसरमूले-भूर्भुवः स्वः लक्ष्म्य नमः लक्ष्मीमावाहयामि स्थापयामि भो लक्ष्मि इहागच्छ इह तिष्ठ । ४१ अम्वे अम्बिकइत्यस्य मजाप्रतिमपिः त्रिष्टुप्छन्दः अश्वो देवता अम्बिकावाहनेविनियोगः॥ अम्बेऽअम्बुिम्बालिकेनमानयतिकवन॥

·(१९२) ससस्त्यशुक? सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम् ॥३॥ दक्षिणे केसेरमूले ॐ भूर्भुवःस्व अम्बिकायैनमःअम्बिकामावाह०स्था भोअम्बिकेइ०३०॥ ४२ तत्सवितरित्यस्य विश्वामित्रपिःगायत्रीछन्दः सविता देवता सावित्र्यावाहने विनियोगः ॥ तत्सवितुर्वरेण्यम्भर्गो देवस्य धीमहि ॥ वियो योन:पचोदयात् ॥४॥नम्रत्येकेसरमूले-ॐभूर्भुवः स्वःसावि- नमः सावित्रीमावाहयामि स्थापयामि भो सावित्रिइहागच्छ दह तिष्ठ। ४३ पञ्चनय इत्यस्य आदित्ययाज्ञवल्क्यापी अनुष्टुप्छन्दः सर- स्वतीनदी देवता गङ्गादिनयागाइने विनियोगः॥पञ्चनदय: सरस्वती- मपियन्ति सस्रोतसः ॥ सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेभवत्सरित् ।। पश्चिमे केसरमूले-भूर्भुवः स्वःगङ्गादिनदीभ्यो नमः गङ्गादिनदीः आवाहयामि स्थापयामि भो गङ्गादिनद्यः इहागच्छत ह तिष्टत ।। ४४ इमम्मडन्यस्य शुनःशेपमपिः गायत्रीचन्दः वरुणोदेवता सप्त- सागराचाहने विनियोगः ॥ ॐडुमम्मै वरुण श्रुधी हवमुदयाचं मृडय।। चामवस्युराच॥ना भूर्भुवः स्वः सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरान आवाहयामि स्थापयामि भो सप्तसागराः इहागच्छन् इह तिष्ठत ॥ ४५ ब्रह्मपादमूले ॐभू-भूतग्रामायभूतग्राममा०स्था०भोभूत०३०३० ४६ कर्णिकोपरिभूमेरवेनम:मेरुमा०स्था भोमेरो इहागच्छइतिष्ठ। ॥ याद्येधेतपरिधों सोमादिसमीपेत्रमेणगढायष्टायुधदेवतावाहनम् ।। ४७ सोमसमीपे भूर्भुवः स्वःगदायैनमः गदामा० स्था०भोगदेइ०३०॥ ४८ ईशानसमीपे भू० त्रिशूलायनमः त्रिशूलमा स्या०मोत्रि०३०६०।। ४९ इन्टसमीपेशंभूर्भवाः स्वः वनायनमः वनमा०स्या भोवन ३०३०।। ५० अग्निसमीपेभूशक्तयेनमः शक्तिमावाह० स्था० भोशक्तेइ०३०॥

·(१९३) ५१ यमसमीपे भू० दण्डायनमः दण्डमाचाहयामिस्थाम्भोदण्डइ०३०॥ ५२ नितिसमीपे भू०खड्डायनमः खड्गमा० स्था० भोखहुइ० इ० ॥ ५३ वरुणसमीपे*भू०पाशायनमःपाशमावाहयामिस्था०भोपाशइ०३० ५४ वायुसमीपेॐभू० अङ्कशाय नमःअङ्कुन्शमा०स्था भी अङ्कुशइ०६० नद्राय रक्तपरिधौ उत्तरादिक्रमेण गौतमाद्यष्टदेवतावाहनम् ।। ५५ उत्तरेॐभूगौतमायनमः गौतममावाहयाभिस्था०भोगौतमइ०३०. ५६ ऐशान्याम्भू भरद्वाजायनमः भरद्वानमा०स्था भोभरद्वाजइ०३० ५७ पूर्वअभू० विश्वामित्रायनमः विश्वामित्रमावा०स्था० भोवि०३०३०॥ ५८ आमेश्याम भूकश्यपाय नमः कश्यपमावास्या०भोक०३०३०॥ ५९ दक्षिणे भू० जमदग्नयेनमःजमदग्निमावास्था भोजमदग्नेइ०३०॥ ६. नर्ऋत्याम्भू० वसिष्ठापनमावमिष्ठमावास्था० भोवसिष्ठइ०३०॥ ६१ पश्चिम भूर्भुवःस्वःअत्रयेनमःअत्रिमावाहया०स्था० भोअत्रेइ०इह० ६२ वायव्याम्भू० अरुन्धत्यै नमःअरुन्धतीमा०स्था भोअ०३०३०।। ॥ तद्राधे कृष्णपरिधौ पूर्वादिक्रमेण ऐन्याधष्टदेवतावादनम् ।। ६३ पूर्वग्भूर्भुवःस्वाएन्यै नमः ऐन्द्रीमावास्थापभोऐन्द्रिइहाइह०॥ ६४ आग्नेय्याभू०कोमाय नमःकौमारीमा स्था०भी कौमारिइ०६०।। ६५ दक्षिणेॐभूब्राहयैनगाबालीमावाहयामिस्था भोजामि०३०३०॥ ६६ नत्याम्भू०वाराहीनमः वाराहीमा०स्था० भोवाराहिइ० इ०॥ ६७ पश्चिमेभू०चामुण्डायैनमःचामुण्डामावा०स्था भोचामुण्डे०३०३० ६८ वायव्याम् भूवैष्णव्य नमः वैष्णवीमा०स्थाभावष्णविइ० इ०॥

·(१९४) ६९ उत्तरेॐ भूर्भुवः स्वःफायनमः कावेरीमा०स्था भोकावरिइ०३०॥ ७० ऐशान्याम्भू वैनायक्यनमावैनायकीमा०स्था भोवैनायकिइ०इ प्रतिष्ठापनम्-मनौजूति ॥३॥ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यायावाहितवारु- णमण्डलदेवता:सुप्रतिष्ठिताम्वरदाम्भवत ॥ॐ भूर्भुवःस्वःसूर्यायावाहितवा- रुणमण्डलदेवताभ्योनमा दत्तिनाममन्त्रेणपोडशोपचारैर्यथासम्भवोपचारै- र्वापूजयेत्॥अनयापूजया सूर्यायावाहितवारुणमण्डलदेवताः प्रीयन्ताम् ॥ । जलयात्रातः आनीतान्वद्धिनीसंज्ञकनवकलशान्वारुणमण्डलोपरि- पूर्वाद्यष्टदिक्ष्यष्टौ मध्ये चकमेवं क्रमेण स्थापयेत् ॥ कलशस्थापनम् – आजिप्रेत्यस्य कुसुरुबिन्दुब्रपिः स्वराड्ब्राहयु- प्णिक्छन्दः गौर्देवता कलशस्थापने विनियोगः।। ॐआजिव कुलशम्मया त्वा विशन्त्विन्दवा पुनरुर्जा निवर्तस्नु सान+सुहसन्धुक्ष्वोरुधारा पर्यस्वती पुनुर्माविंशतायि? ॥ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः वर्धिनील- शेभ्यो नमः वर्द्धिनीकलशानावाहयामि स्थापयामि ॥ प्रतिष्ठापनम्- अमनौजूतिज् पतामा यस्यबहस्पतियुशामिमन्तनो- वरिष्ट०॥४॥ भूर्भुवःस्वः वर्दिनीकलशाः सुप्रतिष्ठिताम्वरदाः भवत ।। पूजनम् ॐभूर्भुवः म्वः वर्द्धिनीकलशेभ्यो नमः इति नाममन्त्रेण पोडशोपचारः पञ्चोपचारर्यथासम्भवोपचाराकलशान् पूजयेत् ।। कलशस्थवर्द्धिनीमार्थना-ॐवद्धिनि त्वं महाभागे सर्वतीर्थोटफा- न्यिते ॥ स्वत्तोयेन प्रपूर्येऽहं भव त्वं कुलयर्दिनी ॥ भूर्भुवः स्वः कलशस्थवद्धिन्यै नमः प्रार्थना समर्पयामि ॥ अनया पूजया वर्द्धिनी- फलशाः साङ्गाः सपरिवारा: पीयन्ताम् ॥

·(१९५) . ॥ वर्द्विनीफलशेषु मत्स्यादिजलमातृकाणाम् अणिमायष्ट- सिद्धीनाश्चावाहनम् ॥ १ अभू० मत्स्यै नमः मत्सीमावाहयामि स्था०भोमात्सि इहागच्छ इह तिष्ठा। २ ॐभूकम्यनमः कूर्मीमावाहयामि स्था०भी कूर्मि इहागच्छ इह तिष्ठ । ३ भू. कच्छप्यैनमः कच्छपीमावाहयामिस्था० भी कच्छपि इ०६०॥ ४ ॐभू० वाराहनिमः वाराहीमावाहयामि रथापयामि भो वाराहि इ०३०॥ ५ अभू०दर्दुनमः दर्दुरीमावाहयामि स्था० भोदर्दुरि इहाइह तिष्ठ ।। ६ॐ भूर्भुवःस्वःशिशुमायनमःशिशुमारीमा० स्था भोशिशुमारि०३०३०॥ ७*भू ईश्वर्यनमःईश्वरीमावाहयामिस्थापयामिभोईवरिदहागन्छइहतिष्ठ। ८भू०अणिमायनमःअणिमामावाहयामिस्था० भोअणिमेइहा इहतिष्ठ। ९भू महिमायैनमामहिमामावाहयामि स्थापयामि भी महिमे इहा०३०॥ १०भूगरिमायनमःगरिमापावाहयामिस्थापयामिभागरिमे इहाइह ११ भूर्भुवःस्वालघिमायैनमालघिमामावाहयामिस्था० भोलाधमेइ०३०॥ १२ॐ भूर्भुवःस्साप्राप्त्यैनम प्राप्तिमावाहयामिस्थार० मोप्राप्तेदहा इह॥ १३ॐ भूर्भुवः स्वः प्राकाम्यसिद्धये नमः प्राकाम्यसिद्धिमाराहयामि स्थापयामि भो प्राकाम्यसिद्ध इहागच्छ इह तिष्ट ॥ १४ अभूर्भुवः स्वः ईशित्वसिद्धथै नमः ईशित्वासिद्धिमावाहयामि स्थाप- यामि भोईशित्वसिद्धे इहागच्छ इह तिष्ट । १५ ३०भूर्भुवःसः वशित्वसिद्ध्यै नमः वशित्वसिद्धिमावाहयामि स्थाप- यापि भो वशित्वसिद्धे इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(१९६) . प्रतिष्ठापनम् मनोतिन् पतामाज्यस्य वृहस्पतिर्बुज्ञ० ॥३॥ भूर्भुवः स्वः मत्स्याद्यावाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिताः परदाः भवत ॥ पूजनम्-भूर्भुवः स्वः मत्स्याद्यावाहितदेवताभ्यो नमः इति नाममन्त्रेण पोडशोपचारः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।। प्रार्थना-विश्वकर्मनिर्मितश्च कलशः कामरूपधृक् ! कलाधरो हि देवानां दानवानां तथैव च ।। सङ्गृह्य निर्मितो येन कलशस्तन चोच्यते। कलशस्यमुखे ब्रह्मा ग्रीवायां पभध्वजः।। कुक्षी तु सागराःसप्त सप्तनाथ या:स्मृता अर्जुनी गोमती चैत्र चन्द्रभागासरस्वती। तापी गोदावरी वैव नर्मदाचमहानदी विष्णुपादाद्रजःशैलाशलेभ्योयाथ नि:स्ताप्रभासं पुष्करचवनमिपञ्च हिमालयम् । विश्वेश्वरंत्रिमूनच गङ्गासागरसङ्गमम् ॥ पृथिव्यां यानितीर्थानि तडागादीनि यानिव अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिस्तथैव च ॥ ऋग्वेदोऽय यजुर्वेदः सामवेदस्तथैव च । अथर्वसहिता वेदाः कलशे हि समाश्रिताः । वद्धिनि त्वं जगन्मातर्महातीयोंदकान्धिवे । शूजिता गन्धपुष्पाभव त्वं कुलवर्दिनी ॥ तव तोयेन कलशाः १ श्राझे-ॐकारादिसुसयुक्त नमस्कारान्ततितम् । स्वनाम सर्वदेवाना मन्त्र इत्यभिधीयते ।। २ ज्ञानमालायाम-आसनं स्वागत चाभ्य गद्यमानीयकन् । मधुपर्मिग स्लान यसनाभरणानि च || सुगन्धः सुमनो धूपो दीपो नैवेद्यमेव च । माल्यानुलेपने चैव नमस्कारो विसर्जनम् || नागदेवः-आवाहनासने पाद्यमय- माचमनीयकम् । स्नान वस्त्रोपवीते च गन्धमाल्यादिभिः ऋमात् ।। धूपं दीपं च नवे नमस्कार प्रदक्षिणाम् । उदान योदशकमेव देवाने विधिः ॥ ३ गन्धयुमे धूपदीपो नैवेद्रय ततः अमात् ॥ अन्यच नागाल:-प्यानमावाहन व मत्या पच निवेदनम् । नीराजनं प्रगामध पञ्च पूजोपचारकाः ।।

·(१९७) यज्ञेऽस्मिन्पूरिताः शुभाः। पूर्णे यज्ञेऽभिपेकार्यमृद्धिदा सिद्धिदा भव ।। भूर्भुवः स्वः कलशाधिष्ठातृवर्द्धिन्यै नमः प्रार्थनापूर्वकं नमस्करोमि ॥ समर्पणम्-हस्तेजलमादाय-अनेन वर्दिनीकलशस्थापनपूजनास्येन- कर्मणा श्रीमहालक्ष्मीप्रीयताम् ॥ इति वर्द्विनीकलशस्थापनविधिः ।। ॥ अथ कुण्डपूजनपञ्चभूसंस्कारपूर्वकाग्निप्रतिष्ठापनप्रयोगः॥ आचार्यः कुण्डपश्चिमतः उपविशेत् ॥ यजमानं स्वदक्षिणे ब्रह्मणः पश्चिमतः उपवेश्य ॥ सङ्कल्पः-आचार्यः आचम्य प्राणानायम्य हस्ते जलमादाय देशकालो सङ्कीर्त्य अस्मिन्सग्रहमखहवनात्मझमहारुद्राख्ये कर्मणि यजमानेन पृतोऽहं आचार्यकर्म करिष्ये ॥ पुनः सङ्कल्पा-हस्ते जलमादाय अद्यपूर्वोचरितशुभपुण्यतिथी अस्मिन्सग्रहमखहवनात्मकमहारुद्राख्ये कर्मणि कुण्डसम्मागसंस्कार कुण्डावाहनकुण्डपूजनविश्वकर्मपूजनपश्चभूसंस्कारमेखलादिदेवतापूनन- पूर्वकाग्निप्रतिष्ठापनं करिष्ये ॥ सम्मार्गसस्कारः-दभैरन्यायतनं सम्मृज्य कुशोदकेनकुण्डसम्पोक्षेत्। कुण्डावाहनम्-अञ्जलौ पुष्पाण्यादाय कुण्डं स्पृष्टा-ॐआवाहयामि तत्कुण्डं विश्वकर्मविनिर्मितम् । शरीरं यच्च ते दिव्यमग्न्यधिष्टानमद्भुतम् ॥ भूर्भवास्व:कुण्डाय नमःकुण्डमावाहयामि स्थापयामीति पुष्पाणि फुण्डो- परि निक्षिपेत् ॥ ॐभूर्भुवःस्वः कुण्डायनमः इति पञ्चोपचारः पूजयेत् ॥ कुण्डमार्थना-हस्तौ बवा-ये च कुण्डे स्थिना देवाः कुण्डाङ्गे यात्र देवताः । ऋद्धिं यच्छन्तु ते सर्वे यज्ञसिद्धिं मुदान्विताः।। हे कुण्ड तव रूपं तु रचितं विश्वकर्मणा । अस्माकं वाञ्छितां सिदि यशसिद्धिं ददस्व च ।।

·(१९८) कुण्डमध्येविश्वकर्मपूजनम्-विश्वकर्मन्हविपेत्यस्य विश्वकर्माभौवन- ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः विश्वकर्मा देवता विश्वकर्माचाइनेविनियोगः।। अविश्व- कर्मन्हुविपावर्द्धनेनातारमिन्द्रमकृणोरबुद्धयम् ।। तसम्म विशुःसमनम- न्त पूरियमुनो विहठ्यो क्यासत् ॥उपयामगृहीतोसीन्द्राय चा विश्व- कर्मणऽएप ते योनिरिन्द्राय वा विश्वकर्मणे ॥॥ भूर्भुवः स्वः विश्वकर्मणे नमः विश्वकर्माणमावाहयामि स्थापयामि अभूर्भुवः स्वः विश्वकर्मणे नमः इति पञ्चोपचारैः पूजयेत् ।। विश्वकर्ममार्थना-ब्रह्मवक्तं भुजा क्षनं उरू वैश्यः प्रकीर्तितः । पादौ यस्य हि शूद्रस्तद्विश्वकर्मात्मने नमः । अज्ञानाज्ञानतो वापि दोपा ये खननोद्भवाः ॥ नाशयत्वखिलॉस्तास्तु विश्वकर्मन्नमोऽस्तु ते ॥ ॥ अथ कुण्डे पञ्चभूसस्काराः ॥ १ परिसमूहनम्-वदेवौइतिवृचस्प प्रजापतिक्रपिः उप्णिक्छन्दः क्रमेण अग्निवायुसूर्यादेवताः परिसमूहने विनियोगः॥ॐवया देवहेड- १ यद्देवा इति कत्रयेग परिसमूहनमवत्थामकारिकायामुक्तम् । २ कुशक- ण्डिकाकारिकायाम्-कृमिकीटपतङ्गाद्या विचरन्ति महीतले ॥ तेषा सरक्षणार्याय परिसमूहनमुच्यते ॥ गृहीतव्यास्त्रयोदर्भाः कनिष्ठागुष्ठमध्यत । दक्षिणे चोत्तरे पुत्रिनिरेखासमूहनम् ॥ अत्र पूर्वस्यामपसारणमिति केचित् ॥ तत्पक्षे पश्चिममा रम्य माक्सस्य वा परिसमूहनम् । कारिकायाम्-भृत्वाऽद्गुष्ठकनिष्ठाभ्या मूलै सामः कुशप्रयम् । तदप्रैस्तस्य रजसा पूर्वस्यामपसर्पणम् । गदाधरभाष्ये-दर्भ. परिसमुहह्य गोमयेनोपलिप्ययनेगोलिख्य अनामिकाङ्गुष्ठेनोमृत्यउदकेनाभ्युश्यतस्मिन्न मिस्था. पयेत् । निरल्लेखनविरुद्धरणमिति हरिहर । परिसम्हनादिपञ्चापि त्रिबिरिस्य ·(१९९) नन्देवासश्चकृमा वयम् ।। अग्निा तस्म्भादेनो विश्वान्मुश्चत्वहसट ॥३॥ यदि दिवा यदि नक्क्तुमेनागसि चकमा बुयम् ॥ वायुम्मा तस्म्मादेनसो विश्वाचमुञ्चत्व-इसट ।। ।। याद जाग्ग्रदयदि स्वमा एनासि चकृमा छुयम् ।। सूय। मा तस्म्मादेनसोवियोन्मुश्चत्वाईसट ॥३६॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठमभ्यतः मूलधृतै सिभिर्दांग्रेः दक्षिणत उदफ्संस्थं त्रिः परिसमूहन ॥ एवं त्रिः परिसमुद्य तान्कुशनशान्यां पूर्वतो वा परित्यजेत् ॥ कोपाध्यायैरपि — विपर्यस्य पित्र्येषुसकृदक्षिणाच' इत्येतत्सूनव्याख्यानावसरे यद- भ्यस्त रूप देचे स्मयते तपित्र्ये सकृत्कर्तव्यम् । यथापरिसमुह्योपलिप्योल्लेखनमिति लेसनेनैव ताबद्दर्शितम् । दैवे परिसमूहनादि निस्त्रि पित्र्ये सकृत्सकृत् इति ॥ कर्क:--परिसमूहनादयः पञ्च पदार्या भूमिशुद्धयर्था इति केचित् । तदयुक्तम् नह्यशुद्धदेशेऽने स्थापनप्रवृत्तियुक्तातस्मादग्न्याएव तेन यनयताः स्थापन तत्र तत्रत कर्तव्या. अत. भौतामिस्थाग्नेऽपि कर्तव्याः । न चैतेषा स्थालीपाकविधा- वन्तर्भावः । येनैप एव विधिर्यत्रकचिरोम इत्यभिहितेऽपि पुनरभिधीयते उपलि. सउद्धतावोलितेऽमिमुपसमाधायेति । नूनमनेनाप्रवृत्तिस्तत्रेति ॥ तस्मादग्न्यर्या एवैते समूहनादौ देवता. अश्वत्थामकारिकायाम्-समूहने कश्यपश्च लेपने अश्विनी तथा । मित्रावरुणावुलेखे ह्यध्दृत्ये चामिदेवता || अभ्युसगे च गन्धर्वा वहिस्या- पनदेवताः ॥ अश्वत्थामकारिकायाम्-शान्टिके सतदर्भाश्च कुर्यात्परिसमूहने । वैश्वदेवे सकृद्दर्भधान्यत्र तु यो मताः ॥ प्रशान्तो विवाहे च वृोत्सगें च कर्मणि । कुर्याद्विदलदर्भस्तु समूहनविधिः स्मृतः ।।

·. (२००) २ गोमयोकेन उपलेपनम्-मानस्तोफ इत्यस्य कुत्सऋषिः जग- तीछन्दः एको रुद्रो देवता गोमयोटकेनोपलेपने विनियोगः ॥ ॐमान- स्तोके तनये मा नऽ आयुपि मा नो गोपु मा नोऽ अपु रीरिपः॥मा नौ वीरा भामिनों बचीहविष्म्मन्तु समिचा हवामहे ॥१॥ इत्यनेन दक्षिणत उदक्संस्थ गोमयोटकेन त्रिपलंपयेत् ॥ ३ उल्लेखनम्-इदं विष्णुरित्यस्य मेधातिथि पिः गायत्रीउन्दः १ 'मानस्तोके ' इतिमन्त्रेणोपलेपनमश्वत्यामकारिकायामुषम् || आचारप्रदीपे- ग्णा वृद्धा प्रसूता च वन्ध्या सन्धिन्यमेध्यमुर। मृतवत्सा च नतासा प्राय मूत्र शकृत्पय ॥ स्वच्छ तु गोमय माह्य स्थाने च पतिते गुचौ । उपयंध परित्यय आदें जन्तुविवर्जितम् ॥ स्मृतिरत्नाकरे-सर्वत्र वसुधा मेध्या सशैलपन कानना । तथा विष्णुपदानान्तोपलेपनमिद कुत ॥ पुरा शक्रण वनेा हतो वृलो महासुर । व्यापिता मेदना पृथ्वी तदर्यमुपलेपनम् ॥ 'गोमयोदकेन निरुपलेपनम्' इतिहरिहर । अश्वत्यामशरिकायाम्-गोमये वस्ते रश्मी पवित्रा सर्वमङ्गला । पविन सर्वकार्येषु तस्माचेनोपलेपनम् ॥ २ गृह्मपरिशिष्ट-रेखात्रयमुदस्सस्य प्रागन स्यण्डिरावधि । अथवैतत्पुर्वीत द्वादशाङ्गुल्मायतम् ।। उल्लेखन तत कुर्यादस्यि कण्टकमेव च । तेषामुद्धरणार्याय उल्लेख कांपतो दुधै || अन्यत्र-प्रतीचीमारम्प प्रागन्त वा उहेखनम् ॥ परशुराममहारुद्रपद्धतौ-प्रागप्रमुवमूलेन रेखास्तित समु- लिखेत् ॥ गदाधरमाप्ये-स्क्येनोहेखनमिति गर्गहरिहरौ । काष्ठेन कुशमूलेन वेति केचित् ॥ बौधायनरो-सुवर्णरजतताम्रशक्लेन माहिभिर्यवैर्वा दभैरङ्गुष्ठेन च महाना- म्न्या चौपसगृह्य तस्य मध्यम प्राचीनतः सन्ततमृजु उलिखेत ॥ (महानाम्नी अनामिका) गोभिल्परिशिष्टे-न नखन न काठेन नाश्मना मृण्मयेन वा । प्रोलिखे- स्यन्डिल विप्र सिद्धिकामस्तु यो मवेद || मवेनखेन कनखी काष्ठेन व्याधिमुन्धति । अश्मना धननाश स्यान्मृण्मयेन कलिवम् ।। पलेन मुसमृद स्यात्पुप्पेण भिय- मृच्छति । पर्णेन घनलाम. स्याद्दौर्घमायु कुर्शन ॥ तस्माफ्लेग पुष्पेण पर्गेनाय ·(२०१) विष्णुर्देवता उल्लेखने विनियोगः-इदं विष्णुर्विचक्रमे घेधा निर्दधे पुदम् । समूढमस्य पाह-सुरे स्वाहा ॥६॥ इत्यनेन खादिरेण हस्तमात्रेण खगाकृतिना स्फ्येन सुबमूलेन यज्ञकाठेन कुशेर्वा प्रागग्रा दक्षिणत उदवसंस्थाः स्थण्डिलपरिमाणा द्वादशाङ्गुला वातिस्रो रेताः कुर्यात् ।। ४ उद्धरणम्--स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथिमपिः गायत्री छन्दः पृथ्वी देवता उद्धरणे विनियोगः-स्योना पृथिवि नो भवान्नृक्षरा निवे- शनी|वच्छा नटशम्म सम्प्रथाटाइति मन्त्रेण प्रतिरेखातः अङ्गुष्ठा- नामिकाभ्याम् अङ्गुष्ठात् अनामिकापर्यन्तं त्रिवार पासूनुवृत्य माञ्चमुद्धरेत् ५ अभ्युक्षणम्--देवस्यत्वेत्यस्य प्रजापत्यश्चिसरस्वतीन्द्रामपयः कुशेन वा । तानशल्कयुतेनादौ लिखेलस्थण्डिल मुत्तमम् || प्रयोगचिन्तामणौ-प्रथगा साविकी शेया द्वितीया राजसी मता । तृतीया तामसी तासा देवा ब्रह्माच्युतेश्वराः!! १ ये भ्रमन्ति पिशाचाद्या ह्यन्तरिक्षनिवासिनः। तेषा प्रहरणार्याय समुध्रः कथितो बुधैः ॥ हरिहर:-~अनामिकाङ्गष्टाभ्या यथोलिखिताभ्यो लेखाभ्यः पासूनुवृत्य । कर्मप्रदीपे-अङ्गुष्ठोपकनिष्ठाभ्यामग्निकार्य तयोत्करम् । रेखाभ्यः समुपादायारनिमात्रे निधापयेत् ॥ २ कारिकायाम्-आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणाः स्मृताः । तेनै- वाभ्युक्षणं प्रोक्तमृपिभिदवादिभिः ॥ स्मातोलासे-उत्तानेन तु हस्तेन प्रोक्षणं समुदाहृतम् । तिरश्चावोक्षण प्रोक्त नीचेनाभ्युक्षण स्मृतम् ॥ उत्तानेन करेणापि सपवित्रण वारिणा | विदुषा प्रोक्षण कार्य नीचेनायोक्षणं तथा ॥ प्राजापत्येन तीर्थेन न्युन्जमुष्टिकृतेन,च | कार्यमभ्युक्षणं चैव प्रतिरेखं विजानता ॥ अयो- द्धननानन्तर यदि कश्चित्पशुः विकिरेत् मूत्रादिभिर्विकीणें कुर्यात् (अत्र पशुः इत्युपलक्षणम् ) सुसंस्कृते कुण्डे वा स्थण्डिले केनापि दोषेणाशुचितामापन्ने प्राय- ·(२०२) धृतिश्छन्दः अधिसरस्वतीन्द्रा देवताः अभ्युसणे विनियोगा देवस्य त्वा सवितु? प्रसवश्विना हुन्भ्याम्पूण्गो हस्ताभ्याम् ।। अश्वि- नभिपज्ज्येन तेजसे ब्रह्मवर्चसायाभिर्पिश्चामि सरस्वत्य भपंज्येन ब्बीयानाधायाभिपिञ्चामीन्द्रस्पेन्टियेणु बलाय श्रिय यर्शसेभि- पिञ्चमि ॥ ॥ इति मन्त्रेण प्रतिरेख न्युञ्जमुष्टिना प्राजापत्यतीन उदकेन त्रिरथुक्षेत् ॥ इति पञ्चभूसंस्काराः ।। ॥ अथ सदैवतमेखलापूजनप्रयोगः ।। इदंविष्णुरित्यस्यमेधाविधिऋपि: गायत्रीउन्दः विष्णुर्देवता उपरिमे- खलायां श्वेतवर्णालङ्कन्तायां विष्ण्यावाहने विनियोगः-इदं विष्णु- विचक्रमे घेघा निर्दधे पुदम् । समूहमस्य पासुरे स्वाहा॥५॥विष्णो यज्ञपते देव दुष्टदैत्यनिपूदन | विभो यज्ञस्य रक्षार्थ कुण्डे सन्निहितो भय ।। उपरिमेखलायां वेतवर्णालङ्कृन्तायाम्-ॐभूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामि स्थापयामि ॥ ॐविष्णवे नमः सर्वोपचारार्ये गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ मेखलापूजनम्-प्रथमायै विष्णुयत्य सात्त्विकार्य श्वेतवर्णालङ्कृन्तायै उपरिमेखलाय नमः सकलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता मन्य- मेसलायां रक्तरागरञ्जितायर्या ब्राह्मावाहने विनियोगः-ॐब्रहम जला- श्चिचविशेष उक्तो बोधायनेन 'स्पण्डिल मुद्धतं गौरवो वा यदि विकिरदन्यदा- श्वापदमधितिष्ठेत्तस्य पदमभ्युत्य जाति-१ अथिविदेवयजन्योषध्यास्ते मूलामा दिक-सिपम्-इति कृतान्तात्कर्म प्रतिपद्यते इति ।

·(२०३). नम्मथुमम्पुरस्तादि सींमत? सुरुचौ हुनऽ आंवः॥ स बुध्ध्नयाऽ उपुमाऽ अस्य विष्ठा?सतमश्च योनिमसतश्च विव+॥॥ हंसपृष्ठसमारूढ देव देवगणावृत । रक्षाथ मम यज्ञस्य कुण्डेऽस्मिन्सन्निधो भव ।। मध्य- मेखलायां रक्तरागरञ्जितायाम्-भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमा- वाहयामि स्थापयामि ।। ब्रह्मणे नमः सकलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ मेखलापूजनम्-द्वितीयायै ब्रह्मदैवत्यै राजस्यै रक्तरागरञ्जितायै मध्यमेखलायै नमः सकलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। द्राः सह-सृज्येत्यस्यसिन्धुद्वीपमापिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रौदेवतायोमे- खलायां कृष्णरागरजिताया रुद्रावाहने विनियोगः-ॐद्दा? सहमजय पृथिवीम्बृहज्ज्योति- समीधिरे ॥ तेषाम्भानुरजमुऽइच्छुकोदेवेपुरोचते।। नागङ्गाधरमहादेव वृषारूढमहेश्वर । आगच्छ भगवन रुद्र कण्डेऽस्मिन् सन्निधो भवाअधोमेखलाया कृष्णरागरजितायाम्-भूर्भुवः स्वः रुद्रा- यनमःरुद्रमा०स्था॥रुद्रायनमः सफलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुप्पाणिस० मेखलापूजनम्-तृतीयायै रुद्रदैवत्यै तामस्य कृष्णरागरञ्जिताय अधो- मेखलायै नमः सकलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुप्पाणि समर्पयामि ।। ॥ अथ मदैवतयोनिपूजनप्रयोगः ।। पृथुफराजुलं लिङ्ग योनिमध्ये संस्थाप्य तस्य पार्ययोः कुम्भि- कुम्भवन्मृत्पिण्डद्वयं निधाय रक्तवस्त्रेण संवेएय तत्र गौरीपूजयेत् ।। १ क्रियाठारे-योनिमध्ये गत लिङ्ग तुङ्ग पृथुकरामुलम् । मृपिण्डद्वितयं तस्याः पार्श्वयोः कुम्भिकुम्भवत् ।। योन्याः पश्चिमतो नालमायामे चतुरडुलम | विद्वय. काङ्गुलावस्तारं क्रमान्न्यूनाप्रमिष्यति ।।

·(२०४) योन्यां गौरीपूजनम्-अम्बइत्यस्यभूरिगार्थी ऋपिः पङ्किछन्दः गौरी- देवता योन्यां गौर्यावाहने विनियोगः-ॐअम्बेड अम्बिकम्बोलिके न मा नयति कश्चन ।। ससस्त्यश्वकर सुभंद्दिकाङ्काम्पीलवासिनीम् ॥३॥ हिमाद्रितनये देवि शङ्करमाणवल्लभे ॥ लम्बोदरस्य जननि योन्यामत्र स्थिरा मंत्र ॥ अभूर्भुवः स्वः गौर्यै नमः गौरीमावाहयामि स्थापयामि ॥ गौर्यै नमः सकलोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ योनिपूजनम्-क्षत्रस्ययोनिरिति विवस्वापिः द्विपदागायत्री छन्दः योनिर्देवता योनिपूजने विनियोगक्षत्रस्य योनिरास क्षुत्त्रस्य नाभि- रसि ॥ मा वा हिट सीन्मा मा हिरासी।।आगच्छ देवि कल्याणि जगदुत्पत्तिहेतुके । मनोभवयुते रम्ये योन्यां सन्निहिता भव ॥ जगदुत्प- तिहेतुकायै मनोभवयुतायै योन्यै नमः योनिमावाहयामि स्थापयामि ।। योन्यै नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ योनिप्रार्थना-सेवन्ते महतीं योनि देवपिसिद्धमानवाः ॥ चतुर- शीतिलक्षाणि पनगाद्याः सरिसृपाः ॥ पशवः पक्षिणः सर्वे संसरन्ति यतो भुवि । योनिरित्येव विख्याता जगदुत्पत्तिहेतुका ।। मनोभवयुता १ विष्ण्वर्चन कल्पलतायां योन्यां गौरीस्याने लक्ष्मीपूजनमुक्तम् तथा दक्षिणी- चरगोलार्धयोः सूर्यचन्द्रयोः पूजनमुक्तं तद्यया-योन्या लक्ष्मीपूजनम्-श्रीश्चेति नारायणमपिः त्रिष्टुप्छन्दः आदित्यो देवता लक्ष्म्यावाहने विनियोगः-ॐाच ते लक्ष्मीश्च पत्क्न्यावहोरात्रे पाश्वे नक्षत्राणि रूपमश्विना ब्याचम् ।। इष्णनिषाणा- मुम्मऽषाण सर्वलोकम्मऽइपाण || समुद्रमथनाजाते जगदानन्दकारिके । हरिप्रियेचमाङ्गल्येयोन्यासलिहितामव ॥ ॐरक्तवर्णालङ्कृतायायोन्यालक्ष्म्यैनमः ·(२०५) देवी रतिसौख्यप्रदायिनी । मोहायव्यै सुराणां च जगद्धात्र्यै नमो नमः।। योने त्वं विश्वरूपाऽसि प्रकृतिर्विश्वधारिणी । कामस्था कामरूपा च विश्वयोन्यै नमो नमः ॥ ॥ अथ सदैवतकण्ठपूजनप्रयोगः ॥ कण्ठेमद्रपूजनम्-नीलग्रीवाइतिपरमेष्टिप्रजापतिपि:अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता कण्ठे रुद्रायाहने विनियोगः ॥ ॐनीलग्रीवाट शितिकण्ठा दिवह रुद्दाऽउपश्थितातेपासहस्त्र योजनेवधन्वानि तन्मसि॥१६॥कुण्डस्य कण्ठदेशोयनीलजीमूतसन्निभः। अस्मिन्नावाहयेरुद्रशितिकण्ठकपालिनम् । एरहिभगवत्रुद्रशितिकण्ठ कपाल भृत्।भूर्भुवःस्वःकण्ठेरुद्रायनमःरुद्रमा- वाहयामिस्थापयामिरुद्रायनमःसर्वोपचारार्थेगन्धाक्षतपुष्पाणिसमर्पयामि। लक्ष्मीमा० स्था०॥ॐलक्ष्म्यैनमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणिस || लक्ष्मीप्रार्थना- ॐहस्तद्वयन मुकुले धारयन्ती सुलीलया । हारनपुरसयुक्ता लक्ष्मी देवी विचिन्तये॥ योन्यासूर्यपूजनम्-आकृष्णेनेतिहिरण्यस्तूपऋषि. त्रियुप्छन्दः सूर्योदेवतासूर्यावाह- नेविनियोगः॥ आकृष्णेन।।।। दिवाकरसहस्राशो सुरासुरनमस्कृत | लोकनाथ विश्वनेत्रयोन्यासन्निहितीभव ॥ रक्तवर्णालड्कृतायायोन्यादक्षिणेमागे-ॐ सूर्याय नम. सूर्यमावा स्था०॥ॐसूर्याय नमः सर्वोपचा गन्धाक्षतपुष्पाणिस० । सूर्यप्रार्थना. ॐपद्महस्तरथारूढपद्मासनमुमङ्गल । क्षमाङ्कुरुदयालोत्वग्रहराजनमोस्तुते ॥ योन्यायो- मपू०-इमन्देवाइतिवरुणमषि. यजुश्छन्दः सोमोदेवता सोमा०वि०॥ ॐइमन्देवा० । हिमरश्मे निशानाथ तारकाभि. समन्वित । आह्लादप्रद देवेश योन्या सनि- हितो भव ।। रक्तवर्णालङ्कृतायायोन्या वामभागे-ॐसोमाय नमः सोममावाहयामि स्था०॥सोमाय नमः सर्वोपचारार्थ गन्धाक्षतपुष्पाणिसमर्पयामि ॥ सोमप्रार्थना- ॐअत्रिपुत्रनिशानाय द्विजराजसुधाकर | सोमत्वंसौम्यभावेन ग्रहपीडा निराकुरु ॥

·(२०६) -- कण्ठपूजनम्-जीवनंसर्वजन्तूनांस्रगादिस्यानमुत्तमम् ।उत्तमाङ्गस्यचा धारकण्टमावाहयाम्यहम्॥ भूर्भुवःस्वः कण्ठायनमःकण्ठमावा०म्या । कण्ठायनमः सर्वोपचारायेंगन्धाक्षतपुष्पाणिसमर्प०॥ कण्ठप्रार्थना-कण्ठम- ङ्गलरूपेण सर्वकुण्डेमतिष्ठितःपरितोमेखलास्त्वत्तो रचिताविश्वकर्मणा ।। नामिपूजनम्--नामिम्मतिप्रजापतिपिः महापंक्ति छन्दः नाभिर्दै वता नाभिपूजने विनियोगः ॥ ॐनाभिर्मे चित्तं विज्ञानम्पायुमें पंचिति सत् ॥ आनन्दुनन्दावाण्डौ में भगुट सामाग्यम्पस: ॥ जड्वाभ्याम्पझ्यान्धोस्मि विशि राजा प्रतिहत सापद्माकारा:- थवा कुण्डमदृशाकृतिविभ्रती । आधारः सर्वकुण्डानां नाभिमावाहया- म्यहम् ॥ अंभूर्भुवः स्वः नाभ्यै नमः नाभिमाध्यामि स्थापयामि ॥ नाम्यै नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। नाभिप्रार्थना-नामे त्वं कुण्डमध्ये तु देवः सह प्रतिष्टिता ।। अतस्त्वां पूजयामीह शुभदा सिद्धिदा भव ।। कुण्डमध्ये नैर्ऋत्यकोणे वास्तुपूजनम्-वास्तोप्पत इत्यस्य वसि- ठऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वास्तोप्पतिर्देवता वास्तोप्पत्यावाहने विनियोगः ॥ ॐवास्तोप्पते प्रतिजानीह्यस्मान्स्वाशोऽअनमीवो भवानः ॥ यत्त्वेमहे प्रतितन्नो 'नुपस्व गन्नो भव द्विपदे शञ्चतुष्पदेपा०गृ० । आवाहयामि देवेगं वास्तुदेवं महाबलम् । देवदेवं गणाध्यक्षं पातालतलवासिनम् ।। अंभूर्भुवः स्वः कुण्डमन्ये नैर्ऋत्यकोणे वास्तुपुरुपाय नमः वारतुपुरुष- मावाहयामि स्थापयामि ॥ वास्तुपुरुषाय नमः सर्वोपचारार्थ गन्या- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ बलिदानम्-कुण्डपुरतःपलिंसंस्थाप्य-वास्तुपुरुषायनमःअमुंबलिंस.

·(२०७) प्रार्थना-यस्य देहे स्थिता क्षोणी ब्रह्माण्ड विश्वमङ्गलम् ॥ च्यापिन भीमरूपं च सुरूपं विश्वरूपिणम् ॥ पितामहसुतं मुख्यं वन्दे वास्तोप्पति प्रभुम् ।। वास्तुपुरुष देवेश सर्वविघ्नहरो भव । शान्ति कुरु सुखं देहि सर्वान्कामान्प्रयच्छ मे ॥ इति कुण्डपूजनम् ॥ अग्निप्रतिष्ठापनम् - सुवासिन्या श्रोत्रियोगारात् अरणिसम्भवात मूर्यकानासम्भवात् स्वगृहाद्वा समृद्धं निर्धूमं कांस्येनासम्भवे स्वहस्त- घटितमृण्मयेन वा सजातीयपात्रयुग्मेन सम्पुटीतमाहृतमग्नि कुण्डस्य स्थाण्डिलस्य वा आग्नेय्यां दिशि निदध्यात् ॥ प्रयोगरत्ने सङ्कदे च-उत्तमः श्रोत्रियागारान्मध्यमः स्वग्रहादिजः । उत्तमो- ऽणिजन्योगिमध्यमः सूर्यकान्तजः ॥ प्रदीप्तबहुलाङ्गारक्षम तन्तुहविर्भुजम् । लेखा- सु च प्रतिधाप्येत्यनेन प्रतिपाद्यते ॥ शारदातिलकेपि-सूर्यकान्तादिसम्भूत यद्वाश्री- वियगेहजम् । आनीय चामिं पात्रेण क्रव्यदाश परित्यजेत् ॥ सूर्यकान्तादरणित: भोत्रियागारतोपि वा । पारेण पिहिते पाने वह्निमेवानयेतत्त ॥ अस्त्रेणादाय तत्पात्र धर्मणोद्घाटयेत्तुतम् । अस्त्रमन्त्रेण नै त्ये नव्यादाशततस्त्यजेत् ॥ त्याज्यामिमाह देवल:- चाण्डालानिरमेध्याग्निः सूतकाग्निश्वकर्दिचित् । पतितामिश्चिताग्निश्च नशिष्टग्रहणोचित ॥ २ शुभं पालन्तु कात्य स्यात्तेनानिं प्रणयेद्बुधः। तस्याभावेशरावेण नवेनापि दृढेन च ॥ अनि.-सौवर्ण राजत ताम्र तदभावे तु मृण्मयम् पात्रान्तरेण पिहितममिपण यने स्मृतम् ॥ गोभिल -पानान्तरेण पिहिते ताम्रपानादिके शुभे । अग्निप्रणयनं कुर्याच्छराये तादृशेपि पा ॥ वज्यपात्राणि-शरावेभिन्नपात्रेवाकपाले स्वायसेपिवा। नामिप्रणयन कुर्याद्वयाधिहानिभयावहम् । अत्र शरावनिषेधर्क वचनं कुलालचघटितविषयकं पुराणशरावपर इति स्मृतिमारे || अल गदाधर-कुला- लचक्रघटित मृण्मय पात्रमासुरम् । तदेव हस्तघटित स्थाल्यादि देवपैतृकम् ।। गोभिलीयपरिशिष्टे-कपालैमिन्नपात्रैर्वा गलामैर्गोमयेन वा । अमिप्रणयन कार्य यज- 'मानमयावहम् ॥ अल्पप्रणीती विच्छिनोऽसमिक्षश्चापरिष्कृतः । स्वरया पुनरानीतो यजमानभयावह. ॥ तस्माच्छुभेन पातेण अविच्छिनाकृश बहु । अमिप्रणयन ·(२०८) क्रव्यादाशहरणम्-क्रव्यादमग्निमित्यस्य दमन ऋपिः त्रिष्टुप्छन्द: अनिर्देवता पूर्वार्द्धस्य ऋव्यादाशनिरसने उत्तरार्द्धस्य च पुरतः देवाशस्थापने विनियोगः ॥ ॐक्रुज्यादमुग्नि महिणोमि दूरं यमराज्य गच्छा रिप्रवाह? ॥ ॐफट इत्यस्त्रेण पात्रमादाय हुँ इति वर्मणोद्घाट्य फट इत्यस्त्रेण क्रव्यादांशं नैर्मत्यां क्षिप्त्वा-इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हुव्यं बहतु पजानन ॥१६॥ इत्यनेनदेवांश पुरतः स्थापयेत् ।। हस्तयोरमिग्रहणम्-मयिगृहामीत्यस्य प्रजापतित्रपिः उप्णिक्छन्दः अग्निदेवता हस्ताभ्यामनिपात्रग्रहणे विनियोगः ।। मर्यि गृहाम्म्यग्ग्रेड अग्नि-रायस्पोपाय मुपजास्वायं सुवीयाय ।। मामु देवताट सचन्ताम् ॥ ॥ इति मन्त्रेण कुण्डादिः स्थापितमग्निपात्रं आचार्यः गृह्णीयात् ।। अग्निस्थापनम्-अग्निम्मूर्देति विरूपाक्षऋपिः गायत्रीछन्दः अग्निदें- वता फारस्यपरब्रह्मकपिः गायत्रीछन्दः परमात्मा देवता तिणांव्या- . अयम् ॥अपारेतासि जिन्वति ॥ziॐभूर्भुवः स्वरोम् ।। इति आग्ने- यकोणमार्गेण योनिमार्गेण वा कुण्डे तमङ्गलनामानमग्निमुपसमादधे ।। कुर्याद्यजमानसुखावहम् ॥ ३ सम्पुटेनानिमानीय स्थाप्यामेदिशिकुण्डतः। आमनव्य- भुजीतस्मात्यक्त्वाकुण्डेविनिक्षिपेत् ॥ शारदायाम-आनीयास्त्रेगनेत्येक्रव्यादाय परित्यजेत् ॥ भोनियलक्षगमाहदेवल.-एकशाखा सकल्पा च पद्दभिरङ्गैरधीत्य च । षर्मनिरतो विमः श्रोत्रियोनामधर्मवित् ।। वयाच-जन्मना ब्राह्मणो शेयः संस्कार- जि उच्यते । विद्यया याति विप्रत्वं निभिः श्रोत्रिय उच्यते ॥ १ परशुराममहारुद्र- पद्धती-शतमालनामानममिमुपसमादधे इत्युक्तम् ॥ कर्मविशेपे अमिनामानि- पावकोलौकिशमि. प्रथमासम्प्रकीर्तितः । अमिस्तुमाप्तोनाम गर्भाधानविधीयते ॥

·'(२०९) अग्न्याहरणपात्रे साक्षतोदक निपिच्य समाचारात्तत्र किनिद्धि- रण्यमाभूपणं वा निक्षिप्य तत्सुवासिन्यै दापयेत् ।। ततः पुंसवने ज्ञेयः पवमानस्तथैव च । सीमन्ते मङ्गलो नाम प्रबलो जातकर्मणि । नानि वै पार्थियोद्घमि प्राशने तु शुचिःस्मृतः। सभ्यनामा तुचूडायां बतादेशे समुद्भव.॥ गोदाने सूर्यनामा स्याद्वैश्वानरो विसर्गके । विवाहे योजको नाम चतु• शिखिनामकः ॥ आवसध्ये द्विजो जेयो वैश्वदेवे तु पावकः । प्रायश्चित्ते तु विट् चैव पाकयचेषु पावकः ॥ देयानो हन्यवाहश्च पितॄणां कन्यवादनः । शान्तिके वरदः प्रोक्तः पौष्टिक बलवर्द्धनः । पूर्णाहुत्या भृडो नाम क्रोधामिश्चाभिचारके । वश्यार्थे कामदो नाम बनदाहे तु दूषकः । कुक्षौ तु जाठरो शेयः यादो भृतदाह के। पोत्सर्गेऽध्वरो नाम शुचये ब्राह्मणः स्मृतः॥ समुद्रे वाडयो समिः क्षये संवर्तक्सतथा । ब्रह्मा पै गाईपत्ये स्याद्दक्षिणामावयेश्वरः । विष्णुराहवनीये स्यादमिहोने प्रयोऽप्रयः । लक्षहोमेऽभीष्टदः स्यात्कोटिहोमे महाशनः ॥ प्रहहोमे विशेषः स्कान्दे-आदित्ये कपिलो नाम सोमे पिङ्गल उच्यते । धूमकेतुस्तथा भौमे जाठरोमिषुधे स्मृतः ।। गुरी चैव शिषी नाम शुफे भवति हाटकः । शनैधरे महातेजा राहुकेत्वोर्तुताशनः । शावैवममिनामानि गृह्मकर्म समाचरेत् ।। अविदित्वा तु यो पनि होमयेदविचक्षणः ॥ न हुतं न च संस्कारो न तु यज्ञफलं भवेत् ॥ वायवीय- संहितायाम्-वहिबी जे समुच्चार्य त्वादधीतामिमासने । योनिमार्गेण वै तद्वदात्मनः सन्मुखे नया ।। (योनिमार्गेण मेखलोपरिस्थितरन्ध्रणेत्यर्थः) १ कुशकण्डिकाभाष्ये- अग्न्यानयनपात्रे तु प्रक्षिपेदक्षतोदकम् । ययेवं नैव कुर्वीत यजमानभयावहम् ॥ अन्यच्च-अग्न्यानयनपात्रन्तु आर्द्र कृत्या समुद्हेत् । अकृते भ्रष्टहोमः स्थादायस्तत्र न पूर्यते ॥ कल्पवल्लयामपि-आनीतपानयोरेव प्लावनं तत्क्षणे भवेत् । नोत्कर्तुमनसापः स्यात्सन्तापस्तयोरपि ॥ प्रयोगपारिजाते-अग्निसंस्थापनं कुर्याद्वाग्यतः संयतेन्द्रियः । स्नास्यतो वरुणः कान्ति जुड़तोऽमि भिय हरेत् । भुञ्जतो मृत्युरायुष्य तस्मान्मौन त्रिपु स्मृतम् ॥ (व्याइत्युच्चारणं कृत्वा तूष्णीमनि स्थापयेदित्यविरोधः ) ·(२१०) आवाहनादिसप्तमुद्रामदर्शनम्-१ॐ आवाहिती भव ॥२ स्थापितो भव ॥३ अंसनिहितो भव ॥४ सनिरुद्धो भव ॥५ ॐअवगुण्ठितो भव ॥६ अस्त्रेण संरक्षितो भव ॥७ ॐधेनुमुद्रया अमृतीकृतो भव ।। सन्धुक्षणम्-स्वातोसीति प्रजापतिपिः जगतीछन्दः अग्निदेवता सन्धुक्षणे विनियोगाबाई तोसिविश्वभ्य इन्द्रियेभ्योदित्येभ्युदं पाथिवेभ्यो मर्नस्त्वाष्टु स्वाहा वा सुभव सूर्खाय दुवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यो देवांशो यस्म्म त्वे? तरसुत्यमुपरिपुता भनेने हुतोसौ फट् प्राणाय वा व्यानाय च्चा ॥२॥ इति मन्त्रेण सन्धुक्षणम् ॥ (सन्धुक्षण नाम प्रोक्षितेन्धनप्रक्षेपः ) वेणुधमन्या प्रबोय ध्यायेत् ।। १ आवाहन स्थापनञ्च सन्निधान निरुधनम् । ततोऽवगुण्ठन चाल धेनुमद्रा- प्रदर्शनम् ॥ हस्ताभ्यामञ्जलिं इचाऽनामिकामूरपर्वयो । अङ्गुष्ठौ निक्षिपे सेय मुद्रा स्वावाहनी मता ।। अधोमुखी विय चे स्यास्थापिनीति निगद्यते । उन्छिताछमुष्टयोस्तु सेयोगात्यनिधापिनी || अन्तःप्रवेशिताङ्गुष्ठा सैव संरोधिनी मता । सव्यहस्तकृता मुष्टिदी- Cधोमुसतर्जनी । अवगुण्ठनमुद्रेयममितो भ्रामिता सती ।। हस्तद्वयेन परस्परताल अस्त्रमुद्रा । अन्योन्याभिमुखा लिया निशानामिका पुन । तथैव तर्जनी मध्या घेनुमुद्रेयमीरिता ॥ २ धर्मसूत्रे-मायोक्षितमि धनमग्नाबादध्यात् ॥ ३ विश्वामित्रापे-न पाणिना न सुपेण न चामेध्यादिनापि या। मुखेनोपधमेदमिं मुखादमिरजायत ।। पट्टकेन मवेद्याधि शूर्पण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमाप्नोति फर्मसिदिच्खेन तु ।। आपस्तम्ब -म कुर्यादमिधमन कदाचियजनादिना । मुसेनैव घमेदमि धमन्या येणु जातया ।। उपरितनलोकद्वये मुखेनामिधमन यदुक्ततदेणुधमनीमन्तरा वैवेति बोध्यम् । आस्यविन्दूनापतनराकामयात् फेचन क्षेवल मुखेनेवामिषमन मन्यते तदलीकम् एतदिप- येप्रमाणान्यधोलिखितान्यूदानि। देवल-जुहतमाय पर्थेन पाणिन्यिदारमि । न कुर्याद ·(२११) आगिध्यानम्-चत्वारिशृङ्गति वामदेवऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता अग्निध्याने विनियोगः ॥ हस्ते पुष्पाण्यादाय-ऊँचुत्त्वारि शृङ्गा प्रयोs अस्य पादावेशी सुप्प्त हस्तांसोऽअस्य ॥ विधायुद्धोधूपभोरोरवीतिमुहो देवोमा २७ आविवेश।१॥ रुद्रतेजःसमुद्भूतं द्विमूर्धानं द्विनासि- कम् । पण्णेत्रश्च चतु:श्रोत्रं त्रिपादं सप्तहस्तकम् ॥ याम्यभागे चतुर्हस्तं सव्यभागे त्रिहस्तकम् । सुवं सुचञ्च शक्तिञ्च अक्षमालाञ्च दक्षिणे ॥ तोमरं व्यजनश्चैव धृतपात्रन्तु वामके । विभ्रतं सप्तभिहस्तैर्द्विमुख सप्तजितकम् । याम्यानने चतुर्जिलं त्रिजिदं चोत्तरे मुखे । द्वादशकोटि- मिधमनं तया च व्यजनादिना || पर्णेनैव भवेद्वयाधिः शूर्पण धननाशनम् । पाणिनाम- सुमाप्नोति पटेन विफलं भवेत् ।। व्यजनेनातिदुःखाय आस्येनायुःक्षयो भवेत् । वस्त्रेण स्त्रीविनाशः स्याद्दारुणा कान्तिनाशनम् । धमनीमन्तरा कृत्वा तृण वा काष्ठमेव था। मुखे. नोपधमेदग्नि मुसादमिरजायत । वेगोरमिप्रसूतित्वाद्वेणुरमेश्च पातनः । तस्माद्रेणुधमन्यैव घमेदमि विचक्षणः ॥ श्रुतिरपि-तेजो वै वेणुस्तेजः प्रवर्यस्तेजसैच तेजः समयति ।। १ गोभिला-होष्यन्नर्विजानीयात्स्वरूपं श्रुतिनोदितम् । अजानता कृतं कर्म तदनफलमिष्यते ।। वसिष्ठकल्पे-अमिरूपमयो वश्ये सिद्धयर्ष सर्वकर्मणाम् । यतस्तस्मि. प्रविशाते होमो मरति निष्फलः। स्मरेदमिं द्विजो होष्यवक्त गोवृषरूपिणम् । विततो - ननं मध्ये बृहत्कर्ण सुलोचनम् ।। चतु:शृङ्गं नियादं च द्विशीर्ष सप्तहस्तकम् । दिपुच्छंच त्रिघाबद्ध चतुर्ने प्रयीमयम् ।। शृङ्गायत्वार उद्दिष्टा या ऊर्धसमिघश्चताः । वैदिक तान्त्रि. कंबले पादाः परिधयस्त्रयः।। ऋगाद्याश्च यो वेदाः पुरुषार्थास्तदीचणः । छन्दासि सप्तह- तानि पुच्छो पसौ सितासितौ ॥ रोमायूरूणि तस्याहुयातुर्मास्यानि बन्धनम् । संवत्स- रोऽनुयाजाख्याः समिकर्म सुगद्यते । तदा पञ्चदिनान्येव समिधः प्राहुरुत्तमा । तच सर्वात्मनो वझेरात्मत्वेन निगद्यते । शारदातिलके-वैश्वानर स्थित ध्यायेत्स मिझोमेषु देशिकः । अयानमाज्यहोमेमु निषण्णं शेषवस्तुषु ॥ एतच्च तान्त्रिके होमे नियतमिति रत्नमालायाम्। .

·(२१२) मूख्यं द्विपञ्चाशत्कलायुतम् । आत्माभिमुखमासीनं ध्यायेऽई तु हुताशनम् । गोत्रमग्नेस्तु शाण्डिल्यं शाण्डिल्यासितदेवला योऽमी प्रवरा मातावरणी वरुणः पिता ।। पुष्पाणि कुण्डोपरि क्षिप्त्वा ज्वोलिनीमुद्राम- दर्शनम्-चित्रिङ्गाल हन हन दह दह पच पच सर्वाज्ञा ज्ञापय स्वाहा ।। अग्न्यावाहनम्-आवोदेवास इत्यस्य प्रजापतिपिः देवी अनुष्टु- प्छन्दः आशीर्देवता अग्न्यावाहने विनियोगः ॥ ॐआवो देवास ईमहे धामम्मयुत्यद्धरे । आवो देवासऽ आशिपो युज्ञियासी हवामहे ॥५॥ रक्तमाल्याम्बरधरं रक्तपद्मासनस्थितम् । स्वाहास्वधावपट्कार- रङ्कितं मेपवाहनम् । शतमङ्गलकं रौद्रं वह्निमावाहयाम्यहम् । त्वं मुर्ख सर्वदेवानां सप्ताचिरमितद्युते ॥ आगच्छ भगवन्नमे कुण्डेऽस्मिन्सनिधो भव ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः वैश्वानर शाण्डिल्यगोत्र शाण्डिल्यासितदेवलेति त्रिप्रवर भूमिमातः वरुणपितः पश्चिमचरण पूर्वशिरस्कन्ध ऊर्ध्वपाद पातालदृष्टिगोचर मेपध्वज प्राङ्मुख अग्ने त्वं स्वागतो भव ॥ प्रतिष्ठापनम्-मनोजूतिरित्यस्याङ्गिरसोबृहस्पतिपि.यजु छन्दः विश्वेदेवादेवताअग्निमतिष्ठापनेविनियोगः॥मनौजूतिज्जुंपतामाज्यस्य बृहस्पतिर्भुज्ञमिमन्तनोत्त्वरिष्ट्रव्युज्ञ समिमन्दधातुविश्वेदेवासंऽइहा- दयन्तामो३म्मतिष्ठ॥१॥ॐभूर्भुवःस्वाशतमङ्गलनामाग्ने सुमतिष्ठितो वरदो भव । अनेः स्वात्माभिमुखीकरणम्-एपोहदेवेत्यस्य स्वयंभूलऋपिः त्रिगुप्छन्दः अग्निर्देवता अग्रेः स्वात्माभिमुखीकरणे विनियोगः॥ एपो १ वालिनीमुद्रालक्षण मुद्राप्रकाशे-मणिबन्धयुती कृत्वा प्रस्ताङ्गुलिको करौ। कनिहायुगळे मिलिवान्त प्रसारितो। ज्वालिनीनाममुद्रेयं वैश्वानरपिपकरी ॥२ चिरा- रिपठितमिदं यदेभूमिमातृत्वं वरुणपितृत्वं च न वि तस्माचोमूलं प्रायम् ।।

·(२१३) हे देव? अदिशोऽनु सहि पूर्वो ह जात सऽ ड गो अन्त ।। सऽ एव जात सननिष्ष्यमाणदं पुत्यजनास्तिष्ठति सुर्वतोमुख ॥5॥ ॐभूर्भुवः स्वः शतमङ्गलनामाने मम सम्मुखो भव ॥ पूजनम्-भूर्भुवः स्वः शतमङ्गलनामानये नमः" इति नाममन्त्रण पोडशोपचारः बहिः कुण्डनैत्यकोणे मध्ये वा आमें सम्पूज्य मार्थयेत् ।। कृतसम्पुटकर:-अमिं मज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । हिरण्यवर्णममलं समृद्ध विश्वतोमुखम् ।। १ अग्नये गन्धादिक बहिरेव देयमिति कल्पद्रुमकारा । अन्ये तु मध्ये पूजनमिच्छ न्ति । विष्णुधर्मोत्तरे-मध्येऽपि गन्धपुष्पादीन् दद्याद नै सशय । बहिनैवेद्यमानन्तु दातव्यमिति निश्चितम् ।। गोडास्त्वन सप्तजिहा आवाह्य पूजयन्ति । अभिजिलानामानि- काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुचिस्तथा च चलायमाना इति सप्तजिह्वा ॥ एताश्चोक्ता विशेषेण शातव्या ब्राह्मणेन तु । याभिह- व्य समभाति हुत सम्यक् द्विजोत्तमै ।। आहूय चैव होतन्यो यो यत्र विहितो विधि । अवि- दित्वा तु यो पनि होमयेदविचक्षणः॥ न हुतं न च संस्कारोन तु यज्ञफल भवेत् । अन्यत्र ससजिहककरणमुक्तम्-जिहेककरण प्रोक्त सप्तानामेकया ऋचा । समुद्रादूमिरनया होतव्य फर्मसिद्धये । निहास्थानानि वसिष्ठकल्पे-कुण्डस्य पूर्व दिग्मागे काली जिल्हा प्रकीर्तिता। आमेये तु कराल्याख्या दक्षिणे तु मनोजवा । मुलोहिता नैर्ऋते च धूम्रवर्णा तु वारुणे । रफुलिङ्गिनी तु वायव्ये सौम्ये विश्वरूचिस्तया || कात्यां पराल्या वा कुर्याच्छातिक पौष्टिक तथा । मनोजवायां निहायाममिचारोऽभिधीयते ।। सुलोहिताया जिहायों विदुरु चाटनं बुधा । सर्वार्थ सिद्धिका विश्वरूचि मत्रविदो विदुः ॥ अपरे यमुधारेति निहा पूवादिता जगु । उपजिवि सा प्रोक्ता लक्ष्मीस्तत्र प्रतिष्टिता । कुण्डस्य मध्यम पार्श्व- ममेरास्य प्रकीर्तितम् ।तस्मिन्सर्वाणि कार्याणि साधनीयानि नित्यश ॥ सहमहे विशेष - विवाहे वारुणी जिहा मध्यमा यश्कर्मसु । उत्तरा चोपनयने दक्षिणा पितृकर्मसु ।।

·(२१४) ॥ अथ ऐशान्यां कृतरुद्रवेद्या दक्षिणमागे हस्तोन्मितो- च्छ्रायवपत्रययुक्तग्रहपीठोपरि ग्रहस्थापनार्थं ब्रह्मादिषट्पञ्चा- शसर्वतोमदमण्डलदेवतावाहनस्थापनप्रतिष्ठापूजनप्रयोगः॥ • यजमानः कृष्णाजिनकुशोत्तरे मवासने ग्रहवेदीसमीपे पूर्वाभिमुख उपविश्य शिखां बद्धा सव्यदक्षिणहस्तानामिकयोरेफैकं पवित्रं धृत्वा प्राचीना सर्वकार्येषु ह्यामयी सर्वकर्मसु । ऐशानी चोग्रार्येषु बुद्धयेत्तद्धोमलक्षणम् ।। अन्यच-यत्र काष्ठस्तत्रको धूमस्तत्र च नासिका) काष्ठमल्यं ज्वलं नेत्रं ज्वल्नं मूर्तीि विन्यसेत् । प्रज्वाल्य वह्नि जिह्वायां होमं कुर्यादतन्द्रितः । असौ कर्णाहुतिं कुर्याद् दुर्भिक्षव्याधिपीडनम् ॥ नासिकायां मनोदुःखं चक्षुषो ग्रामनाशनम् । मूर्ति स्थानेऽशुमं कुर्याद्राजा राष्ट्रे विनश्यति ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन जिह्वायां होममावरेत् । सड्महे-शुभदा दक्षिणावर्ता यशुमा वाममागतः। घृतमारसहस्राणि काष्ठमारायुतानि च ॥ एवं च "क्रियते होमे ध्यानहीने न सिद्धयति । १ सर्वत्र ग्रहवेदी ऐशान्यां कार्या रुद्रयागे तु रुद्रपीठाइक्षिणभागे एव कार्या। रुद्रपद्धती तत्रैशान्यां रुद्रवेाक्तत्त्वात् ॥ कुण्डरत्नावल्याम्-श्लोकाः ( १५२ तथा १५३, १५४ ) वर्जयित्वा रुद्रहोममीशान्यां ग्रहवेदिका ॥ क्रोऽर्घदोर्वोच्छ्रय एकहता तता च तस्याश्विरगुणाःगुलोचौ । वप्रो तृतीयो यदि चेद् द्वितीयतुल्यस्ततास्ते च यमाङ्गुलाभ्याम्॥ एवं वेद्यश्चापि तिनः प्रकुर्याच्छोचिष्केराक्रव्यभुग्वायुदिक्षु । स्थाप्यान्खेटान्मातृकाश्थापि वास्तून्क्षेत्रेशं च स्थापयेत्तासु यागे॥ ग्रहपीठमालायाम्-वप्रत्रयावृतां वेदी वितस्त्युच्छ्रायस- म्मिताम् । बङ्गुलेनोच्छ्रितो वप्रःप्रथमः समुदाहृतः ॥ोच्ट्रायसंयुक्तं वपद्वयमयोपरि। द्यालश्चैव विस्तारःसर्वेषां कथ्यते बुधैः ॥ रुद्रयागाद्भिनं सर्वत्रग्रहवेदीकरणं मात्स्ये-मण्ड- पेशानभागे तुमहवेदी करोन्मिता ॥ त्रिवप्रा चतुरस्रा च वितस्त्युच्छायसम्मिता ।। द्विरलो. च्छ्रितोयप्रःप्रथमः समुदाहृतः अगुल्युच्यसंयुक्तं यप्रद्यमथोपरि ॥अलस्तत्रपिस्तारः सर्वेषां कथितो बुधैः ।। २ सर्वतोभद्रमण्डलदेवतोपरि ग्रहस्थापने प्रमाण खण्डदीक्षि- .

·(२१५) आचम्य माणानायम्य हस्ते जलमादाय पूर्वोच्चरितशुभपुण्यतिथी मारी- तमहारुद्रप्रयोगे वसिष्ठसंहिताया च-अमिप्रणयनं कृत्वा वेद्यामावाहयेत्सुरान् । ग्रहादी- स्तत्र संस्थाप्य पूजयेद्रसशके । यस्नेणाच्छाद्य तद्वद्गमुपर्यावाहयेद् ग्रहान् । आदित्या- भिमुखान्सर्वान्वेदान्धिप्रमितान्सुरान् ॥ रुद्रकर्मणि तै साकं स्थापयेदधिमन्सुरान् । शेषादिकान्मनुष्यान्तान्वेदवाणमितास्तथा ॥ सर्वतोभद्रमण्डलं व्रतराजे हेमाद्रौ स्कान्दे च-प्रागुदीच्यायता रेखा. कुर्यादेकोनविंशतिः । सण्डेन्दुत्रिपद. कोणे शृखला पञ्चमिः पदै । एकादशपदा वल्ली भद्रं तु नवभि पदैः । चतुर्विशत्पदा वापी परिधिर्विशतिपदैः। मध्ये पोडशमि कोष्ठे पद्ममष्टदलं स्मृतम् । श्वेठेन्दु शृङ्खला कृष्णा वल्ली लेन पूरयेत् ॥ भद्राऽरुणा सिता वापी परिधि. पीतवर्णिका । बाह्यान्तरदलै श्वेता कर्णिका पीत वर्णिका || परिध्यायेष्टित पभ याह्ये सत्त्व रजस्तमः । तन्मध्ये स्थापयेद्देवान्त्रशाद्यान्तुप- श्वकान् ॥ सर्वतोभद्रशब्दार्थ:-स्थानतो नामतश्चापि सशयस्यापनुत्तये । कल्याण सर्वतः पुंसा चिन्तनाद्यस्य ब्रह्मण ॥ तद्भद्रवाचकं मुख्यं मगलानां च मङ्गलम् । यत्र तचेज्यते साक्षात्तनासा तदुदीर्यते । अधिदेव तदध्यात्म सर्वतोभद्रमिष्यते । विविच्य तत्रोमयं च प्रोन्यते यत्तुन्यक्तये ।। अण्डत्याद्रह्मलोकस्तु सर्वतोभद्रमुच्यते। तत्र वर्णमय वेश्म निर्मित प्रभुणा स्वयम् । तत्पद्ममिति विज्ञेयं यत्र कार्यचितिः स्वयम् । तत्र यत्पु- ण्डरीकं तद्ब्रह्मण स्थानमुच्यते ।। वापीभद्रशब्दयोर्वाक्यार्थ.-पीयूषवापनाद्वापी भद्रं भद्र- समीक्षणात् । साध्यशन्दप्रसिद्धा हि वर्तन्ते साधनेष्यपि ॥ सत्वरजस्तमोवर्णानां प्रयोजनम्-तस्मिञ्जुलं रक्तनीलमित्यादिश्रुतिशासनाायर्णा अपि परस्मिस्तूपासनायंभव- न्ति हि ॥ खण्डेन्दुगृहलायष्टीशब्दाना वाक्याथ मनश्चन्द्रो महामोहः शृङ्गला स्नेहवाल- का । तैरिद सर्वतस्तत्त्व वेष्टितं घटव्योमवत् ॥ भद्रासनावश्यक्ता-हैमतन्तुभव चैव रौप्य- तन्तुभव तु वा । अथवा पकूलस्य चैव कार्य वरामनम् ॥ अथवा लेखयेत्पने सर्वामावे द्विजोत्तमः । भूर्जपत्रे विलिखितं विशेषारिसद्धिद नृणाम् !! या वनोपरि सलिख्य कर्तव्य चित्रतन्तुमि विनाऽऽसनेन यापूजा सा पूना निष्फा भवेत् ।। स्वसभद्रासनं विना देवता- पूजनेनिष्फलत्वम्-स्वस्वभद्रासने पूजा कृता साऽतिफल्पदा मारपिटीनं यत्कर्म तयापि ·(२१६) प्सितहवनात्मकमहारुद्राख्ये कर्मणि ग्रहस्थापनाङ्गन्तया विहितं ब्रह्मादि- षट्पञ्चाशत्सर्वतोभद्रमण्डलदेवतावाहनस्थापनमातिष्ठापूजनानि करिष्ये।। ४ निष्फलम् । अतः स्वकीयभद्रे च ह्मवश्यं पूजनं कुरु । भद्रव्यत्ययदोषेण पूजनं निष्फलं भवेत् ।। देवतापरत्वे मद्रव्यवस्था शान्तिसारे-गोभवं गौरितिलकं तिलकं लिजमाल्पपि । लतावितानिकाऽप्यष्ट लिङ्गोदवमिमानि षट् ॥ मण्डलान्यागमोक्तानि भवन्ति धृतये भृशम् । कपालोदरवक्ताख्यं शूलमाल्यामिधं तया || थैवं वैष्णवचक चेत्युदितं मण्डलप्रयम् । हरेईरस्य च प्रीत्यै मवेदित्यागमोदितम् ।। ग्रहादेमण्डलं भानोः सर्वतोभद्रमर्चने । लक्म्याच सर्वतोभद्रं पूजने मण्डलं तथा ॥ सिंहोदरप्रकृतिकं पद्मोदरसमाइयम् । 'वाग्देन्याः सर्वतोमद्रं मण्डलं च घराहयम् ॥ भगवत्यादिकानां च शक्तीनां मण्डलं भवेत् । पूजने सर्वतोभद्रमेकलिङ्गोद्भवं तथा ।। भैरवक्षेत्रपालादिपूजने मण्डलानि तु । सर्वतोभद्रमुख्यानि शवोक्तान्यखिलान्यपि ॥ यतः स्यात्सर्वतोभद्रं सर्वदेवप्रियप्रदम् । सर्वेषां मण्डलानां च प्रकृतित्वेन वर्तते ॥ व्रतराजे-शैयक्त पिना सर्वत्रतोद्यापनकर्मसु । कार्य सुशास्त्रदृष्टया च सर्वतोभद्रमण्डलम् || ग्रन्थान्तरे-गणपतिनते प्रोक्तं मदं वैनायका- मिषम् । देव्या प्रते गौरीभद्रं सूर्ये सूर्यस्य मण्डलम् || शवे च लिङ्गतोमद्रं सर्वतोमद्रक हरेस्वस्वमद्रालाभकेतु कार्य वै हरिमण्डलम्||मण्डलकरणे विधिः स्थानलक्षणम्-निम्नतो- तुगताहीने सुश्लश्णे वेदिकातले ॥ ईशानादिलवे नाट्टै विलिते गोमयेन च । उत्तरपाठवे. धृष्टैर्यद्वामामार्गपल्लवैः॥ देवाराघनमन्त्रेण मन्त्रितात्पञ्चगन्यतः अम्युचितेत्रमन्त्रेण कृत्वा दिक्साधनं ततः ॥ खटिकामानसूत्रं च गन्धाद्यैरमिपूजयेत् । उत्तराख्यं चतुर्भिः स्यान्मण्डलं चतुरस्रकम् ॥ व्रतराजे-बाहुमात्रां सदा वेदिं कुर्याछुद्धगृदा सुधः । तवैद्यां सर्वतोमद्रमण्डलं विलिखेत्ततः ॥ मण्डलकरणे विस्तारप्रमाणम्-चतुर्हस्त- (४८ अङ्गुलानि) प्रमाणन्तु पताकातोरणान्वितम् । उत्तमाख्यं चतुर्मिः स्यान्मण्डलं चतुरसकम् • हस्तैईस्तद्वयं च स्यान्मध्यम हस्तमानकम् || कनिष्ठं हस्तमानं तु पूर्वयोगे प्रशस्यते ॥ भद्राय वर्णनिर्णयः पञ्चरात्रे-रासि पंचवर्णानि मण्डलार्य हि कारयेत् । शालितण्डुलचूर्णेन शुक्र वा यवसम्भवम् ॥ रक्तं कुसुम्महिन्दूरग.

·(२१७) १ ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छदः आदित्यो देवता ब्रह्मावाइने विनियोगः ।। ब्रहम जडानम्प्रथमम्पुरस्ताद्विसीमत? रकादिसमुद्भवम् । हरितालोद्भवं पीतं रजनीसम्भवं कचित् ॥ कृष्णं दग्धयवैः कार्य हरित पीतकृष्णजम् । शमीपत्रादिना नीलं ह्ययया कारयेदुधः ॥ तन्त्रान्तरे-फलविशेष- कामो मुक्ताविद्रुमपुष्परागनीलादिभिरैव रजः कुर्यात् ।। वर्णपरत्वे धान्यानि-श्वतत्वे तण्डुलाः प्रोक्ताश्चणकानं तु पीतके । रक्तवर्णे मसूराश्च गोधूमा वा स्मृता बुधैः ।। अथवा रक्तवर्णे तु कुङ्कुमाक्ताक्षताः स्मृताः । हरिद्वणे च मुद्गानं माषानं कृष्णवर्णके ।। वर्णत्रयेण परिधिः कार्यो न्यूनाधिको न हि । शुक्लं वा यदि वा कृष्ण पनं कार्य सुशोभनम् । खण्डेन्दुः शृङ्खला यछी वापी भद्रं तु पञ्चमम् ॥ परिघ्यावेष्टितं पद्मं बाह्ये सत्त्वादिभि- र्गुणैः । सप्तधान्येन ये मूढाः प्राकारान्कल्पयन्ति च ॥ स देशाचार एवास्ति न तु शास्त्रम- माणकम् । मुखपादादिकरणं मूढेन परिकल्पितम् ॥ तयवायुधचिल्लाना निवेशो नास्ति कुत्रचित् ।। बृहन्मण्डले हस्तादिना विस्तारप्रमाणं नास्ति-शतमुद्रात्मकं रामभद्रमा. रभ्य तत्परम् । अष्टोत्तरसहस्राख्यलिङ्गतोभद्रकावधि || यथावकाशं फर्तव्यं नान इस्तविचारणा। १ नाममन्त्रः प्रहपीठोपरि ग्रहमण्डलदेवतास्थापनार्य प्रशादिषट्पञ्चाशत्सर्वतो- भद्रमण्डलदेवतापाहनस्थापनप्रतिष्ठापूजनप्रयोगः ।। १ मध्येकर्णिकायाम् ॐ भूर्भुवःस्वः मह्मणेनमः ब्रह्माणमा स्था० भोत्रमन्इ०३० ॥ २ उत्तरेपरिष्यन्तिके वाप्याम्-भू० सोमायनमः सोममा० स्था० भोसोमइ०६०॥ ३ ऐशान्यासण्डेन्दौ-ॐभू० ईशानायनम ईशानमा० स्था. मोईशानद० ० ४ पूर्वेवाप्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः इन्द्रायनम इन्द्रमावाहयामिस्थाप० भोइन्द्रः०६० ५ भामेयोपण्डेन्दौ-ॐ भूर्भुवः स्व. अमयेनमः अमिमा० रया. मोसमेइ०१०।। ६ दक्षिणेवाप्याम् भूर्भुन स्वः यमायनमः यममा० श्या० भोयमाहागच्यातिए। नेत्रीयांबण्हेन्दोः स्वः निर्गतयेनमः निर्गतिमा० स्था० मोनितेइ०१०।। ८ पधिमेयाप्याम्-भूर्भुवः स्वः वरुणायनमः यरुणमा० स्था० भोयरणइ०३०॥

·(२१८) सुरुचौ छैनऽ आंवदं । स बुद्ध्याऽ उपमाऽ अस्य विछ? सुता ९ वायन्यां खण्डेन्दौ-अभू वायवे नमः वायुमास्यापयामिभोवायोइहागच्छदः ।। १० वायुसोममध्ये भद्रे-ॐभू०अष्टवसुम्यो नमः अष्टवसूना० स्था० मोअष्ट० ३०१०॥ ११ सोमेशानमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः एकादशरुद्रेभ्यो नमः एकादशरुद्रानावाहयामि स्थापयामि भो एकादशरुद्राः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १२ ईशानपूर्वयोर्मध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः द्वादशादित्येभ्यो नमः द्वादशादित्यानावाह- यामि स्थापयामि भो द्वादशादित्याः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। १३ इन्द्रामिमध्ये मद्रे-भू० अश्विभ्यां० अश्विनौ० आ० स्थाप० मोअश्विनौइ०३० ।। १४ अमियममध्ये भद्रे-भू० विश्वेभ्योदेवेभ्यो विश्वा०आ०स्या भोविश्वेदे०६०३०॥ १५ यमनिर्ऋतिमध्ये भद्रे-ॐभू० सप्तयक्षेभ्यो० स० आ० स्थाप० मोसप्तयक्षाः इ०इ०॥ २६ निर्ऋतिवरुणमध्ये भद्रे-ॐभू० भूतनागेभ्यो० भूतनागा आ०या० मोभू०३०३०॥ १७ वरुणवायुमध्ये भद्रे-ॐभू० गन्धर्वाप्सरोम्यो नमः आ० स्था० भोगन्ध०३०६० १८ ब्रह्मसोममध्येवाप्याम्-ॐभू० स्कन्दाय नमः स्कन्दमा स्था० भोस्कन्दइ० इ० ॥ १९ स्कन्दादुत्तरे-ॐ भू० नन्दिने नमः नन्दिनमावाहयामि स्था० मोनन्दिन् इ०१०॥ २० नन्दिकेश्वरादुत्तरतःॐ भू० शूलमहाकालाभ्यां शूलमा०स्था० भोशूलम०३०६०।। २१ ब्रझेशानमध्ये वल्ल्याम्-ॐ भू० दक्षादिसप्तगणे. दक्षा० आ० स्था० मोद०३०६० ।। २२ ब्रझेन्द्रमध्ये वाप्याम्-ॐभू० दुर्गायै नमः दुर्गामावाहयामि स्या० भोदुर्गे इहा०६०॥ २३ दुर्गापूर्वे-भूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामिस्यापयामिमोविष्णो इ०३०॥ २४ ब्रहामिमध्ये वल्ल्याम्-ॐभू० स्वधायै नमः स्वघामा० स्थापयामि मोस्वघे इ०६० ।। २५ ब्रह्मयमयोर्मध्ये वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः मृत्युरोगाम्यां नमः मृत्युरोगो आवा- हयामि स्थापयामि भो मृत्युरोगी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ॥ २६ प्रक्षानितिमध्ये वल्ल्याम्-भू० गणपतये० गणपति० स्था० भोगणपते०६०१० २७ ब्रह्मवरुणमध्ये वाप्याम्-० अद्रयो अपा० स्था० भोआप इहा. इह तिठत ।। २८ अमवायुमध्ये वल्ल्याम्-भू०मस्द्रयो० मस्तः आ० स्था० मोमरुतः इ० ३०! २९ ब्रह्मणःपादमूलेवर्णिकायाभू० पृथिव्यैः पृथिवीमा० स्था• मोपिदि ०१०॥

·(२१९) योनिमसंतश्च विव॥ मध्ये कर्णिकायाम्-भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे ३० ब्रह्माणःपादमूलेकर्णिकाघः पृथिव्युत्तरे-ॐभूर्भुवः स्व. गङ्गादिनदीम्यो नमः गङ्गा- दिनदीः आवाहयामि स्थापयामि भो गङ्गादिनद्यः इहागञ्छत इह तिष्ठत ।। ३१ माण-पाद० गङ्गाद्युत्तरे ॐभू० सससागरेभ्यो० स० आ० स्था० भोसत० इ०३० ३२ कर्णिकोपरि-भूर्भुवःस्व. मेरवे नम मेरुमा० स्थापयामि० भोमेरो इहा. इह ।। ॥ मण्डलयादोश्वेतपरिधौउत्तरादिक्रमेणगदाद्यष्टायुधदेवतावाहनम् ॥ ३३ उत्तरेसोमसमीपे-ॐभू० गदायै नमः गदामा० स्था० भोगदे इहागच्छ इह तिष्ठ।। ३४ ऐशान्यामीशानसमीपे-भू० त्रिशूलाय नम. रिशूलमा० स्था० भोत्रिशूल इ०इ०।। ३५ पूर्वे इन्द्रसमीपे-भूर्भुवःस्वावनाय नमः वनमा० स्था० मोवन इहा. इह तिष्ठ ।। ३६ आनेय्याम् अग्निसमीपे-ॐ भूर्भुव • शक्तये० शक्तिमा० स्या० भोशक्त इ० इ०॥ ३७ दक्षिणे यमसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः दण्डाय नमः दण्डमा स्था० भोदण्ड इ० इ० ।। ३८ नैऋत्या निर्जतिसमीपे-ॐभू० खगाय नमः सङ्गमा० स्था० भोसङ्गइ० इ० ॥ ३९ पश्चिमे यरुणसमीपे-ॐ भू० पाशाय नमः पाशमा० स्था० भोपाश इ० इह तिष्ट ।। ४० वायन्या वायुसमीपे-ॐ भू० अड्डशाय नमः अङ्गशमावा० स्था० मोअङ्कुराइ० १०॥ ॥ मण्डलवाहोरक्तपरिधौउत्तरादिक्रमेणगौतमाधष्टदेवतायाहनम् ।। ४१ उत्तरे- भू. गौतमाय नम.गौतममा० स्थापयामि भोगौतम इहागच्छ इह तिष्ठ। ४२ ऐशान्याम्-ॐभू० भरदाजाय नम भरद्वाजमा० स्था० भोभरद्वाज इहागच्छ इहा ४३ पूर्वे भू० विश्वामित्राय नम विश्वामित्रमा० स्थापयामि भोविश्वामित्र इ० इ०॥ ४४ आग्नेय्याम्-ॐभू० कश्यपाय नमः कश्यपमा० स्था० भोकश्यप इ० इह तिष्ठ ॥ ४५ दक्षिणे-ॐ भू० जमदमये नम जमदग्निमा० स्थापयामि मोजमदमे इ० इह ।। ४६ नल्याम्-भू० वसिष्ठाय नमः वसिष्ठमावाहयामि स्थापयामि मोवसिष्ठ ६०६० ॥ ४७ पश्चिमे-ॐभू० अत्रये नमःअत्रिमावाहयामि स्थापयामि मोअइहागच्छइह ॥ ४८ वायव्याम् भू० अरुन्धत्यै नमःअरुन्धतीमा० स्थापयामि भोअरुन्धते इ.१०॥

·(२२०) नमः ब्रह्माणमावाहयामि स्थापयामि । भोब्रह्मन् इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २ वय सामेत्यस्य वन्धुक्रपि. गायत्री छन्द सोमो देवता सोमावाहने विनियोगः-अनुयड्सौम व्वते तव मनस्तनुप विभ्रंत ।। अनावन्तहसचेमहि ।। ५ ।। उत्तरे परिध्यन्तिके वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः सोमाय नमःसोममावाहयामि स्थापयामि। भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ३ तमीशानमिति गौतमऋपिःजगती छन्दः विश्वेदेवा देवताः ईशाना- वाहने विनियोगः-*तमीशानुञ्जगतस्त्तुस्स्थुपस्पतिन्धियजिस्वमसे हूमहे अयम् ।। पूषा नो यथा वेदसामसदधे रक्षिता पायरर्दघढस्वस्त्तय ।॥ २६ ॥ ऐशान्याम्-परिध्यन्ते खण्टेन्दौ-ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि । भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ मण्डलबाघ कृष्णपरिधौ पूर्वादिकमेण ऐन्यायएदेवतावाहनम् ॥ ४९ पूर्वे-भूर्भुव व ऐये नम ऐद्रीमावाहपामि स्थापयामि भोएदिइहागन्छ०॥ ५० आमेय्याम्-भूर्भुव व कौमार्यं नम कौमारीमा० स्था० भोकीमारि ३०६० ॥ ५१ दक्षिणे-भूर्भुव व बाइयै नमः वामीमा० स्थापयामि भोवाधि इहा. इह-॥ ५२ नम्र याम-ॐभू० वारायै नम वाराहीमावाहयामि स्थापयानि भोवाराहि ३० १०॥ ५३ पश्चिमे-भूर्भुव स्व चामुण्डाय नम मो चामुण्डे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५४ वायन्याम्-ॐभूर्भुब स्य वैष्णये नम वैष्णवीमावाहयामि स्थापयामि मो वैष्णवि इहागच्छ इतिष्ठ।। ५५ उत्तरे-भूर्भुव स्व. माहेश्वर्य नम माहेश्वरीमावाहयामि स्थापयामि मो माहेश्वरि इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ५६ ऐशान्याम्-अभूर्भुव स्य वैनायक्यै नम बैनापीमापाइयामि स्थापयामि मो बैनापकि इहागच्छ इह तिट। चामुण्डामागाहयामि स्थापयामि ·(२२१) ४ वातारमितिगर्गऋपि:त्रिष्टुप्छन्दाइन्द्रोदेवताइन्द्रावाहनेविनियोगः- ॐवानारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवे हवे मुहबु शूरमिन्द्रम् ।। व्यामिशु- ऋम्पुरुहूनमिन्द्र स्खुस्तिनामुषाधात्त्चिन्द्रः ।।। पूर्वपरिध्यन्तेवाप्या म्-ॐ भूर्भुवःस्वाइन्द्रायनमाइन्द्रमावाहयामिस्थापयामिभोइन्द्रइहा० इ०।- ५ त्वन्नोअग्नेइत्यस्यहिरण्यस्तूपापिःजगतीछन्दः अग्निर्देवता अग्न्या- वाहने विनियोगः-त्वन्नो अग्ने तवं देव पायुभिर्मघोनौरक्षतन्वञ्च बन्धातातोकस्युतनयेगामुस्यनिपटरक्षमाणुस्त्तवव्रते॥आने- ग्याखण्डेन्दौम्भूर्भुवःस्वः अग्नयेनमाभग्निमा०स्था भो अग्नेइ०इहतिष्ठ। ६ यमायत्वेति दध्याथर्वणऋषिः यजुश्छन्दः वातो देवता यमावाहने विनियोगः-अयमायु त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा ।। स्वाहा धुर्माय स्वाहा धर्म पित्र | चा दक्षिणे वाघ्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः यमाय नमः यममावाहयामि स्थापयामि । भो यम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ७ असुन्वन्तमित्यस्य मधुच्छन्दाऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता नित्यागहने विनियोगः-ॐअसुबन्तमयजमानमिच्छस्त्तनस्ये १ पात्यायनपरिशिष्टप्रतिज्ञासूने तृतीयकण्डिकाया सूत्र-२-२ अथानुस्वारस्य इत्यादेशः शपसहरेफेषु ॥ १॥ तस्य विद्धयमाख्यातं हसदीर्घगुरुमेदेवी- परी हवो हस्वात्परी दीघों गुगै परे गुरुः ॥ २॥ भाष्यम्-मनुस्वारस्य कार आदेशः स्याद्रीष्मसु परेषु इतिसूत्रात् इत्युपदेशः सनिमित्तमादेश विभजते ॥१॥ तस्यहकारस्य हवदीर्घगुरुभेदेनेविद्धय त्रिप्रकारत्वमुक्तम् । हस्वादीनां लक्षणान्यु- तानिएकमात्रो हव" इत्यादिना । वस्तुतस्तु गुरुदीर्घको दो नास्ति तथाप्यु. पाधिभेदानेदो मन्तव्यः अस्ति चात्रोपाधिः । संशामेदो निमित्तभेदो लिपिमेदश्च तृतीयस्तु इदानीं प्रायशः परिश्रेष्ठलथापि प्राचीनसम्प्रदायानुरोधाद्विज्ञायते । तत्र दोर्षादक्षयरो दीघों भवति गुगै संयुक्ताक्षरे परे गुरुर्मपति न तु दीर्षे परे असम्म वात् । अतएव दीर्घादक्षरादित्यत्र गुरोरक्षरादिति न भवति ।।

·(२२२) त्यामविहि तस्करस्य ॥ अश्यमस्म्मदिन्छु सा तऽ इत्या नौ दो. निते तुभ्यमस्तु ।।३।। नैर्ऋत्यां खण्डेन्दौ-भूर्भुवः स्वः निर्जतये नमः निर्ऋतिमावाहयामि स्यापयामि। भो निर्जने इहागच्छ इह तिष्ठ । ८ तत्वायामीत्यस्य शुनःशेपऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता धरु- णावाइने विनियोगः-ॐतत्वा यामि ब्रहमणा बन्दमानुस्तदाशस्तेि यजमानो हुविभिन्। अहेडमानो वरुणेद बोद्धयुरंशास मा नुऽ आयुर्ट पोपी ॥॥ पश्चिमे वाप्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमावाहयामि स्थापयामि। भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ । ९ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुदेवता वाय्वावाहने विनियोगः-ॐआनो नियुद्भि-शतिनीभिरर सहुत्रि- णीभुरुर्पयाहि यज्ञम् ॥ वायोs अम्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयम्पति स्स्वस्तिमिदं सदा नहें ॥ २७ ॥ वायव्यां खण्डेन्दौ-ॐभूर्भुवः स्वः वायवे नमः वायुमावाहयामि स्थापयामि। भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ।। १० सुगाचो इत्यस्यात्रिपिः त्रिष्टुप्छन्दः देवा देवताः अष्टवस्वावा- हने विनियोगः-*सुगावो देवासदनाऽ अर्म यऽ आंजम्मेद सर्वन पाणा॥ भरमाणा वहमाना हुवीप्यस्म्मे पत्त उसयो धमूनि स्वाहा ॥४ा वायुसोममध्ये भरे-भूर्भुवः स्वः अष्टवसुभ्यो नमःअष्टवसूनावाहयाविस्थापयामि। भो अष्टवसकाइहागच्छत इह तिष्ठता। ११ रुद्रा? समृज्येत्यस्य सिन्धुदीपऋपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो १अत्र मकारस्थ दिवविषये-प्रातिमायस्य चतुर्याभ्याये सूत्रम् १०२ उम्मान्त स्थाम्यश्च स्पर्श ॥ काममाग शपसहा अन्त स्या यरलवाः एटेम्प. पर पों दिएच्यते॥

·(२२३) देवता रुद्रापाइने विनियोगः-मुद्रा सुसज्ज्य पृथिवीम्बृह- ज्ज्योति समीधिरे ॥ तेपाम्भानुरजमुऽ इच्छुको दे॒वेषु रोचते सा सोयेशानमध्ये भद्र--भूर्भुवः स्वःएकादशरुद्रेभ्यो नमाएकाद- शरुद्रानावाहयामि स्थापयामि।भो एकादशरुद्राः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १२ यज्ञोदेवानामित्यस्य कुत्सऋषिः यजुरन्त त्रिष्टुप्छन्दः आदित्यो देवता द्वादशादित्यावाहने विनियोगः-यशो देवानाम्मस्पति सुम्नमादित्यासो भवता मृडयन्त- ॥ आ वोर्वाची सुमतिवृत्पाद- होश्विद्या चरियाविरासदादित्येभ्यम्त्या ।।। ईशानपूर्वयोमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः द्वादशादित्येभ्यो नमः द्वादशादित्यानावाहयामि स्थापयामि ।भा द्वादशादित्याः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १३ यावाङ्कशेत्यस्य मेधातिथिपिः गायत्रीछन्दः अश्विनौ देवते अश्विनोराबाहने विनियोगः-*या वातशा मधुमत्यभिधना सूनृतावती।। तयाँ यज्ञम्मिमिक्षतम् । उपामगृहीतास्युश्विभ्यान्त्वैष योनिर्मा- द्धीभ्यान्वामीइन्द्राग्निमध्ये भद्रे-भूर्भुवःस्वःअश्विभ्यां नमःअश्विनी आवाहयामि स्थापयामि । भो अश्विनी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ।। १४ ओमासश्चर्षणीत्यस्य मधुच्छन्दाऋषिः गायत्रीछन्दः विश्वेदेवादेवताः विधंदेवावाहने विनियोगः--ॐओमसिश्चर्षणीभूतो विश्वेदेवासुऽआर्गत ॥ दुश्वासौ दुाशुपं-सुतम् ॥ उपयामही- तोमि विश्वभ्यस्त्वा दुवेभ्यऽएप ते योनि चश्वभ्यस्त्वा देवेभ्य- । अमियममध्ये मद्रे-ॐभूसुवः स्वः विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः विश्वान्देवानावाहयामि स्थापयामि। भो विश्वेदेवाः इहागच्छत इह तिष्ठत।। १५अभित्यमित्यस्य वत्सापि अष्ट्रिच्छन्दःसविता देवता सप्तयक्षा- चाहने विनियोगः-अशुभियन्टेवः सवितारमोपयो-फविक्रतुमचीमि ·(२२४) सुत्त्यसंच रत्वनधामभि पियम्मुतिङ्कुविम् ॥ कुर्दा यस्यामतिर्भात अदिद्दयुतत्समिनि हिर॑ण्ण्यपाणिरमिमीत सुऋतु कृपारस्वः ।। प्रजाभ्यस्त्वा पुजासत्वानुपाणन्तु पुजास्त्वमनुष्पाणिहि ॥३॥ यमनिर्ऋतिमध्ये भद्रे-भूर्भुवः स्वः सप्तयक्षेभ्यो नमः सप्तयक्षानावाह- यामि स्थापयामि । भो सप्तयक्षाः उहागच्छत इह तिष्ठत ।। १६ भूतायत्वेत्यस्य प्रजापतिनापिः गायत्रीछन्दः हविदेवता भूतनागावाहने विनियोगः ॥ ॐभूताय त्वा नारांतये स्वरभिविख्य- पुन्हाईन्तान्दुयो पृथिवयामवन्तरिक्षुमन्मि पृयिन्यारत्वा नाभी सादयाम्यदित्याऽ उपस्त्येग्नै हुळ्यक्ष रक्ष ॥॥ नितिवरुण- मध्ये भद्रे-भूर्भुवः स्वः भूतनागेभ्यो नमः भूतनागानावाइयामि स्थापयामि । भो भूतनागाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। १७ ऋतापाडित्यस्य लुशोघानाफऋपिः विराडुप्णिक्छन्दा गन्धर्वा- प्सरसो देवताः गन्धर्वाप्सरसावाहने विनियोगः--ॐनापाकृत- धामाग्मिर्गन्धुर्वस्तस्योपंधयोप्मुरमो मुदो नाम ॥ स नऽ इदम्बम भुवम्पातु वसम्मै स्वाहा बाटू ताब्भ्य स्वाहा ॥ वरुणवायुमध्ये भद्रे-अमूर्भुवः स्वः गन्धर्वाप्सराभ्यो नमः गन्धर्वाप्सरसः आवाहयामि स्थापयापि । भो गन्धर्वाप्सरसः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १८ पदक्रन्द इत्यस्य जमदग्निदीर्घतमसावृपी त्रिष्टुप्छन्दः अश्वो टेवता स्कन्दावाहने विनियोगः ॥ यदकन्द प्रथमञ्जायमानs उद्घन्समुद्रादुत चा पुरीपाद ॥ इयुनस्र्य पुक्षा हरिणस्य चाहऽ उप- स्तुच्युम्महि जातन्तऽ ईन् । ब्रह्मसोममध्ये वाप्याम्-भूमुक.स्वः स्कन्दाय नमःस्कन्दमावाहयामि स्थापयामिामोसन्दइहागरउ हतिष्ठ।।

·(२२५) ११९ आर? -शिशान इत्यस्यामतिरथऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता नन्द्यावाहने विनियोगः ॥ ॐ आशु? शिशानो बृपभो न भीमो धनाघुन? क्षोभणश्चर्षणीनाम्।। सुनन्दनानिमिष एकवीर? शुत सेना अजयत्साकमिन्द्रः ॥३३॥ स्कन्दादुत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः नन्दिने नमः नन्दिनमावाहयामि स्थापयामि भो नन्दिन् इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २० उपॅल्लोहितेनेत्यस्य प्रजापतिपि.यजुश्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता शूलमहाकालावाहने विनियोगः ॥ ॐ उग्रॅल्लोहितेन मित्र सौ-- येन रुद्रन्दौत्यनेन्द्रम्पकक्रीडेन मुरुतो वलैन साध्यान्ममुर्दा ।। भुवस्य कण्ठ रुद्रस्यान्त पाळम्महादे॒वस्य यस्य॑ धनिए? पशुपते पुरीतत् ॥६॥ नन्धुत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः शुलमहाकालाभ्यां नमः शूलमहाकाली 'आवाहयामि स्थापयामि भो शूलमहाकाली इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ॥ २१ अदिनियोंरित्यस्य गौतमऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः विश्वेदेवा देवताः दक्षादिसप्तगणावाइने विनियोगः।। ॐ अदितियारदितिरन्तरिक्षमर्दि- १. ध्रुवोऽध्वरश्च सोमश्वह्यापश्चैव निलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभारश्च वसवोऽटो प्रकी- र्तिताः ।। ११ वीरभद्रश्वशभुश्च गिरिशश्च महायशः । अजैकपाददिबुभ्यः पिनाकी च पराजितः । भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली च दिशापतिः । स्थाणुर्भगश्वभगवान्द्राएकादश- स्मृताः॥१२आदित्यं भास्करं चैव प्रभाकरदिवाकार्य महपति मनं तेजोरूपं हरिद्धरम।। सप्ताश्च वेदमूर्ति च त्रिदेवत्यं क्रमेण च ।। इत्यादि द्वादशादित्यान्मण्डले स्थापयाम्यहम्।। १५ सोमपाहुमिष्वात्ताच वर्हिपदः सुकालक: एकश्चैव ध्रुचश्चैव सप्तमो द्वितीयसोमपाः एते तु सप्तयशाध स्थाप्या व मण्डले शुभे ॥ १६ अनन्तो थासुकिश्चैय कालीयो मणि. भंद्रका पालश्च कर्कोटकघनायौ। धृतराष्ट्रश्च नागेशो भूतनागाः प्रकीर्तिता ·(२२६) तिर्माता स पिता स पुत्र? ॥ विश्वेदेवाऽ अदितिट पञ्चजना अदिति- तिमदितिर्जनिचम् ॥ ३५ ॥ ब्रह्मेशानमध्ये वळ्याम्-ॐ भूर्भुवः सः दक्षादिसप्तगणेभ्यो नमः दक्षादिसप्तगणानावाहयामि स्थापयामि भो दक्षादिसप्तगणाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। २२ अम्वेऽ अम्बिक इत्यस्य मजापतिक्रपिः अनुष्टुप्छन्दः अधी देवता दुर्गावाहने विनियोगः॥ ॐ अम्बेऽ अम्बुिकेम्बालिके न मा नयति कञ्चन ।। ससंस्त्यश्चुक? सुभद्रिकाडाम्पीलवासिनीम् ।। ब्रमेन्द्र- योर्मध्ये वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गाय नमः दुर्गाम् आवाहयामि स्थापयामि भो दुर्गे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २३ इदंविष्णुरित्यस्य मेधातिथिर्मपिः गायत्रीछन्दः विष्णुर्देवता विष्यावाहने विनियोगः ॥ दंविष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निर्दधेपुदम् ॥ समूढमस्य पारे स्वाहा ॥4॥ दुर्गापूर्वे ॐ भूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामि स्थापयामि भो विष्णो इहागच्छ इह तिष्ठ । २४ पितृभ्य इत्यस्य मजापत्यधिसरस्वत्यऋषयः सर्वाणि यजूंधि छन्दांसि पिनरो देवताः स्वधावाहने विनियोगः ॥ ॐ पितृभ्यं- स्वधायिभ्य--वधानम-पितामहेभ्य-स्वायिय- स्वधा नमुट प्रपितामहेभ्य स्वधायिभ्य- स्वधा नम: ॥ अन्पुितरोमीपदन्त पितरोतीच पन्तपितरः पितरु८ शुन्धदम्॥ ब्रह्मानिमध्ये वलयाम्- ॐ भूर्भुवः स्वः स्वधायै नमः स्वधामावाहयामि स्थापयामि भो स्वधे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २५ परम्मृत्यो इत्यस्य सङ्कमुकम्मापिः त्रिष्टुप्छन्दः मृत्युदेवता मृत्युरोगपोरावाहने विनियोगः ॥ ॐ परम्मृत्योऽ अनुपरहि पर्यो- ·(२२७) यस्तै अन्यऽ इतरो देवयानात् । चक्षुप्म्मते शृण्वते ते वीमि मा नै-पुजा रिपो मोत धीरान् ॥॥ ब्रह्मयमयोमध्ये वाघ्याम्- भूर्भुवः स्वः मृत्युरोगाभ्यां नमः मृत्युरोगावावाहयामि स्थापयामि भो मृत्युरोगी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ।। २६ गणानान्त्यस्य प्रजापतिपिः चत्वारि यजूंषि च्छन्दांसि अश्वो देवता गणपत्याचाहने विनियोगः ॥ ॐ गुणान्विा गुणपत्ति: हवामहे णियाणान्त्वा प्णियपति: हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति हवामहे वसो मम ॥ आहर्मनानि गर्भुधमा त्वमनासि गर्भधम्॥३॥ ब्रह्मनितिमध्ये वल्ल्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः गणपतिमा चाहयामि स्थापयामि भो गणपते इहागच्छ इह तिष्ठ । २७ शनोदेवीरित्यस्य दध्यडायर्वणमपि गायत्रीछन्दः आपो देवताः अपावाहने विनियोगः ॥ ॐशनौदैवीरभिष्ट्रय आपो भवन्तु पीतये ।। शैय्योरभिस्रवन्तु नटं ॥ ॥ ब्रह्मवरुणमध्ये चाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः अद्भयो नमः अप आवाहयामि स्थापयामि भोआप इहागच्छत इहतिष्ठत।। २८ मरुतो यस्येत्यस्य गौतमऋपिः गायत्रीछन्दः मरुतो देवताः मरुताचाहने विनियोगः॥* मरुतो यस्य हि सय पाथा दिवौवि महसमा सम गोपातमोजन-॥ ब्रह्मवायुमध्ये वल्ल्याम् ॐ भूर्भुवःस्वः मरुद्भयो नमः मरुतः आवाहयामि स्थापयामि।भो मरुतः इहागच्छत इह तिष्ठत।। २९ स्योना पृथिवीत्यस्य मेधातिथिर्कपिः गायत्री छन्दः पृथिवी देवता पृथिव्याचाहने विनियोगः ॥ॐ स्यो ना पृथिवि नो भवानृक्षरा- निवेशनी ॥ यच्छा नुह शम्भ सुप्रर्या ॥ ॥ॐभूर्भुवःस्वः पृघिन्य नमः पृथिवीमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो पृथिवि इहागच्छ इह तिः॥

·(२२८) .३० पञ्चनध इत्यस्य गृत्समदऋषिः अनुष्टुप्छन्दः सरस्वतीनदी देवता गङ्गादिनधावाहने विनियोगः । ॐ पर्थ नयः सरस्वती मपियन्तुि सस्रोतसह ॥ सरस्वती तु पंचधा सो देशेभवत्सरित् ।। तत्रैव ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाप:-ॐ भूर्भुवः स्वः गङ्गादिनदीभ्यो नमः गङ्गादिनदीः आवाहयामि स्थापयामि भो गङ्गादिनद्यः इहा- गच्छत इह तिष्ठतः। : ३१: इमम्मइत्यस्य शुनम्शेपऋपि: गायत्रीछन्दः वरुणो देवता सप्त- सागरावाहने विनियोगः॥ ॐ डुमम्मै वरुण श्रुधी हर्षमुया च मृडय ।। स्वामनुस्स्युराच॥ ॥ ब्रह्मणः पादमूले. कर्णिकापः, गङ्गाधुचरे ॐ भूर्भुवः स्वः सप्तसागरेभ्यो नमः-सप्तसागरानावाहयामि स्थापयामि भो सप्तसागराः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ -३२ कर्णिकोपरि-ॐ भूर्भुवः स्वः मेरवे नमः . मेरुमावाहयामि स्थापयामि भो मेरो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥, । ।। मण्डलयाछ श्वेतपरिधी उत्तरादिक्रमेण गंदाद्यष्टायुधदेवतांचाहनम् ॥ ३३ उत्तरे सोमसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः गदायै नमः गदामावाह- यामि स्थापयामि भो गंदें इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३४ ईशान्पाम् ईशानसमीपेॐ सूर्भुवः स्वः त्रिशूलाय नमः त्रिशूलमावाहयामि स्यापयामि भो त्रिशूल इहागच्छ इह.तिष्ठ ॥ ३५ पूर्वे इन्द्रसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः वजाय नमः बञ्जमावाहयामि स्थापयामि भो वज इहागच्छ इह तिष्ठा . । है

·t
(२२९)
'३६ आग्नेय्याम् अग्निसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः शक्तये नमः शक्ति
मावाहयामि स्थापयामि भो शक्ते इहागच्छ इह तिष्ठ ।
३७ दक्षिणे यमसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः दण्डाय नमःदण्डमावा-
हयामि स्थापयामि भो दण्ड इहागच्छ इह तिष्ठ ।।
३८ नैर्ऋत्याम् नितिसमीपे-भूर्भुवः स्वः खड्गाय नमः खङ्गमावा
हयामि स्थापयामि भो खड्ग इहागच्छ इह तिष्ठ ।
३९ पश्चिमे वरुणसमीपे-भूर्भुवः स्वः पाशाय नमः पाशमावा-
हयामि स्थापयामि भो पाश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥
४० वायव्याम् वायुसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः अङ्कुशाय नमः अङ्कुश
मावाहयामि स्थापयामि भो अङ्कुश इहागच्छ इह तिष्ठ ।।
। मण्डलबाये रक्तपरिधौ उत्तरादिक्रमेण
गौतमाद्यष्टदेवतावाहनम् ॥
४१ उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः गौतमाय नमः गौतममावाहयामि
स्थापयामि भो गौतम इहागच्छ इह तिष्ठ ।।
४२ ईशान्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः भरद्वाजाय नमः भरद्वाजमावा-
हयामि स्थापयामि भो भरद्वाज इहागच्छ इह तिष्ठ ।
४३ पूर्वे-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वामित्राय नमः विश्वामिनमावाहयामि
स्थापयामि भो विश्वामित्र इहागच्छ इह तिष्ठ ॥
४४ आग्नेय्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः कश्यपाय नमः कश्यपमावा-
स्यामि स्थापयामि भो कश्यप इहागच्छ इह तिष्ठ ।
४५ दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः जमदग्नये नमः जमदनिमावाइयामि
स्थापयामि भो जमदग्ने इहागच्छ इह तिष्ठ ॥

·(२३०) ४६ नैर्ऋत्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वसिष्ठाय नमः वसिष्ठमावाहयामि स्थापयामि भो वसिष्ठ इहागच्छ इह तिष्ठ । ४७ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः अत्रये नमः अत्रिमावाहयामि स्थाप- यामि भो अत्रे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४८ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः अरुन्धत्यै नमः अरुन्धतीमावा- हयामि स्थापयामि भो अरुन्धति इहागच्छ इह तिष्ठ । ॥ मण्डलवाह्ये कृष्णपरिधौ पूर्वादिक्रमेण ऐन्द्राद्यष्टदेवतावाहनम् ।। ४९ पूर्व-ॐ भूर्भुवः स्वः ऐन्यै नमः ऐन्दीमावाहयामि स्याप- यामि भो ऐन्द्रि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५० आनेय्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः कौमार्यै नमः कौमारीमावा- हयामि स्थापयामि भो कौमारि इहागच्छ इह तिष्ठ । ५१ दक्षिणे--ॐ भूर्भुवः स्वः बाहयै नमः ब्राह्मीमावाहयामि स्थापयामि भो ब्रालि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५२ नैर्ऋत्याम्--ॐ भूर्भुवः स्वः वारायै नमः वाराहीमावाहयामि स्थापयामि भो वाराहि इद्दागच्छ इह विष्ठ ॥ ५३ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः चामुण्डायै नमः चामुण्डामावा- हयामि स्थापयामि भो चामुण्डे इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५४ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वैष्णव्यै नमः वैष्णवीमावाहयामि स्थापयामि भो वैष्णवि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५५ उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः माहेश्वर्यै नमः माहेश्वरीमावाहयामि म्यापयामि भो माहेश्वरि इागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(२३१) - ५६ ऐशान्याम्--ॐ भूर्भुवः खः वैनायक्य नमः वैनायकी- मायाहयामि स्थापयामि भी वैनायकि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ भतिष्ठापनम्--ॐ मनों जूतिज् पतामाज्यस्य बृहस्पतिर्युशमि- मन्तेनोच्चरिष्टेभ्युज्ञा समिमन्दधातु ॥ विश्वेदेवासऽ डुह मादयन्तामो म्पतिष्ठ ॥ ॥ ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताः सुप्रतिष्ठिताः वरदाः भवत ॥ ध्यानम्-ॐ ब्रह्म जन्जानम्मथुपम्पुरस्ताद्वि सीमत? सुरुचौ चेनऽ आव:॥ स बुध्याऽ उपुमाऽ अस्य विष्ठा? सुतश्च योनिमसंतश्च विव- ॥३॥ ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः ध्यायामि ।। आसनम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेव- ताभ्यो नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाधम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः पाय सपर्पयामि ॥ अर्यम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः अर्घ्य समर्पयामि ।। आचमनीयम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डल- देवताभ्यो नमः आचमनीयं समर्पयामि ॥ १ सर्वतोमद्रमण्डलोपरिग्रहस्यापनप्रमाणमुक्त वसिष्ठसहितायाम्-अभिप्रणयन कृत्वा वेद्यामावाहयेत्सुरान् । ब्रह्मादीस्तन सस्थाप्य पूजयेद्भद्रसशके । वोगाच्छाय तद्भद्र पर्या- याइयेद्महान् । आदित्यादिमुखा-सन्वेिदान्धिप्रमिता-सुरान् ॥ रुद्रकर्मणि है. साक स्थापयेदधिकासुरान् । शेषादिकान्मनुष्यान्तान्वेदवाणमितास्तथा ॥

·(२३२) पञ्चामृतस्नानम्-ॐ भूर्भुवावा ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डल- देवताभ्यो नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।। पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धो- दकस्तानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकरलानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धोदकस्नानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डल देवताभ्यो नमः गन्धोदकनानं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धो. दकतानं समर्पयामि || शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्नानम्--ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डल. देवताभ्यो नमः उद्वर्तनस्त्रानं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्तानान्ते उष्णो दफनानं समर्पयामि ।। उप्णोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ अभिपेकः-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेव- ताभ्यो नमः अभिषेकलानं समर्पयामि ।। नानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः स्नानं समर्पयामि ॥ स्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि॥ वस्त्रम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः वस्त्रं समर्पयामि ॥ वस्त्रान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उपवीतम्-ॐ भूर्भुवःस्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः उपवीतं समर्पयामि ॥ उपवीतान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धः--ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि। अक्षताः-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मायावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः अक्षतान्समर्पयामि ॥

·(२३३) - 'पुष्पाणि-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेव- ताभ्यो नमः पुष्पाणि समर्पयामि ॥ • सौभाग्यद्रव्याणि-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माधावाहिनसर्वतोभद्रमण्डल- देवताभ्यो नमः सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि ।। आभूपणानि--ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डल- दवताभ्यो नमः आभूपणानि समर्पयामि ।। धूपः--ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः धूपमाघ्रापयामि ॥ दीपः--ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो .म: दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः नैवेधं निवेदयामि ॥ देवताग्रे गोमयेन जलेन वा चतुष्कोणं मण्डलं कृत्वा तदुपरि नैवेद्यपात्रं निधाय तत्र तुलसीपत्रं निक्षिप्य गायत्रीमन्त्रेण सम्मोक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्य ग्रासमुद्रपा तर्जनीमध्यमाड- न-ॐ माणाय स्वाहा । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठेन---ॐ अपानाय स्वाक्ष । कनिष्ठिकानामिकाङ्गुष्ठेन-ॐ व्यानाय स्वाहा । कनिष्ठासर्ज- न्यङ्गुष्ठेन--ॐ उदानाय स्वाहा । साङ्गुष्ठाभिः सर्वाङ्गुलिभिः-ॐ समानाय स्वाहा ॥ पूर्वापोशनं समर्पयामि ॥ नैवेद्यमध्ये पानीयं समर्प- यामि।।उत्तरापोशनं समर्पयामि ॥ हस्तमक्षालनार्थे जलं समर्पयामि ॥ खप्रक्षालनार्थे जलं समर्पयामि ॥ आचमनीयं समर्पयामि ॥ फरो- तनाथै चन्दनं समर्पयामि ।। फलानि-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः ऋतूद्भवानि नानाविधफलानि समर्पयामि ।।

·(२३४) मुखवासार्थे ताम्बूलम्-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माघावाहितसर्वतोभद्र- मण्डलदेवताभ्यो नमः मुखबामायें सपूगीफलताम्बूलं समर्पयामि ॥ दक्षिणा-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मायावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः सुवर्णपुष्पदक्षिणां समर्पयामि ॥ कर्पूरार्तिक्यम्--ॐ भूर्सवः स्वः ब्रह्मायावाहितसर्वतोभद्रमण्डल- देवताभ्यो नमः कर्परार्तिक्यं समर्पयामि ॥ जलेन प्रदक्षिणावर्तनम् । पुष्पैर्देववन्दनम् । आत्मवन्दनम् । हस्तमक्षालनम् ॥ मन्त्रपुप्पामलि:-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डळ- देवताभ्यो नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ॥ प्रदक्षिणा-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेव- ताभ्यो नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥ नमस्कार:-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेव- ताभ्यो नमः नमस्करोमि ॥ विशेषार्थ:-अपात्रे जलं सम्पूर्य चन्दनपुष्पाक्षतसहितं नारिकेळ च धृत्वा-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्माद्यावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः विशेषार्च समर्पयामि ।। पार्थना-ब्रह्माद्यावाहिता देवाः सर्वतोभद्रमण्डले । पूनां गृह्णीत मद्दत्तां सर्वदा मे प्रसीदत ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मायावाहितसर्वतो- भद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः प्रार्थनापूर्वक नमस्करोमि ॥ राजोपचारा:-छत्रं च चामरं चैव व्यजनं दर्पणं तया । पादुका- दीनि गृहीत ब्रह्माघावाहितामराः ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मापा. वाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताभ्यो नमः राजोपचारान्समर्पयामि ॥ ( अभावे कल्पयामि)।

·(२३५)
समर्पणम्-अनया पूजया ब्रह्मायावाहितसर्वतोभद्रमण्डलदेवताः
पीयन्ताम् ।।
॥ ब्रह्मादीनां पायसवलिः॥
१ ॐ ब्रह्मणे नमः पायसबलिं समर्पयामि
२ ॐ सोमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
३ ॐ ईशानाय नमःपायसबलिं समर्पयामि
४ ॐ इन्द्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
५ ॐ अग्नये नमः पायसवलिं समर्पयामि
६ॐ यमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७ ॐ निर्जनये नमः पायसबलिं समर्पयामि
८ ॐ वरुणाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
९ ॐ वायवे नमः पायसबलिं समर्पयामि
१० ॐ अष्टवसुभ्यो नमः पायसबलिं समर्पयामि
११ ॐ एकादशरुद्रे-पो नमः पायसबलिं समर्पयामि
१२ ॐ द्वादशादित्येभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१३ ॐ अश्विभ्यां नमः पायसबलिं समर्पयामि
१४ ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५ ॐ सप्तयक्षेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१६ ॐ भूतनागेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१७ ॐ गन्धप्सिरोभ्यो नमः पायसबलिं समर्पयामि
१८ ॐ स्कन्दाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१९ ३० नन्दिने नमः पायसपलिं समर्पयामि
२० ॐ सूलमहाकालाभ्यां नमः पायसवलिं समर्पयामि
२१ ॐ दक्षादिसप्तगणेभ्यो नमः पायसमलिं समर्पयामि

·(२३६)
। २२ ॐ दुर्गायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
२३ ॐ विष्णवे नमः पायसबलिं समर्पयामि
२४ ॐ स्वधायै नमः पायसपलिं समर्पयामि
२५ ॐ मृत्युरोगाभ्यां नमः पायसबलिं समर्पयामि
२६ ॐ गणपतये नमः पायसवलिं समर्पयामि
२७ ॐ अद्भयो नमः पायसवलिं समर्पयामि
२८ ॐ मरुद्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
२९ ॐ पृथिव्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
३० ॐ गगादिनदीभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
३१ ॐ सप्तसागरेभ्यो नमः पायसबलिं समर्पयामि
३२ ॐ मेरवे नमः पायसवलिं समर्पयामि
३३ ॐ गदायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
३४ ॐ त्रिशूलाय नमः पायमवलिं समर्पयामि
३५ ॐ वज्राय नमः पायसवलिं ममर्पयामि
३६ ॐ शक्तये नमः पायसवलिं समर्पयामि
३७ ॐ दण्डाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
३८ ॐ खगाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
३९ ॐ पाशाय नमः पायसलिं समर्पयामि
अङ्कुशाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
•४१ ॐ गौतमाय नमः पायसपलिं समर्पयामि
४२ ॐ भरद्वाजाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
४३ ॐ विश्वामित्राय नमः पायसबलिं समर्पयामि
:४४ ॐ कश्यपाय नमः पायसवलि समर्पयामि
२५ ॐ जमदग्नये नमः पायसवलिं समर्पयामि

·(२३७, ४६ ॐ वसिष्ठाय नमः पायसवलि समर्पयामि ४७ ॐ अत्रये नमः पायसवलिं समर्पयामि ४८ ॐ अरुन्धत्यै नमः पायसपलिं समर्पयामि ४९ ॐ ऐन्यै नमः पायसवलिं' समर्पयामि ५० ॐ कौमाय नमः पायसपलिं समर्पयामि ५१-ॐ ब्रायै नमः पायसवलिं समर्पयामि ५२ ॐ वारायै नमः पायसवलिं समर्पयामि ५३ ॐ चामुण्डायै नमः पायसबलिं समर्पयामि ५४ ॐ वैष्णव्यै नमः पायसलिं समर्पयामि ५५ ॐ माहेश्वर्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि ५६ ॐ वैनायक्यै नमः पायसवाल समर्पयामि एवं बलिदानं विधाय तदुपरि क्षेतवस्त्रं प्रसार्य अक्षतर्दृत्तचतुरस- त्रिकोणबाणाकारदीर्घचतुरस्रपञ्चकोणधनुःशूर्पध्वजाकाराणि कृत्वा शेषादिविशेपदेवतासहितसूर्यादिग्रहानावाहये-- १ आकृष्णेनेत्यस्यहिरण्यस्तूपाङ्गिरसमपिः त्रिष्टुप् छन्दः सूर्योद- वतासूर्यावाहनेविनियोगः-ॐआ कृण्णनु रजसा वर्तमानो निवेशयन्नु मृतुम्मत्यैश्च । हिरण्ययन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन् ॥६॥ माशुखं सूर्य पीठमध्ये वर्तुले द्वादशाकुले मण्डले-ॐभूर्भुवः स्वा कलिङ्गदेशोद्भव काश्यपसगोत्र रक्तवर्ण भो सूर्य इहागच्छ इह तिष्ठ । ॐभूर्याय नमः मूर्यमावाहयामि स्थापयामि ॥ १शुद्राणामपि मन्नवज्य ग्रहयज्ञकरणे अधिकार:-शूद्रधर्मप्रकरणे मनुः-यौप्सवात धर्मशाः सतां धर्ममनुष्ठिताः । मन्त्रवर्षे न दुष्यन्ति प्रशसा प्राप्नुवन्ति च ॥ केचन विप्राः द्रव्यलोभेन उपनयनरहिताना वास्यवैश्यश्चत्रियाणा द्रव्यमादाय ब्राह्मणवाय सत्तानिवृत्ति कृत्वा भय कुर्मः इतिवदन्तः वैदिकविधिना कर्म कुर्वन्ति तनयुक्तम् ।।

·(२३८) २इमन्देवा इत्यस्य वरुणऋषिः अत्पष्टीछन्दः सोमो देवता सोमावाहने वि०॥ ॐडुमन्दैवाऽअसपत्नऽवद्धम्महुतेक्षुत्रायमहुनेज्यैष्ठपायमहुते जानराज्यायेन्द्रस्येन्द्रियार्य । हुमममुप्यपुत्रमुमुष्यपुत्रमुस्यविशएषवो- मीराजासोमोम्माम्ब्राह्मणाना राजा मत्यावं सोममानेय्यां चतुर्विशत्यद्गुलेमण्डले-ॐभूर्भुवःस्वः यमुनातीरोद्भवआत्रेयसगोत्रशुक्ल- वर्णभोसोमडहागच्छइहतिष्ठ सोमायनमःसोममावाहयामिस्थापयामि।। ३ अग्निदत्यस्य विरूपाक्षत्रपिः गायत्रीछन्दः भौमो देवता भौमावाहने विनियोगः-ॐअग्निर्मूञ वि? कुकृत्पतिः पृथिव्याः- अपम् ॥ अपा रेताऽसि निन्दति ॥ ॥ दक्षिणाभिमुखं भौम दक्षिणस्यां दिशि त्रिकोणे व्यगुले मण्डले-ॐभूर्भुवः स्वः अवन्ति परायर:--दक्षिणार्य तु यो विप्रः शूद्रस्य जुहुयाद्धवि. । ब्राह्मणस्तु भवेच्छूद दल आझमो भवेत् ॥ यत्र विप्र. शूद्रस्य दक्षिणामादाय तदीय हविः शान्तिपुष्टयाधर्य वैदिकमैत्रैर्जुहोति तब ब्राझगस्यैव दोर. शूद्रस्तु होमाल लमते || सिद्धो प्रहमख मूलाग्रुत्पत्तिवालुशान्त्यादौ मन्त्रवर्य करणे शूद्रस्याधिकारः ॥ मोशघमें शूद्र प्रकृत्य- मन्त्रवर्जे न दुप्यन्ति कुर्वाणा. पाटिकी क्रियाम् || मास्ये-गतस्योत्तरपूर्वेग विवस्ति- द्वयविस्तृताम्। वप्रद्वयना वैदी वितस्युन्छायसयुताम् । संस्थारनाय देवाना चतुर सामुदतवाम् ।। स्कान्दे-तस्माचे त्तरपूर्वेण स्थाण्डिल इस्तमात्रकम्। त्रिवन चतुरस व वितस्त्युन्छायसम्मितम् ।। अब त्रिवपाण्युत्तानि ।। जन्मभूगोत्रमनिय वर्गस्थानमुखानि च॥ याध्यात्वा कुष्ते शान्ति प्रशस्तेनावमानिता: ।। प्रहदेया--उत्पनो कलिग्रेड यमुनायां च चन्द्रमा । अङ्गारकस्त्ववन्त्या च मगधाया हिमाशुन । संघवेषु गुरुर्जात. शुको मोजकटे तथा शनैश्चरस्तु सौराष्ट्र राहुबै राठिनापुरेगा अन्तवेद्यो तया केतुरिस्येता प्रहभूमयः ॥ महाणा गात्राणि-मादित्यः काश्यप गोत्र आत्रेयचन्द्रमा मवेत् । मारद्वाजो मवेनौमतयात्रेयश सोमज. ॥ शकपूयोनिरोगोत्र. शुशे मार्गमनपा । शनिः काश्यप एवाय ग पेठीनसिस्तथा।। केतको मिनीयाम गोत्रापानीरिण || ·( २३९) देशोद्भव भारद्वाजसंगोत्र रक्तवर्ण भो भीम इहागच्छ इह तिष्ठ । ॐभौमाय नमः भौममावाहयामि स्थापयामि || ४ उद्बुद्ध्यस्वेत्यस्य परमेष्ठीऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः शो देवता बुधावाहने विनियोगः-ॐ उद्बुद्ध्यस्वाग्ग्ने प्रतिजागृहि चमिष्टापूर्ते समजेथाम, यञ्च अस्म्मिन्सुधस्त्थेऽ अद्धयुत्तरस्मिन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदत साउदभुखं बुधमैशान्यां दिशिवाणाकारे चतुरङ्गुळे मण्डले-भूर्भुवः स्वः मगधदेशोद्भव आत्रेयसगोत्र पीतवर्ण भी बुध इहागच्छ इह तिष्ठ। ॐयुधाय नमः बुधमावाहयामि स्थापयामि ५ बृहस्पत इत्यस्य गृत्समदऋपिः त्रिष्टुप्छन्दःबृहस्पतिर्देवतावृह- स्पत्यावाहनेविनियोगः-ॐ बृहस्पतुऽअतियदुर्योऽअहीद्दामद्विभाति- ऋतुमजनैपु॥ यद्दीदयुक्छसऽसतप्रजाततदुम्म्मामुद्रविणन्धेहिचित्रम् ॥ उदअग्र्ववृहस्पतिमुत्तरस्यादिशिलम्बीर्यचतुरसेपट्टाकारे पडाले मण्डले-भूर्भुवावः सिन्धुदेशोद्भवाङ्गिरसगोत्रपीतवर्ण भोवृहस्पत्ते इहागच्छ इहतिष्ठ ॐबृहस्पतयेनमः वृहस्पतिमावाहयामि स्थापयामि ॥ ६ अनारंपरिमुत्तइत्यस्यअश्विसरस्वतीन्द्राक्रपयः अतिजगतीछन्दः शुक्रोदेवताशुक्रावाहनेविनियोगः-ॐ अनोत्परिखतोम्सुम्बाह्मणाध्यपि- १ सकारेण तु वक्तब्ध गोन सर्वत्र धीमता | सकार. कुतुपो शेयस्तस्माद्यनन त वदेत् ॥ ग्रहस्थानानि-मधे तु भास्कर विद्याचिन पूर्वदक्षिणे । दक्षिणे लोहित विद्याद् बुध पूर्वोत्तरेण तु|| उत्तरे तु गुरु विद्यापूर्वगैव तु भार्गवम्। पश्चिमे तु यानि विद्यादाहुं दक्षिणपश्चिमे || पश्चिमोत्तरतः केतु स्पाप्या वे शुकतण्डुलैः॥ ग्रहवां:- रविमीमो रकवर्णी श्वेतचन्द्ररतु मार्गयः । दुधजीवो पीतवर्णों कृष्णो मन्दवियुन्तुदौ ।। धूम्रवर्णाः केतवश्व ग्रहवांः प्रकीर्तिताः ।

·. ( २५०) पत्क्षुत्रम्पयुटसोमम्मुजापति। मनसुत्यमिन्द्रियंछिपानशुक्रमन्सुs. इन्द्रस्येन्द्रुियमिदम्पयोमृत॒म्मधुप्रामुखंशुक्रपूर्वस्यां दिशिपञ्चकोणे- नवागुलेमण्डले-भूर्भुवःस्वःभोजकटदेशोद्भवभार्गवसगोत्रशुलवर्णभो. शुक्रइहागच्छ इहतिष्ठ ॥ ॐशुक्रायनमः शुक्रमावाहयामि स्थापयामि। ७ शन्नोदेवीरित्यस्य दध्यवाथर्वणमपिः गायत्रीछन्दः शनैश्वरो देवता शनैश्चरावाहने विनियोगः-ॐशनौ देवीरभिष्ट्रय आपो भवन्तु पुतिये ।। शय्योरभिनवन्तु ना। प्रत्यक्षुखं शनि पश्चिमायां दिशि धनुराकारे द्वचङ्गुलेमण्डले-भूर्भुवः सः सौराष्ट्रदेशोद्भव काश्यपसगोत्र कृष्णवर्ण भो शनैश्वर इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॐशनैश्चराय नमः शनैश्चरमावाहयामि स्थापयामि ॥ ८ कयान इत्यस्य वामदेव नापिः गायनीछन्दः राहुर्देवता राहा. वाहने विनियोगः--ॐकयां नश्चिनऽ आ भुवदूती सुदाधुट सखा ।। कया शचिया धृता।दक्षिणाभिमुखं राहु नैहत्यां दिशि शूर्पा कारे द्वादशाङ्गुले पण्डले-ॐ भूर्भुवः स्वः राठिनापुरोद्भव पैटिनसगोत्र नीलवर्ण भो राहो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ राहवे नमः राहुमावा- इयामि स्थापयामि ।। ९ केतृण्वन्नित्यस्य मधुच्छन्दापिः अनिरुतागायत्रीछन्दः केतु- देवता केत्वावाइने विनियोगः-केतुङ्कपत्र केतवे पेशी पर्याऽ अपेशसै ॥ समुपद्भिरनायथा ॥३॥ दक्षिणाभिमुख केतुं वायम्यो दिशि ध्वनाकारे पडङ्गुले मण्डले-ॐ भूर्भुवः स्वः अन्तर्वेदिसमुद्भव जैमिनिसगोन धूम्रवर्ण भो फेतो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॐ तिचे नमः फेतुमावाहयामि स्थापयामि ॥

·(२४१) 'अधिदेवतावाहनम्-१ व्यम्बकमित्यस्यवसिष्ठऋपिः अनुष्टुप्छन्दः इचरोदेवताईश्वरावाहनेवि०-ॐर्यम्बकँय्यजामहेसुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम्।। पुर्यारुकमिघुपन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयुमामृताता सूर्पदक्षिणपा भूर्भुवः खः भो ईश्वरह०६० ॥ ॐईश्वरायनमः ईश्वरमावाहयामि स्थापयामि। २ श्रीश्चतइत्यस्य. उत्तरनारायणऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः उमादेवता उमावाहनेविनियोगः-ॐश्रीश्चतेलक्ष्मीश्चपल्यावहोरात्रेणुधैनक्षत्राणि रूपमुश्विनी याचम्।।इण्गन्निपाणुमुम्मऽइपाणसर्पोकम्मइपाणा सोमदक्षिणपार्धे ॐभूर्भुवःस्वः भो उमे इहागच्छ इह तिए ॥ ॐउमायै नमः उमामावाहयामि स्थापयामि ॥ ३ यदक्रन्दइत्यस्य भार्गवजमदग्निदीर्घतमाऋपयः त्रिष्टुप्छन्दः स्कन्दो देवता स्कन्दावाहने विनियोगः-ॐ यदक्क्रन्दर प्रथमञ्जार्य- मानऽ उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीपात् ॥ श्येनस्य पुक्षा हरिणस्य बाह उपस्तुत्यम्महि जातन्तऽ अर्बन|||भौमदक्षिणपाधै-ॐ भूर्भुवःस्खाभोः स्कन्द इहागच्छ इह तिष्ठ।।ॐकन्दाय नमः स्कन्दमावाहयामि स्थाप०॥ विष्णोरराटमित्यस्य प्रजापतिपिः यजुश्छन्दः विष्णुदेवता विष्ण्वावाहनेविनियोगः-ॐविषण्णोररामसुिविष्ण्णोः श्रप्स्थो वि. प्ण्णोटस्पूरसिविष्णोर्द्धचोसिावैष्णु वमसुिविष्णवेत्वा॥या युधदक्षि- णपाधंभूर्भुवःस्वःभौविष्णोइहा०इह०॥ॐविष्णवे०विष्णुमा०स्था०|| ५ आब्रह्मनित्यस्य प्रजापतिपिः यजुश्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्मा- वाहने विनियोगः॥ॐ आ ब्रहमन्त्राहमणो ब्रहमपर्युसी जायतामाराष्ट्र राजन्युट शूर इपयोतियाधी महारथी जायतान्दोग्धी धेनु|ढानहा- ना? समिदं पुरन्धुियोषा जिष्ण्य रथेष्ठा? सुभेयो युवास्य यन- . म०१६ ·(२४२) मानस्य वीरोजायतानिकामे निकामे न पुर्जन्यो वर्षतु फलवत्यो नुः ओषधयः पश्यन्ताँय्योगक्षेमो ने- कल्प्पताम् ॥१) गुरुदक्षिण- पार्चे-ॐ भूर्भुवः स्वः भो ब्रह्मन् इहागच्छ इहतिष्ठ ॐ ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमावाहयापि स्थापयामि ॥ । ६ सजोपाइन्द्रेत्यस्य विश्वामित्रकापिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता इन्दावाइने विनियोगः-ॐसुजोपाऽ इन्द्र सर्गणो मुरुद्धिः सोमम्पिब घुत्रहा शूर विद्वान् ॥ जहि शत्रु १ रए मृधो नुदस्वायाभयहि विश्वतो न । शुक्रदक्षिणपार्वे-ॐभूर्भुवः स्वः भो इन्द्र इहागच्छ इह तिष्ठ ॐइन्द्राय नमः इन्द्रमावाहयामि स्थापयामि ॥ ७ यमापत्वेत्यस्य दध्यढाथर्वणमपिः यजुश्छन्दः यमो देवता यमावाहने विनियोगः-ॐयुमायुत्वादिरस्वतेपितमतखाहाँ ॥ स्वाहा पायस्वाहांपुर्मपित्रे ॥॥ शनिदक्षिणपाधै-ॐभूर्भुवः स्वः भो यम इहागच्छ इह तिष्ठ यमाय नमः यममावाहयामि स्थापयामि ॥ . ८ कार्पिरसीत्यस्यमजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दकालोदेवताकाला- चाहनेविनियोगः कापिरसिसमुद्रस्युचारित्याउन्नयामि ॥ समापौs अदिग्मितसमोपंधीभिरोधी का राहुदक्षिणपार्थे-ॐ भूर्भुवः खः भोकाल इहागच्छ इहतिष्ठ ॐकालायनमःकालपावाहयामि स्थापयामि।। ९ चिनावसोइत्यस्य हिरण्यस्तूपमपिः यजुर्जगतीछन्दः चित्रगुप्तो देवता चित्रगुप्तावाहने विनियोगः-ॐचित्रीवसो सुस्ति ते पारपेशीय ॥॥ केतुदक्षिणपा-ॐभूर्भुवः स्वः भो चित्रगुप्त इहागच्छ इह तिष्ठ । चित्रगुप्ताय नमः चित्रगुप्तमावाहयामि स्थापयामि ।।

·T (२४) प्रत्यधिदेवतावाहनम्-१ अग्निन्दूतमित्यस्यविरूपाक्षकपिः गायत्री- छन्दः अमिदैवतामान्यावाहनेविनियोगः-ॐअनिन्दूतम्पुरोदधे दृष्यु- वाहुमुप॑ब्रुवे॥ दुवाँरआसोदयादिह ॥११॥ सूर्यवामपाः-ॐभूर्भुवःस्वः भो अग्ने इहागच्छ इइतिष्ठ ॐअग्नये नमः अग्निमावाहयामि स्थापयामि।। . २ आपोहिष्ठेति सिन्धुदीपमापिः गायत्रीछन्दः आपो देवता अपावाहने विनियोगः ॐ आपो हि ठा मयोभुवुस्ता नऽर्ने दधातन! महे रणाय चक्षसे || || सोमवामपार्चे-ॐ भूर्भुवः स्वः भो आप इहागच्छत इह तिष्ठतअयो नमः अप आवाहयामि स्थापयामि॥ ३ स्योनापृथिवीत्यस्यमेधातिथिपिः गायत्रीछन्दः पृथ्वीदेवता- पृथ्व्यावाहने विनियोगः-ॐस्यौनापृथिविनोभवानृक्षुरानिवेशनी ॥ यच्छानुदंशम्मसुम्पयहि ॥१३॥ भौमवामपाः-ॐभूर्भुवःस्वः भोषिवि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॐपृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि स्थापयामि।। ४ इदं विष्णुरित्यस्यमेधातिथिक्रपिः गायत्रीछन्दः विष्णुर्देवता विष्ण्यावाहने विनियोगः-ॐहुदं विष्णुर्विचक्रमे वेधा निर्दधे पुदम् ।। समूढमस्य पारे स्वाहा॥५॥षवामपा-ॐभूर्भुवःस्वः भौविष्णो इहागच्छ इहतिष्ठ ।। ॐ विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामिस्थापयामि ॥ ५ त्रातारमित्यस्य गर्गमापिःत्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रोदेवता इन्द्रावाहनविक ॐातारमिन्द्रमवितारुमिन्दुहवहवे सुहवःशुरुमिन्द्रम् ॥ हामिगुक्क- बृहन्नारदीये अध्याय १२१--याता मित्रोर्यमापूपा शोद्यो वरुणो मगः । वटा विवस्वान्सविता विष्णुद्वादश ईरिताः ॥ ५५ ॥ एकादशदा:-अजै पादर्बुिध्यो विरुपाक्ष. पिनाकधृक्। बहुरूपो हो रुद्रो कपर्दी रैवतो वृष, यारको भगवा साधाद्रा ०- एकादश स्मृता.11 ·(2) पुरुहूतमिन्द्रस्वस्तिनौमुयाधाविन्द्र गुरुवामपार्थे-भूर्भुवः स्वामोइन्द्रइहागच्छइहतिष्ठ। ॐइन्द्रायनमः इन्द्रमावाहयामि स्थापयामि। ६ अदित्यैरास्नेत्यस्यदध्यायर्वणऋपिः यजुश्छन्दः इन्द्राणीदेवता इन्द्राण्याचाहने विनियोगः-ॐअदित्यैरास्नासीन्द्राण्याऽ उष्ण्णीपः।। पूपासि घुर्माय दीवा। शुक्रवामपार्चे-ॐभूर्भुवः स्वः भो इन्द्राणि इहागच्छ इह तिष्ठ।।ॐइन्द्राण्यै नमः इन्द्राणीमावाहयामि स्थापयामि। ७ मंजापत इत्यस्य हिरण्यगर्भऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः मनापतिर्देवता प्रजापत्यावाहने विनियोगः-ॐअपितु न त्वदेतान्यन्यो विश्वा सुपाणि परिता, बभूव ॥ यत्कापास्ते जुहुमस्तमौः अस्तु पस्यौम पतयो रयीणाम् । शनिवामपा-ॐ भूर्भुवः स्वः भोः प्रजापते इहागच्छइहतिष्ठापनापतये नमः प्रजापतिमावाहयामि स्थापयामि। 11८ नमोस्तुसर्पेभ्यइत्यस्य मनापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः सोदेवताः सर्यावाहने विनियोगः-अनमोस्तुसप्र्पेभ्योयकेचपृथिवीमर्नु ॥ येऽअन्त- रिक्षेयेदिवितेश्य-सभ्योनमः ॥। राहुवामपार्थंभूर्भुवः स्वः; भोसर्पाइहागच्छत्तइंइतिष्ठताॐसर्पेभ्योनमः सर्पानावाहयामि स्थाप०॥ " ब्रह्मनज्ञानमित्यस्य प्रजापतिपिः:त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा : देवताः ब्रह्मावाहन विनियोगः-ॐब्रह्म जवानम्मथम पुरस्ताद्विसीमत? सुरुची चुनऽ आवलं. ॥ स बुध्न्याऽ उपमाऽ अस्पधिष्ठा? सुतश्च योनिमसंतचं विषः ॥ केतुवामपार्श्व-ॐभूर्भुवः खः भो ब्रह्मन् इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ब्राह्मणे नमः ब्रह्माणपावाहयामि स्थापयामि ।। - पश्चलोपालदेवतावाहनम्-१ गणानान्त्यस्य प्रजापतिपिः यजुश्छन्दः गणपतिर्देवता गणपत्यावाहने विनियोगः-ॐगुणानान्त्वा. .

·(२५) गुणपति हवामहे पियाणान्त्वाणियपति हवामहे निधीनान्त्वा निधिपति हवामहे घसो मम ॥ आदमजानि गर्भ धमात्वमजासि गर्भधम् ॥६॥ राहोरत्तरतः-ॐ भूर्भुवः स्वः भो गणपते इहागच्छ इह तिष्ठ || ॐगणपतये नमः गणपतिमावाहयामि स्थापयामि ॥ 12 १२ अम्बेअम्मिकइत्यस्यप्रजापतिपिः अनुष्टुप्छन्दादुर्गादेवतादुर्गा- चाहनेविनियोगः-ॐअम्युs अम्भुिकम्मालिकेनानयतिकच नासर्स- स्त्यश्वका सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम्॥शनेरुत्तरत-भूर्भुवःस्वः भो दुर्गे इहागच्छइहतिष्ठ||ॐदुर्गायनमादुर्गामायाहयापि स्थापयामि ॥ ३ वायोयेतेइत्यस्य गृत्समदपिः गायत्रीछन्दः वायुर्देवता वाचा. वाहने विनियोगः- ॐबायो थे ते सहुत्रिणी रासुस्तेभिरामहि ॥ नियुत्वान्त्सोमपीतये ॥३॥ वस्त्तरतः-भूर्भुवः स्वः भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॐवायवे नमः वायुमाहयामि स्थापयामि ॥ ४ घृत घृतपावानइत्यस्य मजापतिक्रपिचापनिश्छन्दःआकाशो देवता आकाशायाहने विनियोग:-ॐवृतघृतपावान पिनतु इसी चसापावानः पिमतान्तरिक्षस्य हुविरसि स्वाहा ॥ दिश- दिशा आदिशौ विदिशऽ उदिशौ दिग्भ्य? स्वाहा ॥३॥राहोर्दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः भो आकाश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॐआकाशाय नमः आकाशमाहयामि स्थापयामि ॥ ५ यावाङ्कत्यस्य मेधातिथिपिः गायत्रीछन्दः अश्विनौ देवते अधिनावाहने विनियोगः-ॐयावाङ्कशामधुमत्यश्विनासूनतावती । तर्यायुशम्मिमिक्षतम्। किनुदक्षिणे भूर्भुवः सः भो अधिनी इहागच्छ तम् इह तिष्ठतम् ॐअश्विभ्यां नमः अश्विनावावाहयामि स्थापपयामि।।

·1 (२४६) अथ क्षेत्राधिपतेः वास्तोष्पतेश्चावाहनम् । १ नहिस्पशमित्यस्य विश्वामित्रऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः क्षेत्राधिपतिर्देवत क्षेत्राधिपत्यावाहने विनियोगः। ॐ नहि स्पगुमावदनन्यमुस्माद- श्वानुरापुर एवारमुग्ने? ॥ एमैनमधन्नुमृताऽ अपर्य वैश्वानरहै. अंजिन्याय देवा? ॥ गुरोरुचर-ॐ भूर्भुवःस्वाक्षेत्राधिपतये नमः क्षेत्राधिपतिमावाहयामि स्थापयामि||भोः क्षेत्राधिपतेइहागच्छ इह तिष्ठ। १ वास्तोप्पत इत्यस्य वसिष्ठऋपिः वास्तोप्पतिर्देवता वास्तोष्पत्या- वाहने विनियोग वास्तोप्पते प्रतिजानिह्यस्मान्त्स्वावेशोऽ अनमीवी भवानः । यत्चमहे मतितन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुप्पदे ।। क्षेत्राधिपोत्तरे-भूर्भुवःस्वः वास्तोप्पतये नमः वास्तोप्पतिमावाहयामि स्थापयामि ॥ मो वास्तोप्पते इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॥ अथ मण्डलाइहिः प्रागादितः पीठसमन्तात् इन्द्रादिदशदिक्पालानामावाहनम् ॥ १ त्रातारमित्यरयगर्गऋपिःनिष्टुप् छन्दः इन्द्रोदेवताइन्द्रावाहनविनि- योगः॥ॐवातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रहवेहवेसुद्द शुरमिन्द्रम् ।। हयामि शुद्धम्पुरुहूतमिन्द्र स्वस्तिनों मपर्वा धाचिन्द्र-॥॥ मण्डलादिः पूर्व-भूसंवास्वादन्द्रायनमाइन्द्रमा०या०॥मोइन्दाहागच्छ इहतिष्ठ॥ २ त्वन्नोऽअनइत्यस्य हिरण्यस्तूप थागिरसमापिः जगताउन्द: अनिर्देवता अग्न्यावाहने विनियोगः ॥ ॐवनोऽ अग्ने तवं देव पायु. मिर्मघोनों रक्ष तुचच धन्यवाता तोकस्य तनये गामस्यनिमेष रक्षमाणुस्त्त जुते || मण्डलादहिः आग्नेय्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः अग्नये नमः अमिमावाहयामि स्यापयामिमो अग्ने इहागच्छ इतिष्ठा ·(४७) ३ यमायेत्यस्य दधीचऋपिः आसुर्युष्णिक्छन्दः यमो देवता यमावाहने विनियोगः॥ॐयुमायु चागिरखते पितृमते वाहा ॥ साहा घुर्मायस्वाहाधुर्मपुिन्ने || मण्डलारहिः दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः यमापनमःयममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो यम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४ असुन्वन्तमित्यस्य प्रजापविपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता नि:स्यावाहने विनियोगः ॥ ॐअमुञ्चन्तुमयजमानपिच्छ स्तनस्यु- स्पामन्निहि तस्करस्य ॥ अन्यमुस्मदिच्छु सा तऽ डुच्या नौ देवि निर्मते तुम्पमस्तु॥६॥मण्डलाबहिः नै त्याम्-ॐ भूर्भुवःस्वनिर्कतपे नमः नितिमावाहयामि स्थापयामिभो निर्ऋते इहागच्छ इह तिष्ठा ५ तवायामीत्यस्य शुनःशेषऋपिः विष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः॥ ॐतत्वा यामि ब्रह्मणा बन्दमानुस्त्तदाशास्तु यजमानो हुविभि-॥आहेडमानो वरुणह योद्धथुरुशसु मा नऽ आयुट प्रौपी८ ॥ मण्डलादहिः पश्चिमे-भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ । ६ आनोनियुद्भिरित्यस्प वसिष्ठकपिः निष्टुप्उन्दः वायुदेवता वाबावाहने विनियोगः ॥ ॐआ नो नियुति- शुतिनीभिरद्धर सहुत्रिणीभिरुपयाहि युशम्। छापोऽ अस्म्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयम्पात स्वस्तिभिः सर्दा न८॥५॥ मण्डलादाहिः वायच्याम्-भूर्भुवः स्वः चायवे नमः यायुमावाहयामि स्थापयामि।।भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ।। ७ वय सोमेत्यस्य वन्धुर्लपिः गायत्रीछन्दः सोमोदेवता सोमागाहने विनियोग || यः सोम ते तनु मनस्तुपु निम्भ्रतटा जायन्त ·(२३८) सचेमहि ॥ मण्डलादाहिः उत्तरे-ॐभूर्भुवः स्वः सोमाय नमः सोममा- वाहयामि स्थापयामि ॥ भोः सोम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ :-८ तमीशानमित्यस्य गौतमऋपिः जगतीछन्दः ईशानो देवता ईशानावाहने विनियोगः ॥ ॐ तमीशानञ्जगतस्तस्थुपस्पर्तिन्धिय- जिन्वमवसे हुमहे खुपम् ॥ पूपा नो, यथा..बर्दसामर्सद्वधे रक्षिता पायुरदब्धट स्वस्चयमण्डलादहिः ईशान्याम्-ॐ भूर्भुवःस्वः ईशा- नाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि।भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ।। ..९. अस्मेरुद्रामेहनेत्यस्य प्रगायऋपिः, त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्मांचाहने विनियोगः ॥ अस्म्मे रुद्रां मेहना पर्वतासो बहाये भरहूतौ सुजोपाट ॥ य? शसते स्तुवते धार्यि पुज्न इन्द्रज्येष्ठाई 'अस्मॉ२७ अवन्तु देवा ॥४iमण्डलादहिः ईशानेन्दयोर्मध्ये-ॐभूर्भुवःस्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमावाहयामि स्थापयामि॥ भो ब्रह्मन इहागच्छ इह तिष्ठ।। १० स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथिपिः गायत्रीछन्दः अनन्तो देवता अनन्तावाहने विनियोगः ॥ ॐस्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ॥ यच्छा नुट शर्म सुप्रयोट ॥५॥ मण्डलाहिः निर्मति- वरुणयोर्मध्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः अनन्तमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अनन्त इहागच्छ इह तिष्ठ ॥' अधशेपादिमनुष्यान्तग्रहपीठस्थविशेपदवतानामावाहनम् : १ रखेः पूर्वे-ॐ शेषाय नमः शेषमावाहयामि स्थापयामि ॥ २ सोमस्याग्रे-ॐवामुकये नमः वामकिमावाहयामि स्थापयामि ।। ३ भोमस्याग्रे-ॐ तक्षकाय नमः तप्तकमावाहयामि स्थापयामि ।। ४ बुधोचरे-ॐकर्कोटकायं नमः कोंटकमावाश्यामि स्थापयामि।

·( २४२)
५'बृहस्पत्यग्रे-ॐ पद्माय नमः पद्ममावाहयामि स्थापयामि ।।
'६ शुक्रोचरे-ॐमहापद्यायनमः महापद्यमावाहयामि स्थापयामि ।।
७ शनिपश्चिमे-ॐशङ्खपालायनमः शेतपालमावाहयामिस्थापयामि।
८ राहु पुरता ॐकम्नलायनमः कम्बलमावाहयामि स्थापयामि।।
९ केतुपुरतः-ॐकुलीशायनमः कुलीशमावाहयामि स्थापयामि ।
ततो भूग्रहादहिः॥ पूर्वे-१० ॐ अश्विन्यादिसतनक्षत्रेभ्यो नमः
अश्विन्यादिसतनक्षत्राण्याचाहयामि स्थापयामि ।।
११ ॐ विष्कुम्भादिसप्तयोगेभ्यो नमः विष्कुम्भादिसप्तयोगाना.
बाहयामि स्थापयामि ॥
१२ ववधालवकरणाभ्यांनमायवधालवकरणेआवाहयामिस्था०
१३ ॐ सप्तद्वीपेभ्यो नमः सप्तद्रीपानावाहयामि स्थापयामि ॥
१४ ॐ ऋग्वेदाय नमः मग्वेदमावाहयामि स्थापयामि ॥
दक्षिणे-१५ पुण्यादिसप्तनक्षत्रेभ्यो नमः पुण्यादिसप्तनक्षत्राण्या-
वाहयामि स्थापयामि।।
१६ॐ धृत्यादिसप्तयोगेभ्योनमः धृत्यादिसप्तयोगानावाहस्था०॥
। १७ ॐ कौलवतैतिलकरणाभ्यां नमः कौलवतैतिल करणे आवा-
हयामि स्थापयामि॥
१८ ॐ सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरानावाहयामि स्थापयामि ।।
१९ ॐ यजुर्वेदाय नमः यजुर्वेदमावाहयामि स्थापयामि ॥
पश्चिम-२० ॐ स्वात्यादिसप्तनानेभ्यो नमः स्वास्यादि सा-
नक्षत्राण्यावाहयामि स्थापयामि ॥
२१ ॐ वादिसप्तपोगेभ्यो नमः पनादिसप्तपोगानावाहस्था०॥

·(२५०)
२२ॐगरखणिकरणाभ्यां नमःगरवणिजकरणे आवाहस्था०॥
२३सतपातालेभ्यो नमः सप्तपातालानि आवाहयामि स्थापयामि
। २४ ॐ सामवेदाय नमः सामवेदमावाहयामि स्थापयामि ॥
। उत्तरे-२५ ॐ अभिजिदादिसप्तनक्षत्रेभ्यो नमः अभिजिदादि
सप्तनक्षत्राण्यावाहयामि स्थापयामि ॥
२६ॐ साभ्यादिषड्योगभ्योनमः साभ्यादिपयोगानावाह स्था०
२७ ॐविशिष्टकरणायनमः विशिष्टकरणपावाहयामि स्थापयामि।
१ २८ॐ भूरादिसप्तलोकेभ्योनमाभूरादिसप्तलोकानावाहस्थापयामि
२९ ॐ अथर्ववेदाय नमः अथर्ववेदमावाहयामि स्थापयामि ॥
वायव्याम्-३० ॐ ध्रुवाय नमः ध्रुवमावाहयामि स्थापयामि ॥
३१ ॐ सप्तमपिभ्यो नमः सप्तऋपीनावाहयामि स्थापयामि ॥
३२ ॐ गङ्गादिसप्तसरिद्रचीनपागङ्गादिसप्तनदीः आवा०स्या०॥
३३ॐसप्तकुलाचलेभ्योनमः सप्तकुलाचलानावाहयामि स्थापयामि।
३४ ॐ अष्टवसुभ्यो नमः अष्टवसूनावाहयामि स्थापयामि ।।
ईशान्याम्-३५ॐएकादशरुद्रेभ्योनमः एकादशरुद्रानावास्या ।।
३६ॐद्वादशादित्येभ्योनमः द्वादशादित्यानावाहयामि स्थापयामि।।
३७ ॐ एकोनपञ्चाशदमरुद्भयो नमः एकोनपञ्चाशद्मरुतः भावा-
इयामि स्थापयामि ।।
३८ ॐपोडशमातृभ्यो नमः पोटशमातृ' आवाहयामि स्थापयामि।
३९ ॐ पदातुभ्यो नमः पटकनूनावाहयामि म्यापयामि ॥
आनेय्याम्-१०ॐ द्वादशमासेभ्यो नमः द्वादशमासानाराह०स्या०
४१ अदाभ्यामयनाभ्या नमः वे अपनेआवाहयामि स्थापयामि।।

·(२५१) .४२ पञ्चदशतियिभ्यो नमः पञ्चदशतिथी: आवाहयामि स्था०॥ ४३ ॐपष्टिसंवत्सरेभ्यो नमः पष्टिसंवत्सरानावाहयामि स्थाप०॥ ४४ ॐ सुपर्णेभ्यो नमः सुपर्णानावाहयामि स्थापयामि || नैर्ऋत्याम्-४५ ॐ नागेभ्यो नमः नागानाबाहयामि स्थापयामि। - ४६ ॐ सर्पेभ्यो नमः सर्पानावाहयामि स्थापयामि ॥ ४७ ॐ यक्षेभ्यो नमः यक्षानावाहयामि स्थापयामि ॥ ४८ ॐ गन्धर्वेभ्यो नमः गन्धर्वानावाहयामि स्थापयामि ।। ४९ ॐ सिद्धेभ्यो नमः सिद्धानावाहयामि स्थापयामि ॥ “५० ॐ विद्याधरेभ्यो नमः विद्याधरानावाहयामि स्थापयामि ।। पूर्वे-५१ ॐअप्सरोभ्यो नमः अप्सरसः आवाहयामिस्थापयामि ।। 'दक्षिणे-५२ राससेभ्यो नमः राक्षसानावाहयामि स्थापयामि।। पश्चिम-५३ ॐ भूतेभ्यो नमः भूतानि आवाहयामि स्थापयामि ।। उत्तरे-५४ ॐ मनुष्येभ्यो नमः मनुष्यानावाहयामि स्थापयामि ॥ प्रतिष्ठापनम् --ॐ मौजूति पतामाज्यस्य बृहस्पतिर्युशमि- मन्त०॥ सूर्याद्यावाहितग्रहमण्डलदेवताः सुमतिष्ठिताः वरदाः भवत।। पूजनम्-अन्युत्तारणमाणप्रतिष्ठादिकृतग्रहमूर्ति ताम्रपाने संस्थाप्य ध्यानादारभ्य स्नानान्तमुपचारान्कृत्वा ग्रहमण्डलोपरि कर्मठाः स्थाप- यन्ति तत्र मूलं न पश्यामः । ध्यानम्-ॐ ग्रहो ऊर्जाहुतयो ध्यन्तो विप्राय मुतिम् ॥ तेषां विशिप्रियाणां घो हमिपुमू समग्नभमुपयामगृहीतोसीन्द्राय वा जुष्टुंझलाम्म्युष तु योनिरिन्द्राय वा जुष्टुंतमम् ॥६॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः ध्यायामि ।।

·(२५२) ], आसनम्-पुरुष एवेदक्ष सर्च चद्भुतं यच भाष्यम्।।उता०॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः आसनं समर्पयामि ।। पाथम् एतावानस्य महिमातोज्ज्यायाँश्च पूरुषः।। पादौ ॥॥ ॐभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः पापं समर्पयामि ॥ अध्यम्-धाम-तुविश्वम्भुवनमधिश्रितमुन्त20||भूवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताम्यो नमः अर्घ्य समर्पयामि ।। आचमनीयम्-त्रिपादुऽउदैन्पुरुष८पादौस्यहाभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः आचमनीयं समर्पयामि || । पञ्चामृतस्नानम्-अतेनु सीता मधुना समज्ज्यता विश्वेदेवैर्नु मतामुरुहि । ऊर्जस्वती० ॥ ॥ भूर्भुवःस्वःसूर्यादिग्रहमण्डलदे वताभ्यो नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ॥ पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धो दकस्नानं समर्पयामि || शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धोदकस्नानम्-गन्धुबस्त्वाविश्वासुपरिदधातुविश्वस्यारि- तृयजमानस्यपारेपिरस्यनिरिहऽहितः ॥॥ॐभूर्भवास्वः सूर्यादि ग्रहमण्डलदेवताभ्यानमःगन्धोदकस्नानं समर्पयामिगिन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानसमर्पयामि।शुद्धोदफस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि। उद्वर्तनस्नानम्-ॐअधिनातऽ? पृन्यताम्मरुपापर-गुन्य- स्तु० ॥३॥ अभूर्भुवःस्वःसूर्यादिग्रहमण्डलदेवताम्योनमाउद्वर्तनस्नान सर्पयाविर्तनस्नानान्ते उष्णोदकस्नानसम०|| उप्णोदकस्तानान्ते शुद्धोदयस्नानसमर्पयामि।। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि। अभिपेका-ॐग्रहोऊर्जाहुतयो अन्तीविष्पाय०॥ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः अभिपेकस्नानं समर्पयामि ॥

·-- (२५३) स्नानम्-ॐशुद्धवाललंसुद्धा ॐभूर्भुवः स्वःसूर्यादिग्रहम- ण्डलदेवताभ्योनमःस्नानसमर्पयामिस्नानान्ते आचमनीयंसमर्पयामि। वस्त्रम्-ॐमुजांतीज्यो॥॥ ॐ भूर्भुवःस्वःसूर्यादिग्रहमण्डल- देवताभ्योनमः वस्रोपवस्त्रेसमर्पयामि।। वस्त्रान्ते आचमनीयंसमर्पयामि।। - उपवीतम्-ॐयज्ञोदेवानां०॥ ॐभूर्भुवःस्वासूर्यादिग्रहमण्डल- देवताभ्योनमः उपवीतं समर्पयामि। उपवीतान्तेआचमनीयंसमर्पयामि। । गन्धः-ॐवाङ्गन्धर्वाऽखनॅस्त्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति-॥ वामौ- पधु०॥५॥ ॐभूर्भुवःस्वःसूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्योनमागन्धसम०॥ । अक्षता:-ॐधानमीमदन्तुल्यवणियाऽअधूपत ॥ अस्ता॥॥ ॐभूर्भुवःस्वः सूर्यादिनवग्रहमण्डलदेवताभ्योनमः अक्षतान्ममर्पयामि।। पुप्पाणि--ॐओषधी पतिमोदद्धम्पुष्पवती पुसूवरीट ॥ अ. श्वiounॐ भूर्भुवः स्वःसूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्योनमापुष्पाणिस०॥ सौभाग्यद्रव्याणि-अहिरिवभोगै? पर्यंतिवाहुयायां०॥५॥ अंभूर्भुवःस्वासूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्योनमासौभाग्यद्रव्याणि सम०॥ आभूपणानि-ॐस्वर्ण घुर्म?स्वाहा स्वर्णाक? स्वाहा०॥॥ ॐभूर्भुवःस्वःसूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्योनमः आभूपणानिसमर्पयामि। धूप:-ॐअश्वस्य स्वा वृषण-शुका धूपयामि देवपजने पृथियार। मुखाय चा मुखस्य वा शीणे।अवस्य चा सुष्पर्ण-शुक्नाधूपयामि देवयजने पुषिध्या? | मुखायं वाला॥ॐ भूर्भुवः स्वः मर्यादिग्रह- मण्डलदेवताभ्यो नमः धूपमासपयामि ॥ 1 ॥

·(२५४) दीप-ॐ अग्निोतियाज्योतिष्मान्बुक्मोद्यसाबस्वान् ॥ सहुमुदाऽ० ॥ १ ॥ ॐभूर्भुवस्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यम्-*अन्नपुते स्यनोदेशनमीवस्य शुम्मिर्ण-॥ प्रर्षदाता- रन्तारिपुजनोधेहिद्विपदेचतुष्पदे ।सा भूर्भुवःस्वामूर्यादिग्रह- मण्डलदेवताभ्योनमानैवेघनिवेदयामि ॥ देवाग्रेगोमयेन जलेन वा चतु- कोणं मण्डलं कृत्वा तदुपरिनैवेद्यपात्र निघाय तत्रतुलसीपत्रं निक्षिप्य गायनीमत्रेण सम्मोत्पधेनुमुद्रा प्रदर्श्वग्रासमुद्रयातर्जनीम पमाङहै:- ॐाणायस्वाहा । म०पमानामिका?:-अपानायस्वाहा कनिष्ठिका- नामिका?-व्यानायस्वाहा।कनिष्ठातर्जन्या?:-ॐउदानायस्वाहा। साङ्गुष्ठाभिःसर्वाङ्गुलिभिः समानायस्वाहा । पूर्वापोशन समर्पयामि। नैवेद्यमध्ये पानीयम् एलीशीरल वगादिकर्पूरपरिवासितम् । पाश- नार्य कृततोयगृहाणपरमेश्वराभूर्भुवःस्वा सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः नैवेद्यमध्येपानीयंस०) उत्तरापोशनसम०॥ हस्तमक्षालनसम०॥ मुखप्रक्षालनं स०|| आचमनीयं स०||करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि। । फलम्-या फुलिनीbऽअफलाऽअपुप्पायाचपुप्पिणी८०॥३॥ ॐभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः फल समर्पयामि ॥ मुखवासार्येताम्बलम्-उतम्मास्यद्रवतस्तुरण्युतावासा भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः मुखवासार्ये ताम्बूलसमर्पयामि।। दक्षिणा या त्तय्यत्परादानुय्यत्पूर्तयाचदक्षिणाभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः सवर्णपुष्पदक्षिणा समर्पयामि ॥

·(२५५) कर्पूर्तिक्यम्-ॐवे देवासो दिन्येकादश स्त्थ पृथिव्यामध्येकांदशु स्त्थाअप्सुक्षितौमहिनैकादशु स्स्थते देवासोयुज्ञमिम पद्धवम् ॐभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः क'रार्तिक्यदर्शयामि।। जलेन प्रदक्षिणावर्तनम् । पुष्पैर्देववन्दनम् । अभिवन्दनम् । आत्म- वन्दनम् । हस्तमक्षालनम् ॥ मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-ॐ युज्ञेन यज्ञमयजन्तदेवास्तानि०॥ ॐ भूर्भुवः खः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ॥ । प्रदक्षिणा-ॐ सुप्मास्यासपरिधयस्त्रिसुप्ससमिध-० ॥३॥ ॐभूर्भुवा स्वासूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः प्रदक्षिणां समर्पयामि ॥ विशेपार्घ्यम्-अर्घ्यपात्रे जलं सम्पूर्यचन्दनपुप्पाक्षतसहितं नारिकेलं च धृत्वा-आदित्याद्या ग्रहाः सर्वे पीठे चात्र प्रतिष्ठिताः । ते गृह्णन्तु मया दत्तमिदमयं नमोऽस्तु वः ॥ ॐभूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डल- देवताभ्यो नमः विशेपार्घ्य समर्पयामि ॥ पार्थनापूर्वकनमस्कारस-आयुर्विद्या धनं सौख्यं यशः शौर्य च पुष्कलम् । ददतु धनपुत्रान्मे सर्वान्कामाच वै सदा ॥ यत्कृतं पूजन देवा भक्तिश्रद्धाविवर्जितम् ॥ परिगृह्णन्तु तत्सर्व सूर्याचा ग्रहनायकाः॥ आदित्यादिग्रहाः सर्वे नानावर्णा पृथग्विधाः । सुप्रच्छन्नाः प्रयच्छन्तु सौभाग्यं मम सर्वदा॥ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताभ्यो नमः मार्थनापूर्वक नमस्करोमि ॥ राजोपचारा:-छत्रं च चामर चैत्र व्यननं दर्पणं तथा । पादुकादि च सर्व वै गृह्यता ग्रहनायकाः || ॐ भूर्भुवः स्वः सूर्यादिग्रहमण्डल. देवताभ्यो नमः राजोपचारान्समर्पयामि ॥ ( अभाव कल्पयामि ) ॥

·--
-
(२५६)
अर्पणम्-अनेन यथाज्ञानेन यथामिलितोपचारद्रव्यैः ध्यानावाह-
नासनपाद्यार्थ्याचमनीयस्त्रानवस्त्रोपचीतगन्धाक्षतपुष्पधूपदीपनैवेद्यता-
म्यूलदक्षिणाप्रदक्षिणामन्त्रपुष्परूपैः पोडशोपचारैः अन्योपचारैव कृत-
पूजनेन सूर्यादिग्रहमण्डलदेवताः पीयन्ताम् ।।
कलशस्थापनम्-ग्रहवेदीशान दिग्भाग गोमयोपलिसे सितैस्तन्दुलै:
चतुर्विंशतिदळम् अष्टदलं वा कमलं सकणिक विळिख्प तस्यां कर्णि-
कायाम् अत्रणं क्लशं कलशस्थापनविधिना स्थापयेत् ॥
। भूमिं स्पृष्ट्वा-ॐमही धौ? पृथिवी च नऽ हुमं युजम्मिमिक्षताम्।।
पिपुतान्नो भरीममिट॥३॥
पोपरि यवपक्षेप-ॐओषधयु८ समवदन्तु सोमेन सह राज्ञा ॥
यस्म्मै कृणोति ब्राह्मणस्त रोजन्यारयामसि ॥ ॥
पद्मोपरिकलशंस्थापयेत्-ॐ आजिग्नकुलशम्मह्याचविशन्त्वि-
न्दवा पुनरू निवर्तस्वसान-सुहस्रन्धुक्त्वोरुधारापर्यस्वती० ॥
क्लशेजलपूरणम्---उपवरुणस्योत्तम्भनमसिवरुणस्यस्कम्भसजनी
स्त्यावरुणस्यऽमतुसदन्यसुिवरुणस्यऽऋतुसदनमसुिवरुणस्य० ॥५॥
गन्धप्रक्षेपः--स्वान्धर्वाs अखनॅस्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति- ॥
त्वामापधे सीमो राजा विद्वान्यक्षमादमुच्यत ॥४॥
धान्यमक्षेप:-ॐधान्यमसि धिनुहि देवान्माणार्य चोदानाय चा
ध्यानार्य या दीर्यामनु मर्सितिमायुपे घान्दुवो 4- सविता० ॥५॥
सर्वोपधिप्रक्षेपा-याऽआपी८ पूर्वी जाता देवेम्पलियुगम्पुरा।।
मनै नु बुभ्रूणामह ातन्धामानि सुप्स चे ॥३॥

·(६५७) मिक्षेपः-ॐकाण्डोरकाण्डामुरोहन्ती परुपर्ट पहपुस्परि । एषा नो दूधैं प्रतनु सहस्रेण शुतेनं च ॥ २४ ॥ पश्चपल्लवमलेपः-ॐ चत्त्ये वो निपदनम्पुणे यो वसुनिष्कृता । गोभाजऽ इरिकलासथ यत्सुनर्वथु पूरुपम् ॥ ५ ॥ सप्तमृदूपक्षेप:-ॐस्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेर्शनी ।। यच्छा नु शर्म सुप्रथा ॥१॥ फलपक्षेपः-ॐया? फुलिनीWऽ अफुलाऽ अपुष्प्पा याच पु. विप्पणी ॥ बृहस्पतिप्रमूतास्ता नौ मुझुन्त हस॥ पञ्चरत्नमक्षेपः-ॐपरि वाजपति कुविरग्निर्हज्यान्यक्रमीत ॥ दधुद्रत्नानि दुासु ॥३॥ हिरण्यमक्षेपः-ॐ हिरण्यगुर्भ?समवर्जुताग्रेभूनस्यजात? पतिरेकड- आसीतास दोधार पृथिवीन्यामुतेमाङ्कस्मै दे॒वार्य हुविषा विधेम ।। रक्तसूत्रेण वस्त्रेण च कलशं वेश्येद-ॐयुवासुवासाः परिवीतs- आगात्सऽउश्रेयान्भवति जायमानः ॥ तन्धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो मनसा देवयन्तः॥ पारस्करगृह्यसूत्रकाण्डम् २ । कण्डिका २ । मन्त्रः ९॥ पूर्णपात्रमुपरिन्यसेत् ॐपूर्णा द पर पतु मुपूर्णा पुनुरापत ॥ चुस्नेव विक्रीणावहाऽ इपमूळ शतक्कतो वरुणमावाहयेत-तत्वेत्यस्य शुनाशपषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणोदेवता वरुणाचाहने विनियोगः। ॐतत्वा यामि ब्रहमणा बन्दमानुस्तदाशास्त यजमानो हुविभिः ।अहेहमानो वरुणंह बौद्धधुरेश सु मा नुऽ आयुट ·(२५८) प्रमोपीट ॥॥ॐभूर्भुवः स्वः अस्मिन्कळशे वरुणं सागम् आवा- इयामि स्थापयामि। प्रतिष्ठापनम्-ॐमनौजूतिर्नुपतामाज्यस्यु०॥ॐवरुण सुप- तिष्ठितो वरदो भव! ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः इत्यनेन सम्पूजयेत्।। पुष्पाञ्जलि:-वरुणर्ट क्षुत्रमिन्द्रियं भगैन सविता श्रियम् ।सुत्रामा यशंसा बलं दधाना यज्ञमांशतः ।। अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयताम्।। कलशाभिमन्त्रणपूर्वकदेवतावाइनम् ॥ अनामिफया कलशं स्पृष्टा- सर्वे समुद्राः । भायान्तु मम ॥ कलशस्य मुखे० मूले तत्र० ॥ कृक्षों तु० । ऋग्वेदोऽथ०॥अङ्गैश्च सहिताः०! अत्रगायत्री०॥ आयान्तुमम० ॥ वरुणाद्यावाहितकलशाधिष्ठातृदेवताभ्यो नमः इत्यनेन पूजयेत् ॥ कलशं प्रार्थयेद-देवदानवसंवादे पथ्यमाने महोदधौ। उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥ त्वत्तोये सर्वतीर्यानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि माणाः प्रतिष्ठिताः ॥ शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च मजापतिः। आदित्या वसवो रद्रा विश्वेदेवाः सपैठकाः । त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । त्वत्मसादादिदं कर्म कर्तुमीहे जलोद्भव । सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥ इति प्रार्थयित्वा कलशं स्पृष्ट्वा साझरुद्रनपः कार्यः ॥ १ अन वेचन अर्वाचीना प्रथकारा कलशम्भसि असक्षपातेति मन्त्रेण रुद्रमावास पूजयन्ति । फेचन कलशोपरि पूर्णपात्रे रौप्यमयीं रुद्रमूर्वि सस्थाप्य पूजयन्ति पर च रुद्रकल्पद्रुम-प्रयोगान्धि-देवमहतप्रतिक्षाप्रयोग-शान्तिरलाकर-काशीदीक्षितकृतमहा रुद्रप्रयोग-खण्डदीक्षितकृतमशरुद्रप्रयोग-स्मागतापयादिप्राचीनप्रन्येषु वरुणमावान ·(२५९) मण्डलोपरि पञ्चवर्ण वितानं बध्नीयात्-इदं पुष्पमाला शोभितं वितानं बृहस्पतिदेवताकम् आदित्यादिग्रहेभ्यो न मम इति उत्सृजेत् ॥ इति ग्रहस्थापनप्रयोगः ॥ ग्रहपीगदुत्तरतः ऐशान्यां इस्तीच्छायवत्यां चतुरस्त्रायां रुद्रयां त्रयश्चत्वारिंशद्रखात्मकं हरिहरांत्मकं द्वादशलिङ्गातोमद्रमण्डलं लिखित्वा तब स्थित्वा हस्ते जलमादाय महारुद्राख्यस्य कर्मणः सानतासिद्ध्यर्थम् गरुद्रजपः कार्यः इत्युक्त्त्वात् अस्माभिः प्रयोगे तथैवाहतमस्ति। केचन असहयातेति मन्त्रेण होममपि कुर्वन्ति पर न तत्र मूलवचन पश्यामः । केचनमरुदेशीयग्रन्थकारास्तु- अरालयातेति सम्पूज्यो रुद्रो रुद्रघटाम्भसि । प्रजापतेरप्रभागे शनिमण्डलके शुभे।। पूज्यो विष्णुः स्वसूक्तेन पोडशचेन तन वै । रुद्रकुम्भाग्रतः पूज्या चामुण्डा जातवेदसे| योवः शिवेति गौर्यादिमातरश्चैव पूजयेत्।। सूर्याच पूर्वदिग्मागे अमिमीळेऋचा ततः । इषेत्वेति यजुर्वेद सूर्याद्दक्षिणतो न्यसेत् ॥ सूर्याच पश्चिमे साम अमआयादि मन्त्रतः । स्वरुत्तर- दिग्भागे शन्नादेवीत्ययर्वणम् । इत्यादिप्रमाणपुर.सर रुद्र विष्णु चामुण्डा गौर्यादिमातरः ऋगादिवेदाश्च प्रहमण्डले स्थापयन्ति तद्विषये प्राचीनप्रन्येषु मूल न पश्यामः॥वसिष्ठमतं स्वीकृत्य संस्कारभास्करकारेणापि तस्मिन्कलशे अण्ड्यातेति मन्त्रण सदस्थापनमुक्त पर च मस्यपुराणादिग्रन्थेषु मूल न पश्यामः । गौडानामयमानारो दरीदृश्यते ॥ १ महारुद्रे रुद्रवेदी-खण्डदीक्षिता:-मध्यभागे कुण्डकरणे तु-कुण्डादीशान्या मण्डपमध्य एव रुद्रवेदी कार्या---गर्तस्योत्तरपूर्वेण स्थदिल इस्तमानकम्। दिवा चतुरस च वितस्त्युच्छ्रायसम्मतम्॥ तत्र द्यगुलोच्छायः प्रयमो षमः ॥ पद्गुलोच्छायो द्वितीयो वप्रः ॥ विस्तारस्तु द्वयोरप्पगुलमितः ॥ चप्रापरि वेदो सप्ताहुलोचा इस्तविस्तृता च न्यप्राभ्या सह द्वादशाङ्गुलेनता भवति ॥ तद्दशिणतो ग्रइवेदी कार्या- ·(२६०) अग्निपुराणोक्ताः सर्वतोभद्रात्मकद्वादशलिङ्गवोभद्रमण्डलदेवतास्थापन करिष्ये ॥ 7 अथ हरिहरात्मक पष्ठ द्वादशलिङ्गतोभद्रमाह उक्त च मण्डलसंग्रहे ॥ जयश्चत्वारिंशद् ४३ रेसात्मकम् ॥ निचत्वारिधतीरेखाः प्रागुदीचीः रोत्यथ ॥ खण्डन्दुखिपद- कोणे शृखला सतभिः पदैः । लिङ्ग स्याचर इंशस्य अष्टाविंशतिमि पदैः॥लिजस्व पार्श्वतो वापी याप्यालिङ्ग ततः परम्।। एव चाप्यश्चतसः स्युलिङ्गाना मध्यतस्त्रिकम् ॥ मध्ये स्यात्सर्वतोभद्र सत्व- रजस्तमौवृतम्॥शृद्धलापिगलावाप्या अर्ध पीतेन पूरयेत्॥पापी पीतान्तराले तु रतवर्णेन पूरयेत् ।। एव द्वादशभिलिझैः स्यादरिहरमण्डलम्।। वैष्णने च तया शैवै अवे कुर्यात्सु. शोभनम् ॥ इति भद्रमार्तण्डे हरिहरात्मक पष्ठ द्वादशालिङ्गतोभद्र नाम एकोनविंशति मण्डलम् ॥ उक्त व्रतराजे कौमुद्यां च-अलिंगामक मद्र शृणु शिष्य ययोच्यते। प्रागुदीच्या कृता रेखा पत्रिंशद्रिः प्रकल्पयेत्।। पदानि द्वादशशत पञ्चविंशतिरेव चाखण्डेन्दुनिषदः कोणे शृहला पट्पदैः स्मृता । प्रयोदशपदा वल्ली मद्र तु नवभिः पदै. प्रयोझापदा वापी लिङ्गमष्टादशैः स्मृतम्। लिङ्गत्रयस्य पनौतु शोमाकोष्टाश्चतुर्दछ । तेषानुपार पडी तु कोटा: सतदशैव तु पूजा पतिस्तु विज्ञेया परितः परिकीर्तिता । पूजापतयन्तरापसी कोटा घशीतिसख्यया ॥ परिधिः स च विज्ञयो मंडलाम्यन्तराद्वयोः । परिभ्यन्तरकोष सर्वतोभद्रमालिखेत्॥विशेषश्चात्र विज्ञेयः शृखला पट्पदा मवेत्। प्रयोदशपदा वली मद्र तु नवभिः पदैः।। पञ्चविंशत्पदा वापी परिधिः पोडशात्मकः) मध्ये नवपद पद्म पर्गिका केसरान्वितम् ।। सत्व रजस्तमो वर्णाः परितो महलस्य तु । त्रयः परिधयः कार्यास्तान द्वाराणि पूजयेत् ॥ सितेन्दुः शृखला कृष्णा वल्ली नीला प्रकीर्तिता । मद्र चैवारुण शेय वापी स्यान्छेतवर्णिका । लिंगानि कृष्णवर्णानि पार्श्वतो द्वादशैव तु । परिधि, पीतवर्ग: स्यास्कमल पचवर्णकम् ॥

·(२६१) " वामहस्ते अक्षतान् गृहीत्वा तस्मात् दक्षिणहस्तेन अक्षतानादाय देवतामावाहयेत् ॥ १ ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजापतित्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः आदित्योदेवता ब्रह्मावाहनेविनियोगः-ॐब्रह्म जलानप्रथमम्पुरस्ताद्विसीमत? सु- रुचो छैनs आंवट। सबुध्न्या उपमा अस्य विष्ठा? सुतश्च योनिमस- तश्च विव ॥॥ मध्ये कर्णिकायां-ॐ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमावाहयामि स्थापयामि भोब्रह्मन् इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ १ नाममन्त्रैः पीठोपरि मण्डलदेवतास्थापनार्थ ब्रह्मादिपट्पञ्चाशत् सर्वतोभद्रमण्डलदेवतावाहनस्थापनप्रतिष्ठापूजनप्रयोगः ।। १ मध्येकर्णिकायाम्-भूर्भुवःस्वः ब्रह्मणे नमः ब्रह्माणमा०स्था०भो ब्रह्मन्इ ० इ०॥ २ उत्तरेपरिध्यन्तःवाप्याम्-ॐभू० सोमाय नमः सोममा० स्थाप० मा सोम १०१०॥ ३ ऐशान्याखण्डेन्दौ-ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमा स्था० भोईशान इ०६.।। ४ पूर्वेवाप्याम्-भूर्भुवः स्वः इन्द्राय नम: इन्द्रमावाहयामि स्थाप० भो इन्द्रइ०३०॥ ५ आमेय्याखण्डन्दी-भूर्भुवः स्वः अमये नमः अमिमा० स्था० भो अमे इ०३०॥ ६ दक्षिणेवाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः यमाय नमः यममा०स्था भी यम इहागच्छ इह० ॥ ७ नैऋत्याखण्डन्दौॐ भूर्भुवः स्वः निऋतय नम: नितिमा स्था०भोनिने इ०१०॥ ८ पश्चिमेवाप्याम्-अभूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमास्या० भो वरुण ६०३०॥ ९ वायव्याखण्डेन्दौ-ॐभूर्भुवः स्वः वायवे नमःवायुमा स्था० भोवायाइहागच्छइ० ।। १० वायुसोममध्ये भद्र-ॐभू० अष्टवसुम्यो नमः अष्टवसूना स्था० मोअष्ट० इ०३०॥ ११ सोमेशानमध्ये भद्रे-भूर्भुवः स्वः एकादशरुद्रभ्यो नमः एकादशरुद्रानावाहयामि स्थापयामि भो एकादशरुद्राः इहागच्छत इह तिष्ठत १२ ईशानपूर्वयोर्मध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः द्वादशादित्येभ्यो नमः द्वादशादित्यानावाह- यामि स्थापयामि भो द्वादशादित्याः इहागन्छत इह तिष्ठत ॥

·(२६२) २वय सोमेत्यस्य बन्धुक्रपिः गायत्री छन्दः सोमो देवता सोमावाइने विनियोगः ॐवय सोम ते तव मनस्तनूपु विन्ध्रतः। पुजावन्त: १३ इन्द्रामिमध्येभद्रे-भूर्भुवः स्वः अश्विभ्या०अ०आ०स्या० मोअश्विनौ ३०३०॥ १४ अमियममध्येभद्रे-ॐभू०विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वा० आस्था० भोविश्वेदे०१०१०॥ १५ यमनितिमध्येभद्रे-ॐभू० सप्तयक्षेभ्यो० स०आ०या० भो सप्त०६०इहतिष्ठा। १६ नितिवरुणमध्ये भद्रे-ॐभू. भूतनागेभ्यो०भूतनागा०आस्था० मोभू०६०६०॥ १७ वरुणवायुमध्येभद्रे-ॐभूभु० गन्धर्वाप्सरोम्यो० ग०आ० स्था० भो ग०६०१०॥ १८ ब्रह्मसोममध्येवाप्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः स्कन्दायस्कन्दमा०स्या भो स्कन्द इ०३० १९ स्कन्दादुत्तरे-भूर्भुवः स्व. नन्दिनेनमः नन्दिनमा०स्था० भो नन्दिन् इ०१०॥ २०नन्दिकेश्वरादुत्तरतः ॐ भूर्भुशूलमहाकालाभ्या०शूल. आ०स्या भोशूल०६०३०॥ २१ ब्रोशानमध्येवल्ल्याम्-ॐ भूर्भुवः दक्षादिसप्तगणे० दवा० स्था०मो द०६०६०॥ २२ ब्रझेन्द्रमध्येवाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः दुर्गायनम: दुर्गामा०या० मौदुर्गेइहा०३०॥ २३ दुर्गापूर्व-भूर्भुवःस्वः विष्णवे नमः विश्णुमावा० स्थापयामि भौविष्णो इ०६०।। २४ ब्रह्मानिमायेवल्ल्याम्-भूर्भुवःस्वः स्वधायै नमः स्वधामा स्था० मोस्वधेह०६०॥ २५ ब्रह्मयमयोर्मध्ये वाप्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः मृत्युरोगाभ्यां नमः मृत्युरोगी आवा. श्यामि स्थापयामि भो मृत्युरोगी इहागच्छतम् इह तितम् ।। २६ ब्रह्मनिऋतिमध्येवल्ल्याम्-ॐभूर्भुवः गणपतयनमः गणपति स्था०मोग०६०६०॥ २७ब्रह्मवरुणमध्येवाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः अद्भयो अपआ०स्था०मो आपइहा०६१०॥ २८ प्रदायायुमध्येवल्ल्याम्-ॐभूर्भुवःस्वः मरुद्रयो मरुतःआ.स्था.मोमरुतः३०६०॥ २९ ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाघ:-ॐभू० पृथिव्यैः पृथिवीमा स्था०भीष्टयिवि इ.१०॥ ३० ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाघ:-भूर्मुवः स्वः गङ्गादिनदीभ्यो नमः गङ्गादिनदी: आवाहयामि स्थापयामि मो गङ्गादिनद्यः इहागच्छत इह विटत ॥ ३१ बक्षणः पाद०गङ्गाद्युत्तरे-भू.सससागरेभ्यो०४०आस्था० भो सप्त०१०॥ ३२ कर्णिकोपरि-भूर्भुवस्वः मेरवे नमः मेरुमा० स्थापयामि भो मेरो हा००ll ·(२६३) ३९ पश्चिमे सचेमहि॥४उत्तरे परिध्यन्तिके वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः सोमाय नमः सोममावाहयामि स्थापयामि भो सोम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ मण्डलवाद्ये श्वेतपरिधौ उत्तरादिक्रमेण गदायष्टायुधदेवतावाहनम् ॥ ३३ उत्तरे सोमसमीप-ॐभूर्भुवः स्वः गदायै नम. गदामा स्था०भी गदेह इहतिष्ठा ३४ ऐशा-यामीशानसमीपे-ॐ भूर्भुव.स्वः त्रिशूलायत्रिशूलमा स्था. भोनिशूलइ.इ.॥ ३५ पूर्वेइन्द्रसमीपे-भूर्भुवः स्व. वज्राय नमः वज्रमा० स्था० भो वज्र इहा० इह०॥ ३६ आनेय्याम्मिसमीपे-ॐभूभुव, स्व. शक्तये ०शक्तिमा० स्था०मी शक्ते इ.इ०॥ ३७ दक्षिणे यमसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्व. दण्डाय नमः दण्डमा०स्था०भादण्ड इ० इ०॥ ३८नेत्या मितिसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः खगाय नम. खड्गमा स्था० भो खड्ग इ०६० समीपे-भूर्भुव: स्व. पाशायनमः पाशमा०स्या भोपाशइ. इहतिष्ठ।। ४०वायव्या वायुसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्व. अकुशाय०अङ्कुशमावा०स्था०भीअङ्कुशइ०१०॥ ॥ मण्डलबाहो रक्तपरिधी उत्तरादिकमेण गौतमाद्यप्टदेवतावाहनम् ॥ ४१ उत्तर-ॐभूर्भुवः स्वः गौतमाय नम. गौतममा०स्था०मा गौतम इहागच्छ इह ० ।। ४२ऐशान्याम् ॐ भूर्भुवः स्वः भरद्वाजाय नम. भरद्वाजमा स्था० भोभरद्वाजइहा०६६०१ ४३पूर्वे-ॐभूर्भुवः स्वः विश्वामित्राय नम. विश्वामिनमा०स्था ० भोविश्वामित्र इ०१०॥ ४४ आमय्याम्-अभूर्भुव.स्वः कश्यपाय नम. कश्यपमा०या०भा कश्यप इ० इहतिष्ठ।। ४५ दक्षिणे-ॐ भूर्भुव. स्थ. जमदग्नये नमः जमदभिमा० स्था० भी जमदमे इ०६३०॥ ४६ नैऋत्याम्-भूर्भुवः स्वः यसिष्ठाय नम: वसिष्ठमा स्थापयामि भी वसिष्ठ इ० इ०॥ ४७ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः अत्रय नम. अत्रिमा स्थापयामि भो अत्रे इहागच्छ इह०॥ ४८ वायव्याम्-भूर्भुवः स्व. अरुन्धत्यै नम अरुन्धतीमा०स्था० मोअरु०६० इ०॥ ।। मण्डलया। कृष्णपरिधो पूर्वादिक्रमेण ऐन्याद्यष्टदेवतावाहनम् ॥ ४९ पूर्व-भूर्भुवः स्वः ऐन्यै नम: ऐन्द्रीमावाहयामि स्थापयामि भो ऐन्द्रिइहागच्छद०॥ ५. आग्नेय्याम्-भूर्भुव. स्वः कौमार्य नमः कौमारीमा स्था०मो कौमारि इ० इ०॥

·(२६४) ३ तपीशानमित्यस्य गोवमऋषिः जगती छन्दः विश्वेदेवा देवताः ईशानावाहने विनियोगः-ॐ तमीशानुजगतस्तस्यपुस्प्पर्तिन्धियश्चि- श्वमसे हमहे घुयमापूपा नो यथा वेदसामसदुधे रक्षिता पायुरर्दब्ध? स्वस्तये॥१६॥ऐशान्याम्-परिध्यन्तः खण्डन्दौ ॐभूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४ त्रातारमित्यस्य गर्गऋपिः विष्णुप्छन्दः इन्द्रो देवता इन्द्रावाहने विनियोगः-ॐातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवेहवे मुहवः शूमिन्द्रम् ॥ हामि शुक्लम्पुरुहूतमिन्द्र स्वस्त्ति नौ मुघा धाविन्द ॥३॥ पूर्वेपरिध्यन्तः वाप्याम्--ॐभूर्भुवः स्वः इन्द्राय नमः इन्द्रमावाहयामि स्थापयामि भो इन्द्र इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५त्वन्नोअनेइत्यस्यहिरण्यस्तूपऋपिःजगतीछन्दः अग्निर्देवताअग्न्या- वाहनेविनियोगः ॐचौऽअग्नतर्वदेवपायुभिर्मघोनौरक्षतन्यश्चवन्य। वातातोकस्यतनयुगामुस्यनिमेष रामाणस्तवव्युते ॥ १३ ॥ आमेश्यां खण्डेन्दौ-ॐभूर्भुवः स्वः अग्नये नमः अमिमा०स्था०भोअग्नइ०इहतिष्ठ। ६ यमायत्वेत्यस्य दध्यक्षायणकपिः यजुश्छन्दः पातोदेवता यमा- चाहने विनियोगः-ॐबुमायुक्त्वारिसते पितृमत खाणस्वाहा धुर्माय ५१ दक्षिणे-भूर्भुवः स्वः बाइय नमः ब्राझौमा०स्थापयामि भोनाशि इहा. इह तिsil ५२ नैऋत्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वारायै नमः वाराहीमावाहयामि स्या भोवाराहि इ०१०॥ ५३ पश्चिमे-भूर्भुवः स्वः चामुण्डायै नमः चामुण्डामा स्या भी चामुण्डे इ०६१०।। ५४ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वैष्णव्यै नमः वैष्णवीमा स्या०मो वैष्णवि १०इहतिष्ठा ५५ उत्तरे ॐ भूर्भुवः स्वः माहेश्वर्यै नमः माहेश्वरीमा०स्था.मो माहेश्वरि इहागन्छ ६०॥ ५६ ऐशान्याम्-ॐभूर्मुवः स्वः वैनायक्य वैनायकीमा स्था० भी वैनायकि इ०१०॥ 1 ·(२६५) स्वाहां धर्म? पिनेसा दक्षिणे वाप्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः यमाय नमः यममाषाहयामि स्थापयामि भो यम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ७ असुन्वन्तमित्यस्य मधुच्छन्दामपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता नित्याचाहनेविनियोगः-ॐअसंन्वन्तुमर्यजमानमिच्छस्त्तनस्येत्त्याम- विहि तस्करस्य ॥ अन्यमुस्मदिच्छ सा तऽ इत्या नो देवि निर्ऋते तुभ्यमस्तु ।। ६३ ॥ नैर्ऋत्यां खण्डेन्दौ-ॐभूर्भुवः स्वः नितये नमः निर्गतिमावाहयामि स्थापयापि भो निर्वते इहागच्छ इह विष्ट ॥ ८ तच्यायामीत्यस्यशुनाशेपऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवतावरुणा- वाहने विनिपोगः-ॐतत्त्वांयामिब्रहमणावन्दमानुस्त्तदाशास्त्तेयजमानो- हुविभि-॥ अहेडमानोवरुणेयोद्धपुरुशम्सुमान आयुटपमापीटा पश्चिमेवाप्याम्भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमा स्था० भोव०३०३० ९ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋपिः निष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वावावाहने विनियोगः-ॐआ नो नियुद्भि- शुतिनीभिरद्धरः सहु- त्रिणीभिरुपयाहि युज्ञम् ॥ वायोऽ अस्म्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयम्पति स्वस्तिभि सर्दा नवायव्या खण्डेन्दौ-ॐभूर्भुवः स्वः वायवे नमः वायुमावाहयामि स्थापयामि भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ ।। १० मुगावो इत्यस्यात्रिमपिः त्रिष्टुप्छन्दः देवा देवताः अंटवस्वा- गहने विनियोगः-ॐसुगावा देवाट सदनाऽ अकर्म यऽ आंजुग्ग्मेद सर्वनुशुपाणाशाभर्रमाणा बद्दपाना हुवीयस्म्मे धत्त बसो धनि ध्रुवोऽश्वरश्च सोमश्र ह्यापश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वसवोऽौ प्रकीर्तिताः ।।

·(२६६) स्वाहा॥ ॥ वायुसोममध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः अष्टवसुभ्यो नमः अष्ट- वमनावाहयामि स्थापयामि भो अष्टवसवः इहागच्छत इह तिष्ठत !" ११ रुद्रा? समज्येत्यस्य सिन्धुद्वीपऋषिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता रुद्रावाइने विनियोगः-ॐद्रा? सुसज्यं पृथिवीम्बृहज्योति समीधिरे ॥ तेपम्भिानुरजमुऽ इच्छुको देवेषु रोचते ॥४॥ सोमेशान- मध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः एकादशरुद्रेभ्यो नमः एकादशरुदानावाह- यामि स्थापयामि भो एकादशरुद्राः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। १२ यज्ञोदेवानामित्यस्य कुत्सऋपिः यजुरन्तं त्रिष्टुप्छन्दः आदित्यो देवता द्वादशादित्याचाहने विनियोगः-ॐषज्ञो देवानाम्पत्यति सुम्न- मादित्यासो भवता मृडयन्त:- ॥ आ वोर्वाची सुमतिपत्त्याद हो- श्चिद्या रिवोवित्तरासदादित्येभ्यस्त्वा ।।। ईशानपूर्वयोर्मध्ये भद्रे-ॐभूर्भुवःखः द्वादशादित्येभ्योनमः द्वादशा- दित्यानावाहयामि स्थापयामि भो द्वादशादित्याः इहागच्छतइइतिष्ठत।। १३ यावाङ्कशेत्यस्य मेघातिथिर्कपिः गायत्रीछन्दः अधिनौ देवते अश्विनावाहने विनियोगः-ॐया वाङ्कशा मधुमत्त्वश्विना सुनृता- वती ॥ तो युज्ञम्मिमिक्षतम् ।। उपयामगृहीतोस्यश्विभ्यान्त्वष ते ११ वीरभद्रश्च शमुश्च गिरिशश्च महायश । अजैकपादहिर्बुध्य पिनाकी चापरा- जित । भुवनाधीश्वरश्चैव कपाली च दिशपति । स्थाणुर्मगश्च भगवान्रुद्रा एकादश स्मृता ॥ १२ आदित्य भास्कर चैव प्रमाकरदिवाकरौ ।। सूर्य ग्रहपति अध्न तेजोरूप इरिद्धरम् ॥ सप्ताश्व वेदमूर्ति च विदैवल्य क्रमेण च ॥ इत्यादिद्वादशादित्या मण्डले स्थापयाम्यहम् ॥ .

·(२६७) योनिर्माद्दीभ्यान्त्वा॥ इन्द्राग्रिमध्ये भद्रे-ॐभूर्भुवः स्वः अश्विभ्यां नमः अश्विनौ आवाहयामि स्थापयामि भो अधिनी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ॥ १४ ओमासश्चर्पणीत्यस्य मधुच्छन्दाऋपिः गायत्रीछन्दः विश्वेदेवा देवताः विश्वेदेवावाहने विनियोगः-ॐोमांसश्चर्षणीतो विश्वे देवा सुऽ आर्गत ॥ दुाश्वासौ दाशुपं सुतम् ।। उपयामगृहीतोसि धिये- व्यस्त्वा दुवैश्यऽएप तु यौनिर्षिश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यं ॥ ॥ अग्नि- यममध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वभ्यो देवेभ्यो नमः विश्वान्देवानावाह- यामि स्थापयामि भो विश्वेदेवाः इहागच्छत इह तिष्ठत || १५ अभित्यमित्यस्य वत्सऋषिः अष्ट्रिच्छन्दः सविता देवता सप्त- यक्षावाहने विनियोगः-ॐअभि स्यन्देव संवितारमोण्ण्यो कुविक्रतु- म मि सुत्यसव राधामुभि प्पुियम्मतिविम् ।। कुर्दा यस्यामति- र्भाऽ अदितत्समिनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतु कृपास्स्व ।। पृजाम्भ्यस्त्वा पुजास्वानुप्राणन्तु पुजास्त्वमनुप्राणिहि ।। यम- नितिमध्ये भद्र-ॐभूर्भुवः स्वः सप्तयक्षेभ्यो नमः सप्तयक्षानावाड- यामि स्थापयामि भो सप्तयक्षाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। १६ भूतायत्वेत्यस्य प्रजापतिपिः गायत्रीछन्दः हविर्देवता भूत- नागावाहने विनियोगः-ॐ भूताय चा नारातये स्वरभिविख्येपन् १५ सोमपाहमिष्वात्ताम्यवस्पिदः सुकालकः। एकश्चैव श्रुचचैव सप्तमी द्वितीयसोमपाः! एते तु सप्तयक्षाश्च स्थाप्यावै मण्डले शुभे ॥ १६ अनन्तो वासुकिश्चैव कालियो मणि- भद्रकाशश्वशङ्कपालश्च कर्कोटकथनअयो। धृतराष्ट्रच नागेशी भूतनागाः प्रकीर्तिता!

·(२६८) इंतान्दुर्याट पृरिष्यामुव॒न्तरिक्षुमन्वैमि पृथिव्यास्त्वा नाभों सादया- सम्पर्दिया: उपस्त्यग्ने हुव्या रक्ष॥॥ निर्ऋतिवरुणमध्ये भद्रे- ॐभूर्भुवः स्वः भूतनागेभ्यो नमः भूतनागानायाहयामि स्थापयामि भो भूतनागाः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १७ ऋतापाढित्यस्य लुशोधानाफऋपिः विरादुप्णिक्छन्दः गन्ध- प्सिरसो देवताः गन्धर्वाप्सरसावाहने विनियोगः-ॐमतापाट्टतर्धा- माग्निग्गन्धर्वस्तस्योपयोप्प्सुरसो मुदो नाम ॥ स नऽ इदम्बर्फ क्षुत्रं- पातु तसम्मै स्वाहा बाट तान्भ्य: स्वाही ! वरुणवायुमध्ये भद्र- ॐभूर्भुवः स्वः गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमः गन्धर्याप्सरसः आवाहयामि स्थापयामि भो गन्धर्वाप्सरसः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ १८ यदकन्द इत्यस्य जमदग्मिदीर्घतमसारपी त्रिष्टुप्छन्दः अश्वो देवता स्कन्दावाहने विनियोगः।। ॐबदन्द्र प्पयुमार्यमानऽ उद्य- न्समुद्रादुत वा पुरीपात् ।। श्येनस्य पुक्षा हरिणस्य बाहऽ उपस्तुत्यु- म्महि जातन्तेऽ अर्थन् ॥३६॥ ब्रह्मसोममध्ये वाप्याम्-भूर्भुवः स्वः स्कन्दाय नमः स्कन्दमावाहयामि स्थापयामि भो स्कन्द इहागच्छ इह तिष्ठ॥ १९आश्? शिशान इत्यस्याप्रतिरथऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता नन्द्यावाहने विनियोगः ॥ ॐ आशु? शिशांनो चूपभो न भीमो धना- गुन? क्षोभणश्चर्षणीनाम् ॥ सङ्कन्दनोनिमिपऽ एकवीर? शत:सेना अजयत्साकमिन्द्र-11॥स्कन्दादुत्तरे-भूर्भुवः स्वः नन्दिने नमः नन्दिनमावाहयामि स्थापयामि भो नन्दिन् इहागच्छ इह तिष्ठ । २०लोहितेनेत्यस्य प्रजापतिक्रपिः यजुश्छन्द लिङ्गोक्ता देवताः शूलमहाकालावाहने विनियोगः ॥ ॐउग्jलोहिनेन मिन सौव्यत्येन ·(२६९) रुद्रन्दौस्येनेन्द्रम्पक्क्रीडेनं मुरुतो बलेन सुाद्ध्याममुदा ॥ भुवस्य कण्ठयह रुद्रस्यान्त पाळम्मेहादेवस्य यकृच्छुर्वस्य वानिष्ट? पशुपतेट पुरीतत्।। ।। नन्युत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः शूलमहाकालाभ्यां नमः शूल- महाकालौ आवाहयामि स्थापयामि भो शूळमहाकालौ इहागच्छतम् इह० २१ अदितिौरित्यस्य गौतमऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः विश्वेदेवा देवताः दक्षादिसप्तगणावाहने विनियोगः ॥ॐ अदितिौरदितिरन्तरिक्षम- दितिर्माता स पिता स पुनाविश्वेदेवाऽ अदितिट पशुजनाऽ अदि- तिर्जातमदितिजनित्वम्।।२३॥ ब्रह्मेशानमध्ये वल्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः दक्षादिसप्तगणेभ्यो नमः दक्षादिसप्तगणानावाहयामि स्थापयामि भो दक्षादिसप्तगणाः इहागच्छत इद्द तिष्ठत ।। २२ अम्वेऽ अम्बिक इत्यस्य प्रजापतिकपिः अनुष्टुप्छन्दः अधी देवता दुर्गावाहने विनियोगः ॥ ॐ अम्बेऽ अम्बिकम्बोलिक न मां नयति कश्चन ।। ससस्त्यश्वक? सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम् ॥३॥ ब्रह्मेन्द्रयोर्मध्ये वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः सः दुर्गायै नमः दुर्गाम् आवा- हयामि स्थापयामि भी दुर्गे इहागच्छ इह निष्ठ ॥ २३ इदं विष्णुरित्यस्य मेघातिथिमपिः गायत्रीछन्दः विष्णुर्देवता- विष्णवावाइने विनियोगः ॥ ॐदंधिष्णुर्विचक्रम वया निदधेपदम् ।। समूढमस्य पाउंसुरे स्वाहा || दुर्गापूर्व-ॐ भूर्भुवः स्वः विष्णवे नमः विष्णुमावाहयामि स्थापयापि भो विष्णो इहागन्छ इह तिष्ठ । २४ पितृभ्य इत्यस्य प्रजापत्यधिसरस्वत्यमपयः सर्वाणि यजूंपि छन्दासि पितरो देवताः स्वधावाहने विनियोगः पितृभ्य- स्वधा- यिय- स्वधा नम- पितामहेभ्य- स्वधायिभ्य: स्वधा नमुट प्रपितामहेभ्य: स्वधायिभ्य: स्वधा नई-- ॥ अक्षपितरोमीमदन्त ·(२७०) पितरोतीसपन्तपितरः पितरर्ट शुन्धद्धम्।। ब्रह्माग्निमध्ये वल्याम्- ॐ भूर्भुवः स्वः स्वधायै नमः स्वधामावाहयामि स्थापयामि भी स्वधे इहागच्छ इह तिष्ठ॥ २५ परम्मृत्यो इत्यस्य सङ्घसुकऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः मृत्युर्देवता मृत्युरोगयोराबादनेविनियोगःपरम्मृत्योऽ अनुपरहि पन्थाय्यस्तै अन्यऽ इतरो देवयानांत् ॥ चक्षुप्म्मते शृण्ण्वत ते ब्रवीमि मा नं- पुजारीरिपो मोत चीरान् ॥ ३५ ॥ ब्रह्मयमयोर्मध्ये वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः मृत्युरोगाभ्यां नमः मृत्युरोगावावाहयामि स्थापयामि भो मृत्युरोगी इहागच्छतम् इह तिष्ठतम् ।। २६ गणानान्त्वेत्यस्य प्रजापतिक्रपिः चत्वारि यजूपि च्छन्दांसि अश्वो देवता गणपत्यावाहने विनियोगः ॥ ॐ गुणानान्त्वा गुणपतिः हवामहे प्पुियाणान्वा प्पुियपतिहवामहे निधीनान्त्वा निधिपति हवामहे वसो मम ॥ आहर्मजानि गर्भधमा वमजासि गर्भधम् ॥४॥ ब्रह्मनि तिमध्ये वल्याम्-ॐभूर्भुवः स्वः गणपतये नमः गणपतिमावा- हयामि स्थापयामि भो गणपते इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २७ शन्नो देवीरित्यस्य दध्यहाथर्वणऋपिः गायत्रीछन्दः आपो देवताः अपाचाहने विनियोगः ॥ ॐशन्नौदेवीरभिष्ट्रय आपो भवन्तु पीतयशय्योरभिसंवन्तु नट UHI ब्रह्मवरुणमध्ये वाप्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वःअद्भद्यो नमः आप आवाहयामि स्थापयामि भोआप इहागच्छ इह०॥ २८ मरुतो यस्येत्यस्य गौतमऋपिः गायत्रीछन्दः मरुतो देवताः मरुतावाहने विनियोगः ॥ ॐ मरुतो यस्य हि ये पाथा दिवोविं महसट। ससु गोपातमोजन :भाब्रह्मवायुमध्ये वल्ल्याम् ॐभूर्भुवः स्वःमरूद्धयो नमः मरुतः आवाहयामि स्थापयामि भो मरुतः३०३०॥

·(२७१) २९ स्योना पृथिवीत्यस्य मेघातिथिक्रपिः गायत्री छन्दः पृथिवी देवता पृथिव्यावाहने विनियोगः॥ॐ स्यो ना मृथिवि नो भवावृक्षरा- निवेशनी॥ यच्छा नट शम्म सुप्रथा-ॐ भूर्भुवः स्वः पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि स्थापयामि भो पृथिवि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३० पञ्चनद्य इत्यस्य गृत्समदऋपिः अनुष्टुप्छन्दः सरस्वतीनदी देवता गङ्गादिनद्यावाइने विनियोगः ॥ ॐ पश्च ना : सरस्वतीमपि- यन्तुि सस्रोतसा सरस्वती तु पञ्चवा सो देशैमवत्सरित । तत्रैव ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाधः-ॐ भूर्भुवः स्वः गङ्गादिनदीभ्यो नमः गङ्गा- दिनदी आपाहयामि स्थापयामि भो गङ्गादिनद्यः इहागच्छत इहतिष्ठत|| ३१ इमम्मइत्यस्य शुनः शेपऋषिः गायत्रीछन्दः वरुणो देवता सप्तसागरावाहने विनियोगः ॥ ॐ हुमम्मै वरुणश्रुधी हमच्या च मृडय चामत्स्स्युराचंके ।।॥ ब्रह्मणः पादमूले कर्णिकाघः गगा. धुत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः सप्तसागरेभ्यो नमः सप्तसागरानाबाहयामि स्थापयामि भो सप्तसागराः इहागच्छत इह तिष्ठत्त ।। ३२ ब्रह्मणः मस्तके कर्णिकोपरि-ॐ भूर्भुवः स्वः मेरवे नमः मेरुमावाहयामि स्थापयामि भो मेरो इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ मण्डलयाधे श्वेतपरिधी उत्तरादिक्रमेण गदाग्रष्टायुधदेवतावाहनम् ।। ३३ उत्तरे सोमसमीपे--ॐभूर्भुवः स्वः गदायै नमः गदामावा- हयामि स्थापयामि भो गदे इहागच्छ इह तिष्ठ । ३४ ऐशान्याम् ईशानसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः त्रिशूलाय नमः त्रिशूळमावाहयामि स्थापयामि भो त्रिशूल इहागच्छ इह तिष्ठ ।।

·(२७२) ३५ पूर्व इन्द्रसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः वज्राय नमः वजमावाहयामि स्थापयामि भो वज्र इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३६ आग्नेय्याम् असिसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः शक्तये नमः शक्तिमावाहयामि स्थापयामि भो शक्ते इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३७ दक्षिणे यमसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः दण्डाय नमः दण्डमावा- हयामि स्थापयामि भो दण्ड इहागच्छ इह तिष्ठ । ३८ नैर्ऋत्याम् निर्ऋतिसमीपे--ॐ भूर्भुवः स्वः खगाय नमः खगमावाहयामि स्थापयामि भो खड्ग इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३९ पश्चिमे वरुणसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः पाशाय नमः पाशमावा- हयामि स्थापयामि भो पाश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४० पायव्याम्--वायुसमीपे-ॐ भूर्भुवः स्वः अङ्कुशाय नमः अङ्कुशमावाहयामि स्थापयामि भी अङ्कुश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ मण्डलबाह्ये रक्तपरिधौ उत्तरादिक्रमेण गीतमाद्यष्टदेवतावाहनम् ॥ ४१ उत्तरे--ॐ भूर्भुवः स्वः गौतमाय नमः गौतममावाहयामि स्थापयामि भो गौतम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४२ ऐशान्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः भरद्वाजाय नमः भरद्वाजमावा. यामि स्थापयामि भो भरद्वाज इहागच्छ इह तिष्ठ । ४३ पूर्वे-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वामित्राय नमः विश्वामित्रमावा- हयामि स्थापयामि भो विश्वामित्र इहागच्छ इह तिष्ठ । ४४ आग्नेय्याम्--ॐ भूर्भुवः स्वः कश्यपाय नमः कश्यपमावा- हयामि स्थापयामि भो कश्यप इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ४५ दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः जमदग्नये नमः जमदग्निमावाहयामि स्थापयामि भो जमदग्ने इहागच्छ इह तिष्ठ ।

·(२७३) ४६ नैर्ऋत्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वसिष्ठाय नमः वसिष्ठमावाह- यामि स्थापयामि भो वसिष्ठ इहागच्छ इह तिष्ठ || ४७ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः अत्रये नमः अत्रिमावाहयामि स्थापयामि भो अत्रे इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४८ वायव्याम्--ॐ भूर्भुवः स्वः अरुन्धत्यै नमः अरुन्धतीमावा- हयामि स्थापयामि भो अरुन्धति इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ॥ मण्डलवाये कृष्णपरिधी पूर्वादिक्रमेण ऐन्याद्यष्ट- देवतावाहनम् ॥ ४९ पूर्व-ॐ भूर्भुवः स्वः ऐन्यै नमः ऐन्द्रीमावाहयामि स्थाप- यामि भो ऐन्द्रि इहागच्छ इह तिष्ठ । ५० आग्नेय्याम्--ॐ भूर्भुवः स्वः कौमार्यै नमः कौमारीमावा- हयामि स्थापयामि भो कौमारि इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ५१ दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः वायै नमः ब्राह्मीमावाहयामि स्थापयामि भो वालि इहागच्छ इह तिष्ठ । ५२ नैर्मत्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वारायै नमः वाराहीमावाहयामि स्थापयामि भो वाराहि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५३ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः चामुण्डायै नमः चामुण्डामावाहयामि स्थापयामि भो चामुण्डे इहागच्छ इह तिष्ठ । ५४ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वैष्णव्यै नमः वैष्णवीमावाहयामि स्थापयामि भो वैष्णवि इहागच्छ इह तिष्ठ । १८ ·(२७४) ५५ उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः माहेश्वर्यै नमः माहेश्वरीमावाहयामि स्थापयामि भो माहेश्वरि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५६ ऐशान्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः वैनायक्यै नमः वैनायकीमावा- हयामि स्थापयामि भो वैनायकि इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ त्रिचत्वारिंशद्रेखात्मकहरिहरमण्डलस्थद्वादश- लिङ्गतोभद्रमण्डलदेवतावाहनम् ॥ १ ईशान्यादिक्रमात्मथमपूर्वलिङ्गे-नमः शम्भवायत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः प्रजापतिर्देवा वा ऋपयः रुद्रो देवता यजुश्छंदः शिवावाहने विनियोगः-ॐ नम: शम्भुवार्य च मयोभुवाय च नम- शङ्कराय च मयस्कुराय च नर्म-शिवार्य च शिवतराय च ॥१॥ ॐ भूर्भुवः स्वः शिवाय नमः शिवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शिव इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २ द्वितीयपूर्वलिङ्ग-यत्पुरुपमित्यस्य नारायण ऋपिः पुरुपो देवता त्रिष्टुप् छन्दः तत्पुरुपावाहने विनियोगः-ॐ यत्पुरुष ध्यदधुट कतिधा ध्यकल्प्पयन् ।। मुखमिस्स्यासीकिम्वाह किमूरूपादांऽ उश्येते॥॥ ॐ भूर्भुवः स्वः तत्पुरुषाय नमः तत्पुरपमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो तत्पुरुप इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३ तृतीयपूर्वलिङ्गे- -नमः शङ्गव इत्यस्य परमेष्ठी प्रजापतिर्वा देवा ऋपयः रुद्रो देवता भुरिगतिशकरीछन्दः पशुपत्यावाहने विनियोगः- ॐ नर्म- शुद्भवै च पशुपतये च नयऽ उग्नायं च भीमाय च नमो ग्रेवधाय च विधाय च नमो हुन्त्रे च हनीयसे च नो क्षेभ्यो ·(२७५) हरिकेशेभ्यो नमस्तारायं॥॥ ॐ भूर्भुवःस्वः पशुपतये नमः पशुपति- मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो पशुपते इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ४ प्रथमदक्षिणलिङ्गे--उग्र इत्यस्य प्रजापतिर्मपिः मरुतो देवता गायत्रीछन्दः उग्रावाहने विनियोगः ॥ ॐ जुग्ग्रश्च भीमश्च दान्तश्च धुनिश्च। सासहॉञ्चाभियुग्ग्या च विक्षिपुटं स्वाहा ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः उग्राय नमः उग्रमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो उन इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ५ द्वितीयदक्षिणलिङ्गे-यात इत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः रुद्रो देवता आपीस्वराऽनुष्टुप् छन्दः अघोरावाहने विनियोगः ॥ ॐ यात रुद्र शिवा तुनूघोरापापकाशिनी । तया नस्तुन्या शन्तमया गिरिशन्ता- मिचाकशीहि ॥॥ ॐ भूर्भुवः स्वः अघोराय नमः अघोरमावा- हयामि स्थापयामि ।। भो अघोर इहागच्छ इद्द तिष्ठ ।। ६ तृतीयदक्षिणलिङ्ग-जमस्त इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः रुद्रो देवता गायत्री छन्दः रुद्रावाहने विनियोगः--ॐनमस्ते रुद्र मन्यवऽजतो तुs इपर्व नर्म- ॥ बाहुभ्यामुत्त ले न4-1॥ ॐ भूर्भुवः स्वः रद्राय नमः रुद्रपावाहयामि स्थापयामि ॥ भो रुद्र इहागच्छ इह तिष्ठ । ७ प्रथमपश्चिमलिङ्गे-उग्र इत्यस्य मजापति कपिः यजमानो देवता निच्यह्राह्मी त्रिष्टुप्छन्दः भवावाहने विनियोगः-ॐ उग्jल्लोहितेन मित्र सौढत्येन रुद्रन्दौत्येनेन्द्रम्पक्क्रीडेन मुरुतो वलेन साझ्या- म्ममुर्दा ॥ भवस्य कण्ठ्य रुद्रस्यान्त पाय॑म्महादेवस्य यकृच्छुर्वस्य वनिष्टु? पशुपते८ पुरीतत् ॥ ॥ ॐ भूर्सवः स्वः भवाय नमः भवमावाहयामि स्थापयामि || भो भव इहागच्छ इह तिछ ।

·+ (२७६) ८ द्वितीयपश्चिमलिडे-सद्योजात इत्यस्य जमदगिर्मपिः अग्निदेवता त्रिष्टुप्छन्दः सद्योजातावाहने विनियोगः-ॐ सुद्योजातो व्यमिमीत यमग्निवानामभवत्पुरोगा?|| अस्य होनु-पदिश्वृतस्य चाचि स्वाहा- कृत हुविरंदन्तु देवा? ॥६॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सद्योजाताय नमः सद्योजातमावाहयामि स्थापयामि।भोः सद्योजात इहागच्छ इह तिष्ठ ९ कृतीयपश्चिमलिने नमः पर्णायेत्यस्य परमेष्ठी प्रजापतिर्वा देया ऋपयः रुद्रो देवता स्वरामकृतिछन्दः सर्वजातावाहने विनियोगः- ॐ नम- पुर्णायं च पर्णशुदाय च नर्मऽ उदुरमाय चाभिग्नुते चु नमऽ आखिदुते च प्रखिदुते च नमऽइपुकृढ़यौ धनुष्कृयश्च वो नमो नौ वट किरिकेन्भ्यो दे॒वाना हृदयेन्भ्यो नमो विचिबुक्केब्भ्यो नमो विक्षिणुत्केभ्यो नर्मऽ आनिर्ह तेश्य-- ॥४॥ ॐ भूर्भुवः स्वः सर्वजाताय नमः सर्वजातमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सर्वजात इहागच्छ इह विष्ट ॥ १० प्रथमउत्तरलिङ्ग-व्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋपिः रुद्रो देवता वाट्ब्राह्मी त्रिष्टुप्छन्दः महालिङ्गावाहने विनियोगः--ॐ त्र्यम्ब- य्यजामहे सुगन्धिम्पुष्ट्रिवर्द्धनम् ॥ उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः महालिङ्गाय नमः महालिङ्गमावा- हयामि स्थापयामि ।। भो महालिग इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ११ द्वितीयउत्तरलिङ्गे चाममित्यस्य भरद्वाज ऋपिः मविता देवता नियदापी निष्टुप्छन्दः वामदेवाराइने विनियोगः-ॐ चाममा संवितर्धाममु श्यो दिवे दिवे घाममुस्म्मभ्यं साची ॥ वामस्य हि ·(२७७) क्षयस्य देव भूरैरा धिया बांमुभाज- स्याम || || ॐ भूर्भुवः स्वः वामदेवाय नमः वामदेवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वामदेव इहा- गच्छ इह तिष्ठ॥ १२ तृतीयउत्तरलिङ्गे-नमो हस्वायेत्यस्य कुत्स ऋषिः रुद्रो देवता विराडाी त्रिष्टुप्छन्दः भीमावाहने विनियोगः--ॐ नमो हुस्खाय च धामनाय चु नो बृहुते च वीयसे च नमो बुद्धाय च सुधै चु नमो ग्याय च प्रथमाय च ॥३०॥ ॐ भूर्भुवः स्वः भीमाय नमः भीममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो भीम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ॥ पूर्वेशान्यादिक्रमेण षोडशवापीपु प्रत्येक देवतास्थापनम् ॥ १३ ॐ भूर्भुवः स्वः असितागभैरवाय नमः असिताङ्गभैरवमावा- हयामि स्थापयामि ।। भो असिताङ्गभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ १४ ॐ भूर्भुवः स्वः रुरुभैरवाय नमः रुरुभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो रुरुभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ । १५ ॐ भूर्भुवः स्वः चण्डभैरवाय नमः चण्डभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो चण्डभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ १६ ॐ भूर्भुवः स्वः क्रोधभैरवाय नमः क्रोधभैरवमावाहयामि स्थापयामि ।। भी क्रोधभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ । १७ ॐ भूर्भुवः स्वः उन्मत्तभैरवाय नमः उन्मत्तभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो उन्मत्तभैरव इहागच्छ इह तिष्ट !

·(२७८) १८ ॐ भूर्भुवः स्वः कपालीभैरवाय नमः कपालीभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो कपालीभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ १९ ॐ भूर्भुवः स्वः भीषणभैरवाय नमः भीपणभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो भीषणभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ ।। २० ॐ भूर्भुवः स्वः संहारभैरवाय नमः संहारभैरवमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो संहारभैरव इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २१ ॐ भूर्भुवः स्वः भवाय नमः भवमावाहयामि स्थापयामि ।। भी भव इहागच्छ इह तिष्ठ॥ २२ ॐ भूर्भुवः स्वः शर्वाय नमः शर्वमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शर्व इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २३ ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ । २४ ॐ भूर्भुवः स्वः पशुपतये नमः पशुपतिमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो पशुपते इहागच्छ इह विष्ठ । २५ ॐ भूर्भुवः सः रुद्राय नमः रुद्रमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो रुद्र इहागन्छ इह तिष्ठ । २६ ॐ भूर्भुवः स्वः उग्राय नमः उग्रमावाहयामि स्थापयामि ।। भो उन इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ २७ ॐ भूर्भुवः स्वः भीमाय नमः भीममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो भीम इहागच्छ इह तिष्ट्र २८ ॐ भूर्भुवः स्वः महते नमः महान्तमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो महन् इदागच्छ इह तिष्ठ ॥

·(२७९) २९ ईशानेन्द्रपध्येभद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः शूलिने नमः शूलिन- मावाहयामि स्थापयामि || भी शूलिन् इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३० इन्द्राग्निमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः चन्द्रमौलिने नमः चन्द्रमौ- लिनमावाहयामि स्थापयामि || भो चन्द्रमौलिन् इहागच्छ इह तिष्ठ ।। • ३१ अग्नियममध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः चन्द्रमसे नमः चन्द्रमस- मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो चन्द्रमः इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ३२ यमनितिमध्ये भद्रे-भूर्भुवः स्वः पमन्वजाय नमः वृषभ- ध्वजमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वृषभध्वज इहागरछ इह तिष्ठ ।। ३३ निर्गतिवरुणमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः निलोचनाय नमः त्रिलोचनमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो त्रिलोचन इहागच्छ इह तिष्ठ । ३४ वरुणवायुमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः शक्तिधराय नमः शक्ति- घर मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शक्तिधर इहागच्छ इह तिष्ठ॥ ३५ वायुसोममध्ये भद्रे--ॐभूर्भुवः स्वः महेश्वराय नमः महेश्वर- मायाहयामि स्थापयामि ।। भो महेश्वर इहागच्छ इह तिष्ठ । ३६ सोमेशानमध्ये भद्रे-ॐ भूर्भुवः स्वः शूलधारिणे नमः शूल- धारिणमावाहयामि स्थापयामि भो शूलधारिन् इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ अथेशानीमारभ्येशानीपर्यन्ताः प्रतिकोणं अष्टौ अष्टौवल्ली देवताः स्थापयेत् ।। ३७ ईशानकोणे देवताः स्थापयेत् ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः अनन्तमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अनन्त इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ३८ ॐ भूर्भुवः स्वः तक्षकाय नमः तक्षकमावाहयामि स्थापयामि ।। भो तक्षक इहागच्छ इह तिष्ठ॥

·(२८०) - ३९ ॐ भूर्भुवः स्वः कुलिशाय नमः कुलिशमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो कुलिश इहागच्छ इह तिष्ठ । ४० ॐ भूर्भुवः स्वः फर्कोटकाय नमः कर्कोटकमावाहयामि स्थाप- यामि ।। भो कर्कोटक इहागच्छ इह तिष्ठ । ४१ ॐ भूर्भुवः स्वः शवपालाय नमः शङ्खपालमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शङ्खपाल इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४२ ॐ भूर्भुवः स्वः कम्बलाय नमः कम्बलमावाहयामि स्याप- यामि ।। भो कम्बल इहागच्छ इह विष्ठ ।। ४३ ॐ भूर्भुवः स्वः अश्वतराय नमः अश्वतरमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो अश्वतर इहागच्छ इह तिष्ट । ४४ ॐ भूर्भुवः स्वः पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि स्थापयामि। भो पृथिवि इहागच्छ उह तिष्ठ । ४५ आग्नेयकोणे देवताः स्यापयेत्-ॐ भूर्भुवः स्वः भूम्यै नमः भूमिमावाहयामि स्थापयामि ।। भो भूमे इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४६ ॐ भूर्भुवः स्वः हैहयाय नमः हैहयमावाहयामि स्थापयामि।। मो हैहय इहागच्छ इह तिष्ट ॥ ४७ ॐ भूर्भुवः स्वः माल्पवते नमः माल्यनन्तमावाहयामि स्याप- यामि || भो माल्यवन इहागच्छ इह तिष्ठ | ४८ ॐ भूर्भुवः स्वः पारिजाताय नमः पारिजातपावाहयामि स्थापयामि ।। मो पारिजात इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ४९ ॐ भूर्भावः स्वः दिक्पतये नमः दिक्पतिमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो दिक्पते इहागच्छ इह विष्ट ।

·(२८२) ६० ॐ भूर्भुवः स्वः भरताय नमः भरतमावाहयामि स्थापयामि।। भो भरत इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ६१ ॐ भूर्भुवः स्वः नलाय नमः नलमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो नल इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ६२ ॐ भूर्भुवः स्वः रामाय नमः राममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो राम डहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ६३ ॐ भूर्भुवः स्वः सार्वभौमाय नमः सार्वभौममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो सार्वभौम इहागच्छ इह तिष्ठ । ६४ ॐ भूर्भुवः स्वः नैपधाय नमः नैपधमावाहयामि स्थापयामि।। भी नैपघ इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ६५ ॐ भूर्भुवः स्वः विन्ध्याचलाय नमः विन्ध्याचलमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो विन्ध्याचल इहागच्छ इह तिष्ठ । ६६ ईशानकोणे शृङ्खलादेवताः स्थापयेत्-ॐ भूर्भुवः स्वः हेमकुटाय नमः हेमकूटमावाहयामि स्थापयामि॥ भो हेमकुट इहागच्छ इह तिष्ठ।। ६७ ॐ भूर्भुवः स्वः गन्धमादनाय नमः गन्धमादनमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो गन्धमादन इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ६८ ॐ भूर्भुवः स्वः कुलाचलाय नमः कुलाचलमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो कुलाचल इहागच्छ इह तिष्ट ।। ६९ ॐ भूर्भुवः स्वः हिमाचलाय नमः हिमाचलमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो हिमाचल इहागच्छ इह तिष्ट ।। ७० ॐ भूर्भुवः स्वः पृथिव्यै नमः पृथिवीमावाहयामि स्याप- यामि ।। भी पृथिवि इहागछ इह तिष्ठ ॥

·(२८३) ७१ ॐ भूर्भुवः स्वः अनन्ताय नमः अनन्तमायाहयामि स्थाप- यामि ।। भो अनन्त इहागच्छ इह तिष्ट ॥ ७२ ॐ भूर्भुवः स्वः कमलासनाय नमः कमलासनमावाहयामि स्थापयामि ।। भो कमलासन इहागच्छ इह तिष्ठ ।। अथ चतुर्दिक्षु खण्डेन्दुपु देवताः स्थापयेत् ।। ७३ ऐशाने ॐ भूर्भुवःस्वः अश्विनीकुमाराभ्यां नमः अश्विनीकुमारी आवाहयामि स्थापयामि।भोअश्विनीकुमारौ इहरगच्छतम् इह तिष्ठतम्।। ७४ आग्नेये-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वेभ्योदेवेभ्यो नमः विश्वान्देवा- नावाहयामि स्थापयामि ।। भो विश्वेदेवाः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ ७५ नैर्मत्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः पितृभ्यो नमः पितृनावाहयामि स्थापयामि ।। भो पितरः इहागच्छत इह तिष्ठत ॥ ७६ वायव्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः नांगेभ्यो नमः नागानावाहयामि स्थापयामि ॥ भो नागाः इहागच्छत इह तिष्ठत ।। तद्वहिः सत्त्वरजस्तमः परिधिषु देवतास्थापनं. पूर्वादिक्रमेण- ७७ सत्वपरिधौ पूर्वे ॐ भूर्भुवः स्वः इन्द्राय नमः इन्द्रमावा- हयामि स्थापयामि || भो इन्द्र इहागच्छ इह तिष्ठ । ७८ आनेये-ॐ भूर्भुवः स्वः अग्नये नमः अनिमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अग्ने इहागच्छ इह तिष्ठ । ७९ दक्षिणे- ॐ भूर्भुवः स्वः यमाय नमः यममावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो यम इहागच्छ इह तिष्ठ ॥

·(२८४) ८० नैर्ऋत्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः निक्रतये नमः निक्रतिमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो निर्जते डहागच्छ इह तिष्ठ । ८१ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः वरुणमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वरुण इहागच्छ इह तिष्ठ ८२ वायव्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः वायवे नमः वायुमावाहयामि स्थापयामि || भो वायो इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ८३ उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः कुबेराय नमः कुबेरमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो कुबेर इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ८४ ऐशाने-ॐ भूर्भुवः स्वः ईशानाय नमः ईशानमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो ईशान इहागच्छ इह तिष्ठ । तद्वहिः रजःपरिधी पूर्वादिक्रमेण आयुधावाहनम् ।। ८५ पूर्वे ॐ भूर्भुवः स्वः वज्राय नमः वज्रमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो वज इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ८६ आग्नेगे-ॐ भूर्भुवः स्वः शक्तये नमः शक्तिमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो शक्ते इहागच्छ इह तिष्ठ । ८७ दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः दण्डाय नमः दडमावाहयामि स्थापयामि || भो दण्ड इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ८८ नैर्ऋत्ये-ॐ भूर्भुवः स्वः खगाय नमः खड्गमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो खड्ग इहागच्छ इह विष्ठ । ८९ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः पाशाय नमः पाशमावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो पाश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥

·(२८५) ९० वायव्ये-ॐभूर्भुवः स्वः अङ्कशाय नमः अदुशमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अङ्कुश इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ९१ उत्तरे-भूर्भुवः स्वः गदायै नमः गदामावाहयामि स्थाप- यामि ॥ भो गदे इहागच्छ इह तिष्ठ । ९२ ऐशाने-ॐभूर्भुवः स्वः त्रिशूलाय नमः त्रिशूलमायाहयामि स्थापयामि || भो त्रिशूल इहागच्छ इह तिष्ठ ।। तदहिः तमःपरिधी पूर्वादिक्रमेण ऋपीन् स्थापयेत् ॥ ९३ पूर्व ॐ भूर्भुवः स्वः कश्यपाय नमः कश्यपमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो कश्यप इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ ९४ आग्नेये-ॐ भूर्भुवः स्वः अत्रये नमः अत्रिमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो अत्रे इहागच्छ इह निष्ठ । ९५ दक्षिणे-ॐ भूर्भुवः स्वः भरद्वाजाय नमः भरद्वाजमावाहयामि स्थापयामि || भो भरद्वाज इहागन्छ इह तिष्ठ ॥ ९६ नैर्ऋत्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः विश्वामित्राय नमः विश्वामित्र. मावाहयामि स्थापयामि ॥ भो विश्वामित्र इहागच्छ इह तिष्ठ ।। ९७ पश्चिमे-ॐ भूर्भुवः स्वः गौतमाय नमः गौतममावाहयामि स्थापयामि ॥ भो गौतम इहागच्छ इह तिष्ठ । ९८ वायव्याम्-ॐ भूर्भुवः स्वः जमदग्नये नमः जमदनिमावा- हयामि स्थापयामि ।। भो जमदने इहागच्छ इह तिष्ठ । ९९ उत्तरे-ॐ भूर्भुवः स्वः वसिष्ठाय नमः वसिष्ठमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो वसिष्ठ इहागच्छ इह तिष्ठ ॥ १०० ईशान्याम् ॐ भूर्भुवः स्वः भृगवे नमः भृगुमावाहयामि स्थापयामि ॥ भो भृगो इहागच्छ इह तिष्ठ ।

·(२८६) प्रतिष्ठापनम्-ॐ मौजूतिर्जूपता० पट्पञ्चाशदुत्तरशतसव्यकाः हरिहरमण्डलदेवताः सुमतिष्ठिताः वरदाः भवत ।। ध्यानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः ध्यायामि।। आसनम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः आसनं समर्पयामि ॥ पाचम्--ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः पाद्यं सम- पयामि ॥ अर्घ्यम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः अय समर्पयामि ॥ आचमनीयम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः आचमनीयं समर्पयामि ॥ पञ्चामृनस्तानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ॥ पञ्चामृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्प- यामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। गन्धोदकस्नानम्-भूर्भुवः स्वः हरिदरमण्डलदेवताभ्यो नमः गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं सम- र्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्नानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेताभ्यो नमः उद- नस्नानं समर्पयामि ॥ उद्वर्तनस्नानान्ते उष्णोदकस्नान समर्पयामि।। उष्णोदकस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्तानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥

·(२८७) अभिषेक:-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः अभि- कस्नानं समर्पयामि॥ स्नानम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः स्नानं समर्पयामि ॥ स्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। वस्त्रम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः वस्त्रं समर्प- यामि ॥ वस्त्रान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ उपवीतम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः उपवीतं समर्पयामि ॥ उपवीतान्त आचमनीयं समर्पयामि ॥ गन्धः-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि ॥ अक्षता:-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः अक्षता- न्समर्पयामि ॥ पुष्पाणि-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः पुष्पाणि समर्पयामि ।। सौभाग्यद्रव्याणि-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः सौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि ।। आभूपणानि-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः आभू- पणानि समर्पयामि॥ धूपः-ॐ भूर्भुवःस्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्योनमः धूपमाघ्रापयामि।। दीपः--ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः दीपं दर्शयामि ॥ नैवेद्यम्-भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः नैवेधं निवे- दयामि॥ देवताग्रे गोमयेन जलेन वा चतुष्कोणं मण्डलं कृत्वा तदुपरि ·(२८८) नैवेद्यपात्र निघाय तत्र तुलसीपत्रं निक्षिप्य गायत्रीमन्त्रेण सम्मोक्ष्य धेनुमुद्रां प्रदर्य पूर्वापोशनं समर्पयामि || ग्रासमुद्रयां तर्जनीमध्यमा- गुष्ठेन-ॐ प्राणाय स्वाहा । मध्यमानामिकाङ्गुष्ठेन-ॐ अपानाय स्वाहा । कनिष्ठिकानामिकाङ्गुष्ठेन-ॐ व्यानाय स्वाहा । कनिष्ठातर्ज- न्यद्गुष्टेन-ॐ उदानाय स्वाहा । साङ्गुष्ठाभिः सर्वाङ्गुलिभिः-ॐ समानाय स्वाहा ॥ नैवेद्यमध्ये पानीयं समर्पयामि ॥ उत्तरापोशनं सम- पयामि ॥ हस्तमक्षालनार्थे जलं समर्पयामि ॥ मुखप्रक्षापनार्थे जलं समर्पयामि। आचमनीयं समर्पयामि॥ करोद्वर्तनार्थे चन्दनं समर्पयामि।। फलानि-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः ऋतूद- वानि नानाविधफलानि समर्पयामि ॥ मुखवासार्थे ताम्बूलम्-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः मुखवासायें सपूगीफलताम्बूलं समर्पयामि ॥ दक्षिणा-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः सुवर्ण- पुष्पदक्षिणां समर्पयामि ॥ कर्पूरातिक्यम्-ॐ भूर्भुवः स्वः इरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः कर्पूरार्तिक्यं समर्पयामि ।। जलेन प्रदक्षिणावर्तनम् । पुष्पैर्देववन्दनम् । आत्मवन्दनम् । हस्तमक्षालनम् ॥ मन्त्रपुष्पाञ्जलि:-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि प्रदक्षिणा-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः मदक्षिणां समर्पयामि ॥

·(२८९) नमस्कार:-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः नम- स्करोमि ॥ विशेषार्थ:-अर्घपात्रे जलं सम्पूर्य चन्दनपुष्पाक्षतसहित नारिकेलं धृत्वा-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः विशेपार्ष समर्पयामि ॥ मार्थना-ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः पार्थनापूर्वकं नमस्करोमि।। राजोपचारा:-छत्रं च चामरं चैव व्यजनं दर्पणं तथा । पादुकादीनि गृह्णीत ब्रह्माधावाहितामराः ॥ ॐ भूर्भुवः स्वः हरिहरमण्डलदेवताभ्यो नमः राजोपचारान्समर्पयामि ॥ (अभावे कल्पयामि समर्पणम्-अनया पूजया हरिहरमण्डलदेवताः मीयन्ताम् ।। ।। ब्रह्मादीनां पायसवलिः | १ॐ ब्रह्मणे नमः पायसबलिं समर्पयामि २ॐ सोमाय नमः पायसलिं समर्पयामि ॐ ईशानाय नमः पायसवलिं समर्पयामि ४ ॐ इन्द्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि ५ॐ अग्नये नमः पायसपलिं समर्पयामि ६ ॐ यमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि ७ ॐ नित्तये नमः पायसवलिं समर्पयामि ८ॐ वरुणाय नमः पायसबलिं समर्पयामि ९ॐ वायवे नमः पायसबलिं समर्पयामि १० ॐ अष्टवसुभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि ११ ॐ एकादशरुद्रेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि १२ ॐद्वादशादित्येभ्यो नमः पायसलिं समर्पयामि १३ ॐ अश्विभ्यां नमः पायसवलिं समर्पयामि १४ ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः पायसवलि समर्पयामि १५ ॐ समयक्षेभ्यो नमः पायसलिं समर्पयामि

·(२९०)
१६ ॐ भूतनागेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१७ ॐ गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१८ ॐ स्कन्दाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१९ ॐ नन्दिने नमः पायसवलिं समर्पयामि
२० ॐ शूलमहाकालाभ्यां नमः पायसपलिं समर्पयामि
२१ ॐ दक्षादिमतगणेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
२२ ॐ दुर्गायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
२३ ॐ विष्णवे नमः पायसवलि समर्पयामि
२४ ॐ स्वधायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
२५ ॐ मृत्युरोगाभ्या नमः पायसपलिं समर्पयामि
२६ ॐ गणपतये नमः पायसवलिं समर्पयामि
२७ ॐ अद्भचो नमः पायसरलिं समर्पयामि
२८ ॐ मरुद्गयो नमः पायसवलिं समर्पयामि
२९ ॐ पृथिव्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
३० ॐ गगादिनदीभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
३१ ॐ सप्तसागरेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
३२ ॐ मेरवे नमः पायसलिं समर्पयामि
३३ ॐ गदायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
३४ ॐ त्रिशूलाय नमः पायसलिं समर्पयामि
३५ ॐ वजाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
३६ ॐ शक्तये नमः पायसबलिं समर्पयामि
३७ ॐ दण्डाय नम. पायसवलिं समर्पयामि
३८ ॐ खगाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
३९ ॐ पाशाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
अडशाय नम. पायमरलि समर्पयामि

·४१ ॐ गौतमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
४२ ॐ भरद्वाजाय नमः पायसपलिं समर्पयामि
४३ ॐ विश्वामित्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
४४ ॐ कश्यपाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
४५ ॐ जमदमये नमः पायसपलि समर्पयामि
४६ ॐ वसिष्ठाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
४७ ॐ अत्रये नमः पायसवलिं समर्पयामि
४८ ॐ अरुन्धत्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
४९ ॐ ऐन्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५० ॐ कौमार्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५१ ॐ ब्राहयै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५२ ॐ वारायै नमः पायसबलिं समर्पयामि
५३ ॐ चामुण्डायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५४ ॐ वैष्णव्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५५ ॐ माहेश्वर्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
५६ ॐ वैनायक्यै नमः पायसबलिं समर्पयामि
५७ ॐ शिवाय नमः पायसपलिं समर्पयामि
५८ ॐ तत्पुरुषाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
५९ ॐ पशुपतये नमः पायसलिं समर्पयामि
६. ॐ उग्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६१ ॐ अघोराय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६२ ॐ रुद्राय नमः पायसयलिं समर्पयामि
६३ ॐ भवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६४ ॐ सद्योजाताय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६५ ॐ सर्वजाताय नमः पायसयलिं समर्पयामि

·(२९२)
६६ ॐ महालिङ्गाय नमः पायसलिं समर्पयामि
'६७ ॐ वामदेवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६८ॐ भीमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
६९ ॐ असितागभैरवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७० ॐ रुरुभैरवाय नमः पायसलिं समर्पयामि
७१ ॐ चन्डभैरवाय नमः पायसवाल समर्पयामि
७२ ॐ क्रोधभैरवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७३ ॐ उन्मत्तभैरवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७४ ॐ कपालीभैरवाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
७५ ॐ भीषणभैरवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७६ ॐ संहारभैरवाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
७७ ॐ भवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७८ ॐ शर्वाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
७९ ॐ ईशानाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
८० ॐ पशुपतये नमः पायसवलिं समर्पयामि
८१ ॐ रद्राय नमः पायसलिं समर्पयामि
८२ ॐ उग्राय नमः पायसपलिं समर्पयामि
८३ ॐ भीमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
८४ ॐ महते नमः पायसरलिं समर्पयामि
८५ ॐ शूलिने नमः पायसलिं समर्पयामि
८६ ॐ चन्द्रमौलिने नमः पायसवलिं समर्पयामि
८७ ॐ चन्द्रमसे नमः पायसरलिं समर्पयामि
८८ ॐ वृषभध्वजाय नमः पायसपलिं समर्पयामि
८९ ॐ त्रिलोचनाय नमः पायसलिं समर्पयामि
९. ॐ शक्तिधराय नमः पायसपलिं समर्पयामि

·(२९३)
९१ ॐ महेश्वराय नमः पायसबलिं समर्पयामि
९२ ॐ शूलधारिणे नमः पायसवलिं समर्पयामि
९३ ॐ अनन्ताय नमः पायसवलिं समर्पयामि
९४ ॐ तक्षकाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
९५ ॐ कुलिशाय नमः पायसवलिं ममर्पयामि
९६ ॐ कर्कोटकाय नमः पायसपलिं समर्पयामि
९७ ॐ शवपालाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
९८ ॐ कम्बलाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
९९ ॐ अश्वतराय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०० ॐ पृथिव्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०१ ॐ भूम्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०२ ॐ हैइयाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०३ ॐ माल्यवत्यै नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०४ ॐ पारिजाताय नमः पायसवाल समर्पयामि
१०५ ॐ दिक्पतये नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०६ ॐ महादेवाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०७ ॐ विष्णवे नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०८ ॐ माल्पवते नमः पायसवलिं समर्पयामि
१०९ ॐ महारुद्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
११० ॐ कालाग्निरुद्राय नमः पायसपलिं समर्पयामि
१११ ॐ द्वादशादित्येभ्यो नमः पायसलिं समर्पयामि
११२ ॐ महेश्वराय नमः पायसवलिं समर्पयामि
११३ ॐ मृत्युरोगाभ्यां नमः पायसवलिं समर्पयामि
११४ ॐ वैनायक्यै नमः पायसबलिं समर्पयामि
११५ ॐ शाकुन्तलेयाय नमः पायसवलिं समर्पयामि

·(२९४)
११६ ॐ परताय नमः पायसवलिं समर्पयामि
११७ ॐ नलाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
११८ ॐ रामाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
११९ ॐ सार्वभौमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२० ॐ नैपघाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२१ ॐ विन्ध्याचलाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२२ ॐ हेमकूटाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२३ ॐ गन्धमादनाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२४ ॐ कुलाचलाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२५ ॐ हिमाचलाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२६ ॐ पृथिव्यै नमः पायसवाल समर्पयामि
१२७ ॐ अनन्ताय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२८ ॐ कमलासनाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१२९ ॐ अश्विनीकुमाराभ्यां नमः पायसबलिं समर्पयामि
१३० ॐ विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः पायसवलि समर्पयामि
१३१ ॐ पितृभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१३२ ॐ नागेभ्यो नमः पायसवलिं समर्पयामि
१३३ ॐ इन्द्राय नमः पायसबलिं समर्पयामि
१३४ ॐ अनये नमः पायसवलिं समर्पयामि
१३५ ॐ यमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१३६ ॐ नितये नमः पायसवाल समर्पयामि
१३७ ॐ वरुणाय नमः पायसलिं समर्पयामि
१३८ ॐ वायवे नमः पायमचलि समर्पयामि
१३९ ॐ कुवराय नमः पायसवाल समर्पयामि
१४० ॐ ईशानाय नमः पायसलिं सर्पयामि
.

·(२९५)
१४१ ॐ वज्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४२ ॐ शक्तये नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४३ ॐ दण्डाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४४ ॐ खगाय नमः पायसबलिं समर्पयामि
१४५ ॐ पाथाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४६ ॐ अङ्कुशाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४७ ॐ गदायै नमः पायसवलिं समर्पयामि
१४८ ॐ त्रिशूलाय नमः पायसवलि समर्पयामि
१४९ ॐ कश्यपाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५० ॐ अत्रये नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५१ ॐ भरद्वाजाय नमः पायमवलिं समर्पयामि
१५२ ॐ विश्वामित्राय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५३ ॐ गौतमाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५४ ॐ जमदग्नये नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५५ ॐ वसिष्ठाय नमः पायसवलिं समर्पयामि
१५६ ॐ भृगवे नमः पायसवलिं समर्पयामि
एवं हरिहरदेवताभ्यः पायसवलिं दद्यात् ॥ अनेन बलिदानेन
हरिहरमण्डलदेवताः पीयन्ताम् ।।
अथ प्रधानकलशस्थापनम् । सर्वतोभद्रमण्डलकर्णिकायां ब्रह्मोचरे
ताम्रमयं कलशं विधिना स्थापयेत् ॥
भूमि स्पृष्ट्वा-ॐमही घौ? पृथिवी चे नऽ इमं यज्ञम्मिमिक्षताम् ।।
विपृतानो भरीपमिदं ॥१॥
पदोपरि यवमक्षेपः-ॐओपंधयु समंवदन्तु सोमेन सह राज्ञां ॥
यस्म्मै कृणोति ब्राह्मणस्त राजन्पारयापसि ॥४॥

·(२९६) पद्मोपरिकलशंस्थापयेत् ॐआजिग्घ्रफुल मुह्याचा विन्त्विन्दवटा पुनरुर्जानिर्वस्वसान सहस्रन्धुक्क्ष्वीरुधारापर्यस्वतीपुनर्मा० ॥४॥ कलशेजलपुरणम्-ॐवरुणस्योचम्भनमसिवरुणस्यस्कम्भुसर्जनी- स्त्योहरुणस्य ऋतसदन्यसिवरुणस्यऽऋतुसदनमसुिवरुणस्यः॥सा गन्धप्रक्षेपः साङ्गन्धर्वाऽ अखनूंस्त्वामिन्द्रस्त्वाम्बृहस्पति । वा- मोपधे सोमो राजा बिट्वान्यक्ष्मादमुच्यत ॥ धान्यमक्षेपः-ॐधान्यमसि धिनुहि देवान्माणार्य चोदानाय चा मानार्य चा। दीर्यामनु प्रसितिमायुपे घान्देवी : सविता०॥॥ सर्वोपधिप्रक्षेपः-ॐ वाऽओपंधीट पूर्वी जाता दे॒वेभ्यस्त्रियुगम्पुरा।। मने नु भ्रूणामह शुतन्यामानि सुप्त च ॥ ॥ दूर्वापक्षेपः-* काण्डकाण्डाचरोइन्ती परंपर्ट परुषुरपरि ।। एवा नो दुढे प्रतनु सहस्रेण शुतेन च ॥७॥ पञ्चपल्लवप्रक्षेपः-ॐ अश्वत्त्ये वो निपदनम्पुणे वौ वसुतिप्कृता।। गोभाजऽ इक्तिलासधु वसुनबंध पूरुपम् ॥ सप्तमप्रक्षेपः-ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेर्शनी ॥ यच्छी नुट शर्म सुप्रयटि ॥१ फलपक्षेपः-ॐ या? फलिनी- अफुलाइ अपुटप्पा याश्च पुष्प्पिणी ॥ बृहस्पतिप्रमतास्त्ता नो मुञ्चन्त हंसर्ट | पञ्चरत्नमक्षेपः-ॐ परि वापति ऋविरग्निर्हव्यान्यनमीद ॥ दघदक्रानि दाप । हिरण्यमक्षेपः-ॐ हिरण्यगर्भसमयञ्जताग्नेभूतस्य जातपतिरेक आसीद || सदापारपृथिवीन्यामतेपाङ्कस्म्मदेवायहुविषा विधेम ।। रक्तमूत्रेण वस्त्रेण च कलश बष्टयेद-ॐ युवामवासाः परिवीतऽ आगात्सउयान्भवति जायमानः ॥ तन्धीरासः कवयः उन्नयन्ति ·. (२९७) स्वाध्यो मनसा देवयन्तः। पारस्करगृह्यसूत्रकाण्डम् २। कण्डिका २ । मन्त्रः ९॥ 'पूर्णपात्रस्थानेऽतिविशालं ताम्रपानं पूर्णपात्रमुपरिन्यसेत्-पूर्णा देवि परी पतु सर्पूण्णा पुनुरापत ॥ चुस्नेव बिक्रीणाबाई इपमूजी शतक्रतो । वरुणमावाहयेत्-तत्त्वेत्यस्य शुनाशेप ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणावाहने विनियोगः। ॐतत्वा यामि ब्रहमणा बन्दमानुस्त- दास्त यजमानो हुषिभिः॥ अहेडमानों वरुणुह बोद्धघुरुशा सु मा नऽ आयु प्रमोपी 11 ॐ भूर्भुवः स्वः अस्मिन्कलशे वरुणं साङ्गम् आवाहयामि स्थापयामि || प्रतिष्ठापनम्-*मौजूतिर्नुपतामाज्यस्यु०॥३॥ वरुण मुमति- ष्ठितो वरदो भव।। ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाय नमः इत्यनेन सम्पूजयेत्।। पुष्पाञ्जलिः-वरुणदं क्षुत्रमिन्द्रियं भगैन सविता श्रियम्। सुत्रामा यशंसा पलं दधाना यज्ञमशित।। ।। अनेन पूजनन परुणः प्रीयताम् ।। पूर्णपात्रोपरि कार्पासं क्षौम वा यन्त्रलेखनयोग्यं वस्त्रमास्तीर्य तस्मिन्यस्त्रे होपाङ्गपीठपूजार्य यन्त्रं समालिख्य पूजयेत् ॥ १ रुद्रपीठमहायन्नप्रकारः । स्कन्दपुराणे-कुश्मागरुकपूरैर्भूर्जपत्रेऽयवा पटे||लिखित पूजितं भक्या सर्वकामार्थसिद्धिदम् । यत्रमत्र मया प्रोक्त मन्त्रात्मा देवतेति च ॥ पूजनीय प्रयलेन सेनेद देवतामयम् ॥ नाग्निचोरमय तत्र न च राजभर्य कचित् ।। योद लिखित यन्त्र पूज्यने विधितः सदा ॥ होमाङ्गपीठपूजार्य तन यन्त्र समालिखेत्।। प्रगम्य जगतामीरामुमादेवार्द्धधारिणम् । यन्त्राद्धारमह वश्ये रुद्रकल्पानुमारतः ॥ मध्ये वृत्तं ममालिख्य तन्मध्ये च दशाशरम्॥ रहिरष्टदल पभ ८ ततः पोहरा १६ परकम्।। चतुशितिपनान्ज २४ द्वानिशपत्रक ३२ तया || चत्वारिंशत्पत्रक तु ४० वृत्त सूर्य- समप्रभम् ॥ पञ्चपद्मात्मक वृत्त चतुरखं च भूगृहम् । सत्वं रजस्तमश्चैव निगुणैः परितो वृतम्|| चतुदीर द्वारदेधे यहि गसमावृतम् । रुद्रपीठमिति ख्यात देवतास्तत्र विन्यसेत्।।

·(२९८) अथ पूजनम् ।। कृतनित्यक्रियेण परिहिताहतवाससा सोत्तरीवेण यज्ञोपवीतिना दक्षिणपार्थे बद्धशिसेन कृतनावसथ्यान्तरमस्मदा- क्षधारणेन मुमक्षालितपाणिपादेन सव्ये पाणौ कृतकुशोपग्रहेण दक्षिणे पाणी धृतपवित्रेण यजमानेन यथोक्त गोमयलिसे शुचौ देशे रुद्रपीग- दक्षिणतः मागग्राणामुदग्राणां वा त्रयाणां कुशानामास्तरणं तदुपरि ययाकाम व्याघ्रादिचर्म उत्तरलोनः माग्ग्रीवस्यास्तरणम् तदभावे श्वेताम्बलस्य चित्रकम्पलस्य वा आस्तरणम्।।तदुपरि मृदुवस्त्रस्य चा! शिखावन्धनम्-ॐ ऊर्यकशि विरूपाक्षि मांसशोणितभोजने । तिष्ठ देवि शिखाबन्धे चामुण्डे ह्यपराजिते ॥ सहस्राणीत्यस्य परमेष्ठी कपिः अनुष्टुप्छन्दः एको रद्रो देवता महीमार्थने विनियोगः-ॐ सुहस्राणि सहनुगो बाहोस्तवहेतयं-तासामीशांनो भगवट पराचीना मुर्खा कृधि ।।। य एतावन्तव्य इत्यस्य परमेष्टी ऋपिः अनुष्टुपटटः बहवो रुद्रा देवताः ककुभा मार्यने विनियोगः-ॐ एतावन्तव भूयो सञ्चु दिशौ मुद्रा वितस्त्यिरे ॥ तेपा सहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ।पृथ्वीतिमन्त्रस्य मेरुपृष्ट ऋपिःमुतलञ्छन्दः कूर्मो देवता आसने विनियोगः-पृथ्वि त्वया धृता लौका देवि त्व विष्णुना धृता।। त्वं च धारय मा देवि पवित्र कुरु चासनम्।।इति मन्त्रेण तस्मिन्नासने उदभुखेनैवोपवेशनम् । अत्र ऋत्विग्भिः साकं भस्मोद्दल नादि कुर्याता अय भस्मोदलनप्रयोगः ॥ ॐ अस्त्राय फट इति मन्त्रण अस्त्रमुद्रा प्रदय सर्वाङ्गे हस्तापर्पणेन मोडलनम् ॥ इदं विमलनानम् ।। अथ विघिस्नानम् । सयोजातपित्यस्य सद्योजात प्रापिः त्रिष्टु- छन्दः ब्रह्मा देवता वामदेवायेत्यस्य वामदेव कपिः जगती उन्दः विष्णुर्देवता अधोरेत्यस्य अधार ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः रद्रो देवता तत्पुरपायत्यस्य तत्पुरप पिः गायत्री छन्दः द्रो देवता ईशान इत्यस्य ईशान कपिः अनुष्टुप्उन्दः रद्रो देवता सर्वेपा भस्मपरिग्रहणे ·A (२९९) चिनियोग:--ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः । वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो वलपमथनाय नमः सर्वभूनद- मनाय नमो मनोन्मनाय नमः ॥ अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोर- तरेभ्यः।। सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः।। तत्पुरुपाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तनो रुद्रः प्रचोदयात् ॥ ईशानः सर्वविद्या- नामीश्वरः सर्वभूतानाम् ॥ ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोधिपतिब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम्॥ इति पञ्चभिर्मन्नर्यसम्भवस्यावसथ्यसम्भवस्य वा भस्मनः सव्यहस्ते परिग्रहणं दक्षिणहस्तेनाच्छादनम् । भस्मनोऽभिमन्त्रणम्-अमिरित्यादिभस्माभिमन्त्रणमन्त्राणां पिप्प- लादपिः गायत्री छन्दः कालाग्निरुद्रो देवता भस्माभिमन्त्रणे विनि- योगाअमिरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म व्योमेति भस्म सर्व हवा इदं भस्म मन एतानि चक्षुपि भस्मानि तस्मा- द्रुतमेतत्पाशुपतं यस्मनाङ्गानि संस्पृशेत्तस्माइतमेतत्पाशुपतं पशु- पाशविमोक्षाय इति मन्त्रेण त्रि:कृत्वो भस्मनोऽभिमन्त्रणम् ॥ भस्मन्यपाम् आसेचनम्-आपो ज्योतिरित्यस्य प्रजापतिर्मपिः यजुश्छन्दः ब्रह्मामिवायुसूर्या देवताः भस्मन्यपाम् आसेचने विनियोगः।। ॐ आपोज्योतीरमोमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरोम् इति मन्त्रेण जलाधिपं विष्णुमभिध्याय-भस्मन्यपामासेचनम् ॥ शिवपडक्षरमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सदाशिवो देवता भस्मसम्मर्दन विनियोगः॥ ॐ वाय इति पडक्षरमन्त्रण सम्मर्दनम् ॥ ईशान इत्यस्य ईशान अपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता शिरसि भस्मोद्धलने विनियोगः ॥ ॐ ईशानः सर्वविधानामीश्वरः सर्वभूतानां नमः ·( ३००) ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम् ॥ इति मन्त्रेण शिरसि। तत्पुरुषायेत्यस्य तत्पुरुष मपिः गायत्री छन्दः रुद्रो देवता मुखे भस्मोद्धूलने विनियोगः।। ॐ तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ।। मुखे ॥ अघोरेभ्य इत्यस्य अघोर ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता हृदये भस्मोद्धलने विनियोगः ॥ ॐ अघो- रेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः। सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः ॥ हृदये । वामदेवायेत्यस्य वामदेव मपिः जगती छन्दः विष्णुर्देवता गुह्ये भस्मोल्ने विनियोगः ॥ ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकरणाय -नमो बलविकरणाय नमो वलाय नमो वलपमथनाय नमः सर्वभूत- दमनाय नमो मनोन्मनाय नमः । गुह्ये ॥ सयोजातमिति सद्योजात ऋषिः निष्टाछन्दः ब्रह्मा देवता पादयोर्भस्मोद्धूलने विनियोगः ।। ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमो नमः। भवे भवे नातिभवे भवस्व मा भवोद्भवाय नमः।। पादयोः ॥ प्रणवस्य ब्रह्मा ऋपिः देवी गायत्री छन्दः परमात्मानिर्देवता सर्वाङ्गे भस्मोद्धूलने विनियोगः ॥ ॐ इति प्रणवेन मस्तकादिपादपर्यन्तं सर्वाङ्गे धारणम् ॥ निपुण्ड्धारणम्-मानस्तोक इत्यस्य कुत्स ऋषिः जगती छन्दः एको रुद्रो देवता भस्मोद्धरणे विनियोगः ॥ ॐ मा नस्तुोके तनये मा न आयुपि मा नो गोपुमा नोऽ अधेपु रीरिपा मा नौ धीराद्र भामिना बधी विष्म्मन्तुः सदुमिचा हवामहे ॥॥ इत्यनेन भस्मोद्धरणम् ॥ मूर्द्धानमित्यस्य भरद्वाज कपिः त्रिष्टुप्छन्दः अनिर्देवता शिरसि भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणे विनियोगः।। ॐ मूनिन्दुिवोऽ अतिथिया वैश्वानुस्मृतऽ आजातमुग्निम्।। कवि सम्म्राजमतिथिअनौनामासन्ना पानअनयन्त दे॒वा? ॥ ॥ इत्यनेन मन्त्रेण शिरसि ॥

·--- (३०१) त्रिलोचन इत्यस्य अनिऋषिः रुद्रो देवता दक्षिणनेत्रे वामनेत्रे च भस्मोदूलने विनियोगः ॥ ॐ त्रिलोचनाय नमः इति दक्षिणनेत्रै । ॐ त्रिलोचनाय नमः इति वामनेत्रे ॥ वात्रहत्यायेति अमिक्रपिः गायत्री छन्दः त्रहेन्द्रो देवता दक्षिण- श्रोने वामश्रोत्रे च भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणे विनियोगः ॥ ॐ वात्र- हत्याय शव॑से पृतनापाह्याय च ॥ इन्द्र वावर्तयामसि॥॥ इत्यनेन दक्षिणश्रोत्रे भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणम् ॥ तथा अननैव मन्त्रेण वामश्रोत्रे च भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणम् ॥ अणोरणीयानिति ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः शिवो देवता मुखे भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणे विनियोगः ॥ ॐ अणोरणीयानहमेव तद्वन्म- हानहं विश्वमिदं विचित्रम् तनोऽहं पुरुपोहमीश हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥ इत्यनेन मुखे भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणम् ॥ अग्नि हृदयेनेति प्रजापतिक्रषिः अत्र सर्वाणि यजूपिच्छन्दांसि लिङ्गोक्ता देवता हृदये भस्मना त्रिपुण्ड्धारणे विनियोगः॥ॐ अग्नि हृदयेनाशनि हृदयाग्येण पशुपतिङ्कत्स्नुहृदयेन भुवं प्युकना ।। शुर्ध- म्मतस्त्राभ्यामीशानम्मन्युना महादेवन्त पशुध्येनोग्ग्रन्दुवं नि- प्ठुना बसिष्ठहनुढं शिङ्गीनि कोश्यायाम् ।।६।। इति मन्त्रेण हृदये भस्मना त्रिपुण्ड्धारणम् ॥ नामिम इति प्रजापतिपिः महापशिछन्दः इन्द्रशरीरावयवदेवता नाभौ भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणे विनियोगः। ॐ नाभिर्मे चित्तं विज्ञान- म्पायुर्मेपचिति सामानन्दुनन्दावाण्डौ मे भगढ़ सौभाग्युम्पस-॥ जहाभ्याम्पुयान्धम्मास्म्मि छिशि राजा प्रतिष्ठित ॥ ॥ इति मन्त्रेण नाभी भस्मना त्रिपुण्ड्रकरणम्॥ॐ भवाय नमः इति दक्षराहौ।।

·(३०२) ॐ रुद्राय नमः इति दक्षिणकूपरे ॥ ॐ शर्वाय नमः इति दक्षिणम. णियन्ये ।। ॐ पशुपतये नमः इति दक्षकरपृष्ठे ॥ ॐ उग्राय नमः इति वामबाही अग्रेवघाय नमः इति वापकूपरे। दोवधाय नमः इति वाममणिवन्धे||ॐ हन्त्रे नमः इति वामकरपृष्ठे|ॐ शङ्कराय नमः इति वदरे॥ॐ शम्भवे नमः इति पृष्ठे॥ॐ शिवाय नमः इति दसपा)।। ॐ शिवाय नमः इति वामपाः ॥ इति भस्मत्रिपुण्ड्धारणम् ॥ त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः त्र्यम्बको रुद्रो देवता ज्यायुपमित्यस्य नारायण ऋपिः उष्णिक्छन्दः आशीर्देवता भस्मना त्रिपुण्डधारणे विनियोगः॥ ध्यानम्-यास्य मथमारेखा सा गाईपत्यशाकारो रजोमूर्लोकश्चात्मा क्रियाशक्तित्रग्वेदः प्रातःसवनं महादेवो देवता यास्य द्विनीयारेखा सा दक्षिणाग्निरुकारः सच्चमन्तरिक्षमन्तरात्माचेच्छाशक्तिर्यजुर्वेदो माध्यन्दिनं सवनं महेश्वरी देवता यास्य तृतीया रेखा सा आहवनीयो मकारस्तमोयोः परमात्माज्ञानशक्तिः सामवेदस्वतीयं सवनं शिवो देवता ॥ इति ध्यानम् ॥ ॐ ऽयम्बकँय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम् ॥ उर्वारुकमिव बन्ध- नान्मृत्योन्मुंशीयमामृतात् ॥ ॐ व्यायुपञ्चपर्टग्मेट कुश्श्यपस्य व्यायुपम्।यडेवेषु उपायुपन्दनों अस्तु व्यायुपम् ॥६॥ इति द्वाभ्यामृग्भ्पा मध्यमागुन लिमिस्तिसभिः शिरसि त्रिपुण्ड्धारणम्॥ॐ यंम्बय्यजामहे सगुन्धिम्पुष्टिपद्धनम् ॥ दुर्धाएकविबन्धनान्मृत्योर्मुसीयमामृतात्॥ ॥ॐ न्यायुपञ्जमर्दन्ट कुश्श्यपस्य व्यायुपम् ।। यडेवे ज्यायुपन्तोऽअस्तु व्यायुपम् ॥७॥ इति द्वाभ्यामग्भ्यां नेप्रयुग्मभमाणं शेरन्तरं यात्रिपुण्ई ललारे ॥

·(३०३) ॐ त्र्यम्बकॅग्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टुिवर्द्धनम् ॥ जुरुकर्मिबन्धनान्मू- त्योर्मुक्षीयुमामृतात् ॥9॥ध्यायुपञ्चमदग्नेट कुश्श्यप॑स्य व्यायुपम् ॥ यद्देवेषु व्यायुपन्तोऽभस्तु व्यायपम्॥६३||एताभ्यामेव ऋग्भ्यां तथैव वक्षसि ॐ त्र्यम्बकँय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्ट्रिवर्द्धनम्॥उर्वारुकमिवन्ध नान्मृत्योर्मुक्षीयुमामृतात् ॥॥ ॐ घ्यायुपञ्जमदग्नेट कुश्श्यपस्य ध्यायुपम्।।यदेवेषु व्यायुपन्तन्नोऽअस्तु न्यायुपम्॥३॥ एवमेव दक्षिणो- तरयोः स्कन्धयोश्च ॥ भस्मोदकपात्रे हस्तौ प्रक्षाल्य ॥ आपः पुन- न्विति कश्यप ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः आपो देवताः भस्मोदकपाने विनियोगः | ॐ आपः पुनन्तु पृथिवी पृथिवी पूता पुनातु माम् ॥ पुनन्तुब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु पाम् ॥ यदुन्छिष्टुमभोज्यं च या दुश्चरितं मम || सर्व पुंनन्तुमामा सुतां च प्रतिप्रद स्वाहा ॥ इति मन्त्रेण तज्जलं पिवेत् ॥ ध्यानम्-भूतिभूतिकरी पवित्रजननी पापौघ- विध्वंसिनी सर्वानन्दकरी सदाशिवकरी सर्वार्थसम्पत्करी ॥ रक्षो. भूतपिशाचराक्षसमहाक्षौभैकसन्त्रासिनी तेनोराज्यविशेषमोक्षकरिणी भूतिः सदा धार्यताम् ।। एतानि तानि शिवमन्त्रपवित्रितानि भस्मानि कामदहनागविलेपनानि।। त्रैपुण्डूकानि रचितानि ललाटपट्टे लुम्पन्ति देवलिखितानि दुरक्षराणि ॥ इति भस्मधारणम् ।। रुद्राक्षमालाधारणविधिः ॥ रुद्राक्षान् पात्रे निधाय-उदकेन प्रक्षाल्य ॥ शिवषडक्षरमन्त्रस्य वामदेवऋपिः देवापतिश्छन्दः शिवो देवता रद्राक्षाणां प्रतिष्ठायां पूजने च विनियोगः ॥ ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षाः प्रतिष्ठिता भवन्तु ॥ ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षेभ्यो नमः गन्धं समर्पयामि।। ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षेभ्यो नमः पुष्पाणि समर्पयामि ।।

·(३०४) ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षेभ्यो नमः धूपं समर्पयामि॥ ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षेभ्यो नमः दीपं समर्पयामि।। ॐ नमः शिवाय रुद्राक्षेभ्यो नमः नैवेद्यं निवेदयामि ॥ ॐ नमः शिवाय द्राक्षेभ्यो नमः आचमनीयं समर्पयामि ॥ ध्यानम्-विविक्तदेशे च मुखासनस्थः शुचिः समग्रीव- शिरशिरीरः। अत्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भरत्या स्वगुरु मणम्या हृत्पुण्डरीकं विरुजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम्।। तथादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् ॥ उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्रिलोचनं नीलकण्ठं प्रशान्तम् ॥ ॐ नमः शिवाय रुद्रा- क्षेभ्यो नमः ध्यानं समर्पयामि ॥ त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः त्र्यम्बको रुद्रो देवता कण्ठे मस्तके कर्णयोः करयोहोर्नयनयोः शिखायां वक्षसि च रुद्राक्षधारण विनियोगः।। ॐ त्र्यम्बकॅय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम्।। उर्वारुकमिवन्धनान्मृत्योर्मुसीयुमामृतात् ॥६॥ इति मन्त्रेण कण्ठे मस्तफे कर्णयोः करयोतिनोनयनयोः शिखायां वक्षसि च रुद्राक्षान् धारयेत् ।। १ रुद्राक्षान्कण्ठदेशे दशन ३२ परिमितान्मस्तके विंशती द्वे४० षट् षट् पर्णप्रदेश करयुगलकृते द्वादश द्वादशैव ॥ बाहीरन्दोः कलामि १६ नयनयुगकते २ एकमेक १ शिखाया वक्षस्यष्टाधिक यः क्लयति शतक १०८ स्वय नीलकण्ठः ॥ नझोत्तर- खदेपि-रद्राधधारण पुण्य केन वा सदृश भवेत्। महावामिद प्रामनयस्तत्वदर्शिन. सहस धारयेद्यस्तु रुद्राशाणा धृतमतः। त नमन्ति मुगः स यथा पद्रस्तथैव स. ।। अमावे तु सहसस्य बाहोः पोय पोया। एक शिसाया करयोहदिय द्वादशैव हि ॥ द्वात्रिंशत्कण्ठदेशे तु चत्वारिशच मस्तके । नेक कर्णयोः पट पट यशस्यष्टोत्तर शव यो धारयति रद्राशन् रुद्रवत्सोऽमि पूज्यते । मुताप्रवासाटिकरौप्यमानः । समतान्धारयेयल द्रावास शिवो भवेत् ।

·(३०५) ॥ अथ भूशुद्धिप्रयोगः॥ हस्ते जलमादाय ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षरमन्त्रस्य प्रजा- पतिपिः रुद्रो देवता विराद् छन्दः आचर्मने माणायामे च विनि- योगः। ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वाहा । ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वाहा । ॐ नमो भगवते रुद्राय स्वाहा । हस्तमक्षालनम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय । प्राणायामः ॐ नमो भगवते रद्राय। ॐ नमो भगवते रुद्राय । ॐ नमो भगवते रुद्राय । हस्ते जलमादाय तिथ्यादि संकीर्त्य श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलपायर्थम् कायिकाद्यखिलपापक्षयार्थ धर्मार्थ काममोक्षाणामन्यतरकामो वा श्रीरुद्रदेवता प्रीतये करिष्यमाणकर्माङ्ग- त्वेन देवताराधनयोग्यतामाप्त्यर्थ मस्विग्भिः सह भूशुद्ध्याख्यं कर्म करिष्ये। नमस्कारा:-दक्षिणे-ॐ सरस्वत्यै नमः ॐ शङ्खनिधये नमः । चामभागे-ॐ लक्ष्म्यै नमः ॐ पद्मनिधये नमः। आसनम्-पृथ्वि त्वयेति मेरुपृष्ठ मपिः कूों देवता सुतल छन्दः आसने विनियोगः। ॐ पृथि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता । त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ।। १ केवलान्वापि रुद्राक्षान्यथा लाभ बिभर्ति य । त न स्पृशन्ति पापानि तमासीव विभावसुम् ॥ परशुरामकारिकायाम्-भूरसीति च भूशुद्धि कार्याकार्यस्य सिद्धये । रामतापियाम्-देवो भूत्वा यजेद्दव नादेवा दवमर्चयेत् । दवा योग्यताप्राप्यै भूतशुद्ध समाचरेत् । भूतशुद्धिं विधायैव प्राणस्यापनमाचरत् । एव प्राणा-प्रतिष्ठाप्य मातृका न्यासमाचरेत्।। रुद्रयल्पद्रुमस्याभिषकपरिच्छदे-भूतशुद्धयादिक कार्यमिति परशुरामाश्य नैवेति देवयाशिकनारायणमहादय , हेमाद्री महार्णवे चाप्येवम् । भूत शुद्धयाद्यकरणे न रुद्वैगुण्य करणे तु फलभूयस्त्वमिति केचित् । २० ·(३०६) प्रार्थना-ॐ विश्वशक्त्यै नमः ॐमहाशक्त्यै नमः ॐ कूर्मासनाय नमः ॐयोगासनाय नमः ॐअनन्तासनाय नमः ॐविमलासनाय नमः । मध्ये-ॐ परमसुखासनाय नमः ॐ भूर्भुवः स्वः आत्मासनाय नमः-इति मन्त्रेण पुष्पादिना आत्मनः आसनदानम् ।। शिखाबन्धनम्-चिपिणि महामाय दिव्यतेमासमन्विते । लिए देवि शिखावन्धे तेजो वृद्धिं कुरुष्व में ॥ अद्गुष्ठमा शिखां नमत्या चवा दिग्बन्धः-अपसर्पन्तु ते भूता ये भूता भूमिसंस्थिताः। ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवाज्ञया | अपकामन्तु भूतानि पिशाचा: सर्वतोदिशम् । सर्वेपामवरोधेन ब्रह्मकर्मसमारभे । तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम ।। भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ तालत्रयकरणम्-ॐ सर्वभूतनिवारकाय शाीय सशराय सुदर्श- नाय अस्वराजाय हुंफट् स्वाहा ।। तालत्रयं कृत्वा वस्य परितः सर्वदिषु अस्त्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । स्वदक्षिणभागे-ॐगुरुभ्यो नमः ॐपरमगुरुभ्यो नमः ॐपरमेष्टिगुरुभ्यो नमः ॐअपूर्वसिद्धेभ्यो नमः ॐआचार्येभ्यो नमः। स्ववामभागे-ॐगणेशाय नमः ॐदुर्गायै नमः ॐक्षेत्रपालाय नमः ॐयोगिनीभ्यो नमः ॐक्षेत्रेशाय नमः । भूमिताइनम्-अपसर्पन्तु ते भूना ये भूता भूमिसंस्थिताः । ये भूता विघ्नकर्तारस्ते नश्यन्तु शिवालया ॥ अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् । सर्वेपामवरोधेन भूशुद्ध्यादि समारभे॥स्ववामपाणिना त्रिवार भूमि ताडयेत् । भूरसोत्यस्प प्रजापतिक्रपिः मातृका देवता मस्तारपनिश्छन्दा भूशुद्धौ विनियोगः॥ भूमौ हस्तं कृत्वा-ॐ भूरसि ·(२०७) भूमिरस्यदितिरसि विश्वाया विश्वस्य भुवनस्य धुर्ती|| धृथिवीय॑च्छ पृथिवीन्ह पृथिवीम्माहिऽसीट ॥॥ भैरवनमस्कारस-यो भूतानामित्यस्य कौण्डिन्य ऋषिः नारायणो देवता अनुष्टुप्छन्दः भैरवनमस्कारे विनियोगः-ॐयो भूतानामधिप- तिर्यस्मॅिल्लोकाऽ अधिश्रिता? ॥ यऽ ईश महतो मुहॉस्तेन गृह्णा- मित्वामुहम्माय गृह्णामित्वामुहम्।। ।। भैरवाय नमः ॥ इति भूचदिः ।। ॥ अथ भूतशुद्धिप्रयोगः ।। कुम्भकमाणायामेन मूलाधारीत्कुण्डली परदेवता विसतन्तुनिभा समुत्थाप्य ब्रह्मरन्ध्रगता स्मृत्वा हृदयम्थं जीवं प्रदीपकलिकाकारं गृहीत्वा सुषुम्णामार्गेण ब्रह्मरंधं गत्वा- ॐहंसः सोहमिति मन्त्रेण जीवं ब्रह्मणि संयोजयेत् । मावकोपसंहार:- ॐक्षकारं हकारे उपसंहरामि ॐहकारं सकारे उपसंहरामि ॐसकार पकारे उपसंहरामि ॐपकारं शकारे उपसंहरामि ॐशकारं वकारे उपसंहरामि ॐवकारं लकारे उपसंहरामि ॐलकारं रकारे उपसंहरामि ॐरकारं यकारे उपसंहरामि ॐपकार मकारे उपसंहरामि ॐमकारं भकारे उपसंहरामि ॐभकारं यकारे उपसंहरामि ॐकारं फकारे उपसंहरामि ॐफकारं पकारे उपसंहरामि ॐपकारं नकारे उपसहरामि १ मूलाधारात्समुत्याप्य कुण्डली परदेवनाम् । सुषुम्णामार्गमाश्रित्य नहारन्ध्रगता मरेत् । जीव ब्रहाणि सयोज्य इसमत्रेण सापक. ॥ २ मातृकोपसहारः आहिक्स्ना वल्याम् अस्ति । केष्वपि प्राचीन ग्रन्थेषु न दृश्यते तत्र मूल मृग्यम् ॥

·(३०८) -- ॐनकारं थकारे उपसंहरामि ॐधकारं दकारे उपसंहरामि ॐदकारं यकारे उपसंहरामि ॐयकारं तकारे उपसंहरामि ॐतकारं णकारे उपसंहरामि ॐणकारं दकारे उपसंहरामि ॐढकारं डकारे उपसंहरामि ॐडकारं ठकारे उपसंहरामि ॐकारं टकारे उपसंहरामि ॐकारं नकारे उपसहरामि ॐञकारं झकारे उपसंहरामि ॐझकारं नकारे उपसहरामि जकारं छकारे उपसंहरामि ॐकारं चकारे उपसंहरामि ऊँचकारं डकारे उपसहरामि ॐडकार घकारे उपसंहरामि ॐधकार गकारे उपसंहरामि गकारं खकारे उपसंहरामि रखकारं ककारे उपसंहरामि ॐककारं अकारे उपसंहरामि आकारं अंकार उपसहरामि ॐअंकारं औकारे उपसंहरामि ॐऔकारं भोकारे उपसंहरामि ॐओकारं ऐकारे उपसंहरामि ॐऐकार एकारे उपसहरामि ॐएकार लुकारे उपसहरामि ॐलसारं लकारे उपसंहरामि ॐलकारं ऋकारे उपसंहरामि प्रकार प्रकारे उपसहरामि ॐकारं ऊसारे उपसंहरामि ॐकारं उकारे उपसंहरामि ॐउकारं ईकारे उपसंहरामि ॐआईकार इकारे उपसंहगाम ॐकार आकारे उपसंहरामि ॐआकार अकारे उपसंहरामि ॥ ॐअकारः सहस्रदलाम्बुजाकारे ब्रह्मरन्भे परमात्मनिलयं गत इति भावयेत् । शरीरस्यात्मा नपिः प्रकृतिच्छन्दः परमात्मा देवता शरीर- भूतशुद्ध्यर्थे जपे विनियोगः । ॐ पृथ्वीवरीजमन्त्रस्य ब्रह्मा कपिः १ शरीराकारभूदाना भूताना यद्विशोधनम् । अध्यक्ब्रह्मसम्पादतादिरिय मता ॥ भूत शद्धि विना कर्म प्रियते यत्रादिकम् । तत्सर्वे निपन यस्मातस्मात्ता पूर्वमाचात् ।।

·(३०९) गायत्रीछन्दः पृथ्वीदेवता पृथ्वीभूतशुद्धयर्थे जपे विनियोगः-पादोदि- जानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानं चतुरखं पीतवर्ण सबिन्दुकं , लॅपीजसहित ध्यायेत् ॥ ॐवरुणवीजमन्त्रस्य हिरण्यगर्भ ऋपिः अनुष्टुप् छन्दः वरुणो देवता वारुणीभूतशुद्ध्यर्थे जपे विनियोगः-जान्वादिनाभिपर्यन्तं वरुणमण्डलं धनुषाकारं शुभ्रवर्ण सबिन्दुकं वॅबीनसहितं ध्यायेत् । ॐवदिवीजमन्त्रस्य कश्यपऋषिः जगतीछन्दः जातवेदोऽनिर्देवता आग्नेयभूतशुद्ध्यर्थे जपे विनियोगः-नाभ्यो आरभ्य हृदयपर्यन्तं त्रिकोणम् अग्निमण्डलं रक्तवर्ण सबिन्दुकं ग्वीजसहितं ध्यायेत् । ॐवायुवीजमन्त्रस्य किप्कन्दमपिः बृहतीछन्दः वायुर्देवता वाय- व्याख्यभूतशुद्ध्यर्थे जपे विनियोगः-हृदयाँदारभ्य भ्रमध्यपर्यन्तं वायु- मण्डलं वर्तुलं धूम्रवर्ण सबिन्दुकं पॅवीजसहितं ध्यायेत् । ॐआकाशवीजमन्त्रस्य रुद्रमापः त्रिष्टुप् छन्दः परमात्मा देवता आकाशाख्यभूतशुद्धयर्थे जपे विनियोगः-भ्रूमध्योदारभ्य ललाटान्त- १ परशुराममहारुद्रपद्धती-पादादिजानुपर्यन्त भूतत्व तन मण्डलम् । पार्थिव चतुरस्त्र सलॅबीज पजलाञ्छितम्।। पीतवर्ण च त स्यात्वा दोनोच्छितेन वा पुनः । मावितेन च तेनैव पृथिवीं प्राग्विद्योधयेत् ।। २ जान्वादिनाभिपर्यतम् आपस्तत्व द्वितीयकम् । वारुण मण्डल तत्र धनुर्वद्विन्दुलाञ्छितम् ॥ व बीज शुरूवर्ण तयात्वाऽऽपस्तन दोषयेत् ॥ ३ नाभिहदयपर्यंत तेजस्तत्त्व तृतीयकम् । मण्डल वहिसज्ञ तनिकोण पद्मलाञ्छितम्।। वीज रकवणे तद्धयात्वा तेजस्तु शोघयत्॥ ४ हृदयादिभ्रुवोरन्त यायुतच चतुर्थकम् । वाय-यं मण्डल तत्र वर्तुल स्वस्तिकान्वितम् || कृष्णवर्ण च यवीज ध्यावा वायु विद्या घयेत् ॥ ५ भ्रूमध्याद् ब्रह्मरन्धान्त मोमतत्व व पञ्चमम् । यो निर्मल घ्यावा तेनैव व्योम शोषयेत् ॥

·(३९०) पर्यन्तम् आकाशमण्डलं नीरूपम् अवर्ण मविन्दुकं हवीजसहित ध्यायेत् । ततो वायुं सम्यह निरुध्य पृथिवीम् अप्सु लयं नये-ॐ हॉ हुँ फट् सुवं जले प्रविलापयामि ॥ ततो जलम् अग्नौ संहरे-ॐ न हीं हः फट जलं शुचौ पविलापयामि । ततः अग्निं वायौ संहरेद- ॐ हूँ हः फट् अग्निं वायौ भविलापयामि । ततो वायुम् आकाशे लयं नये-य हैं न्हुँ हा पट् वायुम् आकाशे पविलापयामि । तत आकाशम् अहंकारे संहरेद-ॐ हँ हाँ हा फट् आकाशम् अहंकारे भविलापयामि ॥ॐ अहंकारं प्रकृती प्रविलापयामि । ॐ प्रकृति पर- मात्मनि प्रविलापयामि । ततः शिरसि कर्णिकाकेसरैर्युते अष्टदले पो चन्द्रसनिमं चित्मकाशितं शिवं स्मृत्वा शुद्धचिन्मयो भूत्वा वामक्षित स्थितं कृष्णम् अड्डष्ठपरिमाणकं विमहत्या शिरोयुक्तं कनकस्तेयवाहुकं मदिरापानहृदयं गुरुतल्पकटीयुतं तत्संयोगिपदद्वन्दम् उपपातफरोमकं खड्गचर्मधरं दुष्टम् अधोवक्र दुःसहं पापपूरुपं चिन्तयेत् ॥ य इति वायुरीजं नाभौ एकादशवार स्मृत्वा एनं पापपूरुपं शोपयेद- यमिति वायुवीजमन्त्रस्य फि कन्दकपिः वृहतीछन्दः वायुर्देवता पाप पूरपशोपणे विनियोगः-नाभिकुहरादुत्थितेन महावायुना ॐ य य ये य य य य य य य य ( जत्वा ) ॐ पापपूरुपं शोपयामि ।। १ एव भूतानि सञ्चिन्त्य प्रत्येक प्रविलापयेत् । भुव जल जल वही वहि वायो नमस्पमम् ॥ विलाप्य स्वमहकार महत्त्वेऽप्यक्तिम् । महान्त प्रकृती मायामात्मनि प्रविलापयेत् ॥ २ नाभौ स्मृत्वा मन्दीन यमित्यावरसयुतम् । कृष्ण पटको मनस्य घोषयेत्तच वायुना॥

·- (३११) ॐ मिति अग्निवीजमन्त्रस्य कश्यपऋषिः जगतीछन्दः जातवेदो- ऽनिर्देवता पापपूरुपदहने विनियोगः-मूलाधारादुत्यितेन अग्निकला- पेन नवरन्ध्रप्रविष्टेन ॐ ₹₹₹₹₹₹₹₹₹₹₹ ( जवा) ॐ पापपूरुपं सन्दहामि ।। ॐ मिति वरुणवीजमन्त्रस्य हिरण्यगर्भऋषिः अनुष्टुप्छन्दः वरुणो देवता जीवसन्देहाप्लवने विनियोगः-दग्ध्वा तहक्षिणया नासिकया विरेच्य मूलाधारात्सुषुम्णा मार्गेण कुण्डलिनी सचिदानन्दमयी द्वादशान्तं नीत्वा तत्संसर्गाद्रुतचिञ्चन्द्रमण्डलाद्विगलि- तसुधाधारापूरेण ॐ व व व व व व व व व व (इत्यमृतबीज जप्त्वा) ॐ जीवसन्दोहम् आप्लावयामि ॥ ॐ लमिति पृथिवीवीजमन्त्रस्य ब्रह्माऋषिः गायत्रीछन्दः पृथिवी देवता भस्मपिण्डीकरणे विनियोगः- ॐ ल ल ल ल ल ल ल ल ल ल ल (जात्रा) ॐ अमृतपिण्डाच्छरी- रमुत्पादयामि ।। ॐ हैमिति आकाशवीजमन्त्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायनी- छन्दः परमात्मादेवता अवकाशीकरणे विनियोगः-ॐ हॅहॅहॅहहहहहहहह (जवा ) ॐसावकाशं करोमि ॥ ततः सृष्टिमार्गेण ब्रह्मणः सकाशा. दाकाशादीनि भूतानि उत्पादयेत्-ब्रह्मणः प्रकृतिः प्रकृतेर्महत् महतो. १ रमित्यावरसयुक्त त्रिकोण पहिमण्डलम् । रुद्रयार जपित्या तु निर्ददेवापूरुपम् ।। अन्यमा यमिति बीज पोडशवार रमिति चतु पष्टिवार वमिति द्वात्रिंशद्वार जप्त्वा शोषणादिविधिदर्शितस्तथाप्यन प्रयागे कार्श दीक्षितकृतरुद्रपद्धत्यनुसारेण सर्वाध्यपि वीजान्येकादशवार जप्या शोषणादिविधिक्षक ॥ २ तता हृत्पद्ममध्यस्थाच द्रबिम्बापरे. रितात् । वमित्यशरसयुक्तानिर्गतामृतवृष्टिभि । सुधाबीजेन दहोश भरम सावपरमपी ।। ३ भूबीजेन धनीकृत्य भरम तत्कनकाण्डवर ॥ वीज निर्मल जप्त्वा सावकाश तु कारयेत् ॥

·((३१२) ऽहकारः अहङ्कारादाकाशः आकाशाद्वायुः वायोरग्निः अनेरापः अद्भवः पृथिवी पृथिव्या ओपधयः ओषधीभ्योऽन्नम् अन्नाद्रेतः रेतसः पुरुषः स वा एप पुरुषोऽनरसमयः ॐहॅसः सोहम् ब्रह्मण्येकभूतं जीवं स्वहृदया. म्बुजे संस्थाप्य कुण्डली मूलाधारगतां संस्मरेत् ।। इति भूतशृद्धिः ।। ।। अथ प्राणप्रतिष्ठाप्रयोगः।। अस्य श्रीमाणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ऋपयः ऋग्यजुः• सामानि छन्दांसि जगत्सृष्टिः प्राणशक्तिर्देवता ऑ वीज ही शक्तिः कों कीलकं स्वशरीरे प्राणप्रतिष्ठापने विनियोगः-ॐ ब्रह्मविष्णुमहे- श्वरनापिभ्यो नमः शिरसि । मग्यजुःसामच्छन्दोभ्यो नमः मुग्वे । जगत्स्टथै प्राणशक्यै नमः हृदये। आँ वीजाय नमः लिङ्गे । हीं शक्तये नमः पादयोः को कीलकाय नमः सर्राङ्गेपु । अथ करन्यासा:-ॐ ऑही को मैं क ख ग घ डॅ पृथिव्य- मेजोवाय्वाफाशात्मने ऑ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ॐ आँ ही कोई चॅजन शब्दस्पर्शरूपरसगन्यात्मने ई तर्ज- नीभ्यां नमः। ॐ ऑ न्हीं को उँ टॅटहणे श्रोत्रत्वक्चक्षुर्निवाघाणा- त्मने ॐ मध्यमाभ्यां नमः । ॐ आँ ही कार त थ द धैं नै वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मने ऐं अनामिकाभ्यां नमः । ॐ आँ ही कों ओं पर्फबैंभमें वक्तव्यादानगमनविसर्गानन्दात्मने औं कनिष्ठि- १ युण्डी जीवमाशय परसनासुधामयीम् । संस्थाप्य हृदयाम्मोजे मूलाधारगता स्मरेत् ॥

·(३१३) काभ्यां नमः । ॐ ऑपही को ये ले व प स हैं ॐ क्षे मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तविज्ञानात्मने अः करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः। अथ हृदयादिन्यासा:-ॐ ऑ ही क्रों में फैखे घ ङ पृथि- व्यजीवाबाकाशात्मने आँ हृदयाय नमः । ॐऑही कोई च छ में झं मैं शब्दस्पर्शरूपरसगंधात्मने ई शिरसे स्वाहा । ॐ ऑ ही को उठडेढे] श्रोत्रत्वचक्षुजिहाघ्राणात्मने ऊँ शिखायै वपद् । ॐ ऑ ही क्रॉ ऍ तेथे दें | नॅ वाक्पाणिपादपायूपस्थात्मने ऐकव- चायहुम् । ॐ ऑही को ऑ पॅफंभेमें वक्तव्यादानगमनविसर्गा- नन्दात्मने औं नेत्रत्रयाय वौषट् । ॐआँन्ही को अयरलॅशपसहेलक्ष मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तविज्ञानात्मने अः अस्त्राय फट् । ऑ इति पाश- वीज नाभेरारभ्य पादान्तं न्यसामि । ही इति शक्तिपीजं हृदयादा- रभ्य नाभ्यन्तं न्यसामि । क्रॉ इति अङ्कुशवीज मस्तकादारभ्य हृदयान्तं न्यसामि । ॐ यँ स्वगात्मने हृदयाय नमः। ॐ असगात्मने दोर्मूलाभ्यां नमः। ॐ लॅ मांसात्मने ग्रीवायै नमः। ॐ बृं मेद आत्मने कुतिभ्यां नमः । ॐ रॉ अस्थ्यात्मने दक्षिणकराय नमः । ॐ 4 मज्जात्मने वामकराय नमः । ॐ स शुकात्मने दक्षिणपादाय नमः । ॐ हे प्राणात्मने वामपादाय नमः । ॐ ॐ शक्यात्मने जठराय नमः। ॐ क्षेवीजात्मने आस्याय नमः। ध्यानम्-रक्ताम्भोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरूढाकराजैः पाशं कोदण्डमिक्षुद्भवमयगुणपप्यकुशं पञ्चवाणान् । विभ्राणासकपाळ त्रिनयनलसिता पीनरक्षोरुहाँढ्या देवी वालार्कवर्णा भवतु मुखकरी प्राणशक्तिः परा नः॥

·(३१४) ॐ हृदये इस्तं निधाय-ॐ आँ ही क्रय र ल व शं हाँ हंसः सोई मम माणा इह माणाः ॐ आँ हाँ को य र वैश सँ हँ ॐ हंसः सोहं मम जीव इह स्थितः ॐ आँ हाँ को ये ₹ ल व श प स ॐ हंसः सोहं मम सर्वेन्द्रियाणि इहायान्तु ॐ आँ ही क्रों य ल व श ष स ह क्ष हंसः सोहं मम वामनथाः श्रोत्रघ्राणमाणाः इहैवागत्य स्वस्तये मुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा । पोडश- वारं प्रग जपन् पोडशसंस्कारान्भावयेद-१ ॐ गर्भाधान सम्पाद- यामि २ ॐ पुंसवनं सम्पादयामि ३ ॐ सीमन्तोन्नयनं संपादयामि । ४ ॐ जातकर्म संपादयामि । ५ ॐ नामकरणं संपादयामि | ६ निष्क्रमणं संपादयामि। ७ ॐअन्नप्राशनं संपादयामि । ८ ॐचूडाकरण संपादयामि। ९ ॐउपनयनं संपादयामि । १०१।१२।१३ ॐ ॐ ॐ ॐ वेदव्रतचतुष्टयं संपादयामि । ११ ॐ गोदानं संपादयामि । १५ ॐ व्रतविसर्ग संपादयामि । १६ ॐ विवाहं संपादयामि। इति प्राणप्रतिष्ठाप्रयोगः॥ ॥ अथ अन्तर्मातृकान्यासप्रयोगः ।। अस्य श्री अन्तर्माकान्यासस्य ब्रह्माऋषिः देवी गायत्रीछन्दः अन्तर्मातृकासरस्वती देवता इलोवीनानि खराः शक्तयः पिन्दवः कीलकम् अनुष्ठीयमानश्रीरुद्रपूननपूर्वकरुद्राभिषेकागत्वेन न्यासे विनियोगः ।। १ सहमिति ॥

·(३१५) ऋष्यादिन्यासा:-ॐब्रह्मणे नमः शिरसि ॐगायत्रीछन्दसे नमों मुख ॐ अन्तर्मातृकासरस्वतीदेवतायै नमो हृदि ॐ हल्बीजेभ्यो नमः गुह्ये ॐस्वरशक्तिभ्यो नमः पादयोः ॐविन्दुकीलकाय नमः सर्वाङ्गे ।। प्राणायामंत्रयं कृत्या करण्यासाः ॐ अं क ख ग घ हुँ आँ अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ॐ इँ ज झैं मैं ईतर्जनीभ्यां नमः ॐ ॐ टॅढ्डहण ॐ मध्यमाभ्यां नमः ॐ एँ त य = ध न ऐं अनामि- काभ्यां नमः ॐ ओं प फ मैं औं कनिष्ठिकाभ्यां नमः ॐ अ य र ल व श प स ह ळं ते करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । हृदयादिपडङ्गन्यासा:-ॐ मैं क ख ग घु ऊँ आँ हृदयाय नमः ॐइ च छ ज झ बई शिरसे स्वाहा ॐ उटेंडे हैं ण ॐ शिखायै वपद् ॐ ऐं त य दें धैं न ऐं कवचायहुम् ॐ ओं प फ ब भ में औं नेत्रत्रयाय वौपट् ॐ य र ल व शैं प स ह ळे ते अ: अस्त्राय फट् । ध्यानम्-पञ्चाशल्लिपिभिविभज्य मुखदोईत्पद्मवक्षःस्थलां भास्व- न्मौलिनिवद्धचन्द्रशकलामापीनतुझस्तनीम् । मुद्रामक्षगुणं सुधाव्य- कलशं विद्यां च हस्ताम्बुर्बिभ्राणां विशदमा त्रिनयनां वाग्देवता- १ उच्चायैव ऋषिच्छन्दोदेवताबीजयक्तयः । शिरोवदनद्धपादेषु क्रमता न्यसेत् ।। २ इडया पूरयेप्राणान्स्थरैर्वणश्च कुम्भवेत् । रेचयद्यादिकैर्वर्णस्ततः पिङ्गलया पुनः ।। तथैव पूरण वायो: कुम्मक रेचन पुनः । इडया स्यात्ततो द्वाभ्या पूरणादि वय पुनः ।। प्राणायामत्रय वेव कृत्वा न्यासान्समारभेत् ॥

·(३१६)
माधये ॥ फण्ठस्थपोडशदलपो अकारादिपोटशवराज्यसेतु-
जाँई ऊँ मैं ले लॅ ऍ ऎ ओँ औं अं । हृदयस्थ
भादशदलपद्मे कादिठान्तान्यसेत्-ॐ कॅ खे गॅ चॅ डॅ च छ ज में
है । नाभौ दशदलपमे डादिफान्तान्यसेव-ॐ हैं हैं य
में फै। तदधा लिट्ले पड्दले वादिलान्तान्यसेद । ॐ मैं
य र लें। आधारे गुदे चतुर्दले वादिसान्तान्यसेत्-ॐ श
ललाटे द्विदले ॐ हे क्षे इति द्वौ वर्णो विन्यसेत् ।
ध्यानम्-आधारे रिङ्गनाभौ प्रकटितहृदये तालुमूले ललाटे द्वे पवे
पोडशारे द्विदशदशदले द्वादशाः चतुष्के । वासान्ते बालम पे
डफाटसहिते क्ण्ठदेशे स्वराणा हे क्षे तत्त्वार्थयुक्तं सकलदल्गवं वर्ण
रूपं नमामि ॥ बन्धूफामा त्रिनेत्रा पृथुजघनलसत्कृतिमुद्रक्तवसा
पीनोत्तुङ्गमद्धस्तनजघनभरा यौवनारम्भरुताम् । सर्वालद्वारा
सरसिजवदनामिन्दुसङ्कान्तमौलि धम्मापाचाडशेप्टाभयवरदकराम
म्बिका ता नमामि ॥ वर्णागवर्णमालाही भारती भाललोचनाम् ।
रत्नसिंहासना देवीं वन्देऽह सिद्धमातृकाम् ॥
।। अथ पहिर्मातृकान्यासप्रयोगः ॥
अस्य श्रीवहिहिकान्यासस्य ब्रह्मा ऋषिः देवीगायत्रीन
यदि वासरस्वतीदेवता हलोपीनानि बराः शक्तयः पिदा
-कीलकम् अनुष्ठीयमानश्रीरुद्रपूजनपूर्वकरुद्राभिषेकाद्गत्वेन न्याने
विनियोगः।

·(३१७) ऋष्यादिन्यासा:-ॐ ब्रह्मणे नमः शिरसि ॐ गायत्रीच्छन्दसे नमो मुखे ॐ बहिर्मारकासरस्वतीदेवतायै नमो हृदि ॐ हल्बीजेभ्यो नमः गुह्ये ॐ स्वरशक्तिभ्यो नमः पादयोः । ॐ अँ नमः मौली ॐ आँ नमः मुखे ॐ नमः दक्षिणनेत्रे ॐ ई नमः वामनेत्र ॐ ॐ नमः दक्षिणकर्णे ॐ ॐ नमः वामकर्णे ॐ ॐ नमः दक्षिणनासापुटे ॐ नमः वामनासापुटे ॐ लँ नमः दक्षिणकपोले ॐ लँ नमः वामकपोले ॐएँ नमः ऊर्ध्वदन्तपनौ ॐ ऐनमः अघोदन्तपक्षी ॐ ओं नमः ऊर्बोष्ठे ॐ औं नमः अधरोष्ठे ॐ अँ नमः जिह्वामूले ॐ नमः ग्रीवायाम् ॥ ॐ कॅ* नमः दक्षिणबाहुमूले ॐ ख नमः दक्षिणकूपरे ॐ गं नमः दक्षिणमणिबन्धे ॐ च नमः दक्षिणकराङ्गुलिमूले ॐ ऊँ नमः दक्षिण- करामुल्यग्रे ॐ च नमः वामवाहुमूले ॐ नमः वामकूपरे ॐ अँ नमः वाममणिवन्धे ॐ ॉ नमः वामाङ्गुलिमूले ॐ | नमः वामकरा- दुग्ल्यग्रे ॐ नमः दक्षिणपादमूले ॐ ऊँ नमः दक्षिणनानुनि ॐ | नमः दक्षिणगुल्फे ॐ हूँ नमः दक्षिणपादाङ्गुलिमूले ॐ नमः १ आयो मौलिरथापरो मुखमि ई नेत्रे च कर्णाबु ऊ नासावशपुटे ऋऋ तदनुजी वर्णों कपोलद्वये । दन्ताश्चोधमधस्तथोटयुगल सन्ध्यवराणि क्रमाजिह्वामूलमुदाविन्दुरपरो ग्रीवा विसगीश्वरः ॥ २ कादिदक्षिणतो भुजस्तदपरो वर्गश्च वामो मुजष्टादिस्तादिरनु- क्रमेण चरणौ कुक्षिद्वयं वै पफौ । अंस: पृष्ठभवोऽय नाभिदरं बादिवयं धातवो याद्याः सप्तसमीरणाश्च सपराः शान्तास्तु क्रोडे न्यसेत् ॥ वगगङ्मांसदोस्थिमजाशकाणि धातवः । प्राणशक्त्यात्मपरमात्मोचिताव्यापकास्वमी।

·(३१८) दक्षिणपादाङ्गुल्यग्रे ॐ त नमः वामपादमूले ॐ यं नमः वामनानुनि ॐ नमः वामगुल्फे ॐ धैं नमः वामपादाङ्गुलिमूले ॐ नँ नमः वामपादाकुल्यग्रे ॐ नमः दक्षिणकुक्षौ ॐ नमः वामकुक्षौ ॐ नमः पृष्ठे ॐ मैं नमः नाभौ ॐ में नमः उदरे ॐ य त्वगात्मने नमः हृदि ॐ अमृगात्मने नमः दक्षिणांसे ॐ लँ मांसात्मने नमः ककुदि ॐ व मेद आत्मने नमः वामांसे ॐ अस्थ्यात्मने नमः हृदादि. दक्षिणहस्तान्तम् ॐ 4 मज्जात्मने नमः हृदादिवामहस्तान्तम् ॐ सँ शुक्रात्मने नमः हृदादिदक्षिणपादान्तम् ॐ हूँ माणात्मने नमः हृदादि- वामपादान्तम् ॐ ॐ शवयात्मने नमः उदरे ॐ २ परमात्मने नमः मुखे ॥ ध्यानम्-पञ्चाशद्वर्णभेदैविहितवदनदो पादहृत्कृक्षिवक्षोदेशां भारत- स्कपर्दाकलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् । अक्षसकुम्भचिन्ता लिखि- तवरकरां त्रीक्षणां पद्मसंस्थामच्छाकल्पामतुच्छस्तनजघनभरां भारती तां नमामि ॥ इति वहिर्मातकान्यासमयोगः ॥ ॥ अथ महान्यांसप्रयोगः ॥ छन्दःपुरुपन्यासः-ॐतिर्यग्विलाय चमसायोनाय छन्दःपुरु- पाय नमः शिरसि ॐगोतमभरद्वाजाभ्यां नमः नेत्रयोः ॐ विश्वा- १ यादयो हृदयेऽसेऽय ककुयसे हृदादि च । करपादयुगे न्योदुदयननयोस्तथा । लिपिवर्गाश्चरीरे वे देशिको यतमानसः ॥ २ एते अनादेशे सर्वेऽप्यङ्गुष्ठानामिकाम्या -कार्याः आदेशे तु ययादेशम् ॥

·(३१९) मित्रजमदग्निभ्यां नमः श्रोत्रयोः ॐवसिष्ठकश्यपाभ्यां नमः नासापु- टयोः ॐ अत्रये नमः वाचि ॐ गायव्य छन्दसे नमः अग्नये नमः शिरसि ॐ उष्णिहे छन्दसे नमः सवित्रे नमः ग्रीवायाम् ॐवृहत्य छन्दसे नमः बृहस्पतये नमः अनूंके ॐबृहद्रथन्तराभ्यां नमः द्यावा- पृथिवीभ्यां नमः बाह्रोः ॐ त्रिष्टुभे छन्दसे नमः इन्द्राय नमः मध्ये ॐजगत्यै छन्दसे नमः आदित्याय नमः श्रोण्योः ॐअतिद्धन्दस नमः प्रजापतये नमः लिङ्गे ॐयज्ञायज्ञियाय छन्दसे नमः वैश्वानराय नमः पायौ ॐ अनुष्टुभे छन्दसे नमः विश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः ऊों ॐपङ्गायै छन्दसे नमः मरुद्भयो नमः अष्ठीवतोः ॐद्विपदायै छन्दसे नमः विष्णवे नमः पादयोः ॐविच्छन्दसे नमः वायवे नमः मणिषु न्यूनाक्षराय छन्दसे नमः अयो नमः हस्तद्वयविपर्यासेन मस्तका- दिपादान्तं सर्वाङ्गेषु । इति सर्वानुक्रमसूत्रविहितश्छन्दापुरुपन्यासः॥ अथ बृहत्पराशरस्मृतिविहितः पञ्चाङ्गरुद्राणां न्यासः प्रथमः-- मनोजूतिरित्यस्य आङ्गिरसो बृहस्पतिपिः यजुश्छन्दः विश्वेदेवा देवता हृदये न्यासे विनियोगः । हृदयं स्पृष्टा-ॐ मनोवृतिर्नुप- १ अनूक पृष्टवश्वम् ।। २ मध्यमुदम् ।। ३ अष्ठीवान् जानु ।। ४ प्राणवाया सञ्चारस्थानं नासिका प्राणशन्देनोच्यते॥ ५ वक्ष्यमाणेषु सर्वेष्वगन्यासेषु तत्तदज दृष्ट्वा सर्वे न्यासमन्त्राः सखरा एव न्यस्तव्याः ॥ ६ जूतिज्ञेषतामित्यस्य स्थाने ज्योतिर्जु- षतामित्येव कात्रपाठः एव न्यासपूजादौ प्रतीकेन विनियुक्तमन्त्राः स्वशाखासमघीत. पाठा: पठनीया नपुर्मास्यन्दिनशाखासमधीत पाठा. इति तेषा विशेषः ।

·(३९८) दक्षिणपादाङ्गुल्यग्रे ॐ तँ नमः वामपादमूले ॐ नमः वामजानुनि ॐ दँ नमः वामगुल्फे ॐ धैं नमः वामपादाङ्गुलिमूले ॐ न नमः वामपादाङ्गुल्यग्रे ॐ नमः दक्षिणकुक्षौ ॐ मैं नमः वामकुक्षौ ॐ नमः पृष्ठे ॐ मैं नमः नाभौ ॐ मैं नमः उदरे ॐ यं स्वगात्मने नमः हदि ॐ अमगात्मने नमः दक्षिणांसे ॐ लँ मांसात्मने नमः कबुदि ॐवँ मेद आत्मने नमः वामांसे ॐश अस्थ्यात्मने नमः हृदादि दक्षिणहस्तान्तम् ॐ पॅ मज्जात्मने नमः हृदादिवामहस्तान्तम् ॐ सँ शुकात्मने नमः हृदादिदक्षिणपादान्तम् ॐ हॅ प्राणात्मने नमः हृदादि- वामपादान्तम् ॐ ॐ शल्यात्मने नमः उदरे ॐ परमात्मने नमः मुखे ॥ ध्यानम्-पञ्चाशद्वर्णभेदैविहितवदनदो पादहस्कृक्षिवक्षोदेशा भास्व- -स्कपर्दाफलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् । अक्षसकुम्भचिन्तालिखि तवरकरां त्रीक्षणां पद्मसस्थामच्छाकल्पामतुच्छस्तनजघनभरां भारती तां नमामि ॥ इति वहिर्मादकान्यासयोगः ॥ ।। अथ महान्यांसप्रयोगः॥ छन्दःपुरुपन्यासः-ॐतिर्यदिलाय चमसायोर्ध्वयुधाय छन्दःपुरु- पाय नमः शिरसि ॐगोतमभरद्वाजाभ्या नमः नेनयोः ॐ विश्वा १ यादयो हृदयेऽसऽय ककुद्यस हृदादि च । करपादयुगे न्यसेदुदराननयोस्तया । लिपिवर्णाश्शरीरे खे देशिको यवमानस ॥ २ एते अनादेशे सर्वेऽप्यङ्गुष्ठानामिकाम्या कार्या. आदेशे तु यथादशम् ।।

·अय द्वितीयो न्यास:-याते रुद्रेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्द: को रुद्रो देवता शिखायां न्यासे विनियोगः-घा ते रुद्र शिवा तुनूरपोरापापकाशिनी ।। तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचा- कशीहि ॥१॥ शिखायाम् ॥ अस्मिन्महत्यर्णव इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः वहवो रुद्रा देवताः शिरसि न्यासे विनियोगः-ॐ अस्म्मिन्महत्यावेन्तरिक्ष भुवाऽ अधि ॥ तैपाठं सहस्रयोजनेव धन्यानि तामसि ॥५॥ शिरसि ।। असङ्ख्याता इत्यस्य परमेष्ठी मपि अनुष्टुप्छन्दः बहवो रुद्रा देवता ललाटे न्यासे विनियोगः-ॐ असंख्याता सुहस्राणि ये रुद्राऽ अधि भूम्म्याम् ॥ तेषासहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ॥॥ ललाटे । त्र्यम्बकमिति द्वयोराधस्य वसिष्ठ ऋपिः द्वितीयस्य मजापतित्रपिः अनुषुप्छन्दः व्यम्बको रुद्रो देवता नेत्रयोासे विनियोगः-ॐ ध्यम्पय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्ट्रिवर्द्धनम् । जुरुकमिव बन्धनान्मृत्यो- मुक्षीय मामृतात् ॥ त्र्यम्बकॅय्यजामहे सुगन्धिम्पतिवेदनम् ॥ उर्वारुक- मिव बन्धनादुितो मुक्षीय मामुत- ॥५॥ नेत्रयोः।। ...मानस्तोक इत्यस्य कुत्सऋषिः जगतीछन्दः एको रुद्रो देवता नासिकाया न्यासे विनियोगः-ॐमा नस्तोके तनये मा नुऽ आयुपि मा नो गोपु मा नोऽ अश्वैपु रीरिष८ ॥ मा नौ धीरान्द्र भामिनी वधी विष्मन्तु सदुमिवा हवामहे ॥ ६॥ नासिकायाम् । अवतत्येत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अनुष्टुप्छन्दःएको रुद्रो देवता मुखे ·(३२०) तामाज्यस्य बृहस्पतिय॒ज्ञमिमन्तनोत्त्वरिष्टं य्यज्ञ समिमन्दधातु ॥ विश्व देवासऽडुहमादयन्तामो३म्मतिष्ठ ॥ १३ ।। हृदयाय नमः ।। अवोध्यग्निरित्यस्य बुधगरिष्ठिरापी त्रिष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता शिरसि न्यासे विनियोगः ॥ शिरः स्पृष्ट्वा-ॐ अर्वोद्ध्युग्मि? सुमिधा जनानाम्पति धेनुमिवायुतीमुपासम्। युद्धाऽईवप्रवुयामुजिहाना प्रभा- नव-सिस्रते नाकुमच्छ ॥ ३ ॥ शिरसे स्वाहा ।। मूर्द्धानमित्यस्य भरद्वाजऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वैश्वानरोऽग्निर्देवता शिखायां न्यासे विनियोगः ॥ शिखा स्पृष्ट्वा-ॐ मूनिन्दुिवोऽ अतिथिव्या वेश्वानरमृतऽआजातमुग्निम् ॥ कविसम्म्राजपति- थुिञ्जनानामासन्नापाञ्जनयन्तदुवा? ॥४॥ शिखायै वषट् ॥ माणित इत्यस्य विवस्वानृषिः त्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवताः कवचन्यासे विनियोगः-ॐ मीणि ते वर्मणाच्छादयामि सोम- स्वाराजामूना वस्त्वाम् ।। उरोबरीयोवरुणस्ते कृणोतु जयन्तुन्वार्नु देवामदन्तु ॥ ६॥ कवचाय हुम् । मानस्तोक इत्यस्य कुत्सऋपिः जगतीछन्दः एको रुद्रो देवता अवन्यासे विनियोगः--ॐमानस्तौके तनयमानुऽ आयुपिमानो गोपुमानोऽ अपु रीरिपटा मानौवीरान्चंद्रभामिनीवधीह॒विष्म॑न्तु समित्या हवामहे ॥१६॥ अस्त्राय फट् । इति पञ्चाङ्गन्यासः मथमः॥

·। : (३२१) अथ द्वितीयो न्यासा-याते रुद्रेत्यस्य परमेष्ठी पिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता शिखायो न्यासे विनियोगः-ॐया ते रुद्र. शिवा तुनूरयारापिकाशिनी ॥ तो नस्तन्या शन्तमया गिरिशन्ताभिवा- कशीहि ॥१॥ शिखायाम् ॥ अस्मिन्महत्यर्णव इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः वहयो रुद्रा देवताः शिरसि न्यासे विनियोगः-ॐ अस्मिन्महुच्यावन्तरिक्ष भुवाऽ अधि ॥ तेपाळ सहस्रयोजनेनु धन्यानि तन्मसि ॥५॥ शिरसि ॥ असङ्ख्याता इत्यस्य परमेष्ठी ऋषि मनुष्टुप्छन्दः वो रुद्रा देवता ललाटे न्यासे विनियोगः-ॐ असङ्ख्याता सुहस्राणि ये कुझाड अधि भूम्म्याम् ॥ तेपासहस्रयोजनेषु धन्वानि तन्मसि ॥४॥ ललाटे ॥ त्र्यम्बकामिति दयोराघस्य वसिष्ठऋषिः द्वितीयस्य प्रजापतित्रापि: अनुष्टुप्छन्दः त्र्यम्बको रुद्रो देवता नेत्रयोासे विनियोगः-ॐ ऽयम्बकँय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्ट्रिवर्द्धनम् । जुरुकमिव बन्धनान्मृत्यो- मुक्षीय मामृतात् ॥ध्यम्बकय्यजामहे सुगन्धिम्पतिवेदनम् ॥ उर्वारुक- मिव बन्धनादितो मुक्षीय मामुत- नेप्रयोः । मानस्तोक इत्यस्य कुत्सपिः जगतीछन्दः एको रुद्रो देवता नासिकायां न्यासे विनियोगः-*मा नस्त्तोके तनये मा नुऽ आयुपि मा नौ गोपु मा नोऽ अश्चैपु रीरिपट ॥ मा नौ घीरान्चंद्र भामिनी अधीर्हविष्मन्तृढ़ समित्त्वा हवामहे ॥११॥ नासिकायाम् । अवतत्येत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता मुखे ૨૨ ·(३२२) न्यासे विनियोगः-ॐ अवतत्यु धनुष्टु सहस्राक्षु शतेषुधे ॥ निशीयं- शुयानाम्मुखां शिवो नं- सुमना भव ॥४॥ मुखे । नीलग्रीवा इति'द्वयोः परमेष्ठी कपिः अनुष्टुप्छन्दः बहवो रुद्रा देवताः कण्ठे न्यासे विनियोगः ॥ ॐ नीलग्रीवा शितिकण्ठा दिवा मुद्रा उपस्थिता ॥ तेषाः सहस्रयोजनेषु पन्चानि तन्मसि । ॐ नीलग्रीवा शितिकण्ठो शुर्धाऽ अघ?समाचरा? ॥ तेपो सहस्रयोजनेव धानि तन्मसि ॥४ा कण्ठे ।। नमस्तऽ आयुधायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः एको 'रुद्री देवता प्रकोष्ठयोन्यासे विनियोगः-ॐ नमस्तऽ आयुधायानांतताय घृण्णवे।।उभाभ्यात ते नौ बाहुभ्यान्त धन्वने। मकाष्ठयोः। ये तीर्यानीत्यस्य परमेष्ठी कपिः अनुष्टुप्छन्दः बहवो रुद्रा देयता हंस्तयोासे विनियोगः-ॐ ये तीर्थानि पुचरन्ति 'सकाईस्त्ता निपुङ्गिण- ॥ तेपा० सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि ॥१॥ हस्तयोः॥ नमो वः किरिकेभ्य इत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः सामोष्णिक यजुरुणिम् देवी जगती वा छन्दांसि किरिकादयो मन्त्रवर्णावगवा अन्यतरतो नमस्कारा वहवो रुद्रा देवता हृदये न्यासे विनियोगः-नमो वा किरिफेभ्यो देवाना हृदयेन्भ्यो नमो विचिन्युक्तभ्यो नमो विति- गुरकेभ्यो नमऽ आनिर्हतेश्य-शा हृदये ।। १ मणिय पादुपरिर्परादधोभाग प्रकोष्ठ ॥ - ·. (३२३) नमो हिरण्यवाहव इत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्रैकादशाक्षराणां पजुस्त्रिष्टुप् अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुप् दशाक्षरस्य यजुःपतिरिति छन्दांसि हिरण्यवाद्वादयो मन्त्रवर्णावगता उभयतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता नाभौ न्यासे विनियोगः-ॐ नमो हिर॑ण्यवाहवे सेनान्ये दिशाच पतये नमो नमो बुक्षेभ्या हरिकेशेश्या पशूनाम्पतये नमो । नर्म- शुपिञ्जराय विपीमते पथीनाम्पतये नमो नमो हरिकेशायो- पवीतिनै पुष्टानाम्पतये नम-१॥ नाभौ। इमा रुद्रायत्यस्य कुत्समापिः जगतीछन्दः एको रुद्रो देवता गुह्ये न्यासे विनियोगः-ॐ हुमा मुद्राय तुबसै कपर्दिने क्षुयवीराय प्रभर- महे मुती?॥ यथा शमसहिपढे चतुप्पटे विश्वंम्पुष्टवाड अस्मिन्न- नातुरम् ॥ ॥ गुह्ये ॥ मानोमहान्तमित्यस्य कुत्सऋपिः जगतीछन्दः एको रुद्रो देवता ऊर्वोन्यासे विनियोगः-ॐमा नौ महान्तमुत मा नौऽ अन् कम्मा नुs उक्षन्तमुत मा नेऽ उक्षितम्।। मा नौ वधी पिनरम्मोत मातरम्मान : पियास्तुन्धो रुद्र रीरिपर्ट ।।। ऊर्वोः । एपत इत्यस्य मजापतिपिः सामपनिर्यजुर्जगती छन्दासि रुद्रो देवत्ता जान्चो से विनियोगः-ॐ एप ते रुद्र भाग? सुह स्वस्रा- घिकया त पस्स्व स्वाहैप ते रुद्र भागऽ आयुस्त्त पुY? ॥॥ जान्दो अवरुद्रमित्यस्य प्रजापतिपिः पंक्तिश्छन्दः रुद्रो देवता जलयो- म्यासे विनियोगः-ॐ अब हुदमदीमुहावं देवव्यम्बकम् ॥ या ना ·(३२४) वस्यसुरकरच्या नुढं श्रेयसुस्करुझ्या नो व्यवसाययात् ॥ ४॥ जडेन्योः॥ अध्ययोचदित्यस्य परमेष्ठी ऋषिः पंक्तिश्छन्दः एको रुद्रो देवता कवचन्यासे विनियोग:-अयवोचदधिवक्ता प्रथुमो दैथ्यौ भिषक् ।। अहीच सर्वानुभयुन्सायोश्च यातुधान्योधराची परसुव ।। कवचायहुम् । नमो विस्मिन इत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः पडक्षराणां यजुर्गायत्री पञ्चाक्षरयोर्दैवी पङ्गिः सप्ताक्षरस्य यजुरुष्णिक छन्दांसि विल्मिनादयो मन्त्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता उपकवचन्यासे विनियोगः-ॐ नमो बिल्म्मिनै च कवचिने च नमो धुम्मिणै च वरू- थिनं च नमः श्रुतार्य च श्रुतसेनाय च नमो दुन्दुभ्याय चाहनु- न्याय च ॥ ॥ उपकवचम् ॥ नमोस्तु नीलग्रीवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता तृतीयनेत्रन्यासे विनियोग:-ॐ नमोस्तु नीलग्रीवाय सहस्रा- क्षार्य मीदुप।। अधोयेऽस्यसत्त्वांनोहन्तेभ्यों करुन्नम ॥ मुष्टितो विमुक्तया मध्यमया तृतीयनत्रे ॥ प्रमुञ्चेत्यस्य परमेष्ठी प्रापिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता अस्त्र- न्यासे विनियोगः- ॐ मर्मुश्च धन्यनुस्त्वमुभयोरायोाम् ॥ याच ते हस्तुऽ इपवट परा ता भगवो वप ॥॥ अस्वाय फट् ॥ यएतावन्तयेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः वहवो रुद्रा देवता दिग्बन्धने विनियोगः-ॐय एतान्तश्च भूयास दिर्हा १ जानुगुल्फयोरन्तरालं जा ॥ २ कवचाविपरीतमुपस्वचमिति महार्णवकारानु. पारिणः सवें निबन्धकाराः पदविकाराचा कवचाशी कवनमुरायनमित्यपरे ।।

·(३२५) मुद्रा वितस्त्थिरे ॥ तेषां सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि ॥१॥ दिक्षु विदिक्षु च परस्परं तर्जन्यमुष्टाग्रस्फोटनेन दिग्बन्धः ॥ इति शिखाद्यस्त्रान्तो दिग्बन्धसहित एकोनविंशत्यगन्यासो द्वितीयः ।। अथ तृतीयो न्यास:-ॐ नमो भगवते रुद्रायेति दशाक्षरमन्त्रस्य मजापतिक्रपिः विराट् छन्दः श्रीरुद्रो देवता न्यासे विनियोगः-ॐ नमः मूर्द्धनि नं नमः नासिकायाम् ॐ मो नमः ललाटे ॐ भं नमः मुखे ॐ गं नमः कण्ठे ॐ वं नमः हृदये ॐ ते नमः दक्षिणहस्ते ॐ रुं नमः वामहस्ते ॐ द्रा नमः नाभौ ॐ यं नमः पादयोः इति दशाक्षरमन्त्रन्यासस्तृतीयः॥ अथ चतुर्थो न्योस:-त्रातारमित्यस्य गर्गमपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्री देवतामाच्यां सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ वातारमिन्द्रमपितारमि हवे हवे मुहवः शूरमिन्द्रम्॥ ह्वयामि शुक्रपुरुहूतमिन्द्र स्वस्ति नौ मुघवा धाविन्द्रः॥॥माच्याम् ॥ त्वन्नोऽ अग इत्यस्य हिरण्यस्तूप आङ्गिरस ऋपिः जगतीछन्दः अग्निदेवता आग्नेय्यां सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ त्वौ अग्न्ये तर्व देव पायुभिर्मघोनौ रक्ष तुन्यश्च वन्द्य ॥ वाता तोकस्य तनये गवा- मस्यनिमेष रसमाणस्त नुते ॥॥ आमेय्याम् ॥ मुगन्नुपन्यामित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः वैवस्वती देवता दक्षिणस्यां दिशि सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ मुगन्नुपन्यां प्रदिश नऽ एहि ज्योतिष्मद्धेाजरनऽआयुः ॥ अपैतु मृत्युरमृत मऽ आगाव- वस्वतो नोऽ अभयं कृणोतु ॥ दक्षिणस्याम् । १ सच मुद्रिवाशालिना मान्पादिदिशु वक्ष्यमाणमः कार्यः ।।

·(३२६) अमुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतिर्मपिः त्रिष्टुप्छन्दः नितिर्देवता नैर्ऋत्यां सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ अर्मुन्वन्तुमर्यजमानमिच्छ स्तनस्येत्त्यामन्निहि तस्करस्या! अन्न्यमुस्म्मदिच्छ सा तेऽडत्या नौ देवि निर्वते तुभ्यमस्तु ॥शा नैत्याम् ॥ तत्त्वायामीत्यस्य शुनाशेषज्ञपिः निष्टुप्छन्दः वरुणो देवता पतीच्या सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ तत्वा यामिनहर्पणा वन्दमानुस्त्तदाशास्त्तु यज॑मानो हुविभि-अहेडमानो वरुणंह बोद्धपुरंशास मा नुऽ आयुट प्रमोपी ॥ प्रतीच्याम् । आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वायव्यां सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐआ नौ निपुति- शुतिनीभिगद्धरः सहु- त्रिणीभिरुपयाहि युतम् ॥ वायोऽ अस्म्मिन्त्सर्वने मादयस्व यूयम्पात स्वस्तिमिदं सदा ना ३६॥ वायव्याम् || घयह सोमेत्यस्य वन्धुत्रपिः गायत्रीछन्दः सोमो देवता उदीच्या सम्पुटीकरणे चिनियोगः-ॐ घुयह सौम ब्रुने तनु मर्नस्तम्पु विन्ध्रत ॥ मुजावन्तः सचेमहि ॥५॥ उत्तरस्याम् ।। तमीशानमित्यस्य गौतमऋषिः जगतीछन्दः ईशानो देवता ऐशान्यां सम्पुटीकरणे विनियोग:-ॐ तमीशानुजगतस्तस्त्युपस्पति- न्धियञ्जिन्यमवसे हुमहे वयम्॥ पूषा नो यया धेर्दसामसदुधे रैक्षिता पायुरदब्ध: स्वस्त्तये ॥ ऐशान्याम् ।। अस्मे द्रा इत्यस्य मगायमपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ऊ यां सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ अस्म्मे रुद्रा मेहना पर्वतासो हत्ये ·(३२७) मरहतौ सुजोपाट ॥ य? शसते स्तुव॒ते धायि पुजा इन्द्रज्योधात असम्पॉ२७ अवन्तु दुवा? ॥ ऊर्धायाम् ॥ स्योना पृथिवी त्यस्य मेधातिथिमपिः गायत्रीछन्दः अनन्तो देवता अधोदिशि सम्पुटीकरणे विनियोगः-ॐ स्योना पृथिवि नो भवान- क्षरा निवेशनी ॥ यो न शम्मै सुप्रथाट ॥॥ अघोदिशि ॥ त्रातारमित्यस्य गर्गऋपिः त्रिष्टुप्उन्दः इन्द्रो देवता माच्या नम- स्कारे विनियोगः-ॐातारमिन्द्रविनारमिन्दुः हवे हवे मुहबई शूरमिन्द्रम्' ।। होमि शुक्म्पुरुहूतमिन्द्र स्वस्ति नो मघा धाविन्द्र-॥५॥ इन्द्राय नमः ॥ स्वन्नोऽअग्न इत्यस्य हिरण्यस्तूप आशिरस ऋषिः जगतीछन्दः अनिर्देवता आग्नेय्यां नमस्कारे विनियोगः-ॐत्वनौ अग्ग्रेऽ त देव पायुभिर्मघोनौ रक्ष तन्वश्च धन्य ॥ त्राता तोकस्य तनये गामुस्प- निमप रक्षमाणुस्त्तवं व्रते ॥३॥ अप्रये नमः ॥ सुगनुपन्थामित्यस्य प्रजापति सपिः त्रिष्टुप्छन्दः वैवस्वतो देवता दक्षिणस्यां दिशि नमस्कारे विनियोगः-ॐ सुगन्नुपन्था मदिशं नऽ एहि ज्योतिष्मद्धे नरन्न आयुः।। अपैतृ मृत्युरमृतं म आगाद्वैवखतो नोड अभयं कृणोतु ॥ यमाय नमः ॥ अमुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतिक्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः नितिर्देवता नैत्यां नमस्कारे विनियोगः-ॐ अमुन्चन्तुमर्यजमानमिच्छस्तनस्य- स्यामधिहि तस्करस्य ।। अन्यमरम्पदिच्छ सा तऽ हुत्या नौ देवि निर्माते तुभ्यमस्तु ॥३॥ निधनये नमः ।। तत्वायामीत्यस्य शुनःपमपिः त्रिष्टुप् छन्दः वरुणो देवता मतीच्यां नमस्कारे विनियोगः-ॐ तत्त्वो यामि ब्रहर्पणा बन्देमानु- ·(१२८) स्त्तदास्त यजमानो हविम्भि- ॥ अहेडमानो वरुणेह बोद्धयुरुशासु मा नुs आयुर्ट प्रमोपोट । वरुणाय नमः ।। आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठकपिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वायव्यां नमस्कार विनियोगः-ॐ आ नो नियुद्धि-शुतिनीभिरद्ध। सहुत्रिणीभुिरुप याहियुज्ञम् ॥ बायोऽ अस्म्मिन्त्सर्वने मादयख यूय- म्पांत सस्वस्तिभिर्ट सदो नाता वायवे नमः ।। वयमसोमैत्यस्य वन्धुक्रपिः गायत्री छन्दः सोमो देवता उदीच्यां नमस्कारे विनियोगः-ॐ यह सौम ते तव मनस्तनूपु विन्ध्रता प्रजान्त सचेमहि || कुवेराय नमः ॥ तमीशानमित्यस्य गौतमऋपिः जगतीछन्दः ईशानी देवता ऐशान्यां नमस्कार विनियोगः-ॐ तमीशानुञ्जर्गतस्तस्त्युपस्पर्तिन्धियन्चिम वैसे हूमहे घुयम् ॥ पूपा नो यथा वेदसामसद्धे रक्षिता पापुरदब्ध स्वस्चयें ॥३६॥ ईशानाय नमः ।। अस्मे द्रा इत्यस्य प्रगायपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ऊ यां नमस्कारे विनियोगः ॐ अस्म्म मुद्रा मेहना पर्वतासो नुहत्ये भरैः हूतौ सुजोपाट ॥ य? शसते स्तुवते धार्यि पुज्रा इन्द्रज्येष्ठाऽ अम्माँ२ अंवन्तु देवा? ||: ब्रह्मणे नमः ॥ स्योना पृथिवीत्यस्य मेधातिथिर्कपिः गायत्रीछन्दः अनन्तो देवता अघोदिशि नमस्कारे विनियोगः-ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशंनी ॥ यच्छी नु शर्म सुप्रथाः ॥१॥ अनन्ताय नमः ।। इवि सम्पुम्टनमस्काराख्यो न्यासश्चतुर्थः ।।

·. (३२९) अथ पञ्चमो न्यासः-यजाग्रत इति पढेचंशिवसङ्कल्पसूक्तस्य शिवसङ्कल्पक्रपिः विष्टुप्छन्दः मनो देवता हृदये न्यासे विनियोगः- मुष्टिविनिर्गताङ्गुष्ठी संयुक्तौ कृत्वा हृदये संस्थाप्य-ॐ यज्जाग्तो दूरसुदति देवन्तर्दु मुसम्य तथुवैति ॥ दूरङ्गमञ्ज्योतिपाञ्ज्योतिरेक- तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु लायन कम्मापण्युपसौ मनीषिणो यज्ञे कृण्वन्ति चिदर्थेषु धीराः ॥ यदपूर्वष्यक्षमुन्त? पुजानान्तन्मे मन शिवसङ्कल्पमस्तु ।। यत्मज्ञानमुत चतो धृतिश्च यज्योतिरुन्तरमृते. म्मनासु।यसम्मानऽ ते किञ्चन कर्म कियते तन्मे मनः शिवसंक- ल्पमस्तु ।।जयेनेदम्भूतम्भुवनम्भविष्ष्यत्त्परिगृहीतममृतेन सर्वम्।। येन मुजस्तायते सुप्सहोता तम्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ।। यस्म्मिनच: साम यपि यस्म्मुिन्मतिष्ठिता रथनाभाविषुारा ।। यस्मिवित्त सर्चमोतम्मनानान्तन्मे मन-शिवसङ्कल्पमस्तु ।।। सुपारपिरश्वानिव यन्मनुष्प्याननीयतुभाशुभिर्वाजिनऽ इव।। हुत्मति- वय्यदीजरञ्जीवन्तन्मे मनः शिवसङ्कल्प्पमस्तु।। हदयाय नमः। सहस्रशीति पोहशर्चस्य पुरुषसूक्तस्य नारायणपुरुष ऋषिः आधानां पञ्चदशानामनुष्टुप्छन्दः यज्ञेन यज्ञमित्यस्यात्रिष्टुप् छन्दः जगदीजं पुरुषो देवता शिरसि न्यासे विनियोगः । मुष्टिविनिर्गताछौ संयुक्तौ निस्तर्जनीको ललाटे कृत्वा- ॐ सुहस्रशीर्षा पुरुष: सहलात? सहस्रपात्॥सभूमिह सर्वतस्पुत्वा यतिष्ठदशाङ्गुलम् ॥॥ पुरुपऽ एवेदः सई य्यद्भूतं य्यर्च भाष्यम् ।। १ काण्वशाखायर्या खेकस्या एव ऋचः शिवसल्पहटायाः समाम्नावस्यात् यजामत इत्येकया ऋचा हृदयन्याय इति काम्वाना विशेषः ।।

·(३३०) जुतामृतत्त्वस्पेशानी यदन्नैनातिरोहति ॥॥ एतावानस्य महिमानो ज्यायाँशु पूरुषट्पादौस्य विश्वा भूतानि विपादस्यामृतन्दुिवि ।। त्रिपादूर्द्धऽ उर्दुत्पुरुषः पादौस्यहाभपुन-॥ ततो विष्वङ्घनाम- साशनानगुनेऽ अभि॥ ततो विराईजायत विराजोऽ अधिपूरुषटग स जातोऽअय॑रिच्यत पुश्चाद्भुमिमयो पुरातायुज्ञासर्बहुतु८ सम्भृतम्पृपदाज्यमाप स्त्ताचक्र वायुष्यानारण्या ग्राम्याश्च ये ।। तस्म्मायुशरसर्चहुतs ऋचट सामानि जज्ञिरे ॥ छन्दांसि जज्ञिर तस्मायजुस्तस्म्मादजायत। तस्म्मादश्वोऽ अजायन्तु ये के चौभु यादतगावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्मान्जाताऽ अंजावर्य- तं युज्ञम्बुर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषातमत। तेन दुवाऽ अयजन्त साद्धयाऽ ऋषयश्च या।। यत्पुरु¥ध्यदधुकतिघा कल्प्पयन्। मुखदिमस्या सीरिकम्याहू किमूरू पादाऽ उच्यते।।माबाहमणासस्य मुखमासीवाहू राजन्य- कृत?॥ कुरू तदस्य यद्वैश्य- पुड्या शूद्रोऽ अनायता। चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः मूर्योऽअजायत । श्रोत्राहायुश्च पाणच मुखांदमिरजायत।नाभ्योऽ आसीदन्तरित शीर्णो चौ? सम पर्चता। पद्धया म्भूमिर्दिश श्रीवात्तर्या लोकाँ२७ अकल्प्पयन्।।। यत्पुरुषेण हविषा देवा युज्ञमतन्धन ॥ घुसन्तोस्यासीदाज्यवीपमा हुप्म? शुरछवि।सुप्सास्स्यासन्परिधयुनि? सुप्ससुमिध-कृता?।। देवा यद्दचन्तन्वानाऽ अनुपुरुपम्पम् ॥ युज्ञेन युजर्मयजन्त वास्तानि धर्माणि प्रथमान्यांसन्॥ते हु नाम्महिमान- सचन्तु यत्र पूर्व साक्ष्या) सन्ति दे॒वा? ॥ ॥ शिरसे स्वाहा ।।

·(३३१) अन्यः सम्भृत इति पट्टचस्य उत्तरनारायणस्य नारायणपुरुषत्रापि: आद्यानां तिसृणां त्रिष्टुप्छन्दः चतुर्थपश्चमयोरनुष्टुप्छन्दः अन्त्याया- त्रिष्टुप्छन्दः आदित्यो देवता शिखायां न्यासे विनियोगः मुष्टिपुटौ करौ कृत्वाधावधः प्रसक्ताग्रौ कनिष्ठ चोर्ध्वतः प्रसक्ताये कृत्वा शिखा स्पृष्ट्वा-ॐ अद्भध? सम्भृतः पृयिध्यै रसांच्च विश्वकर्मण: सर्पवर्चताग्ने तस्स्यु चष्ट्र विदधदूपमैति तस्मय॑स्य देषुचमाजान- मग्ने । ॥ वेदाहमेतमपुरुपम्मुहान्तमादित्यवर्णन्तमसढ़पुरस्तात् ।। तमेव विदित्वाति मृत्युपैति नान्य? पन्या विद्यते यनाय।।।पुजा- तिश्चरति गम्भँऽ अन्तरर्जायमानो बहुधा विजायते।।तस्य योनिम्परि- पश्यन्ति धीरास्तरिम्मन्ह तस्युर्भुवनानि वियो। यो देवेभ्य॑s आतपति यो देवानाम्पुरोहित ॥ पूर्बो यो देवेभ्यो जातो नौ रुचायु ब्राहमये॥ ॥ रुचम्याहमञ्जनयन्तो दे॒वाऽ अग्ग्रे तर्दछन् । यस्चैव- म्बाहमुणो विद्यात्तस्य देवाऽ असुन्दशै ॥ श्रीश्च ते लक्ष्मीच पत्वन्यावहोरान्ने पार्श्वे नक्षेत्राणि रूपमश्विनौ यार्चम् ॥ हुण्णन्नि- पाणामुम्मऽ इपाण सर्वलोकर्मऽ इपाण ॥9॥ शिखायै वषट् ॥ आशुः शिशान इति द्वादशर्चस्पामतिरथस्य अमतिरथऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवना कवचन्यासे विनियोगः। ॐ आशुलं शिशानो चूपभो न भीमो घनान? क्षोभणश्चर्पणीनाम् ।। सुकन्दनो निम्पिड़ एकवीर? शुत सेनाऽ अजयत्साकमिन्द्रामा सन्दनेनानिमिपेण जिष्णुनो युटारेणे दुश्च्यवनने धृष्ण्णुना ॥ तदिन्द्रेण जयतु तत्स- हूद्धेप्युधो नरऽ इपुंहस्तेन पृष्णlines हस्ते स निपुङ्गिभि- धुशी सस्रष्टा स युधः इन्द्रौ गुणेन ।। सुमुष्टुनिस्सौमुपा हिशुद्धघु- ·(३३२) अर्धन्या प्रतिहिताभिरस्ता॥साबृहस्प्पत परिदीया रयैन रक्षोहा- मित्रारऽ अपुवार्धमान ॥ प्रभुञ्जन्त्सेना प्रमृणो युधाजन्नुस्म्मा कमध्यविता रयानाम् ॥४॥ वलविज्ञाय स्त्यावर प्रवीर८ सई- खान्चाजी सहमानऽ उग्न? ॥ अभिवीरो अभिसत्वा सहोजा जैन मिन्ट रयमातिष्ठ गोवित्॥३७॥ गोत्रुभिर्दडोविदं बज्रबाहुजयन्तमम अमृणन्तुमोजसा।। हुम संजाताऽ अनु वीरयडुमिन्द्र सखायोऽ अनु सा रभवम् ।।३।।। अभि गोत्राणि सहसा गाईमानौ दुयो वार? शुतमंन्युरिन्द्रः ॥ दुश्च्यवन? पृतनापार्ड युद्धयो रम्मा सेना अवतु प्रयुत्सु ॥७॥ इन्द्रऽ आसान्नता बृहस्पतिर्दक्षिणा युज? पुर एंतु सोम । देवसेनानामभिमझतीनामयन्तीनाम्मुरुतो यन्त्वम्।। ॥ ॥ इन्द्रस्य वृष्णो धरुणस्य राज्ञऽ आदित्यानी मुरुता शर्ट उग्यम्।। मुहानसाम्भुवनस्युवानाडोपौ दुवानाञ्जयतामुदस्त्यात् ।। उद्धर्पय मघमायुधान्न्युत्सत्वनाम्मामझानाम्मनांसि ॥ उर्दूत्रहन्चा- जिनां हाजिनान्यद्रयांना जयंतीय्यन्तु घोपटि ॥४ा अस्म्माकुपिन्द्र सम्मृतेषु द्धजेप्प्यस्म्माऊँय्याऽ इपस्चा जयन्तु ॥ अम्माकै घुराि उचरे भवन्वसम्माँर देवा ऽअवता हवेषु ॥ अमीपाश्चित्तम्म- तिलोभयन्ती राहाणाहव्याप्य परहि। अभिग्राहि निर्दह दृम शौक रुन्धेनामिास्तमसा सचन्ताम् ॥ ॥ कवचाय हुम् ।। अङ्गुष्ठी मसक्ताग्रौ तर्जन्यौ च त्रिकोणवत्कृत्वा मूर्ध्नि पश्चान्मुखं कृत्वा उभयपार्श्वतः करौ हृदन्तं नयन्कवचं न्यसेत् ॥ विभ्रादित्यस्य विभ्राद सौयफपिः जगती छन्दः सूर्यो देवता उदुः त्यमिति विसृणां प्रस्फवापिः गायत्री छन्दः सूर्यो देवता तम्मत्वन- इत्युचार्य ·- (३३३) थेत्यस्य ब्रह्मस्वयंभूक्रषिः जगती छन्दः विश्वेदेवा देवता अयं वेन इत्यस्य ब्रह्मस्वयंभूक्रषिः त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता चित्रमित्यस्य ब्रह्मस्वयंभूक्रपि:त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता आन इत्यस्य अगस्त्य ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता यदद्येत्यस्य श्रुतकक्षमुतङ्कक्षासपी गायत्री छन्दः सूर्यो देवता तरणिरित्यस्य प्रस्कण्वऋषिः गायत्रीछन्दः सूर्यो । देवता तत्सूर्यस्येतिद्वयोः कुत्सऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता बण्महा- नितिद्वयोर्जमदमिर्जपिः आधस्य बृहतीछन्दः द्वितीयस्य सतोबृहती- छन्दः सूर्यो देवता श्रायन्त इवेत्यस्य नृमेघऋपिः बृहतीछन्दः सूर्यो देवता अद्यादेवा इत्यस्य कुत्सऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवत्ता आक- प्णेनेत्यस्य हिरण्यस्तूप आङ्गिरस ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता नेत्रत्रयन्यासे विनियोगः-अधुिन्भाड् वृहरिपबतु सोम्म्यम्मद्धायुईधं- घ्युज्ञप॑तावविहुतम्।। वातजूतो योऽ अभिरक्षति कमना पुजा पोप पुरुधा धिराजति ॥ॐ ॥ उदु त्यञ्जातवेदसन्दुवं बहन्ति केतवःहुशे विश्वाय सूर्य्यम्।।३॥ येना पावक चक्षसा भुरुण्यन्तुञ्जनाँरऽ अर्नु । स्वं वरुण पश्यसि ॥१॥ देव्यावद्धर्म्युs आर्गत स्थैन सूर्य त्वचा ॥ मद्धा यक्षा समजाये ॥ तम्पुक्क्नथायं नश्चित्रन्देवानाम् ॥१॥ तम्पुकना पूर्ण विश्वमा ज्येष्ठतांतिम्बढुिपर्दछ स्वर्षिर्दम् ॥ प्रतीचीनं घुजनेन्दोहसे धुनिमाशुञ्जय॑न्तुमनुयासुधद्धसे ॥ ४॥ अयं चुनश्चौदयुत्नगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो डिमानें ॥ इममपा सहमे सूर्यस्यु शिशुन्न विप्पा मुतिभीरिडन्ति||चित्रन्देवानामुर्द- गादनीकुश्चक्षुम्मित्रस्य वरुणस्याग्ने?।। आपा द्यावापृथिवीऽ अन्त- ·(३४) रिक्षा सूर्यऽ आवमा जगतस्तुरस्त्युपश्च ॥६॥ आ नऽ इडाभिर्विद मुशस्ति विश्वानरर्ट सविता देवऽ एतु ।। अपि यथा युवानो मत्संथा नो विशुञ्जगदभिपित्वे मनीपा- ॥४॥ यद्य कर्च वृत्रहन्नुदगांड अभिमूसिवन्तर्दिन्द्र तु घशातरणिधूिश्वदर्शतो ज्योतिकृदेसि सूर्य। विश्वमाभाति रोचनम् ||॥ तत्सूर्यस्य देवत्वन्तन्महित्व- म्मुद्ध्याकर्षिततः सञ्जभार ॥ युदेदयुक्त हुरित सुधस्त्थादादात्री धास्तिनुते सिमसमपातस्मिंन्त्रस्य वरुणस्याभिचक्षे सूर्यो सुपरणुते योपस्थे । अनन्तमुन्यदुर्शदस्य पार्ज कृष्ण्णमुन्न्यद्धरितुद सम्भ- रन्ति॥ ॥ वण्मुहारऽ असि सूर्य चंदादित्य महौ २७ असि॥ मुइस्तै सुतो महिमा पनस्यतेद्धा देव मुहाँ२5 असि॥७॥ बद्ध सूर्य श्रवसा मुंहार असि सुन्ना देव मुहरऽ असि।। मुन्ना देवानीमसुर्य पुरो- हितोपभुज्योतिरदयिम् ॥॥ श्रायन्तऽ इबु सूर्य विश्वेदिन्देस्य भक्षत ॥ वसूनि जाते जनमानुऽ ओजसा प्रति भागन्न दीधिम 18 अया देवाऽ बदिता सूर्यस्य निर ईसट पिपृता निरवयात् ॥ वनौ मित्रो वरुणों मामहन्तामदिति सिन्धुः पृथिवीऽ उत यौ? ॥" आ कृष्णेन रजसा धर्मपानो निवेशयन्त्रमतुम्मयश्च ॥ हिरण्ययन सविता रथेना'देवो यांति भुवनानि पश्यन् ।। नेत्रत्रयाय वौषट् । नेत्रोन्मुखं इस्तं कृत्वा असक्तमकुष्ठं कनिष्टिकां च कृत्वा मध्यम किश्चित्मसार्य इत्तरागुली नमयन नेत्रेषु न्यसेत् ॥ १ विमास्यादिकं भुवनानि पश्यन् इत्यन्त 'मतीकचोदिताभिस्तसभिः सहस्सा दार्चमनुवाकं जपला नेत्रत्रये न्यसेत् ।।

·(३५) .. नमस्ते रुद्रति शतरुद्रयाख्यस्य रौद्राध्यायस्य परमेष्ठी ऋपिः देवा ऋपयः प्रजापतिर्वा ऋषिः, नमस्ते रुद्रेत्यस्य गायत्रीछन्दः याते रुद्रे त्यादीनां तिमृणामनुष्टुप् छन्दः अद्ध्यवोचदधीत्यादितिमृणां पङ्गि- श्छन्दः नमोऽस्तु नीलग्रीवायेत्यादिसप्तानामनुष्टुप्छन्दः मानो महान्त- मितिद्वयोः कुत्सोऽपि ऋपित जगती छन्दः सर्वासामेको रुद्रो देवता नमो हिरण्यवादव इत्यादिद्रापेत्यन्तः प्राक्तनेषु चतुरक्षराणां यजुपां दैवी बृहतीछन्दः पञ्चाक्षराणां दैवी पङ्गिः पडक्षराणां दैवी त्रिष्टुप् यजुर्गायत्री वा सप्ताक्षराणां दैवी जगती यजुरुठिणग्वा अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुप् माजापत्या गायत्री वा नवाक्षराणां यजुर्वृहती आसुरी जगती वा दशाक्षराणां यजुः पङ्गिः एकादशाक्षराणां यजुनिष्टप् आसुरी पशिर्वा 'द्वादशाक्षरांगां यजुर्जगती आमरी बृहती वा पाजापत्योणिवा सामगायत्री बा चतुर्दशाक्षरस्य सामोष्णिक नमी हिरण्यवाहव इत्यादीनां श्वपतिभ्यश्ववो नम इत्यन्तानां यजुषां हिरण्य- बाहुः सेनानीदिशाम्पतिरित्यादिमंत्रवर्णावर्गतनामका उभयतो नम- स्कारा बहवो रुद्रा देवताः नमो भवायच रुद्रायचेत्यादीनां पखिदते चत्यन्तानां यशुपां भवादयो मन्त्रलिङ्गावगता अन्यतरवो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः नम इषुकृद्भ्यो धनुष्कृयश्ववो नम इत्यस्य यजुप उभयतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः नमो हिरण्यवाहव इत्यादयो नमस्तिष्ठन्यो धावण्यश्ववो नम इत्यन्ता द्वन्द्विनः नमः सभाभ्य इत्या- दयोनम आनिहतेभ्य इत्यन्ता जाताख्याः नमो वः किरिकेभ्य १,नमो हिरण्यवाहव इत्यादीना यजुषामनियताक्षरताच्छन्दोनास्तीत्येकेषा मते, पिङ्गलमते तु एकक्षिरप्रभृत्येकैकाक्षरद्धया नियताक्षराणा पडधिकशताक्षरपर्य-तानो यजुषा छन्दोविशेष नियमोऽस्त्येव ।। २ नमो य. किरिक्य इति चतुर्दशाक्षर सामोरिणगेक. मेव । तत्र देवतामन्त्रवर्णादेवचतुर्यन्ता: प्रसिद्धाः । ३ चतु-पष्टिकाण्डकात्मको रोद्रा- ध्याय इति काण्वाना विशेष ॥

·(३३६) इत्यादीनामनिवायुसूर्यहृदयभूतव्याहृतीनाम् अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः द्रापे इत्यस्या उपरिणबृहतीछन्दः इमारुद्राये- त्यस्याः कुत्सोपि ऋपिः जगतीछन्दः यात इत्यस्या अनुष्टुप्छन्दः परिन इति द्वयोखिष्टुप्छन्दा विकिरिद्र-सहस्राणीतिद्वयोः अनुष्टु- प्छन्दः सप्तानामेको रुद्रो देवता असङ्ख्यातेत्यादिना दशानामनुष्टुः प्छन्दः बहवो रुद्रा देवता नमोस्तु रुदेभ्य इत्यादीनां त्रयाणा यजुषा धृतिश्छन्दः बहवो रुद्रा देवताः सकलाध्यायस्य शतशीर्षों रुद्रो वा देवता अवन्यासे विनियोगः-ॐ नमस्ते रुद्र मन्यवऽ उतो तुऽ इषवे नर्म- | बाहुभ्यामुत ते नम- I या ते रुद्द शिवा तनूरपोरा पोपकाशिनी ॥ तया नस्तुन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभित्र कशीहि ॥३॥ यामिपुगिरिशन्तु हस्ते बिभर्फास्तवे ॥ शिवाङ्गिरिव तार माहि.सीट पुरुपञ्जगत् ॥॥ शिवेन वर्चसा वा गिरिशाच्छी बदामसि ॥ यो नुढं सर्वमिज्जगदयक्ष्मः सुमना ऽअसत् ॥1॥ अद्ध्यवाचदधिवक्ता प्रयुमो दैव्यो भिषका अहीच सर्वाचम्भयुन्स- धाश्च यातुधान्योधराची परामुव ॥ ॥ असौ यस्ताम्म्रोऽ अरुण जुत बुभ्रु? मुमगलाये चैन मुद्राऽ अभितो दिक्षु श्रिता? संहस्रशो- वाट हेदेऽ ईमहे ।। असौ योवुसम्पति नीलग्रीवो बिलोहितः || जुतै गोपाऽ अदृश्शून्न श्रनुदायट स दृष्टी ऍडयाति न८ नमोस्तु नीलग्रीवाय सहघाक्षाय मीपै ॥ अथो येऽ अस्य सचानो. इन्तेभ्यो करन्नम-मधु घवनस्त्वमुभयोराचन्योर्णाम् ॥ याश्च ते हस्तः इपर्ट पराता भंगवो वपन विज्युन्यर्नु कदिनो विशल्ल्यो वाणवार उता। अनैशनस्य या इपवऽ आसुरस्य निपट्टषि? ॥ ॥ या ते हेतिम्मीदुष्टम इस्तै बभूव धर्नु ।

·(३३७) तयास्म्मान्विश्वतस्त्वमयुक्ष्मया परिभुज ॥१॥ परि ते धन्वनी हुतिरस्म्मान्णक्तु विश्वत अथो वऽ ईपुधिस्तवारेऽ अम्मभिधेहि तम् ॥५॥ अवतन्य धनुष्ट सहस्राक्षु शतेपुधे ॥ निशीय शुल्ल्याना- म्मुखा शिवो नं- सुमना भव ॥ १३ ॥ नमस्तऽ आयुधायानांतताय धृष्णवे। उभाभ्यामुत ते नो वाहुन्भ्यान्त धन्वने ॥१६॥ मा नौ महान्तमुत मा नोऽ अद्भुकम्मा नुऽ उन्तिमुत मानऽ उक्षितम् ।। मान वधी: पितरम्मोतमातरम्मान:प्णियास्त्तुचारुद्ररीरिप: ॥॥ मा नस्तोके तनय मा नुs आयुपि मा नो गोपु मा नोऽ अश्वेषु रीरिपत। मानों धीराचंद्र भामिनो व हविष्म॑न्तु समित्या हवामहे ।। नमो हिरण्यवादये सेनाक्ये दिशाभुपतये नमो नमो वृक्षेभ्यो हार- केशेभ्य:पशूनाम्पतये नमोनमः: शुटिप्पजंगयुत्त्विपीमतेपथीनाम्पतये नमोनमोहरिकेशायोपवीतिनैपुष्टानाम्पतये नमोनोवग्भ्लुशायमाधि- नेन्नानाम्पतयेनमोनमोभुवस्य॑हुत्यैजगताम्पतयेनमोनमोरुद्रायांततायिने क्षेत्राणाम्पतयेनमोनम : सूताया हेन्त्यैवनानाम्पतयेनमोनमोरोहिताय स्त्थपतये वृक्षाणाम्पतये नमोनो भुवुन्तयैवारिखस्कृतायौपंधीनाम्पतये नमोनमा मन्त्रिणेवाणिजायुकसाणाम्पतयनमोनमऽसुच्चै?पायाकन्दर्यते पत्तीनाम्पतयेनमोनम-कृत्स्नायुतयाधातुसचनाम्पतयेनमोनमुसई- मानायनियाधिन आयाधिनीनाम्पतयेनमानौनिषङ्गिणककुभार्य स्तेनानाम्पतये नमोनमौनिचेरवैपरिचरापारपण्यानाम्पतये नमोनमो श्चतपरिवञ्चतेस्त्तायूनाम्पतयनमोनमानिपुतिर्णऽइपुधिमततस्कराणा- म्पतयेनमोनम- सृकायिभ्योजिघासयोमुण्णुताम्पतये नमानी २२ ·(३३८) सिमद्भयो नक्तुचरंद्योविकुन्तानाम्पतयेनम-धानमs उपाणीपिणगिरिचरायकुलुचानाम्पतयेनमानमऽ इघुमड्योधन्यायि- भ्यश्चवोनमोनमऽ आतन्वानेभ्य- प्रतिदानेभ्यश्चवो नमोनमs आयच्छद्भपोस्यद्भयश्चवानमोनमौविसृजद्भचौवियशवो नमोनम- स्वपद्भयोजाग्ग्रंद्रयश्चवा नमोनमुदंशयानेभ्युऽआसीनभ्यश्चवो नमो नमस्तिष्षुद्योधावयश्चवोनमोनम-सुभाभ्यं-सभापतिभ्यश्चवो नमो नमोश्वेभ्योश्वपतिभ्यश्चवो नमोनमऽ आव्यापिनीभ्योधिविध्यंन्ती- भ्यश्चवोनमोनमुऽ उगंणाभ्यस्त हुतीयवधोनमोनमोगुणेभ्यो गुण- पतिब्भ्यश्चवो नमोनमोबातेभ्योवातपतिभ्यश्चवोनमोनमो गृत्सैब्भ्यो गृसंपतिभ्यश्चवो नमोनमा धिरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्चवो नमोनमः सेनाभ्यः सेनानिब्भ्यश्चवोनमोनमारथियोऽअरुथेभ्यश्चवोनमोनम- चनृभ्य-सहीतम्यश्चयो नमोनोमुहद्भ्योऽ अब्भुकेभ्यश्चयो नम-॥ नमस्तक्षश्योरथकारेभ्यश्चवी नमोनमःकुलगिया कुमारेभ्यश्चयो नमो नो निपादेश्य-- पुञ्जिष्टेभ्यश्चयो नमो नर्म- श्रुनिभ्यो मृत्युभ्यश्चवोनमोनमःश्वभ्यश्वपतिभ्यश्चयो नमो नमो भवायचरुद्रायचनम-शु यचपशुपतये नमो नीलग्ग्रीवायच शिति- कण्ठायचनम-पुहिनेचव्युप्मकेशायनम- सदाक्षायचशुतधन्वनेच नमौगिरिशुयायंचशिपिविष्टायचुनो मीढुष्टुमायुचेषूपतेच नान्हुस्वार्य चचामनायंचनौबृहुतेचवर्षीयसे चुना वृद्धार्यचसुटपैच नमोऽयायच प्पथुमायंचनमऽ आशवैचाजिरायचनमुह शीघ्यायचुशीयायचुनमुऽ ऊयायचावस्वन्यायचनमौनादेयायचट्टोप्प्यायचा ·(३३९) नोज्येष्ठायचकनिष्ठायनुनम पूर्वजायचापरजायंचनोमधुमायचा- पगुल्ल्भार्यचुनौजघुयायचबुध्न्यायचुनमुहँ सोभ्यायचप्रतिसायच नमा याम्म्यायचुम्म्याचुनमुट टोलायचावसान्यायचुनर्पऽ उर्छ- पिचखल्ल्यांयचनमोहन्यायचुकल्यायचनमा श्वार्यचप्पति श्रु- वायचुनमंऽ आशुपैणायचाभुरैथायच नमुद शरायचाव दिने च नमो विल्म्मिनचकवुचिनेचुनमाधुम्मिणेचबरूथिनैचुनम-श्रुतापंथ श्रुतसे- नायचुनौदुन्दुग्भ्याय चाहनन्यायच नमो धृष्णच प्पमुशायचं नमो निपुङ्गिणेचेपुधिमते चनमस्तीक्ष्णेवेचायुधिनचनम-- स्वायुधायचसुध- बनेच।।१३३3३१३६ नमुटभुत्यायचुपध्यायचनमटकाट्यायच नीप्प्यायचुनमुटकुल्ल्यायचसरस्यायचुनौनादेयायचविशुन्तायनुनमुट कृप्प्यायचावयाय च नमो बीद्धायचातुप्प्यायच नमो मेग्न्याय च विद्युयाय च नमो वषयीय चावायंचनमो चान्यायचरेषाम्पायच नौधास्तध्याय चव्वास्तुपायच नमुदं सोमायचरुद्रायचुनमस्ताम्म्राय चामुणायचनम: शुञ्जन्यचपशुपतये च नमऽजुग्यायचीमार्यचनमोग्ग्रे- वुधार्यचदूरे वुधायचुनी हुन्त्रे च हनीयसे चु नौ सुक्षेभ्यो हरि- केशेभ्यो नमस्तारायै ।। ३४३६११११।। नम: शम्भुवायं च मयो- भुयाय च नम-शकुरायंच मयस्कुरायंच नम- शिवायं च शिवराय च ॥१॥ नमुट पाय चावायिचनम-मृतरणायचोत्तरंणायच नमुस्तीयायचकूल्यांयचुनमुढे शप्प्यायचुफेन्यायच ॥४॥ नमः सिकुत्यायचमवाायचनर्म-कि शिलायंचक्षयणायचुन-कपर्दिनेच शुलुस्तयैनुनमऽरियायचप्पपुत्थ्यायच मानमोबज्यायच गोष्टचाय ·(३४०) चनमस्त्तलप्यायचगेहायचनमौहृदयायचनिष्प्प्यायचुनमुकाट्टयां- यचगहरेष्ठायच ॥ ॥ नमुशुष्क्क्यायच हरित्त्यायचनम-पासु- यायचरजुस्यायचनमोलोप्प्यायचोलुप्प्यायचनमऽऊनीयच सूीयच पक्षानम- पुण्र्णायचपर्णशुदायचुनमऽ उद्गुराणायचाभिग्नुतेचनम आखिदुतेचप्रखिदुतेचुनर्मऽइपुकृद्भ्यो धनुण भ्यश्चवो नमोनमौवट किरिकेन्यौदेवाना हर्दयेभ्योनमौविचिन्वक्केभ्योनौ विक्षिणक्के- भ्यो नम आनिर्हतेभ्य- ॥१॥ द्रापेऽ अन्धसस्पते दण्टुिं नील- लोहिता आसाम्प्रजानामपाम्पशूनाम्मा भेा रोडमोचनुटकिचना- ममत् ॥ ॥ इमारुद्रायतबसेकपर्दिनायवीरायुप्रभरामहे मुती? यथा शमसद्विपढे चतुप्प्पदेविश्वम्पुष्टशामैऽअस्म्मिन्ननातुरम्हाया ते रद्र शिवा तुन्? शिवा विश्वाहा भपुजी शिवा रुतस्य॑ भेएजी तया नो मृड जीवसापरि नो रुद्रस्य हेतिवृणक्तु परि वेपस्य दुम्मतिर पायो?।। अब स्थुिरा मुघ यस्तनुप्प्यु मीड्वस्तोकायु तनयाय मृड॥५॥ मी?- ट्रम शिर्वतम शिवो न(सुमनाभव ।। पुरुमे वृक्ष आयुधविधायु कृति वसांनऽ आर्चर पिनाकंविभुदाहिविकिरिटु विलोहित नमस्तेऽ अस्तु भगवायास्ते सहस्र हुतयोन्यमम्मन्निवपन्तु ता? सह- स्राणि सहशो चाहोस्चहेतयं- ॥ तासामीशानो भगवः पराचीना मुखाकृधि।।।असशचाता सहस्राणि ये रुद्राऽ अधिभूम्म्यांम्। तेपा० सहस्रयोजनेषु धनानि तन्न्मसि ॥ ॥ अस्म्मिन्महत्त्यर्णवेन्तरिक्ष भराऽ अधितेपासहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ॥१॥ नील- ग्ग्रीवा शितिकण्ठा दिवट मुद्दा उपस्थिताः ॥ तेषां सहस्रयोज- ·(३४१) नेवु धन्यानि तन्मसि ॥ नीलग्रीवा शितिकण्ठोटशुर्वाऽ अध? क्षमारा? || तेषां सहस्रयोजनेव धञ्चानि तन्मसि ॥ ये वृक्षषु शप्पिञ्जरा नीलग्रीवा विलोहिताह तेषां सहस्रयोजनेषु धन्यानि -तन्मसि। ये भूतानामधिपतयो विशिखास- कपुदिन ॥ तेपछि सहस्रयोजनेव धन्यानि तमसि पुथाम्पंथिरक्षेप: एलवृदाऽ आयुर्युध: ॥ तेपछि सहस्रयोजनेवु धन्यानि तन्मसि ॥३५॥ ये तीर्थानि पुचरन्ति सकाहस्ता निपुङ्गिणः ॥ तेपार्छ सहस्रयोजनेव धन्नानि तमसि ॥२॥ येन्नैषु विविद्ध्यन्तुि पात्रेपु पियतो जनान् । तेपाळ सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसिधायऽ एताबन्तश्च भूयां सश्च दिशौ रुद्रा वितस्त्यिरेतेपछि सहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ॥३॥ नमोस्तुरुदेभ्यो ये दिवि यैपायुर्पमिपवटातिभ्यो दशु प्राची- ईशदक्षुिणादर्शपतीचीईशोदींचीईशो ? || तेभ्यो नमोऽ अस्तु ते नौवन्तु ते नौ मृडयन्तु ते यन्दुिष्म्मो यश्च नो द्वेष्टि लपेपाअम्मै दध्मौ ॥६॥ नमोस्तु रुद्रेभ्यो अन्तरिक्ष येषां धातुऽ इर्षवट ॥ तेन्भ्यो दशुप्राचीर्दश दक्षिणा दर्श पुतीचीर्दशोदींची शो ?तब्भ्यो नमोऽ अस्तुते नौवन्तु ते नौ मृडयन्तु ते यन्दिप्म्मो यश्च नौ द्वेष्टि तमेपाअम्भ दद्धमाशानौस्तु कुद्रेभ्यो वे पृyिाथ्यतामनिमिपंवटी तेभ्यो दश प्राचीदर्श दक्षिणा दर्श पुतीची ईशोदींचीशो ? ॥ तेभ्यो नमोऽ अस्तु ते नौवन्तु ते नौ मृडयन्तु ते यन्द्रुिप्म्मो यश्च नो द्वेष्टि तमैपाञ्जम्भे दध्मौ ॥६॥ अस्त्राय फट् इत्युच्चार्य परस्परतालं कुर्वन अखं न्यसेत् ॥ इति पञ्चमो न्यासः॥

·(३४) अध पंटो न्यासः-प्रजनने ब्रह्मा तिष्ठतु पादयोर्विष्णुस्तिष्टतु हस्तयोईस्तिष्ठतु पाहोरिन्द्रस्तिष्ठतु जठरेऽग्निस्तिष्टतु हृदये शिवस्तिष्टनु कण्ठे वसवस्तिष्ठन्तु वक्रे सरस्वती तिष्ठतु नासिकयोर्वायुस्तिष्ठत नय- नयोः सूर्याचन्द्रमसौ तिष्ठताम् कर्णयोरचिनो तिष्ठताम् ललाटे रुद्रा- स्तिष्टन्तु मूर्ध्नि आदित्यालिष्ठन्तु शिरसि महापुरुपस्तिष्टनु शिखाया गमुण्डा तिष्ठतु पृष्ठे पिनाकी तिष्ठतु पुरतः शूली तिष्ठत पार्षयोः शिवाशङ्करो तिष्टताम् मर्वतो वायुस्तिष्टतु नहिः सर्वतोऽग्निाला मालापरिवृतस्तिष्ठतु सर्वेप्वगपु सर्वा देवतास्तिष्टन्तु सर्वाङ्गेमा रक्षन्तु। इति पष्ठो न्यासः॥ अथ लघुन्यास:--अग्निमें वाचि थित इत्यादिभिर्मन्र्पयालिङ्ग मङ्गानि सस्पृशेत् ।। ॐ अमिमें वाचि श्रित वार हृदये हृदय मयि अहममृते अमृतं ब्रह्मणि-वाच स्पृशत् ॥ ॐ वायुमें प्राण श्रितः प्राणो हृदये हृदय मयि अहममृते अमृतं ब्रह्मणि-हृदयं स्पृशत् ।। ॐ मूर्यो मे चक्षुपि श्रित, चक्षुर्हदये हृदय मयि अहममृते अमृतं ब्रह्मणि-चक्षुपी स्मृगेत् ।। ॐ चन्द्रमा मे मनसि श्रितः मनो हृदये हदय मयि अहममृतं अमृतं अलगि-वः स्पृशेन ॥ १ स च अमियक एव मन ॥ आर यिन्यापधर इद्र पनन्य एव च । ईशान आमा च पुनलंधुन्याय गयोदश ।। ३मनस स्यानत्वात् ॥ २ आमवायुश्च सूपचन्द्रमा विश एवं च।

·(३४३)
ॐ दिशो मे श्रोत्रे श्रिताः श्रोत्रं हृदये हृदयं मयि अहममृते अमृतं
ब्रह्मणि--श्रोत्रे स्पृशेत् ॥
ॐ आपो मे रेतसि श्रिताः रेतो हृदये हृदयं मयि अहममृते अमृतं
ब्रह्मणि-लिङ्गं स्पृशेत् ॥
ॐ पृथिवी मे शरीरे श्रिता शरीरं हृदये हृदयं मयि अहममृते
अमृतं ब्रह्मणि-शरीरं स्पृशेत् ॥
ॐ ओषधिवनस्पतयो मै लाममु श्रिताः लोमानि हृदये हृदयं
मयि अहममृते अमृतं ब्रह्मणि-रोमकूपान् स्पृशेत् ॥
ॐ इन्द्रो मे बले श्रितः वलं हृदये हृदयं मयि अहममृते अमृतं
ब्रह्मणि-सर्वाङ्ग स्पृशत् ॥
ॐ पर्जन्यो मै मूर्ध्नि श्रितः मूर्दा हृदये हृदयं मयि अहममृते
अमृतं ब्रह्मणि-मस्तकं स्पृशेत् ॥
ॐ ईशानो मे मन्यौ श्रितः मन्युहृदये हृदयं मयि अहममृते अमृतं
ब्रह्मणि-- हृदयं स्पृशेत् ॥
ॐ आत्मा म आत्मनि श्रितः आत्मा हृदये हृदयं मयि अहममृते
अमृतं अस्मणि-वक्षः स्पृशेत् ॥
ॐ पुनर्म आत्मा पुनरायुरागात्पुनः माणः पुनराकृतमागात् ।
वैश्वानरो रश्मिभिरधानः अन्तस्तिष्ठत्वमृतस्य गोपाः। सर्वशरीरं
स्पृशेत् ॥ एपत इत्यस्य प्रजापतिक्रपिः सामपनिर्यजुर्जगती छन्दसी
रुद्रो देवता योनिमुद्रामदर्शने विनियोगः ॥ एप ते रुद्र भाग? सुह
१ क्रोधादिश्यानत्वात् ॥ २ चित्तस्थानत्वात् ।।

·(३४४) स्वस्त्राम्बिफया तझुपस्व स्वाहप ते रुद्र भागऽ आवृस्तै पशु? ॥४॥ अनेन मन्त्रेण योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ॥ ॥ अथ रूद्रपूजनप्रयोगः॥ आत्मनः श्रीरुद्रस्वरूपेण ध्यानम्-पञ्चास्यं सौम्यमात्मानं सर्वा- भरणभूषितम् । मृगलाञ्छनमूर्धानं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥ फणा- सहस्रविस्फूर्जदुरगेन्द्रोपवीतिनम्। सत्याचिंर्विवटज्याळजटाजूटकिरी- टिनम् ।। सहस्रकरविभ्राजत्ववागादिविभूषितम् ।। ब्रह्माण्डखण्डवत्ता शत्कपालवरधारिणम् । देदीप्यमानं चन्द्रार्कचलदग्नित्रिनेत्रिणम् ॥ त्रैलोक्यथोतिकृद्भास्वत्स्कन्धेकपाळमालिनम् । दीप्तनक्षत्रमालावदक्ष- मालाधरं विभुम् || निःशेषवारिसम्पूर्णकमण्डलुकरं वनम् । जग- दाधिर्यकृन्नादमुचं डमरुधारिणम् ॥ कयूरवद्धनागेन्द्रमूर्द्धमणिविराजि- तम् । मेखलाकिङ्किणीमालामुकारावविराजितम् ॥ पराव्यक्तनिर्ग- च्छद्गम्भीरारावनूपुरम् । व्याघचर्मपरीधानं गजचर्मवसानकम्।। सहे. मपट्टनीलाभव्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् । विद्युल्लतापभागाभातमूर्तं सुरा- चितम् ।। समस्तभुवनाधारधरणोक्षासनस्थितम् । त्रैलोक्यनितामूर्द्ध- १ रुद्रकल्पद्रुमे--एव न्यासविधि कृ.वा चतो मुद्रा प्रदर्शयेत् । शिवपुष्टिः शिव स्योक्ता सैव शान्तिप्रदायिनी ॥ एष ते रुद्रमाग इति मुद्राप्रदर्शनम् । भीकामः शीणि कुर्वान तेजस्कामस्तु नेनयोः ॥ मुखे त्वनावसमस्तु प्रोवाया रोगनाधन । हृदये सर्वकामस्तु नाभी ज्ञानी प्रदर्शयेत्॥प्रजाकामस्तु गुझे पे पशुकामस्लु जदयोः । जानुभ्या मामकामस्तु राष्ट्रकामस्तु पादयोः ॥ वशीकरणसमस्तु वामहस्ते प्रदर्शयेत् । पापचयेड- भिचारे व मारपगमे तथा शिरीराकुर्यात शिवस्यामेति र स्मरन् । एवं प्रदर्श यित्वा तु ततो ध्यान समारभेत् ।।

·(३४५) नतदेहार्धपार्वतीम् ॥ लक्षमूर्यप्रभाभास्वत्रैलोक्यकृतपाण्डुरम् । अमृत- प्लुतहष्टाङ्गं दिव्यभोगसमाकुलम्।। दिग्देवतासमायुक्तं सुरासुरनमस्क- तम् । नित्यं शाश्वतमव्यक्तं व्यापिनं नन्दिनं ध्रुवम् ॥ इत्थं श्रीरुद्रस्व- रूपमात्मानं ध्यात्वा आत्मनि पुष्पाक्षतप्रक्षेपेण श्रीरुद्रस्यावाहनम्- ॐआराधितो मनुष्यस्त्वं सिद्धैर्देवासुरादिभिः । आराधयामि भक्त्या त्वां गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीरुद्र इहागच्छ इह तिष्ठ इत्यात्मनि पुष्पा. क्षतपक्षेपणं कुर्यात् ॥ त्र्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः व्यम्बको रुद्रो देवता स्वात्मनि श्रीरुद्रपूजने विनियोगः। ॐव्यम्बकॅ- यजामहे सुगन्धिम्पुष्ट्रिबर्द्धनम् ।। उहिकर्मिधु बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयु- मामृतात् ॥ ७॥ स्वशरीरेऽवस्थित श्रीरुद्रस्वरूपिणे जीवात्मने नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि।। नैवेद्यं परिकल्पयामि ।। स्वदक्षिणभागे साधारस्य ताम्रपात्रस्य स्थापनम् ॥ ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्र सप्ताक्षराणा यजुरुणिक् छन्दः पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता अर्घपूरणे विनियोगः॥ॐनम-शम्भुवार्य च मयोभुवार्य च नर्म- शङ्कराय च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥१॥ अनेन मन्त्रेण तीर्थोदकेनार्य पूरयित्वा तस्मिन्गन्धाक्षतपुष्पाणि प्रक्षि- पेत् । ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्र सप्ताक्षरागां यजु- रुणिक छन्दः षडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयी मन्त्रवर्णा- १ द्विजो ध्यात्वैवमात्मान सम्यग्रुद्रस्वरूणिम् । सम्यग्ध्वस्तान्तरायः सन् ततो न्यजनमारभेत् ॥ २ अत्र नैवेद्यमपि मानस परिकलयेदिति माणवः ·(३४४) स्वस्राम्बिकया तझुपस्व स्वाहप ते रुद्र भागऽ आखुस्तै पशु? || अनेन मन्त्रण योनिमुद्रां प्रदर्शयेत् ।। ॥ अथ रुद्रपूजनप्रयोगः॥ आत्मनः श्रीरुद्रस्वरूपेण ध्यानम्-पञ्चास्यं सौम्यमात्मानं सर्वा- भरणभूपितम् । मृगलाञ्छन मूर्दानं शुद्धस्फटिकसन्निभम् ।। फणा- सहस्रविस्फूर्जदुरगेन्द्रोपवीतिनम्। सत्यानिर्विज्वरज्वालजटाजूटकिरी- टिनम् ।। सहस्रकरविभ्राजत्वदागादिविभूषितम् ।। ब्रह्माण्डखण्डवतका शकपालवरधारिणम् । देदीप्यमानं चन्द्रार्कचलग्नित्रिनेत्रिणम् ॥ त्रैलोक्यद्योतिकृद्भास्वत्स्कन्धेकपाळमालिनम् । दीप्तनक्षत्रमालावदक्ष- मालाधरं विभुम् || निःशेपवारिसम्पूर्णकमण्डलुकरं वजम् । जग- दाधिर्यकृन्नादमुचं डमरुधारिणम् ॥ कयरवद्धनागेन्द्रमृर्द्धमणिविराजि- तम् । मेखलाकिङ्किणीमालामुक्तारावविराजितम् ॥ घराव्यक्तनिर्ग- च्छद्गम्भीरारावनूपुरम् । व्याघ्रचर्मपरीधानं गजचर्मवसानकम्।। सहे- मपट्टनीलामव्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् । विद्युल्लतापभागाभातमूर्भ सुरा- चिंतम् ॥ सपस्तभुवनाधारधरणोक्षासनस्थितम् । त्रैलोक्यवनितामूर्द्ध- १ रुद्रकल्पद्रुमे--एव न्यासविधि वा तता मुद्रा प्रदर्शयेत् । शिवपुष्टिः शिव स्योक्ता सैव शान्तिप्रदायिनी ॥ एष ते रुद्रभाग इति मुद्राप्रदर्शनम् । श्रीकाम. शीणि कुति तेजस्कामस्तु मेनयो. ॥ मुखे स्वनाद्यकामस्तु प्रोवाया रोगनाशने । हृदय सर्वकामस्तु नामी ज्ञानी प्रदर्शयेत्॥प्रजाकामस्तु गुले वै पशुकामस्तु जल्यो । जानुभ्यः ग्रामकामस्तु राष्ट्रकामस्तु पादयोः ॥ वशीकरणगमस्तु वामहस्ते प्रदर्शयेत् । पापकरेऽ. भिचारे च व्याधेरपगमे तथा बहिः शरीराकुर्यात शिवस्याशेति च स्मरन् । एव प्रदर्श- यित्वा तु ततो ध्यान समारभेत् ॥

·- (३४५) नतदेवार्धपार्वतीम् ॥ लक्षसूर्यप्रभाभास्वत्रैलोक्यकृतपाण्डुरम् । अमृत- लुतहष्टाङ्गं दिव्यभोगसमाकुलम्।। दिग्देवतासमायुक्तं सुरासुरनमस्क- तम् । नित्यं शाश्वतमव्यक्तं व्यापिनं नन्दिनं ध्रुवम् ॥ इत्थं श्रीरुद्रस्व. रूपमात्मानं ध्यात्वा आत्मनि पुप्पाक्षतपक्षेपेण श्रीरुद्रस्यावाहनम्- ॐआराधितो मनुष्यस्त्वं सिद्धैर्देवासुरादिभिः । आराधयामि भक्त्या स्वां गृहाण परमेश्वर ॥ श्रीरुद्र इहागच्छ इह तिष्ठ इत्यात्मनि पुष्पा- सतपक्षेपणं कुर्यात् ॥ व्यम्बकमित्यस्य वसिष्ठ ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः भ्यम्बको रुद्रो देवता स्वात्मनि श्रीरुद्रपूजने विनियोगः। ॐऊयम्बकॅ- व्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्द्धनम् ॥ उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीयु- मामृतात् ॥ ४॥ स्वगरेऽवस्थितश्रीरुद्रस्वरूपिणे जीवात्मने नमः गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि।। नैवेद्यं परिकल्पयामि ॥ स्वदक्षिणभागे साधारस्य ताम्रपात्रस्य स्थापनम् ।। ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अत्र सप्ताक्षराणां यजुरुणिक् छन्दः पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवता अर्घपूरणे विनियोगनर्म-शम्भुवायं च मयोभुवार्य न नम: शङ्कराय च मयस्कुराय च नमः शिवाय च शिवतराय च ॥१॥ अनेन मन्त्रेण तीर्थोदकेनार्थ पूरयित्वा तस्मिन्गन्धाक्षतपुष्पाणि पक्षि- पेत् । ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अत्र सप्ताक्षराणां यजु- रुणिक छन्दः पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्रवर्णा- १ द्विजो यात्वमात्मान सम्पग्छद्रस्वरूणिम् । सम्यग्भ्वस्तान्तरायः सन् ततो यजनमारभेत् ।। २ अत्र नैवेद्यमपि मानस परिकल्पयेदिति महार्णवः ।।

·(३४६) वगता अन्यतरती नमस्कारा बहवो स्टा देवता अभिमन्त्रणे विनि- योग:-ॐनम- शम्भुवाय० इति मन्त्रमष्टवारं जपित्वा अर्याभिमन्त्रणं कुर्यात् । ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी कपिः अत्र सप्तासराणां यजुरुणिक् छन्दः पडक्षराणा यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्र- वर्णावगता अन्यतस्तो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः सम्भारमोक्षणे विनियोगः-ॐ नम-शम्भवाय० इति मन्त्रेण पात्रान्तरगृहीतेन तद- बोदकेन पूनासम्भारान् सम्मोक्षयेत् । [आसनाद्युपचारसमर्पणादि वक्ष्यमाणं सर्व देवकार्य मनेनैवाक़दकैन कर्तव्यम् ॥] अथाक्षतः पुष्पैवी पीठपूजा । पीठस्याधोभागे-ॐआधारशन्यै नमः। ॐकूर्माय नमः । ॐअन- न्ताय नमः। ॐ वराहाय नमः । पृथिव्यै नमः। ॐविचित्र- दिव्यमण्डपाय नमः । मण्डपपरितः-ॐकल्पवृक्षेभ्यो नमः। ॐमुवर्ण- वैदिकायै नमः । ॐरत्नसिंहासनाय नमः । एभिर्मन्नरपर्युपरिपूना । सिंहासनपादेपु-आग्नेय्याम्-ॐधर्माय नमः । नैर्ऋत्याम्-ॐज्ञानाय नमः। वायव्याम्-अवैराग्याय नमः। ऐशान्याम्-ॐऐश्वर्याय नमः। गात्रेषु-पूर्वस्याम्-ॐअधर्माय नमः। दक्षिणस्याम्-ॐअज्ञानाय नमः। पश्चिमायाम्-ॐअवैराग्याय नमः । उत्तरस्याम्-ॐअनेश्वर्याय नमः । सिंहासनोपरि-ॐतल्पाकारायानन्ताय नमः | ॐपमाय नमः । ॐ आनन्दकन्दाप नमः। संविन्नालाय नमः। ॐप्रकृतिमयपनेभ्यो नमाविकारमयकैसरेभ्यो नमः। ॐपञ्चाशद्वर्णाढ्यकणिकायै नमः। पद्मस्य दल केसरकर्णिकावर्चनम्-पद्मदलेषु-ॐ सत्वाय नमः॥

·(३४७) केसरपु-ॐ रजसे नमः। कर्णिकासु-ॐमं तमसे नमः ॥ एवं प्रति- त्रिकं सर्वत्र-यथा पमदलेषु-ॐद्वादशकलात्मनेऽर्कमण्डलाय नमः।। फेसरपु-ॐ पोडशकलात्मने सोममण्डलाय नमः ॥ कर्णिकायाम्- ॐ दशकलात्मनेऽग्निमण्डलाय नमः॥पद्मदलेपु-ॐ ब्रह्मणे नमः। केसरेषु-ॐ विष्णवे नमः॥ कर्णिकायाम्-ॐ महेश्वराय नमः ॥ पद्मदलेघु-ॐ आत्मने नमः ॥ केसरेषु-ॐउँ अन्तरात्मने नमः॥ कर्णिकायाम्-ॐमं परमात्मने नमः ।। पद्मपु सर्वत्र-ॐआँ ज्ञानात्मने नमः।। स्वाग्रतः पद्मपूर्वादिपत्रेपु-ॐामायै नमः । ॐज्येष्ठायै नमः । ॐरोयै नमः। ॐकाल्यै नमः। ॐफलविकरण्यै नमः। ॐवलविकरण्यै नमः । ॐवलपमयिन्यै नमः । ॐसर्वभूतदमन्यै नमः। इसष्टौ शक्तीः सम्पूज्य । कर्णिकायाम्-ॐमनोन्मन्यै नमः॥ॐनमो भगवते सक- लगुणात्मशक्तियुक्तायानन्ताय योगपीठात्मने नमः इति कर्णिकायां पुष्पाञ्जलिना पीठं सम्पूज्य सत्यज्ञानानन्तानन्दरूपं परं धामैव सकलं पीठमिति चिन्तयेत् ।। इति पीठपूजा ।। पीठोपरि स्थापितपात्रे शिवलिङ्ग धातुमयी शैवी प्रतिमा का प्रतिष्ठाप्य आवाहनम्-अञ्जली पुष्पाण्यादाय सूर्यमण्डले स्वहृत्कमले वा श्रीरुद्रं ध्यात्वा ॐात्वाव- हन्तुहरयः सचेतसः श्वेतैरवैः सहकेतुमद्भिः। वाताजवैलवद्भिर्मनो-- जवैरायाहि शीघ्रं मम हव्याय शर्वोम् ।। ॐयवकँय्यजामहे० सद्यो- जातं मपद्यामि भगवन्तं सहस्राक्षं विरुपाक्षं महादेवं साम्बशिवम् १ एव त्र्यम्बकं यजामह इति मन्त्रेण सह समुचितैः सद्योजात प्रपद्यामीति- मन्त्रैः सर्वेऽप्युपचारा: कार्या इति कल्पद्रुमे ।

·(३४८) आवाहयामि॥इति सूर्यपण्डले स्वहृत्कमले वा स्थिताया देवमूतः सका- शादीपादीपान्तरमिव निर्गतं दक्षिणनासापुटेनाञ्जलिस्थपुष्पेष्वागत देवं विभाव्य पीठस्थ शिवलिवादावञ्जलिस्थपुप्पमक्षेपेण शिवमावा. हयेत् ॥ ॐध्यम्यकँय्यजामहे ।। सद्योजाताय वै नमो नमः भगवते साम्बशिवाय आसनं समर्पयामि । ॐव्यम्बय्यजामहे ।। भवे भवे नातिभवे भवस्व मां भगवते साम्बशिवाय पाधं समर्पयामि। व्यंम्व' य्यजामहे भवोद्भवाय नमः भगवते साम्बशिवाय अर्घ्य समर्पयामि। *आपोहि० योर्व-तस्माऽअरग व्यम्बकँय्यजामहे वामदेवाय नमः भगवते साम्शिवाय नमः आचमनीयं समर्पयामिप्यास्नानम्- ॐ पर्य- पृथिव्याम्पयुऽ ओपंधीपु पयाँ दिल्यन्तरिक्ष पर्योधाटा पर्य- स्वतीट दिर्श- सन्तु माम् ॥६॥ कामधेनुसमुत्पन्न मर्वेषां जीवन परम्॥ पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम्।।भगवते साम्बशिवाय नमः पयःस्नानं समर्पयामि ॥ पयः स्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्प- यामि।।शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामिदिघिस्नानम्-दुधि- काव्णोऽ अकारिपञ्जिष्ण्णोरवस्य धाजिन- ॥ .सुरभि नो मुर्खा- करत्मणुऽ आyoपि तारिषत् ॥ २२ ॥ पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् ॥ दध्यानीतं मया देव स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ भगवते साम्बशिवाय नमः दधिस्नानं समर्पयामि ॥ दघिस्नानान्ते शुद्धोदक- स्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ धृतस्नानम्-घृत तपावान पिबतु वसा वसापावान पिवतान्त रिक्षस्य हुविरसि स्वाहा ॥ दिर्श-पुदिशा आदिशौ विदिशा दिशौ ·(३४९) दिगभ्य? स्वाहा ॥॥ नवनीतसमुत्पन्नं सर्वमन्तोपकारकम् ॥ घृतं तुभ्यं भदास्यामि स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम्।। भगवते साम्बशिवाय नमः घृतस्नानं समर्पयामि ॥ धृतस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि||मयुस्नानम्-ॐमधु वार्ता ऋतायुते मधु क्षरन्ति सिन्र्धवट ॥ माटीनेट सुन्त्वोपीट ॥४॥ मधु नक्तमुतोपो मधु मुत्पार्थिव रज-॥ मधु योरस्तु न पिता ॥३॥ मधुमानो बनस्पतिर्मधुमॉ२७ अस्तु सूर्य+|| मातीर्गावो भवन्तु न: ॥७॥ तरुपुप्पसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु ॥ तेजःपुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्य प्रतिगृह्यताम् ।। भगवते साम्बशिवाय नमः मधुस्नानं समर्प- यामि ॥ मधुस्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि।। शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ।। शर्करास्नानम्-ॐअपा० रसमुयस सूर्ये सन्त सुमादितम् ॥ अपाळ रसस्यु यो रसुस्तम्बो गृह्णाम्म्युत्तमम पयामगृहीतोसीन्द्रय चा जुष्टै गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय वा जुष्टुं- तपम् ॥ ३॥ इक्षुसारसमुद्भूता शर्करा पुष्टिकारिका ॥ मलापहारिका दिव्या स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ भगवते साम्बशिवाय नमः शर्करा- स्नानं समर्पयामि ॥ शर्करास्नानान्ते शुद्धादकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं समर्पयामि ॥ गन्धोदकस्नानम्-ॐ गुन्धुर्घस्त्वां विश्वावसुः परिंदधातु विश्वस्यारिष्ट यजमानस्य परि- चिरस्युग्मिरिडा इंडित? ॥ ॥ मलयाचलसम्भूतं चन्दनागरुसम्भ- वम् ॥ चन्दनं देवदेवेश स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ भगवते साम्प- शिवाय नमः गन्धोदकस्नानं समर्पयामि।। गन्धादकस्नानान्ते शुद्धो- ·(३५०) दकस्नानं समर्पयामि ॥ शुद्धोदकस्नानाने आचमनीयं समर्पयामि ।। उद्वर्तनस्नानम्-ॐ अधुनतिः अ? पृच्यताम्परुपापरु-गुन्धस्ते सोममपतु मदाय सोऽअच्युत८ ॥ ३ ॥ नानासुगन्धिद्रव्य च चन्दन रजनीयुतम् ॥ उद्वर्तनं मया दत्त स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ॥ भगवते साम्पशिवाय नमः उद्भर्तनस्नानं समर्पयामि !! उद्वर्तनस्नानान्ते शुद्धो- दकस्नानं समर्पयामि || शुद्धोदास्नानान्ते आचमनीय ममर्पयामि ॥ पञ्चामृतम्नानागपूजा-ॐ भगवते साम्बशिवाय नमः वस्त्रोपवस्त्रार्थे अक्षतान्समर्पयामि ॥ ॐ भगवते साम्शिवाय नमः यज्ञोपवीतार्थे अक्षतान्समर्पयामि।। गन्ध समर्पयामि।। नानापरिमलसौभाग्यद्रव्याणि समर्पयामि।। यथाऋतुकालोद्भवपुष्पाणि समर्पयामि।। धृपमाघापयामि।। दीप दर्शयामि।। शरोपहारनेवेद्यम्-प्राणाय स्वाहा ।। ॐअपानाय स्वाहा ।। ॐयानाय स्वाहा ॥ असमानाय स्वाहा ।। ॐउदानाय स्वाहा ।। नैवेद्य समर्पयामि ॥ नैवेद्यान्ते हस्तमसालनं मुखप्रक्षालन च समर्पयामि ॥ करोद्वर्तनाथ चन्दन समर्पयामि।। मुखवामार्थे पूगी फल ताम्बूल च समर्पयामि ॥ हिरण्यमुद्रा दक्षिणा समर्पयामि ॥ कर्पूरातिश्य दर्शयामि ॥ प्रदक्षिणा समर्पयामि ॥ मन्नपुप्पारि समर्पयामि ।। प्रार्थनापूर्वक नमस्फरामि अनेन यधाशच्या पाना दिस्नानागपूर्वाराधनकृतेन भगवान् साम्बशिवः श्रीयता न मम ॥ निर्माल्यम् उत्तरे विसज्य गन्धाक्षतपुष्पाणि समय अभिपक कुर्यात्।। ॥ अथ नाप्यादिस्मरणपूर्वकरुद्राभिषेकः ।। ततः शिवस्य मूर्द्धनि सौवर्णेन राजतेन तानेण वा करशेन मधुना ·(३५१) गम्पेन सर्पिपा पयसा वा तदभावे माहिपेण वा इक्षुरसेन नालिकेर- रसेनानरसेन वा गन्धोदकन वा केवलोदकेन वा वक्ष्यमाणमन्त्रैरभि- पेका कर्तव्यः। तत्रादौ अभिपेकमन्त्राणाम् ऋष्यादिस्मरणम्-गणाना- न्त्वेत्यस्य प्रजापति+पिः यजुश्छन्दः लिगोक्ता देवता गायत्रीत्रिष्टु- वितिद्वयोः प्रजापतिपिः उरिणगनुण्डभी उन्दसी अश्वी देवना सहस्तीमा इत्यस्य यज्ञः प्राजापत्य ऋपिः विष्टुप्छन्दः नरूपयो देवताः मागल्यमाप्त्यर्थे जपे विनियोगः ॥ यजायत इति पण्णां शिवसङ्कल्प फ्रापिः त्रिष्टुप्छन्दः मनो देवता आभिपेके विनियोगः ॥ महस्रशीति पुरुपमूक्तस्य नारायणपुरुप ऋपिः आद्यानां पञ्चदशानाम् अनुष्टु- (छन्दः यज्ञेन यज्ञमित्यस्यास्त्रिष्टुप्छन्दः जगदीजं पुरुषो देवता अभिषेके विनियोगः ॥ अद्भयः सम्भृन इति उत्तरनारायणस्य नारा- यणपुरुप पिः आयानां तिमृणा त्रिष्टुप्छन्दः चतुर्थपञ्चगयौरनु- ष्टुप्छन्दः अन्त्यायास्त्रिप्टुप्छन्दः आदित्यो देवता अभिपके विनि- योग|भाशुः शिशान इति द्वादशानाम् अतिरथ ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता अभिषेके विनियोगः। विभ्राडित्यम्य विभ्राट् सौर्य ऋषिः जगती छन्दः सूर्यो देवता उदुत्यमिति तिसृणा प्रस्कपत्र ऋापः गायत्री छन्दः सूर्यो देवता तम्प्रत्नधेत्यस्य ब्रह्मस्वयम्भूनपिः जगती छन्दः विश्वेदेवा देवता अयं वेन इत्यस्य ब्रह्मस्वयंभूपिः त्रिष्टुप्छन्दः सोमो देवता चित्रमित्यस्य ब्रह्मस्वयम्भूनपिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता आन इत्यस्य अगस्त्य ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता यदत्यस्य श्रुतकक्षसुतंकक्षापी गायत्री छन्दःसूर्यो देवता तरणिरित्यस्य प्रस्कण्य ·(३५२) ऋषिः गायत्री छन्दः मूर्यो देवता तरणिरित्यस्य प्रस्कण्व ऋषिः गायत्रं छन्दः मूर्यो देवता तत्सूर्यस्येतिद्वयोः कुत्स ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः मूर्य देवता चण्महानितिद्वयोर्जमदमिपिः आधस्य बृहती छन्दः द्वितीयस्य सतो वृहवीछन्दः मूर्यो देवता थायन्त इवेत्यस्य नृमेघ ऋपिः वृहती छन्दः सूर्यो देवता अघा देवा इत्यस्य कुत्सकपिः त्रिष्टुप्छन्दः भूगों देवता आकृष्णेनेत्यस्य हिरण्यस्तूप आगिरस ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः भूदेिवता अभिपके विनियोगः।। ॐकारस्य ब्रह्मा ऋपिः दैवी गायत्री. छन्दः अग्मिः परमात्मा देवता महाव्याहृतीनां मजापतिर्देवता अग्नि- गन्धर्वा वा अपयः दैवी गायत्री दैव्युष्णिक दैवी गायत्री छन्दांसि अग्निवायुमूर्याः क्रमेण देवताः नमस्ते रुद्रेति रौद्राध्यायस्य परमेष्ठी ऋषिः देवता वा ऋपयः प्रजापतिर्वा ऋपिः नमस्ने रुद्रेत्यस्य गायत्रीछन्दः याते रुद्रेत्यादीनां तिमणाम् अनुष्टुप्छन्दः अध्ययो- चदधीत्यादि तिमृणां पशिछन्दः नमोस्तुनीलग्रीवायत्यादिसप्तानाम् अनुष्टुप्छन्दः मानोमहान्तमिति द्वयोः कुत्सोपि ऋषिः जगती छन्दः सर्वासामेको रुद्रो देवता नमो हिरण्यवाहव इत्यादीनि द्रापे इसतः प्राक्तनानि सर्वाणि यजूंषि नमो हिरण्यवाहव इत्यादिना श्वपतिभ्य- श्ववो नम इत्यन्तानां यजुषा हिरण्यवाहुः सेनानीदिशांपतिरि- त्यादिमन्त्रवर्णावगतनामका उभयतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः नमो भवाय च रुद्राय चेत्यादीनां मखिदते चेत्यन्तामा यजुपां भवादयो मन्त्रलिङ्गावगता अन्यतरतो नमस्कारा वही रुद्रा देवताः नम इपुकृयो यनुष्कृयश्च वो नम इत्यस्य यजुप उभयतो नम- स्कारा वदो रुद्रा देवताः नमो वः किरिकेभ्य इत्यादीनामनिवायु- मुर्यहृदयभूतव्याहृत्तीनाम् अन्यतरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः .

·. (३५३) द्रापे इत्यस्या उपरिष्टाद् बृहती छन्दः इमारुद्रायेत्यस्याः कुत्सोपि ऋपिगती छन्दः यात इत्यस्यानुष्टुप् छन्दः सप्तानामेको रुद्रो देवता असलयातेत्यादीनां दशानामनुष्टुप् छन्दः वहयो रुद्रा देवता नमोस्तु रुद्रेभ्य इत्यादीनां त्रयाणां यजुषां धृतिछन्दः बहवो रुद्रा देवताः सकलाध्यायस्य शतशीर्षों रुद्रो वा देवता अभिपेके विनियोगः ।। घया सोमेत्यस्व बन्धुक्रपिः गायत्री छन्दः सोमो देवता एपत इत्यनयोः प्रजापतिपिः सामपनियजुर्जगती छन्दसी रुद्रो देवता अवरुद्रमित्यस्य मजापतिक्रपिः पशिछन्दः रुद्रो देवता भेषजमसीत्यस्य प्रजापतिपिः ककुप् छन्दः रुद्रो देवता त्र्यम्बकमित्यनयोः क्रमेण वसिष्ठमजापती ऋषी अनुष्टुप् छन्दः त्र्यम्बको रुद्रो देवता एतत्त इत्यस्य मजापतिक्रपिः आस्तारपङ्गिछन्दः रुद्रो देवता यायुपमित्यस्य नारायण ऋपिः उष्णिक छन्दः आशीर्देवता शिवो नामेत्यस्य मना- पतिपिः प्राजापत्यवृहती छन्दः क्षुरो देवता निवर्तयाम्पत्यस्य मनापतिक्रपिः प्राजापत्यत्रिष्टुप् छन्दः लिङ्गोक्ता- देवता अभिपके विनियोगः ॥ न तं विदाय-विश्वकर्मेत्यनयोविश्वकर्मा भौवन ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः विश्वकर्मा देवता अभिपेके विनियोगः ।। उप्रवेत्यस्य....प्रजापतिः परमेष्ठी माजापत्यो वा ऋषिः गायत्री छन्दः मरुतो देवता अग्निहृदयेनेत्यादीनां यजुषां प्रजापतिमपिः लिङ्गोक्ता देवता आयासायस्वाहेत्यादीनां प्रजापतिक्रपिः लिङ्गोक्ता देवता अभिषेके विनियोगः ॥ वाजश्च मे प्रसवश्वम इत्यादीनां चमकमन्त्राणाम् अनड्डावपे धेनुश्री २३ ·(३५४) योन कल्पन्तामित्यन्तानां वाजाय स्वाहेत्यादीना वेदस्वाईत्यन्तानी देवा मपयः पाजश्वम इत्यादीना चतुरक्षराणा देवी वृहती उन्दः जचम इत्यादीना व्यक्षराणा देव्यनुष्टुप् प्रयतिश्चम इत्येवं पञ्चास राणा देवी पद्धिः आधिपत्यश्चम इत्यादीना पडक्षराणा दैवी त्रिष्टुप् यजुर्गायनी वा हारियोजनश्चम इत्यादीनां सहाराणा देवी जगती यजुरुणिवा आयुर्यज्ञेन क्ल्पतामित्यादीनाम् अष्टक्षराणा यजुरनुष्टुप भाजापत्या गायत्री वा भुवनस्य पतये स्वाहेत्यादीनां नवाक्षराणा यजुर्वृहती आमुरी जगती वा मुग्धाय वै न शिनायेसादीना दशाक्ष- राणा यजुः पतिः आसुरी विष्टुप वा विनाशिन आन्त्यायनायेत्या- दीनाम् एकादशाक्षराणां यजुनिष्टुप् आसुरी पतिर्वा अड्लयः शक्व- स्यो दिशश्चम इत्यस्य द्वादशाक्षरस्य यजुर्जगती सामगायत्री वा पाना- पत्योठिणग्वा आमुरी बृहती वा सर्वेपामनिर्देवता अभिषेके विनियोगः॥ माचं वाचमिति शान्त्यध्यायस्य दध्यहाथर्वण ऋपिः सकलाध्याय- स्यैव विश्वेदेवा देवता ऋचं वाचमितिचतुर्णा यजुपा देवी जगतीछन्दः ऋगादयो लिङ्गोक्ता देवता वागोग इत्यस्य यजुर्जगती छन्दः वागा- दिलिङ्गोक्ता देवता यन्म इत्यस्य पशिछन्दः वृहस्पतिर्देवता तिसणा महाच्याहृतीना दध्याथर्वण ऋपिः देवी गायत्री देव्युष्णिक देवी गायत्री छन्दासि अग्निवायुसूर्याः क्रमेण देवताः तत्सपिरितिदध्या यण ऋपिः गायत्री छन्दः सविता देवता कयान इति त्र्यचस्य दध्य. साथर्वण मपिः द्वयोर्गायत्री छन्दः तृतीयायाः पादनिवृद्गायत्री छन्दः इन्द्रो देवता कयात्वमित्यस्यानिरुक्ता गायत्री छन्दः इन्द्रो देवता इन्द्रो विश्वस्यति द्विपदा विराट् छन्दः इन्द्रो देवता शन्नो मित्रः शन्नो वात इति ·(३५५) योर नुष्टुप्छन्दः मित्रावरुणादयो लिङ्गोक्तावता अहानिशमित्यस्य द्वेपदा गायत्री छन्दः अहानि रात्रयश्च देवताः शन्नइन्द्रानी इत्यस्य बेष्टुप् छन्दः इन्द्राग्री इन्द्रावरुणो इन्द्रापूपणो इन्द्रासोमौ च देवताः शन्नोदेवीरित्यस्य गायत्री छन्दः आपो देवताः स्योनापृथिवीत्यस्य दध्यढाथर्वणऋपिः गायत्री छन्दः पृथिवी देवता आपोहिष्टेतित्र्यचस्य दध्यवाथर्वण ऋषिः गायत्री छन्दः आपो देवताः द्यौः शान्तिरित्यस्य ध्याथर्वणमपिः एकाधिकशक्वरी छन्दः धौरादयो लिङ्गोक्ता देवता इतहमा इत्यस्य दध्यवाथर्वण झपिः ब्राह्मी अनुष्टुप् छन्दः धर्मों देवता ते दृष्ठहयाज्योक्त इत्यस्य दध्याथर्वण ऋषिः उष्णिक् छन्दः धर्मो देवता नमस्ते हरस इत्यस्य दध्याथर्वण ऋषिः वृहत्ती छन्दः अमिदेवता नमस्तेऽ अस्वित्यस्य दध्यड्डाथर्वण प्रापिः अनुष्टुप्छन्दः विद्युतस्तनयित्नुर्भगवान्देवता वतीयत इत्यस्य दध्यवाथर्वणऋषिः अनुष्टुप् छन्दः महावीरो देवना मुमिश्रियान इत्यस्य दध्याथर्वण ऋषिः प्राजापत्या जगती छन्दः आपो देवताः तच्चक्षुरित्यस्य दध्या- थर्वण कपिः पुरै उष्णिा छन्दः ब्राह्मी बिटुप् न्यूहनादत्त्यष्टिर्चा अक्षरातीतं पुर उणिग्या सूर्यो देवता सर्वाध्यायस्य शान्तिकरणे विनियोगः ॥ हरि-ॐगुणानान्त्वा गुणति हवामहे णियाणान्त्वा मियपतिः हगमहे निधीनान्त्वां निधिपति हवामहे वसो मम ॥ आहमनानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भुधम् ॥११॥ गायन्नी हिष्टुब्ब्जगत्यनुष्टु- पड्या सुइ | बृहुत्युरिण्णहां फुकुप्सूचीभि-शम्म्यन्तु त्वा ॥२॥ द्विपदायाचतुरप्पदात्रिपदायाच पट्पदाविच्छन्दुा याच सच्छन्दा १ कात्यायन सम्मतम् ॥ २ सर्वानुक्रमसूत्रभाष्य कारसम्मतम् ॥ ३ आचारादर्श कारश्रीदत्तोपाध्यायसम्मतम् ।।

·. (३५६) सूचीभि-शम्म्यन्तु वा ॥३॥ सहस्तौमा सुहेछन्दसऽ आवृतः सहर्षमाऽ ऋषयट सम्म् दैयाापूर्धेपाम्पन्यांमनुदृश्य धीराऽ अन्या लैभिर रत्थ्यो न रुश्म्मीनं ॥४॥ ॐयजातो दुरसुदैति देवन्त सुपास्य तथैवैति ॥ दूरमज्योतिपुाज्योतिरेकन्तन्मे मनः शिव- सङ्कल्पमस्तु ।। १॥ येन कमाण्युपसौ मनीपि! मुझे कृण्वन्ति विदथेषु धीराः ॥ यदपूर्वय्युक्षमुन्त? पुनानान्तन्मे मन+ शिवस- कल्पमस्तु ॥२॥ यत्सुझानमुत चेतो धृतिश्च यज्ज्योतिरन्तरमृतम्पु. जाम। यस्म्मानऽ ते किचन कर्म कियाँ तम्मे मन:- शिवसक. हप्पमस्तु॥३॥ येनेदम्भूतम्भुवनम्भविष्ष्यत्परिगृहीतममृतेन सर्वम् ॥ येन युज्ञस्तायतै सुप्तहोता तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ ४॥ यस्म्मुिन्चट सामु यज॑पि यस्म्मुिन्प्रतिष्ठिता रथनाभाविवारा? ॥ यस्म्मिश्चित्तः सर्घमोम्मुमानान्तन्मे मन:- शिवसंकल्पमस्तु॥५॥ सुपारथिरश्चानिए यन्मनुष्यान्नेनीयते भीशुभिर्धाजिनऽ इव ॥ हुमतिय्यदैजिरञ्जविन्तन्मे मन+ शिवसङ्कल्प्पमस्तु ॥ ६॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥ १ तुनिषेधः-शुक्लयजुः प्रातिशाख्ये चतुर्था याये सूत्रं २६-यस्यातिहाय- सहेति न || भाष्यम्-यस्य, अतिहाय, सह इयतैः पदैरुपहितः स्वरः छकारे प्रत्यये न चकारेण व्यवधीयते यथा-यस्य छाया०॥॥ अतिहार्य छिद्रागात्राणि ॥३५॥ सुहस्तोमा सुह छन्दस०॥॥ २ इति शिवसङ्कल्पसूक्तस्य हृदयरूपाङ्गस्य पष्मन्त्रैराभिषेकः|| उक्तश्च-शिवसंकल्पहृदयं सूक्तं स्यात्पौरुषं शिरः। प्राहुनारायणीय च शिखा स्याचोत्तराभिषम् ॥ आशः विधान- कवचं नेत्र विभाइ बृहत्स्मृतम् शतरुद्रियमत्रं स्यात्पडङ्ग क्रम ईरितः॥इन्छिरस्त शिखा व नेत्र चालं महामते । प्राविधिज्ञा रुद्रस्य पडङ्गानि स्वशास्त्रतः ।। ।

·(३५७) ॐइस्रशी पुरुषट सहस्राक्ष? सुहस्रपात्॥ स भूमिह सुर्वतस्स्पु. सात्यतिष्टदशाङ्गुलम् ॥१६॥ पुरुषऽएवेद स यद्भूतथ्यच भाव्यम् ॥ जुनाम॑तुत्तस्यैशांनो यदनातिरोहति ॥२॥ एतावांनस्य महिमाती ज्यायांश्च पूरुष|पादौस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतन्दुिवि॥३॥ विपादूर्द्ध उर्दुत्पुरुषलं पादौस्यहार्भवुत्पून ॥ ततो विप्प्वष्यका- .मत्साशनानशुनेऽ अभि ॥ ४॥ ततो घिराडजायत विराजोड अधि पूरुप४ ॥ म जातोऽ अत्यरिच्यत पुश्चाद्भूमिमयोपुर? ॥५॥ तस्म्मा- युज्ञात्सर्चहतुट सम्भृतम्पृपवाज्यम् ॥ पुथुस्ताक्रे वायुयानारण्या ग्वाम्म्याश्च ये ॥६॥ तस्म्मांध्यज्ञास हुतुऽ कवट सामानि जज्ञिरे।। छन्दांसि जज्ञिरे तस्म्माघ जुस्तस्मादजायत ॥७॥ तस्म्मादश्वोs अजायन्तु ये के चौभुयादतही गार्यो ह जज्ञिरे तस्म्मात्तस्माज्जाता अजावयं ॥ तव्यज्ञम्बुर्हिषि प्पोक्षन्पुरुपजातमंग्यत? ॥ तेनं दुवाऽ अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये।।९ यत्पुरुष व्यदधुर्ट कतिधा यंकरप्पयन्।मुखदिमस्यासीस्किम्बाह किमूरू पादाऽ उच्यते॥१०॥ ब्राहमणोस्य मुखमासीवाहू राजन्यः कृतारू तदस्य यद्वैश्श्य पुझ्या शूद्रोऽ अजायत॥११४चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षो सूर्योऽ अजायत॥ श्रोत्राद्वायुश्च प्पाणश्च मुखोदुन्निरंजायत॥१२४ानाभ्यो आसीदन्तरिक्ष शीष्टो द्यौ? समवर्तत ।। पुद्भ्याम्भूमिर्दिशुर श्री. अती लोकाँ२७ अंकल्प्पयन् ॥ १३ ॥ यत्पुरुषेण हुविपो देवा यज्ञमतवतासन्तास्यासीदाज्यछीप्मा हुम? शुरपि?॥१४॥ सुप्मास्पांसनपरिधयुखि? सुप्त सुमिध+ कृता?||दुवा यज्ञन्तवाना अनुरुप पशुम्॥१५॥ युज्ञेन युझर्भपजन्त देवास्तानि धर्माणि ·(३५८) प्रथमान्यासन् ॥ ते ह नाकम्महिमान-सचन्तु यत्र पूर्व साक्ष्या? सन्ति दुवा? ॥१६॥ ॐअय? सम्भृतः पृथि रसांच विश्वकर्मणुः समवर्तताये ॥ तस्य त्वष्टा विदटूपमैति तन्मय॑स्य देवत्वमाजानमग्ने ॥१४॥ घेदाइमेतम्पुरंपम्महान्तमादित्यवर्णान्तमसः पुरस्तात् ॥ तमेव विदि- त्वाति मृत्युमति नान्य? पन्या विद्युते यनाय॥२मुनापतिश्चरति ग:ऽ अन्तरजायमानो बहुधा बिजायते।।तस्य योनिम्परि पश्श्यन्ति धीरास्तस्म्मिन्ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा॥३॥यो दे॒वेभ्य: आतपति यो दे॒वानाम्पुरोहितः। पूयों यो दे॒वेभ्यो जातो नमी रुचायु ब्राहमय ॥४॥चम्ब्राहमञ्जनयन्तो देवा: अग्नु तदछबन्।यस्त्वैरम्नामुणों विद्यात्तस्य द्वाऽ असन्यश॥५॥श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पवन्यावहोराने पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमुश्विनौ व्यात्तम् ॥ हुण्णनिपाणामुम्मंऽ इपाण सर्वलोकम्मऽ इपण ॥ ६ ॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॐआशुट शिशानो बृपभो न भीमो घनाघन? क्षोभणश्चर्पणी नाम्॥सद्क्रन्दनो निमिपऽ एकवीर? शुत सेना अजयत्साकमिन्द्र- ॥१५॥ सक्रन्दनेनानिमुिपेणं जिष्णुना युत्कारेणं दुश्च्यवनेने धु- एण्णुनातदिन्द्रेण जयतु तत्संबॉम्युयो नरः इपुंहस्तेन वृष्ण्ण॥२॥ सऽ इषुहस्तैः स निपुगिभिर्चशी सस्रष्टा स युधुइन्द्रो गुणेन ॥ समाजिरसौमुपा बाहुशुच॑ग्नर्धच्चा पतिहिताभिरस्ता ॥३३॥ बृ- स्प्पतु परिदीया रयन रक्षौदामिनॉऽ अपुवार्धमानटामभञ्जन्त्सनाट १ इति पुरुषसूक्तस्य शिरीनामकाङ्गस्य पाडशम त्रैरभिषेक ॥ २ इत्युत्तरनारा यणसूतस्य शिखारूपाङ्गस्य पण त्रैरभित्रक | शिखास्याचोत्तरामिधम् ।

·(३५९) पमृणो सुधा जर्यन्नुस्म्माकमेद्ध्यविता रानाम् ॥ ४॥ बुलुविजाय स्स्थविर प्वीरः सहस्वान्चाजी सहमानऽ उग्ग्र? || अभिवीरोड अभिसत्त्वा सहोगा नैमिन्दु रथमातिष्ठ गोवित् ॥५४॥ गोभिर्दङ्गो- विदूं बज्जव हुञ्जयन्तुमज्म प्रमृणन्तुमोजमा ॥ डुमसंजाताऽअनुवी- स्यद्धमिन्द्रं सखायोऽ अनुमरिभद्धम्।।६३५॥ अभिगोत्राणिसहसागाई. मानादयोधीर?शुतमन्युरिन्द्र: । दुश्न्यवन?पृतनापार्डयुद्वयोम्माकु सेना अवनु पयुत्सु ॥ ७॥ इन्द्रऽ आसानुता बृहस्पतिर्दक्षिणा युत? पुरऽ ऐतु सोम- ॥ देवसेनानामभिभञ्जतीनाञ्जयन्तीनाम्मुरुतो युन्त्वम्॥८५ इन्द्रस्य वृष्ण्णो वरुणस्यु गर्श आदित्यानाम्मुरता श जुग्यम् ॥ मुहार्मनसाम्भुवनच्युवानाद् घोपर्दिवानाञ्जयतामुर्द- स्त्यात्।।९।उद्धंर्पय मघमायुधामयुत्सत्वनाम्पामकानाम्मनांसि। उर्दुत्रहन्वाजिना घानिनान्पुद्रथानाञ्जयतॉय्यन्तु घोपा ॥१०॥ अस्म्पामिन्दुमतेपु द्ध नेप्प्वम्पाईं याऽ इपवस्ता जयन्तु। अम्मा पीराऽ उत्तरे भवन्त्व॒स्म्मा २७ उं देवाऽ अवताहवैपु॥११॥ अपी- पाचित्तम्पतिलोभयन्ती गृहाणाङ्गान्यावे परौह ॥ अभि नहि निर्देह हृत्सु शोरुन्धनामित्रास्तसा सचन्ताम् ॥१२॥ १ इन्यप्रतिरथमूक्तस्य करचरूपाङ्गस्य द्वादशमत्रैरभिपेकः ॥ सप्तदशःनेति- कर्कः। तस्मा'सप्तदशपक्षे सप्तदशानामप्रतिस्थापिरियादिविनियोग कृपा सप्त - दशनाप्रतिरथेनाभिषेक ।। सप्तदशमन्त्रैरभिषेकपक्षे-अरष्टा परांपतु शरव्ये ब्रहमहशिते ।। गन्छामिवानपपयस्व मामीपाङ्कनोच्छिप ॥१॥ भेता जयंता नरऽ इन्द्रो र गम् यच्छतु । उग्रा : सन्तु धावा- नाधृषण्या यथासय ॥ २७॥ असौ या सेना मरुतुर्ट परैपामभ्यति ·(३६०) विन्ध्रा वृहपितु सौम्म्यम्पहायुद्युतपेतावविन्द्रुतम् ।। धातजूतायोऽ अभिरक्षतित्वमनापुजा पापपूष्धाविराजति ॥१॥ उदुत्वज्ञातवेदसन्दुवहन्ति केतन ॥ शेधिश्वायमूर्यम् ॥२४॥ येनोपावकुचक्षमाभुरुण्यन्तञ्जनाँरऽ भर्नु ।। त्वंधरुणुपश्यसि ॥३१॥ दैव्यावद्ध मार्गतुहरनमयंत्वचा ॥ मद्धा युझसमाये ॥ तम्म स्काय निश्चिधन्देवानाम् ।। ४ ।। तम्पुरका पूर्वयां विश्वथुपयो ज्येष्ठातिबहिंपर्दछ स्वर्धिदम् ॥ प्रतीचीनं बृजनन्दोहसेधुनिमार- अर्यन्तुमनु यामु बदसे ॥ ५५ ॥ अयधुन चौदयुत्पृश्निग ज्योति- जरायू रजसो घुिमाने ॥ हुममुपाठ सङ्गमे मूर्यस्य शिशुभविप्राम विभी रिहन्ति ॥ ६॥ चित्रन्दैवाना मुदगादीकुश्चक्षुमित्रस्य वर- णस्याग्ने? || आपा हावापृथिवीऽ अनरिक्ष मूर्यऽ आत्मा नगे- तस्तुस्त्युपश्च ॥७|| आ नुऽ हाभिाईदथै मुशस्ति विश्वानरर्ट स- विता देवऽ ऐतु।। अपि यया युवानो मत्सया नो विश्शुञ्जगदभिपित्ते मनीपास॥ यदुर कच्चे वृत्रहनुदगाऽ अभियं ।। सर्वन्तदिन्द्र ते वशी।९।। तुरणिईिश्वदर्शतो ज्योतिष्कृसि सूर्य । विश्वमा सि रोनुनम् ॥१०४॥ तत्सूर्यस्य देवत्वन्तन्महित्वम्मद्ध्या काविततः नुऽ ओजसा स्पर्द्धमाना || तां गूहत तमुसापच्यतेन यापीऽ अन्योऽ अन्यन्न जानन्।॥३५॥ यत्र वाणा सुम्पतन्ति कुमारा विशिखाऽ ईव। तऽ इन्हो बृहस्पतिरदिति शर्म यच्छतु विश्वाहा शम्म यच्छतु । १४ ममणि तु धर्मणा च्छादयामि सोमस्त्वा राजामूनानुव. स्ताम्।। उरोई यो वरुणस्ते कृणोतु जयन्तुन्वार्नु देवा मंदन्तु ॥१७॥ एतान्पचमन्त्रायोजयित्वा सप्तदशेनामिषेकः कार्यः ।।

·सञ्जभार ॥ सुदेदयुक्त हुरित- सुधस्त्यादाात्री वासस्तनुते सिमरम्मै ॥११४। तस्मिन्नस्य वरुणस्याभिचक्षे मूर्यों सुपाईणते योरुपये ।। अनन्तमुपद्रुर्शदस्य पार्ज-कृष्ण्णमुन्पद्धरितु सम्भरन्ति ॥१२३॥ चमुहॉ२७ असि सूर्य्य वडादित्य मुहार असिमुहस्ते सुतो महिमा फ्नस्पतेदा देव मुहॉ२ऽ असि ॥१३॥ वद् सूर्ण्य -श्रवसा महॉ२७ असि सुत्रा देव महाँ२७ असि ॥ मुना देवानामी- पुरोहितो धिभु ज्योतिरदाभ्यम् ॥ १४ ॥ श्रायन्तऽ इव सूर्य विश्वदिन्द्रस्य भक्षता वमूनि जाते जनमानुऽ भोज॑सा प्रति भागन्न दौधिम।।१५।। अया देवाऽ उदिता मूर्यस्य निर सट पिपृता निखुस त् ॥ तन्नो मित्रो वरुणो मामहन्तामर्दिति सिन्धु-पृथिवीऽ जुतझौ? ॥१६॥ आ कृष्णेनु रज॑सा वर्तमानो निवेशयनुमृतुम्मयैश्च ॥ हिरण्ययेन सविता रथेना दे॒वो याति भुवनानि पंश्यन् ॥१७४३ ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥ ॐभूः ॐभुवः ॐवः ॐनमस्ते रुद्र मन्यव उतोतुऽ इपवे नम-॥ १ इति मैत्रसूक्तस्य नेत्ररूपस्य पत्रमाङ्गस्य सप्तदशम त्रैरभिषक । २ कैवल्या पनिषदि-य शतरुद्रियमधीते सोऽमिपूतो भवति स वायुपूतो भवति स आत्मपूता भरते 8 सुरापाना पूता भवति स ब्रह्माहत्याया पूता भवति 8 सुवर्णस्तेयात्पूता भवति स कृत्याकृत्यात्पूतो भवति तस्मादविमुक्तमाभितो भवत्वित्यानमी सर्वदा सकद्धा जपेत् । अनेन शानमामाति ससारार्णवनाशनम् । तस्मादेव विदित्वैनं कैवल्य पदमभुते ॥ जाबालोपनिषदि 1-अप हैन ब्रह्मचारिण जचु किं जप्येनामृतत्व बहीति स होवाच याश वल्क्य शतद्रिपणेत्येतान्पेव ह वा अमृतस्य नामानि एतेई वा अमृताभवतीति एव मेवैतवाशवल्लय ॥

·(३६२) बाहुभ्यामुत तु नम-11या है रुद्र शिवा तुरघोरापापकाशिनी ॥ तयां नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि॥३॥ यामिपुगिरि- शन्तु इस्तै भियस्तये ॥ शिवानिरित्र ताईरु मा हिंसीट पुरुष. अर्गत् ॥३॥ शिवेनु वर्चसा चा गिरिशाच्छी बदामसि ॥ यथा नुट सर्पमिज्जगंदयुक्ष्म सुमना असत् ॥ । अर्यवोचदधियुक्ता प्रयुयो दैनो भिषक्|| अहीश्च सजिम्भयन्सबर्वीच यातुधान्यो धुराची८ परामर ॥॥ असा यस्ताम्म्रोऽ अरुणऽ उतभ? मुमङ्गल-॥ ये चन स्ट्राऽअभितो दिक्षु श्रुिता?संह शो पाएदेडेऽ ईमहे ॥॥ असौयोवसपति नीलग्रीवो बिलोहितः ॥ उतनड्रोपाऽदृश्शून्नह- अनुदाh८ स दृष्टो मृदयानि नम्॥॥ नमोस्तु नीलग्रीवाय सहसाक्षाय मीटुपै ॥ अथो येऽस्यसत्त्वांनो हन्तेभ्यो करन-1॥ प्रर्मुश्च धन्वनस्त्वयुभयोरात्पर्योाम्।। याश्च ते हस्तऽइपवर परा ता भगवा छप ॥॥ विज्युन्मनु-कपर्दिनो विल्ल्यो वाणवा २ ।। अनैशनस्य याऽ इपंवऽ आभुर्रस्य निपगुधिः ॥ * ॥ या ते हेतिमी- ढुष्टुम हस्तै बुभूव ते धनु- ॥ तयारम्पान्विश्वतस्त्वयुक्ष्मया परिभुज ॥ ॥ परि तु धन्वनो हुतिरस्म्मान्णक्तु विश्व - ॥ अथो यs इपुधिस्तवारेऽ अस्म्मन्निहि तम् ॥ ॥ भुवनस्य धनुष्वः सहस्राक्ष शर्तपुधे ॥ निशीर्य शुल्न्यानाम्मुर्खा शिवो न- सुमना भव ॥सा नमस्तुऽ आयुधायानांतताय धृष्णवे ॥ उभाभ्यामुत तु नमो बाहु भ्यान्तव धने || मा नौ महान्तमुन मा नौऽ अन् कम्मा नुs उसंन्तमुत मा नंऽ उक्षितम्।। मा नौ च पितरम्मोतमानसम्मान- ·प्नुियास्तुन्वोरुद्ररीरिपट मा नेस्तो के तनये या नुऽ आयुपि पा नोगोषु मा नोऽ अश्वेपु रीरिष: ॥ मा नौ चीराबुद्र भामिनो वधी - विष्म॑न्तः सदुमिता हवामहे ॥१॥ नमो हिर॑ण्यवाहवे सेनान्ये दिशाञ्चपतये नमो नमो क्षेभ्यो हरिकेशव्य पशूनाम्पतये नमो नर्मशुष्प्पि गयत्त्विपीमतेपथीनाम्पतये नमोनमोहरिकेशायोपवी- तिनपुष्टानाम्पतये नमोनोवलुशायच्याधिनेनानाम्पतये नमोनो भुवस्यहुत्यैजगताम्पतयुनमोनोरुद्रायांततायिने क्षेत्राणाम्पतये नमो नम: सूताया इन्त्यै बनानाम्पतयेनमोनमोरोहितार त्युपतये नुक्षा- णाम्पतये नमोनौ भुवन्तवैधारिखस्कृतायौपंधीनाम्पतये नमोनम मन्त्रिणेवाणिजायु कक्षाणाम्पतयनमोनमऽजुच्चैग्र्यौपायाक्रन्दर्यते पत्ती- नाम्पते नमोनम- कृत्स्नायुनयाधासचनाम्पतयनमोनमढ़ सईमा- नायनिष्ठाधिनs आध्याग्निीनाम्पतयेनमानमोनिपुगिणककुभायस्ते. नानाम्पतये नमोनमोनिचरपरिचरायारण्यानाम्पतये नमो नमो वर्भतेपरिवञ्चते स्त्तायूनाम्पतयनमोनमोनिपुगिणऽ इषुधिमतरकरा- णाम्पतयेनमोनम- सकायिभ्योजिघासद्भयोमुण्णुताम्पतये नमो. नमोसिमद्भगो नतश्चरद्योविकृन्तानाम्पतयुनम -10 नमा उणीपिणगिरिचरायंकुलुचानाम्पतये नमोनमः इपुमचो- धन्यायिभ्यश्चवोनमोनमऽ आतम्यानेज्य-प्रतिदानेभ्यश्चयो नमो नमऽ आयच्छद्भयोस्यद्भयश्चवानमोनमाविमृगगोविययश्चयो नमी नर्म-स्वपनयोजाग्ग्रेपश्चवो नमोनमुढेशनियुऽासीनेभ्यश्चवो नमोनमस्तिष्ठयोगाभ्यश्चवोनमोनम-सुभाभ्यं-सुभापतित्र्यश्चनो ·(३६४) नमोनमोवेश्योश्वप्रतिभ्यश्चवो नमोनम आव्यापिनीभ्योविविख्य न्तीपश्चलो नमोनमुऽ उगणाभ्यस्त्तृाहुतीभ्य॑श्चलो नमोनों गुणेभ्यो गुणपतित्र्भ्यश्चवो नमोनमोबातेभ्योतातपतिभ्यश्चबोनमोनमो गृत्स- भ्यो गृमपतिभ्यश्चवो नमोनमा विरूपभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमोनम सनाभ्यटसेनानियश्चवोनमोनमौरयिभ्योऽ अर्थपश्च वो नमोनम- क्षुत्तृभ्य- साहीतयश्च वो नमोनमो महो अर्भुभ्यश्चवो नर्म- ॥३३ नमस्तक्षेभ्योरथकारेभ्यं शवो नमोनमुटकुलिश्य कुारेभ्यश्चलो नमो नौ निपादेश्य- पुजिल्भ्यश्चवो नमो नम- निभ्यों मृगयुभ्यश्चवी नमो नमु श्वभ्युरश्वपतिभ्यश्च वो नमो नमो भुवायं च रुद्राय च नम-शुर्वाय चपशुपतये च नमो नीलग्ग्रीवायच शितिकण्ठायचनम-कपर्दिनेन्न्यु प्लकेशायचुनम-सहसाक्षायचशुतर्धचनेच नौगिरिशुपार्यचशिपिवि- ट्रायंचनो मीढुष्टुमायुचेपुंमतेच नो हुस्सायं चधामुनाय चुनौबहुते चवर्षीयसेचनमो बुद्धायचसुदृधैच नमोग्यायच प्रयुमार्य च गर्म आशवैचाजिरायंचनमुट शीध्यायशीभ्यायचुनमुऽ ऊम्म्यापचार- स्वन्यायचुनोनायायंचवीप्प्यायच॥४HIनमोज्येष्ठाय चा निष्ठायचुन- पूर्धनायंचापरजायंचनामद्धधुमापंचापगुल्म्भार्ययु नमो जन्यायचबुध्यायनमसोपायचप्रतिसर्थ्यायच नमो या. गम्यायचोम्म्पायचनमः श्लोकायचापसाम्यायचनमा चर्चाप चुम्बल्यायचनमोवन्यायचुकरस्यांपच नर्म- श्रायंचपनि अवार्य चुना आणायचारयायच नमुः शूरांपचावभेदिन च नमो ·(३६५) विलिम्मनचकवुचिनैचुनौ तुम्मिणेच धयिनै चुन- श्रुतायच अतसेनापंचनमौदुन्दुभ्याय चाहनुन्पायच नमो धृष्ण्णवेच प्पमुशाय चनो निपुनिचेषुधिपते चुनमस्तीक्ष्णेवेचायुधिनचनर्म- स्वायु- धार्यवसुधन्वनेच।।१६।। नमसुत्यायचुपत्थ्यायचनमुट काध्याय च नीप्प्याय चुनमुळे कुल्ल्यायचसरस्यायचुनौनादेवायच वैशुन्तार्यचनमुट कूप्प्यायचावुयाय च नमो बीयायचातुप्प्यायच नमो मेराय च विद्युत्याय च नमो वयीय चावुयार्यचनमो बत्योयचुरेम्यायचु नोधास्तध्याय चवास्तुपायच नमुदं सोमायच मुद्रार्य चुनमस्ताम्म्रार्य चारुणायचनम: शुङ्गवैचपशुपतये च नमऽ उग्यायचभीमार्यचुनौग्ग्रेवुधार्यचदूरे वुधायचनमो हुन्त्रे च हनीयसे चु नो छुक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यो नमस्तारायं ॥ ॥ नमः शम्भवाय च मयोभुवार्य च नर्म- शङ्कराय च मयस्कराय च नर्म-शिवाय च शिवतराय च।।। नमुट पार्थीय चावार्ष्याय चु नम-पतरणायचोत्तरैणायच नमुस्त्तीत्यायचकूल्यायचुनमुद शष्प्या- यचफेन्पापच ॥ नमः सिकुत्याय च प्रवाशाय च नम- कि- शुिलार्य चक्षयणाय च नम- कपर्दिने च पुलस्त्तये च नमऽ इरिष्ण्यायच प्पपत्यायच ॥ ॥ नमोव्रज्यायचगोष्ठयाय चनमस्तप्प्यायचगेला- यचनमोहदुष्यायचनिष्प्यायचुनमुकाट्यायचगह्वरेहायच ॥४॥ नमुद शुक्क्यायच हरियायचनम- पासुध्यायचरजस्यायचनमा लोप्प्यायचौलुप्यायचनमुऽ जायच सूर्यायच ॥ तानपं- पुण्य चपर्णशुदाय चुनर्मऽ उद्गुरमाणायचाभिग्नुते चुनौs आखिदुतेचप्र.

·खिदुतेचनमऽइपुकृपौ धनुष्कृयश्चवो नमो नमौवट किरिकेश्यो वाना हृदयेभ्योनमौद्धिचिन्बुक्केभ्योनौ विक्षिणक्केभ्यो नमs आनिर्हतेश्य- द्राऽ अन्धसस्पते दरि? नीललोहित ।। आसा म्भुजानामेपाम्पशूनाम्मा भेा रोटमोचनुकिञ्चनाममन् ॥४ा इमा मुद्रायतुवसकपर्दिनायवीरायुप्रर्भरामहेमुती? ॥ यथा शमसहिपर्दु चर्तुप्प्पदैविश्वम्पुष्टशामऽ अस्म्मिन्ननातुरम् ॥ ॥ या ते रुद्र शिया तुनू? शिवा विश्वाद भेषनी || शिवा सुतस्य भैपुजी तर्यानो मुड जीवसभापरि नो रुद्रस्य हेतिणक्त परि वेपस्य दुर्मतिरपायो?।। अब स्थिरा मुघद्भयस्तनुप्प्य मीट्विस्तोकाय तनयाय मृड ॥ ॥ भीष्टम शिवतम शिवो न-सुमनांभव ॥ पुरुमे वृक्षऽ आयुधनिघाय कृत्ति वसानुs आर्चर पिनाकुम्बिभ्रदार्गहि ॥ धिकिरिनु हिलो हित नमस्तेऽ अस्तु भगवः ॥ यास्त सहस्र हुतयोन्यमुस्म्मभिवपन्तु ता? ॥३॥ सुहाणि सहस्रशो बाबोस्तव हेतयं- ॥ तासामीशानो भगवा पराचीना मुखो कृधि ॥६॥ असङ्खचाता सहस्राणि ये मुद्रा अधिभूम्याम् । तेपॐ सहस्रयोजनेव पन्नानि तमसि || अस्मिन्महत्यर्णवेन्तरिक्षे भुवाऽ अधि || नां सहस्रयोजनेष धानि तन्मसि ॥ ॥ नीलंग्ग्रीवा८ शितिकण्ठा दिवस मुद्रा उपस्थिताः ॥ तेषां सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि ॥ ॥ नीलग्रीवा शितिकण्ठा८शुर्वाऽ अध? क्षमाचरा?|| तेषां सहस्रयो- जुनेछु धन्यानि तन्मासि ॥३॥ वे वृक्षेप शुप्प्पिचरा नीलग्रीवा दिलोहिताः ॥ तेपाल सहसयोजनेषु धन्वानि तन्मसि || ·(३६७) ये भूतानामधिपतयो विशिखास- कपर्दिन:॥ तेपछि सहस्रयोजनेषु धन्वानि तन्मसि ॥६॥ ये पुथाम्पंथिरसपऽ ऐलवृदाऽ आयुर्युध-॥ तेपाळ सहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ॥१॥ ये तीर्थानि पु. चरन्ति सूकाहस्ता निपुङ्गिण- ॥ तैपा सहस्रयोजनेव धन्नानि तन्मसि ॥१॥ येषु धिषिद्धयन्तुि पापु पिर्वतो जनान् ॥ तेपछि सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि ॥१॥ य एतान्तिश्च भूया सश्च दिशौ रुद्रा वितस्त्थिरे।तपां सहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि ॥३॥ नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि येपो धुर्पमिपवः ॥ तेन्भ्यो दशु प्राचीईशंदक्षिणादर्शप्पुतीचीईशोदींचीईशो ? || तेभ्यो नमो अस्तु ते नौवन्तु ते नौ मृत्यन्तु ते यन्द्रुिप्मो यचं नो द्वेष्टि तमैपाअम्भ दमट ॥१॥ नमोस्तु रुद्रेन्यो अन्तरिक्ष येपा बातs इपवर्ट ॥ तेभ्यो दशुप्राचीर्दश दक्षिणा दर्श धुतीचीईशोदींचीईशो- ? । तेभ्यो नमोऽ अस्त्तु ते नौवन्तु ते नौ मृढयन्तु ते यन्द्रुिष्पमा यच नो द्वेष्टि तमेपालम्भे दध्मः ॥५॥ नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये पृथिव्याँय्येपाम नमिपंव८ ॥ तेभ्यो दश प्राचीईश दक्षिणा दर्श पुतीचीईशोदीचीईशोभ? ॥ तेभ्यो नमोऽ अस्त्तु ते नौवन्तु ते नौ मृत्यन्तु ते यन्द्रुिष्म्मो यश्च नौ देष्टि वर्मपाञ्जम्भे दध्मौ ॥५॥ ॐ भूः ॐ भुवः ॐवः ॐ ॥ इति पञ्चमोऽध्यायः॥ ॐ धुः सौंप च्युते तब मनस्तुनूपु पित: ॥ मुजावन्त: सचमहि ॥ १५॥ एष ते रुद्र भाग? सुइ स्वनाम्बिकया त पस्तु स्वाईप ते रुद्र आग आखुस्ते पुशु? ॥२४॥ अर्व रुद्रमंदीमुहार ·(३६८) देवन्त्र्यम्बकम् ॥ यो नो वस्य॑सुस्करर्या नु श्रेयसुस्करांनो ध्यवसायर्यात् ॥३॥ अपजमंसि भैपुजद्वेश्वाय पुरुपाय भेषजम् ॥ मुखम्मेषार्य मुख्य ॥ ४५ ॥ऽयम्बकय्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्धनम् ॥ दुर्वारुकपिं वन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृताच ॥ त्र्यम्बकॅयजामहे सुगु- धिम्पतिवदनम् ॥ उर्वारुकमिधु बन्धनादुितो मुलीय मामुत-1॥५॥ एतत्तै रुद्रावसन्तेन पुरी मूवृत्तीतीहि ॥ अवततधनचा पिनाकावसु कृत्तिवासाऽ असिन शिवो तीहि ॥६॥ घ्यायुष जमदग्नेट कुश्श्यपस्य न्यायुपम्।। यडेवेषु व्यायुपन्तन्नोऽअस्तु व्यायुषम् ।।७।। शिवो नामांसिस्वधि तिस्ते पिता नमस्तेऽ अस्तु मा मा हिम्सी॥ निवर्तयाम्म्यायुपेन्नाधाय पुजननाय रायस्पोपीय सुप्रजास्त्वार्य सुवी-॥८॥ ॐन तं विंदाय यऽ हुमा जुजानान्ययुष्माकुमन्त- रम्बभूव ॥ नीहारेणु प्रास्ता जल्यो चासुसपऽ उक्यशासंवरन्ति ९ विश्वकर्मा घनिष्टदेवऽ आदिद्र्गन्धुवोऽभवद्वितीय- ।। तृतीय- पिता जनितौषधीनामुपागमै दद्यात्पुरुषः ॥ १०॥ ॐग्यश्च भीमश्च वान्ता धुनिवासासहश्चभियुग्वा च विक्षिपुट स्वाहा ॥११॥ अग्नि हृदयेनाशनि हृदयाग्ग्रेण पशुपतिहस्त- हृदयेन भुवय्युस्ना ॥ शुम्मतस्नाभ्यामीशानम्मुन्युना महादेव मन्तह पशुोनोंग्ग्रन्देवं निष्ठुना हसिप्तुहर्ट शिद्गीनि कोश्या- भ्याम् ॥१२॥ उग्ल्लोहितेन मित्रा सौन्चयेन कुरन्दीधयेनेन्द्र १ इत्यनेनारायणवयुचेन रोद्राप्यायनामिरेक.। २वि माउरोल्पामिरष्टभिर मिरेका कान्वाना तु सतबरिकाभिरिति विशेष इति देवपद्धत्युक्तद्वाम्यामभिषेक ॥ .

·. -(२६९) म्मक्रीडेने मरुतो बलैन साद्ध्यान्ममुदौ ।। भुवस्य कण्ठ्य रुद्रस्यान्त: पाश्र्व्यम्महादेवस्य यकृच्छङ्घस्य निह? पशुपते पुरीतत् ॥१३॥ लोमभ्युट स्वाहा लोमभ्युट स्वाहा खुचे स्वाहां खुचे स्वाहा लोहिताय स्वाहा लोहिताय स्वाहा मेदो युट स्वाहा मेदोभ्युट स्वाहा ॥ मासेम्भ्युट स्वाहा मासेभ्युट स्वाहा स्नाभ्युट स्वाहा स्नावभ्युट स्वाहा स्त्थम् युट स्वाहा स्त्थभ्यु स्वाहां मुजब्भ्युट स्वाहा मुज्जन्भ्युट स्वाहा ॥रेतसे स्वाहाँ पायवे स्वाहा।।१४। आया- साय स्वाहाँ प्रायासाय स्वाहा सँख्यासाय स्वाहा चियासाय स्वाही- धासाय स्वाहा ॥ शुचे स्वाहा शोचते स्वाहा शोच॑मानाय स्वाहा शोकाय स्वाहा ॥१५४१॥ तर्पसे स्वाहा तप्यते स्वाहा तप्प्यमानाय स्वाहा तुप्ताय स्वाहा पुाय स्वाहा ।। निष्ष्कृत्यै स्वाहा प्रायश्चित्यै स्वाहा भेपुजाय स्वाहा ॥१६:३ायुमाय स्वाहान्तकाय स्वाहा मृत्यवे स्वाहाब्रमणे स्वाहा अहमहुत्यायै स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्युदं स्वाहा द्यावापृथिवी यास्वाहा ॥१७१२॥ इति पष्ठोऽध्यायः ॥ ॐवाजश्च मे प्रसुवश्च मे प्रयतिश्च मे प्रसितिश्च मे धीतिश्च मे क्रतुंश्च मे स्वरश्च मे श्लोकश्च मे ध्रुवश्च में श्रुतिश्च मे ज्योतिश्च मे स्वश्च मे यज्ञेने कल्प्पन्ताम्॥॥माणश्च मे पानश्च मे यानश्च मे सुश्च मे चित्तच में आधीतश्च मे वाक् च में मनश्च मे चक्षुश्च मे श्रोत्रश्च मे दक्षश्च मे वळच मे युजन कल्पन्ताम् ॥॥ ओजश्च मे सहश्च मऽ आलमार्च मे नूश्च में शर्म च मे धर्म च मेगानि च मेस्थीनि च मे परपि च मे १ इति ससनटामन्त्रैरभिषेक. । ॐउग्रश्चेति तिममि. सप्तभिर्वा रुद्रजयानाम्नी. भिवेनि परशुरामादयः ।। निर्मूलत्वान्नेति देवयाशिकादयः ।। २४.

·(३७०). शरीराणि च मुऽ आयुश्च मे जरा च मे युज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥ ॥ज्यैपर्थन मुऽ आधिपत्यश्च मे मन्युश्च मे भामश्च मे मश्रुमेम्भश्च मे जमा च मे महिमा च मे वरिमा च मे प्रथिमा च मे वपिमा च मे द्रापिमा च मे घुदर्थ में वृद्धिश्च मे युज्ञेन कल्पन्ताम् ॥ ॥ सुत्यञ्च मे श्रद्धा च मे मगध मधश्च मे विश्वश्च मे महश्च मे क्लीहा में मोश्च मे जातश्च मे जनिः प्यमाणश्च मे सूक्तञ्च मे मुकृतश्च मे युज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥ ॥ अस्तश्च मे मृतश्च मे युक्ष्मञ्च मे नामयच मे जीवाश्च मे दीर्घायुचर्च मे नमित्रञ्च मे भयञ्च मे सुखश्च में शयनश्च मे सूपाश्च मे सुदिनश्च मे युसन पल्प न्ताम् । सुन्ता च मे धुर्ता च मे समश्च मे धृतिश्च मे विश्वश्च मे मई मे सुविच मे ज्ञानेश्च मे सूश्च मे पुनश्च मे सीरश्च में लयश्च मे युझेन फरप-ताम् ॥ ॥ शश्च मे मयंश्च मे प्पियञ्च मे नुकामश्च में कामश्च मे सौमनसश्च मे भगश्च मे द्रविणश्च में भद्रश्च मे श्रेयश्च मे वसीयश्च मे यशश्च मे युजन कलपन्ताम् ॥ ॥ उर्च मे सूत्र्ता च म पर्यश्च मे रसच में घृतश्च म मधु च मे सग्धिश्च मे सपतिश्च मे कृषिश्च मे वृष्टिश्च मे जैत्रच मुऽ औद्भिद्यश्च मे बुज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥ रयिश्च मे रायश्च मपुश्च मे पुष्टिश्च मे धिभु च मे प्रभु च में पूर्णश्च मे पूर्णतरश्च मे दुययश्च मे क्षितञ्च मेनच मे झुंच मे युजन क्ल्प्पन्ताम् ॥ ॥ वित्त, में द्यञ्च मे भूतच मे भविष्प्यच्च मे सुगश्च मे सुपत्थ्यश्च म उद्धर्थ मुऽसद्धिश्च मे कुप्सच में कृतिश्च मे मुतिश्च में मुमतिश्च मे युशेन कल्प्पन्ताम्॥ ब्रीहर्यश्च मे याश्च म मापांश्च मे तियश्च मे मुद्गाश्च मे खल्ल्याश्च मे मिययश्च मेणवश्च में श्यामाकांश्च मे नीबारीश्च मे गोधूमांश्च मे मसूरीश्च मे युज्ञेने कल्प्पन्ताम्।।शा अश्म्मा च मे पर्तिका ·- (७ चमे गिरयश्च मे पर्वताश्च मे सिफताश्च मे धनुस्पतयश्च में हिरण्यधु मेयश्च मे श्यामर्थ मे लोहश्च मे सीसंश्च में च मे बुझेन कलप्पन्ताम् ॥ अग्निश्च मुऽ आपश्च मे चीरुधश्च मुऽ ओषधयश्च मे कृष्टपुच्याश्च मे कृष्टपच्याच मे ग्याम्म्याश्च मे पुशर्वऽ आरण्याची शुत्तञ्च में विर्तिश्च मे भूतञ्च भूनिश्च मे यज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥१॥ धर्मं च मे वसतिश्च मे फर्म च मे शक्तिश्च मेथश्च मुऽ एमश्च म च मे गतिश्च मे सुज्ञेन कल्पताम् ॥ अग्निश्च मुऽ इन्द्रश्च मे सोमश्च मुड इन्द्रश्च मे सविता चे मुऽ इन्द्रश्च में सरस्वती च मुड इन्द्रश्च मे पूपा चे मुऽ इन्द्रश्च मे बृहस्पतिश्च मुऽ इन्द्रेश्च मे यहोर्न कल्पन्ताम् ॥1॥ मित्रश्च मुऽ इन्द्रश्च में वरुणश्च मुs इन्दश्च मे धाता च मुऽ इन्द्रश्च में त्वष्टा च मुऽ इन्द्रश्च में मुरुतश्च मुऽ इन्द्रश्च में विश्व च मे देवाः इन्द्रश्च में मुझेन करप्पन्ताम् ॥ ॥ पृथिवी चे मुऽ इन्द्रश्च मेन्तीरक्षश्च मुऽ इन्द्रश्च मे धीश्च मुऽ इन्द्रश्च मे समाश्च मुड इन्द्रश्च मे नक्षत्राणि च मुs इन्द्रश्च मे दिशश्च मुऽ इन्द्रश्च में मुझेन कल्प्पन्ताम् ॥ ॥ अशुश्च मे रुहिम्मश्च मेदाभ्यश्च मेधि- पतिश्च मऽ उपाशुश्च मेन्तामश्च मा ऐन्द्रवायुवश्च मे मैत्रावा- गश्च पऽ आधुिनश्च मे प्रतिपुस्थानेश्च मे शुकश्च मे मुन्धी चे में युञ्जन कल्प्पन्ताम् ॥2॥ आग्युणश्चै मै धैश्वदेवश्च मे शवश्च मे वैश्वानुरच मा ऐन्द्राग्नश्च मे मुहाश्वदेवश्च मे यरुखुतीयांश्च में निएकचल्लयश्च मे सावित्रश्च में सारस्वतश्च मे पाक्नीवुतश्च मे हारियोजनई मे युझेन कल्प्पन्ताम् ॥ ॥ सुश्च मे चमुसार्च मे घायुष्यानि च मे द्रोणकलशश्च में ग्रावाणश्च मेधिपर्वणे च मे ·(३७२) पूतुभृच मऽ आपवुनीयश्च मे वेर्दिश्च मे हिश्च मेवभूयश्च मे स्वगा कारश्च मे बुज्ञेन क्लप्पन्ताम् ॥ ॥ अग्निश्च मे घुर्मश्च मुक्कञ्च में सूय॑श्च मे पाणच मेश्वमेघश्च मे पृथिवी च मेदितिश्च मेदितिश्च मे द्योश्च मेगु युटुं शक्कवरयो दिशश्च मे युतेनं कल्प्पन्ताम् ॥४॥ ब्रुतच म ऋतर्वश्च में तपश्च मे संवत्सुरश्च मेंहोराने बोष्ठी बृहद्रयन्तुरे च मे युज्ञेन कल्प्पन्ताम् ॥३॥ एका च मे तिसच में तिस्रश्च मे पञ्च च में पञ्च च मे सुप्त च मे सुप्स च मे नवं च मे न च म एकादश च मुऽ एकादश च में त्रयोदश च मे प्रयोदश च में पञ्चदश च मे पर्वादश च मे सुप्तदंश च मे सुप्तदंश च नवदश च में नवदर्श च मुऽ एकविश्शतिश्च मुऽ एकविशतिश्च मे प्रयोविश्शतिश्च मे त्रयोविशतिश्च मे पञ्चविशतिश्च मे पश्चवि. शतिश्च मे सुप्तविंशतिश्च मे सुप्तविंशतिश्च में नवविशतिश्च मे नवविशतिश्च मुड एकत्रिशच मुऽ एकत्रिशच्च में त्रयलिशच में खुज्ञेन फल्प्पन्ताम् ॥ चतंत्रश्च मेष्टौ च मेष्टौ च मे द्वादश च में द्वादश च में पोर्टश च मे पोर्टश च मे विशतिश्च मे विशुतिश्च मे चतुर्विशतिश्च मे चतुर्विशतिश्च मेष्टाविंशतिश्च मष्टाविंशतिश्च में वाशिच में हानि शञ्च में पशिच में पशिच मे, चत्वारि शर्च मे चत्वारि शर्च मे चतुश्चत्वारिशिच मे चतुश्चत्वारि. शच मेष्ट्राचंचारिशच में चुन क्रुपन्ताम् ॥ श्यर्विश्च मे युवी च मे दित्यवाट् च मे दियोही च में पनाविश्च मे पहावी च में निमुत्सश्च में विवृत्सा च में तुर्यवाद् च मे तुम्हीच में शेन फरपन्ताम् ॥शा पृष्ठबाट च मे पष्चोही चे मऽ जुसा च में घुसा च ·(३७३) ऋषभश्च मे हर्च मेनवॉच मे धेनुश्च मे युज्ञेनं कलप्पन्ताम् ॥ नाय स्वाहा प्रसुवायु स्वाहापुिजाय स्वाहा ऋतवे स्वाहा धर्सवे वाहाहुर्पतये स्वाहा मुग्धाय स्वाहा पुग्धाय वैनाशिनायु साहाँ उन शिनेऽ आन्त्यायनाय स्वाहान्त्याय भौवनाय स्वाहा भुवनस्य तये स्वाहाधिपतये स्वाहा पुजापतये स्वाहा ॥ इयन्तु राम्मुिवार्य न्तासि यमन कुळे त्वा वृष्टय चा पुजानान्वाधिपत्याय ।। २६ ॥ पायुर्घशन फलप्पताम्माणो युज्ञेन कल्प्पताञ्चक्षुर्युशन कलप्पता श्रोत्रव्युझेन कलप्पतां वाग्यजन करप्पताम्मनौ सुज्ञेन कल्प्पतामात्मा ने कल्प्पताम्ब्रह्मा युज्ञेनं कल्प्पताङ्योतिर्युजन कल्प्पता म्वर्य- नि करप्पताम्पृष्ठय्युज्ञेन कल्प्पा युज्ञो युझेन कल्पताम् ॥ स्तोम [हुँच ऋक्चु साम च वृहच रथन्तरञ्च ॥ स्वर्देवाऽ अगन्मामृता भूम प्रजापतेर्ट मुनाऽ अभूम वेद स्वाहा।। इति सप्तमोऽध्यायः।। ॐऋचं वाचम्मपये मनो यजुटं प्रपद्ये साम प्राणम्पपये चक्षुद्ध श्रोत्रुम्पपद्ये ॥ बागोज-सुहौजो मर्यि प्राणापानौ ॥१॥ यन्में छद्रवपो हृदयस्य मनसो वातिवृष्णुम्बृहस्पतिदें तर्दधातु।। शनों पवतु भुवनस्य यस्पति-॥।॥ भूर्भुव: स्व- । तत्सवितुर्वरेण्यम्भर्गों वस्य धीमहि ॥ धियो यो नै प्रचोदयात् ॥ ॥ कया नचित्रs मा वदूती सुदाईट सखा ॥ कया शर्चिष्ठया धुता ॥॥ कस्त्याँ त्यो मर्दानाम्माहिष्ठो मत्सुदन्धसट हुदा चिदारुजे बा अभी जर्ट सखीनामविता जरितॄणाम् ॥ शुतम्भवास्यूतिमि ॥ ॥ १ हायकोनविंशमन्त्रात्मकचमकाभ्यायनाभिषेक ।। वाजश्व म इस्पष्टानुवाकारमकेन वमकेन चेति देवयाशिका. ॥ २ अत्र अर्द्धमात्रः सन्ध्यभावदर्शनात् ।।

·(३७४) क्या वनऽ कुत्याभि प्रमन्दसे धूपन्॥कया स्तोतभ्युत आरा! इन्टी विश्वस्य राजति ॥ शनोऽअस्तु द्विपढे शञ्चतुष्पदे शनी मिब? शं धरुणुः शनों भवत्वर्थमा | शत्रुऽ इन्द्रो वृहस्पति शनी विष्ण्णुरुरुकुम ॥ ॥ शन्नो धात- पवताई शनस्तपतु मूर्य- ॥ शत्रुट कनिकदमुव? पुर्जन्यौ अभिवर्षतु ॥४॥ अहानि शम्भवन नु श रात्री/प्रतिघीयताम्।। शन्नंऽ इन्दानी भवतामवौमिट शन्नुः इन्द्रावरुणा रातईच्या ॥ शन इन्द्रापूपणा वाजसातौ दर्शमिन्द्रासोम मुवितायु शैय्यो? ॥१॥ शन्नो देवीरमिष्ट्रयऽ आपो भवन्तु पीतये । शयोरभिस्रवन्तु नम्॥५॥ स्योना पृथिवि नो भवावृक्षरा निवेर्शनी ।। यच्छी नई शर्म सुप्रा । आपोहि छा मयोभुवस्ता नेऽ कुन्ज दधातन ॥ मुइ रायु चक्षसे ॥ ॥ यो 4-शिवतमो रसुस्तस्य भाजयतुह न-॥ उशतीरिव मातर- ॥१॥ तस्म्माऽ अरगमाम यो यस्यु क्षर्याय जिन्वय ॥ आपो जनयथा च न छौ? शान्तिर- न्तरिक्ष शान्ति- पृथिवी शान्तुिरापु८ शान्तुिरोपंपयु८ शान्ति- ॥ धनुस्प्पयुट गान्तिर्विश्वे देवा? शान्तिब्रह्मा शान्ति सर्व शान्ति शान्तिरेव शान्ति सा मा शान्तिरेधि ॥णा ह हह मा मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षन्ताम्॥मित्रस्याहन पा सर्वाणि भूतानि समीक्षे ।। मित्रस्य चक्षुषा समीक्षायई ॥ ॥ हते हं मा॥ज्योक्ति नन्दर्शि जीध्यायोक्तै सुन्दर्शि जीयासम् ॥ ॥ नमस्ते हरसे गोचिपे नमस्तेऽ अस्त्वचि ॥ अन्यास्तs अम्मच पन्तु हुतर्य- पायको अस्म्मम्य शिवो भव ॥ नमस्तेऽ अस्तु विधुते नमस्ते स्वनयित्नः ॥ नमस्ते भगवनस्तु यतुटव- सुमीईसे।। यता यत .

·-- (३७५) जो नोऽ अभयकुरु।। शनं कुरु पुजाभ्योभयन: पशुत्र्य- । सुमिनिया नुऽ आपुऽ ओपय सन्त दुम्मिनियास्तम्म्मै मन्तु गुस्म्मान्द्वेष्टि यच घुयन्द्विप्म्म? ॥ ॥ तच वाहत पुरस्नाच्छुक्राच- त'॥ पश्यप गुरद- शुनञ्जीप शुरद - शुनः शृणुंपाप शुद- शुतम्मन्नाम शुरद-शुतमदीनाट स्पाम शुरद-शुतम्भूयश्च शुग्द- शुनात् ।। || ॐशान्तिः शान्तिः शान्तिः ।। इत्यष्टमोऽध्यायः ।। अदुर्भिस्तर्पणम्-ॐभवं देवं तर्पयामि । ॐ श-देवं तर्प- गामि । ॐ ईशानं देवं तर्पयामि । ॐ पशुपति देवं तर्पयामि । ॐ रुद्रं देवं तर्पयामि । ॐ उग्रं देवं तर्पयामि । ॐ भीयं देवं तर्प- पामि । ॐ महान्तं देवं तर्पयामि । इति तर्पयित्वा । ॐ त्र्यम्बके प्य नामहे सुगन्धिम्पुष्टिवर्दैनम्।। उहिकाम बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मा मृतात् ॥३॥ ज्येष्ठाय नमः । भगवते साम्घशिवाय आचमनीयं समयामि। ॐर्यम्बय्यजामहे ॥ श्रेष्ठाय नपो रुद्राय नमः । भगवते साम्घशिवाय मयुपं समर्पयामि ।। ॐ यम्घाय्य नामहे । कालाय नमः। भगवते साम्मशिवाय गन्यं समर्पयामि।।ॐ यम्बय्यजामहे ।। फळविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलाय नमो चरमपथनाय नमः । भगवते साम्बशिवाय पुष्पाणि समर्पयामि। ॐ त्र्यम्पय्यना. महे०। सर्वभूनदमनाय नमः । भगवते साम्बशिवाय धूपं सपर्पयामि।। ॐ यम्मग्यजामहे । मनोन्मनाय नमः । भगवने साम्मशिवाय दी समर्पयामि। ॐयम्मतव्यजामहे । भवोद्भवाय नमः । भगरने साम्र- शिवाय नैवेद्यं समर्पयामि ॥ नवेद्यान्ने आचमनीयं समर्पयामि ॥ ततो. ऽभिर्मन्रष्टौ पुष्पाणि दयाद-१ ॐ भवाय देवाय नमः। २ ॐ ·. (३७६) शर्वाय देवाय नमः । ३ ॐ ईशानाय देवाय नमः । ४ ॐ पशुपतये देवाय नमः । ५ ॐ रुद्राय देवाय नमः । ६ ॐ उग्राय देवाय नमः। ७ ॐ भीमाय देवाय नमः । ८ ॐ महते देवाय नमः। ॐ अघोरेभ्य इत्यस्य अघोर ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता तत्पुरुषायेत्यर तत्पुरुप ऋपिः गायत्रीछन्दः रुद्रो देवता ईशान इत्यस्य ईशान ऋपि अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता सर्वेपामघोरादिशरीरोपस्थाने विनियोगः ॐ अघोरेभ्योऽय घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः । सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यं नमस्ते अस्तु दरूपेभ्यतत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । वर्ष रुद्रः प्रचोदयात्। ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपति ब्रह्मणोधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम् ।। इत्युपस्थानम् ।। ॥ अथ पञ्चवक्रपूजनम् ॥ अथ समाचारात्पञ्चवक्रपूजा । तत्र गन्धसिताक्षतश्वेत- पुष्पैः पश्चिमवपूजनम्-सद्योजातोव्यपिमीतेत्यस्य जमदमि पिः त्रिष्टुप्छन्दः स्वाहाकृतिर्देवता पश्चिमवक्रपूजने विनियोगः ॥ ॐ सुद्योजातो ध्यमिपीत युद्धमुग्निवानामभवत्पुरोगा? ॥ अस्य होत- पुदिश्यतस्य चाचि स्वाहाकृत हुविरदन्तु देवा? ॥३१॥ सद्योजाताय • पश्चिमवक्राय नमः गन्धसिताक्षत वेतपुष्पाणि समर्पयामि॥ गन्धादि. तुलसीशतपत्रैश्चोत्तरवपूजनम्-वाममयेत्यस्य भरद्वाज ऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः सविता देवता उत्तरवपूजने विनियोगः-ॐ चाममुध सवितर्धाममुश्वो दिवेदिवे धाममुस्म्मभ्यं सावी॥ वामस्य हि सर्यस्य देव भूरैया धिया बांमुभाज: स्पाम || वामदेवायोचरवाय नमः गन्यादितुळसीयतपत्राणि समर्पयामि ।

·(३७७) गन्धादिनीलाब्जकरवीरैश्च दक्षिणवरुपूजनम्-या ते रुद्र शिवेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुदो देवता दक्षिणवक्र- पूजने विनियोगः । ॐ या ते रुद्र शिवा तुनूरपोरापापकाशिनी ॥ तयां नस्तुन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥ ॥ अघोराय दक्षिणवशाय नमः गन्धादिनीलाजकरवीरपुष्पाणि समर्पयामि ।। गन्धादिङ्खरापुष्पैश्च पूर्ववक्र पूजनम्-यत्पुरुपमित्यस्य नारायण ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः जगदीजं पुरुषो देवता प्राग्वकपूनने विनियोगः-ॐयत्पुरुष ध्यदधुट कतिषा कल्प्पयन् ॥ मुखङ्किर्मस्या- सीरिकम्बाह किमूरू पादाड उकयेते ॥१॥ तत्पुरुषाय पूर्ववकाय नमः गन्धादिर्वाङ्कुराकपुष्पाणि समर्पयामि ॥ गन्धादियित्वकनकपुष्पैश्चोर्ययक्रपूजनम्-तमीशानमि- त्यस्य गोतम ऋपिःजगती छन्दः ईशानो देवता अर्धवक्रपूजने विनि- योगः-ॐ तमीशानुञ्जगतस्तस्त्थुपुस्पतिब्धियन्नुिन्यमबसे हूमहे धूयम्।।पूपा नो यथा वेदसामसदुधे रक्षिता पायुरदब्ध: स्वस्तये॥१६॥ ईशानायोर्ध्ववक्राय नमः गन्धादिविषकनकपुष्पाणि समर्पयामि ॥ इति रुद्रकल्पद्रुमान्तर्गताभिषेकपरिच्छेदोक्तकतरप्रकारेण पञ्चक- पूजनम् ॥ अथ प्रकारान्तरेण पञ्चवक्त्रपूजा । सद्योजातपित्यस्य सद्योजात मपिः त्रिष्टुप्छन्दः सघौमातो देवता श्वेतवर्ण हंसवाहनं पश्चिमवर्क पृथिवीतचं पश्चिमवकनमस्कार विनि- पोग:-ॐ सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजावाय वै नमो नमः । भवे भवे . .

·(२७८) नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः ॥ सद्योजाताय श्वेतवर्णाय इंसवाहनाय पश्चिमवकाय पृथिवीतत्वाय सृष्टिरूपात्मने ब्रह्मणे नमः हाँ इति मणम्य धनुर्वाणमुद्रामदर्शनम् । सयोजातमित्यस्य सद्योजात ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः सद्योजातो देवता श्वेतवर्ण इंसवाइन पश्चिमवक्र पृथिवीतर्च पथिमपूजन विनियोगः-ॐ सोजातं प्रपयामि सद्योजाताय वै नमो नमः। भचे भवे नातिभवे भवस्व मां भवोद्भवाय नमः।। सोनाताय श्वेतवर्णाय हंसवाहनाय पश्चिमवनाय नमः इत्य. नेन गन्धमनःशिलाचन्दन श्वेतांततश्वेतपुष्पगुग्गुलधूपघृतदीपपायस- नैवेद्यादिभिः पूजनम् ॥ कलापूजनम्-१ ॐनद्धयै नमः २ॐसिद्धयै नमः ३ ॐवृत नमः ४ ॐक्ष्म्यै नमः ५ ॐमेधायै नमः ६ ॐकान्त्यै नमः ७ स्वधायै नमः ८ ॐपमायै नमः इत्यष्टौ कलाः सम्पूजयेत् ।। ध्यानम्-पालेयामलविन्दुकुन्दधबलं गोक्षीरफेनप्रभं भस्माभ्य- गमनगदेहदमनज्वालावलीलोचनम् । ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणैः स्तुतिपरैर भ्यार्चितं योगिभिर्वन्देऽहं सकलं कलकरहितं स्थाणोर्मुखं पश्चिमम् ।। शुभं त्रिलोचनं नान्ना सद्योजातं शिवप्रदम् । शुद्धस्फटिकसङ्काशं । वन्देऽहं पश्चिमं मुखम् ।। इति पश्चिमवक्रपूजा ॥ १ वामस्य मध्यमान तु तर्ज यो नियोजयेत् । अनामिका कनिठा च वस्याहुन पीतयेत् । दर्शपेद्दशिगस्क धनुमंद्रयमारिता । दक्षटिस्यतर्ज यां दीया बागमुद्रिका । २ ताशते श्वतपुष्य पूजयेद्धवादनम् । सिद्धयन्ति सर्वकार्याणि पूजनेन न थप !! ३ ऋद्धि सिदिघृतलक्ष्मीघा कानि स्वघा प्रमा | सपोजावका मेता अष्टौ च परिकीर्तिताः ।

·(३७२) अथोत्तरवपूजा-वामदेवायेत्यस्य वामदेव ऋषिः जगती छन्दः विष्णुदेवता कृष्णवर्ण गरुडवाहनम् उत्तरवक्रम् आपस्तत्वम् उत्तर- वनमस्कारे विनियोगा-ॐ वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः । कालाय नमः फलविकरणाय नमो बलविकरणाय नमवामदेवाय कृष्णवर्णाय गरुडवाहनायोत्तरवकायापस्तवायामृत- रूपात्मने विष्णवे नमः ही इति प्रणम्य पंगमुद्राप्रदर्शनम् । वामदेवा- येत्यस्य वामदेव मापिः जगतीछन्दः विष्णुर्देवता कृष्णवर्णे गरुडवाहनम् उत्तरवक्रम् भापतित्वम् उत्तरपक्रपूजने विनियोग:-ॐ वामदेवाय नयी ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः कलविकर- णाय नमो बलविकरणाय नमः। वामदेवाय कृष्णवर्णाय गरुडवाहना- योत्तरवकाय नमः इत्यनेन हरिचन्दनतुलसीशतपत्रपुष्पपश्चसौगन्धक- धूपघृतपक्कगोधूमाननैवेधादिभिः पूजनम् । कलापूजनम्-१ ॐरजसे नमः २ ॐरक्षायै नमः ३ ॐरत्यै नमः ४ ॐपाल्यायै नमः ५ ॐ कामायै नमः ६ ॐ सञ्जीविन्यै नमः ७ ॐप्रियायै नमः ८ ॐ चुद्धयै नमः ९ ॐक्रियायै नमः १० ॐ 'पाध्यै नमः ११ ॐप्रापर्यै नमः १२ ॐमोहिन्यै नमः १३ ॐवराय नमः इति त्रयोदश कलाः सम्पूजयेत् ॥ १ करौ तु सहती कृत्वा समुखावुनतागुली । तलातमिलितागुष्ठी कुर्यादेपाऽग्जमु द्रिका ॥ २ तुलसीशतपत्रैव पूजयेद् गरुडासनम् । सर्वोपविनाशेन प्रामोति शिव सम्पदम् ।। ३ कङ्काल पूगकर्पूरजातीपल्लवङ्गकै । सुगन्धपञ्चक प्रोक्तमायुर्वेदप्रकाशके। ४.रजो रक्षा रति पाल्या कामा सखीविनी प्रिया । बुद्धि किया च धात्री च प्रामरी मोहिनी ज्वस । यामदेवकला तात्रयोदश वरानने ॥

·(३८०) ध्यानम्-गौरं कुसमापिङ्गलं मुतिलकं व्यापाण्डुगण्डस्थलं भूविक्षे पकटाक्षवीक्षणलसत्ससक्तकोत्पलम् । स्निग्ध विम्बफळाधरं पह- सित नीलालकालतं वन्दे पूर्णशशाङ्कमण्डलनिभ वक्र हरस्योत्तरम्।। वामदेवं सुवर्णाभं दिव्याखगणसेवितम् । अजन्मानमुमाकान्तं वन्देऽह युत्तरं मुखम् ॥ इत्युत्तरवपूजा ॥ अथ दक्षिणवपूजा-अघोरेभ्य इत्यस्य अघोर अपिः अनु. प्टुप्छन्दः रुद्रो देवता नीलवर्ण कूर्मवाहनं दक्षिणवक तेजस्तत्वं दक्षिणवक्रनमस्कारे विनियोगः ॥ ॐ अघोरेभ्योऽय घोरेभ्यो घोर- घोरतरेभ्यः। सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्यो नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः॥अघोराय नीलवर्णाय कूर्मवाहनाय दक्षिणयकाय तेजस्तत्वाय विश्वरूपात्मने कालाग्निरुद्राय नमः हूं इति प्रणम्य ज्ञानमुद्राप्रदर्शनम् । अघोरेभ्य इत्यस्य अघोर नपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्री देवता नीलवर्ण कूर्मवाहन दक्षिणवक तेजस्तत्वं दक्षिणवकपूजने विनियोगः-ॐ अघोरभ्याऽथ घोरेभ्यां घोरघोरतरेभ्यः। सर्वेभ्यः सर्वशर्वे-पो नमस्ते अस्तु रुद्ररू पेभ्यः। अघोराय नीलवर्णाय कूर्मवाहनाय दक्षिणवक्राय नमः इत्य नेन कृष्णागरुचन्दननीलोत्पलकरवीरपुष्पसितागरुधूपमापाननैवेद्या दिभिः पूजनम् । कलापूजनम्-१ तमसे नमः २ ॐमोहायै नमः ३ ॐक्षयायै १ तर्जन्यमुष्टको सत्तावनतो हृदि वियसेत् । शनमुद्रा भवदेषा पथिता ववद थिमि ॥ २ नीलासले करवार पूजयेत्कर्मसस्थितम् । सर्वावाधाविनाशाय ज्ञानमाल प्रसाधकम् ॥ ३ तमा मोहा क्षया निद्रा व्याधिर्म यु क्षुधा तृषा । अघोरस्य कला होता अष्टौ च परिकीर्तिता ॥

·(३८) नमः ४ॐनिद्रायै नमः ५ ॐव्याधये नमः ६ ॐमृत्यवे नमः ७ ॐ क्षुधायै नमः ८ वृषायै नमः इत्यष्टौ कलाः सम्पूजयेत् ॥ ध्यानम्-कालाभ्रभ्रमराञ्जनाचलनिभ व्यावृत्तपिङ्गेक्षणं खण्डेन्दु- द्वयमिश्रिताशुदशनमोद्भिनर्दष्टाङ्करम् । सर्पमोतरूपालशक्तिसकलं च्याकीर्णसच्छेखर वन्दे दक्षिणमीश्वरस्य कुटिलभ्रूभद्रौद्रं मुखम् ।। नीलाभ्रवर्णमोकारमघोरं घोरदंष्ट्रकम् । दंष्ट्राकरालमत्युग्रं वन्देह दक्षिण मुखम् । इति दक्षिणवपूजा ॥ पूर्ववकपूजा-तत्पुरुषायेत्यस्य तत्पुरुष ऋषिः गायत्रीछन्दः रुद्रो देवता पीतवर्णम् अश्ववाहन पूर्ववक वायुतत्त्व पूर्ववकनमस्कार विनि- योग.-ॐतत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोद- यात् ॥ तत्पुरुषाय पीतवर्णायाश्ववाहनाय पूर्ववक्राय वायुतत्वाय चैतन्यात्मने आदिसाय नमः हैं इति प्रणम्य कवचमुद्रामदर्शनम् । तत्पुरुषायेत्यस्य तत्पुरुष प्रापिः गायत्री छन्दः रुद्रो देवता पीतवर्णम् अश्ववाहनं पूर्ववक्रं वायुतत्त्व पूर्ववकपूजने विनियोग:---ॐ तत्पुरु- पाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ।। तत्पुरुषाय पीतवर्णायाश्ववाहनाय पूर्ववकाय नमः हरितालचन्दन कुरापुष्पा.. न्यतरपुष्पकृष्णागरुधूपमोदकनैवेद्यादिभिः पूजनम् ।। कापूजनम्-१ निवृत्त्यै नमः २ ॐप्रतिष्ठायै नमः ३ ॐविद्यायै नम. ४ ॐशान्त्यै नमः इति चतस्रः कला सम्पूजयेत् ।। १ कवचमृतालक्षणम्-करद्ववाहुल्या वर्मणि न्यु ॥ २ दूवारेसर्कपुष्पे पूनये ववादाम् । आयु य वर्षो तत्र विशिष्टफलदायकम् ॥ ३ निवृत्ति प्रतिष्ठा च विद्या शतिस्तथैव 3 । तरपुस्तकला बचतसम न पाया। .

·(३८२) ध्यानम्-संवर्चाग्मितडित्मततकनकमस्पर्द्धितेजोरुणं गम्भीरस्मृति- निम्तोग्रदशनमोद्भासिताम्राघरम् । बालेन्दुद्युतिकोलपिङ्गालजटाभार- मवद्धोरगं वन्दे सिद्धसरासरेन्द्रनमितं पूर्व मुखं शूलिनः ॥ बालार्कवर्ण- मारक्तं पुरुपं च तडित्मभम् । दिव्यं पिङ्गजटाधारं वन्देऽहं पूर्वदिशु- खम् ।। इति पूर्ववपूजा ।। अयोर्ध्वकपूजा-ईशान इत्यस्य ईशान ऋषिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता गोक्षीरवणे वृषभवाहनम् ऊर्चवक्रम् आकाशतत्वम् ऊर्च- चक्कनमस्कारे विनियोग:-ॐईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां प्रमाधिपतिर्ब्रह्मणोधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम्॥ ईशानाय गोतीरवर्णाय वृषभवाहनायोर्ववकायाकाशतत्त्वायाव्यक्ताय सर्वव्याप कात्मने नमः हौ इति पणम्य महामुद्रा (व्यापफमुद्रा)-मदर्शनम्। ईशान इत्यस्य ईशान ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता गोक्षीरवणे वृषभवाह- नम् ऊर्चवक्रम् आकाशतत्त्वम् ऊर्ध्ववपूजने विनियोगः-ॐ ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोधिपतिर्ब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदा शिवोम् ॥ ईशानाय गोक्षीरवर्णाय वृपमवाहनायोर्ध्व- बकाय नमः इत्यनेन भस्मैचन्दनविल्वपत्रकनकपुष्प भवान्यपुष्पहरि- चन्दनपार्करादध्योदननैवेद्यादिमिः पूजनम् । १ उत्तानो ताहचावेव व्यापकालिक करी । तादृशौ सयुताव नतानी करी मार कालिक नाम मुद्रा।। २ अ कचित् भरमचदनस्थाने यशकदमच स्नेन पूजन कार्यविति पठन्ति । यश्वकर्दमच दनम्-पस्तूरिकाया तो भागो द्वौ भागौ कमस्य च । चन्दनस्य त्रयो भागा शशिनस्त्वेक एव हि ॥ पर स्वस्माभिस्वत्र द्धकल्पद्रुमसमतेन भस्मच दनमेव साहीतम् ॥ ३ विस्वं कनकपुपैच अन्यै नमवैस्तथा । जैश्यमीच प्रदापार पूजपेद् षषाहनम् ॥

·(२)
कलांपूजनम्-१ ॐ शशिन्यै नमः २ ॐ अङ्गदायै नमः ३ ॐ
इष्टायै नमः ४ ॐ मरीच्यै नमः ५ॐ ज्वालिन्यै नमः इति पश्च
कलाः पूजयेत् ॥
ध्यानम्-व्यक्ताव्यक्तगुणोत्तरं सुवदनं पत्रिंशतत्त्वाधिकं तस्मादु-
तरसत्वमक्षयमिति ध्पेयं सदा योगिभिः वन्दे तामसवर्जितेन मनसा
सूक्ष्मातिसूक्ष्म परं शान्त पञ्चममीवरस्य वदनं खव्यापि तेजोमयम् ।।
ईशानं सूक्ष्ममव्यक्तं तेजापुञ्जपरायणम् । अमृतस्रावि चिद्रूपं वन्देऽहं
पञ्चमं मुखम् ॥ इत्यूवकपूजा ।
इति पञ्चैवकपूनां कृत्वा देववामभागे शक्तिपूजनम्-१ ॐ नमो
भगवत्यै उभायै नमः २ ॐ शङ्करप्रियायै नमः ३ ॐ पार्वत्यै नमः
४ ॐ गौर्यै नमः ५ ॐ काल्यै नमः ६ ॐ कालिन्यै नमः ७ ॐ
फोटर्यै नमः ८ * विश्वधारिण्यै नमः ९ ॐ हाँ नमः १० ॐ
नमः ११ ॐ गङ्गादेव्यै भगवत्यै नमः ।।
१ गणपतये नमः २ॐकार्तिकाय नमः ३ पुष्पदन्ताय नमः
४ ॐकपर्दिने नमः ५ॐभैरवाय नमः ६ ॐथूलपाणये नमः .
७ ईश्वराय नमः ८ ॐदण्डपाणये नमः ९ ॐनन्दिने नमः
१० ॐमहाकालाय नमः इति सम्पूजयेत् ॥
M
१ शशिनी अनदा इटा मरीविवालिनी तथा ॥ ईशानस्य कलाः पञ्च निरजन
पदानुगा ॥ २ अत्याच पञ्चषकपूजाया देवप्रतिपया विहितस्वेन रुद्रापरवाहोमद्धा.
भिषकानेश्वविदित्वेन च ममालामावादाचार एव तस्या प्रमाणम् ।।
.

·-
(३८)
एकादशरुद्रार्चनम्-१ ॐ अघोराय नमः २ ॐ पशुपतये नम
३ ॐ शर्वाय नमः ४ ॐ विरूपाक्षाय नमः ५ ॐविश्वरूपिणे नमः
६ ॐ त्र्यमकाय नमः ७ ॐ कपर्दिने नमः ८ॐ भैरवाय नम.
९ॐ शूलपाणये नमः १. ॐ ईशानाय नमः १ॐ महेश्वराय
नमः ।। इति ।।
॥ स्कान्दोकावरणदेवतापूजा ॥
बहिः वृत्तमध्ये-१ ॐ सद्योजांताय नमः ॥ प्राच्याम्-
ॐ नमो भगवते रुद्राय इति दशाक्षरमन्त्रेण गन्धाक्षतपुष्पाणि
समर्पयामि ॥
२ ॐ वामदेवाय नमः दक्षिणस्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय.
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
३ ॐ अधोराय नमः प्रतीच्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
४ ॐ तत्पुरुषाय नमः ॥ उदीच्याम्-ॐ नमो भगयते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
५ॐ ईशानाय नमः ॥ मध्ये ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत.
पुष्पाणि समर्पयामि ॥
पहिः अष्टदळेपु मागादिम्मेण ॥ १ ॐ नन्दिने नमः प्राच्याम्-
ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
.

·.
(३८५)
२ ॐ महाकालाय नमः। आग्नेय्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
३ ॐ गणेशाय नमः । दक्षिणे-ॐ नमो भगवते रुद्राप गन्धा-
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
४ ॐ पभाप नमः । नैत्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा-
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
५ॐ भृङ्गिरिटये नमः । मतीच्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
स्कन्दाय नमः । लायन्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
७ॐ उमायै नमः। उदीच्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा-
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
८ॐ चण्डेश्वराय नमः । ईशान्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि
अञ्जलौ पुष्पाण्यादाय-ॐ दयान्धे त्राहि संसारसन्मां शरणा
गतम् । भक्त्या समर्पये तुभ्य प्रथमावरणार्चनम्।। अञ्जलिस्थपुष्पाणि .
देवोपरि निक्षिपेत् ।। इति प्रथमावरणार्चनम् ॥
बहिः पोडशदलेपु प्रागादिक्रमेण ।
१ॐ अनन्ताय नमा। माच्याम् प्रथमदले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
सूक्ष्माय नमः । द्वितीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
.
२
२५

·(३८६)
३ ॐ शिवाय नमः । तृतीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा ।
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ .
। ४ ॐ एकपदे नमः । चतुर्थदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गनः
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
५ ॐ एकरुद्राय नमः । पञ्चमदले-ॐ नमो भगवते रुद्रा
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि।
१.६ ॐ त्रिमूर्तये नमः । पष्ठदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्ध।
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
६७ ॐ श्रीकण्ठाय नमः । सप्तमदले-ॐ नमो भगवते रुद्रा
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
८ ॐ वामदेवाय नमः । अष्टेमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि सपर्पयामि ॥
९ ॐ ज्येष्ठाय नमः । नवमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा.
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१० ॐ श्रेष्ठाय नमः । दशमंदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
११ ॐ रुद्राय नमः । एकादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय.
गन्धाक्षतपुष्पागि समर्पयामि ॥
१२ ॐ कालाय नमः । द्वादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१३ ॐ कलविकरणाय नमः । त्रयोदशदले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
.

·(३८७)
१४ ॐ बलविकरणाप नमः । चतुर्दशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१५ ॐ बलाय नमः । पञ्चदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
१६ ॐ बलप्रमथनाय नमः । पोडशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
ॐअजलौ पुष्पाण्यादाय-दयाचे त्राहि संसारसन्मां शरणा-
गतम् । भक्त्या समर्पये तुभ्यं द्वितीयावरणार्चनम्॥ अञ्जलिस्थपुष्पाणि
देवोपरि निक्षिपेत् ॥ इति द्वितीयावरणार्चनम् ।।
घहिश्चतुर्विशतिद्लेषु प्रागादिक्रमेण ॥
१ॐ अणिमायै नमः।माच्याम् मथमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
२ ॐ महिमायै नमः । द्वितीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
३ ॐ लघिमायै नमः । तृतीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
४ ॐ गरिमायै नमः । चतुर्थदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
५ ॐ प्रायै नमः । पञ्चमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा-
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
६ ॐ प्राकाम्यै नमः । षष्ठदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा.
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३८८)
७ ॐ ईशित्वायै नमः । सप्तमदले-ॐ नमो भगवते स्द्रा
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
८ॐ वशित्वायै नमः । अष्टमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्ध
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
९ ॐ ब्राहयै नमः। नवमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत
पुष्पाणि समर्पयामि ॥
१० ॐ माहेश्वर्यै नमः । दशमदले-ॐ नमो भगवते रुद्वार
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
११ ॐ कौपायै नमः। एकादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्रार
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१२ ॐ वैष्णव्यै नमः । द्वादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गराक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१३ ॐ वारायै नमः । त्रयोदशद्ले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१४ ॐ माहेन्ये नमः । चतुर्दशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१५ ॐ चामुण्डायै नमः । पञ्चदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१६ ॐ चण्डिकायै नमः। पोडशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१७ ॐ असितागभैरवाय नमः । सप्तदशदले-ॐ नमो भगवते
रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१८ ॐ रुरुभैरवाय नमः । अष्टादशदले-ॐ नमो भगवते स्ट्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३८९) १९ ॐ चण्डभैरवाय नमः । नवदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २० ॐ क्रोधभैरवाय नमः । विंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। २१ ॐ उन्मत्तभैरवाय नमः । एकविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। २२ ॐ कालभैरवाय नमः । द्वाविंशतितमे दल्ले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २३ ॐ भीपणभैरवाय नमः । त्रयोविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २४ ॐ संहारभैरवाय नमः । चतुर्विंशतितमे दले-ॐ नमो भग- चते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ अञ्जलौ पुष्पाण्यादाय-दयाब्धे त्राहि संसारसान्मां शरणागतम् । त्या समर्पये तुभ्यं तृतीयावरणार्चनम् ।। अअलिस्थपुष्पाणि देवो- . : निक्षिपेत् ।। इति तृतीयावरणार्चनम् ॥ बहिर्वात्रिंशद्दलेपु मागादिक्रमेण ।। १ ॐ भवाय नमः । प्राच्याम् प्रथमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २ॐ शर्वाय नमः। द्वितीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३ ॐ ईशानाय नमः । तृतीयदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३९०)
४ ॐ पशुपतये नमः । चतुर्थदले-ॐ नमो भगवतं रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
५ ॐ रुद्राय नमः । पञ्चमदले-ॐ नमो भगवते रद्राय गन्धा
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
६ ॐ उग्राय नमः । षष्ठदल-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत
पुष्पाणि समर्पयामि ॥
७ॐ भीमाय नमः । सप्तमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा-
क्षतपुष्पाणि समर्पयामि।
८ॐ महते नमः । अष्टपदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत
पुष्पाणि समर्पयामि ॥
९ ॐ अनन्ताय नमः । नवमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१० ॐ वामुकय नमः । दशमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
११ ॐ तक्षकाय नमः । एकादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१२ ॐ कुलीरकाय नमः। द्वादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
१३ ॐ कर्कोटकाय नमः । त्रयोदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
शङ्खपालाय नमः । चतुर्दशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१४ ॐ

·(३९)
१५ ॐ कम्पलाय नमः । पञ्चदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
१६ ॐ अश्वतराय नमः । षोडशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
१७ ॐ वैन्याय नमः । सप्तदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
१८ ॐ पृथवे नमः । अादशदले-ॐ नमो भगवो रुद्राप
गन्धाशनपुष्पाणि समर्पयामि ||
१९ ॐ हैहयाय नमः । नवदशदले-ॐ नमो भगवते रुदाय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२० ॐ अर्जुनाय नमः । शितितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्याक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
२१ ॐ शाकुन्तलेयाय नमः । एकविंशतितमे दले-ॐ नमो
भगरते रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२२ ॐ भरताय नमः । द्वारिंशतितमे दल-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥.
२३ ॐ नलाय नमः । नयाविंशतितमे दल-ॐ नमो भगवते
रदाय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२४ ॐ रामाय नमः । चतुर्विशतितम दले-ॐ नमो भगवते
म्नाय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२५ ॐ हिमवते नमः। पञ्चविंशतितम दले-ॐ नमो भगवते
रुदाप गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
.

·(३९२) २६ ॐ निपधाय नमः । पड्विंशतितम दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २७ ॐ विन्ध्याय नमः । सप्तविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २८ ॐ माल्यवते नमः । अष्टाविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्याक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २९ ॐ पारिजाताय नमः । नवविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। ३० ॐ मलयाय नमः । त्रिंशत्तम दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३१ ॐ हेमकूटाय नमः । एकत्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३२ ॐ गन्धमादनाय नमः । द्वारिंशत्तम दले-ॐ नमो भगवते रुंद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ अञ्जलौ पुष्पाण्यादाय-दयाब्ध त्राहि संसारसन्मां शरणागतम्।। भच्या समर्पये तुभ्यं चतुर्थावरणार्चनम् || अञ्जलिस्थपुष्पाणि देवोपरि निक्षिपेत् ॥ इति चतुर्थावरणार्चनम् ॥ बहिश्चत्वारिंशद्दलेपु प्रागादिक्रमेण ॥ १ ॐ इन्द्राय नमः। माच्याम् प्रथमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ २ ॐ अग्नये नमः। द्वितीयदळे-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत- पुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३९३) ३ ॐ यमाय नमः । तृतीगदले-ॐ नमो भगयते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ४ ॐ नितये नमः । चतुर्थदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि॥ ५ ॐ वरुणाय नमः । पञ्चमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ६ ॐ वायवे नमः । पष्ठदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत- पुष्पाणि समर्पयामि ॥ ७ ॐ कुरेराय नमः । सप्तमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा. क्षतपुप्पाणि समर्पयामि ॥ ८ ॐ ईशानाय नमः । अष्टमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुप्पाणि समर्पयामि । ९ ॐ शच्यै नमः । नवपदले ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत. पुष्पाणि समर्पयामि ॥ १० ॐ स्वाहायै नमः । दशमदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। ११ ॐ वाराही नमः । एकादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि.समर्पयामि ॥ १२ ॐ सङ्गिन्यै नमः। द्वादशदळे-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ १३ ॐ वारण्यै नमः। योदशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३९४)
१४ ॐ वायव्यै नमः । चतुर्दगदटे-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्यासतपुप्पाणि समर्पयामि ॥
१५ ॐ कोपर्य नमः । पसदादरे-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयापि॥
१६ ॐ ईशान्यै नमः । पोटदले-ॐ नमो भगवने स्टाप
गंन्धाक्षतपुप्पागि समर्पयामि ॥
१७ ॐ पनाय नमः । दशदले-ॐ नमो भगरते स्वाय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
१८ ॐ शक्तये नमः । अष्टादशदले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
दण्डाय नमः । नवदशदले-ॐ नमो भगवते रद्राय
गन्धाक्षतपुप्पाणि सपर्पयामि ॥
२० ॐ सद्गाय नमः । विशतिवमै दले-ॐ नमो भगवन रद्राय
गन्याक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२१ ॐ पाशाय नमः । एकविंशतितमे दले-ॐ नमो भगाने
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२२ ॐ अङ्कुशाय नमः । द्वाविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवत
रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ||
२३ ॐ गढाये नमः । योविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते
रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२४ ॐ त्रिशूलाय नमः । चतृविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवन
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·२५ ॐ ऐरावताय नमः । पञ्चविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२६ ॐ मेपाय नमः । पइविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते
रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२७ औ महिपाय नमः। सप्तविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
२८ ॐ प्रेताय नमः। अष्टाविंशतितमे दले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
२९ ॐ मकराय नमः । नवविंशतितमे दल-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
मृगाय नमः | शिचमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।
३१ ॐ नराय नमः । एकत्रिंशत्तमे दल-ॐ नमो भगवते रद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥
३२ ॐ पभाय नमः । द्वात्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
३३ ॐ ऐरावताय नमः । त्रयस्त्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते
रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
३४ ॐ पुण्डरीकाय नमः । चतुस्त्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते
रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।।
३५ ॐ वामनाय नमः । पचनियत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय
गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·(३९६) ३६ ॐ कुमुदाय नमः । पत्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवने रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। ३७ ॐ अञ्जनाय नमः । सप्तत्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि। पुप्पदन्ताय नमः। अष्टत्रिंशत्तम दले-ॐ नमो भगवते म्दाय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३९ ॐ सार्वभौमाय नमः । नवत्रिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ४. ॐ मुमतीकाय नमः । चत्वारिंशत्तमे दले-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। अञ्जली पुष्पाण्यादाय-दयाब्धे त्राहि संसारसर्पान्मां शरणागतम् । भक्त्या समर्पये तुभ्यं पञ्चमावरणार्चनम् । अअलिस्थपुष्पाणि देवोपरि निक्षिपेत् ॥ इति पञ्चमावरणार्चनम् ॥ अथ समस्ताबरणार्चनम् ।। पञ्चपद्मावहिश्चतुष्कोणे भूगृहे। १ ॐ इन्द्राय नमः । माच्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षत- पुष्पाणि समर्पयामि। २ ॐ अग्नये नमः | आग्नेय्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३ ॐ यमाय नमः । दक्षिणस्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुप्पाणि समर्पयामि ॥ ॐ निर्गतये नमः । नैनात्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुप्पाणि समर्पयामि ॥ ५ ॐ वरुणाय नमः । पश्चिमायाम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षनपुप्पाणि समर्पयामि ॥

·( ३९७) 4 ६ ॐ वायवे नमः । वायव्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुप्पाणि समर्पयामि ॥ ७ ॐ कुवेराप नमः । उदीच्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ८ ॐ ईशानाय नमः । ईशान्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ९ ॐ विरूपाक्षाय नमः | आग्नेय्याम् अग्नियोगे-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ १० ॐ विश्वरूपाय नमः । नैर्ऋत्यां नितियोगे-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ११ ॐ पशुपतये नमः। चायव्यो वायुयोगे-ॐ नमो भगवते स्द्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ १२ ॐ ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः । ईशान्याम् ईशानयोगे-ॐ नमो भग- वते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ इति भूगृहमध्ये ।। अथ भूगृहाद्वहिः॥ १ ॐ विश्वय.श्वेतरूपाय सहस्रफणामण्डलसंयुताय शेपाय नमः। पूर्वस्याम्-ॐनमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि।। २ ॐ वैश्यवर्णाय नीलरूपाय पञ्चाशन्मणिमण्डलभूपितायोत्तुङ्ग- कायाय तक्षकाय नमः । आग्नेय्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ३ ॐ विमवर्णाय कुङ्कुमाभाय सहस्रफणामण्डलसंयुक्तायानन्ताय नमः दक्षिणस्याम्-ॐनमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि. समर्पयामि ॥ ४ ॐ क्षत्रियवर्णाय पीतरूपाय सप्तशतफणामण्डलसंयुक्तायोत्तुङ्गा- कायाय वासुकये नमः । नैत्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥

·. ५ ॐ क्षत्रियवर्णाय पीतरूपाय सप्तशतफणामण्डलसंयुक्ताय गह- पालाय नमः । मतीन्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धा- क्षतपुष्पाणि समर्पयामि ६ॐ वैश्यवर्णाय नीलरूपाय पाशत्फणामण्डलसंयुक्तायोसुद्ग कायाप महापद्माय नमः । वायव्याम्-ॐ नमो भगवते रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। ७ ॐ शूद्रवर्णाय कृष्णरूपाय शिस्फणामण्डलसंयुक्ताय कमला नमः । उदीन्याम्-ॐनमो भगवने रुद्राय गन्धाक्षतपुष्पारि समर्पयामि ॥ ८ ॐ शुद्रवर्णाप श्वेतरूपाय त्रिंशत्फणामण्डलसंयुक्ताय फकोटका नमः ईशान्याम्-ॐ नमो भगवते रद्राय गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। अञ्जली पुष्पाण्यादाय-दयाधे नाहि संसारसर्पान्मा शरणागतम्। भक्त्या समर्पये तुभ्यं ममस्तोवरणार्चनम्॥ अनलिस्थपुष्पाणि देवोपरि निक्षिपेत्।। इति समस्तावरणार्चनम्।। इति स्कान्दोक्तावरणदेवतापूजा। अथ महापूजनम्-ॐ सहस्राणीत्यस्य परमेष्ठी मपिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता महीमार्यने विनियोगॐ सहसाणि सहस्रशो राहो. स्त्तव हेतयं- । तासामीशानो भगवरपराचीना मुखो कृषि।। इति मही- मार्थना ॥ यऽएतावन्तश्चेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः वहवो रुद्रा देवताः ककुमार्थने विनियोगः। य एतावन्तश्च भूया. सञ्च दिशौ रुद्रा वितस्त्थिरेतेपछि सहस्रयोजनेव धन्धानि तमसि ॥ इति कममार्थना ॥ ॐ पृथि त्वयेति मेरुपृष्ठ प्रापिः कूर्मो देवता सुतलं छन्दः आसने विनियोगः । ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृतात्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम्॥नत आत्मनः श्रीरुद्ररूपेण ध्यानम्-पञ्चास्यं सौम्यमात्मानं सर्वाभरणभूपितम् । मृग- ·(३९९) लाञ्छनमूर्धानं शुद्धस्फटिकसनिभम्।। फणासहस्रविस्फूर्जदुरगेन्द्रोपवी. तिनम् ।। सप्ताचिर्विज्वलज्यालाजटाजूटकिरीटिनम् । सहस्रकरविभ्राज- सदाङ्गादिविभूषितम् । ब्रह्माण्डखण्डवकाशकपालघरधारिणम् ॥ देदीप्यमानचन्द्रार्कज्वलदग्नित्रिनेत्रिणम् । त्रैलोक्यद्योतिकृद्भास्वत्स्कन्धे कपालमालिनम्।। दीप्तनक्षत्रमालावदक्षमालाधरं विभुम् । निःशेपवारि- सम्पूर्णकमण्डलुकरं त्वजम् ॥ जगद्वाधीर्य कृनादमुचं डमरुधारिणम् । केयूबदनागेन्द्रमूर्द्धमणिविराजितम् ॥ मैसला किङ्किणीमालामुक्ताराव- विराजितम् । पर्घराव्यक्तनिर्गच्छद्गम्भीरारावनूपुरम्॥ गमचर्मपरीधान व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् । विद्युल्लतामभागङ्गामातमूर्द्धसुरार्चितम् ॥ समस्त- भुवनाधारधरणोतासनस्थितम् । त्रैलोक्यवनितामूर्द्धनतदार्धपार्वतीम् ।। लक्षसूर्यप्रभामास्व त्रैलोक्यकृतपाण्डुरम् । अमृतप्लुतहृष्टाङ्गदिव्यभोग- समामुलम् ॥ दिग्देवतासमायुक्तसुरासुरनमस्कृतम् । नित्यं शाश्वतमव्यक्तं व्यापिनं नन्दिनं ध्रुवम् ।। द्विजो ध्यात्वैवमात्मानं सम्यग्रद्रस्वरूपिणम् ।। इत्थं श्रीरुद्रस्वरूपमात्मानं ध्यात्वा हस्तयोः पुप्पाक्षतानादाय-आरा- धितो पनुष्यैस्त्वं सिद्धर्देवासुरादिभिः । आराधयामि भक्त्या त्वां गृहाण परमेश्वर ।। इति मन्त्रान्ते श्रीरुद्रेहागच्छेह तिष्ठ इत्यात्मनि पुष्पाक्षतपसे- पेण श्रीरुद्रस्यावाहनम्॥ॐव्यम्पकमित्यस्य वसिष्ठ ऋपिः अनुष्टुप्छन्दः व्यम्बका रुद्रो देवता स्वात्मनि श्रीरद्रपूजने विनियोगः । ॐ ऽयम्व- य्यजामहे सुगन्धिम्पुष्टिवनम् । र्याएकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात॥इति मन्त्रेण स्वशरीरेऽवस्थितस्य श्रीरुद्रस्वरूपस्य जीवा- त्मनो गन्धादिभिः पभोपचारैरभ्यर्चनम्।। अत्र नैवेद्यं मानसम्परिकल्प- येदित्ति महार्णवः ॥ ततः स्वदक्षिणे साधारस्य ताम्रपात्रस्य स्थापनम्।।

·(४००) ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्र सप्ताक्षराणां यजुरुणि छन्दः पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्मपादयो मन्त्रवर्णावगत अन्यतरतो नमस्कारा वही रुदा देवता अर्थपूरणे विनियोगः । ॐ नर्मशम्भुवार्य च मयोभुवार्य च नम शङ्कराय च मयस्कुराय च नम शिवार्य च शिंवतराय चाका तीर्थोदकनार्यपूरणम्॥ गन्धपुप्पासताना तत्र प्रक्षेपः ॥ ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्र सप्ताक्षराणां यजुरुविणक् छन्दः पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्र- वर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा पहनो रुदा देवता अभिमन्त्रणे विनियोगः। ॐ नमः शम्भवायेसप्टकृत्योर्याभिमन्त्रणम् ॥ ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अत्र सप्तासराणां यजुरुष्णिक छन्द: पडक्षराणां यजुर्गायत्री छन्दः शम्भवादयो मन्त्रवर्णावगता अन्यतरतो नमस्कारा पहवो रुद्रा देवताः सम्भारमोक्षणे विनियोगः | ॐनमः शम्भवायेतिमन्त्रेण पात्रान्तरगृहीतेन तदुदकेन पूजासम्भारमोक्षणम् । आसनाधुपचारसमर्पणादि वक्ष्यमाणं सर्व देवकार्यमनेनैवार्योदकेन फर्तव्यम्।ॐ नमुट घुत्यायेत्यस्य कुत्स ऋपिः निच्य॒दापी त्रिष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता रत्नखचितसुवर्णमयपीठकल्पने विनियोगः ॥ ॐ नम घुत्यायच पस्थ्यायचे नमुट काचायच नीप्प्यायच नमुद कुल्ल्यायच सुरस्याय च नमो नार्दयायं च वैशुन्तायच ॥३॥ रत्नखचितसुवर्ण- मयपीठ कल्पनीयम् । अथ स्वल लाटे ज्योतीरूपं शिवं ध्यात्वा ततो देवस्य आवाइन्या. दिमुद्रामदर्शनम् । तत्रेयं प्रयोगः । पुष्पपूर्णाञ्जली देवाग्रे दर्शयन् देव त्वमावाहितो भवेति पुष्पाञ्जली देवमूर्ध्नि मक्षिपेत् । देव त्वं स्थापितो भवेति स्थापनम् । देव त्वं सनिधो भवेति सनिधानम् ।

·(४०१) देव त्वं सनिधो भवेति सनिरोधः । ततो दर्भावरेण देव स्पृशत-ॐ हृदयाय नमः ॐ न शिरसे स्वाहा ॐ मों शिखायै वपद् ॐ रं कव- चाय हुम् ॐ द्रा नेत्रत्रयाय वौपट् ॐ यम् अस्त्राय फट् इत्येवं देवारे पडद्गन्यासेन देव त्वं सफलीकृतो भवेति सङ्कलीकरणम् । देव त्वम् अवगुण्ठितो भवेत्यवगुण्ठनम् । देव त्वं सुमसन्नी भवैति अमृतीकरणम् । ॐ विज्यन्धनुरित्यस्य परमेष्ठी ऋषि अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता कपर्दवन्धने विनियोगः। ॐ बिज्ज्युन्धनु-फपुर्दिनो विशल्ल्यो पार्ण 'वाँरऽजत ।। अनैशनस्ययाऽइपवऽ आसुरस्य निपनधि II साहाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः कपर्द वन्धयामि ॥ ॐ मानो महान्त मितिद्वयोः कुत्स ऋपि जगती छन्दः एको रुद्रो देवता देवस्प सिंहा- सनोपरिस्थापने विनियोगः । ॐ मानी मुद्दान्तमुतमानोऽभर्भुकम्मा नऽ उक्षन्तमुत मा नऽक्षितम् ॥ मानौ वधीः पितरम्मोतमातरम्माने- प्पियास्तुन्यो रुद्ररीरिपः ॥१॥ मा नस्तोके तनये मा नुऽ आयुपि पानीगोपुमानोऽ अश्वैपुरीरिपट । मानौ चीराजेद्र भामिनो 'बधी? विमन्तु८ समित्या हवामहेसागाय सपग्विाराय श्रीमहारुद्राय नमः सिंहासनोपरि स्थापयामि ॥ ॐ नमो हिरण्यवाहर इत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः अकादशाक्षराणा यजुखिष्टुप्छन्दः अष्टाक्षराणा यजुरनुष्टुप्छन्दः दशाक्षरस्य यजुः पतिरछन्दः रद्रो देवता यस्रोपवस्त्रदान विनियोगः) नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये दिशाशुपतये नमो नमोक्षेभ्यो हरि- शेभ्यः पशूनाम्पत्तये नमो नम-शुटिपञ्जरायुविषमते पीनाम्पतये नमोनमो हरिपेशायोपवीतिन पुष्टानाम्पतये नाता साङ्गाय सप रिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः वस्त्रोपवस्त्रदानं समर्पयामि ॥ ॐ भूरति- २६ ·(४०२) . इत्यनेनाचमनं समर्पयामि ॥ ॐनमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषि •सप्ताक्षराणां यजुरुष्णिक छन्दः पहाराणां यजुर्गायत्री छन्दः अन्य- तरतो नमस्कारा बहवो रुद्रा देवताः भूपणसमर्पणे विनियोगः । नर्म- शम्भवायचमयोभुवायच नर्म-शङ्कुरायच मयस्करापंच नम शिवाय च शिवतराय च।। साङ्गाप सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः यथा- लाभोपपन्नानि आभूपणानि समर्पयामि।।ॐ नमो धृष्णवइत्यस्य परमेष्ठ ऋपिः पडक्षराणा गायत्री पञ्चाक्षराणा दैवी पतिः सप्ताक्षराणा यजु रुणिरु इति छन्दासि धृष्ण्वादिनामका यह रुद्रा देवताः उपवीतदान विनियोगः नमो धृष्णगवै च प्रमुशाय च नौ निपुगिणे चेधिमते : नमस्तीपणेपचे चायुधिनेच नर्म-स्वायुधायच सुधन्यनेच॥३॥ साजार सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः उपवीतं समर्पयामि॥ॐ भूरसि-भगवते साम्बसदाशिवाय नमःआचमनं समर्पयामि॥ॐ यातेहेतिरितिचतुष्कस्य परमेष्ठी कपिः अनुष्टुप्छन्दः एको रुद्रो देवता अस्त्रसमर्पणे विनियोगः ।। ॐ यात हेतिमीदुष्टम इस्तै भूव ते धनु-। तयास्म्मान्विश्चतुस्त्यम- युक्ष्मया परिभुज ॥सा परि तु धन्धनो हेतिरस्म्मान्णक्तुधिश्वत-- ॥ अयोयऽईपुधिस्तवारेऽअस्म्मनि हितम्॥शाअवतत्यु धनुष्वसईस्राक्ष- शतेषुधेनिशीयं शुल्ल्यानाम्मुखो शिवोन-मुमा भवानमस्तु आयुधायानांततायधृष्ण्णवे ॥ उभाभ्यामुतते नमो बाहुभ्यान्तवृधन्नने । साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः अस्त्रं समर्पयामि।। ॐनमः श्वभ्य इत्यस्य परमेष्ठी ऋपिः अन चतुरक्षराणा दैवी बृहती अष्टाक्षराणां यजुरनुष्टुप् पडक्षराणा यजुर्गायत्री इति छन्दांसि वहया वादयो रुद्रा देवताः गन्धदाने विनियोगानमःश्वभ्युरश्वपतिव्म्यञ्चवोनमोनमाँ ·. (४०३) भवायच कुद्रार्यच नम+शुर्वायच पशुपतये चुनमो नीलग्रीवायच शिति- फण्ठोपचासाङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुदाय नमः कनिष्ठिकया गन्धं समर्पयामि ॥ ॐ नमोयम्भ्शायेत्यस्य परमेष्ठी ऋषिः देवी बृहती छन्दः रुद्रो देवता अक्षतदाने विनियोगः॥ ॐ नमो चम्मलुशायाधिनेनाना- म्पतये नमो नमो भुवस्य हेपैनगताम्पतये नमो नमोरुद्रायांततायिने क्षेत्राणाम्पतये नमोनम सूतायाहन्त्यै धनानाम्पतयेनमा साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः अक्षतान्समर्पयामि।ॐ नमः पार्यायेत्यस्य परमेष्ठी कपिः अत्रापि पडक्षराणां यजुर्गायत्री पञ्चाक्षरस्य दैवी पतिः अष्टाक्षरस्य यजुरनुएप् चतुरक्षराणां दैवी बृहती इति छन्दांसि पहवः पार्यादयो रुद्रा देवताः पुष्पदाने विनियोगः। ॐनमुहपा-य चावाव्य चु नमःपतरणायचोत्तरणाय च नमस्तीथ्यीय कूल्ल्याय च नमः शप्प्यायच फेन्याय च ॥ साहाय सपरिवाराप श्रीमहारुद्राय नमः पुप्पाणि समर्पयामि नमो विस्मिन इत्यस्य परमेष्ठीऋषिः गायत्र्यादीनि छन्दांसि वयो रुद्रा देवताः बिल्वपत्रदाने विनियोगः। ॐ नमो बिलिम्मनै च कवचिने च नमो धुम्मिणेच धरुथिनेचु नमः श्रुताय च *श्रुतसुनायंच नो दुन्दुभ्यायचाहनुन्याय च॥५॥ अनावसरे श्रीशि- •वसहस्रनामावल्या अष्टोत्तरसहस्रविल्वपत्राणे कर्तव्यम् ॥ हस्ते जल- मादाय अस्य श्रीसदाशिवसहस्रनामस्तोत्रमन्त्रस्य नारायण ऋपिः श्री- सदाशिवो देवता अनुष्टुप्छन्दः सदाशिवो बीजम् गौरी शक्तिः श्रीसदाशिवमीत्यर्थं तद्दिव्यसहस्रनामभिः अष्टोत्तरसहस्रविन्धपत्रार्पणे विनियोगः। ध्यानम् ।। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्राव- तंसं रत्नाकल्पोज्वलाङ्ग परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासीनं समन्वाव स्तुतगमरगणैाघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाय विश्ववन्धं निखिल- भयहरं पञ्चवकं त्रिनेत्रम् ॥

·(४०४) १ॐ स्थिराय नमः २ ॐ स्थाणवे नमः ३ ॐ प्रभवे नमः ४ ॐ भीमाय नमः ५ ॐ प्रवराय नमः ६ ॐ वरदाय नमः ७ ॐवराय नमः ८ ॐ सर्यात्मन नमः ९ॐ सर्वविख्याताय नमः १. ॐ सर्वस्मै नमः ११ ॐ सर्वकराय नमः १२ ॐ भवाय नमः १३ ॐ जटिने नमः १४ ॐ चर्मिणे नमः १५ ॐ शिखंडिने नम १६ ॐ सर्वाङ्गाय नमः १७ॐ सर्वभाषनाय नमः १८ ॐ हराय नमः १९ ॐ हरिणाक्षाय नमः २० ॐ सर्वभूतहराय नमः २१ ॐ वृत्तये नमः २२ ॐ प्रभवे नमः २३ ॐ निवृत्तये नमः २४ ॐनियताय नमः २५ ॐ शाश्वताय नमः २६ ॐ ध्रुवाय नमः २७ ॐ श्मशानवासिने नमः २८ ॐ भगवते नमः २९ ॐ खेचराय नमः ३० ॐ गोचराय नमः ३१ ॐ अर्दनाय नमः ३२ ॐ अभिवाद्याय नमः ३३ ॐ महाफर्मणे नमः ३४ ॐ तपस्विने नमः ३५ ॐ भूतभावनाय नमः ३६ ॐउन्मत्तवेपमच्छन्नाय नमः ३७ ॐ सर्वलोकमजापतये नमः ३८ ॐ महारूपाय नमः ३९ॐ महाकायाय नमः ४० ॐ परूपाय नमः ४१ ॐ महायशसे नमः ४२ ॐ महात्मने नमः ४३ ॐ सर्वभूतात्मने नमः ४४ ॐ विश्वरूपाय नमः ·(४०५) . ४५ ॐ महाहनवे नमः ४६ॐ लोकपालाय नमः ४७ ॐ अंतर्दितात्मने नमः ४८ ॐ प्रसादाय नमः ४९ ॐ हयगर्दभये नमः ५०ॐपवित्राय नमः ५१ ॐ महते नमः ५२ ॐनियमाय नमः ५३ ॐ नियमाश्रिताय नमः ५४ ॐ सर्वकर्मणे नमः ५५ ॐ स्वयंभूताय नमः ५६ ॐ आदये नमः ५७ ॐ आदिकराय नमः ५८ ॐ निधये नमः ५९ ॐ सहस्राक्षाय नमः १० ॐ विशालाक्षाय नमः .१ ॐ सोमाय नमः ६२ ॐ नक्षत्रसांधकाय नमः ६३ ॐ चंद्राय नमः ४ ॐ सूर्याय नमः १५ ॐ शनये नमः २६ ॐ केतवे नमः ६७ ॐ ग्रहाय नमः ६८ ॐ ग्रहपतये नमः ६९ ॐ वराय नमः ७० ॐ अत्रये नमः ७१ ॐ अव्यानमस्कत्रे नमः ७२ ॐ मृगबाणार्पणाय नमः ७३ ॐ अनघाय नमः ७४ ॐ महातपसे नमः ७५ ॐ घोरतपसे नमः ७६ ॐ अदीनाय नमः ७७ ॐ दीनसाधकाय नमः ७८ ॐ संवत्सराय नमः ७९ ॐ मंत्राय नमः ८० ॐ प्रमाणाय नमः ८१ ॐ परमतपसे नमः ८२ ॐ योगिने नमः ८३ ॐ योज्याय नमः ८४ ॐ महावीजाय नमः ८५ ॐ महारेतसे नमः ८६ ॐ महायलाय नमः ८७ ॐ सुवर्णरेतसे नमः ८८ ॐ सर्वज्ञाय नमः

·(४०६)
८९ ॐ मुबीजाय नमः १११ ॐ वाणहस्ताय नमः
९०ॐ वीजवाहनाय नमः ११२ ॐ कपालवते नमः
९१ ॐ दशवाहवे नमः ११३ ॐ अशनिने नमः
९२ ॐ अनिमिपाय नमः ११४ ॐ शतमिने नमः
९३ ॐ नीलकंठाय नमः ११५ ॐ खगिने नमः
९४ ॐ समापतये नमः ११६ ॐ पहिशिने नमः
९५ ॐ विश्वरूपाय नमः ११७ ॐ आयुधिने नमः
९६ ॐ स्वयंश्रेष्ठाय नमः ११८ ॐ महते नमः
९७ ॐ बलवीराय नमः ११९ ॐ सुवहस्ताय नमः
९८ ॐ अवलाय नमः १२० ॐ मुरूपाय नमः
९९ ॐ गणाय नमः १२१ ॐ तेजसे नमः
१०० ॐ गणकत्रे नमः १२२ ॐ तेजस्करनिधये नमः
१०१ ॐ गणपतये नमः १२३ ॐ उणीपिणे नमः
१०२ ॐ दिग्वाससे नमः १२४ ॐ सुवक्राय नमः
१०३ ॐ कामाय नमः . १२५ ॐ उदग्राय नमः
१०४ ॐ मत्रविदे नमः १२६ ॐ विनताय नमः
१०५ ॐ परमाय नमः १२७ ॐ दीर्घाय नमः
१०६ ॐ मत्राय नमः १२८ ॐ हरिकेशाय नमः
ॐसर्वभावकराय नमः . १२९ ॐ मुतीर्थाय नमः
१०८ ॐ हराय नमः १३० ॐ कृष्णाय नमः
१०९ ॐ कमंडलुधराय नमः १३१ ॐ मृगालरूपाय नमः
११० ॐ धन्विने नमः १३२ ॐ सिद्धार्याय नमः
.

·(४०७) . १३३ ॐ मुंडाय नमः १३४ ॐ सर्वशुभकराय नमः १३५ ॐ अजाय नमः १३६ ॐ बहुरूपाय नमः १३७ ॐ गंधधारिणे नमः १३८ ॐ कपर्दिने नमः । १३९ ॐ ऊर्ध्वरेतसे नमः १४० ॐ ऊर्ध्वलिङ्गाय नमः १४१ ॐ ऊर्ध्वशायिने नमः १४२ ॐ नमःस्थलाय नमः १४३ ॐ त्रिजटाय नमः १४४ ॐ चीरवाससे नमः १४५ ॐ रुद्राय नमः १४६ ॐ सेनापतये नमः १४७-ॐ विभवे नमः १४८ ॐ अइश्वराय नमः १४९ ॐ नक्तंचराय नमः १५० ॐ तिग्ममन्यवे नमः १५१ ॐ सुवर्चसाय नमः १५२ ॐ गजन्ने नमः १५३ ॐ दैत्याने नमः १५४ ॐ कालाय नमः १५५ ॐ लोकधात्रे नमः १५६ ॐ गुणाकराय नमः १५७ *सिंहशार्दूलरूपाय नमः १५८ ॐआर्द्रचबिरातायनमः १५९ ॐ कालयोगिने नमः १६. ॐ महानादाय नमः १६१ ॐ सर्वकामाय नमः १६२ ॐ चतुष्पथाय नमः १६३ ॐ निशाचराय नमः १६४ ॐ प्रेतचारिणे नमः १६५ ॐ भूतचारिणे नमः १६६ ॐ महेश्वराय नमः १६७ ॐ वहुभूताय नमः १६८ ॐ बहुधाराय नमः १६९ ॐ स्वर्भानवे नमः १७० ॐ अमिताय नमः १७१ ॐ गतये नमः १७२ ॐ नृत्यप्रियाय नमः १७३ ॐ नित्यनाय नमः १७४ ॐ नर्तकाय नमः १७५ॐ सर्वलालसाय नमः १७६ ॐ घोराय नमः .

·(४०८) १७७ॐ महातपसे नमः १७८ ॐ पाशाय नमः १७९ ॐ नित्याय नमः १८० ॐ गिरिरुहाय नमः १८१ ॐ नमसे नमः १८२ ॐ सहस्रहस्ताय नमः १८३ ॐ विजयाय नमः १८४ ॐ व्यवसायाय नमः १८५ ॐ अतंद्रिताय नमः १८६ ॐ अधर्पणाय नमः १८७ ॐ धर्षणात्मने नमः १८८ ॐ यज्ञघ्ने नमः १८९ ॐ कामनाशकाय नमः १९० ॐ दक्षपागापहारिणे नमः १९१ ॐ मुसहाय नमः १९२ ॐ मध्यमाय नमः १९३ ॐ तेजोपहारिणे नमः १९४ ॐ चलने नमः १९५ ॐ मुदिताय नमः १९६ ॐ अर्थाय नमः १९७ ॐ अजिताय नमः १९८ॐ अवराय नमः १९९ ॐ गंभीराय नमः २००ॐ गभीराय नमः २०१ॐगंभीरवलवाहनायनमः २०२ ॐ न्यग्रोधरूपाय नमः २०३ ॐ न्यग्रोधाय नमः २०४ ॐ वृक्षकर्णस्थितये नमः २०५ ॐ विभवे नमः २०६ ॐ मुतीक्ष्णदशनाय नमः २०७ ॐ महाकायाय नमः २०८ ॐ महाननाय नमः २०९ ॐ विपक्सेनाय नमः २१० ॐ हरये नमः २११ ॐ यज्ञाय नमः २१२ ॐसंयुगापीडवाहनायनमः २१३ ॐ तीक्ष्णतापाय नमः २१४ ॐ हर्यवाय नमः २१५ ॐ सहाय नमः २१६ ॐ कर्मकाळविदे नमः २१७ ॐ विष्णुप्रसादितायनमः २१८ ॐ यज्ञाय नमः २१९ ॐ समुद्राय नमः २२० ॐ वडवामुखाय नमः ·(४०९) २२१ ॐ हुताशनसहाय नमः २२२ ॐ प्रशांतात्मने नमः २२३ हुताशनाय नमः २२४ ॐ उग्रतेजसे नमः २२५ ॐ महातेजसे नमः *२२६ ॐ जन्याय नमः २२७ ॐ विजयकालविदे नमः २२८ ज्योतिपामयनाय नमः २२९ ॐ सिद्धये नमः २३० ॐ सर्वविग्रहाय नमः २३१ ॐ शिखिने नमः २३२ ॐ मुंडिने नमः २३३ ॐ जटिने नमः २३४ ॐ ज्वालिने नमः २३५ ॐ मूर्तिजाय नमः २३६ ॐ मूर्षगाय नमः २३७ ॐ पलिने नमः २३८ ॐ वेणपिने नमः २३९ ॐ पणविने नमः २४० ॐ तालिने नमः २४१ ॐ सलिने नमः २४२ ॐ कालकटंकटाय नमः २४३ ॐ नक्षत्रविग्रहमतये नम. २४४ ॐ गुणबुद्धये नमः २४५ लयाय नमः २४६ ॐ अगमाय नमः २४७ ॐ प्रजापतये नमः २४८ ॐ विश्ववाहवे.नमः २४९ ॐ विभागाय नमः २५० ॐ सर्वगाय नमः २५१ ॐ अमुखाय नमः २५२ ॐ विमोचनाय नमः २५३ ॐ सुसरणाय नमः २५४हिरण्यकवचोद्भवाय नमः २५५ ॐ मेदजाय नमः २५६ ॐ घलचारिणे नमः २५७ ॐ महीचारिणे नमः २५८ ॐ स्नुताय नमः २५९ ॐ सर्वतूर्यनिनादिने नमः २६० ॐ सर्वातोद्यपरिग्र० नमः २६१ ॐ व्यालरूपाय नमः २६२ ॐ गुहावासिने नमः २६३ गुहाय नमः २६४ मालिने नमः ·(४१०) २६५ ॐ तरंगविदे नमः २६६ ॐ त्रिदशाय नमः २६७ ॐ त्रिकालभूपे नमः २६८कर्मसर्ववंधविमोचनाय. २६९ॐअमुरेंद्राणां बंधनायनमः २७० ॐ युधि शत्रुविनाशिनेन० २७१ ॐ सांख्यमसादाय नमः २७२ ॐ दुर्वाससे नमः २७३ ॐ सर्वसाधुनिपेवितायः २७४ ॐ प्रकंदनाय नमः २७५ ॐ विभागज्ञाय नमः २७६ ॐ अतुल्याय नमः २७७ ॐ यज्ञभागविदे नमः २७८ ॐ सर्वचारिणे नमः २७९ ॐ सर्ववासाय नमः २८० ॐ त्रिवृतच्छंदाय नमः २८१ ॐ वासवाय नमः २८२ ॐ अमराय नमः २८३ ॐ हैमाय नमः २८४ ॐ हेमकराय नमः २८५ ॐ अयज्ञपर्वधारिणे नमः २८६ ॐ घरोत्तमाय नमः २८७ ॐ लोहिताक्षाय नमः २८८ ॐ महाक्षाय नमः २८९ ॐ विजयाताय नमः २९० ॐ विशारदाय नमः २९१ ॐ सर्वकामदाय नमः २९२ ॐ सर्वकाळमरपदायनमः २९३ ॐ सुवलाय नमः २९४ ॐ चलरूपधृषे नमः २९५ ॐ संग्रहाय नमः २९६ ॐ निग्रहाय नमः २९७ ॐ कत्रे नमः २९८ ॐ सर्पचीरनिवासायनमः २९९ ॐ मुख्याय नमः ३०० ॐ अमुख्याय नमः ३०१ ॐ देहाय नमः ३०२ ॐ काहलये नमः ३०३ ॐ सर्वकामवराय नमः ३०४ ॐ सर्वदाय नमः ३०५ ॐ सर्वतोमुखाय नमः ३०६ ॐ आकाशनिर्विरूपाय ३०७ ॐ निपातिने नमः ३०८ ॐ अवशाय नमः ·(४११) ३०९ ॐ खगाय नमः ३१. ॐ रौद्ररूपाय नमः ३११ ॐ अंशवे नमः ३१२ ॐ आदित्याय नमः ३१३ ॐ बहुरश्मये नमः ३१४ ॐ सुवर्चसिने ३१५ ॐ वसुवेगाय नमः ३१६ ॐ महावेगाय नमः ३१७ ॐ मनोवेगाय नमः ३१८ ॐ निशाचराय नमः ३१९ ॐ सर्ववासिने नमः ३२० ॐ श्रियावासिने नमः ३२१ ॐ उपदेशकराय नमः ३२२ ॐ अफराय नमः ३२३ ॐ मुनये नमः ३२४ ॐआत्मनिरालोकायनमः ३२५ ॐ समनाय नमः ३२६ ॐ सहस्रदाय नमः ३२७ ॐ पक्षिणे नमः ३२८ ॐ पक्षरूपाय नम. ३२९ ॐ अतिदीप्ताय नमः ३३० ॐ विशापतये नमः ३३१ ॐ उन्मादाय नमः ३३२ ॐ मदनाय नमः ३३३ ॐ कामाय नमः ३३४ ॐ अश्वत्थाय नमः ३३५ ॐ अर्थकराय नमः ३३६ ॐ यशसे नमः ३३७ ॐ वामदेवाय नमः ३३८ ॐ वामाय नमः ३३९ ॐ माचे नमः ३४० ॐ दक्षिणाय नमः ३४१ वामनाय नमः ३४२ ॐ सिद्धयोगिने नमः ३४३ ॐ महर्षये नमः ३४४ ॐ सिद्धार्थाय नमः ३४५ ॐ सिद्धसाधनाय नमः ३४६ ॐ भिक्षवे नमः ३४७ ॐ भिक्षुम्पाय नमः ३४८ ॐ विपणाय नमः ३४९ ॐ मृदव नमः ३५० ॐ अव्ययाय नमः ३५१ ॐ महासेनाय नमः ३५२ ॐ विशाखाय ना ·(४१२) ३५३ ॐ पष्टिमागाय नमः ३५४ ॐ गवाम्पतये नमः ३५५ ॐ वज्रहस्ताय नमः ३५६ ॐ विष्कंमिने नमः ३५७ ॐ चमूस्तंभनाय नमः ३५८ ॐ वृत्तात्तकराय नमः ३५९ ॐ तालाय नमः ३६० ॐ मधये नमः ३६१ ॐ मधुकलोचनाय नमः ३६२ ॐ वाचस्पत्याय नमः ३६३ ॐ वाजसनाय नमः ३६४ ॐ आश्रमपूजिताय नमः ३६५ ॐ ब्रह्मचारिणे नमः ३६६ ॐ लोकचारिणे नमः ३६७ ॐ सर्वचारिणे नमः ३६८ ॐ विचारविदे नमः ३६९ ॐ ईशानाय नमः ३७० ॐ ईश्वराय नमः ३७१ ॐ कालाय नमः ३७२ ॐ निशाचारिणे नमः ३७३ ॐ पिनाकधुषे नमः ३७४ ॐ निमित्तस्थाय नमः ३७५ ॐ निमित्ताय नमः ३७६ ॐ नेदये नमः ३७७ ॐ नंदिकराय नमः ३७८ ॐ हरये नमः ३७९ ॐ नंदीश्वराय नमः ३८० ॐ नंदिने नमः ३८१ ॐ नंदनाय नमः ३८२ ॐ नदिवर्धनाय नमः ३८३ ॐ भगहारिणे नमः ३८४ ॐ निहंत्रे नमः ३८५ ॐ कालाय नमः ३८६ ॐ ब्रह्मणे नमः ३८७ ॐ पितामहाय नमः ३८८ ॐ चतुर्मुखाय नमः ३८९ ॐ महालिंगाय नमः ३९० ॐ चारुलिंगाय नम: ३९१ ॐ लिंगाध्यक्षाय नमः ३९२ ॐ मुराध्यक्षाय नमः ३९३ ॐ योगाध्यक्षाय नमः ३९४ ॐ युगावाहाय नमः ३९५ ॐ वीजाध्यक्षाय नमः ३९६ ॐ बीजकत्रे नमः -- ·-- . ३९७ ॐ अध्यात्मानुगतायन ३९८ ॐ चलाय नमः ३९९ ॐ इतिहासाय नमः ४०० ॐ संकल्पाय नमः ४०१ ॐ गौतमाय नमः ४०२ ॐ निशाकराय नमः ४०३ ॐ दंभाय नमः ४०४ ॐ अदंभाय नमः ४०५ ॐ वैदभाय नमः ४०६ ॐ वश्याय नमः ४०७ ॐ वशंकराय नमः ४०८ॐ कलये नमः ४०९ ॐ लोककने नमः ४१० ॐ पशुपतये नमः ४११ ॐ महाकर्ने नमः ४१२ ॐ अनौपधाय नमः ४१३ ॐ अक्षराय नमः ४१४ ॐ परब्रह्मणे नमः ४१५४ बलवते नमः ४१६ शकाय नमः ४१७ॐनीतये नमः ४१८ ॐ अनीतये नमः ४१९ ॐ शुद्धात्मने नमः ४२० ॐ मान्याय नमः ४२१ ॐ शुद्धाय नमः ४२२ ॐगतागताय नमः ४२३ ॐ बहुप्रसादाय नमः ४२४ ॐ सुस्वमाय नमः ४२५ ॐ दर्पणाय नमः ४२६ ॐ अमिनजिते नमः ४२७ ॐ वेदकाराय नमः ४२८ ॐ पत्रकाराय ४२९ ॐ विदुपे नमः ४३० ॐ समरमर्दनाय नमः ४३१ ॐमहामेघनिवासिने नमः ४३२ ॐ महाघोराय नमः ४३३ ॐ वशिने नमः ४३४ ॐ कराय नमः ४३५ ॐ अग्निज्वालाय नमः ४३६ ॐ महाजालाय नमः ४३७ ॐ अतिधूम्राय नमः ४३८ ॐ हुताय नमः ४३९ ॐ हविपे नमः ४४० ॐपगाय नमः ·(४१४) ५६४ ॐ ४४१ शहराय नमः ४४२ ॐ वर्चस्विने नमः ४४३ ॐ धूमकेतनाय नमः ४४४ ॐनीलीय नमः ४४५ ॐ अङ्गलुब्धाय नमः ४४६ ॐ शोभनाय नमः ४४७ ॐ निरवग्रहाय नमः ४४८ ॐ स्वस्तिदाय नमः ४४९ ॐ स्वस्तिभावाय नमः ४५० ॐ भागिने नमः ४५१. ॐ भागकराय नमः ४५२ॐ लपवे नमः १५३ ॐ उत्सहाय नमः ४५४ ॐ महागाय नमः ४५५ॐ पहागर्भपरापणायनमः ४५६ ॐ कृष्णवर्णाय नमः ४५७ ॐ सुवर्णाय नमः ४५८ सर्वदेहिनामिद्रियायन ४५९ ॐ महापादाय नमः ४६० ॐ महाइस्ताय नमः ४६१ ॐ महाकायाय नमः ४६२ ॐ महायशसे नमः ४६३ ॐ महामूर्ने नमः महामानाय नमः ४६५ ॐ महानेत्राय नमः ४६६ ॐ निशालयाय नमः ४६७ ॐ महान्तकाय नमः ४६८ ॐ महाकर्णाय नमः ४६९ ॐ महोष्टाय नमः ४७० महाहनवे नमः ४७१ ॐ महानासाय नमः ४७२ ॐ महावये नमः ४७३ ॐ महाग्रीशय नमः ४७४ ॐ श्मशानभाजे नमः ४७५ ॐ पहावससे नमः ४७६ ॐ महोरस्काय नमः ४७७ॐ अंतरात्मने नमः ४७८ ॐ मृगालयाय नमः ४७९ लवनाय नमः ४८० ॐ लंपितोशाय नमः ४८१ ॐ महामायाय नमः ४८२ ॐ पयोनिधये नमः ४८३ ॐ महादंताय नमः महाददाय नमः ४८५ ॐ महाजिज्ञाय नमः ४८६ महामुखाय नमः o ४८४ॐ ·४८७ॐ . महानखाय नमः ४८८ ॐ महारोम्णे नमः ४८९ ॐ महाकेशाय नमः ४९० ॐ महाजटाय नमः ४९१ ॐ प्रसन्नाय नमः ४९२ ॐ प्रसादाय नमः ४९३ ॐ प्रत्ययाय नमः ४९४ ॐ गिरिसाधनाय नमः ४९५ ॐ स्नेहनाय नमः ४९६ ॐ अस्नेहनाय नमः ४९७ ॐ अजिताय नमः ४९८ ॐ महामुनये नमः ४९९ ॐ वृक्षाकाराय नम: ५०० ॐ वृक्षकेतवे नमः ५०१ ॐ अनलाय नमः ५०२ ॐ वायुवाहनाय नमः ५०३ ॐ गंडलिने नमः ५०४ ॐ मेरुधाम्ने नमः ५०५ ॐ देयाधिपतये नमः ५०६ ॐ अथर्वशीर्षाय नमः २०७ ॐ सामास्याय नमः १०८ॐऋक्सहस्रामितेक्षणाय० ५०९ ॐ यजुःपादभुजाय नमः ११. ॐ गुयाय नमः ५११ ॐ प्रकाशाय नमः ५१२ ॐ जंगमाय नमः ५१३ ॐ अमोधार्याय नमः ५१४ ॐ प्रसादाय नमः ५१५ ॐ आभिगम्याय नमः ५१६ ॐ सुदर्शनाय नमः ५१७ ॐ उपकाराय नमः ५१८ ॐ मियाय नमः ५१९ ॐ सर्वाय नमः ५२० ॐ कनकाय नमः ५२१ ॐ काचनच्छवये नमः ५२२ ॐ नाभये नमः ५२३ ॐ नदिकराय नमः ५२४ ॐ भावाय नमः ५२५ ॐ पुष्करस्थपतये नमः ५२६ ॐ स्थिराय नमः ५२७ ॐ द्वादशाय नमः ५२८ ॐ गासनाय नमः ५२९ ॐ आघाय नमः ५३० ॐ यज्ञाय नमः ५३१ ॐ यज्ञसमाहिताय नमः ५३२ ॐ नक्ताय नमः ५३३ ॐ फळये नमः ५३४ ॐ कालाय नमः ·(४१६) ५३५ ॐ मकराय नमः ५३६ ॐ कलपूजिताय नमः ५३७ ॐ सगणाय नमः ५३८ ॐ गणकाराय नमः ५३९ ॐभूतवाहनसारथये नमः ५४० भस्मभयाय नमः ५४१ ॐ भस्मगोपे नमः ५४२ ॐ भस्मभूताय नमः ५४३ ॐ तरवे नमः ५४४ ॐ गणाय नमः ५४५ ॐ लोकपालाय नमः ५४६ ॐ अलोकाय नमः ५४७ ॐ महात्मने नमः ५४८ ॐ सर्वपूजिताय नमः ५४९ शुक्लाय नमः ५५० ॐनिशुलाय नमः ५५१ ॐ संपन्नाय नमः ५५२ ॐ शुचये नमः ५५३ ॐ भूतनिपेविताय नमः ५५४ ॐ आश्रमस्थाय नमः ५५५ ॐ क्रियावस्थाय नमः ५५६ ॐ विश्वकर्मपतये नमः ५५७ ॐ पराय नमः ५५८ॐ विशालशास्ताय नमः ५५९ ॐ ताम्रोष्ठाय नमः ५६० ॐ अंयुजाय नमः ५६१ ॐ मुनिश्वलाय नमः ५६२ ॐ कपिलाय नमः ५६३ ॐ फपिशाय नमः ५६४ ॐ शुक्लाय नमः ५६५ ॐ भायुपे नमः ५६६ ॐ पराय नमः ५६७ ॐ अपराय नमः ५६८ ॐ गंधर्वाय नमः ५६९ ॐ अदितये नमः ५७० ॐ वायाय नमः ५७१ ॐ मुविज्ञेयाय नमः ५७२ ॐ मुशारदाय नमः ५७३ ॐ परश्वधायुधाय नम ५७४ ॐ देवाय नमः ५७५ ॐ अनुकारिणे नमः ५७६ ॐ मुवान्धवाय नमः ५७७ ॐ तुंबवीणाय नमः ५७८ ॐ महाक्रोधाय नमः ५७९ ॐ ऊर्ध्वरेतसे नमः ५८० ॐ जलेशयाय नमः ·(४१७) , ५८८ ॐ ५८१ ॐ उग्राय नमः ५८२ ॐ वंशकराय नमः ५८३ ॐ वंशाय नमः ५८४ ॐ वंशनादाय नमः ५८५ ॐ अनिंदिताय नमः ५८६ ॐ सर्वाङ्गरूपाय नमः ५८७ ॐ मायाविने नमः सुहृदयाय नमः ५८९ ॐ अनिलाय नमः ५९० ॐ अनलाय नमः ५९१ ॐ धंधनाय नमः ५९२ ॐ बंधकर्त्रे नमः ५९३ ॐ सुबंधमोचनाय नमः '५९४ ॐ सयज्ञारये नमः ५९५ ॐ सकामारये नमः ५९६ ॐ महादशाय नमः ५९७ ॐ महायुधाय नमः ५९८ ॐ बहुधानिदिताय नमः ५९९ ॐ शर्वाय नमः ६०० ॐ शङ्कराय नमः ६०१ ॐ शंकराय नमः ६०२ ॐ अधनाय नमः ६०३ ॐ अमरेशाय नमः ६०४ ॐ महादेवाय नमः ६०५ ॐ विश्वदेवाय नमः ६०६ ॐ सुरारिने नमः ६०७ ॐ अहिर्बुध्याय नमः ६०८ॐ अनिलाभाय नमः ६०९ ॐ चेकिताय नमः ६१० ॐ हविषे नमः ६११ ॐ अजैकपादे नमः ६१२ ॐ कपालिने नमः ६१३ ॐ निशंकवे नमः ६१४ ॐ अजिताय नमः ६१५ ॐ शिवाय नमः ६१६ ॐ धन्वंतरये नमः ६१७ ॐ धूमकेतवे नमः ६१८ ॐ कंदाय नमः ६१९ ॐ वैश्रवणाय नमः ६२० ॐ धात्रे नमः ६२१ ॐ शनाय नमः ६२२ ॐ विष्णवे नमः ६२३ ॐ भिन्नाय नमः ६२४ ॐ स्वप्ने नमः २७ ·६२५ ॐ ध्रुवाय नमः ६२७ ॐ ६२६ . धराय नमः प्रभवाय नमः ६२८ ॐ सर्वगवाय नम ६२९ ॐ अर्यम्णे नमः ६३० ॐ सवित्र नमः ६३१ ॐ रवये नमः ६३२ ॐ उगवे नमः ६३३ ॐ विधात्रे नमः ६३४ मांधात्रे नमः ६३५ ॐ भूतभावनाय नमः ६३६ ॐ विभवे नमः ६३७ ॐ वर्णविभाविने नमः ६३८ ॐ सर्वकामगुणावहायक ६३९ ॐ पद्मनाभाय नमः ६४० ॐ महागर्भाय नमः ६४१ ॐ चंद्रवक्त्राय नमः ६४२ ॐ अनिलाय नमः ६४३ ॐ अनलाय नमः ६४४ ॐ बलवते नमः ६४५ॐ उपशांताय नमः ६४६ ॐ पुराणाय नमः ६४७ ॐ पुण्यचंचवे नमः ६४८. ॐ इत्यै नमः ६४९ ॐ कुरुकत्रे नमः ६५०'ॐ कुरुवासिने नमः ६५१ ॐ पुरुहूताय नमः ६५२ ॐ गुणोपाय नमः ६५३ ॐ सर्वाशयाय नमः ६५४ ॐ दर्भचारिणे नमः ६५५ ॐ सर्वमाणिपतये ना ६५६ ॐ देवदेवाय नमः ६५७ ॐ मुखासक्ताय नम ६५८ ॐ सदसते नमः ६५९ सर्वरलविदे नमः ६६० ॐ कैलासगिरिवासि ६६१ ॐ हिमवद्विरिसंश्रया ६६२ ॐ कूलहारिणे नमः ६६३ ॐ कूलकत्रे नमः ६६४ ॐ बहुविद्याय नमः ६६५ ६६६ ॐ वणिजाय नमः ६६७ ॐ वर्धकिने नमः ६६८ ॐ वृक्षाय नमः बहुमदाय नमः ·(४१९) स ६६९ ॐ बकुलाय नमः ६७० ॐ चंदनाय नमः ६७१ ॐ छंदाय नमः ६७२ ॐ सारग्रीवाय नमः ६७३ ॐ महाजत्रवे नमः ६७४ ॐ अलोलाय नमः ६७५ ॐ, महौषधाय नमः ६७६ ॐ सिद्धार्थकारिणे नमः ६७७ ॐ छंदोव्याकरणोत्तर- सिद्धार्याय नमः ६७८ ॐ सिंहनादाय नमः ६७९ ॐ सिंहदंष्ट्राय नमः ६८० ॐ सिंहगाय नमः ६८१ ॐ सिंहवाहनाय नमः ६८२ ॐ प्रभावात्मने नमः ६८३ ॐजगत्कालस्थानाय न० ६८४ ॐ लोकहिताय नमः ६८५ ॐ तरखे नमः ६८६ ॐ सारंगाय नमः ६८७ ॐ नवचकाङ्गाय नमः ६८८ ॐ केतुमालिने नमः ६८९ ॐ सभायनाय नमः ६९० ॐ भूताळ्याय नमः ६९१ ॐ भूपतये नमः ६९२ ॐ अहोरात्राय नमः ६९३ ॐ अनिन्दिताय नमः ६९४ ॐ सर्वभूतवाहिने नम. ६९५ ॐ सर्वभूतनिळयाय नम ६९६ ॐ विभवे नमः ६९७ ॐ भवाय नमः ६९८ ॐ अमोचाय नमः ६९९ ॐ संयताय नमः ७०० ॐ अश्वाय नमः ७०१ ॐ भोजनाय नमः ७०२ ॐ प्राणधारणाय नमः ७०३ ॐ धृतिमते नमः ७०४ ॐ मतिमते नमः ७०५ ॐ दक्षाय नमः ७०६ ॐ सत्कृताय नमः ७०७ ॐ युगाधिपाय नमः ७०८ ॐ गोपालये नमः, ७०९ ॐ गोपतये नमः ७१. ॐ ग्रामाय नमः ७११ ॐ गोचर्मवसनाय नमः ७१२ ॐ हरये नमः ·(४२० . ७१३ ॐ हिरण्यवाहवे नमः '७१४ॐप्रवेशिनां गुहापालाय. ७१५ ॐ प्रकृष्टारये नमः ७१६ ॐ महाहर्षाय नमः ७१७ ॐ जितकामाय नमः ७१८ ॐ जितेंद्रियाय नमः ७१९ ॐ गांधाराय नमः ७२० ॐ सुवासाय नमः ७२१ ॐ तपःसक्ताय नमः ७२२ ॐ रतये नमः ७२३ॐ नराय नमः ७२४ ॐ महागीताय नमः .७२५ ॐ महामृत्याय नमः ७२६ ॐअप्सरोगणसेविताय. ७२७ ॐ महाकेतवे नमः, ७२८ ॐ महाधातये नमः ७२९ ॐ नैकसानुचराय नमः ७३० ॐ चलाय नमः ७३१ ॐ आवेदनीयाय नमः ७३२ ॐ आदेशाय नमः ७३३ ॐसर्वगंधमुखावहाय नमः ७३४ ॐ तोरणाय नमः ७३५ ॐ तारणाय नमः ७३६ ॐ वाताय नमः ७३७ ॐ परिधिने नमः ७३८ ॐ पतिखेचराय नमः ७३९ ॐ संयोगवर्धनाय नमः ७४० ॐ गुणाधिकद्धाय नमः ७४१ ॐ अधिद्धाय नमः ७४२ ॐ निसात्मसहाय नमः ७४३ ॐ देवासुरपंतये नमः ७४४ ॐ पत्ये नमः ७४५ ॐ युक्ताय नमः ७४६ ॐ युक्तवाहवे नमः ७४७ ॐ दिविसुपर्वदेवाय नमः ७४८ ॐ आपाढाय नमः ७४९ ॐ सुपाढाय नमः ७५० ॐ ध्रुवाय नमः ७५१ ॐ हरिणाय नमः ७५२ ॐ हराय नमः . ७५३ ॐ आवर्तमानवपुपे नमः ७५४. ॐ वसुश्रेष्ठाय नमः ७५५ ॐ महापथाय नमः .'. ७५६ॐविमर्पशिरोहारिणे नमः 1.

·(४२१) ७५७ सर्वलक्षणलक्षितायनमः ७५८ ॐ अक्षरथयोगिने नमः ७५९ ॐ सर्वयोगिने नमः ७६० ॐ महावलाय नमः ७६१ ॐ समानायाय नमः ७६२ ॐ असमान्नायाय नमः ७६३ ॐ तीर्थदेवाय नमः ७६४ ॐ महारथाय नमः ७६५ ॐ निर्जीवाय नमः ७६६ ॐ जीवनाय नमः ७६७ॐ मंत्राय नमः ७६८शुभाक्षाय नमः ७६९ ॐ बहुकर्कशाय नमः ७७० ॐ रत्नमभूताय नमः ७७१ ॐ रत्नाङ्गाय नमः ७७२ ॐ महार्णवनिपानविदे० ७७३ ॐ मूलाय नमः ७७४ ॐ त्रिशूलाय नमः ७७५ ॐ अमृताय नमः ७७६ ॐ व्यक्ताव्यक्ताय नमः ७७७ ॐ तपोनिधये नम ७७८ ॐ आरोहणाय नमः ७७९ ॐ अधिरोधाय नमः ७८. ॐ गीलधारिणे नमः ७८१ ॐ महायशसे नमः ७८२ ॐ सेनाकल्पाय नमः ७८३ ॐ महाकल्पाय नमः ७८४ ॐ योगाय नमः ७८५ ॐ युगकराय नमः ७८६ ॐ हरये नमः ७८७ ॐ युगरूपाय नमः ७८८ ॐ महारूपाय नम: ७८९ ॐ महागहनाय नमः ७९० ॐवधाय नमः ७९१ ॐ न्यायनिर्वषणाय नमः ७९२ ॐ पादाय नमः ७९३ ॐ पंडिताय नमः ७९४ ॐ अचलोपमाय नमः ७९५ ॐ बहुमालाय नमः ७९६ ॐ महामालाय नमः ७९७ ॐ भाशिहरमुलोचनाय. ७९८ ॐ विस्तारलवणपाय० ७९९ ॐ त्रियुगाय नमः ८०० ॐ सफलोदयाय नमः ·. - . (४२२) ८०१ ॐ त्रिनेत्राय नमः ८२५ ॐ मुच्छत्राय नमः ८०२ ॐ विपमानाय नमः ८२६ ॐ विख्यातलोकाय नमः ८०३ ॐ मणिविद्धाय नमः ८२७ ॐ सर्वाश्रयक्रमाय नमः ८०४ ॐ जटाधराय नमः ८२८ ॐ मुण्डाय नमः ८०५ ॐ विन्दवे नमः ८२९ ॐ विरूपाय नमः ८०६ ॐ विसर्गाय नमः ८३० ॐ विकृताय नमः ८०७ ॐ सुमुखाय नमः ८३१ ॐ दण्डिने नमः ८०८ ॐ शराय नमः, ८३२ ॐ कुण्डिने नमः ८०९ ॐ सर्वायुधाय नमः ८३३ ॐ चिकुर्वाणाय नमः ८१० ॐ सहाय नमः ८३४ ॐ हर्यक्षाय नमः ८११ ॐ निवेदनाय नमः ८३५ ॐ ककुभाय नमः ८१२ ॐ सुखाजाताय नमः ८३६ ॐ वजिणे नमः ८१३ ॐ सुगंधाराय नमः ८३७ ॐ शतजिह्वाय नमः ८१४ ॐ महाधनुपे नमः ८३८ ॐ सहस्रपदे नमः ८१५ ॐगन्धपालिभगवते नमः ८३९ ॐ सहस्रमर्ने नमः ८१६ ॐ सर्वकर्मोत्थानायनमः ८४० ॐ देवेन्द्राय नमः ८१७ थानबहुलयाहवे नमः ८४१ ॐ सर्वदेवमयाय नमः ८१८ ॐ सकलाय नमः ८४२ ॐ गुरवे नमः ८१९ ॐ सर्वलोचनाय नमः ८४३ ॐ सहस्रबाहवे नमः ८२० ॐ तलस्तालाय नमः ८४४ ॐ सर्वाङ्गाय नमः ८२१ ॐकरम्थालिने नमः ८४५ ॐ शरण्याय नमः ८२२ ॐ ऊर्वसंहननाय नमः ८४६ ॐ सर्वलोककृते नमः ८२३ ॐ महते नमः ८४७ॐ पवित्राय नमः ८२४ ॐ छत्राय नम: ८४८ ॐ त्रिककुन्मंत्राय नमः ·(५२३) ८७३ ॐ ८४९ ॐ कनिष्ठाय नमः ८५० ॐ कृष्णपिंगलाय नमः ८५१ ॐ ब्रह्मदण्डविनिर्मात्रे ८५२ ॐ शतघ्नीपाशशक्तिमते. ८५३ ॐ पद्मगर्भाय नमः ८५४ ॐ महागर्भाय नमः ८५५ ॐ ब्रह्मगर्भाय नमः ८५६ ॐ जलजोद्भवाय नमः ८५७ ॐ गभस्तये नमः ८५८ ॐ ब्रह्मकृते नमः ८५९ ॐ ब्रह्मिणे नमः ८६० ॐ ब्रह्मविदे नमः ८६१ ॐ ब्राह्मणाय नमः ८६२ ॐ गतये नमः ८६३ ॐ अनन्तरूपाय नमः ८६४ ॐ नैकात्मने नमः ८६५ ॐ स्वयंभुवतिग्मतेजसे० ८६६ ॐ ऊर्ध्वगात्मने नमः ८६७ ॐ पशुपतये नमः ८६८ ॐ घातरहसे नमः ८६९ ॐ मनोजवाय नमः ८७० ॐ चन्दनिने नमः ८७१ ॐ पद्मनालाग्राय नमः ८७२ ॐ सुरभ्युत्तारणाय नमः नराय नमः ८७४ ॐ कर्णिकारमहास्रग्विणे० ८७५ ॐ नीलमौलये नमः ८७६ ॐ पिनाकधृपे नमः ८७७ ॐ उमापतये नमः ८७८ ॐ उमाकान्ताय नमः ८७९ जादवीधुपे नमः ८८० ॐ उमाधवाय नमः ८८१ ॐ वरवराहाय नमः ८८२ ॐ वरदाय नमः ८८३ ॐ वरेण्याय नमः महास्वनाय नमः ८८५ ॐ महामसादाय नमः ८८६ ॐ दमनाय नमः ८८७ शत्रुघ्ने नमः ८८८ श्वेतपिगलाय नमः ८८९ ॐ पीतात्मने नमः ८९० ॐ परमात्मने नमः ८९१ ॐ प्रयतात्मने नमः ८९२ ॐ प्रधानधृपे नमः ८८४ ॐ ·८९४ ॐ ((४२४) ८९३ ॐ सर्वपार्श्वमुखाय नमः ९१७ ॐ मजावीजाय नमः ध्यक्षाय नमः ९१८ ॐ लिङ्गाय नमः ८९५ असर्वसाधारणवरायनमः ९१९ ॐ आधनिर्गमाय नमः ८९६ ॐ चराचरात्मने नमः । ९२० ॐ सते नमः ८९७ ॐ मूक्ष्मात्मने नमः ९२१ ॐ असते नमः ८९८ ॐ अमृतगोपेवरायनमः ९२२ ॐ व्यक्ताय नमः ८९९ ॐ साध्यय नमः ९२३ ॐ अव्यक्ताय नमः ९०० ॐ आदित्यवसवे नमः' ९२४ ॐ पित्रे नमः ९०१ ॐ विवस्वत्सवित्रमृताय० ९२५ ॐ मात्रे नमः ९०२ ॐ व्यासाय नमः ९२६ पितामहाय नमः ९०३ ॐ सर्वसुसंक्षेपविस्तराय० ९२७ ॐ स्वर्गद्वाराय नमः ९०४ ॐ पर्ययनराय नमः ९२८ ॐ प्रजाद्वाराय नमः ९०५ ॐ क्रतये नमः ९२९ ॐ मोक्षद्वाराय नमः ९०६ ॐ संवत्सराय नमः ९३० ॐ त्रिविष्टपाय नमः ९०७ मासाय नमः ९३१ ॐ निर्वाणाय नमः ९०८ ॐ पक्षाय नमः हादनाय नमः ९०९ ॐ संख्यासमापनाय नमः ९३३ ॐ ब्रह्मलोकाय नमः १९१० ॐ कलायै नमः ९३४ ॐपरागतये नमः ९११ ॐ काष्ठायै नमः ९३५ ॐ देवामुरविनिर्मात्र नमः ९१२ ॐ लवेभ्यो नमः ९३६ ॐ देवासुरपरायणायनमः ९१३ ॐमात्राभ्यो नमः ९३७ ॐ देवामुरगुरवे नमः ९१४ ॐ मुहर्ताहःक्षपाभ्यो नमः ९३८ ॐ देवाय नमः ९१५ ॐक्षणेभ्यो नमः ९३९ ॐ देवासुरनमस्कृतायनमः ९१६ ॐ विवक्षेत्राय नमः ९४० ॐ देवामुरमहामानापनमः ९३२ ॐ ·(४२५) ९४१ *देवासुरगणाश्रयायनमः ९४२ॐदेवासुरगणाध्यक्षायनमः ९४३ ॐ देवासुरगणाग्रण्ये नमः ९४४ ॐ देवातिदेवाय नमः ९४५ ॐ देवर्षये नमः ९४६ ॐ देवासुरवरभदाय नमः ९४७ ॐ देवासुरेश्वराय नमः ९४८ ॐ विश्वाय नमः ९४९ ॐ देवासुरमहेश्वरायनमः ९५० ॐ सर्वदेवमयाय नमः ९५१ ॐ अचिंत्याय नमः ९५२ ॐ देवतात्मने नमः ९५३ ॐ आत्मसंभवाय नमः ९५४ ॐ उद्भिदे नमः ९५५ ॐ त्रिविक्रमाय नमः ९५६ ॐ वैद्याय नमः ९५७ ॐ विरजाय नमः ९५८ॐ नीरजाय नमः २५९ ॐ अमराय नमः ९६० ॐ ईड्याय नमः १६१ ॐ हस्तीश्वराय नमः १६२ ॐ व्याघ्राय नमः १६३ ॐ देवसिंहाय नमः ९६४ ॐ नरर्षभाय नमः १६५ ॐ विबुधाय नमः ९६६ ॐ अग्रवराय नमः ९६७ ॐ सूक्ष्माय नमः ९६८ ॐ सर्वदेवाय नमः ९६९ ॐ तपोमयाय नमः ९७० ॐ सुयुक्ताय नमः ९७१ ॐ शोभनाय नमः ९७२ वन्त्रिणे नमः ९७३ ॐ प्रासानां प्रभवायनमः ९७४ॐ अव्ययाय नमः ९७५ ॐ गुहाय नमः ९७६ ॐ कान्ताय नमः ९७७ ॐ निसर्गाय नमः ९७८ ॐ पवित्राय नमः ९७९ ॐ सर्वपावनाय नमः ९८० ॐ शृंगिणे नमः ९८१ ॐ श्रृंगमियाय नमः ९८२ ॐ वभ्रवे नमः ९८३ ॐ राजराजाय नमः ९८४ ॐ निरामयाय नमः ९८५ ॐ अभिरामाय नमः ९८६ ॐ मुरगणाय नमः ९८७ ॐ विरामाय नमः ९८८ ॐ सर्वसाधनाय नमः ९८९ ॐ ललाटाक्षाय नमः ९९० ॐ विश्वदेवाय नमः ·(४२६) ९९१ ॐ हरिणाय नमः १००० ॐ व्रताधिपाय नमः ९९२ ॐ ब्रह्मवर्चसाय नमः १ ॐ पराय नमः ९९३ ॐ स्थावरपतये नमः २ ॐ ब्रह्मणे नमः ९९४ अनियमद्रियवर्धनायनमः ३ ॐ भक्तानां परमागतये नमः ९९५ ॐ सिद्धार्थाय नमः ४ ॐ विमुक्ताय नमः ९९६ ॐ सिद्धभूतार्थाय नमः ५ ॐ मुक्ततेजसे नमः ९९७ ॐ अचिंत्याय नमः ६ॐ श्रीमते नमः ९९८ ॐ सत्यप्रताय नमः । ७ ॐ श्रीवर्धनाय नमः ९९९ ॐ शुचये नमः १००८ ॐ जगते नमः ततो धूपदानम्-देवस्याग्रे स्वदक्षिणे धूपपात्र निधाय अस्त्राय फट् इति धूपपात्र अर्बोदकेन सम्मोक्ष्य । नमः इति गन्मादिभिः समभ्यय॑ । ॐ जगवनिमन्त्रमातः स्वाहा इति घण्टा सम्पूज्य दक्षकरेण अर्णोदकं गृहीत्वा चामतर्जन्या धूपपात्रं स्पृष्ट्वा । नमो वात्यायैत्यस्य परमेष्ठी कपिः त्रिष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता धूपदाने विनियोगः ॥ ॐ नमो बायोय चु रेम्पाय च नमो वास्तथ्याय च वास्तुपाय च नमु सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्म्रार्य चारुणाय च ।।३॥ साहाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः धृपं निवेदयामि इति धूपपात्रं प्रदर्शयेत्।।ॐधूमि J धूर्धन्तुं धूतय्योरम्मान धूर्वतितन्व॒यं यन्धीमः ॥ देवानामसि धतिम सस्नितमुम्पप्रितमुद्भुट्टतमन्देवहृतमम् ॥॥ मन्त्रान्ते पपात्रं वामभागे स्थापयित्वा हस्ते जलं गृहीत्वा सानाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः घुपमाघ्रापयामि। तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन धूपमुद्रा मदर्शयेत्। देवस्य दक्षमागे दीप प्रज्वालितं निघाय अखाय फडिति सम्मोक्ष्य । नमः आशव इतिमन्त्रस्य परमेष्ठी ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता दीप- दाने विनियोगः ।। नर्मऽ आशव चाजिराय च नमः शीग्याय च ·(४२७) शीभ्याय च नमुऽ ऊम्म्याय चावस्वन्याय च नमो नायार्य च हीप्प्याय च||ॐ नमो भगवते रुद्राया।साज्यञ्च वर्तिसंयुक्तं वहिना योजितं मया ।। दीपं गृहाण देवेश त्रैलोक्यतिमिरापह ।। साङ्गाय सप- रिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय श्रीमहारुद्राय नमः दीपं निवेदयामि इति दीपपात्रं मदर्शयेत् । ततो गन्धाक्षतपुष्पैर्जगद्धनिमंत्रमातः स्वाहा इति घंटा संपूज्य दक्षहस्तेन दीपपात्रं गृहीत्वा वामहस्तेन घंटा वादयन् श्रीसांसदाशियस्य नेत्रदेशे नीराजयेत् । ॐ अग्निज्योतिः । एवं नीराजयित्वा दीपपात्रं भूमौ निधाय हस्तौ प्रक्षाल्य ॐ नमो भगवते महारुद्राय नमः इति मंत्रण पुष्पाञ्जलिं देवमूर्ध्नि दत्ता मध्यमाङ्गुष्ठ- योगेन दीपमुद्रा मदर्शयेत् ॥ यथाशक्ति नानाविधं नैवेद्यं स्वर्णादिपात्र निधाय देवस्य समीपे चतुरस्र मण्डलं कृत्वा साधारं निवेद्य अस्त्राय फाडति अर्बोदकन नैवेद्यं सम्मोक्ष्य चक्रमुद्रया नैवेयं संरक्ष्य । यं इति द्वादशवारं जप्त्वा । वायुवीजोत्थवायुना नैवेद्यदोपं संशोध्य । दक्षकरतले र बीजं विचिन्त्य तत्पृष्ठे वामकरतलं कृत्वा नैवेद्यपात्रे मदर्य वामकर- तले वं बीजं ध्यात्वा तत्पृष्ठे दक्षकरतलं कृत्वा तत्सदर्य तदुत्थितामृत- वीजेन आप्ठावितं विभाव्य मूलेनाष्टवारमभिमन्य धेनुमुद्रा भदर्य ॐ नमो भगवते रुद्राय इति पुष्पाञ्जलिं दत्वा नैवेद्यपात्रं वामकराङ्गुष्ठेन संस्पृश्य दक्षेना|दकं गृहीत्वा । नमो ज्येष्ठायेत्यस्य परमेष्ठी कपिः विष्टुप्छन्दः रुद्रो देवता नैवेद्यदाने विनियोगः ॥ ॐ नमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च नम- पूर्वजाय वापरुनाय च नमो मध्यमार्य चापग- लभ्याय च नौ जगन्याय च न्याय च ॥३३॥ सत्पात्रसिद्धं मुह- विििवधानेकभक्षणम् । निवेदयामि देवेश सानुगाय गृहाण तत् ।।

·(४२८) हेमपात्रगतं दिव्यं परमानन्ददायकम् । पञ्चया पसोपेतं नैवेद्यं प्रति- गृह्यताम् || साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय श्रीमहारुद्राय नमः नैवेद्यं निवेदयामि। इति जलं भूमौ उत्सृज्य पुनरोदकं गृहीत्वा नमो भगवते रुद्राय । ऋतं त्वा सत्येन परिपिञ्चामि इति नैवेद्यमभ्युक्ष्य । ॐ भूप- तये नमः । ॐ भुवनपतये नमः । ॐ भूतानां पतये नमः । इति चलित्रयं दत्वा। ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा। इति पूर्वापोशानं देवस्य दक्षकरे दत्वा । स्वकीयवामकरं पद्माकारं कृत्वा दक्षपाणिना ग्रासमुद्रा पदर्शयेत् । कनिष्ठिकानामिकाष्ठयोगन ॐ प्राणाय स्वाहा । तर्जनी' मध्यमाङ्गुष्ठयोगेन ॐ अपानाय स्वाहा । अनामिकामध्यमाङ्गुष्ठयोगेन ॐ उदानाय स्वाहा । अनामिकातर्जनीमध्यमागुष्ठयोगेन ॐ व्यानाय स्वाहा ॥ सर्वाङ्गुल्यङ्गुष्ठयोगेन ॐ समानाय स्वाहा। इति ग्रासमुद्रा प्रदर्य पुप्पालं दत्वा सुवर्णपात्रे एलादिवासितं स्वच्छं शीतलजल- मानीय देवस्याग्रे निधाय हस्ते अर्घोदकं गृहीत्वा जवनिकां धृत्वा । ब्रह्मशाधैः परित ऋपिभिः सोपविष्टैः समेतो गौर्या सिञ्चन् वलय. करया सादरं धीज्यमानः ।। नर्मक्रीडामहसनपरो हासयन्वापि भुञ्जन मुझे पाने कनकरविते पडूसाँचन्द्रचूडः ॥१॥ शालीभक्तं मुभक्तं शिशिरकरसितं पायसा पूपसूपं लेह्यं पेयं च चोप्यं सितममृतफलं घारिकाद्यं सुखाद्यम् ॥ आज्यं प्राज्यं समज्यं नयनरुचिकरं राजि- कैलामरीचं स्वादीय शाकरानीपरिकरममृताहारजोपं जुपस्व । ॐ नमो भगवते रुद्राय । जवनिकां अपाकृत्य। ॐ नमो भगवते रुद्राय अमृता पिधानमसि स्वाहा । इति उत्तरापोशानं दत्वा जलं देवकरे समय । शुद्धोदकेन देवस्य करादिक्षालनं विधाय । इदं जलं मुखोष्णं वै ·(४२९) मयानीतं महामभो !! करास्यक्षालनार्थाय गृहाण त्रिपुरान्तक । गङ्गायास्तु समानीतं विशुद्ध निर्मलं जलम् । गण्डूपार्य मया दत्तं गृहाण वरदर्पम ॥ मुगन्धिद्रव्येण करादिशुद्धिं विधाय नैवेद्यान्ते पुनराचमनीयं समर्पयामि । इति आचमनं दत्वा प्रणमेव । तत उच्छिष्टभोजने नैवेद्याशं दद्यात् । किञ्चित् नैवेद्यं पात्रान्तरे आदाय हस्ते जलं गृहीत्वा उमादिशिवादिपार्षदेभ्यो नमः उच्छिष्टभोजनं समर्पयामि । इति वलिं दद्यात् । तत एलादिवासितं जलं धेनुमुद्रया अमृतीकृत्य ॐ नमो भगवते रुद्राय । समस्तदेवदेवेश सर्वतुष्टिकर शुभम् । अखण्डनन्दसम्पूर्ण गृहाण जलमुत्तमम् ॥ साङ्गाय सपरि- बाराय श्रीमहारुद्राय नमः सुवासितं जलं समर्पयामि। ततो नैवेद्य- पभ्या ईशान्या चण्डेश्वराय नमः इति निर्माल्यसहितं चण्डेश्वराय वाल दद्यात् । भक्ष्यभोज्यानपानादि चन्दनं स्रविलेपनम् । निर्मा- ल्यभोजनं तुभ्यं दत्तमस्तु शिवाज्ञया ॥ इति पलिं दत्वा प्रणमेत् । ततः पाणिपादं प्रक्षाल्याचम्य श्रीमहारुद्राय ताम्बूलं दद्यात् । ॐ नमः शम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी कपिः जगती छन्दः रुद्रो देवता तामृलदाने विनियोगः । ॐ नम-शम्भुवायं च मयोभुवाय च नम-शङ्कराय च पयस्कुराय च नम-शिवायं च शिवतराय च ।। साङ्गाय सपरि. बाराय श्रीमहारुद्राय नमः ताम्बूलं समर्पयामि ।। ततः फलम् ।। ॐ वा? फुलिनी- अफुलाऽ अपुष्प्पा याश्च पुटिप्पणी८ ।। बृहस्पति- प्रसूतास्तानों मुञ्चन्त्व हस८ ॥६॥ साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहा- रुद्राय नमः फलं समर्पयामि।। ततो हिरण्यगर्भदक्षिणाम्।। ॐ हिरण्य- गुर्भ? समवर्त्तताग्ने भूतस्य॑ जात? पतिरेकऽ आसीत् ॥ साधार- ·(४३०) पृथिवीन्यामुतेमाङ्करम्म देवार्य हुविषा विधेम ॥ ॥ साङ्गाय सपरि- चाराय श्रीमहारुद्राय नमः हिरण्यगर्भमहादक्षिणा समर्पयामि ।। उत्र- चामरादिराजोपचारान् दद्यात्॥ तद्यया ॥ आदर्शः सूर्यसदृशो मया ते कल्पितः पुरा । वदन रुचिरं तस्मिन् विलोकय मुहुर्मुहुः ॥ ॐ नमो भगवते स्वाय साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः आदर्श दई यामि ॥ ततइत्रम् ॥ पूर्णेन्दुसन्निभं छत्रं नानारत्नसमन्वितम् । हेम दण्डयुत ठेव गृह्यतामिदमुत्तमम् ॥ साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्रा नमः छत्रं समर्पयामि ॥ ततश्वामरम् ॥ विचित्र चामरं देव रत्नदण्डे मण्डितम् ॥ तेन ला वीजयाम्यद्य पिलोकप मुहुर्मुहुः ॥ श्वेते शरचन्द्रमयूखसनिभर्माणिक्यरत्नातिदण्डमझुलेंः ॥ प्रीत्या भवन्त मनप्ता घुमापते श्रीचामरस्त्वा परिवीजयामि । साङ्गाय सपरिचाराय श्रीमहारुद्राय नमः चामर सपर्पयामि ॥ व्यजनम् ॥ नक्षत्रराजेन्द्रमरी चिशुभैर्नक्षत्रपैलागरुवासितैश्य ।। नक्षत्रिणं शंभुमह भवन्त श्रीतालटन्त। परिवीजयामि ॥ ॐ नमो भगवते स्वाय साङ्गार्य सपरिवागय श्रीमहारदाय नमः व्यजनं समर्पयामि ॥ पादुके ।। मन्दारपुष्पाकरका न्तिमुन्दर माणिक्यमुक्तामणिरत्नमण्डितम् ॥ पादाम्मुजाने मनसा प्रकल्पित धुमापते स्वीकुरु पादुकायम् । ॐ नमो भगवते रुद्राय साङ्गाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः पादुके समर्पयामि ॥ ततो महानीराजनम् ॥ कर्पूरगर्भवर्तिसयुक्ता दीपमालिका मवाल्य देव स्याग्रे निघाय हस्तै अर्कोदक गृहीत्वा ॐ अस्त्राय फडिति सम्मोक्ष्य नमः इति सम्पूज्य वमिति धेनुमुद्रा दर्शयित्वा फट् इति चक्रमुद्रया सरक्ष्य हस्ते गन्धाक्षतपुष्पाणि गृहावाॐ मियै नमः। ॐ श्रीं हीं ग्लू चूं ग्लू प्लू न्लं ही श्री ॐ नमो भगवते रुद्राय इति मन्त्रेण गन्धाक्षत पुप्पैरभ्यर्च्य। ॐ जगद्धनिमन्त्रमातः स्वाहा इति घण्टा सम्पूज्य ता ·(४३१) वादयन् नीराजयेत्॥ॐ अग्निट्टेवता वातौ देवता सूर्यो देवता चन्द्रमा दे॒वता वसवो दे॒वता मुद्रा देवतादित्या देवता मुरुतौ देवता विश्वेदेवा दे॒वता बृहस्पतिर्दैवतेन्द्रो देवता वरुणो देवा ॥३७॥ ॐ गुणानान्त्वा गुणति हवामहे प्णियाणान्त्वा प्पियपति हवामहे निधीनान्त्वा निधि- पति इवामहे वसो मम ॥ आदमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम् ॥ ॥ समक्ख्ये द्वेष्याधियासन्दक्षिणयोरुचक्षसा ॥ मामुऽ आयुट प्रमोपीमोंऽ अहन्त धीर विदेय तव देवि सुन्दर्शित ॥ ॐ पास्तोप्पते पतिजानीह्यस्मानस्वावेशोऽ अनमीवो भवानः ॥ यव महे प्रतितन्त्री जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शं चतुष्पदे ।। ॐ अम्येऽ अम्बिकेम्मालिके नमा नयति कश्चन ॥ स संस्त्यश्व क? सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासि- नीम् ॥३॥ ॐ नमोस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमर्नु ॥ येऽ अन्तरिक्ष ये दिवि तेभ्य-सुर्पेभ्यो नम-॥६॥ ॐ ब्रह्म जज्ञानम्मंथुमम्पुरस्ता- द्विसीमती सुरुचौ धुनऽ आव८ ॥ सत्रुध्न्याऽ उपमाऽ अस्य पिछा? सतश्च योनिमसंतश्च विर्व- ॥ अथ जयशङ्करारार्तिक्यम् ॥ जय देव जय देव वन्दे तं गिरिशम् । विधिहरिचासववन्दितचरणा- म्बुजमनिशम् ।। ध्रुवः॥ रजनीकरयुतभालं भुवनत्रयपालम् । करतल- धृतकरवालं दानवकुलकालम् ॥ कण्ठे धृतविपजालं नरमस्तकमालम् । विग्रहधृतमुव्यालं वारितभवजालम् ॥ जय देव जय देव वन्दै त गिरिशम् । विधिहरिवासववन्दितचरणाम्बुजमनिशम् ॥ १॥ निगमा गमश्रुतिसारं भुजगाधिपहारम् । करुणापारावारं भस्मीकृतमारम् ॥ भैरवगणपतिवारं गिरितनयाघारम्। शुद्धं जगदुद्धारं संश्रितभुजसारम्।।

·(४३२)
जय देव जय देव वन्दे तं गिरिशम् । विधिहरिवासववन्दितचरणा-
म्बुजमनिशम् ॥२॥ फणिवरकुण्डलमण्डितगण्डस्थलयुगुलम् । मूर्धा-
धृत्तफलिनाशकगगाशुभसलिलम् ॥ निभुवनपावनकृपया पीताखिलं-
गरलम् । स्वेच्छाहृतकमलासनपञ्चकमुखकमलम् ।। जय देव जय देव
वन्दे तं गिरिशम् । विधिहरिवासवन्दितचरणाम्बुजमनिशम् ॥३।
कटितटविलसद्वारणचर्माम्बरममलम् । भार्गवमशिवापहवरमण्डितकर
कमलम् ।। स्कन्दं मृगकरहिमकरदुग्घार्णवघवलम् । विजितारातिमुशी
भितपञ्चाननकमलम् ।। जय देव जय देव वन्दे तं गिरिशम् । विधि
हरिवासववन्दितचरणाम्बुजमनिशम् ।।४।। पञ्चास्यं गदायुतभाले धृत
नग्नम् । जनसर्गस्थितियोजितपद्मनजलशयनम् ॥ ध्वंसितदक्षाध्वर
हरमदकन्दलनयनम् । निजपदपद्मजसगतनारायणशरणम् ॥ जय देव
जय देव वन्दे तं गिरिशम्। विधिहरिवासववन्दितचरणाम्मुजमनिशम्।।५
॥ द्वितीय शङ्करारार्तिक्यम् ॥
जय देव जय देव शिवशङ्कर शम्भो । श्यामल शरण परात्पर
शशिशेखर शम्भो ॥ ध्रुवः ।। वृषवाहन वृन्दारक इन्दकवर शम्भो ।
वारणसदजिनवासो वारिदगलशम्भो ॥ वासववन्दित अम्भोविक-
सितपट शम्भो । वाक्पतिवर्णितवैभव विश्वेश्वर शम्भो ॥ जय देव
जय देव शिवशङ्कर शम्भो । श्यामल शरण परात्पर शशिशेखर
शम्भो ॥१॥ भोगिविभूषणभामुरभावनभुज शम्भो । भूमर
भूरिभयापह भगवन् भव शम्भो ॥ भैरवभावितकुम्भोदरगणभर
शम्भो । भासितभूतभयङ्कर भिक्षाटण शम्भो ॥ जय देव जय देव
शिवशङ्कर शम्भो । श्यामल शरण परात्पर शशिशेखर शम्भो ॥२॥

·(४३३) गङ्गाधर गिरिजावर गुह्यकगुणशम्भो । गाढकरासितगुणजितगायन- गल शम्भो ॥ गीतागोरसभुग भो गणपतिगुरुशम्भो । गभीरगोपति- गर्जन गोपालक शम्भो ॥ जय देव जय देव शिवशङ्कर शम्भी । श्यामल शरण परात्पर शशिशेखर शम्भो ॥३॥ ॥ तृतीयं शङ्करारार्तिक्यम् ॥ जय जय जय शिव शम्भो गङ्गाधर गिरिश । पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥ध्रु० ॥ चन्द्रोद्भासितमौलं कण्ठे धृतगरलम् । त्रिभुवनदाहकपावकचक्षुःस्थितमालम्।। प्रियभूपणकृतव्यालं वरवाहन- विमलम् । उज्ज्वलमुन्दरहृदयं नरमस्तकमालम् ।। जय जय जय शिव -शम्भो गङ्गाधर गिरिश । पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥१॥ राजितकरतलचतुरं खगः खट्वाङ्गम् । पिनाकडमरूपण्डितत्रिशूलधर- भुजगम् ।। रजताचलसमवर्ण सुन्दरसर्वाङ्गम् । शिरोजटिलदिग्वसनं स्वीकृतकुशलाङ्गम् ।। जय जय जय शिव शम्भी गङ्गाधर गिरिश । पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥ २॥ वरदाभयदा ईशा दुरित- क्षयकर्ता । सुरनरभजनें स्तवनै वाञ्छितफलदाता ॥ त्रिपुरान्तक सुखदायक विपतासंहरता । शरणागतरक्षक मम करुणाकर त्राता ॥ जय जय जय शिव शम्भी गङ्गाधर गिरिश । पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥३॥ गौरीरमणागहना श्रेष्ठा मददइना । भस्मो- लितसदना जनतामनहरणा ॥ तापनयअपशमना करुणाकरगमना । विघ्नेशा गणनायक त्राता परिपूर्णा ॥ जय जय जय शिव शम्भो २८ ·(४३४) . गङ्गाधर गिरिश पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥ ४॥ पशुपति- श्मशानवासिन् परिवष्टितभूतैः । अनुचरमनीकुरु शतवर्णितसुमणि- पातैः ॥ दीनाद्धर पतितोऽह धारय तब भूतैः। जय जय शङ्कर अभीष्टवाञ्छित इत्यतैः।। जय जय जय शिव शम्भो गङ्गाधर गिरिश । पञ्चारतिमङ्गीकुरु स्वामिन् विश्वेश ॥ ५॥ चतुर्थ शङ्करारार्तिक्यम्॥ चतुर्थ-जय गङ्गाधर हर, शिव जय गिरिजाधीश, त्वं मां पालय नित्यं कृपया जगदीश || हरहरहरमहादेव ।। ध्रु०॥ कैला गिरिशिखरे कल्पद्रुमविपिने ॥ शिव० ॥ गुंजति मधुकरपुजे कुंजव गहने ॥ इरहर० ॥ कोकिलकुंजति खेलति, हंसावनललिता ॥शिव० रचयति कलाकलाप नृत्यति मुदसहिता ॥ हरहर ॥ तस्मिल्ललित मुदेश शालामणिरचिता ॥ शिव० ॥ तन्मध्ये हरनिकटे गौरीमुदस हिता ॥ हरहर० ॥ नीडा रचयति भूपारंजितनिजमीशम् ॥ शिव० ॥ ब्रह्मादिकमुरसेवित मणमति ते शीर्पम् ॥ हरहर० ॥ विबुधवधूर्वहु नृत्यति हृदये मुदसहिता ॥ शिव०॥ किन्नरगानं कुरुते सप्तस्वरसहिता !! हरहर० ।। धिनकतधैथैधिनकतमृदङ्ग पादयते । शिव ॥ कणकणळ लितावेणुर्मधुरं नादयते ॥हरहर० ॥ रुणुरुणुचरणे रचयति नूपुरमुज्व लिता। शिव० ॥ चकावतें भ्रमयति कुरुते ता धिक्ताम् ॥ हरहर०।। ता ता लुपचुपचालं तालं नादयते ॥ शिव० ॥ अगुष्ठाङ्गुलिनाद लास्यकतां कुरुते ॥ हरहर०।। रद्युतिगौरं पंचाननसहितम्।।शिव०।।

·(४३५)
त्रिनयन शशिधरमौले विषधरकण्ठयुतम् ॥ हरहर० ॥ सुंदरजटाकलापं
पावकयुतभालम् ॥ शिव०॥ उमाशूलपिनाकं करधृतनृपालम् ।।
घरहर०॥ शंखनिनादं कृत्ता झल्लरी नादयते ।। शिव०॥ नीराजयते
मा पेदरुचां पठते ॥ हरहर०॥ इति मृदुचरणसरोजे हदि कमले
धृत्वा ।। शिव०॥ अवलोकयति महेशं ईशं अभिनत्वा ॥ हरहर० ।।
रुंडरचितउरमालापनगमुपपीतम् ॥ शिव० ॥ वामविभागे गिरिजारूपं
अतिललितम् || हरहर० ॥ सफलशरीरे मनसिनकृतभस्माभरणम् ॥
शिव०॥ इति रपमध्वजरूपं तापत्रयहरणम्।। हरहर० ॥ ध्यानं आरति
समये हृदये इति कृत्वा ॥ शिव०॥ रामं विजटानाथं ईशं अभिनत्वा।।
हरहर०॥ संगीतमिति मतिदिनपठनं यः कुरुते ॥ शिव० ॥ शिव-
सायुज्यं गच्छति भक्त्या यः शृणुते || हरहर०॥
पञ्चमं साम्यसदाशिवनाराजनम् ॥
पश्चमम्-~-जय जय शङ्कर साम्म सदाशिव पाहि सदा निजमीश
जनम् । त्रिभुवनतारक जनहितकारक दुरितनिवारक शितिकण्ठ ॥१॥
श्रुतिजनरञ्जन भवभयभञ्जन दितिसुतगअन कीर्तिपते ॥ भूतिविभूपण
पशुजनदूपण धर्मधुरन्धर रागरते।।जयकाराादुर्वलबन्धो करुणासिन्धो
निर्मलनिश्चल भावयते ॥ श्रीगिरिराजमुतामुखमण्डन खण्डनदुस्तर-
कालगते ।।जय० ॥३॥ हृदयकमलमलपादविदारण तारणसंमृतिवारि-
निधे।। ज्ञानकलापरिपूर्णविलोचन भवभयमोचन वोधनिधे।। जय०॥४॥

·(४३६) द्विजजनसेवितपादसरोरुह कलिमलमर्दन विश्वपते ॥ क्षितिजळपावक- वायुगगनतलरविशशिदेहिसमृर्तियुते ।। जय० ॥५॥ कैलासे ललितक- विलासे कमलविकाशे मुक्तशुचे ॥ भैरवरुद्गणैरनुरक्षित इन्दुकलार्ध- विचित्ररुचे॥ जय० ॥६॥ कल्पद्रुमलतिकाकुसुमाङ्कित दिव्यतीजनयूथ- वृते।। द्विपदचतुष्पदखगमृगराजितविजयोल्लासितवनललिते।।जय०॥७॥ विद्याधरगणकलिकुतूहलमुनिजनमोहकरावसथे । मधुकर कोकिलभूक- मधुरध्वनिनादमुगन्धिसरोजपथे ॥ जय० ॥ ८॥ आनन्दामृतपूर्ण- चिलोभक गौरीशार्द्धमखण्डपदम् ॥ कनकरचितमणिखचितमौकिक- सिंहासनमाश्रयमुखदम् ॥ जय० ॥९॥ जातिलवङ्गमरीचिसितान्वित- विजयापानं कुरु सुहितम् ॥ पडरसयुक्तचतुर्विधभोजनमीश्वर भुंक्ष्व मुभावघृतम् ॥ जय० ॥ १० ॥ ताम्बूलैलापूगीफलसहितं मुखवासं कुरु रुचितम् ॥ मृगमदचन्दनकुङ्कुमकैसरकर्पूरागरुगन्धयुतम् ॥ जय०॥११॥ आरातिकमातेललितज्योतिरदानीकुरु समदृष्टया ॥ देहिदयाकरवा- छितफलमिदमेवमपाकुरु तव सृष्टचा ॥ जय० ॥ १२ ॥ पष्ट शङ्करारार्तिक्यम् ॥ षष्ठं-देवं वन्दे स्थाणुं गिरिशं सामं शान्तं मुस्वरदम् । पार्वती- कान्ते मिलति सुखं भयहर गरघर देहि शिवम् ॥ १॥ ताण्डवनृत्ये शूले भोतं विश्व भाति स्फुरदिव चरम् । त्रिपुरहरे कि प्रान्तिमयं भयहर गरघर देहि शिवम् ॥ २ ॥ शीतकरघृतपीयूपं जनवन्दितरंजित- ·(४३७) विश्वेशम् । दीनं माप्तं पालय माम् भयहर गरघर देहि शिवम्॥३॥ सन- कादिकपरिभूतिविखते विचरस्यानन्दे देवी ललितजया रक्तायं भक्ता- तिहरा मुखदा नीराजनविधिगीतं हरपदनीतं शिवदं भवनीयम् ॥४॥ देवं वन्दे ।। ॐ ग्रहांड ऊर्जाहुतयो ध्यन्तो विप्राय मुतिम् ॥ तेषां विशिनि- याणा घोहमिषमूर्ज समग्नभमुपयामगृहीतोसीन्द्राय वा जुष्टुंझला- म्म्यपत योनिरिन्द्राय चा जुष्टुतमम् ॥ ५॥ ॐ आबदम॑न्वाहमुणो बहमवर्चुसी जायतामा राष्ट्र राजदयुट शुरऽ इपयोतिष्याधी महारुयो नायतान्दोग्धी धेनुर्बोदानहाना? सप्ति पुरैन्धुिर्योपा जिप्पण स्येष्ठा? सुभेयोयुवास्य वनमानस्य धीरो जायतानिकामे निकामे न पूजन्यौ अर्पतु फळबत्यो नुऽ औपयर्ट पश्यन्तॉय्योगक्षेमो ने- कल्पताम् ॥३॥ ॐ नम-शाम्भवाय च मयोभवाय च नम-शहराय च मयस्सराय च नम शिवाय च शिवतराय च | आदौ चतुष्पादतलैकदेशे नाभिप्रदेश मुखमण्डलैकम् । सर्वाङ्गदेशे 'प्वथ सक्षवारमारार्तिकं भक्तजनाच कुर्युः ॥ सर्वतो ध्वान्तसहारिन् विद्योतित दिगम्बर । सौभाग्यमददं देव गृहागारार्तिक मम।। सागाय सपरिवाराय महारुद्राय नमः नीराजयामि ॥ पुष्पैः देववन्दनम् । हस्ताभ्यामात्मवन्दनम् ॥

·(४३८)
। एष त इत्पनयोः प्रजापतिपिः सामपतिर्यजुर्जगती छन्दांसि
रुद्रो देवता मदक्षिणे विनियोगः । ॐ एष ते रुद्र भाग? सुइखस्रा-
म्बिकया त पस्व स्वाप ते रुद्र भागऽ आखुस्तै पुशु? ॥४॥
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च।। तानि सर्वाणि नश्यन्तु
प्रदक्षिणपदे पदे ॥ ॐ नमो भगवते रुद्राय साङ्गाय सपरिवाराय
श्रीमहारुद्राय नमः प्रदक्षिणा समर्पयामि ॥
अथ मन्त्रपुष्पाञ्जलिः।
ॐ गुणानां न्वा गुणपतिः हवामहे प्पियाणान्वा प्रियपतिः
हवामहे निधीनान्त्वा निधिपतिः हवामहे बसो मम ॥ आहजानि
गर्भधमात्वमजासि गर्भधम् || १ || श्रीश्चं ते लक्ष्मीच पत्कन्या-
वही रात्रे पायें नक्षत्राणि रूपमुश्विनौ ध्यातम्।। हुण्णन्निपाणामुम्मs
इपाण सर्वलोकमऽ इषाण ॥ २३ ॥ अम्बेड अम्विकैम्बोलिके न मां
नयति कश्चन॥ स संस्त्य वक) सुभद्रिकाङ्काम्पीलवासिनीम्।।३६॥
तन्तऽ एतमनुजोपंम्भराम्यप नेचदंपचेतयां ताऽ अग्ने? प्रियम्पायो-
पीतम्।। सुसुवागास्त्थेपा बृहत- प्रस्चरेष्ठा? परिधेयांश्च दुवा?
॥ ४५ ॥ मूर्दानन्दुिवोऽ अंतिम्पृथिव्या श्वानरमृतऽ आजात-
मुमिम् ।। कुविध- सुम्म्राजुमतिथुिञ्जनानामासना पानझनयन्त देवा?
॥ ५ ॥ मोह्यमाणुः सौमुऽ आर्गतो वरुणऽ आसुन्यामा सनोग्नि-
राग्नीहऽ इन्द्रो हविर्भानथोपावहियमाणो विश्वे देवा? ॥ ६॥

·(४३९) विश्वे देवा शपु न्युप्सो विष्णुराप्रीतुपाऽ प्प्यिाप्यमानी युम? मुयानो विष्णु- सन्धुियमाणो घायु? 'पूयमनिट शुक? पूत? शुक्र? सौर श्रीर्मुन्यी संक्तु श्रीर्धिश्वे देवा? ॥ ७॥ पितेवैधि सुनऽ आसुशेवा स्वावश तुन्या संविंशस्वाश्विनाद्धर्म्य सांदयतामि इचा ॥ पुथिया? पुरी पमुस्याप्सो नामतान्त्वा विश्व अभिणन्तु दे॒वा? ॥८॥ोडशी स्तोमुः ओजो द्रविणश्चतुश्चत्वारिशस्तोमो छचों द्रविणम् । अग्ने? पुरीपमुस्यप्प्सो नाम तान्या विश्वेऽ अभि- गुणन्तु दे॒वा?॥९,५।। समिद्धेऽ अग्नावधि मामहानऽ उक्थपत्रुऽईड्डयों गृभीत?तुप्सहर्मम्परिहायजन्तुोर्जा यज्ञमयजन्त देवा?॥१०॥ यस्युमा? शुदिशो यस्य वाह कसम्म दुवार्य हुविषा विधेम|| यऽ आं- चमुदा यलुदा यस्य विश्व उपासते पुशिय्यस्य॑ दे॒वा?॥११॥३॥ अनागास्त्वनोऽ अदिति कृणोतु क्षुत्रन्नोऽ अश्वौ बनताळंहुविष्म्मान।। इमा नु कुम्भुवना सीपyामेन्द्रश्च विश्वे च दे॒वा? ॥ १२॥४६ ॥ बृहस्पते सवितव्योपय नह सहशितञ्चित्सन्तुरा साशिंशाधि ॥ घुर्द्धनम्महुते सौभगाय विश्व एनमर्नु मदन्तु देवा? ॥ १३ ॥ प्रजातस्तपसा बाधान? सुयोजातो दधिपे युनमग्ने ॥ स्वाहा कृतेन हुविषां पुरोगा याहि साध्या हुविरंदन्तु दुवा? ॥१४३६॥ सुद्योजातोध्यमिमीत यज्ञमुग्नि?वानामभवत्पुरोगा? ॥ अस्प होत. पदिश्यतस्य धाचि स्वाहां कृत हुनिरदन्तु दुवा? ॥१५३ ।। अस्म्मे ·(४४०) मुद्रा मेहना पर्वतासो वृत्रहत्य परंहूतौ सुजोषांट ।। य?शध-संते स्तुवते धार्यिपुज्जड इन्द्र ज्येष्ठाऽ अस्माँ२७ अवन्तु दे॒वा? ॥ १६ ॥ नुहिप्पशुमविदअन्यमुस्म्मा श्वानरापुरऽ एतारमुग्ने? ॥ एमनम- वृषन्नमृताऽ अमेय वैश्वानरत्र जित्याय देवा? ॥१७॥ युनेन युझर्मयजन्त दे॒वास्तानि धर्माणि प्रथुमान्यांसन् ॥ ते हुनाक- म्महिमान- सचन्तु या पूर्व साक्ष्या? सन्ति दे॒वा? ॥ १८ ॥ ॐ राजाधिराजार्य प्रसासाहिने ॥ नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । स में कामान्कामुकाायु मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुचेराय वैश्रवणाय । मुहाराजाय नमः ॥ ॐ स्वस्ति । साम्राज्य भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठचं राज्यं महाराज्यमाधिपत्यमयं समन्तपर्यायी स्यात्सार्वभौमः सार्वायुप आन्तादापरार्यात् पृथिव्यै समुद्रपर्यन्ताया एकराडिति तदप्येप श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन्गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति । ॐ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो वाहुरुत श्वितस्प्पात् ॥ सम्बाहुब्भ्यान्धमति सम्पतत्रैवाभूमी जुनयन् देवऽ एक-॥१९॥ नानामुगन्धिपुष्पाणि ऋतुकालोद्भवानि च । पुष्पाञ्जलिमदानेन देहि मे हीप्सितं वरम् ॥ नानाकुमुमसम्भूतं ममोदितदिगन्तरम्।। गन्याय- रर्चितं शम्भो गृहाण कुसुमाअलिम्।। ॐ नमो भगवते रुद्राय सागाय सपरिवाराय श्रीमहारुद्राय नमः पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ॥

·(४४१) तत उत्थाय प्रदक्षिणां कुर्यात् ।। पदे पदे वा परिपूजकेभ्यः सद्यो- अश्वमेधादि फलं ददाति ॥ तां सर्वपापक्षपहेतुभूतां मदक्षिणां ते परितः करोमि। ततोऽष्टोत्तरशतम् अष्टाविंशतिवारं या मूलमन्त्रं नत्वा । गुह्याति- गुह्यगोता वं गृहाणास्मत्कृतं जपम् । सिद्धिर्भवतु मे देव त्वत्मसादा- महेश्वर ।। इति अर्योदकं गृहीत्वा देवकरे दद्यात्- ॐ एप ते रुद्र भाग? सहस्वसाम्पिकया तझुपस्व स्वाप तु रुद्र मागऽ आसुस्तै पशु? ॥२०५॥ इति इघुमुद्रा, योनिमुद्रा, निशूलमुद्रा, पद्ममुद्रा, कालकर्णिकमुद्रा, धेनुमुद्रा, एताः पष्ठमुद्राः प्रदर्शयेत् ॥ ततः स्तुतिपाठं कुर्यात् ॥ बुद्धिः सवासना कृप्ता दर्पणं मगलानि च । मनोतिर्विचित्रान्ते नृत्यरूपेण कल्पिता॥१॥ ध्वनयो गीतरूपेण श्रद्धावाधमभेदतः । छत्राणि नवपमानि कल्पितानि मया मभो ।। सुषुम्णाध्वजरूपेण माणायाश्यामरात्मना । अहङ्कारो गजत्वेन वेगलप्तो रथात्मना ।। इन्द्रियाण्यश्वरूपाणि शब्दादिरथवर्त्मना । मनः प्रग्रहरूपेण बुद्धिः सारथिरूपतः ॥ सर्वमन्यत् तथा कृप्तं तवोपकरणात्मना । कल्पनासंपरित्यागे महाराज्यं समर्पये ॥ भोक्तृत्वाध्यासराहित्यं वरं देहि सहस्रधा । अखण्डा तव पूनेयं सदा भवतु मत्कृता । आत्मत्वा- तव मे सर्वपूर्नवास्ति न चान्यया ॥ मंत्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं मुरेश्वर । यत्पूजितं मया देव परिपूर्ण तदस्तु मे ॥ यथाशक्ति नृत्य- गीतवादित्राणि कुर्यात्। हस्ते मालामृहीत्वा यथाशक्ति ॐ नमो भगवते.

·(४४२) रुद्राय, ॐनमः शिवायेति वा जपं करवा । ॐ जलं गृहीत्वा अनेन जपकृतेन श्रीमहारतः पीयताम् ॥ स्तुतिपाठं कुर्याद- नमः सोमाय शान्ताय सगुणादिकतवे । निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः परमेश्वर || नमामि त्वां विरूपाक्ष नीलग्रीव नमोऽस्तु ते । त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यमुमादेदार्धधारिणे ॥ त्रिशूलधारिणे नित्यं भूताना- म्पतये नमः । पिनाकिने नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्टमाय च ॥ नमामि न्वा महाभूतपतये त्वां नमाम्यहम् । स्वयं भिक्षानभोक्ता वै भक्ताना राज्यदायकः ॥ मूर्यरूपं समासाद्य देहिनां देहदायकः । यतीनां मुक्तिदस्त्वञ्च भुक्त्यर्थिना च भुक्तिदः ॥ राजसेन स्वयं ब्रह्मा सावि- कैन स्वयं हरिः ॥ तामसेन स्वयं रुद्रस्त्रितयं त्वयि संस्थितम् ।। यदृच्छया सर्वमिदं ततं मध्ये च पालितम् । अंते च विलयं नीत शक्तिः फस्य भवाहते ॥ शिवं शान्तं शुद्धं प्रकटमकलई श्रुतितर्नु महेशानं शम्भुं सकलसुरसंसेव्यचरणम् ॥ गिरीशं गौरीशं भवभयहरं निष्कलमजं महादेवं वन्दे प्रणतजनतापोपशमनम् ।। त्वमेकः शुद्धोऽसि त्वयि निगमबाह्यामलमयं मपञ्चं पश्यन्ति भ्रपपरवशाः पापनिरताः ॥ पहिस्तेभ्यः कृत्वा स्वपदशरणं मां नय विभो शरण्यं त्वां माप्तस्तव चरणसेवामुनिरतः।। कदाऽहं भो शम्भो नियतमनसा त्वां हर भजन् । अभद्रे संसार बनवरतदुःखेति विरसः । लभेयं त्वां शान्ति परममुनि- भिर्या ह्यपि गता दया कृत्वा मे त्वं वितर मुखशान्ति भयहर ॥ नमः पश्चाद्वामनाय सगुणादिकहेतवे । निवेदयामि चात्मानं त्वं गतिः ·(४४३) परमेश्वर । एवं क्षमाप्य पुष्पाञ्जलिं दत्वा पुनः करसम्पुटौ कृत्वा चदेव । नान्यं वदामि न शृणोमि न चिन्तयामि नान्य स्मरामि न भजामि न चाश्रयामि । स्मृत्वा त्वदीयचरणाम्बुजमादरेण मा नादि भूत कृपया मयि देहि सिद्धिम् ॥ इमा रुद्रायेति कुत्स ऋपिः जगती छन्दःपको रुद्रो देवता पूजा- निवेदने विनियोगः । ॐ इमा रुद्राय तुवसें कपुदिनै क्षुयी रायु प्रभ- रामहे मुतीयथा शमसद्विपदै चतुप्प्पदै विश्वम्पुष्टवामऽ अस्म्मिन्त्र- नातुरम् ॥ ॥ भगवान्परमात्मा सपरिवारः साम्बसदाशिवः भीय- ताम् । ॐ द्रापे इत्यस्य परमेष्ठी मपिः उपरियाद् बृहती छन्दः एको रुद्रो देवता अपाङ्गमणामे विनियोगः-ॐ द्राप्ऽ अन्धसरप्पते दरिद्रु नीललोहित ।। आसाम्मुजानामेपार्पशूनाम्मा अर्मा रोदमोचन किचनार्ममत्॥ ६॥ उरसा शिरसा दृष्टया मनसा वचसा तथा । पन्या कराभ्या जानुभ्यां प्रणामोऽधान उच्यते ॥ इति अष्टाङ्गप्रणामः ॥ ततोपात्रमुत्थाप्य । ॐ नमो भगवते रुद्राय । साधु वाऽसाधु चा कर्म यद्यदाचरितं मया । तत्सर्व कृपया शम्भो गृहाण त्रिपुरान्तक।। इति शिवोपरि भ्रामयित्वा । श्रीमहारुद्राय अर्थ समर्पयामि । इति देवस्य दक्षकरे समर्प्य पात्रं स्वस्थाने निधाय ।। हस्ते पुनर्जलं गृहीत्वा । ॐ इतः प्राणयुद्धिदेहधर्माधिकारतो जाग्र- स्वमसुपुत्यवस्थासु मनसा वाचा हस्ताभ्या पद्भ्यामुदरेण शिश्ना यत्कृत यत्स्मृतं यदुक्त तत्सर्व ब्रह्मार्पण भवतु । मदीयं सकलं श्रीसाम्बसदाशिवाय समर्पितमस्तु ।

·(४४) ततो संहारमुद्रया निर्माल्यपुप्पं गृहीत्वा । शिवनिर्माल्योयन यो- ऽङ्गानि परिमार्जयेत् । आधयस्तस्य नश्यन्ति न्याधीनां तु फर्थव का । इति निर्माल्यपुप्पेण सर्वाङ्गं परिमार्ण्य स्वशिरसि धृत्वा । आत्मानं कृतकृत्यं मत्वा श्रीमहारुद्रं प्रणमेत् । तत आचाराद ग्राह्मणान् गन्धादिभिरभ्यर्य तेभ्य आशीर्वाद यहीयात् ।। पुनः हस्ते जलमादाय ब्राह्मणभोजनसङ्कल्पं कुर्यात् । हस्ते जलं गृहीत्वा । कृतस्य फर्मणः 'साङ्गतासिद्धयर्थमोप्रति यथासंख्याकान् ब्राह्मणान् भुवासिनीः कुमारिका पटुकांच यथान्नेन तर्पयिष्य तेन कर्माधीशो महारुद्रः प्रीयताम् ॥ पश्चात् यथामुखं विहरेत् ॥

·अथ होमात्मकमहारुद्रे-एकपष्टयुत्तरशतधामन्त्रविभाग- पक्षाश्रयेण होमानुक्रमः॥ आचार्यः अग्ने पश्चिमत उपविशेत् ।। यजमानस्तु दक्षिणतोगेर्बह्मणः पश्चिमत उपविष्ट एवास्ते ॥ आचार्यः आचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य करिष्यमाणहोमात्मकमहारुद्राख्ये कर्मणि वैकल्पिकपदार्थाव- धारणं देवताभिध्यानं च करिष्ये ॥ अथ वैकल्पिकपदार्थावधारणम्- पूर्वेण ब्रह्मणो गमनमपरेण वा|अग्नेः पश्चिमतः पानासादनमुत्तरतो वा। त्रीणि पवित्राणि ॥पवित्रे द्वे ॥मोक्षणीपात्रम् ॥ आज्यस्थाली चरुस्थाली च तैजसी मृन्मयी वा ॥ पालाश्यः समिधो यज्ञियशोद्भवा अन्या वा।। पाश्चावाघारी विदिशौ वा ।। समिद्धतमेऽग्नौ आज्यभागी आग्नेयमुत्तर- पूर्वार्दै सौम्यं दक्षिणपूर्वार्दै ॥ पूर्णपात्रं दक्षिणावरो वा ॥ एतान्वैकल्पि- कपदार्थानहमस्मिन्कर्मणि करिष्ये ।। अथ देवताभिध्यानम्-समिद्वयं गृहीत्वा प्रजापतिम् इन्द्रम् अग्निं सोमम् एकैकयाज्याहुसा॥भादित्य सार्म भौमं बुधं बृहस्पति शुकं शनैश्चरं राहुं केतुम् इति नवग्रहान् अर्कादियथा- लाभसमिचरुतिलाज्यद्रव्यः प्रत्येक प्रतिद्रव्येण अष्टाष्टसङ्ख्याकाभिरा- हुतिभिः।।ईश्वरम् उमां स्कन्दं विष्णुं ब्रह्माणम् इन्द्रं यमं कालं चित्रगुप्तम् इत्यधिदेवताः-अग्निम् अपःधरा विष्णुम् इन्द्रम् इन्द्राणी प्रजापति सर्पान ब्रह्माणम् एताःप्रसधिदेवताच तैरेव द्रव्यैः प्रतिद्रव्येण चतुश्चतु.सङ्ख्याका- १ देवताभिध्यानस्य अकरणे प्रत्यवाय ॥ पारिजाते बृहन्मनु -देवताभिध्यानरूप ह्यन्वाधान समिद्भुतम् । यो मूढधीन कुरुते हवनस्याल्पक फ्लम्॥परशुराममहारुद्रपद्धती- देवतानामभिध्यान न करोत्यन मूढधी । तस्य कर्म वृथैव स्यादिति वेदविदो विदु. २ वसिष्ठः-यदिग्रहाणामष्टौस्यादधिप्रत्यधिकेषु च । चतुश्चनुहुने रिम्मादीनाद्विद्विसङ्घयया।। १ ·(२) भिराहुतिभिःविनायक दुर्गा वायुम् आकाशम् अश्विनाविति पञ्चलोक- पालान वास्तोप्पति क्षेत्राधिपतिम् इन्दम् अग्नि यमं निर्गति वायु कुवेरम् ईशानं ब्रह्माणम् अनन्तं तैरेव द्रव्यैः मतिद्रव्यं द्वाभ्यां द्वाभ्याम् आहुतिभ्यां शेषादिमनुप्यान्तान्ग्रहपीठस्थविशेपदेवताश्च तैरेव द्रव्यैः प्रतिद्रव्यमकैक- याहुत्या अत्रमधानं श्रीमहारुद्रं महारुद्रहवनपूर्तये अद्यदिनमारभ्य पश्च- दिनपर्यन्तं प्रत्यहं पडङ्गमन्त्रः घृताक्तययमितिलद्रव्येण पढाहुतिभिः तथैव नमस्त इत्यध्यायस्य एकपष्टयुत्तरशतधामन्त्रविभागपक्षाश्रयेण तैरेव द्रव्यैः सकृत लघुरुद्रेण महारुद्रसंख्यया प्रतिलघुरुद्रान्ते तैरेव द्रव्यः वयासोमत्रत इत्यष्टकण्डिकात्मकेन महच्छिरसा एकाहुत्या तैरेव द्रव्य ऋचंवाचमितिशान्त्यध्यायमन्त्रैश्चतुर्विशत्याहुतिभिः अन्त्यदिने लिङ्ग- तोभद्रदेवनाः रद्रपीठदेवताः ग्रहपीठस्थसर्वतोभद्रदेवताः वास्तुपीठद- चताः योगिनीपीठदेवताः क्षेत्रपालपीठदेवताः प्रत्येकं दशदशघृताक्त- तिलाहुतिभिः एकैकयाज्याहुसा च शेपेण अनि स्विष्टकृतम् अग्नि वायुं सूर्यम् अग्नीवरुणो अग्नीवरुणो अग्निमयसं वरुणं सवितारं विष्णुं विश्वान्देवान्मरुतः स्वर्कान् वरुणम् आदित्यम् अदितिं प्रजापतिम् एता अङ्गमधानार्था देवता एफैकयाज्याहुत्या अस्मिन्कर्मण्यई यक्ष्ये । समिवयं अनावादध्यात् । इति अन्वाधानम् ॥ अथ कुशकण्डिका-अमेर्दक्षिणतो ब्रह्मासनास्तरणम् ॥ तन ब्रह्मोपवेशनम् ॥ अस्मिन्कर्मणि त्वं ब्रह्मा भव|| भवामीति प्रतिवचनम्।। तत्र पूर्वेण ब्रह्मणो गमनम्। उत्तरतः प्रणीतासनम्॥ ब्रह्मन् अपः प्रणे- प्यामिप्रणय यज्ञं देवता वर्द्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु सप्त- ऋपीणासुकृता यत्र लोकस्तत्रमं यजमानं च धेहि॥ ॐप्रणय ॥ इति ब्रह्मानुज्ञातः अनेरुत्तरतः प्रागग्रं कौशं पूर्वापरमासनद्वयं प्रकल्प्य वारणं ·(३) सन्यहस्ते कृत्वा दक्षिणहस्तादृतपानोदकेन पूरयित्वा पश्चिमासने नि- घाय आलभ्य ब्रह्मणोमुखमवलोकयन् पूर्वासने उत्तरतोऽने स्थापनम्।। ईशान्यादिपूर्वास्त्रिमितिभिर्दर्भः द्वितीयमेखलायां पश्चिमयोनिरन्प्रेण अग्नेः परिस्तरणम् । तच मागुदगर्दक्षिणतः मागः प्रत्यगुदगग्गैः उत्त- रतः मागणैः ॥ अग्नरत्तरतः पचावा अर्थवत्पात्रासादनम्-पवित्र- च्छेदना दर्भात्रयः ॥ साग्रे अनन्तर्गर्भे पवित्र दे || मोक्षणीपानम् ॥ आज्यस्थाली । चरुस्थाली || सम्मार्गकुशाः पञ्च । उपयमनकुशाः सप्त ॥ समिस्तिस्रः। सुवः। आज्यम्।। त्रिः मक्षालितास्तण्डुलाः॥ पूर्णपानम् ॥ दक्षिणावरो वा यथाशक्तिहिरण्यादिद्रव्यम् । अन्यान्यु- पकल्पनीयानि अर्कादिसमिधः तिलादिहवनीयद्रव्याणि वसो रार्थ सुरु ॥ इति पात्रासादनम् ।। पवित्र कृत्वा-द्रयोः पवित्रयोरुपरि पवित्रत्रय निधाय द्वयोर्मलेन दो कुशौ प्रदक्षिणीकृत्य नयाणा मूलाग्राणि एकीकृत्य अनामिकाङ्गुष्ठेन दयारा छेदयेत् द्वे ग्राह्य त्रीण्युत्तरतः क्षिपेत् ।। प्रणीतोत्तरतः प्रोक्षणी- पान निघाय तर पात्रान्तरेण प्रणीतोदकं प्रपूर्य पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्रे मोक्षणीपु निधाय दक्षिणेन इस्तेन मोक्षणीपानमुत्थाप्य पाणौ कृत्वा दक्षिणहस्तमुत्तानं कृत्वा मन्यमानामिकाङ्गुल्योः मध्यमपर्वाभ्यामपामु- दिगनम् ॥ ताभिस्तासाम्पोक्षणम् ॥ आज्यस्थाल्याः प्रोक्षणम् ॥ चरु- १ एतावाविशष रुद्रकल्पद्रुम ॥ २ केचन-चतुरि केचन त्रिवार निक्षिप्यति वदन्ति पर च भाष्यपञ्चके नोक्तत्वानिर्मूल माति॥ ३ कचन-वामको पवित्राम दक्षिण पविनयोर्मूल धृत्वा मध्यत पवित्राभ्यामुत्पूय-इति वदति तत्र मूल न पश्याम ४ तामि विकल्प प्राक्षणीपानस्थाभिरद्भि प्रोक्षणीपात्रस्थापा प्रोक्षणम् ।। प्रणीतापात्र- स्थाभिराद्भि तामा प्राक्षणीपानस्थापा प्राक्षणमित्यर्थ ॥ ॥

·. (४) स्थाल्याः मोक्षणम् ।। सम्मार्गकुशानां मोक्षणम् ।। उपयमनकुशाना पो- क्षणम् ॥ समियां मोक्षणम् ।। सुवस्य प्रोक्षणम् ॥ आज्यस्य मोक्षणम् । तण्डुलाना मोक्षणम् ॥ पूर्णपात्रस्य मोक्षणम् ॥ अन्यपामुपकल्पनीय- हवनीयद्रव्याणा प्रोक्षणम् । असञ्चरे मोक्षणीपात्रं निधाय ॥ आज्य- स्थाल्याम् आज्यनिर्वापः।। चरुस्थाल्या प्रणीतोदकमासिच्य तत्र त्रि:- प्रक्षालितान्तण्डुलान् प्रक्षिप्य दक्षिणतो ब्रह्मणा आज्याधिश्रयणं मध्ये यजमानेन चरोरधिश्रयण युगपत् ।।ज्वलदुल्मुकेन उभयोः ऐशानीमा- रभ्य ऐशानीपर्यन्तं पर्यनिकरणम् इतरथावृत्तिः । अर्थशृते चरौ स्रवस्य मतपनम् । दक्षिणेन हस्तेन सुवमादाय माञ्चमधोमुखमनों तापयित्वा सव्ये पाणी कृत्वा दक्षिणेन सम्मार्गाग्रॅमलतोऽनपर्यन्तं सम्मृज्य मूलेर- ग्रमारभ्य अधस्तान्मूलपर्यन्तं सम्मृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः पूर्व- वत्सतप्य दक्षिणतो निदव्यात् ।। सम्मार्गकुशाननौ पास्य आन्यौदाम- नम् (-अग्नेः सकाशादाज्यं गृहीत्वा चरोः पूर्वेणोत्तरतो नीत्वा अग्नरुत्त- रतः भोक्षण्याः पश्चिमे निधाय चरुमुत्थाप्य पूर्वेणोत्तरतः आज्यस्य पश्चिमतो नीत्वा आज्यस्योत्तरतः निघाप आज्यमग्नेः पश्चादानीय स्यापपेत् । चरुं च आज्यस्य पूर्वेण मदक्षिणमानीय उत्तरत आसाद- येत् । पवित्राभ्याम् आज्योत्पवनम् । अवेक्षणम्। अपद्रव्यनिरसनम् । १ असञ्चर प्रणीताग्यार-तराल पर गुरामकारिकायाम्-प्रभीतानन भागे कुण्ड वायव्यगोचरे । असञ्चर हि विनय पोशणीस्थानमुत्तमम् !! इति कवित् ।। सर्वसम्म वन्तु-प्रणीताग्योरन्तराले प्रात्यानमुत्तमम् । अन्यत्र स्थापिता चैव यशाना २ चन-मपवित्रचरस्थास्यामिति वदन्ति दप मूल मापन् । कात्यायनीतस-सम्मानना चपास्यस्याहसनीये प्रासनमके । चहाहा ।

·ताभ्यामेवाज्यलिप्ताभ्यां पवित्राभ्यां मोक्षण्याः प्रत्युत्पवनम् । पवित्र मोक्षण्यां निधाय । दक्षिणहस्तेन उपयपनकुशानादाय मव्ये गृहीत्वा तिस्रः समिधः तिष्ठन्नमावाधाय दक्षिणचुलुस्टहीतेन सपवित्रेण मोक्ष- प्युदकेन अग्नेः ईशानकोणादारभ्य ईशानपर्यन्तं प्रदक्षिणवत्पर्युक्षणम् इतग्यारत्तिः। पवित्र प्रणीतामु निधाय अनः मदीप्तिकरणम् । ततः स्थानोपविष्टः दक्षिणं जावाच्य कुशैब्रह्मणाऽन्वारब्धः उपयमनकुशस- । हितं प्रसारितागुलिहस्तं हृदि निधाय समिद्धतमेऽनौ मनसा प्रजापति ध्यायन्मणवपूर्वकं तुष्णीं संवण माञ्चमूर्ध्वमृणु सन्ततमाज्येन अग्नरुत्तर- प्रदेश पूर्वाधारमाघारयति-मनसा ॐमजापतये (अत्र न स्वाहाकारः) यजमान:-इदं प्रजापतये न मम ।। मोक्षण्यां संस्रवप्रक्षेपः॥ अग्नेर्दक्षिण- प्रदेश उत्तराधारमाधारयेत्-ॐइन्द्राय स्वाहा-इदमिन्द्राय न मम ।। इत्येती पूर्वोत्तरावाघारी हुत्वा अग्नरुत्तरार्दपूर्वार्दै-ॐअग्नये स्वाहा-- १ समिलशग स्मृत्यर्थसार-पलाशसदिराश्वत्थशम्युदुम्बरजा समित् । अपा- मागाकदूर्वाश्च कुशाश्चेति विदुर्बुधाः ॥ अन्यच्च --अर्क: पलाशः खदिगे ह्यपामार्गोऽथ पिप्पलः । उदुम्बर. शमीदूकुशाश्च समिघ. क्रमात् || सत्वच समिधः कार्या ऋजु. पणा. समास्तथा । शस्ता ददाहुलास्तास्तु द्वादशागुलिकास्तु वा ॥ आद्रः पकाः समच्छेदास्तर्जन्यमुलिवर्तुला. । अपाटिताश्चाद्विशाखा. कृमिदोषविवर्जिता. ॥ ईशा होमयेत्पाशः प्राप्नोति विपुला श्रियम् ॥ यद्वा-समित्यवित्र वेदश्च य: प्रादेशस- म्मिताः । इध्मस्तु द्विगुणः कार्यत्रिगुणः परिधि स्मृत. ॥ २ सपवित्राम्बुइस्तेन यहि कुर्यात्प्रदक्षिणम् | हव्यवाट् सलिल दृष्ट्वा विभीत: सम्मुखो भवेत् ।। ३ द्रवद्रव्य सुवमेव पाणिना कठिन हविः । जुहुयादग्नये स्वाहा सुसमिद्धहुताशने ॥ ४ अत्र न स्वाहाकारपठनमिति रुद्रकल्पद्रुमकारसम्मतम् अन्य तु-प्रजापतये स्वाहा-इति मनसा भ्यायन्-आहुतियेति सम्मन्यते तन मूल मृग्यम् ।। -- ।

·इदमग्नये न मम ॥ अगदक्षिणार्द्धपूर्वाः-ॐसोमाय स्वाहा-इदं सोमाय न मम ॥ ततो यजमानो द्रव्यत्यागं कुर्यात्।। हस्ते जलमादाय-इदमुपक. ल्पितं समिचरुतिलाज्यादिहवनीयद्रव्यं या या यक्ष्यमाणदेवतास्ता- भ्यस्ताभ्यो मया परित्यक्तं न मम यथादैवतमस्तु।।ॐ अग्नुनयसुपर्या विधेमासारुद्रादौ मृटनामाग्नये नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि।सप्तजिहाख्यमुद्रां मदर्य प्रार्थना-अग्ने त्वमेश्वरं तेजः पावनं परमं हि तत्ातस्माचदीयहृत्पने श्रीरुद्रं तर्पयाम्यहम्।।अग्नौ रुद्रध्यानम्- ध्याये ह्यनौ महादेवं रुद्रं पञ्चमुखं शिवम् । प्रतिवर्क निनेत्रं च दशहस्तं दशायुधम् । कमण्डल्वक्षसूत्राहिमाणशूलधरं हरम् । दण्डं डमम्खटाङ्गा- भयहस्तं पिनाकिनम् । अष्टसिद्धियुतं सौम्यं सर्वाभरणभूपितम् । नील- ग्रीवं शशाङ्काभ्रशेखर स्मितमुन्दरम्।। शुभ्रस्फटिकसंकाशं नागयज्ञोप- वीतिनम्। गजचर्मपरीधानं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम्॥ तृपस्कन्धसमारूढमु- मादेहार्धधारिणम् । दुर्दान्तपिङ्गलजटाशिखमुद्योतकारिणम्॥ अमृतेना- प्लुतं हएं दिव्यभोगसमाकुलम्। दिग्दवतासमायुक्तं मुरासुरनमस्कृतम्।। शाश्वतं सच्चिदानन्दं ध्रुवमक्षरमव्ययम् । अजातममृतं नित्यं सर्वव्यापि- नमीश्वरम्।। एवं ध्यात्वा वड्यन्तर्गतं रुद्रं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः पूजयेत्।। तत आचार्यादयः सावधाना यजमानामीसिद्धिमाप्त्यर्थ होमं कुर्युः।। अथ वराहुतिः-ॐगुणानान्त्वा गुणपति हवामहे मियाणान्ता पिय- पतिः हवामहे निधानान्त्वा निधिपतित हवामहे सिग घम् १ रुद्रकल्पद्रुमे बहुक्र्तृ दामे यथाकाल प्रत्यातित्यागस्य तुमपात सर्प शेमद्रव्य देवताच मनसा च्यात्या त्यतत् ॥ २ सप्तविहान्यमुद्रा-मणिपापी ममी कृत्वा करी प्रपिशवादुरि । मध्यमे मिन्तेि कृत्या त मध्येऽनुको विपत् ।। स्वाहा ॥

·मृर्यादिनवग्रहाणां प्रत्येक प्रतिद्रव्यमष्टोप्टसवचयाहोमः। १ मधुसर्पिर्दध्याक्तार्कसमिदाज्यचरुतिलान गृहीला-आकृष्णेने- स्यस्प हिरण्यस्तूपआशिरसमपिः त्रिष्टुप्छन्दः मूर्योदेवता सूर्यप्रीतये फपिलानावर्कसमिच्चरतिलाज्यहोमे विनियोगा-ॐआ कृष्ण्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतुम्मत्यञ्च ॥ हिरण्ययेन सविता रथेना देवी योति भुवनानि पश्यन् स्वाहा ।।। २ मधुसर्पिर्दध्याक्तपलाशसमिदाज्यचरुतिलान गृहीत्वा-इम- न्देवा इत्यस्य वरुणमपिः अत्यष्टीछन्दः सोमोदेवता सोमपीतये पिङ्ग- लानौ पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐइमन्दैवाऽअमपुत्न संवद्धम्महुते क्षुत्रार्य महते ज्येष्ठाय महते जानराज्यायेन्द्रस्पेन्दुि- पार्य॥ इमममुप्प्य पुत्रमुमुप्प्य पुत्रमुस्यै पिशः एषयोमी राजा सोमो- स्म्माकंत्राह्मणानाराजी स्वाहा ॥५॥ ३मधुसर्पिर्दव्याक्तखादिरसमिञ्चरुतिलाज्यद्रव्य गृहीत्वा अनिर्मूढ़े त्यस्य विरूपाक्ष मपिः गायत्रीछन्दः अङ्गारकोदेवता अङ्गारकमीतये धूमकेत्वनौ खादिरसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐ अग्निम्मूर्दा दिवः कुकुत्पति-पृथुिष्ट्याऽअयम् ॥ अपा७ रेतासि जिन्नति स्वाहा ॥२॥ ४मधुसर्पिर्दध्याक्तापामार्गसमिदाज्यचरुतिलतिद्रव्यचतुष्टयं गृहीत्वा उहुयस्वेत्यस्य परमेष्ठीपिः त्रिष्टुप्छन्द: बुधो देवता बुधपीतये १ प्रतिग्रहमष्टोत्तरसहस्राभिरष्टात्तरशताभिरष्टाविंशविभिरष्टमि सहयाभिवा प्रणवा दिकै स्वाहातैराकृष्णनेत्यादिम नहोम कार्य !॥ यदि ग्रहाणामोस्यादधिप्रत्यधिकयु च । चतुश्चनुहुनेद्वेरम्यादीना टि द्वि सख्यया ॥ २ प्रादशमात्रादिभिरव्यङ्गाभिगकी- टाग्रजग्धाभि कनिष्ठाव स्थूलराभिर्मधुसर्पिर्दध्याकाभिरकादिसमिद्भिहोम कार्य ।

·जठरनामानौ अपामार्गसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐ उर्दु- क्ष्यस्वाग्ग्ने प्रतिजागृहि त्वमिष्टापूर्ते सहसंजेयामुयचं ॥ अस्म्मिन्स- धस्थेऽ अद्धथुत्तरसिम्मुन्विश्वे देवा यजमानश्च सीदत स्वाहा ॥2॥ ५ मधुमर्पिर्दध्याक्तावत्यसमिचरुतिलाज्यद्रव्यं गृहीत्वा-वृहस्पत इत्यस्य गृत्समदापिः त्रिष्टुप्छन्दः वृहस्पतिर्देवता बृहस्पतिपीतये शिखिनामानौ अश्वत्थसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐवृहस्प्पनेड अति यदुर्योऽ अहीद्युमद्विभाति ऋतुमुज्जनेषु ॥ यहीदयच्छवसऽ ऋनप्रजातुतदुस्म्मामु द्रविणन्धेहि चित्रम् स्वाहा ॥१॥ ६ मधुसर्पिर्दध्याक्तोदुम्बरमपिञ्चरुतिलाज्यानिगृहीत्वा-अन्नात्परि- सुत इसस्य अविसरस्वतीन्द्रा ऋषयः अतिजगतीछन्दः शुक्रो देवता शुक्रमीतये हाटकानों उदुम्बरसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐअ- नात्परितो रसुम्ब्रह्मणा युपियक्षुत्रम्पयुट सोमम्मजापतित। तेन सत्यमिन्द्रियं छिपानशुक्रमन्धसुऽ इन्द्रस्यन्द्रियमिदम्पयोमृतम्मधु स्वाहा ॥६॥ ७ मधुसपिर्दध्याक्तशमीसमिचरुतिलाज्यानि गृहीत्वा-शन्नो देवी- रित्यस्य दध्यड्डायर्वणऋपिः गायत्रीछन्दः शनैश्चरोदेवता शनैश्वरप्रीतये महातैजसानौ शमीसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐशनों देवीर- भिष्ट्रयऽ आपो भवन्तु पीतये ॥ शोरभि संवन्तु नहें स्वाहा ॥१॥ ८ मधुसर्पिर्दध्याक्तदूर्वासमिचरुतिलाज्यानि गृहीत्वा कयान इत्य- स्य वामदेव ऋपिः गायत्रीछन्दः राहुर्देवता गहुमीतये शुचिनामानी दुर्वासमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐफया नश्चुित्रा आ वदूती सुदाधुट सर्खा ॥ कया शचिष्ठया वृता स्वाहा । -- ·९ मधुसर्पिर्दध्याक्तनुशसपिचरुतिलाज्यानि गृहीत्वा-केतुण्य- नित्यस्य मधुच्छन्दामपिः अनिरुक्तागायनीछन्दः केतवोदेवताः केतु- मीतये हुनाशनानौ कुशसमिञ्चरुतिलान्यहोमे विनियोगः-केतुङ्कण्व- श्रत पेशों माऽ अशसे । समुपद्भिरजायथाः स्वाहा ॥६॥ अथाधिदेवतानां मधुसर्पिर्दध्याक्तपलाशसमिचम तिलाज्यैश्चतुश्चतुःसहयाभि)मः । १व्यम्मकमित्यस्य वसिष्ठ कपिः अनुष्टुप्छन्दः ऽयम्बको देवता ईश्वरमीतय पलांशसमिञ्चरुतिलाज्यहोम विनियोगः-ॐव्यम्पय्यना महे सुगन्धिम्पुष्टिवद्धनम् ॥ उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् स्वाहा ॥ २ श्रीश्चत इत्यस्य उत्तरनारायणकपिः त्रिष्टुप्छन्दः उमा देवता उमामीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐश्रीश्च ते लुक्ष्मीश्च पवन्यावहोराने पार्श्व नक्षत्राणि फुपमुश्विनी ध्याचम् ॥ हुण्णनिपाणामु म्मा इपाण सर्वलोकमऽ इपाण स्वाहा ।।३।। ३ यदवन्द इत्यस्य भार्गवजमदग्निदीर्घतमा मपयः त्रिष्टुप्छन्दः स्कन्दोदेवता स्कन्दप्रीतये पलाशममिच्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः- ॐयदानन्द८ प्रथुमञ्जायमानऽ उद्यन समुद्रादुत वा पुरीपात्॥श्येनस्य पुक्षा हरिणस्य वाहऽ उपुस्तुत्युम्महि जातन्तेऽ अर्बन स्वाहा ॥३॥ ४ विष्णोरराटमित्यस्य प्रजापतिर्मपिः यजुश्छन्दः विष्णुर्देवता विष्णुप्रीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे शिनयोगः-विष्णगौ रुराट- मास विष्णोट नप्त्रै स्थो विष्णोः स्यूरंसि विष्णोर्ट्सगास ॥ वैष्णवमसि विष्णवे त्वा स्वाहा ॥ २५ ॥ १ राहितामो वा ॥ २ अधिदवताना पलाशसामिाद्भव होम || K- ·५ आब्रह्मनित्यस्य प्रजापतिक्रपिः यजुश्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्मपी- तये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः ॥ ॐआ ब्रहमन्त्राहमणो ब्रह्मवर्चुसी जायतामा राष्ट्र राजन्न्युट शूर इपुष्योतिष्याधी मंदारयो जायतान्दोग्धी धेनुर्बोढानड्वानाशु? सप्तुिदं पुरन्धिर्योपो जिष्ण रथे- टा? सुभेयोयुवांस्य यजमानस्य छीरो जायतानिकामे निकामे नहें पु- जन्यौ वर्षतु फलवत्यो नुऽ ओपैथयट पच्यन्तॉय्योगक्षेमो ने- क- ल्पताम् स्वाहा ॥३३॥ ६ सजोपाइन्द्रेत्यस्य विश्वामित्र कपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्री देवता इन्द्रप्रीतये पलाशसमिधरुतिलाज्यहोमे विनियोगः॥ ॐसुजोपांऽ इन्द्र सगणा मरुद्धिः सोम्पिब वहा शूर धिद्वान् ॥ जहि शत्रू१७ रप मृधौ नुदस्वाथाभयतणुहि श्विती नट स्वाहा ॥३॥ ७ यमायत्वेत्यस्य दध्याथर्वणकपिः यजुश्छन्दः यमो देवता यम- पीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐयुमायु स्वादिरस्वते पितृमते स्वाहा ॥ स्वाहाँ पाय स्वाहा घुर्म? पिवे स्वाहा ॥५॥ ८ कार्पिरसीत्यस्य प्रजापतिर्कपिः अनुष्टुप्छन्दः कालोदेवता का- लपीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐकापिरसि समुद्र- स्यु वा क्षित्याऽ उर्मयामि।समापोऽ अद्भिरैग्मतु समोपंधीभिरोधी- स्वाहा ॥२॥ ९चित्रावसोइत्यस्य हिरण्यस्तूपक्रापिः यजुर्जगतीछन्दः चित्रगुप्ता देवता चित्रगुप्तपीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐचित्रों वसा स्वस्ति ते पारमंशीय स्वाहा ॥॥ इत्यधिदेवताना होमः ।।

·(१९) अथ प्रत्यधिदेवतानां मधुमर्पिर्दध्याक्तपलाशसमि- घरुतिलाज्यैश्चतुश्चतुःसहचाम्भिोमः॥ १ अग्निन्दूतमित्यस्य विरुपाक्ष ऋषिः गायत्रीछन्दः अग्निर्देवता अमिमीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐअग्मिन्दूतम्पु- रोदधे इष्यवाहुमुप बुचे ॥ दे॒वाँ २७ आ सौदयादुिद स्वाहा ॥१५॥ २ आपोहिष्ठेति सिन्धुद्वीपत्रपिः गायत्रीछन्दः आपो देवता अपां पीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐ आपो हिछा मयो । भुवस्ता नऽ अज्ज देघातन ।। महे रणायु चक्षसे स्वाहा ॥१॥ ३ स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिविपिः गायत्रीछन्दः पृथ्वीदेवता पृथ्वीमीतये पलाशसमिचरतिलाज्यहोमे विनियोग:-ॐस्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी॥ यच्छी नुढं शम्म सुप्रथाट स्वाहा॥ ४ इदं विष्णुरित्यस्य मेधातिथि पि: गायत्रीछन्दः विष्णुर्देवता विष्णुपीतये पलाशसमियरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐदं विष्णु- विचक्रमे वेधा निदधे पुदम् ॥ समूढमस्य पाउंसुरे स्वाहा ॥५॥ ५ त्रातारमिन्द्रमित्यस्प गर्गऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रोदेवता इन्द्र- पीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐातारमिन्दमविता- रुपिन्द्र हवे हवे सुहव शुरुमिन्द्रम् ।। हुयापि शुकम्पुटूनमिन्द्र स्वस्तिनी मुघवा धाचिन्द: स्वाहा ॥४॥ ६ अदित्यैराना इत्यस्य दध्यड्डाथर्वणऋपिः यजुश्छन्दः इन्द्राणी देवता इन्द्राणीपीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोपे विनियोगः-ॐअदित्य रास्नासीन्छाण्याऽ जुष्णी- ॥ पूपासि युआय दीष्व स्वाहा ।। भा ·(१०) ७ प्रजापतइत्यस्य हिरण्यगर्भनपिः निष्टुप्उन्दः मनापतिर्देवता प्रजापतिप्रीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐमनोपर्नु न चतान्युन्यो विश्व स्पाणि परि ता भूवायरकामास्तै जुहुमस्त बो अस्तु घुछ स्याम पतयो रयीणा७ स्वाहा ॥५॥ ८ नमोस्तुसभ्यइत्यस्य मजापतिरपिः अनुष्टुप्छन्दः सीदेवताः सर्पमीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐ नमोस्तु सुप्पे भ्या य के चं पृथिवीमर्नु ।। येऽ अन्तरिक्षे ये दिवि तेभ्य- सुभ्यं नमं- स्वाहा ।। ९ ब्रह्मज्ञानमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवत ब्रह्ममीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोग:-ॐ ब्रह्म जज्ञा नम्प्रथमम्पुरस्ताहि सौमुत? सुरुचौ चेनऽ आवास बुध्न्याऽ उपुमाऽ अस्य विष्ठा? सतश्च योनिमसंतश्च विवं- स्वाहा । अथ विनायकादिलोकपालदेवतानां मधुसर्पिर्दध्याक्त- पलाशसमिच्चरुतिलाज्याभ्यां दाभ्यामाहुतिभ्यां होमः । १ गणानान्त्वत्यस्य प्रजापतिपिः यजुश्छन्दः गणपतिर्देवता गणपतिमीतये पलाशसपिचरुतिलाज्यहोपे विनियोगः-ॐगणानान्त्वा गुणपति: हवामहे पियाणान्या प्रियपति हरामहे निधीनान्त्या निधिपति हवामहे वसो मम ॥ आहमजानि गर्भपमा स्वमजासि गर्भधम म्वाहा ॥३॥ २ अमे अम्बिकइत्यस्य मजापनि पिः अनुष्टुप्छन्दः दुर्गादेवता दुर्गामीतये पलाशसमिच्चातिलाज्यहोगे विनियोगः ॐअम्वुड अम्बुिके- मालि के न मानयति कश्चन।। ससंस्त्यश्वका मुभद्रिकाङ्काम्पीला- सिनीम् स्वाहा ॥ --- .

·३ वायो ये ते इत्यस्य गृत्समद ऋषिः गायत्रीछन्दः वायुदेवता वायुपीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐवायो य ते सहुत्रिणो रथासुस्त्तैभिरागहि ॥ नियुत्वान्त्सोमपीतये स्वाहा ॥१॥ ४ घृतंघृतपावान इसस्य प्रजापतिक्रपिः ऋचा पशिछन्दः आकागो देवता आकाशप्रीतये पलाशसमिच्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐघृत- घृतपावान पिवतु वसा वसापावान पिवतान्तरितस्य हुविरसि स्वाहा॥दिश- मुदिर्शऽ आदिशौ धिदिशऽ उद्दिशौ दिग्भ्य? स्वाहा॥९॥ ५ यावाङ्कशेत्यस्य मेधातिथिर्कपिः गायत्रीछन्दः अश्विनौ देवत अश्विनोः प्रीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐया वा कशा मधुमत्यश्विना सूनृतवती॥तयां मुझम्मिमिक्षतम् स्वाहा ॥१ अथ वास्तुक्षेत्रपालयोः औदुम्बर-पलाश-समिचरुतिलाज्यैः द्वाभ्यां द्वाभ्याम् आहुतिभ्यां होमः। १ वास्तोप्पतइत्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वास्तोप्पतिर्देवता वास्तोप्पतिमीतये औदुम्बरसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐवा- स्तोप्पते प्रतिजानीह्यस्मानस्वावेशो अनमीवो भवानःगायत्त्वेमहे प्रतितन्नो जुषस्व शन्नो भव द्विपदे शंचतुष्पदे स्वाहा।।पा००का०३६०४मं०७ २ नहिस्पशमविदमित्यस्य विश्वामित्रऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः क्षेत्राधि- पतिर्देवता क्षेत्राधिपतिप्रीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः- ॐनहि स्प्पशुमदिन्नुन्यमुस्म्मा श्वानरात्पुरऽएतार्रमुग्ने? । एमनम- वृधन्नमृताऽ अमय वैश्वानरक्षैत्रजित्याय देवा? म्वाहा ॥ ॥ इति वास्तुक्षेत्रपालयोहोमः॥

·अथ दशदिक्पालानां तत्तन्मयः मधुसर्पिर्दध्याक्त- पलाशसमिचमतिलाज्य भ्यां दाभ्याम् आहुतिभ्यां होमः। १ नातारमित्यस्य गर्गमापिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्रो देवता इन्द्रमीतये पलायसमिचरुतिलाज्यद्दामे विनियोगः ॐातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवे हवे सइव शूमिन्दम्।। हामि शुस्कारुहतमिन्द्र स्वस्ति नौ मुषा धाचिन्द्र- स्वाहा ॥३॥ रत्वन्नोऽअग्न इत्यस्य हिरण्यस्तृपआशिरसमापिः जगतीछन्दः अग्नि- देवता अग्निमीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोग: -चन्नोऽ अग्ने वरुणस्य धिट्वान्देवस्य हेडोऽ अबयासिसीष्ठावर्जियो वहितमः शोशुचानो विश्वा द्वेपासि प्रमुमुग्ध्युस्म्मत् स्वाहा ।। ३ यमायेत्यस्य दध्यड्डाथर्वणमपिः यजुउंदः यमो देवता यम- प्रीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐयमाय स्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहा ॥ स्वाहा युाय साहा धुर्म पिने स्वाहा ।।। ४ असुन्वन्तमित्यस्य प्रजापतिपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्मतिर्देवता नितिप्रीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोग:-ॐअमुञ्चन्तु- मयंजमानमिच्छ स्तनस्येत्त्यामबिहि तस्करस्य || अन्न्यमुस्म्मदिच्छ सात इत्या नौ देवि निर्मते तुभ्यमस्तु स्वाहा ॥1॥ ५ तत्वावामीत्यस्य शुनाशेप ऋपिः विष्टुप्छन्दः वरुणो देवता वरुणपीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐतचा वामि ·. ब्रह्मणा बन्दयानुस्तदाशस्ति यनमानो हविम्भि-अहैडमानो वरुणद बौद्धधुरंशः सु मा न आयुट प्रपोपीट स्वाहा ॥॥ ६ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वायुपीतये पलाशसमिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐआ नो नियु- हि- शुतिनीभिरद्धरः सहुत्रिणीभिरुपयाहि चुज्ञम् ॥ वायोऽ अस्म्मि- न्सपने मादयस्व यूयम्पति स्वस्तिमिदं सर्दा नट स्वाहा ॥३॥ ७ वय सोमेल्यस्य पंधुपिः गायत्रीछन्दः सोमो देवता सोमप्री- तये पलाशसमिकरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐघुयः सोम ते तबु मनस्तन्पु विन्ध्रतटा मुजावन्त सचेमहि स्वाहा ॥ ५ ॥ ८ तमीशानमित्यस्य गौतम ऋपिः जगतीछन्दः ईशानी देवता ईशानीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐतमीशानुज- गतस्तस्थुषस्प्पर्तिन्धिचिन्वमवसे हूमहे वयम् ॥ पूषा नो यथा वेद- सामसदुधे रक्षिता पायुरर्दधर्ट स्वस्त्तयै स्वाहा ॥६॥ ९ अस्मेरुद्रामेहनेत्यस्य प्रगाथऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ब्रह्म- मीतये पलाशसमिञ्चरुतिलाज्यहोमे विनियोगः। ॐअस्म्मै रुद्रा मेहना पर्वतासो वृहत्ये भरहूतौ सुजोपाहाय? शसते स्वते धार्यि पुज्जऽ इन्द्रज्येष्ठाऽ अम्मार अवन्तु दुवा? स्वाहा || १० स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथिर्कपिः गायत्रीछन्दः अनन्तो देवता अनन्तपीतये पलाशसपिचरुतिलाज्यहोमे विनियोगः-ॐस्यांना पृथिवि नो भवानृारा निवेशनी॥गच्छा नुः शम्मै सुष्मा स्वाहा

·अथ शेषादिमनुष्यान्तग्रहपीठस्थविशेपदेवतानां
तैरेव द्रव्यैः प्रतिद्रव्यमेकैकयाऽऽज्याहुत्या होमः।
१ॐशेषाय नमः स्वाहा
२२ॐगरवणिजकरणाभ्यांनमःस्वा.
२४वामुकये नमः स्वाहा २३ॐसप्तपातालेभ्यो नमः स्वाहा
३ॐतक्षकाय नमः स्वाहा
२४ॐसामवेदाय नमः स्वाहा
४ॐकोटकाय नमः स्वाहा २५ॐ अभिजिहादिसप्तनक्षत्रेभ्यो
५ॐपमाय नमः स्वाहा
नमः स्वाहा [स्वाहा
६ॐमहापमाय नमः स्वाहा २६ॐसाध्यादिपड्योगेभ्यो नमः
शवपालाय नमः स्वाहा २७विशिष्टकरणायनमः स्वाहा
८ॐकम्बलाय नमः स्वाहा २८*भूरादिसप्तलोकेभ्यो नमः
९ॐकुलीशाय नमः स्वाहा २९ॐअथर्ववेदाय नमः [स्वाहा
१०ॐअश्विन्यादिसप्तनक्षत्रेभ्यो ३०ॐधुवाय नमः स्वाहा स्वाहा
नमः स्वाहा
३१ॐसप्तऋपिभ्यो नमः स्वाहा
११ विष्कुम्भादिसप्तयोगभ्यो ३२ॐगङ्गादिसप्तसरिद्भभ्यो नमः
नमः स्वाहा
स्वाहा
१२ॐववालवकरणाभ्यानमःस्वाहा३३ॐसप्तकुलाचलेभ्योनमास्वाहा
१३ॐसप्तद्वीपेभ्यो नमः स्वाहा ३४ॐअष्टवसुभ्यो नमः स्वाहा
१४ॐऋग्वेदाय नमः स्वाहा ३५ॐएकादशरुद्रेभ्यो नमास्वाहा
१५/पुष्यादिसप्तनक्षत्रेभ्योनमःस्वा.३६ॐद्वादशादिसेम्पोनमः स्वाहा
१६ धृत्यादिसप्तयोगेभ्योनमःस्वाहा३७ॐएकोनपञ्चाशद्मद्भया
१७ॐौलवतैतिलकरणाभ्यां नमः नमः स्वाहा
१८ॐसप्तसागरेभ्यो नमः स्वाहा ३८पोडशमावभ्यो नमः स्वाहा
१९०यजुर्वेदाय नमः स्वाहा स्वाहा३९ॐपड्नुभ्यो नमः स्वाहा
२०स्वात्यादिसप्तनक्षत्रेभ्योनमास्वा.४०ॐद्वादशमासेभ्योनमास्वाहा
२१ॐवजादिसप्तयोगेभ्योनमःस्वाहा४१ॐद्राभ्यामयनाभ्यानमास्वाहा

·(९७) ४२ ॐ पञ्चदशतिविभ्यो नमः ४८ गन्धर्वेभ्यो नमः स्वाहा स्वाहा ४९ ॐसिद्धेभ्यो नमः स्वाहा ४३ ॐपष्टिसंवत्सरेभ्यो नमः ५० विद्याधरेभ्यो नमः स्वाहा स्वाहा ५१ ॐअप्सराभ्यो नमः स्वाहा ४४ ॐसुवर्णेभ्यो नमः स्वाहा ५२ राससेभ्यो नमः स्वाहा ४५ ॐनागेभ्यो नमः स्वाहा ५३ ॐभूतेभ्यो नमः स्वाहा ४६ ॐसर्पभ्यो नमः स्वाहा ५४ ॐमनुष्यभ्यो नमः स्वाहा ४७ ॐयोभ्यो नमः स्वाहा ॥ इति ग्रहहोमः॥ ॥ ततो घृताक्ततिलद्रव्येण प्रधानहोमः ।। एकलघुरुद्रहोमे एकादशविमाः ऋष्यादिस्मरणपूर्वकं सावधाना घृताक्ततिलान् मृगीमुंद्रया महारुद्रं ध्यायन्तः मन्त्रपठनपूर्वकं जुहुयुः।। यज्जाग्यत इति पण्णां शिवसङ्कल्प ऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः मनोदेवता श्रीमहारुद्रमीतये होमे विनियोगः ॥ ॐयज्जाग्नतो०॥ येन कर्माण्य ०॥ यत्मज्ञान ॥ येनेदम्भूतं०॥ यस्म्मिच ॥ सुपारथिरश्वानिव० शिवसङ्कल्पमस्तु स्वाहा ।। इति शिवसङ्कल्पसूक्तस्यहृदयरूपाङ्गस्य चतुस्त्रिंशाध्यायस्यपण्मन्त्रैरेकाहुतिः सहस्रशीतिपोडशर्चस्य नारायणपुरुष ऋपिः आद्यानां पञ्च- दशानामनुष्टुप्छन्दः अन्त्यायास्त्रिष्टुप् जगदीजं पुरुषो देवता श्रीमहारुद्रप्रीतये होमे विनियोगः ॥ १ मुगीमुद्रालक्षणम्-अनामिकाङ्गुष्ठकेन योजये मध्यमाङ्गुलिम्। शेषाङ्गुली उच्छिते वै मृगीमुद्रेयमीरिता||अत्र कृष्णतिला ग्राह्या ।होमावसरे यत् हविःकुण्डावहिः पततितनद्यादी जलेप्रक्षेपणीयम् ॥ शौनक:---ऋस्विजाजुहतावह्नौबहि.पततियद्धवि. । सज्ञेयोवारुणोमागः प्रक्षेप्योविमलेजले। तस्मादप्सु विनिक्षिपेत् इति चतुर्थपादस्य या पाठ ॥ बृहन्छौनकः- हूयमाने हविर्य बहिः पतति यद्धवि. । द्रप्सचस्कन्दमन्त्रेण तदनौ निक्षिपरपुनः ।। इति तद्भूयमानायाश्च याहुते. हस्ताद् भूमौ पाते ज्ञेयम् ॥ २ इद मनसे न मम || ब्रह्मकर्म १५ ·ॐसहस्रशी०॥ पुरुपए०॥ एतायानस्य ॥ त्रिपार्द्ध०॥ ततो घिरा० ॥ तस्म्माद्यज्ञात्सर्धहुत सम्भृतं० ॥ तस्म्मायनात्सर्च- हुतऽमच॥ तस्म्मादश्या०॥ तँय्यद्वायत्पुरुषाबाह्मणोस्स्य०॥ चन्द्रमा मनसो०॥ नाभ्याऽ आसी०॥ यत्पुरपण०॥ सप्तास्या०॥ यज्ञेन० सन्ति देवा? सोहा ॥ इति शिरोरूपस्य पौरुषस्व एकत्रिंशाध्यायस्य पोडशमन्त्रैरेकाहुतिः ।। अभ्य? सम्भृत इति पण्णां नारायणपुरुप ऋपिः आद्यान तिमृणां त्रिष्टुप् द्वयोरनुष्टुप् अन्त्यापास्त्रिष्टुप् आदित्यो देवत श्रीमहारुद्रमीतये होमे विनियोगः॥ ॐअदभ्य?सम्भृतहाविदाहम०प्रजापतिश्चरतिकबोदेवेभ्य०|| रुचम्बाहा० ॥ श्रीश्चत लोकम्मऽइपाण स्वाहा ॥ इनि उत्तरामिशिसारूपस्य नारायणीयस्य एकत्रिंशाप्यायस्य पण्मन्त्ररेकाहुति आशु? शिशान इति द्वादशानाममतिरय ऋपिः नियुप्छन्दः इन्द्री देवता श्रीमहारुद्रमीतये होमे विनियोगः॥ ॐआशु? शिशानो॥ सङ्कन्दने सऽइपुहस्तै ॥ बृहस्पते ॥ बलविज्ञा० ॥ गोत्रभिदङ्गोविदं० ॥ अभिगोत्राणि ॥ इन्द्रऽआसा. नेता० ॥ इन्द्रस्य वृष्ण्णो० ॥ उद्धर्पय० ॥ अम्माकमिन्द्रट॥ अमीपाश्चित्तं० सचन्तामं स्वाहा ॥ इत्यप्रतिरथसूतस्यकवचरुपाङ्गस्यसप्तदशाध्यायस्य द्वादशमन्त्रैरेकाहुति. १ द्विवर्णमेकवर्णवद्धारणात्स्वरमध्ये समानपदे||पाशा० अ० ४।०१४२ अरस्य, भस्मात्, आज्यम्, इत्यादि ।। २ इद जगद्वीजाय पुरुषाय ने मम ॥ ३ इदमादित्याय न मम ॥ ४ सप्तदशर्चेनेति कर्कः तस्मात्सप्तदशपक्षे विनियोगे सप्तदशानामित्यूह कृत्वा सप्तदशन प्रणवादिकैन स्वाहान्तेनाप्रतिरयनैकामाहुति जुहुयात् अध्याहारे परे अनुस्वारस्य इति सन्धिर्न भवति ॥ अध्याहार. अश्रुतपदस्य लौकि कस्यानयन वाक्यनैराकाझ्यार्थम् । प्रयोजन चाध्याहतपदस्य सहितावत्प्रयोगों न भवति । सावसान प्रयोग इत्यर्थः ॥ ६ इदमिन्द्राय न मम || स्वाहाकारस्प ·विभ्रादित्यस्य बिभ्राइमूर्य ऋषिः जगतीछन्दः मूर्यो देवता उदुत्त्यमितितिहणां प्रस्कण्व ऋपिः गायत्री छन्दः सूयाँ देवता तम्मतयेत्यस्य ब्रह्मस्वयम्भूत्रपिः जगतीछन्दः विश्वेदेवा देवताः अयंवेनइत्यस्य ब्रह्मस्वयम्भूनपिः नियुप्छन्दः सोमो देवता चित्र- देवानामित्यस्य ब्रह्मस्वयम्भूकपिः निलुप्छन्दः सूर्यो देवता आनs इत्यस्य अगस्त्यमपिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता यदद्येत्यस्य श्रुत- कक्षमतंकक्षावृपी गायत्रीछन्दः मूर्यो देवता तरणिरित्यस्य मस्कण्व कपिः गायत्री छन्दः सूर्यो देवता तमूर्यस्येति द्वयोः कुत्स ऋपिः त्रिाउन्दः सूर्यो देवता वष्ण्महॉइतिद्वयोर्नमदग्निपिः आयस्य वृहतीछन्दः द्वितीयस्य सतो बृहतीछन्दः सूर्यो देवता श्रायन्त इत्यस्य नृमेध ऋषिः वृहतीछन्दः मयों देवता अद्यादेवा इत्यस्य कुत्सनापिः त्रिष्टुप्छन्दः सूया देवता आकृष्णेनेत्यस्य हिरण्यस्तूप आङ्गिरस मपिः त्रिष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता श्रीमहारुद्रप्रीतये होमे विनियोगः ।। अदिग्भ्राह बृहत् गाउदुपयजातवेलायेनापावक दिव्यावदायूं ॥ सम्मकथा पूर्वथा ॥ अयं वेनश्चो० ॥ चित्रन्देवाना० ॥ आनs इडा०ायदध कच०||तरणिविश्व०॥ तत्सूर्यस्य देवदिमन्नस्य ॥ अण्ण्महाँ० । यह सूर्य श्र० ॥ श्रायन्तऽ इव० ॥ अया देवाऽ० ।। आकृष्ण्णेन भुवनानि पश्यन् स्वाहा ॥ इति भैनसूक्तस्य नेत्ररूपस्य पञ्चाङ्गस्य सप्तदशमन्त्रैरकाहुति ।। १ इद रुद्राय न मम इति रुद्रस्य सूर्यात्मक नात् । पञ्चाङ्गस्य पञ्च- स्थाहुतिप्पपि इद रुद्राय न मम इति त्यागः-- --रुद्रो ह्येवेद समितिश्रुते । एव पञ्चाङ्गमन्त्रैः पञ्चाहुतीर्जुहुयात् ॥

·(१००) एवं पञ्चाहुतीर्डवा पडगमत्रैहोमपक्षे रद्राध्यायस्यायादिकं स्मृत्वा होमः कार्यः॥ यथा-नमस्तेरुद्रमन्यव इत्यादिकस्यरौद्राध्यायस्यपरमेष्ठी कपिः देवा ऋषयः मजापतिर्वा पिः नमस्तेरुद्रेत्यस्य गायत्रीछन्दः याते रुद्रेत्यादीनां तिसृणामनुष्टुप्छन्दः अझ्यवोचदित्यादितिमृणां पहि- उन्दः नमोस्तुनीलग्ग्रीवायेत्यादिसप्तानामनुष्टुप्छन्दः मानोमह न्तमितिद्वयोः कुत्स ऋषिः जगतीछन्दः सर्वासामेको रद्रो देवता ना हिरण्यवाहवे इत्यादीनि द्रापे इत्यतः प्राक्तनानि सर्वाणि यजूर्ण नमोहिरण्यराहवे इत्यादीनां श्वपतिभ्यश्चचो नम इत्यन्तान यजुपां हिरण्यवाहुः सेनानीः दिशां च पतिरित्यादिमन्त्रवर्णावगत नामका उभयतो नमस्कारा ववो रुद्रा देवताः ततो नमो भवार च रुद्राय चेत्यादीनां प्रखिदतेचैत्यन्तानां यजुपां भवादयो मन्त्रालि गावगता अन्यतरतो नमस्कारा यहवो रुद्रा देवताः ततो नमइपु. कृची धनुष्कृत्यश्च वो नम इत्यस्य यजुपः उभयतो नमस्कारा वहवो स्द्रा देवताः तन नमो हिरण्यवाहव इत्यादयो इन्द्रिनो रुद्राः नमः सभाब्भ्य इत्यादयो जातसंज्ञका रुद्रा देवता नमोवटाकिरिकेभ्य इत्यादीनाम् अग्निवायुर्यहृदयभूतव्याहृतीनाम् अन्यतरतो नमस्कार वहवो रुद्रा देवताःद्रापेइत्यस्य उपरिष्टाबृहतीछन्दः इमारुद्रायत्यस्याः कुत्सकपिः जगतीछन्दः यातरुद्रेत्यस्य अनुष्टुप्छन्दः परिनोरुद्रमी- इष्टुमतिद्वयोः त्रिष्टुप्छन्दः विकिरिद्रसहस्राणीतिद्वयोः अनुष्टुप्छन्दः सप्तानामेको रद्री देवता असड्मयातेत्यादीना दशानामनुष्टुप्छन्दः १ तर यजुपामनियताक्षरत्वादेकेपा छन्दो न विद्यत इति कात्यायनोक्त- यजुषा छन्दोविशेषनियमो नास्तीत्येके ।

·(१०१) यहवो रुद्रा देवताः नमोस्तु रुद्रेभ्य इत्यादीनां प्रयाणां यजुपां धृति छन्दः वहतो रुद्रा देवताः श्रीमहारुद्रमीतये होमे विनियोगः। ॐनमस्ते०॥ यातेरुद्रशिवा०॥ यामिपुगिरिशन्त॥शिवेनवचसा०॥ अद्वयवोचदधि०॥ असौ यस्ताम्म्रो०॥ असौ योगानमोस्तु नी०॥ प्रमुञ्च धन्व०॥विज्यन्यनु-०॥ या तेहेतिमी०॥ परितधन्वनो० ॥ अवतत्पः॥ नमस्तऽ आ० ।। मानो महान्त०॥ मानस्तौके०॥ नमो हिरण्यगानमोगलुशाय०॥नमोरोहिताय०॥ नम-कृत्स्नाय०॥ नमोबञ्चते०॥ नमऽउपण्णीपिणे नमो विसृजत्यो०॥ नम-सभा- भ्य-नमोगणेभ्यो नम:सेनाभ्यां नमस्तक्षम्भ्यो नमः श्वभ्य/०॥ नम- कपर्दिने० ॥ नमोहस्वाय०॥ नमऽआशवे०॥ नमो ज्येष्ठाय० ॥ नमर्टसोभ्याय०॥ नमो न्याय० ॥ नमोबिल्म्मिने०॥ नमोधृप्पणवे० ॥ नमसुत्त्याय०॥नमकूप्प्याय० ॥ नमोबात्याय०॥ नम-शङ्गवेगानम-शम्भवायगानमापार्यायानम-सिकत्याय०॥ नमाज्याप० नम-शुप्रयाय नम-पाय०॥ छापेऽअन्ध०॥ इमारुद्राय० ॥ यातरुद्रशिवातनू०॥ परिनोरुद्रस्य०॥ मीष्टम०॥ विकिरिद्र०॥ सहस्राणि||असवयाता||अस्म्मिन्मानीलग्ग्रीवा शितिकण्ठादिव०॥नीलग्ग्रीवाटशितिकण्ठा(शर्बाs० ॥ ये वृक्षेपु०॥ यभूताना०॥येपथाम्पथि०॥ येतीर्थानिक। येनपु०॥ यएतावन्तश्च०॥ नमोस्तुरुदेब्भ्योयेदिवि० ॥ नमोस्तुरुद्रेभ्यो यन्तरिक्षे० ॥ नमोस्तु रुद्रेभ्यायपृथिया० यश्च नो टेष्टि तमेपाञ्जम्भेदध्मः स्वाहा ॥ इति शतरुद्रियस्य अखरूपस्य पाठाङ्गस्य पट्पष्टिमन्त्रैरेकाहुति १ अस्य शतरुद्रियस्य अत्ररूपाङ्गस्यापि-इद रुद्राय न ममेति त्याग उचित रुद्रकल्पद्रुमहोमपरिच्छेदे तु नोक्तस्तत्र मूल मृग्यम् ॥ इति पडङ्गपक्षे पडङ्ग- मन्ने पडाइतय ॥

·(१०२)
अथ प्रधानहोमः॥
अब रौद्राध्यायस्यार्पयादिकं पूर्ववत्स्मृत्वा श्रीमहारुद्रपीतये होमे
विनियोगः॥
एकपष्टघुत्तरशतधामनविभागात्मकरुद्रहोमस्वाहाकारा।
नमस्तेरुद्रमन्यवऽउतोतइपवनम-|| बाहुभ्यामुततेनम-स्वाहा ?
या ते रद्र शिवा तनूयोरापापकाशिनी ॥
तया नस्त्तन्वा शन्तमया गिरिश-ताभिचाकशीहि स्वाहा ॥२
ॐयामिषुगिरिशन्त हस्ते निभय॑स्त्तवे ।।
शिवागिरिबताङ्कुरु मा दिप्सी पुरुषजगत् स्वाहा ॥ ३
ॐशिवेन वचसा वा गिरिगाच्छा बदामसि ||
यया नट सर्गमिज्जगदयक्ष्मासुमनाऽ असत् स्वाहा ॥४
ॐअयवोचदधिवक्ता प्रथमो दैव्यो भिषक्
अहींश्चसर्वाञ्जम्भयन्सश्चियातुधान्योधराची-परासुव स्वाहा ॥ ५
ॐअसौ यस्ताम्म्रो अरुणऽ उत बभ्रुसुमङ्गल-- ॥
येचैनारुद्राऽअभितोदिक्षुश्रिता?सहस्रशोवैपाहेडऽईमहे स्वाहा ६
ॐअसौ योवसर्पति नीलग्ग्रीवो बिलोहित:॥
उतैनगोपाऽअदृश्रनयनदहार्यसदृष्टोमृडयातिन स्वाहा ।। ७
ॐनमोस्तु नीलग्ग्रीवाय सहस्राक्षाय मीडपे ।
अथो येऽ अस्य सत्वानोहन्तेभ्योकरन्नम- स्वाहा ॥८
ॐप्रमुञ्च धन्वनस्त्वमुभयोराचन्याया॑म् ।।
याश्च ते हस्तऽ इपत्रः परा ता भगवो वप स्वाहा ॥ ९
ॐविज्पन्धनु-पर्दिनो विशल्ल्यो पाणवॉ२ऽ उत ॥
अनेशन्नस्य याऽ इपवऽ आभुरस्य निपगधि? स्वाहा ॥ १०

·(१०३) ॐया ते हेतिम्मीदृष्टम हस्ते बभूव ते धनु । तयास्म्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मया परिभुज स्वाहा ॥ ११ परि ते धन्वनी हेतिरस्म्मान्वृणक विश्वतन् । अथो यऽ इपुधिस्तवारेऽ अस्म्मनिधेहि तम् स्वाहा ॥ १२ ॐअवतत्य धनुष्व सहस्राक्ष शतेपुधे ॥ निशीHशल्ल्यानाम्मुखा शिवो न- सुमना भव स्वाहा ॥ १३ नमस्तऽ आयुधायानातताय धृष्ण्णवे ।। उभाभ्यामुत ते नमो बाहुब्भ्यान्तत्र धन्यने स्वाहा ।।१४ ॐमानोमहान्तमुतानोऽभर्भकम्मानऽऽक्षन्तमुतमानऽउक्षितम्।। मा- नोवधीतपितरम्मोतमातरम्मान:पियास्तन्योरुद्ररीरिपस्वाहा १५ मानस्तोकेतनयमानऽयुपिमानोगापुमानोऽअश्वेपुरीरिपट ।। मानोधीरान्द्रभामिनीवधीहविष्म्मन्तरसदमिचाहवामहेस्वाहा १६ नमो हिरण्यवाहवे सेनान्ये दिशाच पतये नमः स्वाहा ॥ १७ ॐनमो वृक्षेब्भ्यो हरिकेशेभ्यर्ट पशूनाम्पतये नमः स्वाहा ॥ १८ ॐनम-शप्प्पिाराय विपीमते पथीनाम्पतये नमः स्वाहा ।। १९ ॐनमो हरिकेशायोपवीतिने पुष्टानाम्पतये नमः स्वाहा ।। २० ॐनमो धन्भ्लुशाय च्याधिनेन्नानाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २१ ॐनमो भवस्य हेत्त्यै जगताम्पतये नमः स्वाहा ॥ २२ ॐनमो रुद्रायाततायिन क्षेत्राणाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २३ ॐनम- सूतायाहन्त्यै बनानाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २४ नमो रोहिताय स्त्थपतये वृक्षाणाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २५ ॐनमो भुवन्तये वारिवस्कृतायौपधीनाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २६ ॐनमो मन्त्रिणे वाणिजाय कक्षाणाम्पतये नमः स्वाहा ॥ २७

·(१०४)
ॐनमा उच्चर्यौपायाक्क्रन्दयते पत्तीनाम्पतये नमः स्वाहा ।। २८
ॐनमः कृत्स्नायतया धावते सत्वनाम्पतये नमः स्वाहा ।। २९
ॐनमहसहमानायनिध्याधिन आध्याधिनीनाम्पतये नमः स्वाहा ३०
ॐनमो निपङ्गिण ककुभाय स्तेनानाम्पतये नमः स्वाहा ।। ३१
ॐनमो निचेव परिचरायारण्ण्यानाम्पतये नमः स्वाहा ।। ३२
ॐनमो वञ्चते परिवञ्चते स्त्तायूनाम्पतये नमः स्वाहा ॥ ३३
ॐनमो निपाङ्गिणऽ इपुधिमते तस्कराणाम्पतये नमः स्वाहा ॥ ३४
ॐनम मुकायिभ्यो जिघासद्भयोमुष्ण्णताम्पतयेनमः स्वाहा ३५
ॐनमोसिमट्यानक्तश्चरड्यो विकृन्तानाम्पतये नमः स्वाहा।। ३६
ॐनमउप्पणीपिणे गिरिचराय कुलुञ्चानाम्पतये नमः स्वाहा ।। ३७
ॐनमइघुमड्यो धन्वायिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ३८
ॐनम आतन्यानेभ्य-प्रतिदधानेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ।। ३९
ॐनमा आयच्छयोस्यङ्ग्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४०
ॐनमो विसृजड्यो विद्ध्यङ्ग्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४१
ॐनम-स्वपछ्या जाग्ग्रहृयश्च वो नमः स्वाहा ।। ४२
ॐनम यानेभ्यऽआसीनभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४३
ॐनमास्त्तष्ठड्या धावपश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४४
ॐनम सभाम्य-सभापतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४५
ॐनमाश्वेभ्योश्वपतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४६
ॐनमा आध्याधिनीभ्यो विवियन्तीत्र्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ४७
ॐनमऽउगणाभ्यस्त्तृहतीभ्यश्च वो नमः स्वाहा ।। ४८
ॐनमो गणेभ्यो गणपतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ।। ४९
ॐनमो वातत्र्यो व्रातपतिभ्यश्च वो नमः म्वाहा ।। ५०
ॐनमो गृत्सम्यो गृत्सपतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ।। ५१

·ॐनमो विरूपेभ्यो विश्वरूपेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५२
ॐनमहं सेनाम्भ्य: सेनानिब्भ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५३
ॐनमो रथिन्भ्योऽ अरथेब्भ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५४
ॐनमः क्षत्तृभ्यः सङ्ग्रहीतभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥५५
ॐनमो महद्भयोऽअर्भकेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५६
ॐनमस्तक्षब्भ्यो रथकारेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५७
ॐनम कुलालेभ्य: कारेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५८
ॐनमो निषादेब्भ्य: पुञ्जिष्ठेभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ५९
ॐनम-श्वनिभ्यो मृगयुभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ६०
ॐनम श्वभ्य: श्वपतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा ॥ ६१
ॐनमो भवाय च रुद्राय च स्वाहा ॥ ६२
ॐनमः शर्वाय च पशुपतये च स्वाहा ।। ६३
ॐनमो नीलग्ग्रीवाय च शितिकण्ठाय च स्वाहा ॥ ६४
ॐनम कपर्दिने च घ्युप्लकेशाय च स्वाहा ॥ ६५
ॐनम: सहस्राक्षाय च शतधन्वने च स्वाहा ॥ ६६
ॐनमो गिरिशयाय च शिपिविष्ठाय च स्वाहा ।। ६७
ॐनमो मीढुष्टमाय चेपुपते च स्वाहा ।। ६८
ॐनमो हस्वाय च वामनाय च स्वाहा ॥ ६९
ॐनमो वृहते च वर्षीयसे च स्वाहा ॥ ७०
ॐनमो बुद्धाय च सवृधे च स्वाहा ॥ ७१
ॐनमोरयाय च प्रथमाय च स्वाहा ।। ७२
ॐनमआशये चाजिराय च स्वाहा ॥ ७३
ॐनमहं शीग्याय च शोभ्याय च स्वाहा ।। ७४

·(१०६)
ॐनमऽऊमाय चावस्वन्याय च स्वाहा ॥ ७५
ॐनमो नादेयाय च वीप्प्याय च स्वाहा ॥ ७६
ॐनमो ज्येष्ठाय च कनिष्ठाय च स्वाहा ॥७७
ॐनम-पूर्वजाय चापरजाय च स्वाहा ॥ ७८
ॐनमो मद्धयमाय चापगल्भाय च स्वाहा ॥ ७९
ॐनमो जघन्याय च बुध्न्याय च स्वाहा ।। ८०
ॐनम सोन्याय च प्रतिस-य च स्वाहा ।। ८१
ॐनमो याम्म्याय च क्षेमयाय च स्वाहा ।। ८२
ॐनम श्लोव्याय चावसान्याय च सराहा ॥८३
ॐनमा उवाय च खल्ल्याय
स्वाहा ॥८४
नमो बन्याय च कक्ष्याय च स्वाहा ।। ८५
ॐनम-श्रवाय च पतिवाय च स्वाहा ।। ८६
ॐनमऽआशुपेणाय चाशुरथाय च स्वाहा ॥ ८७
ॐनमः शूराय चावभेदिने च स्वाहा ।। ८८
ॐनमो बिल्म्मिने च कवचिन च स्वाहा ।। ८९
ॐनमो वम्मिणे च रुधिने च स्वाहा ॥ ९०
ॐनम- "श्रुताय च "श्रुतसेनाय च स्वाहा ॥ ९१
ॐनमो दुन्दुभ्याय चाहनन्याय च स्वाहा ।। ९२
ॐनमो घृष्ण्णवे च प्ममृशाय च स्वाहा ।। ९३
ॐनमो निपङ्गिणे चेषुधिमते च स्वाहा ॥ ९४
ॐनमस्त्तीक्ष्णेपवे चायुधिन च स्वाहा ।। ९५
ॐनम-स्वायुधाय च मुधन्वने च स्वाहा ।। ९६
ॐनमः मुत्याय च पत्थ्याय च स्वाहा ॥ ९७
ॐनमः काहयाय च नीप्प्याय च स्वाहा ॥ ९८

·(१०७)
ॐ नम कुल्ल्याय च सरस्याय च स्वाहा ॥ ९९
ॐ नमो नादेयाय च वैशन्ताय च स्वाहा ॥ १००
ॐ नम कप्प्याय चावयाय च स्वाहा ।। १०१
ॐ नमो वौद्भवाय चातप्प्याय च स्वाहा ॥ १०२
ॐ नमो मेग्ध्याय च विद्युत्याय च स्वाहा ।। १०३
ॐ नमो वाय चावाय च स्वाहा ॥ १०४
ॐ नमो खात्याय च रेप्म्म्याय च स्वाहा ॥१०५
ॐ नमो वास्तव्याय च वास्तुपाय च स्वाहा ॥ १०६
ॐ नमः सोमाय च रुद्राय च स्वाहा ॥ १०७
नमस्त्ताम्राय चारुणाय च स्वाहा ॥१८८
ॐ नमः शङ्गवे च पशुपतये च स्वाहा ॥१०९
ॐ नमऽ उग्ग्राय च भीमाय च स्वाहा ॥ ११०
ॐ नमोग्ग्रेवधाय च दूरेवधाय च स्वाहा ॥१११
ॐ नमो हन्त्रे च हनीयसे च स्वाहा ।। ११२
ॐ नमो वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्यः स्वाहा ॥ ११३
ॐ नमस्ताराय स्वाहा ॥ ११४
ॐ नम- शम्भवाय च मयोभवाय च स्वाहा ॥ ११५
ॐ नम- शङ्कराय च मयस्कराय च स्वाहा ॥११६
ॐ नम-शिवाय च शिवतराय च स्वाहा ।।११७
ॐनम पार्याय चावार्याय च स्वाहा ॥ ११८
ॐ नम- पतरणाय चीत्तरणाय च स्वाहा ॥ ११९
ॐ नमस्तीर्थ्याय च कूल च स्वाहा ।। १२०
ॐ नमः शप्प्याय च फैन्याय च स्वाहा ॥ १२१
ॐनम-सिकत्याय च पवाद्याय च स्वाहा ॥ १२२

·(१०८)
ॐ नम-किशिलाय च क्षयणाय च स्वाहा ॥ १२३
ॐ नम- कपर्दिने व पुलस्त्तय च स्वाहा ॥ १२४
ॐ नमऽइरिण्ण्याय च प्रपत्थ्याय च स्वाहा ॥ १२५
ॐ नमो व्रज्याय च गोष्ठ्याय च स्वाहा ॥ १२६
ॐनमस्तलप्याय च गेहाय च स्वाहा ॥ १२७
ॐ नमो हृदय्याय च निवेप्प्याय च स्वाहा ॥ १२८
ॐनम कादृयाय च गहरेष्ठाय च स्वाहा ।। १२९
ॐनमः शुकथाय च हरित्याय च स्वाहा ॥ १३०
ॐनम-पाउंसध्याय च रजस्याय च स्वाहा ।। १३१
ॐनमो लोप्प्याय चोलप्प्याय च स्वाहा ।।१३२
ॐनमऽ ऊर्ध्याय च सूाय च स्वाहा ॥ १३३
ॐनम-- पर्णाय च पर्णशदाय च स्वाहा ।। १३४
ॐनमा उद्गुरमाणाय चाभिग्नते च स्वाहा ॥ १३५
ॐनमा आखिदते च पखिदते च स्वाहा ।। १३६
ॐनमा इपुकृयो धनुष्कृयश्च वो नमः स्वाहा ॥ १३७
नमो व किरिकेभ्यो देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा ।। १३८
अनमो विचिवक्तभ्यो देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा ॥ १३९
ॐनमा विक्षिणक्वेभ्यो देवाना हृदयेश्यः स्वाहा ।। १४०
ॐनम आनिहतेभ्यो देवाना हृदयभ्यः स्वाहा ॥ १४१
ॐद्वापेऽ अन्धसस्पते दरिद्र नीललोहित !! आसाम्प्रजानामपाम्प
शूनाम्मा भेा रोड्यो च नः विश्वनाममत् स्वाहा ॥ १४२
१अत्र दीर्घात्परोऽप्यनुस्वारो विमारोहवणम्पअनादिगत्वात् उतचयाशवल्क्याचशायाम्
अनुस्वारो दिमात्र स्यामवर्णव्यञ्जनादिग ।हवाग यदि वा दोघाइवाना हृदयेभ्य इनि ||
..

·(१०९) ॐइमा रुद्राय तवस कपदिनेक्षयवीरायणभरामहेमती? ।। यथाशम- सट्विपदेचतुष्प्पदेविश्वम्पुष्ट्रवामेऽअस्म्मिन्ननातुरम् स्वाहा १४३ ॐया ते रुद्र शिवा तनू? शिवा विश्वाहा भेपजी ॥ शिवा रुतस्य भेषजी तया नो मृड जीवसे स्वाहा १४४ अपरि नो रुद्रस्य हेतिवृणक्तुपरिवेपस्यदुर्मतिरपायो?।। अवस्त्थि- रा मघवद्भयस्त्तनुप्प्व मीड्डस्तोकाय तनयाय मृड स्वाहा।।१४५ ॐमीदृष्टम शिवतम शिवो न-सुमना भवा। परमे वृक्षऽआयुधनिधा- यकृत्तिं वसान आचर पिनाकम्बिभ्रदागहि स्वाहा ॥ १४६ ॐविकिरिद्र विलोहित नमस्तेऽ अस्तु भगवट ॥ यास्त्ते सहस्र हेतयोन्यमस्म्मन्निवपन्तु ताटं स्वाहा ॥ १४७ ॐ सहस्राणि सहस्रशो वाह्वोस्तव हेतय-॥ तासामीशानो भगवर्ट पराचीना मुखा कृधि स्वाहा ॥ १४८ ॐअसङ्ख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधि भूम्म्याम् ॥ तेपाळ सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मास स्वाहा ॥ १४९ ॐ अस्म्मिन्महत्त्यर्णवेन्तरिक्ष भवा अधि ।। तेषा सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५० ॐनीलग्रीवाट शितिकण्ठा दिव रुद्राऽ उपश्थिता८॥ तेपाउंसहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५१ ॐ नीलग्नीवाट शितिकण्ठा८ शर्माऽ अध? क्षमाचरा? ॥ तेपाळ सहस्रयोजनेय धन्यानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५२ ॐ ये वृक्षेषु शटिप्पञ्जरा नीलग्ग्रीवा दिलोहिता ॥ तेपासहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५३

·.
ॐ ये भूतानामधिपतयो विशिखास कपर्दिनः॥
तेपाळ सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५४
ॐ ये पधाम्पथिरक्षय ऐलदाऽ आयुर्योध: ।।
तेपासहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥ १५५ .
ॐये तीर्थानि पचरन्ति सूकाहस्ता निपङ्गिणः ।।
तेपाल सहस्रयोजनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा ।। १५६
ॐयेनेषु विविद्ध्यन्ति पात्रेपु पिवतो जनान् ।।
तेपा सहस्रयोजनेव धन्वानि तम्मासि स्वाहा ।। १५७
ॐय एतावन्तश्च भूयासश्च दिशो रुद्रा वितस्त्थिर ।।
तेपा सहस्रयोजनेव धन्यानि तन्मसि स्वाहा ।। १५८
ॐनमोस्तु रुद्रब्भ्यो ये दिवि येषां वर्पमिपवर्ट ॥ तेभ्यो दश
पाचीर्दश दक्षिणा दश पतीचीईशोदीचीदशेा? ॥
तेभ्यो नमोऽ अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यन्दिप्म्मी
यश्च नो द्वेष्टि तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ॥ १५९
ॐनमोस्तु रुद्रेभ्यो येन्तरिक्ष येषां घातऽ इपवर ॥ तेन्भ्यो दश
पाचीईश दक्षिणा दश प्रतीचीईशोदाचीईशो ? ||
तेभ्यो नमोऽ अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते यन्द्रिप्म्मी
यश्च नो वष्टि नमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ।। १६०
नमोस्तु, रुदेन्भ्यां ये पृथिव्यां येषामन्नमिपवर ॥ तंत्र्यो दश
प्पाचीश दक्षिणा दश पतीचीईशोदीचीईशो ॥
तेभ्यो नमोऽ अस्तु ते नोवन्तु ते नो मृडयन्तु ते वन्द्विष्म्मो
यश्च नो द्वेष्टि तमेपाञ्जम्भे दध्मौ स्वाहा ।। १६१
। एकपध्युत्तरशतधामन्त्रविभागात्मकरद्रहोमस्वाहाकाराः सम्पूर्णाः ।।

·(१११) एवम् एकपष्टयुत्तरशतधामनाविभागरौद्राध्यायनैकादशवारंजुहुयात् ॥ वय सामेत्यस्य वन्धुःपिः गायत्रीछन्दः सोमोदेवता एषत इत्य- नपोः बन्धुक्रपिः सामपतिर्यजुर्जगतीछन्दांसि रुद्रो देवता अवरुद्र- मित्यस्यमजापतिषि:पशिश्छन्दःरुद्रो देवता भेषजमसीत्यस्य प्रजा- पतिपिः ककुप्छन्दः रुद्रो देवता त्र्यम्बकमित्यनयोः क्रमेण वसिष्ठ. प्रजापती ऋपी अनुष्टुप्छन्दःत्र्यम्बको रुद्रो देवता एतत्त इत्यस्य मजा- पतिक्रपि: आस्तारपशिश्छन्दः रुद्रो देवता व्यायुपमित्यस्य नारायण- ऋपि उरिणश्छन्दः आशीर्देवता शिवोनामेत्यस्य प्रजापतित्रापिःमा- जापत्याबृहतीछन्दःचरोदेवतानिवर्तयामीत्यस्यमजापतिक्रपिः पाजा- पत्यात्रिष्टुप्छन्दः लिङ्गोक्ता देवता श्रीमहारुद्रप्रीतये होमे विनियोगः।। ॐ प्रयासोमाएपनेरुद्र अवरुद्रम०॥भेपजमसि०॥ त्र्यम्बकँय्य- जागाएतत्तेरुद्रागाच्यायुपञ्जम०॥शिवोनामासिसुवीर्याय स्वाहा।। इति अष्टकण्डिकात्मकेन महष्ठिरसा प्रतिलगुरुद्रान्ते एकामाहुतिं जुहुयात् ॥ ॥ अथ शान्त्यध्यायमन्त्रैर्होमः ॥ ऋचं वाचमित्यस्यदध्यहाथर्वणऋपि चतुर्णीयजुपां दैवीजगती- छन्दः ऋगादयोलिङ्गोक्ता देवताः बागोजइत्यस्य यजुर्जगतीछन्दः वागादिलिङ्गोक्ता देवताः यन्मइत्यस्यदध्याथर्वणनापिः पशिश्छन्दः बृहस्पतिर्देवतातिसृणां महाव्याहृतीनां दध्यड्डायर्वणऋपि दैवीगायत्री- दैव्युष्णिक्दैवी अनुष्टुप्छन्दांसिअमिवायुसूर्यादेवताःतत्सवितुरित्यस्य १ खण्डदीक्षितमहारुद्रपद्धतौ प्रतिपत्तिपि० । कल्पद्रुमदामपरिच्छेदे प्रजापति=पि. इत्युदितमस्ति पर चास्माभि. सर्वानुक्रमसूत्रानुसारत. यधुपि इत्येव मुद्रितमस्ति ।। अस्य मइच्छिरसः इद रुद्राय न ममेति त्याग उचित. तथापि कल्पद्रुमकारोक्तः तन मूल मुग्यम् ।।

·(११२) दध्याथर्वणऋषिः गायत्रीछन्दः सवितादेवता कयानइत्यस्यदध्यड्डा- थर्वणपिः गायत्रीछन्दः इन्द्रो देवता कस्त्वत्यस्यध्याथर्वणऋषिः गायत्री छन्दः इन्द्रोदेवता अभीपुणइत्यस्यदध्यहाथर्वणऋपिः पादनि- चुद्गायत्रीछन्दः इन्द्रोदेवता कयावमित्यस्यदध्यड्डाचर्वणऋपिः अनि- रुक्तागायत्रीछन्दाइन्द्रोदेवताइन्दोधिश्वस्पतिदध्यहाथर्वणपिः द्विप- दाविराद्छन्दःइन्द्रोदेवताशन्नोमित्रइत्यस्यदध्यहाथर्वणऋपि अनुष्टु- 'छन्दः मित्रावरुणादयोलिङ्गोक्ता देवताः शन्नोवातइत्यस्यदध्यड्डाधर्व- णकपिः अनुष्टुप्छन्दः वाय्वादयोलिङ्गोक्ता देवताः अहानिशमित्यस्य दध्यहाथर्वणमपिः द्विपदागायत्रीछन्दः अहानिरात्रयश्चदेवताः शन्न इन्द्राग्नीत्यस्यदध्यहाथर्वणपिः त्रिष्टुप्छन्दः इन्द्राग्नी इन्द्रावरुणौ इन्द्रापूपणी इन्द्रासोमौच देवताः शन्नोदेवीरित्यस्यध्यायर्वणमपिः गायत्रीछन्दः आपो देवताः स्योनापृथिवीत्यस्य दध्यहाथर्वणऋपिः गायत्रीछन्दः पृथिवीदेवताआपोहिपेटत्यस्पद यहाथर्वणऋपिः गाय- पीछन्दःआपोदेवताम्योच:शिवतमइत्यस्यदध्याथर्वणऋपिः गाय- श्रीछन्द आपो देवताः तस्म्माऽभरङ्गमामवइत्यस्यदध्यायर्वणमपिः गायत्रीछन्दः आपो देवताः द्यौ?शान्तिरित्यस्य दध्यक्षायर्वणमपिः एकाधिकशकरीछन्दः द्यौरादयालिगोक्ता देवताः दृतेऽहमाइत्यस्पद- ध्यवाथर्वणमपिः ब्राह्मी अनुष्टुप्छन्दः धर्मो देवता इतेहपाज्योक्त इत्यस्य दध्यसायर्वणमपिः उणिग्छन्दः धर्मो देवता नमस्तेहरस इत्यस्य दध्यहाथर्वणमपिः वृहतीछन्दः अग्निर्देवताः नमस्तऽ अ. स्वित्यस्य दध्यशायर्वणमपिः अनुष्टुप्छन्दः विद्युत्स्तनयित्नुर्भग- ·(३३) चान्देवता यतोयत इत्यस्य दध्यडाथर्वण ऋषिः अनुष्णुप्छन्दः महा- वीरो देवता सुमिद्रियान इत्यस्य दध्यवाथर्षण ऋपिः प्राजापत्या जगती आपो देवताः तच्चक्षुरित्यस्य दध्यहाथर्वण ऋपिः उष्णिक छन्दः सूर्यो देवताः सर्वेषां शान्त्यर्थहोमे विनियोगः ॥ ॐऋचंवाचम्प्रपद्ये पनोयजुटपपद्य सामग्राणम्मपद्ये चक्षुश्रीत्र. म्मपद्ये ।। धागोज सहौजोमयिणाणापानौस्वाहा ॥१॥ न्यनमैच्छिद्रचक्षुपोहृदयस्पमनसोवातितृष्णम्वृहस्पतिर्मेतद्दधातु ॥ शन्नोभवतुभुवनस्ययस्पति: स्वाहा ।। २ ॥ ॐभूर्भुव:स्व-तत्सवितुर्वरेण्यम्भर्गोदेवस्पधीमहि ॥ धियोयोन- पचोदयात्स्वाहा ॥३॥ ॐकयानचित्र आभुवतीसदावृधर्टसखा ॥ कयाशचिठयावृता- स्वाहा ॥४॥ ॐकस्त्वासत्योमदानाम्मादिष्ठोमत्सदन्यसह ॥ दृढाचिदारुजवसु- स्वाहा ॥ ५॥ ॐअभीषणसखीनामविताजरितॄणाम् ॥ शतम्भवास्यूतिभिः स्वाहा ॥६॥ ॐकयात्वन्नऽऊत्याभिप्पमन्दसेवृपन् ॥ कयास्तोत्रम्यऽआभर स्वाहा ।। ७॥ १ इद वाचे मनसे प्राणाय चक्षुषे भोत्राय वाचे ओजसे प्राणापानाम्या न मम || ३ इदममिवायुसूर्येन्य. सविरे च न मम ।। ४ इदमिन्द्राय न मम || ५ इदमिन्द्राय न मम ॥ ६ इदमिन्द्राय न मम ।। ७ इदमिन्द्राय न मम!] २६द बृहस्पतय मम - ·(३४) T ॐइन्द्रोविश्वस्यराजति ॥ शन्नोऽअस्तुदिपदेशश्चतुप्पदेस्वाहा ।। ८॥ ॐशनोमित्र शंवरुणर्टशन्नोभवत्वर्यमा शन्नइन्द्रीयहस्पतिर्दशनो- विष्णुरुरुकम?स्वाहा ॥९॥ ॐ शन्नोवात-पवताशनस्तपतुमूर्य- ॥ शन्नटकनिक्रदेव पर्ज- न्योऽअभिवर्पतुस्वाहा ॥१०॥ ॐअहानिशम्भवन्तुनशरात्रीपतिधीयताम् ।। शन्नऽइन्द्रागीभ तामवाभिटशन्नइन्द्रावरुणारातहव्या ॥ शन्नऽइन्द्रापूपणाबाजस तोशमिन्द्रासोमामुवितायशय्यो?स्वाहों ॥ ११ ॥ ॐ शन्नोदेवीरभिष्ट्रयऽआपोभवन्तुपीतये ॥ शय्योरभिस्रवन्तुन स्वाहो ॥१२॥ अस्योनापृथिविनाभवानृक्षरानिवेशनी ॥ यच्छा शर्मसप्पधा स्वाहा ॥१३॥ *आपोहिष्टामयोभुवस्तान ऊर्जेदधातनामदेरणायचक्षसेस्वाहा।।११ योव-शिवतमोरसस्तस्यभाजयतेदन-||उशतीरिवमातर-स्वादि। ॐतस्म्माऽअरङ्गमामवोवस्यक्षयायजिन्वय ॥ आपोजनयथाचना स्वाहो ॥१६॥ १ इदमिन्द्राय न मम ॥ २ इद मित्राय वरुणायार्यम्णे इन्द्राय बृहस्पत उपक्रमाय विष्णवे च न मम ।। ३ इद वायवे सूर्याय पर्जन्याय च न मम । ४ इदमिन्द्रामिभ्या इन्द्रावरुणाम्या इन्द्रापूषाम्या इन्द्रामाभ्या च न मम । ५ इदमद्भयो न मम ॥ ६ इद पृथिव्यै न मम ॥ ७ इदमद्भ्यो न मम ॥ ८ इदमदयों न मम || ९ इदमदयो न मम || ·(३५) ॐद्यौ?शान्तिरन्तरिक्ष शान्ति-पृथिवीशान्तिरापर्टशान्तिरोपधय: शान्ति- ॥ बनस्पतय:शान्तिर्विश्वेदेवा?शान्तिब्रह्मशान्तिटसर्व शान्ति:शान्तिरेवशान्तिसामाशान्तिरेधिस्वाहा ॥ १७ ॥ . हतेदमामित्रस्यमाचक्षुपासर्वाणिभूतानिसमीक्षन्ताम्॥मित्रस्याई- चक्षुपासर्वाणिभूतानिसमीक्षा मित्रस्यचक्षुपासमीक्षापहेस्वाहा १८ हते हमा||ज्योक्सन्दृशिजीव्यासज्योक्सन्दशिजीव्यासस्वाहाँ ॐनमस्तेह रसेशोचिपेनमस्तेऽअस्त्वर्चिपे ॥ अन्यॉस्तेऽअस्म्मत्तपन्तु- हेतय-पावकोऽअस्म्मन्यशिवोभवस्वाहा ॥ २० ॥ नमस्तेऽअस्तुधिद्युतेनमस्ते स्तनयित्नवे||नमस्तेभगवन्नस्तुयत:स्व-- समीहसेस्वाहो ॥ २१ ॥ ध्यतीयतसमीहसेततोनोऽअभयङ्कुरु।। शन्न-कुरुप्मनाभ्योभयन पशुभ्य- स्वाहा ॥२२॥ मुमिनियान आपऽभोपधयह सन्तुदुमिनियास्तस्मैसन्तुयोसम्मा- न्द्वेष्टियञ्चवयन्दूिष्म्म?स्वाहा ॥ २३ ॥ तिचक्षुर्देवहितम्पुरस्ताच्छुक्रमुञ्चरत् ।। पश्येमशरद-शतञ्जीवेमशरद- शत शृणुयामशरद: शतम्मन्बवामशरद-शतमदीनालस्यामशरद- शतम्भूयश्वशरद-शतात्स्वाहा ॥ २४ ॥ एवं प्रत्यहं एकस्य द्वयोः त्रयाणां वा सागलघुरुद्राणां हवनं कार्यम्। १ इद दिवेन्तरियाय पृथिव्यै अद्भय ओषधीभ्यो वनस्पतिभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो पझणे सर्वस्मै शान्यै च न मम ॥ २ इद धर्माय न मम ॥ ३ इद धर्माय न मम ।। ४ इदमध्ये न मम ॥ ५ इद विद्युते स्तनायिलवे भगवते च न मम ॥ ६ इद महावीराय मम || ७ इदमद्भयो न मम ॥ ८इद सूर्याय न मम ॥

·(३६) अन्तिपदिने मधानहोमानन्तरं त्रयश्चत्वारिंशरेखात्मकहरिहरात्म- कद्वादशलिगवोभद्रदेवताहोमः तनादौ सर्वतोभद्रस्यपदपश्चाशदेवता- होममा दशविरैः घृताक्ततिलद्रव्यम् एकेन केवलाज्यं गृहीत्वा कुण्डप- रितः उपविश्य प्रत्येकं दशदशघृताक्ततिलाहुतिभिः एकैकयाऽऽज्या- हुत्या च होमः कार्यः॥ १ ॐब्रह्मणे नमः स्वाहा ११ ॐएकादशरुद्रेभ्यो नमःस्वा २ॐसोमाय नमः स्वाहा १२ ॐद्वादशादित्येभ्योनमःस्वा ३ ॐईशानाय नमः स्वाहा १३ॐअश्विभ्यां नमः स्वाहा ४ ॐइन्द्राय नमः स्वाहा १४ ॐविश्वेभ्योदेवेभ्योनमःस्वार ५ ॐअग्नये नमः स्वाहा १५सप्तयक्षेभ्यो नमः स्वाहा ६थ्यमाय नमः स्वाहा १६ॐभूतनागेभ्यो नमः स्वाहा ७ ॐनिर्ऋतये नमः स्वाहा १७ॐगन्धर्वाप्सरोभ्योनमःस्वाह ८ॐवरुणाय नमः स्वाहा १८ॐस्कन्दाय नमः स्वाहा ९ॐवायवे नमः स्वाहा १९ॐनन्दिने नमः स्वाहा १० ॐअष्टवसुभ्यो नमः स्वाहा २०ॐशूलमहाकालाभ्यांनमःस्वार १ केषुचिपुस्तकेष्वत्र-सर्वेभ्यो नम सर्पान्० भूतेभ्यो नम भूतान्० इतिदेवतादर स्याफ्नमस्ति ॥२॥ केधुचित्पुस्तकेप्वत्र ईश्वराय नम ईश्वर शूलाय नम शूल महाका लाय नम, महाकालम् इति देवतात्रयस्थापन प्रोक्तमस्तिानचित् इश्वरस्थापन नानम्॥ पर चैवकरणे एकोनपञ्चाशद्दवता या अटपञ्चाशद्देवता भवन्ति ॥ भूतनागेत्यभिधान सर्पश्यापरपर्याय एव ॥ शूल्महाकालया पृथक्स्थापन षट्पञ्चाशद्गणनायामानिय भवति तत्र शूलमहाकालयो एकवद्भावत्वात् अग्रे त्रिशूलस्य च प्रहणात् । देवतास्तु षट्पशाशदेव ॥ ।

·.
।
1
(३७)
२१ दक्षादिसप्तगणेभ्योनमःस्वा०.३९ ॐपाशाय नमः स्वाहा
२२ ॐदुर्गायै नमः स्वाहा ४० ॐ अङ्कुशाय नमः स्वाहा
२३ ॐविष्णवे नमः स्वाहा ४१ ॐगोतमाय नमः स्वाहा
२४ ॐवधायै नमः' स्वाहा ४२ ॐभरद्वाजाय नमःस्वाहा.
१५मृत्युरोगाभ्यां नमः स्वाहा ४३ ॐविश्वामित्राय नमः स्वाहा
२६ गणपतये नमः स्वाहा. .: ४४ ॐकश्यपाय नमः स्वाहा
२७ अभ्यो नमः स्वाहा ४५ ॐजमदग्नये नमः स्वाहा ।
१८ ॐमरुद्भ्यो नमः स्वाहा
४६ ॐवसिष्ठाय नमः स्वाहा
१९ ॐपृथिव्यै नमः स्वाहा ४७ ॐअत्रये नमः स्वाहा
३० ॐगङ्गादिनदीभ्यो नमः स्वाहा ४८ ॐअरुन्धत्यै नमः स्वाहा
३१ ॐसप्तसागरेभ्यो नमः स्वाहा ४९ ॐऐन्यै नमः स्वाहा
३२ ॐमेरवे नमः स्वाहा.
५० ॐकौमार्यै नमः स्वाहा
३३ ॐगदायै नमः स्वाहा
५१ ॐघ्रायै नमः स्वाहा
३४ ॐत्रिशूलाय नमः स्वाहा
५२ ॐवारायै नमः स्वाहा
३५ ॐवजाय नमः स्वाहा ५३ ॐचामुण्डायै नमः स्वाहा
३६ ॐशक्तये नमः स्वाहा
५४ ॐवैष्णव्यै नमः स्वाहा ...
३७ ॐदण्डाय नमः स्वाहा ५५ ॐमाहेश्वर्यै नमः स्वाहा
३८ ॐखगाय नमः स्वाहा
५६ ॐवैनायक्यै नमः स्वाहा
.

·।
.
(३८)
त्रयश्चत्वारिंशद्रेसात्मकहरिहरमण्डलस्थद्वादशलिङ्गतोभद्रदेवाना
प्रत्येक दशदशघृताक्ततिलाहुतिभिः एकैकयाऽऽज्याहुत्या होमः ।।
१ॐशिवाय नमः स्वाहा १६ ॐक्रोधभैरवाय नमः स्वाहा
२ तत्पुरुषाय नमः स्वाहा १७ ॐउन्मचभैरवाय नमः स्वाहा
३ ॐपशुपतये नमः स्वाहा १८ कपालीभैरवाय नमःस्वाहा
उग्राय नमः स्वाहा
१९ भीपणभैरवाय नमः स्वाहा
५ॐअघोराय नमः स्वाहा २० संहारभैरवाय नमः स्वाह
६ॐरुद्राय नमः स्वाहा २१ ॐभवाय नमः स्वाहा
७ॐभवाय नमः स्वाहा । २२ ॐशर्वाय नमः स्वाहा
८ॐसद्योजाताय नमः स्वाहा २३ ॐईशानाय नमः स्वाहा
९ॐसर्वजाताय नमः स्वाहा २४ पशुपतये नमः स्वाहा
१. ॐमहालिङ्गाय नमः स्वाहा २५ रुद्राय नमः स्वाहा
११ ॐवामदेवाय नमः स्वाहा २६ ॐउग्राय नमः स्वाहा
१२ ॐ माय नमः स्वाहा
२७ ॐभीमार्य नमः स्वाहा
१३ ॐअसितांगभैरवाय नमः २८ ॐमहते नमः स्वाहा
स्वाहा
२९ शूलिने नमः स्वाहा
१४ ॐरुरुभैरवाय नमः स्वाहा ३० ॐचन्द्रमौलिने नमः स्वाइ
१५ *चण्डभैरवाय नमः स्वाहा ३१ ॐचन्द्रमसे नमः स्वाहा
१ इद नमः स्वाहेत्यादिनमोन्तैनाममन्त्रे हुयात् ॥ नाममन्त्रलक्षण खण्डदी-
शिवहवनात्मकमहारुद्रे तया गार चोचम्-प्रणवादिनमान्त च चतुर्यन्तं च समां
देवतायाः स्वके नामनाममन्त्रः प्रकीर्तितः।।
.

·३२ ॐपभध्वजाय नमः स्वाहा ५३ ॐमहारुद्राय नमः स्वाहा
३३ त्रिलोचनाय नमः स्वाहा ५४ ॐकालाग्निरुद्राय नमः स्वाहा
३४ ॐशक्तिधराय नमः स्वाहा ५५द्वादशादित्येभ्योनमःस्वाहा
३५ ॐमहेश्वराय नमः स्वाहा ५६ ॐमहेश्वराय नमः स्वाहा
३६ ॐशूलधारिणे नमः स्वाहा ५७ ॐमृत्युरोगाभ्यां नमः स्वाहा
३७ ॐअनन्ताय नमः स्वाहा ५८ ॐवैनायक्यै नमः स्वाहा
३८ ॐततकाय नमः स्वाहा ५९ ॐशाकुन्तलेयाय नमः स्वाहा
३९ ॐकुलिशाय नमः स्वाहा ६० ॐभरताय नमः स्वाहा
४० ॐकर्कोटकाय नमः स्वाहा ६. ॐनलाय नमः स्वाहा
४१ ॐशङ्खपालाय नमः स्वाहा ६२ ॐरामाय नमः स्वाहा
४२ ॐकम्बलाय नमः स्वाहा
६३ ॐसार्वभौमाय नमः स्वाहा
४३ ॐअश्वतराय नमः स्वाहा ६४ ॐनैपधाय नमः स्वाहा
४४ पृथिव्यै नमः स्वाहा ६५ ॐविंध्याचलाय नमः स्वाहा
४५ ॐभूम्यै नमः स्वाहा ६६ ॐहेमकूटाय नमः स्वाहा
४६ ॐहैहयाय नमः स्वाहा
६७ ॐगन्धमादनाय नमः स्वाहा
४७ ॐमाल्पवते नमः स्वाहा ६८ ॐकुलाचलाय नमः स्वाहा
४८ ॐपारिजाताय नमः स्वाहा ६९ ॐहिमाचलाय नमः स्वाहा
४९ ॐदिक्पतये नमः स्वाहा ७० ॐपृथिव्यै नमः स्वाहा
५० ॐमहादेवाय नमः स्वाहा ७१ ॐअनंताय नमः स्वाहा
५१ विष्णवे नमः स्वाहा
७२ ॐकमलासनाय नमः स्वाहा
५२ ॐमाल्यवते नमः स्वाहा. ७३ॐअश्विनीकुमाराभ्यांनमःस्वा०

·(४०) ७४४विश्वेभ्योदेवेभ्योनमः स्वाहा ८७ दण्डाय नमः स्वाहा। ७५ ॐपितृभ्यो नमः स्वाहा ८८ खगाय नमः स्वाहा ८९ पाशाय नमः स्वाहा ७६ ॐनागभ्यो नमः स्वाहा ७७ॐइन्द्राय नमः स्वाहा ९० ॐअङ्कुशाय नमः स्वाहा ९१ ॐगदायै नमः स्वाहा ७८ ॐअग्नये नमः स्वाहा ९२ ॐत्रिशूलाय नमः स्वाहा ७९ ॐयमाय नमः स्वाहा ९३ ॐकश्यपाय नमः स्वाहा ८. ॐनितये नमः स्वाहा ९४ ॐअत्रये नमः स्वाहा ८१ ॐवरुणाय नमः स्वाहा ९५ ॐभरद्वाजाय नमः स्वाहा ८२ ॐवायवे नमः स्वाहा ९६ विश्वामिनाय नमःस्वाहा ८३ ॐकुर्वराय नमः स्वाहा ९७ गोतमाय नमः स्वाहा ८४ ॐईशानाय नमः स्वाहा ९८ ॐजमदग्नये नमः स्वाहा ८५ ॐवजाय नमः स्वाहा ९९ ॐवसिष्ठाय नमः स्वाहा ८६ शक्तये नमः स्वाहा १०० ॐभृगवे नमः स्वाहा अथ पीठदेवताहोमः॥ १ ॐमूलमकृत्यै नमः स्वाहा ७ विचित्रदिव्यमण्डपाय नम २ ॐआधारशक्त्यै नमः स्वाहा स्वाहा ३ ॐकूर्माय नमः स्वाहा ८ॐकल्पवृक्षेभ्यो नमः स्वाहा ४ॐअनन्ताय नमः स्वाहा ९ मुवर्णवेदिका ५ॐवराहाय नमः स्वाहा १०ॐरत्नसिंहासनाय नमः स्वाहा .६ पृथिव्यै नमः स्वाहा ११ ॐधर्माय नमः स्वाहा नमः स्वाहा ·--- १२ अज्ञानाय नमः स्वाहा -३१°मंदशकलात्मनेऽग्निमण्डलाय १३ ॐवैराग्याय नमः स्वाहा.. नमः स्वाहा १४ एश्वर्याय नमः स्वाहा ३२ ॐअँब्रह्मणे नमः स्वाहा १५ ॐअधर्माय नमः स्वाहा ३३ विष्णवे नमः स्वाहा १६ ॐअज्ञानाय नमः स्वाहा ३४ ॐममहेश्वराय नमः स्वाहा १७ ॐअवैराग्याय नमः स्वाहा ३५ ॐआत्मने नमः स्वाहा १८ अनैश्वर्याय नमः स्वाहा ३६ ॐउँअन्तरात्मनेनमः स्वाहा १९ ॐतल्पाकारायानन्ताय नमः ३७ ॐपरमात्मने नमः स्वाहा स्वाहा ३८ ॐआंज्ञानात्मने नमः स्वाहा २० ॐपद्माय नमः स्वाहा ३९ ॐवामायै नमः स्वाहा ॥ २१ ॐआनन्दकन्दाय नमः स्वाहा २२ ॐसविनालाय नमः स्वाहा ४० ॐज्येष्ठायै नमः स्वाहा २३ ॐप्रकृतिमयपत्रेभ्योनमास्वाहा ४१ ॐरौद्यै नमः स्वाहा २४ ॐविकारमयकेसरेभ्यो नमः ४२ ॐकाल्यै नमःस्वाहा २५ॐपञ्चाशद्वर्णान्यकर्णिकायै ४३ ॐकलविकरण्यै नमः स्वाहा नमः स्वाहा ४४ ॐबलविकरिण्यै नमःस्वाहा २६ ॐअसत्वाय नमः स्वाहा ४५ बलप्रमथिन्यै नमः स्वाहा २७ ॐउँरजसे नमः स्वाहा ४६ सर्वभूतदमन्यै नमः स्वाहा २८ मंतमसे नमः स्वाहा ४७ ॐमनोन्मन्यै नमः स्वाहा २९ ॐअद्वादशकलात्मनेऽर्कमण्ड- लाय नमः स्वाहा ४८ ॐनमोभगवते सकलगुणात्म- ३० ॐउँपोडशकलात्मने सोम शक्तियुक्तायानन्ताय योग- मण्डलाय नमः स्वाहा पीठात्मने नमः स्वाहा

·.
अथ रुद्रपीठस्थदेवानां प्रत्येकं दशदशधृताक्ततिला-
हुतिभिः एकैकयाऽऽज्याहुत्या होमः कार्यः॥
१ॐउमादेव्यै नमः स्वाहा १३ पशुपतये नमः स्वाहा
२ ॐशङ्करमियाय नमः स्वाहा १४ ॐशर्वाय नमः स्वाहा
३ ॐपार्वत्यै नमः स्वाहा १५ विरूपाक्षाय नमः स्वाहा
1४ॐगौर्य नमः स्वाहा
१६ विश्वरूपिणे नमः स्वाहा
५ॐकालिन्य नमः स्वाहा १७ ॐत्र्यम्बकाय नमः स्वाहा
१६ कोटयें नम स्वाहा १८ ॐकपर्दिने नमः स्वाहा
७विधधारिण्यै नमः स्वाहा १९ ॐभैरवाय नमः स्वाहा
८हाँ नमः स्वाहा २० ॐशूलपाणये नमः स्वाहा
९ॐन्हीं नमः स्वाहा २१ ईशानाय नमः स्वाहा
१. ॐगङ्गादेव्यै नमः स्वाहा २२ ॐमहेशाय नमः स्वाहा
११गदादेव्यै भक्तपै नमः स्वाहा (इत्येकादशहोमः)
" (इत्यैकादशरुद्राणीहोमः) अथ स्कान्दोक्तावरणदेववाहोमः।
१२ ॐअयोराय नमः स्वाहा २३ ॐनमोभेगवतेरुद्रायनमःस्वाहा
१, इत्येकादशरुद्राणीस्थापन रुद्रकल्पद्रुमे खण्डदीक्षितरुद्रपद्धतायष्यस्ति । हामावसरे
खण्डदीक्षितहाँमा ना पर च स्थापनानुसारेण होम आवश्यक || काशिदीक्षित
महाद्रपदती स्थापनमपि नास्ति !! २ कर्णिकामध्यदेश तु रुद्र पञ्चास्यमालिखत् ॥
ॐ नमो भगवते रुद्रायेति तारकादिक न्यसेत् ।। साय दशाभरा मात्र सर्वकामार्थ
सिद्धिद ॥

·(४३) २४ ॐसद्योजाताय नमः स्वाहा अथ द्वितीयावरणदेवताहोमः। २५ ॐवामदेवाय नमः स्वाहा ३७ ॐअनन्ताय नमः स्वाहा २६ ॐअघोराय नमः स्वाहा ३८ सूक्ष्माय नमः स्वाहा २७ ॐतत्पुरुपाय नमः स्वाहा ३९ अंशिवाय नमः स्वाहा २८ ईशानाय नमः स्वाहा ४० एकपदै नमः स्वाहा अथ प्रथमावरणदेवताहोमः। ४१ ॐएकंरुद्राय नमः स्वाहा २९ अनन्दिने नमः स्वाहा ४२ ॐत्रिमूर्तये नमः स्वाहा ३० ॐमहाकालाय नमः स्वाहा ४३ ॐश्रीकण्ठाय नमः स्वाहा ३१ ॐगणेशाय नमः स्वाहा ४४ वामदेवाय नमः स्वाहा ३२ ॐवृपभाय नमः स्वाहा ४५ ॐज्येष्ठाय नमः स्वाहा ३३ ॐभृद्गिरिटये नमः स्वाहा ४६ ॐश्रेष्ठाय नमः स्वाहा ३४ ॐकन्दाय नमः स्वाहा ४७ रुद्राय नमः स्वाहा ३५ ॐउमायै नमः स्वाहा ४८ ॐकालाय नमः स्वाहा ३६ ॐचण्डेश्वराय नमः स्वाहा ४९ फलविकरणाय नमः स्वाहा १ सद्योजात बामदवमधार तदनन्तरम् । ततस्तत्पुरुष प्रोक्त मीशान पञ्चम क्रमात् । प्रधानमिदमाख्यात प्रथमावरणे तत ॥ २ दलेश्वष्टसु नदादीन् पूर्वादिक्रमतो न्यसेत् ॥ आदौ नदिमहाकाली गणेश ऋषमौ क्रमात् । ततो भृङ्गिरिटिस्क दोमाचण्डेश्वरसशका || ३ पोडशारे तत पद्मे द्वितीयावरणे यजत् । अनन्त च तथा सूक्ष्म शिव चैकपद तमा ॥ एकरुद्र निमूर्ति च श्रीकण्ठ धामदेवकम् । ज्येष्ठ श्रेष्ठ तथा रुद्र काल फल- विकरणम् ।। बल बलविकरण च बलप्रमथन तथा । ---

·(४४)
५० ॐवलाय नमः स्वाहा ६३ ॐकोमाय नमः स्वाहा
५१ अवलविकरणाय नमःस्वाहा ६४ ॐ वैष्णव्यै नमः स्वाहा
.५२ ॐवलममथनाय नमः स्वाहा ६५ ॐवारायै नमः स्वाहा
अय तृतीयावरणदेवताहोमः। ६६ ऐन्द्रयै नमः स्वाहा
"५३ ॐअणिमायै नमः स्वाहा
६७ ॐचामुण्डायै नमः स्वा
६८ ॐचण्डिकायै नमः स्वाहा
५४ महिमायै नमः स्वाहा
'६९ॐअसिताङ्गभैरवायनमःस्वाहा
५५ ॐगरिमायै नमः स्वाहा
५६ ॐलपिमायै नमः स्वाहा
७० रुरुभैरवाय नमः स्वाहा
५७ ॐप्राप्त्यै नमः स्वाहा
७१ ॐचण्डभैरवाय नमः स्वाहा
५८ *प्राकाम्यै नमः स्वाहा
७२ ॐक्रोधभैरवाय नमः स्वाहा
५९ शिवाय नमः स्वाहा .७३ अउन्पचभैरवाय नमः स्वाहा
७४ ॐकालभैरवाय नमः स्वाहा
६०ॐवशित्वाय नमः स्वाहा
६१ ॐब्राहयै नमः स्वाहा
७५ ॐभीपणभैरवाय नमः स्वाहा
६२ माहेश्वर्यै नमः स्वाहा ७६ ॐसंहारभैरवाय नमः स्वाहा
M
१ तृतीयावरणे पद्मे चतुर्वियद्दले तया। अणिमा महिमा चैव गरिमा रूपिमा तया ॥
प्राप्तिः प्राकाम्यपीशित्व वशित्व चाष्टसिद्धयः । तत. पर क्रमेणैव न्यसैद् ब्राहयादि.
देवताः ॥ ब्राझी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी क्या । वाराहीन्द्री च चामुण्डा
चष्टिका वेति ताः क्रमाव । नतोटस्वासितानादीन् भैरवान् विन्यसेत्पुन. । असिताको
भरभण्डः क्रोध उन्मत्तभैरव. ।। कालमीषणसहारा भैरवाचार कीर्तिवाः ।।

·(४५)
अय चतुर्थावरणदेवताहोमः। ९२ ॐअश्वतराय नमः स्वाहा
७७ ॐभवाय नमः स्वाहा
९३ ॐवैन्याय नमः स्वाहा
७८ ॐशर्वाय नमः स्वाहा
९४ पृथवे नमः स्वाहा
७९ ॐईशानाय नमः स्वाहा
९५ हेयाय नमः स्वाहा
८. ॐपशुपतये नमः स्वाहा
९६ ॐअर्जुनाय नमः स्वाहा
८१ रुद्राय नमः स्वाहा
९७ ॐशाकुन्तलेयाय नमः स्वाहा
८२ ॐउग्राय नमः स्वाहा ९८ ॐभरताय नमः स्वाहा
८३ भीमाय नमः स्वाहा ९९ ॐनलाय नमः स्वाहा
८४ ॐमहते नमः स्वाहा १०० रामाय नमः स्वाहा
८५ ॐअनन्ताय नमः स्वाहा
१०१ हिमवते नमः स्वाहा
८६ वासुकये नमः स्वाहा
१०२ निपधाय नमः स्वाहा
८७ तक्षकास नमः स्वाहा
८८ कुलीरकाय नमः स्वाहा १०३ विन्ध्याय नमः स्वाहा
८९ कर्कोटकाय नमः स्वाहा १०४ अमाल्यवते नमः स्वाहा
९० ॐशवपालाय नमः स्वाहा १०५ पारियानकाय नमास्वाहा
९१ ॐकम्बलाय नमः स्वाहा १०६ ॐमलयाय नमः स्वाहा
१द्वात्रिंशत्पत्रके पूर्व भवाष्टकमुदाहृतम् । भव शर्वस्तथशानस्तथा पशुपति स्मृत
रुद्रश्रोग्रश्च भीमश्च महानिति क्रमाद्यजेत् । तताऽनन्तो वासुकिश्च तक्षश्च कुलीरक ||"
कर्कोटक शङ्खपाल कम्बलोऽश्वतरस्तथा । ततोऽटसु न्यसद्वै य पृथु हैहयमर्जुनम् ।
शाकुन्तलेय भरत नल राममिति क्रमात् ।। तत कुलाचलानष्टौ दलेष्वष्टा विन्यसेत् ।।
हिमवानियधो विध्यो माल्यवापारियात्रक । मल्या हेमकरश्च गधमादनसशक ||

·.
(४६)
१०७ हेमन्टाय नमः स्वाहा. १२२ ॐवायव्यै नमः स्वाहा
१०८गन्धमादनाय नमः स्वाहा १२३ ॐकौवेर्यै नमः स्वाहा
(पञ्चावरणदेवताहांमः) : १२४ ॐईशान्यै नमः स्वाहा
१०९ इन्द्राय नमः स्वाहा १२५ वज्राय नमः स्वाहा
११० ॐअग्नये नमः स्वाहा :१२६ ॐशक्तये नमः स्वाहा
१११ ॐयमाय नमः स्वाहा
१२७ ॐदण्डाय नमः स्वाहा
११२ अनितये नमः स्वाहा . १२८ ॐखगाय नमः स्वाहा
११३ ॐवरुणाय नमः स्वाहा : १२९ ॐपाशाय नमः स्वाहा
११४ ॐवायवे नमः स्वाहा १३० ॐअङ्कुशाय नमः स्वाहा
११५ ॐकुबेराय नमः स्वाहा
१३१ ॐगदायै नमः स्वाहा
११६ ॐईशानाय नमः स्वाहा १३२ त्रिशूलाय नमः स्वाहा
११७ ॐशच्यै नमः स्वाहा १३३ ॐऐरावताय नमः स्वाहा
११८ ॐस्वाहायै नमः स्वाहा १३४ ॐमेपाय नमः स्वाहा
११९ ॐवारायै नमः स्वाहा १३५ ॐमहिषाय नमः स्वाहा.
१२०. ॐखगिन्यै नमः स्वाहा १३६ प्रेताय नमः स्वाहा
१२१ ॐवारुण्यै नमः स्वाहा १३७ ॐमकाराय नमः स्वाहा:
१ चत्वारिंशद्दले पद्म पञ्चमावरणे न्यसेत् । इन्द्रायष्टौ लोकपालानष्टसु क्रमतो न्यसेत्।
इन्द्रमनिं यमं चैव निति वरुणं तथा । वायुं कुवेरमीशानं दलेष्वष्टसु विन्यसेत् ॥
इन्द्रादिलोकपालानामष्टौ शक्तीस्तथा न्यसेत् । शची स्वाहां च वाराही खनिनी वारुणी
तथा ॥ वायवीं चैव कौवेरीमीशानी च तथाऽष्टमीम् । शक्ति दण्डखनौ पाशा-
कुशगदा अपि । त्रिशूलं लोकपालानामायुधानि क्रमान्यसेत् ॥ ऐरावतं वया मे
महिषं प्रेतशितम् । मकरं च मयं चैव नरं च वृषभं तथा ।।
.

·(४७) । १३८ ॐगाय नमः स्वाहा १४४ ॐकुमुदाय नमः स्वाहा १३९ भराय नमः स्वाहा १४५ ॐअञ्जनाय नमः स्वाहा । १४० ॐवृषभाय नमः स्वाहा १४६ पुष्पदन्ताय नमः स्वाहा १४१ ऐरावताय नम स्वाहा १४७ ॐसार्वभौमाय नमः स्वाहा १४२ *पुण्डरीकाय नमः स्वाहा १४८ ॐसुमतीकाय नमः स्वाहा १४३ ॐवामनाय नमः स्वाहा अथ समस्तावरणदेवताहोमः १ ऐरावतादयोऽप्यष्टौ दिग्गजास्तदनन्तरम् । ऐरावत पुण्डरीको वामन कुमुदा अन || पुष्पदन्त सावभौम सुप्रतीकश्च दिग्गजा ।। २ भूगृहान्त पुनलेख्या पञ्चरमात्मकादहि । इद्र विन्यस्य पूर्वस्यामामय्या ममिमेव च ॥ दक्षिणस्या यम चव नैया निर्जति तथा || प्रतीच्या वरुण वायु वायव्या वियसेरपुन । कुबेर चैव कौवामीशान्यामीशमालिखत् । विरूपाक्ष न वियस्य ह्यामरयामनियोगत ॥ नैऋत्यां नितयोंग विश्वरूप च वियसेत् । धायच्या वायुयोग च लिखे पशुपति तया ॥ इशान्यामूर्ध्वलिङ्गन्तु न्यसदाशानयागत प्रागादिक्रमतो लेरया शेषाद्या भूगृहादहि ॥ विप्रवणे श्वतरूप सहस्सफ्णमयुतम् । पूर्वस्या वियसच्छप पूजयेदुपचारकै ॥ तक्षक वैश्यवर्णे च नील पञ्चशतै फ्णै । युक्तमुत्तुङ्गकाय च ह्यामय्या दिशि विन्यसेत् । अनन्त विप्रवर्ण च तथा कुम वर्णकम् । सहसफणसयुक दक्षिणस्या प्रपूजयेत् ॥ वामुकि क्षात्रय पीतवणे सप्तशत फणै । युक्तमुत्तुङ्गकाय च नैर्ऋत्या दिशि वियसेत् ॥ शङ्खपाल क्षत्रिय च पीत सप्तशतै फ्णै । युक्तमावाह्य वारण्या पूजयेद् गधधूपकै । महापद्म वैश्यवर्णे नील पञ्चशतै फणै । युक्तमुत्तुङ्गकाय च वायव्या दिशि पूजयेत् ॥ कम्बल शूद्रवर्ण च कृष्ण त्रिंशत्पर्युतम् । कौयों दिशि वियस्य पूजयच्च विधानत । कर्कोटक शूद्भवणे श्वेत त्रिंशसणायुतम् । ईशा या दिशि वि यस्य पूजयेद्विधिवत्तत ॥ रुद्रपीठ मिद सर्व रुद्रकल्प च विश्रुतम् ।

·(४८)
१४९ इन्द्राय नमः स्वाहा १५९ ॐपशुपतये नमः स्वाहा
१५० ॐअग्नये नमः स्वाहा १६० ॐकलिङ्गाय नमः स्वाहा
१५१ *यमाय नमः स्वाहा १६१ ॐशपाय नमः स्वाहा
१५२ निर्गतये नमः स्वाहा १६२ अतक्षमाय नमः स्वाहा
१५३ ॐवरुणाय नमः स्वाहा १६३ ॐअनन्ताय नमः स्वाहा
१५४ ॐवायवे नमः स्वाहा १६४ अवामुफये नमः स्वाहा
१५५ कुचराय नमः स्वाहा १६५ ॐशवपालाय नमः स्वाहा
१५६ ॐईशानाय नमः स्वाहा १६६ महापद्माय नमः स्वाहा
१५७ विरूपाक्षाय नमः स्वाहा १६७ ॐकम्बलाय नमः स्वाहा
१५८ विश्वरूपाय नमः स्वाहा १६८ फाटकाय नमः स्वाहा
॥ इति रुद्रपीठदेवताहोमः॥
१ अत्र प्रये प्रयश्च वारिश खारमकहरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रगदवताहाम
समुद्धृत । यत्र प्रकारान्तरेण प्रयस्त्रिंशद्रखात्मक चतुस्त्रिंशद्रेखामक पञ्चत्रिशद्वात्मक
पनिशद्रखात्मक सप्तत्रिंशद्रेसात्मक या मण्डल क्रियत तत्र हामसख्या न्यूनाधिका
स्यादिति अथान्तरता बोध्यम् ॥
अथ होमात्मकमहारुद्रप्रारम्भदिनात्पूर्व तदङ्गीभूतकर्मानुक्रम ॥
१ परीक्षापूर्वक मण्डलाय यागोचितभूमिपरिग्रह कृत्वा मार्जनखननदहनापसारणा
दिभि शोधिता शल्यनिरसनपूर्वक शुद्धाभिर्मुद्भिरापूरिता दृदा भूमि समां कृत्वा भूमि
पूजादिप्रयोगपूर्वक सविधिमण्डपरचना तदशको छायामण्डपरचना तत्र वेदीकुण्डादि
निर्माणम् ॥ कुण्डकरणाशक्ती स्थण्डिल वा कार्यम् ॥ २ यजमानस्य शरीरशुद्धयर्थ
पूर्वोत्तराशप्रायश्चित्ताचरणम् ॥ मुख्यवेद्युपरि हरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभदरचना,
वास्तुवेद्युपरि वास्तुमण्डल्रचना, ग्रहवेद्युपरि सर्वतोभद्ररचनापूर्वकग्रहमण्डलरचना,
योगिनीपीठे क्षेत्रपालपीठे मातृकापीठे च तत्व मण्डलरचना,
रङ्गवल्यादिमि
कुण्डमण्डपस्यालङ्करणम् ॥

·(४९) अथ ग्रहपीठस्थसर्वतोभद्रदेवानां प्रत्येक दशदशघृताक्ततिला हुतिभिः एकैकयाऽऽज्याहुत्या च जुहुयात् । १ ब्रह्मणे नमः स्वाहा १५ सप्तयक्षेभ्यो नमः स्वाहा २ सोमाय नमः स्वाहा १६ अभूतनागेभ्यो नमः स्वाहा ३ ईशानाय नम स्वाहा १७ गन्धर्वाप्सरोभ्यो नमः ४ अॅइन्द्राय नमः स्वाहा स्वाहा ॐअग्नये नमः स्वाहा १८ स्कन्दाय नमः स्वाहा ६ ॐयमाय नमः स्वाहा १९ अनन्दिने नमः स्वाहा ७ अनितये नमः स्वाहा २० अशूलमहाकालाभ्यां ८ ॐवरुणाय नमः स्वाहा नमः स्वाहा ९ ॐवायवे नमः स्वाहा २१ दक्षादिसप्तगणेभ्यो नमः १० अष्टवसुभ्यो नमः स्वाहा स्वाहा ११ अएकादशरुद्रेभ्यो नमः २२ *दुर्गायै नमः स्वाहा स्वाहा २३ विष्णवे नमः स्वाहा १२ द्वादशादित्येभ्यो नमः २४ अवधाय नमः स्वाहा २५ ॐमृत्युरोगाभ्यां नमःस्वाहा १३ ॐअश्विभ्यां नमः स्वाहा २६ गणपतये नमः स्वाहा १४ अविश्वेभ्यो देवेभ्यो नमः २७ ॐअभ्यो नमः स्वाहा स्वाहा २८ मरुद्भ्यो नमः स्वाहा १ अब होमविषय स्थापनकमण हाम कार्य इतिनशकनीयम् यज्ञादिषु ग्रहाणा प्रधानदेवस्य च मुख्यत्वाद्वास्तुयोगिनीक्षेत्रपालादिस्थापितदेवाना गौणत्वाच ॥ स्थापनक्रमेण होमे विष्णुयागादिषु प्रधानहोमानन्तर ग्रहहोमस्य प्रसद् स्यात् ।। खण्डदीक्षितमहारुद्रपद्धतौतु योगिनीक्षेनपालदवताना स्थापनमपि न विद्यते । स्वाहा ४ ·२९ पृयिव्यै नमः स्वाहा । ४३ अविश्वामित्राय नमः स्वाहा ३० ॐगङ्गादिनदीपो नमः ४४ ॐकश्यपाय नमः स्वाहा स्वाहा ४५ अंजमदमये नमः स्वाहा ३१ *सप्तसागरेभ्योनमःस्वाहा ४६ वसिष्ठाय नमः स्वाहा ३२ ॐमेरवे नमः स्वाहा ४७ ॐअत्रये नमः स्वाहा ३३ ॐदायै नमः स्वाहा ४८ अरुन्धत्यै नमः स्वाहा ३४ त्रिशूलाय नमः स्वाहा ४९ ऐन्यै नमः स्वाहा ३५ ॐवजाय नमः स्वाहा ५० ॐकौमार्य नमः स्वाहा ३६ शक्तये नमः स्वाहा ३७ अंदण्डाय नमः स्वाहा ५१ बायै नमः स्वाहा ३८ खगाय नमः स्वाहा ५२ ॐवाराही नमः स्वाहा ३९ पाशाय नमः स्वाहा ५३ ॐचामुण्डायै नमः स्वाहा ४० *अड्डशाय नमः स्वाहा ५४ वैष्णव्यै नमः स्वाहा ४१ ॐगौतमाय नमः स्वाहा ५५ ॐमाहेश्चय नमः स्वाहा ४२ ॐभरद्वाजाय नमः स्वाहा ५६ ॐवैनायक्यै नमः स्वाहा इति ब्रह्मादिदेवताहुती त्या वास्तुपीठदेवताहोमः कार्यः ।। १ केषाचिन्मते अत्र नाममन्त्रैरोदुम्बरसमिञ्चरुतिलाज्यद्रव्ये प्रत्यकमष्टा टाहता त्वा वास्तोष्पतेप्रतिजानीह्यस्मान्. वास्तोप्पतेप्रतरणो० २वास्तो म्पतेशग्मया० ३ अमोवहावास्तोपते. ४ इति चतुभिर्मन्स्तैरेवव्यैः अष्टा याहुतिमि हुत्वा तत पूर्वोक्तश्चनुभि तथा वास्तोष्पतधुवास्थूणा० इत्यनन च पशमन्त्रण पञ्चविल्वरूलानि तदीजानि वा हुत्वा वास्तोपतय नमम इति त्यजेत् ।। शारदातिलके तु होमो नोक्तः ॥ तिलाज्यादिद्रव्याणा विकल्प ॥ केचन वास्तु पूननमात्रमेवाचरन्ति होमस्त स्वतन्त्रतया वास्तुपूजनपक्षे इति तेषां सम्मतम् ॥

·अथ शिख्यादिवास्तुपीठदेवानां प्रत्येकं दशदशघृताक्ततिलाहु-
तिभिः एकैकयाऽऽज्याहुत्या च जुहुयात् ।
१ अशिखिने नमः स्वाहा १९ ॐसुग्रीवाय नमः स्वाहा
२ पर्जन्याय नमः स्वाहा
२० पुष्पदन्ताय नमः स्वाहा
३ ॐ जयन्ताय नमः स्वाहा
२१ ॐवरुणाय नमः स्वाहा
४ अंकुलिशायुधाय नमः २२ ॐअसुराय नमः स्वाहा
स्वाहा
२३ अंशोपाय नमः स्वाहा
५ ॐसूर्याय नमः स्वाहा २४ अपापाय नमः स्वाहा
६ ॐसत्याय नमः स्वाहा
२५ ॐरोगाय नमः स्वाहा
७ भृशाय नमः स्वाहा २६ ॐअहये नमः स्वाहा
८ॐभाकाशाय नमः स्वाहा २७ मुख्याय नमः स्वाहा
९ ॐायवे नमः स्वाहा २८ ॐभल्लाटाय नमः स्वाहा
१० अपूष्णे नमः स्वाहा २९ ॐसोमाय नमः स्वाहा
११ वितथाय नमः स्वाहा ३० ॐसाय नमः स्वाहा
१२ ॐदक्षताय नमः स्वाहा ३१ ॐअदित्यै नमः स्वाहा
१३ ॐयमाय नमः स्वाहा ३२ अंदित्यै नमः स्वाहा
१४ अँगन्धर्वाय नमः स्वाहा ३३ आपाय नमः स्वाहा
१५ ॐभृङ्गराजाय नमः स्वाहा
३४ *सावित्राय नमः स्वाहा
१६ अमृणाय नमः स्वाहा ३५ जयाय नमः स्वाहा
१७ अॅपितृभ्यो नमः स्वाहा ३६ ॐरुद्राय नमः स्वाहा
१८ *दौवारिकाय नमः स्वाहा
३७ ॐअर्यम्णे नमः स्वाहा

·. ३८ सवित्रे नमः स्वाहा ५१ ॐअर्थम्णे नमः स्वाहा ३९ ॐविवस्वते नमः स्वाहा ५२ जृम्भकाय नमः स्वाहा ४० अवियुधाधिपाय नमः ५३ अपिलिपिच्छाय नमः स्वाहा स्वाहा ५४ अइन्द्राय नमः स्वाहा ४१ अमित्राय नमः स्वाहा ५५ ॐअग्नये नमः स्वाहा ४२ राजयक्ष्मणे नमः स्वाहा ५६ यमाय नमः स्वाहा ४३ पृथ्वीधराय नमः स्वाहा ५७ निर्गतये नमः स्वाहा ४४ उपआपवत्साय नमः स्वाहा ५८ ॐवरुणाय नमः स्वाहा ४५ ॐब्रह्मणे नमः स्वाहा ५९ वायवे नमः स्वाहा ४६ ॐचरक्यै नमः स्वाहा ६० अकुत्रराय नमः स्वाहा ४७ विदार्यै नमः स्वाहा ६१ ॐश्वराय नमः स्वाहा ४८ ॐ भूतनायै नमः स्वाहा ६२ ॐब्रह्मणे नमः स्वाहा ४९ पापराक्षस्यै नमः स्वाहा ६३ ॐअनन्ताय नमः स्वाहा ५० स्कन्दाय नमः स्वाहा ६४ ॐवास्तुपुरुषायनमः स्वाहा अथ महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहितचतुःपष्टियोगिनीपीठ- देवतानांदशदशघृताक्ततिलाहुतिभिःएकैकयाऽऽज्याहुत्या च जुहुयात् ।। १ ॐमहाकाल्यै नमः स्वाहा ७ ॐकाकतुण्डिकायै नमः २ महालक्ष्म्यै नमः स्वाहा स्वाहा ३. ॐमहासरस्वत्यै नमः स्वाहा ८ ॐउष्ट्रप्रीवाय नमः स्वाहा ४ ॐगजाननाय नमः स्वाहा । ९ हयग्रीवायै नमः स्वाहा ५ असिंहमुख्यै नमः स्वाहा १० ॐवाराही नमः स्वाहा ६ *गृध्रास्यायै नमः स्वाहा ११ *शरभाननायै नमः स्वाहा ·१२ उलूकिकायै नमः स्वाहा २१ ललज्जिताय नमः स्वाहा १३ अशिवारावायै नमः स्वाहा २२ ॐवदंष्ट्रायै नमः स्वाहा १४ ॐमयूर्यै नमः स्वाहा २३ ॐवानराननाय नमः १५ विकटाननाय नमः स्वाहा स्वाहा २४ रुक्षाक्ष्यै नमः स्वाहा १६ मष्टवक्राय नमः स्वाहा २५ अकराक्ष्यै नमः स्वाहा १७ ॐकोटराक्ष्यै नमः स्वाहा २६ ॐवृहत्तुण्डायै नमः स्वाहा १८ अंकुब्जायै नमः स्वाहा २७ ॐतुराप्रियायै नमः स्वाहा १९ ॐ विकटलोचनायै नमः २८ ॐकपालहस्तायै नमः स्वाहा स्वाहा २० ॐगुष्कोदर्य नमः स्वाहा २९ रक्ताक्ष्यै नमः स्वाहा १ अत्र-ओमुलूकिकार्य इति ॐकारेण सह उकारस्य सन्धिर्न भवति ॥ ॐ कारस्य पृथग्विधानत्वात् ॥ मदनरले व्यासः-त्रिमावस्तु प्रयोक्तव्य. कर्मारम्भेषु सर्वशः ॥ आपस्तम्बोऽपि-त्रिमावस्तु प्रयोक्तव्य' कर्मारम्भेषु सर्वदा ॥ त्विपिमा- न्भूयासमिति कात्यायनश्रौतसूत्रभाष्ये कर्कोपाध्यायैः पृथग्विधानेन सह सन्धिन भवतीत्युपपादितत्वात् ॥ २ अन नमस्स्वाहा इत्युच्चारो न भवति किन्तु नमः स्वाहा इतिविसर्ग सम्पूर्णमुच्चार्य स्वाहाशब्दस्य पृथक् उच्चार ॥ अयमर्थ. कर्कोपा- ध्यायःपशुसमअनप्रकरणे पशुपूर्वट्समनतीतिसूत्रे प्रदर्शित तस्मात् स्वाहाकारा अध्याहारपरेण मन्त्रेण सह सन्धिनभवति अध्याहारस्य लौकिकत्वात् ।। अध्याहार अभुतपदस्य लौकिकस्यानयन वाक्यनराळाडूयार्थम् ॥ प्रयोजनं चाध्यादतपदस्य सहितावत्प्रयोगो न भवति सावसान प्रयोग इत्यर्थ । तस्मात् रुद्रस्वाहाकारादिषु अस्मन्निहितवाहा न भवति अपि तु "अस्मन्निहित स्वाहा" इति ।।

·(५४) ३० ॐशुक्यै नमः स्वाहा ५० ॐक्राच्यै नमः स्वाहा ३१ ॐश्येन्यै नमः स्वाहा ५१ अमृगशीर्षाय नमः स्वाहा ३२ ॐपोतिकाय नमः स्वाहा ५२ अपाननाय नम स्वाहा ३३ ॐपाशहस्ताय नमः स्वाहा ५३ ॐव्यात्तास्याय नमः स्वाहा ३४ ॐदण्डहस्तायै नमः स्वाहा ५४ अधूमनि:श्वासाय नमः ३५ ॐप्रचण्डायै नमः स्वाहा स्वाहा ३६ ॐचण्डविक्रमायै नमः ५५ ॐव्योमैकचरणोशे स्वाहा नमः स्वाहा ३७ ॐशिशुन्यै नमः स्वाहा ५६ अँतापिन्यै नमः स्वाहा ३८ ॐपापहन्त्यै नमः स्वाहा ५७ ॐशोपणीदृष्टय नमः स्वाहा ३९ ॐकाल्यै नम स्वाहा ५८ ॐकोटय नमः स्वाहा ४० ॐधिरपायिन्यै नमः ५९ अस्थूलनासिकार्य नम स्वाहा स्वाहा ४१ ॐवसाधयाय नमः स्वाहा ४२ गर्भभक्षायै नमः स्वाहा ६० विद्युत्मभाये नमः स्वाहा ४३ ॐशवहस्तायै नमः स्वाहा ६१ ॐबलाकास्यायै नमः स्वाहा ६२ ॐमार्जाय नमः स्वाहा ४४ ॐआन्नमालिन्यै नमः ६३ ॐकटपूतनायै नमः स्वाहा स्वाहा ४५ ॐरधूळकेश्यै नमः स्वाहा ६४ ॐअट्टाहासायै नमः स्वाहा ४६ ॐबृहत्कुत्यै नमः स्वाहा १७ ॐसपास्यायै नमः स्वाहा ६५ ॐकामाक्ष्यै नमः स्वाहा ४८ ॐतवाहनायै मः स्वाहा ६६ अमृगाक्ष्यै नमः स्वाहा ४९ ॐदन्दसूककरायै नमःस्वाहा ६७ अमृगलोचनायै नमः स्वाहा

·(५५)
क्षेत्रपालपीठस्थैकपश्चाशत्क्षेत्रपालदेवानां दशदशघृतातविला.
हुतिभिः एकैफयाऽऽज्याहुत्या च जुहुयात् ।।
१ॐक्षेत्रपालाय नमः स्वाहा २३ ॐअणवे नमः स्वाहा
२ ॐ अजराय नमः स्वाहा २४ चन्द्रवारुणायनमःस्वाहा
३ ॐध्यापकाय नमः स्वाहा
२५ ॐघटाटोपाय नमः स्वाहा
४ ॐइन्द्रचौराय नमः स्वाहा २६ अनटालाय नमः स्वाहा
५ ॐइन्द्रमूर्तये नमः स्वाहा
२७ ॐक्रतवे नमः स्वाहा
६ उक्षाय नमः स्वाहा
२८ ॐघण्टेश्वराय नमः स्वाहा
७ अकूष्माण्डाय नमः स्वाहा २९ विटङ्काय नमः स्वाहा
८ॐधरुणाय नमः स्वाहा ३० ॐमणिमानाय नमः स्वाहा
९ ॐबटुकाय नमः स्वाहा ३१ ॐगणबन्धवे नमः स्वाहा
१० विमुक्ताय नमः स्वाहा ३२ ॐडामराय नमः स्वाहा
११ ॐलिप्तकायाय नमः स्वाहा ३३ ॐदुण्डिकर्णाय नमः स्वाहा
१२ ॐनीलाकाय नमः स्वाहा ३४ ॐस्थविराय नमः स्वाहा
१३ ॐएकदंष्ट्राय नमः स्वाहा ३५ ॐदन्तुराय नमः स्वाहा
१४ ॐऐरावताय नमः स्वाहा ३६ ॐधनदाय नमः स्वाहा
१५ ॐओपधिनायनमः स्वाहा ३७ ॐनागकर्णाय नमः स्वाहा
१६ ॐबन्धनाय नमः स्वाहा ३८ ॐमहाबलाय नमः स्वाहा
१७ ॐदिव्यकाय नमः स्वाहा ३९ ॐत्काराय नमः स्वाहा
१८ ॐकम्बलाय नमः स्वाहा
४० चीफराय नमः स्वाहा
१९ ॐभाषणाय नमः स्वाहा ४१ ॐसिंहाय नमः स्वाहा
२० ॐगवयाय नमः स्वाहा ४२ ॐमृगाय नमः स्वाहा
२१ ॐघण्टाय नमः स्वाहा ४३ ॐपक्षाय नमः स्वाहा
२२ ॐन्यालाय नमः स्वाहा ४४ अमेघवाहनायनमः स्वाहा

·(५६) ४५ ॐतीक्ष्णोष्ठाय नमः स्वाहा ४९ अर्वरकाय नमः स्वाहा ४६ ॐअनलाय नमः स्वाहा ५. अपवनाय नमः स्वाहा ४७ ॐशुरुतुण्डाय नमः स्वाहा ४८ सुपालापाय नमः स्वाहा ५१ ॐपावनाय नमः स्वाहा अनावसरे स्वाधुनिकाः केचन व्यम्बकमन्त्रेणगुग्गुलहोमसनोपा इत्यनेन नयत्परोइत्यनेन वार्सपः शत्रुहौमं श्रीश्तहत्यादिनालक्ष्मी होमं व्यस्तसमस्तच्याहत्या घृताक्ततिलाइतिहोमं आकृष्णेनेत्या- दिनाफरहोमंचकुन्ति ॥ ततुरुद्रकल्पद्रुमेकाशीदीक्षितकृतमहारुद्रप- वीखण्ददीक्षितकृतमहारुद्रपद्धतौपद्मनाभकतरुद्रपद्धती पारस्करगृह्यसूत्रे संस्कारगणपतीसंस्कारदीपफेसंस्कारसिंहरेणुकारिकास्मिातोल्लासेस्मा- तगङ्गापर्याप्रयोगरत्नाधाकरग्रन्येप्पनुक्तत्वान्निर्मूलमेव ॥अस्मिन्प्रन्येच अन्वापानेऽप्यनुक्तत्वात् अस्माभिरन भयोगे नादृतम् ॥ ॥अथ उत्तरपूजनम् ॥ इस्ते जलमादाय-कृतस्य इवनात्मकमहारुद्राख्यस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थं स्थापितदेवताना ऍटामेश्च उत्तरपूजनं करिष्ये ।। मण्डपस्थगणेशपीठे गणपतिपूजनम्नाणानान्त्वेत्यस्य मजा- पतिपिः आपी बृहती छन्दः गणपतिर्देवता गणपत्युचरपूजने १ पूजा स्विष्ट नवाहत्योवलि पूर्णाहुतिस्तथा। पूर्णपानविमोकायम्यर्चनान्नेऽभिष चनम्।। मानस्तोकेतिभूतिश्चदेवपूजाविसनने । श्रेयोगहोदक्षिणादिदान कर्मेश्वरा र्पणम् ॥ कमोऽयमुचराङ्गानांप्राय स्मार्तेष्वितिस्थिति ॥२ यज्ञपार्श्व-पूर्व प्रज्वलितो यस्माद्धविन्य जुभुलित । तृप्तो निर्धमान लो मृानि परिकीर्तित ] ·विनियोगः ॥ ॐ गणानान्त्वा गणपति हवामहे प्रियाणान्त्वा मियपतिल हवामहे निधीनान्त्वां निधिपति हवामहे बसो मम ॥ आइमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधम् ॥ २॥ ॐ भूर्भुवस्वः गणेशाय नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ मातृकापूजनम् - समख्यइत्यस्यवत्सऋपि आस्तारपङ्किछन्दः मातृकादेवता वसोपवित्रमित्यस्य प्रजापतिपि यजुश्छन्दः वसोरा- देवता मातृकाणाम् उत्तरपूजने विनियोगः ॥ ॐसमख्ये देव्याधियास- न्दक्षिणयोरुचक्षसा ॥मा मऽआयुरप्रमोपीम्र्मोऽअहन्तवं वीरं विदेय तवं देवि सन्दर्शिा॥ *वसों पवित्रभासे मृतधार बसोपवि- मसिसहस्रधारम् ॥ देवस्त्वांसवितापुनातुवाहपवित्रैणशनधारण सुप्वा कामधुलटं ॥१॥ भूर्भुवःस्वः वसौ(रासहितगणेशगौर्या- द्यावाहितमातृभ्योनमःसर्वोपचारार्थेगन्धाक्षतपुष्पाणिसमर्पयामि ।। वास्तुपूजनम्-ताशानमितिगौतमऋपिः जगतीछन्दः शिस्वी देवता वास्तोष्पत इत्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः बास्तोप्पतिर्देवता उभयोः शिख्यादिसहितवास्तोरुचरपूजने विनियोगः ॥ ॐतमीशा- नञ्जगतस्तस्त्युपस्पतिन्धियञ्जिन्यमव॑से हमहे वयम्॥पूपा नो यथा वेदसामसदृधे रक्षिता पायुरदधस्वस्तये ॥३६॥ ॐवास्तोपवे भतिजानीह्यस्मानस्वावेशो अनमीवो भवानः ।। यत्तेमहमतितन्नोजुप स्व शन्नो भव द्विपदे शश्चतुष्पदे ॥ ॐभूर्भुवःस्वः शिख्यादिसहित- वास्तुपुरुषाय नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ १ अवकाशे सति षोडशोपचारे पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् ।।

·(५८) योगिनीपूजनम्-योगयोगइत्यस्य शुनाशेपऋषिः गायत्रीछन्दः योगिनीदेवता योगिन्युत्तरपूजने विनियोगः ॥ ॐ योगेयोगे तवस्तरंबाजेबाजेहवामहे ।। सर्खायऽइन्दमूतये ॥४॥ ॐ भूर्भुवःस्वः महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहितगजाननादिमृगलोचनान्ताभ्यो योगिनीभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ क्षेत्रपालपूजनम्नहिस्पशमित्यस्य विश्वामित्रऋषिः त्रिष्टुप्- छन्दः क्षेत्रपालो देवता क्षेत्रपालोत्तरपूजने विनियोगः ।। अनहि स्पश मविदन्नन्यमस्माद्वैश्वानरात्पुरऽ पतारमने? ॥ एमैनमवृधन्नमृता अमर्त्य वैश्वानर जित्त्याय देवा? ||* ॥ ॐ भूर्भुवःस्वः क्षेत्राधिपतिसहिताभ्यः अजरादिपावनान्ताभ्यः क्षेत्रपालपीठदेवताभ्यो नमः सर्वोपचारार्ये गन्धासतपुष्पाणि समर्पयामि ।। पीठदेवतासहितश्रीमहारुद्रपूजनम् –ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजा- पतिक्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता॥नमःशम्भवायेत्यस्य परमेष्ठी प्रजा- पतिक्रापः बृहतीछन्दः रुद्रोदेवता उमयोः ब्रह्माधादिसहित महारुद्रस्यो- चरपूजने विनियोगः ॥ ॐब्रह्मजजानम्मयमम्पुरस्ताद्विसींमत) सुरु! बेनऽआव: । सबुध्न्याऽउपमाऽस्य विष्ठा? सतश्च योनिमसंतश्च धिव- ॥ ॥ ॐनम-शम्भवाय च मयोभवाय च नम-शुकरायं च मयस्कराय च नम-शिवाय च शिवतराय च ॥१॥ भूर्भुवः स्वः ब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवताहरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रदेवतापीठदेवता- सहितश्रीम हारुद्राय नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ॥ ग्रहमण्डलदेवतापूजनम् --ब्रह्मजज्ञानमित्यस्य प्रजापतिऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः ब्रह्मा देवता ॥ ग्रहा इत्यस्य वृहस्पतिक्रपिः अनुष्टुप् ·(५९) छन्दः ग्रहा देवताः ब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहितसूर्याद्यावाहितग्रह- मण्डलदेवतोचरपूजने विनियोगः ॥ ॐब्रह्मजज्ञानम्मथमम्पुरस्ताद्वि- सीमत?सुरुचौधेनऽ आवर्ट ॥ सबुध्न्याऽउपमाऽअस्यधिष्ठा?सतञ्च योनिमसतविक-॥॥ ॐग्रहांऽ उज्जाहुतयो व्यन्तो विर्माय मातिम् ॥ तेपचिशिप्रियाणां बोहामिपमूर्जसमग्रभमुपयामहोतो सीन्द्राय वा जुष्टङ्गह्राम्येष ते योनिरिन्द्रीय त्वा जुष्टुंतमम् ।।।। भूभुवः स्वः ब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहितसूर्यायावाहितग्रहमण्डलदेव- ताभ्यो नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्याण समर्पयामि ॥ अग्निपूजनम् –अग्नेनयेत्यस्य अगस्त्य ऋषिः त्रिष्टुप् छन्दः अग्नि. देवता अग्नरुत्तरपूजने विनियोगः ॥ ॐ अग्ने नय सुपयां गुयेऽ अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् ॥ युयोद्ध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठान्त नमऽ उक्तिं विधम ॥६॥ ॐभूभुवः स्वः स्वाहास्वधा- युताय मृडानये नमः सर्वोपचारार्थे गन्धाक्षतपुष्पाणि समर्पयामि ।। स्विष्टकद्धोमः- हविः शेषोत्तरार्धात् द्विद्विरवदानधर्मेणावदाय द्विरभिधार्य ब्रह्मणाऽन्वारब्धः-ॐ अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा--इदमग्नये स्विष्टकृते न मम । उदकोपस्पर्शः ॥ १ अग्नयेगन्धादिकंबहिर्देयमितिरुद्रकल्पद्रुमकारा.अन्ये तु मध्ये पूजनमिच्छन्ति।। विष्णुधर्मोत्तरे--मध्येपि गन्धपुष्पादीन दद्यादगेर्न संशयः । बहिनवेद्यमानन्तु दातव्यमिति निश्चयः ॥ २ अनेक दिनसाध्यहोमश्वेत्तदा पर्युषितदोपपरिहाराय हवि.शेयं निष्टकृदयं घृतमध्ये स्थापयेत् । नष्टे दुष्ट वा हविप आज्येनैव स्विष्टकृद्धोम. ॥ ३ रौद्रत्वात्-रौद्र राक्षसमासुरमाभिचरणिक मन्त्रमुक्त्वा पियमात्मान चालभ्योपस्पृशेदपः ॥ आत्माहृदयम् । चात्कर्म च कृत्वति ।

·(६०) सर्वप्रायश्चिहोमः-हस्ते जळमादाय अस्मिन्सग्रहमखहवनात्म- कमहास्दाख्ये कर्मणि देशतः कालतस्तन्त्रतो मन्त्रतो वा ज्ञानतोऽ. मानतो वा अययाकरणन्पूनकरणचतुर्विधकातिरिक्तकरणभ्रेशमात- प्रत्यवायपरिकारद्वारा कर्मसागुण्यसिद्धये तथा प्रधानदेवताग्न्योध मध्ये गमने तथा सामिदाज्पचरुतिलादिहविपांमध्ये अन्यतमस्याभावे होमस्वादाकारयोः पूर्वापराभाचे अग्निमध्येहविर्गतकीटाधुपयाते प्रणीता- न्योर्मध्येगमने प्रणीतास्फन्दने इध्मपरिस्तरणादिदाहे कुण्डादाहिरामिपतने समिचरुतिलाज्यमध्ये कृमिकीटकाटिसंयोगे . होममन्त्रपठनसमये स्वरवर्णादिविस्मृती देवतावदानमन्त्रनन्त्रकर्मविपर्यासमक्षिकाकीटकेशा- दिभिर्हविर्दुएदग्धपाकविहितस्थाने होमाकरणादिशाताज्ञातदोपपरिहारार्थ सर्वप्रायश्चित्तहवनं करिष्ये ॥ भूरित्यस्य प्रजापतिपिः गायत्रीछन्दः अनिर्देवता भुवरित्यस्य मजापतिषिः उणिक छन्दः वायुर्देवता स्वरित्यस्य अनापतिपिः अनुष्टुप्छन्दः सूर्यो देवता त्वन्नो अम इत्यस्य वामदेवलपिः त्रिष्टुप्छन्दः अग्नीवरुणी देवते सत्वन्न इत्यस्य वामदेवऋपिः त्रिष्टुप्छंदः अग्नीवरुणो देवते अयाश्याम इत्यस्य वामदेवऋषिः वृहतीछन्दः अनिर्देवता येते शतमित्यस्य वामदेवऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणसवितृविष्णुविश्वेदेवा- मरुतः स्वर्काच देवताः उदुत्तमामत्यस्य शुनःशेपऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वरुणादयो देवताः मजापतय इत्यस्य ब्रह्मासपिः यजुश्छन्दः प्रजा- पतिर्देवता सर्वेपा होमे विनियोगः ॥ ब्रमणाऽन्वारब्धः-१ ॐ भूस्वाहा-इदमग्नये नमम ॥२ ॐवः १ पा० म० कण्डिका पञ्चमी सूत्र २४५॥ अन्वारन्ध आधारावाज्यभागी महाव्याहतय' सर्वप्रायश्चित प्राजापत्य: स्विष्टकृञ्च ॥ एतन्नित्यः सर्वत्र ।। प्राङ्महाब्याहृतिभ्यः स्विकृदन्यच्चेदाज्यादवि ॥

·(६१) स्वाहा-इदं वायवे न मम ॥ ३ स्वः स्वाहा-इदं सूर्याय न मम ४ ॐवन्नोंड अग्ने वरुणस्य विद्वान् देवस्य हेडोड अर्वया- सिसीष्ठाट ॥ यजिष्ठो पहितमः शोशुंचानो विश्वा द्वेषांसि पमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा ॥ ॥ इदमग्नीवरुणाभ्यां न मम ॥ ५ स त्वन्नोऽअग्नेबमो भवोती नेदिछोड अस्याऽ उपसो व्युष्टौ ॥ अवयक्ष नो वरुण रराणो जीहि मूडीक सुह- नऽ एधि स्वाहा ॥ ॥ इदमनीवरुणाभ्यां न मम ।। ६ अयाचाग्नेस्यनभिशस्तिपाश्चसत्यामित्वमयाऽसि ॥ अया- नोयज्ञवहास्ययानोधेहिभेषज स्वाहा-इदमनये अयसे न मम ।। ७ ॐयेतेशतंवरुणयेसहस्रंपनिया पाशाविततामहान्तः ।। तेभि- नोंडअयसवितातविष्णुविधेमुश्चन्तुमरुतःस्वःस्वाहा-इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वभ्यो देवेभ्यो मरुभ्य. स्वर्केभ्यश्च न मम ।। ८ ॐउदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाघमं वि मध्यमग्रंथाय ।। अर्था वयमादित्य ऋते तवानांगसोऽ अदितये स्याम स्वाहा ॥१३॥ इदं वरुणाय आदित्याय अदितये च न मम ।। ९ ॐप्रजापतये स्वाहा-इदं प्रजापतये न मम ।। ॥ अथ बलिदानम् ॥ हस्तेजलमादाय-कृतस्य सग्रहमखहवनात्मकमहारुद्राख्यस्य कर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ दिक्पालपूर्वकं स्थापितदेवताभ्यो पूजनपूर्वक पलिदानं करिष्ये ॥ १ त्रातारमित्यस्यगर्गऋपि:त्रिष्टुप्छन्दःइन्द्रौदेवताइन्द्रमीत्यर्येबलि- दानविनियोगः ॥ ॐवातारमिन्द्रमावतारामिन्द्र हवेहवेसुधरमिन्द्रम् ॥

·दयामिशक्रपुरुहूतमिन्द्रास्वस्तिनोमयाधाविन्द्र ॥॥ प्रा- च्याम् इन्द्रसागंन्सपरिवारसायुसशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारस्त्वाम पूजयामि ।। इन्दाय साङ्गाप सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्तलिं समर्पयामि ।। भो इन्द्र दिशरक्ष पलिमक्ष ममसकुटु- मस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ताक्षेमकर्ता शान्तिकर्तापुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्षियकर्ता वरदो भव ॥ अनेन बलिदानेन इन्द्रः प्रीयताम् ॥ २ त्वन्नोऽअनइत्यस्यहिरण्यस्तूपआङ्गिरसऋपिः जगती छन्दः अनिदेवनाअग्निप्रीत्यर्थेलिदानेविनियोगः ॐवनो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्गृहहोऽभवयासिसीष्ठा ॥ यजिष्ठो वहितमहशोशुचानो विवादपटिसिपमुग्ध्यस्मन ॥३। आग्नेय्याम् अग्निं साङ्ग सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारस्त्वामहं पूजयामि ॥ अग्नये सा- गाय सपरिवाराय सायगाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्तवलि समर्पयामि ।। भो अग्ने दिशं रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्यु दयं कुरु ॥ आयु कर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विनकर्ता वरदो भव ॥ अनेन बलिदानेन अग्निः प्रीयताम् ।। ३ यमायेत्यस्यदधीच मापिःभासुर्युष्णिक्छन्दःयमोदेवतायमप्री- त्यवलिदानेपिनियोग:-अयम यत्वाङ्गिरस्वतेपितृमतेस्वाहा ॥ स्वा- हाधर्माय स्वाहाधर्मपित्रे ॥ ॥ दक्षिणस्यां यमें साझं सपरिवारं सायुध सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारस्त्वामहं पूजयामि ॥ यमाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुपाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्त- बलिं समर्पयामि ॥ भो यम दिशं रक्ष वलि भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्यू- दयं कुरु ॥ आयकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिका .

·निर्विघ्नकर्ता वरदो भव ।। अनेन बलिदानेन यमः भयिताम् ।। ४ असुन्वन्तमित्यस्यप्रजापतित्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः निर्गतिर्देवता नितिप्रीत्यर्थेवलिदानेविनियोगः-ॐ असुन्वन्तमयजमानमिच्छ- स्तनस्येत्यामानहि तस्करस्य ॥ अन्यमस्मदिच्छ सा तऽइत्यानौदे- वि निकले तुभ्यमस्तु ।। ६३।। नर्जन्यां नितिं साङ्ग सपरिवारंसा- युधंसशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचास्त्वामहपूजयामि।। निर्ऋनये साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सीपमापभक्तवालि समर्प- यामि ॥ भोनित दिशं रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्न कर्ता वरदो भव ॥ अनेन वलिदानेन नितिः प्रीयताम् ।। ५ तत्वाधामीत्यस्पशुनाशेपऋपिःनिष्टुप्छन्दः वरुणोदेवतावरुण- प्रीत्यर्थेबलिदानेविनियोगः-*तत्त्वायामिन्ब्रह्मणाबन्दमानुस्तदाशास्तेय. जमानोहुविभि-|| अहेडमानोवरुणेहवोद्धपुरुश समान आयु(पापी८ । पश्चिमायांवरुणसागसपरिवारसायुधंसशक्तिकम्एमिर्गन्धाधुप. चारैस्त्वामहपू०॥ वरुणाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्ति- कायइमंसदीपमापभक्तवलिंस०॥ भोवरुणदिशंरक्षकलिंभक्षममसकुटुम्ब. स्याभ्युदयं कुरु। आयुःकर्ताक्षेमकर्ताशान्तिफर्तापुष्टिकर्तातुष्टिकर्तानिर्विघ्न. कविरदोभव ।। अनेनवलिदानेनवरुणःमीयताम् ।। ६ आनोनियुद्भिरित्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वायुर्देवता वायुमीत्यर्थेवलिदानविनियोगः- ॐआनोनियुद्भि- शतिनीभिरध्वरः सहस्रिणीभेरुपयाहि यज्ञम् ॥ वार्योs अस्मिन्त्सवने मादयस्त यूय- ·(६४) पात स्वस्तिमिदं सदा नह ॥३६॥ वायव्यां वायुं साङ्ग सपरिवार सायुपं सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारस्त्वामहं पूजयामि ॥ वायवे साक्षाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपमाषभक्त- घालं समर्पयामि ।। भो वायो दिशं रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्या भ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता प्रष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विधकर्ता वरदो भव ।। अनेन बलिदानेन वायुः पीयताम् ॥ ७ वयासोमेन्यस्य बन्धुपि: गायत्रीछन्दः सोमो देवता सोम- मीत्यर्ये घलिदाने विनियोगः-न्वय सौम मते तव मनस्तुनः विन्धत ॥ मजावन्त सचेमहि ॥१॥ उदीच्यां सोमं साङ्गं सपरिवार सायुधं सशक्तिकम् एभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहं पूजयामि ।। सोमाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीप- मापभक्ताल समर्पयामि ॥ भो सोम दिशं रक्ष बलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरु || आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकतो पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विभकर्ता वरदो भव ।। अनेन बलिदानेन सोमामीयताम् ।। ८ तमीशानमित्यस्यगौतमऋपिःजगतीछन्द ईशानोदेवताईशानप्रीत्य- थेंवलिदानविनियोगः-ॐ तमाशांनञ्जगतस्तुस्त्युपस्पतिन्धियनिन्ध- मर्वसहमहेव्यम् ।। पूपानोपावेदसामसदृधेरक्षितापायुरदब्धट स्वस्तये ॥३५ । ईशान्याम् ईशानंसाइंसपरिवारसायुधंसशक्तिकम्एमिर्गन्या- धुपचारस्त्वामहंपूजयामि ।। ईशानायसाङ्गाय सपरिवाराय सायुधा यसशक्तिकायइमंसदीपमापभक्तबलिंसः ॥ भोईशान दिशरसयालिभक्ष ममसकुटुम्बस्याभ्यदयंकुरु ॥ आयुःकर्ता सेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्तानिर्विघ्नकर्तावरदोभव ॥ अनेनबलिदानेनईशानम्मीयताम् ।।

·९ अस्मेरुद्रामेहनेत्यस्य प्रगाथऋपिः त्रिष्टुप्छन्दब्रह्मा देवता ब्रह्म- पीत्यर्थे बलिदाने विनियोगः-ॐअस्से सुद्रा मेहनापर्वतासोखत्रुहत्ये भरहूतौसुजोपा ॥ घोशहसतेस्तुतेधार्थि पुजऽइन्द्रज्येष्ठाऽअम्मा २७ अवन्तु देवा? ॥ ॥ पूर्वेशानयोर्मध्ये ऊर्द्धयां ब्रह्माणं साङ्ग सपरिवारसायुर्घसशक्तिकमेभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामहंपूजयामि ॥ ब्रह्मणे साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्तबलि समर्पयामि ॥ भो ब्रह्मन् दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्यु- दयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विधकर्ता वरदो भव ।। अनेन वलिदानेन ब्रह्मा प्रीयताम् ।। १० स्योनापृथिवीत्यस्य मेधातिथिक्रपिः गायत्रीछन्दः अनन्तो देवता अनन्तमीत्यर्थे बलिदानेविनियोगः-*स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ।। यच्छा नुट शम्म सुप्रथाहा निति- पश्चिमयोर्मध्ये अधःस्थायां दिशि अनन्तं साझं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकमेभिर्गन्धाधुपचारैस्त्यामहं पूजयामि ॥ अनन्ताय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ भो अनन्त दिशं रक्ष वलिं भक्ष मम सकुटुम्बस्याभ्यु- दयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विनकर्ता वरदो भव ।। अनेन बलिदानेन अनन्तः प्रीयताम् ॥ ॥ स्थापितदेवताबलिदानम् ॥ १ गणेशवलिः-गणानान्वेत्यस्यमजापतिपि आपबृहतीछन्दःग- णपतिर्देवतागणपतिप्रीत्यर्थेबलिदानेविनियोगा गणानान्त्वागुणपति इवामहे प्पुियाणान्त्वा प्षियपति हवामद्दे निधीनान्त्वा निधिपति हवामहे ५ ·वसोमम || आइमजानिगम॒घमात्वमजासिग घम् ।।३॥ गणपतिंसाङ्गं सपरिवारसायुघंसशक्तिकमेमिर्गन्धाधुपचारस्त्वामहंपूनगामि ॥ गण- पतयेसाङ्गायसपरिवारायसायघायसशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्त- वलि समर्पयामि ।। भो गणपते इमं वलि गृहाण मम सकुटुम्बस्या- भ्युदयं कुरु ॥ आयुःकर्ता क्षेमकर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विनकर्ता वरदो भव ।। अनेन चलिदानेन गणपतिः प्रीयताम् ।। २ मातृकापलिः-समख्यइत्यस्यवत्सऋपिः आस्तारपतिश्छन्दः वाग्देवता मातृमीत्यर्थे वलिदाने विनियोगः ॥ *समस्ये दुध्या धिया सन्दक्षिणयोरुचक्षसा ।। मा मुऽआयुट ममोपीमोऽअइन्तर्व हीर विदेय वर्ष देवि सुन्दर्शि ॥४॥ वसोरासहितसगणेशगोर्याद्यावाडि- तमातृः साङ्गाः सपरिवाराः सायुधाः सशक्तिकाः एभिन्याधुपचारैः वः अहं पूजयामि ॥ वसो रासहितप्तगणेशगौर्यायावाहितमातृभ्यः साङ्गाभ्यः सपरिवाराभ्यः सायुधाभ्यः सशक्तिकाभ्यः इमं सदीप- मापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ भोवसो रासहितसगणेशगौर्यायावाहित- मातरः इमं वलिं गृहीत मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरुत आयुःकर्यः क्षेमकर्यः शान्तिकर्यः पुष्टिकर्यः तुष्टिकर्यः निर्विघ्नकर्त्यः वरदाभवत। अनेन बलिदानेन वसो रासहितसगणेशगौर्यादिमातरः मीयन्ताम् ।। ३ वास्तोप्पतिवलिः-वास्तोष्पतइत्यस्य वसिष्ठऋषिः त्रिष्टुप्छन्दः वास्तोप्पतिर्देवता वास्तोप्पतिप्रीत्यर्ये बलिदाने विनियोगः ।। ॐवास्तोपतेप्रतिभानीयस्मान्स्वावेशोअनमीत्रोभवानः ॥ यत्त्वेमहेप्प- तितन्नोजुपस्वशन्नोभवद्विपदेशञ्चतुष्पदे ॥ शिख्यादिसहितवास्तोप्पति साङ्ग. सपरिवारं सायुधं सशक्तिकमेभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वामह ·(६७) पूजयामि ॥ शिख्यादिसहितवास्तोप्पतये साङ्गाय सपरिवाराय सायु- धाय सशक्तिकाय इमं सदीपमापभक्तबलिं समर्पयामि ॥ भोशिख्या- दिसहितवास्तोप्पते इमं घलिं गृहाण मम सकुटुम्बस्याभ्युदयं कुरु ।। आयुःकर्ता क्षेमफर्ता शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निधि कर्ता वरदो भव ॥ अनेन वलिदानेन शिख्यादिसहितवास्तोष्पतिः प्रीयताम् ।। ४ ग्रहबलि:--ग्रहाइत्यस्य बृहस्पतिऋषिः निच्यदार्ण्यनुष्टुप्छन्दः ग्रहा देवताः मूर्याद्यावाहितग्रहीत्यर्थे बलिदाने विनियोगः ।। अंग्रहांड ऊर्जाहुतयो व्यन्तोविष्ायमुतिम् ॥ तेषां विशिष्पियाणां वोहमिपुमू- जसमग्रभमुपयापहीतोसोन्द्रायत्त्वाजुष्टङ्गलाम्येप योनिरिन्द्रीय त्वाजुष्टतमम् ॥ ३॥ ब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहिताः आदित्याद्यावाहित- देवताः साङ्गा सपरिवाराःसायुधाःसशक्तिकाः एभिर्गन्धायुपचारैः वः अह पूजयामि । ब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहिताभ्यः आदित्याद्यावाहित- देवताभ्यः साङ्गाभ्यः सपरिवाराभ्यः सायुधाभ्यः सशक्तिकाभ्यः इमें सदीपमापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ भोब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहिताः आदित्याद्यावाहितदेवताः सागाः सपरिवाराः सायुधार सशक्तिकाः इमंबलिंगृहीतममसकुटुम्बस्याभ्युदयंकुरुत॥आयुःकर्यः क्षेमकर्यः शां- तिकर्यः पुष्टिकर्य तुष्टिकर्यः निर्विघ्नकर्व्यः वरदाः भवत । अनेनवाल- दानेनब्रह्मादिसर्वतोभद्रदेवतासहितादित्याद्यावाहितदेवताः पीयन्ताम् ।। ५ रुद्रवलिः-रुद्रपीठस्याग्रे अर्कपत्रे वैणवपाने या 'घृतोदनवाल निधाय इमारुद्रायत्यस्यकुत्सऋषिः आपीजगतीछन्दः रुद्रादेवतारुद्र- प्रीतयेबलिदानविनियोग ॥ मारुद्रायवर्सेकपदिनायरायप्रम- रामहेती? ॥ यथाशमसद्विपद॑चतुप्प्पविश्यम्पुष्टङ्गार्मेऽअस्मिन्नना.

·(६८) तुरम् ॥ll हरिहरात्मकद्वादशीलङ्गतोभदेवतापूर्वकपीग्देवतास- हितं महारुई साईं सपरिवारं सायुधं सशक्तिकमभिर्गन्धाधुपचारैस्त्वा- मई पूजयामि ॥ हरिहरात्मकद्वादशलिहतोभद्रदेवतापूर्वकपीउदेवता. सहिताय महारुद्राय साझाय सपरिवाराय सायगाय सशक्तिकाय इभ सदीपघृतौदनवलिंसमर्पयामि ॥ भोहरिहरात्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रदेव तापूर्वकपीठदेवतासहितमहारुद्र साग सपरिवार सायुप सशक्तिक इम बलिंगृहाणममसरुटुम्बस्याभ्युदयंकुरु ।। आयकर्वाक्षमाशान्तिकर्ता पुष्टिकर्तातुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता वरदो भव ॥ अनेनालिदानेनहरिहरा स्मकद्वादशलिङ्गतोभद्रदेवतापूर्वकपीठदेवतासहितमहारुद्रः पीयताम् ॥ ६ योगिनीदेववापरि:-पोगयोगइत्यस्यशुनाशेपमापिः गायनी छन्दः लिङ्गोक्ता देवता योगिनीदेवतामीत्यर्थे बलिदाने विनियोगः ॥ ॐ योगेयोगतुवस्तर वाजेवाजे हवामहे ।। सखायुऽइन्दमूतये ॥१६॥ महा कालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहितगजाननाद्यावाहितचतुः पष्टियोगिन्यः साङ्गाः सपरिवाराः सायुधाः सशक्तिकाः एभिर्गन्धायुपचारैः वः अहं पूजयामि ॥ महाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीसहितगजाननाया- वाहितचतुःपष्टियोगिनीभ्यः साङ्गाभ्यः सपरिवाराभ्यः सायुवाभ्यः सशक्तिकाभ्यः इम सदीपमापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ भो महाकाली महालक्ष्मीमहासरस्ववीसहितचतुःपाष्टियोगिन्यः इमंवलिंगृहीत ममस कुटुम्बस्याभ्युदयंकरुत आयुकपः क्षेमकर्यः शान्तिक र्यः पुष्टिकर्षः तुष्टिकर्यः निर्विधकर्यः वरदाः भवत। अनेनबलिदानेनमहाकालीमहा- लक्ष्मीमहासरस्वतीसहितगजाननाद्यावाहितचतुःपष्टियोगिन्यःमीयन्ताम्।।

·७ क्षेत्रपालपीठदेववलि:-नमोस्तुसभ्य इत्यस्य प्रजापति नापः अनुष्टुप्छन्दःसा देवता क्षेत्रपालपीठदेवप्रीत्यर्थे बलिदाने विनियोगः।। अनमोस्तुसुप्फेभ्यो ये के च पृथिवीमनु॥ वेऽअन्तरिक्ष वेदिवितेभ्य- सुभ्योन-।। क्षेत्रपालपीठदेवान्साङ्गानसपरिवारान्सायुधान् सशक्तिकानएभिर्गन्धाधुपचारे कः अहपूजयामि ॥ क्षेत्रपालपीठदेवेभ्यः साङ्गेभ्यः सपरिवारेभ्यः सायुधेभ्यः सशक्तिकेभ्यः इमं सदीपमाप- भक्तवलिं समर्पयामि ॥ भो क्षेत्रपालपीठदेवाः इमं वलिं गृहीत मम स कुटुम्बस्याभ्युदयंकुरुता। आयुःकर्तारः क्षेमकर्ता शान्तिर्तारः पुष्टिकर्तारः तुष्टिकर्तारनिक० वरदाः भवत । अनेनव० क्षेत्रपालपीठदेवाःपी० ॥ ८ क्षेत्रपालमहाबलि:-मण्डपा बहिः वंशपात्रे सदीपमापभक्तदध्यो- दनताम्बूलदक्षिणाकूष्माण्डोदककुम्भयुतंवलि संस्थाप्य हरिद्राकुडम- सिन्दूरपताकायुतं कृत्वा हस्तेजलमादाय अद्यपू० मारब्यस्यमहारुद्रा- ख्यस्य कर्मणः साङ्गतासिद्धयर्थ क्षेत्रपालाय पूजनपूर्वकं बलिदान करिष्ये ॥ वलिदानपाने पूगीफले क्षेत्रपालमावाहपेत् ॥ नहिस्सश- मित्यस्यविश्वामित्र प्रापिः निष्टुप्छन्दः क्षेत्रपालोदेवता क्षेत्रपालपूजने बलिदाने च विनियोगः ॥ ॐनहिस्पशमविदन्नुल्यमुस्मावधानुरात्पुरs एतारमुग्ने? ॥ एमनमवृषन्नमृताऽ अमत्य विश्वानुरकैत्रनित्याय देवाः ॥ॐ॥ ॐभूर्भुवः स्त्र क्षेत्रपालाय नमः सतपालमावाहयामि स्थापयामि ।। क्षेत्रपालाय नमः इत्यनेन पोडशोपचारः पञ्चोपचारी सम्पूज्य भार्थयेत् ॐनमामि क्षेत्रपाल वो भूतमेतगणाधिप । पूजा (हेमाद्रि -सोदकुम्भ सकूष्माण्ड क्षेत्रपालगलि हात् । चतुर्वतिसमायुक्त दीप तन निघापयत् ॥

·(७०) वलिं गृहाणेमंसौम्योभवतुसर्वदा ॥ आयुरारोग्यम्मेदेहिनिर्विघ्नंकुरुसर्व- दा । माविघ्नमास्तुमेपापंमासन्तुपरिपन्थिनः ॥ सौम्याभवन्तुतृप्ताश्वभूत- मेताः सुखावहाः॥ ययययक्षरूपं दशदिशिवदनं भूमिकम्पायमानं संसं संहारमृति शिरमुकुटजटाशेखरं चन्द्रबिम्बम् । दंदंदैदीर्घकेशं विकृतनख- मुई गोरखापाल पंपिंपापनाशं प्रणतपशुपति भैरवं क्षेत्रपालम् ।। नमोक्षेत्रपाल चितुरङ्गवाहन सर्वभूतप्रेतपिशाचशाकिनीडाकिनी कूष्माण्डगणवेतालादिपरिवृत दथ्योदननिय सकलशक्तिसहित इमां पूजा गृहाणाअनया पूजया क्षेत्रपाल:पी०॥क्षेत्रपालायसाङ्गायसपरियाराय- वर्वरफेशाय भूतमेवपिशाचशाकिनीडाकिनीकूष्माण्डगणवेतालादियुताय सायुधायसशक्तिकायसवाहनाय इमंसदीपमापभक्तवलिं समर्पयामि ॥ भोपालसर्वतोदिरिक्षवलिंभक्षममसकुटुम्बस्याभ्युदयंकुरु आय:कर्ता क्षेमा शान्तिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता निर्विघ्नकर्ता वरदो भव ।। अनेन बलिदानेन क्षेतपालः प्रीयताम् ।। पश्चादनवेक्षमाणेन दुर्ब्राह्मणेन रेणवावलिंनीत्वाचतुष्पयस्यापयेत् ॥ यजमानस्तस्यपृष्ठतोदारपर्यन्तं गत्वा जलं क्षिपेत्-हिङ्कारायेत्यादीनां मस्कण्वऋषिः देवीविष्टप्दै- वीपहिर्दैवीजगवीछन्दांसिलिङ्गोक्तादेवताजलक्षेपणेविनियोगः । ॐ हिडनरायुस्वाहाहिकंन्ताय स्वाहा क्रन्द॑त॒स्वाहा वऋन्दायस्वाहामोर्यते स्वाही प्रमोथायुस्वाहा गन्यायस्वाहा घातायुस्वाहा निर्विष्टायुस्वाहोपं- विष्टायस्वाहा सन्दितायस्वाहा बल्गस्वाहा सीनायुस्वाहा शानायु- स्वाहा स्वपंतुम्बाहा जाग्रतेस्वाहा कूर्जतेस्वाहा युद्धायस्वाहां विजृ. म्भमाणायस्वाहा विवृत्तायस्वाहा सहानायुस्वाहोपस्थितायुस्वाहा- यनायुस्वाहामायणायस्वाहा ॥श पाणिपादप्रक्षाल्यआचामेत् ।।

·(७१) पूर्णाहुतिहोम :-तत्र उपकल्पनीयानि-आज्यस्थाली होमाव- शिष्टादाज्यादन्यदाज्यं वैकडून्तीसुन खादिरःसुवःसम्मार्गकुशाः पवित्र नारिकेलफलं ताम्बूलवीटकं पूगीफलं पट्टवस्त्रखण्डं रक्तसूत्रं पुष्पाणि पुष्पमाला च इत्युपकल्प्य हस्ते जलमादाय अद्यपू० कृतस्य महारुद्रस्य सम्पूर्णतासिद्ध्यर्थं वसो रासमन्वितं पूर्णाहुतिहोमं करिष्ये ।। आज्यं निरुप्यानावधिश्रित्य सुवं त्रुचं च प्रतप्य सम्मार्गकुशैः सम्मृज्य प्रणीतोदकेनाभ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य अग्नेः पश्चिमतो याम्यायां निध्यात् ।। आज्यमुद्रास्य पवित्राभ्यामुत्यूय अवेक्ष्य अपद्रव्यं निरस्य सुवेण चतुर्वारमाज्यं सुचि गृहीत्वा शिष्टाचारात्तस्या सपूगीफलं ताम्बूल- वीटकं निघाय तदुपरि रक्तवस्त्रवेष्टितं रक्तसूत्रबद्धं पुष्पमालापरिवेष्टितं सिन्दूरादिभिश्चर्चितं नारिकेलफलं निधाय अधोमुखवच्छन्ना तां सुचमादाय वामस्तनान्तमानीय यजमानान्वारब्धः आचार्यः आसीन एव पूर्णाहुतिं जुहुयात् ।। १ प्रयोगदर्पण रेणु कालस्मृत्वाऽस्यरुद्रस्यहोमस्यपरिपूर्तय । पूर्णाहुर्तिकरिष्येऽ हवसोारासमन्विताम् ॥ अन्यदाज्यसमानीयाधिश्रितेस्रुसवावुभौ। ती प्रतप्य च सम्मार्गकुशै सम्ज्यसिञ्चयेत् ॥ पुन प्रतप्य याम्याया निदध्यात्सुनुवौ च तो। आज्यमुद्दास्यचोत्पूयावेक्ष्यापद्रव्यनिष्कृति ॥ चतुर्गृहीतमाज्य तद गृहीत्वा सुचि मध्यत । वस्त्रताम्बूलपूगादिफलपुष्पसमन्विताम् ॥ अघोमुखम्रवच्छन्नागन्धमाल्याय लकृताम् । पूर्वदक्षिणहस्तेनपश्चादामेनपाणिना।। गृहीत्वाऽथस्रुचकर्ताशवसन्निभमुद्र या। वामस्तनान्तमानीयनाभिमूलासुचतत ॥ अग्रमध्यममध्यस्थमलमध्यममध्यत ।। पाणिद्वयेन होतव्य पाणिरेको निरर्थक ॥ सततमाज्यधारा तो पूर्णाहुतिमथाचरेत् । समुद्राभिसूक्तेनपुनस्त्वेत्यनयाऽया। सप्ततेअम इति वामूनन्दिवमन्त्रत । पूर्णा दीतिमन्त्रणपूर्णाहुतिमयाचरेत् ॥२॥ रुद्रकल्पद्रुमहोमपरिच्छेदे-केचितिष्ठनपूर्णा- ·(७२) सं०-समुद्रादूमिरित्येकादशर्चस्यवामदेव पिः विष्टुप्छन्दः यज्ञपुरुषोदेवतापुनस्त्वेत्यस्यप्रजापतिक्रपिः त्रिष्टुप्छन्दः अग्निर्देवता सप्तत अग्नइत्यस्यसप्तऋपयः त्रिष्टुप्उन्दः अग्निर्देवनामूोनमित्यस्य भरद्वाजऋषिः निष्टाछन्दः अनिर्देवतापूर्णाद/त्यस्य और्णवाभऋषिः अनुष्टुप्छन्दः शतनतुदेवतासर्वेषांपूर्णाहुतिहोमविनियोगः । *समुद्रादू- मिर्मधुमॉरऽउदारदुपाशुनासमंमृतत्त्वमनिट् ॥ घृतस्य नाम गुह्य यदस्ति जिता देवानामुमृतस्यु नामिना वपन्नामुमनबामावस्या सिम्मन्युझे धारयामा नामिता उपद्रुह्माशृणवच्छुस्यमांनुश्चतु-शृङ्गोव- मीद्गीरऽएतत् ॥७॥ चुचारिशृङ्गात्रयोऽअस्युपादादेशासप्तहस्ता- सोऽअस्य ।। त्रिधा वृद्धो पुमो रोरवीतिमहोदेवोमत्यारऽआविषेश त्रिवाहितम्पणिभिंगुह्यमांनुङ्गविदेवासोंघृतमन्त्रविन्दन् ॥ हुतिमाचरन्तितानेमलम् ॥ परशुराममहारुद्रप्रयोग होमोऽनोद्विविध प्रोक्त श्रौतस्मा तश्चहोतृभिः । श्रोतोयजतिसज्ञोऽमौस्माताजुहोतिसज्ञक तिष्ठता हूयते यत्र याज्यया चानुवाक्यया। वषट्कारप्रदानेन स श्रोत परिकीर्तित ।। यत्र होत्रोपविष्टन स्वाहाकारण हूयते। स स्मात इति विज्ञेय पूर्णाहुत्यादि कर्मसु । केचिदुत्थाय कुर्वन्ति कात्यायनमत न तत्। तस्मादधयुणा कार्य पूर्णासीनेन सर्वदा । कल्पद्रुमे तथा खण्डदीक्षितमहारुद्रपद्धतौ तु न्यूचा एवं पूर्णाहुति । अन्येषा म न्त्राणामपिविकल्पनैवपूर्णाहुति' प्रोक्ता यथा--सप्ततेअन इति मन्त्रेण वा अन इद मग्नये सप्तवत इति त्यागः॥ मूर्धानन्दिवइत्यनेन वा अन इदमग्नयवैश्वानरायति त्याग । समुद्रामिरितम्यूचेन या पुनस्त्वेति वा पूर्णदत्यनयवाप्रयाणामिदममय इति त्याग । केचनविकल्प विहायसवैरपिमन्त्र पूर्णाहुतिहोमकुर्वन्तितदेतत्करण मन्त्राणा विकल्पानुगमात्समुच्चय च प्रमाणामावान् चिन्त्यमितिकल्पद्रुमकारा ॥

·(७३) इन्दु एकर मूम्युड एकजजान लेनादेफेस्बुधगा निीतक्षुट ॥१७॥ एताऽअन्तिहात्समुद्राच्छतजा रिपुणा नाचुचः ॥धृतस्यधाराs अभिचाकशीमि हिरण्ययौ तसो मध्यऽ आसाम् ॥१३॥ सुरम्यक् नंवन्तिसुरितोनघेनाऽ अन्त दामनसापूयमाना: ॥ एतेऽअर्पन्त्यूर्म- यौ घृतस्य मगा 5 इंच क्षिपुणोरीषमाणा ॥३७॥ सिन्धौरिव पाध्व- नेशूधनासोवातमामियहपतयन्तियुद्धा? ॥ घृतस्यधाराऽअरुपोना- जी काप्टा भिन्दन्नम्मिभिटपिश्चमान ॥१७॥ अभिमवन्त समने योपो हकल्ल्याण्णु-स्मयमानासोऽअग्निम् ॥ घृतस्य धारासमिधों नसन्तु ता जुपाणो यति जातवेदाट ॥ १६ ॥ कुंन्याइववहुतुमेतुवाऽ उऽ अज्यञ्जाना अभिचाकशीमि ।। पत्र सोम - सूयते यत्र यज्ञो पृतस्युधारोऽअमितत्पदन्ते ।।१६। अभ्यर्पत सुष्टातनिध्यमाजिमुस्म्मासु- भुद्रा द्रविणानि धत्त ॥ डुमव्युशन्नयतदे॒वताना तस्यधारामधुमत्पवन्ते ॥ १७ ॥ धामन्तु विश्वम्भुवनुमाधिश्रुित मुन्त? समुद्रे उद्यन्तरायुपि । अपामनी समिथेयऽआभूतस्तमश्याम मधुमन्तन्तऽ उम्मिम् ॥ १॥ पुनस्त्वादित्त्यारुद्रावसंवत्समिन्धताम्पुर्न ह्माणोधसुनीथयु? ॥ धृ. तेन त्वन्तन्वं बर्द्धयस्वसत्या?सन्तु यजमानस्य कामांर्ट ॥ ॥ सप्त तेऽअग्नेसमिध- सुप्ताजिह्वासप्तऽपय सप्तधाम प्रियानि ॥ सुप्त होत्राटसाप्त धात्वापजन्ति मप्त योनीराघृणस्व घृतेन स्वाहा ।।३॥ मुर्दानन्दियोऽअतिम्पयिष्यविश्वानुरमृतऽ आजातमुग्निम् ॥ कृषि सम्राजुपतिथिञ्जनानामासन्ना पात्रञ्जनयन्त दे॒वा? | पूर्णा देखि परापतु सुपूर्णा पुनराप्त ॥ स्नैव विक्रीणाबहाऽइपमूज शतक- तो स्वाहा ॥on त्यागः-इदमनये वैवानराय वसुरुद्रादित्येभ्यः शतक्रतवे सप्तवतेऽनये अद्भयश्च न मम॥ संस्रवप्रक्षेपः।। इतिपूर्णाहुतिः।।

·(७४) वसो राहोमः ॥ वढेरुपरि स्तम्भद्वयविधृतापौर्दुम्बरीमृज्वीम कोटरा बाहुपमाणामार्दा सुचं पूर्वाग्रो निधाय तदुपरि शृङ्खलावध- तेननिर्मलघृतपूरितेन ताम्रमृदादिकुम्भेनाधोयवमात्रछिद्रणाज्यमुश्च ताऽग्नेरुपरि वसो.रां पातयेत् ॥ तस्यां च घृतधारायां सुक्मणालिक- याऽग्नीपतत्यासत्यांचमकानेयादीनिसूक्तानिपठेत् ॥ हस्तेजलमादाय सप्ततइत्यारभ्यइममित्यन्तानांसप्तर्पयऋपयः धृतमित्यस्यगृत्समदन- पिसप्ततइत्यस्यनिष्टुप्छन्दः शुक्रज्योतिरित्यस्यउष्णिक्छन्दाईक्र १ प्रयोगदर्पणे औदुम्बरीमथा च ऋज्वी कोटरवर्जिताम् ॥ बाहुमाना मुच कृत्वा तत स्तम्भद्वयोपरि। घृतकुम्भवसोद्वारामग्नेरुपरिपातयेत् ॥२ सर्वानुक्रमसूत्र सप्तत आमेयीत्रिष्टुप्सप्तकपीणाम् ॥ शुक्रज्योति पण्मास्त्यआधाचतुर्थी चोष्णिद्वितीया तृतीया च गायत्रीपञ्चमी जगती पठीगायत्र्युष्णिग्वेन्द्र देवीमारुनमिमत्रयोदशर्च आग्नेयनेष्टुभोऽनुवाकोयज्ञस्तुतिघृतस्तुतिवावसोर्धाराभिवादिनी वा ॥ स०सूत्रे अ०१७ मन्त्र २७ तथा २८॥ प्रयोगदर्पण सप्ततेत्यनुवाक च मसेसूक्तान्विशेषतः।। चमकान्वसुधारोक्तान्वसो राहुती पठेत्। श्रावय सूक्तमामेय वैष्णवरौद्रमैन्दवम्।। महावैश्वानरचैव ज्येष्ठसाम च पाठयेत्। समास्त्वतिच ह्यानेय विष्णोर्नुपद्वैष्ण वम् ।। रुद्राध्यायेन वै रौद्र आप्यायस्वत्यचमैन्दवम्। वैश्वानरारयमारण्ये मोक्क पाठ प्रपाठके | महावैश्वानर सामदय चैव तु श्रावयेत् ॥ मूर्दानन्दिवइत्यस्यामृचिगीतहि ज्येष्ठकम् ॥ रेणुकारिकाया-मूनिन्दियमानय स्वादिष्ठया तथैन्दवम् ॥ काशि दीक्षितमहारुद्रे तु-ऐन्दव सोमोधेनुमिति पट् इति विकल्पानुगम ॥ महावधानर ज्येष्ठसामयोरमावे स्वशाखीयमानं पठेत् ॥ महविश्वानरस्थाने ॐ श्वानुरोन ऊतयः ॥ ॥ ज्येष्ठ सामस्थाने-मानन्टियो० ॥ ४ पटेदिति देवमट्टकृत देवस्थापनपद्धती ॥ एतच्चोपलक्षण तेनान्यान्यप्यानेयादीनि यथाभ्यास पठेत् ।।

·(७५) तश्चेत्यनयोर्गायत्रीछन्दः ऋतजिच्चेत्यस्यउष्णिक्छन्दः ईदृक्षासइत्यस्य जगतीछन्दः स्वतवॉश्चत्यस्यस्वराङ्गायत्रीछन्दः इन्द्रमित्यस्यशकरी छन्दः इमंघृतमित्यनयोखिष्टुप्छन्दः सप्ततइत्यस्य अनिर्देवताशुक्रज्यो- तिरित्यारभ्यइन्द्रमित्यन्तानांसप्तानामरुतोदेवताः इमं घृतमित्यनयोर- निर्देवता बाजधपत्यादीनां वेट्वाहेत्यन्तानामेकाधिकचतुम्शतसंख्या- कानांवसोारामन्त्राणदेिवाऋपयः वाजश्चमइत्यादीनांचतुरक्षराणांदैवी- बृहती छन्दः शश्चमइत्यादीनांब्यक्षराणदिव्यनुष्टुप्छन्दः प्रयतिश्चम- इत्येवंपञ्चाक्षराणादैवीपतिःआधिपत्यश्चमइत्यादीना पडक्षराणांदैवी- त्रिष्टुप् छन्दः यजुर्गायत्रीवाछन्दः हारियोजनश्चमइत्यादीनां सप्ताक्षराणां देवीजगतीयजुरुष्णिमाआयुर्घशेनकल्पतामित्यादीनामष्टाक्षराणांयजुर- नुष्टुप् प्राजापत्या गायत्री वा भुवनस्यपतय इत्याठीनां नवाक्षराणां यजुर्वृहतीआसुरीजगतीवामुग्यायवैनाशिनायेत्यादीनांदशाक्षराणांयजु:- पक्तिः आसुरीत्रिष्टुब्बाविनशनआन्त्यायेत्यादीनामेकादशाक्षराणां यजुनिष्टुप्आसुरीपतिर्वाअङ्गलयः शकरयोदिशश्चम इत्येपाटादशा- क्षराणायजुर्जगतीसामगायत्रीवाभाजापत्योष्णिग्याआसुरीवृहतीवासपा- मग्निर्देवतासमास्त्वेत्याग्नेयसूक्तस्याग्निपिः त्रिष्टुप्छन्दः आग्निर्देवता विष्णोर्नुकमितिचतुर्णामौतथ्योदीर्घतमामपिः बिष्टुप्उन्दः विष्णुर्देवता इदविष्णुरित्यस्यमेधातिथिईपिः गायत्री छन्दः विष्णुर्दैवताचीणिपदे- त्यस्य याज्ञवल्क्यसपि गायत्री छन्दः विष्णुर्देवतानमस्तइत्यध्यायस्य परमेष्ठीमापिः प्रथमागायत्रीतिस्रोऽनुष्टुभस्तितः पङ्क्तयः सप्तानुष्टुभो द्वेजगन्यावन्तयोः कुत्सोपि एकोरुद्रः सर्वासौदेवतानमोहिरण्यवाहवइ- त्यादीनिद्रापेइत्यतःप्राक्तनानिसर्वाणियजूंपि नमोहिरण्यराइवइत्यादीनां

·(७६)
श्वपतिभ्यश्वबोनपइत्यन्तानाहिरण्यवाहादयोमन्त्रवर्णावगता उभयतो-
नमस्काराबहवोरुद्रादेवताः नमोभवायचरुद्रायचेत्यादीनामखिदतेचेत्य-
न्तानाम भवादयोमन्त्रलिङ्गावगताअन्यतरतोनमस्काराबहवोरुद्रादेवताः
नमइपुकृद्भयोधनुष्कृद्भयश्ववो नमइत्यस्ययजुपः उभयतो नमस्कारा
बहवोरुद्रादेवताः नमोहिरण्यवाहवइत्यादयोदन्दिनोरुद्राः नमःसभा-
भ्यइत्यादयोजाताख्या रुद्रा नमोवः किरिकैभ्यइत्यमिवायू सूर्यहृदय-
भूतव्याहृतीनाम् अन्यतरतोनमस्काराबहवोरदादेवताः द्रापइत्यस्या-
परिष्टाबृहतीछन्दः इमारुद्रायेत्यस्याःकुत्सऋषिः जगतीछन्दः याते.
रुद्रेत्पस्यानुष्टुप्छन्दापरिनोरुद्रमीढुष्टमतिद्वयोत्रिष्टुप्छन्दः विकिरिद्रसह-
साणीतिद्वयोरनुष्टुप्छन्दः सप्तानामेको रुद्रो देवता असङ्खचातत्यादी-
नांदशानामनुष्टुप्छन्दः वहवोरुद्रादेवताःनमोस्तुरुद्रेभ्यइत्यादीनांत्रयाणां
यजुपांधतिच्छन्दः बहवोरुद्रादेवता आप्यायस्वोतीतमणांगौतमऋापिः
आद्यायागायत्रीछन्दः द्वितीयायाखिष्टुप्छन्दः तृतीयायाप्णिक्छन्दः
सोमोदेवतामहविश्वानरसाम्नांवैश्वानरऋपिःपथ्यावृहतीछन्दः वैश्वानरो-
देवताज्यष्ठसानोभरद्वाजऋपिः त्रिष्टुप्छन्दः वैश्वानरोदेवतासर्वेपावसो-
छुराहोमे विनियोगः-सप्ततेऽअग्नेममिघ: सुप्ताजिद्धा? सुप्तऽन-
पंयाँसप्त धाम प्रियाणि ।। सप्तहोत्रा सप्त धात्वायनान्तसमबोनी-
रामणस्व घृतेन स्वाहा ॥ ॥ शुक्रज्योतिश्च चित्रज्योतेश्च सत्य-
ज्ज्योतिश्च ज्योतिष्म ॥ शुक्रश्चऽऋतुपाश्चात्य हार्ट ॥७॥
ईटांच्या मुद्दङ्घ प्रतिसङ्न । मिनश्च सम्थितष्च सर्भराट ॥४॥

·(७७) अतच सुत्यर्थ ध्रुवश्च धुरुणश्चाधुर्ता च विधुर्ती च विधाय? ॥२॥ कुतजिचं सत्युजिच्च सेनुजिचसुपेणश्च॥ अन्तिमिनश्चरेड अमित्रश्च गुण? ॥ते। ईदृक्षासऽ एतादृक्षासऽ ऊपुर्ण - सुदृक्षासह प्रतिसह- क्षासुऽ एतन । मितासंश्च सम्भितासोनाऽअवसभरसोमरुतोयुज्ञेऽअ- स्मिन् ॥ला स्वतवाँश्च प्रघासी च सान्तपुनश्च गृहमेधी च ॥ क्रीडी चे शाकी चोजेपी ॥७॥ इन्द्रुन्दैवीविंशों मुरुतोनुवमानोभकुन्य- येन्दुन्दैवीविंशों मुरुतोनुवर्मानोभवन् ॥ एवमिमं यनेमानन्दैवीच विशोमानुपीश्चानुवानो भवन्तु ॥ ॥ इमस्तनुमूर्जस्वन्तन्धया- पाम्पपीनमग्ने सरिरस्यु मध्ये ॥ उत्सअपस्बु मधुमन्तमन्त्समुद्रिय सदनुमाविंशस्व ।।जा घृतम्भिमिक्षे घृतमस्य योनि ते श्रुितो घृत- सम्बस्यु धाम । अनुबुधमाधहमादयस्नुस्वाहाकृतषभवक्षिहुच्यम् । चमकानुवाकाॐवाजश्वमे०२ णश्चमे०३ ओजश्चमे०४ज्यैष्ठयश्चम ०५सुत्यञ्चमे०६अतञ्चमे०७ युन्ताचमे०८ शश्चमे ०९ऊपमे०१०र- यिश्चमे०११ छित्तञ्चमे०१२वीहयश्चमे०१३ अश्माचमे०१४ अग्निश्चमुs आपश्चमे ०१५ वसुचमे ०१६ अग्निश्चमुऽइन्द्रश्चमे ०१७ मित्रश्चंमुऽइन्द्र- चमे० १८ पृथिवीचमुऽइन्द्रश्वमे० १९ अशुश्चमे० २० आग्रयुगश्च- मे० २१सूचश्चमे० २२ अग्निश्चमे० २३ तश्चमऽमृतश्च ० २४ एकाचमे० २५ चतस्रश्चमे० २६ व्यविश्वमे० २७ पुष्ठवाट्चमे० २८ बाजायुस्वाहा० २९ आयुष्यशेनकल्प्प मुजाऽभूम घेट्स्वाहा ॥ अनिसूक्तम् -- असमास्त्वाग्न ऋतबोधयन्तुसंवत्सराऽपयोयानि सत्या ॥ सन्दुिव्ये दीदिहिरोचनेमविश्वाऽआभाहिदिशुश्वतंत्र ॥

·(७८) सञ्चद्धयस्वनिष्पचंबोधयैनमुञ्चतिष्ठमहुतेसौभंगाय ॥ मार्चरिपदुप- सत्तातेऽअनेबृह्माणस्तेयशस-सन्तुमान्ये ॥३॥ त्वाममेवृणतेवागुणा इमोशुवोऽअग्नेसंवरणेभवानहूँ ॥ सपत्रनहानोऽअभिमातिनिञ्चस्वेगये- जागृह्यप्पयुच्छन् ।३। हुदैवारोऽअधिधारयारयिम्मात्वानिन्पूर्वचि- तोनिकारिण-। क्षत्रमग्ने सुयर्ममस्तु तुब्भ्यमुपसत्तावर्द्धतान्तेऽअनिष्ट- तह ।। त्रेणाग्ने स्वायु:सहभस्व मित्रेणांग्मे मिश्रधेय वतस्त्र ।। सजातानाम्मद्धयमुस्त्याऽएंधि राज्ञामग्ने बिहळ्योदीदिहीह ॥५॥ अतिनिहोऽअतिलिपोत्यचित्तिमत्यरातिमग्ने । विश्वाह्यग्नेदुरितासहु- स्वाथासम्मभ्य सहवीं रायिन्दाह ।। ॥ अनाघाप्यो जातवेदात अनिष्टतोखिराडेग्नेक्षत्रभृद्दीदिहीह ॥ विश्वाऽआशापमुञ्चन्मानुषी- भिय?शिवभिरयपरिपाहिनोवृधे ॥ ३७॥ वृहस्पतेसवितधियन सा शितश्चित्सन्तुरास शिंशाधि ।। पर्दयैनम्महतसौभगाय विश्वाएनम- प विष्णुमूक्तम्-विष्णोर्नुके बोर्याणि पोचं यपास्थिवानि चिमुमे रजासि ! योऽ अस्कभायदुत्तरः सघस्त्यै धिचनमाणस्खे- घोरुगायो विष्णवे त्वा ॥६॥ दिवो वा विष्ण्णांडत वांऽ पृधि- व्यामुहोवा विष्णऽरोरन्तरिक्षात् ॥ उमाहिहस्ताव सुनापुणस्वाप्प यच्छु दक्षिणादोतसुध्याहिप्पणवे वा ॥६॥ मतद्विष्णुस्तरतेतीपेण मृगोनभीम? कुचरोगिरिष्ठा? ॥ यस्योरुपु त्रिषधिक्रमणेष्वधिनियन्ति- भुवनानि विधा ॥ ३६॥ विष्णों रराटमसि बिष्णोहनपर्ने त्यो ·(७९) विष्णोर्टस्यूरसिविष्णोदवोसि ॥ Qण्णुवर्मसि विष्णवे त्वा ॥३॥ हुदविष्णुछिचक्रमेधानिदधेपुदम् ।। समूढमस्यपा/सुरेस्वाहा ॥५॥ त्रीण' पुदा विक्रमे विष्णुगोपाड अभ्यटं । अतोधमाणि धारयन् ।। १ ॐनमस्तेरुद्र० २ यातेरुद्राशिवा० ३ यामिषु- गिरिशन्तु० ४ शिवेनुवचसा० ५अद्धय॑वोचदधिवक्ता० ६असौयस्ता- म्त्रो० ७असौयोसपातु० ८नमोस्तुनी० ९प्रमुञ्चधन्व० १०विज्यु- चर्नु० ११ याते तिमी० १२ परितधन्वनो० १३ अबुतत्य. १४ नमस्तुआ. १५ मानोंमुहान्तं० १६ मार्नस्तोके० १७ नमो हिरण्यवाहवे० १८ नोवलुशायं० १९ नमोरोहिताय० २० नभ- कृत्स्नायता० २१ नमोबचते० २२ नमऽउष्ण्णीपिणे०२३ नमाविमू- जद्यो० २४ नम-सभाम्भ्य- २५ नोगुणेभ्यों० २६ नमुहंसे- 'नाभ्यह२७ नमुस्ताभ्यो० २८ नमुश्वभ्य८० २९ नम-क- पुर्दिने० ३० नर्मोहुस्वार्य० ३१ नमऽआशर्वे० ३२ नमोज्येष्ठाय० ३३ नमुटसोभ्याय० ३४ नमोवन्याय० ३५ नोविलिमने० ३६ नौधष्ण्णवे. ३७ नमुटसुत्पीय० ३८ नमुटकूप्याय० ३९ नमोबा. त्यायः ४० नर्म-शुगवे० ४१ नम-शम्भवायं० ४२ नमुपा - य० ४३ नम-सिकुत्त्याय० ४४ नमोज्याय० ४५ नमदंशुष्क्या- य०४६ नम पुर्णायं० ४७द्रापेऽअन्धसस्पनु० ४८ इमारदाय० ४९ यातेरुद्रशियातुनू?० ५० परिनीरुद्रस्यं० ५१ मोडष्टम० ५२ वि- किरिद्रु० ५३ सुहस्राणि ५४ असनयाता० ५५ अस्म्मिम० ५६ ·(८०) नीलग्रीवा शितिकण्ठादिव० ५७ नीलग्रीवा शितिकण्ठोट शर्वा० ५८यवृक्षेपुं० ५९ वेभूताना० ६० वेषयाम्पथि० ६१ येतीत्यानि०६२ येनेपु० ६३ य एतावन्तशु०६४नयोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि०६५ नौ म्तु रुद्रभ्योयेन्तरिक्षु०६६ नमोस्तुण्द्रेभ्योयपृथिव्यां पाञ्जम्भेदध्म। इन्दुमूक्तम्- आप्यायस्वप्समैतुते विश्वत- सोमवृष्ण्यम् ॥ भवा- चाजस्यसङ्गय ॥३॥ सन्तृपया सिसमुयन्तुब्बाजासंवृष्ण्याप- भिमातिपाह-॥ आप्पार्यमानोंड अमृताय सोम दिवि श्रास्युत्त- मानि धिप्प ॥३१॥ आप्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिर शुभ-।। भना नः सपथस्तमु सखां वृषे ॥1॥ महावैश्वानरसाम-हाउ । हाउ । हाउ। ओहा | ओहा । ओहायि । वयोहोयि । वयोहोयि । वयोहोयि । पयोहोयि । पयोहोयि। पोहोयि । चक्षुहोयि । चक्षुहोये । चक्षुहोयि । श्रोन होये । श्रोत्र होयि । श्रोत्रोये । आयु)यि । आयुहोयि । आयुहोयि । तपोहोयि । तपोहोयि । तपोहोयि | अचाहोयि । वर्बोहोयि । वर्षोहोयि । तेजोहोयि । तेजोहोयि । तेजोहोयि । सुवापि । सुवडोपि । सुवदोषि । ज्योतिौथि । ज्यातिहायि । ज्योतिहायि । र २२ सर २२१ रस बरर २र१ २र१ २र१ २र१ २र१ २ २ ૨ १ २२ १ र १ २१ २२ १ २२ ५ १२, २२५ २२१ २र१ २र१ २ १ २४ २ २२ राशनोधाराना 23 श.. पनोवनो- ·(८१) ररर २ १ ३र२र अर ३र २२१ २र २र । २२ २२१ २२१ विदथाजातवेदा २३ सायि । वैश्वानरायमतिनन्यसेशु २३ चीः । सोमइचपवतेचारुरमा २३ । याशय ! हाउ । हाउ । हाउ । ओहा । ओहा । ओहायि । वयोहोयि । वयोहोयि । वयोहोयि । पयोहोयि । पोहोपि । पयोहोयि । चक्षुहोयि । चक्षुहोपि । चक्षुहोयि । श्रोत्र - होयि । श्रावट होयि । होयि । आयुर्दोयि । आयुहोयि । आयुहायि । तपोहोयि । तपोहोयि । तपोहोयि । वोहोयि । पोहोयि। बोहोयि । तेजोहोयि । तेजोहोयि । तेजोहोयि । सुवोयि । सुवहोय। सुवहौयि । ज्योतिहोंयि । ज्योतिहायि । ज्योतिहों । वा २३४ आहोवा । ए । अग्निःसमुद्रमाक्षयत् ए । अनिर्मूभिवदिवः। ए। आयु अस्मभ्यवाधावभ्या २३४५ः ॥ १ ॥ औ३१म् । ओ३१म् । ओ३१म् । आयुः । आयुः । आयुः । ज्योतिः । ज्योतिः । ज्योतिः । ज्योतोवा । ज्योतोवा । ज्योतीवा । ज्योतीवा हायि । ज्योतीवा हायि । ज्योतीवा३हाउ । वा । इहस्व- वैश्वानरायपदिशा ज्योतिहत् । इन्दुरिटासत्य । सत्यं । सत्य । सत्यौवा । सत्योवा । सत्योवा । सत्योवाहायि । सत्योवाहायि । सत्योचा३हार । वा । इहस्ववैश्वानरायप्रदिशोज्योतिर्वहन् । कायमानो र ३१र२ २र १ र३ २ २२१ २२१ २र१ २र.. रर २२.१रर २ ररर सर ३ २१ १र१२१२२ २ र र २ र २ "र र २१२२. २.१ ६ ·(८२) २ २१२२ २ २र२ २१र२ २र२ २ र २ १र २ २ २ २र२ २ १र२ २ र २१२२ ११. २ रर २१र१र२ वनातुवाम् । तुवाम् । तुवाम् । तुवोवा । तुवोवा । तुवोवा । तुवोवा- हायि । तुबोवाहायि । तुवोवाहायि । तुवोपा ३ हाउ | वा । २, २२ इहस्वर्वैश्वानरायपदिशोज्योतिर्वृहत् । द्यौर्भूतपृथिवी । पृथिवी । पृथिवी । पृथिव्योवा । पृथिव्योवा । पृथिव्यौवा । पृथिव्योवाहायि । पृथिव्योवाहायि । पृथिव्योवा ३ हाउ । चा । इहस्ववैश्वानराय- प्रदिशोज्योतिवृहत् । यस्मातृरजगन्नपाः । अपाः । अपाः। अपोवा । अपोवा । अपोवा । अपोवाहायि । अपोवाहायि । अपोवाइहाउ । वा । इहस्वर्वश्वानरायप्रदिशोज्योतिवृहत् । सहस्तेज आपः । आपः । आपः । आपोवा । आपोवा । आपोवा । आपोवाहायि । वादायि । आपोवाइहाउ । वा । इहस्ववैश्वानरायमदिशोज्योतिवृहत । नतत्तअग्नेमपनिवर्त नाम् । तनाम् । तनाम् । तनोवा । तनोवा । तनोवा । तनोवाहायि । तनोवाहायि । तनोचाइहाउ । वा । इहस्ववैश्वानरायपदिशोज्योतिहत् । उपादिशोज्योतिः । ज्योतिः। ज्योतिः । ज्योतीवा ! ज्योतीवा । ज्योतोया । ज्योतीवादायि । ज्योतीवाहायि । ज्योतोवाइहाउ । वा । इहस्ववैधानरायमदिशी- ज्योतिर्वृहत् । यद्रेसन्निहाभूवाः । भूवाः । भूवाः । भूवोवा । २रर २ परर आपो. २रर २ २र र २.रर..२, २१रर २ २१२२ २ २ ररर १र११ २१र र ·(८३) २१रर २१रर २१२र२ २१२२२ २१र२ ३ २ २२१ र" २१ २. र १ २. ३२रर २र१रर २ररर २२र३ २ररर २२ र २र र ३५ ₹३ २र३४२५ २२..र 3 भूवोवा । भूवोवा । भूवोवाहायि । भूवीवाहायि । भूवोवा३हाउ । वा । इहस्ववैश्वानरायप्रदिशोज्योतिहत । ओ३१म् । ओ३१म् । ओ३१म् । आयुः। आयुः। आयुः। ज्योतिः । ज्योतिः । ज्योतिः। ज्योतीवा । ज्योतोवा । ज्योतोवा । ज्योतोवाहायि । ज्योतोवा- हायि । ज्योतीवाश्हाउ । वा । धर्मोमरुद्भिर्भूवनेषुचक्रदत् । इड्डा २३४५ । आरण्यगानस्य पष्ठप्रपाठकस्य प्रथमार्दै साम ३ तथा ४ ॥ अथ ज्येष्ठसाम–हाउ । हाउ | हाउ | आज्यदोहम् । आज्य- दोहम् । आज्यदोहम् । मूर्द्धानन्दाय । वा३अर । तिपृथिव्याः । वश्वानराम् । ऋतआ । जातमग्निम् । कविसम्रा । जा ३ मति । यिंजनानाम् । आसन्नः पा । त्राचिन । यन्तदेवाः । हाउ । हाउ । हाउ । आध्यदोहम् । आज्यदोहम् । आज्यदोपहाउ | वा । ए। आज्यदोहम् । ए। आज्यदोहम् । ए । आज्यदोहा२३४५म् ॥१॥ हाउ । हाउ । हाउ । हुम् । चिदोहम् । चिदोहम् । चिदोहम् । मूर्द्धानन्दायि ॥ वा३अर । तिपृथिव्याः । वैश्वानराम् । ऋतआ । जातमनिम् । कवि सम्रा । जा३यति । थिंजनानाम् । आसन्नः पा । बा३खन । यन्तदेवाः । हाउ । हाउ । हाउ । हुम् । चिदोहम् । A १३४५ २ १ २३४५ १ २ र २२३ २२३४५ २२३४ र २र र श्र 38.1 २र श्र २ २ १२ रकर २ २३४५ २र४५ २१ २ . श्र. २ . २ ३४५ २२ २२ २ २ ·(४) २२ २र ४ ५ २रसर २२३४५ २. २ र. २ . श्र २२ २ चिदोहम् । चिदो३हाउ । वा३ । इ२३४५ ॥२॥ हाउ । हाउ ! हाउ । च्योहम् । च्योहम् । च्योहम् । मानन्दायि । वाइअर । ति- थिव्याः । वैश्वानराम् । ऋतआ । जातमग्निम् । कवि सम्रा । जा ३मति । थिंजनानाम् । आसन्नः पा । त्रा३जन । यन्तदेवाः । हाउ । हाउ । हाउ । च्योहम् । च्योहम् । च्यो३हाउ । वा ३ । ए३ । ऋतम् ।। आरण्यगानस्य प्रयमप्रपाठकस्य प्रथमार्दै साम . १६॥१७॥१८॥ अत्र अथातो वसो रांजुहोतीति ब्राह्मणमपि पठन्ति । अथातोवसो_रांजुहोति ॥ अपसर्वोऽग्निःसंस्कृतः सुऽएपोचव- सुस्तुस्मै देवाऽएताधाराम्भागृहँस्तुयैनममीणस्तदेतुस्मै वसवऽएता- न्धाराम्प्रागृह्णस्तुस्मादेनाम्बुसोरेत्याचक्षते तथैवास्माऽअयुमेतान्या. राम्मुगृह्णाति तुयैनं प्रीणाति ॥१॥ युवैताम्वसो(राजहोति । अभिपेकुऽावास्यैपऽएतद्वाऽएनन्देवाः सुकृत्युसँस्कृत्यार्थनमतैःका- मरुभ्यपिश्चन्नैतुयावसो रया तयवैनमयुमेतत्सर्वं कृत्स्नसँस्कृत्याय- नमेत कामैराभुपिञ्चत्यतया सोभरयाज्येन पश्चगृहीतेनौदुम्पर्या सुचातुस्योक्ताबन्धुः ।।२॥ वैश्वानरगुत्वा ॥ शिरोवैश्वानराशीणों- वाऽअन्नमद्यतेयोशीर्पतो वाऽअभिपिच्यमानोभिषिच्यते मारुतान्हुत्ला पाणावे मारुताः माणरुवाऽ अन्नमचतयोमाणेषु वाऽ अभिपिच्यु- मानोभिपिच्यते ॥ ३ ॥ तदाऽअरण्येनूच्येवाग्गाऽ ॥ अरण्ये नुच्योचाचो वाऽअन्नमधयोवाचा वाऽअभिपिच्यमानोभुषिच्यते ·तुदेतत्सर्वम्वुसुसर्वेशतेकामाः सैपावसुमयीधारा युथाक्षीरस्यवासर्पि- पोचुमारम्भार्यवेयमाज्याहुतिहूयतेतादेपा वसुमयीधारा तुस्मादेना- म्बुसोधोरेत्याचक्षते ॥ ४ ॥ सुऽ आह । इदुश्चमऽ इदुश्चमऽ इत्यनेन चत्वामीणाम्यनेनचानेन चत्वाभिषिञ्चम्यनेन चैत्येतदुयोऽइदुश्चमेदु- हीदुश्चम ऽइति सायुवैपाधाराग्निम्प्राप्नुयादुथैताणु प्रतिपर्धेत ॥५॥ एतद्वाऽएनन्देवा ॥ एतेनान्नेन प्रीत्वैत फामैरभिपुिच्यतयात्सो- द्धाराथनमतान्कामानयाचन्त तेभ्यऽइटः प्रीतोभुिपिक्त एतान्का- मान्ायच्छन्तुथैवैनमयुमेतृदेतेनान्नेन प्रीत्वतः कामैरभिषिच्यतुयावु- सोध्रयाथैनमेतान्कामान्याचते तस्माऽइष्टः प्रीतोभिषिक्त एतान्का- मान्मयच्छति द्वौद्वौकामौ संयुनत्युव्यवच्छेदाय अथान्योकसौसंयु- ज्यादेवंधोन कल्पतामिति ॥ ६ ॥ एतद्वै देवाऽ अब्रुवन् । केनेमा- न्कापान्मुतिग्रहीष्यामऽहत्यात्मनैचैत्यब्रुवन्यज्ञो वै देवानामात्मा यजुड उऽएवयनमानस्यसयदाह योनकल्पन्तामित्यात्मनामे कल्पन्तामित्ये वै तुदाह ॥७॥ द्वादशसु कल्पयति ॥ हादशमासाः संवत्सरः संवत्सरोग्निर्यावानमिर्यावत्यस्य मात्रातातिवनमेतदुरैन भीणात्युथो तावतवैनमेतदुन्नेनाभिपिश्चति चतुर्दशुसुकल्पयत्यष्टासु कल्पयतिदशु- सु कल्पयति त्रयोदशुसु फल्पयति ॥ ८॥ अथार्यान्द्राणि जुहोति ।। सर्वमेतद्युदर्धेन्द्राणि सुर्वेणुनमैतत्प्रीणात्ययो मुणैवैनमेतुदभिपिश्च ति ।। ९ ।। अय गृहाजुहोति ।। यज्ञो वै गृहायज्ञेनैवैनमेत्तदुन्नेन मीणा त्युयो योनवे नमेतदन्नाभिपिश्चति ॥ १०॥ अषैतान्यज्ञक्रतू - होति॥अग्निश्च मेघर्मुश्चमऽ इत्येतैरेवै न मे तुधज्ञातुभिः मीणात्ययाऽ एतैरेवैन मे तुद्यज्ञक्रतुभिरभिपिश्चति ॥११॥ अथायुज स्तोमा होति।।

·(८६) स हैषु यजुऽ उवाच नम्रताया वै विभेमीति का ते नग्नतत्यति एव मापुरिस्तृणीयुरितितुस्मादेतुदग्निमभितः पुरिस्तृणन्ति तृष्णाया वैवि- भेमीविकाते तृप्तिरितिब्राह्मणस्यैव तृप्तिमनुतृप्येयमिति तस्मात्सु - स्थिते यजे ब्राह्मणन्तुर्पयित वै ब्रूयाद्यनुमेवैतुत्तर्पयति ॥१२॥ यत्क- मात्यरीरिचं यद्वान्पूनमिहाकरम् ॥ अग्निष्टस्विष्टकृविवान्स्विष्ट:- सुहृतं करोतु स्वाहा ॥ १३ ॥ नात्र संसवप्रक्षेपः ॥ इदमग्नये वाजादि- भ्योऽग्नये विष्णवे रुद्राय सोमाय वैश्वानराय च न मम ॥ एवं वसो- राहोमं विधाय यजमानस्तस्मिन्नेवासा झुंचं प्रक्षिप्य रुद्रस्तुतिं कुर्यात् यथा-नमः सोमाय शान्ताय सगुणायादिहेतवे । निवेदयामि चात्मानं १ अत्र केचन रुद्रकलशसमीपे कुशे त्यागः इति वदन्त संखवप्रक्षेप कुर्वन्ति तन्निर्मूलम् ।। त्यागपठनरूपा क्रिया मिला तथा च संसवप्रक्षेपरूपा क्रिया मिना न तयोनित्यसम्बघ ।। २ इति तन्वेश त्याग ॥ ३ रुद्रकल्पद्रुमशास्त्रार्थपरिच्छेदे वसोर्धारा हुत्वा यजमान एव तस्मिन्नमो मुशासन करोति अत्र ता सुचमनुप्रास्यति यदवाय लिप्त नेतदहि मेरसदिति अवशात् ॥ महार्णवेऽपि-होमाते प्रासयेदनो मुच तामायलिसिकाम् ॥ कात्यायनसूत्रे पि-चसोदारा जुहोयौदुम्पर्या पञ्चगृहीत. सतत यनमानोरण्येनूच्येऽमिमाप्तवानश्चम इत्यष्टानुवाकेन हुन्वा सुसासनमिति ॥ संसको नाम पारसलमहुतशेष ॥ श्रद्धासू-सखवान् समवनीय-इत्यस्य व्याख्याने कर्कादिमाध्यकारे संसवनाम-पारसल्महुतशेष इत्युक्तमस्ति ॥ श्राद्ध संतवस्य शेषप्रतिपचि -न्युन्जीकरणम् || कात्यायनप्रौतसूत्रे तृतीयाध्याये दर्थपौर्णमासेष्टयाम्- सवान् जुहोति मसवभागास्थ प्रति ॥ श्रोते संसवस्य शेषप्रतिपचि -होम ।। रमाते तु भवगम् ॥ यहि हुँत्वा प्राभाति ।।

·त्वं गतिः परमेश्वर ॥ अनादिनिधनो रुद्रो गीयते श्रुतिभिः सदा । राजसेन स्वयं ब्रह्मा सात्त्विकेन स्वयं हरिः ॥ तामसेन स्वयं रुद्र- त्रितयं त्वयि संस्थितम् ॥ नमामि त्वां विरूपाक्ष नीलग्रीव नमो- स्तु ते । त्रिनेत्राय नमस्तुभ्यमुमादेहार्धधारिणे ॥ त्रिशूलधारिणे तुभ्यं भूतानां पतये नमः । पिनाकिने नमस्तुभ्यं नमो मीढुष्ट- माय च ॥ नमामि त्वां महाभूतपतये त्वां नमाम्यहम् । स्वयं भिक्षान्नभोक्ता च भक्तानां राज्यदायकः ॥ सूर्यरूपं समासाद्य देहिनां देहदायकः । यतीनां मुक्तिदस्त्वं च मुक्त्यर्थिनां च भुक्तिदः ।। यदृच्छया सर्वमिदं ततं मध्ये च पालितम् । अन्ते च विलयं नीतं शक्तिः कस्य भवाहते ॥ त्वं माता त्वं पिता त्वं हि त्वं वन्धुस्त्वं च मे सखा । त्वं विद्या द्रविणं त्वं च त्वं च सर्व मम प्रभो ॥ नमो विरिञ्चिविष्ण्वीशभेदेन परमात्मने । सर्गसंस्थिति- संहारच्यापिने परमात्मने ॥ कर्मन्यूनातिरिक्तं यज्जपहोमार्च- नादिकम् । कृतमज्ञानतो देव तन्मम क्षन्तुमर्हसि ॥ अपराध- सहस्राणि क्रियन्तेऽहर्निशं मया । दासोऽयमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वर ॥ अपराधसहस्राणां सहस्रमयुतं तथा । अर्युदश्चाप्य- संख्येयं करुणाब्धे क्षमस्व मे ॥ यं चापराधं कृतवानज्ञानात्पुरुपो- त्तम । भक्तस्य मम देवेश त्वं सर्व क्षन्तुमर्हसि ॥ अज्ञानादल्पशक्ति- वादालस्यायुएचेतसः । यन्यूनमातरिक्तं वा तत्सर्वं क्षन्तुमईसि ॥ विश्वेश्वर विरूपाक्ष विश्वरूप सदाशिव । शरणं भव भूतेश फरुणाकर शङ्कर ॥ हर शम्भो महादेव विश्वेशामरवल्लभ । शिवशङ्कर सर्वात्म- नीलग्रीव नमोस्तु ते ॥ मृत्युञ्जय महारुद्र सर्वेश शशिशेखर । चन्द्रचूड ·(८८) महादेव पार्वतीश नमोऽस्तु ते ॥ मृत्युञ्जयाय रुद्राय नीलकण्ठाय शम्भवे । अमृतेशाय शर्वाय महादेवाय ते नमः ।। रुद्रहोमो जपो वापि न्यूनो वाऽप्यधिकोऽपि वा । सम्पूर्णस्त्वत्प्रसादेन भूयाद्भूतिविभूषण इति स्तुत्वा ततोऽग्निमदक्षिणां कुर्यात्तत्रमन्त्र:- हेषु यजुऽउवाच नमुताया वै विभेमीति का ते नमतुत्पभित एव मा पुरिस्तुणीयुरिति तुस्मादेतदग्निमभुितः पुरिस्तृणन्ति तृष्णाया वै विभेमीति का तेतृप्तिरिति ब्राह्मणुस्यैव तृप्तिमनुतृप्येयमिति तुस्मात्सएस्थिवेयने ब्राह्मणन्तुर्पयित वै ब्रूयाधजमवैतृतर्पयति ॥ श० प्रा० काण्ड ? प्रपाठकब्राह्मण१मन्त्र ॥२८॥ इत्यग्निम्प्रदक्षिणीकृत्य अग्नेः पयाला- मुखो यजमान उपविश्य भस्म धारयेत्-ययाउँन्यायुपं जुमदमे - ललाटे । कुश्यपस्य व्यायुषं-ग्रीवायाम् । यदुवे' ध्यायुपम्-धातोः । तन्नोऽअस्तुभ्यायुपम्-हृदये ॥ ततः संसवमाशनं पवित्राभ्यां मार्जनम् अग्नी पवित्रपतिपत्तिः ब्रह्मणे पूर्णपात्रदान मणीतोदकेन सङ्कल्प:- कृतस्य कर्मणः साङ्गन्तासिद्धधर्य ब्रह्मन् इदं पूर्णपानं सदक्षिणाकं तुभ्यमहं सम्प्रददे । मविगृह्यताम्-पजमानो नदेव-ब्रह्मा प्रतिगृहामी- ति-अद्यौस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रतिगृहातु ॥ प्रणीताविमोकः मार्ज- नम्- -ॐआपः शिवा शिवतमाः शान्ताः शान्ततपास्तास्ते कृण्वन्तु भेष- जैम् ॥ श्रेयोदानम्-ब्रह्मादय ऋत्विजादयच आचार्यद्वारा श्रेयोदानं १ अनेन मन्त्रेण अभिप्रदक्षिणीकरण काशिदीक्षितमहारुद्रपद्धतावुक्तम् ।। २ अत्र होमस्दवान तर्पगमार्जने यत्र बपदशाशवी होमादिविहित तौर वे॥ ३ फल्सट्टमादिग्रन्येषु तु धरणक्रमा आचार्यादय स्व स्व श्रेयेदान क्युः इयुक्त सोकर्याय अत्र प्रयोगे आचार्यद्वारा भेयोदानमाहतमस्ति ॥ इदं श्रेय सम्पादन ·कुर्युः ॥ उददमुख आचार्यः प्राइमुखस्थितयजमानहस्ते श्रेयोदानं कुर्यात् तद्यथा-शिवा आपः सन्तु इति यजमानहस्ते उदकं दत्वा सौमनस्यमस्तु इति पुष्पाणि । अक्षतं चारिष्टं चास्तु-इति अक्षतांश्च दत्वा ततो दीर्घमायुः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु-इति पुनरुदकं दत्वा आचार्य:-हस्ते साक्षतसोदकपूगीफलं गृहीत्वा-भवन्नियोगेन मया अस्मिन् होमात्मकमहारुद्राख्ये कर्मणि यत्कृतं आचार्यत्वं तथा च एभिाह्मणैः सह यत्कृतं ब्रह्मत्वं गाणपत्यं सादस्यं तथा च यः. कृतो होमः तस्माद् आचार्यत्वात् ब्रह्मत्वात् गाणपत्यात सादस्याव होमात् यदुत्पन्नं श्रेयः तत्तुभ्यमहं सम्पददे प्रतिगृह्यताम् । प्रति- गृह्णामि ।। तेन श्रेयसा त्वं श्रेयस्वान्भव ।। भवामि इति यजमानो वदेत् ।। दक्षिणादानम्-सपत्नीको यजमानः अग्नेः पश्चिमतः उपविष्टः उद- मुखानाचार्यादीन् वरणपक्रमेपए कनिष्ठमध्यमोत्तमपक्षापा शक्त्यनु- निर्मूलत्वाद्यजमानप्रतारणमात्रमेव ऋत्विकर्तृककर्मण. फ्ल्स्य यजमाननिष्ठ वान् ।। केचित्तु पुत्रकृतवैतरणीदानजन्यभेयोदानवन्माघस्नानादिजन्यपुण्यदानवचेदमपि श्रेयो- दानमविरुद्धमित्याहुः ॥ इति कल्पदुमकारकतम् ॥ पण्डदीक्षितास्तु-श्रेयोदान निर्मूल- त्वाद्यजमानप्रतारणमात्रमिति केवन पदन्ति तदयुक्त विधिवास्यश्रवणात् ।। तदुक्त प्रयोगपारिजाते वामन -आचार्यप्रभृतिम्यश्च ग्रहार्चनफल ततः। समिदाज्यचरूणाच तिलहोमफलं तथा । तेम्पो जपफल तद्वद्गृझीयाजलपूर्वकम् । ततस्तेभ्यो यथाशक्ति दातम्या दक्षिणाः पृथक् । इत्युक्तत्वात् ।। परशुराममहाद्रपद्धतौ-ययोक्तविधिना यादृक् अस्मामिईवन कृतम् । तेन यानित पुण्यं सुपुण्येन हि पुण्यभाक् । भव स्ट्रप्रसादेन तत्पुण्य तव नो मम । इत्युक्त वात्-रुद्राद्धस्ते भेय सम्पाद्यते द्विजे ।

·सारिपक्षमाश्रित्य पूजापूर्विका दक्षिणां दद्यात् । हस्ते जल्मादाय- देशकाली स्मृत्वा मया आचरितस्य हवनात्मकमहारुद्रस्य साङ्गता- १ पाहाणाना तत पूजा कार्या शक्त्यनुसारत | असम्पूर्ण भवेचावद्यावद्विनो न पूजित ॥ पृजिते सति विप्रेऽस्मिन् सर्व सम्पूर्णता मजेत् ।। २ दश गा सवत्सा स्वर्णभूषिता घृपभैकादशा तदलामे एकां गा दद्यादित्याह भगवान् बौधायन || एतदसम्भवे तु-गवामभावे निष्क स्यात्तदर्घ पादमेव च ।। निष्कस्तु लोकशास्त्रयोरेकवाक्यतया चत्वारिंश भाषा तदर्द पिंशतिस्तदर्द्ध दश तदभावे रजतम् अशक्ती पादाभ्रमिति ॥ यत्तु द्वात्रिंशत्पणिका गाव. इत्युक्तम् तत्तु अत्यशक्त- विषयम् ॥ आचार्यदक्षिणार्द्धम् ऋत्विग्भ्यो देयम् । सर्वत्र ऋत्विग्दक्षिणापेक्षया आचार्याय बैगुण्यविधानात् ॥ परशुराममहारुद्रपद्धती-नानागोत्रेभ्य ऋत्विग्भ्यो नानाशर्मभ्य एव च । दास्येऽह दक्षिणास्ताभि प्रीयतामिण्देवता ॥ कर्मणा विहित यज्ञ दक्षिणामिस्तु दक्षयेत् । ताभिर्यश समृद्ध स्यात्तस्माद्देया च दक्षिणा ॥ ऋत्विजा दक्षिणामान प्रमाद्रुद्रेषु पञ्चसु ॥ सुवर्ण- कृष्णलव माषकर्षपलोमितम् । श्रेष्ठे निष्क्रय देय निष्कद्वय च मध्यमे । त्रिंश मा- पप्रमाण यत् स्वर्ण सन्निष्कमुच्यते ॥ कैश्चिषोडशमि प्रोक्तो यशसस्य तथा भवेत् । न हि न्यून प्रकर्तव्य काम्यकर्मविशेषत ।। न्यूने कृते कुत सिद्धि का सिद्धि काम्यकर्मण । यद्वा सोपस्करा गावो वृषभैकादशादश | एकैकस्मै प्रदातव्या हिरण्य वा पदान्वितम् । दयाभावेऽथ वैकका गावो देयाः सयासका । गोरमावे तु गोमूल्यमन्यदा यस्तु तत्समम् ॥ ब्रह्मणेऽध्वर्यवे देय तत्तद्विगुणक धनम् ऋत्विग्भ्यो द्वारपालेम्पो यथा श्रद्धा च भूयसी । एकादशगुणां कृत्वा महास्ट्रोक्तदचिणाम् । दद्यात्कर्मसमृद्धयर्थमतिदेति रुद्रकृत् । अनहीनो दहेद्राष्ट्र मत्रहीनस्तयाबिंन । यतमानमदक्षिण्यो नास्ति यशसमो रिपु | दक्षिणा हेमरूप्यादि गजवाजिरथादि वा । तुलाप्रभृति दानानि विविधानि तथापि वा।।

·(९१) सिद्धये आचार्यादितेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः पूजनपूर्वकं दक्षिणाप्रदान करिष्ये।।आचार्यपूजनम्-महारुद्ररूपिन्नाचार्य एतत्ते पायम् (शिष्टाचारा- त्पादौ प्रक्षाल्य ) इदमय॑म् इमे तुभ्यं वार्हस्पत्ये वाससी एप ते गन्ध इमानि पुष्पाणि एप ते धूप दीपानैवेद्यताम्बूलादीनि एतावतीं दक्षिणांतु- भ्यमई सम्पददे ।। ततः आचार्याय गोमदानम्-प्रत्यक्षगोमदाने “ॐगवे नम" इति गां च समभ्यर्च्य कुशाक्षतकुसुमजलान्यादाय पूर्वोक्तविशे- पणवत्ति काले मयाआचरितस्य होमात्मकमहारुद्रस्य फलप्रतिष्ठासिद्ध्य- र्थममुकसगोत्राय अमुकमवराय शुक्लयजुर्वेदाम्नायबाजिमाध्यन्दिनीय- शाखाध्यायिने अमुकशर्मणे रुद्ररूपिणे आचार्याय यथाशक्यलकृताम् इमां सवत्सां गां रुद्रदेवत्याम् इदश्च हिरण्यम् अग्निदैवत्यं तुभ्यं सम्प्रददे नमम इति कुशकुसुमाक्षतसमन्वितं जलं आचार्यहस्ते दद्यात्॥आचार्यः प्रतिगृहामि ॥ देवस्य त्वा सवितु प्रसुवैश्विनौाहुभ्याम्पूष्णो इस्तान्भ्यामसायोस्त्वा ददातु पृथिवी त्वाप्रतिगृहातु ॥स्वस्ति । इति प्रतिगृह्य कामस्तुतिं पठेत्-ॐफोदाकस्म्माऽअदात्कामौदाका- मायादात् ।। कार्मो दाता कार्य- प्रतिग्ग्रहीता कामुतते ।। यज्ञसा- धनभूताया विश्वस्याघौधनाशिनी । विश्वरूपघरो देवः प्रीयतामनया गया। गोदानसाङ्गतासिद्धये इमां दक्षिणां तुभ्यमहं सम्पददे न मम॥ प्रत्यक्षायाःगोरमावे तन्निष्क्रय निष्फपरिमितं तदद्धं तद वा हिरण्यं द. द्यात् ।। तत्पशे-गोनिष्क्रयभूतमिदं हिरण्यमग्निदैवतं तुभ्यमई सम्पददे इति सङ्कल्प्य दद्यात् ।। एतावद्धिरण्यासम्भवे रजतं दद्यात् ।। ततो ब्रह्मन्ने. तचे पायमित्यादिना पूर्वोक्तमकारेण पूनापूर्वकं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् ।।

·(९२) एवं सदस्याय उपद्रष्ट्रे गाणपत्याय द्वारपालेभ्यः ऋत्विग्भ्यो ग्रहजापके- भ्यश्च यथोक्तदाक्षिणा दत्वा आशिपोगृहीयात् ।। दानानि-स्वर्णगोभू- तिलान्दद्यात्सर्वदोपापनुत्तये । स्वर्णदानमन्त्रा-हिरण्यगर्भगर्भस्यं० इदं यथाशक्तिसुवर्णम् अग्निदेवतम् अमुकशर्मणे तुभ्यमहं सम्पददे । मति- गृहामि देवस्यवासावित भूमिदानमन्त्र:-सर्वभूताश्रया भूमिर्व- राहेण समुद्धृता । अनन्तसस्यफलदा ह्यतः शान्ति प्रयच्छ मे॥इमां भूमि विष्णुदैवता वा तनिष्कयीभूतं यथाशक्ति रजतद्रव्यम् अमुकशर्मणे आ- चार्याय तुभ्यमहं सम्पददे-अदेवस्यत्वा०॥ तिलपात्रदानम्-महगो- त्रसम्भूताःकाश्यपस्य विलाः स्मृताः तस्मादेपा प्रदानेन मम टोपो व्यपो- इतु ॥ एतांस्तिलान्मजापतिदैवतान आचार्याय तुभ्यमई सम्प्रददे न मम। देवस्यच्चा० प्रजापतये प्रतिगृहामि । तत आचार्यादयः सर्वे उदगु- खास्तिष्ठन्तः ग्रहवेदीसमीपस्थकलशोदकं रुद्रपाठादिसमलपीठस्थक- लशोदकानिआचाराद् द्वारकलशोदकं च पात्रान्तरे उद्धृत्य दूर्वापञ्चपल्ल- वैर्वक्ष्यमाणैवैदिकः पौराणिकैश्च यन्त्र प्रामुखोपविष्ट सकुटुम्बं यजमानं तद्वामत उपविष्टा पत्नीञ्च अभिपिश्चेयुः-आपोहिष्ठा० योव-शिवतमो १ परशुराममहारुद्रपद्धतौ-अभिषेक मूनि होम माङ्गल्य स्वस्तिवाचनम् । प्रेप्य व मराठ च तिष्ठन् कुर्यात्सदैव हि ।। २ गीतराद्यादिमगल्धोषपुर सरोऽभिषेक कार्य इति क्ल्पद्रुमकार ) परशुराम महारुद्रपद्धती-पीटस्थै कुभतोयैश्च पञ्चपलवसयुते । यजमानस्य पर्तव्य स्नापन चाभिषेचनम् ॥ ऋत्विरिमारह सन्तुष्टै प्राङ्मुखैर्वाप्युदङ्मुस । अमनाययवैविप्रेस्तया सादीपभूषणे ॥ मरणदेवत्यै स्वशाखोक्त पुराणने । अन्यैरप्पभिषेकौरभिषि पुन पुन । - ·(९३) तस्माऽअरङ्गा स्तोकानामिन्दुम्मतिशूरऽइन्द्रो वृपायर्माणो वृषभ- स्त्तुरापाट् ॥ घृतप्पुाम सामौर्दमानास्वाहादेवाऽअमृतामादयन्ता- म् ॥ ॥ आयाविन्द्रोवसुऽ उपनऽ इह स्तुत? संधमादस्तु शूर:॥ छावृधानस्तविपीर्यस्य॑ पूर्वीोर्नक्षुत्रमुभिभूति पुण्यात् ॥६.।। आ नुड इन्द्रों दूगदानऽआसादभिष्ट्रिकदवसे यासदुग्न? ॥ ओजिप्टेभि पति- ईज्ज़वाहुस्सुङ्गेन्समरौतुवाण पूतन्यून् ॥३॥ आनुऽइन्द्रोहरिभिर्ध्या- त्वच्छा चीनोसेराधसेच ॥ तिष्टातिनुज्रीमघाविरप्शीमब्युशम. नुनोधानसौता ॥ ॥ वालारमिन्द्र० ॥ १० ॥ इमम्मैवरुणश्रु- धी० ॥ ॥ तत्त्वायामि ॥ ॥ त्वन्नोऽअग्नेवरुणस्य० ॥ ॥ ॥ सत्वन्नाऽअग्नेबमोभवो० ॥ - ॥ उत्तमधरुणु- पाश० ॥१३॥ वरुणस्योत्तम्भ०॥ ३॥मातरग्निम्मातरिन्द्रष्टहवामहे पातम्मित्रावरुणाप्रातरश्विना ॥ प्रातर्भगम्पूपणम्ग्रह्मणस्पतिम्मा- त?सोममुतरुद्रवेम ॥७॥ भगु पणेतुर्भग सयराधो भगुमान्धि- यमुर्दवाददन्न । भंगुष्मनौजनयगोभिर भिंगप्पगृमिवन्त स्याम ।। - इंदमापुटप्पवहतावुद्यश्चमलंचयत् ॥ यच्चाभिदुद्रोहानृतं यचंशेपेऽ- भीरुणम् ।। आपो मा तस्म्मादेनसांपवमानश्च मुश्चत समुद्रायत्त्वा- वातायस्वाहासरिरायत्त्वाचााय स्वाहा ॥ अनाधृष्यार्य वा वाताय स्वाहा प्रतिधृष्याय वा वाताय स्वाहा ।। अवस्यवेत्त्वाबातायस्वाहाशि- मिदाय वा वाताय स्वाहा । पुनन्तु मा पितर सोम्म्यास पुन- न्तु मा पितामहा पुनन्तु प्रपितामहाः ॥ पवित्रैण शतायुंपा ॥ पुनन्तु मा पितामहा? पुनन्तु प्रपितामहारं ॥ पवित्रेण शतायुपा विधुमायुश्य- भन्न।।।अग्न आपूपि पवसऽ आसुरो मिपञ्चन ॥ आरे बांधस्व दुच्छुनाम् ।।२।। पुनन्तु मा देवज़ना पुनन्तु मनसा धिर्यः।। .

·(९४) पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदह पुनीहि मां ॥३६॥ पवित्रण पुनीहि माशुक्क्रेण देव दीर्घत्।। अग्ले ककवाक्क्रा१ऽरनुलायत्त पवित्रंमृच्चि- व्यग्ने हिततमन्तरा ॥ ब्रहम तेन पुनातु मागापर्वमान सोऽ अध नपवित्रेण चिर्पणिहाय? पोता स पुनातु मा ॥३॥ उभाभ्या- न्दैव सवितहपवित्रण सवेन च ॥ माम्पुनीहि विश्वतः देवी पुनती देवयाग्राह्यस्यामिमावहत्यस्तञ्चोबीतपाई ॥ तयामद- न्त सधमादपुयस्यांमपतयो रयीणाम् । आप्प्यायस्व सभेतु ते विश्वत सोम वृष्ण्यम् ।। भवा वाजस्य सतये॥॥पञ्च नपु- सरस्वती० ॥॥ चिपतिम्मापुनातु० ॥६॥ शिरोमेश्रीयशोमुख- न्त्विपिस्केशाचश्म्मश्रूणि ॥ राजामेणाणोऽअमृतसम्म्राट्चक्षुचि- राश्रोत्रम् ॥ ॥ जिलवामभद्रं वामहोमनोमन्यु? स्वरा भाम ॥ मोदाद पोदाऽअङ्गुलीरङ्गानि मित्रम्मे सई ॥ ॥ बाहू मे चलमि- न्द्रिय हस्तौ मे कम्मै व्वीय॑म् ॥आत्वमाक्षत्रमुरो मम ।।।पृष्टीम्मे- राष्ट्रमुदमसौग्ग्रीवाश्चप्रश्रोणी || ऊरूऽअरनीजानीविशो मेङ्गानि सर्वतः । नाभिर्मे चित्तं विज्ञानम्पायुम्र्मेपचिति सत् ।। आनन्द नन्दाचाण्डौ मे भगद सौभाग्यम्पसमाजवाभ्याम्पझ्यान्धम्मास्म्मि विशि राजा प्रतिष्ठित । पयं पृथि० ॥३॥ देवस्यत्वा सवितु? पसवैश्विनौ ॥ सरस्वत्यैवाचोयन्तुय॑न्त्रिपदयामिवृहस्पतष्ठासा- म्म्राज्येनाभिषिचाम्म्यसौ ॥शादेवस्यत्त्वा० ॥ सरस्वत्यवाचोयन्तु- य॑न्त्रेणान् साम्राज्ज्येनामिपिश्चामि देवस्यत्वा० ॥ अम्विनी- पज्ज्येनतेजसेब्रह्मवर्चसायाभिपिश्चामिसरस्वत्यभपज्येन चोर्या- यानादयायाभिर्पिश्चामीन्द्रस्यन्द्रियेणवलायश्रियैयशंसेभिपिश्चामि ॥

·॥३॥ सोमस्य त्वा द्दयुम्म्नेनामिपिञ्चाम्म्यग्ग्नेनिसासम्स्य वर्चसेन्द्रस्येन्द्रियेण ॥ क्षत्राणापतिरेद्धयति विद्दान्पाहि ॥ वि- अश्वानिदेव०॥ साधामच्छदुनिल त्वग्यविष्ठा सामनपते ।। पालाशंभवति । तेन ब्राह्मणोभिपिश्चति ब्रह्म वै पलाशो ब्रह्मणवैनमे- तदभिपिश्चति। औदुंबरं भवति । तेन स्वोभिपिञ्चत्यन्नं वाऽऊर्गुदुंबर- ऽऊबस्वं यावदपुरुपस्यस्वभवति नैव तावदशनायतितेनोस्वं तस्मादौदुंबरेण स्वोभिपिश्चति ॥ नव्यग्रोधपादं भवति । तेन मिठ्यो राजन्योभिपिश्चति पद्भिः न्यग्रोधहमतिष्ठितोमित्रेणवै राजन्यः प्रति- ठितस्तस्मान्नैव्यग्रोधपादेन मिच्यो राजन्योभिपिञ्चति ॥ आश्वत्यं भ- वति । तेन वैश्योभिपिञ्चति सयवादोश्वत्थे तिष्ठतऽइन्द्रोमरुतऽउपा- मंत्रयत तस्मादाश्वत्येन वैश्योमिपिञ्चति । यदेव कल्पाञ्जुहोति । माणावै कुल्पाऽअमृतमुबमाणाऽअमृतेनैवेनमेतदभिपिश्चति ॥ सर्वेषां वाऽए- पदाना रसो यत्साम सर्वेषामेवैनमेतद्वेदाना सेनाभिपिञ्चति ।। पौराणा:-सुरास्त्वामभिपिश्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ वासुदेवो जग- नाथस्तथा सङ्कर्षणो विभुः ॥ प्रद्युम्नश्थानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते । आखण्डलोऽग्निर्भगवान्यमो वै निक्रतिस्तथा । वरुणः पवनचैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः । ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिवपालाः पान्तु ते सदा ।। कीर्तिलक्ष्मीतिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः । युद्धिर्लज्जावपु! शान्तिः कान्तिस्तुष्टिश्च मातरः । एतास्त्वामाभिपिश्चन्तु देवपल्य: समागताः। आदित्यश्चन्द्रमा भामो बुधजीवसितार्कजाः॥ ग्रहास्त्वा- मभिपिश्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः । देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसप- गन्नाः ॥ ऋपयो मनवो गावो देवमातर एव च । देवपल्या द्रुमा नागा ·. दैत्याश्चाप्सरसांगणाः॥ अस्त्राणि सर्वशस्त्राणि राजानो वाइनानि च । औपधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये॥सरितः सागराः शैलास्ती- यानि जलदानदाः। ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च मुनयः सकला ग्रहाः ॥ सौभाग्यं ते प्रयच्छन्तु वेदमन्त्राश्च कल्पकाः ॥ तपोधनाः कर्मपरा ह्यग्निहोत्रपरा- यणाः । अग्निहोत्रं च यज्ञाश्च तव सन्तु सुखप्रदाः॥मीमांसाच पुराणानि इतिहासाः समूत्रकाः | भाष्यवार्तिकतत्त्वज्ञाः कल्याणानि दिशन्तु ते ।। आनिःसोमश्च वायुश्च धर्मः सत्यं क्षमादया। तव स्वस्तिपरा नित्यं सन्तु वै शुभदायका॥ ब्रह्माणी चैव गायत्री सावित्री श्रीरुमा सती अरुन्धत्य- नसूया च तव सन्तु फलप्रदाः॥ तीर्थानि सरितः पुण्याः सरांसि पुष्करा- णि च । अचलाश्च चलाश्चैव तव स्वस्तिकराः सदा॥ वेदव्यासश्च वाल्मी- की रामवापि पराशरः। देवलः पर्वतश्चैव दुर्वासा भार्गवस्तथा ।। याज्ञव- ल्क्यश्च जावालिजमदनिः शुचिश्रवाः । विश्वामित्रः स्थूलशिराश्यव- नोऽत्रिर्विदूरथः ॥ एकतच द्वितश्चैव त्रितो गौतमगालवौं । शाण्डिल्यश्च भरद्वाजो मौद्गल्यो वेदवाहनः । कात्यायनश्व कण्वश्व वालखिल्यास्तथै- व च ।। पृथुर्दिलीपो भरतोमान्धाता चंपुरूरवाः ॥ अम्बरीपः ककुत्स्यश्व मुचकुन्दोऽय भूभृतः । श्वेतश्च शृङ्गन्वान्मेरुविन्ध्यादिर्गन्धमादनः ॥मा- ल्यवान्पारियात्रश्च सर्व एव महीधराः । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो हाथर्वणः||शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिष तथा। छन्दः शास्त्रा- णि सर्वाणि पुराणः सकलैः सहसांख्ययोगों पञ्चरात्रंशैवं पाशुपतं तथा। गायत्री पापशमनी दुर्गादेवी महाशिवः ॥ स्थानानि च समस्तानि पुण्यान्यायतनानि चालवणः क्षीरतोयश्च घृतमण्डोदफस्तया।दधिमण्ड: सुरोदच इक्षुःस्वादकस्तथा । पुष्करश्च प्रयागय प्रभास नमिपं तथा ।।

·(१७७) गयाशिरो ब्रह्मशिरस्तथैवोत्तरमानसम् । गङ्गाद्वारं कुशावर्त बिल्वक नीलपर्वतम् ॥ वाराहं भृगुतुङ्गश्च शालिग्रामसरस्तथा । शूपरिक पौण्डरीकं गङ्गासागरसङ्गमम् ॥ धर्मारण्यफल्गुतीयविमुक्तं मोक्षदं तथा । गङ्गासरस्वतीपुण्या सरयू गण्डकी तथा ।। कौशिकी यमुना क्षिमा चन्द्रभागा च गोमती । मन्दाकिनी दशार्णा च तामसी च कुमु- द्वती।। रेवावैतरणी भीमा कृष्णावेण्यामहीतथा । गोदावरी भीमरथी गौतमी चावनद्यपि।। तुङ्गभद्रा ताम्रपर्णी कावेरी नेत्रवत्यपि । नन्दा चालकनन्दा च करतोया च पिप्पला।सर्वपापशमन्यश्च सर्वलोकस्य मातरः । स्वतोयपूर्णैः कलशैरभिपिञ्चन्तु सर्वदा॥भूरायाः सप्तलो. -- युगम्॥संवत्सराश्च ऋतवो मासपक्षदिनानि च । एते त्वामभिपिश्चन्तु सर्वकामार्थसिद्धये ॥ सहस्राक्षं शतधारमृपिभिः पावनं कृतम् । तेन स्वामभिपिश्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते॥भगंतेवरुणो राजा भगं सूर्यो बृहस्पतिः। भगमिन्द्रश्च वायुश्च भूगं सप्तर्पयो ददुः। यत्तेकेशेषुदौर्भाग्य सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापो निघ्नन्तु ते सदा|शा- न्तिः शान्तिः सुशान्तिर्भवतु।। हस्ते जलं गृहीला-अभिपेककर्दभ्यो प्रामणेभ्यो यथोत्साहदक्षिणां दास्ये तेन श्रीकर्माधीशः प्रीयताम्।। ।। अथ अवभृथस्नानप्रयोगः ।। अभिषेकानन्तरं पूजासाहित्यं दुग्धादिपञ्चामृनानि मुचे सुत्र हो- माघृतंमुख्यदेवतायनमधानपीठस्थकलशंभस्मस्थापनार्थ मृद्घटः कुण्डस्थंभस्म दर्भफलपुष्पादिसाहित्यसहितः सपत्नीको यजमानः १ अस्मिन् स्मार्तेऽअभ्यस्नानविषये किचिद्विवार्यते-ननु स्मार्तयागस्य अतिरुद्राद्यात्मकस्य श्रुत्यादौ स्पष्टरूपेण अविधानात् तदन्तस्नानस्य आमु- तराम् अवभृथत्यामापात् कथं स्मार्तयागादी अमृथस्नानम् ॥ इत्युच्यते । २० ·(१७८) मण्डपस्य पूर्वद्वारेण बहिनिर्गत्य नगरवासिभिर्जनस्तया आचार्या- दिऋत्विसहितःकिश्चिद्दरे गत्वाएकस्मिन् पीठे प्रधानकलशं संस्था- प्यतदुपरि प्रधानयन्त्रं संस्थाप्य तत एकस्मिन् घटे कुण्डादुद्धृतं भस्म संस्थाप्य तत्र सामगायकैः सामगानं कारयेत् । ततः सोपस्करी गीतवाद्यपुरःसरं जलाशयं गच्छेत् । अर्धमागें स्थित्वा तत्र पुनः सा- मगायकैः सामगानं कारयित्वा क्षेत्रपालेभ्यो पलिंदत्वानतो जलाश- यान्तिके गत्वावृतीयसामगानंकारयित्वाततोजलाशयसमीपे उपवि- मैगम् । अथातः शतरुद्रिय जुहोतीति श्रुतौ जुहोतीति पदश्चया उपविष्टहोमाः स्वाहाकारप्रदानाजुहोतयइति कायायनोक्तलक्षणलक्षितस्य स्मार्तस्य अति- रदाद्यात्मकस्य यागस्य श्रुयादी प्रसिद्धतया तदन्तस्नानस्यापि अवमृथ-वेन भवितव्यम्। न च सोमादियागादौ अवभृथस्नानस्य मार्जनानन्तर विधानात् तत्रैव कर्तव्यताप्राप्तिः इति वाच्यम् । मार्जनानन्तर सोमादौ विधानात् अत्रापि अभिषेकानन्तरं स्नानश्रवणात् उमयोः अत्रमृथत्वप्रयोजकधर्मस्य तुल्यवादु- भयत्र अवमृयत्व स्यात् ॥न च श्रौतयागतया तत्रैर अवमथ यम् नात्र हति वाच्यम् || श्रुतिमूला स्मृतिज्ञेया न स्वतत्रा कथचन । श्रुत्यर्थश्रवणादेव स्मृतिः श्रु- तिसमा स्मृता॥ इति श्रोतवस्मार्तः कर्तव्यः इति अतिदेशस्मरणात् अवभृयत्व- प्रयोजकधर्माश्रयत्वाच्च अवभृथत्व निष्प्रयूहमिति ॥ यद्यपि श्रोतवस्मार्तः कर्तव्यइतिवाक्यात् श्रौतयागे स्मार्तयागे च अमृथस्य तुल्यता प्राप्ता तथापि श्रौतारमृथस्येतिकर्तव्यताविशेपितस्योपटम्भात् अस्य तु स्नानविधिना विशेषितस्योपलम्मादुमयोशेष पश्यामः ॥ पूर्तकमलाकरे यहिपुराणे च स्नायादवमुथेनाथ पुत्रमार्यासुहृद्युतः ॥ एतत्पुस्तकसस्करणे स्थादिप्रयोगदानेन काशीपुरस्थसप्तपीयुपाख्य- हरिरामा मनसोमनाथलक्ष्मीनाथशर्मणो ख्यशिष्येण उत्तरगुर्जरदेशन्तर्गत- समानामनिवासिना याज्ञिकोपाहरूमारामतनुजनुपा स्वर्गतविद्वदरसोमनायशर्मणा अस्मदत्यन्तसाहाय्यमकारोति तेषा स्मरणतोऽन्यत्प्रत्युपकर्नु न पारये ॥

·(१७९) श्यस्वस्तिमंत्रान्वाचयित्वासङ्कल्प:-विष्णुर्विष्णुर्विष्णुः श्रीमद्भगवती महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्यब्रह्मणो द्वितीये परार्दै श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमेकलियुगे प्रथमच- रणेभारतवर्षे जम्बुद्वीपेरामक्षेत्रेपरशुरामाश्रमे दण्डकारण्ये देशेश्रीगो- दावर्याः पश्चिमदिग्भागे श्रीमल्लवणाब्धेरुत्तरेतीरअमुकेश्रीशालिवाह- नशके अमुकसंवत्सरेअमुकेश्रीविक्रमवअमुकसंवत्सरेअमुकायनेअ- मुकअमुकमासे अमुकपक्षेअमुकतिथौ अमुकवासरेअमुकनक्षत्रेअमु. कराशिस्थितेचन्द्रे अमुकराशिस्थितेश्रीसूर्येअमुकराशिस्थितेदेवारी शेपेपुग्रहेषुयथायथंराशिस्थानस्थितेषुसत्सएवंगुणविशेषणविशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ रुद्रकल्पोक्ताष्टविभागान्तर्गतामुकपक्षाश्रयेण वायु- पुराणोक्तकृतस्यहवनात्मकमहारुद्रकर्मणःसम्पूर्णफलावाप्तये अस्यां नद्यापुत्रपौत्रस्त्रीस्नुपादिकुटुम्बभूत्यनगरवासिभिरुपस्थितजनैः सह गणेशपूजनपूर्वकं स्नानापरपर्यायं मगलावभृथस्नानमहं करिष्ये ।। गणेशपूजन कृत्वा स्वाग्रे तन्दुलैः पमं पिरच्य तन्मध्येकलशं स्थाप- येत्॥ तत्र भूमि स्पृष्ट्वा-ॐमहीधौरतत्र यवप्रक्षेपः ॐोपंधयः- समवदन्तुगी पद्ममध्येकलशस्थापयेत् ॐआजिग्नकुलश० ॥ क- लशेजलपूरणम्-ॐवरुणस्योत्तं०॥ गन्धप्रक्षेपः-ॐवाङ्गन्धर्वा०॥ धान्यमक्षेपः-ॐधान्यमसि० !सौंपधिपक्षेपः-ॐयाऽओपंधी- पूर्वीजातामक्षेप:-ॐकाण्डाकाण्डात् ।। पञ्चपल्लवपक्षेप:- ॐअश्वत्येवोगासप्तमृत्मक्षेपः स्योना०॥फलमक्षेपः ॐया फलि- नी-०॥ पञ्चरत्नप्रक्षेपः-ॐपरिवाज० ॥ हिरण्यपक्षेप: -हर- ण्यगर्भ० ॥ रक्तसूत्रेग वस्त्रेण वा वेष्टयेत् ॐमुजातोज्योतिपा० ॥ पूर्णपानमुपरिन्यसेव-ॐपूर्णादर्छि । वरुणावाहनम्-तनमन्ना:- ऋक्-वरुणवोरिशादसमुचौमित्रहवामहे । परिश्रुजेराहोनगुन्या- १ तडागे-वाप्या-समुद्रे वा ॥ 4 ·। ५ 8 3 ४२२४५ ५ २ a (१८०) सामर्णरम् ।। अ० अ० ४ व० २ ० १ यजुः-ॐवरुणस्यो- तम्भनमसि वरुणस्यक भुसज्जनी स्त्थो वरुणस्य ऋतुसन्यास वरुणस्यऽ ऋतुसर्दनमसि वरुणस्य ऋतुसदनुमासद ॥३॥ सामकदाचनास्ता ६ रीरसाइ । नेद्रांसा २३४वा । साइदीश्रू२३४ पाइ । उ पो पेनुमघवन् भू य इन् । हा २ इ इ नू २३४ ताइ । दो नंदा २३४ इ वा । सपो २२४ था। च्या ५ तो६ हा इ॥ वेयगानस्य सप्तमप्रपाठकस्य साम २१॥अथर्वणः-चरणोवारयाता- अयंवोवनस्पतियक्ष्मायोअस्मिन्नार्विष्टस्तमुदेवाअवीवरन्।।का०६ अनु०९मू०८५मन्त्र॥ आगच्छ जलदेवेश जलनाथ पयःपते। तब पूजा करिष्यापि हुम्भेऽस्मिन्संनिधो भव।।इतिवरुणमावाह्यततःपद्मद- ले पूर्वादिकमेणपूगीफलेऽक्षतपुज्जेषु वा मर्यादिमावकाः स्थापयेत् तत्रमन्त्रः ॐआपोऽअस्म्मान्मातर-शुन्धयन्तुघृते नोवृतष्ठ-पुनन्न। विश्व हिरिणम्प्रवहन्तिदेवीरुदिदाभ्युटशुचिरापूत एमिादीक्षातु- पसस्तनूसितावा शिवाशुग्माम्परिंदधे भद्रं वर्णम्पुष्यन् ॥ ॥ पूर्वे-मकर्यनमः मकरीमावाहयामि स्थापयामि,भाग्नेय्याम्-ग्राहिण्यै नमःग्राहिणीम्आ०स्था दक्षिणस्याम-दुष्टशायनमःदुष्टामा स्था०|| नत्याम् -गोधायै नमः गोधाम् आवाहयामि स्यापश्चिमस्याम्- कूम्यैनमः कूर्मीमावा० स्थाप०॥वायव्याम्-कर्कट्यैनमः कर्कटीमा० स्थााउदीच्याम्-घण्टाल्यैनमः घण्टालीम् आवाहयामिस्था०॥ईशा. न्याम्-सपिण्यैनमः सर्पिणीम् आवाहयामिस्था०मध्यकलशोपरि- शफयै नमःशफरीम् आवाहयामि स्था०किलशेतीर्थावादनम्-आ. गच्छन्तु महाभागाः समुद्रसरिदुद्भवाः । प्रभासं पुष्करं चैव विशालं स्थिरजंगमम्।।कुरक्षेनं प्रयागं च रुद्रकर्ण पधूदकम्। गगाच यमुनाचैव - ·(१८१) ब्रह्मपुत्रा सरस्वती।। तापी च चंद्रभागाच रुद्रदेहा च नर्मदा। कावेरी गण्डकीचैव कपिला च महानदी॥गोदावरी पयोप्णी च नदीचर्मण्वती तथा। शतद्रुः सरयूश्चैव शाणा चैव महानदी।।तुगभद्रा च सिन्धुश्च परं चरुणमेवच । क्षिमा वेत्रवती चैव जम्बूनदमनुत्तमम्॥पिपाशा कौशिकी चैव नदी दुःस्वपनाशिनी । स्वर्णरेखा मही चैव पव्यं रुद्रमहाजलम्।। विष्णुपादं महातीर्थ गगासागरसङ्गमम्। अर्कतीर्थ महापुण्यं कुशावर्त त्तथैव च ॥ एवमादीनि तीर्थानि सन्ति यानि धरातले । आयान्तु तानिसर्वाणिकलशेवैसमन्ततः।।इत्यावाह्यमतिष्ठापनम् ॐमौजूति. चरुणपूर्षिकाजलमातरः कलशाधिष्ठातृदेवताश्चमुपतिष्ठितावरदाभव- न्तु॥ॐ भूर्भुवः स्वः वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः ध्यायामीत्या- रभ्य पोडशोपचारैः पञ्चोपचारैर्वा यथासम्भवं सम्पूज्य सफलार्य- दानंकुर्यात्तत्रमन्त्र:-श्वेताभ्रशिखराकारसर्वभूतहितेरत । गृहाणार्य- मिमं देव जलनाथ नमोस्तुते ॥ मकर्याद्यावाहितदेवतासहिताय सागायसपरिवाराय वरुणाय नमः विशेषाय समर्पयामिाजलाशयं भार्थयेत्तनमन्त्र अहिरण्यशृङ्गायोऽअस्यपादामनौजवाऽअवरऽइन्द्र आसीत् || दुवा इदस्य हविरद्यमायुम्पोऽ अन्तम्पथुमोऽअद्धय- तिष्ठत् ॥३॥ सम्पार्य सुरेखया तीर्थकल्पनम् ब्रह्माण्डोदर- तीर्थानि चाकृष्याङ्कुशमुद्रुया । तेन सत्येन मे देव तीर्थदेहिदिराकर ।। नदी पूजयेत्तत्रमन्नः-ॐपञ्चनुा-० ॥ इत्यनेन नदी पूजयित्वा लाजादिभिः तत्स्थजीवानां सतोषण कुर्यात् । दुग्धधारया नद्या अभिपेक-ॐसुहस्रशी०सन्तिदेवा।। पुरुषमूक्तनाभिषेकं कृत्वा जलमध्ये वाहवाग्निरूपायाग्नये नमः इति गन्धादिभिः सम्पूज्य स्रुवे- णाज्यहोम:-ॐआपोऽ अस्म्मान्मातरं-शुन्धयन्नुघृतेननोघृतप्व- घुनन्तु॥विश्व हिरिणम्भवन्ति दे॒वीरुदिदाभ्युट भुचिरापूत एमि ·} (१८२) स्वाहा॥ ॥ इदं मातृभ्यो न मम ॐआपोहिष्ठा चक्षसे स्वाहा।।। इदं अद्भ्यो न मम । ॐयो :शिवतमो मातरः स्वाहा।।क्षा इदं अद्भ्यो न मम । ॐतसम्मा: अरनव्यथा च नस्वाहा।।। इदं अद्भ्यो न मम । ॐडुमम्मै घरुण श्रुधी०राचंके स्वाहा ।।।।। इदं वरुणाय न मम॥ ॐतत्वा यामि० प्रमोपी स्वाहा ।।। इर्द वरुणाय न मम! ॐत्वनौऽ अग्ने बरुणस्य मुग्ध्युस्म्मत् स्वाहा।।३।। इदं वरुणाय न मम। ॐसत्त्वोऽअग्ने०सुहवों नऽ एधि स्वाहा।।।। इदं वरुणाय न मम। ॐउर्दुत्तम वरुणु० अदितये स्याम स्वाहा॥३३॥ इदं वरुणाय न ममाॐअग्नये स्वाहा-इदम् अग्नये न मम||ॐसोमाय स्वाहा-इदं सोमाय न मम॥ ॐ सवित्रे स्वाहा-इदं सवित्र न मम। ॐसरस्वत्यै स्वाहा-इदं सरस्वत्यै न मम॥ॐ पूष्णे स्वाहा-इदं पूष्णे न मम॥ वृहस्पतये स्वाहा- इदं वृहस्पतये न ममइन्द्राय स्वाहा-- इदम इंद्राय न मम॥ॐघोपाय स्वाहा-इदं घोपाय न मम॥ॐश्लोकाय स्वाहा-इदं श्लोकाय न ममाअश्शाय स्वाहा इदम् अशिाय न मम।। ॐभगाय स्वाहा-इदं भगाय न मम॥ॐअर्यम्णे स्वाहा-इदम् अर्यम्णे न मम ॥ सुवेणचतुर्वारमाज्यं सुचि गृहीत्वा अग्नेरनीकमपऽ आर्विवेशापानपात्प्रतिरक्षन्नसुर्यम्।।दमैदमे समिध य्यक्ष्यग्नु पर्तिते जिहा तमुच्चरप्युत् स्वाहा ॥ ॥ इदमनये न मम ।। इमम्मति पञ्चमन्त्रः जलमध्ये बलिं दद्यात्।। मम्मैवरणश्रुधी०॥॥ॐ वत्वांयामि॥३त्वोऽअग्नुपरुणस्य०॥४ ॐसत्वन्नोऽ अग्ने०॥॥५ ॐउर्दुत्तमधरणा प्रधानकलशयात्रं पूजयेत्तत्र मन्त्रः-ॐनम-शम्भुवागचापूजितयनं गृहीत्वा जले निमजेत्तत्र मन:-ॐअवभृय निचुम्पुणनिचेरुरसि निचुम्पुण?||अब दुवक- तुमेनौयासिपमवमत्मत्युकृतम्पुरुराणोदेवरिपरप्पाहि देवाना.

·(१८३) समिदसिानिमज्य प्रधानकलशस्याजलंजलेक्षितातीर्थजलेन कलशंसंपूर्यकुण्डादानीतभस्मनोऽप्मु प्रक्षेपणं तत्रमन्ना-ॐ आपों देवी प्रतिगृभ्णीतभस्मैतत्स्यानेणुद्धासुरभाउलोके ।। तस्मैन- मन्ताजनया सुपत्वनीम्मतेिवं पुत्रम्भृिताप्स्वेनत॥३॥ॐअप्स्वग्ने सधिष्ट्रव सौषधीरनु रुध्यसे।। गर्भ सायसे पुन-गो अस्यापधीनाग वनस्पतीनाम् || गर्भो विश्वस्य भूतस्याग्नु गम्भीड अपामसि ॥ ॥ तत्मक्षिप्तंभस्मगृहीत्वा सर्वाङ्गमनुलेपये- त्तत्रमन्त्रः-ॐ मुसा भस्म्मंना योनिमुपश्च पृथिवीमग्ने ॥ सुसज्य मातृभिष्ट्वज्योतिप्म्मान्पुनरासदर ॥३६॥ इत्यनेन भस्मानु- लिप्यआचार्यादिमविरसहितःसपत्नीकोयजमानःस्नायात् स्नान- वस्त्राण्याचार्यायदत्वायजमानेननगरवासिनामुपस्थिताना जनाना प्रधानकलशजलेन कुशैःसम्माननं विधेयम् ॥ ततोनगरवासिनः स्नानं कुर्युः ॥ मर्वेषांनवीनाहतवस्त्रपरिधानं तिलककरणं च ॥ य- जमानः सूर्य संपार्थयेत्तत्रमन्त्रः-हुस? शुचिपसुंरन्तरिक्षसद्धो- तविदिपदतिथिटुरोणसत् ॥ नुपरसदृतसद्व्योममदुब्नागाजाऽ. ऋतुजाऽद्विजाऽमतम्बृहत्।। इति संमायुं सूर्य गन्धाधुपचारः सम्पूज्य तीर्थमार्ययत् तमन्ना-ॐनदीभ्य-पौजिपमुक्षीकान्भ्यो नैपदिम्पुरुपव्व्याग्वायंदुर्मदगन्धर्वाप्सुरोभ्योवायम्मयुग्गभ्य 53- न्मत्त सर्पदवजनेभ्यो पतिपदुमयभ्यः फितुवीर्य्यायाऽ अनिवम्पिशाचेभ्यो विदलकारी य्यातुधानेकपकण्टकीकारीम् ॥॥ ततो ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणा दत्वाँ प्रधानमन्त्रं भस्मघट च गृहीत्वा गीतवाद्यपुरःसर मण्डपसमीपमागत्य पूर्वद्वारेणान्त:पविश्य कुण्डादुत्तरत: प्रधानकलशं यत्रं च संस्थाप्य घटेऽवशिष्टं भस्म तूष्णी कुण्डे मक्षिप्य कर्मशेपं समापयेत् ॥ इत्यवभृथस्नानमयोगः ॥ १ यथाकाल प्रध नकलस्थनल कुण्डस्थभस्म च यथोचितजनेभ्यो दद्यात् ॥

·(१८४) ॥ घृतपानदानम् ।। सपत्नीको यजमानः स्वासनेउपविश्यघृतपूरितकास्यपात्रेमुखावलो- कनं कुर्याद-सुपर्णवोरुपमभ्यागान्तुयोवाधिश्ववेदाविभजतु।। - तस्य पुधामचन्द्रदक्षिणाविपश्युव्यन्तरिक्षय्यतस्वसदस्या। ब्राह्मणम्-रूपहरूपम्प्रतिरूपो बभूव तुदस्य रूपम्पत्तिचक्षणाय ॥ इन्दोमायाभि पुरूरूपईयतेयुक्ताह्यस्यहरुयःशतादृशेत्ययंपैहुरयोय- म्वैदुशचसहस्राणिबहुनिानन्तानिचतदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरुमनन्तरम- वायुमयमात्मावासर्वानुभूरित्यनुशासनम्।। इदम् आज्यपानं सद- क्षिणाफम् आचार्याय तुभ्यमइंसम्भददाततोब्राह्मणभोजनसङ्कल्पः- कृतस्य कर्मणः साङ्गतासिद्ध्यर्थ यथाशक्ति ब्राह्मणान्भोजन तेन श्रीकर्माधीशः प्रीयताम् ॥ भूयसीदक्षिणादानम्-हस्ते जलमादाय नानावेदान्तर्गतनानाशाखाध्यायिभ्यो नानागोत्रेभ्यो नानाशर्मभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दीनानाथेभ्यय यथाशक्ति भूयसी दक्षिणा दातुमु- सृजे॥ ॐतत्सदिति वदन भूयसी दत्वा तेपामाशिपो गृह्णीयात् । देवतापिसर्जनम्-पुप्पाक्षतप्रक्षेपेण स्थापितदेवान विसर्जयेत्-तत्र मन्त्राः। ॐउत्तिष्ठ ब्रमणस्प्पते देवयन्तस्त्वेमहे॥ उप प्रयन्तु मुरुत- सुदानवुऽइन्द्रप्पाशूभवासा || यान्तु देवगणाः सर्वे स्वशक्या पूजिता मया । इष्टकामप्रसिद्धयर्थं पुनरागमनाय च । पूजोपस्कराणि वास्तुग्रहयोगिनीक्षेत्रपालरुदपीठानि आचार्याय दद्यात् । १ परशुरामकृतमहारद्रपद्धतौ-रूपसख्या द्विजा मोज्या महारुदेऽथवा शतम् । श्रीरुद्रप्रीतये तदतिरुद्रे सहस्रम्म् ॥ फल्पद्रुमे-रहसे एकः । रुदयो प्रय. । रघुरुदे एसादश । महारुद्रे एकविंशयुत्तर शतम् । अतिरदे एतदेवैकादशगुण त्रयोदशशतान्येकत्रिंशच ।।

·(१८५) ॥ पीठगदिदानम् ॥ हस्ते जलं गृहीत्वा-इमानि वास्तुग्रहयोगिनीक्षेत्रपालादिपीठानि सोपस्कराणि अवशिष्टपूजोपस्कराणि च आचार्याय तुभ्यमहं सम्म- ददे । रुद्रमतिमादाने मन्त्र:-श्रीरुद्रप्रतिमा स्वर्णमयीं वस्त्रयुगान्विताम्। श्रीरुद्रप्रीतये चापि सर्वानिष्टनिवृत्तये ।। प्रार्थिताभीष्टसंसिद्ध्यै तुभ्यं श्रीरुद्ररूपिणे । प्रददेऽहं विधानेन यथोक्तं फलमस्तु मे । हस्ते जलं गृहीत्वा-इमां श्रीरुद्रपतिमा वस्त्राद्यलङ्कता सोपस्करपीठयुतां च बीहियवमापतिलमुद्गखल्वगोधूममसूरमियड्ग्वणुश्यामाकनीवारेति- द्वादर्शधान्यसहिताम् एकादशफळयुतां श्रीरुद्ररूपिणे आचार्याय तुभ्यमहं सम्पददे । १ यदा पीठे मारकत लिङ्ग चेत्तदा दानमन्त्रो यथा-इद मारकत लिङ्गं रौप्यपीठसमन्वितम् || नन्दिना राजतेनापि श्वेतवस्त्रयुगान्वितम् । धान्यादशमि- र्युक्तमेकादशफलन्वितम् ।। यदा काश्मीरलिङ्ग चेत्तदा मारकतलिङ्गमिन्यत्र इद काश्मीरमित्यूहः कार्यः ।। २ उक्तधान्याभावे यथासम्भव ग्राह्यागि ॥ तेषा मानं तु प्रस्थाधिकद्रोणावधि यथाशक्ति वा ॥ धान्यमानं भविष्ये-पलद्वयं तु प्रसृतं द्विगुणं कुडव मतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थः प्रस्थाश्चत्वार आ- ढकः ॥ आढकैस्तैश्चतुर्भिश्च द्रोणस्तु कथितो बुधैः । द्रोणैः षोडशमिः खारी विंशया कुम्म उच्यते || कुम्मैस्तु दशभिर्वाहो धान्यमान प्रकीर्तितम् ।। विशया कुम्भ इति विंशत्या द्रोगैरित्यर्थः ॥ पल च कुडयः प्रस्थ आढको द्रोण एव च । धान्यमानेषु बोद्धव्याः क्रमशोऽमी चतुर्गुणाः। द्रोणैः योडशमिः खारी विंशत्या कुम्भ उच्यते ।। कुम्भैस्तु दशभिर्वाही धान्यसख्या प्रकीर्तिता ॥ विशत्येसत्रापि द्रोणैरिति सम्बध्यते ॥ उदीच्यास्तु तुलया धान्यमान कुर्वन्ति दाक्षिणात्याः पात्रेण कुर्वन्ति ॥

·(१८६) अग्निविसर्जनम् । ॐ अग्नेनयमुपा रायेऽ अस्म्मान्विश्वानिदेवायुनानिधि- द्वान्।युयोद्धयसमजुहुराणमेनो भूयिष्ठान्ते नमऽ उक्ति विधेम॥६॥ अग्नयनमः सकलोपचारार्थगन्धाक्षतपुष्पाणिसमर्पयामि ।। ॐ घुयः हिवायुप्मतियुद्धेऽअस्म्मिनग्नहोतारमणीमहीह ॥ ऋगयाऽऋप- गुतार्शमिष्ठाट प्रजानन्युशनुर्पयाहिविद्वान्त्स्वाहा ॥मा ॐ अनुषी- रेर पुप्प्याम्मुगोभिरच धैरनुसबैणपुष्ट्रशाअनुद्विपदानुचतुष्प्पदा खुपन्देवानौयज्ञमृतुथा यन्तु॥।॥ ॐयजयजङ्गच्छ०॥गच्छत्वं भगव- नमे स्वस्थानं कुण्डमध्यतः । हव्यमादाय देवेभ्यः शीघ्रं देहि प्रसीद मे।।गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थाने परमेश्वरा यत्र ब्रह्मादयो देवास्तत्र गच्छ हुताशन ॥ इत्पग्निं विमृज्य ॥ यान्तु देवगणाः सर्वे०॥इत्यनेन सर्वा मण्डपदेवता द्वारदेवताश्च विसृज्य ध्वजपताकाद्युपस्करयुतं. मण्डपमाचार्याय दद्यात् । मण्डपदानम्। हस्ते जलमादाय-अमुं मण्डपं ध्वजापताकाधुपस्करयुतं रुद्ररूपिणे आचार्याय तुभ्यमहं सम्प्रदटे ॥ आचार्यों वदेव ॐ स्वस्ति । ततो यज्ञपात्राणि पूजोपस्करणानि च आचार्याय दद्यात् ॥ ततोऽञ्जाल पद्धा-चतुर्भिय चतुर्मिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनभ्यां तस्मै यज्ञात्मने नमः ॥ हस्ते कुशजलाक्षतान्गृहीत्वा-मया यत्कृतं यथाकालं ययादेशं यथाज्ञानं यथाशक्ति होमात्मकमहारुद्राख्यं कर्म तेन श्रीभगवान परमेश्वरः प्रीयताम् । ॐ तत्सत् ब्रह्मार्पणमस्तु । हस्तस्थितकुशमलाक्षतान् भूमौ क्षिपेत् । सम्पूर्णतावाचनम्। अञ्जलिं बवा मया यत्कृतं हवनात्मकमहारुद्राख्यं कर्म तत्काल- हनिं भक्तिहीनं शक्तिहीनं श्रद्धाहीनं च भवतां ब्राह्मणानां वच- नात् सर्वं सम्पूर्णमच्छिद्रं चास्तु ॥ विमा वदेयुः-अस्तु सम्पूर्णम- च्छिद्रम् ततः मैपात्मकपुण्याहं वाचयेत ॥

·० ॥ अथ प्रेपांत्मकपुण्याहवाचनम् ॥ स्वपुरतः पञ्चवर्णैः अष्टदलं कृत्वा तत्र भूमि स्पृष्ट्वा-ॐमुहीयौ? ॥ यंवप्रक्षेपः-ॐओपंधयुटातदुपरिकलशस्थापनम्-ॐआजिग्न०॥ जलपूरणम्-ॐवरुणस्यो० ॥ गन्धप्रक्षेपः-ॐस्वाईन्धर्वा० ॥ धान्यमक्षेपः-ॐधान्यमसि०॥सर्वोपधीमक्षेपः ॐाऽओपीट०॥ दूर्वापक्षेपः-ॐकाण्डका ० | पञ्चपल्लवप्रक्षेप:-ॐअश्वत्थेवो० ॥ सप्तमृत्मक्षेपः-ॐन्योनापृथि० ॥ फलप्रक्षेपः-ॐघार्टफलिनी।। पञ्चरत्नमक्षेप:-ॐपरिवार्ज०॥ हिरण्यपक्षेपः-ॐहिरण्यगर्भ?॥ रक्तसूत्रवेष्टनम्-ॐसुजातोज्योति० ॥ पूर्णपात्रम्-पूर्णादर्बि० ॥ वरुणावाहनम्-ॐतत्वायामि०॥ अस्मिन्कलशे वरुणं साङ्गं आवा० स्था० ॥ प्रतिष्ठापनम्-ॐमौजूतिः ॥ ॐवरुणाय नमः चन्दन सम०॥इत्यादिपञ्चोपचारैःसंपूज्य तत्वावामीति पुष्पाञ्जलि समयं ॥ अनेन पूजनेन वरुणः प्रीयताम् ॥ अनामिकया कलशं स्पृष्ट्वा अभिमंत्रयेत्-कलशस्य दुरितक्षयकारकाः ।। गायत्र्यादि- भ्यो नमः इत्यनेन पञ्चोपचारैरभ्यर्च्य कलशं प्रार्थयेत्-देवदानव० प्रसन्नो भव सर्वदा ॥ नमो नमस्ते॥ पाशपाणे० तावत्वं सन्नियो १ कर्मान्ते पुण्याहवाचननिर्णयः पुण्याहवाचनसूत्रे-पुण्याहवाचनमृद्धि- पूर्तेप्वृद्धिर्विवाहान्तापत्यसंस्काराः प्रतिष्ठोद्यापनादि पूर्त तत्कर्मणश्चाद्यन्तयोः कुर्यात् ॥ तथा च शौनकः-स्वस्तिवाचनमेवं तु सर्वेपामृद्धिकारकम् । आदावन्ते च कर्तव्यमिति यज्ञविदां मतम् ॥ अपरे तु-पुण्याहवाचनं शस्तमादौ स्यात् सर्वकर्मसु । कृचैव तद्बुधः कुर्यात् सर्वकर्माणि मानवः ॥ इत्याद्याश्वलायनवचनादादावेव कार्यमित्याहुः । अत्र कुलदेशाचारतो व्यवस्था ॥

·(१८८) भव ।। यजमानो युग्मविप्रान् गन्धमाल्यवस्त्रदक्षिणादिभिः सम्पूज्य तान उदझुखानुपवेश्य पूजितफलशं कराभ्यामालभ्य-मम गृहे ॐपुण्याई भवन्तो ब्रुवन्तु ॥ विप्राः-ॐ पुण्याहम् ॥ एवं त्रिः॥ मर्मट हे ॐस्वस्ति भवन्तो वन्तु |J विमा:-स्वस्ति ॥ एवं त्रिः || ममगृहे ॐ ऋद्धि भवन्तो त्रुवन्तु।। विप्राःॐमाध्यताम्।। एवं त्रिः ।। इति पुण्याई वाचयित्वा मन्त्राशिपो गृहीत्वा-मादात कुर्वता कर्म मच्यवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः। यस्य स्मृत्या च नामोक्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णता याति सद्यो वन्दे तमच्युतम् ।। ॐ विष्णवे नमः ॥ विष्णवे नमः ।। 'विष्णवे नमः ॥ ततो ब्राह्मणान् भोजयित्वा दीनानाथांथान्नादिना सन्तोष्य स्वयं सुहृन्मित्रादियुतः सोत्साहः सन्तुष्टो हविष्यं भुजीत।। इति हवनात्मकमहारुद्रप्रयोगः सम्पूर्णः॥ १ सक्षिप्तपुण्याहवाचने तु कल्याण श्राश्चेति द्वयोर्वाचन नोक्त तदाह रूपनारायणीये मदनरल्ने च बौधायन -पुण्याह स्वस्तिऋद्धिरियोंकारपूर्वक निस्बिरेकैकामाशिपो वाचयेत् ॥ एकैकमिति पुण्याहादिमि सबद्धयते । एकै- कामियस्यान-तरमाशिष्यमिति शेष । तथा च पुण्याहादिरूपामेकैकामाशिष त्रिनिर्वाचयेदियेवमाशिपो वाचयेदिति वाक्यार्थ ॥ २ यजमानेना वारब्ध आचार्यो यदि पुण्याह वाचयेत्तदा ममास्य यजमानस्य गृहे इति वाच्यम् ।। ३ ॐकारपूर्वक तु ब्राह्मणजातीययजमान- मात्रविषय तबाह यम ---पुण्याहनाचन देवे ब्राझणस विधीयते । एतदेव निरोंकारं कुर्यात्क्षत्रियवैश्ययो ॥ सोंकार ब्राह्मणे कुर्यान्निरोंकार महीपती । उपांशु च तथा वैश्ये स्वस्ति शुद्रे प्रकर्तियेत् ।।

·(१८९) रुद्रकल्पोक्ता रौद्राध्यायस्याष्टभिः प्रकारमन्त्रविभागाः तत्र एकधापक्षः प्रथमः ॥ १ ॥ रौद्राध्यायस्यार्पयादिकंस्मृत्वा श्रीमहारुद्रप्रीतयेहोमे विनियोगः ।। १ ॐ नमस्तेरुद्रमन्यव इत्यारभ्य तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ॥१॥ (षट्पष्टिमन्त्रात्मकरौद्राध्यायेन एकाहुतिः) अथ धामन्त्रविभागपक्षः द्वितीयः ॥२॥ १ ॐ नमस्तेरुद्रमन्यव इत्यारभ्य अर्भकेभ्यश्च वो नमः स्वाहा।। (पड्विंशतिमन्त्राणामेकाहुतिः) २ ॐ नमस्तक्षभ्य इत्यारभ्य सुधन्वने च स्वाहा ।। (दशमन्त्राणामेकाहुतिः) ३ ॐ नमः सुत्यायेत्यारभ्य तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ।। (त्रिंशन्मन्त्राणामेकाहुतिः) अथ पोढामन्त्रविभागपक्षः तृतीयः ॥ ३ ॥ १ ॐ नमस्तेरुद्रमन्यव इत्यारभ्य अर्भकेभ्यश्च वो नमः स्वाहा।। (पड्विंशतिमन्त्राणामेकाहुतिः) २ ॐ नमस्तक्षश्य इत्यारभ्य सुधन्वने च स्वाहा । (दशमन्त्राणामेकाहुतिः) ३ ॐ नमः सुत्यायेत्यारभ्य य एतावन्तश्च० मसि स्वाहा ।। (सप्तविंशतिमन्त्राणामेकाहुतिः) ४ ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवि० तमेपाञ्जम्भे दध्यः स्वाहा।। ५ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो येन्तरिक्षे० तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ।। ६ ॐ नमोस्तुरुद्रेभ्यो ये पृथिव्यां० तमेपालम्भे दध्मः स्वाहा ।।

·॥अथ शतरुद्रियस्य पोडशधामन्त्रविभागपक्षः चतुर्थः ॥४॥ १ ॐनमस्तेरुदमन्यव इत्पारभ्य अर्भकेभ्यश्च वो नमः स्वाहा!! (पढुिंशतिमन्त्राणामेकाहुतिः) २ ॐनमस्तक्षभ्य इत्यारभ्य सुधन्वने च स्वाहा ।। (दशमन्त्राणामेकाहुतिः) ३ ॐनमः सुत्यायेत्यारभ्य पराचीना मुखा कृधि स्वाहा ।। (सप्तदशमन्त्राणामेकाहुतिः) -- 'न्यानि तन्मसि स्वाहा॥ 'धन्वानितन्मसि स्वाहा।। ६ ॐ नीलग्ग्रीवाः शितिकण्ठा दिवारुद्राऽउप०तन्मसिस्वाहा।। ७ ॐ नीलग्ग्रीवाः शितिकण्ठाः शर्वाजध० तन्मसिस्वाहा। ८येवृशेषु शप्पिारानीलग्रीवा जनेव पन्चानितन्मसिस्वाहा। ९ॐ यंभूतानामधिपतयोविशिखासः०धन्वानितन्मसिस्वाहा।। १० ॐ चैपयाम्पथिरक्षयऽऐलवृदा जनेवधवानितन्मसिस्वाहा!) ११ ॐ चैतानि प्रचरन्ति० जनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा १२ ॐ यनेषु विविद्धयन्ति पात्रेषु० धन्धानि तन्मसि स्वाहा ।। १३ ॐ वएतावन्तश्चभूयासम्ब०मनेव धन्वानि तन्मसि स्वाहा। १४ ॐनमोस्तु रुद्रेभ्यो य दिवि येषांतमेपाञ्जम्भेदध्मःस्वाहा।। १५ ॐ नमोस्तु रुद्रेभ्यो चन्तरिक्षे० तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ।। १६ ॐनमोस्तु रुद्रेन्भ्यो वे पृयिध्यांतमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा।। ॥ अथ चतुश्चत्वारिंशन्मन्त्रविभागपक्षः पञ्चमः॥५॥ १ ॐनमस्तेरु मुततेनमः स्वाहाॐयातेरुट कशीहि स्वाहा ।। ३ ॐयामिपुझिरि पुरुषञ्जगत् स्वाहाटशिवेनव०असत् स्वाहा। ५ *अद्ध्यवोचदधिवक्ता धान्योघराचीः परामुव स्वाहा ॥

·६ ॐ असौयस्ताम्म्रो सहस्रशोवैपाण्हेट ईमहे स्वाहा ।।
७ ॐ असौयोवसर्पति. नुदहार्यः सदृष्टोमृडयातिनः स्वाहा ।
८ॐ नमोस्तुनीलग्ग्रीवाय० सत्त्वानो हन्तेभ्यो करन्नमः स्वाहा।।
९ॐ प्रमुञ्चधन्व० याश्चतेहस्तइषवः पराताभगवोलप स्वाहा ॥
१० ॐ विज्यन्धनुः कपद्दिनो निपनधिः स्वाहा ॥
११ ॐ यातेहेतिम्मीढुष्ट० स्मान्विश्वतस्त्वमयक्ष्मयापरिभुज स्वाहा।।
१२ ॐ परितेधन्वनो इषुधिस्तवारे अस्मन्निधेहितम् स्वाहा ॥
१३ ॐ अवतत्य निशीर्यशल्यानामुखाशिवोनःसुमनाभव स्वाहा।।
१४ ॐ नमस्तऽआयु० बाहुभ्यान्तवयन्वने साहा ॥
१५ॐ मानोमहान्त० पियास्तन्वो रद्ररीरिपः स्वाहा ।।
२६ ॐ मानस्तोके० सदमित्त्वाहवामहे स्वाहा ॥
१७ ॐ नमोहिरण्यवाहवे नमोबब्भ्लुशाय० नमोरोहिताय०
नमःकृत्स्नाय०नमोवञ्चते विकृन्तानाम्पतयेनमः स्वाहा ॥
(पञ्चमन्त्राणामेकाहुति )
१८ ॐ नमऽउप्णीपिणे० नमोविसजल्यो० नमः सभाभ्यः नमो
गणेभ्यो ० नमः सेनाभ्यः० अर्भकेभ्यश्ववोनमः स्वाहा।
(पञ्चमन्त्राणामेकाहुति )
१९ ॐ नमस्तक्षभ्यो नम:श्वभ्यः नमःकपर्दिने० नमो
न्हस्वायनमऽआशवेन्द्वीप्प्याय च स्वाहा ।।
(पञ्चम-त्राणामेकाहुति )
२० ॐ नमोज्येष्ठाय नमः सोभ्याय० नमोवन्याय० नमो
पिरिम्मने नमोघृष्ण्णवे सुधन्वने च स्वाहा ।।
(पञ्चमन्त्राणामेकाहुति )
२१ ॐ नमः सुत्याय नमः कूप्प्याय० नमोबात्याय नमः
शङ्गवे० नमस्ताराय स्वाहा ।
(मन्त्रचतुष्टयस्यैकाहुति )

·(१९२)
२२ ॐ नमः शम्भवाय०शिवायच शिवतरायच स्वाहा ।।
२३ ॐ नमःपार्याय नमःसिकत्याय नमो व्रज्याय नमः
शुकथाय नमःपर्णाय० आनिहतेभ्यः स्वाहा ।।
(पञ्चमन्त्राणामेकाहुतिः)
२४ ॐ नमोवाकिरिवेभ्योदेवानापहृदयेश्योनमोधिचिन्वत्के-
भ्योनमोधिक्षिणत्केभ्योनमनिहतेभ्यः स्वाहा ॥
२५ ॐ द्रापेऽअन्धसस्पतेरोमोचनः किचनाममत स्वाहा ।
२६ ॐ इमारुद्रायः विश्वम्पुष्टड्ग्रामे अस्मिन्ननातुरम् स्वाहा ।।
२७ ॐ यातेरुद्राशिवा० रुतस्यभेषजीतयानोमृडजीवसे स्वाहा ।।
२८ ॐ परिनोस्द्रस्यवद्भधस्तनुप्चमीद्वस्तोकायतनयायपृड स्वाहा
२९ ॐ मीढुष्टमशिव० वसानऽआवरपिनाविभ्रदागहि स्वाहा ॥
३० ॐ विकिरिट्र० हेतयोन्यमस्म्मनिवपन्तुताः स्वाहा ।
३१ ॐसहस्राणि०तासामीशानोभगवापराचीना मुखाकृधि स्वाहा
३२ ॐ असङ्ख्याता० तेपाळसहस्रयोजनेवधन्त्रानि तन्मसि स्वाहा
३३ ॐ अस्मिन्महत्यर्णवे० जनेवधन्वानि तन्मसि स्वाहा ॥
३४ ॐ नीलग्रीवा शितिकण्ठादिवारुद्रा० तन्मसि स्वाहा ।
३५ ॐ नीलग्ग्रीवा शितिकण्ठाःश अधा० सम्मसि स्वाहा ।।
३६ ॐ ये वृक्षेषु तन्ममि स्वाहा३७ॐ येभूताना तन्मसि स्वाहा।।
३८ ॐयेपयाम्पथि मसि स्वाहा३९ॐ येतीानितन्मसि स्वाहा
४० येनेपु० तन्मसिस्वाहा ४९याएतावन्तश्चन्तन्नमसि स्वाहा
४२ ॐ नमोस्तुरुन्योयेदिवि तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ॥
४३ ॐ नमोस्तुस्ट्रेश्योयेन्तरिक्षेतमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ॥
४४ ॐ नमोस्तुरुदेश्योपृथिध्या०तमेपाञ्जम्भे दध्मः स्वाहा ।
॥ इति चतुश्चत्वारिंशन्मन्त्रविभागपक्ष सम्पूर्ण ।

·॥ अथ अष्टचत्वारिंशन्मन्त्रविभागपक्षः पष्ठः ॥
२*नमस्ते रुष्ट्रमन्यवऽउत्तीत वाहुब्भ्यामुततेनम स्वाहा ।।
२ॐ यातेरुद्र०वाशन्तमयागिरिशन्ताभिचाकशीहि स्वाहा ।।
३ ॐ यामिपुझिरिशन्त कुरुमाहिङ्सीपुरुपञ्जगत्स्वाहा ।।
*शिवेनवचसात्वागिरि नगदयक्ष्म सुमनाऽअसत्स्वाहा ॥
५ ॐ अद्धयवोचदधिवक्ता प्रथमोधराचीपरासुव स्वाहा ॥
६ ॐ असीयस्ताम्म्रोऽअरुण सहस्रशोवैपाहेडऽईमहे स्वाहा॥
७
।
९ ॐ प्रमुञ्चधन्वनस्त्वमुभयो०इपवापराताभगवोधप स्वाहा ॥
१० अविज्ज्यन्धनु-फपदिनोविश०आभुरस्यानिषङ्गधिःस्वाहा।।
११ यातेदेतिौंदुष्टविश्वतस्त्वमयक्षम्मयापरिभुज स्वाहा ।
१२ ॐ परितेधन्वनो इषुधिस्तवारेऽअस्मन्निधेहितम् स्वाहा ।।
१३ ॐ अवतत्यधनु शल्ल्यानाम्मुखाशिवोन सुमनाभव स्वाहा ॥
२४ अनमस्तऽआयुधाया० मुततेनमोबाहुब्भ्यान्तवधन्वने स्वाहा ॥
२५ *मानोमहान्तमुत०मान प्रियास्तन्वोरुद्ररीरिपट स्वाहा ।।
१६ ॐ मानस्तोकेतनये वधीईविप्म्मन्तःसदमित्वाहवामहे स्वाहा ।।
१७ ॐ नमोहिरण्यवाहवे० नमोबभ्लुशाय० नमोरोहिताय०
नमः कृत्स्नायनमोवञ्चते०विकन्तानाम्पतयेनम: स्वाहा ।
(मन्त्रपञ्चकस्यैकाहुतिः)
२.८ ॐ नमऽउप्पणीपिणे नमोषिसृभ्यो नमसभाब्भ्य: नमो-
गणेभ्यो०नमासेनाभ्य९० अर्भकेभ्यश्चवोनमः स्वाहा ।।
(पञ्चमन्त्राणामेकाहुतिः)
८

·(१२) १९ ॐ नमस्तसम्भ्यो नमश्वभ्य: नमकपदिने० नमोह- स्वाय नमऽआशवे०नमोनादेयायचद्वीप्प्याय चः स्वाहा ॥ । (पञ्चमन्त्राणामेकाहुतिः) २० ॐ नमोऽज्येष्ठाय नम सोभ्याय० नमो. न्याय० नमो- विलिम्मने नमोघृष्ण्णवे०स्वायुधायचसुधन्वने च स्वाहा ॥ (पञ्चमन्त्राणामेकाहुतिः) २१ ॐ नमदत्याय नमहकप्प्याय० नमोवात्त्याय नमः शङ्गन्ध हनीयसेचनमोवृक्षेभ्योहरिकेशेभ्योनपस्ताराय स्वाहा ॥ (मन्त्रचतुष्टयस्यैकाहुतिः) २२ ॐ नमः शम्भवायचमयोभवा०शिवायचशिवतरायच' स्वाहा ॥ २३ ॐ नमपार्याय नम:सिकत्त्याय०. नमोवळ्याय० नमः शुष्क्क्याय० नमरूपाय० धनुष्कृयश्ववो नमः स्वाहा ।। (पञ्चमन्त्राणामेकाहुतिः), २४ ॐ नमोवकिरिकेभ्यः स्वाहा ।। २५ ॐ देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा ।। २६ ॐ नमोधिचिन्वत्केभ्यः स्वाहा ॥ २७ ॐ नमोविक्षिणत्केभ्यः स्वाहा ॥. २८ नमऽआनिहतेभ्यः स्वाहा ।।.. २९ ॐ द्रापेऽअन्धसस्पते मेारोमोचन किश्चनापमन् स्वाहा इमारुद्राय० विश्वम्पुष्टुनामेऽअस्म्मिन्ननातुरम् स्वाहा ॥ ३१ ॐ यतिरुट्टशिवातन शिवा० मेपजीतयानोमडनीवसे स्वाहा ।। ३२ ॐ परिनोरुद्रस्य०स्तनुष्यमीवस्तीफायतनयायंमृड स्वाहा ।। .

·P ३३ ॐ मीदृष्ट्रमशिवतमशिवो० आचरपिनाकम्बिम्भ्रदागहि स्वाहा ३४ ॐ विकिरिद्रधिलोहित०हेतयोन्यमसम्मन्निवपन्तुता? स्वाहा ॥ ३५ ॐ सहस्राणिसहस्रशो० भगवटपराचीनामुखाकृधि स्वाहा || असहयातासहस्राणि० योजनेवधन्चानितन्मसि स्वाहा ॥ ३७ ॐ अस्म्मिन्महत्त्यर्णवे० योजनेवधन्वानितन्मसि स्वाहा ॥ ३८ ॐ नीलग्रीवाटशितिकण्ठादिवहरुद्रा० तमसि स्वाहा ॥ ३९ ॐ नीलग्ग्रीवाहशितिकण्ठाहँशर्वाऽअध? धन्यानितन्मसि स्वाहा॥ ४० ॐ येवृक्षेपुतेपासहस्रयोजनेवधवानितन्मसि स्वाहा ।। ४१ ॐ वेभूताना० सहस्रयोजनेवधन्यानितन्मास स्वाहा ॥ ४२ ॐ येपयाम्पथिसहस्रयोजनेवधन्वानितन्मसि स्वाहा ।। ४३ ॐ येतीयानि०सहस्रयोजनेवधन्नानितन्मसि स्वाहा ॥ ४४ * येनेपुष्विविद्धयन्ति सहस्रयोजनेवधन्नानितन्मसि स्वाहा ॥ ४५ ॐ यऽएतावन्तश्च०सहस्रयोजनेवधन्यानितन्मसि स्वाहा ।। ४६ ॐ नमोस्तुरुद्रेभ्योयेदिवियेषा० तमेपाञ्जम्भेदध्म स्वाहा ४७ ॐ नमोस्तुरुद्रेभ्योयेन्तरिक्षेयेपा०तमेपाञ्जम्भेदध्म स्वाहा ४८ अनमोस्तुरुद्रेभ्योयेपृथिव्यांव्धेपा०तमेपाञ्जम्भेदध्मह स्वाहा ॥ इत्यष्टचत्वारिंशन्मन्नविभागात्मकरुद्रहोमस्वाहाकारः ।। ॥,१ एकपष्टयुत्तरशतधामन्त्रविभागपक्षः सप्तमस्तु पूर्वप्रयोगे सङ्कलितोऽस्ति ।

·: स्वा० अथ पञ्चविंशत्युत्तरचतुःशतधामन्त्रविभागपक्षः अष्टमः १ॐ नमस्तेरुद्रमत्यवे स्वाहा १८ अहीश्वसर्वाञ्जम्भय- :: २ ॐ उतोतऽइपवेनम: स्वाहा न्स्वाहा ३ ॐबाहुन्भ्यामुततेनम-स्वाहा १९ ॐसर्वाश्चयातुधान्यः स्वाहा ४ ॐ यातेरुद्रशिवांतनूः स्वाहा २० ॐअपराचीपरासुव स्वा० ५ * अघोरापापकाशिनीस्वा० ६ ॐ तयानस्तन्वाशन्तमया २१ ॐअसीयस्ताम्म्रोऽअरुणः स्वाहा स्वाहा ७ ॐ गिरिशन्ताभिचाकशीहि २२ * उतपन्भृ?सुमङ्गल स्वाहा २३ॐयेचैनारुट्टाअभितः स्वाहा ८ ॐ यामिषुङ्गिरिशन्त स्वाहा २४भदिक्षुश्रिता?सहस्रशः स्वा० ९ ॐ हस्तेविभय॑स्त्तवे स्वाहा २५ ॐअवैपाहेडईमहे स्वाहा १० ॐ शिवाणिरित्रताकुरु स्वा० २६ असोयोवसर्पति स्वाहा ११ ॐ माहिहसीटंपुरुपञ्जग- २७ ॐनीलग्रीवोदिलोहितटस्वाहा स्वाहा २८ ॐउतैनङ्गोपाऽअदृ श्रन् स्वाः १२ ॐ शिवनवचसाचा स्वाहा २९ ॐ अश्रन्नदहाय॑हस्वाहा २३ ॐ गिरिशाच्छाबदामसि ३० असदृष्टोमृदयातिन स्वाहा स्वाहा ३१ ॐ नमोस्तुनीलग्रीवायस्वा १४ ॐ बयानसई मिजगत्स्वा०.३२ ॐ सहस्राक्षायपीदुपे स्वाहा १५ ॐ · अयक्षमसुमनाऽअस• ३३ ॐ अयोयेऽअस्यसरवानः .. त्स्वाहा १६ अद्यवोचदधिवक्ता ३४ ॐअइन्तेभ्योकरन्नम-स्वाहा स्वाहा'३५ प्रमुधन्वनस्त्वम् स्वा० १७ ॐ पयोदयोभिषक् स्वा० ३६ अंउभयोराल्योाम् स्त्रा . स्वादा..

·३७ वाचतेइस्तऽइपवर्ट स्वा० ५५ ॐनमस्तऽआयुधाय स्वा०, ३८ ॐ परावाभगवोचप स्वाहा ५६ ॐअनाततायधृष्ष्णवे स्वात ३९ ॐ विज्ज्यन्धनु: कपर्दिनः ५७ ॐउभाभ्यामुततेनमः स्वा० स्वाहा ५८ ॐवाहुभ्यान्तवधन्ननेस्वा० ४० ॐ विशल्ल्यो वाणवाँरउत ५९ ॐ मानोमहान्तमुतमानः स्वाहा स्वाहा ४१ ॐ अनेशन्नस्ययाऽइपास्वा० ६० ॐ अर्भकम्मानऽउक्षन्तम् ४२ॐआभुरस्यनिषङ्गधि स्वा० स्वाहा ४३ ॐ यातेहेतिमीढुष्टम स्वाहा ६१ ॐउतमानऽउक्षितम् स्वा० ४४ में इस्तेवभूवतेधर्नु - स्वाहा ६२ ॐमानोवधीतपितरम् स्वा० ४५ ॐ तयाम्मान्विश्वतस्त्वम् ६३ ॐ मोतमातरम्मान : स्वा० स्वाहा ६४ अभियास्त्तन्वो रुद्ररीरिपद ४६ ॐ अयक्ष्मयापरिभुज स्वाहा स्वाहा ४७ ॐ परितधन्यनोहेतिः स्वा० ६५ ॐ मानस्तोफेतनमान: ४८ ॐ अम्मान्णक्तविश्वत- स्वाहा स्वाहा ६६ * आयुपिमानोगोषमानः ४९ ॐ अधोयाइपुधिस्तव स्वाहा स्वाहा ५० ॐआरेऽअस्म्मन्निहितम् ६७ ॐ अधेपुरी रिपहें स्वाहा स्वाहा ६८ ॐ मानोधीरान्त्रुद्रभामिनः ५१ ॐ अवतत्त्यधनुष्टु स्वाहा स्वाहा ५२ ॐ सहस्राक्षशतेपुधे स्वाहा ६९ *वाहविष्म्मन्तई स्वाहा ५३ ॐ निशीWशल्ल्यानाम्मुखा ७० असदमित्त्वाहवामहे स्वाहा स्वाहा ७१ अनमोहिरण्यवाहवेसेनान्ये ५४ ॐशिवोन-सुमनाभव स्वा० स्वाहा ·'स्वाहा -- मते स्वाहा वत स्वाहा ७२ दशाश्चपतये नमः स्वा० ९० ओषधीनाम्पतयेनमः . ७३ अनमोवृक्षम्यो हरिकेशे- भ्य स्वाहा ९१ अनमोमन्त्रिणेवाणिजायस्वा. ७४ ॐपशूनाम्पतये नमः स्वाहा ९२ कक्षाणाम्पतयेनमः स्वाहा ७५ ॐनम शपिञ्जरायश्विपी- ९३ ॐ नमऽउच्च?पायाक्कन्द- यते स्वाहा ७६ ॐपीनाम्पतये नमः स्वा० ९४ पत्नीनाम्पतयेनम - स्वा० ७७ ॐनमो हरिकेशायोपवीतिने ९५ ॐ नमः कृत्स्नायतयाधा- ७८ अपुष्टानाम्पतये नमः स्वाहा ७९नमोबम्लुशायव्याधिनस्वा० ९६ ॐ सत्वनाम्पतपेनमः स्वा० ८० ॐ अन्नानाम्पतये नमः स्वा० ९७ ॐ नमः सहमानायनिव्व्या- ८१ ॐ नमोभवस्यहेत्त्यै स्वाहा ८२ ॐ जगताम्पतये नमः स्वाहा ९८ ॐ आन्न्याधिनीनाम्पतये ८८३ अनमोरुद्रायाततायिने स्वा० नमः स्वाहा ८४ ॐक्षेत्राणाम्पतये नमः स्वा० ९९ ॐ नमो निपङ्गिणे ककुभाय ८५ ॐ नमः सूतायाहन्पै स्वा० स्वाहा ८६ ॐ इनानाम्पतये नमः स्वा० १०. ॐ स्तेनानाम्पतये नमः ८७ ॐ नमो रोहितायस्थपतये स्वाहा स्वाहा १०१-ॐ नमो निचेर परिचराय ८८ वृक्षाणाम्पतये नमः स्वाहा - स्वाहा ८९ ॐनमोभुवन्तयेहारिवस्कृताय १२ अरण्यानाम्पतये नमः स्वाहा ....स्वाहा धिने स्वाहा - . . - Praman ·। धिमते स्वाहा (११९) २०३ ॐनमोबञ्चतेपरिवञ्चते ११४ ॐधन्यायिभ्यश्च वो नमः स्वाहा स्वाहा १०४ ॐ स्वायूनाम्पतये नमः ११५ ॐ नमऽआतन्वानेभ्यः साहा स्वाहा २०५ ॐ नमोनिपङ्गिणऽइपु- ११६ ॐ प्रतिधानेन्भ्यश्च वो नमः स्वाहा १०६ ॐ तस्कराणाम्पतये नमः ११७ ॐ नमऽआयच्छभ्यः स्वाहा ॥ स्वाहा ११८*अस्ययश्चवोनमःस्वा० १०७ ॐनमः सृकायिभ्यो ११९ ॐ नमोविसृजद्दभ्यः स्वा० जिघासद्भ्यः स्वाहा १२० ॐ विद्धथद्भ्यश्च वो नमः १०८ ॐ मुण्णताम्पतये नमः स्वाहा स्वाहा १२१ ॐ नम-स्वपच स्वाहा १०९ ॐ नमोसिमझ्यो नक्त- १२२ ॐजाग्रद्भ्यश्चवोनमः स्वा० श्चरङ्ग्यः स्वाहा १२३ ॐ नम-शयानेभ्यः स्वाहा ११० ॐ विकृन्तानाम्पतये नमः १२४ ॐ आसीनेभ्यश्च वो नमः स्वाहा स्वाहा १११ ॐ नमऽउप्पणीपिणे गिरि- १२५ ॐनमस्तिष्ठद्भ्यः स्वाहा चराय स्वाहा १२६ धावद्भ्यश्चवोनम-स्वा. कुलुञ्चानाम्पतये नमः १२७ ॐनम-सभाब्य-स्वाहा स्वाहा १२८ सभापतिब्भ्यश्च वो ११३ ॐ नमऽइपुमभ्यः स्वाहा नमः स्वाहा १ उम्मान्तस्त्याभ्यश्चरप्पर्श ॥ प्रातिशाख्ये चतुर्याध्याये सून १०२ ·- (१०) १२९ ॐ नमोश्वेभ्यः स्वाहा १४४ असेनानि पञ्च वो नमः १३० ॐ अश्वपतिभ्यश्च वो नमः स्वाहा १४५ रविभ्यः स्वाहा १३१ ॐ नमऽभाज्यापिनीभ्यः १४६ ॐ अस्येभ्यश्चवोनमःस्वा. स्वाहा १४७ ॐ नमः शतृभ्यः स्वाहा १३२ ॐ विविद्धयन्तीभ्यश्च वो १४८ ॐ सङ्घहीतभ्यश्च वो नमः नमः स्वाहा स्वादा १३३ ॐ नमऽउगणाभ्यः स्वा० १४९ ॐ नमो महङ्ग्यः स्वाहा १३४ ॐ तृतीच वो नमः १५० ॐ अर्भकेभ्यश्चवोनम - स्वाहा स्वाहा १३५ ॐ नमो गणेभ्यः स्वाहा १५१ ॐ नमस्तक्षभ्यः स्वाहा १३६ ॐ गणपतिब्भ्यश्च वो नमः १५२ ॐ रथकारभ्यश्च वो नमः स्वाहा ।। १३७ ॐ नमो बातेभ्यः स्वाहा १५३ अनमतैकुलालेभ्यह स्वा० १३८ॐन्त्रावपतिभ्यश्च वो नमः १५४ ॐ कम्मरिभ्यश्च वो नमः स्वाहा स्वाहा १३९ ॐ नमो गुस्सेभ्यः स्वाहा १५६ ॐ पुजिष्टेभ्यश्च वो नमः १५५ ॐ नमोनिपादेभ्य-स्वाहा १४० ॐ गृत्सपतिब्भ्यश्च वो स्वाहा नमः स्वाहा १५७ ॐ नम-प्रवनिम्भ्यः स्वाहा १४१ ॐ नमोविरूपेभ्यः स्वाहा १५८ अमृगयुभ्यश्चवोनमास्त्रा० १४२ ॐ विश्वरूपेभ्यश्च वो १५९ अनम भ्य स्वाहा नम-स्वाहा १६०ॐ श्वपतिभ्यश्च वो नमः १४३ नमहसेनाभ्य स्वाहा स्वाहा स्वाहा

·(१९३)
१६१ ॐनमो भवाय च स्वाहा १८२ प्रथमाय च स्वाहा
१६२ रुद्राय च स्वाहा १८३ ॐनमऽआशवे च स्वाहा
१६३ ॐनम शर्वाय च स्वाहा १८४ ॐअजिराय च स्वाहा
१६४ अपशुपतये च स्वाहा १८५ ॐनमहशीग्रयाय च स्वाहा
१६५ ॐ नमो नीलग्रीवाय च १८६ अंशीभ्याय च स्वाहा
स्वाहा १८७ ॐनमऽउम्म्याय च स्वाहा
१६६ ॐ शितिकण्ठायच स्वाहा १८८ ॐअवस्वन्याय च स्वाहा
१६७ ॐनम कपर्दिनेच स्वाहा १८९ ॐनमो नादेयाय च स्वाहा
१६८ युप्लकेशायच स्वाहा १९० ॐद्वीप्प्याय च स्वाहा
१६९ॐनम सहस्राक्षायच स्वा०
१९१ ॐनमो ज्येष्ठाय च स्वाहा
१७० ॐ शतधन्वनेच स्वाहा १९२ ॐकनिष्ठाय च स्वाहा
१७१ ॐनमोगिरिशयायच स्वा० १९३ ॐनमःपूर्वजाय च स्वाहा
१७२ ॐ शिपिविष्टायच स्वाहा १९४ ॐअपरजाय च स्वाहा
१७३ ॐनमोमीहुष्टमायच स्वा० १९५ ॐनमो मद्धयमायच स्वा०
१७४ ॐइपुमतेच स्वाहा १९६ ॐअपगलभाय च स्वाहा
१७५ ॐनमोन्दस्वायच स्वाहा १९७ अनमोजघन्यायच स्वाहा
१७६ ऊँचामनाय च स्वाहा १९८ ॐबुध्न्याय च स्वाहा
१७७ ॐनमोबृहते च स्वाहा १९९ नमसोभ्यायच स्वाहा
१७८ ॐवर्षायसे च स्वाहा
२०० ॐपतिसाय च स्वाहा
१७९ अनमो बुद्धाय च स्वाहा
२०१ ॐनमोयाम्म्याय च स्वाहा
१८. असवृधे च स्वाहा २०२ ॐक्षेमयाय च स्वाहा
१८१ ॐनमोरयाय च स्वाहा २०३ ॐनमहश्लोक्यायच स्वाहा

·(१२२)
२०४ ॐअवसान्याय च स्वाहा २२६ अइपुधिमते च स्वाहा
२०५ नमऽउर्वाय च स्वाहा २२७ ॐनमस्तीक्ष्णेपवेच स्वाहा
२०६ ॐखल्लयाय च स्वाहा २२८ ॐआयुधिने व स्वाहा
२०७ अनमोहन्याय च स्वाहा
२२९ ॐनमहस्वायुधायच स्वाहा
२०८ ॐकक्ष्याय च स्वाहा २३० ॐसुधन्वने च स्वाहा
२०९ ॐनमः श्रवाय च स्वाहा २३१ नमःमुत्याय च स्वाहा
२१० प्रतिशवाय च स्वाहा २३२ ॐपत्थ्याय च स्वाहा
२११ नमऽआशुषेणायच स्वा० २३३ ॐनम कायाय च स्वाहा
२१२ ॐआशुरथाय च स्वाहा २३४ ॐनीप्प्याय च स्वाहा
२१३ ॐनमशूराय च स्वाहा २३५ नमकुल्लयाप च स्वाहा
२१४ ॐअवभेदिने च स्वाहा २३६ सरस्याय च स्वाहा
२१५ ॐनमोबिलिम्मने व स्वाहा २३७ ॐनमोनादेयाय च स्वाहा
२१६ ॐकवचिने च स्वाहा २३८ अन्वेशन्ताय च स्वाहा
२१७ ॐनमोधम्भिणे च स्वाहा २३९ ॐनमकूप्प्याय च स्वाहा
२१८ *वरुथिन च स्वाहा २४० ॐअवट्टयाय च स्वाहा
२१९ ॐनम-श्रुताय च स्वाहा २४१ नमोवीद्रयाय च स्वाहा
२२० ॐ श्रुतसेनाय च स्वाहा २४२ ॐातप्याय च स्वाहा
२२१ ॐनमोदुन्दुभ्यायच स्वाहा २४३ ॐनमोमेग्ध्याय च स्वाहा
२२२ ॐआहनन्याय च स्वाहा २४४ ॐवियत्याय च स्वाहा
२२३ ॐनमो धृप्पणवे च स्वाहा २४५ ॐनमोबपर्याय व स्वाहा
२२४ ॐअमृशाय च स्वाहा
२४६ ॐअवाय च स्वाहा
२२५*नमोनिपङ्गिणे च स्वाहा २४७ ॐनमोधात्याय च स्वाहा

·(१२३) २४८ ॐ रेष्म्म्याय च स्वाहा २६९ ॐनमः शिवाय च स्वाहा २४९ ॐ नमोबास्तव्याय च स्वा० २७० ॐ शिवतराय च स्वाहा २५० अंधास्तुपाय च स्वाहा २७१ ॐनमः पााय च स्वाहा २५१ ॐनमसोमाय च स्वाहा २७२ ॐअवार्ष्याय च स्वाहा २५२ रुद्राय च स्वाहा २७३ ॐनम: प्रतरणायचस्वाहा २५३ ॐनमस्त्ताम्म्राय च स्वाहा २७४ ॐउत्तरणाय च स्वाहा २५४ ॐअरुणाय च स्वाहा २७५ ॐनमस्तीर्थ्याय च स्वा० २५५ ॐनमशङ्गत्वे च स्वाहा २७६ ॐ कूल्ल्याय च स्वाहा २५६ ॐपशुपतये च स्वाहा २७७ ॐनमःशप्प्यायच स्वाहा २५७ ॐनमऽउग्राय च स्वाहा २७८ फेन्याय च स्वाहा २५८ ॐभीमाय च स्वाहा २७९ ॐनम-सिकत्त्यायच स्वा० २५९ ॐनमोग्ग्रेवधाय च स्वाहा २८० प्मवाह्याय च स्वाहा २६० ॐदुरेवधाय च स्वाहा २८१ ॐनमःकि शिलायच स्वा० २६१ ॐनमो हन्त्रे च स्वाहा २८२ ॐक्षयणाय च स्वाहा २६२ ॐहनीयसे च स्वाहा २८३ ॐनमः कादिने च स्वाहा २६३ ॐनमो घृक्षेब्भ्यो हरिके- २८४ ॐ पुलस्त्तये च स्वाहा शेग्भ्यः स्वाहा २८५ ॐ नमऽइरिण्याय च स्वाहा २६४ ॐनमस्ताराय स्वाहा २८६ ॐपपत्थ्याय च स्वाहा २६५। अनम-शम्भवायच स्वाहा २८७ ॐनमो वज्याय च स्वाहा २६६ ॐमयोभवाय च स्वाहा २८८ गोष्ठयाय च स्वाहा २६७ ॐनमःशङ्कराय च स्वाहा २८९ ॐनमस्त्तरप्याय च स्वाहा २६८ ॐमयस्कराय च स्वाहा २९० अंगेहाय च स्वाहा १७ ·(१२४) २९१ ॐनमो हृदयाय च स्वाहा ३०९ ॐनमऽइपुकन्यः स्वाहा २९२ अनिष्प्प्याय च स्वाहा ३१० ॐधनुष्कृभ्यश्च वो नमः २९३ ॐनमः कायाय च स्वाहा स्वाहा २९४ अंगहरेष्ठाय च स्वाहा ३११ ॐनमो वह किरिकेभ्यो २९५ ॐनमः शुष्पस्याय च देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा स्वाहा २९६ ॐहरित्त्याय च स्वाहा ३१२ ॐनमोऽ विचिन्धक्केभ्यों २९७ ॐनम: पासव्याय च देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा ३१३ अनमो विक्षिणकेभ्यो स्वाहा २९८ ॐरजस्याय च स्वाहा देवानाऽहृदयेभ्यः स्वाहा २९९ ॐनमोलोप्प्याय चस्वाहा ३१४ ॐनमऽआनिहतेभ्यो ३०० ॐउलप्प्याय च स्वाहा देवाना हृदयेभ्यः स्वाहा ३०१ ॐनमऽकाय च स्वाहा ३१५ ॐद्रापेअन्धसरप्पते स्वाहा ३०२ अमूर्ध्याय च स्वाहा ३१६ ॐदरिद्रनीललोहित स्वाहा ३०३ ॐनम-पर्णाय च स्वाहा ३१७ ॐआसाम्पजानामेपा- ३०४ अपर्णशदाय च स्वाहा म्पशूनां स्वाहा ३०५ ॐनमऽउद्गुरमाणाय च ३१८ ॐ माभेारोड्ड्मोचन स्वाहा ३०६ ॐअभिग्नते च स्वाहा किञ्चनाममत् स्वाहा ३०७ ॐनमऽआखिदते च स्वाहा ३१९ ॐ इमा रुद्राय तवसे कप- ३०८ प्रखिदते च स्वाहा दिने स्वाहा १ याज्ञवल्क्यशिक्षायाम्-अनुस्वारो द्विमात्रः स्याहवर्णव्यञ्जनादिगः । हृस्याद्वा यदि वा दीर्घादेवाना हृदयम्य इति ।।

·(१५) ३२० ॐ क्षयारायणभरामहे- ३३१ ॐ मीडष्टमाशिवतम स्वाहा मती? स्वाहा ३३२ ॐ शिवो न सुमना भव ३२१ ॐ था शमसहिपदेवतु- स्वाहा प्पदे स्वाहा ३३३ ॐ परमे वृक्षऽआयुधनि- ३२२६ विश्वम्पुष्टयामेऽभ- थाय स्वाहा ३३४ ॐ कृनि बसालऽआचर स्मिन्ननातुरं स्वाहा स्वाहा ३२३ *यातरुद्राशिवातनू? स्वा० ३३५ ॐ पिनाकाम्बिभ्रदागाह ३२४ ॐ शिवा विश्वाहाभेपनी स्वाहा स्वाहा ३२५ ॐ शिवा रुतस्य भेपनी ३३६ अविकिरिलिलोहित स्वाहा ३३७ नमस्तेऽस्तु भगवट स्वाहा ३२६ ॐ तयानो मृह जीवसे ३३८ अ यास्त्ते सहस्र तय- स्वाहा स्वाहा ३२७ ॐ परिनो रुद्रस्य इतिई. ३३९ अन्यमस्म्मन्निवपन्तु ता) स्वाहा ३२८ : परिवेपस्य दुर्मति- ३४० ॐ सहस्राणिसहस्रशः स्वा० रघायो स्वाहा ३४१ ॐ बादोस्तवहेतय-स्वा० ३२९ ॐ अवस्थिरा मघवय ३४२ ॐ तासामीशानो भगव: स्तनुष्य स्वाहा स्वाहा ३३० อ भीडस्तोकाय तनयाय ३४३ ॐ पराचीनामुखाकृधि मृड स्वाहा स्वाहा स्वाहा णक्नु स्वाही - ·(१२६) ३४४ ॐ असहयाता सहस्राणि ३५५ ॐअवघन्नानितन्मासि स्वाहा स्वाहा ३४५ ॐ थे रुद्राऽ अधिभूम्याम् ३५६ ॐनीलग्ग्रीवा शिति- स्वाहा ३४६ ॐतेपा सहस्रयोजने कण्ठा स्वाहा ३५७ ॐशोऽअधः क्षमाचरा? स्वाहा स्वाहा ३४७ ॐ अवधन्यानितन्मसि ३५८ ॐतेपा सहसयोजने स्वाहा ३४८ ॐ अस्म्मिन्महत्यर्णवे स्वाहा स्वाहा ३५९ ॐअवधन्वानितन्मसि ३४९ ॐ अन्तरिक्षेमवाऽआध स्वाहा स्वाहा ३६० ॐथे वृक्षेपुशप्प्पिजराः ३५० ॐ तेपा, सहस्रयोजने स्वाहा स्वाहा ३६१ ॐनीलग्रीवाविलोहितात ३५१ ॐ अवधन्वानितन्मसि स्वाहा ३६२ तेषा सहस्रयोजने ३५२ में नीलग्रीवा शिति- कण्णाः स्वाहा ३६३ ॐवपन्यानितन्मसि ३५३ ॐ दिवः रुद्राऽउपस्नि- ताम् स्वाहा ३६४ ॐवभूतानामधिपतयःस्वाहा ३५४ तेपाल सहस्रपोजने ३६५ विशिखास- कानि- स्वाहा स्वाहा T ·- ३६६ ॐ तेपा सहसयोजने ३७८ॐतेपासहस्रयोजने स्वा० स्वाहा ३७९ ॐअवधन्वानितन्नमसि ३६७ ॐअवधवानितन्मसि स्वाहा स्वाहा ३८० ॐयऽ एतावन्तश्च भूया:- ३६८ ॐयेपथाम्पथिरक्षयः स्वा० सश्च स्वाहा ३६९ ॐ ऐलवृदाऽआयुर्व्यध- ३८१ दिशो रुद्रा वितस्थिरे स्वाहा स्वाहा ३७० तपासहस्रयोजने स्वा० ३८२ ॐतेपा सहस्रयोजने स्वाहा ३७१ *अवधन्वानितन्मसि ३८३ ॐअवधन्यानितन्मासि स्वाहा स्वाहा ३७२ ॐये तीर्थानिपचरन्ति ३८४ ॐनमोस्तुरट्रेभ्यः स्वाहा स्वाहा ३८५ येदिवि स्वाहा ३७३ ॐमुकाहस्त्तानिपङ्गिणः ३८६ ज्येषां वर्षमिपवः स्वाहा स्वाहा ३८७ ॐतेभ्योदशपाचीः स्वा० ३७४ अपार सहस्रयोजने ३८८ ॐदश दक्षिणा स्वाहा स्वाहा ३८९ दश प्रतीचीः स्वाहा ३७५ अवधवानितन्मसि ३९० ॐदशोदीचीः स्वाहा स्वाहा ३९१ ॐदशोद्धास्वाहा ३७६ ॐ येनेपु विवियन्ति ३९२ तेभ्यो नमो अस्तु स्वाहा स्वाहा ३७७ ॐ पात्रेषु पिवतो जना• ३९३ ॐते नोवन्तु स्वाहा न्स्वाहा ३९४ ते नो मृडयन्तु स्वाहा + ·(१२८) ३९५ ते बन्दुिम्मः स्वाहा ४११ ॐतमेषाञ्जम्भे दम ३९६ वश्च नो द्वेष्टि स्वाहा स्वाहा ३९७ तमेपाञ्जम्भे दध्मद ४१२ ॐनमोस्तु रुद्रेभ्यः स्वाहा स्वाद्दा ४१३ अध्ये पृथिव्यां स्वाहा ३९८ ॐनमोस्तु रुद्रेभ्यः स्वाहा ४१४ अप्येपामनमिप? स्वाहा ३९९ ॐयेन्तरिक्ष स्वाहा ४१५ तेभ्योदशप्पाची स्वाहा ४०० ॐयेपो धातऽपवः स्वाहा ४१६ दश दक्षिणा स्वाहा ४०१ तेभ्योदशप्पाचीःस्वा० ४१७ दश पतीचीः स्वाहा ४०२ ॐदश दक्षिणी स्वाहा ४१८ दशोदीची स्वाहा ४०३ दश प्रतीची: स्वाहा ४१९ दशोर स्वाहा [ स्वाहा ४०४ ॐदशोदीचीः स्वाहा ४२० तेभ्यो नमोऽअस्तु ४०५ अंदशोः स्वाहा स्विाहा ४२१ अते नोवन्तु स्वाहा ४०६ तेभ्यो नमोऽअस्तु ४२२ ते नो मृडयन्तु स्वाहा ४०७ ॐते नोवन्तु स्वाहा ४२३ ॐने यन्द्विष्म्मः स्वाहा ४०८ अंते नो मृडयन्तु स्वाहा ४२४ अयश्च नो द्वेष्टि स्वाहा ४०९ अन्ते यन्डिपम्मः स्वाहा ४२५ ॐनमेपाञ्जम्भे दध्म? ४१. ॐवश्च नो द्वेष्टि स्वाहा इति पञ्चविंशत्युत्तरचतु शतधामन्त्रविभागात्मकरुद्रहोमस्वाहाकार सम्पूर्ण । १दक्षिणाशब्दस्य दक्षिणादाच्' इति सूत्रविहिताजन्तत्वात्-अव्यय- चम् । इति तस्य निर्विभक्तिकस्यैवसाधुत्वम्-निर्विवादम् । सविसर्गपाठस्तु सर्वथा पाणिनि स्मृतिविरुद्धत्वाद्धेयं । अत्र गमकञ्च 'दक्षिणादाच्' इति मूत्रे ' दक्षिणस्याजन्तमन्ययम्' इति कौमुद्या दीक्षितवचनम् । एव सप्तधा ७ सप्तदशधा १७ चतुर्विंशतिधा २४ अष्टाविंशतिधा २८ पष्टयुत्तरदातथा १६० इत्येते पक्षा अन्यग्रन्येप्यालोचनीया ।

·२ श्रीफल नग २५ तोला " " " ८ " सफेत अपीर " दळेली हलदर . " " " "१५ " तोला ६ । हवनात्मकमहारुद्र-अतिरुद्रसाहित्यनी यादी । गांधीनो सामान॥ महारुनी यादी अतिरुद्रनी यादी महारुदनी यादो. अतिरुदनी यादी जावत्री ताला २॥ तोला ५ तज शेर 1 शेर ॥ संफेत सोपारी शेर १० शेर २० (०॥मण) विष्णुकान्ता तोला २ तमालपत्र " गुलाल १.(मण) चीनीकवाला २॥ एटले ककोल काळो अवीर ३ ताला २ बरास १ रोगुली मण १ कस्तूरी वाल ५ सिन्दुर १ गोरुचन्दन केशर तोला २॥ सुका आमळां ताला५ शेर 01 कपूरगोटीनो दोमनी खडी मोटो दायो दायडा २ साकर शेर २॥ अगरवतीन मोड स्वदशी पीठी बदल १ २ साकर ५ सम्माना (नाडा गोळ छडी) शेर ०॥ शेर २ मध १ २॥ सुखडनो मुठो अत्तर तोलोग तोलो १ (चदन घसवा सुगन्धी तेल माटे) और 1 ३ सुकु खोपरु शेर २॥ शेर ५ कपुरकाचली शेर 1 शेर १ खारेक घहुला o बदामना गोळा, १ ३ गुगल शेर २।। चारोळी २ कीसमीक्ष १t खसनो सुगधी लालद्राक्ष घाळो ०|| १ एलची ०॥ नाविंग जरदालु जायफल सुछ अजीर १० " "" " " " " " " " " तोलो " " सरपव पीळा " " " " " "" f: AM काळी द्राक्ष " " " " " ·(१३०) भाखी बदाम ४ दाहलदर " " " " " " 1 " , " " " " " तोला २ " " सफेद मगर, १ " ॥ १ कोठ तोलो १ तोला २ , महारदनी यादी. अतिरुदनी यादी महारुदनी यादी अविरुदनी यादी शेर ४ ताला पत्ता शेर ५मारवेल मखरोट ५ ६ शिलाजीत कायो ७चन्दन सफेत कावा सुतरनी ८ घोडावज दही नग २ नग ३ १सडचपो काळो भगर तोलो १ १. नायरमोय मुखहना छोडां शर ॥ शेर ५ सवापी माटे नीचे मुजपनी जणसो रतादली (रफ मगावीने कुटावी यसवी चन्दनमाटे) कुछ कोलीजन) २ जटामासी (शिवाष्टक १ गन्धमाटे तोला ॥ तोलो १५दनागुरुकर्पूरतमालजलकुकुमम्। कुशीत कुष्ठपयुक शैवं गन्धाष्टक विदु । मन्यच- ककुमागुस्करतरीचन्द्रभागे समीकृते । त्रिपुराप्रीतिदो गन्धस्तया चण्ड्याश्च शम्भुना ॥ शारदातिलके-गन्धाष्टक तत्रिविध शक्तिविष्णुशिवात्मकम् । चन्दनागुरुकपरचौर (कर) कुकमरोचना (गोरोचन) ॥ जटामांसा कपि ( रजचदन) युता शक्तर्गन्धाष्टक विदु । विष्णोर्ग घाटक-चन्दनागुम्हीवरकुष्टकुकुमसेव्यका ॥ जटामांसीमुरमिति विष्णोर्गन्धाष्टक बिदु । कृष्णागुरु सवर्परसहितो मल्योद्भवे । वैष्णवप्रातिदो गन्ध कामाख्यायाश्च भैरवे । गन्धविचार कालिकापुराणे-चूणीकृतो वा घृष्टा वा दाहकर्षित एष वा । रस समदजो वापि प्राण्यगद्रव एव वा गन्ध पचविध प्रोको देवानां प्रीतिदायक | गन्धलक्षणानि- गन्धचूर्ण गन्धपत्रचूर्ण सुमनसां तथा। प्रशस्त गन्ध उक्तानि पत्रचूर्णानि यानि च ॥ तानि गन्धाहयानि स्यु स गध प्रथम स्मृत । घृष्टो मलयजे गन्ध सरलश्च नमेरुणा ॥ अगुरु प्रभृतिश्चापि यस्य पङ्क प्रदीयते। घृष्ट्वा सघष्टो गघोऽय द्वितीय परिकीर्तित ॥ देवदार्व गुरुनासालसारान्तचन्दना । प्रियादीना च यो दग्ध्या गृह्यते दाइजो रस ॥ स दाइकर्पितो गन्धस्तृतीय परिकार्तित ॥ सग ध बिल्व गधिनी तिलक तथा । प्रभृतीनों रसो याऽसो निष्पीय परिगृह्यत ॥ स समयॊद्भवो गन्ध समर्दन इतीर्यते ॥ मृगनाभिसमुद्भूतस्त स्कोशान एव च ॥ गध प्राण्यङ्गन प्रोक्तो मोदद स्वर्गवासिनाम् ॥ सर्वेषु गधजातपुर प्रशस्ता मल्योद्भव ॥ तस्मात् सवप्रयत्नेन दद्या मलयज सदा ।।

·(१३१) तोला २ " १ १ २ तोला २ " ૨ १ " " " " " " " " " " " " २ " २ " " " महारुदनी यादी. अतिरुद्रनी यादी. || कापड यजारनो सामान । मन शील महारुद्रनी यादी. अतिरुदनी यादी. (पश्चिमवकपूजनसमये सफेत जगन्नाथी (साको1) (ताको १) चन्दना वार २० वार २५ नाखवामाटे) तोलो लाल मद्रासी ५ हरताल(पूर्ववकपूजन- सफेत रेशमी समये चन्दना पीलु २ नाखवामाटे) तोला १ लाल १ २ कार (धूपमाट) लोलु हरीतकी (धूपमाटे) आसमानी सर्जरस (एटले गुलाबी सालवृक्षनो रस केशरी (धूपमाटे) तोला २ तोला ५ ॥मुरय दवमाटे वस्त्रो। शिलाजित(धूपमाटे), २ महादेवजी मादे जटामासी(धूपमाटे) पीताम्बर धातीयु१ नागरमोथ(धूपमाटे), अगरखु, बडा, खेस, नखला (धूपमाटे) पाघडी महारुदनी यादीप्र. १५पार्थ तनान्तरे-भगुरुतगुरुकुष्ठ शैलज शर्करा स्यादुभयघन (मोथा) पुरस्ताचन्दलेला (एलची)श्व साक्षात् । स्वच (तज) नखर (नखनखी ) मुशीर मासि (जटामांसी) कप्रतालीसदलजलकचोर (कर्नूर ) जातियुग्धूपराज ॥ तन्त्रसारे-गुग्गुल सरल दारुपत्र मलयसभवम् । हीवेरमगुरु कुठं गुडसर्जरस धनम् ॥ हरीतकी नसी लाक्षा जटामासी च शैलजम् ॥ षोडशा विदुधूप देवे पत्र्य च कर्मणि ॥ अन्यच्च-चन्दनोभयकुष्ठ च नखसर्ज कचौरक । एतत् गुडसमानेन धूप भवति चात्तमम् ॥ शर्करा नखगन्ध च जटामासी लघु समम् । क्षौदेण सह समिश्र धुप भवति चोत्तमम् ॥ दशाजधूपो मदनरत्ने--षड्भागकुष्ठ द्विगुणरे गुडश्च लाक्षानय पञ्च नखस्य भागा ॥ हरीतकीसर्जरस समाश दकभाग त्रिलव शिलाजम् । धनस्य चत्वारि पुरस्य चैको धूपो दशाह कथितो मुनीन्द्र ॥ रुहिकाख्य कण दारुसिहक सागुरु सितम् । शख जातीफल थ्रीशे धूपानि स्यु प्रियाणि वै ।। कुकुम---केशर॥ लाक्षा लाख ॥ नख-नखला ॥ सर्जरसराळ ॥ घन -नागरमाथ ॥ पुर गुग्गुल ॥ इति नाना प्रसिद्धानि॥ "" " " " ·महारानी यादी, भतिरदानी मादी. पायतानीगारे-शमी साठी चोटी,चणीयो. महारदनी यादीप्रक स्थापनमाटे धाताया नंग. " " . प्राधितगाट 'प्राययितमाटे तपा धोतायु: सा अमिपक मादे नौलीगचणीया घातीया रसाठी चौलीरवणीयार भाचार्यमाटे(शपायनु सार) मेलु रेशमा हामारने धातायु, पी, मंगररा, पापडी. मदासनी यादीप्रमाणे प्रामाटे (पत्यन सार) शाल, सपा भाभूषण. सादस्यगाणपत्यादि प्रणमामामो माटे १ (शक्त्यनुमार) शाल ३ (परणीना विप्रोमाटे) मुगटा रेशमी (ब्राह्मणोनी संख्या- प्रमाणे) अथवा शक्त्यनुसार धो महारधनी यादी. अतिरदनी यादी. पंचरंगी कार (रेक जसराजुदा रंगना स्तम्मन वाटवा माटे नाना पना, हलदरेक) वार५ यार.. पीलु गुतराउ कापड (पापताकामाटे) मार५ काळु मुतराउ कापड (प्वजापताकामाद) पार५ पार. नौल एटले गळीना रंग कापट (प्वजापताकामाटे) वार ५ महारानीयादीप्रमाणे धूम्रवर्ण एटले स्लैट समान रंगर्नु कापड (वजापताश माटे) बार ५ लील सुतराउ कापट (ध्वजापताकामाटे)चार५ मेघवर्णने सुतराउ कापड (वजापताका माटे) वार ५ पवरपी कापड (धजापताका माटे) वार १. " " JP " १ तीया,नेस,टुवाल " 'आसन, गोमुखी रुद्रा क्षनी गयोद्धाक्षनी माला (विनोनी सत्याप्रमाणे) - " १ अवभृथस्नान माटे उपर मुजबना वनो इच्छा होय तो मगाववा ·4 - -- " " " (१३३) महारदी यादी. अतिरुदनी यादा महारगनी यादी. अतिरुगनी यादी. मुख्यवेदामाटे मुख्यवदी माटे गणपतिमी सोनानी चदरवो नग १ चदरखा धारनो' मूर्ति तोला । तोला नी पौछवाइ न १ (ब ब्रह्मानी सोनानी मूर्ति वेदीनी पाठपाछळ तोला । यांधवालाबी धार२ सूर्यनी सानानी मूर्ति पहोळी वार ११) महारुदनी यादीप्र० तोला 1 (मडपना छापरा नाचे बांधवा) सफत मातृकानी सोनानी कापडनो ताको मूर्ति तोला 1 तोला - नी ॥सोनीनो सामान ॥ रुपानु छन नग १ महादनी यादीप्रमाणे पचरलनी पडीकी सोनानी वास्तुनी मूर्ति नग १ (दरेकमो सोनु, प्रवाल(परवाल), चादीनी पादुका जोडी १ मोती, नीलम, माणेक) न ८ मग ११ महादेवजी तथा महादेवजीनी सोनानी पार्वतीजी माटे मृति पाच मुखनी सोनानो आभूः तोलानी तोला ४ नी पणो, नाकनी पार्वतीनी सोनानी मूर्ति सळी,मगलसूत्र, हाथी दांतनी मंदीश्वरनी चांदिनी सोनानी खुश मूर्ति तोला २ वाळीचुडी इत्यादि क्षेत्रपालनी सोनानी (यथाशक्ति) मूर्ति तोला । चांदीनी वाटकीन ३ १ कनक कुलिश नील पद्मराग च मौक्तिकम् । एतानि पचरत्नानि रत्नशास्त्रविदो विदु ॥ (कुलिश-हीरक ) विष्णुधर्मोत्तरे तु-वप्रमाणिक्यवैयपुष्परागेन्द्रनीलकम् । पचरत्नमिति प्रोक नारदेन महर्षिणा ॥ २ प्रतिमामानम् -पश्चास्यां प्रतिमा निष्क सुवर्णत ॥ तदर्धाधन वा कुर्यात् वित्तशाम्यविवर्जितः ॥ महारुद्रस्य मानार्भ राजत कारयत् दृषम् । यस्याधेन दुर्गा च सौवर्णी कारयेत् बुध ॥ वन्त्रमारे । पराटकानो दशकद्वय यत सा काकिणी ताच पणश्चतस्र । ते पोडश दम्भ इहावगम्यो द्रम्भस्तथा पोडशभिश्च निक । तोला २ """ " " " , ·(१३४) भूकवा, " देवीमारे, " " " महारुदनी यादी अतिरगनी यादी महारुदनी यादी अविरुदनी यादी. चादीनी त्रिपदिकाओ वेदीना ईश्चानमा महास्दनी यादीप्र. योगिनी रूपानु त्रिशूल नग १ पीठउपर, महा सोनानी सळी नग. काली महालक्ष्मी चादीनी मूठवाळु चा महासरस्वती प्रण मर नग वास्तु (चादीना पतरामा वेदीमाटे, जल- मढेल) दर्पण यात्रामा वारुण नग १ चादानो पखो नग महलउपर दधिनी (नित्य पूजनमाटे तरीके मकवामाटे समत्रक नग्न मळी) गोळ कलश सारु) चांदीनी नग १७ नग१८ लोटी नग८ (मुख्य देवना स्थापन सोनानी महाकाली, माटे तथा दसूक महालक्ष्मी, महा. जपमाटे) त्रांचाना सरस्वती एप्रमागे घडा नग २ महारदनी यादोप- (योगिनी पीठउपर त्रावानी तरभाणीओ स्थापनामाटद नग१७ नग १८ कल्पगुमानुसार) प्रांवानी मोटी तर मूर्तिओ नग३ महारानी यादीप्रमाणे मामीओ नग २ नग २ ॥कसारा यजारनो सामान । प्रावानी तपेली (एक नाबानी तपेली(पार पायली भात शेरनो भात थाय (प्रवश,पुण्याहवाचन, चढे तेवडा तेवढी भाचार्य दवेदीना ईशानमा मूकवामारे, ग्रह भाग्यस्याली कुडमाटे)न २ १ महादमा पात्रासादन नयी माटे शोमार्यज लेवी होय तो लेवी २ आज्यस्थाली-आभ्यस्याली प्रतिभ्या तेजमदभ्यसमा।। महामयावाकरम्या सदाबण्याहुतीपुर । भाग्यस्याच्या प्रमाण च याकाम तुकारयत् ॥ तेजस गुवादि।

·(१३५) . " (अर्धवन्दन घृत- " " महारुदनी यादी. अतिरुदनी यादी. महारुदनी यादी. अतिरुदनी यादी. चरयाली माटे) प्रांवानी तपेली (नागेणे) पिसलनो नंग २ ( अदी शेरनो जाडो वाळो - भात याय तेवढी थवा सलीयो नगा नग ५ अन्य चार कुण्डो मधुपर्क माटे का माटे) नग ८ सानी वाटकीओ कासानी याळीओ जिटला ब्राह्मणो (ब्राह्मणोनी (पवगम्य माटे, होय तेथी वेगणी) सख्यायी वेगणी) अग्निप्रणयन माटे ॥ यजमानमाटे नित्यपूजासारु ॥ तथा अमिउपर त्रावानो मोटो कलश महारुदनी यादीप्र० अकवा माटेनग३ महारुदनी यादीप्र० पंचपात्र २ कासानी वाटकीओ तरमाणी मोटी २ आचमनी २ अर्धपान २ तिलपात्रादि दान (मुख्य देवना पीठपासे माटे) नंग४ दीपक मूकवा सारु) पित्तलनी घण्टान १ मोटी समाइओ नगर महा यादीप्रमाणे पित्तलनी आरती (अवह दीवामाटे) (नव दीवेटवाळी- नोधानु जीभवाळु अगर पाच मोटु कोडीयु१ तथा दीवेटवाली) नग नाना कोडीया नग५ पित्तलनु धूपीयु न (पददान माटे) (कुण्डउपर बांधवा पित्तलना अभिषेक पित्तलनी थाली माटे) पित्तलनु पानो(पाच कुण्डो वाटकी, लोटो अभिषेकपात्र बाधवा नाबानु तपेल (१शर नग. माटे) नग ५ मात थाय तेटल) १ चस्याली रेणु -मृण्मथ्यौदुम्बरी वाऽपि चरुत्याली प्रशस्यत ॥ तिर्यगूर्व समिन्मात्रा दृढा नातिवृहन्मुखी । कुलालवघटितमासुर मृण्मय स्मृतम् । तदेव हस्तघटित स्थाल्यादि खलु दैविकम् ।। औदुम्बरी ताम्रमयीत्यर्थ ॥ " " 13 " उपर ·(१३६) " ३ महारुगनी यादी. अतिरुदनी यादी. महारगनी यादी. अतिरुदनी यादी. पूर्णपात्रेमाटे नं. १ नंग २ •आ पात्रो विष्वर्जनकल्पलतामा हो- (कण्डो उपर भमि. वाथी विष्णुयागमांज उपयागी समजवां । षेक पात्र रासदा महारुद्रना टीपमा उपर शून्य करेली सार पांच हाय त्रिपदिशाओ लेवी नहि। लांबो) पित्तलनो पित्तलना नानी थाटी सळीयो नंग (समई नीचे मूवामारु) (मिषेकपात्र बांधवा नंग २ महान्यादीप्र० माटे)त्रांवानो वाळो वार २ वार १० नानुं अभिषेकपात (अभिषेकपात्रमा घोडासाये (नित्य- खोसवा माटे) पूजन माटे)नंग १ नांवानो झीणो पित्तलनी नानी कलाइ वाळो वार १ वाळी वाटको (पंचामृतादिमाटे)नंग नंग ॥ पात्रोसादनमाटे त्रिपदिका- त्रांबानी तरभाणी, ओनी विगत॥ पंचपात्र, आचमनी १ कलशमाटे तिपदिकारमहा यादीत्र. २ सामान्याय माटे विगेरे (घरगीना ब्राह्मणोनी ३विशेषाऱ्या माटे । विप्रोमाटे सहयाप्रमाणे) संख्यामागे ४ प्रद्यपान माटे पित्तलनुं धूपदानीयु नं.१ नं.. •५ अर्घपात्र माटे (शंख मूकवामाटे) ६ मधुपर्क माटे पित्तलनी त्रिपदी नं. ७ आचमनीयपात्र माटे विपदिका महान्यादीप्रमाणे ॥ मोदीनो सामान ॥ ८स्नानीयपात्र माटे घृत मग .९ प्रोक्षणीपात्र माटे तल १ पूर्णपानलक्षणं रेण:-यावतानेन मोक्तुल तृप्तिः पूर्णव जायते । तावता धर्मतः कांत 'पूर्णपानमिति स्थितिः ॥ अन्यच-यदे मीहिभिः पूर्ण श सन् पूर्णपात्रम् ॥ तथा च- खटमुष्टिमविद विद विविधौ तु पुष्कलम् ॥ पुष्पलानि च चत्वारि पूर्णपात्रं पियुधाः ।। शूपंप्रमाणम्-वरलिमा स्यात् भर्षिक वैवं तु धा॥ लम्ब स्वरलिमात्र स्यादिति यविदो विदुः। १ महाला पात्रामादन नयी तेयी केवल धोमा लेवी होय तोला. " " " " " U " . " ·(१३७) L- पाली पाली १ " १ " चौसा नंग १०० डल्बो १ शेर ५ नंग३०० महारुदनी यादी. अतिरुदनी यादी. महारुद्गी यादी. भतिरुदनी यादी. सातै प्रकारनी माटी- जन १ १घोडालनी, २ हाथी मग स्थाननी, राफडानी, वाग शेर ४सगमनी,५धरानी, २ चणा ६ राज्यस्थाननी, हागर(माहि) शेर २ ७ गोशालानी, (दरेक २ अडद पाली २ पाली नवटोक नवटा २ फरी लेवी) छिया दिवस माटे जनोईना जोटा नंग ५० रोटली तथा दीवडा अमिहोत्रीनी भस्म रतल ॥ रतल । करवा माटे) रुद्राक्ष गग्दो(यजमानमाटे)नंग नंग पहुंनो लोट शेर ५ कळी चूनो डब। १ (बलिदान माटे लापसी सूच छाणानगर.. अथवा कसार करवा माटे) सरनो मोटी फाडना भरला पहुं और २॥ शेर २॥ जाडा लाकडी (बलिदान सारु बड़ा (होमवामाटे) खानी खैरना डबल फेडना करवामाटे तथा पंचवस्त्रना नेवेद्य माटे) लाकडी(होमवामाट) खाडी१ मण २०० चांदला टीपकी पानु अडदनो लोट पार्वतीजी माठे नानी शेर ३ सामो शेर ॥ दातनी चुडलीओनंग१० नंग 1. वासकी नग १ ॥प्रकीर्ण सामाननी यादी ॥ वासनी छारडी नग २ नग २ चन्दन घसदामाटे वासनी टोपली नग ५ नंग ५ मोटी औरशीयो १ महारद यादीप्र. कापड बजारना सामाननी कास रखल । रतल.॥ यादीमा जणावलीध्वजा- शिवसहस्रनामावली पताकाओ दरजीने बो- शत नंग १ लावी तैयार कराववी मझरुद्र यादीप्रक १-१ पायली एटले ५ रतल भने फरो एटले ८० रतल-(रमण) माप समजई. २ अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात् सङ्गमाहृदाता राजद्वाराच गोठाच मृदमानीय निक्षिपेत्।। मण २०० पार्नु, ३ " नंग १ नग१ JU ·(१३८) नंग ५ " महारुदनी यादी. अतिरुदनी यादी. महारद्वनी यादी. अतिरुदनी यादी. साणसी, (लोखंडनी पानमा सावानो की चूनो शेर शेर कुंडमांची चात्र माटीनां कुलदांनंग १० काढवामाटे लाबी माटीनां कोडीयां, २५ हाय पांचनी नं.१ माटीनां नानाघडा नं.१० काचर्नु फानम् (पृत- लालमाटी (कुण्ड,वेदी दीपक मूकवामाट)नं. १ १ चमवामाटे तयामण्डपमा नानुं गादलं १ (मुख.] पूरवा माटे) गाडी ४ गाडी. शय्यामां वांडाववा योनि करवामाटे काळी माटीनी टोपली नग २ टोपली नंग. माटे), १ तकीयो, महा यादीप्र. प्रेक्षक वर्गने बेसवा माटे १ गालममुरीयु, गालीचाओ अगर शेतरंजीविगेरे.म०या०प्र० ( नाना नाना) वादिन एटले वाजा बोछाड नं.२ अथवा चौघडीयां काडीना बाक्स डझन ॥ डझन १ मालीनो सामान। 'चाक रतल १ रतल आंवाना पानांन तोरण हाय५. हाथ' सुतलीनी दोरी बंडल वंटल १ (द्वार उपर वाधवा) लोढाना लावा चपटा केळना मोटा स्तम्भ नंग १२ नंग खोला (स्दवेदी माटे) खिना पंसा २ ५ केळना स्तम्भ नाना नंग ४ २ २ मंडप शणगारवामाटे भावानां बांधनी भूगळी (जाडी तया मासोपालवनापान महास्द्र यादी एक हाय लाबी) मादीनां कुहां (हुतद्रव्य (प्रत्येक दिवसे) (प्रत्येक दिवसे राखवामाटे) पुष्पनो मोटो हार १ मोटो हार १ सय पतरालो तथा नाना हार४. नाना हार १०० नागरवेलानां पान१.० २५. पडीया माटीना मोटा मटचं भावानो, पिपळाना, उम- दोकगासाये (पाणी रानां, बहना तथा पिप- भरवा माटे) नंगर लना प्रत्येकनार-पान महादनीयादी १ पञ्चपल्लवाः माने-अश्वत्थोदुम्बरक्षनूतन्यप्रोधपशवाः। पराभरा इति प्रोफाः सर्वधर्म सोमनाः । (पंचलचोऽप्येषामेव ) ॥ नं.२५ नंग २५ " " वासनां सूपड़ा। "२०० ४ ·- " महारतमी दादी, मनिरुपनी पादी. महामनी पादी. मतिरुनी पादी. त्रि... महामनी यादी. पुणो गन्धीवाय मोटी येपरी, टोरी २ दियो ) भाग एरनी भारानी समिध २५ स्पा उरीनं.२ सासरानी २५ (इन्स रिसे सांग सरनी २५ १.८ सपा रागरे गुलाब, भधाडानी २५ एलम, माय, मो. पौरतनी २५ गरो, जाति विगैरे) देवरानी २५ १ अर्ष पटश रादिः अपामागोऽथ पिपलः ।। सुपरः शमी दूर्वा पाय समिधः मसात् ॥ मला तुमच्या सापासारानाभाः॥ यस्य यस्य महस्प या या समित् गाशा तस्य तस्वाचिदेयतामा प्रत्यधिदेशायामेति पिएमस्ति । सथापि कल्पमकारेस्तु अघिदेयतात्यधिदेवनापंचसोका सानुक्षेत्रपालदिपालदेवताना पलारागनिषि होम • तवान नमस्माभिः ॥ भन समित्सरया अारपसाश्रयेण । यत्रान्यपक्षाधयेण होमस्लप शमित संख्या अधिकाया । समिसोमसम्या प्रत्येकाई प्रतिव्यम् अष्टोत्तरशतम- विशतिरी यायदा प्रहाणामोत्तरशत तथा अन्येभ्योऽपिंशति । यदा प्रहाणामटा- विशतिस्तदाऽन्येभ्योऽयो । यदा महागामटी सदाऽयमयतन.द्वी इति सम्प्रदायः ।। यगिट -परिहाणामटा स्यादभिप्रायधिषु च। चातुर्डने रम्यादीनां विद्विसंख्यया । गमिपा साणं यापा-रामिपवित्र घेदम प्रय प्रादेशसम्मिता. ॥ छान्दोगपरिशिष्टे सायायन -गानाधिका कार्य समित् स्थूलतरा कचित् । न पियुषत्वचा चव न सकीटा न पाटिला ॥ प्रादेशा प्राधिका नोना न तया विवातिका । म सपर्णा समित् कार्या होमर्म- समानता स्मृत्यर्थमारे-सन्वय समिभः कार्यानजुरदशा समास्तथा।।शस्ता दशाङ्गलास्तास्तु दावाद लिमास्तुवा। आद. पार गच्छदास्त न्यालिवर्जिता. || अपाटिताधाद्विशासाः मिदोपविनिता शो दोर्ममता प्राप्नोति विपुल भियम् ।। प्रागया समिधो प्राह्या भस नैव पाटिला । काम्येषु घश्यकमादी विपरीता जिघासत ॥ विशीणी विफला हस्वा पर पशिखा शाः दीर्घाः स्थूला घुगेर्नुश कमसिद्धिविनाशका. 11 प्रादेशमाना समिध अशाखा अपराशशः ॥ होतव्या मधुसर्पिभ्या दधना क्षीरेण सयुता.॥ राज-समित्पुष्पा- शादीनि मादक्षण स्वयमाहरेत् ।। शूदानीत ऋयकीत फर्म कुर्वन् मजस्यप ॥ संस्काररस्नमा- सयाम्-ययर्थ शादिमिराहताना दर्भसमिधादीनां पवमानानु पाकेन प्रोक्षणात् शुद्धि । .

·(१४०) नारंगी जवीर यीजोरु १ २ " " " " " " " महारदनी यादी. मविरुदनी यादी, महारानी यादी. भविषदनी गादी. मामीनी समिध २५ १०८ महार यादी (ऐरा दिवसे) नंग. दानो मोटो जुटो । दर्भनो मोटो जुडो नं. १ जामफल १ (प्रत्येक दिव) को उसन. दाडम. महा. यादी सफरजन नग६ (रोगदिवस बलिदान (सानेरी) माटे) सफेत कोलु लीली द्राक्ष शेर २ नंग मतरीनग६ (प्रत्येक दिवसे) दाइम नग६ मोसमी नग गोमूत्र वाशरे शेर५ शेर विगरे दरेक जाता फ्ल गायनु छाग (7 दिवसे । प्रह- गायनु दूध तथा दहि होममाटे फ्लोनी (पंचामृतमाटे)ोर शेर वोगत) महा. यादी. लाली दाक्ष शेर गायनु वृत शेर 1 ५ गरी ककडो लोली सोपाची १ पूर्ववस्त्रना नैवेद्यमाटे १ दाक्षेवगनारिज जम्वीरवीजपूरकम् ।। उत्तती नारिकेल स्याहाडिमानि ययाफमम् ।। अलाभे तु ययाराम तद् प्रहभ्य प्रदापयत् ।। २ रुद्रकल्पामजपपरि छेदे-सुवर्णादिपाने फापराशादिपत्रे वा ताम्राया. कृष्णाया वा गो. पलमितस्याष्टमाषपरिमितस्स वा गोमूत्रस्य गायन्या ग्रहणम्। गन्धद्वारामिति मन्त्रेण श्वेताया गो: अह गुटमितस्य पोस्माषपरिमितस्य या गोमयस्य महणा!! आप्यायवेति नानाया: हेमवर्णया गोः सप्तपलस्य द्वादशमापमित्यस्य वा गोमयागुणस्य गोमूलनिगुणस्य वा क्षीरस्यादानम् ॥ दधिकाच्य इति स्काया गो वा कृष्णवर्ण या गो निपलस्य दशमापमितस्य गोमयात् पञ्चगुणस्य गोमूत्रद्विगुणस्य वा पनी प्रणम् ॥ तेजोसीतिमन्त्रण कपिलाया था गोरेपलस्याएमाषमितस्य वा गोममचतगुणस्म वाज्यस्यग्रहणम् ॥ देवस्यलेत्यादिवम पूणो दस्ताभ्यां गृहामीत्यन्तेन मन्त्रेण एलर्मितस्य चतु. मपिमिनस्य वा कुशोदकस्य ग्रहणम् ॥ गोमूतादि कापिल घा ग्राह्यम् मलामे गन्यमात्रम् ।। " " " " " ·(१४१) महारदनी यादी. मतिरुदनी यादी. दुधनी पहुंनो वाहनो लाड नग १ महान्यादीप्र. दक्षिणवस्वना नैवेय माटे दूधनो पदीयो ताड नंग महाधनी पावि. भविरदनी यादी. गोळ सागना यामला जाडा इंच ४ लोवा फुट ११नग८ महा यादीय वासडी जाडी ईंचा लागे फूट १० कोडी ४-नंग. तेन मले तो पजी एटले वासडानी खापोनी मारी (नंग ८०) (नंग:००) पाको ईटो नंग... काची ईंटो (कुण्ड तथा वेदो माटे) " . नंग ५०० २००० " पश्चिमवासना नवेय माटे दूधपाक वाटको महा यादीप्र. उत्तरवकना नैवेद्यमाटे मायूदा नग५ महा यादीम. स्त्रना नैवेद्यमाटे दहि तया दूधमा नहादेलो मात शेर ! पंचवक्त्रता पूजनमाटे हरिचंदन एटले केदारीचंदन महारुदनी यादी. गगा तथा यमुना जल लोरी कुण्ड तथा मण्डपसाहित्यनी यादी. गोळ सोगना यामला जादा ईच३ लाया फट १०.२५ गोळ सागना योबला जाडाइच लांबट १०नं. २५ कयानी दोरी शेर १० मण मतटी शेर चपटा खोला पांच ईचना नग १२ महान्यादीप (भेडप पाछळ फरतुं बाधवा माटे) कतान ताको माटी गाडी २५ (अथवा गुणी ३..) (ध्वजा पताका खो. " " " महान्यादीप्र. सवा माटे नंग १.हायना सीधा बांसडा नग२१ (घजापताकाने वाधवा माटे) " १ वासडा होय तो पण चा ·" (१४२) महारदनी यादी. पतिरानी यादी |महारुद्रनी यादी. मतिरद्वनी यादी. घुघरी न २० महा० यादीप्र० सुतारमा सामाननी यादी मोटो युपरो १ (म.प पर मध्यमा वसोीरा पात्र एग्ले रासपामाटे) परनाळ नं. लाकडानु शिखर घुमान १ (शिखर उपर लगा वा मुक्याने (बुवा) नग २ प्रशीता १ माट) सोनेरी पान- थूकला अगर सोनेरी १ रंग तथा पींग | परनाळ मूक्यानी (चोखा रेगधी रगवा घोडी नग १ होय तो) खेरना शकु पाटरा लाल, लीलो, पीठो, काळो-दरेक गर्नु बाज पडीकु एक मडप उपर नाखवा (एक हाय लम्बचोरस) बोसनी चगइन २० नग ३० प्रोक्षणी , । " "१.० सागनु पाटीयु नग १