·P
S
A
गुरुकुल-प्रन्यानि
mitte
kapil
संशोधित पञ्चतन्त्रकम
द्वितीयो भागः
अरुकन. संस्कृत पाठ्य-पुस्तक मालामा
धतुर्थम्पुरतका
।
Aama
madpurm.
ब
गरुकरस्थपण्डितः संशोधितम् ।
क
साधिधार सुरदिन।
গম দ্বান্দি
सम्बत् १६७१
--
काजी गुरुहुल भर भी नयनान्द पy rian RATE
स

·とるみ प्रो३म् प्रस्तावना पञ्चतन्त्रमिदं किल संस्कृतसाहित्यस्य समुज्ज्वलतमं भूषणम् । न केवलं भारते बर्षे, न केवलं देववाणिरसिव पु, अपितु सर्वत्रापि भू- मण्डले प्रत्य ग्रन्थस्य महती प्रतिष्टा बरीवर्ति । धापि जगतःपियो- पदेशसाधनेषु ग्रन्थेषु प्रथममस्य स्थानम् । न चास्येयं कीर्ति नवीना; ख्रिष्टसंवत्सरारम्भादपि पूर्वमस्य भारतीयगजमण्डले समादरः श्रू- यते । षष्ठयां ख्रिष्टशतायाखुस्रो अनुशेरवाँइत्याख्यस्यसमेनियन- नृपतेरावयाऽयं ग्रन्थः पहलवीभाषायामनूदितोऽभूत् । अष्टमशताब्द्यां च तत्वैव पुनरारव्यभाषाया मनुवादः संजात इत्युपलभ्यते । इत्ये पश्चिरकालात्संसारविदितमिदं पञ्चतन्त्रक मधापि ताशमेवादरल भते, यादृशं रचनाकाले लेभे। भाषाऽत्यरुचिरा मधुरा सरला च । न तत्र प्रसिद्धपदानां समावेशो, नापि च समासवाहुल्यम् । बालैरपि प्रोटैरपि चा- त्याध्ययनं विधातुं शक्यम् । कथाः सर्वा अपि मनोहारिस्य उपदे- शपदाश्चयद्यपि तेषु पात्राणि प्रायः पशुपतिकीटादिभ्य एव सं. गृहीतानि, तथापि तेन पुस्तकस्योपयोगितायाः परिवृद्धिरेव- जाता न तयः । भाषाया माधुर्य, विषयस्य चोपयोगिसमस्य ग्रन्थस्य माचीनत्वे प्रबलम्प्रमाणमस्ति । मध्यकालनिर्मितेषु ग्र- ·(२)- न्थेषु शब्दाटोगो यथा भूयानुपलभ्यते, न तथा पञ्चतन्त्रे । रिन. शब्दारम्बादशीत्यधिक त्रिंशद वारण पूर्व वैशालीसभायां संग्र- हीनामु गायाह पञ्चतन्त्रस्य नामोपलभ्यते । तस्मादति प्राचीनो- ऽयं ग्रन्थ इनि मनायामनैव ज्ञातुं शक्यते । केचित्तु महाराजन्द्रगुप्तमो- यस्य गुरुणा विष्णुगुप्तनाम्ना चाणक्येन तस्य शिष्येण वा केनचि त्प्रणीतोऽयमिति वदन्ति । निश्चितः कालः कोऽपि भवेत् अस्य अतिप्राचीनत्वे सन्देहो नास्ति। बौद्ध कालात्तु अर्वाचीनख मस्येति यदितिहासज्ञा वदन्ति तदपि सत्यं प्रतीयते । सन्ति बहूनि लक्षणानि ग्रन्थान्त र्गतान्येव, यैरस्य चौद्धधर्मोदयादुत्तरकालित्वं विज्ञायते । बौद्धानां विविध- जातकेभ्यो रुचिरा उपदेशप्रदाश्च कथा:मंगृह्य,काश्चिञ्च स्वतन्त्राः सन्निवेश्य, सरलयागिरा निवद्धम्दिम्पञ्चतन्त्रं लोकहिताय वि- एणुशर्मणा इत्यत्र सन्देहोनावशिष्यते. यदा वयं बौद्धग्रन्थैः विशे- पतया जातक ग्रन्थैः सहास्य तुलनाङ्कुर्मः । गाथाः प्रायएक विधा दृश्यन्ते। एकस्म बौद्ध सिद्धान्तेभ्यो महान्भेदोऽवग्रन्थे स्फुट उपलभ्यते । बौद्धा हि मनुष्यजन्म दुःखात्मकं हेयञ्च मन्यन्ते न तेऽत्र किमपि जीवितव्य पश्यन्ति , निर्वाणं क्रियाविराममेव च ते उपादेय म्मन्यन्ते । पञ्चतन्त्र पुनः जीवनं जीवितव्यत्वेन समुपदिष्टम् । जीवनोचिता एव चोपदेशाः प्रदत्ताः । कथं राज्यं रक्षणीयम् ?

·(३) कथं शत्रयो विनाशनीयाः ? केन विधिना जगति विजयः प्राप्य: १ इत्ये तेषां प्रश्नानामेनोतराणि सर्वस्मिन्पञ्चतन्त्रके प्रधानतया सपतभ्यन्ते । अतएव चायं ग्रन्थ आर्य जात्यै विशेषतया लाभ- करः शिक्षाप्रदच । सुप्ता विगतसारा सान्धकारा सन्ध्येव खेदपदा इयमार्य जातिः। इयं किन जीवनौषधमपेतते. न पुनः मरणो पायम् । पञ्चतत्रन्त्रं हि मनोहरकथोपनिबद्धत्वा दतिरुचिरं वालेभ्य श्चात्यन्तमुपकारकम् । संस्कृतभाषायाम्प्रवेश मिच्छुभ्यः नैतद्विधः कोऽप्यन्यो ग्रन्थः समुपलभ्यते । एफन्तु वैपम्यनुपलक्ष्यते । कचित् कचिदेतस्मिन्नीदृश्योऽश्लोलसीमानमाप्तवत्यः शृङ्गाररसपूर्णाश्च गाथाः सन्ति यासामध्ययनं बालेभ्यो विशेषतया ब्रह्मचारिभ्यो न समुचितं प्रतीयते । गुरुकुले पश्चतन्वाध्यापन काले महादिदं काठिन्य मनुभूयते : अाः, यनवे भाजने लग्नः संस्कागेनान्यथा भवेत्' इति विचिन्त्य इदम्पञ्चतन्त्रस्य संशोधित संस्करणं गुरुकुलप्रवन्ध कर्तृभिर्मुद्राषितम् । पञ्चतत्रात् शृङ्गाररसप्रधाना गाथाः बालेभ्यो ऽति कठिनाः श्लोकाचपृथक ताः तत्यमुख्यो रुचिकरश्च कथाभागो- sऽस्मिन्भागद्यात्मके संस्करणे स्थापितः । न केवलं गुरुकुल एब, अपितु बहिरप्यन्यासु., पाठशालास्वस्यो पयोगः साधीयः फलमु स्पादयिष्यति । संस्कृतभाषायान्न समुचितानि पाठयपुस्तकान्युप- लभ्यन्ते । उत्तमानिचेदतिकठिनानि द्वितीयवणैरव चाध्यतेव्यानि भवन्ति, अतिसमुपयोगिनां ग्रन्थानां तु सर्वथा अभाव एव प्रती- यते । इयङ्गच्छन्ती ग्रन्थमाला यदि पूर्तिमेष्यति, नायमभावश्चिरं स्थास्यति।

·इदम्पुस्तकमध्यापयद्भि रध्यापकैरवश्य मण्यातव्यं यद्वा लास्तत्र कथितानाङ्कथानां सम्भव मेत्र चाभिप्रायं स्वीकुर्युः तत्त्य पशुपक्ष्यादिपात्रषु प्रदर्शितान्दुर्भावान्पापदृष्टया, सद्भा- वांश्च धर्म दृष्टया पश्येयुः । उचितामेव शिक्षान्ततोगृह्णीयु- नं तदितराम् । अध्यापकाश्च यत्र यत्र च क चित्स्त्रीजातिम्म त्यपमानजनकाः तत्राविश्वासजनकाश्च शब्दा भावा वा भवेयु- स्तत्र तेषा मसामञ्जस्यमवश्य म्पदर्शयेयुः। एवं यत्र कचिद् धार्मिकविचारामपि भ्रमज्ञान प्रस्ताःत्युस्तेषां तर निरासायुः । यतो न शिक्षाकवलं भाषापरिज्ञानायैव दीयते, अपि वि. चारसंशोधनाय धर्मशक्तिसम्पादनाय च । प्रकाशक ·ओश्म् द्वितीयभागस्य कथासूची काकोलूकोयम् पृष्ठ संख्या १ १६ २ ३ २५ ४ २७ ५ ३२ ३३ ३५ ७ 8 ४२ १० ११ १२ १३ प्रारम्भः चतुर्दन्तः शशकश्च शशकः कपिञ्जलकश्व मित्रशर्मा धूर्ताव अतिदर्पः कृष्णसर्पः हरिदत्तः कृष्णसर्पश्च राजा चित्ररथः कपोतः व्याघश्व ब्राह्मणो द्रोणः राक्षसाश्चौरश्च राजा देवशक्तिः याज्ञवल्क्यो मूषिका च सिन्धुकनामा पनी सिंहःखरनखरो विलस्य वाणीच सो मन्दविषः लब्धप्रणाशम् प्रारम्भः प्रियदर्शनो गादत्तश्च करालकेसरः सिंहः कुम्भकारो राजपुत्राच सिंहशाबको शृगालशावध ५१ ७० ७७ ८. ८२ ·(२) wr CC ७ रजकः शुद्धपटः उडालको नाम रथसारः शृगालोमहाचतुरक: सारमेयश्चित्राङ्गः अपरीक्षितकारकम् 8? ६५ प्रारम्भः ६७ २ m ४ a w 9 is w or a देवशर्मा नामब्राह्मणः चखारो ब्राह्मणपुत्राः चतुर्वको बुद्धिमान् चतारो ब्राह्मणाः शतबुद्धिसहस्रबुद्धी एफबुद्धिश्च उद्धतो गर्दनः मन्थरको नाम कौलिको खाभावकृपणो ब्राह्मणः चन्द्रो भूपतिर्वानरयूथपश्च राजा भद्रसेनः ब्रह्मदत्तो ब्राह्मणः टिप्पणी- काकोलूकीयम् लब्धप्रणाशम् अपरीक्षितकारकम् १०२ १०४ १०६ १११ ११४ ११७ १२० १२३ १२४ १३१ १३५ १३७ १४७ .१५१ ·अशुद्धि पत्रम् पृष्ट पंक्ति शुद्धम् २ २ २ ५ سہ १५ १३ ५ २ १३ १७ २१ २१ W w w १८ १६ १६ १३ ११ २२ २४ अशुद्धम् नित्यभिगमना यदृच्छता प्राणशंशय चक्तंच तद्धये अई दुरस्थिती भा मानाद्वायिद वुद्धा शत्रः मब्दन्धन भुत्वा परिवजितः शरारः भविष्यति मश्रितो श्रावासौ तननं यलेन समुतविश्य तद गहाद्वार २६ ३७ ur नित्याभिगमना यहच्छया प्राणसंशय उक्तंच दिद्धये अहं दूरस्थिती भो मानाद्वा यदि बुद्धवा शत्रुः मद्वन्धन भूत्वा परिवर्जितः शरीरः भविष्यन्ति मधिश्रितो श्रावासो तन्ननं योन समुपविश्य तदगुहाद्वारं ११ ५ १ ४१ ४१ ४८ है १७ १७ ४८ ४८ AS mr ५० ११ ५४ mr ·(२) तद् हाद्वार w ५४ ५ ६३ है १६ ६६ १६ ६७ ४ १५ ७७ १६ ८४ १३ १६ ११८ १२१ १२२ १६ तद् हादार स्वभावभारा द्वितीय तन्ननं साल्हदं दर्पय दयादानां दृष्टोसि दता दरं बुद्धिमतमपि कामी निष्ठरता बटमरोह स्वभावभङ्गरा द्वितीयं सन साल्हादं तदर्पय दायादाना दृष्टोसि तदा दरं बुद्धिमतामपि कासी निष्ठुरता वटपरोह ·* भो पञ्चतन्त्रकम् काकोलूकीयम् अथेदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् । यस्यायमाद्यः श्लोक:- पारन विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शवोश्च मित्रत्वमुपागतस्य । दग्धा गुहाँ पश्य उलूकपूर्णा कापणीतेन हुताशनेन ॥१॥ तद्यथानुश्रूयते-अस्ति दक्षिणात्ये जनपदे महिलारोप्यं नाम नगरम् । तस्य समीपस्थोऽनेकशाखासनाथोऽतिघनतरपत्रच्छन्नो न्य- ग्रोधपादपोऽस्ति । तत्र च मेघवर्णो नाम वायसराजोऽनेककाकपरि- वारः प्रतिवसति स्म । स तत्र विहितदुर्गरचनः सपरिजनः काल नयति स्म सथान्योऽरिमर्दनो नामोलकराजोऽसंख्योलूकपरिवारो गिरिगुहादुर्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । स च राप्रापभ्येत्य सदैव नस्य 1

·२
पञ्चतन्त्रके।
न्यग्रोधस्य समन्तात्परिभ्रमति । अथोलूकराजः पूर्वनिरोधवशायं क-
चिद्वायसं समासादयति तं व्यापाद्य गच्छति । एवं नित्यभिगमना-
च्छनैः शनैस्तन्यग्रोधपादपदुर्ग तेन समन्तानिर्वायसं कृतम् । अथवा
भवत्येवम् । उक्तं च-
प
य उपेक्षेत शत्रु खं प्रसरन्तं यदृच्छया।
रोगं चालस्यसंयुक्तःस शनैस्तेन हन्यते ॥ २ ॥
तथाचा
जातमात्रं न यः शत्रु व्याधि च प्रशमं नयेन् ।
अतिपुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चाचेन हन्यते ॥३॥
अथान्येयुः स वायसराजो सर्वान्वायससचिवानाहूय प्रोवाच-
'भोः, उत्कटस्तावदस्माकं शत्रुरुद्यमसंपन्नश्च कालवशान्नित्यमेव
निशागमे समेत्यास्मत्पक्षकदनं करोति । तत्कथयस्य प्रतिविधानम् ।
क्यं तावद्रात्रौ न पश्यामः, न च तस्य दिवा दुर्ग विजानीमः, येन
गला प्रहरामः । तदत्र विषगे कि युज्यते संधिविग्रह-यान-आसन.
संश्रय-द्वैधीभावानामेकतमस्य क्रियगारणम्य । सद्विचार्य शीघ्रं कथ-
यन्तु भवन्तः । अथ ते पोचुः-'युक्तमभिहितं देवेन यदेष प्रश्नाकृतः।
अपृष्टेनापि वक्तव्यं सधिवेनात्र किंचन ।
पृष्टेन तु ऋतं पथ्यं वाच्यं च प्रियमप्रियम् ॥ ४ ॥

·काकोलूकीयम् । यो न पृष्टो हितं ब्रूते परिणामे सुखावहम् । सुमन्त्री प्रियवक्ता च केवलं स रिपुः स्मृतः॥५॥ तस्मादेकान्तमासाद्य कार्यो मन्त्री महीपते।। येन तस्य वयं कुर्मो निर्णयं कारणं तथा ॥६॥ अथ स मेघवर्णोऽन्वयागत-उज्जीवि-संजीवि-अनुजीवि-प्रजीवि- चिरंजीविनाम्नः पञ्च सचिवान्प्रत्येकं प्रष्टमारब्धः। तत्रैतेषामादौ तावदुजीविनं पृष्टवान्-'भद, एवं स्थिते किं मन्यते भवान् । साह- 'राजन्, बलवता सह विग्रहो न कार्यः । यथा स लवाकालपहर्ता च । उक्तं च यतः वलीयसे प्रणमतां काले प्रहरतामपि । संपदो नापगच्छन्ति प्रतीपमित्र निम्नगाः ॥ ७ ॥ तथा च। संत्याज्यो धार्मिकश्चार्यो भ्रातृसंघातवान्बली । अनेकविजयी चैव संधेयः स रिपुर्भवेत् ॥ ८ ॥ संधिः कार्योऽप्यनार्येण विज्ञाय प्राणशशयम् । प्राणैः संरक्षितैः सर्व यतो भवति-रक्षितम् ॥ ६ ॥ येनानेकयुद्धविजयी स तेन विशेषात्संदधनीयः। उक्तं च- अनेकयुद्धविजयी संधानं यस्य गच्छति । तत्पभावेण तस्याशु वशं गच्छन्त्यरातयः॥ १० ॥ संघिमिच्छेन्ममनापि संदिग्धो विजयो युधि ।

·पञ्चतन्त्रके
न हि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ११ ॥
संदिग्धो विजयो युद्धे जनानामिह युध्यताम् ।
उपायत्रितयादे तमायुद्ध समाचरेत् ॥ १२ ॥
असंदधानो मानायः समेनापि हतो भृशम् ।।
प्रामकुम्भ इवान्येन करोग्यभयसंक्षयम् ॥ १३ ॥
समं शक्तिमता युद्धमशक्तस्य हि मृत्यवे ।
दृषत्कुम्भं यथा भित्त्वा तावत्तिष्ठति शक्तिमान् ॥ १४ ॥
श्रन्यञ्च॥
भूमिर्मित्रं हिरण्यं वा विग्रहस्य फलत्रयम् ।
नास्त्येकमपि यद्येषां विग्रहं न समाचरेत् ॥१५॥
खनन्माखुबिलं सिंहः पाषाणशकलाकुलम् ।
प्राप्नोति नखभङ्ग वा फलं वा मूषको भवेत् ॥ १६ ॥
तस्मान स्यात्फलं यत्र दुष्टं युद्धं तु केवलम् ।
न तत्स्वयं समुत्पाद्यं कर्तव्यं न कथंचन ॥ १७ ॥
बलीयसा समाक्रान्तो वैतसी वृत्तिमाचरेत् ।
वाञ्छन्नभ्रोशिनी लक्ष्मी न भौजहीं कदाचन ॥१८॥
कुर्वन्हि वैतसीं वृत्ति प्रामोति महतीं श्रियम् ।
भुजत्तिमापनो वधमर्हति केवलम् ॥ १६ ॥
कौम संकोचमास्थाय प्रहारानपि मर्षयेत् ।
काले काले च मतिमानुत्तिष्ठत्कृष्णसपैत्रत् ॥ २० ॥

·५ काकोलूकीयम् । आगतं विग्रहं मला सुसान्ना प्रशमं नयेत् । विजयस्य ह्यनित्यत्वाद्रभसं च समुत्सृजेत् ॥ २१ ॥ जन तथा च। - बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं नहि घनः कदाचिदुपसर्पतिः ॥ २२ ॥ एवमुज्जीवी सासमन्वं संधिकार क्लुप्तवान् । अथ तच्छ्खा संजीविनमाह-'भद्र, तवाभिप्रायमपि श्रोतु- मिच्छामि ।' स आह–'देव, न ममैतत्मतिभाति यच्छत्रुणा सह संधिः क्रियते । उक्तं च यतः- शत्रुणा न हि संदध्यात्सुशिष्टेनापि संधिना। मुतप्तमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥२३॥ अपरं च स क्रूरोऽत्यन्तलुब्धो धर्मरहितः । तत्त्वया विशेषाम सं- धेयः । वक्तं च यतः- सत्यधर्मविहीनेन न संदध्यात्कथंचन । मुसंधितोऽप्यसाधुखादचिराधाति विक्रियाम् ॥ २४ ॥ तस्माचेन सह योदव्यमिति मे मतिः। उक्तं च यतः- क्रूरो लुब्धोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः । मूढो युद्धावमन्ता च सुखोच्छेद्यो भवेद्रिपुः ॥ २५ ॥ अपरं तेन पराभूना वयम् । नद्यदि संधानकीर्तनं करिष्यामः स ·६ पञ्चतन्त्रके । भूयोऽत्यन्तं कोपं करिष्यति । उक्तं च- चतुर्थोपायसाध्ये तु रिौ सान्तमपक्रिया। खेद्यमामज्वरं प्राज्ञः कोऽम्भसा परिषिञ्चति ॥२६॥ सामवादाः सकोपस्य शत्रोः प्रत्युत दीपकाः । प्रतप्तस्येव सहसा सर्पिषस्तोयबिन्दवः ॥ २७ ॥ यदेवैतद्वदति रिपुर्बलवान् , तदप्यकारणम् । उक्तं च यतः- सोत्साहशक्तिसंपन्नो हन्याच्छत्रु लघुर्गुरुम् । यथा कण्ठीरवो नागे सुसाम्राज्यं प्रपद्यते ॥२८॥ मायया शत्रवो वध्या अवध्याः स्युबलेन ये । यथा स्त्रीरूपमास्थाय हतो भीमेन कीचकः॥२६॥ तथा च। M मृत्योरिवोग्रदण्डस्य राज्ञो यान्ति वशं द्विषः । शष्पतुल्यं हि मन्यन्ते दयालुं रिपवो नृपम् ॥ ३० ॥ ने याति शमनं यस्य तेजस्तेजस्वितेजसा । वृथा जातेन किं तेन मातुर्गीवनहारिणा ॥ ३१॥ या लक्ष्मी नुलिप्ताङ्गी वैरिशोणितकुङ्कुभैः । रम्यापि मनसः प्रीतिं न सा धत्ते मनस्विनाम् ॥ ३२॥ रिपुरक्तन संसिक्ता स्वाभिषेकाम्बुभिस्तथा । न भूमिर्यस्य भूपत्य का श्लाघा तस्य जीवने ॥३२॥ एवं मंजीवी विगृहमन्त्र विज्ञापयामास ।

·काकोलूकीयम् । अथ तच्छ्रुत्वानुनीविनमपृच्छत्-'भद्र, खमपि स्वाभि- प्रायं निवेदय । सोऽब्रवीत्-'देव, दुष्टः स बलाधिको निर्मा- दश्च । तत्तेन सह संधिविग्रहौ न युक्तौ । केवलं यानमर्ह स्यात् । उक्तं च- - OM , बलोत्कटेन दुष्टेन मर्यादारहितेन च । न संधिविग्रही नैव विना यानं प्रशस्यते ॥ ३४॥ द्विधाकारं भवेद्यानं भयत्रस्तपरक्षणम् । एकमन्यजिगीषोश्च यात्रालक्षणमुच्यते ॥ ३५ ॥ कार्तिके वाथ चैत्रे वा विजिगीषोः प्रशस्यते । यानमुत्कृष्टवीर्यस्य शत्रुदेशे न चान्यदा ॥ ३६ ॥ 'अवस्कन्दमदानस्य सर्वे कालाः प्रकीर्तिताः। व्यसने वर्तमानस्य शत्रोश्छिद्रान्वितस्य च ॥ ३७॥ स्वस्थानं सुदृढं कृता शूरैश्चाप्तैर्महाबलैः। परदेशं ततो गच्छेत्पणिधिव्याप्तमग्रतः ॥ ३८ ॥ अज्ञातविविधासारतोयशस्यो व्रजेत्तु यः । परराष्ट्र स नो भूयः स्वराष्ट्रमधिगच्छति ॥ ३६ ।। तत्ते युक्तं कर्तुमपसरणम् । अन्यच्च । 'न विग्रहं न संघानं बलिना तेन पापिना। कार्यलाभमपेक्ष्याऽपसरणं क्रियते बुधैः॥ ४०॥ . *- उक्तं च यम:- -

·पञ्चतन्त्रके।
यदपसरति मेपः कारणं तत्महत्
मृगपतिरपि कोपात्संकुचत्युत्पतिप्णुः ।
हृदयविहितवैरा गूढमन्त्रोपचांगः
किमपि विगणयन्तो बुद्धिमन्तः सहन्त ।। ४१ ॥
अन्यच्च।
बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा देशत्यागं करोयि यः ।
युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन्स मेदिनीम् ॥ ४२ ।
युद्धयतेऽहंकृति कृता दुर्बलो यो बलीयसा ।
स तस्य वाञ्छितं कुर्यादात्मनश्च कुलक्षयम् ॥ ४३॥
तलवताभियुक्तस्यापसरणसमयोऽयं न संधेर्विग्रहस्य च ।,एनमनु-
जीविमन्त्रोऽपसरणस्य ।
अथ तस्य वाक्यं समाकर्ण्य प्रजीविनमाह-'भद्र, खप्यात्मनो
ऽभिप्रायं वद ।, सोऽब्रवीत्- 'देव, मम संधिविग्रह यानानि त्री-
एयपि न प्रतिभान्ति । विशेषतश्वासनं प्रतिभाति । उक्तं च यतः-
नक्रः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्षति ।
स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभूयते ॥ ४४ ॥
-
अभियुक्तो बलवता दुर्गे तिष्ठत्मयत्नवान् ।
पत्रस्थः सुहृदाहानं प्रकुर्वीतात्ममुक्तये ॥ ४५ ॥

·काकोलूकीयम् । यो रिपोरागमं श्रुखा भयसंत्रस्तमानसः । स्वस्थानं संत्यजेत्तत्र न स भूयो वसेनरः ॥ ४६॥ दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः स्थानहीनस्तथा राजा गम्यः स्यात्सर्वजन्तुषु ॥४७॥ निजस्थानस्थितोऽप्येकः शतं योद्धं सहेन्नरः । शक्तानामपि शत्रूणां नस्मात्स्थानं न संत्यजेत् ।। ४८ ॥ तस्मादुर्ग दृढं कृत्वा सुभटासारसंयुतम् । ai प्राकारपरिखायुक्तं शस्त्रादिभिरलंकृतम् ॥ ४६॥ तिष्ठ मध्यगतो नित्यं युद्धाय कृतनिश्चश्चयः । जीवन्संप्रापयमि मान्तं मृतोता स्वर्गमेष्यसि ॥ ५० ॥ अन्यच्च। बलिनापि न बध्यन्त लघवोऽप्यकमंश्रयाः। विपक्षंणापि मरुता यथैकस्थानवीरुधः ॥ ५१ ॥ महानप्येकजो वृतो बलवान्सुप्रतिषितः प्रसह्य इव वातेन शक्यो धर्षयितुं यतः ॥ ३२ ॥॥ अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः । न ते शीघ्रण वातेन हन्यन्ते ोकसंश्रयात् ॥ ५३ ।। एवं मनुष्यमेकं च शौर्येणापि समन्वितम् । शक्यं द्विषन्तो मम्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम्' ।। ५४ ।। एवं प्रजीनिमन्त्रः । इदमासनसंज्ञकम् ।

·१०
पञ्चतन्त्रके ।
-
,
एतत्समाकर्ण्य चिरंजीविन प्राह-'भद्र, खमपि स्वाभिप्राय
वद ।, सोऽब्रवीत्-'देव, पाइण्यमध्ये मम संश्रयः सम्यक्पति-
भाति । तस्यानुष्ठान कार्यम् । उक्तं च-
असहायः समर्थोपि तेजस्वी किं करिष्यति ।
विर्वात ज्वलितो वह्निः खयमेव प्रशाम्यति ॥ ५५ ॥
संगतिः श्रेयसी पुंसां स्वपक्षे च विशेषतः।
तुरैरपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥५६॥
तदत्रैव स्थितेन खया कश्चित्समर्थः समाश्रयणीयः, यो विपत्मती-
कारं करोति । यदि पुनस्त्वं स्वस्थानं त्यक्तान्यत्र यास्यसि, तत्को-
ऽपि ते वामात्रेणापि सहायवं न करिष्यति । उक्तं च यतः-
बनानि दहतो वः सखा भवति मारुतः।
स एव दीपनाशाय कशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ५७॥
अथवा नैतदेकान्तं यदलिनमेकं समाश्रयेत् । लघूनामपि संश्रयो
रक्षायै एव भवति । उक्तं च यतः-
संघातवान्यथा वेणुनिबिडो वेणुभिर्वृतः ।
न शक्यः स समुच्छेत्तुं दुर्वलोऽपि तथा नृपः ॥ ५ ॥
यदि पुनरुत्तमसंश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्त प-
महाजनस्य संपर्कः कस्य नोमसिकारकः ।
पापत्रस्थित मोयं धो मुक्ताफलश्रियम् ॥ ५६॥

·काकोलूकीयम् । ११ तदेवं संश्रयं विना न कश्चित्पतीकारो भवति । तस्मात्संश्रयः कार्य इति मेऽभिमायः । एवं चिरंजीविमन्त्रः अथैवमभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरंतनं पितृसचिवं दीर्घायुषं सकलनीतिशास्त्रपारंगतं स्थिरजीविनामानं प्रणम्य प्रोवाच-'तत, यदेते मया पृष्टाः सचिवास्तावदत्रस्थितस्यापि तव, तत्परीक्षार्थम्। येन सं सकलं श्रुत्वा यदुचितं तन्मे समादिशसि । तद्ययुक्तं भ- वति, तत्समादेश्यम् । स पाह-'वत्स, सर्वैरप्येतैर्नीतिशास्त्राथ यमुक्तं सचिवैः । तदुपयुज्यते स्वकालोचितं सर्वमेव । परमेष द्वैधी भावस्य कालः। उक्तं च- - अविश्वासं सदा तिष्ठेत्संधिना विग्रहेण च । द्वैधीभावं समाश्रित्य नैव शत्रौ बलीयसि ॥६०॥ तच्छ विश्वास्याविश्वस्तैर्लोभं दर्शयद्भिः सुखेनोच्छिद्यते रिपुः । उक्तंच. faina उच्छेद्यमपि विद्वांसो वर्धयन्त्यरिमेकदा। गुडेन वर्धितः श्लेष्मा सुखं वृद्धया निपात्यते ।। ६१ ॥ 28 तथाचा कृत्यं देवद्विजातीनामात्मनश्च गुरोस्तथा । एकभावेन कर्तव्यं शेषं द्वैथं समाश्रितम् ।। ६२ ।।

·१२ पञ्चतंत्र। तद्वैधीभावं संश्रितस्य तव स्वस्थाने वासो भविष्यति । लोभाश्रयाच शत्रुमुच्चाटयिष्यसि । अपरं यदि किंचिच्छिद्रं तस्य पश्यसि तद्गत्वा व्यापादयिष्यसि । मेघवर्ण आह-'तात, मया सोऽविदितसंश्रयः। तत्कथं तस्य छिद्रं ज्ञास्यामि ।' स्थिरजीव्याह-'वत्स, न के- वलं स्थानम् , छिद्राण्यपि तस्य प्रकटीकरिष्यामि प्रणिधिभिः । उक्तं च। या- स्नान से गावो गन्धेन पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति वै द्विजाः। चारैः पश्यन्ति राजानश्चनुामितरे जनाः ॥ ६३ ।। उक्तं चाव विषये---- यस्तीर्थानि निजे पक्ष परपने विशेषतः । गुप्तैश्चारै पो वेत्ति न म दुर्गतिमानुयात् ॥ ६४ ॥ मेघवर्ण आह----'तात, कानि तीर्थान्युच्यन्ते कतिसंख्यानि च, कीदृशा गुप्तचराः, तत्सर्व निवेद्यताम्' इति । स आह-'अत्र वि- पये भगवता नारदेन युधिष्ठिरः प्रोक्तः । यच्छत्रुपक्षेऽष्टादश नी- नि, स्वपक्षे पञ्चदश । त्रिभित्रिभिर्गुप्तचरैस्तानि ज्ञेयानि । तैातैः स्वपक्षः परपत्तश्च वश्यो भवति । उक्तं च नारदेन युधि- ष्ठिरं प्रति- e- कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभित्रिभिरविज्ञातैत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ ६५ ।।

·213 काकोलूकीयम्। १३ वीर्यशब्देनायुक्तकाभिधीयते । तद्यदि तेषां कुसितं भवति, तत्स्या- मिनोऽभिघाताय भवति । प्रधानं भवति, तदृद्धये स्यादिति। तद्यथा- मन्त्री, पुरोहितः, सेनापतिः, युवराजः, दौवारिकः, अन्तर्वासिक; प्रशासकः, समाहर्ट -संनिधात प्रदेष्ट्र-ज्ञापकाः, साधनाध्यक्षः गजा- ध्यक्षः, कोशाध्यतः, दुर्गपाल-करपाल-सीमापाल-पोत्कटभृत्याः । एषां भेदेन द्राग्रिपुः साध्यते । स्वपक्षे च देवी, जननी, कञ्चुकी, मालिकः, शय्यापालकः, स्पर्शाध्यक्ष सांवत्सरिकः भिषक् जल, चाहकः, ताम्बूलवाहकः, प्राचार्यः, अङ्गरका स्थानचिन्तकः,छत्र धरः, विलासिनी । एषां वैरद्वारेण स्वपते विधातः । तथा च । वैद्यसांवत्सरिकाचार्याः स्वपतेऽधिकृताश्चरा। यथोहितुण्डिकोन्मचाः सर्व जानन्ति शत्रुषु ॥ ६६ ॥ से प्रद तथाचा । , कुत्याकृत्यविदस्तीर्थेष्वन्तः प्रणिधयः पदम् । विदाकुर्वन्तु महतस्तलं विद्विषदम्भसः, ॥ ६७ ॥ एवं मन्त्रिसक्यमाकाऽत्रान्तरे मेघवर्ण आह-'तात, अथ कि- निमित्तमेवंविधं प्राणान्तिकं सदैव वायसोलूकानां वैरम् ।, साह 'वत्स, कदाचिद्धंस-शुक-बक-कोकिल चातक-उलूक-मयूर-कपोत- पारावत-विष्कर-प्रभृतयः सर्वेऽपि पक्षिणः समेत्य सोद्वगं मन्त्रयितु- मारब्धाः-'अहो अस्माकं तावद्वैनतेयो राजा । स च वासुदेव- भक्तः । न कामपि चिन्तामस्माकं करोति । तकि तेन वृथावा- ·१४ पश्चतंत्रके। मिना, यो लुब्धकपाशैनित्यं निबध्यमानानां न रक्षा विषत्ते। Leir राज ५ यो न रक्षति वित्रस्तान्पीड्यमानान्परैः सदा । जन्तून्पार्थिवरूपेण स कृतान्तो न संशयः ॥ ६८ ॥ यदि न स्याभरपतिः सम्यङनेता ततः प्रजा। अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ ६६ ॥ डिमान्पुरुषो जह्याद्भिनां नावमिवार्णवे। अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृविजम् ।।७० ।। अरक्षितारं राजानं भायाँ चाप्रियवादिनीम् । ग्रामकामं च गोपाल वनकामं च नापितम् ॥ ७१ ॥ शत्संचिन्त्यान्यः कश्चिद्राजा विहंगमाना क्रियताम् इति । अथ तैर्भद्रा- कारमुलूकमवलोक्य सर्वैर भिहितम्-'यदेष उलूको राजास्माकं भविष्यति । तदानीयन्तां नृपाभिषेकसंबन्धिनः संभाराः, इति अथ साधित विविधतीर्थोदके, प्राणीकृतेऽष्टोत्तरशतमूलिकासंघाते, प्रदत्ते सिंहासने, वर्तिते सप्तद्वीपसमुद्रभूधरविचित्रे धरित्रीमण्डले, प्रसारिते व्याघ्रचर्मणि, आपूरितेषु हेमकुम्भेषु दीपेषु वायेषु च, सज्जीकृतेषु दर्पणादिषु मांगन्यवस्तुषु, पठत्म वन्दिमुख्येषु, वेदो- धारणपरेषु समुदितमुखेषु ब्रामणेषु, गीतपरे युवनीजने, आनी- सायामप्रमहिष्यां कुकालिकायाम् । उलूकोऽभिषेकार्थ तावत्सिहा- सन उपविशति, तावत्कृतोऽपि पायसः समायातः । सोऽचिन्तयत्-

·काकोलूकीयम् ।
१५
'अहो, किमेष सकलपक्षिसमागमो महोत्सवश्च ।, भय ते पति-
णस्तं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः-पक्षिणां भध्ये वायसश्चतुरः श्रूयते ।
उक्तं च।
नराणां नापितो धूर्तः पक्षिणां चैव वायसः ।
दंष्ट्रिणां च शृगालस्तु श्वेतभिचुस्तपस्विनाम् ।। ७२ ॥
तदत्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तं च
बहुधा बहुभिः सार्ध चिन्तिताः सुनिरूपिताः ।
कथंचिन विलीयन्ते विद्वद्भिश्चिन्तिता नयाः ॥ ७३ ।।
अथ वायसः समेत्य तानाह-'अहो, किंमहाजनसमागमोऽयं पर-
ममहोत्सवश्च ।, ते पोचुः-'भोः, नास्ति कश्चिद्विहङ्गमानां राजा।
सदस्योलूकस्य विहाराज्याभिषेको निरूपितस्तिष्ठति समस्तपति-
भिः। तत्त्वमपि स्वमतं देहि । प्रस्तावे समागतोऽसि । अथासौकाको
विहस्याह-'अहो, न युक्तमेतत्, यन्मयूर-हंस-कोकिल-चक्र वाक-
शुक्र-कारण्डव-हारीत-सारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्यमानेषु दिवा-
न्धस्यात्य करालवक्त्रस्याभिषेकः क्रियते । तभैतन्मम मतम् ।
यत:-
।
वक्रनासं मुजिमाक्ष ऋग्मप्रियदर्शनम् ।
अक्रुद्धस्येदृशं वक्त्रं भवेत्क्रुद्धस्य कीदृशम् ॥७४ ॥

·१६ पञ्चतंत्रके स्वभावरौद्रमत्युग्रं करमप्रियदर्शनम । उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर्भविष्यति ॥७॥ अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किंमेष दिवान्धः क्रियते राजा। तद्यधपि गुणवान्भवति तथाप्येकस्मिन्स्वामिनि स्थिते नान्यो भूपः प्रशस्यते । एक एव हितार्थाय तेजस्वी पार्थिवो भवः । युगान्त इव भास्वन्तो बहवोऽत्र विपत्तये ॥ ७६ ॥ तत्तस्य नाम्नापि यूयं परेषामगम्या भविष्यथ । उक्तं च. गुरूणां नाममात्रेऽपि गृहीते स्वामिसंभवे । दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्क्षणादेव जायते ॥ ७७ ।। CM +Tlah तथा च। व्यपदेशेन महतां सिद्धिः संजायते परा। शशिनो व्यपदेशेन वसन्ति शशकाः सुखम् , ॥७८ ॥ ऊचुः-'कथमेतत् ।, स आह- ते - कथा १॥ कस्मिंश्चिद्वने चतुर्दन्तो नाम महागजो यूथाधिपः प्रतिवसति स्म। तत्रकदाचिन्महत्यनावृष्टिः संजाता प्रभूतवर्षाणि यावत् । तया तडा- गदपल्बलसरांसि शोषमुपगतानि । अथ तैः समस्तगजैः स गज- ·काकोलूकीयम् । १७ तथानुष्ठिते लम्बकर्णोऽपि गजमार्गमासाद्यागम्यं स्थलमारुह्य तं गजमुवाच-'भो भो दुष्ट गज, किमेवं लीलया निःशङ्कतयात्र चन्द्रहद पागच्छसि तन्नागन्तव्यम् । निवर्त्यताम्। इति तदाकार्य विस्मितमना गज थाह-'भोः, कस्त्वम् । स आह-'अहं ल- म्वको नाम शशकश्चन्द्रमण्डले बसामि । सांप्रनं भगवता चन्द्र- पसा नव पार्ने प्रहितो दूतः । जानात्येव भवान् , यथार्थवादिनो दूतत्व न दोषः करणीयः । दूतमुखा हि राजानः सर्व एव । उक्तं च-- उद्यतेष्वपि शखेषु बन्धुवर्गयधेष्वपि । परुषाण्यपि जल्पन्तो वध्या दूता न भूजा' ॥ मच्छरुत्वा स ाह--'भोः शशक, तत्कथय भगवतश्चन्द्र- मसः संदेशम् , येन सत्वरं क्रियते ।। स ाह--'भवतातीतदिवसे यूथेन सहाऽऽगच्छता प्रभूताः शशका निपातिताः। तस्किन वेत्ति भवान् , यन्मम परिग्रहोऽयम् । तद्यदि जीविसेन ते प्रयो- जनम् , तदा केनापि प्रयोजनेनात्र हदे नागन्तव्यमिति सं- देशः।, गज आह--'अथ क वर्तते भगवान्स्वामी चन्द्रः ।, स आह-'अत्र हदे सांप्रतं शशकानां भवयूथमथिताना हतशेषाणां समाचासनाय समायातस्तिष्ठति । अई पुनस्तवान्तिकं प्रेषितः गन पाह---'यथे नदर्शय मे तं स्वामिनं येन प्रणम्याऽन्यत्र ग- च्छामि ।, शशक आह-भोः, भागच मया महकाकी येन दर्श- , ·१८ पञ्चतन्त्रके । यामि । तथानुष्ठिते शशको निशासमये तं गजं इदतीरे नीखा- जलमध्ये स्थितं चन्द्रबिम्बमदर्शयत् । श्राह च-'भोः, एष नः स्वामी जलमध्ये समाधिस्थस्तिष्ठति । तत्रिभृतं प्रणम्य सखरं बजेति । नो चेत्समाधिभङ्गाद्भूयोऽपिप्रभूतं कोपं करिष्यति।,अय गजोऽपि त्रस्तमनास्तं प्रणम्य पुनर्गमनाय प्रस्थितः । शशकाच त- हिनादारभ्य सपरिवाराः सुखेन स्वेषु स्थानेषु तिष्ठन्ति स्म । अतो- ऽहं ब्रवीमि-'व्यपदेशेन महताम् इति ॥ अपि च । जुद्रमलसं. कापुरुषं व्यसनिनमकृतझं पृष्ठप्रलपनशीलं स्वामित्वेन नाभियोजये जीवितुकामः । उक्तं च--- बुद्रमर्थपति प्राप्य न्यायान्वेषणतत्परौ। उभावपि क्षयं प्राप्तौ पुरा शशफपिञ्जली ॥ ८६ ।। से मोचुः-'कथमेतत् ।, स आह- कथा २। कस्मिविदक्षे पुराहमवसम् । तत्राधस्ताकोटरे कपिञ्जलो नाम चटकः प्रतिवसति स्मा अथ सदैवास्तमनवेलायामागतयो- ईयोरनेकसुभाषितगोष्ठया देवर्षिब्रह्मर्षिराजर्षिपुराणचरितकीर्तनेन च पर्यटनदृष्टानेककौतूहलपकथनेन च परमसुखमनुभवतोः कालो प्रजति । अथ कदाचित्कपिञ्जलः प्राणयालार्थमन्यैपटकः सहान्यं पकशालिमायं देशं गतः। ततो यावभिशासमयेऽपि नायातस्ता- बदई सोरेगमनास्तद्वियोगदुःखितश्चिन्तितवान्-'महो, किमय कपिललो नायातः । किं केनापि प्राशेन बद्धः। उनमहोखित्के- - ·काकोलूकीयम् । १६ नापि व्यापादितः । सर्वथा यदि कुशली भवति तन्मां विना न तिष्ठति ।, एवं में चिन्तयतो वहून्यहानि व्यतिक्रान्तानि । तत- व तल कोटरे कदाचिच्छीघ्रगो नाम शशकोऽस्तमनवेलायामा- गत्य प्रविष्टः। मयापि कपिञ्जलनिराशत्वेन न निवारितः अथान्यस्मिनहनि कपिञ्जलः शालिभक्षणादतीव पीवरतनुः । खमाश्रयं स्मृखा भूयोऽपि तत्रैव समायातः । अथवा साध्वि. दमुच्यते- - . न ताहग्जायते सौख्यमपि स्वर्ग शरीरिणाम् । दारिऽपि हि याक्स्यात्स्वदेशे स्वपुरे गृहे ॥१०॥ प्रयासो कोटरान्तर्गतं शशकं दृष्ट्वा साक्षेपमाह-'भोः शशक, न खया सुन्दरं कृतं यन्ममावसथस्थाने प्रविष्टोऽसि । तच्छीघं निष्क- म्यताम् । शशक माह-'न तवेदं गृहम् । किंतु ममैव । तत्कि मिथ्या परुषाणि जल्पसि । उक्तंच- वापीकूपतडागानां देवालयकुजन्मनाम् । उत्सर्गात्परतः खाम्यमपि कर्तुं न शक्यते ॥ ११ ॥ तथाचा प्रत्यक्षं यस्य यमुक्त क्षेत्राचं दश वत्सरान् । सत्र भक्तिःप्रमाणं त्यान साक्षी नाक्षराणि वा ॥१२॥ मानुपाणामयं न्यायो मुनिभिः परकिीर्तितः ।

·पञ्चकन्त्रक । तिरश्वां च विहङ्गानां यावदेव समाश्रयः।। ६३ ॥ तन मैतद्गहम् , न तव, इति । करिञ्जन आह–'भोः, यदि स्मृति प्रमाणीकरोषि तदागच्छ मया सह, येन स्मृतिपाठकं पृष्ट्वा स यस्य ददाति स गृह्णातु । तथानुष्ठिते मयापि चिन्तितम्---किमत्र भवि- ष्यति । मया द्रष्टव्योऽयं न्यायः ततः कौतुकादहमपि तावनु- पस्थितः। अत्रान्तरे तीक्ष्णदंष्ट्रो नामारण्यपारिस्तयोविवाद श्रुखा मार्गासन्नं नदीतटमासाद्य कृतकुशापग्रहा निर्मालितनयन ऊर्ध्ववाहु- रर्धपादस्पृष्टभूमिः श्रीसूर्याभिमुख इमां धर्मोपदेशनाम करोत्-'अहो,असागेऽयं संसारः । क्षणभराःप्राणाः । स्वमसदृशः पिय-समागमः । इन्द्रजालवत्कुटुम्बपरिग्रहोऽयम् । तद्धर्म मुक्ता नान्या गतिरस्ति । उक्तंच - अनित्यानि शरीराणि विभवी नैव शाश्वतः। नित्यं संनिहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ॥ ६४ ॥ यस्य धर्मविहीनानि दिनान्यायान्ति यान्ति च । स लोहकारमस्त्रव श्वसनापि न जीवति ॥६५॥ माच्छादयति कौपीनं म दंशमशकापहम् । शुनः पुच्छमिय व्यर्थ पाण्डिन्यं धर्मवर्जितम् ।। ६६ ।। -- अन्यञ्च। 11 इलाका इव धान्येषु पूनिका इव पक्षिषु ।

·- काकोलूकी गम् । २१ मशका इव मर्येषु येषां धमों न कारणम् ॥ १७ ॥ श्रेयः पुष्पं फलं वृत्तीनः श्रेयो घृतं स्मृतम् । श्रेयस्तैलं च पिण्याकाच्छ्यान्धर्मस्तु मानुषात् ।। ६८ ॥ सृष्टा मूत्रपुरीषार्थमाहागय च केवलम् । धर्महीनाः परार्थाय पुरुषाः पशवो यथा ।। ६६ ॥ स्थैर्य सर्वेषु कृत्येषु शंसन्ति नयपण्डिताः । बढन्तराययुक्तस्य धर्मत्य सरिता गतिः ॥ १० ॥ संक्षेपाकथ्यते धर्मो जनाः किं विस्तरेण वः। परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। १०१ ॥ श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुषा चैवावधार्यताम् । आत्मनः मतिकूलानि परेषां न समाचरेत्' ॥ १०२॥ अध तस्य तां धर्मोपदेशनां श्रुखा शशक आह-'भो भोः कपि अल, एष नदीतीरे तपस्वी धर्मवादी तिष्ठति । तदेनं पृच्छाकः ।, कपिजल पाह-'ननु स्वभावतोऽस्माकं शत्रुभूतोऽयमस्ति । सरे स्थितौ पृच्छावः । कदाचिदस्य प्रतवैकल्यं संपद्यते ।, ततो दूरस्थि तौ तावूचतुः- भो भोस्तपस्विन्धर्मोपदेशक,आवयोगिदो वर्तते । तद्धर्मशास्त्रद्वारेणास्माकं निर्णयं कुरु । यो हीनवादी स ते भक्ष्यः, इति । स पाह-'भद्रौ, मा मैवं बदतम् । निवृत्तोऽहं नरकपातकमार्गात् । अहिंसव धर्ममार्गः । उक्तं च महिंसापूर्वको धर्मो यम्पारसविरुदाहनः ।

·२२ पञ्चतन्त्र । यूकमरकुणदशादींस्तस्मातानपि रत्तयेत् ॥ १०३ ।। हिंसकान्यपि भूनानि यो हिंसति स निघृणः । स याति नरकं घोरं किं पुनर्यः शुभानि च ॥ १०४ ॥ एसेऽपि ये याशिका थनकर्मणि पशू-व्यापादयन्ति, ते मूर्खाः पर मार्थ श्रुतेर्न जानन्ति । तत्र किलेतदुक्तमजैर्यष्टव्यम् । प्रजा श्री- हयस्तावत्सप्तवार्षिकाः कथ्यन्ते । न पुनः पशुविशेषाः । उक्तंच- वृक्षांश्छित्या पाशून्हला कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यद्येवं गम्यते स्वर्गे नरक केन गम्यते ॥ १०५ ॥ सनाहं भक्षयिष्यामि । परं जयपरामयनिर्णय करिष्यामि । कि खहं वृद्धो द्गयुवयोर्भाषान्तरं सम्यन शृणोमि । एवं ज्ञात्वा मम समीपवर्तिनी भूखा ममाग्रे न्यायं वदतम् । येन विज्ञाय विवादपर मार्थ वचो वदतो मे परलोकवायो न भवति । उक्तं च यतः- मानाद्वोयिद बा लोभात्क्रोधाद्वा यदि वा भयात् । यो न्यायमन्यथा ब्रूते स याति नरकं नरः ॥ १०६ ॥ उपविष्टः सभामध्ये यो न बक्ति स्फुटं वचः । तस्माइरेण स त्याज्यो न्यायो वा कीर्तयेदृतम् ।। १०७ ॥ तस्माद्विश्रब्धौ ममकर्णोपान्तिके स्फुट निवेदयतम्।,किंबहुना । तेन क्षुद्रेण तथा तौतूर्ण विश्वासितौ यथा तत्यो सावर्तिनौ संजातो ततश्च सेनापि समकालमेकः पादाम्तेमाकान्ता, अन्यो दंष्ट्राक्रकचेन च । - ( .

·काकोलूकीयम् । २३ ततोगतमाणी भनिताविति। अतोऽहं प्रवीमि-'शुद्रमर्थपति प्राप्या इति ॥ भवन्तोऽप्येनं दिवान्धं क्षुद्रमर्थपतिमासाथ राज्यन्धाः सन्तः शशकपिञ्जलमार्गेण यास्यन्ति । एवं शाखा यदुचितं तद्विधेयमतः परम् । अथ तस्य तद्वचनमाकये 'साध्वनेनाभिहितम्' इत्युक्खा 'भूयोऽपि पार्थिवार्थ समेत्य मन्त्रयिष्यामहे' इति ब्रुवाणाः सर्वे पक्षिणो यथाभिमतं जग्मुः। केवलमवशिष्टो भद्रासनोपविष्टोऽभिषे- काभिमुखो दिवान्धः ककालिकया सहास्ते। आह च-'कः कोऽत्र भोः। किमद्यापि न क्रियते ममाभिषेकः ।। इति श्रुखा का. लिकयाभिहितम्-'भद्र, तवाभिषेके कृतोऽयं विघ्नो बायसेन । गताश्च सर्वेऽपि विहगा यथेप्सितासु दिक्षु । केवलमेकोऽयं वाय- सोऽवशिष्टः केनापि हेतुना तिष्ठति । तत्त्वरितमुत्तिष्ठ येन खां स्वाश्रयं प्रापयामि । तच्छरुखा सविषादमुलूको वायसमाह-'भो भो दुष्टात्मन् , किं मया तेऽपकृतम्, यद्राज्याभिषेको मे विनितः। तद- घमभृति सान्वयमावयोर्वैरं संजातम् । उक्तं च- रोहति सायकैर्विद्ध छिमं रोहति चासिना। बचो दुरुक्तं वीभत्सं न प्ररोहति वाक्क्षतम् ॥ १०८॥ इत्येवमभिधाय कालिकया सह स्वाश्रयं गतः। अथ भयव्याकुलो वायसो व्यचिन्तयत्-'अहो, अकारणं वैरमासादितम् । मया किमिदं व्याहृतम् । उक्तं च- प्रदेशकालमनावतिक्षणं Pilch १ .

·२४
पश्चतन्त्रक ।
यदपियं लाघवकारि चारमनः ।
योऽत्राबवीकारणवर्जितुं बचो
न तद्वचः स्याविषमेव तदचः॥ १०६ ।।
बलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान
परं नयेन स्वयमेव वैरिताम् ।
भिषयमास्तीतिविचिन्त्य भक्षये-
दकारणाको हि विचक्षणो विषम् ।। ११० ।।
परपरिबादः परिषदि न कथंचित्पण्डिसेन वक्तव्यः।
सत्यमपि तन वाच्यं यदुक्तमसुखावह भाति ।। १११ ।।
मुहद्भिराप्तरसद्विचारित
स्वयं च युद्धा प्रविचारिताश्रयम् ।
करोति कार्य खलु यः स बुदिमा-
न्स एव लक्ष्म्या यशणं च भाजनम् ॥ ११२ ॥
एवं विचिन्त्य काकोऽपि प्रयातः। तदा प्रभृत्यस्माभिः सह कौशि-
कानामन्वयगतं वैरमस्ति । मेघवर्ण पाह-'तात, एवं गतेऽस्माभिः
किं कृत्यमस्ति । स आह–'वत्स, एवं गेतेऽपि पाड्गुण्यादपरः
स्थूलोऽभिप्रायोऽस्ति तमङ्गीकृत्य स्वयमंवाह तद्विजयाय यास्यामि।
रिपून्वश्वयिखा वषिष्यामि । उक्तं च यतः-
बहुबुद्धिसमायुक्ताः मुविज्ञाना बलोत्कटान् ।
शका क्यागितुं धृर्ता ब्राह्मण छागनादिव' ॥ ११३ ॥

·काकोलूकीयम् ।
मेघवर्ण भार-'कथमेतत् ।। सोऽब्रवीत-
Hom-
कथा ३।
कस्मिचिदधिष्ठाने मित्रशर्मा नाम ब्रामणः कृताग्निहोत्रपरिग्रहः
मतिवसति स्म। स कदाचिन्माघमासे सौम्यानिले प्रवाति,मेघाच्छा-
दिते गगने मन्दं मन्दं प्रवर्षति पर्जन्ये, पशुपार्थनाय किंचिदग्रा-
मान्तरं गत्वा कश्चिद्यजमानो याचित:--'भो यजमान, भागामि-
न्याममावस्यायामहं यक्ष्यामि यज्ञम् । तद्देहि मे पशुमेकम् ।' अथ
तेन तस्य शास्त्रोक्तः पीवरतनुः पशुः प्रदत्तः। सोऽपि तं समर्थ-
मितश्चेतच गच्छन्तं विज्ञाय स्कन्धे कृता सत्वरं स्वपुराभिमुखः
प्रतस्थे । अथ तस्य. गच्छतो मार्गे त्रयो धूर्ताः क्षुत्तामकण्ठाः
संमुखा बभूवुः । तैश्च तादृशं पीवरतनुं स्कन्ध आरूढमवलोक्य
मियोऽमिहितम्-'अहो, अस्य पशोभतणादद्यतनीयो हिमपातो
व्यर्थतां नीयते । तदेनं वश्चयित्वा पशुमादाय शीतत्राणं कुर्मः।
भय तेषामेकतमो वेषपरिवर्तनं विधाय संमुखो भूखापमार्गेण समा-
हितामिमूचे-'भो भो बालाग्निहोत्रिन् , किमेवं जनविरुद्ध हास्य-
कार्यमनुष्ठीयते । यदेष सारमेयोऽपवित्रः स्कन्धाधिरूढो नीयते ।
उक्तं च यतः-
भानकुकुटचाएडालाः समस्पर्शाः प्रकीर्तिताः ।
रासभोष्ट्री विशेषेण तस्मात्ताव संस्पृशेत् ॥ ११४ ॥

·-- २६ पश्चमन्त्र। ततश्च तेन कोपाभिभूतेनाभिहितम्-'अहो, फिमन्धी भवान् । य- पशु सारमेयं प्रतिपादयसि।' सोऽब्रवीत्-'ब्रह्मन् , कोपस्त्वया न कार्यः । यथेच्छया गम्यताम्' इति । अथ यावकिचिदध्वनोऽन्तर गच्छति, तावद्वितीयो धूर्वः संमुखे समुपेत्य तमुवाच-'भो ब्रह्मन् कष्ट कष्टम् । यद्यपि बल्लभोऽयं ते मृतात्सः, तथापि स्कन्धमारोप- यितुमयुक्तम् । उक्तं च यतः-- तिर्यश्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः । पञ्चगव्येन शुद्धिः स्वात्तव चान्द्रायणेन वा ॥ ११५ ॥ अधासौ सकोपमिदमाह-भोः, निमन्त्री भवान् । यत्पशुं मृतवत्सं बदसि' । सोऽब्रवीत् भगवन् , मा कोपं कुरु । अज्ञानान्मयाभि- हितम् तत्त्वमात्मरुषि समाचार' इति । अथ यावत्स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत्तृतीयोऽन्यवेशधारी धूर्तः संमुखः समुपेत्य तमुवाच- 'भोः, अयुक्तगेतत् । यचं रासमं स्कन्धाधिरूढं नयसि । तस्यज्य- तामेषः । उक्तं च- यः स्पृशेद्रासमं मयों ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा। सचैल स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ ११६ ॥ सत्त्यजैनं यावदन्यः कश्चिन्न पश्यति । अथासौ तं पशुं रासभं म- न्यामानो भयाद्भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य प्रपलायितः । ततस्ते त्रयो मिलित्वा तं पशुमादार यथेच्छया भक्षितुमारब्धाः । अतो- ऽहं प्रीमि-~'बहुबुद्धिसमायुनाः" इति ॥ अथवा साध्विद.

·२७ काकोलूकीयम् । मुच्यते- अभिनत्रसेवकविनयैः प्राघुणकोक्तविलासिनीदितः । धूर्तजनवचननिकरैरिह कश्चिदवञ्चितो नास्ति ॥ ११७ ॥ किंच दुर्बलैरपि बहुभिः सह विरोधो न युक्तः । उक्तं च- बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः । स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः || ११८ ॥ मेघवर्ण आह-'कथमेतत् ।। स्थिरजीवी कथयनि- Aama कथा४॥ अस्ति कमिश्चिद्वल्मीके महाकायः कृष्णसर्पोऽतिदपों नाम । स कदाचिदिलानुसारमार्गमुत्सृज्यान्यन लघुद्वारेण निष्कामितुमा- रब्धः। निष्कामतश्च तस्य महाकायत्वादेववशतया लघुविवरत्वाच शरीरे व्रणः समुत्पन्नः । अथ व्रणशोणितगन्धानुसारिणीभिः पिपीलिकाभिः सर्वतो व्याप्तो व्याकुलीकृतश्च । कति व्यापादयति, कति वा ताडयति । अथ प्रभूतत्वाद्विस्तारितबहुत्रणः सनसर्वाङ्गो. ऽतिदर्पः पञ्चत्वमुपागतः। अतोऽहं ब्रवीमि-'बहवो न विरोद्धव्याः इति ॥ तदवास्ति किंचिन्मे वक्तव्यमेव । तदनवार्य यथोक्तमनुष्ठी- यताम् ।। मेघवर्ण आह-,तत्समादेशय । तवादेशो नान्यथा क- र्तव्यः ।। स्थिरजीवी पाह-वत्स, समाकर्णय तर्हि सामादीनति- क्रम्य यो मषा पंश्चम उपायो निरूपितः। तन्मां विपन्नधूनं कृत्वा.

·पञ्चतन्त्रक 1 namane तिनिष्टरवचनैर्निर्मी यथा विपक्षणिधीनां प्रत्ययो भवति तथा समाहतरुधिरैरालिप्यास्यैव न्यग्रोधत्याधस्तात्मक्षिप्य मां गम्यता पर्वतमृष्यमूकं प्रति। तत्र सपरिवारस्तिष्ठ, यावदहं समस्तान्सपना न्सुप्रणीतेन विधिना विश्वास्याभिमुखान्कृसा कृतार्थो ज्ञानदुर्गमध्यो दिवसे तानन्यता प्राप्ताज्ञात्वा व्यापादयामि। ज्ञातं मया सम्यक् । नान्यथाभविष्यति । उक्तं च यतः अपसारसमायुक्तं नयज्ञैर्दुर्गमुच्यते । अपसारपरित्यक्तं दुर्गव्याजेन बन्धनम् ॥ ११६ ।। न च खया मदर्थ कृपा कार्या। उक्तं च- अपि प्राणसमानिष्टान्पालितालालितानापि । भृत्यान्युद्धे समुत्पन्ने पश्येच्छुकमिवेन्धनम् ॥ १२० ।। 4 तथा चा पाणबद्रज्ञयेत्यान्स्वकायमिव पोषयेत् । सदैकदिवसस्यार्थे यत्र स्याद्रिपुसंगमः ।। १२१ ॥ तत्त्वयाहं नात्रविषये प्रतिषेधनीयः। इत्युक्त्वा तेन सह शुष्कालाई कर्तुमारब्धः। अथान्ये तस्य भृत्याः स्थिरजीविनमुलवचनैर्जन्प, न्तमवलोक्य तस्य वधायोधता मेघवर्णेनाभिहिताः-'अहो निव- तध्वं यूयम् । अहमेवास्य शत्रुपक्षपातिनो दुरात्मनः स्वयं निग्रह करिष्यामि ।' इत्यभिधाय तस्योपरि समाख्या,लघुभिश्वञ्चपहारैस्तं ·काकोलूकीयम् । महत्य, आहतरुधिरेण सावयिखा, तदुपदिष्टमध्यमूकपर्वत सपरि- वारोगतः। एतस्मिन्नन्तरे ककालिकया द्विषत्मणिधीभूतया तस्सर्वे मेघवर्णस्यामात्यस्य व्यसनमुलूकराजस्य निवेदितम् , यत्तवारिः संप्रति भीतः कचित्मचलितः सपरिवारः" इति । अथोलूकाधिप- स्तक्षाकोऽस्तमनवेलायां सामात्या सपरिजनो वायसवधार्थ प्र. चलितः । माह च–'वर्यता बर्यताम् । भीतः शबः पलायनपरः पुण्यैर्लभ्यते । उक्तं च- शत्रोः प्रचलने बिद्रमेकमन्यच्च संश्रयम् । कुर्वाणो जायते वश्यो व्यग्रत्वे राजसेविनाम्' ।। १२२ ॥ एवं ब्रुवाणः समन्ताश्यग्रोधपादपमधः परिवेष्टय व्यवस्थितः । यावन कश्चिद्रायसो दृश्यते, तावच्छाखाप्रमधिरूढो हृष्टमना बन्दि- भिरभिष्ट्यमानोऽरिमर्दनस्तान्परिजनान्मोवाच-'महो, हायता तेषां मार्गः । कतमेन मार्गेण प्रनष्टाः काकाः । तद्यावन दुर्ग स- माश्रयन्ति, सावदेव पृष्ठतो गला व्यापादयामि । उक्तं च- तिमप्याश्रितः शत्रुरवध्यः स्याज्जिगीषुणा । किं पुनः संश्रितो दुर्ग सामच्या परया युतम् ॥ १२३ ॥ प्रथैतस्मिन्प्रस्ताव स्थिरजीवी चिन्तयामास-'यदेतेऽस्मसत्रयो- ऽनुपलब्धास्मद्वत्तान्ता यथागतमेव यान्ति । ततो मया न किंचि- त्कृतं भवति । उक्तं च-- ·। ३० पञ्चतन्त्र । अनारम्भो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । प्रारब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ।। १२४ ॥ तद्वरमनारम्भः, न चारम्भविघातः । तदहमेताञ्शब्दं संश्राव्या त्मानं दर्शयामि' इति विचार्य मन्दं मन्दं शब्दमकरोत् । तच्छ्रुखा ते सकला अप्युलूकास्तद्वधाय प्रजग्मुः । अथ तेनोक्तम्---'अहो, अहं स्थिरजीवी नाम मेघवर्णस्य मन्त्री । मेघवर्णेनैवेदशीमवस्था नीतः। तनिवेदयात्मस्वाम्यने। तेन सह बहु वक्तव्यमस्ति ।' अथ तैनिवेदितः स उलूकराजो विस्मयाविष्टस्तत्क्षणात्तस्य स- काशं गत्वा प्रोवाच-'भो भोः, किमेा दशां गतस्त्वम् । तत्क- ध्यताम् ।। स्थिरजीवी पाह-'देव, श्रूयतां तदवस्थाकारणम् । अतीतदिने स दुरात्मा मेघवों युष्मद्वयापादितप्रभूतवायसानां पीडया युष्माकमुपरि कोपशोकप्रस्तो युद्धार्थ, प्रचलित आसीत् । ततो मयाभिहितम्-'स्वामिन् , न युक्तं भवतस्तदुपरि गन्तुम् । बलवन्त एते, बलहीनाच वयम् , । उक्तं च- पलीयसा हीनबलो विरोध न भूतिकामो मनसापि वाञ्छेत् । न वध्यतेऽत्यन्तबलो हि यस्मा- यक्तं प्रणाशोऽस्ति पतङ्गवृत्तेः॥ १२५ ॥ सरायोपायनप्रदानेन संघिरेव युक्तः । उक्तं च- - - , -

·काकोलूकीयम् ।
३१
पलवन्त रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् ।
दत्त्वा हि रसत्पाणारक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १२६ ॥
.
तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन खत्पक्षपातिनं मामाशङ्कमानेनेमा
दशां नीतः । तत्तव पादौ सांगतं मे शरणम् किंबहुना विज्ञप्तेन ।
यावदरं प्रचलितुं शक्नोमि, तावत्वा तस्यावासे नीला सर्ववायस-
क्षयं विधास्यामि' इति ।
अथारिगर्दनस्तदाकये पितृपितामहक्रमागतमन्त्रिभिः सार्ध
मन्त्रयांचक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तद्यथा--रक्तातः, क्रू-
गतः, दीप्तानः, वक्रनासः, प्राकारक
कर्णश्चेति । तत्रादौ रक्ताक्षम-
पृच्छत् - 'भद्र, एप तावत्तस्य रिपोर्मन्त्री मम हस्तगतः । ततिक
क्रियताम्। इति । रक्तात आह-'देव, किमन चिन्त्यते । अवि-
चारितमयं हन्तव्यः। यतः।
हीनः शत्रुनिहन्तव्यो याक्म बलवान्भवेत् ।
प्राप्तस्वपौरुषबलः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ १२७ ॥
"किं च स्वयमुपागता श्रीस्त्यज्यमाना शपतीति" लोके प्रवादः ।
उक्तं च-
कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकाक्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालकर्माऽचिकीर्षता ॥ १२ ॥

·३२ भूयते च यथा- चितिका दीपिता पश्य फटा भनो ममैव च । ( भिन्मश्लिष्टा तु या प्रीतिन सा स्नेहेन वर्धतेः ॥ १२६ ।। परिमर्दनः प्राह-'कथमेतत् ।। रक्तातः कथयति- AMAKA - कथा ५. ht अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः। तस्य घकृषि कुर्वतः सदैव निष्फलः कालोऽतिवर्तते । अथैकस्मिन्दिवसे स ब्राह्मण उष्णकालावसाने धर्मातः स्वक्षेत्रमध्ये वृक्षायायां प्रमुप्तोऽनतिरे वल्मीकोपरि प्रमारितं बृहत्फटायुक्तं भोषणं भुज- अमं दृष्ट्वा चिन्तयामास-'नूनमेण क्षेत्रदेवता मया कदाचिदपि न पूजिता तेनेदं मे कृषिकर्म विफलीभवति । तदत्या अहं पूजा- मद्य करिष्यामि ।। इत्यवधार्य कुतोऽपि क्षीरं याचित्वा शराने निक्षिप्य वन्मीकान्तिकमुपागम्योवाच-'भोः क्षेत्रपाल, मयता- चन्तं कालं न ज्ञातं यत्त्वमत्र वससि । तेन पूजा न कृता । तत्सा- प्रतं क्षमख' इति । एवमुक्त्वा दुग्धं च निवेद्य गृहाभिमुर्ख माया- त् । अथ प्रातर्यावदागत्य पश्यति, तावदीनाममेकं शरावे दृष्टवा- न् । एवं च प्रतिदिनमेकाकी समागत्य तस्मै तीरं ददाति । ए- कैकं च दीनारं गृहाति । अथैकस्मिन्दिवसे वल्मीके क्षीरनयनाथ पुत्रं निरूप्य ब्राह्मणो ग्रामान्तरं जगाम । पुत्रोऽपि तीर तत्र नीत्वा संस्थाप्य व पुनर्गह समाया । दिनान्तरे सत्र मा दीनारमेक .

·काकोलूकीयम् । ३३ च दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान्–'नूनं सौवर्णदीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः । तदेनं हत्वा सर्वमेकवारं ग्रहीष्यामि ।' इन्येवं संपधा- र्यान्येयुः क्षीरं ददता ब्राह्मणपुत्रेण सर्पो लगुडेन शिरसि ताडि- तः । ततः कथमपि दैववशादमुक्तजीवित एव रोपात्तमेव तीव्रवि- पदशनैस्तथाऽदशत् , यथा सद्यः पञ्चत्वमुपागतः । स्वजनैश्च ना- तिदूरे क्षेत्रस्य काष्ठसंचयैः संस्कृतः अथ द्वितीयदिने तस्य पिता समायातः । स्वजनेभ्यः सुतविनाशकारणं श्रुत्वा तथैव समर्थित- पान् । अब्रवीच- 'भूतान्यो नानुगृह्णाति ह्यात्मनः शरणागतान् । भूतार्थास्तस्य नश्यन्ति हंसाः पद्मवने यथा ॥ १३० ॥ पुरुषैरुक्तम्---कथमेतत् ।। ब्राह्मणः कथयति- कथा ६. अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चित्ररथो नाम राजा । यस्य योधैः सुरक्ष्यमाणं पद्मसरो नाम सरस्तिष्ठति । तत्र च प्रभूता जाम्बून- दमया हंसास्तिष्ठन्ति । षण्मामे षण्मासे पिच्छमेकैकं परित्यज- न्ति । अथ तत्र सरसि सौवर्णो बृहत्पती सपायातः । तैश्चोक्तः 'अस्माकं मध्ये स्वया न वस्तव्यम् , येन कारणेनास्माभिः पएमासान्ते पिच्छैकैकदानं कृत्वा गृहीतमेतत्सरः । एवं च किं बहुना परस्परं वैधमुत्पन्नम् । स च राज्ञः शरणं गतोऽब्रवीत्- 'देव, एते पक्षिण एवं वदन्ति, यदस्माकं राजा किं करिष्यति ।

·काकोलूकीयम् । ३३ च दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान्–'नूनं सौवर्णदीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः । सदेनं हत्वा सर्वमेकवारं ग्रहीष्यामि ।' इन्येवं संपधा- र्यान्येयुः क्षीरं ददता ब्राह्मणपुत्रेण सर्पो लगुडेन शिरसि ताडि- तः । ततः कथमपि दैववशादमुक्तजीवित एव रोपात्तमेव तीव्रवि- पदशनैस्तथाऽदशक , यथा सद्यः पञ्चत्वमुपागतः । स्वजनैश्च ना- तिरे क्षेत्रस्य काष्ठसंचयैः संस्कृतः अथ द्वितीयदिने तस्य पिता समायातः । स्वजनेभ्यः सुतविनाशकारणं श्रुत्वा तथैव समर्थित- पान् । अब्रवीच- 'भूतान्यो नानुगृहाति ह्यात्मनः शरणागतान् । भूतार्थास्तस्य नश्यन्ति हंसाः पनवने यथा ॥ १३० ।। पुरुषैरुक्तम्-कथमेतत् ।। ब्रामणः कथयति- कथा ६ । अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चित्ररथो नाम राना। यत्य योधैः सुरक्ष्यमाणं पद्मसरो नाम सरस्तिष्ठति । तत्र च प्रभूता जाम्बून- दमया हंसास्तिष्ठन्ति । षण्मामे षण्मासे पिच्छमेकैकं परित्यज- न्ति । अथ तत्र सरसि सौवर्णो बृहत्पक्षी समायातः । तैश्चोक्तः -'अस्माकं मध्ये स्वया न वस्तव्यम् , येन कारणेनास्माभिः पएमासान्ते पिच्छैकैकदानं कृत्वा गृहीतमेतत्सरः। एवं च किं बहुना परस्परं वैधमुत्पनम् । स च राज्ञः शरणं गतोऽब्रवीत- 'देव, एते पक्षिण एवं वदन्ति, यदस्माकं राजा किं करिष्यति । - ·पञ्चतंत्रके। - न कस्याप्यावास दमः। मया चोक्तम्-न शोभनं युष्माभिरभि- हितम् । अहं गत्वा राक्षे निवेदयिष्यामि । एवं स्थिते देवः प्रमा- णम् । ततो राजा भृत्यानब्रवीत्-'भो भोः, गच्छत । सर्वान्प- क्षिणो गतासून्कृत्वा शीघ्रमानयत ।' राजा देशानन्तरमेव प्रचे- लुस्ते । अथ लगुडहस्तान्राजपुरुषान्दृष्ट्वा तत्रैकेन पक्षिणा द्धनो- क्तम् -'भोः खजनाः, न शोभनमापतितम् । ततः सर्वैरेकमती- भूय शीघ्रमुत्पतितव्यम् ।, तैश्च तथानुष्ठितम् । अतोऽहं ब्रवीमि- 'भूतान्यो नानुग्रहाति, इति । इत्युक्त्वा पुनरपि ब्राह्मणः प्र- त्यूषे क्षीरं गृहीत्वा तत्र गत्वा तारस्वरेण सर्पमस्तोत् । तदा सर्पश्चिरं वल्मीक द्वारान्तर्लीन एव ब्राह्मणं प्रत्युवाच-त्वं लो- भादत्रागतः पुत्रशोकमपि विहाय । अतः परं तव मम च प्रीति- नौचिता। तव पुत्रेण यौवनोन्मदेनाहं ताडितः । मया स दष्टः। कथं मया लगुडप्रहारो विस्मर्तव्यः, त्वया च पुत्रशोकदुःखं कथं विस्मर्तव्यम् ।, इत्युक्ता बहुमूल्यं हीरकमणिं तस्मै दत्त्वा 'प्रतः परं पुनस्त्वया नागन्तव्यम्, इति पुनरुक्ता विवरान्तर्गतः । ब्रा- मणश्च मणिं गृहीत्वा पुत्रबुद्धिं निन्दनस्वगृहमागतः । अतोऽहं अवीमि-'चितिका दीपितां पश्या इति ॥ तदस्मिन्हतेऽयनादेव राज्यमकण्टकं भवतो भवति ।। तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा क्रूराक्ष पप्रच्छ-'भद्र, स्वं तु किं मन्यसे।, सोऽब्रवीत्-तेव, निर्दयमेतत् , यदनेनाभिहितम् । यत्कारणं शरणागतो न बध्यते । मुष्ट स्खल्बिदमाख्यातम् ।

·काकोलूकीयम् । भ्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः। पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैनिमवितः ॥ १३१ ।। भरिमर्दनो ऽवीत्--,कथमेतत् ।, करातः कथयति---- कथा। . कश्रित्क्षुद्रसमाचारः माणिनां कालसभिभः । विचचार महारण्ये घोरः शकुनिलुब्धकः ।। १३२ ॥ नैव कश्चित्सुहत्तस्य न संबन्धी न बान्धवः । स तैः सर्वैः परित्यक्तस्तेन रौद्रेणकर्मणा ॥ १३३ ॥ Marrian भथवा। मा ये नृशंसा दुरात्मानः पाणिनां माणनशकाः । उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते ॥ १३४ ।। स पजरकमादाय पाशं च लगुडं तथा । नित्यमेव वनं याति सर्वप्राणिविहिंसकः ॥ १३५ ॥ अन्ये धुर्धमतस्तस्य बने कापि कपोतिका । जाता हस्तगता तां स प्रातिपत्पञ्जरान्तरे ॥ १३६ ।। अथ कृष्णा दिशः सर्वा वनस्थस्याभवन्धनैः। वातवृष्टिश्च महती तयकाल. इवाभवत् ॥ १३७ ।। ततः संत्रस्तहृदयः कम्पमानो मुहुर्मुहुः। अन्वेषयन्परित्राणमाससाद वनस्पतिम् ॥ १३८ । महतं पश्यते वाचद्रियदिमलतारकम् ।

·३६ पञ्चन। प्राप्य वृतं वदन्येवं योऽत्र तिष्ठति कश्चन ॥ १३९ ।। तत्याहं शरणं प्राप्तः स परित्रातु मामिति । शीतेन भिद्यमानं च क्षुधया गतचेतसम् ।। १४० ॥ अथ तस्य तरोः स्कन्धे कपोतः सुचिरोषितः । भार्याविरहितस्तिष्ठन्विललाप सुदुःखितः ॥ १४१ ॥ तया विरहितं ह्येतच्छ्न्यमय गृहं मम ॥ १४२ ॥ पतिव्रता पतिप्राणा पत्युः प्रियहिते रता। यस्य स्यादीदृशी भार्या धन्यः स पुरुषो भुवि ॥ १४२ ।। न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते । गृहं हि गृहिणीहीनमरण्यसदृशं मतम् ॥ १४४ ॥ पञ्जरस्था ततः श्रुत्वा भर्तुर्द खान्वितं वचः । कपोतिका सुसंतुष्टा वाक्यं चेदमथाह सा ॥ १४५ ॥ न सा स्त्रीत्यभिमन्तव्या यस्यां भर्ता न तुष्यति । तुष्टे भर्तरि नारीणां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥ १४६ ॥ दावा मिना विदग्धेव सपुष्पस्तत्रका लता। भस्मीभवतु सा नारी यत्या भर्ता न तुष्यति ॥ १४७॥ मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः। श्रीमतस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजययंत् ॥ १४८ ॥ Aama -- पुनश्थाब्रवीत्- शृणुष्वावहितः कान्त यो पक्ष्याम्यहं हितम् ।

·काकोलूकीयम् ।
३७
माणैरपि त्वया नित्यं संरक्ष्यः शरणागतः॥ १४६ ॥
एष शाकुनिकः शेने तवावासं समाश्रितः।
शीतार्तश्च नुधार्तश्च पूजामस्मै समाचर ॥ १५० ॥
श्रूयते च ।
यः सायमतिथि प्राप्तं यथाशक्ति न पूजयेत् ।
तस्यासौ दुष्कृतं दखा सुकृतं चापकर्षति ॥ १५१ ।।
मा चास्मै वं कृथा द्वेष बद्धानेनेति मत्प्रिया ।
स्वकृतैरेव वद्धाहं प्राक्तनैः कर्मबन्धनैः ॥ १५२ ॥
दारिद्रयरोगदुः खानि बन्धनव्यसनानि च ।
आत्मापराधक्षरय फलान्येतानि देहिनाम् ॥ १५३ ॥
तस्मात्त्वं उपमुत्सृज्य मब्दन्धनसमुद्भवम् ।
धर्मे मनः समाधाय पूजयैनं यथाविधि ॥ १५४ ॥
तस्या स्तद्वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् ।
उपगम्य ततोऽधृष्टः कपोतः माह लुब्धकम् ॥ १५५ ॥
भद्र मुखागतं तेऽस्तु ब्रूहि किं करवाणि ते ।
संतापच न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान् ॥ १५६ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विहङ्गमम् ।
कपोत खलु शीतं मे हिमत्राणं विधीयताम् ॥ १५७ ।।
स गत्वारिक नीत्वा पातयामास पावकम्
ततः शुष्केषु पर्णेषु तमाशु समदीपपत् ॥ १५८ ॥

·पचतंत्रके। सुसंदीप्तं ततः कृत्वा तमाह शरणागतम् । संतापयस्व विश्रब्धं स्वगात्राण्यत्र निर्भयः। न चास्ति विभवः कश्चिन्नाशये येन ते नुधम् ॥ १५६ ॥ सहस्रं भरते कश्चिच्छतमन्यो दशापरः । मम स्वकृतपुण्यस्य क्षुद्रस्यात्मापि दुर्भरः॥ १६० ॥ एकस्याप्यतिथेरनं यः प्रदातुं न शक्तिमान् । तत्यानेकपरिक्लेशे गृहे किं षसतः फलम् ॥ १६१ ॥ तत्तथा साधयाम्येतच्छरीरं दुः खजीवितम् । यथा भूयो न वक्ष्यामि नास्तीत्यर्थिसमागमे ॥ १६२ ॥ स निनिन्द किलात्मानं न तु तं लुब्धकं पुनः । उवाच तर्पयिष्ये त्वं मुहूर्त प्रतिपालय ॥ १६३ ।। एवमुक्त्वा स धामहनान्तरात्मना। तमग्निं संपरिक्रम्य प्रविवेश स्ववेश्मवत् ॥ १६४ ॥ ततस्तं लुब्धको दृष्ट्वा कृपया पीडितो भृशम् । कपोतमग्नौ पतितं वाक्यमेतदभाषत ॥ १६५ ॥ यः करोति नरः पापं न तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः। आत्माना हि कृतं पापमात्मनैव हि भुज्यते ॥ १६६ ॥ सोऽहं पापमतिश्चैव पापकर्मरयः सदा । पतिष्यामि महाघोरे नरके नात्र संशयः॥ १६७॥ नूनं मप नृशंसस्य प्रत्यादर्णमुदर्शितः। प्रयच्छता खमांसानि कपोतेन महात्मना ॥१६८॥ , ·कालोलूकीयम् ३६ अद्य प्रभृति देह स्वं सर्वभोगविवर्जितम् । तोयं स्वल्पं यथा ग्रीष्मेशोषयिष्याम्यहंपुनः॥ १६६ ॥ शीतवातातपसहः कृशाङ्गो मलिनस्तथा । उपवासैबहुविधेश्वरिष्ये धर्ममुत्तमम् ॥ १७ ॥ ततो यहिं शलाकां च जालकं पञ्जरं तथा । पभञ्ज लुब्धको दीनां कपोंती च मुमोच ताम् ॥ १७१ ॥ लुब्धकेन ततो मुक्ता दृष्ट्वानौ पतितं पतिम् । कपोती विललापार्ता शोकसंतप्तमानसा ॥ १७२ ॥ न कार्यमद्य मे नाथ जीवितेन खया विना । दीनायाः पतिहीनायाः कि नार्या जीविते फलम् ॥ १७३॥ मनोदर्पस्त्वहंकारः कुलपूजा च बन्धुषु । दासभृत्यजनेष्वाज्ञो वैधव्येन प्रणश्यति ॥ १७४ ॥ एवं विलप्य बहुशः कृपणं भृशदुःखिता। पतिव्रता सुसंदीप्त तमेवोग्निं विवेश सा ॥ १७५ ॥ ततो दिव्याम्बरधारा दिव्याभरणभूषिता । भर्तारं सा विमानस्थं ददर्श स्वं कपोतिका ॥ १७६ ॥ सोऽपि दिव्यतनुर्भूखा यथार्थमिदमब्रवीत् । अहो मामनुगच्छन्त्या कृतं साधु शुभे त्वया ॥ १७७ ।। तिस्त्रः कोटयोर्धकोटी च यानि गेमाणि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति ॥ १७८ ॥ कपोतदेवः सूर्यास्ते प्रत्यहं सुखमन्त्रभूत् ।

·४० पञ्चतंत्रके। कपोतदेहवत्सासीत्यापुण्यप्रभवं हि तत् ॥ १७६ ॥ हर्षाविष्टस्तनो व्याधो विवश च वनं धनम् । प्रणिहिंसा परित्यज्य बहुनिर्वेदान्भृशम् ॥ १८० ॥ तत्र दावानलं दृष्ट्वा विवेश दिरताशयः । निर्दम्यान्मपो मुखा स्वर्गसौख्यमवाप्तवान् ॥ १८१॥ अतोऽहं ब्रवीमि-'श्रूयते हि कपोतेन' इति ॥ तच्छ्रुखारिमर्दनो दीप्ता पृष्टवान् -' एवमवस्थिते किं भवान्म न्यते । सोऽब्रवीत् - 'देव, न हन्तव्य एवायम् । यतचौरस्याप्युपकारिणः श्रेयश्चिन्त्यते, किं पुनर्न शरणागतस्य । अपि चायं तैप्रिनोऽस्माकमेव पुष्टये भविष्यति । तदीयरन्ध्रदर्श नाय चेति । अनेन कारणेनायमवध्यः' इति । एतदाकरिमर्दनोऽन्यं सचिवं वक्रनासं पप्रच्छ-'भद्र, सांप- समेवं स्थिते किं कर्तव्यम् ।, सोऽप्रवीत्-'देव, अवध्योऽयम् । यतः। 'शत्रवोऽपि हितायैव विवदन्तः परस्परम् । चौरेण जीवितं दत्तं रातसेन तु गोयुगम्, ॥ १८२ ॥ अरिमर्दनः प्राह --'कथमेतत् ।, वक्रनासः कथयति- - कथा अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने दरिद्रो द्रोणनामा ब्राह्मणः प्रतिग्रह धनः सततं विशिष्टवस्वानुलेपनगन्धमाल्यालंकारताम्बूलादिभोग- ·काकोलूकीयम् । ४१ परिवजितः प्रस्टकेशश्मश्रुनखरोमोपचितः शीतोष्णवातवर्षादिभिः परिशोषितशगरः । तस्य च केनापि यजमानेनानुकम्पया शिशु- गोयुगं दत्तम् । ब्राह्मणेन च बालभावादारभ्य याचितघृततैलय- वसादिभिः संवर्ध्य सुपुष्टं कृतम् । तच्च दृष्ट्वा सहसैव कश्चिचौरचिन्ति तवान्-अहमस्य ब्राह्मणस्य गोयुगमिदमपहरिष्यामि।, इति नि- श्चित्य निशायां बन्धनपाशं गृहीत्वा यावत्यस्थितः तावदर्धमार्गे प्रविरलतीक्ष्णदन्तपङ्क्तिरुन्नतनासावंशो प्रकटरक्तान्तनयनोपचि- तस्नायुसंततिर्नतगात्रः शुष्ककपोलः सुहतहुतवहपिङ्गलश्मश्रुकेश- शरारः कश्चिदृष्टः । दृष्ट्वा च तं तीवभयत्रस्तोऽपि चौरोऽब्रवीत्-'को, भवान् , इति । स ाह-'सत्यवचनोऽहं ब्रह्मराक्षसः । भवान-2 प्यात्मानं निवेदयतु ।' सोऽब्रवीत् - 'अहं क्रूरकर्मा चौरः। दरिद्र- ब्राह्मणस्य गोयुगं हर्तुं प्रस्थितोऽस्मि ।, अथ जातप्रत्ययो राक्षसो- ऽब्रवीत् -- भद्र, षष्ठाहमालिकोऽहम् । अतस्तमेव ब्राह्मणमद्य भत्तयिष्यामि । तत्सुन्दरमिदम् । एक कार्यावेवावाम् ।, अथ तो तत्र गबैकान्ते कालमन्वेषयन्तौ स्थितौ । प्रसुप्ते च ब्राह्मणे तगन- णार्थ प्रस्थितं राक्षसं दृष्ट्वा चौरोऽब्रवीत्-'भद्र, नैष न्यायः, यतो गोयुगे मयापहते पश्चात्त्वमेनं ब्राह्मणं भक्षय |, सोऽब्रवीत् -- 'कदाचिदयं ब्राह्मणो गोशब्देन बुध्येत, तदानर्थकोऽयं ममारम्भः स्यात् ।, चौरोऽप्यब्रवीत्–'तवापि यदि भत्तणायोपस्थितस्यान्तर एकोऽप्यन्तरायः स्यात्, तदाहमपि न शक्नोमि गोयुगमपहर्तुम् । अतः प्रथमं मयापहृते गोयुगे पश्चात्त्या ब्राह्मणो भक्षयितव्यः ।, इत्थं चा- -- ·४२ पञ्चतंत्रके। हमहमिकया तयोविवदतोः समुत्पने द्वैधे प्रतिरववशाहामणो ज. जागार। अथ तं चौरोऽब्रवीत्--'ब्राह्मण, न्वामेवायं राक्षसो भन्न- यितुमिच्छति ।। राक्षसोऽप्याह-'ब्राह्मण, चौरोऽयम् । गोयुगे तेऽपहर्तुमिच्छति ।' एवं श्रुत्वोत्थाय ब्राह्मणः सावधानो भून्वेष्ट- देवतामन्त्राध्यायेनात्मानं राक्षसादुद्र्णलगुडेन चौरागोयुगं ररक्ष। शतोऽहं ब्रवीमि-'शत्रवोऽपि हितायैव इति ।। अथ तस्य वचनमवधारिमर्दनः पुनरपि प्राकाफमपृ. छत्-'कथय । किमल मन्यते भवान् ।' सोऽब्रवीत्-'देव, अ- वध्य एवायम् , यतो रक्षितेनानेन कदाचित्परस्परप्रीत्या कालः मुखेन गच्छति । उक्तं च- परस्परस्य मर्माणि ये न रक्षन्ति जन्तवः। ते एव निधनं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत्, ॥ १८३ ॥ मरिमर्दनोऽब्रवीत् - कथमेतत् । माकारकर्णः कथयति- कथाहा अस्ति कस्मिंश्चिमगरे देवशक्तिर्नाम राजा । तस्य च पुत्रो जठर वल्मीकाश्रयेणोरगेण प्रतिदिनं प्रत्यक्षीयते । अनेकोप- चारैः सद्वैद्युसच्छास्त्रोपदिष्टौषधयुक्त्यापि चिकित्स्यमानो न खा. स्थ्यमामोति । अथासौ राजपुत्रो निर्वेदादेशान्तरं गतः। कस्मि- चिनगरे भिक्षाटनं कृत्वा महति देवालये कालं यापयति । अथ ·काकोलूकीयम् । तल नगरे बलि म राजास्ते । तस्य च द्वे दुहितरौ यौवनस्थे ति- छतः । ते च प्रतिदिवसमादित्योदये पितुः पादान्तिकमागत्य न- मस्कारं चक्रतुः । तत्र चैकाब्रवीत्-विजयस्व महाराज, यस्य प्रासादात्सर्व मुखं लभ्यते ।, द्वितीया तु विहितं भुव महारा- ज, इति ब्रवीति । तच्छुत्वा प्रकुपितो राजाब्रवीत्-'भो मन्त्रि- न्, एनां दुष्टभाषिणी कुमारिका कस्यचिद्वैदेशिकस्य प्रयच्छत । येन निजविहितमियमेव भुङ्क्ते ।, अथ 'तथा, इति प्रतिपद्याल्प- परिवारा सा कुमारिका मन्त्रिभिस्तस्य देवकुलाश्रितराजपुत्रस्य प्रतिपादिता । सापि महष्टमानसा तंपतिं देववत्मतिपद्यादाय चा- न्यविषयं गना । ततः कस्मिंश्चिदरतरनगरमदेशे तडागतटे राजपुत्र- मावासरतायै निरूप्य, स्वयं च धृततैललवणतण्डुलादिक्रयनिमित्तं सपरिवारा गता । कृत्वा च क्रयविक्रयं यावदागच्छति तावत्स राजपुत्रो वल्मीकोपरि कृतमूर्धा प्रसुप्तः । तत्य च सुखाद्भुजगः फणां निष्क्राम्य वायुमश्नाति । तत्रैव च वल्मीकेऽपरः सर्पो नि- क्रम्य तथैवासीत् । अर्थ तयोः परस्परदर्शनेन क्रोधसंरक्तलोच- नयोर्मध्यावल्मीकस्थेन सर्पणोक्तम्-'भो भो दुरात्मन् , कथं सुन्दरसा रामपुत्रमित्यं कदर्थयसि ।' मुखस्थोऽहिरब्रवीत्- 'भो भोः, त्वयापि दुरात्मनास्य वल्मीकास्यमध्ये कथमिदं दूषितं “हाटकपूर्ण कलशयुगलम् ।, इस्येवं परस्परस्य मर्माणयुद्धाटितवन्तौ। पुनर्वन्मीकस्थोऽहिरबबीत--'भो दुरात्मन् , भेषजमिदं ने कि

·पतंप्रके।
कोऽपि न जानाति, यज्जीर्णोत्कालितकञ्जिकाराजिकापानेन भ-
वान्विनाशमुपयाति । अथोदरस्थोऽहिरबजीत्-'तवाप्येनद्भेषजं
किं कश्चिदाप न वेत्ति, यदुष्णतैलेन वा महोष्णोदकेन तब वि-
नाशः स्यात् इति । एवं च सा गजकन्या विटपान्तरिता तयोः
परम्परालापान्मर्ममयानाकर्ण्य तथैवानुष्ठितवती । विधायाव्या
नीरोगं भर्तारं निधिं च परममासाद्य स्वदेशाभिमुखं प्रायात् ।
पितृमातृस्वजनैः प्रति पूजिता विहितोपभोग प्राप्य सुखेनावस्थि-
ता। अतोऽहं ब्रवीमि-'परस्परस्य मर्माणि, इति । तच्च श्रुत्वा
स्वयमरिमर्दनोऽप्येवं समर्थितवान् । तथा चानुष्ठितं दृष्ट्वान्तीनं
विहस्य रक्तातः पुनरब्रवीत्-'कष्टम् । विनाशितोऽयं भवद्भिर-
न्यायेन स्वामी । उक्तं च-
अपूज्या यत्र पूज्यन्ते पूज्यानां तु बिमानना अपमान
त्रीणि तत्र प्रवर्तन्ते दुर्भिक्षं मरणं भयम् ॥ १८४ ॥
तत्सर्वथा मूलोत्खाता वयं विनष्टाः स्मः। मुष्ठ खन्विदमुच्यते-
मित्ररूपा हि रिपत्रः संभाव्यन्ते विचक्षणैः।
ये हितं वाक्यमुत्सृज्य विपरीतोपसेविनः ॥ १८५ ॥
-
तथा च।
सन्तोऽप्यर्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिनः ।
अमाज्ञानमन्त्रिणः पाप्य तमः सूर्योदये यथा ॥ १८६ ॥

·काकोलूकीयम् । सतस्तद्वचोऽनादृत्य सर्वे ते स्थिरजीविनमुक्षिप्य स्तदुर्गमानेतुमा- रब्धाः । अथानीयमानः स्थिरजीव्याह-'देव, अद्याकिंचित्करण- तदवस्थाने कि मयोपसंगृहीतन, यत्कारणमिच्छामि दीवह्निपनु- वेष्टुम् । तदर्हसि मामग्निप्रदानेन समुद्धर्तुम् । अथ रक्तातस्तस्यान्त- र्गतभावं ज्ञात्वाब्रवीत्--'किमर्थमग्निपतमिच्छसि ।, सोऽब्रवीत्- 'अहं नावद्युष्मदर्थ इमामापदे मेघवर्णेन प्रापितः। तदिच्छामि तेषां वैरयातनार्थमुलू झत्वमिति । तच्च श्रुत्वा गजनीतिकुशलो रक्ताक्षः माह--'भद्र, कुटिलस्त्वं कृतकवचनचतुरश्च । तत्त्वमुलूकयोनि- गतोऽपि स्वकीयामेव वायसयोनि बहु मन्यसे । श्रूयते चैतदा- ख्यानकम्-- सूर्य भर्तारमुत्सृज्य पर्जन्यं मारुतं गिरिम् । खंजाति मूषिका प्राप्ता स्वजातिढुंगतिकमा ॥ १८७ ॥ मन्त्रिणः मोचुः—'कथमेतत् ।। रक्ताक्षः कथयति- - कथा १०॥ मस्ति विषमशिलातलस्खलिताम्बुनिर्घोषश्रवणसंत्रस्तमत्स्यपरि- वर्तनसंजनितश्वेतफेनशवलतरङ्गाया गङ्गायास्तटे जपनियमतपः स्वाध्यायोपवासयोगक्रियानुष्ठानपरायणैः परिपूतपरिमितजलनि- • वृक्षुभिः कन्दमूलफलशैवलाभ्यवहारकर्थितशरीरैवल्कलकृतको- - पीनमात्रमछादनैस्तपखिभिराकीर्णमाश्रमपदम् । तत्र याज्ञवञ्चयो ·४६ पञ्चतंत्रके। नाम कुलपतिरासीत् । तस्य जाहव्यां स्नाखोपस्पष्टमारब्धस्य करतले श्येनमुखात्परिभ्रष्टा मूषिका पतिता । तां दृष्ट्वा न्यग्रोध- पत्रेऽवस्थाप्य पुनः स्नाखोपस्पृश्य च प्रायश्चित्तादिक्रियां कृत्वा च मूषिकां तां स्वतपोबलेन कन्यका कला समादाय स्वाश्रममानि- नाय। अनपत्यां च नायामाह-'भद्रे. गृह्यतामियं तव दुहितोत्पा। प्रयत्नेन संवर्धनीया, इति । ततस्तया संवर्धिता लालिता पालिता च यावदद्वादशवर्षा संजज्ञे । अथ विवाहयोग्यां तां दृष्ट्वा भार मेव जायोवाच-'भो भर्तः, किमिदं नावबुध्यसे यथास्याः स्वदुहितु- विवाहसमयातिक्रमो भवति ।' असावाह–'साधूक्तम् । अहमेनां सहशाय प्रयच्छामि, नान्यस्मै । उक्तं च- ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं कुलम् । तयोर्विवाहः सख्यं च न तु पुष्टविपुष्टयोः॥१८८॥ तथाच। कुलं च शीलं च सनाथता च विद्या च वित्तं च वपुर्वयश्च । एतान्गुणान्सप्त विचिन्त्य देया कन्या बुधैः शेषमचिन्तनीयम् ॥ १८६ ॥ तययत्या रोचते तदा भगवन्तमादित्यमाहूय तस्मै प्रयच्छामि ।। सामाह-'इहको दोषः। क्रियतामेतत् । अथ मुनिना रविराहूतः ।

·४७ काकोलूकीयम् । वेदमन्तामन्त्रणप्रभावात्तत्क्षणादेवाभ्युपगम्यादित्यः प्रोवाच-भग- धन्, किमहमाहूनः । सोऽब्रवीत् 'एषा मदीया कन्यका तिष्ठति । योषा त्वां वृणोति त दहस्त्र' इति। एवमुक्त्वा स्वदुहितरमुवाच- 'पुत्रि, कि तब रोचत एष भगवा लोक्यदीपको भानुः। पुत्रिका- ऽब्रवीत्-'तात, अतिदहनात्मकोऽयम् । नाहमेनमभिलषामि । तद- स्मादन्यः प्रकृष्टतरः कश्चिदाहयताम् ।' अथ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मुनिर्भास्करमुवाच 'भगवन् , वनोऽधिकोऽस्ति कश्चित् ।' भा. स्करः प्राह -- 'अस्ति मत्तोऽप्यधिको मेयो येनाच्छादितोऽहमदृश्यो भवामि ।, अथ मुनिना मेघमप्याहूय कन्याभिहिता-'पुत्रिके, अस्मै तो प्रयच्छामि ।, सा पाह-कृष्णवर्णोऽयं जडात्मा च । सदस्मादन्यस्य प्रधानस्य कस्यचिन्मां प्रयच्छ ।, अथ मुनिना मेघ.- ऽपि पृष्टः -'भो भो मेघ, सत्तोऽप्यधि कोऽस्ति कश्चित् ।। मेघे- नोक्तम्-'मतोऽप्यधिकोऽस्ति वायुः । वायुना हतोऽहं सहस्रधा यामि ।' तच्छ्रुत्वा मुनिना वायुगहूतः। आह च–'पुत्रिके कि- मेष वायुस्ते विवाहाय योग्यतमः प्रतिभाति'साब्रवीत्-'तात,अति. चपनोऽयम् । तदस्मादप्यधिकः कश्चिदानीयताम् ।' मुनिगह- 'वायो, त्वत्तोप्यधिकोऽस्ति कश्चित्।, परननोक्त न्--'मत्तोऽप्यधि- कोऽस्ति पर्वतो येन संस्तभ्य बलगनप्यहं धिये।, अथ मुनिः पर्व- तमाहूय कयापुत्राव--'पुषिक, सामस्मै प्रयच्छामि ।, सा पाह- 'तान, कठिनात्मकोऽयं स्तब्धश्च । तदन्यस्मै देहि माम् ।, मुनिना पर्वतः पृष्टः---भोः पर्वतराज, स्वत्तोऽप्यधिकोऽस्ति कश्चित् ।, गि- ·पञ्चतंत्रके। रिणोक्तम्--मत्तोप्यधिकाः सन्ति मूषिका ये मच्छरीरं वनाद्विदा- रयन्ति । ततो मुनिपिकामाहूय तस्या प्रदर्शयत् । आह च–'पु- त्रिके, वामस्मै प्रयच्छामि । किमेष प्रतिभाति ते मूषिकराजः ।, सापि तं दृष्ट्वा स्वजातीय एष इति मन्यमाना पुलकोद्भूषितशरीगे- वाच-'तात, मां मूषिकां कृत्वारमै प्रयच्छ । येन स्वजातविहितं गृहधर्ममनुतिष्ठामि ।, ततः सोऽपि स्वतपोबलेन तां मूषिकां कृत्वा तस्मै प्रादात् । अतोऽहं ब्रामि 'सूर्य भर्तारमुत्सृज्य' इति ॥अथ रक्तातवचनमनादृत्य तैः स्वत्रंशविनाशाय स स्वदुर्गमुपनीतः। नीय- मानश्चान्तीनमवहस्य स्थिरजीवी व्यचिन्तयत् 'इन्यतामिति येनोक्तं स्वामिनो हितवादिना । स एवैकोऽत्र सर्वेषां नीतिशास्त्रार्थतत्ववित् ॥ १६० ॥ तयदि तस्य वचनमकरिष्यनेते, ततो न स्वल्पोऽप्यनर्थोऽभविष्यदेते- पाम् । अथ दुर्गद्वारं प्राप्यारिमदनोऽब्रवीत्--'भो भोः, हितैषि- णोऽत्य स्थिरजीविनो तथासमीहितं स्थानं प्रयच्छत । तच्च श्रुत्वा स्थिरजीविचिन्तयत्----'मया तावदेतेषां वधोपायश्चिन्तनीयः, स मया मध्यस्थेन न साध्यते । यतो मदीयमिङ्गितादिकं विचारयन्त. स्तंऽपि साधाना भविष्यति। तदुर्गद्वारम धश्रितोऽभिप्रेतं साधया- मि।, इति निश्चित्योलू रूपतिमाह --'देव, युक्तमिदं यत्स्वामिना प्रो- क्तम् परमहमपि नीतिज्ञस्तेऽहितश्च । यद्यप्यनुरक्तः शुचिस्तथापि दुर्गमध्य भावासौ नाहः। तदहमवैव दुर्गद्वारस्थः प्रत्यहं भवत्पाद ·काकोलूकीयम् । ४४ पवरजापवित्रीकृततनुः सेवा करिष्यामि ।। 'तथा इति प्रतिपन्ने प्रतिदिनाजू रूपतिसेवकास्ते प्रकाममाहारं कृत्वोलूकरामादेशारम- कामांसाहार स्थिरजीविने प्रयच्छन्ति । अथ कतिपयैरेवाहोभिर्मयूर इस बलवान्संवृत्तः अथ रक्तातःस्थिरजीविनंपोष्यमाणं दृष्ट्वास- विस्मयो मन्त्रिननं राजानं च प्रत्याह--'अहो, मूर्योऽयं मन्त्रिजनो भवांश्चेत्येवमहमवगच्छामि । उक्तं च-- पूर्व तावदहं मूल् द्वितीयः पाशवन्धकः । ततो राजा च मन्त्री च सर्व वै मूर्खमण्डलम् , ॥ १६१ ॥ माहुः---'कथमेतत् । रक्तातः कथयति- ते कथा ११ । -- अस्ति कमिश्चित्पर्वतैकदेशे महान्वृतः । तत्र च सिन्धुकनामा कोऽपि पक्षी प्रतिवसति स्म। तस्य पुरीषे सुवर्णमुत्पद्यते । अथक- दाचित्तमुद्दिश्य व्याधः कोऽपिसमाययौ। सवपक्षी तदअत एव पुरी- षमुत्ससर्ज। अथ पातसमकालमेव तत्सुवर्णीभूतं दृष्ट्वा व्याघो विस्मय- मगमत्-'अहो,मम शिशुकालादारभ्य शकुनिबन्धव्यसनिनोऽशीति- वर्षाणि समभूवन् । न च कदाचिदपि पतिपुरीपे सुवर्ण दृष्टम् । इति विचिन्त्य तत्र वृक्ष पाशं बबन्ध । अथासावपि पक्षी मूर्खस्तत्रैव विश्व- स्वचित्तो यथापूर्वमुपविष्टः। तस्कालमेष पाशेन गदः । व्यावस्तु सं- ·पजतन्यो। पाशादुन्मुच्य पअरके संस्थाप्य निजामसमीतवान् । अयाचित यामास-'किमनेन सापायेन पक्षिणाहं करिष्यामि । यदि कदाचि- स्कोऽप्यमुमीदृशं ज्ञाखा राजे निवेदयिष्यति, तभनं प्राणसंशयो में भवेत् । अतः स्वयमेव पक्षिण राजे निवेदयामि।' इति विचार्य तथै- भानुष्ठितवान् । अथ राजापि तं पक्षिणरष्टा विकसितनयनवदनक- मलः परा तुष्टिमुपागतः। प्राह चैवम्- 'इंहो रतापुरुषाः, एनं पत्तिणं यलेन रक्षत । प्रशनपानादिकं चात्य यथेच्छं प्रयच्छत ।। अथ मन्त्रिणाभिहितम् --किमनेनाश्रयव्याघवचनपत्ययमात्रपरि गृहीतेनाएडजेन । किं कदाचित्पतिपुरीषे सुवर्ण संभवति । तन्म म्यतां पञ्जरबन्धादयंपनी। इतिमन्त्रिवचनादाला मोचितोऽसौपक्ष्यु- मतद्वारतोरणे समुतविश्य सुवर्णमयी विष्ठां विंशय, पूर्व तावदह मूर्खः' इति श्लोकं पठित्वा यथामुखमाकाशमार्गेण पायात् । अतो sहं ब्रवीमि-पूर्व तावदहं मूर्खः, इति ॥ अथ ते पुनरपि. प्रतिकूलदैवतया हितमपि रक्ताक्षवचनमनाइत्य भूयस्तं प्रभूत- मांसादिविविधाहारेण पोषयामामुः। अथ रक्ताक्षः खर्गमाहूप रहः प्रोवाच-'अहो, एतावदेवास्मद्भपतेः कुशलं दुर्ग तदुपदिष्टं मया यत्कुलक्रमागतः सचिवोऽमियते । सयमन्यत्पर्वत- दुर्ग संपति समाश्रयामः । उक्तं च यतः- अनागतं यः कुरुते स शोभते स शोच्यते यो न करोत्यनागतम् ।

·१ बन संस्थत्यसमामता जरा बिलत्य वाणी नकदापि मे श्रुता' ॥ १६२ ॥ से मोचुः-'कयमेतम् ।, रकासः कथयति- m कथा १२। कस्मिचिदनोदेशे खरनखरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म ।स कदाचिदिततश्च परिभ्रमन्सुरक्षामकण्ठो न किंचिदपि सव- माससाद । ततथास्तमनसमये महनी गिरिगुहामासाथ प्रविष्ट- चिन्तयामास-'नूनमेतत्यां गुहायां रात्रौ केनापि सपनागन्तव्य भिभृतो भूत्वा तिष्ठामि । एतस्मिनन्तरे तत्स्वामी दषिपुच्छो नाम भृगालः समायातः । स च यावरपश्यति सावसिहपदपदति गुहायां प्रविष्टा न प निष्क्रमणं गता। ततधाचिन्तयत्-'महो विनष्टोऽस्मि । नूनमत्या मन्तर्गतेन सिंहेन भाग्यम् । सरिक करोमि। कर्य झाल्यामि । 'एवं विचिन्त्य हारस्थः फूत्कर्तुमारब्धः-महो पित 'महो बिल 'इत्युक्त्वा तुष्णीभूय भूयोऽपि तयैव प्रत्यमा पत-'भोः, किन सरसियन्मया त्वया सह समय कुतोऽस्ति। यन्मया पावसमागतेन स्वं वक्तव्यः । त्वया चाहमाकारणीय इति यदि मा नाहयसि ततोऽहं द्वितीय विलं यात्यामि । अथ तच्छा- बा सिंहविम्बितपा-'इनमेषां बहाव सदा समावानं करोति ·• ५१ - परमय मद्भयान किंचिन्ते । अथवा साध्विमुच्यते- भयसंत्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः। भवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश्वाधिको भवेत् ॥ १६३ ।। तदहमस्याहानं करोमि येन तदनुसारेण प्रविष्टोऽयं मे भोज्यतां यास्यति । एवं संधार्य सिंहस्तस्याहानमकोत् । अथ सिंहशन्देन सा गुहा प्रतिरवसंपूर्णान्यानपिदूरस्थानरण्यजी वांस्त्रासयामास। शृगालोऽपि पलायमान इमं श्लोकमपठत्- 'मनागतं यः कुरुते स शोभते स शोच्यते यो न करोत्यनागतम् । चनेऽत्र संस्थत्य समागता जरा बिलत्य वाणी न कदापि मे श्रुता ॥ १६४ ॥ तदेवं मखा युष्माभिर्मया सह गन्तव्यम्, इति । एवमभिधायात्मान यायिपरिवारानुगतो दूरदेशान्तरं रक्तातो जागाम । अथ रक्ताने गते स्थिरजीव्यतिहटमना व्यचिन्तयत्-- 'अहो, कल्याणमस्माकमुपस्थितं यद्रक्तातो गतः स दीर्घदर्शी। एते च मूढमनसः। ततो मम मुखघात्याः संजाताः । उक्तं च यतः न दीर्घदर्शिमी यस्य मन्त्रिणः रथुमहीपतेः। क्रमायाता ध्रुवं तस्य न चिरात्त्यात्परिक्षयः ॥ १६५ ॥ अथवा साध्विदमुच्यते-- -- -- . ~1 ·दिने प्रक्षिपति न काकोलूकीयम् ।। मन्त्रिरूपा हि रिपवः संभाग्यन्ते विचक्षणः। ये सन्तं नयमुत्सृज्य सेवन्ते प्रतिलोमतः ॥ १६६ ॥ एवं विचिन्त्य स्वकुलीय एकको वनकाष्ठिका गुहादीपनार्थ दिने च ते मुर्खा उलूका विजानन्ति' यदेषकुलायम स्महाहाय वृद्धि नयति अथवा साध्विदमुच्यते-- अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च । शुभं वेत्त्यशुभं पापं भद्रं दैवहतो नरः ।। १६७ ॥ अथ कुलायव्याजेन दुर्गद्वारे कृते काष्ठनिचये संजाते सूर्योदये- न्यता प्राप्षलुकेषु सत्सु स्थिरजीवी शीघ्रं गत्वा मेघवर्णमाह- 'स्वामिन् , दाहसाध्या कृता रिपुगुहा । तत्सपरिवारः समेत्यैकैको वनकाष्ठिका ज्वलन्ती गृहीत्वा गुहाद्वारेऽस्मत्कुलाये प्रतिप, येन सर्वे शत्रवः कुम्भीपाकनरकमायेण दुःखेन म्रियन्ते । तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टो मेघवर्ण आह 'तात, कथयात्मवृत्तान्तम् । चिरादय ह- टोऽसि । सभाह-'वत्स, नायं कथनस्य कालः । यतः कदा- चित्तस्य रिपोः कश्चित्मणिधिर्ममेहागमनं निवेदयिष्यति, तज्ज्ञा- नादन्धोऽन्यत्रापसरणं करिष्यति । तत्त्वर्यताम् । उक्तं च- शीघ्रकृत्येषु कार्येषु विलम्बयति यो नरः। तत्कृत्यं देवतास्तस्य कोपादिनन्त्यसंशयम् ॥१८॥ तथाचा ·यस्य यत्यहि कार्यस्य फलितत्य विशेषतः। क्षिप्रमक्रियमाणलं कालः पिबति तत्फलम् ॥ १६६॥ तबहायामायातस्य ते हतशत्रोः सर्व सविस्तारं निर्व्याकुलतया कथयिष्यामि ।, प्रथासौ तद्वचनमाकर्ण्य सपरिजन एकैका ज्व- लन्ती बनकाष्ठिका चावग्रेण गृहीत्वा तद्रहाद्वारं माप्य स्थिरजी- विकलाये माक्षिपत् । ततः सर्वे ते दिवान्या रक्ताक्षवाक्यानि स्मरन्तो द्वारस्यावृतत्वादनिःसरन्तो गुहामध्ये कुम्भीपाकन्याय- मापना मृताश्च । एवं शनिःशेषता नीत्वा भूयोऽपि मेघवर्णस्त- देव न्यग्रोधपादपदुर्ग जगाम । ततः सिंहासनस्थो भूत्वा सभाम- ध्ये प्रमुदितमनाः स्थिरजीविनमपृच्छत्-'तात, कयं ग्वया शत्रु- मध्ये गतेनैतावरकालो नीतः। तदत्र कौतूहलमस्माकं वर्तते । नत्क- ध्यताम् । यतः। बरमनौ प्रदीप्ते तु मपातः पुण्यकर्मणाम् । न चारिजनसंसर्गो मुहूर्तमपि सेवितः, ॥२०॥ सदाकर्य स्थिरजीव्याह-'भद्र, भागामिफलवाञ्छया कष्टमपि सेवको न जानाति । उक्तं च यतः- १ उपनतमययों यो मार्गों हितार्यकरो भवे- रस स निपुण्या पुढचा सेव्यो महान्कपणोऽपि मा। करिकरनिभौ ज्यापाताडौ यहार्यविशारदौ - ·, काकोलूकीयम् । रचितवलयः स्त्रीवहन्दी करौहि किरीटिना ॥ २०१॥ शक्तेनापि सदा नरेन्द्रविदुषा कालान्तरापेक्षिणा घस्तव्यं खलु वाक्यवजविषमे चुद्रेऽपि पापे जने । दीव्यग्रकरण धूममलिनेनायासयुक्तेन च भीमेनातिबलेन मत्स्यभवने किं नोषितं सूदबत् ॥२०२॥ यदा तद्वा विषमपतित:साधु वा गर्हितं वा कालापेक्षी हृदयनिहितं बुद्धिमान्कर्म कुर्यात् । कि गाण्डीवस्फुरदुरुघनास्फालनकरपाणि- सीजीलानटनविलसन्मेखली सव्यसाची ॥२०३।। सिद्धि प्रार्थयता जनेन विदुषा तेजो निगृह्य सक सत्त्वोत्साहवतापि दैवविधिषु स्थैर्य प्रकार्यक्रमात् । देवेन्द्रद्रविणेश्वरान्तकसमैरप्यन्वितो भ्रातृभिः किं क्लिष्टः सुचिरं त्रिदण्डमवहच्छीमाम धर्मात्मजः॥२०॥ रूपाभिजनसंपनी कुन्तीपुत्रौ पलान्वितौ । गोकर्मरक्षाव्यापारे विराटमेष्यतां गतौ ॥२०५॥ रूपेणाप्रतिमेन यौवनमुणैः श्रेष्ठे कुले जन्मना कान्त्या श्रीरिव यात्र सापि विदशां कालक्रमादागता। सैरन्ध्रीति सगर्वितं युवतिभिः साक्षेपमज्ञातया द्रौपया ननु मत्स्यराजभवने घृष्टं न किं चन्दनम् ॥२०६॥ मेघवर्ण माह-'तात, प्रसिधाराव्रतमिदं मन्ये यदरिणा सहसं. पासः ।" सोनावो-'देव, एवमेतत् । परं न बारमुखसया- .

·पचमके। गमः कापि मया दृष्टः । न च महायज्ञमनेकशास्नेष्वप्रतिमबुद्धिं र- तातं विना धीमान् । यत्कारणं तेन मदीयं यथावस्थितं चित्तं ज्ञातम् । ये पुनरन्ये मन्त्रिणस्ते महामूर्खा मन्त्रिमात्रव्यपदेशोप- जीविनोऽतत्त्वकुशला यैरिदमपि न ज्ञातम् । यतः । अरितोऽभ्यागतो भृत्यो दुष्टस्तत्सातत्परः। अपसर्प्य स धर्मखानित्योद्वेगी च दूषितः ।। २०७॥ श्रासने शयने याने पानभोजनवस्तुषु । दृष्टादृष्टप्रमत्तेषु प्रहरन्त्यरयोऽरिषु ॥ २०८ ॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्रिवर्गनिलयं बुधः। आत्मानमाहतो रक्षेत्रामादाद्धि विनश्यति ॥ २०६॥ साधु चेदमुक्यत्ते- संतापयन्ति कमपथ्यभुजं न रोगा दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न नीतिदोषाः । के श्रीन दर्पयसि के न निहन्ति मृत्युः के स्त्रीकना न विषयाः परिपीडयन्ति ॥ २१० ॥ लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री नष्टक्रियत्य कुलमर्थपरस्य धर्मः। विद्याफलं व्यसनिनः कृपणत्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ॥ २११ ।।

·काकोलूकीयम् । तद्राजन्, असिधारावतं मयाचरितमरिसंसर्गादिति यद्भवतोक्तम्, तन्मया सातादेवानुभूतम् । उक्तं च- अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृला तु पृष्ठतः। स्वार्थमभ्युद्धरेत्याज्ञः स्वार्थभ्रंशो हि मूर्खता ।। २१२ ।। स्कन्धेनापि वहेच्छत्रु कालमासाद्य बुद्धिमान् । महता कृष्णसर्पण माण्डूका बहवो हताः ॥ २१३ ॥ मेघवर्णाह--'कथमेतत् ।। स्थिरजीवी कथयति- कथा १३ ३ अस्तिा वरुणाद्रियमीप एकस्मिन्प्रदेशे परिणतवया मन्दविषो नाम कृष्णसर्पः। स एवं चित्ते संचिन्तितवान्-'कथं नाम मया सुखोपा- यत्या वर्तितव्यम्' इति । ततो बहुमण्डूकं हृदमुपगम्य धृतिपरी- तमिवात्मानं दर्शितवान् । अथ तथा स्थिते तस्मिनुदकमान्तगते- नैकेन मण्डूकन पृष्टः--'माम, किमद्य यथापूर्वमातारार्थ न विहरसि। सोऽब्रवीत्-'भद्र, कुतो मे मन्दभाग्यस्याहाराभिलाषः। यत्कारण- मय रात्रौ प्रदोष एव मयाहारार्थ विहरमाणेन दृष्ट एको मण्डूकः। तहग्रहणार्य मया क्रमःसजितः। सोऽपि मां दृष्ट्वा मृत्युभयेन स्वाध्या- यमसकानां ब्रामणानामन्तरमपक्रान्तो न बिभावितो मया कापि गतः। तत्सद्रशमोहितचित्तेन मया कस्यचिद्राह्मणस्य सूनोईदतद. जलान्तास्थोशष्ठो दष्टः । ततोऽसौ सपदि पञ्चवमुपागतः। भय ·पञ्चतन्त्रके। तस्य पित्रा दुःखितेनाहं शप्तः-यथा दुगत्मन् , वया निरपराधो मत्सुतो दष्टः । तदनेन दोषेण वं मण्डूकानां वाहनं भविष्यसि । तत्प्रसादलब्धजीविकया वतिष्यसे इति । ततोऽहं युष्माकं वाहनार्थ- मागतोऽस्मि । तेन च सर्वमण्डूकानामिदमावेदितम् । ततस्तैः महृष्ट- मनोभिः सर्वैरेव गला जलपादनानो ददुरंगजस्य विज्ञप्तम् । प्रथा- सावपि मन्त्रिपरिवृतोऽत्यद्भुतमिदमिति मन्यमानः ससंभ्रमं हदादु- चीर्य यन्दविषस्य फणिनः फण देशमधिरूढः शेषा अपि यथाज्येष्ठं तत्पृष्ठोपरि समारुरुहुः। किंबहुना तदुपरि स्थानमप्राप्तवन्तस्तस्या- नुपदं धावन्ति । मन्दविषोऽपि तुष्टयर्थमनेकपकारान्गतिविशेषन- दर्शयत् । अथ जलपादो लम्धतदासस्पर्शसुखस्तमाह- 'न तथा करिणा यानं तुरगेण रथेन वा। नरयानेन वा यानं यथा मन्दविषेण मे ॥ २१४ ॥ अथान्येधुर्मन्दविषश्छमना मन्दं मन्दं विसर्पति । तच दृष्ट्वा जलपा- दोऽब्रवीत्-'भद्र मन्दविष, यथापूर्व किमय साधु नोह्यते । मन्द- विषोऽब्रवीत्-'देव, अथाहारवैकल्यान मे वोढुं शक्तिरस्ति । - थासावनवीत्-'भद्र, भक्षय क्षुद्रमण्डूकान् । तच्छ्रुत्वा महर्षितस- बंगात्रो मन्दविषः ससंभ्रममब्रवीत्-'ममायमेव मिशापोऽस्ति। तत्तवानेनानुज्ञावचनेन प्रीतोऽस्मि ।' ततोऽसौ नैरन्तर्येण मण्डू- कान्भक्षयन्कतिपयैरेवाहोभिर्बलवान्संवृत्तः । प्रहष्ट शान्तीनमत्र- इस्वेदमनवीत- ·काकोलूकीयम् मण्डूका विविधा ह्येते छलपूर्वोपसाषिताः। कियन्तं कालमक्षीणा भवेयुः खादिता ममः ॥२१५ ॥ जलपादोऽपि मन्दविषेण कृतकवचनव्यामोहितचित्तः किमपि नाव- बुध्यते । अथ मन्दविषोऽन्नीनमवहस्य पुनरपि मण्डूका विविधा- खादा इति तमेवमननीत् । अथ जलपादस्तच्छ्रुखा सुतरां व्यग्र- हृदयः किमनेनाभिहितम्' इति तमपृच्छत्-'भद्र, किं खयाभिह- तमिदं विरुद्धं वचः। अथासावकारपच्छादनार्थ 'न किंचित्' इत्य- प्रवीत् । तथैव कृतकवचनव्यामोहितचित्तो जलपादस्तम्य दुष्टाभि- संधि नावबुध्यते । किंबहुना । तथा तेन सर्वेऽपि भक्षिता यथा बीनमात्रमपि नावशिष्टम् । अतोऽहं ब्रवीमि-'स्कन्धेनापि बहेच्छ- घुम्' इति ॥ अथ राजन् , यथा मन्दविषेण बुदिपलेन पण्डूका निहताः, तथा मयापि सर्वेऽपि वैरिण इति । साधु चेदमुच्यते- बने प्रज्वलितो वहिनहन्मूलानि रक्षति । स मूलोन्मूलमं कुर्याद्वायुर्यो मृदुशीतलः ॥ २१६ ॥ मेघवर्ण आह–तात, सत्यमेवैतत् । ये महात्मानो भवन्ति ते महा- सत्वा भापदता अपि प्रारब्धं न सर्जन्ति । उक्तं च यतः- महत्त्वमेतन्महतां नयालंकारधारिणाम् । न मुश्चन्ति यदारग्धं कुच्छऽपि व्यसनोदये ॥२१७ ।। अथाचा ·*. भारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः भारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः। विघ्नः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः पारधमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ २१ ॥ तत्कृतं निष्कण्टकं मम राज्यं शत्रूनिःशेषतां नयता लया। मथवा युक्तयेतनयवेदिनाम् । उक्तं च यतः- ऋणशेष चामिशेषं शत्रुशेषं तथैव च । 'प्याधिशेष च निःशेष कृखा माहो न सीदतिः ॥२१६॥ सोऽब्रवीत्-'देव, भाग्यवांस्वमेवासि, यस्यारब्धं सर्वमेव संसिध्य- ति । वन केवल शौर्यं कृत्यं सापयति, किंतु प्रज्ञया यत्क्रियते तदेव विजयाय भवति । उक्तं च- शस्बईता न हि हता रिपो भवन्ति मज्ञाहतास्तु रिपकः मुहता भवन्ति । शखं निहन्ति पुरुषस्य शरीस्मेक प्रज्ञा कुलं च विभवं च यशव हन्ति ॥ २२० ।। तदेवं प्रज्ञापुरुषकाराभ्यां युक्तत्यायनेन कार्यसिद्धयः संभवन्ति । प्रसरति मतिः कार्यारम्भे दृढीभवति स्मृतिः वयापनयनान्मन्त्रो न यति विसवम् । स्फुरति सफलस्तर्कवि सम्बसिमभुते - ·काकोलूकीयम् । भवति च रतिः श्राध्ये कृत्ये नरस्य भविष्यतः ॥२२॥ तथा च । नयत्यागशौर्यसंपन्ने पुरुषे राज्यमिति । उक्तं च- त्यागिनि शूरे विदुषि च संसर्गरुचिर्जनो गुणी भवति । गुणवति धन धनाच्छ्रीः श्रीमत्याज्ञा ततो राज्यम् ॥२२२॥ मेघवर्ण आह-'नूनं सधःफलानि नीतिशास्त्राणि, यत्त्वया- नुकृत्येनानुपविश्यारिमर्दनः सपरिजनो निःशेषितः ।। स्थिर- जीव्याह- . 'तीक्ष्णोपायमाप्तिगम्योऽपि योऽर्थः तत्याप्यादौ संश्रयः साधुयुक्तः। उस्तुकायः सारभूतो वनानां मान्याभ्यर्च्यश्छिद्यते पादपेन्द्रः॥२२३ ।। अथवा खामिन् , किं तेनाभिहितेन यदनन्तरकाले क्रियारहितम- सुखसाध्यं वा भवति । साधु चेदमुच्यते- अनिश्चितरध्यवसायभीरुभिः पदे पदे दोषशतानुदर्शिभिः। फलैर्विसंवादापागता गिरः प्रयान्ति लोके परिहासवस्तुताम् ॥ २२४ ॥ न च लघुष्वपि कर्तव्येषु धीमगिरनादरः कार्यः । यतः। शच्यामि कर्तुमिदमल्पमयबसाध्यww ·पञ्चतन्त्रक। . । + मत्रादरः क इति कृत्यमुपेक्षमाणाः। केचित्पमत्तमनसः परितापदुःख- मापत्मसङ्गसुलभं पुरुषाः प्रयान्ति ॥ २२५॥ तदय जितारेर्मविभोर्यथापूर्व निद्रालाभो भविष्यति । उच्यते चैतत्- निःस बद्धसर्प वा भवने सुप्यते सुखम् । सदा दृष्टभुजङ्गे तु निद्रा दुःखेन लभ्यते ॥ २२६ ॥ तथा च। द , विस्तीर्णव्यवसायसाध्यमहतां स्निग्धोपभुक्ताशिषां कार्याणां नयसाहसोनतिमतामिच्छापदारोहिणम् । मानोत्सकपराक्रमव्यसनिनः पारं न यावद्गताः सामर्षे हृदयेऽवकाशविषया तावत्कथं निर्वृतिः॥२२७॥ तदवसितकार्यारम्भस्य विश्राम्यतीव मे हृदयम् । तदिदमधुना निहतकण्टकं राज्यं प्रजापालनतत्परोभूला पुत्रपौत्रादिक्रमेणाऽच- लच्छवासनश्रीश्चिरं भुन्दर । अपि च । प्रजा न रञ्जपेयस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः । भजागलस्तनत्येव तस्य राज्यं निरर्थकम् ॥ २२८ ॥ मुणेकु रागो व्यसनेष्वनादरो रतिः सुभृस्येषु च यस्य भूपतेः।

·कालोलूकीयम् । ६३ चिरं स भुङके चलचामरांशुको सितातपत्राभरणां नृपश्रियम् ।। २२६ ॥ न च वया प्राप्तराज्योऽहमिति मत्वा श्रीमदेनात्मा व्यंसयितव्यः । यत्कारणं चला हि गज्ञो विभूतयः, वंशारोहणवद्राज्यलक्ष्मी- रारोहा, क्षणविनिपातरता प्रयत्नशतैरपि धार्यमाणा दुर्धग, प्रश- स्ताराधिताप्यन्ते विप्रलम्भिनी, वानरजातिरिव विद्रुतानेकचित्ता, पद्मपत्रोदकमिवाघटितमंश्लेण, पवनगतिरिवातिचपला अनार्यसं- गतिरिवास्थिरा, भुजगी इव दुरुपचारा, संध्याभ्रलेखेव मुहू- तरागा, जतबुद्रुदावलीव स्वभावभङ्गरा, शीरप्रकृतिरिव कृतघ्ना, स्वपलब्धद्रव्यराशिरिव तणदृष्टनष्टा । अपि च । में यदैव राज्ये क्रियतेऽभिषेक- स्तदैव बुद्धिर्व्यसनेषु योज्या। घटा हि राज्ञामभिषेककाले सहाम्भसेवापदमुद्रिन्ति ॥ २३० ॥ न च कश्चिदनधिगमनोयो नामास्त्यापदाम् । उक्त च- रामस्य व्रजनं बलेनियमनं पाण्डोः सुतानां वनं वृष्णीनां निधनं नलस्य नृपते राज्यात्परिभ्रंशनम् । नाट्याचार्यकमर्जुनत्य पतनं संचिन्त्य लहुरेश्वरे सर्व कालवशाजनोऽत्र सहते का कं परित्रायते ॥२३१ ।।

·पश्तंत्रके। कस दशरथः स्वर्गे भूखा महेन्द्रमुहद्दनः क स जलनिधेर्वेला बवा नृपः सगरस्तथा । क स करतलाजातो वैन्यः क सूर्यतनुर्मनु- ननु बलवना कालेनैते प्रबोध्य निर्मालिताः ॥ २३२ ।। माधाना क गतस्त्रिलोकविजयी राजा क सत्यव्रतो देवानां नृपतिर्गतः क नहुषः सच्चाखवान्केशवः । मन्यन्ते सरथाः सकुञ्जरवराः शक्रासनाध्यासिनः कालेनैव महात्मना बनुकता कालेन निर्वासिताः॥२२३॥ अपि। स च नृपतिस्ते सचिवास्ताः प्रमदास्तानि काननवनानि । स च ते च ताथ तानि च कृतान्तदृष्टानि नष्टानि ॥२३४।। एवं मुत्तकरिकर्णचश्चला राज्यलक्ष्मीमवाप्य न्यायैकनिष्ठो भूलोप.. भुदर ॥ इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रं समाप्तम् ।

·लब्धप्रणाशमा ६५ लब्धप्रणाशम् । अथेदमारभ्यते लब्धप्रणाशं नाम चतुर्थ तन्त्रम् । यस्याय- मादिमः श्लोकः- समुत्पनेषु कार्येषु पुद्धिर्यत्य न हीयते । स एव दुर्ग तरति जलस्थो वानरो यथा ॥१॥ तद्यथानुश्रूयते-अस्ति कस्मिंश्चित्समुद्रोपकण्ठे महाञ्जम्बूपा- दपः सदाफलः । तत्र च रक्तमुखो नाम वानरः प्रतिवसति स्म । तत्र च तस्य तरोरधः कदाचित्करालमुखो मकरः समुद्रसलिला- निष्क्रम्य सुकोमलवालुकासनाये तीरोपान्ते न्यविशत् । ततश्च रक्तमुखेन स प्रोक्तः-'भोः, भवान्समभ्यागतोऽतिथिः । तदन- यतु मया दत्तान्यमृततुल्यानि जम्बूफलानि । उक्तं च भात प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूल् वा यदि पण्डितः । वैश्वदेवान्तमापनः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः ॥ २ ॥ न पृच्छेभरणं गोतं न च विद्यां कुलं न च । अतिथि वैश्वदेवान्ते श्राद्धेव मजुरब्रवीत् ॥ ३॥ ममत्रम् मार्गश्रमश्रान्त वैश्वदेवान्तमागतम् । भतिथि पूजयेधस्तु स याति परमां गतिम् ॥ ४॥ विमे ·६६ पवतंत्रके। अपूजितोऽतिथिर्यस्य गृहावाति मिनिश्चसम् । गच्छन्ति विमुखास्तस्य पितृभिः सह देवताः ॥५॥ एवमुक्खा तस्मै जम्बूफलानि ददौ । सोऽपि तानि भक्षयि. त्वा तेन सह चिरं गोष्ठीसुखमनुभूय भूयोऽपि स्वभवनमगात् । एवं नित्यमेव तौ वानरमकरौ जम्बूच्छायास्थितौ विविधशास्त्रगो. ठया कालं नयन्तौ सुखेन तिष्ठतः। सोऽपि मकरोभक्षितशेषाणि जम्बूफलानि गृहं गत्वा स्वपन्याः प्रयच्छति। अथालतमे दिवसे तया स पृष्टः-'नाथ, कैवं विधान्यमृतफलानि मामोषि। साह-'भद्रे, ममास्ति परमसुत्द्रक्तमुखो नाम वानरः । स प्रीतिपूर्वमिमानि फला- नि प्रयच्छति। अथ तयाभिहितम् । 'यः सदैवामृतमायाणीशा- नि फलानि भक्षयति, तस्य हृदयममृतमयं भविष्यति। तद्यदि मया भार्यया ते प्रोजनम् ततस्तस्य हृदयं मह्यं प्रयच्छ । येन तद्भक्षयिखा जरामरणरहिता खया सह भोगान्भुनज्मि ।, स आह-'भद्रे, मा मैवं वेद । यतःस प्रतिपन्नोऽस्माकं भ्राता । अपरं फलदाता। ततो व्यापादयितुं न शक्यते । तत्यनैनं मिथ्याग्रहम् । उक्तं च- एकं प्रसूयते माता द्वितीय वाक्प्रसूयते । धाग्जानमधिकं मोचुः सौदर्यादपि बन्धुवत् ॥ ६ ॥ अथ मकर्याह- बयाकदापि मम पचनं नान्यथा कृतम् । तन्नन सो वानरी भविष्षति यतस्तस्या अनुरागतः सकलमपि दिनं तत्र गमयसि । तत्त्वं ज्ञातो मया सम्यक् । किंबहुना ।

·लब्धप्रणाशम् । यदि तत्य हृदयं न भतयामितन्मया प्रायोपवेशनं कृतं विद्धि । एतत्यास्तनिश्यं ज्ञासा चिन्ताव्याकुलितहृदयः स प्रो- तरिक करोमि । कथं स मे वध्यो भवति ।। इति विचिन्त्य वानर पार्थममगमत् । वानरोऽपि चिरायान्तं तं सोद्वेगमवलोक्य प्रोवाच 'भो मित्र किमद्य चिरवेलायां समायातोऽसि । कस्मात्साहदं नालपसि । न सुभाषितानि पठसि ।, साह-'मित्र, अहं तव भ्रात नायषा निष्टुरतरैक्यैिरभिहितः-भोः कृतघ्न मा मे सं स्वमुखं दर्शय, यतस्वं प्रतिदिनं मित्रमुपजीवसि । न च तस्य पुनः प्रत्युपकारं गृहदर्शनमात्रेणापि करोषि/तिचे प्रायश्चिचमपि नास्ति। उक्तं च- मिसभामा वाले जीता? ब्रह्मच मुरापेच चौरे भगवते शठे। र निष्कृतिविहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः॥७॥ प्रायाचित सत्त्वं मम देवरं गृहीखाद्य प्रत्युपकारार्य गृहमानय । नो चेत्त्वयो सह मे परलोके दर्शनम् । तदहं तयैवं प्रोक्तस्तव सकाशमागतः तदा तया सह खदर्थे कलहायतो ममेयतीवेला विलमा । तदागच्छ गृहम् । तर भ्रा पनी रचितचतुष्का भगुणितवस्त्रमणिमाणि- क्याधुचिताभरणा द्वारदेशबद्धवन्दन माला सोत्कण्ठा तिष्ठति मर्कट माह-भो मित्र, युक्तमभिहित पद्भावपत्न्या । उक्त - मे ·पचतंत्रके। वर्जयेत्कौलिकाकार मित्रं प्राज्ञतरो नरः। आत्मनः संमुग्वं नित्यं य आकर्षति लोलुपः॥८॥ तथा च। ददाति प्रतिवाति गुह्यमाख्यति पृच्छति । भुक्त भाजीयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ ६ ॥ परं वयं वनचराः, युष्मदीयं च जलान्ते गृहम् । तत्कथं शक्यते सत्र गन्तुम् । तस्मत्तामपि मे धारपत्रीमत्रानय येन प्रणम्य तस्या आशीर्वादं गृहामि ।, स ाह-भोमित्र' अस्ति समुद्रान्तरे मु. रम्ये पुलिनदेशेऽस्मदगृहम् । तन्मम पृष्ठमारूढः मुखेनाकुतो भयो गच्छ।, सोऽपि तच्छरुवा सानन्दमाह-'भद्र'यद्येवं तत्कि विलम्ब्यते । त्व यंताम् । एषोऽहं तव पृष्ठमारूढः। तथानुष्ठितेऽगाजलधौ गच्छ- न्तं मकरमालोक्य भयत्रस्तमना वानरःमोवाच- भ्रातःशनैः शनैर्ग: म्यताम् । जलकल्लोलैः लाव्यते मे शरीरम् । तदाकार्य मकरश्चिन्त- यामास-'असावगाधं जलं तो मे वशः संजातः । मत्पृष्ठगतस्ति- लमात्रमपि चलितुं न शक्नोति । तस्मात्कथयाम्यस्य निजाभिमायम्, येनाभीष्टदेवतास्मरणं करोति ।। प्राइच-'मित्र, वं मया वधाय सनानीतो भार्यावास्येन विश्वात्य । तत्सर्यतामभीष्टदेवता।"स आह-'भ्रातः, किंमया तत्यास्तवापि चापकृतं येन मे धोपाय- चिन्तितः। मकर आह - 'भोः, तत्यास्तावलाव हृदयस्यामृतमयफ- लरसास्वादनम्त्य भक्षणे दोरदः संजातः। तेमैतदनुष्ठितम् । प्रwaWRAPPINA ·लम्धमाशम् । .६४ त्युत्पन्नमति नर आह-'भद्र, यद्येवं तकि लया मम तत्रैव न व्याहृतम् । येन स्वदयं जम्बूकोटरे सदैव मया सुगुप्त कुनम् , सद्भातृपस्या अर्पयामि । बयाहं शून्यहृदयोऽत्र कस्मादानीतः।। सदाकर्ण्य मकरः सानन्दमाह-'भद्र, यद्येवं तदर्पय मे हृदयम् ।येन सा दुष्टपत्री तद्भनयिखानशनादुचिष्ठति । अहं त्वां तमेव जम्बूपादपं प्रापयामि। एवमुक्त्वा निवर्त्य जम्बूनलमगात् । वानरोऽपि कथमपि जन्पितविविधदेवतोम्नस्तीरमासादितवान् । ततश्च दीर्घतेर । चहकमणेन तमेव जम्बूपादपमारूडश्चिन्तयानास--'अहो, लब्धा- स्तावत्माणाः । अथवा साध्विदमुच्यते- न विश्वसेदविश्वस्त विश्वस्तेऽपि न विश्वमेत् । विश्वासा यमुत्पन मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १० ॥ तन्ममैतदद्य पुनर्जन्मदिनमिव संजातम् । इति चिन्तयमानं मकर माह-'भो मित्र, अर्पय तद्धदयं यथा ते भ्रात्पनी भत्तयित्वान शनादुनिष्ठति ।। अथ विहत्य निर्भसंयन्वानरस्तमाह--विधि- मार्ख विश्वासघातक, किं कस्यचिद्ध दयद्वयं भवति । तदाशु गम्य- नाम् । जम्मूत्तत्याधस्तान भूयोऽपि त्वयावागन्तव्यम् । उक्तंच सकृद्दुष्टुं च यो मित्रं पुनः संघातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृहाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ ११ ॥ गुरुत्वा मकरः सबिलवं चिन्तितवान्-महो, मयानिमूडेन कि- ·पवतंत्रके मत्य स्वचित्ताभिपायोनिवेदिनः, तयघसौ पुनरपि कथंचिद्विश्वास गच्छति, तद्भूयोऽपि विश्वासयामि।' आह च-'मित्र, हास्येन मया तेऽभिप्रायो लब्धः । तस्या न किंचित्तव हृदयेन प्रयोजनम् । तदा. गच्छ माघुणिकन्यायेनास्मद्गृहम् । तव भ्रातृपत्री सोत्कण्ठा वर्तते ।। वानर माह -'भो दुष्ट, गम्यताम् । अधुना नाहमागमिष्यामि । उक्तं च- धुभुतितः किं न करोति पापं क्षीणा जना निष्करुणा भन्ति । आख्याहि भद्रे प्रियदर्शनस्य न गदनःपुनरेति कूपम्। ॥ १२ ॥ मकर आह 'कथमेतत् ।। स ाहiada कथा १। " कमिश्चिकूपे गडदचो नाम मपडूकराजः प्रतिवसति मास क- दाचिदायादरुद्वेजितोरघटघटीमारुह्य निष्क्रान्तः । अथ तेन चिन्तितम्-'यस्कयं तेषां दायादानां मया प्रत्यपकारः कर्तव्यः। उक्तंच- आपदि येनापकनं येन च हसितं दशासु विषमासु । - भपकत्य तयोरुभयोः पुनरपि जातं नरं मन्ये ॥ १३ ॥ एवं चिन्तयषिले मविशन्त कृष्णसर्पमपश्यत् । तं राष्ट्रवा भूयोऽप्प- कमा Ham- ·लब्धप्रणाशम् । ७१ चिन्तयत्- 'यदेनं तत्र कूपे नीत्या सकलदायादानामुच्छेद करोमि । उक्तं च शत्रुभिर्योजयेच्छणुं बलिना बलवचरम् । स्वकार्याय यतो न स्याकाचित्पीडात्र तत्तये ॥ १४ ॥ तथा चा शत्रुमुन्मूलयेत्याज्ञस्तीचणं तीक्ष्णेन शत्रुणा । व्यथाहर सुखार्थाय कण्टकेनेव कण्टकम् ॥ १५ ॥ एवं स विभाव्य बिलद्वारं गत्वा तमाहूतवान्-'एोहि प्रियदर्शन, एडि, रत्वा सर्पश्चिन्तयामास -- 'य एष मामारयति, स खजातीयां न भवति । यतो नैपासर्पवाणी। अन्येन केनापि सह मम मत्यलोके संधानं नास्ति । तदत्रैव दुर्गे स्थितस्तावनि कोऽयं भविष्यति । उक्तं च--- यस्य न ज्ञायते शीलं न कुलं न च संश्रयः। न तेन संगतिं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥१६॥ ii.a tetal कदाचित्कोऽपि मन्त्रवोद्यौषधचतुरो वा मामाहूय बन्धने तिपति। अथवा कश्चित्पुरुषो वैरमाश्रित्य कस्य चिद्भक्षणार्थे मामाहयति ।। प्राह च-'भोः, को भवान् । स ाह-~-'अहं गङ्गदत्तो नाम मण्डूकाधिपतिस्त्वत्सकाशे मैव्यर्थमभ्यागतः। तच्छ्रुत्वा सर्प ·पश्चतन्त्रके। wmumtarwaonmarmanasamana न HER आह-भोः, अश्रद्धेसमेनन , यत्तृणाना बहिना सह संगमः । उक्तं च- यो यस्य जायते यः स स्वमेऽपि कथंचन । न तत्समीपमभ्येति तरिकमेवं प्रजल्पसि ॥१७॥ गङ्गादत्त माह-भोः, सत्यमेतत् । स्वभाववैरी त्वमस्माकम् । परं परपरिभवात्माप्तोऽहं ते सकाशम् । उक्तं च- सर्वनाशे च संजाते माणानामपि संशये। अपि शत्रु प्रणम्यापि रक्षेत्माणधनानि च ॥१८॥ सर्प पाह-'कथय कस्मात्ते परिभवः ।' साह–'दायादेभ्यः।। सोऽप्याह क ते आश्रयो वाप्यां को तडागे हदे वा । तत्कथय स्वाश्रयम् ।, तेनोक्तम्-'पाषाणचर्यानबद्ध कूपे ।, सर्प आह- 'अहो, अपदा वयम् । तनास्ति तत्र मे पवेशः । प्रविष्टस्य च स्थानं नास्ति । यत्र स्थितस्तत्र दायादान्व्यापादयामि । तद्गम्यता- म् । उक्तं च- यच्यं ग्रसितुं सत्यं ग्रस्त परिणमञ्च यत् ।। हितं च परिणामे यत्तदाय भूतिमिच्छेता, ॥१६॥ गादत्त पाह-भोः, समागच्छ त्वम् । अहं मुखोपायेन तत्र तव प्रवेश कारयिष्यामि । तथा तत्य मध्ये जलोपान्ते रम्यतरं कोटर- मस्ति । तत्र स्थितस्त्र लीलया दायादानव्यापादयिष्यसि ।तस- ·- लब्धप्रणाशम् । ७३ रुत्वा सो व्यचिन्तयत्-'अहं तावत्परिणतवयाः, कदाचित्कथं- चिन्मूषकमेकं प्रोमोमि । तत्सुखावहो जीवनोपायोऽयमनेन कुला- कारण मे दर्शितः । तद्गत्वा तान्मएकान्भक्षयामि, इति । अथवा साध्विदमुच्यते- यो हि प्राणपरिक्षीणः सहायपरिवर्जितः । स हि सर्वसुखोपायां वृत्तिमारचयेद्बुधः ॥ २० ॥ एवं विचिन्त्य तमाह-'भो गङ्गदत्त, यद्येवं तदने भव । येन तत्र गच्छावः ।। गङ्गदत्त आह-भोः प्रियदर्शन, अहं खां सुखोपा. येन तत्र नेष्यामि, स्थानं च दर्शयिष्यामि । परं बयास्मत्परिज- नो रक्षणीयः । केवलं यानहं तव दर्शायेष्यामि त एव भक्षणी- याः' इति । सर्प आह–सांपतं त्वं मे मित्रं जातम् । तम भेत- व्यम् । तव वचनेन भक्षणीयस्ति दायादाः । एवमुक्त्वा बिला- निष्क्रम्य तमालिङ्गय च तेनैव सह प्रस्थितः । अथ कूपमासाद्या- रघट्टवाटिकामार्गेण सर्पस्तेनात्मना स्वालयं नीतः। ततश्च गाद- तेन कृष्णसर्प कोहरे धृत्वा दर्शितास्ते दायादाः। ते च तेन शनैःशनै भक्षिताः । अथ मण्डूकाभावे सर्पणाभिहितम्-'भद्र, निःशेषि- तास्ते रिपबः। तत्प्रयच्छान्यन्मे. किंचिद्भोजनम् । यतोऽहं त्वया- त्रानीतः। गङ्गदत्त आह-'भद्र, कृतं त्वया मित्रकृत्यम् । तत्सां प्रतमनेनैव घटिकायन्त्रमार्गेण गम्यताम्' इति । सर्प आह→ 'भो गादत्त, न सम्यगभिहितं त्वया । कथमहं तत्र गच्छामि । भदोयबिलदुर्गमन्येन रुदै भविष्यति । तस्मादत्रस्थस्य मे मण्डूक-

·पञ्चतंत्रके।
मेकैकं स्ववर्गीयं प्रयच्छ । नो चेत्सर्वानपि भत्तयिष्यामि' इति ।
तच्छ्रुत्वा गङ्गदत्तो व्याकुलमना व्यचिन्तयत्-'अहो, किमेतन्म-
या कृतं सर्पमानयता । तद्यदि निषेधयिष्यामि तत्सर्वानपि भत्त-
यिप्यति । अथवा युक्तमुच्यते-
योऽमित्रं कुरुते मित्रं वीर्याभ्यधिकमात्मनः ।
स करोति न संदेहः खयं हि विषमक्षणम् ॥ २१ ॥
तत्लयच्छाम्यस्यैकं दिन प्रति सुत्दम् । उक्तं च-
सर्वस्वहरणे युक्तं शत्रु बुदियुता नराः।
तोषयन्त्यल्पदानेन वाडवं सागरो यया ॥२२॥
तथाच
यो दुर्बलोऽणूनपि याच्यमानो
बलीयसा यच्छति नैव साना ।
प्रयच्छते नैव च दर्यमान
खारी स चूर्णत्य पुनर्ददाति ॥ २३ ॥
तथाचा
सर्वनाशे समुन्पो अर्धे त्यजति पण्डितः ।
अंर्धनकुरुते कार्य सर्वनाशो हि दुस्तरः ॥ २४ ॥
न खल्पत्य कने भूरि नाशयेन्मतिमानरः ।
एतदेव हि पाण्डित्यं यत्सल्पारिरक्षणम्, ॥२५॥

·- का सपणासम् । एवं निश्चित्य नित्यमेकैकमादिशति । सोऽपि तं भतयिखा तत्य परोतेऽन्यानपि भक्षयति । अथवा साध्विदमुच्यते- यथाहि मलिनैर्वस्त्रैर्यत्र तत्रोपविश्यते । एवं चलितवित्तस्तु वित्तशेष न रतति ॥ २६ ॥ नपोहाय अलकाएमा अथान्यदिने तेनापरान्मएकान्भनयित्वा गङ्गदत्तमुतो यमुनादतो भक्षितः। तं भक्षितं मत्वा गङ्गदत्तस्तारसरेण धिग्धिकमलाएर कथं- चिदपि न विरराम । ततः स्वपल्याभिहित:-h 'किं क्रन्दसि दुराकन्द खपतक्षयकारक । स्वपत्तत्य तये जाते को नस्त्राता भविष्यति ॥ २७ ॥ तदद्यापि विचिन्त्यतामात्मनो निष्क्रमणम् अस्य वधोपायच' । अथ गन्छता कालेन सकलमपि वलितं मण्डूककुलम् । केवलमे, को गादत्तस्तिष्ठति । ततः प्रियदर्शनेन भणितम्-'भो गाद- 'क्त, बुभुक्षितोऽहम् । निःशेषिताः सर्वे मण्डकाः तदीयतां मे किंचिद्भोजनं यतो त्वयात्रानीतः। स आह-'भो मित्र न त्वयात्र विषये मयावस्थितेन कापि चिन्ता कार्या। तयदि मां प्रेषयसि ततो ज्यकूपस्थानपि मण्डूकान्विश्वात्यात्रानयामि । स. माह-'मम तावस्वमभक्ष्यो भ्रातस्थाने । तद्ययेवं करोषि तत्सांप्रतं पितृस्थाने. भवसि । तदेव क्रियताम् इति । सोऽपि सदा कारपवाटिकामाश्रित्य विविधदेवतोपकल्पितपूजोपयाचि- तस्तस्मात्कूपादिनिष्क्रान्तः । प्रियदर्शनो ऽपि बदाकाङ्क्षया ·परतन्त्रके। तत्र स्थः प्रतीक्षमाणस्तिष्ठनि। अथ चिरादनागते गङ्गदत्ते प्रियदर्श नोऽन्यकोटरनिवासिनी गोधामुवाच-'भद्रे,क्रियतां स्तोकं साहय्य- म् । यतश्चिरपरिचितस्ते गङ्गदत्तः । तद्गत्वा तत्सकाशं कुत्रचिज्ज- लाशयेऽन्विष्य मम संदेशं कथय । येनागम्यतामेकाकिनापि भवता द्रुततरं यद्यन्ये मण्डूका नागच्छन्ति । अहं त्या विना नात्र घस्तुं शक्रोमि । तथा यद्यहं तव विरुद्धमाचरामि तत्सुकृतमन्तरे मया विश्वम् । गोधापि तद्वचनाद्गदत्त द्रुततरमन्विष्याह-,भद्र गादत्त स तव सहत्प्रियदर्शनस्तव मार्ग समीक्षमाणस्तिष्ठति। तच्छी प्रमागम्यताम्' इति । अपरं च तेन तव विरूपकरणे सुकृतमन्तरे धृतम् । तभिःशङ्कन मनसा समागम्यताम् । तदाकर्ण्य गङ्गदत्त भाह- Hameerent बुभुक्षितः किं न कोति पाप क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति । आख्याहि भद्रे प्रियदर्शनत्य न गङ्गदत्तः पुनरेति कूपम् ॥ ॥ एवमुक्त्वा स तां विसर्जयामास ॥ तद्भो दुष्टजलचर, अहमपि गङ्गदत्त इत्र स्वगृहे न कथंचिदपि यास्यामि ।' तच्छ्रुत्वा मकरशाह 'भो मित्र. नैतधुज्यते । सर्वथैव मे कृतघ्नतादोषमपनय मनुहागम नेन । भथा हमनशनात्माणत्यागं तवोपरि करिष्यामि ।, ·७७ : लब्धप्रणाशम् । वानर माह- 'मूढ, किमहं लाम्बकर्णो मूर्खः । दृष्टापायोऽपि खयमेव तत्र गत्वात्मानं व्यापादयमि । भागत श्च गतश्चैव दृष्ट्वा सिंहपराक्रमम् । अकर्णहृदयो मूल्योगत्वा पुनरागतः, ॥ २६ ॥ मकराह--'भद्र स को लम्बकर्णः। कथं दृष्टापायोऽपि मृतः । तन्मे निवेद्यताम् ।' वानर पाह-- कथा २। कस्मिचिद्वनोदंशे करालकेसरो नाम सिंहः प्रतिवसति स्म । तस्य च धूसरको नाम शृगालः सदैवानुयायी परीचारको ऽस्ति । अथ कदाचित्तस्य हस्तिना सह युध्यमानस्य शरीरे गुरुतराः प्रायःसं जाताः,यैः पदमेकमपि चलितुं न शक्नोति । तस्याचलनाच धूसरक: क्षुत्ता-मकण्ठो दौर्बल्यं गतः । अन्यस्मिनहनि तमवोचत्-,स्वा. मिन्? बुभुक्षया पीडितो ऽहम् । पदात्पदमपि चलितुं न शक्रोमि तन्कथं ते शुश्रूणं करोमि ।' सिंह आह-भोः, गच्छ । अन्वेषय किंचित्सत्त्वम् येनेमामबस्थां गतोऽपि व्यापादयामि ।। तदाकये भृगालोऽन्वेषयन्कंचित्समीपवर्तिनं ग्राममासादितवान् । तत्र लम्ब- कर्णो नाम गर्दभस्तडागोपान्ते प्रविरलोडरान्कृच्छादास्वादय- दृष्टः । ततथ समीपवर्तिना भूत्वा तेनाभिहित:-'माम, नमस्का- रो ऽयं मदीयः संभाव्यताम् । चिराइयोऽसि । तत्कथय किमर्थ ·पशतन्त्रके। दुर्बलतां गतः ।, स माह-'भो भगिनीपुत्र, किं कथयामि । रजको ऽतिनिर्दयो ऽतिभारेण मां पीडति । घासमुष्टिमपि न प्रयच्छति । केवलं दुर्वाङ्करान्धूलिमिश्रितान्भक्षयामि । तत्कुतो मे शरोरे पुष्टिः ।, श्रृगाल भाह-माम यघेवं तदस्ति मरकतस- शराष्पपायो नदीसनाथो रमणीयतरः प्रदेशः । तत्रागत्य मया सह सुभाषितगोष्ठीसुखमनुभवंस्तिष्ठ ।। लम्बकर्ण आह-'भो भगिनीसुत, युक्तमुक्तं भवता । परं वयं ग्राम्याः पशवोऽरण्य चारिणां वध्याः। तत्किं तेन भव्यप्रदेशेना । श्रृगाल आह-'मा- म, मैवं वद । मछुनपञ्जरपरिरक्षितः स देशः । तमास्ति कश्चिद- परत्य तत्र प्रवेशः। तदर्थे त्वामहं नत्र नयामि।, अथ श्रृगालव- चनानि श्रुतालुल्धस्तमबोचत्-,भद्र, यवतदभव, येनाग- यामि। तथानुष्ठिते श्रृगालेन सह सिंहान्तिकमागतः । सिंहोऽपि व्यथाकुलितस्तं दृष्ट्वा यावत्समुत्तिष्ठति, तावदा सभः पलायितुमारब्धवान् । अथ तत्य पलायमानत्य सिहेन तलपहारो दराः । स च मन्दभाग्यस्य व्यवसाय इव व्य- यतां गतः। अत्रान्तरे श्रृगालः कोपाविष्टस्तमुवाच-भोः किमे- वंविधः प्रहारस्ते । यदर्दभोऽपि तव पुरतो बलादच्छति । तत्कयं गजेन सह युद्धं करिष्यसि। तदृर्ष ते बलम् ।, अथ विलक्षमित सिंह माह-भोः किमहं करोमि । मया न कमः ·७8 लब्धप्रणाशम् । सजीका आसीत् । अन्यथा गजोऽपि मत्क्रमाक्रान्तो न गच्छति ।। भृगान आह- अद्याप्यव.वारं तान्तिक तमानष्यामि । परं स्वया सज्जीकृतक्रमेण स्थातव्यम् ।' सिंह पाह-'भद्र, यो मां प्रत्यतं दृष्ट्वा मतः स पुन: कैथमत्रागमिष्यति । तदन्यरिकमपि सवमन्विष्यताम् । शृगाल आह-किं तवानेन व्यापारेण । वं केवलं सजितक्रमस्तिष्ठ । तथानुष्ठिते शृगालोणी यावद्रासभमा- र्गेण गच्छति,तावचव स्थाने चरन्दष्टः । अथ भृगालं दृष्ट्वा रासभः पार-'भो भगिनीसुत, शौमनस्थाने वहाहं नीतः द्राङमृत्युवर्श गतः । तत्कथय किं तत्सत्वम्, यस्यातिरौद्रवज्रसदृशकरमहारादहं मुक्तः। तच्छरुत्वा प्रहसम्भृगाल आइ-'भद्र,त्वद्वयस्यस्त्वामायान्तं दृष्ट्वा सानुरागनन्दितुं समुत्थितः । त्वं च कातरवामष्टः । स पुनर्न शक्तस्त्वां विना स्थातुम् । तेन तु नश्यतस्तेऽवलम्बनार्थ इस्तःक्षिप्तः। नान्यकारणेन । तदागच्छ । सत्वत्कृते प्रयोपवेशनो पविष्टस्तिष्ठति । एतद्वदति-यल्लम्बरों यदि मे सुह न भवति सदहमग्नौ जले वा प्रविशामि। पुनस्तन्य वियोगं सोढुं नशक्रोमि। तत्मसादं कृत्वा तत्रागम्यतामिति । नो चेनव मित्रहत्या भविष्यति । अथासौतद चनं श्रद्धेयतया श्रुत्वा भूयो ऽपि तेन सह प्रस्थितः । अथवा साध्विदमुच्यते- जानमपि नरो देवासकरोति विगहितम् । कर्म किं कस्यचिल्लोके गर्हितं रोचते कथम् ॥ ३० ॥... - ·पत्रातंत्रके। अत्रान्तरेसन्जितक्रमेण सिंहेन स लम्बको व्यापादितः । ततस्तं इत्वा श्रृगालं रक्षकं निरूष्य स्वयं स्नाना नद्यां गतः । शृगाले- नापि लौन्योत्सुक्यात्तस्य कर्णहृदयं भक्षितम् । अत्रान्तरे सिंहो यावत्नात्वा कृतदेवार्चनः प्रतर्पितपितृगणः समायाति तावत्कर्ण- हृदयरहितो रासभस्तिष्ठति । तं दृष्ट्वा कोपपरीतात्मा सिंहः शृगा- लमाह- 'पाप, किमिदमनुचितं कर्म समाचरितम् । यत्कर्णहृदयभक्षणेना- यमुच्छिष्टतां नीतः ।' शृगालः सविनयमाह-'स्वामिन् , मा मैवं बद । यत. हृदयरहितोऽयं रासभ आसीत् , तनहागत्य त्वामव- लोक्य भू यांऽप्यागतः। अथ तद्वचनं श्रद्धेयं मत्वा सिंहस्तेनैव सह संविभज्य निःशङ्कितमनास्तं भक्षितवान् । अतोऽहं ब्रवीमि-- 'आगतश्च गतश्चैव' इति ॥ तन्मूर्ख, कपटं कृतं तया । परं अमहियोग सत्यवचनेन विनाशितम् । अथवा साध्विद- मुच्यते-- 'स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी सत्यं ब्रूते सुमन्दधीः । स खार्थाद्भश्यते नूनं युधिष्ठिर इवापरः ॥ ३१ ॥ मकर माह-'कथमेतत् । स ाह- P - कथा ३॥ कमिंश्चिदधिष्ठाने कुम्भकारः प्रतिवसति स स कदाचित्म- ·मा .. लब्धपणाशम् । ८१ मादादर्धभग्नघटकर्परतीक्ष्णाग्रस्योपरि महता वेगेन धावपतितः। ततः कर्परकोव्या पाटितललाटी रुधिरसाविततनुः कृच्छादुत्थाय स्वाश्रयं गतः । तनश्वापथ्यसंवनात्स प्रहारस्तस्य करालतां गतः कृच्छण नारोग्यता नीतः । अथ कदाचिदुर्भिनपीडिते देशे स कुम्भकारः क्षुत्तामकर ठः कैश्चिद्राजसेवकैः सह देशान्तरं गत्वा कस्यापि राज्ञः सेवको बभूव । सोऽपि राजा तस्य ललाटे विक्र गलं पहारक्षतं दृष्ट्वा चिन्तयामास-'यद्वीरः पुरुषः कश्चिदयम् । नूनं तेन ललाटपट्टे संमुखपहारः।' अतस्तं संमानादिभिः सर्वेषां राजपुत्राणां मध्ये विशेषप्रसादन पश्यति स्म । तेऽपि राजपुत्रा- स्तस्य तं प्रसादातिरेकं पश्यन्तः परमेाधर्म वहन्तो गनभयान किंचिदचुः । अथान्यस्मिन्नहनि तम्य भूपतेरिसंभावनायां क्रिय- माणायां,विग्रह, समुपस्थिते, प्रकल्प्यमानेषु गजेषु, संनामानेषु वाजिषु, योधेषु प्रगुणी क्रियमाणेषु तेन भूभुजा स कुम्भकारः प्र- स्तावानुगत पृष्टो निर्जने-'भो राजपुत्र, किं ते नाम । का च जातिः। कस्मिन्संग्रामे प्रहागेऽयं ते ललाटे लगः।। स ाह- 'देव, नायं शस्त्रप्रहारः । युधिष्ठिराधिधः कुलालोऽहं प्रकृत्या। मद्हेऽनेकार्पराएयासन् । अथ कदाचिन्मद्यपानं कृत्वा निर्गतः प्रधावन्कर्परोपरि पतितः। तस्य प्रहारविकारोऽयं मे ललाट एवं विकरालतां गतः । तदाकर्ण्य राजा सबीरमाह-अहो, पश्चि- तोऽहं गजपुत्रानुकारिणानेन कुलालेन । तदीयतां दागेतस्य च- न्द्राधः । तथानुष्ठिते कुम्भकार आह -- 'मा मैवं कुरु । पश्य मे - aamanara ·पश्चतंत्रके। रणे हस्तलाघवम् । राजा माह-'भोः, सर्वगुणसंपनो भवान् । तथापि गम्यताम् । उक्तं च- शूरश्च कृतविद्यश्च दर्शनीयोऽसि पुत्रक । यस्मिन्कुले स्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ३२ ॥ कुलाल माह-'कथमेतत् ।। राजा कथयति- कथा४। कस्मिंश्चिदुद्देशे सिंहदम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ सिंही पुत्र- द्वयमजीजनत् । सिंहोऽपि नित्यमेव मृगान्व्यापाय सिंबै ददाति । अथान्यस्मिन्नहनि तेन किमपि नासादितम् । वने भ्रमतोऽपि तस्य रविरस्तं गतः । अथ तेन स्वगृहमागच्छता शृगालशिशुः प्राप्तः । स च बालकोऽयमित्यवधार्य यनेन दंष्ट्रामध्यगतं कृत्वा सिंह्या जीवन्तमेव समर्पितवान् । ततः सिंह्याभिहितम्-भोः का- न्त, त्वयानीतं किंचिदस्माकं भोजनम् ।' सिंह आह-'प्रिये, मयायैनं शृगालशिशुं परित्यज्य न किंचित्सत्त्वमासादित्तम् । स च मया बालोऽयमिति मत्वा न व्यापादितो विशेषात्खजातीयश्च । उक्तं च- स्त्रीविलिङ्गिबालेषु प्रहर्तव्यं न कर्हिचित् । प्राणत्यागेऽपि संजाते विश्वस्तेषु विशेषतः ॥ ३३ ॥ इदानीं त्वमेनं भवयित्वा पथ्यं कुरु । प्रभाते अम्परिकचिदुपार्जयिष्या- ·लब्धप्रणाशमा ८३ मि।' सा माह-भोः कान्त, स्वया बालकोऽयं विचिन्त्य न हतः । तत्कथमेनमहं खोदरार्थे विनाशयामि । उक्तं च- भकृत्यं नैव कर्तव्यं प्राणत्यागेऽपि संस्थिते । न च कृत्यं परित्याज्यं एष धर्मः सनातनः ॥ ३४ ॥ 3 तस्मान्ममायं तृतीयः पुत्रो भविष्यति । इत्येवमुक्त्वा तमपि स्वस्त- नक्षीरेण परां पुष्टिमनयत् । एवं ते त्रयोऽपि शिशवः परस्परमज्ञात- जातिविशेषा एकाचारविहारा बाल्यसमयं निर्वाहयन्ति । अथ कदा- चित्तत्र वने भ्रमभरण्यगजः समायातः। तं दृष्ट्वा तौ सिंहसुतौ द्वावपि कुपिताननौ तं प्रति प्रचलितो यावत्, तावसेन शृगालमुतेनाभिहि- तम्-'अहो, गजोऽयं युष्मत्कुलशत्रुः । तन्न गन्तव्यमेतस्याभिमु- खम् । एवमुक्खा गृहं प्रधावितः । तावपि ज्येष्ठबान्धवभङ्गानिरु- स्साहतां गतौ । अथवा साध्विदमुच्यते- एकेनापि सुधीरेण सोत्साहेन रणं प्रति । सोत्साहं मायते सैन्यं भने भामवामुयात् ॥ ३५ ॥ तथाचा अत एव हि वाञ्छन्ति भूपा योधान्महाबलान् । 'शूरान्वीरान्कृतोत्साहान्वर्जयन्ति च कातरान् ॥ ३६ ।। अथ तौ द्वावपि यह माय पिनोरमतो विहसन्नौज्येभावरहित ·८४ पथतन्त्रक । मूचतुः। यथा गजं दृष्ट्वा दुग्तोऽपि नष्टः। सोऽपि तदाकर्ण्य कोपा- विष्टम्नाः प्रस्फारिताधरपल्लवस्ताम्रलोचनस्विशिखां भृकुटि कृत्वा तौ निर्भयन्परुषतरवचनान्युवाच । ततः सिंहौकान्ते नीखा प्रबोधितोऽसौ-'वत्स, मैवं कदाचिज्जल्प । भवदीयलघुभ्रातरावेतौ।' अथासौ प्रभूतकोपाविष्टस्तामुवाच-'किमहमेताभ्यां शौर्येण रूपेण विद्याभ्यासेन कौशलेन वा हीन येनो मामुपहसतः। तन्मयावश्य- मेतो व्यापादनीयौ। दताकये सिंही तस्य जीवितमिच्छन्त्यन्त- विहस्य प्राह- 'शूरोऽसि कृतविद्योऽसि दर्शनीयोऽसि पुत्रक । यस्मिन्कुले त्वमुत्पनो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ३७ ।। तत्सम्यक्शृणु । वत्स, संशृगालीसुतः कृपया मया स्वस्तनक्षीरेण पुष्टिं नीतः । तद्यावदेतौ मत्पुत्रौ शिशुत्वाच्यांशृगालं न जानीनः, ताबद्रुततरंगला स्वजातीयानां मध्यं भव । नो चेदाभ्यां हतो मृत्यु- पथं समेष्यसि ।' सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा भयव्याकुलमनाः शनैशनै- रपसृत्य स्खजात्या मिलिनः । तस्मात्त्वमपि यावदेते राजपुत्रास्त्वां कुलालं न जानन्ति, तावदुनतरमपसर । नो चेदेतेषां सकाशादि- डम्बना प्राप्य मरिष्यसि।' कुलालोऽपि तदाकर्ण्य सत्वरं प्रनष्टः। अतोऽहं ब्रवीमि-'स्वार्थमुत्सृज्य यो दम्भी' इति ॥ घिर्ख, यत्वया स्त्रियोऽर्थ एतत्कार्यमनुष्ठातुमारब्धम् ।

·६५
लब्धप्रणाशम् ।
नतो भद्र. आगतेन तया मां पति वधोपायपयामः पारयः, परं
स्ववाग्दोषेणैव प्रफटीभूतः । अथवा साध्विदमुच्यते--
अात्मनो मुग्वदोषेण नध्यन्तं शुरसरिकाः । जता
बकास्तत्र न बध्यन्ते मौनं सर्वार्थसाधनम् ।। ३८ ॥
तथा च।
सुगुप्तं रक्ष्यमाणोऽपि दर्शयन्दारुणं वपुः।
व्याघ्रचर्मप्रतिच्छन्नो वाकृते रासभो हतः॥ ३६ ।।
मकर आह—'कथमेतत् , वानरः कथयति-
.
कथा ५।
कस्मिंश्चिदधिष्ठाने शुद्धपटो नाम रजकः प्रतिवसति स्म । तस्य
च गर्दभ एकोऽस्ति । सोऽपि घासाभावादति दुर्बलतां गतः ।
अथ तेन रजकनाटव्यां परिभ्रमता मृतव्याघ्रो दृष्टः । चिन्तितं
च-'अहो, शोभनमापनितम् । अनेन व्याघ्रचर्मणा, प्रतिच्छाद्य
रासभं रात्रौ यवक्षेत्रपूत्स्रक्ष्यामि । येन व्याघ्र मला सपीपानः
क्षेत्रपाला एनं न निष्कासयिष्यत्ति । तथानुष्ठिते रासभो यथेच्छया
यवभक्षणं करोति । प्रत्यूषे भूयोऽपि रजकः स्वाश्रयं नयति । एवं
गच्छता कालेनस रासभः पीवरतर्जातः। कृच्छाबन्धनस्थानमपि

·पञ्चतन्त्रके। नीयते । अथान्यस्मिन्नहनि स मदोद्धतो दूरादासभीशमशृणोत् तच्छ्रवणमात्रेणैव स्वयं शब्दायितुमारब्धः। अथ ते क्षेत्रपाला रास भोऽयं व्याप्रचर्मप्रतिच्छन्न इति ज्ञाखा लगुडशरपाषाणप्रहारैस्तं व्यापादिनवन्तः । अतोऽहं ब्रवीमि-'मुगुप्तं रक्ष्यमाणोऽपि, इति अथैर्व तेन सह वदतो मकरस्यनलचरेणैकनागत्याभिभिहितम्-' 'भो मकर स्वदीया भार्या ऽनशनो पविष्टा । त्वयि चिरयति प्रण- याभिभवा द्विपमा । एवं तद्वजपातसदृशवचनमाकातीव व्या- कुलितहृदयः पूलपितमेवं चकार-,अहो, किमिदं संजातं मे म. न्दभाग्यस्य । उक्तंच- माता यस्य गृहे नास्ति भार्या च प्रियवादिनी। अरण्यं तेन गन्तव्यं यथारण्य तथा गृहम् ॥ ४० ॥ तन्मित्र' तम्यताम् । मया तेऽपराधः कुनः । संप्रत्यहं तु स्त्रीवियो. गाद्वैश्वानरप्रवेशं करिष्यामि । तच्छ्रुखा वानरः प्रहसन्प्रोवाच- 'भोः, ज्ञातो मया प्रथममेव यत्वं स्त्रीवश्यः स्त्रीजितश्च । सांपतं प्रत्ययः संजातः । तन्मूढ आनन्देऽपि जाते त्वं विषादं गतः । ताह ग्भार्यायां मृतायामुत्सवः कर्तुं युज्यते । उक्तं च यतः- या भार्या दुष्ट चारित्रा सततं कलहप्रिया भार्यारूपेण साझेया विदग्धैर्दारुणा जरा ॥४१॥ मकर माह-'भो मित्र' प्रस्त्वेतत् । परं किं करोमि। ममानर्थ इयमेतत्संजातम् । एकस्तावगृहभङ्गः' अपरस्त्वद्विधेन मित्रेण सह विचविशेषः । अथवा भवत्येवं दैवयोगात् । - ·८७ लब्धप्रणाशम् । एवं तस्य कथयतः पुनरन्येन जलचरेणागत्य निवेदितम्-'यदहो, सदीयं गृहमप्यपरेण महामझरेण गृहीतम् ।' तच्छवासावतिदुः- खितमनास्तं गृहानिःसारयितुमुपायं चिन्तयन्नवाच-'अहो,पश्यता मे दैवोपहतलम् । मित्रं ह्यमित्रतां यातमपरं मे मिया मृता। गृहमन्येन च व्याप्तं किमद्यापि भविष्यति ॥ ४२ ।। अथवा युक्तमिदमुच्यते- तते पहारा निपतन्त्यभीक्ष्ण- मन्नतये वर्धति जाठराग्निः। आपत्सु वैराणि समुद्भवन्ति वामे विधौ सर्वमिदं नराणाम् ॥ ४३ ॥ तरिक करोमि । किमनेन सह युद्धं करोमि। किंवा सानव संबोध्य गृहानिःसारयामि । किं वा भेदं दानं वा करोमि । अथ वामुमेव वानरमित्रं पृच्छामि । उक्तं च- यः पृष्ट्वा कुरुते कार्य प्रष्टव्यान्स्वहितान्गुरून् । न तत्य जायते विघ्नः कस्मिंश्चिदपि कर्मणि ॥४४॥ एवं संपधार्य भूयोऽपि तमेव जम्बूवृक्षमारूढं कपिमपृच्छत्-'भो मित्र, पश्य मे मन्दभाग्यताम् । यत्संमति गृहमपि मे बलवत्तरेण मकरेण रुदम् । तदहं खां प्रष्टुमभ्यागतः । कथय । किं करोमि ।

·पातन्त्रके ।.. सामादीनामुपायानां मध्ये कस्यात्र विषयः।' साह-भोः कृतघ्न पापकारिन् , या निपिद्धोऽपि किं भूयो मामनुसरसि । नाहं तव मूर्खस्योपदेशमपि दास्यामि ।' तच्छरुत्वा मकरः माह-'भो मित्र, सापराधस्य मे पूर्वस्नेहमनुस्मृत्य हितोपदेशं देहि ।' वानर पाह- नाहं ते कथयिष्यामि । यद्भार्यााक्येन भवताह समुद्रे प्रक्षेप्तं नीतः। तदेवं न युक्तम् । यद्यपि भार्या सर्वलोकादपि वल्लभा भवति, नथापि न मित्राणि बान्धवाश्च भार्यावाक्येन समुद्रे प्रक्षिप्यन्ते । तन्मूर्व, मूढत्वेन नाशस्तव मया प्रागेव निवेदित आसीत् । यतः । सनां वचनमादिष्टं मदेन न करोति यः । स विनाशमवामीति घण्टोष्ट्र इव सत्वरम् ।। ४५ ।। मकरग्रह- कथमेतत् ।, सोऽब्रवीत्- . कथा ६। . कस्मिंश्चिदधिष्ठान उज्वलको नाम रथकारः प्रतिसति स्म । स चातीव दारिद्रयोपहतश्चिन्तिनवान- 'अहो, धिगिय दरिद्रतास्मद्गृहे । यतः सर्वोऽप जनः स्वकर्मणैव रतस्तिष्ठति । अस्मदीयः पुनर्व्यापारी नाबाधिष्ठानेऽहति । यतः सर्वलोकानां चिरंतनाश्वतुर्भमिका गृहाः सन्ति । मम च नात्र । तत्कि- मदीयेन रथकारलेन प्रयोजनम् । इति चिन्तयित्वा देशाभिष्का- न्तः । यावकिचिदनं गच्छति तावद्गहराकारवनगहनमध्ये सूर्या- ·लब्धमणाशम् । स्तमनरेजायाँ स्वस्थानी प्रसावेदनया पीज्यमानामुष्ट्रीम- पश्यम् । स च दासेरकयुक्तामुष्टी गृहीला स्वस्थानाभिमुखः पस्थितः । गृहमासाय रज्जु गृहीत्वा तामुष्ट्रिका वपन्ध । ततश्च तीक्ष्णं परशुमादाय तत्याः कृते पल्लवानयनार्थ पर्वतैकदेशे गतः। तत्र च नूतनानि कोमलानि बहुनि पल्लवानि छित्त्वा शिरसि समारोप्य तस्याग्रे निचिनेप । तया च तानि शनैः शनैर्भक्षिता- नि । पश्चात्पलवभक्षणप्रभावादहर्निशं पीवरतनुरुष्ट्री संजाता । सोऽपि दासेरको महानुष्ट्रः संजातः । ततः स नित्यमेव दुग्धं गृ- हीत्वा स्वकुटुम्बं परिपालयति । अथ रथकारेण वल्लभवादासे- रकग्रीवायां महती घण्टा प्रतिबद्धा । पश्चाद्रथकारो व्यचिन्तयत्- 'अहो, किमन्यईष्कृतकर्मभिः, यावन्ममैतस्मादेवोष्ट्रीपरिपालनाद- स्य कुटुम्बत्य भव्यं संजातम् । तस्किमन्येन व्यापारेण ।' एवं विचिन्त्य गृहमागस्य प्रियामाह-'भद्रे, समीचीनोऽयं व्यापारः। तव संमतिश्चेत्कुतोऽपि धनिकात्किंचिद्रव्यमादाय मया गुर्जरदेशे गन्तव्यं कलभग्रहणाय । तावत्वयैतौ यत्नेन रक्षणीयौ । यावद. हमपरामुष्ट्री नीत्वा समागच्छामि ।' ततश्च गुर्जरदेशं गत्वोष्टी गृहीत्वा स्वगृहमागतः । किं बहुना । तेन तथा कृतं यथा तत्य प्रचुरा उष्ट्राः करभाश्च संमिलिताः । ततस्तेन महदुष्टयूथं कृत्वा रतापुरुषो धृतः । तस्य वर्ष प्रति वृत्त्या करभमेकं प्रयच्छति । भन्यचाइनिशं दुग्धपानं तस्य निरूपितम् । एवं रथकारोऽपि ·पञ्चतंत्रके। नित्यमेवोष्ट्रीकरभयापारं कुर्वन्मुखेन तिष्ठति । अथ ते दासेरका अधिष्ठानोपवन आहारार्थ गच्छन्ति । कोमलवल्लीर्यथेच्छया भत्ता यित्वा महति सरसि पानीयं पीत्वा सायंतनसमये मन्दं मन्द लीलया गृहमागच्छन्ति । स च पूर्वदासेरको मदातिरेकात्पृष्ठ आगत्य मिलति । ततस्तैः कलभैरभिहितम्-'अहो, मन्दमतिर- यं दासेरको यथा यूथाद्भष्टः पृष्ठे स्थित्वा घण्टा वादयनागच्छ- ति। यदि कस्यापि दुष्टसत्त्वस्य मुखे पतिष्यति,तम्भनं मृत्युमवाप्त्य- ति । अथ तस्य तदनं गाहमानस्य कश्चित्सिहो घण्टारवमाकर्य समावातः । याबदवलोकयति, तावदुष्ट्रीदासेरकाणां यूयं गच्छति। एकस्तु पुनः पृष्ठे क्रीडां कुर्वन्वल्लरीधरन्यावत्तिष्ठति, तावदन्ये दासेरकाः पानीयं पीत्वा स्वगृहे गताः । सोऽपि वनानिष्क्रम्य यावदिशोऽवलोकयति, तावन कंचिन्मार्ग पश्यति वेत्ति च । यूथाद्भष्टो मन्दं मन्दं बृहच्छब्दं कुर्वन्यावक्कियरं गच्छति, ताव- त्तच्छब्दानुसारी सिंहोऽपि क्रमं कृत्वा निभृतो व्यवस्थितः । ततो यावदुष्ट्रः समीपमागतः, तावत्तिहेन लम्भयित्वा ग्रीवायां गृहीतो मारितश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-'सतां वचनमादिष्टम्' इति ।। अथ तच्छ्रुत्वा मकरः माह-'भद्र, माहुः साप्तपदं मैव्यं जनाः शास्त्रविचक्षणाः । मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ ४६ ॥ उपदेशमदातृणां नराणां हितमिच्छताम् । 74-Mara- ·- लब्धपणाशम् । परमिनिह लोके च व्यसनं नोपपद्यते ॥४७॥ सत्सर्वथा कृतघ्नस्यापि मे कुरु प्रसादमुपदेशप्रदानेन । उक्तं च- उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः। अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ ४ ॥ तदाकर्ण्य वानरः पाह-'भद्र, यद्येवं तर्हि तत्र गत्वा तेन सह युद्धं कुरु । उक्तं च- इतस्त्वं प्राप्स्यसि स्वर्ग जीवन्गृहमयो यशः। युध्यमानस्य ते भावि गुस्सद्वयमनुत्तमम् ॥ ४६॥ उत्तम प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् । नीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमैः ॥ ५० ॥ मकर माह-'कथमेतत् ।' सोऽब्रवीत्- कथा ७ । मासीरूमिंश्चिदनोद्देशे महाचतुरको नाम भृगालः। तेन कदा- चिदरण्ये खयं मृतो गजः समासादितः। तस्य समन्तात्परिभ्रमति, परं कठिनां त्वचं भेत्तुं न शक्नोति । अथात्रावसरे इतश्चेतश्च विचर- कश्चित्सिहस्तव प्रदेशे समाययौ । अथ सिंह समागतं दृष्ट्वा स तितितलविन्यस्तमौलिमण्डला संयोजितकरयुगलः सविनयमुवाच- 'खामिन, स्वदीयोऽहं लागुडिका स्थितस्त्वदर्थे गजमिमं रक्षामि।

·१२ पश्चतन्त्र । तदेनं भक्षयतु स्वामी। तं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहःपाह-भोः, नाहमन्येन इतं सत्वं कदाचिदपि भक्षयामि । उक्तं च- बनेऽपि सिंहा मृगांसभक्ष्या, घुभुतिता नैव तृणं चरित। एवं कुलीना व्यसनाभिभूता न नीतिमार्ग परिलायन्ति ॥ ५१ ॥ तत्तवैव गजोऽयं मया प्रसादीकृतः ।' तच्छवा शृगालः सानन्द- माह-'युक्तमिदं स्वामिनो निजभृत्येषु । उक्तं च यतः- अन्त्यावस्थोऽपि महान्स्वामिगुणान जहाति तु शुद्धतया। न श्वेतभावमुज्झति शङ्खः शिखिभुक्तिमुक्तोऽपि ॥ ५२ ॥ त LAN अथ सिंहे गते कश्विद्याघ्रः समाययौ । तमपि दृष्ट्वासौ चिन्त- यत्-'अहो, एकस्तावदुरात्मा प्रणिपातेनापवाहितः । तत्कथमिदा- नीमेनमपवाहयिष्यामि। नूनं शूरोऽयम् । न खलु भेदं विनासायो भविष्यति । उक्तं च यत:- 21 न यत्र शक्यते कर्तु साम दानमथापि वा। भेदस्तत्र प्रयोक्तव्यो यतः स वशकारको ।। ५३ ॥ किंच सर्वगुणसंपनोऽपि भेदेन बध्यते । उक्तं च यत:- ·gid लब्धप्रणाशम् । ४ अन्तःस्थेन विरुद्धेन सुरत्तनातिचारुणा । अन्तर्भिन्नेन संप्राप्तं मौक्तिकेनापि बन्धनम् ।। ५४ ॥ * एवं संपधार्य तस्याभिमुखो भूत्वा गर्वादुनतकन्धरः ससंभ्रममुवाच 'माम, कथमत्र भवान्मृत्युमुग्वे प्रविष्टः । येनैष गजः सिंहेन व्यापा- दितः। स च मामेतदक्षणे नियुज्य नयां स्नानार्थ गतः । तेन च गच्छता मम समादिष्टम् -'यदि कश्चिदिह व्याघ्रः समायाति, तत्व- या मुगप्तं ममावेदनीयम् । येन वनमिदं मया निर्व्याघ्रं कर्तव्यम् । यतः पूर्व व्याघेणैकेन मया व्यापादितो गजःशुन्य भक्षयित्वोच्छि- हतां नीतः। तदिनादारभ्य व्याघ्रान्पति प्रकुपितास्मि' तच्छरुत्वा व्याघ्रः संत्रस्तस्तमाह-'भो भागिनेय, देहि मे प्राणदक्षिणाम् । खया तस्यात्र चिरायायातस्यापि मदीया कापि वार्ता नाख्यया ।, एषमभिधाय सखरं पलायांचवे। अथ गते व्याघ्र तत्र कश्चिद-पी समायानः । तमपि दृष्ट्वासौ व्यचिन्तयत्-'दृढदंष्ट्रोऽयं चित्रकः।त. दत्य पार्थादत्य गनस्य यथा चर्मच्छेदो भवति तथा करोमि।, एवं निश्चित्य तमप्युवाच-'भो भगिनीसुत, किमिति चिर दृष्टोऽसि । कथं च बुभुक्षित इव लक्ष्यमे । तदतिथिरसि मे। एष गजः सिंहेन हतस्तिष्ठति । अहं चास्य तदादिष्टोरक्षपालः। परं तथापियावत्सिहो न समायाति, तावदस्य गजस्य मांस भक्षयित्वा तृप्तिं कृत्वा द्रुततरं बन । स ाह-माम, यद्येवं तन्न कार्य मे मांसाशनेन, यतः 'जीवमरो भद्रशतानि पश्यति, । उक्तं च---

·यच्छत्यं ग्रसितुं प्रासं प्रस्तं परिणमेश्च यत् ।
हितं च परिणामे यत्तदाय भूतिमिच्छता ॥ ५५॥
तरसर्वथा तदेव भुज्यते यदेव परिणमति । तदहमितोऽपयात्यामि।
शृगाल आह-'भो अधीर, विश्रब्धो भूत्वा भक्षय त्वम् ।
तस्यागमनं दतोऽपि तवाहं निवेदयिष्यामि ।, तथानुष्ठिते
द्वीपिना भिन्नां त्वचं विज्ञाय जम्बूकेनाभिहितम्--'भो भगिनी-
सुत, गम्यताम् । एष सिंहः समायाति ।, तच्छ्रुत्वा चित्रको दूर
प्रनष्टः। अथ याबदसौ तद्भेदकलद्वारेण किंचिन्मांस भक्षयति तार-
दतिसक्रुद्धोऽपरःभूगाल:समाययौ। अथ तपात्मतुन्यपराक्रमं दृष्टन
श्लोकमपठत्-
-
'उत्तन प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् ।
नीचमल्पप्रदानेन समशक्तिं पराक्रमः, ॥ ५६ ॥
सदभिमुखकृतम्याणः खदंष्ट्राभिस्तं विदार्य दिशोभागं कुरवा स्वयं
मुखेन चिरकालं हस्तिमांसं बुभुजे। एवं स्वमपितं रिपुं स्वनातीय
युद्धेन परिभूय दिशोभागं कुरुत्पश्चाद्वद्धमूलादमारवमपि
विनाशमवाप्स्यसि । उक्तं च यत:--
दि
संभाव्यं गोषु सर्पा संभाव्यं ब्रामणे तपः।
संभाव्यं स्त्रीषु चापल्यं संभाव्य जातितो भयम् ॥ ५७ ॥

·लव्यमणाशतम् १५ 9-( मुभिताणि विचित्राणि शिथिताः पौरयोषितः । एको दोषो विदेशत्य व नातिर्यद्विरुध्यते ॥ ५८ ॥ मकर आह---,कथमेतत् ।। वानरो ऽब्रवी- कथा८॥ अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चित्राङ्गो नाम सारमेयः । तत्र च चिर- कालं दुर्भिक्षपतितम्। अन्नाभावात्सारमेयादयो निष्कुलतां गन्तुमा- रब्धाः । अथ चित्राङ्गः जुत्तामकण्ठस्तद्भयाद्देशान्तरं गतः। तत्र च कस्मिंश्चित्पुरे कस्यचिद्गृहमेधिनो गृहिण्याः प्रमादेन प्रतिदिन गृहं प्रविश्य विविधामानि भक्षय-परां तृप्तिं गच्छति । परं तद्हा- दहिनिष्क्रान्तो ऽन्यैर्मदोद्धतसारमेयैः सर्वदिक्षु परिवृत्य सर्वाङ्ग दंष्ट्राभिर्विदार्यते । ततस्तेन विचिन्तितम्-'अहो, वरं स्वदेशो यत्र दुर्भिक्षे ऽपि मुखेन स्थीयते । न च कोऽपि युद्ध करोति । तदेवं स्वनगरं बनामि ।, इत्यवधार्य स्वस्थानं प्रति जगाम । अथासौ देशान्तरात्समायातः सर्वैरपि स्वजनैः पृष्टः--'भोश्चित्राङ्ग कथ यास्माकं देशान्तरवार्ताम् । कोहग्देशः। कि चेष्टितं लोकस्य । काहारः । कश्च व्यवहारस्तत्र, इति । स ाह-'किं कथ्यते विदेशत्य स्वरूपविषयः।

·1 ६६ पञ्चतन्तके। मुभिनाणि विचित्राणि शिथिलाः पौरयोषितः । एको दोषो विदेशत्य स्वजातिर्यद्विरुध्यते ॥५६॥ । सोऽपि मकरस्तदुपदेशं श्रुत्वा कृतमरणनिश्चयो वानरमनुज्ञाप्य स्वा- श्रयं गतः। तत्र च तेन स्वगृहम विष्टनाततायिना सह विग्रहं कृत्वा दृढसत्त्वावष्टम्भनाच नं व्यापाद्य स्वाश्रयं च लब्ध्वा मुखेन चिर- कालमतिष्ठत् । साध्विदमुच्यते-- अकृत्ये पौरुषं या श्रीः किं तयापि सुभोग्यया। जरवः समश्नाति दैवादुपगतं तृणम् ॥६० ।। इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्र के लब्धप्रणाश नाम चतुर्थ तन्त्रं समाप्तम् । Www m ·अपरीक्षितकारकम् । ६७ अपरीक्षितकारकम् । प्रथेदमारभ्यते ऽपरीक्षितकारक नाम पश्चमं तन्त्रम्' यस्यायमा दिमः श्लोकः- कुदृष्टं कुपरिज्ञातं कुश्रुतं कुपरीक्षितम् । तभरण न कर्तव्यं नापितेनात्र यस्कृतम् ।।१।। तद्यथानुभूयते--मस्ति दाक्षिणात्ये अनपदे पाटलिपुत्रं नाम न- गरम् । सत्र मणिभद्रो नाम श्रेष्ठी प्रतिवसति स्म । तस्य च धर्मा र्थकाममोक्षकर्माणि कुर्वतो विधिवशाधनक्षयः संजातः। ततो विभवक्षयादपमानपरम्परया परं विषादं गतः । श्रथान्यद्रा रात्रौ सप्तश्चिन्तितवान्--,अहो धिगियं दरिद्रता । उक्तंच- शीलं शौचं शान्तिर्दाक्षिण्यं मधुरता कुले जन्म | न विराजन्ते सर्वे विचाविहीनस्य पुरुषस्य ॥२॥ मानो वा दर्पो वा विज्ञानं विभ्रमः सुबुद्धिर्वा । सर्व प्रपश्यति समं विचाविहीनो यदा पुरुषः ॥३॥ प्रतिदिवसं याति लयं वसन्तवाताहतव शिशिरश्री। बुद्धिर्बुद्धिमतपपि कुटुम्बभारचिन्तया सततम् ॥ ४॥ • नश्यति विपुजमतेरपि बुद्धिः पुरुषस्य मन्दविभवस्य । धृतलवणतैलतण्डुलवस्त्रेन्धनचिन्तया सततम् ॥ ५॥ गगनमिर्व नष्ठतारं शुष्कमिव सरः श्मशानमिव रौद्रम् ।

·.
पश्चतन्त्रका
प्रियदर्शनमपि रुतं भवति गृहं धनविहीनस्य ॥ ६ ॥
न विभाव्यन्ते लघवो विधिनाः पुरोऽपि निवसन्तः।
सततं जातविनष्टाः पयसामिव बुद्धदाः पयसि ।। ७॥
सुकुलं कुशलं सुजनं विहाय कुलकुशलशीलविकलेऽपि ।
मान्ये कल्पतराविव नित्यं रज्यन्ति जननिवहाः॥८॥
विफलमिहपूर्वसुकृतं विद्यावन्तोऽपि कुलसमुद्भूताः।
यस्य यदा विभवः स्यात्त्य तदा दासता यान्ति ॥६॥
लघुरयमाह न लोकः काम गर्नन्तमपि पति पयसाम् ।
सर्वमलज्जाकरमिह यत्कुर्वन्तीह परिपूर्णाः ॥ १० ॥
एवं संधार्य भूयोऽप्यचिन्तयत्-'तदहमनशनं कसा प्राणानुत्स-
जामि । किमनेन नो व्यर्थजीवितव्यसनेन।' एवं निश्चयं कृखा सुप्तः।
अथ तस्य स्वमे पद्मनिधिः तपणकरूपी दर्शनं गत्वा प्रोवाच-भोः
श्रेष्ठिन् , मा त्वं वैराग्यं गच्छ। अहं पद्मनिधिस्तव पूर्वपुरुषोपार्जितः।
तदनेनेव रूपेण प्रातस्त्वद्गहमागमिष्यामि । तत्त्वयाहं लगुडप्रहारेण
शिरसि ताडनीयः, येन कनकमयो भूलाऽतयो भवामि। अथ प्रातः
प्रबुद्धः सन्खमं स्मरंश्चिन्ताचक्रमारूहस्तिष्ठति-'अहो, सत्योऽयं
खमः किंवा असत्यो भविष्यति, न ज्ञायते । अथवा नूनं मिथ्या
भाव्यम् , यतोऽहं केवलं वित्तमेव चिन्तयामि । उक्तं च-
व्याधितेन सशोकेन चिन्ताग्रस्तेन जन्तुना ।
कामार्गेनाथ मत्तेन दृष्टः समो निरर्थक ॥ ११ ॥

·मपरीक्षितकारकम् । एतस्मिनन्तरे तत्य भार्ययाकश्चिमापितः पादप्रक्षालनायाहूतः।भ- त्रान्तरे च यथानिर्दिष्टः क्षपणकः सहसा प्रादुर्बभूव । अथ स तमा- लोक्य प्रहृष्टमना यथासमकाष्ठदण्डेन तं शिरस्यतादयत् । सोऽपि सुवर्णमयो धूत्वा तत्तणाझूमौ निपतितः । अथ स श्रेष्ठी निभृत स्वगृहमध्ये कृत्या नापितं संतोष्य प्रोवाच-'तदेतद्धनं वस्त्राणि च मया दत्तानि गृहाण । भद्र, पुनः कस्यचिनाख्येयो वृत्तान्तः। ना. पितोऽपि स्वगृहं गखा व्यचिन्तयत्-'नूनमेते सर्वेऽपि नमकाःशि- रसि दण्डहताः काञ्चनमया भवन्ति । तदहमपि प्रातः प्रभूतानाहूय लगुडैः शिरसि इन्मि, येन प्रभूतं हाटकं मे भवति। एवं चिन्तयतो महता कष्टेन निशातिचक्राम । अथ प्रभातेऽभ्युत्थाय बृहल्लगुडमेक प्रगुणीकृत्य क्षपणकविहारं गला जिनेन्द्रस्य प्रदक्षिणत्रयं विधाय जानुभ्यामपनि गत्वा वक्त्रदारन्यस्तोचरीयाश्चलस्तारस्वरेणेम लोकमपठन- 'जयन्ति ते जिना येषां केवलज्ञानशालिनाम् । भाजन्मनः स्मरोत्पत्तौ मानसे नोपरायितम् ॥ १२॥ rewap सा जिहा या जिनं स्तौति तश्विरी यजिने रतम् । तावेव व करौ श्लाघ्यो यौ तत्पूजाकरौ करौ ॥ १३ ॥ तथा च। भमानम्माजम्पेल्स चिन्तयसि किंयुमुन्मीच्य चक्षुः क्षणं ·पश्चतन्त्रके। , Inmar LAMMAnand 4 पश्या कृपणं प्रभो जनमिमं त्रातापि नो रक्षसि । मिथ्या कागकोऽसिनिघृण नरस्त्वनः कुतोऽन्यः पुमा नित्येवं विकृतैर्जनैरभिहितो बुदो जिनः पातु वः ॥ १४ ॥ एवं संस्तुत्य ततः प्रधानक्षपणकमासाद्य नितिनिहितानुचरणः, नमोऽस्तु,चन्दे इत्युच्चार्य लब्धधर्मवृद्धयाशीर्वादः सुखमालिकानुग्रह- लब्धत्रतादेश उत्तरोयनिबद्धग्रन्थि: सपश्रयमिदमाह-'भगवन्, अद्य विहरणक्रिया समस्तमुनिसमेतेनास्मद्गहे कर्तव्या ।' स ाह- 'भोः श्रावक,धर्मज्ञापि कि.मेतद् वदसि । किं वयं ब्रामणसमानाः यत आमन्त्रणं करोषि। वयं सदैव तत्कालपरिचर्यका भ्रमन्तो.भक्ति- भाज श्रावकमवलोक्य तस्य गृहे गच्छामः । तेन कृच्छादभ्यर्थिता. स्तद्गहे प्राणधारणमात्रामशनक्रियां कुर्मः । तद्गम्यताम् । नैवं भूयो- ऽपि वाच्यम् ।'तच्छ्रुत्वा नापित आह-'भगवन् वेद्भिश्रहं युष्म- धर्मम् । परं भवतो बहुश्रावका आहयन्ति सांपतं पुनः पुस्तका- च्छादनयोग्यानि कर्पटानि बहुमूल्यानि प्रगुणीकृतानि । तथा पुस्त- काना लेखनाय लेखकानां च वि संचितमास्त। तत्सर्वथा कालो- चितं कार्यम् । ततो नापितोऽपि स्वगृहं गतः। तत्र च गत्वा खादिर- मयं लगुडं सज्जीकृत्य कपाटयुगलं द्वारि समाधाय सार्धप्रहरैकसमये भूगोपि विहारद्वाग्माश्रित्य सर्वान्क्रमेण निष्क्रामनो गुरुमार्थनया म्वगृहमा यत् । तेऽपि मर्वे कर्परविन नोभेन भक्तियुक्तानपि परि- चितश्रावकान्परित्यज्य प्रष्टमनसस्तत्य पृष्ठतो ययुः। अथवा साध्विदच्यते- ·Now अपरीक्षितकारकम्। १०१ एकाकी गृहसंत्यक्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः। सोऽपि संवाह्यते लोक तृष्णयाः पश्य कौतुकम् ॥ १५ ॥ जीर्यन्ते जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते दप्णैका तरुणायते ॥ १६ ॥ अपरं गृहमध्ये तान्मवेश्य द्वार निभृतं विधाय लगुडमहारैः शिरस्य- ताडयत् । तेऽपि ताज्यमाना एक मृताः, अन्ये मिन्नमस्ताः फूत्क- तुपनक्रमिरे। अत्रान्तरे तमाक्रन्दमाकर्ण्य कोटरक्षपालैरभिहितम् - 'भो भोः, किमयं महान्कोलाहलो नगरमध्ये । तद्गम्यतां गम्यताम् ।' ते च सर्वे तदादेशकारिणस्तत्सहिता वेगात्तद्गृहं गता यावत्पश्यन्ति, ताचदुधिग्लानदेहाः पलायमाना नमका दृष्टाः। पृष्टाश्व-भोः, किमेतत् ।' ते पोचुर्यथावस्थितं नापितवृत्तान्तम् । तैरपि स नापितो बद्धो हतशेपैः सह धर्माधिष्ठानं नीतः । तैर्नापिनः पृष्टः-भोः, किमेतद्भवता कुकृत्यमनुष्ठितम् ।' स आह-fकं करोमि । मया श्रेष्ठिमणिभद्रग्रहे दृष्ट एवंविधो व्यतिकरः। सोऽपि सर्व मणिभद्र. वृत्तान्तं यथादृष्टमकथयत् । ततः श्रेष्ठिनमाहूय भणितवन्तः-भोः श्रेष्ठिन् लिया कश्चित्तपणको व्यापादितः। ततस्तेनापि सर्वः तपण वृत्तान्तस्तेषां निवेदितः। अथ तैरभिहितम्-'अहो,शूल- मारोप्यतामसौ दुष्टात्मा कुपरीक्षितकारी नापितः । तथानुष्ठिते तैरभिहितम्- RWADI ·१०२ पञ्चतन्त्रके। कुदृष्ट कुपरिज्ञातं कुश्रुतं कुपरीक्षितम्। तन्नरेण न कर्तव्यं नापितेनात्र यत्कृतम् ॥ १७ ॥ अथवा साध्धिदमुच्यते- अपरीक्ष्य न कर्तव्यं कर्तव्यं सुपरीक्षितम् । पश्चाद्भवति संतापो ब्राह्मण्यो नकुलार्थतः ॥ १८ ॥ मणिभद्र आह-'कथमेतत् ।' ते धर्माधिकारिणः पोचुः- - Power कथा १॥ कस्मिंश्चिदधिष्ठाने देवशर्मा नाम ब्राह्मणः प्रतिवति स्म । तस्य भार्या प्रसूता सुनमजनयत् । तस्मिन्नेव दिने नकुली नकुलं प्रसूना। अथ सा मुतवत्सला दारकवत्तमपि नकुलं स्तन्यदानाभ्यङ्गमदना. दिभिः पुपोष । परं तस्य न विश्वसिति यत्कदाचिदेष स्वजाति- दोषवशादत्य दारणस्य विरुद्धमाचरिष्यतीति । एवं जानाति स्वचिचे। उक्तं च- कुपुत्रोऽपि भवेत्पुंसां हृदयानन्दकारकः । दुर्विनीतः कुरूपोऽपि मूर्योऽपि व्यसनी खलः॥ १६ ॥ । एवं च भाषते लोकश्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रस्य संस्पर्शश्चन्दनादतिरिच्यते ॥ २० ॥ सौहदत्य न वाञ्छन्ति जनकरय हितस्य च । लोका: पालकत्यापि यथा पुत्रत्य बन्धनम् ।। २१ ॥

·Aware अपरीक्षितकारकम् । १०३ अथ सा कदाचिच्छय्य यां पुत्रं शायित्वा जलकुम्भमादाय पति- मुवाच-'ब्रामण, जनार्थमहं तहागे यास्यामि, खया पुत्रोऽयं नकु- लाइनणीयः। अथ तस्यां गतायां पृछे ब्राह्मणोऽपि शून्य र मुक्त्वा भितार्थ कचिभिर्गतः। अत्रान्तरे दैववशात्कृष्णसर्पो बिला- भिष्क्रान्तः । नकुलोऽपि तं खभाववैरिणं मत्वा भ्रातू रक्षणार्थ सर्पण सह युवा सर्प खण्डशः कृतवान् । ततो रुधिगमावितव- दनः सानन्दं स्वव्यापारप्रकाशनार्थ मातुः संमुखे गतः । मातापि तरुपतिनमुखमवलोक्य शनिचिना 'यदनेन दुगत्मना दारको भक्षितः' इति विचिन्त्य कोपात्तस्योपरि तं जलकुम्भं चिक्षेप एवं सा नकुलं व्यापाद्य यावत्पलपन्ती गृह आगच्छति. तावत्सुतस्तथैव सुप्तस्तिष्ठति । समीपे कृष्णसर्प खण्डशः कुनमवलोक्य पुत्रवध- शाकेनात्मशिरो वनास्थलं च ताडयितुमारब्धा । अत्रान्तरे ब्रा- मणो गृहीतनिर्वाः समायातो यावत्पश्यति, तावत्पुत्रशोकाभि- तप्ता ब्राह्मणी प्रातिति-'भो भो लोभात्मन् , लोभाभिभूतेन त्वया न कृतं मद्वचः। तदनुभव सांप्रतं पुत्रमृत्युदुःखदतफलम् । अथवा साध्विदमुच्यते- अनिलोभो न कर्तव्यो लोभं नैव परित्यजेत् । अतिलोभाभिभूतस्य चक्रं भ्रमति मस्तके ।। २२ ।। प्रामण माह-'कथमतेत् ।। सा माह- - - ·पञ्चतन्त्रके। .कथा २॥ कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चखारो ब्राह्मणपुत्राः परस्परं मित्रतां गता व- सन्ति स्म । ते चापि दाग्यिोपहताः परस्परं मन्त्रं चक्रुः 'अहो धिगियं दरिद्रना। उक्तं च बरं वनं व्याघ्रगजादिसेरितं जनेन हीनं बहुकण्टकावृतम् । तृणानि शय्या परिधानवल्कलं. न बन्धुमध्ये धनहीनजीवितम् ॥ २३ ।। MKARAMMAanwr RANAartman ammar तथा चा स्वामी द्वेष्टि सुमवितोऽपि सहसा प्रोज्झन्ति सद्वान्धवा राजन्ते न गुणास्त्यजन्ति तनुजाः स्फारीभवन्यापदः । भार्या साधु सुवंशनापि भनते नो यान्ति मित्राणि च न्यायारोपितविक्रमाण्यपि नृणां येषां नहि स्यादनम् ॥२४॥ सूरः मुरूपः सुभगश्च वाग्मी । शस्त्राणि शास्त्राणि विकिरोति । अर्थ विना नैव यशश्च मानं पामोति मोऽत्र मनुष्यलोके ॥२५॥ तानीन्द्रियाण्यविकलानि तदेव नाम । सा बुद्धिरमतिहता वचनं तदेव ।

·अपरीक्षितकारकम् ।
मर्योष्मणा विरहितः पुरुषः स एव
बाह्यः क्षणेन भवतीति विचित्रमेतत् ॥ २६ ॥
तद्गच्छामः कुत्रचिदर्थाय ।, इति संमन्व्य स्वदेशं पुरं च स्वमुहृत्स-
हितं बान्धवयुतं गृहं च परित्यज्य प्रस्थिताः । अथवा साध्विदमु-
च्यते-
सत्यं परित्यजति,मुश्चति बन्धुवर्ग
शीघ्रं विहाय जननीमपि जन्मभूमिम् ।
संत्यज्य गच्छति विदेशमभीष्टलोक
चिन्ताकुलीकृतपतिः पुरुषोऽत्रलोके ॥ २७ ॥
com
क्रमण गच्यन्तोऽजन्ती प्राप्ताः । तत्र सिमाजले कृतस्नाना
महाकालं प्रणम्य यावभिर्गच्छन्ति, तावद्धैरवानगो नाम योगी
संमुखो बभूव । ततस्तं ब्राह्मणोचितविधिना संभाव्य तेनैव सह
तस्य मठं जग्मुः। अथ तेन ते पृष्टाः-'कुतो भवन्तः समायाता:
क यात्यथ । किं प्रयोजनम् ।, ततस्तैरभिहितम्-,वयं सिद्धिया.
त्रिकाः। यत्र धनासिईत्युर्या भविष्यतीत्येष निश्चयः । उक्तं.च-
-
दुष्पाप्याणि वहूनि च लभ्यन्ते वाञ्छिनानि द्रविणानि ।
भवसरतुलिताभिरलं तनुमिः साहसिपाषाणाम् ॥ २८॥

·१०६ पचरतत्रके। । । पतति कदाचिभभसः खाते पातालतोऽपिजलमेति । दैवमचिन्त्यं बलवदलवान तु पुरुषकारोऽपि ॥ २६ ॥ अभिमतसिद्धिशेषा भवति हि पुरुषकारेण । देवमिति यदपि कथयसिपुरुषगुणः सोऽप्यधाख्यः॥३०॥ भयमतुलं गुरुलोकात्तृणमिव तुलयन्ति साधु साहसिकाः । पाणानद्भुतमेतच्चरितं चरितं झुदाराणाम् ।। ३१ ॥ तस्य कथं न चला त्यादलक्ष्मी विष्णोर्नृसिंहकस्यापि । मासांश्चतुरो निद्रां यः सेवति जलगतः सततम् ॥ ३३ ॥ दुरधिगमः परभागो यावत्पुरुषेण सहिसे न कृतम् । जयवि तुलामधिरूडो भाखानिह जलदपदलानि ॥ ३४ ॥ तत्कथ्यतामस्माकं कश्चिद्धनोपायो विवरप्रवेश शाकिनीसाधन श्मशान सेवन महामांसविक्रय साधकार्ति प्रभृतीनामेकतम इति अद्भुतशक्तिर्भवाश्रूयते । वयमप्यतिसाहसिकाः । उक्तं च- महान्त एव महतामर्थ साधयितुं क्षमाः। ऋते समुद्रादन्यः को विभर्ति वडवानलम् ॥ ३५॥ भैरवानन्दो ऽपि तेषां सिध्यर्थ बहूपाय सिदार्तिचतुष्टयं कृत्वार्पय- त् । आह च-'गम्यतां हिमालयदिशि । तत्र संप्राप्तानां यत्र पतिष्यति, तत्र निधानमसंदिग्धं प्राप्यथ । तत्र स्थानं खनित्वा निधि गृहीत्वा व्याप माम् ।, तथानुष्ठिते तेषां गच्छतामेकतमन्य इस्ताद तिनिपपात प्रथासौ यावत्तं प्रदेश खनति तावधान- 4 " ·अपरीक्षितकारकम् । “१०७ मयी भूमिः । सतस्तेनाभिहितम्- 'अहो, गृह्यता खेच्छया ताम्र- म् । अन्ये पोचुः-'भो मूढ, किमनेन क्रियते । तत्पभूतम- पि दारिद्रयं न नाशयति । तदुत्तिष्ठ । अग्रतो गच्छामः ।। सोऽब्रवीत्-'यान्तु भवन्तः । नाहमग्रे यास्यामि ।' एवमभि- धाय ताम्र यथेच्छया गृहीत्वा प्रथमो निवृत्तः । ते त्रयोऽप्यग्रे प्र. स्थिताः । अथ किंचिन्मानं गतस्याग्रेसरस्य वर्तिनिपपात । सोऽपि यावत्खनितुमारब्धस्तावद्रूप्यमयी क्षितिः । ततः महर्षितः माह-'अहो भो, गृह्मतां यथेच्छया रूप्यम् । नाग्रे गाव्यम् ।' तावूचतुः-'भोः, पृष्ठतस्ताप्रमयी भूमिः, अग्रतो रूप्यमयी। तान नमन मुर्णमयी भविष्यति । तदनेन प्रभूतेनापि दारिद्रयन शो न भवति । तदा वामग्रे यात्यावः।। एवमुक्त्वा द्वावप्यग्रे प्रस्थि- तौ । सोऽपि स्वशक्त्या रूप्यमादाय निवृत्तः। तयोरपि गच्छतो रेकरयाने वर्तिः पपात । सोऽपि प्रहृष्टो यावत्खनति, तापत्सुवर्ण- भूमिं दृष्ट्वा द्वितीयं प्राह-भोः, गृह्यतां खेच्छया सुवर्णम् । सुव- दन्यन किंचिदुत्तमं भविष्यति ।' स माह-'मढ, न किंचिद्वेत्सि। प्राक्ताम्रम्, ततो रूप्यम्, ततः सुवर्णम् । तभूनमतः परं रवानि भविष्यन्ति । येषामे कतमेनापि दारिघुनाशोभवति । तदुचिष्ठ । भने गच्छावः । किमनेन भारभूतेनापि प्रभूतेनं साह-'गच्छतु भ- वान् । अहमत्र स्थितस्यां प्रतिपालयिष्यामि नमानुष्ठिते सोऽपि गमकाकी ग्रीष्मापतापसंतप्ततनुः पिपासाकुलितः सिद्धिमार्म- युत इतश्चेतच बभ्राम मिथ भ्राम्यनस्थलोपरि पुरुषमेक रुधिरना- ·पञ्चतन्त्रके। वितगात्रं भ्रमञ्चक्रमस्तकमपश्यत् । ततो द्रुततरं गला तमवोचत्-- भोः, को भवान् । किमेवं चक्रेण भ्रमता शिरसि तिष्ठति । तत्कथय मे यदि कुत्रचिज्जलपस्ति। एवं तत्य प्रवदतस्तश्चक्रं तत्क्षणाचस्य "शिरसो ब्रह्मणमस्तके चटितम् । स श्राह-~~'भद्र, किमेतत् । स माह-'ममाप्येवमेवैतच्छिरसि चटितम् ।। स पाह-'तत्कथय कदैतदुत्तरिष्यति । महती मे वेदना वर्तते ।' सभाह-'यदा मित्र- कश्चिवृतसिदिचतिरेवमागत्य सामालापयिष्यति, तदा तस्य मस्तके चटिष्यति ।। स आह-कियाकालस्तवैवं स्थितस्य । स आह- 'सांप्रतं को राजा धरणीतले । स पाह-'वीणावत्सगजः स श्राह - 'अहं तावत्कालसंख्यां न जानामि। पर यदा रामो राजा. सीनदाहं दारिद्रयोपहतः सिद्धिर्तिमादायानेन पथा समायातः। ततो मयान्यो नरो मस्तकधृतचक्रो दृष्टः पृष्टश्च । ततश्चैतज्जातम् ।' स आह--'भद्र, कथं तवैवं स्थितस्य भोजनजलप्राप्तिरासीत् । श्राह-'भद्र, धन्देन निधानहरणभयासिद्धानामेतद्भयं दर्शितम्। तेन कश्चिदपि नागच्छति । यदि कश्विदायाति स नुत्पिपासानिद्रार- हितो जरामरणवर्जितः केवलमेवं वेदनामनुभवतीति । तदाज्ञापय मां स्वगृहाय ।' इत्युक्खा गतः। अथ नमिश्रियति स सुवर्णसि- दिस्तस्यान्वेषणपरस्तत्पदपतथा यावकिचिद्वनान्तरमागच्छति, ताबद्रुधिरसावितशगरस्तीक्ष्णचक्रेण मस्तके भ्रमता सवेदनः कण. अपविष्टस्तिष्ठति तत्समीपपर्तिना भूखा सवाष्पं पृष्ठ:--'भद्र, कि- मैतत् । स पाह-विधिनियोगः। स माह-कथं तत् । कयय स ·अपरीक्षितकारकम् । कारणमेतस्य । सोऽपि तेन पृष्टः सर्व चक्रवत्तान्तमकथयत् । तच्छ्रु- वासौ तं विगर्हयन्निदमाह --भोः, निषिद्धस्त्वं मयानेकशो न शृणोपि मे वाक्यम् । तकि क्रियते । विद्यावानपि कुलीनोऽपि बुद्धिरहितः । अथवा साश्चिदमुच्यते- घरं बुद्धिर्न सा विद्या विद्याया बुद्धिरुत्तमा । बुद्धिहीना विनश्यन्ति यथा ते सिंहकारका" ॥३६ ॥ चक्रधर आह-कथमेतत् ।' सुवर्णसिद्धिराह- कथा ३ । vi कमिश्चिदधिष्ठाने चत्वारोब्राह्मणपुत्राः परस्परं मित्रभावमुपगता वसन्ति स्म । तेषां त्रयः शास्त्रपारं गताः, परंतु बुद्धिरहिताः। एकस्तु बुद्धिमान् , केवलं शास्त्रपरामु खः । अथ तैः कदाचिन्मि- न्त्रितम्-'को गुणो विद्याया येन देशान्तरं गला भूपतीन्प- रितोष्यार्थोपार्जना-न क्रियते । तत्पूर्वदेशं गच्छामः ।' तथानुष्ठिते किंचिन्मार्ग गत्वा तेषां ज्येष्ठतरः माह-'अहो, अस्माकमेकश्व- तुर्थो मूढः केवलं बुद्धिमान् । न च राजप्रतिग्रहो बुद्धचा लभ्यते विद्यां विना । तमास्नै स्वोपार्जिनं दास्यामि । नद्गच्छतु गृहम् ।। ततो द्विनीयनाभिहिनम् --'भोः सुबुद्धे, गच्छ वं खगृहे, यतस्ते विद्या नास्ति । ततस्तृतीयेनाभिहितम्-'अहो, न युज्यत एवं कर्तुं यतो वयं वाल्यात्मभूत्येकत्र क्रीडिताः। तदागच्छतु महानुभा- ·पञ्चतन्त्रके । वोऽस्मदुपार्जितवित्तस्य समभागी भविष्यतीति । उक्तं च- किं तया क्रियते लक्ष्म्या या सम्पदिव केवला । या न च्छायेव सामान्या पथिकैरुपभुज्यते ॥ ३७॥ तथा च। अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ३८ ॥ तदागच्छरवेषोऽपि इति । तथानुष्ठिते तैर्गाश्रितैरटव्यां मृतसिं- हत्यास्थीनि (यानि ततश्चैकेनाभिहितम् 'अहो,अय विद्याप्रत्ययः क्रियते । किंचिदेतत्सत्त्वं मृतं तिष्ठति । तद्विद्याप्रभावेण जीवनस- हितं कुर्मः । अहमस्थिसंचयं करोमि ।। ततश्चैकेनौत्सुक्यादस्थि- संचयः कृतः। द्वितीयेन चर्ममांसरुधिरंसंयोजितम्। तृतीयोऽपि याव- ज्जीवनं संचारयति, तावत्स्युदिना निषिद्धः-'भोः, तिष्ठतु भवान् । एष सिंहो निष्पाद्यते । यद्येनं सजीवं करिष्यसि ततः सर्वानपि व्यापादयिष्यति ।। इति तेनाभिहितः स ाह-'घिङ् मूर्ख, नाहं विद्याया विफलतां करोमि ।' ततस्तेनाभिहितम्-तर्हि प्रतीक्षव क्षणं यावदहं वृत्तमारोहामि । तथानुष्ठिते यावत्सजीवः कृतस्ताहते त्रयोऽपि सिंहेनोत्थाय व्यापादिताः। स च पुनर्चक्षा- दवतीय गृहे गतः। अतोऽहं प्रवीमि-'वरं बुद्धिर्न सा विद्या' इतिमतः परमुक्त च- ·१११. अपरीक्षितकारकम् । अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः । सर्वे ते हास्यतां यान्ति यथा ते मूर्खपण्डिताः ॥ ३६ ।। चक्रधर आह 'कथमेतत् ।' सोऽब्रवीत्- कथा ४॥ कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चत्वारो ब्राह्मणाः परस्परं मित्रत्वमापनाव- सन्ति स्म । बालभाने वेषां मतिरजायत-भोः, देशान्तरं गत्वा विद्याया उपार्जन क्रियते ।। अथान्यस्मिन्दिवसे ब्राह्मणाः परस्पर निश्चयं कृत्वा विद्योपार्जनार्थ कान्यकुब्जे गताः। तत्र च विद्य.मठे गत्वा पठन्ति । एवं द्वादशाब्दानि यावदेकचित्ततया विद्याकुशलास्ते म संजाताः, ततस्तैश्चतुर्मिमिलित्वोक्तम्-'वयं सर्वविद्यापारे गताः। तदुपाध्यायमुत्कलापयित्वा स्वदेशे गच्छामः। तथैव क्रिय- ताम् । इत्युक्त्वा ब्राह्मणा उपाध्यायमुकलापयित्वानुज्ञा लब्ध्वा पुस्तकानि नीत्वा प्रचलिताः । यावकिचिन्मार्ग यान्ति ताववौ पन्थानौ सतायातौ। उपविष्टाः सर्वे । तत्रैकः प्रोवाच-'कन मार्गेण गच्छामः । एतस्मिन्समये तस्मिन्पत्तने कश्चिाणक्पुत्रो मृतः । तस्य दाहार्थे महाजनो गतोऽभूत् । ततश्चतुर्णा मध्यादेकेन पुस्तकमवलोकितम्-- 'महाजनो येन गतः स पन्थाः ।। इति । 'तन्महाजनमार्गेण गच्छामः । अथ ते पण्डिता यावन्महा- wamwamaramane 2 ·41 है Home ११२ पञ्चतन्त्रके । जनमेलापकेन सह यानि तारदासभः कश्चित्तत्र श्मशाने दृष्टः । अथ द्वितीयन पुस्तक मुद्धाचारलोकितम् - "उत्सवे व्यसने प्राप्त दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ ४० ॥ तदहो, अयमस्मदीयो बान्धवः। ततः कश्विचस्य ग्रीवायां लगति। कोऽपि पादौ प्रजातयति. अथ यावचे पण्डिता दिशामवलोकन कुर्वन्ति, तावत्कश्चिदुष्ट्रो दृष्टः । तेश्रोक्तम्-'एतसिम् ।' तायत. तीयेन पुस्तकमुदायोक्तम्-- 'धर्मस्य सरिता गतिः।। 'एष धर्मस्तावत् ।। चतुर्थेनोक्तम्-- 'इष्टं धर्मेण योजयेत् । अथ तैश्च रासभ उष्ट्रग्रीवायां बद्धः । केनचिद्रनकल्याने कथितम् । याबद्रजकस्तेषां मूर्खपण्डितानां प्रहारकरणाय समागतातायो प. नष्टाः। यावदने किंचित्स्तांक मार्ग यान्ति, तात्काचिन्मदी समासादिना । तातस्या जसमध्ये पनाशपत्रमायातं दृष्ट्वा पण्डिते- नैकनोक्तम्-- गमिष्यति यत्पत्रं तदस्मांस्तारयिष्यति ।' एतत्कथयित्वा तत्पत्रस्योपरि पतितो यावन्नद्या नीयते तावत् नीय. मानवलोक्यान्येन पण्डितेन केशान्तं गृहीत्वोक्तम्- vepronePM - ·अपरीक्षितकारकम्। 'सर्वनाशे समुत्पने अर्धे त्यमति पण्डितः। अर्धेन कुरुने कार्य सर्वनाशो हि दुःसहः ॥४१॥ इत्युक्त्वा तस्य श श्छेदो विहितः । अथ तैश्च पश्चाद्गत्वा कश्चिद्राम आसादिनः। तेजी ग्रामीणैनियन्त्रिताः पृथक्वग्रहेषु नीताः। तत एकस्य मूत्रिका घृतखण्डसयुक्ता भोजने दत्ता । ततो विचिन्त्य परिडतेनोक्तम्-'यत्- 'दीर्घसूत्री विनश्यति ।' Layatoever एवमुक्त्वा भोजनं परित्यज्य गतः। तथा द्वितीयस्य मएडका दत्ताः। तेनाप्युक्तम्- - . 'अतिविस्तारविस्तीर्ण तद्भवेन चिरायुषम् ।। स च भोजनं त्यक्त्वा गतः। अथ तृतीयस्य पटिकाभोजनं दत्तम् । तत्रापि पण्डितेनोक्तम् -- चिनेष्वना बहुलीभवन्ति ।' एवं तेऽपि त्रयः पण्डिताः सुत्क्षामकण्ठा लोकैहत्यिमानास्तता स्था- नात्स्वदेशं गताः । सुवर्णसिद्विराह-'यत्वं लोकव्यवहारम- जानन्मया वार्यमाणो ऽपि न स्थितः, तत ईदृशीमवस्थामुपगतः । अतोऽहं अब.पि-'अपि शास्त्रेषु कुशलाः इति। तच्छुला चक्र- ·११४ घर पाह-'हो, अकारणमेतत् । बहुभयो ऽपि विनरपन्ति दुष्टदेवेन नाशिताः । खल्पबुद्धयो ऽप्येकस्मिन्कुले नन्दन्ति संत. । म्। उक्तं च- अरनितं तिष्ठति देवरक्षित मुरक्षितं दैवहतं विनश्यति । जीवत्यनाथो ऽति बने बिर्जितः - तिन जीवति ॥ ४२ ॥ शतबुद्धिः शिरस्थो ऽयं लम्बते च सहसपीः। एकबुदिरहं भद्रे क्रीडामि विमले जले, ॥४३॥ सुवर्ण सिद्धिराह-'कथमेतत् । स माह- कथा। कस्मिधिजलाशये शतबुदिः सहसदिश्च दौ मस्त्यो निक्सतः स्म । अथ तयोरेकबुद्धिर्नाम मएइको मित्रतां गतः । एवं ते प्रयोऽपि जलतीरे कंचित्काल वेलायां च सुभाषितगोष्ठीमुखम- नुभूय भूयोऽपि सलिलं प्रविशन्ति । अथ कदाशित्तेपांगोष्ठागतानां मालहस्तांबरा प्रभूतैर्मत्स्यै क्पादितमस्तकं विधृतैरस्तमन वेलायां तस्मिञ्जलाशय समायत । ततः सनिलाशयरष्टा मियामांचुः-- morewwwse ·मपरीक्षितकारकम् । ११५ 'मो, बहुमरस्योऽसो हश्यते, खम्पसलिलच । खत्मभाते नागमिष्यामः । एवमुक्त्वा स्वगृहं गताः । मत्या विषमरद-- ना मियो मन्वं चक्रुः । ततो मण्डूक आह-भोः शतयुद्ध, श्रुतं. धीवक्तं भवता । तकिमत्र युज्यते कर्तुम् । पलायनमाम्भो वा । यरकर्तुं युक्तं भवति तदा दिश्यतामय । तच्छ्रुत्वा सहस्त्र- पुलिः प्रात्य माह-'भो मित्र, मा भैषीः । यतो वचनस्मरण- मात्रादेव भयं न कार्यम् । न भेवन्नम् । सपा र खलाना व सर्वेषां दुष्टचेतसाम् । अभिपाया न सिध्यम्ति वेनेदं बर्वते जगत् ।। ४४ ।। बचारपामागपनमपि न संपरयते । भविष्यवि बाबी त्यां बुद्धिपभावेणास्मसाहिवं रतयिष्यामि यतो को सजिलगवि. पर्यामहं जानामि ॥ तदाकार्य शवबुद्धिराह-'भोर, युक्तमुक भवता । सहस्रबुद्रिस्व भवान् । अथवा साचिदमुच्यते- बुद्ध दिमता लोके नास्त्यगम्यं हि किंचन । बुया यतो हत्ता नन्दामाणनासिफाया ४५ ॥ -- मायबास्ति मतियो रस्मीनां च विवसतः ।

·TIME MIR तत्रापि प्रविशत्याधु बुद्धिर्बुद्धिमता सदा ॥ ४६॥ ततो वचनश्रवणमात्रोदपि पितृपर्यायागतं जन्मस्थानं त्यक्तुं न शक्यते । उक्तंच- न तत्स्वर्गेऽपि सौख्यं त्यादिव्यस्पर्शनशोभने कुस्थानेऽपि भवेत्युंसां जन्मनो यत्र संभवः ॥ ४७ ॥ तन्न कदाचिदपि गन्तव्यम् । अहं खां सुबुद्धिमभावेण रक्षयिष्या- मि ।' मण्डूक श्राह-'भद्रौ मम तावदेकैव घुद्धिः पलायनपरा। तदहमन्यं जलाशयमद्यैव सभार्यो यास्यामि । एवमुक्त्वा स मण्डू- को रात्रावेवान्यजलाशयं गतः। धीवरैरपि प्रभात आगत्य जघन्य- मध्यमोत्तमजलचरा मस्त्यधर्ममण्डूककर्कदादयो गृहीताः । तावपि शतबुद्धिसहस्रबुद्धी सभाौँ पलायमानौ चिरमात्मानं गतिविशेष. विज्ञानः कुटिल चारेण रक्षन्तौ जाले पतितौ व्यापादितौ च । अथा- पराहसमये प्रहृष्टास्ते धीवरीः स्वगृहं प्रति प्रस्थिताः। गुरुत्वाश्चैकेन शतबुद्धिः स्कन्धे कृतः । सहस्रबुद्धिः भलम्बमानो नीयते। ततश्च ८ वापीकण्ठोपगतेन मण्डूकेन तौ तथा नीयमानौ दृष्ट्वाभिहिता स्व. पत्नी-'प्रिये, पश्य पश्य । शतबुद्धिः शिरस्थोऽयं लम्बते च सहस्रधीः । एकबुद्धिरहं भद्रे क्रीडामि विमले जले ॥४८॥ मतोऽहं ब्रवीमि-'शतबुद्धिः शिरस्थोऽयम्' इति ॥ नैकान्ते Hemam ·मपरीक्षितकारकम् । बुद्धिपि प्रमाणम् । सुनर्णसिद्धिगह-'यद्यप्येतदति तथापि मित्रावनमनल नीयम् । परं किं क्रियते । निवारितोऽपि मया न स्थितोऽतिलौल्याद्विद्याहंकागच्च । अथवा सा ध्वदाच्यते- -- साधु माल गीतेन मया प्रोक्तोऽपि न स्थितः । अपूर्वोऽयं मणिर्बद्धः संप्राप्तं गीतलक्षणम् ॥ ४६ ॥ चक्रधर आह-'कथमेतत् । सोऽब्रवीत्- कथा ६॥ कस्मिंश्चिदपिष्ठान उद्धतो नाम गर्दभः पतिवसति स्म । स सदैन रजकगृहे भारोद्वहनं कृत्वा रात्रौ स्वेच्छया पर्यटति । सतः प्रत्यूषे बधनभयात्स्वयमेव रजकगृहमायाति । रजकोऽपि ततस्तं बन्धनेन नियुनक्ति । अथ तत्य रात्रौ पर्यटतः क्षेत्र णि कदाचि. च्छगालेन सह मैत्री संजाता । स च पीपरत्वादुतिमा कृत्वा कर्कटिकाक्षत्रे शृगालसहिनः प्रविशनि । एवं तो यह या चिर्भ-; टिकाभक्षणं कृत्वा प्रत्यई प्रत्यूषे स्वस्थानं बजतः । अथ कदा- चित्तेन मदोद्धतेन रासभेन क्षेत्रमध्यस्थितेन शृगालोऽभिहित:- 'भो भगिनीसुत, पश्य पश्य । अतीव निर्मजा- रजनी । नदह गीतं करिष्यामि । तत्कथय कनमेन रागण करोमि । स पाह- 'माम, किमनेन वृथानर्थप्रचालनन यतौरकर्मवृत्तावाना, निभृ. तैश्च चौरमारैरम स्थातव्यम् । उक्त - -

·११८
पातमा
कामीघुकस्य ने पै निहालुम चौरिकाम् ।
जिहानौल्यं हनाक्रान्तो जीवितं योऽत्र वाञ्छति ॥५०॥
RAMAIL
अपरं त्वदीयं गीतं न मधुरखग्म् । शशब्दानुकार दूरादपि श्र-
यते । तदत्र क्षेत्रे रक्षापुरुषाः मुप्ताः सन्ति । त उस्याय वधं बन्ध
वा करिष्यन्ति । तद्भनय तावदमृतमयी चिर्भटीः मा त्वमत्र गीत.
व्यापारपरो भा ।' तच्छरुत्वा रासभ श्राह-'भोः, बनाश्रयत्वा.
क्वं गीतरसं न वेरिस । सेनेतीपि । उक्त
शरज्योत्स्नाहते दूरं तमसि प्रियसंनिधौ ।
धन्यानां विंशति श्रोत्रे गीतझडारजा सुधाः ॥५१॥
शृगाल पाह-'माम, अस्त्येनत् । परं न वेरिस व गीतम् । केवल
सदसि । वरिक वेन खार्यशकेन । रासभ भार~-'विधि-
ख, किमहं न जानामि गीतम् । तपया सत्य भेदाः शृणु।
मत स्वराखयो ग्रामा मुर्छनावैकविशतिः ।
नालास्खेकोनपशाशत्तियो मात्रा लयायः ॥५२॥
स्थानत्रयं यतीनां च षडात्यानि रसा नव ।
रागाः षट्त्रिंशतिर्भावाश्चत्वारिंशत्तनः स्मृताः ॥५३॥
पाशीत्यधिक होतीतानां शतं स्मृतम् ।
खयमेव पुरा धोक्तं भरतेन श्रुतेः परम् ॥ ५४॥

·अपरीचितकारकम् ।
११६
मान्यगीतास्त्रियं लोके देवानामपि दृश्यते ।
शुष्कस्नायुखराहादान्ध्य जग्राह रावणः॥ ५५॥
तत्कवं भगिनीसुत, मामनभिई वदभिकारयसि' शृगाल आह-
माम, यद्येवं तदहं ताबड़तेरिस्थितः क्षेत्रपालपवलाकयामि ।
त्वं पुनः स्वच्छया गीतं कुरु ॥ नथानुष्ठिते गसमग्टनमार्य
क्षेत्रपः क्रोधान्तान्धर्षयन्त्रधावितः । यावद्रासम दृष्टस्तावल्लगु-
उपहारैस्तथा हतः, यथा प्रताडितो भूपृष्ठ पतितः ततश्च सच्छि-
दमुलूखलं गले बद्धवा क्षे.पालः प्रमुप्तः । रासभोऽपि स्वजाति.
खभारादतवेदनः क्षणेनाभ्युस्थितः । उक्तं च--
सारमेयस्य चाश्वस्य रासभस्य विशेषतः ।
मुहूर्तात्परतो न स्यात्यहारजनिता व्यथा ॥ ५६ ।।
ततस्तमेवोलखलमादाय इति पूर्णयित्वा पलायितुमारम्भः ।
अत्रान्तरे भृगालोऽपि दरादेव तं दृष्ट्वा समितमाह-
साधु मातुल गीतेन मया प्रोक्तोऽपि न स्थितः।
अपूर्वोऽयं मणिबद्धः समाप्त गीतलक्षणम् ।। ५७ ।।
तद्भवानपि मया वार्यमाणोऽपि न स्थितः !' तच्छवा चकूधर
पाह-'भो पित्र, सत्यमेतत् । अथवा सध्विदमुच्यत-
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा मित्रोक्तं न करोति यः।
स एव निधनं याति यथा मन्थरकौलिकः॥ ५ ॥

·१२. सुवर्णसिद्धिराह-,कथमेतत् ।' सोऽब्रवीत्- कथा ७ । - कस्मिंश्चिदधिष्ठाने मन्थरको नाम कोलिकः प्रतिवसति स्म । नस्य कदाचित्पर्माणि कुर्वनः सर्वपट्टकर्मकाष्ठानि भग्नानि। नतः स कु- ठारमादाय बने काष्ठार्थ गतः । स च समुद्रतटं यावद्भमन्ययातः, ततश्च तत्र शिशपापादपस्तेन दृष्टः। ततश्चिन्तितवान्-'महानयं वृक्षो दृश्यते । तदनेन कर्तितेन प्रभूतानि पट्टकर्मोपकरणानि भविष्यन्ति ।। इत्यवधार्य तस्योपरि कुठारमुत्क्षिप्तवान् । अथ तत्र वृक्षे कश्चिधन्तरः समाश्रित पासीत् । अथ तेनाभिहितम्-'भोः मदाश्रयोऽयंपादपः सर्वथा रक्षणीयः, यतोऽहमत्र महासौख्येन तिष्ठामि समुद्रकल्लोल- स्पर्शनाच्छीतवायुनाप्यायितः। कौलिक आह-भोः किमह करोमि । दारुसामग्री विना मे कुटुम्ब बुभुक्षया पीड्यते । तस्माद न्यत्रशीघ्र गम्यताम् । अहमेनं कर्तयिष्यामि ।' व्यन्तर आह-भोः, तुष्टस्तवाहम् । तत्यार्थ्यतामभीष्टं किंचित् । रतैनं पादपम्' इति । कौलिक आह–'ययेवं तदहं स्वगृहें गत्वा स्वमित्रं स्वभायाँ च पृष्ट्वागमिष्यामि । ततस्त्वया देयम् ।। अथ 'तथा' इति प्रतिज्ञाते व्यन्तरेण स कौलिकः प्रहृष्टः स्वगृहं प्रति निवृत्तः । यावदले ग- च्छति तावद्रामप्रवेशे निजमुहृदं नापितमपश्यत् । ततस्तस्य व्यन्तर- बाक्यं निवेदयामास-'यदहो मित्र,मम कश्चियन्तरः सिद्धः।त- स्कथय किं प्रार्थये । अहं त्वां प्रष्टुमागतः। नापित भाह -'भद्र, ·अपरीक्षितकारकम् । १२१ ययेवं तद्राज्यं प्रार्थय । येन वं राना भवसि, अहं त्वन्मन्त्री च द्वावपीह सुखमनुभूप परलोकमुखमनुभवावः । उक्तं च- राजा दानपरो नित्यमिह कीर्तिमवाप्य च । तत्मभावा पुनः स्वर्गे स्पर्धते त्रिदशैः सहा ॥ ५६ ।। कौलिक आह-'अस्त्येतत्परम् , तथापि गृहिणीं पृच्छामि ।' स पाह-भद्र, शास्त्रविरुद्धमेतबत्त्रिया सह मन्त्रः, यतस्ताः,स्वल्पम- तयो भवन्ति । फौलिक आह -'तथापि प्रष्टव्या सा मया। यतः पतिव्रता सा। अपरं तामपृष्ट्वाहं न किंचित्करोमि । पूर्व तमभिधाय सत्वरं गत्वा तामुवाच --'प्रिये, अद्यास्माकं कश्चियन्तरः सिद्धः। स वाञ्छितं प्रयच्छति । तदहं त्वां प्रष्टुपागतः। तत्कथय किं प्रार्थये । एष ताव- न्मम मिन्नं नापितो वदत्येवं यद्राज्यं पार्थयस्व ।। साह-'आर्यपुत्र, का मति पितानाम् । तन्न कार्य तद्वचः । उक्तं च- चारणैन्दिमिर्नीचर्नाणितैालकैरपि । न मन्त्रं मतिमान्कुर्यात्समध भिक्षुभिरेव च ६० ॥ अपरं महती क्लेशपरम्परैषा राज्यस्थितिः । संधिविग्रहयानासन संश्रयद्वैधीभावादिभिः कदाचित्पुरुषस्य मुखं न प्रयच्छतीति । यतः- .. यदेव राज्ये क्रियतेऽभिषेक- ·१२२ पञ्चतन्त्रके। स्तदैव याति व्यसनेषु बुद्धिः । पटा नृपाणामभिषेककाले सहाम्भसैवापदमदिरन्ति ॥ ११ ॥ तथा - रामस्य व्रजनं बने निवसनं पाण्डोः मुतानां वनं वृष्णीनां निधनं नलस्य नृपते राज्यात्परिभ्रंशनम् । सौदास सदवस्थमर्जुनवधं संचिन्त्य लङ्कश्वर दृष्टया राज्यकृते विडम्बन गतं तस्माम तद्वाञ्छयेत् ॥ ६२ ॥ यदर्थ भ्रातरः पुत्रा अपि वाञ्छन्ति ये निजाः। वर्ष राज्यकृता राज्ञां तद्राज्यं दतस्त्यजेत् ॥ ६३ ॥ कौलिक माह-'सत्यमुक्तं भवत्या । तत्कथय किं प्रार्थये। साइ- 'स्वं तावदेकं पटं नित्यमेव निष्पादयसि । तेन सर्वा व्ययशुद्धिः संप चते। इदानीं त्वमात्मनोऽन्यद्वाहुयुगलं द्वितीयं शिरश्च याचस्व । येन पटद्वयं संपादयसि पुरतः पृष्ठतश्च । एकस्य मूल्येन गृहे यथापूर्व व्ययं संपादयिष्यसि । द्वितीयस्य मून्येन विशेषकृत्यानि करिष्यसि । एवं सौख्येन स्वजातिमध्ये श्लाघ्यमानत्य कालो यास्यति लोकद्वय- स्योपार्जना भविष्यति ।। सोऽपि तदाकये प्रहृष्टः प्राह- साधु पतिव्रते, साधु । युक्तमुक्तं भवत्या । तदेवं करिष्यामि । एष मे नि- अयः। ततोऽसौ गत्वा व्यन्तरं प्रार्थयांचवे-'भोः, यदि ममेप्सितं प्रयच्छसि, सहेहि मे द्वितीयं बाहुयुगलं शिरश्च । एवमभिहिते तत्त- ·अपरीचितकारकम् । १२३ णादेव दिशिरावतुर्बाहुश्च संजातः। ततो इष्टमना यावद्रेहमा- गति, तावनोकै राक्षसोऽयमिति मन्यमानैर्लगुडपाषाणपहारै- स्ताडितो मृतश्च । अतोऽहं ब्रवीमि-'यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा इति ॥ चक्रधर माह-भोः सत्यमेतत् । सर्वोऽपि जनोऽश्रद्धयामा- शापिशाचिका प्राप्य हास्यपदवीं याति । अथवा साध्विमुच्यते केनापि- अनागतवती चिन्तामसंभाव्यां करोति यः। स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥१४॥ सुवर्णसिद्धिाह-'कथमेतत् । सोमबीत- - कथा। . कमिश्चिमगरे कश्चित्स्वभावकृपणो नाम ब्रामणः प्रतिवसति म तेन भिक्षार्जितैः सक्तुभिर्भुक्तशेषैः कलशः संपूरितः । तं व घटं नागदन्तेऽवलम्ब्य तस्याधस्तात्खटवां निधाय सततमेकदृष्टया तमवलोकयति । अथ कदाचिद्रात्रौ सुप्तश्चिन्तयामास-'यत्परि- पूर्णोऽयं घटस्तावत्सक्तुभिर्वर्तते तद्यदि दुर्भिक्षं भवति तदनेन रूप्य- काणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मयाजाद्वयं ग्रहीतव्यम् । ततः षा- एमासिकासववशात्ताभ्यां यूथं भविष्यति । ततो ऽजाभिः प्र- भूता गा ग्रहीष्यामि । गोभिर्महिषी:, विक्रयात्मभूता अश्या भवि- न्यन्ति । तेषां विक्रयात्मभूतं सुवर्ण भविष्यति । मुषणेनं अतःशाल ·१२४ गृहं संपद्यते । ततः कवितामणो मम गृहमागत्य प्राप्तवयस्कां रू- पाब्यां कन्यां दास्यति । तस्सकाशात्पुत्रो मे भविष्यति तस्याहं सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततस्तस्मिानुचलनयोग्ये संजा. सेऽहं पुस्तकं गृहीत्वाश्वशालायाः पृष्ठदेश उपविष्टस्तदवधारयि- प्यामि । अत्रान्तरे सोमशर्मा मां दृष्ट्वा जनन्युरसङ्गाज्जानुप्रचलनपरो श्वखुरासन्नवी मत्समीपमागमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणी कोपा- विष्टोऽभिधास्यामि-'गृहाण तायवालकम् । सापि ग्रहकर्मव्यग्रतया मद्वचनं न श्रोष्यति । ततो ऽहं समुत्थाय तां पादप्रहारेण साडयिष्यामि । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथैव पदनहारो दत्तो यथा स घटो भग्नः । सक्तुभिः पाण्डुरतां गतः । अतो ऽहं ब्रवी- मि-'अनागतवती चिन्ताम्' इति ॥ सुवर्णसिद्धिराह-'एव- मेत् । कस्ते दोषः । यतः सर्वोऽपि लोभेन विडम्बितो बाध्यते । उक्तं च- ..." . यो लौल्पाकुरुते कर्म नैचोदमवेतते। विडम्बनामवामोति स यथा चन्द्रभूपतिः, ॥६५॥ चक्रधर आह-'कथमेतत ।। स माह- कथा॥ कस्मिश्विनगरे चन्द्रो नाम भूपतिः प्रतिवसति स्म । तत्य पुत्रा वानरक्रीडारता वानरयूथं नित्यमेवानेकभोजनमत्यादिभिः पुष्टि नयन्ति स्म । अथ वानरयूथाधिपो यः, स औशनस पाईस्पत्य- ·अपरीक्षितकारकम् । १२५ चाणक्य-मतवित्तदनुष्ठाता च तान्सर्वानप्यध्यापयति स्म। प्रथ तस्मिन्गनगृहे, लघुकुमारवाहनयोग्यं मेषयूथमस्ति । तन्मध्यादेको जिहालौ यादहर्निशं निःशङ्कमहानसे प्रविश्यय त्पश्यति तत्सर्षे भक्षयति । ते च सूपकारा यत्किंचित्काष्ठं मृण्मम भाजनं कात्य- पात्रं ताम्रपात्रं वा पश्यन्ति तेनाशु ताडयन्ति । सोऽपि वानरयू- थपस्तदृष्ट्वा व्यचिन्तयत् – 'अहो' मेषसूपकारकलहो ऽयं वानरा- णां तयाय भविष्यति, यतोऽभावादलम्पटोऽयं मेषो महाको- पाश्च सूपकारा यथासमवस्तुना प्रहरन्ति । तद्यदि वस्तुनो ऽभावा कदाचिदुल्मुकेन ताइयिष्यन्ति तदोर्णाप्रचुरोऽयं मेषः स्वल्पेनापि वहिना प्रज्वलिष्यति । तदह्यमानः पुनरवकुटयां समीपवर्निन्यां मवेक्ष्यति । सापि तृणमाचुर्याज्ज्वलिष्यति । ततो ऽश्वा वह्निदाह- मवाप्स्यन्ति । शालिहोत्रेण पुनरेतदुक्तम्-यदानरवसयाश्वानां वहिदाहदोषः प्रशाम्यति । तभूनमेतेन भाव्यमत्र निश्चयः ।' एवं निश्चित्य सन्विानरानाय रहसि मोवाच-यत्- 'मेषेण सूपकाराणां कलहो यत्र जायते । स भविष्यत्यसंदिग्धं वानराणां क्षयावहः । ६६ ॥ तस्मात्त्यात्कलहो यत्र गृहे नित्यमकारणः । तद्गृहं जीवितं वाञ्छन्द्रतः परिवर्जयेत् ॥ ६७ ॥ 4 तथा च- कुलहान्तानि कुलहन्तिानि हाणि कुवाक्यान्तं च सौरदम् ।

·१२६ पातन्त्रके। कुराजान्तानि राष्ट्राणि कुर्मान्तं यशो नृणाम्॥ ६८॥ यम यावत्सर्वेषां संक्षयो भवति, तावदेतद्राजगृहं संत्यज्य वनं ग. च्छामः ।' अथ तत्तत्य वचनमश्रद्धेयं श्रुखा मदोद्धता वानराः प्रहस्य मोचुः-'भोः, भवतो वृद्धभावा बुद्धिवैकल्यं संजातं येनैतवीषि । उक्तंच- बदनं दशनहींनं लाला सवति नित्यशः। न मतिः स्फुरति कापि मले वृद्ध विशेषतः॥६६॥ नवयं स्वर्गसमानोपभोमानानाविधान्भक्ष्यविशेषाराजपुत्रः वह- स्तदत्तानमृतकल्पान्परित्यज्य तत्राटव्यां कषायकतिक्तताररूतफ- लानि भक्षयिष्यामः ।' तच्छ्रुखाश्रुकलुषांदृष्टिं कसा स प्रोवा- च-- रे रे मूर्खाः, यूयमेतस्य सुखस्य परिणामं न जानीय । किं न पाकरसास्वादनप्रायमेतत्सुखं परिणामे विषवद्भविष्यति । तदहं कुलक्षयं स्वयं नावलोकयिष्यामि । सांप्रतं वनं यास्यामि । उक्तं च-- मित्रं व्यसनसंपाप्तं स्वस्थानं परपीडितम् । पन्यास्ते ये न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ॥७० ॥ एषमभिधाय सर्वांस्तान्परित्यज्य स यूथाधिपोऽटव्यां गतः । भव तस्मिन्गतेऽन्यस्मिनहनि स मेषोमहानसे प्रविष्टो यावत्सूपकारेणनान्य स्किचित्समासादितम् तावडेज्वलित ताज्यमानो जाज्वल्यमानशरीरः

·अपरीचितकारकम् ।
१२७
शब्दायमानोऽश्चकुव्या प्रत्यासमवर्तिन्यां प्रविष्टः । तत्र दणपाचुर्य
युक्तायां तितौ तस्य प्रतुः सर्वत्रापि वह्निज्वालास्तथा समुत्थिता
यथा केचिदश्वाः स्फुटितलोचनाः पञ्चत्वं गताः, केचिद्वन्धनानि
पोटयिखार्षदग्धशरीरा इतश्चेतश्च षायमाणा धावमानाः सर्वमपि
जनसमूहमाकुलीचक्रुः । अत्रान्तरे राजा सविषादः शालिहोत्रज्ञा-
वैद्यानाहय मोवाच-'भोः, पोच्यतामेषामश्वानां कश्चिदाहोप-
शमनोपाय ।। तेऽपि शास्त्राणि विलोक्य मोचुः-~'देव, प्रोक्त-
मत्र विषये भगवता शानिहोत्रेण । यत्-
कपीनां मेदसा दोषो वह्निदाहसमुद्भवः ।
अश्वानां नाशमभ्येति तमः सूर्योदये यथा॥ ७१।।
तक्रियतामेतच्चकित्सतं द्राक् , यावदेते न दाहदोषेण विनश्यन्ति
सोऽपि तदाकर्ण्य समस्तवानरवधमादिष्टवान् । किंबहुना सर्वे-
ऽपि ते बानरा विविधायुधलगुडपाषाणादिभिर्व्यापादिता इति
अथ सोऽपि वानरयूथपस्तं पुत्रपौत्रभ्रातृसुतभागिनेया दिसं-
क्षयं ज्ञात्वा परं विषादमुपागतः । स त्यक्ताहारक्रियो वनादनं
पर्यटति । अचिन्तयच्च-'कथमहं तस्य नृपापसदस्यानृणताकृत्ये-
नापकृत्यं करिष्यामि ।' उक्तं च-
मर्षयेद्धर्षणां योऽत्र वंशना परनिर्मिताम् ।
भयावा यदि वा कामात्स ज्ञेयः पुरुषाधमः ॥ ७२ ॥

·१२८ परतन्त्रके। अथ तेन वृद्धवानरेण कुत्रचित्पिपासाकुलेन भ्रमता पमिनीख- एडमण्डितं सरः समासादितम् । यावत्सूक्ष्मेनिकयावलोकयति तावदनचरमनुष्याणां पदपङ्क्तिप्रवेशोऽस्ति, म निष्क्रमणम् । ततश्चिन्तितम्-'नूनमत्र जलान्ते दुष्टप्राहेण भाव्यम् । तत्पभि- नीनालमादाय दूरस्थोऽपि जलं पिवामि ।' तथानुष्ठिते तन्मध्या- द्राक्षसो निष्कम्य रनमालाविभूषितकण्ठस्तमुवाच-'भोः अत्र यः सलिले प्रवेशं करोति स मे भक्ष्य इति । तमास्ति धूर्ततर स्वत्समोऽन्यो यत्पानी यमनेन विधिना पिबसि । ततस्तुष्टोऽ- हम् । प्रार्थयख हृदयवाञ्छितम् ।' कपिराह-'भौः, कियती ते भक्षणशक्तिः। स पाह-'शतसहस्रायुतलखाण्यपि जलप्र- विष्टानि भत्तयामि।। वाह्यतः शृगालोऽपि मां दूषयति ।' वानर आह–'अस्ति मे केनचिद्भूपतिनासहात्यन्तं वैरम् । यद्यनां रत्नमाला मे प्रयच्छसि तत्सपरिवारपि तं भूपतिं वाक्पपश्चन लोभ- यित्वात्र सरसि प्रवेशयामि । सोऽपि श्रद्धेयं वचस्तस्य श्रुत्वा रत्र. माला दत्त्वा पाह-'भो मित्र, यत्समुचितं भवति तस्कर्तव्यम्। इति । वानरोऽपि रत्नमालाविभूषितकण्ठो वृतप्रासादेषु परिभ्रम- जनदृष्टः, पृष्टश्च --'भो यूथप, भवानियन्तं कालं कुत्र स्थितः । भवतेहग्रनमाला कुत्र लब्धा, या दीप्त्या सूर्यमपि तिरस्करोति ।। वानरः प्राह-'अस्ति कुत्रचिदरण्ये गुप्ततरं महत्सरो धनदनि- मितम् । तत्र सूर्येऽोदिते रविवारे यः कश्चिनिमज्जति, स धनद- ·१२६ भारीक्षितकारकम् । प्रसादादीप्रमालाविभूपिनाएडो निःसरति । मय भूभुना तदा- कार्य सबानरः समाहाः, परम-'भो राधिपकिंस यमे । रन- मालासनाथ सरोऽस्तिकापि कपिराह-वानिन् . एर मयज्ञाया मत्कण्ठस्थितया रनमालया प्रत्ययस्त। तदि रनमालया प्रयोजनं तन्मया सह कमपि प्रेषय येन दर्शयामि । तच्छ्रुत्वा नृपतिराह- 'ययेवं तदहं सारिजनः स्वयमेष्यामि येन प्रभूना रनमालाः संग- पन्ते ।। बानर माह-'एवं क्रियताम् । तथानुष्ठिते भूपतिना सह रनमालालाभेन सर्वे कलप्रभृत्याः प्रस्थिताः । वानरोऽपि राज्ञा दोलाविल्डेन स्वोरसङ्ग भारोपितः सुखेन प्रीतिपूर्वमानीयते । अथवा साध्विदमुच्यते- सृष्णे देवि नमस्तुभ्यं यया विसान्विता भपि । मकृत्येषु नियोज्यन्ते भ्राम्यन्ते दुर्गमेष्वपि ॥ ७३ ॥ तथाचा इच्छति शती सहस्त्रं सहस्री लक्षमीहते। लक्षाशिपस्नथा राज्यं राज्यस्थः स्वर्गमीहते ॥ ७४ ।। नीर्यन्ते भीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । नीर्यतचक्षुणे श्री कृष्णैका तरुणायते ॥ ७५ ॥ भय तत्सरः समासाथ वानरः प्रत्यूषसमये राजानमुवाच-'देव, भगा दिते सूर्य प्रविष्टानां सिद्धिर्भवति । तत्सर्वोऽपि जन एक- ·१३० पातन्त्रके । दैत्र प्रविशतु । खया पुनर्मया सह प्रवेष्टव्य येन पूर्वदृष्टस्थानमासाथ प्रभूनास्ते रत्रमाला दर्शयामि। अथ प्रविष्टास्त लोकाः सर्वे भक्षिता राक्षसेन। अथ तेषुचिरायमाणेषु राजा बानरमार-'भो यूथाधिप, फिमिति चिरायते मे जनः। तच्छ्रुखा वानरः सखरं वृत्तमारुख राजानमुवाच-'भो दुष्टनयपते, राक्षसेनान्त:सलिलस्थितेन भति- तस्ते परिजनः । साधितं मया कुलक्षयजं वैरम् । तद्गम्यताम् । वं स्वामीति मला नात्र मवेशितः । उक्तं च- कते मतिकृति र्यादिसिते प्रतिहिंसितम् । न तत्र दोष पश्यामि दुष्टे दुष्टं समाचरेत् ।। ७६ ।। तषया मम कुलक्षयः कृतः, मया पुनस्तव' इति । अथैतदाकर्ण्य राजा कोपाविष्टः पदातिरेकाफी यथायतमार्गेण निष्क्रान्तः। अथ तस्मिन्भूपतौ गते राक्षसस्तृप्तो जलानिष्क्रम्य सानन्दमिदमाह- हतः शत्रुः कृतं मित्रं रत्नमाला न हारिता। नालेनपिवता तोयं भवता साधु वानर ॥ ७७ ॥ अतोऽहं ब्रवीमि-'यो लौल्यात्कुरुते कर्म इति ॥ एवमुक्खा भूयो- ऽपि स चक्रधरमाह-'भो मित्र, प्रेषय मां येन स्वगृहं गच्छामि ।। चक्रधर माह-'भद्र, भापदर्थे धन मित्रसंग्रहः क्रियते। तन्मामेवं- विधं त्यक्सा कयास्यसि । उक्तंच- ·अपरीक्षितकारकम् । १३१ यम्त्यक्खा सापदं मित्रं याति निष्ठरतां सुहृद । कुननस्तेन पापेन नरके यात्यसंशयम्। ।। ७८ ।। सुवर्णसिदिराह-भोः, सत्यमेतद्यदि गम्यस्थाने शक्तिर्भवति । एतत्पुनर्मनुष्याणामगम्यस्थानम् । नास्ति कस्यापि खान्मोचयितुं शक्तिः। अपरं यथा यया चक्रभ्रमवेदनया तर मुखविकारं पश्या. मि, तथा तथाहमेतज्जानामि यहाग्गच्छामि मा कभिन्ममाप्पनों भवेदिति यतः। यारशी वदनच्छाया दृश्यते तव वानर । विकालेन गृहीतोऽसि यः परैति स जीवति ॥७६ ।। चक्रधर माह-'कथमेतत् ।, सोऽब्रवीद-- कथा १० ॥ कस्मिंश्चिमगरे भद्रसेनो नाम रामा प्रतिवसति स्म । तस्य सर्व- लतणसंपन्ना रत्नवती नाम कन्यास्ति । तां कश्चिद्राक्षसो निहीपति ।। परं कृतरक्षोपधानां हर्तुं न शक्रोति । एवमतिकामति काले कदा- चिस्स राक्षसो मध्यनिशायां गृहकोणे स्थितः । सापि राजकन्या खसखीमुवाच-'सखि, पश्यैष विकालसमये नित्यमेव मां क. दर्थयति । अस्ति तस्य दुगत्मनः प्रतिषेधोपायः कश्चित् ।' त- सुरुवा राक्षसोऽपि न्यचिन्तयत्-'नूनं यथाहं नयागोपि ·ine पश्चतम्बर कधिद्विषाहनामात्या हरणाय मिल मेवागमति । परं सोऽप्यना हर्तुं न शक्रोति । तत्तावदश्वरूपं कृत्वाश्चमध्यगतो निरीक्षयामि किं.रूपः स किं.प्रभावश्चति ।। एवं राक्षसोऽश्वरूपं करवायानां मध्ये तिष्ठति । तथानुष्ठिते निशीथसमये राजगृहे कश्चिदचौरः माविष्टः । स प सर्वान-पानवलोक्य तं राक्षसमन्चतम विज्ञायाधि- सड़ः । अप्रान्तरे राक्षसचिन्तयामास-नूनमेष पिकालनामा मां चौरं मस्या कोपामिहन्तुमागतः। तत्किं करोमि ।' एवं चिन्तय- सोऽपि तेन खलीनं मुखे निधाय कशापातेन ताहितः। प्रथासो भयत्रस्तमनाः प्रधावितुमारब्धः । चोरोऽपि दूरंगला खलीनाकर्ष- णेन त स्थिरं वर्तुमारब्धवान् । स तु केवलं वेगादेगतरं गच्छति अथ तं तथागणितखलीनाकर्षणं मत्वा चौरश्चिन्तयामास–'म- हो, नैवंविधा धाजिनो भवन्त्यगणितखलीनाः। तमनमनेनावरू- पेण राक्षसेन भवितव्यम् । तद्यदि कंचित्पांशुलं भूमिदेशमवलो- कयामि तदात्मानं तत्र पातयामि । नान्यथा मे जीवितव्यमस्ति।" एवं चिन्तयत इष्टदेवता स्मरतस्तत्य सोऽषो वटवृक्षारय तले नि- क्रान्तः । चौरोऽपि वटपौहमासाद्य तत्रैव विलमः। ततो दायपि तौ पृथग्भूनी । परमामन्दभाजी जीवितविषये लब्धप्रत्याशी संपनी अथ तत्र वटे कश्चिद्रातसमुहद्वानरः स्थित आसीत् । सेन राजसं प्रस्तमालोक्य व्याहृतम्---'भो मित्र, किमेवं पलाय्यतेऽलोकम- येन । सद्भक्ष्यो ऽयं मानुषः । भक्ष्यताम् ।' सोऽपि वानरयचो निशम्य बरूपपाधाय शडितमनाः स्खलितगतिर्निवत्तः । चौरी- - . wwwmamianRA ·मपरीक्षितकारकम् । ऽपि तं वानराहूतं ज्ञवा कोपानस्य लागलं लम्बमानं मुखे निधाय चर्वितवान् । वानरोऽपि तं गक्षमाभ्यधिकं मन्यमानो भयान किं- श्चिदुक्तवान् , केवलं व्याथार्तो निमीलितनयनस्तिष्ठति । राक्षसो- ऽपि तथाभूतमालोक्य श्लोकमेनमपठत्-- -- 'यारशी वदनच्छाया रश्यते तब पानर । विकालेन गृहीतोऽसि यः पति स जीवति ॥८॥ प्रनष्टश्च । तम्प्रेषय मां येन गृहं गच्छामि । वं पुनरनुभुगत स्थित एव लोभक्षफलम् । चक्रधरः माह-'भाः, भकारणमे- तत् । दैववशात्संपद्यतं नृणां शुभाशुभम् । उक्तं च- दुर्गत्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधा धनदाच वित्तम् । शाखं च यस्योशनसा प्रणीतं स रावणो दैववशादिपमः॥१॥ सुवर्ण सिद्धिगह-भोः, सत्यमेतत् । दैवानुकूलतया सर्व कन्या- णं संपद्यते । तथापि पुरुषेण सतां वचनं कार्यम् । न पुनरेव- मेव यो वर्तते स खमिव विनश्यति । तथा च । एकोदराः पृथग्ग्रीवा अन्योन्यफलभतिणः । असंहता विनश्यन्ति भारएडा इव पक्षिणः ॥ २॥ Raat pawarene पक्रपर माह-कथमेतत् ।। सोऽब्रवीत्- ·पक्षतन्त्रके। कथा ११ । कस्मिंश्चित्सरोवरे भारण्डनामा पक्ष्येकोदरः पृथग्रीवः प्रति- वसति स्म । तेन च समुद्रतीरे परिभ्रम किंचित्फलममृतम.रूपं तरङ्गाक्षिप्तं संप्राप्तम् । सोऽपि भक्षयमिदमा:- 'अहो, पहनि मयाऽमनमायाणि समुद्रक लोलाहृतानि फलानि भक्षितानि । पर- मपूर्वोऽत्यास्वादः। तत्कि पारिजातहरिचन्दननरुसंभषम् । किं वा किचिदमृतमयफलमव्यक्तेनापि विधिनापतितम् । एवं तस्य अवतो द्वितीयमुखेनाभिहितम्-भोः, यवं तन्ममापि स्तोक प्रयच्छ, येन जिहासौख्यमनुभवामि ।' ततो विहस्य प्रथमवक्ते णा- भिहितम् - 'आवयोस्तावदकमुदरम्, एका तृप्तिश्च भवति । ततः किं पृथग्भतितेन । परमनन शेषेण प्रिया तांष्यते।' एवमभिधाय तेन शेष भारएड्याः प्रदत्तम् । सापि तदास्वाध प्रहृष्टतमा षभू- व । द्वितीयं मुखं तहिनादेव प्रभृति सोढेगं सविषादं च तिष्ठति । अथान्य द्युदितीयमुखेन विषफलं प्राप्तम् । तदृष्ट्वापरमाह-भो निखिंश पुरुषाधम निरपेक्ष, मया विषफलमासादितम् । तत्तवा- पमानाद्भक्षयामि । अपरेणाभिहितम् – 'मूर्ख, मा मैवं कुरु । एवं कृते योरपि विनाशो भविष्यति । अथैवं वदता तेनापमानेन फलं भक्षितम् । किं बहुना । द्वावपि विनष्टो । अतोऽहं ब्रवी- मि ‘एकोदराः पृथग्ग्रीवाः' इति ॥ चक्रधर आह-सत्यमे- तत् । तद्गच्छ गृहम् । परमे काकिना न गन्तव्यम् । उकंच- ·१३५ अपरीक्षितकारकम् । एकः स्यादु न भुर्जन नैकः सुप्तेषु जायात् । एको न गच्छेदध्वानं नैकवार्थान्पचिन्तात् ॥ ८३ ।। अपि पा अपि कापुरुषो मार्गे द्वितीयः क्षेपकारकः। कर्कटेन द्वितीयेन जीवितं पग्रितिनम् ।। ८४ ॥ सुवर्णसिविराह-कथमेतत् । सोऽब्रवीत्- कथा १२। कस्मिचिदधिष्ठाने प्रमदत्तनामा ब्रामणः प्रतिवसति स्म । स च प्रयोजनक्शावामे प्रस्थितः स्वमात्राभिहित:-'यस्स, क. थमेकाकी वासि । तदन्विष्यतां कश्चिद द्वितीयः सहायः। स माह - अम्ब, मा भैगीः । निरुपद्रवोऽयं मार्गः । कार्यश.देका की गमिष्यामि ।।३.थ तस्य तं निश्चयं ज्ञाखा समीपस्थवाप्याः सकाशात्कर्कटमादाय मात्रा भिहितः-'वत्स, अवश्यं यदि ग- न्तव्यं सदेष कर्कटोऽपि सहायो भवतु । तदेनं गृहीला गच्छ ।' सोऽपि मातुर्वचनादुभाभ्यां पाणिभ्यां तं संगृह्य करिपूटिकामध्ये निधाय पात्रमध्ये संस्थाप्य शीघ्रं स्थितः। अथ गन्ग्रीष्मो. मणा संततः कंचिन्मार्गस्थं वृक्षमासाश तत्रैव प्रसृतः । अत्रान्तरे वृक्षकोटराभिर्गत्य सर्पस्तत्समीपमागतः । सोऽपि कर्पसुगन्धस- इजमियत्वात्तं परित्यज्य वखं विदार्याभ्यन्तरगतां कपूरपूटिकाम- तिलोल्यादभनयत् । सोऽपि कर्कटस्तव स्थितः सन्सर्पमाणा- ·पशतम्बके। नपाहत् । वाम गऽपि यात्मबुद्धः पश्यनि तावत्सम पे कृष्ण- सो निजावं कर्प पुटिपार मृतस्तिष्ठान । तं दृष्ट्वा व्य च- न्तयत्-'कर्कटेनार्य हतः' इति प्रसनो भूत्वाबवीत् -'भोः, सत्यमभिहितं मम मात्रा यत्पुरुषेण कोऽपि सहागः कार्यः, न को- किना गन्तव्यम् । यती मया श्रद्धापूरितचेतसा तद्वचनमनुष्ठि- तम् , तेनाई कर्कटेन सर्पव्यापादनाद्रक्षितः । अथवा साध्विद- मुच्यते- क्षीणः सवति शशी-रविवादौ वर्धयति पावसा नाथम् । भन्ये विपदि सहाया धनिना श्रियमनुभवन्त्यन्ये ॥५॥ मन्त्रे तीर्थे दिने देवे दैवझे भेषजे गुगै। यारशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति ताशी ॥८६॥ एवमुक्खासौ ग्रामणो यथाभिप्रेतं गतः। अतोऽहं ब्रवीमि-'मपि कापुरुषो मार्गे' इति ॥ एवं श्रुत्वा मुवर्णसिद्धिस्तमनुज्ञाप्य स्खएई प्रतिनिहत्तः॥ HA इति श्रीविष्णुशर्मविरचते पञ्चतंत्रके परीक्षित- • कारकं नाम पञ्चमं सन्नं समाप्तम्। समाप्तमिदं पञ्चतन्त्रकम् । शुभं भूयात् ।

·भोक
दिप्पणी
काकोलूकीयम् ।
पृ० १ कास्य उलू सत्य च परस्परं शाश्वतिको विरोधो
वर्यत यस्मिन् तन्त्रे तत्काकोलूकीयं नाम तन्त्रम् ।
हुताशनोऽग्निः ॥१॥ अनेक शाखाभिः सनाथःयुक्तः
न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः वटवृतः। पादपो वृक्षः। वा-
यसः काकः।
पृ० २ समासादयति पामोति । व्यापाय हवा । निर्वायसंका-
करहितम् । पक्ष कदनं पत्न व्याघातः। प्रति विधान
प्रतिकारः।
पृ० ३ अरातयः शत्रवः॥१०॥
१० ४ हाकुम्मः पाणः ॥ १४ ॥ श्राखु पकः ।
बलवतः समक्षे नति रेक्वैतसी वृत्तिः, कुटिला बृत्तिर्हि
भौजङ्गी । कूर्मः कच्छपः स यथा स्वाङ्गानि संकोच्य ति.
ठति तथा पर्षयेत् सहेत ॥२०॥

·( १३८) रमसं व्याकुलवं सहसा कार्यकारिख वा ॥१॥ पृ० ५ कल्पितवान् समर्थितवान् । पाबको निः। पृ० ६ स्वेदयोग्यं स्वेद्यम् । अम्भसा जलेन ।। २६ ॥ सर्पिषः घृतस्य ॥ २७॥ कएठीरवः सिंहः ॥२८॥ कीचको नाम विराटस्य भ्राता द्रौपदी चामे,भीमश्च तं तच्छमना जघानेति भारती कथा ॥ २६ ॥ राज्याभिषेक काले रोजा सकल पृथ्वी जलै रानी रभिषिच्यते, इति व्यवहारविदः । ७ यानं शत्रु प्रति सेनया सह प्रयाणम् ॥ ३४ ॥ सान्ना शत्रुशमनं संधिः । अभियोगेन रिपुधर्षणं वि- पृ० ८ ग्रहः। मृगपतिः सिंहः । उत्पतितुं शीलमत्ये ति उत्प तिष्णुः ॥४५॥ मेदिनी राष्ट्रभूमिम् ॥४२॥ अहंकृतिरहंकारः। अपसरणं भयापलायनम् । शुना कुकुरेण ॥४४॥ वस्थाने स्थितिरासनम् नीत्याम् । संधिविग्रहयानासन संश्रय देवीभाव इत्येते षड्गुणाः। पृ० है मयेन भीत्या संत्रस्त व्याकुलितं मानसं यस्य॥४६॥ १० ·(१३६) गम्यः प्राप्यः॥४७॥ सुभटाः निपुणाः योद्धारः। परितो मित्तिः प्राकारः,परितो जलसंपूर्णा गभीरा कुन्या दुर्गरक्षार्थ परिखाउच्यते ॥ ४६॥ मा पृथिवी । एकसंश्रयाः एकत्रस्थिताः । एकज एकाकी । प्रसा बलाद । वर्षयितुं तिरस्कर्तु, उत्पायिमिति यावत् ॥ ५२ ॥ द्विषन्तः शत्रवः॥ ५४॥ पृ० १० निर्वाते पातरहिते स्थाने ॥५॥ श्रेयसी साध्वी। अर्थात् सनतिमात्रेण सहायवन्तो जनाः प्रकलाभवन्ति नि:स्सहायास्तुपरहिता स्तण्डुला इव नश्यन्ति वेणुः वंशतः॥ ५८ ॥ संपर्कः संगः ॥ ५६ ॥ बलवत श्राश्रयणं संश्रयः। पृ० ११ लोभ दर्शयद्भिरविश्वस्तविश्वास्य शत्रोरुच्छेदप्रकारो दैवीभावः । श्लेष्मा कफः। गुडेन श्लेष्मा वर्षमानोऽपि वैद्यैरुपचारविशेषाददूरी क्रियते । इत्येवं सकलोऽपि पाड्गुण्यपकारो विस्तरेणोक्तः। पृ० १२ उच्चाटयिष्यसि विनाशयिष्यसि । न विदितः सम्यग ज्ञातः संश्रयः संस्थानभकारो यस्य सः।

·(१४.) तारयतीति तीर्थम् । परमत्र तीर्थशब्दः नीतिशास्त्रत्व पारिभाषिकः प्रयोगः,शत्रोः प्रजाया पाभयुक्त मपथ्य- कर्म तीर्थशन्देन गृह्यते इत्यवक्ष्यति ग्रन्थकत् ।। ६४॥ स्वपक्षे ऽष्टादशतीर्थानि भेदगतानि रिपुक्षयं कुर्वन्ति ततच पञ्चदशतीर्थानि स्वपले वैरयुक्तानि चेत्स्वपन- घ्नन्ति ॥६५॥ पृ० १३ तान्येतानि तीर्थानि मन्त्र्यादि मोत्कटभृत्यान्तानि । पश्चदश च देव्यादि विलासिन्यन्तानि इति । एते सपि अधिकारियो जना यथाधिकारं विद्यार्थिभ्योऽध्यापकैः स्पष्टीकरणीया। वैद्यो यथा, मुद्रारानसे अभयदत्तमाना; सांवत्सरिका चाय ज्योतिषी,यथाराससस्य मुद्रागनस जीवसिद्धिः चरा दूनाना नारूपधारिणः मणिधयः । भाहिएिडक: सर्पजीवी यथा मुद्राराक्षसे राजसत्य कुसुमपुरमरिणधिः । उन्मत्तः उन्मादयुक्तस्य जनस्य वेशधारी,यथा भासस्य प्रतिज्ञानाटिकायाम् । यथेदानीमपि नानाकाषाय धारिणः प्रधुमण्डलस्य "खुफिया पुलिस" इत्याख्या गुप्तचरा गृहादगृहं द्वारादद्वारंपर्यटन्ति । साध्यते वशी क्रितते । विष्करः हुद हुद, खुट बदई इति भाषायाम् । वैनतेयो गरुहः ·(१४१) पृ. १४ जह्याद त्यजेत् । अर्णवे समुद्रे ॥७० ॥ विहंगमानां पक्षिणाम् । कालिका उलूकपत्री । साधिते विविधतार्योदक इत्यतः मानीतायामग्रमहिष्यामिति यादभिषेकक्रिया संम्भारः क्रियते । सम्भाराः द्रव्याणि । पृ० १५ विलीयन्ते नश्यन्ति, व्यर्थ गच्छन्ति । कारण्डवहारीतो पतिविशेषौ । दिवान्ध उलूकः दिनेदर्शनाभावात् । करालवक्तः भीषणमुखः कथा १॥ पृ० १६ उम्र भीषणम् । पार्थिवो राजा।क्षेमं कल्याणम् । प्रभूत वर्षाणि यावत् बहुवत्सरपर्यन्तम् । पृ० १७ प्रहितःप्रेषितः । निपातिताः हता: कथा २॥ पृ० १८ नोऽस्माकम् । क्षुद्रस्तुच्छः । अलस मालत्ययुक्तः । कापुरुषः कुत्सितः मनुष्यः । पृ० १८ अहानि दिनानि । अस्तमनवेला सायंकालः। भाव- सथस्थानं निवास स्थानम् । पीवरा स्थूला मांसला ·तनुः शरीरंयस्य स । मिथ्यापरुषाणि मृषा दुर्वचना- पृ. १६ नि । उत्सर्गः त्यागः दानम् ।।६१॥ दशवत्सगनुप- भोगं कुर्वतो जनस्य अनधिका मधि कमेव भवति । पृ. २० तिरश्वा पशूम् विहंगानां पक्षिणाम् । धर्मोपदेशना धर्म कथा, धर्म चर्चा। दशान् तीक्ष्णपुच्छविषान्कीटान्मशकांच भपहन्ति तत् ॥ ४६॥ पुलाको निकृष्टधान्यम् । पूतिका क्म्रयः दीमकइति भाषायाम् । पृ० २१ अन्तरायो विनः ॥ १०॥ प्रतवैकल्यं व्रतवैपरीत्यम् व्रतमा इति यावत् । पृ. २२ परमार्थ परमं तलम् । ऋतम् सत्यम् ॥१०७॥ क- यो पान्तिके कर्ण समीपे । उत्सङ्गः क्रोम् । उत्सा वर्तिनी समीपवर्तिनी पृ० २३ बीभत्सं जुगुप्साकरम् । अनायतिक्षम आयती उत्त- रकाले क्षमास मर्यो न भवति सः। शक्ति हीन इति यावत् । परिवादः निन्दा। पृ. २४ सौम्यानिलः मुखपदो घायुः। भग्रिहोत्रपरिग्रहो वि. हितो यागादिविधितापूर्णयो मेघः । गगनम्

·No text on this page.