·K.S.R.I.
DUF WATE LABEL
THIS BO! Hitill BH RETURATTI ON OR
BE FOR THE LAST LATE MARIBH LOW.
-5 JUL 1984
ht
17. 394
30.12 95

·737
R6400
THE KU!!!} AVISAS. ii
7
R
Regarding

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
EDITED BY
GANGANATHA JHA
AND
MI
GOPINATHA KAVIRA
No. 6.
THE KUPFUSW IM! SASTRI
RESEARCH INSTITUTE.
THE
BHĀVANĀ VIVEKA
M
M
BENARES
Printed by Rameshwar Pathak, at the Tara Printing Works,
1922

·No text on this page.

·M $ मण्डनमिश्रविरचितः M NI Haal facto: (ALIF:) THE BHĀVANĀ VIVEKA OF MANDANA MISRA ♡ M VUI TUE COMENTARY 你 BHATTA UMBEKA AY EDITED IVITII INTRODUCTIOV M M BY WY NI MALLIMAHOPUULITA CaGiNITHA JILI M. A, D Litt, Prenaprel, Gorpul ment Sunshine College, Ben l'es. VY AY Y Printed by Rameluar l'athak, at the Tara Printing Work, Benares. & Published under the authority of the Government of the l'nited Y N Provinces by the Superintendent of the Government Press, WY Allahabad. GY 522525>>255%995

·No text on this page.

·PREFATORY NOTE. It is for the first time that the text of Mandana Misia's Bhavani Viveka as well as that of its Conmentary by Bhatia l'mbeka are being laid before the public. In the bustory of both Mimán i and Vedānta the place of Mandana Oi Smesvirt-the name which he assume l on his conversion-- stands almost que In Vedanta his work-, vil.., the independent tracts such as Naiskırmyilsiddhi and Brahmasiddhi, and the l'artikas on Sankara's commentaries on some Upanisada and on his Daksinamurti Stotra have been known for long. Of these Brahmasiddhi awaits publication. in Mimansä lus l'idhiviveka with Vácha-pati's Commentary Ayayakanika has been published. Vibhramaviveka still remains to see the light. Bhāvanāviveka is the work now given out. Mandana is believed to have been as a Mimánsaka a pupil of Kumārila Bhatti and as a Vedāntist in later life a disciple of Sankaracharya. Vachaspati commented his l'idhiviveka as well as Brahmasiddhi in Nyayakiniká and Brahimatattvasamil å respectively. It is therefore likely that Mananc lived in the early part of the 9th Century The text is accompanied by a running commentary attri. buted to one Bhaſta limbeka. There is reason to believe, as it will be clear in the Introduction that will follow in part 2, that it is alniost the earliest commentary existing on the work. The present edition is based on two Manuscripts. : (1) Manuscript marked as a containing both the text and the commentary and belonging originally to the private 011 ·( 2 ) collection of Babu Govinda Das of Benares and now in possession of the present editor It contains 109 leaves (fols 1 32, 1-9, 11.78), with '9' lines per page, and 33 letters per line Script, Nágari. (2) Manuscript marked as a containing only the text belonging to the Library of the Indu. Cflice, 1 ordon and lent through the kind offices of Dr. F. W. Thomas, The lcarned Librarian of the said Library. It consists of 20 leaves, (fols. 1-2 4 17 19-22), with 8 lines per page and 41 letters per line. Script, Nagari. The Manuscripts are both defective, but an attempt has been made in the direction of ensuring accuracy in the text as far as possible, though the editor is painfully aware of the many imperfections that are sul to be found But considering the extreme rarity of the works and their unique value it is to be hoped that the public, will accord 10 them, even in the form in which they are presented, the Welcome which they undoubtedly deserve GANGA NAISIA JHA.

·मण्डनमिश्रकृतः भावनाविवेकः सटीका संसर्गमोहितधियो विविक्तं धातुगोचरात् । भावात्मानं न पश्यन्ति ये तेभ्यः स विविच्यते॥१॥ यस्य स्फुरन्ति युगपत सकलाः पदार्था यश्चैक एव जगदारभते समग्रम् । तस्मै जगत्त्रयनताय महेश्वराय कृत्वा नमः क्रियत एष मया प्रबन्धः ॥ १ ॥ प्रारिप्सितस्य प्रकरणस्य विषयसम्बन्धप्रयोजनान्यस्य च विचारस्य हेतुं तद्बीजं च दर्शयति-संसर्गेति । विविध्यमाना भावना विषयः। तद्विवकश्च प्रयोजनम् । अन्धविवेकयो- श्च साध्यसाधनभावलक्षणाः संबन्धः । मोहितधिय इत्यन्तेन विषयस्या- स्पष्टत्वमुक्तम् । संसर्गग्रहणेन च तद्वीजमुपन्यस्तम् । पचतीत्यादिशब्दभ्यों धात्वर्थससृष्टव भावना प्रतीयते न तद्विविक्ता । अतो लाक्षारक्तमिव स्फटिक, धात्वर्थसाध्यं मन्यमानेभ्यो भान्तेभ्यः स्वाभाविकसाध्यत्ववर्जितं संयोगविभागात्मकपाकादिधात्वर्थेभ्यो भावासस्पर्शकृतं साध्यत्वमनुभव- यस्तद्विवेकः प्रतिपाद्यत इति श्लोकार्थः । कर्त्तव्यं च पाकादिधात्वर्थेभ्यो भावनाविवेकप्रतिपादनम् । तदभावे "यमेत स्वर्गकामः' इत्यस्य वाक्यस्य 'यागेन भावयेत स्वर्गम्' इत्येतस्मिन्नर्थे प्रामाययं न स्यात् । वक्ष्यति च "तदि. त्थं यागादिव्यतिरिक्तभावनाभावादू यागेन भावयेत्स्वर्गमित्यर्थः परिकल्पितः" इति । ननु किं करोति ? पचति इति स्पष्टभावनावचमकरोतिसामानाधि- मीमांसकैकदेशिनः प्रत्याह-संसर्गमोहितधिय इति । संसर्गमोहितांधयः = ऐकाधिकरण्य- मोहितधियः । मावास्मान = भावनास्वरूपम् ।

·( २ ) तथा पाहु- सामानाधिकरण्यासदर्थभेदाभिधाऽनुमा । न तादानुमानाबा वृक्षता शिंशपाश्रुतिः॥ इह खलु गगनशशविषाणयोरक्रियमाणत्वादम पतोर्भवतश्च घटादेस्तथात्वाद्भवत्यर्थस्य कर्तुः करोति- कर्मता । तथा चे भवितुः करोत्यर्थस्य का प्रयोजक इति भवतेः प्रयोजकव्यापारे णिजुत्पद्यमानः करोत्यर्थ- मवलम्बते । तेन स भावना, करोतिसमानाधिकर- णाश्च पचत्यादय इति तेषां तदर्थत्वानुमानम् । करण्येन धात्वर्थाद्विविक्ता करोतिवाच्या प्रयोजकक्रियात्मिका भतिकर्तृ कमिका भावना प्रतीयत एव । तथोक्तम् 'सिद्धकर्तक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सति । सामानाधिकरण्यंन करांत्यर्थोऽवगम्यते ॥ इति । 'नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता । न तस्य क्रियमाणत्वं खपुष्पाकाशयोरिव ।। तेन भूतिषु कर्तृत्व प्रतिपन्नस्य वस्तुनः । प्रयोजकक्रियामाहुर्भावना भावनाविदः ।।' इति । प्रथ भवतः कथं व्यामोहः इत्याशझ्याह-तथा ह्याहुरिति । किं करोति ? पचति इति सामानाधिकरण्यात्तदर्थविशेषाभिधाय्याख्यात मित्यनुमानं प्रवर्तते न करोत्यर्थाभिधायीति । 'वृक्षः शिशपा' इत्येवमा सामान्यविशेषवचनयोः सामानाधिकरण्यदर्शनात् । न हि वृक्षत्वसामान पचनः सन् शिंशपादिशब्दो वृक्षशब्देन सह समानाधिकरणः प्रयुज्य अपि तु तद्विशेषवचन इति श्लोकार्थः । तत्राशङ्कां तावद्विवृणोति-इहेति तथात्वात् क्रियमाणत्वादित्यर्थः । 'इह' इत्यादिना 'करोतिकर्मत इत्येवमन्तेनान्वयच्यतिरेकाभ्यां भूतिकर्तुर्भाव्यत्वं विवृतम् । तथा च भवि १ खपुस्तके ' च 'शब्दो नास्ति ।

·(३ ) तदसत् । एकाधिकरणता हि तदर्थभेदाभिधान. निमित्तं नैकार्यमवगमयति । तादृशोः सहप्रयोगानुप. पत्तेः। न खलु वृक्षता शिंशपादिशब्दगोचरः अपि स्वभिधेयपरिप्रापिततया गम्यमाना । तदिदमैकाधि- करण्यं स्फुटं विपर्ययसाधनम् । विशेषाभिधानोनयनमेवेत्थमिति चेत् । न, तस्याः प्रत्ययार्थत्वेनाभ्युपगमात् । प्रत्ययस्य चैकत्वे वाचकभेदाढते वाच्यनानात्वायोगात् । धातवस्तु नानात्मानः करोतिममानाधिकरणतया तदर्षभेदाभिधायिन इति सांप्रतम् । घंटादेः करोत्यर्थस्य यः कर्ता स प्रयोजक इति ग्रन्थयोजना। प्रयोजकन्यापा. रवचनणिष्प्रत्ययान्तत्वेन भावनाशब्दः करोत्यर्थमाचष्ट इत्यनेन करोत्यर्थस्य भावनात्वं विवृतम् । यदा च भतिक्रियाकर्तुर्भाव्यत्वं तदा घटक्रियाकर्तुः प्रयोजकत्वम् । भवनक्रियाकर्तुः प्रयोज्यकोटिनि नेपात् । एवं करोत्यर्थः प्रयोजकव्यापार इति स एव भावनेत्यर्थः । इदानीमुत्तरं विवृणाति--तदसदिति । ननु 'वृक्षः शिंशपा' इत्यादिवत् करोति पचतीति सामानाधिकरण्या- त्तद्विशेषाभिधानोन्नयनमेव भविष्यति । ततश्च विशंपरूपभावनाभिधायित्वं सिद्धमाझ्यातस्यति चोदयति-विशेषेति । तत्र परिहारमाहन तस्या इति । प्रत्ययः पक्ष्यादिषु कथमनेकमर्थमेको ब्रूयात् । प्रौत्सर्गिकैकार्थ्यापवाद- कव्युत्पत्तिभेदस्य गवादिशब्दवन्नात्र दर्शनमस्तीत्यैकार्यमेव न्याय्यम् । तवापि तहि किंनिबन्धनं सामानाधिकरण्यमित्यपेक्षिते स्वपक्षस्य व्यतिरेक दर्शयति-धातवस्त्विति । १ ख पुस्तके 'शब्द' शब्दो नास्ति ।

·.) प्रतच - पपिच- भावाभावे प्रयोगस्य विधापि खलुदर्शनात् । धात्वर्थवर्ति सामान्यं करोत्यर्थमुपागमत् ॥ किं करोति घण्टा ध्वनतीति न ध्वनिजन्यमन्यत् । सबपि वा न विवचितं धात्वर्थमात्रजिज्ञासनात् ।। तथा च नाभूतप्रादुर्भावनम् । अतो वस्तुतस्तदभावेपि प्रयुज्यमानस्य करोतेरिह कुतस्तदर्थः । तथा का क्रिया पाक इति धात्वर्थमात्रस्यात्र जिज्ञासनाद्भावनायास्त्वपरामर्शान्न भावनाविशेषनि- मित्तमैकाधिकरण्यम् । गम्यमानापेचमिति चेत् । न भावनाविशेषाभिधाननिमित्तमैकाधिकरययमित्याह- अपिचेति । भावनाया अभावऽप्याख्यातसमानाधिकरणस्य नामसमानाधिकरणास्य च करोतेः प्रयोगो दृष्ट इति धात्वर्थसामान्यमेव करोत्यर्थः । तद्विशेषाश्च पाकचननादयो नामाख्यातार्था न भावनाविशेषा इति गम्यते । भावनाभाव- श्वाख्याते भाव्याभावात, नाम्नि तु तत्प्रतिपादनयोग्यशब्दाभावादिति । तत्राख्यातसमानाधिकरणस्य करोतेस्तावद्भाव्याभावनिमित्तभावनाभावे प्रयोगमुदाइरति-किमिति । अकर्मकत्वाद्धातोरनपेक्षित कर्म न विद्यत इत्यर्थः । नन्वनपेक्षितमपि सुखदुःखादि ज्ञानं च कास्तीति कथं भाव्याभाव इत्याशझ्याह-सदपीति । विद्यमानमध्यनपेक्षितत्वादसंबध्यमानं न भाव्यमित्यर्थः । इदानीं नामसमानाधिकरणास्य करोतेर्भावनाप्रतिपादनयोग्यशम्दा. भावनिबन्धनभावनाभावे प्रयोगमाह-तथेति । नन्वत्रापि गम्यमानभावनाविशेषनिबन्धनमेव सामानाधिकरण्यमिति नास्ति व्यभिचार इति चोदयति-गम्यमानेति ।

·(. न, तिङन्तेष्वपि प्रसङ्गात् । प्राधान्यात्तिङन्तेष्वभिधेयत्वमिति चेत् । नहापि तविशेषप्रश्नाहात्वर्थस्थ तल्लचणार्थत्वा- स्पाधान्यमभिन्नम् । अतः सकलधात्वर्थानुयायिनः करोतेः तत्सामान्य- मर्थो नाभूतप्रादुर्भावनमिति शब्दप्रवृत्तिविदःप्रतिपेदिरे। तथा चोचुः "क्रियावचनो धातुः। कथं ज्ञायते क्रियावचनाः पचत्यादयः इति,यदेषां करोतिसामानाधि-) करण्यम् । भ्वस्तयः क्रियासामान्यवचनाः, क्रियावि- शेषवचनाः पचत्यादयः" । अथ मतं ने भाग्यरीहतो धात्वर्थः । सर्वेण तेन किंचिदसज्जन्यते । तत्र परिहारमाह-न तिङन्तोष्विति । गम्यमानभावनानिबन्धनमैकाधिकरण्यं ततस्तिन्तेयपि तथैव स्यादिति न तत्र सामानाधिकरण्याद्भावनाभिधानं सिध्येत् । अथ प्राधान्यप्रतिपत्त्यनुगृहीतं सामानाधिकरण्यमभिधेयत्वे हेतुः । तब तिबन्ते- बस्तीति युक्ता व्यवस्थति चादयति-प्राधान्यादिति । परिहारमाह-नेहेति। प्राधान्यप्रतिपत्त्यनुग्रहस्य तिङन्तवन्नाम्न्यपि विद्यमानत्वादभिधेयत्व- प्रसङ्ग इत्यर्थः। अतो भावाभावे दृष्टप्रयोगस्य करोतेः सकलधातुसमानाधिकरणस्य धात्वर्थसामान्यमेवार्थो न भावनेति दर्शयति-अत इति । अमुमेवार्थ वृद्धमतेन दर्शयति -तथा चोचुरिति । ननु चान्योत्पादनस्वभावत्वाद् धात्वर्थानां सर्वत्र भावनास्तीति कचि- दभिधेयभावनाविशेषनिबन्धनं सामानाधिकरण्यं कचिद् गम्यमानभावना. विशेषीनबन्धनमिति नास्ति कश्चिद्दोष इति चोदयति-अथ मतमिति । १ खपुस्तके 'यथा' इति पाठः। २ खपुस्तके 'न हि' इति पाठः ।। तद्यद्यत्र ·) तना सर्वत्र यदि धात्वर्थे भाव्यं सैवास्तु भावना । स्वर्गभूतिसमर्थोऽन्यो व्यापारः कानुपागतः ॥ भाध्यभवनसमर्थो हि व्यापारो भावना । धात्वर्थ एव चेत् कस्यचिदात्मलाभानुकूलात्मा म एव भावना स्तु न तदतिरिच्यमानशरीरा। एवं चन्न खलु स्वर्गादिफलोदयानुकूलं यागादि- धास्वर्थभेदप्रभाव्यं व्यापारान्तरमुपलभामहे यं भाष- नाशब्दोऽभिनिविशेत । यागादय एव तु स्वर्गादिफलोदयाय नोदितास्त. समर्थतया तथा व्यपदेशमईन्ति । अव्यापाररूपत्वाहात्वर्थस्य नैवमिति यदि मन्येत । वक्तव्यः स व्यापारी यदि समीहितकार्योपजन- नानुगुणाः साध्यस्वभावो धर्मभेदस्तदपेक्षया तथा व्यपदेश्यो न धात्वर्थस्तथाविधत्वमतिवर्तत इति । तत्र परिहारमाह-तन्नेति । सत्यमन्योत्पत्तिसमर्थो धात्वर्थो न तु तद्वयतिरिक्ता भावनाऽस्ति । तेषामेव तादात्म्येन तथा व्यपदेश्यत्वादित्ययः । एतदेव विवृणोति --भाव्येति । पूर्वोक्तमुपजीव्याह-एवं चेदिति । यागादीनामेव तु चोदितत्वेन फलोत्पत्तिसमर्थानां फलोदयनिष्ठव्यापार- पचनभावनाशब्दवाच्यत्वामति दर्शयते--यागादय इति । ननु संयोगविभागात्मकत्वेनाव्यापारभूतत्वाद्धात्वर्थस्य कथमिव ण्यन्त- प्रपोजकव्यापारवचनभावनाशब्दवाच्यत्वामति चोदयति --- अव्यापारेति । अत्र परिहारमाह-वक्तव्य इति ।

·- (७) अथ परिस्पन्दस्तदा तदात्मना धात्वर्थानामविहतं भावनात्वम् । अस्पन्दमानसाधनेषु प्रास्ते ' 'शेते' , 'यजते' 'जानाति' इति चात्मकर्तृकेषु तदभावप्रसङ्गः । व्यापारोऽपि भावना । अन्योत्पादकस्वभावत्वाद्धात्वर्थानां समीहितकार्योदयानुगुण्यं तावदस्ति गोदोहनादिवसिद्धत्वाभावात साध्यता चेत्येवंलक्षणाव्यापाराभ्युपगमे व्यापा- रत्वमप्युपपन्नम् । अथ परिस्पन्दो व्यापारः । तत्रापि गमनादिधात्वर्थानां स्पन्दात्मकत्वावयापारत्वमविरुद्धमित्याह- अर्थात । परिस्पन्दलक्षणव्यापाराभ्युपगमे चायमपरो दोष इत्याह-अस्पन्द- मानेति । सर्वगतत्वादात्मनः संयुज्यमानवियुज्यमानदेशाभावेन चलितुमसाम- ान्न चलनात्मकः स्पन्दः संभवतीत्यर्थः । 'प्रास्त' इत्येवमाद्याख्यातार्थानां नैसर्गिकाचलनात्मत्वेन सर्वगतात्मकर्तृकत्वेन च परिस्पन्दस्वाभावः । हेतु- समुच्चयार्थश्चकारा भिन्नक्रमश्च द्रष्टव्यः । यद्यपि 'श्रास्त' इत्यस्यान्यकर्तृत्व- मपि संभवति तयाप्यात्मकर्तृकत्वमस्तीत्युदाहियते । यदि वा 'श्रास्ते' इत्येव- मादीनां शरीरकर्तृकत्वमभ्युपगम्य कारकनिष्ठत्वेन परिस्पन्दाभाव उक्तः । प्रात्मकर्तृकेषु चेत्यस्य — जानाति ' इत्येतदुदाहर्त्तव्यम् । संकल्पयति इच्छति 'प्रयतते ' इत्यादिविषयसमुच्चयार्यश्वकारः । अथवा 'शेते' जानाति ' इति अस्पन्दमानसाधनेषु प्रात्मकर्तृकेषु च तदभाव- प्रसङ्ग प्रास्त इति प्रन्ययोजना । परिस्पन्दाभावप्रसङ्गाख्यदूषणं विद्यत इत्यर्थः । अपरेषां तु दर्शनम् --- प्रात्मकर्तृकः प्रयत्नो भावना भूतादिकर्तृका- द्यागादिधात्वर्थाद्वयतिरिक्तः । स चाख्यातप्रत्ययवाच्यः । तस्य स्पन्दमाना. स्पन्दमानसाधनेषु 'पचति गच्छति' 'श्रास्ते''शेत यजते' 'जानाति' इत्यादिषु च संभवात सर्वत्राख्यातमर्थवदिति नास्त्यव्याप्तिदोषः । तच्चतद् दूषणाया- पन्यस्यति । प्रात्मकर्तृकमवाह-व्यापार इति । - " - । यजते .

·() कन्तिरेऽस्य नाख्यातं धीसाम्यामोपचारतः। योऽपि मन्यते सकलपुरुषप्रत्यात्मवेदनीयश्चेतन- स्यात्मन औदासीन्यप्रत्युपलक्ष्यमाणात्मा प्रयत्नादि- शब्दप्रषेदनीयो व्यापारो भावना । कर्धन्तरेऽस्य नाख्यातं प्रयुज्येत कूलं पतति रथो गच्छति अग्निज्वलति । अपि च धातुगोचरनिवृत्तिपर्यन्तत्वाच्च कर्मता सर्वत्र तस्य । दूषणमाह--कर्षन्तरे इति । 'कूलं पतति' 'रथो गच्छति' 'अग्निर्मलति' इत्यादिकूलादिकर्तृषु प्रयत्नाभावादाख्यातप्रयोगानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु चाश्वादिगतं प्रयत्न रथादिषूपधर्म्य 'रथो गच्छति' इत्यादिप्रयोगो भविष्यति । यथा देवदत्ता- दिगतं श्रोतृवं क्रोशनं च प्रावसु मञ्चषु चोपचयं 'शृण्वन्ति ग्रावाणः' 'मञ्चाः क्रोशन्ति इतिवत्प्रयुज्यत इत्याशङ्याह-धीसाम्यादिति । यत्र चौपचारिकः प्रयोगस्तत्रौपचारिकबुद्धिदृष्टा । पथात्रैव ‘मञ्चा: कोशन्ति' इति, नत्वत्र तथा; 'रथा गच्छति' 'करी गच्छति' इत्यनयो. रविशेषादित्यर्थः। अत्र पूर्वपक्षं तावद्विवृणोति-योऽपीति । सकलपुरुषप्रत्यात्मवदनीयश्चेतनस्यात्मन इति मानस प्रत्यक्षमुपन्यस्तम् । प्रत्यक्षदार्थमोदासीन्यप्रत्युपलक्ष्यमाणात्मत्युपलक्षितप्रयत्नस्वरूपं दर्शयति प्रयत्नादिशब्दप्रवेदनीयो व्यापारो भावनेतिपर्यायप्रसिद्धिमाह । इदानीमुत्तरं विवृणोति- कर्वन्तरे इति । न च ' शृण्वन्ति प्रावाणः ' इतिवत्समारोपेण प्रयोग । प्रत्ययस्यावे- नक्षययात्। न हि रथो गच्छति' 'करी गच्छति' इति प्रत्ययो विशिभ्यत इति । इतश्च न पुरुषप्रयत्नो भावनेत्यभ्युपगन्तुमुचितमित्याह-अपिचति ।

·(६) न परःकरणाभिमतेऽप्यसाविति । पुरुषप्रयत्नो हि धात्वनिवृत्तिमात्रापर्गात् । सर्वत्र काम्ये नित्ये नैमित्तिके तत्कर्मताप्रसङ्गः व्या- पारविशेषानुपलम्भात् न हि काम्ये प्रयोगे करणामिम तस्य धात्वर्थस्य परस्तात्तत्साध्यस्वर्गादिफलविशेष- साधनप्रयत्नभेदः समस्ति । अपूर्व तु न प्रयत्नभेदः । न च कर्तृव्यापारः करणव्यापारस्वाभ्युपगमात् । स्वर्गारिफलकामका धास्वर्थकरणिका भावना भवद्भिरभ्युपगम्यते । पुरुषप्रपत्नश्च धात्वर्थनिर्वृत्तिपर्यन्तत्वात् तत्कर्मक एष दृश्यते । ततश्च काम्ये नित्ये नैमितिके च प्रयागे धात्वर्थकमिकेव भावना स्यान फलकर्मिका। न च धात्वर्थकर्मकात्प्रयत्नादपरः प्रयत्न उपलभ्यते, यः फसकर्मकः स्यात्, इत्याह -न पर इति । यत्रापि धास्वर्यस्य कामाधिकारे करणत्वं सर्वमीमांसकरिष्ट तत्रापि प्रयत्नान्तरानुपलब्धेर्न फलस्य कर्मत्वं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-पुरुषेति । ननु धात्वर्थकर्मकात्प्रयत्नादन्यदपूर्व नामास्ति तत् फलकर्मकमपूर्वप्र- यत्ननिष्पादितधात्वर्धकरणकं भविष्यति इत्याशक्याह- अपूर्वमिति । पुरुषप्रयत्नो भावनेत्युक्तम्, अपूर्व तु न प्रयत्नभेदः शक्तिरूपत्वा- भ्युपगमाता प्रती भावनारमन्यपूर्व कथमिव फलधात्वर्थयोः कर्मकरण- भावः स्यात् प्रथापि प्रयत्नात्मकमपूर्वम्, तथापि कर्तृव्यापारस्वभावत्वाभावा- दभावनात्वं कर्तृव्यापारस्य प्रयत्नस्य तत्त्वाभ्युपगमादित्याहन चेति । कथमित्यपेक्षिते सत्याह-करणेति । 'च' शब्दो मास्ति, २ व्यापाराभ्युपगमादिति पाठः ·( १० ) अन्यथा व्यापारसंकरात्कारकभेदाभाषप्रसङ्गादि- स्थलमतिप्रसङ्गेन । कर्मणो भावभेदं यः फलावधितया वदेत् । तस्यादृष्टफलेष्विष्टमनुष्ठानं न युक्तिमत् ।। धातुर्हि कर्मस्वरूपमात्रेणोपादसे आख्यातोपसं- दानातु भावनात्मनावगम्यते। तथाहि यावता कर्म- क्षणोत्पादनिचयेनेष्टमर्थ साधयति तावत्याख्यातं प्रयुज्यते । अतस्तेन तेन फलोत्पादनिचयेनावच्छिद्य- मान: म स कर्मक्षणोत्पादनिचयस्तेन तेनाख्यातना. भिधीयते। तदिदं फलावधिकं कर्म भावनात्मतया वमीयते । नाभाव्यमानं फलं भावनायालमिति । फलोत्पादिकावस्थाऽऽख्यातार्थः । यथोक्तम्-पस्य च शब्दस्पार्थेन फलं साध्यते तेनापूर्व कृत्वेति । न च य एव करणव्यापारः स एव कर्तृव्यापार इति सांप्रतम् । व्यापारभेदनि- बन्धनत्वात्कारकभेदस्य । तथाहि उबलनधारणाधिश्रयणादिव्यापारभेवनि- बन्धनः कारकभदो दृश्यते । व्यापारसंकगभ्युपगमे तु कारकभेद एव न स्पादित्याह अन्यथेति। अपरं मतम्-फलपर्यन्तं कर्म कर्तव्यतया चोद्यते "यजेत स्वर्गकामः" इत्येवमादिभिर्वाक्यैः । तत्र कर्मस्वरूप धात्वर्थः, फलपर्यन्तत्वं त्वाख्यातार्थः । साच भावनेति । तदेतदपि निराकरणाय दर्शयति-कर्मण इति । एवमुपन्यस्य निराकरोति-तस्येति । प्रदृष्टफलेषु यागादिषु फलपर्यन्तत्वरूपस्याप्रतीयमानत्वादव्युत्पन्नवि- षपस्वरूपो नियुक्तोऽपि नानुतिष्ठेदित्यर्थः । तत्र निराकार्यस्वरूपं विवृणोति-धातुहीति । 'भाब्यतया' इति'ख'पुस्तके पाठः । २ फलोत्पादिका च अवस्था इति'ख'पुस्तके पाठः।

·( ११ ) pintim तथा यतेत यो किश्चिद्भवतीति दर्शितम् । एवमवस्थाभेदेन भावनाकर्मणों दः । उक्तंच-पूर्वापरीतं भावमाख्यातमाचष्टे व्रजति पचतीत्युपकमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम् । तत्र प्रतिक्षणमपवर्गवतः कर्मण: कावुपक्रमापवर्गी? फलापेक्षया तु कल्प्यते इति यो वदेत्, तस्य प्रत्यक्षफ- लेषु कर्मसु काममारम्भविरामी कल्प्यते पुरस्तात्प- रस्ताच तत्पर्यतकर्मक्षणप्रचयपरिज्ञानात् । अदृष्ट फलकत्वनिरूपितफलपर्यन्तपरिमागाभेदेषु कथं प्रव. तते ? न हि नियुक्तोप्यसिद्धविषयविशेषः प्रवर्ति- तुमर्हति प्रवृत्ती वा पुर:फलादर्शनादकृतशास्त्रार्थमात्मान- मवयुध्यमानो न विरन्तुमर्हति । भाष्यकारेगापि च फलपर्यन्तस्य फर्मगो भावनात्मता दर्शिते. त्याह-तथेति । तस्मादवस्थाभेदन भावकमंगो द इति दर्शनमुपसंहरति---एवम- वस्थाभेदेन भावनाकर्मणोर्भेद इति किं दर्शितम्' इति अपक्षित चोक्तम् । अन्पेरप्येवमुक्तमित्याह-उक्तं चेति । कथं पुनरेतावता फलपर्यन्तत्व मुक्तमित्यपेक्षित सत्याह- तत्रेति । प्रतिक्षणमनेकसमाप्तिप्तंभवे सत्येका समाप्तिरुपकमश्च फलापेक्षयैव घटत इत्यर्थः । एवं निराकार्यस्वयं विवृस्पेदानी निराकरणं विवृणोति-तस्येति । दृष्टफलेषु पाकादिषु कर्मसु श्रोदनादिफलपर्यन्तत्वस्य कन्तरे रष्ट- त्वात् स्वयं चानुतिष्ठतस्तदभिधेयत्वावगमसंभवात्प्रवृत्तिः, अहष्टफलेषु तु यागा- १ पुस्तके यया यत्किञ्चित्' इति पाठः । २ ख पुस्तके प्रवर्तितुं प्रभवति' इति पाहः । ३खपुस्तके 'पुरः फलदर्शनात् कृतशास्त्राधमात्मानमनवबुध्यमानो' इति पाठः ।

·( १२ ) शास्त्रास्फलोत्पत्ति प्रतिपद्य विस्थितीति चेत् । न, कृतशास्त्रार्थस्य फलोत्पत्तेः, फलोत्पश्या च कृतशास्त्रार्थवादितरेतराश्रयप्रसङ्गादित्यलमंतिप्रसने न। प्रकृतमनुसरामः । धातुप्रत्यययोर्वाच्ये प्रतीयेते न हि क्रिये । संबन्धो नावकल्प्येत यो माध्याभिधायिनोः ॥ दिषु फलपर्यन्तकर्मक्षणप्रचयपरिमाणस्य कर्जन्तरेऽनवगमान प्रवर्तेत । न हि विधिशतेनाप्यप्रसिद्धेष्वर्थेषु प्रवर्तयितुं शक्यते । यदि विधिविभक्त्या कथंचित्प्रवृत्तः । ततो यावत्फल नोपलभते तावदकते शास्त्रार्थे कषं निवर्तत इत्याह-प्रवृत्तौ वेति । ननु यद्यपि प्रत्यक्षादिना फलं नोपलभते तथापि साङ्गप्रधानानुष्ठाने सति शास्त्रादेव फलमुत्पन्नमित्यवगम्य विरस्यतीति चोदयति-शास्त्रादिति। तत्र परिहारमाह-न कृतेति । शास्त्रादप्येतदेवति गम्पते-शास्त्रार्थे संपादिते फलं लभ्यते इति । फलपर्यन्तं च कर्म शास्त्रार्थ इति तब दर्शनम् । न च प्रत्यवादिना फलेड नवगते शास्त्रार्थोऽस्माभिरनुष्ठित इत्यवगमः संभवति । तेन फलोत्सादे शास्त्रार्थानुष्ठानं शास्त्रार्थानुष्ठानाच्च फलोत्पत्तिरिति दुरुत्तरमितरेतराश्रयमा- पद्यते । ननु साले प्रधानऽनुष्ठित सत्यनिवर्तमानः किमन्याकुर्यात् । अतो युक्त एष विरामः । उग्यते --न साङ्गं प्रधानमनुष्ठेपमपि तु फलपर्यन्तं, तेन यावत्फलं नोपलभेत तापदनुष्ठानामिति बलादापयेताऽऽयास इत्यदोषः । प्रकृतमनुसराम इत्यवस्थाभेदपक्षाद्भिन्नमत्यन्तव्यतिरेकपचं दूषयितु गृहीम इत्यर्थः । इतच नधास्वर्थव्यतिरिक्ता क्रियात्मिका प्रत्ययवाच्या भावने- स्याह-धात्विति । यदि प्रत्पपः क्रियान्तरमाचचीत ततो धातुप्रत्यययोर्याप्य क्रियावयं प्रतीयेत । न तु क्रियमाणद्वयनिष्ठं क्रियायमुपलभामहे । अतो न प्रत्ययः क्रियावचन इति । द्वयोश्च धातुप्रत्यययोः क्रियावचनयोः साध्याभिधायित्वेन परस्परनिरपेक्षत्वात्समभिव्याहारोऽपि न स्यादित्याह-सम्बन्ध इति । १खपुस्तके 'प्रसझेन' इत्येव पाठः । .

·( १५ ) येषां तूत्पत्तापित्याख्यातवर्ती धात्वर्थः साध्य क्रियात्मीयते। यदि च प्रत्ययः क्रियान्तरमाचक्षीत मियाब प्रतीयत । प्रोदनं पचति करोति घटमिति पथा। तस्मान धास्वर्थव्यतिरेकिण्याख्यातेषु क्रियास्ति । साध्यस्य च साध्यान्तरेव संबन्धादर्शनात्तदभि- धापिनो प्रकृतिप्रत्यययोः समभिव्याहारानुपपत्तिः। करणत्वाद् धात्वर्थभ्यानुपालम्भ इति चेत् ? न, येषां तत्पत्ताविति विरोधात् । न हि तद्भावनाभिप्रायम् । नामपदार्थस्य धात्वर्थसंबन्धे दृष्टार्थतापंचितसं बन्धप्रतिपादनार्थत्वात् । ननु च धातोः करखार्थत्वात्प्रत्यय एव क्रियावचन इति कुतः क्रिया- इयप्रतीतिप्रसनः कथं वा समभिष्पाहार इत्याशङ्कयाह-येषामिति । न च प्रतीयते । येषां तत्पत्ताविति भावार्थाधिकरणसूत्रे धात्वर्थस्य साध्यात्मनः क्रिया- स्वमुक्तमिति कुतः करणत्वसंभवः । ततश्च क्रियान्तरप्रतीतिः स्यात् । उत्तरार्द्ध विवृयोति-साध्यस्य चेति । ननु च करणत्वाद्धात्वर्थस्य क्रियाकारकवचनयोरुपपन एव समभिन्याहारः। न च सूत्रविरोधः । तस्य भावनासाध्यत्वप्रतिपादनपरत्वादित्यभिप्रायेव चोदयति-करणत्वादिति । तत्र धात्वर्णस्प साध्यत्वप्रतिपादनपरसूत्रं मन्यमानः परिहारमाह- न येषामिति । ननु भावनाभिप्रायमेव तद्वचनं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न हीति । कास्मादित्याह-नामेति । रखपुस्तके 'वेषामुत्पत्ता' इति पाठः । २ 'असम्बन्धात्' इति खपुस्तके पास।

·( १४ ) अपिच- न भावेनापि धास्वर्थे काष्ठरिति समागमः । प्रक्रियात्वादन्परोधाच्छाब्दत्वात्करणस्य च ॥ न तावहात्वर्थमंबन्धिता काष्ठानाम् । कारकाणां क्रियापेक्षिणामतरात्मना कारकान्तरेण संगमायोगात्। नापि भावनामपन्धिता तस्याः कारकानतरावरुद्ध- स्वात् । नाप्यंशान्तरतया संबन्धः । शान्दत्वात्करण- स्वस्य । तदेवं यत्र करण मावः क्रियायां तस्या अवरु द्धत्वाद्धात्वर्थे चाक्रियात्मन्यकरणत्वाकाष्ठैः पचतीति सम्पन्धाभावः। अर्धाक्षिप्तमापनाबारः संबन्ध इति चेत् ? नामपदार्थस्य ब्रीद्यादेर्धात्वर्थसम्बन्धे या दृष्टार्थता तदपेक्षितसाध्यसा- धनसम्बन्धप्रतिपादनार्थत्वात्तस्य सूत्रस्य । एतदुक्तं भवति-धास्वर्थस्य यागा- नागाधषे सत्यष्टार्पता स्पात् । व्रीह्यादीनां तु यागार्थत्वे स्थापत्यम् । कथम् ! ब्राह्यादिद्रव्यसाध्यत्वाद्यागस्य । एतेन ब्रीह्यादयो पागस्वरूप निष्पादयन्तो दृष्टार्था भवेयुरिति धास्वर्थादेव फलापूर्वमभ्युपगतमिति धात्वर्थकरणस्वाभ्युपगम चायमपरो दोष इत्याह-~-अपिचति । धात्वर्थभावनयोः कारकत्वेन कारकान्तररोधेन च काष्ठादेः कारका- म्तरस्य संबन्धो न संभवतीति । न चेतिकर्तव्यतात्मना काष्ठानां भावनानु. प्रवेशः काष्ठः पचतीतिशम्दाकरणत्वबुद्धेर्द्रव्याणां कथंभावनाग्रहणात् । प्रतः काष्ठः पचतीति समभिव्याहारो न स्यादिति इलोकार्थः। एतमेव श्लोकार्थ विवृणोति-न तावदिति । ननु पद्यपि फसकर्मकोतभावनासंबन्धो न संभवति तथापि कर- यस्वाक्षिप्तधात्वर्षभावनाद्वारकः संबन्धो भविष्यतीति चोदपति - अर्था- सिप्लेति । १सपुस्तके 'नचांशान्तर' इति पाठः । २ 'करणता' इति खपुस्तके पाठः ।

·( १५ ) न, अव्यवधानेन सम्बन्धषोधात् । न हि मृदा घट, काठैः पचतीति समः सम्बन्धावगमः । एकत्र तैराका- क्ष्यादन्यत्रान्यव्यपेक्षयात् । विक्लियन्ति पचन्तीति २ विशेषः प्रकल्प्यते । का प्रत्ययार्थों धातूक्तव्यापारे यदि कर्तृता । अपि च-विक्खि पन्ति पचन्तीत्युभयत्र प्रयोजक- व्यापारस्य प्रत्ययेनाभिधानात् धातुभ्यां च विक्खिते- रिति नार्थभेदः स्यात् । तत्र परिहारमाह-न अव्यवधानेति । प्रर्याषिप्तभावनाद्वारसंबन्धाभ्युपगमे व्यवहितसबन्धाभ्युपगमः प्राप्नोति। अपेक्षिताश्रुतक्रियाध्याहारपूर्वकत्वात् मृदा षटमितिवत् । न चेह तथा । प्रश्रुतक्रियानपेक्षगात । यथा 'घटम्' इत्युक्त करातीत्यश्रुता क्रियाऽपेक्ष्यते नवमत्यर्थः यदि च प्रयोजकन्यापारात्मिका धारवर्षव्यतिरिक्ता प्रत्ययवाच्या भावनाऽभ्युपगम्यते तदा विक्लिद्यन्ति पचन्तीत्यनयोः शब्दयोर्लोकप्रसिद्धो ऽर्पभेदो न स्यादित्याह - विक्लियन्तीति । उभयत्र प्रयोजकव्यापारवघनत्वात्प्रत्ययस्य धात्वोविलियर्थवादित्यर्थः । ननु विक्लिद्यन्तीति तण्डुलकर्तृको व्यापाराऽभिधीपते पचतीति च देवदत्तादिकर्तृकः । अतः कथमेकामित्याशयाह-क इति । नेवं कर्तृभेद: संभवति । यदि साधननियोगकरव कर्तृत्वम् । उभयत्र देवदत्तादीनां कर्तृत्वात्तद्वयापाराभिधानप्रसङ्गः । अथ प्राधान्येन धात्वभि- धीयमान-पापारवं कर्तृत्वं, तथापि देवदत्ततण्डुलानां सत्यपि कर्तृले देषदत्तादिव्यापारारिमकाया भावनाया धातुनेवाभिहितत्वास्कि प्रत्ययवाप्य भविष्यतीति म विमः । कथं विशषो न करप्यत इत्यत माह-अपि चेति। 10 - १'अव्यवधानसम्बन्ध' इति खपुस्तके पारः।

·( १ ) । नैतरसारम् । नन्वस्ति तावत् कर्तृभेदेन व्यापारभेदः, तदभि- घानाम दोषः । तथाहि-विक्लियन्तीति तलाः मारः, पचन्तीति देवदत्तादयः । पुनर्भवान् कर्तृलक्षणं मत्वैषमाह यदि साधननि- योगादिकं कथं तण्डलानां कर्तृत्वं देवदत्तादय एव कार इति अविशोषमसङ्गः । अथागुणतया धातुमा- भिधीयमानव्यापारताक इदानी प्रत्ययार्थः कर्तृव्यापा रस्य भानाया धानुनवाभिधानात् । फलधात्वार्थ भावनानात्वाद्धात्वर्थोऽधों व्यापारो धानुवाच्यः । फलार्थस्तु धात्वर्थकरणका प्रत्ययवाच्यः । न हि धात्वर्थकरणः फलभेदप्रभावनः । योऽपि व्यवहितफलेषु दृश्यते, सोऽपि ईत्यादिधात्व- र्थान्तरात्मको ने प्रत्ययार्थः । उपरितनार्द्धश्लोकशकां दर्शयति नन्विति । का प्रत्ययार्य इत्युक्तं विवृणोति -पुनरिति । ननु च द्वौ कर्तृव्यापारी एकः फजकर्मकोऽन्यश्च धात्वर्थकः । दयोरपि साध्यत्वात् । न चैकस्मिन् व्यापारे कर्मद्वयसमावशोपपत्तिः तत्र धारवर्य- कर्मको व्यापारो धातुवाच्यः । तदभिधानाच्च धास्वमिहितव्यापारे न संकरो भविष्यति । फलकर्मको धात्वर्थकरणकश्च व्यापार : प्रत्ययार्थ इति न प्रत्ययार्थपर्यनुपोगावकाश इति चोदयति-फलेति । तत्र परिहारमाह -नैत्सारमिति । 'धात्वर्थ फलभेदं च व्यापारो हश्यतेऽन्तरा।' धावर्षकर्मकर्मवेकं कर्तृव्यापारमुपलभामहे । न ततोऽन्यं धात्वर्यकरणक १ 'तयागुणतया' इति खपुस्तक पाठः । २ धातुनाभिधा' इति खपुस्तके पाठः । ३ लाभेद' इति खपुस्तके पाले । ४ 'हत्यादि' इति खपुस्तके नास्ति। ५ 'न प्रत्ययाः' इति खपुस्तके नास्ति । कमाल अगा नानावार ·( १७ ) तत्र पुरुषप्रयत्नः प्रयत्नान्तरजन्मा न प्राचीनधातुगोचरप्रभाधनीय इति । कर्मणा च करोत्यों व्याप्तोऽतस्तदयोगतः। तदभावः प्रत्ययार्थसाधनेऽपि विभक्तयः ।। फलकर्मकं वा । अतस्तदवस्थ एव प्रत्ययार्थपर्यनुयोगः । ननु व्यवहितफले श्येनादौ न श्येनादिधात्वर्थ शत्रुमरण चान्तरा देवदत्तादिकर्तृको हनना- दिव्यापार उपलभ्यत एव । अतः कथमविशषेगोच्यते न दृश्यतेन्तरेति । स च प्रत्ययवाच्यो भविष्यतीत्याशङ्क्याह---योऽपीति । हननादिधात्वर्थो न भावना । अतः कथमिव प्रत्ययवाच्यः स्यात् । न च तत्र श्येनादिधात्वर्थस्य कारकत्वं, येन करणता स्यात् । चिरैनिवृत्ते श्येने प्रयत्नान्तरादेव तदुत्पत्तेरित्याह-प्रयत्नान्तरेति । अतो यथैव पाकादेः पचत्यादिधात्वर्थस्य प्रयत्नान्तरजन्मनो न प्रत्ययार्थत्वं तथा. त्रापीत्यर्थः । । यस्तु स पाकादिकरणक इव श्येनादिसाधनको न भवतीति “ श्येनेन यजेत इत्येतदाख्यातप्रत्यया- र्थत्वं न प्रतिपद्यते । स प्रायो धातुगोचरप्रभावनीय इति कचित्पाठः । तत्राप्ययमर्थः । यद्यपि व्यवहितफलपु श्येनादिप व्यापारान्तरं प्रत्ययवाच्य- मस्ति तथापि स कर्तृव्यापारः पचत्यादिधातुगोचरप्रभावनीय एव । न हि द्वितीयः फलकर्मकोऽस्ति यः प्रत्ययवाच्यः स्यात् । अतस्तदवस्थमेव प्रत्यया- नर्यक्यम् । धातुगोचरः प्रभावनीयो यस्येति विग्रहः । पाकादिधात्वर्थकर्मक इति यावत् । इतश्च न क्रियान्तर प्रत्ययवाच्यमस्तीत्याह-कर्मणेति । क्रियमा- गणनिष्ठत्वात्क्रियायास्तदभाव क्रियाभाव इत्यर्थः । यथोक्तम् करोतिः क्रियमाणेन न कश्चित्कर्मगा विना ।' इति । ननु च 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादावस्त्येव स्वर्गादि कर्म । यत्तु तत्र कर्मबुद्धिर्न जायते, तद् द्वितीयाऽभावात् । तदभावस्तु धात्वर्थकारकविषयत्वा- स्कारकविभक्तीनाम् । तथा चोखायामोदनं काष्ठेर्देवदत्तः पचंदिति धात्वर्थका- रकेषु कारकविभक्तयो दृश्यन्ते, ने भावनाकारकेषु स्वर्गयागादिग्वित्या- शझ्याह-प्रत्ययार्थेति । १. चिरनिय तत्तेस्पिनर' इति कपुस्तके पाठोऽसमीचीन इति बोध्यम् । - ·( १८ ) करोतेः सदा सकर्मकत्वात्तयोगविरोण करोत्य- भावं प्रतीमः । वहिविरहेणेव धूमाभावम् । तथाहि न जातु 'यजेत स्वर्गम्' 'शयीत स्वास्थ्यम्' 'आसीत सुखम्' इति दृष्टचरः संसर्गः । यदि मन्वीत संगतिसमविभक्तिभेदाभावादेवम् । तथाहि धात्वर्थसाधनावगाहिन्यः सुविभक्तयः प्रत्य- पार्थनियोगकर्मणि स्वर्गकामादौ तददर्शनात् । तच वार्तम् । एवं सति शेषत्वे सम्बन्धहेतोः षष्ठया अव्याहतप्रसरत्वात्। अस्यायमर्थ : प्रत्ययार्थभावनाकारकेऽपि विभक्तिभिर्भवितव्यम् । कर्मणि द्वितीया कर्तृकरणयोस्तृतीयत्येवमादिविभक्तिविर्धान विशेषानुपा- दानात् । न च स्वर्गे द्वितीयां पश्यामः, अतः कर्म नास्तीत्यवगम्यते । तेन सकर्मकत्वात्क्रियायाः क्रियामाणाभावे तदभावः, यथा व्यापकाग्न्यभावे धूमाभाव इत्याह-करोतेरिति । कर्मयोगाभावमेव दर्शयति--तथाहीति । संगतिसमर्थविभक्त्यभावात्तथेति शङ्कते-~-यदीति । अस्यायमर्थः-प्रत्ययार्थभावनाकर्मणि स्वर्गादी तत्करणे विधिपर्याय- नियोगकर्मणि च यागादौ द्वितीयातृतीये कर्मकरणविभक्ती न दृश्यते । नियोग- कर्मत्वं यागादविषयत्वेन । प्रत्ययार्थनियोगकर्मणि स्वर्गकामादाविति व्यधि- करणे सप्तम्यो । स्वर्गकामादी शब्दे प्रत्ययार्थनियोगकर्मणि विषये कारक- विभक्तिर्न दृश्यते इत्यर्थः । यद्वा सामानाधिकरण्यम् । सिद्धान्तवादिना स्वर्ग- कामादिशब्दस्य फलपरत्वेनाभ्युपगम्यमानत्वात् । ततश्चायमों भवति । स्वर्गादो भावनाया विधेश्च कर्मणि कारकविभक्त्यदर्शनादिति । एवमाशझ्य दूषणान्तरमाह--तच्च वार्तमिति । १ 'सर्वदा सकर्तृकत्वात्' इति खपुस्तके पाठः । २ खपुस्तके तद्विभक्तयः' इति पाठः। ३ एवं सति सम्बन्धहेतोः' इत्येव खपुस्तके पाठः ।

·( १६ ) अपिच प्रत्ययार्थभावनाकरणधात्वर्थनामधेयेभ्यो विश्वजिदादिभ्यः करणविभक्तिमीक्षमाणेनेदमध्यव. सातुमर्हति । अस्त्येव कर्मसम्बन्धो यजेत स्वर्गकाम इति चेत् ।। न, पुरुषविशेषणत्वेन साक्षादसम्बन्धात् । स्वर्गाय यजेतति साक्षात्संगतिरिति चेत् । न, अकर्मरूपत्वात् कर्मरूपसम्बन्धाभावस्य च भावनाभिधाना बहेतुत्वात् । अकर्मता च चतुर्थीनि- देशात्। वाति इदमागतं न प्रामाणिकमिति । यदि स्वर्गस्य द्वितीयाऽभावात्कर्म- गोऽनभिव्यक्तः कर्मत्वं न विवक्षितं ततः ‘कारकागाामविवक्षा शेषः" इति न्यायात्तत्र शेषलक्षगा। पष्टी स्थात् स्वर्गस्य यजतेति स्वर्गभावनयाः सम्बन्ध- प्रतिपादिका । न च तामुपलभामहे । तन न कथचिदुद्भतः कर्मसम्बन्ध इत्यर्थः । अपिच भावनासानऽपि विश्वजिदादौ कारकविभक्तिस्तृतीया दृश्यत एवेत्याह- पिचेति । ननु स्वर्गकाम इत्यत्र पदे स्वर्गः ब्रयते । स तु पुरुषार्थत्वेन साध्यव- योग्यः, भावना च भाव्यापेक्षिणी. अतोऽस्त्येव कर्मसम्बन्धो द्वितीयामन्तरे- णापीति चोदयति - अस्त्येवेति । परिहारमाह --न पुरुषेति । पुरुषविशेषविशेषणात्वेन स्वर्गादयः श्रूयन्ते न स्वातन्त्र्येण, पुरुषान्तरं निरपेक्षत्वात् सापेक्षयापि भावनया न संबध्यते इत्यर्थः । ननु सामर्थ्यात्फलाधित्वावगतनियोग्यपुरुषप्रतिपत्तरविवक्षितत्वादप्रती- तस्वर्गमात्रप्रतिपादनपरत्वं स्वर्गकामपदस्य ततश्च पुरुषान्तरयोगो नास्ति । एवं चायमर्थो भवति-स्वर्गाय यतेति, तदेतच्चोदयति-स्वर्गायेति । अंत्र परिहारमाह-न अकर्मेति । १ खपुस्तके 'तद्भावनाभावकृतखात्' इति पाठः ।

·( २० ) स्वर्गाय याग इति च धात्वर्थेनापि सम्बन्धनात् । तुल्यार्थत्वं भावयति भवतीति प्रसज्यते । का प्रत्ययार्थी धातूक्तव्यापारे खलु कर्तरि । भावयति घर (कुम्भकार:, भवति घटमित्यपि प्रस- ज्येत। तुल्यार्थत्वात् । तथाहि एकत्र कर्तुः) कुम्भकारस्य व्यापारं णिजाचष्टे, अन्यत्राख्यातप्रत्यय इति न भिद्यतेऽर्थः। प्रयोजकव्यापारो णिजः कर्तृव्यापार आख्या- तार्थ इति नानार्थत्वं योपि मन्यत, वक्तव्यस्तेनेह न चतुर्थीनिर्दिष्टस्य कर्मत्वं गम्यते । 'भुक्तय पचति' 'तृप्तये भुङक्ते' इत्यादौ सत्यपि तृप्त्यादेश्चतुर्थीनिर्देश प्रोदनादिकमिकैव क्रिया प्रतीयते न तृप्त्यादिकमिकेत्यर्थः । न च कर्मणि चतुर्थी स्मर्यते । यदि चतुर्थीनिर्देशात्कर्मसम्बन्धोऽभ्युपगम्येत ततस्तदविशेषाद्धात्वर्थ प्रत्यपि स्वर्गादेः कर्मत्वसम्बन्धप्रसङ्ग इत्याह--स्वर्गायेति तस्मात्कर्माभावास्क्रियान्तगभाव इति सिद्धम् । भावनावचनत्वे च प्रत्ययस्य ‘भवति भावयति'शब्दयोस्तुल्यार्थत्वं प्राप्नोति । उभयत्र प्रकृति- प्रत्यययोरविशिष्टार्थत्वात् । ततश्च यथा 'सावयति घटम् इति प्रयुज्यत तथैव 'सूवति घटम्' इत्यपि प्रयोगः प्राप्नोतीत्याह- तुल्याति । ननु च भावयतीति णिचः प्रयोज कव्यापारविषयत्वाद्भवतीत्याख्यातस्य कर्तृव्यापारविषयत्वेन नानार्थत्वादित्याशङ्याह-क इति । यदि तावत्साधननियोजकत्वं कर्तृत्वं तत उभयत्र कुम्भकारस्प तद्भावा- त्तयापाराभिधानप्रसङ्ग इति तुल्यार्थत्वम् । अथ धात्वभिहितव्यापारत्वं ततः पूर्ववंदेव प्रत्ययार्थपर्यनुयोगः । तत्र पूर्वार्द्ध तावद्विवृणोति - भावयतीति। इदानीमुत्तरार्द्धनिवां शङ्कां दर्शयीत -प्रयोजकेति । १कंसान्तर्गतो ग्रन्यः ख पुस्तक नोपलभ्यते ·( २१ ) कर्तृप्रयोजक भेदः । यदि साधनानां प्रवर्तयिता निवर्तयिता च कर्ता स चैकः कुम्भकार एवेति तयापाराभिधानात्तुल्यार्थत्वम् । घटः कर्ता, प्रयोजकः कुम्भकार इनि चेत् ? । कथ- मनीशितः साधाप्रवृत्तिनिवृत्योर्घटस्य कर्तृत्वं तादृशं कुलान्तमतिक्रम्य। अथागुणतो धातुनाऽभिधीयानव्यापारत्वम् । कस्त-दानीमाख्यातायः । धाननाभिहितत्वात्तह्या- पारस्य । न च व्यापारभंददर्शनम् । यन धातुप्रत्यय- योर्विभागः स्यात् । करनाले च शब्दतोऽन्यनो वा धा. त्वर्थस्थाभयत्राप्यावशिष्ट मात दुरं ल्यायत्वम् । अतां न प्रत्ययो भावनावचन इति मूक्तम् । ण्यन्तस्य भवतेरर्थः कनाशनाभिधीयते । किंच- एवमाशङ्कतं विवृत्येदानामुत्तरार्दू विवृणोति-वक्तव्य इति । धात्वभिहितव्या आरत्वं कर्तृल क्षगग मनसि कृत्वा चोदयति घट इति। परस्त्वगृहीताभिप्रायः पूर्वमेव कर्तृलक्षणं मन्यमान पाह-कथमिति । इदानी पराऽभिप्राय प्रकाशयति अथेति । अत्रांत्तरं दर्शयति- कस्तीति । न च फलधात्वर्थकर्मको व्यापारी भिद्यते यतो धातुप्रत्यय- योरर्थभेदः स्यादिति त्वयेवोक्तमित्याह न चेति । न चानयोः शब्दयोः करगाभेदः । यन्निवन्धनाऽर्थभेदः स्यात् । उभयत्राप्यन्योत्पादकत्वेन शब्दप्रतिपाद्यत्वेन च धात्वर्थस्य करगा त्वादिल्याह-करणत्वमिति । यदि च पचत्य दिध्वधिश्रयणादिकं कर्तृव्यापारो भावनध्यते। तेनास्याः पचायधिश्रयत्यादिधातुवाच्यत्वान्न धात्वर्याइँद इत्याह-किचेति । १ खपुस्तके 'स एवैकः' इति पाठः । २ 'विषयविभागः' इति खपुस्तके पाठः ।

·( २२ ) कर्तृव्यापारदृष्टश्च पच्यादौ यदि भावना । धात्वर्थान्तररूपः स्यात् सोप्यधिश्रयणादिकः॥ यदि च कर्तृव्यापारो भावना, सच पच्यादिष्व- धिश्रयणादिकः, तं पचिरेवोपादत्ते । अन्यथा सिद्ध्य- तिविक्लियतिभ्यामविशेषः स्यात् । अथापि नोपादीत तथाप्यधिश्रयत्यादिधात्वन्त- रार्थ इति नान्यो धात्वर्थाद्भावनापदार्थः। अथ मतम्- करोतीत्यन्वितावभासस्य प्रत्ययस्य विषयतथाऽनुवृत्ता. स्मा व्यावृत्तावग्रहणगोचरेभ्यो धात्वर्थेभ्योऽन्यो भावनापदार्थ इति, तदसत् । एव हि सामान्यलक्षणा- नुपातितया धात्वर्थसामान्यरूप एव स्यात्। न पदार्था- न्तरं भावनापदार्थः। अथ मतं सत्यं साध्यलया सामान्यं न गोत्वादिव- त्तद्रूपतया। तस्याः प्रतिपुरुषं शीघ्रं करोति मन्दं करो तीति स्वसामान्यविशेषाभ्यां योगात् । धात्वर्थति करणसामान्यमन्यदेव । उक्तं च- तदेव विवृणोत-यदीति । कथमुपादत्त इत्यपेक्षिते सत्याह- अन्यथेति । अस्यायमर्थः यदि सिद्धयतिविलियतीतिवत् पचिरपि प्रयोज्यव्यापार- वचनः स्यात्ततस्ताविव देवदत्तः पचतीति कर्तृभेदेन सामानाधिकरण्यं न लभेतति। अथ शब्दस्वाभाव्यभंदाकश्चिच्छब्दः पदान्तरसामानाधिकरण्यं लभत, कश्चिन, किमत्राधिकार्थाभिधाननेत्युच्यते, तथाप्यधिश्रयत्यादि. धास्वन्तरार्थत्वस्य दुर्वारस्वान्नान्यो धात्वर्याद्भावनेत्याह-अथापीति । ननु च पचति वाकं करोति, गच्छतिगमनं करातीति सर्वत्रानुस्यूत- १ खपुस्तके 'थ्यावृत्ताकारग्रहग्रहणेभ्यः' इति पाठः । २ ‘एवं सामान्य' इति खपुस्तके पाठः। ३ पालथसामान्य एव' इति खपुस्तके पाठः । ४ 'करणरूपं सामान्यम्' इति खपुस्तके पाठ।।

·( २३ ) "अन्यदेव हि धात्वर्थसामान्यकरणात्मकम् । अन्यच्च भावना नाम साध्यत्वेन व्यवस्थितम् ॥" तदेतदपेशलम् । तथाहि- न क्रियाकरणाकार वे ज्ञाने अनुयायिनी । यतः प्रतीमा सामान्ये हे साध्यसमवायिनी ॥ नहि करणं करणमिति क्रियाकारकव्यतिरिक्तेर्थे पच्यादिषु प्रत्ययः, यतः क्रियारूपव्यतिरिक्त करणा- स्म धास्वर्थसामान्य कल्प्येत । शीघ्रमन्दादिश्च धात्वर्थसामान्यस्येव करोतिवा- च्यस्थावान्तरसामान्यभेदः । शोणकर्कादिग्विाश्वत्वस्या तया पाकादिधात्वर्थेभ्यः स्वव्यावृत्तबुद्धिग्राह्यभ्यो व्यतिरिक्तः करोत्यर्थः पचत्यादि शब्देषु प्रतीयत एव । स च तदागमन्यायन प्रत्ययार्थः । यत्त्वस्याधिश्रयत्यादिधात्वमिधानं ततस्तत्पक्षतिमावहति । सर्वत्र प्रत्ययार्थ- स्वानभ्युपगमात्। न चैवं सति धात्वर्थसामान्यान्तभावः । तस्य करणात्मकत्वा- दस्य च क्रियात्मकत्वादित्यभिप्रायण चादयति-अथ मतमिति । तदेतन्निराकर्तुमाह-तदेतदिति । पचत्यादिशब्देषु पाक करोति गमनं करोतीति क्रियाकारमेवैकं ज्ञानमुत्पद्यत न करगां करणमिति पाकेन गमनेनेत्येवं वा करणााकारम् । अतः पाकादय एव सामा- न्यविशेषरूपाः क्रियात्मानः । तत्र सामान्यं प्रत्ययवाच्यं, विशेषास्तु धातुवाच्याः । सामान्यविशेषयोश्च भदोऽस्तीति भेद प्रत्ययः करणा- विभक्तिश्चोपपन्ना । साध्यसमवायिनी इति करत्ववादिनो धात्वर्थः साध्यत्वेनाभिमत एव गोदोहनादिवसिद्धत्वानभ्युपगमात् । अमुमेव इलोकार्थे विवृणोति-नहीति । यदि क्रियारूपा प्रत्ययवाच्याऽन्या भावना भवता नाभ्युपगम्येत कस्य तहिं शीबूं करोति मन्दं करोतीति शीघूमन्दादयो विशेषा इत्यपेक्षिते सत्याह--- शीघ्रमन्देति । १ 'यागादिसामान्य क' इति खपुस्तक पाठः ·( २४ ) उक्तं च- न हि धात्वर्थकरणः फलभेदप्रभावनः । धात्वर्थ फल भेदं च व्यापारी दृश्यतेऽन्तरा ॥ वाच्यो लक्षणभेदश्च तत्र धात्वर्थभावयोः । भावः परिस्पन्द इति यजत्यादावसंभवः ॥ अवश्यं न भावनाधात्वर्थभेदवादिना तयोः स्पष्टो रूपभेदो दर्शयितव्यः । अस्पन्दात्मा धात्वर्थः स्पन्दा- स्मको भाव इति चेत् एवमस्पन्दमानात्मकर्तृकेषु यजते जानात त्याख्यानार्थेषु तदभावप्रमङ्गः । गच्छत्यादौ च धात्वर्थस्य भावनात्वप्रमङ्गः । चेतनव्यापारस्तु पुरस्तात्प्रत्युक्तः यदि च धात्वर्थभावनयामेंदः स्यात्तती घटपटयारिव रूपभेदोऽपि दर्शयितव्यः । न चासो दर्शयितु शक्यत इत्यभिप्रायेगाह- वाच्य इति । ननु शक्यत एव रूपभदा दर्शयितु स्पन्दात्माभावाऽस्पन्दात्मा धात्वर्थ इतीत्याशङ्क्याह-भाव इति । अस्पन्दमानात्मकतृकेषु यजते जानातीत्यादिषु सान्दाभावान्निरर्थक- माख्यातं स्पादित्यर्थः । एतंदव विवृगाति-अवश्यं चेति । यदि च स्पन्दात्मिका भावनेष्यते ततो गमनादिधात्वर्थस्य स्पन्दात्म- कत्वाद् गच्छत्यादी न धात्वथव्यतिरिक्ता भावना स्यादित्याह-गच्छत्या दाविति । नन्वात्मप्रयत्लो भावनति रूपभेदः शक्यो दर्शायतुम् ?, 'न, आत्म- कर्तृकमेवाह' इत्यनेनास्य निराकृतत्वादित्याह-चेतनेति । १खपुस्तके भावधात्वर्थ' पाठः।

·( २५ ) कश्चैष परिस्पन्दन खल्वयमाश्रयाभिमतानेदेवगम्यते। कथं न गम्यते ? यदा मत्यप्याश्रये प्रत्यचे कदाचि- चलतीति प्रत्ययः प्रादुर्भवस्त इतिरिक्तमर्थमालम्बते । नैतत्सारम् । कार्य विभागसंयोगलक्षणं चलतीति धीः पालम्बताम् । ततो नान्यो विशेषो लक्ष्यते स्थितात् । स खलु परिसान्दोऽक्षयोचर: पूर्वोत्तरदेशसंयोग- विभागफलोऽभ्युपेयते । तथा च ताव गोचरयत्वेष प्रत्ययः । न खलु पूर्वोत्तरंदशहानोपादाने अप्रतिपद्य- मानश्चलतीति बुद्ध्यते । न च स्थितानिपुणतोऽपि निरूपयाद्भिरन्यो व्यापारश्चलतीति लक्ष्यते । ननु गग्छत्यादिधातुवाच्यसंयोगविभागात्मकगमनादिधात्वर्थेभ्यश्चल- तीति प्रत्ययालम्बनरूपोऽन्य एव सन्दः, अतः कथं धात्वर्थस्य भावनात्व- प्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह- कश्चैष इति । स्पन्द इति विभावाभिप्रायमेतत् देवदत्तादः संयोगविभागलक्षणस्वभा- वोऽन्यः परिस्पन्दो न गम्यत इत्यर्थः । ननु कदाचित्सत्यप्याश्रये देवदत्तादी चलतीति प्रत्ययो न जायते । अतस्तदितिरिक्त परिस्पन्दमालम्बत इति चोदयति-कथमिति । तत्र परिहारमाह --नैतदिति । चलतीति प्रत्ययस्य देवदत्तकार्यसंयोगविभागालम्बनत्वान्न संयोगीव- भागविलक्षणस्वभावोऽन्यः स्पन्दो दवदत्ताद गम्यत इत्यर्थः । कार्यमित्याल- म्बनगतकादाचित्कत्वेन प्रत्ययकादाचित्कतां दर्शयति-तत इति । स्थितात् निश्चलात् चलतो देवदत्तस्य संयोगविभागावेव विशेषो न तदतिरिक्तो भवदभिमतः स्पन्द इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति-स खल्विति। १ 'संयोगफल' इति खपुस्तके पाठः । २ 'पूर्वोत्तरदेशापादानोपादाने' इति खपुस्तके पाठः।

·( १ ) ननु चलत्वात्स्थितोऽपि संयोगविभागवान चल- तीति गम्यते। अन्यतरकर्मजन्मनोश्च संयोगविभागयोबिष्ठत्वे- नोभयक्रियाप्रत्ययप्रसङ्गः। स्थाणुश्यनयोर्विभागमात्रमेकत्र समुदितयोस्तद्धे- तुत्वमिति चेत् ? अन्यतरकर्मजन्मनोरुभयोः प्रसङ्गः। यदा स्थाणु- रेकेन श्येनेन संयुज्यते ऽन्यतश्च वियुज्यते) । न च क्रमविशेषवन्तौ तदालम्बनम्, पुरःसंयुक्त श्येनविभागपुरःसरेऽपि श्येनान्तरसंयोगेऽमावात् । अक्षगोचरपूर्वोत्तरदेशसंयोगविभागफलोऽभ्युपेयत इत्यनेन संयोगवि. भागस्वभावादन्यो नास्तीत्युक्तम् । तत्र चोदयति-नन्विति । चलित्वा स्थित इति तत्कार्यसयोगविभागवत्वं दर्शयति । तत्र स्थित इति संयोगवत्त्वं चलित्वेति विभागवत्त्वम् । इयनकर्मजन्मनोश्च संयोगवि- भागयोष्टित्वेन स्थाणुश्येनस्थितत्वाच्छयेनवत्स्थाणावपि चलतीति प्रत्यय- प्रसङ्ग इत्याह--अन्यतरेति । ननु समुच्चितयोः संयोगविभागयोरालम्बनत्वम् । न च स्थाणोः श्येनेन युगपत्संयोगविभागौ भवतः, अतः कथं प्रत्ययप्रसङ्ग इति चोदयति- स्थायिवति । तत्र परिहारमाह-अन्यतरेति । यदेकश्यनक्रियानन्यः संयोगो भवत्यपरश्येनक्रियाजन्यो विभागः तस्मिन्नेव काले, तदा संयोगविभागसमुदायसंभवातू स्थाणावपि चलतीति प्रत्ययप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु च विभागपूर्वकः संयोग पाल्म्बनं न संयोगपूर्वको विभागः । वया तु संयोगपूर्वक एव विभागो दर्शित इत्याशङ्क्याहन चेति । १सान्तर्गतो ग्रन्थः खपुस्तके नास्ति ।

·( २७ ) उच्यते- अच्छिन्नोत्पत्तयो देशविशेषत्यागसंगमाः । तगोचरपदार्थानामाकाशो देश इष्यते ॥ न खलु संयोगविभागमात्रे चलतीति प्रत्ययः, अपि त्वविच्छिन्नोत्पादसंथागविभागप्रवन्धः स्थिते च तदभावः । न च स्थाणो देशविशेषविषयौ सयोगः विभागौ 'योगिमात्रस्यादेशत्वात् । नहि श्येनौ स्थाणोदेशाविति प्रतियन्ति लौकिकाः। आकाश एव तु सकलदारापदार्थानां देश इति प्रतीमः। अतस्तत्प्रदेशसयोगविभागावेव तदालम्बन मिति स्थाणी न प्रसङ्गः। अकिञ्चित्करमेतत्क्रमोपादानं संयुक्तश्यनविभागपुरःसरेऽपि संयोगे चलतीति प्रत्ययाभावादित्यर्थः । एवं चोदिते सत्युत्तरमाह -उच्यते इति । तत्राच्छिन्नोत्यत्तय इत्यनेन यः स्थित प्रत्ययप्रसङ्गो दर्शितः स परिहतः देशविंशषग्रहणे न च स्थागो । एतदुक्तं भवति । अविरलंदशविशेष. विभागसंयोगाश्चलनीतिप्रत्ययस्यालम्बनम् । न च स्थित पृथिव्यादा- वविरलत्वं संयोगादे: संभवति । नापि स्यागी देशविशेषनिबन्धनत्वं श्येन- स्यातदेशत्वात् । श्राकाश एव हि सर्वपदार्यानां दशवेनेष्यते । यथोक्तम् । न हि तिष्ठन्ति ते घना इति । अमुमेव श्ला कार्य विवृगाति-न खल्विति । कथं तर्हि पृथिव्यादौ देशव्यवहारः, यद्याकाश एव सकलपदार्यानां देशः । उच्यते। साक्षात्ताबदाधारलक्षणं देशस्त्रमा काशस्यैव, मूर्ते पृथि. व्यादी मूर्तस्य देवदत्तादेः स्थित्यनुपपत्तेः । यत्तु पृथिव्यादीनां देशस्वं तत्तथास्थितानां पतनप्रतिबन्धकत्वेनाचारभावावगमात् । तेन द्विविधमेव देशत्वम् पाश्रयत्वमधोव्यवस्थितस्थविधारकत्वं च । तत्राश्रयत्वलक्षणमा. काशस्य । अधोव्यवस्थितिपूर्वकविधारकत्वलक्षणं पृथिव्यादेः । १ संयोगमात्रस्याटस्वात्' इति खपुस्तके पाठः ।

·( २८ ) ननु व्योम्नोऽप्रत्यचत्वाद्वायुवनस्पतिसंयोग ( वि. भाग) वत्तत्संयोगविभागानां प्रत्यक्षावृत्तित्वेनान- न्द्रियकत्वादिन्द्रियजन्मन: प्रत्ययस्य विषयता न युक्ता। १ .. ननु युक्ता। अन्यथा- कथं गम्येत वयसो नियताऽपदेशता । चलतोऽक्षानिवृत्ताश्चेद्विहायोदेशसंगमाः ॥ अप्रत्यक्षत्वे हि नभोविभागसंयोगादीनां कथं पतति पतत्रिणि देशभेदाधिकरवज्ञानम् । ननु संयोगविभागालम्बनत्वे कथं वयसि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तिव्योम- संयोगविभागनिबन्धनोऽक्षनश्चलतीति प्रत्ययः, कथं च वनस्पताविति चोदयति-नन्विति । वायुवनस्पतिसंयोगविभागानामिति कचित्पाठः कचिच्च वायुवन- स्पतिसंयोगवदिति ; स साधुरव । केवलं दार्टान्तिकानुपादानं दोष इति । प्रकृते त्वेतपरिहार्य परिहारान्तरोपपत्तेश्च पक्षिव्योमसंयोगो द्रष्टव्यः । प्रत्यक्षा- प्रत्यक्षवृत्तित्वादाकाशदेशसंयोगस्य पक्षिव्योमसंयोगस्य चत्ययः । तत्र परिहारान्तरमा ह-नन्विति । प्राकाश पक्षिणि गच्छतीहायं वर्तते नेहेति वा चाक्षुषः प्रत्ययो भवति। स कथमिव व्योमसंयोगाप्रत्यक्षतायामवकल्पेत । स हि संयोगिप्रत्यक्षताया भवति । तथाच व्योमापि प्रत्यक्षम् । अस्ति च विस्तारितदृष्टेः पृथिव्या- धनात्मकनीलरूपपदार्थप्रत्ययः तदालम्बनमाकाशम् । अन्यथा निरालम्बन- तेव स्यात् । न च पृथिव्याद्यभाव एवालम्बनः भावाकारप्रत्ययोत्पत्तेन्द्रिय- कत्वाश्च तस्य, न चन्द्रियकोऽभावप्रत्ययः । यदि चाप्रतिभासमानोऽप्यभावोऽ- स्पालम्बनमित्युच्यते । ततो गोबुद्धिरश्वाद्यालम्बनेपपि प्राप्नोति । कि- स्वभावं तदाकामिति ? अमूर्तमपि सर्वगतमात्मादिवत्स्वतन्त्रमिति । संयोगविभागप्रत्यक्षतामेव दर्शयति- अप्रत्यक्षत्वे हीति । १ सान्तर्गतो ग्रन्थः ख पुस्तके नास्ति ।

·( ६ ) क्रियया कारणेन कार्यानुमानादिति चेत् ? न, नियतदेशाधारप्रतीतः। इह प्राप्तो नेहति नियत. प्रत्ययो न देशविशेष संयोगाप्रत्यक्षतायामवकल्पते । वियद्विततालोकनिचयावयवनिवन्धनत्वादुपपत्र- मिति चेत् ? स एव ताकाशदेश इति तद्वर्तिसंयोगविभागी प्रत्यक्षौ। नन्वप्रत्यक्षत्वेऽपि नभोदेशस्येह प्राप्त इति देशभेदाधिकरणमुपपद्यत एव ज्ञानम् । कथं प्रत्यक्षग्राह्यक्रियात्मकारण संयोगविभागकार्यविषयमेत- दनुमानं भविष्यतीति नास्ति कश्चिदोष इति चोदयति-क्रिययेति । तत्र परिहारमाह-न नियतेति । कियाकारगाकसंयोगविभागलक्षण कार्यानुमाने यं कश्चन देशं प्राप्तः पतीत्यनुमानं स्यानामुमिति । न च यद्देशे क्रिया तद्देश एव सयोगोऽनुमीयत इति वक्तव्यम् । कारकदेशत्वात् क्रियायाः संयोगस्य च द्विष्ठत्वात् । नच नियतदेशवर्तिनी क्रिया नियतदेशमेव संयोगमनुमापयतीति वक्तुं शक्यम् । प्राकाशस्याप्रत्यक्षत्वे नियतदेशवृत्तिकारणाप्रतीतेः । न चायं नियमो यदशवृत्ति कारणं तदेशवृत्त्येव कार्यमुत्पद्यत इति । पादाभ्यङ्गचक्षुरमनत्वयो- भिन्नदेशयोरपि कारणभावदर्शनात । तस्मात् प्रत्यक्ष एवाकाशसंयोग इति सिद्धम् । ननु वियद्विततालोकावयवसंयोगविभागालम्बनमेवेतदिह प्राप्तो नेहेति संयोगविभागप्रत्यक्षवेऽप्यस्तु किमाकाशसंयोगविभागप्रत्यक्षनति चोदयति- वियदिति । - तत्र परिहारमाह-स एवेति ।

·( ३० ) अपि च-प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्योरपि संयोगविभागयो। सिद्धयोः प्रत्यक्षत्वकल्पना युक्ता न त्वसिद्धस्य कर्मणः। ताभ्यामव तर्हि संयोगावभागाभ्यां क्रियामनुमिमीमहे, कादाचित्कयोरहेतुत्वानुपपत्तेः । कादाचिकत्वादेव चाश्रयम हेतुत्वायोगात् हेत्वन्तरापेक्षणात् । नैतत्सारम् । यतः नित्यत्वे सर्वदा जन्म स्यात्संयोगविभागयोः । अनित्यत्वेऽस्य यो हेतुस्तयोरेवास्तु तन किम् ॥ तन्द्रि कर्म संयोगविभागाभ्यां नित्यमनित्यं वाऽनु- मीयते । नित्यत्वे हेतुमन्निधाना स्वन्तरानपंचत्वाच सदा संयोगविभागोत्पादप्रसङ्गः। अनित्यत्वे तु तस्यापि हेतुमत्त्वात्तद्वत्वभिमतादेव तसिद्धिरिति किमन्तर्गड- ना कर्मणा । वायुवनस्पतिपक्षिणामालोकावयवेरेव सह संयोगविभागो चलतीति प्रत्यक्षप्रत्ययालम्बनौ भविष्यतः किमस्माकं तदव्यतिरिक्त क्रियाग्रहेगात्यर्थः । अप्रत्य व्योमवृत्त्योरपि सर्वजनप्रसिद्धयोः क्लृप्तकरप्यन्यायेन संयोगविभा- गयोरेने प्रत्यतत्वं कल्पयितुमुचितं नान्यस्याप्रसिद्धस्य कर्मण इत्याह- अपि चेति । ननु यद्यपि प्रत्य ने गा परिस्पन्दो न गम्यत तथापि संयोगविभागरू- पात्कार्यात्कारणीभूतः परिस्पन्दोऽनुमास्यत इति चादयति-ताभ्यामेवेति । न संयोगविभागयोर्देवदत्तादेः कारणात्वं सभवति तद्वेतुत्वे यावदेवदत्तं संयोगविभागौ स्यातां न कदाचिदित्याह-कादाचित्कयोरिति । एवं चोदिते सत्युत्तरमाह-नैतत्सारमिति । यदि परिस्पन्द: सर्वदाऽस्ति किमिति सर्वदा संयोगविभागौ न स्तः । अथ सोऽपि संयोगविभागवदेव कादाचित्कस्तस्यापि हेतुरभ्युपगन्तव्यः, स संयोगविभागानामेव भविष्यति किं धर्म्यन्तरात्मकपरिस्सन्दग्रहेणेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति-तद्धीति । १ अन्तर्गतगडुना ' इति खपुस्तक पाठः ।

·( १ ) यस्तु मन्यते नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच्च कमैव कारणं संघोगविभागयोन प्रयत्नादिर्बहिरङ्गत्वाद्वयभिचारि- स्वाच्च। तथाहि । कर्मकार्थसमवायिनः संयोगविभाग- संस्काराः कर्मणि च मति नियोगतस्तत्सद्भाव: सत्कार्यानुमितस्य हेतोस्तदभावे सत्ताप्रमाणाभावात्। प्रयत्नस्त्वात्मस्थः, सत्यपि च प्रयत्न वहुषु संयुक्तेषु किश्चिदेव प्रयत्नांशान्तरं प्राप्नोति । स वक्तव्यः- प्रसिहस्यान्तरङ्गत्वान्नित्यत्वाईतुता भवेत् । ननु चाव्यभिचारित्वात्समानाश्रयत्वेन चान्तरङ्गत्वात्परिस्पन्दस्यैव कृतकस्यापि संयोगविभाग! प्रति कारणत्वं युक्तम् न व्यभिचारिगा। वहिरङ्गस्य परिस्पन्दहतो: प्रयत्नस्यति चोदयति - यस्त्विति । तदेव दर्शयति - तथा हीति । यत्रेय परिस्पन्दस्तत्रैव पाण्यादौ संयोगविभागौ वंगाख्यश्च संस्कारः प्रवर्तत इत्येकाश्रयत्वम् । संस्कारग्रहगां दृष्टान्तार्थम् । संस्कारवत्संयोग- विभागयोः परिस्पन्दकार्थसमवाय इत्यथः । कर्मणि च सतीत्यव्यभिचा- रित्व परिस्पन्दे दर्शयति । यदिह परिस्पन्दोऽस्ति संयोगविभागौ च न जायते ततो व्यभिचारः स्यात, न त्वेतदस्ति । संयोगविभागकार्यानुमेयस्य संयोगविभागाभाव सत्यासिद्धेः कुतो व्यभिचारः । इदानी प्रयत्नस्य वहिरङ्गत्वं व्यभिचारित्वं च दर्शयति-प्रयत्न इति। बहुवपि हस्तादिश्वात्मसंयुक्तषु प्रयत्नास्किञ्चिदेवाङ्गं देशान्तरं प्राप्नु- वदुपलभ्यते । तत्र यदि प्रयत्नहेतु संयोगविभागौ स्याताम् ततः किमित्यात्म- प्रयत्ने उत्पन्ने संयुक्तसमवायविशपान सर्वेऽवयवाः सयोगविभागो प्रतिपद्यन्ते । कर्मअन्यत्वं तु नियतावयवाकर्मगो नियता एवावयवाः संयोग- विभागौ प्रतिपद्यन्त इति । एवं चोदिते सत्युत्तरमाह-स इति । १ कार्यानुमितस्य ' इति खपुस्तके पाठः ।

·( २ ) अकारणस्वमन्यस्य यदि कर्म ततः कथम् ॥ बहुसमवधाने हि नित्यत्वान्तरङ्गत्वाभ्यां प्रसिद्ध सदावं वस्तु हेतुरिति व्यवस्थाप्यते न त्वप्रसिद्धमदा. वस्य कल्पना। तद्विपरीतस्य हेतुत्वमनुपपन्नमिति । तादृशम- प्रसिद्धसद्भावमपि परिकल्पत इति यदि मतं हन्त तहि कर्मणोऽपि तदकारणमापतति । अथ व्यधिकरण- मपि सम्बन्धात (केनचित् ) कुतश्चित् च प्रतिबन्धा- दृष्टव्यभिचारमपि तत्कर्मणः कारणं संयोगविभा- गाभ्यां किमपराडं येन दृष्टं कारणं परित्यज्यादृष्टं मृग्यते? प्रायेण च कर्महेतवः संयोगविभागैकाधिकरणा इति यत्किञ्चिदेतत् । अनेक कारणापालवे विद्यमानमन्तरङ्गत्वाव्यभिचारित्वाभ्यां कर्म हेतुत्वेन ज्यवस्थाप्येत । मेवं, कर्मणाऽद्यापि विद्यमानत्वं कुतस्तद्धतुको हेतुभावः स्यात् । यदिच व्यभिचारित्वाद्वाहिरङ्गत्वाच प्रयत्नः संयोगविभागयोर- कारणमुग्यते ततस्ताभ्यामेव हेतुभ्यां कर्मणोऽप्यकारणमेव प्रयत्नः स्यादि- त्याह-अकारणत्वमिति । तत्र तावत्पूर्वार्द्ध विवृणोति-बहुसमवधाने इति । इदानीमुत्तराध विवृणोति-तविपरीतम्येति । अन्तरडाव्यभिचारिविपरीतस्य व्यभिचारिणो वहिरङ्गस्य च प्रयत्नादे- हेतुत्वमयुक्तमिति कृत्वान्तरङ्गमव्यभिचारि च कर्म कारणं संयोगविभागयो- रप्रसिद्धमपि कल्पितमित्युच्यत । तद्युक्तम् । संयागविभागवत्कर्मण्यपि प्रयत्नस्य बहिरङ्गत्वव्यभिचारित्वाविंशषादकारणत्वापत्तेः । अथात्माधि. करणमपि प्रयत्नादिपारम्पयंसंबन्धानियतावयवात्मकविशषितं नियता- १ 'केनचित्' पदं खपुस्तके नोपलभ्यते । २ 'यत' इति खपुस्तके।

·( ३ ) हेतुसत्ता च कार्येण ततः प्रागनुमीयते। वर्तमानावभासः स्यान्न क्रियाधिगर्मस्ततः ॥ कार्योपजननप्रत्यनन्तरकालं ( हेतुसत्त्वं तदुपयोगि न कार्यकालम्) तस्य तदा सिडत्वात् । (अतः कार्य- ममनुमिमानस्तत्कालमेवानुमिमीतेन वर्तमानकालम्)। तथा च फललिङ्गात्मजन्मा ततः प्राकालक्रियागोचरः प्रत्ययो न वर्तमानावग्रहः स्यात् । वयवं स्पन्दमारभत इत्युच्यते, ततः संयोगविभागयोरप्येवं प्रयत्नः कारणं स्यादित्यविशेषः। अपि च गुरुत्वादेः पतनादिकर्महतोः संयोगविभागकाधिकरण्यमस्तीति न बहिरङ्गत्वे वक्तुं शक्यत इत्याह--प्रायेणेति । इतश्च संयोगविभागाभ्यां न कर्मानुमीयत इत्याह-हेतुसत्तेति । संयोगविभागाभ्यां कार्यभूताभ्यां कारणभूतः परिस्पन्दोऽनुमीयमानोऽति- क्रान्तोऽनुमीयते न वर्तमानः । न हि संयोगविभागसद्भावकाले वर्तमानः परिस्पन्दः संयोगविभागयाः कारणम् । उभयोरविशेषान समानकालयोः कार्यकारणभाव इष्यते, किं तर्हि पौर्वापर्यव्यवस्थितयोः । तेन यद्यपि संयोगविभागकालं यावत्परिस्पन्दोऽधिगम्यते तथाप्यनन्तरपूर्वकालया सत्तया कारण न तत्कालया। अतः 'चलति' इति वर्तमानपरिस्पन्दावभासो न युक्तः स्यात् । कथं तर्हि कुर्वत्कारकमुच्यते ? नानेन कार्यकारणयोः समा- नकालत्वमुच्यत, किं तर्हि भविष्यत्येव कार्ये केनचिद्रूपेण तैरश्चीन्यं प्रतीयत इति कुर्वदित्युच्यते । कथं तहि ज्ञानसंवेदनयोः कार्यकारणभावः न ज्ञानकार्य विषयसंवेदनमिष्यते, किं तीन्द्रियादेनिमुत्पद्यमानं विषयसंवेद- नात्मकमेवोत्पद्यते; यथा तैलवर्तिकादेः प्रदीपः प्रभाधर्मकः । यस्तु कार्य- कारणव्यपदेशः स कथञ्चिदौपचारिको द्रष्टव्यः । कथं तर्हि प्रमितिमकुर्वतः करणत्वात्मकं प्रमाणत्वम् ? नैव ज्ञानं प्रमाणम्, इन्द्रियायेव तु प्रमाणं, १खपुस्तक 'क्रियावगमः' इति पाठः। २ कंसान्तातो ग्रन्यः खपुस्तके नास्ति । ३ . वर्तमानाकारग्रहः' इति खपुस्तके पास।

·अपि च. संयोगान्तं वर्तमान तल उन्नीयते कथम् । विभागतो मीयमान स्थावावप्येतदापतेत् ॥ ज्ञानं फलम् । योऽपि तत्र प्रमाणव्यपदेशः स कथञ्चित्संविदस्तदधीनत्वा- दौपचारिको द्रष्टव्यः । कथं तर्हि संवदनेन ज्ञानानुमानम् ? न कारणतया ज्ञानमनुमीयते किं तर्हि धर्मितया । न चेन्द्रियस्यार्थस्य वा धर्मित्वं संभवति सत्यपि तस्मिस्तददर्शनात् । तेन नूनं किंश्चिदर्थेन्द्रियादिविलक्षणमिन्द्रि- यादरुत्पन्न संवेदनधर्मकमित्यवगम्यते । न चेन्द्रियादिभ्यो विषयसंवेदनं बाननिरपेक्षमुत्पत्तुमहति । श्रात्मनो हि घटः प्रतिभासते. स चेत्पूर्वावस्थातो न विकृतः कथमिव प्रतिभासते। न च विषयप्रतिभास एव तस्य विकारः घटादिधर्मत्वादापरोक्ष्यस्य । अपरोक्षधमों ह्यापरोक्ष्यम् । घटोऽयमिति च प्रतिपत्ती घटाऽपरोक्षो नात्मा । ज्ञानधर्मत्वं च विषयसंवेदनात्मकत्वेन तदुत्पत्तेः । ज्ञानधर्म एवार्थे प्रतिफलित इत्यर्थधर्मत्वं न तादात्म्येन रूपादेरिव धर्मत्रम् । न चात्मारूढमेतद्विषयसंवेदनमर्थे प्रतिफलितमिति वा-' व्यं, विरोधात् । न हि विषयमारोहत्यात्मा, ज्ञानं तु तदारुढमेव । तेनात्मन- स्तदुपभोग्यमन्याश्रितमपि धर्माधर्मोपात्तैरिन्द्रियादिभिर्विषयसंवेदनात्मकं ज्ञान- मुत्पद्यते । यद्वा, इन्द्रियसनिकर्षादात्मनस्तावत् ज्ञानरूप एव विकार उत्प. बते । स चोत्पन्नोऽर्थमवभासयति । तदवभासनं कुर्वन् पश्चाद् ज्ञानरूपो भवति । एवं पौर्वापर्ये सति कार्यकारणभावः प्रमाणत्वं चोपपद्यते । यत्तु ज्ञान प्रमाणमित्युच्यते तत् तस्य पश्चात ज्ञानत्वमस्तीति द्रष्टव्यम् । न ह्यन्यथा कार्यकारणभावः स्यात् । उक्तं च- 'तद्भावभाविमात्रं च हैतुकै व वार्यते । पौर्वापर्थ्यविनिर्मुक्त कार्यकारणलक्षणम् ॥' इति । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-कार्योपजननेति । भवतु वा तत्कालीनयेव सत्तया परिस्पन्दः कारणं तथापि न वर्तमाना. वग्रहः स्यादित्याह-अपि चेति । विभाग संयोग चोत्पाद्य कर्म विनश्यतीति वैशेषिकाः। तेन विभागोपक्रम संयोगान्तं कर्म विभागपूर्वकसंयोगोत्तरकालं विनष्टमेवानुमायते न वर्तमा- - ·५) संयोगान्तं कर्म संयोगोत्पादज्ञानचमोत्तरकाल. मनुपीयमानं न वर्तमानं, संयोगविभागौ तु वर्तमानौ। ज्ञानरूपानुरूपश्च विषयो न तु तद्विपरीतः । तस्मा. त्तयोरेव चलतीति प्रत्ययविषयता न तु कर्मणः। अथ विभागानुमेयत्वात्तमुपजनय्याऽऽसंयोगोत्पाद व्यवस्थानाद्वर्तमानमनुमीयत इति, तदसत् । स्थाणा- बपि प्रसङ्गात् । विभागस्य तुल्यत्वात् । तस्माद् गुणविशेष एव धातूपादानः क्रिया न तु तदेतिरिच्यमानात्मा क्रियापदार्थः, यः प्रत्ययस्य धातो. वाभिधेयः स्यात् । मम् । चलतीति च वर्तमानप्रतिभासः, तस्मानानुमीयमानक्रियालम्बनमेतत् ज्ञानम् अपि तु वर्तमानसंयोगालम्बनं प्रत्यक्षमेवेति न्याय्यम् । ननु च विभागादेव क्रियामनुमास्यामहे, तथा च वर्तमानप्रतिभासो न विरुध्यत संयोगान्तत्वेन तदा तस्य वर्तमानत्वादित्याशङ्कयाह- विभागत इति । यदि विभागानुमेयं कर्मेत्युच्यते तथा सति स्थिते स्थाणावपि कर्मानुमान- प्रसङ्गः। स्थागुश्येनविभागस्य स्थाणावपि विद्यमानत्वात् । अथ देशविभागो लिङ्ग, न च स्थाणोर्देशभूतेन श्येनेन विभागः, अतः कथं तत्र कर्मानुमानम्, इत्युच्यते तथा सति चलित्वा स्थिते देवदत्तादो पृथिव्यादिदेशविभागस्य विद्य- मामत्वात्कर्मानुमानप्रसङ्गः । न चाविरलो विभागो लिङ्गमिति वक्तव्यं विभागान्तरापेक्षायां कर्मविनाशाद्वर्तमामावभासाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । तत्र तावत्पूर्वाई विवृणोति--संयोगान्तमिति । उत्तरार्द्ध विवृणोति-अथेति । यथा चलतीत्यक्षमा प्रत्ययः संयोगविभागालम्बनस्तथा पचत्यादि- शब्दभनिता अपि प्रत्ययाः संयोगविभागरूपगुणविशेषालम्बना न तदद्रव्या - तिरिक्तक्रियाग्राहिण इत्याह-तस्मादिति । १ 'संयोगाद् व्यवस्थानात' इति खपुस्तके पाठः । २ तदतिरिच्यमानः' इति खपुस्तके पाह ·( ३९ ) यदप्यनुमानं यत्सर्वेषु साधनेषु संनिहितेषु सत्सु कदाचित्पचतीति प्रत्ययो भवतीति, तन्न, सिद्धेर्गुणविशेषेण पंचतीत्यपि संविदः । क्रियापदार्थस्यान्यस्य नानुमान प्रकल्प्यते ।। यः खलु तण्डुलावयवेषु विमागलक्षणः प्रशिथि: खावयवसंयोगलक्षणो वा गुणभेदस्तस्य संनिहितेष्वपि साधनेषु कदाचिद्भावात्तन्निबन्धनः पचतीत्यपि प्रत्यब इति तत्र क्रियापदार्थानुमान युक्तम् । तत एव तर्हि गुणविशेषात् कादाचित्कात्तदस्तु । अन्यथा साधन- सनिधिमात्र एवैष स्यात् । न, कर्मणोऽपि तथा प्रसङ्गात् । कर्मान्तरानुमाने यत्पुनः कारकव्यतिरिक्तक्रियाग्राहि कैश्चिदनुमानमुपन्यस्तम् – उखा. काष्ठतण्डुलदेवदत्तादिकारकग्रामसन्निधाने कदाचित् पचतीति प्रत्ययो भवति कदाचिन भवति । स यदि कारककारण क एव स्यात् तदा सर्वदा प्रत्ययः प्राप्नोति, नचैवम् । अतोऽन्यहेतुक इति निश्चीयते । तेन कार्यभूतात पचतीतिप्रत्ययात्कारणभूता क्रियाऽनुमीयत इति, तद्दूषणायोपन्यस्यति- यदपीति । तत्र दूषणमाह-सिद्धरिति । तण्डुलावयवविभागशिथिलसंयोगनिबन्धनत्वात्पचतीति प्रत्ययस्य तस्य कादाचित्कत्वान कदाचिद्भवतः प्रत्ययात्तद्वयतिरिक्त क्रियानुमान शक्य- मित्यर्थः । अमुमेव श्लोकं विवृणोति यः खल्विति । ननु संयोगविभागयोः कादाचित्कस्वात्तत्कारणभूतां क्रियामनुमा- स्यामहे । न च काष्ठादिकारकाणामेव कारणत्वं संभवति । सरस्वपि तेषु संयोगविभागशेथिल्यानुपलम्भादिति चोदयति-तत एवेति । तत्र परिहारमाह-न कर्मण इति । १ पचतीत्यभिसंविदः' इति खपुस्तके पाठः । २ 'प्रशिथिचसंयोग' इति कपुस्तके।

·(३७) चानवस्थापातात् । अग्निसंयोगस्य क्रमेण भावात प्रकृष्यमाणत्वाच। तद्धेतो तस्य साधनसनिधिमात्र एव भावः। तस्यैव तहि संयोगस्य कारणं कर्मेति चेत् १ न, प्रयत्नादेरेव कर्महतोस्तहेतुत्वात् । तदित्यं यागादिव्य- तिरिक्तभावनाभावात् । यागेन भावयेत स्वर्गमित्यर्थः परिकल्पितः । स्वर्गकामस्य यागे तु नियोगः संप्रतीयते ॥ यथैव संयोगविभागी साधनजन्यः सर्वदा स्यातां तथा कर्मापि सर्वदा स्यात् । अथ कादाचित्कत्वानुग्रहार्थ कर्मान्तरजन्यं कर्मेत्युच्यते, तथा सत्यनवस्थैव स्यादित्याह-कर्मेति । ननु परपक्षसाम्यापादनमात्रं स्वपक्षासाधनमत श्राह-अग्निसंयोगेति। यद्यपि संयोगविभागशीथल्ये कादाचित्के तथापि न ताभ्यां किया- नुमान संभवति, अग्निसंयोगहतुकत्वात्तयोः। तन्दुलावयवानामग्निसंयोगे सति संयोगविभागशथिल्ये भवतः, स चाग्निसंयोगस्तद्धेतुः । तस्मिन्सति तन्दुलावयवानामग्निसंयोगे सति प्रकर्षदर्शनादिति । नन्वग्निसंयोगस्यैव कर्म कारण भविष्यतीति चोदयति- तस्यैवेति । तत्र परिहारमाह-न प्रयत्नादेरेवेति । यस्तु कर्महेतुः प्रयत्नादिर्भवतोऽभिप्रेतः स एवास्माकमग्निसंयोग. हेतुर्भविष्यति किमन्धेन क्रियाकल्पनेनत्यर्थः । तदेवमुक्तेन प्रकारेण संयोग- विभागातिरिक्तपरिस्पन्दाभावात्प्रयत्नस्य च यागादिधात्वर्थव्यतिरिक्तस्या- भावाद यागादिधात्वर्थव्यतिरिक्तभावनाऽभावे यागेन भावयेत स्वर्गमिति काल्पनिक एव वाक्यार्थों न शाब्द इत्याह -तदित्यामिति । कथं पुनः काल्पनिको वाक्यार्थ इत्यपेक्षित सत्याह-स्वर्गकामस्येति। १ 'अनिसंयोगस्य तु' इति खपुस्तके पाठः।

·(1) सत्याहि भाक्वायां पागस्य करसत्वं कर्माचार्या पुरुषविशेषणस्यापि स्वस्थिष्टस्थ सामर्थ्यकर्मस्तम- वधार्यते । तदभावे तु मन्दाग्विालन्धुमेष परिकल्पना निमित्तो वाक्यार्थी यावेन भावयेत्स्वर्गम् । पुरुषविशेषस्य नियोमो यागे गम्यते । तस्पिश्चानु ष्ठिते स्वर्गादिफलं स्वतोऽन्यतो वा कुतचिविष्यति नैव वा । न स्वयमर्थः शक्योऽभ्युपगन्तुम् । ननु पुरुषविशेषणमेव न संभवति। अयो- गान्ययोगात्यन्तायोगानामन्यतमस्यापि व्यवच्छेदा- संभवात् । जात्या च तस्याभावात् । तत्र पूर्वार्द्ध तावद्विवृणोति-सत्यां हीति । इदानीमुत्तरार्द्ध विवृणोति -पुरुषेति । स्वर्गादिफलं प्रति यागादेः करणत्वं शब्देनाबोधि । तेन यागादेः स्वर्गा- दिफलं भवति । क्रियागर्भो हि तयोः कर्मकरणभावः । सा चेन्नास्ति कथमिव तयोः कर्मकरणभावः स्यात् ? तेन यागादावनुष्ठिते स्वत एव स्वर्गो भविष्यति । कादाविरकत्वादन्यतो वा कुतश्चिनेव वा भविष्यति । यागादिवदन्यस्यापि तत्साधनत्वेनाप्रतीयमानत्वात् । स्वाभाविकत्वे च सर्वदोत्पत्तिप्रसङ्गात् । ननु स्वर्गस्य पुरुषं प्रति विशेषणत्वं न युक्तम् । त्रिविधं हि विशेषणं भवति । किञ्चिदयोगव्यवच्छेदेन यथा पानो देवदत्त इति । न त्वत्रान्ययोग- व्यवच्छेदः संभवति, अन्यस्यापि यज्ञदत्तादेः पीनत्वात् । नाप्यस्यन्तायो- गव्यवच्छेटः । देवदत्तस्य कदाचिदनक्षयादिना काश्योपपत्तेः । अन्ययोग- व्यवच्छेदेन यथा पार्थो धनुर्द्धर इति । अन्यत्र तदभावस्य विवक्षितत्वात्। अत्यन्तायोगव्यवच्छेदेन यथा गन्धवती पृथ्वी इति । अन्यत्र गन्धासम्भवे. नात्यन्ताभावनिषेधार्थत्वात् । न चात्रकप्रकारमपि विशेषणत्वं संभवति । न तावदयोगव्यवच्छेदः । अनुष्ठानात्प्रागुत्तरकालं वा यागस्यादृश्यमानत्वात् । ५ ख पुस्तके 'ह' शब्दो नास्ति । २ 'कर्मापेक्षणीयस्ताव यस्यापेक्षायाम् ' इति व पुस्तके पाठः। ३ 'नव वायमर्यः' इत्येव पुस्तके पाठः ।

·- (१) साध्यत्वमपि तनुपप स्वर्गस्य तपानिर्देशात् विशेषचस्पैकार्थाद्भावनासम्बन्धाभ्युपगमात् । वर्तमानेच्छाविशेषणस्वमितरस्याप्यविरुद्धम् । न फलनिमित्तयोरन्यतरापत्तेः । निमित्तत्वे तु यावजीवश्रुत्युपसंहारे तदानर्थक्यम् । अनुपसंहारे स्वेतत् स्यात् । नाप्यन्ययोगव्यवच्छेदोऽन्यस्यापि कदाचिद्योगोपपत्तेः । नाप्यत्यन्तायोग- व्यवच्छेदः । स्वर्गकामस्य यागाद्यननुतिष्ठतः कदाचित्कार्यस्वर्गयोगाभावात् ; [इति] न पुरुषविशेषः संभवतीति चोदयति- ननु पुरुषेति । न च जात्यैव ब्राह्मणवत्स्वर्गकामो यन पुरुषविशेषः स्यादित्याह- जात्येति । एवं चोदिते सति पूर्वपक्षवाद्याह -साध्यत्वमिति । यदि स्वर्गस्य विशेषणत्वं नाभ्युपगम्यते तवापि तहि साध्यः स्वर्गो न स्यात्, न हि तं साध्यं द्वितीयानिर्दिष्टं पश्यामः, किं तर्हि ? पुरुषः स्यादित्यवि- शेषणस्यैव सतो भाव्यापेक्षायां पुरुषार्थस्य स्वर्गादेरर्थात् साध्यत्वमभ्युपगम्यते । ननु न पुरुषविशेषणं स्वर्गादि साध्यमभ्युपगच्छामः किं तर्हि इच्छाविशेषणम् । तथाहि -स्वर्गकामादिपदाकामपदोपात्तन्छाविशेषणत्वेन स्वगादि गम्यते । काम्यस्य च कामं प्रत्ययोगव्यवच्छेदेन विशेषणत्वमस्तीत्याशङ्क्याह- वर्तमानेति । मामांसकत्रादितरस्याप्यविरुद्धमेवेच्छाविशेषणत्वं स्वर्गादेर्भविष्यति । इच्छाविशेषणस्येव च पारम्पर्येण कथञ्चित्पुरुषविशेषणत्वोपपत्तिः । ननु चासाध्ये स्वर्ग कथं तद्विषयिणी इच्छा भवेत्तेनेच्छाविशेषणत्वमपि तवानुप- पन्नम् । नेष दोषः। साध्येऽसाध्ये वा स्वर्गे वर्तते तावदिच्छा। न च नियोगतः साध्यमेवेच्छति सुरगणिकादी राज्ये वाऽसमर्थस्यञ्छादर्शनात । तदेतद्वर्तमान- प्रहणेनाह । एवमुक्ते सति मीमांसकायोदयन्ति-न फलेति । १ वा भावना' इति खपुरतके पाठः ।

·( 0 ) स्थातावदेष नित्येषु परिहारो नानित्येषु। अपि चानर्थक्यं स्यादित्यनों नावगन्तुं शक्यत इत्युक्तम् । यदि स्वर्गस्य साध्यत्वं नाभ्युपगम्यते ततः फलनिमित्तयोर्मध्येऽन्यतरस्य निमित्तस्यापत्तेनिमित्तप्रतिपादकं स्वर्गकामादिपदं स्यात् । स्वर्गेन्द्रा चेद्भवति यजेत जुहुयाचेति । निमित्तत्वे तु यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्" "यावजीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत" इत्येवमादिसामान्यश्रुतिविशषोपसंहारा- येदमभ्युपगन्तव्यम्। अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति जीवता स्वर्गकामेन सता होतव्यं यष्टव्य वेति । एवं च सामान्य- श्रुतेरकिञ्चित्करत्वेनानर्थक्यमेव स्यात् । कामश्रुतेरेवाधिकारार्थत्वात् । यदि च सामान्यश्रुत्युपसंहारोऽयं नाभ्युपगम्यते ततो विशेषश्रुतरानर्थक्यं स्यात् । सामान्यश्रुतित एव स्वर्गकामस्यानुष्ठानोपपत्तः। तदेतदाह-अनुपसंहारे इति। सामान्यश्रुत्यनुपसंहारे सत्येतस्या विशेषश्रुतरानर्थक्यं स्यात् । स्वर्गकामस्य च तया सामान्यश्रुत्याऽनुष्ठानं चोदितमेव किं पुनर्वचनेन स्वर्गकामो योत स्वर्गकामो जुहुयादिति । एवं मामांसकेन चादिते सति पूर्वपक्षवाद्याह-स्यात्तावदिति । यावन्त्यग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनि कर्माणि नित्यानि सन्ति पुनष्काम- संबन्धन विधीयन्त तेषां पुनः श्रुत्यानर्थक्याद्भवतु स्वर्गकामादिपदं फल- प्रतिपादकम् , यानि पुनः केवलकामसंबन्धेन चोद्यन्ते यथा एतस्यैव रेवतीषु वरवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्यतेन यजेत " इत्येव- मादीनि कर्माणि तेषु पशुकामादिपदस्य निमित्तार्थत्वमविरुद्धम् । अथवाऽ- ग्निहोत्रादावपि स्वर्गकामादिपदस्य निमित्तार्थतव, न फलार्थता । न हि भावनाऽभावे स्वर्गादेर्भाव्यत्वं संभवति । यदि तु तथा सति सामान्यश्रुत्या- नर्थक्यं भवति, भवतु; किं कुर्मः ? सर्वथा तावदीडशः शब्दार्थों नावगम्यत इति । पूर्वापरितोषण परिहारान्तरमाह-अपि चेति । १ 'नर्धक्यामित्यनयों' इति खपुस्तके पाठः ।

·( १ ) १ पुनरुपदेशादा स्वर्गकाम पुनः प्रयोक्ष्यत इति ना. नर्थक्यम् । बुध्वेदमेव भगवान्ददर्श खलु पारिन द्रव्यगुण- लोन संस्कारव्यतिरिक्तोऽस्ति शेषता ॥ द्रव्यगुणयोः खलु योग्यता । अतः कारकविभक्तितो वा क्रियायां शेष- भावो गम्यते । संस्कारोऽपि संमार्गादिः शब्दतो वस्तुतो वा कर्मसंबन्धी तत्र प्रतिपन्नशेषत्वं तन्मुखेन क्रियां यायात्, यागादिस्तु प्रकृत्याऽकर्मको देवताकमको वा कथं स्वगण संबध्येत? भावनाकर्मणा तेन तव्यवहितः संबध्येत, सा च नास्तीति गम्यमानो भगवान्बादरिद्रव्यगुणसंस्कारेष्वेव शेष भावं मेने इति। अपरितोषकारणं वि द्रष्टव्यम् । यथाऽग्निहोत्रादौ स्वर्गकामपदस्य फलार्थत्वमभ्युपगम्यते तता बलाद्भावनाभ्युपगमः प्राप्नोति । न हि भावनां विना भाव्यत्वं स्वादेरुपपद्यते ततश्चानिष्टाभ्युपगमापत्तिरिति मन्यमानः सर्वत्र कमिपदस्य निमित्तार्यतामेव दर्शयति। यद्वा, नेयं विशेषश्रुतिः सामान्य- श्रुतेरुपसंहाराय, येन तदानर्थक्यं स्यात् , किं तर्हि स्वर्गकामस्यानुष्ठान विधत्ते नास्वर्गकामस्य प्रतिषेधति। यत्त्वेतदानर्थक्यमस्मिन्पच चोदितं तदपि न भवति पुनर्विधानेन द्विरनुष्टानोपपत्तेः । तेन सामान्यश्रुतितस्तावत् स्वर्गकामोऽग्निहोत्राद्यनुतिष्ठति, स्वर्गकामो जुहुयादिति पुनानुष्टानं स्यात् । अस्वर्गकामस्य तु सकृदेव । तेन पुनरनुष्ठानविधानार्थत्वाद्धनस्याव्यवच्छेद- कस्यापि नानर्थक्यमित्याह-पुनरिति । बादरिणापि च भावनामावं मन्यमानेन द्रव्यगुणसंस्कारग्वेव शंषभावो न यागादिष्वित्युक्तमित्याह-बुट्वेति । एतदेव विवृणोति-द्रव्य गुणयोरिति । १ 'शब्दतो वा' इति 'क' पुस्तके पाठः ।

·( ४२ ) - अत्रोच्यते- अनेकार्थत्वमन्याय्यन्नेनैकाधिकरण्यतः । करोतिना तिजन्तेषु भावाभेदोऽनुमीयते ॥ द्रगुगा यात्रा ह्यरुणिम्नार्यागक्रयरूपयोर्धातवाव्यसंयोगविभागरूपक्रिय- योनीहिभिररुणायेतितृतीयाशब्दतो भूतभव्यसन्निकर्षवशाद्वास्तवतनिवर्तकत्वेन वा शंषभावो गम्यते । संस्कारस्यापि ग्रहसमार्गादू "ग्रहं समार्टि' इति द्वितीयाशब्दतः संस्कारस्य च संस्कार्यनिष्ठत्वमिति । वस्तुतो वा ग्रहादि- सम्बन्धोऽवगम्यते । तत्र प्रतिपन्नशेषवं सम्मार्गादिग्रहमुखेन ग्रहसंबन्धिनी ज्योतिष्टोमाक्रियां गच्छन्निवर्तनयोग्याम् । तत्र त्रयाणां क्रियां प्रति शेषभावः धातुवाष्पयोः संयोगविभागयोः क्रियाशन्दाभिधेययोरन्यतः साध्यत्वात् । यागस्तु यजेतेत्येवमादिशब्दात्प्रतीयमानः स्वभावतोऽकर्मक एव प्रती- यते । देवतापूनात्मकत्वाद्वा यागस्य पूज्यमानदेवताकर्मत्वं गम्यते । न कथञ्चित्कर्मभूतः स्वर्गसम्बन्धः । यदि तु भावना स्यात्ततस्तद्वारेण यागस्य स्वर्गसंबन्धो भवत् । सा चोक्तेन प्रकारण नास्त्येवेति मन्यमानो भगवान्बादरोगस्य न स्वर्गशेषत्वमिति मेने इति । अत्र प्रतिविधत्ते- अत्रोच्यते इति । घटं करोतीत्यत्र तावत्करोतिर्भावनावचनो घटमितिकर्मसबन्धात् । न धक्रियया कारकं संबध्यते । यदि धास्वर्थसामान्यवचन एव करोतिः तस्करोत्ययस्य गोत्वादेव सामान्यात्मकत्वेन क्रियात्वात्कारकसंवन्धो न स्यात् । या अपि तद्वयक्तयः पाकाद्या लाक्षणिक्यस्ता अपि संयोग- विभागात्मानो न क्रियारूपा इति वक्ष्यति-- 'धातूनामभिधानीया कर्मकतृसमाश्रयान् ।' इत्यत्र, तथा- 'परोपाधिक्रियारूपो ज्ञायते न क्रियान्तरम् ।' इत्यत्र च । अतस्तासामपि कारकसंबन्धो न युक्तः । अपि च धात्वर्थ सामान्य करारूपं तद्विशषाश्च करणविशेषाः । यथोक्तं भट्टपादः १ 'भावभेदो' इति खपुस्तके पाठः ।

·( ३ ) घटं करोतीति तावजननोत्पादनादिश्रुतिविषयां भावनांकरोतिराचष्ट। च पञ्चत्यादिसमानाधिकरणोपि नान्यत्र वर्तितुमर्हति अनेकार्थत्वे स्वनैकान्तिकस्वास- तोऽभिधेयनिश्चयायोगादव्यवहाराङ्गतापत्तः। अवग- तसामर्थ्यानुसारेण च प्रयोगापपत्ती सामर्थ्यान्तरप- रिकल्पनायोगात्प्रतीतबाधादप्रतीतल्पनाच प्रयोगा. मरेऽपि प्रयोगान्तरनिर्मातस्यैव प्रत्ययात् किङ्करोतीति चोत्पादनाया एवाधिगमात् । एवं भावनाभिधानेन करोतिना समानाधिकरणतयाऽऽख्यातपदानां तद्वि- शेषाभिधायित्वमनुमीयते । 'अन्यदेव हि धात्वर्थसामान्यं करणात्मकम् । इति । न च कारकं कारकान्तरेण संबध्यते । ननु भावनावचनत्वेऽपि करोते. र्भावनासामान्यमभिधेयं स्यात तच्च नित्यत्वादसाध्यसामान्यं साध्यस्वभावत्वा- द्भावनानाम् । न च साध्यसामान्यं सिद्धरूपं भवति अपि तु साध्यात्म. कमेव साध्यस्वभावस्त्रविशेषात्मकत्वात् । तेन साध्यात्मकमेव सन्नित्यं न रूपान्तरमिति किं कुर्मः । यथोक्तं गुरुणा- अन्यश्च भावना नाम साध्यत्वेन व्यवस्थितम् ।' इति । अपि च करोत्यभिहितभावनासामान्यलक्षिता व्यक्तयः साध्यस्वभावाः क्रियात्मानः तेन लक्ष्यमागाभावनाव्यक्तिषु सूपपाद एवं कर्मसंबन्धः । तस्माद्धटं करोतीत्यत्र भावनावचनकरोतिरिति निर्माते किं करोति पचतीत्येव मादिषु पचत्यादिसामानाधिकरण्यन न धात्वर्थसामान्यबचना भवितुमर्हतीति। अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात शक्त्यन्तरकल्पन हि तथा स्यात् । तयुक्तम् । पूर्वशक्त्यनुसारेणैव प्रत्ययोपपत्तेः । यत्र गवादिशब्दे विस्पष्टम- न्तिरं प्रतीयते तत्रागत्या शक्त्यन्तरमपि कल्प्यते। न चेह विस्पष्टार्थान्तर- प्रतिपत्तिरस्ति स्वयैवारोप्यमाणत्वात् । यथा घटं करोति इत्यत्रोत्पादनावगम- १ स च ना इधिकरणोऽपि' इति ' क ' पुस्तक पाठः । २ ह्यनैकान्तिकलात्' इति ख पुस्तके पाठः । ३ 'योगांतदव्यत्र ' इति कपुस्तके पाठः । ४ ' परिगृहीतसामन्या' इतिख. पुस्तके पाठः । ५ 'कल्पनात्' इत्येव पाठः कपुस्तके । - न च ·( ४४ ) यद्यपि प्रत्यया भेदान्न विशेषावगमायालं, पदं तु प्रकृतिभदाद्भिनप्रकृत्यर्थानुरक्तप्रत्ययार्थप्रधान, प्रत्ययोपि पौर्वापर्यनियमान पदवत् स्वतन्त्रः सामान्यमात्र धिय- मादधाति, अपि तु प्रकृत्यर्थापेक्षयो विलक्षणः स्वार्थ- विशेषमेव समर्पयति । सर्वथा पदं तावविशेषे वर्तते । तेन तवरस्वतोऽभेदवत्या धात्वर्थोपधानव्यज्यमान- स्फुटविशेषायास्तत्र विशेषाभिधानानुमानमविरुद्धम् । ननु प्रत्ययस्य सामान्यमभिधेयमिष्टं तत्कथमुभयो। सामान्याभिधायिनोरैकाधिकरण्यम् ? स्तथा । किं करोति किमुत्पादयते किं भावयतीति स एवार्थो गम्यते इति न भावनावचनकरोतिसमानाधिकरणाः पचत्यादिशब्दाः पाकादिधात्वर्थानु- बन्धनिबन्धनभावनाविशेषवचना इति निश्चीयते । अमुमेव श्लोकार्य विवृणोति-घटं करोतीति । अनेकार्थत्वे हि करोतेस्तदुग्चारणे सत्यक्षादिशब्दवदेवार्ये सन्देहः प्राप्नोत्यनेकान्तिकत्वात् । एवं च व्यवहारो नावकल्पत । दृश्यत चासो निश्चितार्थनिबन्धनः प्रकरणादिपरामर्शनिरपेक्षः । तस्माद्भावनार्थ एवं करो. तिरिति । ननु पचत्यादिषक एव प्रत्ययः स कथमिव भावभेदं ब्रूयादि. त्याशक्याह -यद्यपीति । यद्यपि पचत्यादिवेकः प्रत्ययस्तथापि पचति गछतीति प्रकृतिभेदा. दिनरूपं पदम् । तरच प्रकृत्यर्थानुरक्तप्रत्ययार्थप्रधानम् । तेन प्रकृत्यर्थानु- रागवशाद्भावः प्रतीयमाना विशिष्ट एव प्रतीयते । न च प्रकृतिनिरपेक्षः प्रत्ययः प्रयुज्यते । पदमिव पदान्तरनिरपेक्षः “परश्च'(२पा० स०३२-१) इति "धातोः" (पा.सु०३-१-६१) इति च पौर्वापर्यनियमात् । तेन न प्रत्ययो भावसामान्ये बुद्धिमादधत्यपि तु प्रत्यर्थानुरक्तभावविशेषामेव समर्पयति । तेन यद्यपि भावनागतो विशेषो नावगम्यते तथापि धास्वर्थानुरक्तभावनाव- १ 'भेदान्न तद्विशेषायालम्' इति खपुस्तके पाठः। २ 'चाणः' इति कपुस्तके पाठः । ३ तेन स्वतोऽमेदवत्या अपि' इति खपुस्तके पाठः ।

·४५ ) उच्यते, भेदोपहितसामान्यवचनेप्यपृथक्श्रुतिः । को राजा याति ? पाश्चालराज इत्यभिधीयते ।। प्रभवतिना हि सामान्यशब्देन व्यवच्छिन्नसामा- न्यविषयाः श्रुतयः परिदृष्टसामानाधिकरण्यप्रयोगाः, को राजा याति पाश्चालराज इति यथा । युक्त एव चोत्तर सामान्यनिर्देशाऽन्यथा प्रश्नगतं गमाद्भावविशेषप्रतिपादनानुमानमविरुद्धम् । ननु चान्वयव्यतिरकोद्धतं भा- वनासामान्य प्रत्ययस्याभिधेयं न पाकादिविशेषास्तेन यद्यपि प्रकृत्यर्थानुरागो भावस्य गम्यते तथापि न विशिष्टः प्रत्ययाथाऽपेक्षासन्निधियोग्यताहतुक- स्वाद्विशिष्टावगमस्य । यदि तु विशिष्टमंत्र वाच्यमुच्येत तथा सत्यन्विता. भिधानं, न चतदिष्टमित्यभिप्रायेण चोदयति---नन्विति । प्रत्यया भावनासामान्यवचनः, करोतिरपि भावनासामान्यवचन एव, न च द्वयोः सामान्यवचनयोः सामानाधिकरण्यम् । तत्र परिहारमाह---- उच्यते इति । यद्यपि प्रत्ययस्य सामान्यमभिधेयं तथापि पचत्यादिपदे प्रकृत्युपात्तपा- कादिधात्वर्थभेदोरहितं सन्निधानादिभिस्तद् गम्यत । अतश्च शुद्धसामान्यव. चनेन करोतिना सह प्रकृत्यर्यानुरक्तसामान्यवचनस्य प्रत्ययस्य सामाना. धिकरण्यमविरुद्धम् । यथा का राजा याति ? पाश्चालराज इत्यत्र शुद्धसामा- न्यवचनस्य राजशब्दस्य पाञ्चालराज इत्यनेन पाञ्चालविशेषोपहितगज- सामान्यवचनेन । एतदुक्तं भवति-यथा पाञ्चालराज इत्यत्र सन्निधानादि- भिरभिवानाद्वा पाश्चालविशेषोपहिले रानार्थे गम्यमाने को राजत्यनुपहित. शब्दस्योपहितसामान्यविषयेणोत्तरवतिना रामशब्देन सामानाधिकरण्यं तथात्रापति नान्विताभिधानचाचं नाप्यसाम नाधिकर. ययम् । एतमेव श्लोकं विवृणोति-प्रश्नेति । नन्विदमप्ययुक्तमव सामानाधिकरण्यं न दृष्टान्तीभवितुमर्हति । प्रश्नप्र. क्रमलम्यत्वेन रामार्थस्यात्तरे पुनरुपादानानहत्वादिस्याशङ्क्याह-युक्त एवेति । सामान्यवचनस्य ·( ४६ ) तदपेक्षणीय स्यात् विशेषतस्तु भावनाया असंधि- ज्ञातपदभेदत्वात्परोपधानव्यज्यमानविशेषायाः । त- स्मान्न सिद्धसाधनं ने विपर्ययमाधनं नाप्पष्टान्तता। भावाभावे प्रयोगस्तु न विधापि निरीक्षितः । अन्ततः सोऽपि धात्वर्थगांचरो लक्ष्यते तथा ॥ घाटा ध्वनतीति हि भाव्याभावेन भावनाभाव उच्यते । सर्वश्च धात्वर्थः किश्चिदसदुत्पादयति ध्वनन मपि सुखं दुःखज्ञानं वान्ततो धात्वर्थ एव भाव्यः ।। पाञ्चाल इत्येतावत्युक्त कः पाञ्चालः किं राजा कि ब्राह्मण इति विशेषा- परिज्ञानात प्रश्नगतो राजार्थः संबन्धनीयः । ततश्च मतिविप्रकर्षः स्यात्, उपादाने तु झटिति संबन्धावगमान्नायं दोषो भवति । एतदुक्तं भवति- प्रस्त्यत्र राजार्थेन प्रयोजनं स किं प्रक्रमलभ्यो भवतु उत शब्दोपादानप्राप्त इति । तत्रोपादाने सत्यविप्रकृष्टा प्रतिपत्तिः स्यादिति शोभन एवायं प्रयोग इति । भावनायास्तु पचत्यादिपदे विशेषेण सामान्यनिर्देश एव कर्तव्यः, न हि तत्र भावनाविशेषप्रतिपादकः कश्चिच्छब्दोऽस्ति । तेन किङ्करोतीति पृष्टे पर्वतीतिभावनासामान्यप्रत्ययोच्चारणे नवोत्तरं दातव्यम् । इतरत्र तु को राजेनि पृष्टे युधिष्ठिरादिशब्दसंभवात् । तस्मात्पाकादिशब्दोच्चारणे प्रत्ययसन्निधानादिभिर्विशिष्ट भाव गम्यमाने न करोतिशब्दसाधितस्य साधनं, येनानर्थक्यात्सहप्रयोगानुपपत्तिः स्यात् । नापि वियर्ययसाधनम् । सामानाधि. करण्यदर्शनात् । यथा को राजा याति पाञ्चालराज इति । नादृष्टान्तते- त्यस्यायमर्थः-न चायमस्मत्पक्षोऽविद्यमानदृष्टान्तोऽस्यैव दृष्टान्तस्य विद्यमा- नत्वात् । तेन सति दृष्टान्त न विरुद्धो हेतुरिति । अथवा वृक्षः शिशपत्यस्या- स्मत्पत्तपि नादृष्टान्तता । यथैव ह्यत्र सामान्यविशेषनिबन्धनं सामानाधि- करण्यं तथैव किंकरोति पचतीत्यत्र करोतिप्रत्यययोः । यत्पुनः पूर्वरक्षेऽ भिहितं भावाभावे प्रयोगस्येति, तत्र परिहारमाह-भावाभावे इति । प्राख्यातसमानाधिकरणस्य नामसमानाधिकरणस्यैव करोतेर्भावनाभावे न १ 'न विपर्ययासाधन' इति कपुस्तक पाठः । २ 'भाव्याभ वेन हि' इति खपुस्तके । ३ 'सर्वस्तु' इति खपुस्तके ।

·(४७) न हि सर्वत्र धात्वर्थस्य करणव कर्मता ऽपि तु कचित्तन्मात्रनिर्वृत्तिविवक्षायाम् । का क्रिया पाक इति 'चेहापि विविधत्वाच्छन्दा यस्य औतलक्ष्यभेदन नाभावो भावनायाः शब्दतस्त- विशेषलक्षणाप्रवणत्वात्पाकशब्दस्य । तिजन्तेऽपि तर्हि लक्ष्य एव भावोऽस्तु | प्रयोगो दृष्टः । येन धात्वर्थसामान्यवचनत्वमध्यवसीयेत । तथा हि-घण्टा वनतीत्यत्र भाव्याभावेन भावाभाव उच्यते । स चायुक्तः सर्वस्य धात्वर्थ- स्यान्योत्पादकस्वभावत्वन भाव्यान्वितत्वात् । अस्ति चात्रापि मृदुतीबश्व- निनिष्पायं सुख दुःख वा । यदि त्वकर्मकत्वाद्धातोः सुखं दुःखं वा ध्वन- तीत्येवं संबन्धानवगमाद्भाव्यत्वं नाभ्युपगम्यत ततोऽन्ततो धात्वर्थमेव भाब्य ब्रूमो ध्वनन करोतीति संयोगविभागो तजनितः शब्दो वा ध्वननम् । परिस्पन्दश्च करोत्यर्थ इति । यदपि की क्रिया पाक इत्युदाहृतं तत्रापि भावनाविशेषनिबन्धन सामानाधिकरण्यं न श्रुतपाकनिबन्धनं, येन धात्वर्थवच. नता करोतेः स्यात् तदेतदाह-लक्ष्यो तथेति । तत्राख्यातसमानाधिकरण- स्य करोतेर्यथा भावनाभावे न प्रयोगस्तथा दर्शयति-घण्टेति । ननु धात्वर्थस्य ' करणत्वाभ्युपगमात्कथमिव कर्मत्वमुच्यते इत्या. शङ्ख्याह-नहीति । पद्यपि करणं धात्वर्थ तथापि व्यापारमाध्यत्वात्कर्मतापि । तेन यदा धात्वर्थमात्रनिवृत्तिर्विवक्षिता भवति नान्यस्य फलस्य तदा कर्मनिर्देशो न विरुष्यते । लक्ष्यते तथेति यदुक्तं तद्विवृणोतिका क्रियेति । यद्भावनाप्रतिपादकशब्दाभावेन भावनाभावे सति का किया पाक इति सामानाधिकरण्यं करोतरुदाहृतं तदयुक्तम् । पाकशब्द एव हि भावनाप्रतिपादकः । न ह्यभिधेय एव शब्दार्थ इति व्यवस्था किं तर्हि यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति पचिना लक्षितभावनाविशेषनिबन्धनमपि ऐकाधिकरण्यमत्रेति न दोषः । यदा तु लाक्षणिकभावनानिबन्धनमैकाधि. १ इति च द्विविध' इति खस्तक । २ 'श्रातभेदेन' इति खपुस्तके ।

·( ४८ )
नैतत्सारम, यतः सर्वत्र का पाको बुषिभेदमपन्हुते
न भावनापरामर्शमन्तरेण च भाक्तमेतत् ।
इंदं भवान् पृष्टो व्याचष्टां-पाकः पचतीत्यत्र धात्वों
भियते नवति ।को हि स्फुट प्रत्ययभेदमवजानीते । तथा
हितिङन्ते भाव्यास गम्यते न तथाभूतो घमन्ते । भावे
तविधानात्, शुद्धस्य च धात्वर्थस्य तत्त्वव्याख्यानात् ।
'धास्वर्थः केवलः शुद्धो भाव इत्यभिधीयते' इति ।
नत्तर्हि भाव्यत्वं भावनामस्पर्शकृतमिति ति-
तानां सोऽर्थः । गम्यमानत्वं हि तिङन्तघनन्तयो(न
भिवेताविशेषात् ।
नच साधनमाध्यसम्बन्धाद्भेदावगमः म्थीयते इत्यं-
त्राप्रसङ्गात्।
करण्यं, तिङन्तेऽपि तर्हि कस्मान्न भवति ? नास्त्यभिधाने प्रमागामन्यथापि
करोतिसामानाधिकरण्यदर्शनादिति चोटयति-तिङन्तेऽपीति ।
तत्र परिहारमाह - नैतत्सारमिति ।
यतः कः पाकः पचतीत्यत्र बुद्धिभेदो न स्यात् , अस्ति चासौ। तथा हि-
पाक इत्यत्र सिद्धरूपी धात्वर्थो गम्यते पचतीत्यत्र साध्यरूपः । तच्च
साध्यत्वं भावनासंस्पर्शकृत, तत्संस्पशश्चैवं स्याद्यदि सा प्रत्ययनाभिधीयेत ।
ततोऽत्राभिधेयभावनानिबन्धनमकाधिकरण्यं न पाकवदगम्यमानापक्षमित्यर्थः ।
अमुमेव श्लोकार्थ विवृणोति- इदमिति ।
नन्वनभिधानेऽपि भावस्य पचतीत्यत्र प्रत्ययप्रतिपादितकर्तृकारक
सबन्धादात्वर्थस्य साध्यत्वावगमो भविष्यत्यिाहशक्याह-नचेति ।
१ घमन्तयोविभिद्येत' इति खपुस्तके पाठः । २' साधन सम्बन्धाद' ति कपुस्तके
पाठः। ३ 'उत्थप्रसङ्गात्' इति खपुस्तके पाठः ।

·( ४६ ) किश्च- पाकं करोति पचतीत्याख्यातार्थो न दृश्यते । भेदन शब्दतत्त्वज्ञैः पाकादौ न त्वयं क्रमः॥ पचति पाकङ्करोतीति तिङन्तपदार्थ भेदेन निदर्शयति । नाप्रतिपद्य भेदं पाकादिषु तु न । तथा भेदप्रतिपत्त्यमा. वादिति गम्यते । परिकल्प्य भेदं तथोपदर्शनं पाकस्थाभिनिवर्तनं करोति यथति चेत् । न, पाकादावपि भेदप्रतिपादनप्र- यद्यत्र साध्यत्वावगमो हन्त ताहि भावोत्पन्नलकारान्त स्थीयत इत्येवमादौ शब्दे कारकमबन्धाभावाद्धात्वर्थस्य साध्यत्वावगमो न प्राप्नोति । अस्ति चासो । देवदत्तन यायत इत्यत्र स्थितिः क्रियत इत्यर्योऽवगम्यते । तेन भावनासंस्पर्शकृतमेव साध्या वं न कारकसंबन्धकृतमित्यर्थः । इतश्च तिङन्ते भावनाऽभिधीयते इत्याह-किञ्चेति । पचतीत्यस्य पाकं करोतीतीममर्थ निदर्शयनि न पाकशब्दस्य । तन तिङन्ते कनचिष्छब्दभागन पाकोऽभिधीयते कनचित्रीत्यर्थ इति गम्यते गम्यमान भाय पाकादावपि तथा निदर्शनप्रसङ्ग इत्यर्थः । अमुमव श्लोकार्थ प्रपचयति ---पचतीति। ननु तिढन्तेऽपि न पृथक्करोत्यथोभिधीयते, अभिधाने प्रमागाभावात् । यत्तु निदर्शन तदशाब्दमेव भेदं परिकल्प्य, यथा कस्याभिनिवर्तन करोतीति। न तावत्याकादिनिवनविषयाऽरः करीत्यर्थाऽभिहिन । करात्यर्य एवाभि- निवर्तनं, न च तत्राप्यपरः करोत्यर्थः संभवति योऽभिधीयते । यत्त धात्वर्थे साध्यत्वं तद्भावस्यव स्वाभाविकमित्यभिप्रायण चोदयति - परिकल्प्येति । तत्र परिहारमाह-न पाकादाविति । यद्यत्रांशाब्दमेव भदं परिकल्प्य निदर्शयन्ति का व्यवस्था यत्तिहन्ते निदर्शयन्ति न पाकादाविति । ननु स्वसामर्थ्यानुरोधन तिङन्तनाविद्यमान १ 'पाकादादपि भेदप्रतिपाददपि भेद०' दुनि कपुस्तके पाठः ·( ५० ) सङ्गात् शब्दोपकल्पितस्तिङन्तेष्वपि भेद इति चेत् । अस्तु नावच्छब्दार्थभेदो वस्तुन्यप्युपपादयिष्यामः । नन्वेवं भावनाया अपि साध्यरूपाया भावनान्तरापा. तस्तदपि तथेत्यनवस्था। यदि मतं व्यापागे हि सा स्वरूपमेव तस्याना- हेशं पराधीनोपजननम् । अतः स्वरूपात्तथात्वसिद्धे न्यसंस्पर्शव्यपेक्षेति। धात्वर्थोऽपि तर्हि तथाऽस्तु । तथाहि-वस्तुतः सोऽपि तथा अतथा वा भवन्नापादिततथाभावः स्वशब्दव्यापारात्मापादीयते । एव भेदः कल्पितः पश्चान्निदीत न तात्त्विको घटते इति न तु पाकादौ शक्त्यभावात्कल्पितो न वा निदश्यते इति चोदयति-शब्दोपकल्पितेति । तत्र परिहारमाह अस्त्विति । तिङन्तस्य तावदर्थरूपं भवताऽङ्गीकृतं तत्तु तात्विकमित्यनन्तरमेव वक्ष्यामः । ननु यदिदं भावनामस्पर्शकृतं, धात्वर्थसाध्यत्वमुक्तं तदयुक्तम् । स्वाभाविकसाध्यत्यसंभवात् । यदि तु भावनासंस्पर्शकृतमभ्युपगम्पेत ततो भावनाया अपि साध्यत्वप्रतीत्तभावनानन्तरसंस्पर्शकृत साध्यत्व स्यातू । तथा सत्यनवस्थिंतिरवेति । चोदयति-नन्वेवमिति । ननु व्यापाररूपा भावना, व्यापारश्च साध्यात्मक एव न व्यापारान्तर- संस्पर्शमपेक्षते इत्याशङ्कते-यदीति । एवमाशङ्कयोत्तरमाह ---धात्वर्थोऽपीति । धात्वर्थोऽपि साध्यस्वभाव एव किमिति भावनासंस्पर्शमपेक्षते । श्रथापि संयोगविभागगुणात्मकत्वादसाध्यरूपस्तथापि स्वशब्देरापादितसाध्यत्वः पच- त्यादिषु प्रतीयमानः किमिति भावनासंस्पर्शमपे आते। साध्यस्वभावो धात्वर्थों १ 'शब्दाः भेदो' इति कपुस्तक पाठः । २ 'सा राप्यमेव' इति खपुस्तके पाठः । ३ तादृशमपरानोप' इति कपुस्तके पाठ ५ 'अतोरूपात्' इति खपुस्तके पाठः । ५ 'ताह' इति खपुस्तके नास्ति ।

·( ५१ ) घन्तादिष्वपि कारकसम्बन्धोपपत्तेरन्यथाव्यापार कारकसम्बन्धायोगादव्यापारसम्बन्धिनः कारकत्वानु- पपत्तेः । क्रियासम्बन्धप्रभावितत्वात्कारकभावस्य । बुद्धिभेदस्तु पाकादिषु प्रत्ययोपादानेन सिद्धभावना नुभवात् । अनभिभवातचेत्यादौ न चानभिभूतरूप मन्यथाशक्यम् घदर्शनं व्यापारान्तरानदर्शनेन निद- शयति भावनाया इव । न च सिद्धसाध्ययोरैकशव्य विरुद्धं भेदाभदयोरिवगोत्वादिषु भिन्न प्रकृतिप्रत्ययो- पादानत्वात् । साध्यभावरूपप्रतीतिनिदर्शनाभ्यां च धात्वर्थस्य तिङन्तेषु भावनामिच्छतो धात्वर्थस्थ कर्मत्वप्रसङ्गो न करणत्वं स्यात् । धात्यापादिततधाभावो वेत्यत्र किं प्रमाणमित्यपक्षिते सत्याह --चन्ता- दिष्वपीति । देवदत्तेन पाकः पचनं पक्तिरिति कारकसम्बन्धदर्शनाद्धातवः साध्यं धावे याः स्मरगात् । गोयामात त्वप्रत्यया व्यतिरेकार्थः । शाबलेयस्य गोत्वमिति वैयधिकरण्यप्रयोगनिदर्शनात् । ननु गोत्रमित्यत्र प्रकृतिरव्यतिरे. कार्थति कथं गम्यते । न ह्यत्राव्यतिरेकः प्रतीयते । उक्तमत्र गौः शाबलेय सामानाधिकरण्यप्रयोगदर्शनादिति । मैव चेयं प्रकृतिः प्रत्यभिज्ञायते । इति किंचिद्विकृता गौः शाबलयस्येति प्रयोगे गोपिण्ड इति च गोशब्द एवा- व्यतिरेकेणार्थो दृश्यते । यत्तु गोत्वमित्यत्राव्यति को न गम्यते तत्र प्रत्ययो- पादानेन व्यतिरेकेणाभिभवात् । यदि तु पचतीत्यादिषु साध्यस्वरूपधात्वर्थ- प्रतीतेः पाकं करोतीति निदर्शनाच्च भावनाभ्युपगम्यते, ततो धात्वर्थस्यैव कर्मत्वं प्राप्नोति न करणत्वम् । न ह्यकर्मणः साध्यत्वमुपपद्यते, नापि पाकामिति निदर्शनामत्याह-साध्यभावेति । .. १ 'साध्यरूप्यप्रतं'ति' इति क पुस्तके पाठ । ३ 'करणत्वं न' इति क पुस्तके । २ तिडन्तेपु' इति खपुस्तके नास्ति ।

·ह्यव्यापारात्मनो ( ५२ ) तस्माद्धात्वर्थ एव व्यापारात्मा धातुशब्दांपादान: फलभवनसमर्थो भावनाक्रिया चेति मांप्रतम् । तंदतदममञ्जसम् । तथाहि- दृश्यमाने चतुभेद नेष्टा शब्दार्थमात्रता । प्रत्ययानाभिभवः सिद्ध तद्भावनिश्चयः ॥ दर्शयिष्यते धात्वर्थाढ़ेदवत क्रियाऽतो न शब्दसामर्थ्यविलसितमिति युक्तम् । भसति हि वस्तुनि तप्था नाम भवेदपि । तस्मादलं धात्वतिरिक्तभावनया धात्वर्थ एव व्यापारात्मना धातुनो- पादीयमानः प्रत्ययाच फलभवनसमर्थतया गम्यमानः फलभवनसमर्थव्या. पारवचनभावनाक्रियाशब्दार्थ इत्याह-तस्मादिति । तदेतन्निराकर्तुमाह-तदेतदिति । यदि धात्वर्थभावनयास्तात्विको भेदो न स्यात्ततः शब्दोपकल्पित एवाय भेद इत्यभ्युपगम्येत, न त्वेतदस्ति प्रयत्नपरिस्पन्दयार्धातुवाच्यसंयोगविभागा- तिरिक्तयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । तथाहि चलतीत्यक्षजातः प्रत्ययः संयोगवि. भागातिरिक्त परिस्पन्दमालावते यथा संयोगविभागयो लम्बनत्वं तथोप- रिष्टाद्वक्ष्यामः । प्रयत्नोऽपि मानसप्रत्यक्षग्राह्यो यस्मिन्सति भूतानि प्रवर्तन्ते स प्रात्मकर्तृको व्यापारः प्रात्ममनःसंयोगजेन प्रत्यनेगा गृह्यते । तथाहि- गच्छन्क्रममागो वा प्रयत्नवन्तमात्मानमवति । स चच्छासंकल्पाभ्यामन्यः कथमिष्ट्वा संकल्प्य च क्वचिन्न प्रवर्त्तते । नानयाभूतप्रवृत्तिव्यभिचारः न च गमनविष्णुक्रमणादेरेवात्मव्यापारत्वं संभवति येन स एव प्रयत्न इत्युच्येत । संयोगविभागात्मकत्वेन सर्वगतात्मकर्तृकत्वानुपपत्तः । तेनास्ति विष्याक्रमणाद्यतिरिक्तः प्रवर्तेऽहमित्येतत्प्रत्ययालम्बनभूतः प्रयत्नः, भूतप्रवृ त्तिश्च कादाचित्कीर्तनात्र भवितव्यं कारणेन । न चात्मन एव कारणत्वं संभवति । सर्वदा प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्र कादाचिरक एवात्मच्यापारः कार. गमिति वक्तव्यम् । स च प्रयत्नः । तत्र कि कारणमिति चेत् । अदृष्टचो- १ इतोऽम कपुस्तकस्यं वाचत्वारिंशत्तमं पंत्र त्रुटितमिति ग्रन्थस्युटितः ।

·( १ ) दित प्रात्मैवेति वदामः । नन्वदृष्टचोदनमपि कादाचित्कामिति कादाचित्कमेव कारणं वक्तव्यमित्यनवस्याप्रसङ्गः । नैष दोषः नियतकालफलदानस्वभाव- स्वात्कर्मणां नियत एव काले प्रयत्नादिहतुकफलोपभोगार्य कर्तारमात्मानं चोदयतीति किमत्र कुर्मः । प्रतिबन्धकवशेन फलदानं प्रति कालनियमापे. पत्तेः । नियतकालमइष्टचादनमित्यत्रादोषः । न च भूतानमिवारष्टचोदन- म्भवति कर्मणि । अदृष्टशब्दाभिधेये तपाइर्तृत्वानुपपत्तः । कर्मणि विधिना नियुज्यते प्रतिषिध्यते वा स कर्मकरो भवति । प्रात्मनश्च नियोगप्रतिषेधौ नाचिद्रूपस्थायिभूतात्मकशरीरस्य । तेन यत्रापि विष्णुक्रमणादी भूतानां कर्तृत्वमुपलभ्यते तत्राप्यविंगादिवदन्यव्यापारे नदिति साङ्गप्रयोग प्रा- त्मकर्तृक इति । तदुक्तम् तदुद्देश प्रवृत्तेश्च या या देहेन्द्रियः क्रिया । क्रियते पुरुषेणैव सा सर्वा तत्कृतोच्यते ॥ इति । तेनात्मनोऽदृष्ट चोदनं न भतानामिति कादाचित्कप्रवृत्तिसिद्धयर्थ वक्तव्यः प्रयत्न इति । अन्ये वाहुः इच्छासंकल्पाभ्यां प्रयत्नः, तो चोपकारिवस्तुस्मरगात् । तच्च ग्रहगापूर्वकम् । यत्तु सतारपि तयोः कदा- चिन्न यतते तदनन्तरभाब्युताद्वैपबुद्धिप्रतिबन्धातअप्रतिबद्धयोस्तु कारणत्वं किमष्टचोदनेनेति । तदयुक्तम् । अदृष्टचादनस्यावश्याभ्युपगमनीयत्वात् । सर्वत्र हि कर्मफलम् । अपि च कदाचिदिच्छासंकल्पसम्भवेऽपि न प्रयतते । तथा च वक्तारो भवन्ति 'वयमिच्छन्त. कृतसंकल्पाश्चतावन्तडालमत्र न प्रवृत्ता इदानीं शुभेन कमगा। प्रवृत्ता निवृत्ता वा' इति । बिना चच्छासंकल्प देववशात्काचित्प्रवृत्ति ईश्यते । तेनादृष्टचोदनमेव प्रवर्तकम् । इच्छासंकल्प- योस्तु प्रसङ्गान्वयः । तस्मादस्ति प्रयत्नपरिस्पन्दात्मिका धात्वर्थव्यतिरिक्ता भावनेति न शब्दोपकल्पिता भेद इति वाच्यम् । यदपि भावनास्पर्शनिरपेक्ष- धात्वर्थसाध्यवसिद्धयर्थमुक्तम् । धातवस्साध्यभूतमेवार्थ वदन्ति । यत्तु पाकादौ साध्यत्वं न गम्यते तत्प्रत्ययार्थेन सिद्धत्वेनाभिभूतत्वादिति तत्राप्याह प्रत्ययार्थनेति । यदि धात्वर्थस्य स्वाभाविकसाध्यत्वे किञ्चित्प्रमाण भवेत्ततः पाकादो साध्यत्वाप्रतिपत्तिरपि भवेदित्युच्यत । न तु तदस्ति पचत्यादी भावनासंस्पर्शकृतसाध्यत्वोपपत्तेः । पाकादौ च देवदत्तन पाक ·7 ( ५ ) सम्बन्धग्रहणापेक्षत्वाच्च शब्दस्य ने वस्तुरूपक्लप्तो विभवः। निश्चिते तुधातुभिर्भाव्यतयहोपादानेऽभिभवा- भिधानं युक्तम् । न चेहे तथा प्रमाणाभावात् । साधन- संबन्धस्य गम्यमानभावनाविषयत्वात् । तथादर्शनाच्छकुलया खण्डइति । इति कारकसंबन्धस्य लक्ष्यमागाभावनाविषयत्वात् । तथाहि----एवमयऽत्र समाप्यते देवदत्तेन पाकः क्रियते न देवदत्तन पाक इत्यतावति स्थीयते इत्यर्थः । पूर्वार्द्ध विवृणोति-दर्शयिष्यते इति । यद्यपि दृश्यमाने वस्तुभेद इत्यनेन भेदप्रमाणमुपन्यस्तं तथापि विस्पष्टप्रमाणाभिप्रायणाक्तं दर्शयिष्यते इति । 'विक्लियन्ति पचन्तीति न विशेषः प्रकल्प्यते ।' इत्यत्रानन्तरमेव तथा । 'देवदत्तस्य करणं न पाकमविकल्पते ।' इत्यत्र : यदि धावयव्यतिरिक्ता भावना नाभ्युपगम्येत ततः संब- निधन्यगृहीते सति अगृहीत बन्धः प्रस्ययः कथमिव भावनाबुद्धिं कुर्याद्येन शब्दोपकास्थितो भेद इत्युच्यते, इत्याह-सम्बन्धेति । विभवः सामर्थ्यमित्यर्थः । पाकस्याभिनिवर्तनं करोती त्यत्र यद्यपि पाकादि. निवर्तनादन्यः करोत्यर्यो न प्रतीयते तथापि पाकादिविषयकरोत्यर्थे करोतेर्युत्पत्तिः । अस्ति च पाकादिकर्मकः पाकादिकरणको वा करोत्यथः निर्वर्तनत्वविद्यमान एवापचरितो भवतस्तु पाकादिव्यतिरिक्तभावनाभावान्न क्वचित्सम्बन्धग्रहणं संभवतीति न भेदकल्पनोपपत्तिः । इदानीमुत्तराई विषणोति-निश्चिते विति । साधनसम्बन्धस्येति । 'देवदत्तन पाकः' इति धात्वर्थेन लक्ष्यमाणाध्या. द्वियमाणक्रियतेः शब्दवाच्यभावनाविषयत्वादित्यर्थः। दृश्यते च गम्यमान- भावनाविषयः कारकसम्बन्ध इत्याह-तथेति । १ वस्तुक्लुप्त्यै' इति कपुस्तके पाठः । २ 'निश्चितेभिर्भावनाहेयोपादाने सनि भावाभिभ- वाभिधानम्' इति खपुस्तके । ३ न च तया इत्येव खपुस्तके ।

·( ५५ ) किश्व विक्लियन्ति पचन्तीति न विशेषः प्रकल्प्यते । ऋते व्यापारनानात्वात् कर्तृभेदोऽपि वै कुतः ॥ न तावत्तिङन्तेषु धात्वर्थ एव व्यापारात्मापादीयते विक्लियन्ति पञ्चन्तीति धात्वर्थाभेदात्प्रत्यया भेदप्रम- जात्। कर्तृभेदान्नैवमिति चेत् । न, व्यापारभदमन्तरेण तदनुपपत्तः । तथाहि माधनानांनियोत्कृत्वे कतलक्षणे देवदत्तादय एवं कर्तारी न त डुलाः । अगुगातया धातुनाभिधीयमानगापारत्व तु तण्डुला एव कार: एतेन भिनत्ति विदलति छित्ति दधाभवतीत्यादयो व्याख्याताः। तस्माहात्वर्थातिरिक्तो व्यापार उपयः यत्कृतोऽर्थभेदः कर्तृभदश्च । एतावत्युक्त शङ्कुलया खण्डः क्रियते इत्येतावत्य वाक्यं समाप्यत इति । इतश्च धात्वर्यव्यतिरिक्ता भावनाऽस्ती-माह--किचति । यदि धात्वर्थव्यतिरिक्ता भावनाभ्युपगम्यते तदा विक्लिद्यन्ति पचन्ती- नयोरपि शब्दयोस्तुल्याथत्वं प्राप्नोति । उभयारपि विल्लि त्यात्मकपाकवि- षयत्वात् । ननु पचतीतिप्रत्ययोपात्तेदवदत्तदिकर्तृक: पाकोऽभिधीयते विक्विद्यन्तीति च तण्डुलकर्तृकोऽतः कथमकामात्याशक्याह----ऋते व्यापारेति । सत्यं कर्तृभेदे सत्यर्थभदो भवति । स एव चावतिरिक्तव्यापारान. भ्युपगमे न युक्तः । तथाहि-साधननियोजकस्य कतृत्वे देवदत्तादय एव कर्तारो न तण्डुलाः, धातुनाऽभिधीयमानव्यापारस्य तत्व तण्डुला एव पाकस्य तण्डुलन्यापारत्वात् । पाकाद्यतिरिक्तव्यापाराभ्युपगमे तु देवदत्तादेरपि प्राधा- न्याभिहितव्यापारस्य कर्तृत्वाद्भवति कर्तृभेदोऽथभेदश्चत्यर्थः । तत्र पूर्वार्द्ध तावद्विवृणोति-न तावदिति । उत्तरार्द्ध विवृणाति-कर्तृभेदादिति ।

·( ५६ ) अपरः कल्पः । स्यान्मतं कर्मसमवायिक्रियेष्वेव धास्वतिरिक्तो व्यापारोऽभ्युपगम्यते कर्तृस्थक्रियेषु कथमिति ? उच्यत ऋते व्यापारनानात्वात् कर्तृभेदोपि वै कुतः । भिनतति प्रयोजकदेवदत्तादिकतको व्यापागऽभिधीयते। विदलतीति तु प्रयोज्यकाष्ठादिकर्तृको धात्वर्थः । तथा छिनत्तीति देवदत्तादिकर्तृक एव द्वेधाभवतीति प्रयोज्यवृक्षादिकर्तृकः । त्वत्पक्षे चैषां शब्दानां धात्वर्थव्यति- रिक्तव्यापारानभ्युपगमे तुल्यार्थत्वं स्यात् । धात्वर्थव्यतिरिक्तो भाव इति श्लोकार्थफलं दर्शयति --तस्मादिति । इदानी व्याख्यानान्तरं करोति-अपर इति । यदा चोत्तरार्द्धस्यार्थान्तरं व्याख्यायते तदा तदर्थोऽपि पुद्धिस्यैव दर्श- यितव्यः । शक्यते च दर्शयितुम् एकार्यप्रतिपादनेन सूचितत्वात् । अनेन शङ्कां दर्शयति । अयं चाशङ्काथः कर्भसमवायिक्रियेषु विक्ति- द्यन्ति पचन्तीत्येवमादिपूक्तंन प्रकारण धात्वातिरिक्तः कर्तृव्यापारो बौद्धं शक्यत । तदनभ्युपगमेऽभिधीयमानःयापारत्वं च कर्तृलक्षण सति तण्डुला एव सर्वत्राभिधीयमानव्यापारत्वेन कर्तारः प्राप्नुवन्ति । न हि तण्डुलादि. कर्मसमायिना पाकेन प्रयोज्यव्यापारणाभिधायमाननाभिधायमानव्यापारा देवदत्तादयो भवन्ति तनावश्यं कर्मसमवायिक्रियेपु देवदत्तादीनामभिधीय. मानव्यापारत्वसिद्धयर्थं प्रयोज्यव्यापारातिरिक्तो व्यापारोऽभ्युपगन्तुं शक्यः । कर्तृस्थक्रियेषु तु यजते यजन्तीत्येवमादिषु शब्दषु यागधात्वर्थस्य यजमान - स्विस्थत्वादुभयोरप्यभिधीयमानध्यापारस्वन कर्तृत्वापत्तेः । असत्यपि व्यापा- रान्तरे भवति कर्तृभेदोऽर्थभेदश्चेत्यव्यापकमिदं कर्तृभेदकारणमिति । एतदाशकोत्तरत्वेनोत्तरार्द्ध योजयति-उच्यते इति ।

·( ५७ ) 'ऋत्विजो यजन्ति' 'यजते यजमानः' इत्यगुणतो धातुनाऽभिधीयमानव्यापारस्य कर्तृत्वात्संकल्पविशेषस्य च यज्यभिधंयस्य यजमानव्यापारत्वाद् 'यजन्ति याज- काः' इत्यनुपपत्तिः। धात्वातिरिक्तव्यापारप्राधान्य- विवक्षायां तूंपपद्यत । नन्धनभिधानेऽपि व्यापार- भेदस्य स्वातन्यविवनाभदाकर्तृभेदः करणभेद इवातिशयविवक्षाभेदादुपपद्यत । किमिदं स्वातन्त्र्यम् ? माधनानां नियोक्तृत्वम् । काष्ठादीनि पचन्तीति यदि यजत इत्यत्र धात्वर्थ एन क्रिया 'यजन्ति यानका.' इत्यत्रापि सेवेति कर्तृभेदोऽपि न स्यातू, दृश्यते वासी । यजते' इत्यत्र यजमानः कर्ता, 'यजन्ति' इत्यत्र ऋत्विजः । न चैवं कतृभेदो व्यापारभेदं विना घटत इत्याह-ऋत्विज इति । प्राधान्येन तु धातुनः ऽभिध यमानव्यापारः कतत्यस्मिन् कल्ये यमेरु भयत्र प्रयोगात्तस्य च संकल्प चनावादन्यधनस्य चान्यनामकल्पाद्यजमान एवोभयत्र कर्ता स्यात् । न बदस्ति । तस्मातृभदायापारभेदेन विना तदनुपपत्तेभवितव्य व्यापारभेदेनत्याह-वात्वातिरिक्तति । इतरोऽन्यथा प्रत्यवतिष्ठतेनन्वनभिधाने पीति । यद्यपि धात्वर्थाद व्यापारान्तरं नाभिवीयत इति तथापि यात्वर्थ एव स्वातन्त्र्यविव क्षाभेदात्कर्तृभेदा भवति । तस्मिन्नेव यजथं यदविजा स्वातन्त्र्यं वित्रक्ष्यते तदा 'यजन्ति याजकाः इति प्रयुज्यते । यजमान नु स्वातन्त्र्यगा विवक्षिते(यजते) यजमान इति । विवनातो हि कारकागि भवन्ति यथा प्रदीपेन पश्यामि इति व्यवहितमपि दीपं करगावनापदिशन्ति, दर्शनक्रियायां तस्या- तिशयो विवक्षित इति । इतरोऽनुपपत्तिमभिसंधाय पृच्छति--किमिदमिति । अन्यस्तु प्रसिद्धमेवैतदित्याह- साधनानामिति । यः साधनानि नियुङ्क्तेऽसौ स्वतन्त्र इत्याख्यायते । एतद दूषयति- काष्ठादीनीति । १' धातुना विधीयमाज्यापारस्याक ' इति च पुस्तके । २ "मायामु५' इति ख पुस्तके । 'नियोजकलम् ' इति ख पुस्तके ।

·(५८) कथम् ! नियोज्यान्तराभावानियोक्तृत्वविवक्षा प्र- पोज्ये न स्यात् । तस्मात् प्राधान्येन प्रतिपाद्यमान- व्यापारता स्वातन्यम् । तथा चोक्तम्-स्थालीस्थे प्रयत्ने कथ्यमाने स्थाली स्वतन्त्रति । भवतु व्यापारभेदो धातूपादान एव तु सा | ताहि पचिनी देवदत्तव्यापारोपादानाद् विक्लिदिना चानुपादानात् विक्लियन्ति पचन्तीत्यर्थभेदकर्तभेदौ । काष्ठादीनि पचन्तीत्यपि प्रयुज्यते तच्चतत्साधनानां नियोक्तृत्वे कर्तृल- सणे न घटत इति । कस्मादित्यत श्राह-नियोज्यान्तरेति । काष्ठादीन्येव हि नियोज्यानि न ततो नियोग्यान्तरमस्ति । अतः प्रयोक्तृनियोग्ये काष्टादौ नियोक्तृत्वं विवक्षितुं न शक्यत इति । तस्मा- मैतत्कर्तृलक्षणं किं त्वन्यदेवेत्याह-तस्मादिति । यस्य व्यापार प्राधान्येनाख्यातं ब्रवीति तत्स्वतन्त्रम् । काष्ठादीनि पच- तीति काष्ठादीनां व्यापारः प्राधान्यनाभिधीयते । तस्मात्तानि स्वतन्त्राणि । पत्र प्रद्धानुमति दर्शयति-तथा चोक्तमिति । प्रयत्न इतीह स्थालीव्यापारः कथ्यते यथा पध्यमानमोदन बिभर्ति । स्थाच्या हि धार्यमाण श्रोदनो निर्वय॑ते, नान्यथा। तदनेन वर्मना स्थाली पोदनपाके स्वतन्त्रत्युच्यते । अथवा प्रयत्न इति पुरुषप्रयत्नोऽभिधीयते तस्मि- मोदनभावनापरनाम्नि अनुग्राह्यत्वेन स्थालीस्थे विवक्ष्यमाण इत्यर्थः । न खलु विना स्थाल्या कश्चिदोदन भावयितुं प्रभवतीति । तदेवं विक्लियन्ति पचन्तीति यन्ति यजते इति तावत् कर्तृभेदादवस्थितो ब्यापारभेदः । विक्लियन्तीत्यत्र तण्डुलानां व्यापारः प्राधान्येनाभिधीयते, पचन्तीत्यत्र देवदत्तादीनाम् । सेयं भावनोच्यते । विक्लेदन तु भवनमोदनस्येति । भवत्वेवं भास्वर्थ एषासावित्याह-भवात्विति । एतदेव प्रपञ्चयति--तथा हीति । १ नियोक्तृविवनाप्रयोगो' इति ख पुस्तके । २ . स्थालीस्थायत्त्वेन कथ्यमाने ' इतिय पुस्तके ।। तथा च पति ख पुस्तके । ४ 'विकित्सिना ' इति व पुस्तके ।

·( ) पजतिना चविग्व्यापारस्य तादध्येनाभिधाना- रविजा कर्तृत्वोपपत्तिः । तथाचोक्तं तदभिसन्धि- पूर्वक प्रेषणमध्येषवं वा यत्तत्सर्व पच्यर्थ इति । नैतत्सारम्- विक्लित्तिमात्रसंकल्पविशेषैकावलम्बनौ । शायमानतदर्थत्वानेष्टावन्याभिधायिनी ॥ भावाभिधायिनी पाको याग इति विक्विंसिमानं संकल्पमात्रं चाचनाते पचतियजती, न तदतिरिक्ती कर्तृव्यापारी । पाकस्य क्रिया सिद्धेत्यनिदर्शनात् । पचिः प्रयोजकस्य देवदत्तादेापार ब्रवीति न विक्दनं, विविदिस्त- ण्डुलानां व्यापारं ब्रवीति न देवदत्तादेस्तकृतोऽर्थभदः कर्तृभेदश्च युज्यते । तथा यजन्ति याजका इत्यत्र यजिना यागार्थ ऋत्विग्च्यापार उपादीयते । यजन्ति यागसिद्धार्थमवदानादीनि कुर्वन्ति इत्यर्थः । ततो यमन्ति याजका इत्युपपन्नमृत्विना स्वातन्त्र्यमकुवेतामपि, तदेतदाह -यजतिनेति । अत्र वृद्धानुमति दर्शयति-~-तथा चोक्तमिति । पाकमभिसन्धाय प्रेपणमध्येषगां वा करोतीति सर्वोऽसौ पचिनाऽभिधीयते पः पक्तारं प्रेष्यत्यध्ये व्यति वा सोऽपि पचतीत्युच्यते । तत्र प्रेषगाध्यषण पच्यर्थी भवतः । तथा च षड्भिर्हलेः कर्षति' इति प्रेषक एवाभिधीयत इति । एतन्निराचष्टे-नैतत्मारमिति । भावे धनादया विधीयन्ते । धात्वर्थश्च केवलो भाव इत्यभिधीयत इति पाकशब्दाद्विक्लंदनं प्रतीयते न तु देवदत्तव्यापारः। तस्माद्विक्लेदनमेवा- स्यार्थः । यागशब्दाश्च संकल्पविशेषोऽवगम्यते । योऽयं देवतामुदिश्य पुरोडाशादेरुत्सर्गस्तदस्य संकल्पविशेष एवार्थो नावदानादय ऋत्विना व्यापारा इति । तदेव दर्शयति-भावाभिधायिनाविति । कर्तृव्यापारानभिधाने कारणमाह-पाकस्येति । -- १' ययोक्तम् ' इति ख पुस्तके पाठः । १. विकित्तिसंकल्पमात्रवादिनीति पचियमी' इति व पुस्तके । २ नित्यदर्शनात' इति क पुस्तके ।

·( ० ) तथा पच्यन्ते तण्डुलाः स्वयमेव' 'यजते यजमानः' इति तन्मात्रस्यैव तयापारत्वाभ्युपगमात् । तथा 'पचति देवदत्तः' 'यजन्ति याजकाः' इतिप्रज्ञायमानतद. यस्य नार्थान्तरविषयत्वं युक्तम् । अव्यभिचाराद्धिं तन्मात्रमेव तदर्थो नाधिक व्यभिचारात् शब्दान्तरनिबन्धनत्वाच्च । प्रत्ययागमे हि प्रतीयमानस्तदर्थ एव कर्तृव्यापार। घनन्तेन सिद्धबद्धात्वर्योऽभिधीयत । तद्यदि विक्लेदनार्थकर्तृव्यापारः पचेरर्थः : स्यात्तत्तः पाक इत्यस्यार्थ पाकस्य क्रिया सिद्धति व्याचक्षीरन्, नत्व- तदस्ति । तथाहि पाकसिद्ध इति वदन्ति, न तु पाकस्य क्रिया सिद्धति । एवं तावत्कृदन्तो व्याख्याती । तिङन्तयोरपि स एवार्थ इत्याह -तथेति । पच्यन्ते तण्डुलाः स्वयमेवेति तण्डुलानामेव व्यापारो विक्लदनात्मकी- ऽभ्युपेयते स्वयमवतिनिदर्शनात् तथा 'यजत यजमानः इति संकल्पविशेष एव यज्यर्थोऽभ्युपेयते अात्मनेपदप्रयोगात् । तावतावुभयत्रापि सिद्धार्थविशषो कथं पचति देवदत्तो यजन्ति याज का इत्यत्राभिधेयान्तरे वर्तयितु शक्यते इत्याह-तथा पचतीति । प्रत्र कारणमाह-अव्यभिचारेति । सत्यव विकलेदने कर्तृव्यापार चा मत्यपि पचिः प्रयुज्यते । तस्मादव्य- भिचाराद्विक्लेदनमेव तस्यार्थो न कर्तृव्यापार इति । ननु पचतीति प्रती- पते कर्तृव्यापारः, स कथं तद्वान्यो न स्यादत श्राह-शब्दान्तरेति । योऽयं पचः परः प्रत्ययः सोऽस्याभिधायक इति । ननु पचांति श्रुतेः प्रतीयते कर्तृव्यापारः, प्रत्ययस्यासावर्थो न पचेरिति कथमुन्नीयते इत्याश- क्याह -प्रत्ययागमे इति । १ . स्थानयान्तर ' इति क पुस्तके । २ देतन्मा ' इति ख पुस्तक। ३ न त ' इति स पुस्तके।

·- यथोकम- तथा क्रमवतोनित्यम्प्रकृतिप्रत्ययांशयोः । प्रत्ययश्रुतिवेलायां भावनास्मा प्रतीयते ॥ प्रधानानाञ्च प्रायेण प्रत्ययार्थत्वात् प्राधान्यादपि प्रत्ययार्थत्वम् । अस्त्यादिषु व्यभिचार इति चेत् । न, वस्तुतो भावेऽपि शब्दात्तथाप्रतीतः । अन्यथाऽस्ति भावः सत्तेत्यभेदः प्रसज्यते । सत्ताया एव व्यापारात्मना प्रतीत द इति चेत् । विना प्रत्ययन पाक इत्यत्र न प्रतीयत, प्रत्यये सति पचतीत्यत्र प्रतीयते; तथा पचतीत्यत्र प्रकृती श्रुतायां न प्रतीयते, प्रत्यये तु श्रुतेऽवग- म्यते, तस्मात्तदर्थ इति । अत्र वृद्धानुमान दर्शयति - यथोक्तमिति । अपि च पचतीत्यत्र प्राधान्येन कर्तृव्यापारोऽवसीयते । प्रधानस्य च प्रत्ययार्थत्वं 'वैवस्वतः' इत्यादिषु प्रमिद्धम् । तस्मात्प्रत्ययार्थो भावनेन्याह- प्रधानानाञ्चेति । पाक इत्यत्र पुरुषव्यापार व्यभिचारात्पचिना पुरुषव्यापारानभिधान- मुक्तम् । यद्येव प्रत्ययोऽपि नाभिदधातीत्याह-अस्त्यादिष्विति। अस्तीति न व्यापाराविष्टं वस्तुनि प्रयुज्यते किन्तर्हि सत्ता । न च सत्ता व्यापार इति । इदम्परिहरति-न वस्तुत इति । सामान्यान्तरा विशेषणोन प्रतीयन्त सत्ता तु दुव्याकारण सन् घटः, अस्ति घट इति । तत्र तिङ व्यापारकवाचित्वात्तरभिधीयमाना सत्ता व्या- पारात्मना प्रतीयत इति । यदि पुनरस्तीति व्यापारे। नाभिधीयत ततोऽस्ति सत्ता भाव इति प्रत्ययाभेदः स्यादित्याह-अन्यथेति । यदि भवत्यादिधात्वातिरिक्तच्यापार प्रत्ययो नाभ्युपगम्येत ततो भावस- ताशब्दसमानार्थ एवास्तिशब्द: सिद्धार्थप्रतिपादकः प्राप्नोति । पूर्वापरीभूत- स्तु भवत्याद्यर्थोऽवगम्यते। सत्तेवास्त्यादिषु साध्यात्मना प्रतीयते न व्यापारा - म्तरम्, सत्तादिशब्दे तु सिद्धतयेति भेद इति चोदयति-सत्ताया इति । १ 'शब्दात्प्रतीतेः, इति ख पुस्तके । २ऽस्तेमा'खे । ३'त्यभेदादभेदः' इति ख पुस्तके पाठ!

·( २ ) न, व्यापारान्तरसंस्पर्शकृतस्य साध्यत्वस्य पंच्या- दिषु निश्चयात् । इहैव तर्हि व्यभिचारो 'यजते यज- मान:' 'पच्यन्ते तण्डुलाः स्वयमेव' इति । व्यापारा- स्तरोपगमे वा धातोरव्यभिचारः। न, अभ्युपगमात् । तिकाऽभिधानस्य तन्निबन्धनत्वात्, स्थान्यथासिके। पाकादिषु व्यभिचारात्, भेदनानिदर्शनाप्रतीते, तत्र परिहारमाह-न व्यापारान्तरेति । व्यापारान्तरसंस्पर्शकतं धात्वर्थसाध्यत्वमुक्तम्- "कः पाकः पचतीत्यत्र बुद्धिभेदमपन्हुते ।" इत्यत्र । तेनात्रापि व्यापारान्तरसंस्पर्शकृतमेव साध्यत्वं न सत्तायाः स्वाभाविकमिति । यद्यस्त्यादिषु कथञ्चिद्वषभिचारः परिहतः, इह तर्हि दुष्परिहरो व्यभिचार इति चोदयति-इहैवेति । अत्र परिहारमाह-नेति । अत्र व्यापारान्तरमस्मामिरभ्युपगतमेव । तत्र हेतुमाह-तिडेति । लकारेगाभिधानस्य व्यापारान्तरानिबन्धनत्वात् । अता नास्ति प्रत्यय- व्यभिचारः। यत्तु धातुव्यभिचारे पूर्वमुदाहृतं. तत्पराभिप्रायेण । परेणात्र व्यापारान्तरं नाङ्गीकृतम् । वस्तुतोऽत्रापि पुरुषव्यापारस्तण्डुले वोदने वा प्रारोप्यते तं प्रत्यानुगुण्यात् । यो हि यदनुगुणस्स तङ्करातीत्युग्यते । पध्यत इति च पाकः साध्यत्वेनावगम्यते । साध्यत्वञ्च व्यापारान्तरसंस्पर्श- निबन्धनम् । न च तण्डुलानां विक्लेदनादोदनस्य च भवनाद्वयापारान्तर- मस्ति, यत्कृतं पाकस्य साध्यत्वं स्यात् । अतः पक्तृव्यापार एव तत्रारोपि- तस्तिकाऽभिधीयते इति । कथातर्हि वस्तु नो धाताकव्यभिचारिण्यधास्वर्थत्व- म्भावनाया इत्याशङ्क्याह-तस्येति । अस्य धातुव्यभिचारस्यान्यथासिद्धेरभ्युपगतमस्माभिरत्र व्यापारान्तरम् । कथमन्यथासिद्धिरियपेक्षिते सत्याह उदाहरणान्तरम्-पाकेति । १ 'पचादौ ' इनि ख पुस्तके पाठः।२ व्यापारोपगमे ' इति ख पुस्तके पाठः । गमात् न व्यभिचारः' इति ख पुस्तके । ४ तस्यासिढे..' इति व पुस्तके । cs, ५ 'दतः प्रतीतेः ' इति ख पुस्तक पाठः । , ·.) इतरत्राख्याते भेदेन निष्कर्षणात् । अन्यथा तुल्यत्वा दनिष्कर्षणं स्यात् । सामान्यविशेषयोश्च साध्यसाध- नैव 'यजते यजमानः' 'पध्यन्ते तण्डुलाः स्वयमेव' इत्येतदेव धातुव्यभि- चारोदाहरणं, येन वस्तुत एव तस्मिन्नुदाहरणे धातावव्यभिचारिणि सर्वत्र धातोरव्यभिचारादिति । नेव यजते यजमानः'पच्यन्ते तण्डुलाः,स्यात् , पाका. दिषु व्यभिचारस्य विद्यमानत्वादिति । कथम्पाकादिषु व्यभिचार इत्यपेक्षिते सत्याह-भेदेनेति । पाकस्य क्रिया सिद्धेति न पाकादिधात्वर्थभेदेन करोत्यर्थ निदर्शयति । नापि निष्कर्षणं प्रतीयते। यदि व्यापारान्तरं स्यात् ततः पचत्यादिशब्दतुल्य. स्वात्प्रतीतिनिदर्शने स्याताम् । 'नानभ्युपगमात्' इति क्वचित्पाठः । तत्रायमर्थः- न प्रत्ययस्य व्यभिचारो नापि धातोरव्यभिचार इति प्रतिज्ञातम् । तत्रात्तर- प्रतिज्ञायां तावत्कारणमाह-अनभ्युपगमादिति । व्यापारान्तरस्यात्र भवताऽ. नभ्युपगमाद्भवति भवदभिप्रायेण धातुव्यभिचारोदाहरणमेतत् । सर्वत्र व्या. पारान्तरं निन्हुवानेन भवता यत्रास्माभिर्व्यापारान्तरमापादितं विक्लियन्ति पचन्तीत्यनेन तत्रैवाङ्गीकृतो व्यापारभेदः । अस्माभिश्च यजति पचतीत्यत्र व्यापारान्तरमापादितम् । तेन विना देवदत्तादीनामृत्विमाञ्च कर्तृत्वानुपप- त्तेः, न तु यजते यजमानः' 'पच्यन्ते तगडुलाः स्वयमेव' इत्यत्र । यागपाकमात्रेण अभिहितव्यापारवाद यजमानतण्डुलानाम् । तिङाभिधानस्येति । अत्र हेतुः तनिबन्धनत्वादिति । व्यापारान्तरनिबन्धनत्वादित्यर्थः । अतन्निबन्धनत्वा- दिति कचित्पाठः । अत्राप्ययमर्थः-अधात्वर्थनिबन्धनस्वात, व्यापारान्तर. निबन्धनत्वादिति यावत् । अत्रैव कारणमाह-तस्यान्यथासिद्धेरिति । उपरि. तनस्तु प्रन्यो व्याख्यात एव । यजते यजमानः स्वयमेव इत्यत्र यागं करोति पाकं कुर्वन्ति इति धास्वनिष्कर्षेण प्रततिनं धात्वर्थसामान्यनिवन्धना, येनात्र प्रत्ययव्यभिचार: स्यादित्याह- सामान्येति । ' “पच्यन्त तगडुलाः १.यो। साभ्यस्य साधनस्वायोगात् ' इति ख पुस्तके पाठः ।

·। नमावायोगात, सामान्यस्यासाध्यत्वात् अनभिधे- याख्यानानुपपत्तेश्च । न व्यभिचार इत्यत्र प्रतिज्ञातार्थेन व्यापारान्तरनिबन्धनबलेनाभिधान- मिश्याशानिराकरगामुखेन हेतुत्रयमुपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । कथमयोग इत्यपेक्षिते सत्याह-सामान्यस्येति । धात्वर्थसामान्यस्य साध्यरूपत्वात्तदभिप्रायेण यागं करतीति साध्यसा- धनप्रत्ययो न घटते । यदि च ' यजते ' इत्यत्र व्यापारान्तरप्रत्ययो नाभ्यु- पगम्येत ततो यागं करोतीति निदर्शनवाक्येनानभिहित एवार्यः समाख्यातः स्यादित्याह-अनभिधेयेति । अत्र चोदयन्ति-यदिदं धातुव्यभिचारार्थमुपन्यस्तं पाको याग इति विक्लित्तिमात्रं संकल्पमात्रं चाचनाते पचतियजती,' यच्च प्रत्ययाव्यमि- चारसिद्धयर्थ 'वस्तुतो भावेपि शब्दात्प्रतीतेः' इत्युक्तं, तदुभयमप्ययुक्तम् । यदि पाक इत्यत्र पाकारादिः ककारान्तः शब्दो व्यापारान्तरं व्यभिचरति, पचतीत्यत्र पचित्यस्य शब्दान्तरस्य किमायातम् ! न घनन्यवद्भवतीत्यनेन म्पायेनोभयत्रेकः शब्दः स्यात् पूर्वावयवविनाशेऽवयवान्तरोपजन इव देवदत्तः। ? पतः-- -- - विछिन्नयत्नव्यङ्ग्यश्च नित्यः सर्वगतैरपि । ग्यतिरिक्तपदारम्भो वर्णनात्रोपपद्यते ।। इत्पनेनास्य निराकृतत्वात् । अतोऽन्यत्वमेव प्रतीमः । श्रन्यच्चोक्तम् पदावधारणोपायान्बहूनिग्छन्ति सुरयः । क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वरवाक्यश्रुतिस्मृतीः ॥ यत्र स्वरभेदेन भवतिभवति शब्दयोर्भवति भेदस्तत्रानयोर्वर्णभेदेऽपि न भेद इति दुःप्रतिपादमेतत् । न चैवं वक्तव्यं पचतिशब्दवत्पाकशब्देपि 'पच्' इतीयमेवै प्रकृतिः, चकारस्य तु ककारादेशो भवीत पशब्दस्य च दीर्घत्वं कृतम्, प्रतः स एवायं शब्द इति । पकारादेवकारान्तस्य शन्द- १'मिषानास्या' इति ख पुस्तके पाठः।

·THE
M
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BAAVANA TEXTS
EDITED BY
NI
GANGAXATIIA JHT
AND
GOPINATHA KAVIRAJ
NI
NI
No. 6.
M
NI
THE
BHĀVANĀ VIVEKA
BENARES:
Printed by Rameshwar Pathak, at the Tara Printing Works.
1923

·No text on this page.

·मण्डनमिश्रविरचितः
(Y
CY
LY
भावना विवेकः
(सटीकः)
THE
BHAVANA VIVEKA
OF
MANDANA MISRA
VITO
THE COMMENTARY
(V
BHATTA UMBEKA
EDITED WITH INTRODUCTION
BY
MAHIMALIOP.ADHY.IYA GAYG.IN.ITIJA JIL.
M. A., D. IITT.,
RUA
Principal (iovernment Sansl. vet College Berties
(57
Printed by Rameshwar Pathak, at the Tara Printing Works,
Benares.
&
Published under the authority of the Government of the United
Provinces by the Superintendent of the Government Press,
Allahabad.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. on Mandana, better known as Mandara Misra, has been identified with Sureśvara or Suresvarāchārya, the author of a series of Vārtikas the Bhāşyas of Sankarāchārya on the Upanişads--the Běhadāraṇyaka and the Taittiriya,--and also of a few independent Vedānta-treatises, such as the Nurskar myasiddhi and the Brahmasiddhi. This identification is based on very old tradition, and there are no reasons for disputing its historical foundation. The story of Mandana's controversy with Sankara at Māhişnati is well known; and the general belief is that at the time the former was fairly advanced in age, while the latter was only a youth. Saikara got the better of Mandana in this controversy, and thereupon the latter becaine his disciple, and renouncing his Mimamsä predilections, wrote a series of works on Vedānta (Vide Sankaradigvijaya). Of his works on Mimāmsā, we know of the following:- (1) Vidhiviveka (which has been published at Benares, along with the commentary by the great Vāchaspati, called the Nyāyakanikā),--(2) Bhavnnüviveka, Bhūvnnüviveka, now published with & commentary,-(3) Dibhramaviveka (referred to in the Nyāyakandali), (4) Sphotasiddhi ( referred Nyāyakuandali, p. 270) and (5) Mimunisūnukramarikā. Of his Vedānta works the following are well known :-(1) The Vartika" on Sarkara's Bhāsya on the Brhadāranyaka Upanişad (Anandāśrama Sanskrit Series),---(2) Värvika on Sankara's Bhāşya on the Taittiriya Upanişad (Ănandāśrama S. Series),-(3) Brahmasıddhi (on which Vāchaspati Misra wrote a commentary referred to by himself as the 'Brahmatattya samikşā'),- 4) Naışkar myasiddhi (Born bay Sans. Series). Mandana's exact position in the galaxy of Mimāınsažas ·( 2 ) on is not easy to determine. Tradition makes him a pupil of Kumārila. But this view is not supported by the internal evidence of Mandana's own works; which would serve to indicate this much at any rate that he had not much regard for the opinions set forth by Kumārila in his Vārtika, as against those of Sabara. For instance under the two Smityadhikaranas Mimāmsā Su. I. 3. 3 and 4) Sabara has expressly stated that no authority attaches to (1) those Smſtis that go against express Sruti texts. [This view is rejected by Kumārıla]./ Or to (2) those that are clearly found to have been prompted by greed and such motives. To this views Kumārila has demurred and demurred strongly. We need not enter into the details of this discussion ; for our present purpose it is sufficient to point out that Mandana takes no notice of Kumārila's view this matter ; on which he mentions only Sabara's view- श्रुत्या विरुद्धा स्मृतिरप्रमाणम् (Mimūnsänukramanikä). In this connection, it is interesting also to note that Kumarila is not found to be referred to by name; though we know that Milana refers to Sankara's assertion as bhaga atpidivam ulâharanam' (Naiskarmyasiddhi, p. 195). If his relations with Kumārila were at allanalogous to those with Sankara, he would have spoken of the former also in the same respectful manner. The Commentary. The personality of the writer of the commentary here published is still more mysterious. The name itself is found to be written variously-- Umbeka, Ombuka, Aumbeka, Umbaka and so forth. He is said to have written a commentary on Kumärila's Slokavārtiva from which a quotation bearing upon his interpretation of the kârikā ATTEST cuniâ &c (Slo. Vā. Anumāna 4) is made by Praty aksvarūpa Bhagavān in his ·( 3 ) on commentary on the Chitsukhi. Chitsukha himself mentions Umbeka by name and quotes him (Nirnayasāgara Edn., p. 265, of the Tattvapradipikā).-This same commentary is quoted from by Anandapurna (in his l'idvisāgasi commentary the Khandanakhanda khädya.--Bodhaghana refers to Umbeka in his Tuttua-suddhi.--- In the Sal-dar sanasamuchchaya-vịttı, Gunaratna speaks of Umbeka as well-versed in the kīrikās'. उम्वेकः कारिका वेत्ति तन्त्रं वेत्ति प्रभाकरः । Mr. M. R. Telang is inclined to think that the kirik.' meant here is the Slokavārtıkı. Are we justified, in the same manner to take intre as standing for the Sabarabhaya? We know that Prabhākara, in his Brhati, has never deviated from the Bnāsya. 'The mystery regarding the personality of this writer Umbreka begins to thicken, when we find him being identified, on the one hand, with the dramatist Bhavabhūti, and, on the other, with Sureśvara (Mandana himself). In the Sankara 'igvijaya (7.115) we have the plain statement that 'Umbeka' was the popular name of Mandana. This is what it says rogarding Mandana--. उम्बेक इत्यभिहितस्य हि तस्य लोकै- रुम्यात शन्धवजनरभिधीयमानः। If there is any truth in this identification, then the commentary here published is by the author of the original (Bhāvanāviveka itself) We know from the Naışkarmyasiddhi that Sureśvara used to add his own commentary to his kārikis. But this condition is fulfilled by the Bhāvanāviveka itself, and the writing of a separate commentary upon both the metrical and prose portions of the original by the author himself would appear to be a departure from the ordinary ways of the writer.

·(4) The identification of Umbeka with the dramatist Bhavabhūti appears to stand upon a somewhat steadier footing Pratyak Syarūpa Bhagavān says plainly that Umbeka was another name of the poet Bhavabhūti. Speaking of the author uf Mālatimādhava. Chit sukha himself says : fè gera frente सन्नाटकनाटिकादिप्रबन्धीवरचनमात्रेणानाप्तो भवति भवभूतिः। उक्तं चैतदुम्बेकेन-“यदाप्तोपि कस्मैचिदुपदिशति न त्वयाननु- भूतार्थविषयं वाक्यं प्रयोक्तव्यं यथाऽङ्गुल्य ग्रं हम्तियूथशतमास्ते।" Here the commentator adds : भवभूतिरुम्बेकः । That the dramatist Bhavabhūti is meant here is evident. There is another interesting point. In a Ms. about 500 years old, of the drama of Mālatimādhava secured by Mr. S. P. Pandit from a gentleman of Indore, the work is attributed to Umbeka Achāryil, pupil of Kumārila Svāmin in the colophon of the 6th act, to the pupil of Bhațţa Kumärila in the colophon of the 3rd act, and to Bhavabhuti in the colophon of the 10th act. [For details see Introduction to Gauda Vaho, pp. ccy-ccviii]. Mr. Pandit has tried to show, with quotations from the works that the personal statements of Bhavabhūti in the drama are not inconsistent with the fact that he was a pupil of Kumārila. If the identity proposed be accepted the history of Mandana's life may be easily reconstructed both as a lay man in the royal court, as a Mimāņsaka on the Nerbada and ultimately as a Sannyāsin (in the Śrngeri Matha). He was also very deeply read in the Saiva and Sākta Agamas and we still have works attributed to him bearing on the Tantric literature. So far as the recorded statements are concerned the iden. tity proposed will not be inconsistent with any of them. Nor will there be any anachronism, because Bhavabhūti, if the ·( 5 ) Rājatarangiņi is to be relied upon, was a contemporary of Lalitāditya of Kashmir and of Yasovarmā of Kanouj. The present Edition. The two manuscripts (called here at' and 'a') upon which the present edition is based have been already described in the prefatory note to the first part. The second part (now publishe:)) has had the further advantage of collation with an independent Ms of the text (called here (T) kindly supplied to us by M. R. Ry. Pandit Küppu Swamy Shastri of the Oriental Mss. Library, Madras. The var. lec. for the eartier part have been noted here in a supplementary page at the end. GANGĀ NĀTHA JHĀ,

·No text on this page.

·( ५ ) स्पाप्रयुज्यमानत्वात् । प्रयुज्यमानस्य हि व्यभिचारो भवति नाप्रयुज्यमानस्य । यत्तु व्याकरणस्मरणं तदविद्यमानाम्यारोपेण संक्षेपतः शब्दानुशासनार्थमख. गडप्रयुक्त कैकशब्दकथनमानन्त्यादशक्यमिति कृत्वा । अतो न विद्मः कयमपपर्यो भावनेति । प्रत्यादिषु चासद्वयापाराभिधानाभ्युपगमे प्रत्य. बस्यार्थासंस्पशिषप्रसङ्गः । इदमेव च शम्दानामर्थासंसर्शित्वं यदविद्यमाना- प्रतिपादकत्वम् । ननु युधिष्ठिरादिशब्दा अविद्यमानमप्यर्थ. प्रतिपादयन्तो नार्धासंस्पर्शिन इत्युष्यन्ते । नैष दोषः । न ते वर्तमानतया युधिष्ठिराद्यर्थ प्रतिपादयन्ति अपि तु कालत्रयासंसृष्टम् । तेन वस्तुतो भूतविषयत्वान्ना- सिंस्पर्शिता । प्रत्ययस्त्वस्त्यादिषु वर्तमान व्यापारमाचष्टे । अस्ति देवदत्तो, भवति घट इति । न चासौ वर्तते धात्वर्थव्यतिरिक्तस्य तस्याभावात् । प्रतोऽर्थासंस्पर्शिता तथा सति पचत्यादावपि प्रत्ययप्रयोगेन व्यापारान्तरं प्रति समाश्वासः स्यात् । एवं सति 'उखायामोदनं काष्ठदेवदत्तः पचेतू'इत्युक्ते सन्दि. धमानप्रस्पयामिश्रवारसंदिग्ध एव वाक्यार्थः प्राप्नोति । प्रमाणान्तरेण तदव- गमे निश्चय इति चेत प्रमाणान्तरतस्तर्हि निश्चया न शब्दादित्यर्थासंस्पर्शितेय प्रत्ययस्य । तस्मादेवं वर्णयितव्यं यदि धात्वर्थो भावना स्यात ततः पाकादावपि धातोविद्यमानत्वात् तत्प्रतीतिः स्यात् । न चासायस्ति यद्यपि ककारा- तस्यापि पचेः पाठी नास्ति तथापि सौत्रधातुवत्कथंचित्प्रक्रियया धातुशब्द- प्रयोगाद्धातुव्यपदेशः । यत्तु पचिर्यमिरित्युक्तं तत् ककारगकारान्तशब्दोप- लक्षणार्थ व्याकरण प्रक्रिययैव निर्देशः कृतः ज्ञायमानतदर्थस्येति । यद्यपि शन्दान्तरं तथापि तुल्यार्थवाद्वयाकरणस्य प्रकृतौ च कथंचिदकत्वदर्शनादे- पास्योपचार इतीयती गतिः । न च पचत्यादावर्ये प्रत्ययस्पार्थासंस्पर्शित्वं बाप्पम् । प्रमाणान्तरहष्टपाकादिविषयकरीत्यर्थसंबन्धित्वेन सर्वत्र निश्चय. करणात् । तेन यत्र निश्चितोऽर्थो न विसंवदति न तत्रासिंस्पर्शिता । न तावता प्रत्ययव्यभिचारः । धात्वर्थव्यतिरिक्तस्यार्थान्तरस्य प्रतीयमानत्वात् । प्रस्त्येव पाण्यसंबन्ध इत्यन्यत्रापीयती गतिः । वयं तु ब्रूमः सत्यप्यस्त्यादौ प्रत्ययव्यभिचारे यत्र पचत्यादी पारमार्थिकी भावना प्रतीयते तत्रामा प्रत्ययार्थः । प्रत्ययोच्चारणे सति प्रतीयमानस्यात् । ननु धातूम्चारणमप्यत्रास्ति तो धात्वर्थ एव कस्मान भवति । न पास्य ·(C) - पर्धातोभिचारः काचिद् दृष्टः । प्रत्ययस्श्वस्त्यादिषु शब्देषु व्यभिचारी । यदि तु पयादिधातुसन्निधानाविर्भावितशक्तिो प्रत्ययो भाषनां वदती. युज्यते, तताऽव्यभिचारिणो धातोः सुतरां भावनार्थत्वम् । अपिच पचतिपाकशब्दयोधीत्वेकत्वेऽसत्यपि पचनयमनशब्दयोर्धातुव्यभिचारे स एष शब्दः प्रतीयत इति शक्यामिदं पक्तमाख्यानप्रत्ययसानिधाना- विर्भाषितशक्तिः पचत्यादिधातुर्भावनां वक्तीति । यथा विशिष्टधातुसानि- धानावि तशक्तिलिङ् प्रेषणामध्येषणं वा ब्रूते कुर्यादिच्छेदित्येवमादी प्रयोगे । तथापातप्रत्ययसमभिव्याहृतस्य पचेर्भावनार्थत्वमिति दुर्वदं प्रत्य- पार्थत्वम् । अत्रोष्यते-नात्र धातुप्रत्ययौ युगपदुश्चार्येते । किं तहि ? प्रथम धातुः पश्चात्प्रत्ययः । प्रत्ययागमे च भावनां प्रतीमः । तेन द्वितीयाधन्त. शब्दप्रयोगगतकर्मत्यादिवत्तदागमन्यायेन प्रत्ययार्थ एष भावना । यथा 'पाचकः' इत्यत्र धास्वागमे प्रतीयमानो धात्वर्थ एव पाकः प्रत्ययागमे चाव- गम्यमानः प्रत्ययार्थः कर्ता । तदुक्तम्- प्रत्ययश्रुतिवेलायां भावनात्मावगम्यते । तथा पाकं हि पचिरेवाह कर्तारं प्रत्ययोऽप्यकः । इति । तेन यद्धातुसमभिव्याहृतात्प्रत्ययाद्भावनाप्रतीतिस्तद्धातुसनिधानाविर्भ- तशक्तिरस्त्यादिषु दृष्टव्यभिचारोऽपि प्रत्यय एव भावनाओं नाव्यभिचार्यपि धातुः तवणवेलायामप्रतीयमानत्वात् । श्रीपगवादिषु च प्रत्ययार्थत्वमप- स्पाद्यर्थस्य तवाक्तम् । इतश्च यागादिव्यतिरिक्ता भावना म स्यात्ततः स्वं यज्ञं यमति यमेताश्वमेधेन यमेत बहुभिर्यज्ञरित्यत्र प्रयोग स्वयज्ञाश्वमेधबहुयज्ञानां कर्मकरणभावो न स्यात् । पाल्पातप्रतिपाद्ययागव्यतिरिक्तक्रियाऽभावात् । न हि प्रात्मन एवात्मनि कर्मत्रं करणत्वं चोपपद्यते । तस्मादस्ति याग- व्यतिरिक्ता भावना यजेतेत्येवमाद्याख्यातप्रतिपाद्या। तत्राश्वमेधादेः कमल करणत्वं पा । तथापि न्यतिरिक्तापि यदि धातुनाध्येत ततः 'स्वं यज्ञं यमति' इति 'यमेत बहुभिर्यज्ञैः' इति च कर्मकरणनिर्देशो न स्यात् । कुतः यज्ञं यजेरित्यत्रापि त्वत्पने प्रकृतिभूतेन धातुना भावनोपादानात् । न च भावनाया एष भावनायां कर्मत्वं करणत्वं च घटते । उभयोरपि क्रियात्वेन तुल्य.

·( १७) (किच- तदेव तस्य करणं न चैकमवकल्पते। भावनां संगिरन्तेऽतो धात्वर्थव्यतिरेकिणीम् रूपत्वात् । कारकं हि क्रियायाः करणं कर्म वा भवति न क्रियेव । न चाख्यातप्रत्ययसमभिव्याहतो धातुर्भावनां वदतीति वाच्यम् । पाल्याता- पेक्षायां तदागमन्यायेन प्रत्ययार्थत्व प्रसङ्गात् । तेन यज्ञ यज्ञैरित्यत्र यागमा- त्रमाख्यातोपात्तभावनायां कर्म करणं च वक्तव्यम् । तच्चयं भवति यदि न धात्वर्थो भावना । धात्वर्थत्वे च सति स्वं यज्ञं बहुभिर्यजेरित्यत्रापि स्वयज्ञ- बहुयज्ञानुबन्धकृतभावनाविशेषस्य धातुनोपादान द्विशेषणविशेष्यभावे सति कारकविभक्तिन स्यात् । ननु भूयाभिधायिनि धातावंशस्य यागात्मकस्य करणत्वात्कारकविभक्तिः कस्मान्न भवति । नैतत्सारम् । प्रातिपदिकार्थ. विशिष्टे कारके विभक्तिस्मरणातू । द्वयं च प्रातिपदिकार्थो न यागमात्र. मिति दुष्करो निष्कर्षोऽस्मादशाद्विभक्ति स्मादिति । भावनाविशेषणत्वं च करणस्यापि यागस्यास्तीति युक्तो विशेषणविशेष्यसम्बन्धः । धात्वर्थ- व्यतिरेकिणामित्यनेन धात्वर्थेभ्यो व्यतिरेको धात्वनभिधयत्वं च भावनायाः प्रतिपादितं यदि धातुनोग्यंत ततो यागादिव्यतिरिक्तापि सती धात्वर्धत्वान धात्वर्थव्यतिरेकिणी स्यात तेन प्रसिद्धयागादिधात्वर्थव्यतिरिक्तत्वमधातु. बाध्यत्वं च प्रतिपादितम् । तदेव तस्य करणमित्यनेन च व्यतिरेके धात्वभिधेयत्वे च कारणमुक्तम् । यदि धात्वभिधेया स्यात् भावनाऽऽख्या. तपदे ततो यज्ञपदेऽपि भावनाया धात्वभिधेयत्वाद्भावना भावनायाः करणं कर्म चेत्यभ्युपगतं स्यात् न चैतद्युक्तम् । न हि तदेव कर्म करणं वा भवति । यद्यपि च सामान्यविशेषयार्भेदोऽस्ति सामान्यस्य विशेषानात्म. कत्वात् तथापि भावनासामान्याभिप्रायेण तदेवेति व्यपदेशः । अव्यतिरेके च यागनामधेयाश्वमेधशब्दप्रतिपाद्यो याग एवं यजेतेत्याख्यातप्रतिपाद्ये यागे करणमित्यङ्गीकृतं स्यात् । न चेतयुक्तम् । न हि तदेव तस्य कर्म करणं च संभवति । अत्रापि पक्षे सामान्याभिप्रायेण तदेवेति व्यपदेशः । तेनोमय. मप्यनेन श्लोकेन प्रतिपाद्यत इति व्याख्येयम् । अत एव च । १कंसान्तर्गतो ग्रन्यः कपुस्तके नास्ति ।

·( १८ ) यजेताश्वमेधेनेष्टवान्बहुभिर्यज्ञैः स्वं यज्ञं यजतीति चैकत्वे क्रियाकारकभावानुपपत्तिः। सामान्यविशेषभेदोऽपि न क्रियाकारकसम्बन्धमु- पकल्पयितुं चमः। सामान्यस्थासाध्यत्वेनाक्रियात्मक स्वात्। विशेषणविशेष्यसम्बन्धे तु कारकविभक्तविरोधात नाप्येकदेशयोः क्रियाकारकभावः । उभयत्र समुदायस्य शब्दोपात्तत्वात् । नापि धातूपात्तायां भावनायामन्तभूतसामान्य- कर्मकरणिकायां विशेषकर्मकरण सम्बन्धो यथा मुण्ड- यति माणवकमुपश्लोकयति मालिन्या इति । विक्लित्तिमात्रसंकल्पविशेषेकावलम्बनो । इत्यस्यानन्तरमस्य निवेशः कृतः । यदि तु व्यतिरेकमात्रं प्रतिपादयेत्ततो विक्लिद्यन्ति पचन्तीत्येतदनन्तरं निवेश्येत । तत्र तावद्यागादिव्यतिरेक भावनायाः प्रपञ्चयति-यजेतेति । मनु चाश्वमेधशब्दोपात्तो यागविशेषः करणं भविष्यति यमेतत्याख्या- तोपात्तं च पागसामान्य क्रियेत्याशक्याह-सामान्येति । पदि तूभ्यता-अस्तु तर्हि विशेषणविशेष्यलक्षण एव सम्बन्ध इति, तदप्ययुक्तम् । अश्वमेधेनेति यज्ञामिति च कारकविभक्त्यभावप्रसङ्गा- दिस्याह-विशेषणेति । प्रयुक्तोऽयं पक्ष इति वाक्यं समापनीयम् । विरोध इति प्रथमान्तः क्वचित्पाठः स साधुरेव । एवं तह्यश्वमेधेनेत्यत्र योगकदेशः करणं भविष्यति पतेत्यत्र यागेकदेशः क्रियति नास्त्येकत्वमित्याशङ्क्याह-नाप्यकेति । कस्मादित्याह-उभयति । क्रियापदे कारकपदे च समस्तस्य यागस्य शब्देनोपात्तत्वान्नायं विभागः पर्व शक्यते इत्यर्थः । एवं व्यतिरेकं प्रतिपाद्यदानी श्लोकोपात्तमधात्वर्थत्वं भावनाया विवृणोति-नापीति । १ 'गोपादानवात्' इति व पुस्तके पाठः । २ 'पातरादानायाम् इति पुस्तके ।

·( 6 ) स्वं यज्ञं बहुभिर्यज्ञैरित्यत्रापि धातुना भावनो- पादानाविशेषभावनाभ्युपगमाविशेषणविशेष्यसम्प- न्धप्रसङ्गात् । अनुपादाने वा सिद्धव्यभिचारोऽसौ न तिङन्तेऽपि तामुपादातुमर्हति । एतेनौदनपाकं पचतीस्थादयोऽपि व्याख्याताः। तस्मायत्रैष कारकभावो नाम पदोपासधास्वस्थ विभक्तिभिर्व्यज्यते, तदतिरेकी तिङन्तेषु प्रत्ययोपा- दानः करोत्यर्थः प्रतिज्ञायते वृद्धः। यस्प ‘पमतीत्याख्यातवर्तिना धातुना भावनोग्यते' इति सिद्धान्तः तेनेयं वक्तव्यम् –अन्तर्भूतसामान्यकर्मकराणकायां भावनायामाझ्यातधातू- पात्तायां विशेषकर्मकरणनिर्देश:--स्वं यज्ञं बहुभिर्यज्ञरिति । यथा मुण्डयति मुण्डङ्करोतीति सामान्यकर्मिकायां भावनायामुपात्तायां माणवकमिति विशिष्ट- कर्मनिर्देशः तथोपश्लोकयतीति इलोकेन स्तुतिङ्करोति इति श्लोकमात्रकर- शिकायां भावनायामुपात्तायां मालिन्येति करणनिर्देशः, एवं स्व यज्ञमिति कर्मनिर्देशः बहुभिर्यज्ञैरिति करणनिर्देश इति एतच्चायुक्तमित्यर्थः । कस्मादित्याह-स्वं यज्ञमिति । युक्तं तत्र मुण्डशब्देन श्लोकशब्देन च सामान्यतोऽभिहिते कर्मकरणे पश्चात्तद्युक्ता किया तिडोच्यते इति विशेषणविशष्यभावः । इह तु भावनव धात्वर्थो न कर्मकरणसामान्यम् । न चानुपात्ते विशेष्ये विशेषणं भवति । धातुसामानाधिकरण्येन ह्यश्वमेधादिशब्दानां धात्वर्थनामधयत्वं वक्ष्यते । तद्यदि भावनेव धात्वर्थस्तदा तस्याः तन्नामधेयं स्यात् । ननु तत्करगास्प धातुनाभिहितस्य तस्मान्नेतन्मुण्डयतीत्यादिना तुल्यमिति । अनेन च न्यायेनोदनपाकं पचतीत्येवमादिष्वपि प्रयोगेषु पाकादिधात्वर्थेभ्यो व्यतिरेको भावनाया अधातुवाम्यत्वं चेत्याह-एतेनेति । पूर्वोक्तमेवार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । १.रित्यपि' इति खपुस्तके । २ 'यस्माद्' इति खपुस्तक । ३ 'पदोपात्तस्य' इति खपुस्तके ।

·( ७० ) कारकभाव इत्यधात्वर्थस्त्र व्यतिरेकीति च व्यतिरेकमुपसंहरति । 'स्वं यज्ञमश्वमेधेन' इत्यत्र यज्ञाश्वमेधनामपदोपात्तस्य धात्वर्थस्याल्यातप्रत्ययो. पात्तायां भावनायां द्वितीयातृतीयाभ्यां कर्मत्वं करणत्वं च व्यज्यते प्रादया. तादेव धात्वर्थस्य करणत्वमवधारितं कर्मत्वं च । अन्यथा भावनान्वयानुप- पत्तेरतोभिव्यज्यते इत्याह । यत एव धात्वर्थस्य कारकत्वं व्यज्यते प्रत एव धास्वर्थातिरेकी भावा धात्वान्तवे तु धात्वर्थस्य कारकत्वाभिव्यक्ति प्राप्नोत्यकारकस्यापि भावस्य धातुनोपात्तत्वादिति । अत्र चोद्यते । यजेता. श्वमेधेन इति योऽश्वमेधस्य करणभावः सयागव्यतिरिक्तायामसत्यामपि भाव- नायां घटत एव । तथाहि, लिङ्प्रत्ययापात्ते नियोगेऽश्वमेधस्य करणभावः, स च नियोगोऽश्वमेधाद्वयतिरिक्त एव । अतोऽन्यत्राश्वमेधादेः करणत्वोपपत्तेन करणत्वान्यथानुपपत्या यागव्यतिरिक्तभावनासिद्धिरिति । तदेतदपेशलम् । स नियोगः क्रियारूपो वा स्यादक्रियारूपो वा ?।यदि क्रियारूपस्तदाप्यात्म- क्रिया वा स्यारिलदिशब्दक्रिया वा ? । तत्रात्मक्रियाभ्युपगमेऽर्थभावनेय नियोगशब्दे नोक्ता स्यात्। पुरुषप्रयत्नो ह्यात्मकर्तृका भावना नान्यत् किंचित्। कथं चानियोजकात्मव्यापारो नियोग इत्युच्यते । यो नियुक्ते तदीयो ब्यापारो नियोगः। न च यतेत्यत्रात्मानं नियोजकत्वेन प्रतीमः । किं तर्हि ? लिनियो- ज्य प्रात्मा । कथमिव तस्य नियोक्तृत्वं भवेत् । न हि यो यत्र नियुज्यते स एव तत्र नियोक्ततिशक्यं वक्तुम् । तेन लिङादिशब्दव्यापार एवायं नियोग इति वक्तव्यम् । न च तत्राश्वमेधस्य करणभ वः संभवति पूर्वानुभवसापेक्ष विधिज्ञानकरणत्वात । यथोक्तम्-पूर्वसंवन्धानुभवसापेक्षं विधिज्ञानं करणमिति । शब्दभावनेवस्मिन्पचे नियोगशब्देन उक्ता स्यात् । तस्यां चार्थभावनाकर- णस्याश्वमेधादेः करणत्वं दुःप्रतिपादम् । न ह्यश्वमेधेन लिङ् प्रवर्तयति इति संबन्धो घटते । यथा योगेन स्वर्ग देवदत्ता भावयतीति । अश्वमेधानुष्ठाना- प्रावर्त प्रतिकात्वसिद्धः । अपिच पुरुषव्यापारकार्यों नियोग इत्यभ्युपगम्यते । न च शन्दव्यापारः पुरुषकार्यः शब्दकयित्वात्तस्य । लिडादिरुच्चार्यमाणः स्वम्यापार प्रेरणाख्यं निवर्तयति, निवृत्ते चास्मिन्पश्चादनुष्ठानम् । तथा हि प्रेरितोऽस्मि नियुक्तोस्मीति मन्त्रानः प्रवर्तते । न चासिद्धे नियोगे नियुक्तो- स्मीति ज्ञान. टते ज्ञानरूपानुरूपत्वादालम्बनस्य । तेन प्रागेवानुष्ठाना छब्दन्या- ·( १ ) पारात्मकनियोगसिद्धेर्न यागेनाश्वमेधादिनानुष्ठानान्नियोगं संपादयतीति शक्पं वक्तुम् । तेन लिङादिशब्दव्यापारे नियोगऽभ्युपगम्यमाने पुरुष कार्यत्वं विरु- द्वथत इति दर्शनहानिः । धातूपात्तव्यापारः परिस्पन्दो नियोग इति न शक्य वक्तुम् । अनियोजकत्वादेव । स च पुरुषाधिष्ठितशरीरकार्यः । पुरुषकार्योs न्यसाधननियोजकत्वाग्छरीरस्य नियोग इति वाक्पं वक्तुं न तु तत्राश्वमेधस्य करणाभावः संभवति । तस्य तादात्म्यमपि तावद्वयभिचारि वर्तते । पाकादा- वसभवात् । तद्वयभिचार्यप्येकार्थनियतबोधोत्पादकत्वेन निःसन्दिग्धबोधोत्पा- दकत्वेन प्रमाणम् । अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां नाव्यभिचारः प्रमागोरपेक्ष्यते किं बोधकत्तमात्रापेक्षणात् । न तावद्वयभिचारनिरासद्वारेगा व्यभिचारस्य प्रमाणत्वोपपादकत्वं न चापि व्यभिचारस्य साक्षाद्वयावातकत्वमित्येतत्प्रति. पादपति । न चापि व्यभिचारस्य साक्षात्प्रामाण्यघातिता। क्वचिद् दृष्टा भान्तिबोधे बाधधीरुपघातिका ॥ नैव हि व्यभिचारस्य कचित्साक्षाद्वयाघातकत्वं दृष्टं येन ताद्रूप्सस्य व्यभिचारित्वे गम्यमाने तेन प्रामाण्यं व्याहन्येत । ननु भ्रान्तिबांधे दृष्टं व्यभिचारस्य व्याघातकत्वमत्राह- भ्रान्तिबोधे बाधधीरुपघातिका ॥ भ्रान्तिबोधेऽपि बाधधियो व्याघातकत्वं न व्यभिचारस्य । ननु भ्रान्तिबोधे यथाभासितार्थव्यभिचारादेव प्रामाण्यव्याघातः । बाधकमपि हि तद्गृही- तार्थस्वरूपान्यथापादनद्वारेगाव पूर्वविज्ञानं व्याहन्तीति कथमिव भ्रान्तिबोधे व्यभिचारः प्रामाण्यं न व्याहन्यातू । अथ नव कदाचिदपि तत्र प्रामाण्य- मासीद् यतो व्यभिचारेण व्याइन्यत इति । न बाधबुद्धाघातकत्वाभ्युप- गमात् । यदि तु संयोगविभागात्मकधात्वर्थाभिप्रायेण कथं विद्धयतिरिक्त परिस्पन्दे करणत्वमुच्यते । तथा सति भावनायामेव करणत्वमङ्गीकृतं स्यात् । परिस्पन्दोऽपि भावनेति वक्ष्यते । द्वयोहि तद्रूपप्रत्ययो भवति । न वैवं न्याय्यम् । अश्वमेधेन स्वर्ग भावयेदिति फलकर्मकनियोज्यात्मव्यापार- विषयत्वात्करणभावस्य प्रयत्नपरिस्पन्दात्मा नात्मधर्मक्रियात्मा भावनाव्यति- रिक्ते च नियोगेऽश्वमेधादेः करणभावस्याभ्युपगमात् त्वयति । अतो व्यापा- रात्मके नियोगेऽश्वमेधादेः करणभाव इत्यनुपपन्नम् । प्रथाक्रियात्मको ·( ७२ ) नियोगोऽभ्युपगम्यते ततस्तत्राश्वमेधस्य दुःप्रतिपाद: करणभावः । ननु चाक्रियात्मकोऽपि नियोगः साध्यत्वात्कारकेण संभन्स्यते । क्रियापि साध्य. स्वादेव कारकेण संबध्यते न क्रियात्वात् । साध्यं हि साधनमपेक्षते । तच्चे. तत्साध्यत्वमक्रियात्मनोपि नियोगस्य विद्यते किमिति कारकेण न संबध्यते । विषयानुष्ठानेन पुरुषो नियोगं संपादयति । न च यदेव साक्षास्क्रियते तदेव पुरुषकार्य द्विविधकार्यत्वदर्शनात् । स्वर्गादयोऽनुनिष्पत्तपो यागाधनुष्ठानेन क्रियन्ते । अतः स एव नियोगः पुरुषकार्य इत्युच्यते । न च सत्यपि साध्यत्वे स्वर्ग प्रत्यश्वमेघस्य करणत्वं यजेताश्वमेधेनेतिवाक्यान्नियोग प्रति करणात्वावगमात । तेनाश्वमेधसाधनकं नियोगं वाक्यात्पुरुषं कार्यमवग- छति । पागादिषु नियोगसिद्धयस्वादनुनिष्पन्नं साध्यत्वम् । तेनोपपन्नम- श्वमेधादेक्रियात्मकत्वेऽपि नियोग प्रति कारणत्वमिति । न व्यतिरिक्तभाव- नाप्रसाधनमेतदिति । तदेतदयुक्तं न साध्यमक्रियात्मकं कारकेण संबध्यते । न ह्येवं संबन्धो भवति मृदा घटमिति । तथाहि घटीमति द्वितीयान्ताच्छ- ब्दात् साध्यरूप एव घटः प्रतीयते । न चासो साक्षान्मृदेति करणेन संबध्यते । यावत्तत्र करोति ध्याह्रियते । अपिच स्वाभाविकं वा नियोगस्य साम्यत्वं भवेत् क्रियाया इव क्रियासंस्पर्शकृतं वा घटस्येव । तत्र क्रियास- स्पर्शकृतसाध्यत्वाभ्युपगमे नियोगकमिकाश्वमेधकरणिका च क्रियाऽङ्गीकृता स्यात् । एवं च भावनायामेव करणत्वमश्वमेधस्य न नियोगे। न चाश्वमे- धक्रियासंस्पर्शकृतमेव साध्यत्वम् । तस्य करणत्वेन संबध्यमानस्य मृत्स्था- नीयत्वान्न हि पाकेनौदनमिति संबन्धो घटत । क्रियात्मकोऽपिपाकः कर्मणा सह करणत्वेन संबध्यमानः क्रियान्तरमपेक्षते । पाकेनौदनं भाषयतीति क्रियान्तरगर्भ एव कर्मकरणयोः संबन्धो न साक्षात् । द्वयोरपि क्रियानिवर्त. कत्वात् । अत एव च कर्मापि कारकमित्युच्यते । तेनाभिभूतक्रियात्वस्या- श्वमेधस्य क्रियासंस्पर्शकृतसाध्यत्वेन नियोगेन संबध्यमानस्य भवितव्यं क्रियान्तरापेक्षया । न च काल्पनिकक्रियागर्भः संबन्ध इति वाच्यम् । बाधकप्रत्ययमन्तरेण काल्पनिकत्वस्यासंभवात् । तदुक्तं - "दृश्यमाने वस्तुभेदे नेष्टा शब्दार्थमात्रता । इति ।

·( ७३ ) न चाश्वमेधकरणिका क्रिया नियोगकर्मिका चेति, येन तसंस्पर्श- कृतसाध्यत्वं नियोगस्य भवेत् । स्वर्गादिकर्मकत्वात्तस्याः । विधीयमाना हि भावना पुरुषार्थेन भाव्येन संबध्यते नापुरुषार्थेन नियोगेन । अथ स्वाभा- विक्रमेव नियोगस्य पाध्यत्वं न क्रियासंस्पर्शकृतमित्युच्यते, तथा सति क्रियेव नियोगशब्देनोक्ता स्यात् । यत्स्वभावतः साध्यात्मकं क्रियेव सा । ननु यदि स्वाभाविकं साध्यत्वस्य, नेयं वचनव्यक्तिः–'यदेव स्वभावतः साध्यात्मक सेव क्रिया' इति,कि तहि यत्स्वाभाविकसाध्यत्वोपेतं क्रियेव तदिति। तस्मात्स्वाभाविकसाध्यत्वाभ्युपगमे क्रियैव नियोगः प्राप्नोति । क्रियात्वे चोक्ता दोषः। ननु यनेततिशब्दात्साध्यात्मकमक्रियारूपं च नियांग प्रतीमः । कथमस्य क्रियात्वमापद्यते ? नास्माच्छब्दान्नियोगः कार्यतयाऽवगम्यते, किं तर्हि ? पुरुषव्यापारभावनाकार्यविषयोऽयं नियोगः प्रतीयते न स्वयमेव कार्यरूपः । यद्यपि च कथंचिद्विषयानुष्ठानेन नियोगस्य कार्यत्वं भवति तथापि साक्षात्कार्ये पुरुषव्यापारे संभवति न नियोगस्य कार्यत्वमध्यवसातव्यम् । यदि च शब्दात्कार्यतयाऽप्रतीयमानोऽपि विषयानुष्टाने सति भवतीत्येताक्ता कार्यत्वमवगम्यते, ततो लोकपङ्क्त्यादेरपि कार्यत्वप्रसङ्गः। तस्मात्कार्य पुरुषव्यापारः, तविषयो नियोगः प्रेरणात्मकः । तदुक्तम् --- स्वव्यापारे हि पुरुषः कर्तृत्वेन नियुज्यते । प्रेषेस्तस्य च किं कर्म भावनांशत्रयात्मिका ॥ इति । अपि च यजेत'इतिवाक्यात्कार्यमवगम्य यागाद्युपेतस्वव्यापारे प्रवर्त्तमाना दृश्यन्ते न नियोगे । तेन स्वव्यापार एव तदनुष्टातृभिः कार्यतयाऽवगम्यते इति गम्यते । न च नियोगसिद्धयर्थं तत्र प्रवर्तन्त इति वक्तव्यम् । 'साङ्ग यागं फलाय करोमि' इत्यनेनोल्लेखेन प्रवृत्तिदर्शनान्न नियोगायेति । न चानु- ष्ठानकाले नियोगं क्रियमाणामुपलभामहे । यथैव ह्यनियुक्तो भोजनादौ प्रयोजनक्शेन प्रवर्तमानो भोजनादिकमेव संपादयति, न नियोगम्, तथैव नियुक्तोऽपि यागादि कुर्वन्नुपलभ्यते न नियोगम् । प्रवृत्तिहेतुरस्तु नियोगः। नियुक्तोऽस्मीति मन्वानो यागादौ प्रवर्तते न तु स एव कियते । अपि च प्रागस्थितो घा नियोगः कार्यतया चोद्यत, भावनेव भविष्यन्वा ? न तावत्प्रागवस्थितः । कार्यसविरोधात् । न हि प्रागवस्थितं वस्तु विद्यमानं ·( ७५ ) क्रियते असरकार्यकरणाभ्युपगमात् । नापि भविष्यत्। अनुहानवेलायां यागा- युपेतपुरुषव्यापारमात्रकार्यदर्शनात् । यत्तु गुरुचोदितः कस्मिंश्चिदविदित- प्रयोजनेऽर्थे प्रवर्तमानः किमनेन प्रयोजनमिति पृष्टः सन्नेवमाह-किं मम प्रयोजनेन, गुरोराज्ञव मम कार्या. साऽविदितप्रयोजनानुष्ठानेनापि सिद्धयती. त्यस्माद्वाक्यादाशेव कार्यतयाऽवगम्यत इत्युच्यते, तदयुक्तम् । श्राम, विषयकरणादाज्ञाकरणोपचारात् । यथा त्वदीयं वचनं मम कर्तव्यमिति बचनार्थकरणाद्वचनकरणमुपचरन्ति । अपि च सविषयो नियोगः प्रतीयते । यत्र च पुरुषो नियुज्यते स तस्य विषयः । तं च स्वव्यापारे यागाद्युपबद्ध- भावनायां नियोज्यमुपलभामहे यागेन भावयेत्स्वर्गमिति, न नियोगे । तथा च वक्तारो भवन्ति गमनकरणे नियुक्तोऽस्मि गुरुणा, यागकरणे नियुक्तोऽस्मि वेदेनेति । तेन यागाद्युपबद्धः स्वव्यापार एव पुरुषसाध्यः । न ह्यसाध्ये नियोगः संभवति । ननु साधिक्रियाव्याप्यं साध्यमित्युच्यते । पुरुषव्यापारस्य च व्यापारान्तराभावान्न साधिक्रियाव्याप्तिरस्ति । व्यापारा- न्तराभ्युपगमे चानवस्था । न चोपलभ्यते व्यापारान्तरम् । अतः कथं स साध्य इस्युष्यते ? नैष दोषः । कारकात्सिद्धिमनुभवतीत्येवं पूर्वापरभावसामान्येन गौरया वा वृत्त्या साध्य इत्युच्यते न साधिक्रियाध्याप्यतया । तदुक्तम्- “नेषा कस्यचिदुत्पाद्या जनिका न च कस्यचित् । इति फलस्य यागमन्यस्य जनिका न च कस्यचित् ।” इति । न कस्य चिदुत्पाद्येत्यत्र न कस्यचिदिति व्यापारनिर्देशः। यदि च धात्वर्थ- करणको नियोगः करणभाव्यतया चौघेत न भावना, ततस्तस्य फलकर्म- कत्वाभावाद्यागेन भावयेत्स्वर्गामति न घटेत । नियोज्यकर्मको हि नियोगो न फलकर्मकः । ननु च नियोगसिद्धयनुगुणा स्वर्गादिसिद्धिप्रतीतिरिति घटत एव संबन्धः । न, असाध्यस्यापि जीवनवद्विशेषणत्वोपपत्तेः । सर्व चैतदुपरि- टाद्वक्ष्यामः । नियोगकार्यत्वे च फलविषयिण्यपेक्षा न स्यात् । 'उद्भिदा पागेन कुर्यात्' इत्यवधारित कार्ये किमिति कार्यान्तरमपेक्ष्यते । लोके च मृदा कुत्किमित्यपेक्षास्तीति विशेषः । अपि च 'ममेदं कर्तव्यं' 'ममेदं कार्यम्' इत्यादिसंकल्पोत्पन्नज्ञानसहशं कार्यमात्रविषयं वाक्याविज्ञानं स्यान्न प्रेरणावगमः। अस्ति चासौ प्रथममेव । तस्मान्न नियोगः कार्यरूपो - ·( ७५ ) लिकादेरवगम्यते, किं तर्हि ? प्रेरणारूपः । अथ प्रेरणात्मकस्यैवाहिकार्यत्व- मुज्यते, तदयुक्तम् । यत्र हि पुरुषो नियुज्यते तत्तस्य कार्य, स्वव्यापारे चासो नियुज्यते न नियोगे इत्युक्तम् । यदि हि प्रेरणात्मक नियोगे पुरुषो नियुश्येत ततोऽकार्ये नियोगासंभवान्नियोग एवार्थोऽर्थान्तरस्य कार्यों युध्येत; न वेतदस्ति । अर्यान्तरे नियुज्यमानत्वात् । तस्मात्प्रमाणं नियोगो न प्रमेयम् । यदि चाव्यापाररूपो लिडादिनोच्यते ततो भेदप्रमाणाभावादेक एवासौ नित्यश्च यागादिविषयोऽभिधीयमानस्तत्र तत्र पुरुष प्रवर्तपतीत्येतदेव न्याप्यं, किं तस्य कार्यत्वकल्पनेन । तस्माल्लिङादिव्यापारात्मकोऽक्रिया- त्मको या नियोगाऽश्वमेधकरणकायां भावनायां पुरुप प्रवर्तयति, न तु स एवाश्वमेधकरणकः प्रतीयते । ननु यजेताश्वमेधेनेति प्रत्ययोपात्त नियोगेऽ. श्वमेधस्य करणभावाऽवगम्यत एव किमत्र कल्प्यते । नेतदस्ति । भावनायामस्य करणत्वमवगम्यते । सापि च प्रत्ययोपत्तिव । उभयांपादानेऽपि च विशंपो- भिहित एव । लिङादिव्यापारात्मकनियागपक्षे च लिङादिरेव युगपत्करो. त्यभिधत्ते च तथाप्रतीतेः । यदि च प्राक् क्रियते पश्चादभिधीयते भूत एवाभिधीयमानः पुरुष प्रवर्तयति । न च तत्काले अविद्यमानस्याकर्तृत्वं शब्दज्ञानस्याविद्यमानस्यापि कालान्तरभाविन्यर्थज्ञाने कारकत्वदर्शनात् । अव्यापारात्मकनियोगपक्षे तु प्रेरणारूपो भावोऽभिधीयत एव केवलम् । तदभिधायकवाञ्च लिङादेः प्रेरकत्वम् । अकृतसंबन्धोऽपि चं प्रत्ययः स्वार्थव्युत्पन्नसंबन्धायाः प्रकृतेः परः प्रयुज्यमानः प्रेरणाबुद्धि करोति । किमत्र कुर्मः । वार्तिककारस्तु लिङादिव्यापार प्रेरणामाह-इह लिडादियुक्ते- भयो पाक्येभ्यो द्वे भावनेऽवगम्यते शब्दात्मिका चात्मिका चेति । प्रयो- भकव्यापारश्च भावना । यथोक्तम्- "प्रयोजकक्रियामा भावना भावनाविदः । इति । यदि च व्यापाररूपो नियोगः स्यात् ततः प्रयोजकलिडादिव्यापार- स्वाच्छब्दभावनेत्युध्यते नान्यथा । उक्तं च भट्टपादैः-स्वाध्यायाध्ययनविधिना सर्वे विधायक्षाः स्वाध्यायपदोपात्तश्चात्मा नियुज्यते भावयेदितीति । एतदनेन निदर्शितं विधिनियुज्यमानवल्लिङादिप्रयोजकव्यापारो भावनेति । युक्तं चैतत् । प्राक्सत्त्वे प्रमाणाभावात् । यथैव ह्यर्थभावनोत्पद्यते तथैव, ·(७२) -- इष्टवान्यज्ञैरित्यत्रापि द्रव्पप्रधानभावनाभ्युपगमा. निष्ठादिषु तथाप्रतीतेरविरोधः । यत्तूक्तं भावनाविषयत्वप्रतीतेः करणत्वहानिः, तद् अनिरूपितकरणतत्त्वस्य । तथाहि- करणं खलु सर्वत्र कर्तृव्यापारगोचरः। तिरोदधाति कारं प्रधानं तन्निबन्धनम् ॥ शब्दभावनाऽपि । स्वाव्यापाराभिधानं चान्यत्रादृष्टमपी हैव दृष्टत्वादभ्युपगम्यते। तस्मादश्वमेधकरणत्वावगमादस्ति यागव्यतिरिक्ता भावनेत्यलमतिप्रसङ्गेन । अंकृतमनुसरामः- बहुगर्वतमश्छन्नं मतं ये न विदुर्बुधाः । तमोपनुत्तये तेषामुद्योतोऽयं मया कृतः ॥ नन्विष्टवान्यज्ञरित्यत्र सत्यपि क्तवतुप्रत्ययप्रयोगे भावनाया अप्रतीतेन भावनायां यागस्य करणत्वमतोऽत्र या गतिः सान्यत्रापि भविष्यतीत्या- शब्क्याह-इष्टवान् यज्ञैरिति । किं कृतवान् ? इष्टवानिति करोतिसामानाधिकरण्याद द्रव्यप्रधानभा- वनाभिधानमिति भावनायामेव यागस्य करगात्वमित्यर्थः । तथा किंक्रियो देवदत्तः ? पक्ता, पाचक इति करोतिसामानाधिकरण्यदर्शनादस्त्यत्रापि द्रव्यनिष्ठभावनाप्रतिपत्तिरित्यादिग्रहणम् । यत्तूक्तम् धातुगोचरनिर्वृत्ति- पर्यन्तत्वाच्च कर्मतेति, तदनुभाष्य दूषयति-यत्तूक्तमिति । तद् अनिरूपितकरणतत्त्वस्य वचनमित्यर्थः । कीदृशं पुनः करणास्य रूपमित्यत पाह-तथाहि करणमिति । न खलु कर्तृव्यापारलक्षणया भावनया व्याप्तत्वाद्धात्वर्थः कर्म भवति न करणम् । सर्वेषामपि करणानां कर्तृव्यापारव्याप्तत्वात् । दारु छिन्दता हि पुरुषेण कुटारो गृह्यते उद्यम्य च निपात्यते । नान्यथा तेन दारु छिद्यते । कुठारेण दारु द्विधा क्रियतेऽतः साधकतमत्वात्करणं भवति । १. रित्यपि ' इति नपुस्तके । २ . प्रकरणत्व ' इति खपुस्तके । ३ ' तदनुरूपिताकर गावात इति खपुस्तके।

·। ७७ ) न खलु कर्तृव्यापारलक्षणायां भाषनायां धात्व- धस्य कर्मवप्रसङ्गः प्रकरणत्वं वा परश्वादावपि तथा- प्रसङ्गात् । तथाहि छिदादिषु न साक्षायाप्रियत कर्ता, अपि तु परश्वादिकरणे । तव्यापारस्तुद्यमननिपतनादिल- क्षणः परशुगोचर एव । अत एव करणस्याव्यवहितव्यापारतया क्रियाँ- सिद्धेः साधकतमत्वम् । तवापारांपेक्षप्रवृत्तितया च करणस्य कर्तुः स्वात- व्यमारादुपकारिणोऽपि । पुरुषस्य कुठारव्यवहितस्य तत् कर्म भवति यदर्थ पुरुपः प्रयतते, न तु तत् साधयितुकामो यदालम्बत । सोऽयं कर्ता करगोन फल द्वयवधीयते । तद्वारेण कर्तृत्वात्साक्षानिप्पादनाशक्तेः । तदुक्तम् - तिरोदधाति कर्तारं प्रधानं तन्निबन्धनम् ।' इति । प्रधानं कर्तारं तिरोदधाति कर्तुः प्राधान्यादित्यर्थः । अथवा तिरोदधाति कर्तारमिति प्रतिज्ञायते । तत्र हेतुः प्रधानं तन्निबन्धनमिति । यस्मात्प्रधान करणनिबन्धनं न साक्षात्कतृनिबन्धनं तेन का करगान फलातिरोधी- यते । प्राधान्यं तन्निबन्धनादिति तु समीचीनः पाठः। एतदव प्रपञ्चयति न खल्विति । परशोः कर्तृव्यापारव्याप्यतां दर्शयति -तथाहीति । वेगवता हि परशुना तीक्ष्णाधारेगा संयुज्यमानं दारु च्छिद्यते । छेदने परशुरानन्तर्यात्साधकतमत्वेन करणं भवति । कर्तृव्यापारस्तु कुठारे वर्तते न दारुणि इति, तदिदमाह-अत एवेति । यदि करणेनैव फलं साध्यते कस्तहींदानी कर्तुरुपयोगः, कथं च कर्तृव्यापारः फलस्य भावनेत्यत श्राह- तव्यापारेति । १ ' लायाभा' इति खस्तके । २ 'दावतथाव' इति खपुस्तके । ३ 'एव तस्याव्य' इति रखपुस्तक । ४ कियासिद्धिः ' इात खघु नके । ५ रायता' इति खपुस्तके । ६ व्यव्यापारादु' ति खपुस्तके ।

·(७८) अन्यथा करणमेव स्यात् । अपि च- साधनानामभावः स्थास्कर्तृकर्मातिरोकिणाम् । साधनानां नियोगो हि कर्तृव्यापार इष्यते ॥ कर्तृध्यापारायत्ता हि करणस्य प्रवृत्तिः । यदि पुनसत्युद्यमने निपातने व परशुना दारु च्छिद्यते । तदेवं करणव्यवधानादरेणापि फलस्योपकुर्वतः स्वातन्त्र्यं भवति, कर्तृवं भवतीत्यर्थः । यदि पुनरव्यवधा- मेनोपकुर्यात्ततः करण मेव स्यादित्याह--अन्यथेति । प्रकारो वा प्रश्लिष्यते । तस्यायमर्थः---असति कर्तृव्यापारे परशोः करणतेव न स्यादिति । न हि भूमौ तिष्ठता कुठारेण दारु च्छिद्यते । यदि च कर्तृव्यापारव्याप्तिमात्रेण कर्मत्वं स्यात्ततः करणादीनामपि कर्मत्वं स्यात् । कारकनियोक्तृत्वं हि कर्तृत्वं ततः करणादीनि कर्ता नियुज्यमानानि कर्माणि भवेयुः । स हि स्थाली चुल्ल्यामधिश्रयति काष्टान्याहरत्यग्नौ निद- धाति अग्नि प्रदीपयति तन्दुलान्विक्लेदयति । तस्यास्य कारकसमूहस्य देवदत्तनियोज्यत्वेन कर्तृव्यापारविषयत्वात्कर्मत्वप्रसङ्गः स्यादित्याह- अपिचति । नन्वपादानसंप्रदानयोवृक्षात्पर्ण पतति, ब्राह्मणाय गां ददातीत्यत्र कर्तृव्यापारविषयत्वेनाप्रतीयमानयोः कथमिव कर्मवप्रसङ्गः ? देयं हि दातृध्यापारविषयो न प्रतिग्रहीता। पर्ण पततीत्यत्रापि प्रत्ययोपात्तपरिस्प- न्दनक्षण व्यापारविषयः संयोगविभागात्मकं पतनं न वृक्षः । तथा चैत्र प्रतीयते--पतति पातं करोतीति । अयोध्येत यदाऽऽहूय देवदत्ताय दीयते तदाऽऽहूयमानस्य कर्तृनियोज्यत्वेन कर्मत्वमिति । न संप्रदानत्वम् । यदा तस्मै दीयते तदाऽसौ संप्रदानं, न यदाऽऽहूयते । नैव दानवेलायां कर्तृग्यापारसंस्पर्श पश्यामः । अत्रोच्यते । यदा प्राङ्मुखो हस्तं प्रसार्य गृहाणोति को नियुज्यते दीयते च तस्मै, तदा कर्तृनियुक्त प्रव तथाकृतेन ग्रहणेन दानं निवर्तयन् कर्म स्यात् । तथा कृतच्छिद्रं घटादि यदोदकपानादिका नियुज्यते पानादिव्यवस्थितौ तदा तस्मादुदकं पतती- तदा तस्य ·( ७६ ) प्रलीनेदानी कर्तृकर्मातिरिक्तसाधनान्तरकथा सा- धनान्तरनियोगः कर्तृव्यापार इति नियोगविषयता- तिपश्या सर्वत्र कर्मस्वापातात् । कथं तर्हि कर्मतरसंविभागः कथं च करणपरिचीये कर्तृव्यापारे तदाप्तिविरहिणः फलस्य कर्मता ? उच्यते-- अन्यायप्तिविवक्षायामकर्मातिशयाद्विना। उद्देशादन्यवृत्त्यापि फल मेवेष्यतेतराम् ॥ यस्खलूपदिष्टवस्त्वन्तरायाः क्रियायाः नान्तरीयकत्वेन त्येवमपादानस्यापि कर्तृनियोज्यत्वेन कर्मत्यप्रसङ्गः । वृक्षोऽपि यदा पर्णपा- तार्थ केनचिद वृक्षमारूढेन बालेन नियुज्यते तदाऽदानस्यापि कर्तृनियो- ज्यान कर्तृव्यापारविषयत्वात् कर्मवप्रसङ्ग इत्येवं यथासम्भवं योज्यम् । एतमेव श्लोकार्थ विवृणोति-प्रलीनेति । कस्तहि कमतरसंविभागः ? फलस्य च करणव्यापारविषयत्वात्कर्तृ- व्यापारविषयत्वाभावादस्मिन्पले कर्मत्वं न स्यादित्याह--कथं तौति । ननु न परानिष्टापादनमात्रेण स्वपक्षसिद्धिः संभवतीत्याशङ्क्याह-- उच्यते इति । न वयं परश्वादेरपि कर्तृध्यापारविषयत्वेन कर्मत्वं स्यात् कर्तृकर्माति- रिक्तकारणाभावादित्येतावन्मात्रमेव वदामः किं तहिं यागादिविषयस्यापि कर्तृण्यापारस्य स्वर्गादिफल कर्मत्वं यागकरणकत्वं च प्रतिपादयामः । तथाहि स्वर्ग प्राप्तुं यागं करोति न यागं प्राप्तुम् । तेनोदिश्यमानत्वेन स्वर्गस्यैव कर्मत्वं न यागादेः । कतुरीप्सिततम कर्मेत्याहाचार्यः । तस्मादिच्छातिशयाभावात्कर्तृभ्यापारख्याप्तमपि यागाद्यकर्म यागादिप्रवृत्त्यापित क्रियाफलमेवाप्तुमिच्यते ; तस्मात्तस्यैव कर्मत्वमिति श्लोकार्थः। अमुमेवार्थ विवृणोति-यत् खल्विति । १ 'सकथा' इति खपुस्तके । २ 'ताप्रति' इति खपुस्तके । ३ ' सर्वकर्म' इति पुस्तके । ४ 'यां न कर्मा ' इति खपुस्तके । ५ ‘खलूदिष्ट ' इति खपुस्तके । ६ 'फ्रियाया दर्शनेऽविरुद्धम् ' इति खपुस्तके। -- .

·(८०) विषयतामुपथदभिसंहितं नेदं कर्म । इच्छाविषयाभा- वात् । उद्देश्यं तु कर्मान्यगोचरयापि क्रियया तस्यै वाप्तुमिष्यमाणस्वात्तदभिसन्धाय प्रवर्तिताया इतर- संबन्धस्य नान्तरीयकत्वात् । अत: करणस्यापि धात्वर्थस्य साध्यत्वप्रेतीतिनि- दर्शने अविरुडे । यथा परशुना छिनत्तीति परशोरद्यम्यमानत्वनि- पात्यमानत्वप्रतीतिः। परशुमुद्यच्छति निपातयति द्विधाभवनायेति निदर्शनं प्रयुक्तं चेति । यत्तु कर्तव्यापारोऽधिश्रयणादिर्धात्वर्थान्तरात्मक इति । नत्रोच्यते । कथ्यमानादूपभेदाद्भिन्ना धात्वन्तराद्गतेः । यदि स्वर्गकर्मिकेव क्रिया किमिति तहिं यागादयः क्रियन्त इति यच्चोद्यन्त परिहारं विवृणोति-नान्तरीयकत्वेनेति । नेदं कर्मेति प्रतिज्ञा । इच्छातिशयाभावादित्युत्तरम् । उद्देश्यमिति स्वपक्षे साधनोपन्यासः । एवं च यदप्यधस्ताचादितं साध्यभावरूपप्रतीतिनिदर्शनाभ्यां च तिङन्तेषु भावनामिच्छतो धात्वर्थस्य कर्मत्वप्रसङ्गः करणात्वं न स्यादिति, तदपि परिहृतमित्याह-अत इति । अत्रैव दृष्टान्तमाह-यथेति । अनेन करणस्य परशोः साध्यरूपप्रतीतिनिदर्शिता । अनेन करणत्वे साध्यत्वेन निदर्शनमुपन्यस्तम् । यत्तूक्तं पूर्वपचे- कर्तृव्यापार इष्टश्च पच्यादो यदि भावना । इति, तदनुभाध्य निराकरोति-यत्त्विति । १ 'प्रतीनिदर्शने' इति खपुस्तके ।

·( ८१ ) अन्योत्पादानुकूलास्मा भावना किं प्रदुष्यति । सर्वथा पचतियजतीति प्राक्प्रयुज्यमानधातुगो. चरो न भवतीति प्रतिपादितम् । धात्वन्तरैस्त्वभिधानं करोतिभावयतिमामिव न न: पक्षचतिमावहति । अथ वा- पचतिपठतिगच्छत्यादिषु तावत् प्रत्ययकथ्यमानयो त्वर्थमावनयोभिन्न- रूपत्वान्न धात्वर्थो भावना, अपि तु भावनायां धात्वर्थस्य करणनेन कर्मत्वेन च संगतिः। साध्यत्वप्रतीतिनिदर्शनाभ्यां च भावनायां व्यतिरिक्तायां प्रत्ययोपात्तायां धात्वर्थसंगतिः । यत्तु 'अधिश्रयति' 'प्रावपति' इत्याद्याख्याते कर्तृव्यापारस्याधिश्रयणादेर्भावनाया धात्वर्थत्वं,न तदस्माकं कश्चन दोषमावहति। धास्वभिहितत्वेऽप्यन्योत्पादानुकुलस्य भावनारूपस्याविनाशादित्याइ-अन्यो- स्पादेति । एतदुक्तं भवति-नास्माभिः सर्वत्र प्रत्ययार्थोभ्युपगम्यते । कि तर्हि ? यत्र पचत्यादी धात्वर्थव्यतिरिक्तः प्रतीयते तत्रैव । अमुमेवा) विवृणोति-सर्वथेति । कथ्यमानाद्रूपभेदाद्विनेति कचित्पाठः । तत्राप्ययमर्थः-अधिनयत्यादी धातुप्रत्ययकथ्यमानधात्वर्थभावनारूपभेदाद्विनापि भवेद्धात्वर्थेन सह [ सङ्गतिः । तत्र न किञ्चित् ] प्रदुष्यति । अथ च 'अधिश्रयति' 'श्रासिञ्चति' इत्यत्रापि अन्यो धात्वर्थः,अन्या च भावना प्रतिपाद्येत्याह-अथवेति । 'अधिश्रयति' इत्यत्र स्वरूपेण घटा- दिवदसाध्यात्मकः प्रत्ययोपात्तभावनासंस्पर्शकृतसाध्यत्वः स्यालीचुल्ली संयोगो धात्वर्थः, तत्कारणभूतस्तु कर्तृव्यापारः प्रत्ययार्थ इति न धात्वर्थत्वं भावनायाः । एवम् प्रासिञ्चति इत्यत्रापि स्थाल्युदकसंयोगो धात्वर्थः प्रत्ययार्थस्तु स एव । पचतीत्यत्र संयोगशैथिल्यं वा धात्वर्थः । यद्यपि चात्र प्रयोज्यव्यापारस्तन्दुलपरिस्पन्दो बिद्यते तथापिपच्यन्ते तन्दुलाः स्वयमेव 'इत्यत्र परिस्पन्दस्य प्रत्ययार्थत्वात्सं. योगविभागवचनत्वमेव पचेनिर्दिष्टमिति अत्राप्यव्यभिचारात्स एवार्थः । प्रत्यया- १ पचतीति' इत्येव खपुस्तके । ३ 'अपि च' इति खपुस्तके पाठः। ~ तन्दुलावयवविभागः ·( २ ) धातूनामभिधानीयान् कर्तृकर्मसमाश्रयान् । बन्धात्मनः किया रूपान् विशेषान् प्रतिजानते ॥ यथाऽधिप्रयतेश्चुल्लीस्थालासंयोगविशेषः आसि. श्तेरासिच्यमानजलाधारसंयोगभेदः । एवं सर्वत्र । यावत्पचेस्तन्दुलावयवानां विभागः प्रशिथिलावयष- सथोगो वा। र्थस्तु कर्तृध्यापार उभयत्र । भुङ्क्ते यजति जुहोति इत्यत्र भोज्यदन्ताद्यवयव- संयोगविभाग-स्वत्ववियोग-श्राहवनीयप्रक्षिप्यमाणद्रव्यसंयोगा धात्वस्तित्का- रणभूतस्तु कर्तृव्यापारः प्रत्ययार्थः । एवमन्यत्रापि दर्शयितव्यम् । यद्यपि च दन्तस्यापि संयोगविभागावुभयसंस्थौ, स्वत्ववियोगात्मकः स्वस्वामिविभागश्च तथापि गच्छति यजति इत्यत्र गमनादेः संयोगविभागात्मनो गन्तृयजमाना- धारत्वेन शब्दात्प्रतीतेरधिश्रय सास्याधारकर्मश्रितस्याप्यधिश्रीयमाणस्थाल्यात्म, ककर्माश्रितत्वेन शब्दादेवावगमात कर्मकर्तृसमाश्रयान् इत्युक्तम् । एवमन्यत्रापि कर्तृकर्मसमाश्रयत्वं संयोगविभागयोर्यथाप्रतीति वाच्यम् । संयोगविभागाश्चैते लब्धात्मानो न कियावत्साध्यस्वभावाः निष्पन्नानामुत्तरकालं घटादिव- दुपलम्भात्। तेन प्रत्ययोपात्तक्रियासंस्पर्शकृतसाध्यत्वाभिप्रायेण क्रियारूपान् साध्यरूपानित्याह । कचित्क्रियारूपादिति पाठः, स शोभन एव । विशेषानिति। संयोगविभागरूपत्वेन विशेषानित्यर्थः । एतदेव प्रपञ्चयति--यथेति । प्रासिच्यमानमुदकमाधारश्च स्थालीति विग्रहः । एतदुक्तं भवति । करोति उत्पादयति भावयति इत्यादिविस्पष्टभाव- नावचनकतिपयधातुव्यतिरिक्ता ये धातवस्ते संयोगविभागार्था इति नाधि. अयत्यादिशब्दे धात्वर्थत्वं भावनाया इति । ननु संयोगविभागार्थत्वे धातूवा चलित्वा स्थितेऽपि देवदत्तादो संयोगविभागयोगच्छवादिधात्वर्थयोपियमा- नस्वादेवदत्तस्य गमनं चलनं वर्तत इति प्रतिपत्तिः स्यात्, अविरलसंयोग- विभागार्थत्वेऽपि गल्यादेर्भलवर्तिनि मत्स्ये स्थिरमूर्ती तथाविधसंयोगविक्षन- सद्भावात्तस्य गमनं वर्तत इति प्रत्ययः स्यात, तथा बस्थिते देवदचासो १ स्मनोऽक्रिया' इति खपुस्तके । २ क पुस्तके 'मत्तस्यापि इति पाहः ।

·( 4 ) उदासीनत्वविच्छेदलेक्ष्यं धास्वर्षकारणम् । स्पन्दव्यापारपर्यायं करोत्यर्थ प्रचक्षते ।। तथाहि-अधिश्रयति उदकमासिञ्चति पंचति चेत्यधिश्रयणादिसंयोगभेदभ्योऽव्यापारात्मकेभ्यो भेदेन करोति स्पन्दते चेष्टते व्याप्रियत इति व्यापाररूपम- वेक्ष्यते । न चैष तजन्याभिमतसंयोगविभागालम्बन एव प्रत्ययः। यत:- व्यापारबुद्ध्युपजनो न संयोगविभागयोः । सतोरपि हि चेष्टित्वा विरामं समुपागते ॥ न हि चलित्वा स्थितस्य क्रियाप्रभवपूर्वोत्तरदेश संयोगविभागाभावः। अतस्तदालम्बनो व्यापारप्रत्ययो न जातु विरमेत् । संयोगविभागो वर्तेत इति । तस्मात्परिस्पन्दवचनो गच्छत्यादिरिति गम्यते । तत्र केन्धिवाहुः-परिस्पन्दवचन एव गग्छत्यादिः । न च तावता भाषमाया धास्वत्वं 'देवदत्तोगच्छति' इत्यत्र परिस्सन्दव्यतिरिक्तप्रयत्नस्य भावनात्मनः प्रत्ययान संयोगविभागवचनता । अन्ये त्याहुः-नायं दोषो भवति शब्द- स्वभावतः क्रियमाणसंयोगविभागवचनस्वाद गम्यादेः । न च स्थिते देवदत्तादी क्रियमाणो संयोगविभागौ मनसि बुद्धि कुरुतः । तथाऽप्रतीतेः, किमत्र कूर्मः? यत्पुनरिदमुक्तं 'बाध्यो लक्षणभेदश्च ननु धात्वर्थभावयोः' इति, तत्राप्याह--उदासीनत्वेति । धात्वर्थस्तावत्संयोगविभागात्मको दर्शितः । भावस्तु परिस्पन्दात्मको धातुवाच्यसंयोगविभागकारणं यस्मिन्स- त्योदासीन्यप्रच्युतिरिति । १जल स्वर्थ' इति खपुस्तके । २ 'यथा हि स्थानी अधि' इति सपुस्तके । १ 'पचति पाचयति' इति खपुरतके । ४ 'भेदेो व्या' इति खपुस्तके।

·( ८४ ) विभागेन समुच्छेदात्संयोगप्रचयो नहि। भविष्यवृत्तसंयोगविभागाध्यक्षता कथम् ॥ यदप्यविच्छिन्नोत्पाददशसंयोगविभागप्रचय प्रा- लम्बन मिति । तदपि न सम्यक् । न ह्युत्तरदेशसंयोगः पूर्वविभागादृते, न च विभागः संयोगेन सहैव वा। तबिभागेनोच्छेदात् कुतस्तत्प्रचयः । अविच्छिन्नोत्पादश्च नियोगभाव्युत्तरकालानां स वर्तमानानाम् । तेषु वर्तमानानागतेषु कथमिन्द्रियं धिय मुपजनयेत् ! मनोऽपि चागणितकुशलस्प नैव समर्थम् । यथैकादिक्रमेण गणयतो विंशत्यादिषु विंशत्यादिज्ञान भवति नागणयतः । तदिह संयोगविभागान्गणयत- श्चलतीति बुद्धिः स्यान्नागणयतः। अपि च-स्थाणौ पूर्वोत्तरश्येननिवन्धनाभ्यां सं- योगविभागाभ्यां व्यापारधीः स्यात् । यत्तु पूर्वपक्षेऽभिहितम्---अविच्छिन्नोत्पत्तिसंयोगविभागालम्बनोऽयं प्रत्ययः न च स्थिते तथाविधसंयोगविभागसद्भावः अतः कथमति- प्रसङ्ग इति, अत्राप्याह--विभागेनेति । एतदेव विवृणोति--यदपीति । न ह्युत्तरदेशसंयोगः पूर्वदेशवि- भागाहते । न च विभागे सत्येव प्राग्देशसंयोगोऽनुवर्तते । सहस्थिति- विरोधात् । अतो नास्ति संयोगप्रचयः। अतो न तदालम्बनत्वं वक्तुं शक्यमिति । उत्तरार्द्ध विवृण्वन्नाह–अविच्छिन्नेति । न च भूतभविष्यत्संयोगविभागविषयमनामात्रजन्यं ज्ञानं संभवति । बाह्येथे चक्षुरादिसंकीर्णत्वान्मनसो वर्तमानविषयत्वाञ्चेत्याह-मनोऽपीति। एतद् व्याचष्टे यथैकेति । अगणितचक्षुरादीन्द्रियस्यागणितवस्तु- स्वाभावस्य चेत्यर्थः। अविच्छिन्नोत्पादसंयोगविभागालम्बनत्वे चायमपरो दोष इत्याह- अपि चेति ।

·.. ( ५ ) आधारदेशसंयोगविभागाभ्यां सेति चेत्, तरयुक्तम् । तथाहि- जलावयवसंयोगविभागौ स्थिरमूर्तिषु । जलाधारेषु मत्स्येषु व्यापारप्रत्ययाछिना ॥ प्रतीतं हि जलं मत्स्यानां देशः न स्थाणोरिख श्येनो ने देशः। तदवयवानां च संयोगविभागस दावेपि नेषु महत्त्वादकम्पनीयेषु बलवद्विधारकप्रयत्नेन विधृ. तात्मसु न क्रियावगमः । तस्मानष तनिषन्धनः । नभसोऽप्यप्रत्यक्षत्वासवृत्योः संयोगविभागयो? लभा प्रत्यक्षता। न च वियदिततालीकावयवनिबन्ध- नत्वम् । सन्तमसे झटिति विद्युति क्रियाप्रत्ययात् । ननु च देशसंयोगविभागालम्बनोऽयं चलतीतिप्रत्ययो न च स्थाणोः श्येनौ देशावित्युक्तमित्याशङ्क्याह-आधारेति । कस्मादित्याह-तथाहीति । जलवर्तिनः स्थिरमुर्तेर्मत्स्यस्याविच्छि- नोत्पन्नाया एव जलदेशेन संयोगविभागाः संभवन्ति । चलतीति प्रत्ययो जायते । तस्मादकारणमेतदित्यर्थः । एतदेव विवाति-प्रतीतमिति । यदि संयोगविभागालम्बनोऽयं चलतीति प्रत्ययः स्यात् तत श्राकाशे पक्षिणि गच्छति न स्यादाकाशाप्रत्यक्षत्वेन तवृत्तिसंयोगविभागयोरप्रत्य- तत्वादित्याह-नभसोऽपीति । एतच्च वैशेषिकाद्यभिप्रायेणोक्तं, न स्वप्रत्यक्षं नभः तत्प्रत्यक्षत्वस्य प्रागेव प्रतिपादितत्वात् । नन्वाकाशविततालोकप्रत्यक्षताऽस्त्येव तत्संयोगविभागालम्बनोऽयं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-नचेति । नालोकावयवनिबन्धनत्वं संयोगविभाग- योः प्रत्ययालम्बनयोरित्यर्थः। कस्मादित्याह--सन्तमसे इति । रात्रा- वन्धकारे विद्युति चलतीति प्रत्ययो भवति न तत्र व्यतिरिक्तं तेगो न्तरमस्ति यन्निबन्धनो संयोगविभागो विद्युतः स्याताम् । तमसस्तु भावस्वेऽपि तेजसापसारितत्वान्न तदवयवसंयोगस्तेजसः संभवति । भन्स्या- न च तत्र ·( पर) . तस्मादस्ति धातूपात्ततदाहितविशेषातिरिच्यमा. नात्मा क्रियापदार्थो भावनापर्यायः। नन्वेवं भावनातो धात्वर्थस्य निष्पातस्ततश्च फलस्येति कथं तनिष्पाद्योधात्वर्थस्तस्यां करणं, स्वर्गादि चान्यसाध्यं कथं कर्म १ तस्माद्धात्वर्थ एव भावनास्तु । स्वर्गधात्वर्थ चान्तरा व्यापारान्तरानुपलम्भादित्युक्तम् । उक्कोत्तरमेतत् । तथाहि-- वयवयोगेऽपि च सर्वत्र चलतीति प्रत्ययो न स्यात् । संसगिद्रव्यस्य चं तेजःसलिलादेर्घटवदकार्यस्यावयवसङ्घातमात्ररूपत्वान्न तववयवी विद्यते । येनेकदेशसंयोगेऽपि सर्वत्र चलनप्रत्ययः स्यादित्यर्थः । प्रकरणार्थमुपसंहरति--तस्मादिति । धातूपात्तश्चासौ तदाहितवि- शेषश्चेति विग्रहः । तदाहित इति व्यापाराहितः । गच्छत्यादिपदे प्रत्ययप्रतिपाद्यभावनाकृत इत्यर्थः । विशेष इति गुणविशेषः संयोगवि. भागाश्मकः। ननु संपोगविभागौ प्रति कारणत्वे परिस्पन्दस्य भावनातो धात्वर्थस्य निष्पत्तिः स्याद्धात्वर्थाच्च फलस्य । कथं च भावनानिष्पाद्यो धात्वर्थों भावनायामेव करणं धात्वर्थनिष्पाद्यं च स्वर्गादिभावनायो कति चोदयति-नन्वेवमिति । स्वर्ग धात्वर्थं चान्तरा न धास्वर्थकरणं व्यापारमुपलभामह इति यदुक्तं तदुपजीवनेन चोद्यम्, तस्माद्धात्वर्थ एव भावनास्त्विति च चोद्यफलमिति दर्शयति-स्वर्गमिति । अस्यायमर्थः--यदि धात्वर्थकर्मकायापाराया- पारान्तरं स्यात्ततस्तस्य स्वर्गादेः कर्मत्वं भवेद्वयापारान्तरनिष्पादितस्य धात्वर्थस्य करणत्वं, न तु तदुपलभ्यते इत्युक्तम् - 'न हि धास्वर्थकरणः फलभेदप्रभावनः । इत्यत्र । यश्चैको व्यापारो धात्वर्थक एव न त स्वर्गयांगयोः कर्मकरणभावः शक्योऽवगन्तुमित्यलं तदभ्युपगमेन । धात्वर्थ एवं फलोदय- समर्थतया भावनास्त्विति । तत्र परिहारमाह-उक्तोत्तरमिति ।

·(७) फलेन साक्षात्करणे कर्तुश्चेष्टाफलार्थितः करणत्वं प्रधानांशे ताप्यं वा यतस्ततः । नेमे अन्यकर्मकरणविक्षचखे फलधास्वर्थयोकर्मक- रणत्वे । दर्शितं हि परशुमा छिनत्तीति न हि विधाभावे मातच्यापृतिरपि तु करणे साधननियोगादिवरणस्वा- स्कर्तुः। तत्रैव फल वैष व्यापारस्तदाभिसन्धानादू 'करणं खलु सर्वत्र कतृव्यापारगोचरः।' इत्यत्राभिहितम् । 'परशुना छिनत्ति' इत्यत्र न छेत्तृपरिस्पन्दः साक्षाद द्विधाभवनगोचरः, अपि तु परशुगोचर एव ; अथ च द्विधाभवनं प्रति परशोः करणत्वम् । नन्धेवं परिस्पन्दे छिनत्ती करणत्वं परशोने प्राप्नोति परशुगोचरत्वात्कर्मत्वापत्तिरेव स्यात् । श्रूयते च परशुना छिनत्तीति । तद्वदेव यागादेरपि फलोत्पत्तिकरणस्य प्रयोजकन्यापारे भावनायां करावं न स्यात् । नैष दोषः । न हि परशुद्देशेन कर्तृहयापारप्रवृत्तिः किन्तु द्विधाभावनफलोदेशेन प्रवृत्तिः । तथा सति कर्तृपरिस्पन्देऽस्य परयोः करणत्वमिति परशुना छिनत्तीति प्रयोगाविरोधात् । यद्वा द्विधाभवनावग्छिन्न एष परिस्पन्दः छिनत्तीत्युच्यते न परिस्पन्दमात्रमित्याह-ताप्यमिति । ताद्रूप्यं छेदनरूपत्वं परिस्पन्दस्य तस इति द्विधाभवनात् । यस्माद द्विधाभवनावच्छिन्नः परिस्पन्दः छिनत्तीत्युच्यते तस्मात्तत्र परशोः करणव- मिति । ननु प्रयोगकव्यापारे भावनायां कारकाणां कर्मकर्तृकरणभावोऽ- भ्युपगम्यते । अतः कथमेतत् 'करणत्वं प्रधानांशे' इति ? न हि द्विधाभवनं प्रयोजकन्यापारः प्रयोज्यव्यापारस्वात् । सत्यमेवमेतत् । प्रत्र साध्यत्वोदेशाद् द्विधाभवने करणत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु तदवच्छिन्न एक कर्तृपरिस्पन्दे परशोः करणत्वम् । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-नेमे इति। पदि च परशुगोचर एव कर्तृव्यापारो न द्विधाभवनगोचरः । कर्य तीविषयीकृतस्यासाधिका क्रिया द्विधाभवनस्य च माध्यत्वमित्याशङ्कयाह- - ·( ८८ ) अनन्यप्रकारश्वाच्च । श्यांस्तु भेदः--धात्वर्थस्योत्पादनं नियोगः, परश्वादेस्तु सिद्धस्योद्यमनिपातनादिः। वृचादेश्च कर्मत्वं द्विधाभवने कर्तृत्वात् । तदर्थ परशुतिष्ठितं (?) निपातोद्यमनादिलक्षणं विधाभवनं प्रति करणत्वम् । तच्च परशोः करणत्वं छिनत्तौ प्रधानांशापेक्षम् । ताप्यस्य तदधीनत्वात् । न युद्यमननिपातनादि मात्रमसम्भवद्विधाभवनं छिनत्तीति निरूप्यते । तत्रैवेति । किमिति परशुव्यवधानमाश्रीयत इत्याशङ्कयाह-अनन्येति । किं सर्वात्मना परशुधात्वर्थयोरवैलक्षण्यम् ? नेत्याइ–इयांस्त्विति । परशुगोचरस्यापि कर्तृव्यापारस्य वृक्षादय एवोद्दिष्टत्वेन द्विधाभवन- कर्तृत्वेन च कर्माणि । यथोक्तम्- 'भवत्यर्थस्य यः कर्ता करोतेः कर्म जायते' इति । तदेतदाह-वृक्षादेश्चेति । 'करणत्वं प्रधानांश' इति यदुक्तं तद्विवृणोति तदर्थमिति । तदर्थमिति तत्कारणकं वृक्षादिकर्मत्वकारणकमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-यस्मादृक्षादयो द्विधाक्रियमाणत्वेन कर्माणि तस्माद् द्विधाभवनस्य परशुकरणकत्वम् । यदि परशुना वृक्षद्विधाभवनं न साध्यते नेव वृक्षादयो द्विधाक्रियमाणत्वेन कर्माणि भवेयुः । तदर्थमित्यत्रार्थशब्दः कारणवाची। निपातोयमनादिलक्षणमिति । निपातोद्यमननिमित्तक- मित्यर्थः । यद्वा तदर्थमिति वृक्षादिकर्मप्रयोजनं तच्छेषभूतं तद्विधाभवन प्रति करणत्वमिति छिनत्ती करणत्वं कथमितिचेदत पाह-तचेति । 'ताप्यं वा यतस्ततः' इति यदुक्तं, तद्विवृणोति-ताप्यस्येति । एतदेव दर्शयति-नहीति । १ मांत्रसभ' इति खपुस्तके ।

·(स) तस्मादिचापि धास्वर्थस्योत्पादकोऽनुग्राहको पा कर्तृ- व्यापारः समुद्दिष्टफलभवनतया प्रतिलब्धभावनाव्य- पदेशो , धात्वर्थोपनिबद्धप्रधानांशताप्यफलकर्मको धात्वर्थकरणश्चेति न दोषः। न हि विधा भावयति परशुनेति परशुं विधाभवनं चान्तरेण कर्तृव्यापार एकोऽपरसाध्योऽपरसाधन उपलभ्यते । न च करणत्वं विरुहम् । प्रधानांशनिष्पत्तेस्तदधीनत्वात् । तथेहापि फलभतेः प्रधानक्रियापेक्षत्वात्कारकविभक्तिः विभाग- व्यवस्थायाश्च । तथाहि । एवं दृष्टान्तं व्याख्यायाधुना दान्तिकं योजयति--तस्मादिहेति । धात्वर्थोपनिबद्धप्रधानांशताद्रूप्य इति धात्वर्थकरगाकः प्रधानांशः फलभवनं ताद्रूप्यं भावनारूपत्वं यस्येति विग्रहः । प्रधानांशनिमित्तकमपि ताद्रूप्यं प्रधानांश इत्यभेदेनोपचरितम् । यद्वा, प्रधानांशे ताप्यं यस्येति गमकत्वाद्वय- धिकरणोऽपि समासः । अथवा, धात्वर्योपनिबद्धश्चासौ कर्तृव्यापारः प्रधानांशताद्रूप्यश्चेति विग्रहः । अनेन ग्रन्थेन 'ताद्रूप्यं वा यतस्ततः' इत्ययं पक्षो दर्शितः । एतदुक्तं भवति--यद्यप्येकः कर्तृव्यापारः, स च धात्वर्थगोचरः,तथापि तस्य धात्वर्थकरणकत्वं स्वर्गादिफलकर्मकत्वं चाविरुद्ध क्रियारूपत्वादिति । अमुमेवार्थ दृष्टान्तन दर्शयति-न हीति । न हि परशुद्विधाभवनगोचराद्वयतिरिक्तोऽपरसाध्योऽपरसाधनश्च व्यापार उपलभ्यते। अपरं साध्यमपरं साधनं यस्येति विग्रहः । परशुगाचरस्य व्यापारस्य यत्साध्य या साधनं तद्वयतिरिक्तमित्यर्थः । न च परशुगोचर एकस्मिन्नेव कर्तृव्यापारे परशोः करणत्वं वृक्षादेश्च कर्मत्वं विरुद्धमित्यर्थः । पुनरपि दान्तिके योजयति-तथेहापीति । न यागस्य कर्मत्वमित्यनुषङ्गः। एतदेव प्रपञ्चयति- तथा हीति । उखायामोदनं काष्ठेदेवदत्तः पचेदित्येकस्मिन्नेव कर्तृव्यापारे १ 'तस्मादपि' इति खस्तके । २ 'एकस्य साध्यः' इति कपुस्तके । 'एकसाध्य' इति खपुस्तके। ३ 'तयेहापि फलभूतेः' इति खपुस्तके नारित।

·( ९० ) प्रधानांशमुपादाय साधनान्येकवाक्यताम् । वजन्ति नान्यव्यापारो रूपतो वन्यसाधनः ॥ तस्मादनुपालम्भो व्यापारान्तरानुपलम्भादिति । यत्त्वात्मकर्तृकेषु यजते इत्यादिष्वसम्भव इति । तत्र केचित्- भाष्ये यतेतेति गिरा प्रयत्न प्रतिपेदिरे । अचेतने प्रयोगस्य प्राचुर्यान्नोपचारधीः ॥ तथा यतेत यथा किश्चिद्भवतीति फैलभावनानुकूल: प्रयत्न एवाख्याताओं दर्शितः । अचेतने त्वाख्यात. फलभवननिष्ठकाष्ठादयः करणत्वादिना संबध्यन्ते । न च तत्र व्यापारभेद उपलभ्यते काष्ठगोचर श्रोदनगोचरश्च । अपि त्वेक एव कर्तृव्यापारः । स तुरूपतः स्वभावतः फलादेशप्रवृत्तत्वात्काष्ठादिसाधनो न काष्ठादिकर्मकः । अन्यसाधन इत्यन्यत्साधनं निवर्तकं गुणरूपं यस्यति विग्रहः । एतेन न व्यापारो दृश्यतेन्तरेति यदुक्तं दूषणं तन्निरस्तम् । अनन्तरोक्तमुपसंहरति- तस्मादिति । तदेवं धात्वर्थभावनयोर्लक्षणभेदो दर्शितः–संयोगविभा- गात्मको धात्वर्थः, पचति पठतीत्येवमादिषु स्पन्दात्मकश्च भाव इति । यत्वत्र पसे दूषणमुक्त- भावः परिस्पन्द इति यमत्यादावसम्भवः । इति, तन्निराकर्तुमनुभाषते-यत्त्वित्यनेन । एवमनुभाष्य परमतेन तावन्निराकर्तुमाह-तत्र केचिदिति । तथा यतेत यथा किञ्चिद भवतीति भाष्यकारवचनात्प्रयत्न एवास्या- तार्थो गम्यते । स च यजते जानातीत्येवमादिषु विद्यत एव। ननु चास्मिन्नपि पने वायुश्चलति रथो गच्छति कूलम्पततीत्यादिषु प्रयत्नात्मव्यापाराभावा- दाख्यातप्रयोगो न स्यादित्याशक्याह-अचेतने इति । वाद्यादिवचेतने. १ 'तस्मादनुपलम्भोऽयम्' इति खपु-तके । २ 'यत्तु प्रात्मकर्तृकेषु यजत्यादिषु तदभा इति यजत्यादिष्वसम्भव [ म्बन्ध ]' इति कखयोः क्रमेण पाठौ । ३ 'तन्न किचित्' इस खपुस्तके। ४ गे 'फल' शब्दो नास्ति। ।

·.. ( ९१ ) प्रयोग उपचारात् । प्रयोगप्राचुर्यात्तु नौपचारिक प्रत्ययः । इदं तु समाधान प्रसिद्ध तद्भावे स्यात् । न च प्रत्यये समाने हेत्वन्तरे चासति तत्प्रसिद्धिरस्ति । विपर्ययोपगमस्याप्यशक्यवारणत्वात् । उदासीनस्वविच्छेदसामान्यात्मा ततो मतः । करोत्यों द्वये चेह तद्रूपप्रत्ययोद्भवः ॥ औदासीन्यविच्छेदो हि करोत्यर्थः उदासीने क्रिया- ज्ञानाभावात् । औदासीन्यप्रच्युतेश्च वैधमात्मनि प्रयत्नादन्यत्र रादौ परिस्पन्दात् । तथाहि प्रयत्नवन्तं ध्वविद्यमानप्रयत्नारोपणाख्यातप्रयोग श्रीपचारिकः । उपचारबुद्धिस्तु प्रयोग- प्राचुर्यान्न जायते न मुख्यत्वात् । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-तथेति । 'श्रौपचारिकः प्रत्ययः' इत्यस्यायमर्थः-औपचारिकोऽयं प्रयोग इत्येवंविधः प्रत्ययः प्रयोगप्राचुर्यान भवति । तदेतदौपचारिकत्वप्रतिपादके प्रमाणान्तरे असति न तदसिद्धरप्रतिपत्तिसाधनामिति निराकर्तुमाह-इदं स्विति । सिद्धे औपचारिकत्वे तत्प्रतिपत्त्यभावोऽन्यथासिद्धः शक्यो दर्शयितुम् । न च देवदत्तो गच्छति वायुश्चलतीति समाने मुख्यप्रत्यये प्रौपचारिकत्व- प्रतिपादके प्रमाणान्तरे चासति तत्सिद्धिः । अस्तितामात्रेण चौपचारिकत्वा- भ्युपगमे चेतन एवाख्यातप्रयोग श्रौपचारिकाऽन्यत्राचेतने मुख्य इति विपर्ययावगमस्याशक्यवारणत्वादित्याह-विपर्ययेति । तस्माच्चेतनाचेतन- योर्यथा मुख्येनार्थेनार्थवदाख्यातं तथा वाच्यम् तच्चैवं भवतीत्याह- उदासीनेति । श्रौदासीन्यविच्छेदः करोत्यर्थः । स च प्रयत्न परिस्पन्दे च गम्यते । तथाहि प्रयत्ने सत्यनुदासीनः सन् कुर्वन्नुपलभ्यते परिस्पन्दे च सति रथादिः । तेन प्रयत्नपरिस्पन्दयोरोदासीन्यविच्छेदसामान्यरूपयो- राख्यातार्थत्वाचेतनाचेतनयोरर्थवदाख्यातमित्यर्थः । एतदेव प्रपञ्चयति- औदासीन्येत्यादि। १ गपुस्तके 'प्रयोग' शब्दो नास्ति । २ 'त्यर्थ दूये' इति खपुस्तके । 'करोत्यर्यान्वये गपुस्तके । ३ 'उदासीना प्रच्युतिश्च द्विधात्रा' इति गपुस्तके । ४ खपुस्तके 'रथादौ' इति नास्ति।

·( ९२ ) .. ननु भावनासामान्यं नाम क्रियात्वं करोत्यर्थः नौदासीन्यप्रध्वंसः । न चौदासीन्यविच्छेद एव क्रियात्वं प्रयत्नपरिस्पन्दयोस्त देषु च करोति- करोतीतिभावाकारबुद्धयुत्पत्तः। अपि च प्राक् चासिद्धेः क्रियारूपाभ्यां प्रयत्नपरिस्पदाभ्यामौदासीन्यप्रध्वंसः क्रियते । तथा चायमव वदति प्रात्मनि प्रयत्नादन्यत्र परिस्पन्दात् । न चाक्रियारूपाभ्यामेताभ्यामौदासीन्यविच्छेद क्रियते पश्चात्तद्योगात्तयोः क्रियाबुद्धिरिति वाच्यम् । उत्पत्तिकाल एव क्रियाबुद्धयुत्पत्तः । करोतीतिबुद्धरैन्द्रियकत्वात् । त्वत्पक्षे चातीतयोः प्रयत्नपरिस्पन्दयोरौदासीन्यविच्छेदसामान्यात्मकयोः क्रियात्मकत्वमिति न तत्र करोतीत्यन्द्रियकः प्रत्ययः स्यात् । ननु च युगपदेवात्मस्वरूपाश्रये प्रयत्नौदासीन्यप्रच्युती सम्भवतः । स्थादौ च परिस्पन्दौदासीन्यविच्छेदो न तु प्रयत्नादेरोदासीन्यविच्छेदः । नैतत्सारं, प्रयत्ननिरपेक्षात्मस्वरूपनिबन्ध- नत्वे चौदासीन्यप्रच्युतः क्वचित्प्रयत्नांभावेऽप्यौदासीन्यप्रग्युतिः स्यात् । न हि परस्परनिरपेक्षयोः समानकारणयोः कार्ययोः साहित्ये किंचन प्रमाणमस्ति । तस्मात् प्रयत्नपरिस्पन्दाभ्यामेवोदासीन्यप्रच्युतिः क्रियेत । तेचोत्पद्यमानायव क्रियाबुद्धिग्राह्यत्वेन क्रियारूपावित्युक्तम् । यद्यपि चैक क्रियासामान्यलक्षणं नास्ति तथापि प्रयत्नपरिस्पन्दावेव क्रियाज्ञानालम्बनम् । यथाऽक्षशब्दादी भिन्ना एव विदेवनादयोऽक्षशब्दज्ञानालम्बनम्, तथात्रापीति न दोषः । अपि च योगपद्येऽपि प्रयत्नपरिस्पन्दौ क्रियारूपावेव भवतो नाक्रियारूपौ तद्रूपबुद्धयुत्पत्तः । अपि च घटस्य क्रिया वर्तत इति नास्याय- मर्थो व्याख्यायते-'घटस्यौदासीन्यविच्छेदो वर्तत' इति । तस्मादन्य एव भावात्मकः प्रयत्नपरिस्पन्दादिरूपः क्रियाशब्दार्थः, अन्यश्चौदासीन्यवि- च्छेद हीत वाक्यस्याभावात्मकोऽर्थः । अतो न विदूमः कथमोदासीन्य- विच्छेदः करोतेरर्थ इति । भट्टपादैश्चोक्तम् अन्यच्च भावना नाम साध्यत्वेन व्यवस्थितम् । इति । भावरूप क्रियासामान्यं दर्शयति । तस्मात्करोत्यर्थोपलक्षणमोदासीन्य- प्रच्युतिः । तदप्पुक्तमौदासीन्यप्रच्युत्युपलक्ष्यमाणं चेति । ननु प्रयत्नपरि- स्पन्दमात्रभावनाभ्युपगमे लिङादेरचेतनात्मकत्वेन सर्वगतत्वेन च प्रयत्न- परिस्पन्दाभावे सति शब्दभावनाभ्युपगमो मीमांसकानां मिथ्येव स्यात् ।

·( ९५ ) तत्र केचिदाहुः बाढं मिध्यैव । न हि लिडादेरचेतनस्य सतः स्वस्मिन् व्यापारोऽस्ति यं भावनाशब्दोऽभिनिविशेत । ननु प्रेरणास्ति। कुतः पुनरिय प्रेरणा प्रतीयते ? लिङादेरेवति ब्रूमः । न हि स्वव्यापारस्य शब्दानभिधेय- त्वात् । न हि स्वव्यापार कश्चिच्छब्दो निवदति । न वा स्वव्यापारः संबन्धग्रहणं सम्भवति प्राक शब्दादविद्यमानत्वेनाग्रहणात् । अव्यापाररूप- प्रेरणाभ्युपगमे तुं न शब्दभावनासिद्धिः प्रयोजकव्यापारस्य भावनात्वाभ्यु- पगमात् । न चाव्यापाररूपापि प्रेरणा नाम काचिदस्ति । ननु लिङादेः प्रेरणामवगच्छामः । न 'यजेत स्वर्गकामः' इति वाक्याद्धात्वर्थस्य श्रेयः- साधनत्वमात्राभ्युपगमात् । न प्रेरणा नामान्य काचिदवगम्यते । तस्मा- छब्दभावना नाम नास्त्येवेत्यवगम्यते । तद्वैविध्यमनुपपन्नम् । अभिधान- लक्षणोप्यर्थप्रतिपत्तिकर्मकः शब्दव्यापारो न गम्यते । शब्दादेव तु निर्यापारादर्थावगमः । न च निर्यापारस्य कारकत्वं विरुद्धम् । काष्टादे- र्जालादौ व्यापारान्तररहितस्यापि कर्तृत्वदर्शनात् । तस्मादर्थप्रतिपत्तिकर्मिका संबन्धग्रहणकरणिकोचारणेतिकर्तव्यतोपेता प्रयोजकशब्दव्यापारलक्षणाभिधा भावना नास्ति । तदेतदपेशलम् । प्ररणात्मिका विशिष्टा [ता] वदर्थभावना- वत्कर्तृसंख्यावच्च लिङादेः प्रतीयते । तत्र संभावनादो सत्यपि लिझयोगेन धात्वर्थस्य श्रेयःसाधनत्वमवगम्यते । सा चाभिधानवच्छन्दव्यापारः प्राक्शब्दात्सत्त्वे प्रमाणाभावात् । अतो न सदभिधानम् । शब्द एवं करोत्यभिधत्तं च । न चाभिधानवच्छन्दव्यापारत्वादनभिधेयत्वं प्रतिपत्ति. विरोधात् । अगृहीतसंबन्धोपि च लिङ् प्रेरणामभिधत्ते स्वार्थव्युत्पन्न- सम्बन्धाद्धातोः परः प्रयुक्तः, किमत्र कुर्मः । अन्ये त्वाहुः–लिङादियुक्त- वाक्यश्रवणसमनन्तरं पुरुषप्रवृत्तिदर्शनादवगम्यते प्रात्तिहेतुभूतोऽर्थोऽनेन पुरुषेणास्माच्छब्दादवगत इति । न प्रवृत्तिहेतुत्व लिलादः सम्भवति सम्भावनादो व्यभिचारात । नापि फलस्य विधिमन्तरेण स्वर्गादेः फलत्वानवगमात । विधिप्रमाणको हि स्वर्गयागयोः साध्यसाधनभावो न प्रत्यक्षादिप्रमाणकः । अत एवोक्तम् -" चोदनालक्षणार्थो धर्मः " इति । तथा "मोदुम्बरो यूपो भवत्यूवरुध्ये इत्यत्रोदुम्बरस्वोर्गवरोधयोः सम्बन्धे यम्यमानेऽपि विध्यभावान्न फलत्वमाश्रितम् । नाप्यर्थवादानां प्रवतर्कत्वं ..

·(४) यतमानमात्मानमनुदासीनं कुर्वाणं व्यापारवन्तमवैति परिस्पन्दमानं चान्यम् । अतः प्रयत्नपरिस्पन्दयोरोदा. सीन्यविच्छेदसामान्यांशरूपयोस्तदवभासधीविषय. स्वेन क्रियापदार्थत्वान्नात्मकर्तृकेषु तदभावः । तदुक्तम्- स्तुतिमात्रावगमात् । तदन्यथानुपपत्तिकल्पितविध्यभ्युपगमेपि विधिरेव प्रवृत्तिहेतुः स्यात् । तेनान्वयव्यतिरेकाभ्यां लिङथ प्रवृत्तिहेतुमवगच्छामः । स च प्रेरणात्मकलाद्विना प्रवृत्तिहेतुर्न भवतीति प्रेरणात्मिका साऽवगम्यते । कार्यात्मकविध्यर्थवादिनोप्यर्थात्प्रेरणैव प्रवृत्तिहेतुः । तत्र कार्यात्मक प्रानिराकृतत्वान्न संभवतीति प्रेरणात्मको लिङर्थ इत्युच्यते । तत्रैव पुरुषान्तरप्रवृत्तिदर्शनावगते प्रेरणात्मके विध्यर्थे लिङो व्युत्पत्तिः । तेन सामान्येन रूपेण प्रेरणाभिधेया विशेषरूपेण लिङादिकार्या । स विशेषो लक्षणया शब्देनावगम्यते । यथाभिधानशब्दोऽभिधानं सामान्यरूपेणाभिधत्ते विशेषरूपेण च करोतिम् । इदं त्वतिशौण्डीर्येणोपन्यस्तम्-प्रतीतिशरणा. स्वगृही सम्बन्ध एव लिङादिः प्रेरणाविशेषमभिधत्ते करोतीति च वदन्ति । तस्मादस्ति पुरुषप्रवृत्तिकर्मिका विधिज्ञानकरणिकार्थवादोत्पादितविषय- प्राशस्त्यज्ञानेतिकर्तव्यतोपेता लिङादिव्यापारः प्रेरणात्मिका शब्दभावना अभिधानलक्षणापि च देवदत्तादेरिव व्यापारः शब्दभावना । न चाभिधानं नास्तीति वक्तव्यम् । निर्व्यापारस्य काष्ठादेः प्रधानक्रियायामन्वयानुपलब्धेः स्वम्यापारे व्यापारान्तराभावेपि । तेनार्थप्रतिपत्तिलक्षणां प्रधानक्रियां निवर्तयन्छब्दः काष्ठमिव विक्लित्ति स्वच्यापारेण निवर्तयति इति गम्यते । श्रत एव शब्दोभिधत्ते इत्युच्यते । अन्यथा निष्क्रियस्यायमपि व्यपदेशो निर्निबन्धन एव स्यात् । प्रतिपत्तिस्तु प्रतिपत्तुः क्रिया नाभिधातुः । न हि शब्दोऽथ प्रतिपद्यत इत्युच्यते । तेनास्त्यभिधानलक्षणापि भावना । अंशत्रय स्वस्याः प्रागेव दशितम् । तस्मादन्योप्यस्ति भावनाप्रकार इति द्वैविध्यं युक्तम् । तदास्तां तावदिदं प्रकृतमनुसन्दमः । एवं तावत्कधि- परिस्पन्दः कचित्प्रयत्नः कचित्प्रेरणा भावनेत्युक्तम् । अथ परिस्पन्दश्त- ·( ५ ) न परिस्पन्द एवैकः क्रिया नै कणभोजिवत्। इति । अथापि परिस्पन्देन वः प्रयोजनम्, अस्त्येवासी। मनोभूतपरिस्पन्द प्रात्मनस्तत्प्रयत्नजः । विक्लित्यादिर्यथा तस्मिन साधनोपनिपाततः ॥ आत्ममन संयोगाद्विज्ञान सङ्कल्पविशेषाघुत्पत्तेस्तनिष- न्धनमात्मसमवेतादृष्टप्रयत्नहेतुकं मनसि कर्म स्पन्द- रूपमुपेयते । आत्मप्रयत्नापेक्षश्च भूतेषु द्रव्योपादाना- दिलक्षणः परिस्पन्द।। उभयोरप्यसावात्मनः तदधी- नत्वादिक्लित्यादिवत् । तथाहि । विक्लित्तिभिदाच्छिदास्तन्दुलादिसमवायिन्यो देव- दत्ते असमवेता अपि देवदत्तस्य क्रियास्तासु तस्य कर्तृत्वात् । प्रधानक्रियायां सर्वकारकोपनिपातात् । एकवाक्यत्वात् । न हि स्वव्यापारविषयःकरणादिभावः चेतसोपि सर्वत्र दर्शयितुं शक्य इत्याह-अथापीति । मनोगतो यः परिस्पन्दोऽसावात्मन एव द्रष्टव्यः तदधीनत्वान्मनस इत्यर्थः । प्रादेशिकत्वाच्च सम्भवति मनसः परिस्पन्दः । विषयाद्विषयान्तरं सञ्चरन्मनः स्पन्दमानं लक्ष्यते । चञ्चलं मन इति सर्वजनप्रसिद्धम् । तेन मनसः स्पन्दमानत्वा- दात्मनोपि तद्गतेन स्पन्दवत्तेति केचित् । अत्रैव दृष्टान्तमाह- विक्लित्यादिरिति । श्लोकं व्याचष्टे-आत्मन इति एतदेव प्रपञ्चयति- तथाहीति । कथं तक्रिया इत्यपक्षिते सत्याह-प्रधानेति । विलित्यादी- नामुद्दिष्टत्वेन साध्यभूतानां प्रधानक्रियात्वात्तत्रैव साधनस्वेन सर्वकारकाग्यु- पनिपतन्ति । तेनान्यसमवेता अपि विक्लित्यादयो देवदत्तसाध्यत्वेन तक्रियाः। सर्वकारकोपनिपात एवोपपत्तिमाह-एकेति । यदि प्रधानक्रियायां - १'न' इति कपुस्तके । २ 'तुल्ययत्नजः' इति पुस्तके । 'विशेषापत्त' इति खपुस्तके।

·कारकाणाम् । तेषां भेदादेकवाक्यतानुपपत्तेः । एवञ्च कर्तुविनियोज्यतया सर्वसाधनानां तयापारः कर्तुरिति तेषां भावनान्तर्गतिः। तन्मुखेन च साधनताप्युपपन्ना । सर्वकारकोपनिपातो न स्यात्ततस्तस्कर्मणि पाके देवदत्तादिकर्तृव्यापारसम्ब- न्धाभावादुखायामोदनं काष्ठर्देवदत्तः पचेदिति कारकपदानां भिन्नार्थत्वेन. कवाक्यत्वं न स्यात् । विक्लित्त्यर्थानि सन्ति काष्टादीनि विक्लित्तिफलकेन प्रयोजकव्यापारेण सम्बध्यते । एवं तदुत्पादनात्मकत्वेनेकवाक्यत्वं भवतीत्यर्थः । ननु यत्र कारकभावस्तत्र काष्ठादीनामुपनिपातो युज्यते । स्वव्यापारे च खलनादावेव कारकभावो न प्रधानक्रियायां विक्तित्तौ नापि तत्कर्मणि प्रयोजकव्यापार इत्याशडून्याह-न हीति । करणादिभेदेन काष्ठादीन्युपात्तानि । न च स्वव्यापारे ज्वलनादौ करणादिभावः सम्भवति । सर्वेषां तत्र कर्तृत्वात् । अतः फलवत्प्रयोजकव्यापारोपनिपातः करणादीनाम् । यदि तु स्वव्यापारपर्यवसितान्येव काष्ठादीनि करणादि- पदैरभिधीयन्ते ततस्तेषां भिन्नार्थत्वेनैकवाक्यत्वं स्यादित्याह- तेषामिति । तस्मात्प्रधानक्रियायां सर्वकारकोपनिपातातू विक्लित्त्यादय. स्तन्दुलादिसमवायिन्योऽपि देवदत्तक्रियाः । एवञ्च कर्तृविनियोज्यतया करणादीनां तत्समवेताः परिस्पन्दादयः प्रयोजकादिक्रियाः विक्तित्तिरिय देवदत्तस्य । श्रतः करणादिपरिस्पन्दादयोपि भावनान्तर्गता इत्याह- एवञ्चेति । ननु काष्ठादीनां प्रधानक्रियोपनिपाते तफल प्रयोगकव्यापा- रोपनिपाते वा तत्सम्बन्धाविशेषास्कथमिव करणादिभावन कारकवैचित्र्य- मित्याशङ्कयाह-तन्मुखेनेति । विचित्रावान्तरव्यापारमुखेन कारकवैचि- यमुपपन्नमित्यर्थः । ननु विक्लित्त्यादयोपि न क्रियास्तन्दुलकुसूलकाष्ठा- षयवसंयोगविभागावेव धात्वर्थ इत्युक्तम् । तौ च नैव क्रियात्मकाविति वक्ष्यति परोपाधिक्रियात्मकाविति वक्ष्यति । 'परोपाधिक्रियारूपो ज्ञायते न क्रियान्तरम् ।' इत्यत्र । तथा विक्लियन्तीत्यत्र तन्दुलावयवविमागो धात्वर्थः तन्दुला- वयवपरिस्पन्दस्तु प्रत्ययार्थ इति वक्ष्यति । १ हेतु मैदा' इति खपुस्तके ।

·( १७ ) परोपाधिक्रियारूपात ज्ञायते न क्रियान्तरम् । सम्बन्धादेव साध्यस्वमतः करणसङ्गतिः ।। धात्वर्थस्य खलु भावनामनुरञ्जयतस्तविषयताप्र- तीतेः। तस्यांप्रतीत्यां तत्परामर्शकृतं तदन्तर्गतस्य भाव- नात्वं क्रियात्वमिति कुतः क्रियाव्यप्रत्ययः न हि जाति- गुणोपरक्तेषु द्रव्येषु तद्रूपभेदः । भावनासंबन्धितयैव च साध्यता न तत्सम्बन्ध विहन्ति । तदभावे तस्या 'प्रधानं व्यापृतिर्यस्य धात्वर्थ प्रसमीक्ष्यते ।' इत्यत्र । अतः कथं विक्लित्यादयः क्रियात्वनोक्ताः ? क्रियात्वे च क्रियमाणमन्वेष्टव्यमिति । अत्रोच्यते' विक्लित्त्यादिशब्दास्तन्दुलाद्यवयव- परिस्पन्दपरा: प्रयुक्ता न तद्विभागपराः । परिस्पन्दश्च कियेव क्रियमाण- श्वावयवविभागोस्ति । यद्वा, येषां क्रियावचनो धातुरित मतं तदभिप्रायेणे- तदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । प्रधानत्वं चौदनावस्थानुबन्धित्वेनोक्तम् । यत्पुनरिदमुक्तम्- 'धातुप्रत्यययोर्वाच्ये प्रतीयेते न हि क्रिये ।' इति, तत्राप्याह-परोपाधीति । काष्ठः पचतीत्यत्र तन्दुलावयव- विभागतत्संयोगशैथिल्यात्मनः पाकधात्वर्थस्य स्वयमक्रियात्मनो भावना- संस्पर्शकृतं क्रियात्मत्वम् । अतश्च धात्वर्थस्योपाधिना क्रियारूपत्वान क्रियाद्वयप्रतीतिप्रसङ्गो दोप इत्यर्थः । ननु देवदत्तो गच्छतीत्यत्र प्रयत्न- संस्पर्शकृतसाध्यत्वस्य परिस्पन्दस्य क्रियात्वमिष्टम् । तद्वत्पाकस्यापि भावष्यति । नैतत् । परिस्पन्दस्य व्यापारात्मकस्यैव प्रयत्नासिद्धिरन्य- रूपस्याप्रतीतेः । पाकादस्तु संयोगविभागात्मनो निर्ज्ञानरूपान्तरस्यान्य- संस्पर्शकृतसाध्यत्वस्य सत्यपि परिस्पन्दसाधर्म्य तत्तद्विकियात्वम् । श्रौपचारिकत्व एव कारणमाह-सम्बन्धादेवेति । यदि क्रियासंबन्ध. १.रूपो' इति खपुस्तके। २' यताप्रतीत्यातल्प ' इति कपुस्तके । ३.कपुस्तके भावनावं नास्ति। ४ ' तत्सम्बन्धि ' इति खपुस्तके । ५ ' तस्याप्य ' इति खपुस्तके ।

·( १८ ) .. अप्यभावात् । अतश्च करणसम्बन्धोऽप्युपपन्नः । भावनाविषयतामुपयतः करणभावयोगात् । साध्य- ताप्रतीतेः क्रियारूपापत्तेः । प्रधान व्यापृतिर्यस्य धात्वर्थ प्रसमीक्ष्यते । सकर्तातः पचन्तीति विक्लियन्तीति भियते ॥ ने खल्वगुणतो धातुनाभिधीयमानव्यापारः कर्ता येन प्रत्ययार्थः पर्यनुयुज्येत अपि तु धात्वर्थ प्रत्यभिसंहित- प्रधानव्यापारः । सर्वत्र धात्वर्थस्य कर्तृव्यापारमभिधेयं लक्ष्यं च प्रति विशेषणत्वात् । तेन विक्तियन्तीति निरपेक्ष : पाकादिधात्वर्थः सिद्धयेत्सिद्धश्च कालान्तरं न तिष्ठेत्ततः प्रयत्नवदेव क्रियात्वं परिस्पन्दवदेव वा भवेत् । न खेतदस्ति क्रियामन्तरेणासिद्धेः कालान्तरस्थायित्वाच्चेत्यभिप्रायः । अनेन चाक्रियात्मकधात्वर्थप्रतिपादनेन । 'सम्बन्धो नावकल्पेत द्वयोः साध्याभिधायिनोः ।' इति यदुक्तं तदपि निराकृतमिति द्रष्टव्यम् । करणाभिधायिक्रिया- भिधायिनोः समभिव्याहारोपपत्तेः । यत्तु करणत्वे धात्वर्थस्य भावेनापि धात्वर्थे काष्ठेरिति समागम इति चोदितं तत्रापि. परिहारमाह-अतः करणेति । यस्मात् साध्यरूपो धात्वर्थः करणमतस्तस्य काष्ठादिकरणान्तर. सम्बन्ध इत्यर्थः । ननु क्रियया कारकं सम्बध्यते न साध्यमात्रेण । सत्यम्- अत्रापि पाककर्मिकया भावनयैव करणं सम्बध्यते क्रियागर्भः काष्ठाकयोः सम्बन्धः । एतदुक्तम्-एकैव भावना उभयकर्मिका उद्देशादोदनकर्मिका व्याप्तः पाककर्मिका । अनीप्सिततमस्यापि कर्मत्वस्मरणात् । न चौदनकर्मिकायां यागः करणम् । धात्वर्थकर्मिकायां तु काष्ठम् । उभयकर्मिकापि च प्रत्ययेनेवोपात्तेति नाक्षिप्तभावनाद्वारकसम्बन्धनिबन्धनो मृघटवद्वय- वहितसम्बन्धावगमप्रसङ्गदोषः । तेन काष्ठरोदनं पचतीव्यस्यायमर्थः- १'मनुपयतः' इति खपुस्तके । साध्यभावप्र' इति खपुस्तके । ३ योगात् ' इति खपुस्तके । ४ ' धानव्या ' इति खपुस्तके । ५ 'न वै अगुण' इति खपुस्तके । । कति' इात खपुस्तके । ७ ' सर्वधार्थस्य व्यापार लन्धुमभिष्यं च प्रति' इनि खपुस्तके। विक्लियन्तित ' इति खपुस्तके। .. २ करणता- ·( ६ ) तन्दुलव्यापारस्य ज्वलनाभिघातजन्मनोऽवयवाधि- तस्य स्थाल्युदकाधिकरणतन्दुलभ्रमणात्मनो वा प्रधा- नभूतस्याभिधानात्पचन्तीति देवदत्तव्यापाराभिधा- नादर्थभेदः कर्तृभेदश्च सिध्यतीति न प्रत्ययार्थपर्यनु- योगावकाशः । कथम्पुनः पचिना तुल्यार्थाद्विक्लिदेः परेण प्रत्ययेन तन्दुलव्यापार एव विवक्ष्यते न देवदत्तव्यापारः । प्रकृतीनां रूपभेदात्तुल्यार्थत्वेऽपि प्रत्ययस्य स्वार्थे शक्तिभेदात् । काष्ठान्वितेन पाकेनौदनं भावयतीति । नन्वेकस्यां भावनायां कथमेकस्प गुणत्वं प्रधानत्वञ्च शब्दादवगम्यते ? नैष दोपः गुणत्वमेव शाब्दं कर्मत्वं तु वास्तवम् । अयमेव तर्हि शब्दार्थः प्राप्नोति पाकेनौदनं भावयतीति न पाकं कारिति । तथा सति काष्टानामनगावप्रसङ्गः । उच्यते. काष्ठानामपि तावदोदनकर्मिकयेव भावनया सम्बन्धः । स तु करणान्तरावरोधान्न घटत इति सैव पश्चात्याककर्मिका सती करणान्तर- सम्बन्धं प्रतच्छिति । तदुक्तम 'अनेकगुणजात्यादिकारकार्थानुरञ्जिता । इति । यद्वा, काष्ठवता पाकेनौदनं भावयतीति मत्वर्थलक्षणा द्रष्टव्या । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-धात्वर्थस्येति । अत्रैव दृष्टान्तमाह-न हीति । किम्पुनरत्रोदाहरणम् । न तावल्लाक्षारक्तः स्फटिकः तस्य मिथ्यात्वाद्धात्वर्थ- साध्यत्वस्य च सत्यत्वात् । समो हि दृष्टान्तो भवति न विषमः । नापि शुक्लोपरक्तः पटः द्रव्यगुणयोरभेदेन स्वत एव रक्तो यतः । नापि कुसुम्भरक्तः पटः तद्रागस्य कुसुम्भावयववृत्तित्वात् । नैतद्युक्तम् अस्ति हि कथंचिद्रव्यगुणयोर्भेदस्तन शुक्लयोगात्सोपि शुक्नः । वैशेषिकाभिप्रायेण चैतदुक्तमिति द्रष्टव्यम् । कुसुम्भरक्तस्य च पटस्य संयुक्तसमवायेन रागयोगः . १ स्थास्युदरानुसरणाद्यात्मनो वा ' इति खपुस्तके । २ 'व्यापारस्याभि' इति खपुस्तके । ३ 'दय भेदकः ( तः) इति खपुस्तके । ४ ' नस्तुल्यार्थत्वात्पचिना विक्सित्तेः 'इति खपुस्तके। ५ 'प्रकृती रू' इति खपुस्तके । ६ 'प्रत्ययस्याय' इति पुस्तके ।

·( १०० ) भार्या दारा जलान्याप एकार्थत्वेपि दृश्यते। प्रकृते रूपभेदेन प्रत्ययार्थों विशेषवान् । जलानीति प्रकृत्यर्थसमवायि तदेकार्थसमवायि वा बहुत्वं बहुवचनस्यार्थः तथा भार्या इति । आपो दारा इति तुप्रकृत्यर्थावयवसमवायि तदाश्रयैकार्थसम- सम्भवतीत्यनवद्यम् । सम्बन्धादेव साध्यत्वमित्यस्य विवरणं अतः करण. सङ्गतिरित्यस्य विवरगाम् धात्वर्थस्य भावनाविषयतामुपयतः कर्मत्वयोगा- स्काष्ठस्य करणतया योगात् । कथमेवं करणत्वयोगः काष्ठस्येति चेदत श्राह-साध्यतेति । क्रियया कारकं सम्बध्यते। धात्वर्थोऽपि च साध्यत्वेन प्रतीयमानः क्रियारूप एवेति कारकसम्बन्धं भजते । ननु च साध्येनाप्य- क्रियात्मना न कारकं सम्बध्यत इत्युक्तम् । नेष दोषः क्रियारूपापत्तरित्यनेन धात्वर्थस्य साध्यत्वमुक्तम् । साध्यञ्च साधनसम्बन्धमईति । स तु साक्षान्न घटत इति क्रियागभोऽस्य भविष्यति । यत्पुनः पूर्वपक्षेऽभिहितं- 'विक्लिद्यन्ति पचन्तीति न विशेषः प्रकल्पते ।' इति, तत्र परिहारमाह-प्रधानमिति । विक्लिद्यन्तीत्यत्र तन्दुला- वयवपरिस्पन्दः स्थाल्युदकाधिकरण वा तन्दुलपरिभ्रमणं प्रत्ययेनोच्यते विक्लित्तिधात्वर्थ प्रति प्रधानभूतम् । पचन्तीत्यत्र देवदत्तादिव्यापारः पाकं प्रति प्रधानभूतः पचन्तीतिशब्दाद्विक्लिद्यन्ति इत्ययं शब्दोऽर्थभेदेन भिद्यत इति ग्रन्थयोजना । श्रमुमेव श्लोकं विवृणोति-न खल्विति । धात्वर्थ प्रसमीक्ष्यत इति यदुक्तं तत्र कारणमाह-सर्वत्रेति । पचन्तीत्यत्राभिधेयं प्रति विशेषणत्वं का क्रिया पाक इत्यत्र लक्ष्यं प्रति । एतदुक्तं भवति- अभिधीयमानो लक्ष्यमाणश्च कर्तृव्यापारः सर्वत्र धात्वर्थविशिष्टः प्रतीयते । तेन धात्वर्थ प्रति प्राधान्यमुपपन्नं कतृव्यापारस्य । यत एवमुक्तं तेनेदमि- त्याह-तेनेति । ज्वलनाभिघातजन्मन इति ज्वलनाभिहतास्तन्दुलावयवा मनका प्राश्रयश्च यस्य स तथोक्तः । अतोऽर्थभेद इति प्रत्यययोरर्थभेदः । धात्वर्थविधेयत्वात्कर्तृव्यापारस्य । सति च तस्मिन् कः प्रत्ययार्थपर्यनुयोगा- वकाश इति । ननु च विक्लिद्यतिपचत्योस्तन्दुलावयवसंयोगशेथित्यविभा- गवचनत्वे सति कथमिव विक्लिद्यतिपरः प्रत्ययस्तन्दुलावयवस्थपरिस्पन्द- माह । कथश्च पचिपरो देवदत्तादिव्यापारमिति चोदयति-कथं पुनरिति। - ·( १०१ ) वायि। प्रकृतीनांरूपभेदात्तदेपेक्षत्वात्प्रत्ययस्थाभिधान- शक्तीतथेहापि पचिपरोधात्वर्थकार्थसमवापिन व्यापार कर्मकर्तृविषयः प्रत्यय आह । भिन्नाश्रयं वान्यत्र । विक्लिदिपरस्तु प्रकृत्यथैकार्थसमवायिनमित्यनवद्यम् । तत्र परिहारमाह-प्रकृतीति । भार्यादारशब्दयोर्जलापशब्दयोश्च तुल्यार्थत्वेऽपि सति तत्परं बहुवचन- मेकं विचित्रमर्थमतिदधदू दृश्यत इत्यर्थः । एतदेव निवृणोति- जलानीति । प्रकृत्यर्थसमवायीति व्यक्तिवाच्यत्वाभिप्रायेण । यत्परः शब्दः स शब्दार्थः इत्येवं वोक्तम् । तदेकार्यसमवायि वेत्याकृतिवाच्यत्वाभिप्रायेण । यथोक्तम् - 'कपिजलादिजातेस्तु प्रतीतिक्तिसरूपया' इति । येषां जलस्त्रीव्यक्तय एवाप्दारप्रातिपदिकार्थ इति दर्शनं तेषां प्रकृत्यर्थावयवसमवायित्वं द्रष्टव्यम् । यदा त्वाकृतिप्रातिपदिकार्थत्वमाश्रित्य बहुपु जलव्यक्तिषु दारव्यक्तिपु वा प्रयुज्यते तदा त्वयमर्थ इत्याह- तदाश्रयैकार्थसमवायि वेति । जातिरूपप्रकृत्यर्थाश्रयव्यक्त्येकार्थसमवायीत्यर्थः । व्यक्त्या सहकार्थसमवायो द्रष्टव्यः । यद्वा तदिति प्रकृत्यर्थवाचायुक्तिनिर्दिष्टा व्यक्तिः परामृश्यते बुद्धिस्थत्वात् । अथवा तदित्यवयवपरामर्शः । स आश्रयश्चासावेकोऽर्यश्चावयवरूप इति विग्रहः । तस्मिन्समवायो यस्य तत्तदाश्रयैकार्थसमवायि । कथमेतत्सर्व कल्प्यत इत्यपेक्षिते सत्याह प्रकृतीनामिति । एवं दृष्टान्तं व्याख्यायाधुना दाह्रन्तिके योजयति तथेहापीति । पच्यन्ते तन्दुलाः स्वयमेवेति योऽयं कर्मकर्तरि प्रत्ययः स धात्वर्थकार्थसमवायिनं व्यापारमाह । येष्वेव तन्दुलेषु धात्वर्थः पाकः समवेतः तेष्वेव तन्दुलेषु परिस्पन्द इत्येकार्थसमवायः एतदपि पूर्वमुदाहर- णवेनोपन्यस्तमिति द्रष्टव्यम् । पचतीत्यत्र शुद्ध कर्तृविषयः प्रत्ययो देवदत्ताश्रयं धात्वयंपाकव्यधिकरणं व्यापारमाहेत्याह-भिन्नाश्रयं वेति । तदनेन पचिपरस्य प्रत्ययस्य पचिप्रकृतिवशेनार्थभेदो दर्शितः । इदानीं विक्लिदिपरस्यापि प्रकृतिवशेनेवार्थभेदं दर्शयति-विक्रिदीति । १ 'दपेशित्वा' इति खपुस्तके । २'प्रत्यात ' हाते खपुस्त। ३ . भिन्नाश्रयं चेत्यत्र' इति खपुस्तके ।

·( १०२ ) अग्नि चिनुत इत्यत्र स्वं यज्ञं यजतीति च । दर्शनारकर्मयोगस्य नाभावस्तदभावतः ॥ धात्वर्थस्य हि चयनस्येष्टकाः स्थल वा । अव्यवधा- नाकर्म न व्यापारान्तरविधीयमानो व्यभिचार्यग्निः । स तु भावनाकर्म । अग्निशब्दश्च न स्थलवचनोऽपि तुः ज्वलनवचनः । एवं युक्तम् “अब ह्येष प्रसिद्धः" इति भाष्यकारेण । स्वं यज्ञं यजतीति तु न भावनातोन्यत्र यत्पुनरिदमुक्तं कर्मणा च करोत्यर्थो व्याप्त इति । अव्यापकत्वनात्रापि दूषणमाह-अग्निमित्यादिना । ननु च "अग्निं चिनुते” इत्यत्र चयनकर्म- त्वादग्नन भावनाकर्मत्वमतश्च कर्माभावेन भावनाभाव इत्याशङ्कयाह धात्वर्थस्येति । चयनस्य चीयमानं कर्म । इष्ट काश्च चीयन्ते नाग्निः । तेनेष्टकाकर्मकञ्चयन स्थलकर्मकं वा । स्थलस्य चयनसाध्यत्वात् । ननु चेष्टकासंयोगात्मनश्चयनस्याक्रियात्वात्कर्मसम्बन्धो न घटते । नेष दोषः । चयनमिहेष्टकानामुपर्युपरि स्थापनं नाम पुरुषपरिस्पन्दोऽभिप्रेतः । सच क्रियात्मकत्वात्कर्मणा युज्यत एवाऽव्यवधानादिति चयनप्रतीष्टका- स्थलयोरेक्यव्यापारान्तरेणाव्यर्वाहतत्वात्कर्मता युक्ता न त्वग्नेः संस्कार- देशप्रकृतस्थलविषयप्रयत्नव्यवहितत्वात् । अग्निमन्तरेणापि च चीयमान- मात्रापेक्षतया चयनस्य सिद्धेः । न त्वान्यपेक्षास्ति । दृश्यते च "अग्नि चिनुत" इत्यत्राग्नेः कर्मत्वमतो भावनाकर्मत्वाध्यवसायान कर्माभावात्तदभावः। ननु चाग्नि चिनुत इत्यस्यायमर्थोऽवगम्यते-चयनेनाग्नि कुरुत इति । चयनेन च स्थलं कुरुते । अतः स्थलवचनमेवायमग्निशब्दः स चयनकार्य एवेत्याशङ्कयाह-अग्नीति । कस्मादित्याह-एवं हीति । भाष्यकारेण लोकप्रसिद्धिमालोच्यैवमुक्तम्-"अत्र बलनेऽग्निशब्दः प्रसिद्धः" इति । स्वयज्ञस्य तु भावनाव्यतिरेकेणान्यत्र कर्मत्वं न भवतीत्युक्तम् । 'तदेव तस्य करणं न वे कर्मावकत्पते ।' इत्यत्रेत्याह-स्वं यज्ञमिति । महाभाष्यकारेणापि चैकस्य तस्य १ 'खपुस्तके 'वा' शब्दो नास्ति । २न्तरव्यवधी' इति खपुस्तके। ३ 'तु' शब्दो गपुस्तके नास्ति ·( १०३ ) कर्मस्वमिति दर्शितम्। तथा महाभाष्ये कर्मयसम्बन्धी विक्लित्तेर्भावनाभेदेनैव दर्शितः इह तावत्तन्दुलानोदनं पचतीति। व्यर्थः पचिः तन्दुलान् विक्लेदयन् प्रोदनं निर्वर्तयति। (यद्यपि द्यर्थः पचिरित्युक्तम् । द्वौ तावद्या- पारी कर्मान्वयगोचरौ दर्शिता, तत्रौदनं निवर्तयतीति पथा प्रत्ययार्थस्तथा प्रतिपादितम् ।) कमद्वयसम्बन्धो दर्शित इत्याह- तथेति । तथेहापीष्टकाकर्मकचयनकरणक प्रयत्नकार्यस्वमग्नेश्चयनस्याग्निसंस्कारार्थत्वात् । न व्यापारान्तरव्यवधीयमानो ब्यभिचार्यनिरित्यस्यार्थः । व्यापारान्तरव्यवधीयमानत्वेन तत्कर्मणोऽनश्चय- नव्यभिचारिणो न चयनकर्मतेति । तुल्यार्थत्वं भावयतिभवतीति यदुक्तं तत्र परिहारमाह-प्रयोजकेति । एतदेव विवृणोति-स्वव्यापारे इति । भावयेद् घटं कुम्भकार इति स्वव्यापारे कुम्भकारो नियुज्यते । तस्य च घटादि कर्तृव्यापारविषयं घटकरणं स्वव्यापार इति स एव णिचो विषय इति प्रयोगकव्यापारो णिमर्थः । भवतीत्याख्याताद्भवनधात्वर्थविषयो घटकर्तृव्यापार इत्यतुल्यार्थत्वं भवतिभावयतिशब्दयोः । एवञ्च कृत्वा घटो भवतीति न प्रयोगः प्रसज्यते कः पुनरत्र धात्वर्थव्यतिरिक्तः कर्तृव्यापारो भावना ? | न तावत्परिस्पन्दः, प्रसिद्धस्य घटादः परिस्पग्दाभावात् । नापि प्रयत्नोऽनात्मत्वात् । नेष दोषः । वस्तुतोऽभावेऽपि शब्दात्प्रतीतेः । अथवा घटावयवाः सिद्धभवनाः प्रयोगकाः भवनव्यापृताश्च प्रयोज्याः सिद्धभवनानामसिद्धभवनावयववर्तिना भवनेन घटो भाव्यः । सिद्धभावनानां प्रयोजकव्यापारो भावनेत्युच्यते । एतदुक्तम्भवति- प्रसिद्धभवनावयवभवनं करणं भवन्तश्च घटावयवा भाव्याः सिद्धभवनवर्तिसामान्यं भावना । तदुक्तम्- 'प्रस्त्यादावीप कशे भाग्येऽस्त्येव हि भावना । अन्यत्राशेषभावात्तु न तथा सा प्रकाशते ।। इति ॥ १ गपुस्तके 'सम्पन्धाद् विविसमा इति, 'सम्बन्धी विपिलत्तिभावनामेदेनव निवर्तयतीति' इति कपुस्तके। ५ सान्तर्गतो प्रायो २ सान्तर्गतो प्रन्यो गपुस्तक एव वर्तते ।

·( १०४ ) प्रयोजकक्रियामाहुः कर्तृव्यापारगोचराम् । कर्तृव्यापारविषयो धातोरों विवक्ष्यते ॥ स्वव्यापारे सर्वस्य नियांगांस्कर्तृव्यापारविषयः प्रेरणादिप्रयोजककर्तव्यापारो णिजर्थः । धात्वर्थविषयः कर्तृव्यापारस्तिङर्थ इति न भवतिभावयत्योस्तुल्यार्थ स्वमिति । तदेवं भावनार्थत्वादाख्यातप्रत्ययस्य हि । यागेन भावयेत्स्वर्गमित्यर्थः शब्दनिर्मितः॥ भवनधात्वर्थविषयत्वेऽपि च प्रत्ययस्य भावयतिशब्दादर्थभेदः सिध्यतीति नातीव भवनव्यतिरिक्तकर्तृव्यापारऽभिनिवेष्टव्यम् । तदेवमुक्तेन प्रकारेण यागादिव्यतिरिक्तायां भावनायां शाब्द एवायमर्थे न काल्पनिक इत्याह- तदेवमिति । तदनेन भावनाया वाक्याधित्व दर्शितम् इदं विह वक्तव्यं- फलमेव वाक्यार्थः कस्मान्न भवति ? तद्धि कर्तव्यमभिलषितत्वेन च प्रधानम् । कार्यप्रधानभतार्थप्रतिपादनपरञ्च वाक्यम् । उपात्तं चैतत्स्वर्ग- कामपदेन । नैतत्सारम् । विधेयप्रयोजनं हि वाक्यं विधायकपदप्रधानत्वात् । तयाहि यत्रापि न श्रूयंत तत्रापि कल्पते । फलं च न विधीयते लिप्सात एव पुरुषस्य प्रवृत्तत्वात् । प्रवर्तकश्च विधिर्नान्यरूपः । तेन यत्र पुरुषः प्रवर्तते स विधयः । न च फले पुरुषः प्रवर्तते इत्यविधेयत्वम् । ननु यागेन स्वर्ग भावयेदिति फलमव विधीयमानमुपलभ्यते । नयं वचनव्यक्तिः यागेन स्वर्ग कुदिति, किन्तर्हि यः स्वर्ग कर्तुमिच्छेत् स यागेन कुर्यादिति । तेनानुवाद्यः स्वो न विधेयः। धात्वर्थस्तहि वाक्यार्थो भवतु स विधयः कर्तुश्च तत्र न लिप्सा अतः प्रवृत्तिः संभवति स्वयमपुरुषार्थत्वात् । तस्मादयमेव वाक्यार्थ:-‘स्वर्गकामो यागं कुर्यात्' इति । तदेतदपेशलम् । तथाहि । धात्वर्थसाध्यत्वप्रतिपादनमात्रपर्यवसितो वा विधिः स्यात्तन्मुखेनो- पायत्वप्रतिपादनपरो वा । तत्र पूर्वस्मिन्पक्षे फलानन्वयः । स्वर्गयागयोः १ . स्वव्यापारविषयः प्रयोजकव्यापारो विजयः' इति गपुस्तके, खपुस्तक च ' स्वव्यापारे सर्वस्य कर्तृव्यापारविषयः प्रेरणादिव्यापारो विजथः । इति । २ ते न भव[ता]ति भावयतीति तुल्यार्थत्वम् ' इति खगयोः पाठः। ३ तदित्यं 'गे। ४. शब्दगोचरः । गे।

·( १०५ ) तु साध्यसाधनसम्बन्धस्याशाब्दत्वात् । ततश्च निमित्तप्रतिपादकमेव स्वर्ग- कामपदं स्यात् । यः स्वर्गमिच्छति स याग कुर्यादिति । ननु चेष्यमाण- वेनोपात्तत्वात्पुरुषार्थत्वाच्च स्वर्गस्य साध्यत्वमवगम्यते। ततश्चार्य वाक्यार्थों भवति-स्वर्गाय यागं कुर्यात्' इति, एवञ्च फलान्वयः सिद्धयति । तदेतद- युक्तम्, परस्परविरोधात् । यदि यागं कुर्यादिति विध्यर्यो, न स्वर्गायति सम्बध्यते । श्रथ स्वर्गायति संबध्यते, न तर्हि यागं कुर्यादिति प्रधानरूपो यागो विधीयते । न च तस्य प्रमाणमन्तरेण स्वर्गार्थत्वमुचितम् । यन स्वर्गायति वचनं भवेत् । अथ स्वर्गार्थतेव यागस्य, न तर्हि यागं कुर्यादिति प्रधानविर्धिघटते । यागं कुर्यादिति स्वप्रधानो यागः प्रतीयते । स्वर्गार्थत्वे गुगात्वापत्तेः प्राधान्यानुपपत्तिः । लोके तु पाकमोदनाय कुर्यादित्युक्ते पाकमोद नार्थ कुर्यादित्ययमर्थोऽवगम्यत, प्रमाणान्तरावगम्यत्वात्साध्यसाधन- भावस्य । वेदे तु शब्द कसमधिगम्यऽर्थे यावद्वचनमवधारणामिति विशेषः । अथ साध्यत्वप्रतिपादनमुखेन यागस्योपायत्वमेव वचनं विधत्तं न साध्य. प्रतिपादन एव विधिः पर्यवस्यति । न ह्यपुरुषार्थ विधिः कारयति नियोज्या. लाभात् । ततश्च स्वर्गाय यागं कुर्यादिति चोदिते सत्ययमेवार्थोऽवगम्यते यागेन स्वर्ग कुर्यादिति । तेन सत्यामपि भावनायां धात्वर्थ एव वाक्यार्थ इति । एतदप्ययुक्तम् । यदि यजेत स्वर्गकाम इत्यस्य वाक्यस्य यागेन स्वर्ग कुर्यादित्येवपरत्वमवगम्यते ततो “यत्परः शब्दः स शब्दार्यः' इत्यनेन न्यायेन पागकरणिका स्वर्गकर्मिका भावनव भावनव वाक्यार्थ इत्यभ्युपगत स्यात् , न त्वङ्गभूतो धात्वर्थः । प्रधानभूतविधानप्रयोजनं हि वाक्यम् । तेन यद्यप्यभिधानतः कथञ्चिद्धात्वर्थस्य साध्यत्वमवगम्यते तथापि साधनत्वस्य विध्यर्थत्वात् यत्र साधनभावः स भावना नाम, प्रधानभूतोऽथों वाक्यार्थ इति । तथा च सक्तून् जुहोति' इत्यत्राभिधानतः सत्यपि साध्यत्वावगमे साधनपरत्वाद्वाक्यस्य समुभिर्जुहुयादिति वाक्यार्थो भवति । यदि चान्ततोऽपि धात्वर्थः साधनं तत्प्रतिपादनपरञ्च वाक्यं वक्तव्यं फलान्वयोऽस्त्विति ततो वरमादावेवाय वाक्यार्थो भवतु यागेन स्वर्ग कुर्या- दिति, कि प्राधान्याभ्युपगमेन । न चात्र विस्पष्टसाध्यत्व-गम्यते, येन तत्प्रतिपादनमभ्युपगम्येत । अनेन साधनभूतयागविधानात्तृतीयासमानार्थ एव विधिः । अतः किं साध्यत्वग्रहणे । तदुक्तम्- ·( १०६ ) न केवलं तृतीयैव साधनत्वं नियच्छति । प्रमाणान्तरगम्येऽपि न किञ्चिद्विरुणद्धि सा ॥ इति । यदि च यजेतेत्यस्यायमर्थो भवति यागेन कुर्यादिति, तदा 'उद्भिदा' इति पदेन तृतीयान्तेन सह सामानाधिकरण्यं लभ्यते, नान्यथा। न चात्तरकालीन- विध्याक्षिप्तसाधनस्वनिबन्धनं सामानाधिकरण्यं लभते । न चोद्भिदा या कुर्यादिति वैयधिकरण्यमपि युज्यते । साध्यसाधनभावस्य भेदाधिष्ठानत्वात् । उद्भित्पदस्य च यागनामधेयत्वेनाभिन्नार्थत्वात् । सामान्यविशेषयोश्च साध्यसाधनभावः पुरस्तात्प्रत्युक्तः । तेनोद्भित्पदमुभयभूष्टमेव भवत्पने स्यान्न यतेस्याख्यातपदसमानाधिकरणम् । उद्भिदा यजेतेत्यस्य वाक्यस्य प्रथम कीहशोऽर्थः प्रतीयते ? न तावदुद्भिदा यागेन कुर्यादिति साध्यत्वप्रतीत्य. भ्युपगमात् । नाप्युद्भिदा यागं कुदिति नामधात्वर्थयोरनन्यत्वात् । वैयधिकरगये च गुणविधित्वापत्तदर्शनहानिः । तेन निश्चितकरणार्थत्व- तृतीयान्तोद्भिपदसामानाधिकरण्यादप्येतत् निश्चितं यजते यांगनेति । एवं करणार्थतां प्रतिपाद्य भावार्थाधिकरणे धात्वर्थादपूर्वमिति प्रतिपादयता सूत्रकारेण भाष्यकारेण च यजेतेत्यस्यायमर्थो व्याख्यातो यागेन कुर्या- दिति । तेन करणार्थपदान्तरसामानाधिकरण्यावगमात्करणार्थमाख्यातमिति निश्चयोऽस्ति । तस्माद्भावनवांशत्रयोपता वाक्यार्थो न धात्वर्थ इति सिद्धम् । न करणाथत्वे सत्य ख्यातपदस्य "अग्निहोत्रं जुहोति" इति सामानाधिकरण्यं घटते । यदि जुहुयादित्यस्यायमर्थो भवति होमं कुर्यादिति,तदाग्निहोत्रमिति द्वितीयान्तसामानाधिकरण्यं, नान्यथा । नन्वक्षिप्तकर्मत्वनिबन्धनमंतासा- मानाधिकरण्यं भवति । यथोक्तम्- 'प्रार्थ तत्रैव कर्मत्वं यत्र नाम्नाऽभिधीयते ।' इति, तदयु, प्रागेव सामानाधिकरण्यावगमात् । एवं च सत्युद्भित्प. दस्यापि तृतीय न्तस्य विध्याक्षिप्तसाधनत्वनिबन्धनं सामानाधिकरण्यं केन वार्यते ? नैष दोषः । अग्निहोत्रमिति द्वितीया तृतीयार्थतां प्रतिपद्यत । उद्भित्पदस्य तु नैव कश्चिद्विरोधो विद्यत इत्योत्सर्गिककरणार्थव तृतीये- त्यस्ति विशेषः । एवमेव "अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इत्यधिकारवाक्यऽपि द्वितीया तृतीयाथैव व्याख्यातव्या । तस्माद्धात्वर्थकरणिका सर्वत्र भावना ·( १०७ ) कथ केति चेत् । अपेचितत्वाद्भाव्यस्य कामशब्दा हि तत्पराः। विशेषणप्रधानत्वं दण्डात्यादिषु दर्शितम् ॥ यद्यपि स्वर्गादयः पुरुषविणेषणत्वेन श्रूयन्ते, तथापि कामश्रुतयस्तत्प्रधानाः । “दण्डी प्रैषानन्वाह" "लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति" इति दर्शनात् । विधीयते । नन्वसिद्धो यागः साधनत्वेन गोदोहनवत्कथमुपदिश्यते ? नेष दोषः । साधनत्वमेवान्यथानुपपद्यमानं साध्यत्वमाक्षिपति । तेन विध्यसं. स्पृष्टेऽपि साध्यत्वे स्त्रसाधनसाधितो यागः साधने भविष्यति । साध्यत्वे तु विहिते न साधनत्वमाद्भविष्यति । अतःसाधनाविधानमहति लिप्सात एव स्वर्गकरणे पुरुषस्य प्रवृत्तत्वात् । तथाहीयं वचनव्यक्तिदृश्यते-यः स्वर्ग कर्तु- मिच्छेत् स यागेन तं कुर्यादिति फलबदनुवाद्यव भावना । तस्मादुपायमात्रं विधीयत इत्यवगम्यते । नैतत्सारम् । प्रयोजकव्यापारो भावनेत्युच्यते । स च फलकर्मकस्तथा व्यपदिश्यते पुरुषार्थस्वर्गादिफलकर्मकत्वं च विधेयस्य नान्यथा विध्यभावे समानपदोपात्तयागकर्मत्वातिक्रमकारणाभावात् । तेन यद्यपि स्वर्गभावनायां लिप्सात एव पुरुषः प्रवृत्तस्तथापि यागानुरक्तप्रयो- जकव्यापारस्य प्राग्विधः स्वर्गभावनात्वमेवासिद्धमिति न तत्रेच्छातः प्रवृत्तिः सम्भवति। तेन विहितस्य यागानुरक्तप्रत्युक्तः(?)। तदास्तांतावदिदम्। प्रकृत- मनुसरामः। ननु स्वर्गकाम इत्यत्र पुरुषविशेषणत्वेन स्वर्गः श्रूयत विशेष्यत्वन पुरुषः। तन विशेष्यपुरुषपरतैव कमिपदस्य युक्ता न विशेषणभूतस्वर्गपरता स्वर्गकामपदस्यत्याशङ्कते--कथमिति । परिहारमाह-अपेक्षितेति । श्येने ज्योतिष्टोमगतत्विक्प्रचरणानां प्रैषानुवचनादीनामतिदशत एव प्राप्तत्वात् " लोहितोष्णीषा ऋत्विमः प्रचरन्ति " " दगडी त्रैषानन्वाह " इतिवचनं विशेषणभूतलोहितोष्णाषदण्डविधानार्थ गम्यते, तयात्राप्यन्यत एव पुरुषस्य प्राप्तत्वाद्विशेषणभतस्वर्गपरता स्वर्गकामपदस्थेत्यर्थः । एतदेव विवृणोति- यद्यपीति। कथं द्वितीयामन्तरेण भाव्यत्वप्रतीतिरिति चेत् ? अत श्राह १.कथं कतिचेत् ' इति नास्ति गपुस्तके, खयुस्तके च कथम् ' इति वर्तते । २ 'भावस्य' इति खपुस्तके ।

·( १०८ ) कुता ? भावनायां भाव्यस्यापक्षितत्वात् । स्वर्गादीनां च काम्यतया भाव्यत्वप्रतीतेः द्वितीयान्तप्रयोगे इव तयापीष्टत्वप्रतिपादनात् । तेन पुरुषप्रतीतिः स्वर्ग: कामपदऽनुवादः स्वर्गमित्येतावद्विधित्सितं भा०प- विशेषपरत्वात् । धात्वर्थस्य श्रौतस्यापि विधिज्ञान विरोधादकर्मत्वात्। करणत्वेपि श्रुत्यनुग्रहादविरोधात् । शास्त्राधीनत्वायोग्यायोग्यत्वयोरज्ञानात् । सर्वफलभा- वनानां धात्वर्थविशेषसाधनत्वात् । - तयेति । काम्यतयापीष्टं भाव्यं प्रतीयत इत्यर्थः । ननु समानपदापादान- लक्षणश्रुतिप्रतिपादितो धात्वर्थ एव भाव्यः प्रतीयते न पदान्तरप्रतिपादितः स्वर्गः । अतः कथ भाव्यविशेषपरत्वं प्रतिपाद्यते ? उच्यते, सर्वविधेयानां पुरुषार्थपर्यवसायिता. विधीयते च भावनेति पुरुषार्थकमिका, विप्रतिषिद्धमेत- नियोगप्रतिपादनं नियोज्यानुपपत्तेः । तस्माद्वाक्यप्रतिपादितोऽपि पुरुषार्थत्वेन स्वर्ग एव भाव्य इत्यर्थः । श्रुतिस्तहिं वाक्येन बाधिता स्यादित्याशङ्क्याह- करणत्वेऽपीति । न यजेत' इति श्रुतेर्यागः कर्मत्वेन प्रतीयते यागं कुर्यादिति। किं तर्हि ? स्वरूपमात्रेण पूर्वोक्तन्यायेन च करणत्वे धात्वर्थस्योच्यमानेऽनुगृ. होतेव श्रुतिस्तदुपात्तयागानतिक्रमात् । एवं चाविरोधो विध्यविरोधी भवति नान्यथेति। नन्वसिद्धात्मकत्वेन धात्वर्थी न करणत्वयोग्य इत्याशङ्ख्याह- शास्त्राधीनत्वादिति । शास्त्रनिवर्तमानमयोग्यता सूचयति प्रवर्तमान च योग्य- तामिति शास्त्राधानत्वमुभयोः । शास्त्राधीनत्व एव योग्यत्वस्य कारणा माह- अज्ञानादिति । ननु पागादे. फलभावनासाधनत्वमलौकिकं शास्त्रमात्रायत्तं कल्पितमित्यत आह-सर्वेति। श्रोदनादिफलकर्मिकाऽपि भावना पाकादि- धात्वर्थकरणिका दृष्टेति या [ग] स्याप्यपूर्वभावनासाधनत्वं नालौकिकम् । शास्त्र- १ 'भावनायाभावस्य ' इति खपुस्तके ।२ 'साध्यत्व' इति कपुस्तक । ३ कपुस्तके काम्यतया ' इति पाठः । ४ 'कामादि'गे। ५ 'श्रोतव्यापितविधिविज्ञानविरोधादकर्मता'गे। । 'करपलेहि' इति खपुस्तके । ७'योग्यत्व यो:' का ·( १०६ ) स्यान्मतं स्वर्गादिविशेषणपरत्वेऽपि गुणाभाव: स्वर्गादेः स्यात् । न, भाव्यस्य प्रथममपेक्षणात् । साध- नेषु चोपचारादिच्छायाः। ननु नै भाव्य भेदप्रतिपत्ति- प्रधानाः कामश्रुतयः, अपि तु नियोज्यावशेषणप्रतिपा- दनपराः । अन्यथा कस्थायमुपदेशः को नियुज्यते कस्येदं कर्तव्यमित्यपरिज्ञानात्सापेक्षमपरिसमाप्तम- प्रतिपत्तिकरमेव शास्त्रं स्यात् । नैतत्सारम् । यतः- प्रतीयते नियोगोऽर्थात्समर्थस्थ फलार्थिनः ! अन्यथा ह्यसमर्थानां दुराअधिकृतिर्भवेत् ॥ मात्रायत्तं शास्त्रस्यापि प्रमाणत्वेनाभ्युपगमात नालौकिकत्वमित्यर्थः । ननु यद्यपि स्वर्गपरत्वेन स्वर्गकामपदस्थ भावनायां कारकत्वेन स्वर्गः संबध्यते, तथापि वंदनादिद्रव्यस्य स्वर्गशब्दाभिध यस्य भावनां प्रति करगा त्वेन गुगात्व- मुचितं न कर्मत्वलक्षणं प्राधान्यामिति चोदयति--स्यान्मतमिति । तत्र परिहारमाह-नेति । किं भावयेदिति प्रथममपेक्ष्यते । स्वर्गश्च प्रीत्यात्मकत्वेन पुरुषार्थत्वात्तदपेक्षापरणसमर्थो भाव्यत्वेन संबध्यंत इत्ययः । यदि च करणत्वं स्वर्गस्याक्युपगम्यते ततोऽस्य कामपदोपादानमयुक्तं स्या- दित्याह-साधनेविति । भाव्यमेव स्वरसात्काम्यते न कर गादिसाधन- मपुरुषार्थत्वात् । नन्वर्जनागवेन साधनमपि काम्यते । बाढं कार त, साध्यगतै- वेच्छा साधनेषूपचर्यते । न च स्वर्गेऽन्यगतोपचारं पश्यामः । तस्मात्स्वरसा- स्वर्ग एव काम्य इति तस्यैव भाव्यत्वम् । ननु फलपरत्वे स्वगकामपदस्य नियोज्यानुपादानात स्वपदापात्तपागकमत्वातिक्रमकारणाभावाद्यद्यपि स्वर्गभा- बनायां लिप्सात एव पुरुषः प्रवृत्तस्तथापि नियोज्यानुपादानाद्यजेतति कस्येदं कार्यमुपदिष्टम् इत्य ज्ञानात्सापेक्षमसमर्थसमर्पितनियोज्यं शास्त्रम- प्रमाणं स्यादिति चादयति-नन्विति । तत्र परिहारमाह-नतत्सामिति । यः स्वर्गादिफलार्थी नियोगं तद्विषयञ्च साङ्गं कर्मप्रयोगं बौद्धमनुष्टातुं च १ . विशेषपरत्वे' इति पाठः खपुस्तके । २ गुणामाव एवं 'गे।३, 'न' शब्दो नास्ति खेगे च। 'प्रतिपत्तिपरा.'गे। ५ 'विशेष' इति कपुस्तके ।

·( ११० ) योऽपि हि शब्दानियोज्यविशेषावसायं मन्यते, सोऽपि नियोज्यविशेषप्रतिपत्ती सामर्थ्यमुपैति । अन्यथा सन्दवशंन शक्तिकल्पनायामन्धादीनामप्य- त्रार्थेऽधिकारः स्यात् । सत्यपि चच्छब्दे सामर्थ्यमुपा. श्रीयते, नियोज्यावगम तदसत्यवास्तु । तस्माद्यो नियोगार्थ प्रतिपत्तुं तद्विषयं चानुष्ठातु समर्थः फलार्थी च स नियोज्या, असमर्थस्यानथिनोऽशक्याऽनभिलषिते यांग प्रवर्तनायोगात्। किञ्च । - समर्थः स नियोज्य इत्यर्थसिद्धमतत्, किमत्र शब्देनेत्यर्थः । यदि तु सामध्यमतन्त्रीकृत्य शब्दमात्रनिबन्धनो नियोज्योऽभिवीयत ततोऽन्धादीना. मप्याज्यावक्षणाद्यसमर्थानां स्वर्गकामत्वाविशेषादधिकार : स्यादित्याह अन्यथेति । अमुमेव श्लोकं विवृणोति-योऽपीति । एतदुक्तं भवति श्राख्याताभिहितभावनायां तावदाक्षिप्त एव कर्ता कीदृशी नियुज्यते इत्य- पेक्षायां भावनाविषयाक्षिप्तानुद्यमानपुरुषविशेषणभूतस्वीत्पादनसमर्थस्या- वश्याभ्युपगमनीयत्वाद्यः फलार्थी समर्थश्चेति लभ्यत एव । न च विषयाक्षिप्तो विधिमन्तरेण प्रवर्तते । प्राग विधः श्रेयःसाधन वानवगमात् । तेन प्रवृत्तिक्रियत्वं तावद्वाच्यम् । न च प्रवृत्तिपर्यन्त एवाक्षेपो येन प्रकृत्युत्तरकालं स विलीयेत । साङ्गप्रधानानुष्ठानार्थत्वेन शब्दनिरपक्षतदा- मलाभावगमात् । अपि च क्रियया कर्तुर यथाऽसिद्धया प्रतिपादनमाक्षेपः । तत्र चार्थादाक्षेपे प्रवृत्तावपि को विरोधः ? कर्तृमात्रचोद्यं परिहृतमेव । शब्देन नियोज्यसमर्पणे विरोधः स्यादेव, कर्तुमात्रचोद्यमप्यपरिहतं स्यात् । श्रभ्युपगन्तव्यश्च कर्तृविशेषाक्षेपोन्यथाऽप्राप्तत्वेन तदभिधानप्रस. झात्कब्रधिकरणसिद्धान्तः प्रत्युद्धियेत । तदास्तां तावदिदं बालभाषितम् । प्रकृतमनुसरामः । इतश्च फलपराः कामश्रुतय इत्याह-किञ्चेति । १ 'शब्दा' गपुस्तके । २ खपुस्तक 'स्यात् ' शब्दो नास्ति ३ 'सामयमुपैति सदसत्येवास्तु' ग पाठः । ४ ' पत्तं विषयम् ' इत्येव खपुस्तके पाठः ५ 'च नियुज्यते नियोज्या' इति पाठः खपुस्तके । ६ 'चार्ये गपाठः । ७ खपुस्तके किञ्च' शब्दो नास्ति ।

·? ( १९१ ) अतत्परत्वे फलता पश्वादेर्नास्ति शब्दतः। न सामादनुष्ठानं नियोगकनिबन्धनम् ॥ यदि स्वर्गकामादिश्रुतयो न फलभेदाधिगमपराः, न शब्दवती फलता पश्वादीनां स्वर्मादीनाञ्च । नापि सामर्थ्यतः । अन्यथानुष्ठानमयुक्तामति चेत् ? न, तस्य नियोगमात्रायत्तत्वाभ्युपगमात् । एकवाक्यत्वमिति चेत् ? को विरोधः १ अन्यदिच्छत्यन्यत् करोतीति ननु नियोगसामर्यादेः फलं प्रतीयते किमत्र शब्दोपादानेन । न ह्यसौ निष्फले कर्मणि नियोज्यं लभत इत्याशङ्कयाह-न सामर्थ्यादिति यद्यमो निष्फले कर्मणि नियोज्यं न लभत हन्त तर्हि नित्येऽग्निहोत्रा- दावनङ्गीकृतफले नियोज्याभावः स्यादित्यर्थः । नन्वनुष्टानमेव फलं विनाऽनुपपद्यमानं फलमाक्षिपतीत्याशङ्कयाह अनुष्ठानं नियोगैकनिबन्ध- नमिति । नियोगनिबन्धनमनुष्ठानं, न फलनिवन्धनमिति भवता दर्शनम् । अत एव निष्फलस्यापि नित्यस्य कर्मगोऽनुष्टानमङ्गीकृतं भवता । तत्र पूर्वार्ध तावद्विवृणाति-यदीति । न सामादिति यदुक्तं तद्विवृणोति- नापीति । अनुष्टानं नियोगैकनिबन्धनमिति यदुक्तं तद्विवर गायाशङ्कते- अन्यथेति । समाधत्त- तस्येति । ननु स्वर्गकामो यजतत्यकवाक्य- त्वमनयोः पदयोर्गम्यते तन्नैवमुपपद्यते यदि यागानुष्ठानेन स्वर्गः क्रियेत । पदि तु स्वर्गकामो यागमात्र कुर्यात्ततः परस्परनिरपेक्षत्वेन भिन्नाथत्यनेक- वाक्यत्वं न स्यात्स्वर्गामच्छति यागश्च करतीत्यसम्बद्भमेव स्यात् । तस्मात्सा- ध्यसाधनविशिष्टो नियोगः शब्दार्थ इति चोदयति-एकवाक्यत्वयिति । तत्रागृहीतपराभिप्रायो गृढाभिप्रायो वा परिहारमाह-क इति । परः स्वाभिप्रायं प्रकटयति-~अन्यदिति । स्वमिच्छति यागं कराती- १ 'भेदााभगम' इात खपुरक गपुस्तक तु एतत् नास्ति । २ खपुस्तक 'रवगादीनां च' इति नास्ति, गपुस्तके च पश्चादीनाम् ' इति नास्ति । ३ 'अन्यथा नियुज्यमानाभावात अन्यथा' इति स्वपुस्तके, गपुस्तके च ' अनुपपद्यमानाभावात' इत्यमिकः पाठः । नोपपद्यते' इति गे। ५ पुस्तके 'एक' शब्दा न दृश्यत । ६ करोताति चत् । अत' इति कखयोः पाठः। .

·( ११२ ) स्वर्गकामो यागं कुर्यादित्ययमेव विरोधः । अत एवं तर्हि न षुरुषविशेषपराः स्वर्गकामादिश्रुतयः, फलप. रास्तु मन्तु। अपि च- नियोगपरतन्त्रस्य पुरुषस्यान्यदिच्छतः । अन्यक्रिया विरुद्धेति न नियोगप्रधानता ।। अन्यदिच्छत्यन्यत् करोतीति विरुद्धमिति वदतो नियोगप्राधान्यं हीयते फलार्थिताहतुत्वान्नियोगस्य । अपि च नियोगमामर्यादन्यदिच्छतामन्यक्रिया पर- तन्त्राणां दृष्टा । साँध्यस्यैव विशेषणत्वपिति चेत् ? त्ययमेव वाक्यविरोधः स्पष्टः । एवमुक्ते सिद्धान्तवाद्याह-अत एवेति । यद्यसाध्यत्वे स्वर्गस्य सत्येकवाक्यत्वं विरुध्यते हन्त तर्हि फलसमपर्क स्वर्गकामादिपदमस्तु, पुरुषपरत्वे स्वर्गकामपदस्य स्वर्गसाध्यत्वं नावगम्यत इत्यर्थः । अपि चान्यदर्प च्छन्तोऽन्यत्कुर्वन्तः परतन्त्रा नियुक्ता दृश्यन्ते । यथा स्वातुमिच्छन्ता गच्छन्वित्युक्ता गच्छन्ति । तथा स्वगमिच्छन्यजेतेति नियुक्तो नियोगपरतन्त्रो यागं करिष्यति । तेन विरोऽपि नातीव दृश्यत इत्याह-अपि चेति । नियोगपरतन्त्रस्यान्यदिग्छतोऽन्यक्रिया दृष्टति ग्रन्थ- योजना । यदि चान्यदिच्छतोऽन्यक्रिया नियुक्तस्यापि विरुद्धेत्युच्यते, तथा सतीष्यमाणफल हतुकमनुष्ठानमिति नियोगप्राधान्यं हीयत इत्याह- विरुद्धेतीति । तत्रोपरितनं तावद् दूषणं विवृणोति-अन्यदिति । श्राद्यं दूषणमिदानी विवृणोति-अपिचेति । ननु स्वर्गविशिष्टः पुरुषो नियोगेन नियुज्यते----'यजेत स्वर्गकामः' इति, न तु पुरुषमात्रम् । तदेवं सिद्धं स्वर्गस्य साधणावमिति न नियोगस्य प्राधान्यं हीयते नाप्यसाध्यत्वं स्वर्गस्पति चोदयति - साध्यस्यैवेति । तत्र परिहारमाह-नियोगेति । - र खगपुस्तकयोः 'तु' शब्दो न दृश्यते । २ क्रियाऽ यस्य इति खपुस्तके । ३ ' दन्यदपीच्छ' इति खपु-तके । ४ 'भाव्यस्यैव सतो' गपुस्तके ।

·( ११३ ) सह नियोगविषयसम्बन्धः कुतः ? क्रियान्तरसाध्यस्यापि विशेषणत्वात् । इच्छामात्र प्रवृत्तिदर्शनाचायुक्तमेवैतत् । नन्वेवं नैमित्तिकत्वादग्निहोत्रादीनां नित्यत्वव्याघात:। अयमपरी दोषोऽस्तु नियोज्यविशेषणपरात्स्वर्गपदा नियोगविषयो यागः, तेन स्वर्गस्य साध्यसाधनसंबन्धः कुतः कस्मादि- त्याह-क्रियान्तरेति । अतिक्रामं जुहोति गच्छन् पटेदिति लोकवेदयोर्न विषयहोमपाठसाध्यमतिक्रमणं गमन वा नियोज्यं विशिनाष्ट । किन्तर्हि ? पुरुषप्रयत्नरूपक्रियान्तरमाध्यम् । अभ्युपगमवादमात्रं चतत् । परमार्थतस्तु न स्वर्गकामपदात्साध्यस्वर्गविशिष्टः पुरुषः प्रतीयते । वर्गच्छामात्र स्वर्गकामपद प्रवृत्तरित्याह-~-इच्छामात्रे इति । ननु स्वर्गा मे भवेदित्येवं यः कामयते स स्वर्गकाम इत्युच्यते । यदेकान्तेन भवितव्य नद्भदित्यस्यार्थः । न चासावसाधितो भवतीति साध्यैव ध्यत्वे विशेषणत्वमवगम्यते । नैतद्युक्त भवदितीष्यत एव केवलम् । न च भवति भवन प्रमाणाभावात् । तेनैवं काम- यमानो नियुज्यत इति निमित्तपरमवद स्यात् । न च नियोगः फलसापेक्षा येनेज्यमाणाध्यत्वमापादयन्नियोज्यमात्रापेक्षणात् । अत्र चोदयति- नन्वेवमिति । फलमसाधयतोऽग्निहोत्रस्यानुष्ठानं "याव जीवमग्निहोत्रं जुहु- यात्" इत्यनेन सिद्धमित्ययं कामविधिरनर्थकः स्यात् । श्रथ कामनायां निमित्त विधीयते तथापि तेन व्यापिना सति चासति च निमित्ते विधानादनन सामान्यतः प्रवृत्तोऽसावुपसंहर्तव्य इति नित्यत्वमग्निहोत्रस्य व्याहन्यत । स च विधिरनर्थकः स्यात् । तदेतन्माभूदिति स्वर्गार्थिनः स्वर्गसिद्धये भूयोऽनु ष्ठानं विधीयते इति नित्यत्वं न विहन्यते । न च किञ्चिद्वचनमनर्थक भवतीति । अत्र परिहारमाह-अयमपर इत्यादिना । फलनिर्देशपरे कामपद नैप दोषः प्रसज्यत, नियोज्यपरे तु भवति । न चैव वचनमनथकं मा भदित्यशब्दार्थः परिकल्पयितुं शक्यते, शब्द प्रमाणकैः । तां तु १ 'न, नियोगविषयासम्बन्धात् । ततः' गपुस्तके, खे च 'नियोगनिशेष' डनि पाठान्तरम् । २ 'भाव्यस्यापि' गे. ३ 'मात्रप्रवृ' इति खगपुस्तकयो । ४ 'मपरोऽन्य' गपुस्तक । ५ 'ननु नियोज्यपर!त् फलप्रतिपानः' इति खपुरतके पाठो गपुर के तु 'ननियो यविशेषणपगत फल' इति पाटः। .

·( ११४ ) फलप्रतिपत्तिः । ननु च स्वर्गकामस्य यागः कर्तव्यो- ऽवगम्यते कथं स तस्य कर्तव्यो यदि न तं सम्पादयति। न, गृहदाहवत इवेच्छावतः किश्चिदसंपादयतोऽपि कर्तव्यता स्पात् । यदि घसंपादयति स्वर्ग याग पुषः प्रवर्तते न तहि स्वर्गकामः । न, निमिषितादिष्वतथा भूतेष्वपि प्रवर्तमानस्थ स्वर्गकामत्वाविघातात् । हेत्व- न्तरात्तत्र प्रवृत्तिरिति चेत् ? इहापि नियोगादिति नै वचनस्य व्यक्तिमपास्य व्यक्त्यन्तरमाश्रीयते । पुनरपि नियोगप्राधान्यवादी चोदयति-ननु चेति । 'प्रारोग्यकामः पथ्यमश्नीयात्” इति श्रुतः पथ्या- शनमारोग्यं करोतीत्यवगम्यते, "ज्वरितो भेपनं भुजीत' इति भेषनोपयोगी ज्वरं निवर्तयतीति, एवं 'स्वर्गकामो यमेत' इति यागमनुतिष्ठतः स्वर्गो भवतीति शब्दादेवावगम्यते । अत्र परिहारमाह--न गृहेति । “अग्नये क्षामवते पुरोडाशमष्टाकपालं निवपद्यस्याहिताग्नेरग्नि हान्दहेतू" इति गृहदाइवतः सामवती कर्तव्यत्वेन विधीयते, न चासो तया किञ्चित्करोतीति । द्वे च तस्य तदानीं विशेषणे गृहदाह श्राहिताग्निता च । ते तावन्न करोति । न चान्यदपि किञ्चिन्नियोगप्राधान्यवादिनस्तथा भावनीयमभ्युपयन्तीति । पुनरपि चोट यति-नन्विति । योहि यत्कामयते स तत्साधन एव प्रवर्तते न यत्र क्वचित् ।ताद यागे प्रवर्तते, स्वर्गसाधनं तर्हि यागः। न चेत्स्वर्गसाधनं, तर्हि न स्वर्गकामः प्रवर्तते । अत्र परिहारमाह-न निमिषितादिष्विति । स्वर्गकामो हि न केवलं यजत एव किन्तर्हि निमिषत्युन्मिषति हसति जल्पति विश्राम्यति मुझे चेति । न च तान्यस्य स्वर्ग साधयन्ति । न च तेषु प्रवर्तमानस्य स्वर्गकामिता विहन्यत इति । पुनरपि नियोगवादी प्रत्यवतिष्ठते- हेत्वन्तरादिति । न हि खलु स्वर्गकामनया निमिषितादिषु प्रवर्तते । किन्ताह ? हेत्वन्तरात्सर्षपुरुषप्ताधारणादिति । भत्रोत्तरमाह-इहापीति । १खपुस्तके • च ' नाति, गपुस्तक च 'नन्वेव' ति पाठः ।२ कपुस्तके 'तस्य' नास्ति। ३ 'इव जीवतः ' कखपुस्तकयोः । ४ • तरंसं ' नास्ति कपुस्तके, खपुस्तके च'ननु वडंसं ' पाठः । ५ 'पुरुषः' खपुस्तके गस्ति. गपुस्तक 'स्वंग यागे पुरुषः' नास्ति । ६खपुस्तके 'प्र' शम्दो नास्ति, गपुस्तके च भूतेष्वेव प्रब' इति पाठः । ७'न' शो नास्ति ग.

·( ११५ ) दोषः । स्थादेतत् स्वर्गसिद्धाविच्छापगमे नियोग- निष्पत्तिरन्यथा कृतयोगोऽपि नियोज्य एवं स्थान कृतनियोगः। अतो नियोगार्थनिष्पत्तिसामथ्यात्स्वर्गा- दिसिद्धिप्रतीतिः । न, विषयसिख्या नियोगार्थनिष्पत्तेः नियोगेन हि यागे प्रवर्तते न तु फलकामनयेति । ननु च स्वर्गकामो यागे नियुज्यते । नरस्य च कामनिवृत्तौ नियोगो निवर्तते इति । अनिवृत्तकामस्तु नियोज्य एव स्यान्न तु निवृत्तनियोगः । काम्यावाप्ती च कामना निवर्तते । तद्यदि योगेऽनुष्ठिते काम्यं सम्पद्यते ततः कामना निवर्तते नापयेत्याह -स्यादेतदिति । यावदस्य कामनाऽनुवर्तते तावन्नियोज्य एव भवति, न कृतनियोगः । निवर्तते चास्य यागे कृते नियोगः । कामनानिवृत्त्या चासो निवर्तत । तदाख्यातनियोग- निवृत्तिसामर्थ्यात्काम्यमस्य यागमनुतिष्ठत: सिद्धमित्यवगम्यते । निवर्तते हि कामाधिकारेषु कृतकर्मणः कामना, 'सिद्धो मे नियोगः ' इति च तदानीमसो जानातीति । एतत्वरिहरति-न विषयेति । स्वर्गकामो यजेतेति नियुज्यते यागेन स्वर्ग कुर्यादिति । तस्य यागं कर्तुं नियुक्तस्प यागे कृते नियोगो निवर्तते । यदि हि स्वर्गो विषयमनुप्रविशेत्ततस्तावतो विषयत्वाद्विषये च नियोगाद्विषयसिद्धौ च नियोगसिद्धेर्नियोगसिद्धिसामथ्येन स्वर्गसिद्धिरवगम्येत । स तु नियोज्यविशेषणत्वात्तस्य च विषयादन्यत्वान्न विषयमनुप्रविशतीति न तत्सिद्धिपर्यन्ता विषयसिद्धिः । तस्मादसिद्धत्यपि स्वर्गे विषयसिद्धयधीनसिद्धिः सिध्यत्येव नियोग इति । यदि विषयसिध्द्य- तिरिक्तं नियोगसिद्धो निमित्तमिष्यते ततो गृहदाहादेनिमित्तत्वाद्विहितस्य कर्मणोऽनुपरमः स्यात् निमित्तस्यानुवृत्तः । दग्धं हि गृहं निमित्तं न दह्यमानम् । तदस्य गृहदाहकृतस्य निमित्तस्य सर्वदाऽनुवृत्तेर्न कदाचि. दपि नियोगसिद्धिः स्यादिति । यावजीवं चामवतीमनुतिष्ठेन कदाचि- दप्युपरमोटति । अथवा गृहदाह श्रादिर्यस्याः सा गृहदाहादिः क्षामवती १ 'अन्ययाऽकृतनियोगोऽपि' कखयोः । २ 'नाकृत ' इति खपुस्तके। ३ प्रता नियोगः । प्रता' ख. ४ . नियोगनिष्पत्तेः ' गपुस्तके।

·( ११६ ) स्वर्गादेश्च नियोज्यविशेषणत्वेनाविषयत्वात् । अन्यथा. गृहदाहादेरप्यनुपरमप्रसङ्गः । तस्मात्फलपराः स्वर्ग- कामादिश्रुतय इति मनोहरम् । ( इति आर्यमण्डनस्य कृतिर्भावनाविवे कोऽवसितः । श्रीरस्तु । अादिरस्या गृहदाहस्तस्मिन्सति तद्विधानादिति । तदेतदाह- अन्यथेति । प्रकृतमुपसंहरति -तस्मादिति । इति श्रीमद्भट्टोम्बकविरचिता भावनाविधकटीका संपूर्णा ॥ १'विशेषणापरलेना' गपाठः । २ 'पगमप्रसङ्गः' हात खपुम्न के, गपस्त के च गृहटाहादेराम प्रसङ्गः' इति । ३ कखयोः कसान्तगतो अन्यो नास्ति ।

·Readings in Manuscript 'a' as compared with those in the present text ( pp. 1-88 ) Readings in the printed text Different readings l'age Line 2 ] नास्ति तेन सा भावना तदर्थविशेषभेदा S 8 1 3 ঘিবাহাল .. 10 4 8 7 S " 10 तथा ह्याहुः तेन स भावना तदर्थभेदा शिंशपादिशब्द तदर्थभेदा मात्रस्यात्र जिज्ञासनाद्भा क्रियावचनो धातुः करोतिसामा वचनाः पच सर्वेण किञ्चिदसजन्यते भाव्यभवन एवं चेन्न व्यापारान्तरमु यम वक्तव्यः स धात्वर्थस्तथाविधत्वमति स्पन्दस्तदा तदात्मना अस्पन्दमानसाधनेषु व्यापारो योऽपि भावना प्रयत्नादिशब्दप्रवेद 11 12 6 3 तदर्थविशेषभेदा मात्राभिधानाद्भा क्रियावचना धातवः करोतिना सामा वचनाश्च पच सर्वत्र किञ्चिदुपजन्यते फलभवन एवं चैतन्न व्यापारभेदमु यत् वक्तव्यः धात्वर्थः विधिमिममति स्पन्दस्तदात्मनां अपरिस्पन्दमानकर्तृकेषु व्यापार योऽपि भावनां प्रयत्नशब्दसंवेद 6 " 7 ." 12 14 7 1 " 8 4 ·( २ ) Readings in the printed text Different readings PageLine अग्निवलति । अपि च G " अग्निवलति इति । न च 'शृणोति ग्रावाणः' इति- वद् धर्मारोपेण प्रयोगः, प्रत्ययस्यावलक्षण्यात् । न रथो गच्छति, करी ग- च्छतीति प्रत्ययो विशि- प्यते । अपि च न परं १) 1 न पर: पवर्गात साधनप्रयत्न 2 6 . पवर्गीति साधनाप्रयत्न अपूर्वस्तु अन्यथाकारकव्यापार अपूर्व तु अन्यथाव्यापार -- 10 स स कर्म सकर्म 11 6 किश्चिद्भव कल्प्यते यथा र्थताऽपेक्षित सं कारकाणां कारकान्तरण कारकान्तरा नन्वस्ति तावत् पुनर्भवान् प्रभावनः । योऽपि 6 कथञ्चिद्भव कल्प्येते यथा। न च तथा प्रतीयते । 13 1 र्थताऽपेक्ष्यते सं 11 करणानां 14 करणान्तरेण करणान्तरा नास्ति 16 किं पुनर्भवान् प्रभावनः। व्यापारं फलभदं च व्यापारोहश्यतेऽन्तरा। योऽपि नास्ति 11 यार्थकमणि नियोज्ये 18 4 " 2 न प्रत्ययार्थः यार्थनियोगकणि 7 ·( ३ ) Readings in the printed text Different readings Page Line 2 न, पुरुष 5 " 8 " ३) 22 एव हि 11) १ 11 मीक्षमाणेनेद मीक्षमाणो नेद 19 न, अपुरुष भिधानावहेतुत्वात् भिधानाभावहेतुत्वात नानार्थत्वं नास्ति 20 व्यापारदृप्रश्च व्यापार इश्च एवं हि करणमिति क्रियाकारक- करणमिति पच्यादिपु क्रि-23 व्यतिरिक्तऽथें पच्यादिषु याकारकव्यतिरिक्तोऽन्वे. प्रत्ययः। यतः ति । यतः मन्दादिश्च मन्दादिषु तु रन्यो व्यापारश्चलतीति रन्यो विशेषो लक्ष्यते लक्ष्यते चलत्वात् स्थितोऽपि चलित्वा स्थितोऽपि 26 तगोचरपदार्था तद्गोचरः पदार्था 27 प्रबन्धः स्थितः प्रवन्धे स्थिते हायोदेशसंगमाः हायोद्देशसंगमान् 28 अप्रत्यक्षत्वे प्रत्यक्षत्वे नियतप्रत्ययो नास्ति 29 च्यमानात्माक्रियापदार्थः,यः च्यमाना इति च । यः इति न तत्र 36 तद्धेतोन तस्य तद्धेतोस्तस्य 37 मेष परिकल्पननिमित्तो मेष कल्प्योऽपरिचितो 38 वाक्यार्थों वाक्यार्थी निर्देशात् विशे निर्देशात् पुरुषविशे 39 अनुपसंहारे त्वेतत् स्यात् अनुपसंहारे विशेषणश्रुतरे- तत् स्यात् मानविशेषायाः मानस्फुटविशेषायाः 16 १ 7 8 9 इति तत्र 2 دن 5 " 2 ·(४) Readings in the printed text Different readings Page Line 4 4 " 5 12 2 : 3 " " 4 6 " 4 5 9 र्थस्य करणतैव कर्मता थस्य साधने तव कर्मता 47 भिद्यते नवेति । कोहि भिद्यते न पाको हि 48 मवजानीते तथाहि तिडन्ते मवजानीते । अङ्गीकुर्मः प्रत्य. भाव्यः यभदं पचतीति भाव्यः न तथाभूतो घ न तथाघ इत्यत्राप्रसङ्गात् इत्यत्रापि प्रसङ्गात् न दृश्यते हि दृश्यते 49 शब्दतत्त्वज्ञः शब्दवृत्तिशः नाप्रतिपद्य न प्रतिपद्य पाकस्था पाकस्या सिद्धभावना सिद्धभावेना 51 अनभिभवति चेत्या अनभिभव्यन् पचत्या शक्यम् शक्यनिरूपणम् घदर्शनं नास्ति फलभवनसमर्थों फलभावनासमर्थो 52 धात्वर्थाभेदा धात्वर्थभेदा 55 योज्यो न 58 षणं वा यत्ततू षणं वा युक्तं यत्तत् 59 ज्ञायमान यजमान भागभिधायिनी नास्ति 59 संकल्पमात्रं नास्ति तिडा लिङा न चैकमवकल्पते न वै कर्म च कल्पते 67 दायस्य शब्दोपात्तत्वात दायम्याधिकत्वेनोपादानात् 68 76 रणवातू रगतत्त्वस्य करणमेव करणतैव न 78 वस्वन्तरायाः क्रियायाः वस्वन्तरानन्तरीय " 2 योगो न 5 2 3 6 " 7 8 62 5 2 8 4 1 79 9

·( ५ )
Readings in the
printed text
Different readings
Page Line
13
11
नान्तरीय
भदाद्भिन्ना धात्वन्तराद्गतेः भेदाद्विधा धात्वर्थसंगतिः ।
न भवतीति
न भावनेति
81
से झाटति विद्युतिक्रियाप्रत्य सादू भीतिविच्छित्तिक्रिया. .
प्रत्य
स्वर्गादि चान्यसाध्यं स्वर्गादि वानुगतं साध्यं
तादूरूप्यं
कर्तृत्वं
57
परशुतिष्ठितं (?) निपातो- परशूद्यमननिपतनादि
धमनादि
2
SS

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·737
K.S.R.L. - LIBRARY
ALTIOR
IIIII