Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Amaru Shatak Lila
Front matter
भारतयाणी प्रकाशनमाला
१७
श्री वाक्कन्वेप्रणीता
अमरुशतकलीला
(स्वोपजसस्कृतकाव्यमीमासारसग्रहणात्मकविशिष्टकृति )
भारतीयप्रशासन शिक्षामन्त्रालयाल्लब्धन
द्रव्यसाहाय्येनंषा कृति प्राकाश्य नीता।
-
प्रकाशक
प्रा डॉ व ग राहूरकर
एम् ए, पीएच डी
भारतवाणी-प्रकाशन-कार्यालय
१४४२-४३,
सदागि
पुणे (पूना) २
प्राप्तिस्यानम् मोतीलाल बनारसीदास,
जवाहरनगर, दिल्ली
मेहरच द लक्ष्मणदास,
१ अन्सारी रोड, दरियागञ्ज,
दिल्ली-६, च
सर्वेऽधिकारा लेखरेन स्वायतीकृता
प्रथमावृत्ति १९६७
मूल्यम ९ ७-००
मुद्रक
श्री दिदा गांगल,
लोफसग्रह मुद्रणालय,
१७८६, सदाशिव, पुणे (पूना) २
प्रकाशक-निवेदनम् सस्कृतप्रणयका ममपातक नाम सर्वश्रेष्ठ काम्यम् । यिना मनो- व्यापाराः, तेषां विविधा शरोरावस्या , उत्तानप्रणयगता सूरमच्छटा. स्मादीना मनोज वर्णनम् अस्मिन् फाट्य प्रतिश्लोष दरीदृश्यते । सप्तशतीपत हालस्प अपेक्षया अमरुको ईक्षिका सूक्ष्मा गभीरा अतरतमभावाहिगो छ। दौर्या, नादमधुरा प छन्दोरचना नाम अमवेशिष्टयम् । अत एव अमर- शतक विध्यपूर्ण वैचित्र्यपूर्ण ध सत् आवजपति रसिकाना चेतासि । आनन्द- वधंन अत एव अमृतकाव्यम्' इदम् इति प्रशसति। अमरकवरेक लोक प्रबन्धातायते इति यत् सस्कृतसाहित्पशास्त्रज्ञ उक्न तन् न अत्युक्तिकोटोम् आटोपते। तदिद काम्या उद्दिश्य स्वोपना सस्कृसटोका पण्डित याक् पन्य-महो- दयं फोरिपादेशीय आरचिता। मेघदूतविलासारयेन स्वीयप्रन्यन श्री बाक् फन्वे महोदया न खलु अविदिता सस्कृतरसिकवृन्दानाम् । तत् सपूर्ण पुस्तक भारतवाण्याम अनन्तर प्रत्यरूपेग भारतवाणी-प्रकासनमालाया प्रकाशितम् । इयम् सशकलोला अपि प्रयमम् अशत भारतवाण्या प्रका शिता तदनु च प्रन्यरूपेण भारतवाणी प्रकाशनमालायाम् । थी वाफ-कन्ने महोदयं प्रतिश्लोफस्था प्रणयभावनापा प्रतिक्षण परिवतिन्य छटा, तासा तम प्रकाशाधिक्य, अस्थय च तत्रस्य समयस्फूर्न अनिश्चितपूर्व च निणय इत्यादीना वर्णना स्वीयेन वैशिष्टयपूर्णेन बंटुप्यण सस्कृतलेखननैपुण्येन च तथा नाम कृता यया सा न केवल सर्वेषा भारतीयानाम् अपितु निखिलाना विदेशी- याना सस्कृतप्रणयिना चेतस्सु चमत्कृति विदधाति । अलकारशास्त्रीय विवेच. नेऽपि धो फन्वमहोदयानाम् अस्ति फापि चातुरी। अमरातके सर्व व्यञ्जनया ध्वनितम् । अत तत्र ग्राम्पम अश्लील च किमपि न विद्यते प्रणयवर्णने । तदिद काव्यम् अधिकृत्य श्री बाक् कन्। महोदय विरचिता इयम् अमवशालकलोला रसिकेन्य उपहियते। प्रथम - व. ग राहूरकर, भारतलगी-प्रकाशनमालाया कार्यवाह
ग्रंथानुकमाणिका
पृष्ठसह
१ अमरुशतकलीला
१२३-१४
२ परिशिष्टम्
अमरुशतकश्लोकानुषमणी
३.
१४७-१५
४ पाठान्तरसहितममयशतकमूलम्
१५१-१९
अमरुशतकलीला श्रीवाक्कन्वप्रणोता निजदेशं नमस्कृत्य सस्नेहं न कहिचिदपि विस्मृतम् । तनोम्यमरुकविलीला स्वप्रवासदुःखविनोदाय ॥१॥ कल्यन हियते चित्त- ममरुकाव्यलीलया। लोपल्लोहकान्तेन तेन निविश्यतामियम् ॥२॥ सर्वजनचमत्कारी ह विनदतूच्चरमरुशतकडमरुः । संक्षितकामाग्नि. पुष्पधनुषो धनुर्घोष इव ॥३॥ नन्वघुनापि करीवृत्यमानेषु सहृदयरसिकजनमनोहारिपु समस्त- लोकप्रशस्तिोतमकाव्यतापिशुननिर्दोपशाब्दार्यालकारप्रकृप्टगुणम- धुरिमान्वितरसप्रवाहमयेषु कालिदासपुरस्सरै इलाध्यकविकुलपता- कायमानहंसधवलकोतिभिर्महाकविवृन्दारी. सुनिमितेषु शृंगाररसा (२) स्मककाव्यरत्नेप्वतिविशालविष्णुपदावतसभूतेष्विव शाश्वती समा देदीप्यमानालोकेषु सप्तपिप्रमुखेपु नक्षनगणेपु समुद्रमन्यनसमुत्येन त्वगिन्द्रियसुखकरेण शीतलेनापि दुनिवारमनसिजानलसधुक्षणक्षमेण हिमाशुनेव कस्य सचेतनस्य विशेषतो हृदयालुशृङ्गारकाव्यामृत- रसास्वादलोलुपस्य सर्वकपप्रभविष्णुहृच्छयाज्ञावशवदस्य सौकुमार्य- माधुर्यसौषम्यादिगुणभूयिष्ठचेतोवृत्तिपरिपूर्ण मुनिर्णीतकाव्यगुण- दोपादेयपरिहार्यत्व मनो न काम सुदूरमेव जेह्नीयतेऽ मरुकाभिधानविपुगवकाव्यनिवन्धनप्रभावसूनितेनाङ्गीकृतपार्थक्य- त्वात् पौर्वापर्यसम्बन्धरहितेनापि पृथक्पृथगकैकश श्लोके श्लोके स्वातन्त्र्यशसिसपूर्णार्थसमन्वितत्वानून निर्वाच्यनिवन्धशतायमाने- नापि च 'मुक्तक श्लोक एवैकञ्चमत्कारक्षम सताम् ' इति काव्यादर्श सदृश्यमाननिर्णयत्वाद्धृदयगमै. शतसख्यक प्रकाशित- विविधमनोज्ञकुसुमेपुचेप्टैर्मुक्तकरेव प्रभास्वर. मुक्नापलंगुम्फितेन मुक्ताकलापेनेव श्लोकशतकेन हृदिस्पृशा को वा प्रबघसौष्ठवाभिज्ञ. प्रगुणकाव्यमौन्दर्यसुदूराकृप्टमनस्को भूत्वापि विभावानुभावव्यभि- चारिव्यक्तीकृतस्थायिभावभूतेषु हास्यकरुणारौद्रवीरादिपु कविता- मुधारसरसिके रस्यमाननिजमवेदनासिद्धेषु रसेपु सर्वजनसुलभनया मुकुमारकुसुमायुधधारिणोऽपि प्रभूप्णोश्चेतोजन्मन सदैन सर्वव प्रकटितसुरतलीलस्यातिहृद्यत्वाच्चाग्रसररसभूतशृङ्गार विलासतत्पर मनोविमानमभागविप्ररम्भगृङ्गारात्मक यथाशक्ति प्रयुक्ताभिवा- लक्षणाव्यन्जनाहगव्दार्थशक्तिमार्यादिगुणगणविचिपार वारम- ण्डितम्बरूप दिव्यसगोतसमय स्वभावसुन्दराकृतिविभूपिताप्सरोग- णाभिवाद्यमानाकृष्टवीगाधनिवन्मन्जुमन्जुगन्दायमानमेतदमरु- सतप धाय श्राव प्रातिशयेन पुलपि नवपुर्न बोभूयादहो केन वापरेणात्तमगृङ्गारिवाव्यमन्येनापि काव्येनातादृशेन सलूपमीयते निम्णमनिरचनाने पुण्यप्रदशिल्लमोदरम्याइलि दिल्लरमत्यह - (३) दृङ्गारामृतरसनिझरसमुक्षितत्वेन स्वादिप्ठमतिमनोग्नहिमन- मिशयनानाविधलीलायमानमत एव हृद्यतम विशेषान् गाव्यगुण- दोपसमीक्षानिपुणेनालङ्कारिकतिरोमणिना ध्वन्यालोकारेणापि प्रशस्ततरकान्योदाहरणरूपेण स्ववीयप्रवन्धे वहुरा उररीगरयोजन दिव्यगन्धर्वविद्यालेशवन्मञ्जुल मञ्जुल शोधूयमाण श्रयणगुभगं मान्मथगीतक लावण्यमयमिव स्वसौन्दयंगवितमकरध्वजयिया.. सागणमिव सुशोभितमभिनवतारुण्यावतरणमिव प्रमोदोत्पुलनेत मनोमोहिशृगारमर्वस्वनिर्मितम्वरूपमिव सदरीदृश्यमानमन्त गु. 'स्वादुमधुरिमवाहुल्येन नूनममृतायमान बहिश्च सौम्यगौन्दर्यविभू- पिताकृतिविशेषशालित्वेन बत जनाना मन मु प्रमादशतायमानग- मरकविशार्दूलविरचित मुक्तकशतमूरित काव्यरत्नमिद येन विक- सितप्रोत्फुल्लनयनाधिज्यकार्मुकमन्मथलीलापुप्पोऽतृप्तचुम्बना लिङ्गनपुरस्सरबहुविधमुरतबन्धासक्तयौवनोन्मत्तप्रणयिद्वन्द्वमान्मथ- विलासालादितरसिकजनहृदयोऽसारे ससारेऽपि निप्पादितकाम- नामकप्रधान-पुरुषार्थसिद्धिमफलीकृतजीवीतसौम्य सभोगगृङगारो विचित्रचित्रवद् वर्ण्यते यत्र चेप्टजनसमागममुखलोभजनितापूर्णमनो रथोत्सुक्यमनोविकारव्यथाभूयिष्ठ' प्रणयेामूलक्कलहजविप्रयो- गोत्यशङ्कानुशयाङ्गग्लानिसतापातिमयगमी देशान्तरप्रयाणादिकज- नित-परस्परविरहानलतातप्यमानहृदयमूचिनोत्यालिकाप्रायो हा जीवितेश हा वल्ल रे कदा पुन प्रणयिनोरावया ममागमो भविष्य- तीति पृथक्पृथग्विश्लेपितस्य साश्रुवदनस्य वियोगगनापदन्दतामान- सर्वात्मनः प्रणयिमिथुनस्य निर्वेदगावपूर्वकप्रकाचिदिनानिमा- ‘पमानप्रवासरूपी विप्रलम्भशृङ्गारो श्यामागाय हायान्य- न्तर्बाप्पधारासपातेन न खलु नार्दीचरीका नापिन्गु. प्रेमरमनिप्यन्दोत्कर्षहेतुभूतनिर्दोपगणानाgittotra- संनद्धत्वात् परमार्थत. काव्यविदा HittarTHTML- ( ४) णामानन्दजनयितृ निसर्गनिर्मलोज्ज्वलमुक्ताफलग्रथितहारवत्स्वभा- वरुचिरनिजाकारशोभिमुक्तकशतगुम्फ्तित्वात् सदैव नयनोत्सव- प्रदमतिमञ्जुलरागरागिणीतरङ्गितगन्धर्वविद्यावन्मनोहररागमय- शृङ्गारिपदतरङ्गतरलितत्वात् सर्वदैव श्रवणविवरप्रह्लादन च बोभवीतीति कोऽत्र सदेहो यस्माच्च नैरंतर्येण पनीपत्यते शृङ्गारज- लप्रवाहे सिप्णापूणा कृते मान्मथमदनिझरोऽनवरत च चेक्षिप्यन्ते कामुकजनान् लक्षीकृत्य सुकुमारपुष्पमया अपि निष्ठुरा पञ्चशर- पञ्चशरा पौन पुन्येन च गोधूयन्ते सावधानश्राव्याणि निधुवनस- मये मामाशब्दपूर्वकसीत्कारसहितभणितानि सुरतनिरताना विलासि नीना, किंबहुना, यस्माच्चामूल्ययौवनप्रमोदप्रकर्षपरिपूर्ण. शृङ्गार- शेवधिनिर्व्याजमणिसमूहनिराकुल आकर इव सजाजायते यस्य च प्रणेता पुण्यश्लोक शाश्वतिककीर्तिमयूखजाज्वल्यमानप्राक्तनभार- तीयकविकुलचूडारत्नायमानोऽमरुरितिनाम्ना प्रसिद्ध आत्मकीय- काव्यश्रवस्यवशात्तत्त्वतो मर्त्यधर्माप्यमरयशस्कोटि समारोह तथा- प्यय कविवृन्दारक कस्मिन् समये स्वजनुषा सह प्रादुर्बभूव कतम वा भारतवर्षीयभूमण्डल नन्वात्मना विमण्डयामासेति जिज्ञासाया सत्यामापि सुप्ठु निर्णतु न शक्यते किन्तु यत काव्यालकारमूत्रवृत्ति- प्रणेना वामनाख्यालकारिकेण स्थिस्तसावत्सराष्टमशतक्समुत्पन्ने- नास्य शतकाद द्विना श्लोका समुदृघिरे 'मुक्तकेपु हि प्रवन्धेप्चिव रसन्धाभिनिवेगिन करयो दृशयन्ते तथा ह्ममयस्य पवेर्मुक्तका शृङ्गाररसम्यन्दिन प्रसन्धायमाना प्रसिद्ध इव' इति प्रगसता नव- मगताब्दसालीनन घ्नन्यालोक्पारेणानन्दवर्धनेनापि चानल्पमग्यका- म्तदीयश्लोपा उदानतिरे ततो नूनमय यदि निम्ताब्दीयाप्टमग- तवात् प्राचीन इति वचिदनिश्चितमेवानुमीयतेऽपि न तदीयगत- पस्य लोप मुप्रसिद्धत्वानून प्रोद्भिन्नाविश्वमनीया यादृशी निवदन्ती पर्णावणि सप्रत्यप्यनुश्रूयते यद् दिग्विजयप्रयाणस्येन फराचार्यण दार्शनिकविवादे निजितस्य मण्डनमिश्रनाम्नो विख्यातमीमासकस्य शारदानाम्या भावाया. कामशास्त्रविषयकप्रश्ने त्वात्मन आजन्म- ब्रह्मचारित्वेनापरिचितानगरहस्येन सपदिप्रतिवक्तुमसमर्थन स्वाल्प. शतालोकप्रतीतिपरिजिहीर्पयव मासमानं तत्प्रश्नोत्तरदानावधि कृत्वाचिरेण पञ्चता यातस्यामरुकाभिधस्य कस्यचिद् भूपतेः कलेवरे परकीयदेहप्रवेशनशक्तिप्रयोगात् प्रविश्य प्रमुदितान्तः पुरवरारोहा- भिविचित्रमनोज्ञसभोगसुखान्यनुभूय तत. परिचितकामतत्वेन सम्यग- पलब्धपुष्पधन्वपरिगूढरहस्यमर्मणा तेन सन्यासिवरेणतच्छतकं निर- मायोति तादृश्यामसबद्धाया विवेकदृश्वना परिहासास्पदभूतायां कस्यचिदप्यविद्यमाने सति विश्वासावकाशलेशे यो वा को वासावमः स्वकीयशतकरत्नस्य सर्वः काव्यमीमांसकप्रमुखै: श्रेष्ठकाव्यस्थाने समारोपितत्वाच्छृङ्गारिकाव्यकृता वरण्योऽस्माभि- समादर्तव्यो यथा कालिदासभवभूतिवाणभर्तृहरिभारव्यादयो महाकः विकुञ्जराः रघुवंशमालतीमाधवकादम्बरीशतकनयोकिरातार्जुनी- यादीनास्वस्वकृतीनां सुविख्याताना वशादेव प्रभास्वरकीर्तिभाजोऽभू- वन किलेति सर्वथा विचार विचार विकसिताद्भुतमान्मथकेलिसुम नोवृन्दं गाडनिगूढासूर्यपश्यकदर्परहम्यगेवधिगहवर सान्द्रप्रेमरसससि- क्ततारुण्यमधुमत्तनरीनृत्यमानस्त्रीपुसजेगीयमानमीनकेतनसाम्राज्य क्वचित प्रमोदप्रदेन सभोगसौख्येन सानन्दाश्रु क्वचिच्छोकानलोद्दी- पकेन विप्रलम्भदौर्भाग्येण सदैन्यवाप्प कहिचिदन्योन्यसगमेन सजात- पुलक कहिचित् परस्परविरहेण निविण्णमिव निदाध्यायमानमेतदी- यगतक विवृत्यातिमधुरशृङ्गारसुधामारासिस्वादिपया मधुलेन मधुना मधुलिह इव स्वयमेव स्वर स्वरमाचरीकृप्यमाणा परित्यक्तान्यव्या- पारा सन्त. कियत्कालक्षेपणातिहृद्यमान्मयामृतरसणनसुखमुपभुन- जामह यया बुबुदवत्क्षणनश्वरे जीवलोकऽस्मिन् फल्गुनि शृद्धारवर्ज किमप्यन्यत् सारवत्तर न न भवति हि ।
अथो प्रारभ निविघ्ननिजप्रबन्धमृप्टिमार्यपरिसमाप्तीप्सुना न कविनाशीयुगल प्रयुज्यते । ज्याकृष्टिबद्धखटकामुखपाणिपृष्ठ- वनखाशुचयसवलितोऽम्बिकाया । त्वा पातु मञ्जरितपल्लवकर्णपूर- लोभभ्रमभ्रमरविभ्रमभृत्कटाक्ष । कोदण्डशिञ्जिनीकर्षणाय तर्जनीमध्यमामध्यगतस्य पुखम्या- नामिकाङ्गुलीमयोगाद गुप्ठेन पोऽनार्थ सनिवेगितस्य सटकामुखाका- रभाजा हस्तम्याभाग चपलायमानन धवलकरजमयूग्वजालेन बर्बु- रित तथा मुकुलितकिसलयमयकर्णावतसाय स्पृहया भ्रमण कुर्वत पटपदस्य विलासमुदहच्छभुवल्लभाया पावत्या अपाङ्गवीक्षण (कतृ) त्वा रक्षतादित्यत्र चतुथपादे श्रुतिवैचित्र्यनिप्पादनाथमेव म्रम-म्रम भ्रमेति व्यजनावृत्तिमूलक काव्यशोभाहतुक शब्दालका- रोऽनुप्रास प्रयुक्त पुनश्चान ललितविम्रमशालिसितेतरभरमरकटा-) क्षयोरुज्ज्वलववलनखाशुमजयों कामनगरुणपाणिपल्लवयोश्व पर- स्परसादृश्यसावयंप्रतीतिसपादनन कल्पितोपमा नामालकाराऽपि प्रदर्शितो यथष्ट विशपर्णरुपमेय परिकल्प्य तादृशमेव सिद्धमुपमान- मुपात्तमिति लक्षणात् । वृत्त तु वसन्ततिलया। शृगारक्रमकाव्य- प्रारम्भ क्मियं वीररसाभासशसिनी शभुप्रियाया अधिज्यधनुगक- प्टिचेप्टा व्यक्ती तेति जापमानाशक संशये ब्रूमो यत् पूर्वतो ज्याप्टिद्वारा विचिताविर्भवनपि वीररसलव प्राणेश्वरमवेन्दु- मौलि प्रति ललितमान्मथलोलायमानन सान्द्रप्रमाद्रहृदयाया गिरि- जाया मनोज्ञतरशृङ्गाररसव्यञ्जन क्टाक्षण निरस्त्रियत उत्तर (७) च शृङ्गाररसस्वरूपाया वश्यमुखीवेषधारिण्यास्तस्याः कुसुममार्गण- सहितक्षवधनुर्धारण सुप्रसिद्ध र पुनश्च तयाभूता पार्वती कविनात्र विवर्णयिपितेति। क्षिप्तो हस्तावलान. प्रसममभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण । आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभिः कामीवापरायः स दहतु दुरितं शामवो वः शराग्निः ।। अन्यस्त्रीगमनेन सद्योऽपराद्ध कामुक इवावलोलोक्यमान- स्तासा करावसक्तोऽसामन्युजवाप्पधाराजर्जरितेन्दीवरवच्छोभ- ननयनशालिनीभिस्त्रिपुरवास्तव्यदत्यवनिताभिनिरस्तोऽपि वस्ना- ञ्चलमवलम्बमानो वलात्कारेण ताडितस्तत शिरोरुहपाशेषु सश्लि- प्यनपहृतस्तदनन्तर विहितपादनिपतनोऽपि सक्षोभवेगेन नावलोकि- तम्तत आलिङ्गन विदधदपाकृतन्नादुश पाशुपतविशिखवह्नियुप्माक कल्मय दहनेन विनश्यतु । श्लोकेऽस्मिनुभयोरापराधकामिरौद्रश- रानलयोरत्यन्तनिरिसतापप्रकर्योत्पादकत्वेन समानभावे खलूपमित- .त्वात् साम्य नामालकार उपमालकारो वान चैकार्थवाचकाना हस्तावलग्नत्यादीना पदानामनेकार्थद्योतकोऽर्थश्लेपोऽपि व्यक्तीकृतो येनान सद्य कृतपरवनितासगमस्मापराधमत एव यथाकयचिन्निज- वल्लभासान्त्वनार्थमेव हस्तावलम्बनकेशनहपुरस्सरचरणनिपतनादि- चेष्टननिमग्न कामिनमुद्दिश्य क्षिप्तोऽवधूत इत्यादिना दानव- विलासिनीनामोर्ध्यामानहेतुको विप्रलम्भगृङ्गार प्रकटीकृतोऽन च पुरा विश्वकर्मप्रख्यमयासुरनिर्मितत्रिपुरविध्यसाथै दिविषद्भिः . 7 (८) वीर्यप्रतापोत्कर्पव्यञ्जको वीररस साश्रुनेनोत्पलाभिरितिशब्देन च दानवेन्द्रवरणिनीना दयितजनविनाशजनितमन्यसूचक, करुणा- रस इत्यभि सकीगरपि परस्पराविरुद्ध रसैरर्थश्लेपेण साक रसवद- लपारमयागभावन प्राधान्यभूतस्य वाक्यार्थस्योपवृहण विदेधीयते। वृत्त स्त्रग्धरा । न केवल काव्यग्रन्यगतायमानमपि तु रसवत्वाव्य- रसग्रहाणा मनामि चित्रीयमात श्लोक मिम पाठ पाठ चिनेऽपितम्येव. वरावस्यापरवनिताभिगमनन दुनिग्रहप्यामानारणीकृतनयनात्पला स्वप्रिया तच्चरणनिरतनादिनिरुपायशत सानुनय सान्त्वयितु यतमानस्यापि दुर्मनायनानया तया भृशमपेक्षितस्य कामिनोजस्था शोचनीयामुत्प्रक्षितु क्थ न शक्नुम आलोलामलकापनों विलुलिता विन्चलत्कुण्डल पिचिन्मष्टविशेष तातर स्वेदाम्भस शोकर । तन्ध्या यरसुरतान्ततान्तनयन वक्त्र रतिव्यत्यये तत्वा पातु चिराय कि हरिहरस्पन्दादिभिर्देयते ॥१॥ पुरुषापितनिघुयनसमये चटूल्लोला व्यापोर्णा चिचुरमाला दधान पञ्चलकर्णावतसभृत् मूक्ष्मतरं श्रमजल्यणरोपन्मुदितमालतिलक- मालि मुरतिपयंयमान श्रमा रमलोचन तनुमध्याया वरारोहामा पद्वान तत्वा चिसाल रातु शिवपिगुयातिषयपुरम्मनिर सिंप्रयोजनम् । ननु गमारे मारे परमनुषदायिनि विरम्बरगवण्य- विवामिनि लग्तिरम्भान्ममन्दो विद्यमान मयविद्यमाने मनाये परणारे मुगलियामदामनारयमिखिमपादक मागप्रमुग fr प्रपोजा भो नम्मापनारमनिय पीनबन्यो निम्बिन्ध एष मेला परिसपा मेरे प्राग म्यानिमाय गताग योग- श्रीया पृगासपा पुग्णापितगुग्गपगनात् गभोगगगारगो बहुश प्रवहत्यन च पुरषायमाणायास्तस्या स्वाभाविकक्रियाप्रदर्श- नात स्वभावोक्ति मालकार उपनिवध्यते । वृत्तं तु शार्दूलविक्री- डितम् । अलसवलित प्रेमार्मुिकुलीकृत क्षणमभिमुखलज्जालोलनिमेषवराडमुखे । हृदयनिहित भावाकूत वद्भिरिवेक्षण कथय सुकृती कोऽय मुग्धे त्वयाद्य विलोक्यते ॥२॥ अपरिचित युवान प्रति प्रयमानुरागाड कुर रुचिरै माभिप्रायर- पाङ्गवीक्षणर्दर्शयन्ती कामपि युवति प्रति सत्या नमगर्भा प्रोढोक्ति- रियम् । अभिनवयौवनमुलभकातर्यपातिशयन मन्दमन्दसाचीक- तेरन्तरनुरागद्रवीकृतमनस्कत्वाद बहिनिर्गतस्नहनिर्झरस्तापितैर्दर्श- नयीत्या पौन पुन्येन स्तोकनिमोलितैस्तथापि विलोकनपरमानन्दा- नुबुभूपया मुहत समुखीकृत प्रथममुकुलितप्रमवशात सुकुमारकन्या- स्वभावनितद्रीडाकातरस्तथाप्यवलोकननरन्तर्यलोभादुन्मेषतत्पर- हृदयकूपस्थापित रागसकल्प निष्यन्दभिरिवापलक्ष्यमार्गर्वीक्ष- गरधुना त्वया विशपण योऽवलोक्यतेऽय समुदितमौभाग्य कः ब्रूहि हे मुग्वे । प्रथमानुरागपिशुनचक्षु प्रीतिस्मेरमनस्काया यूवत्या प्रथमावस्था सूचयति चारुणि पद्यऽस्मिन् सुकृतीति स्पृहणीयन किंचिनमस्फोट- द्योतकेन पदेन प्रथमकालोन्मिपत्स्मरस्मरपुप्पैर्दर्शन- स्पृहोल्लासिभिहत्मौल्यदायिभिर्लज्जायातर्याभिलाषादिनानाभाव - पर्बुरितहृदयया कमनीयया बालया मन्नुलेक्षणन्दीवरलक्षी- कृतन्य यूनो धन्यभाव प्रकर्षेण प्रशमित्त पुनश्च मुग्धे इति सबोधनशब्देन स्तोक्नमगमग वपल्या प्रोडोक्तिब्यक्तीकृतार्थशक्ति.
व्यङ्गयन यस्मादेव मुग्धा व सौभाग्यभाज दर्शनीयाकृति युवान साभिलाप सुचिर पश्यसि तस्मान्मुग्धापि खल्वमुग्घासीत्यर्थान्तरमपि व्यज्यते । अन्यथानुपपादनीयेनावलोकनव्यापारेण प्रस्तुताया युवत्या अनुरागरूपस्य जिज्ञासितार्थस्य प्रतीतिवर्णनादनमान नामालकारोऽत्र दृश्यते । वृत्त तु हरिणी । अडगुल्यग्रनखेन बाष्पसलिल विक्षिप्य विक्षिप्य कि तूष्णी रोदिपि कोपने बहुतर फूत्कृत्य रोदिप्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेशवचनर्मानेऽतिभूमि गते निविण्णोऽनुनय प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥३॥ वहिणितानुरागेणापि सदा वनितान्तरलालनादिमानसव्यथाजन- कविप्रियशतमाचरता गुपरिशीरिस्तशाठयन स्वकीयनामुन वन्चितत्वादीमियाकोपातिशयन दिन चेनीयमाणा नायिका तेन पामिनत्य युविति रहसि शिक्षिता याचिन् मर्यागन्य भेद- सज्ञयोपायद्वारा मान परित्याजयितुमेरमभिभापतेऽपि प्राधने - हत्याररहेणाश्रुपात मुहुर्मुहुरपनापमानाय पिमर्थमा नन्दमिर परमुपदर्शनविद्वेपिणा प्रणयिद्वन्द्वनदाता कर्णगगना द्विगिहाना दुर्जनाना दुष्टापजापगुन्यप्रलापंयम्याम्तयाजनिी माने मर्यादामल डिपते सति मायन प्रति मोपीभूतमनाग्यवानंगम्य गमिती यामी गदा त्या प्रत्यौदागीन्य प्राप्पति तदा दूर्गमनम्न तम्य पुन भाभावादनिमात्र मुसाट गरिद गनमान्दिायमी. न्यत्र गुपया परम्परागफ्नया प्रथिना म्नस्ताहि पिगुना जाप विशमापपि नगरापारमाणुरपि न वेयिता सम्मानमांगा- रणप्यारापायमान नीतिदियो मान जाग- न्य सामान निगान नागी गरिमामयनित भावोऽपि सूचितोऽत्र च 'गच्छ गच्छसि चेत् कान्त तत्रैव स्याज्ज- निर्मम' इत्युदाहरणवत् कि तूप्णी रोदिपि बहुतर फूत्कृत्य रोदिप्य- सीति विधौ व्यक्तीकृतेऽपि मा रुदिहीति निषेधस्य तिरोहितत्वा- दाक्षेपो नामालकार प्रणयमानरूपेण विप्रलम्भशृङगाररसेन परिपो. पितो देदीप्यते । वृत्त तु भवति मार्दूलविक्रीडितम् । दत्तोऽस्या प्रणयस्त्वयैव भवतवेय चिर लालिता देवादद्य किल त्वमेव कृतवानस्या नव विप्रियम् । मन्युर्दु सह एव यात्युपशम नो सान्त्ववाद. स्फुट हे निस्त्रिश विमुक्तकण्ठकरुण तावत्सखी रोदितु ॥४॥ शाठमनस्तेनानेकस्त्रीचौरेण कामिना निष्पादितेन परयोपिल्लाल-- नादिकेन विप्रियेण हद्वेधिमन्यकोटिमधिरुढा कान्ता दर्श दर्श मरणार्द्रमनास्तत्सहचरी त सोपालम्भ निन्दति हे वीतकरुण दूर- हृदय पूर्व स्वयमेव त्वयास्य प्रेम विथाणित न त्वन्येन, किञ्च त्वयैवेय दीर्घकालमुपलालनेनानुरागपूर्व प्रोणिता विन्त्वहो दौर्भाग्य- योगात्त्वमेव न त्वपर एतस्या हृच्छित् कप्टतममभिनवमप्रियमद्या- कार्पोरिति वार्तानुभूयते, तदेतत् स्कुट यदसह्य एव त्वदीयविप्रियजो मानातिशयो मानापनयनोपायषटकपुरस्सरै प्रसादनानुनयवचन- शतेरपि प्रशान्ति न गमिष्यति तेन कारणेन यावदात्मनो हृदय- शोकातिरेक स्वय चिरात् प्रशाम्यति तावदस्मत्सखी विशेषतो मुक्तकण्ठ सकरुण चोच्चैरुचः ऋन्दतु । पद्येऽत्र क्लिशब्द सार्थको वस्तुत शठस्वस्पेण नायकेन विहितम्य दुरिमानजयिष्णुदुराचारस्य सुविदितत्वेऽपि सोऽय तादृश दुराचार न कुम्न इति वोक्ति विचिद् व्यनक्तीवात चातिनानध्मापितमुखवाय्वतिशयन्फुटित- कन्यायेन निजवान्तनिप्पादितरितजमन्यप्रार्पपरिपूर्ण नायिका (१२) हृदय क्रन्दननोच्चस्तरेण स्फोटं गमिष्यत् स्वयं प्रशमिप्यति तदेव सामादय उपायाः प्रयोक्तव्या इति निगूढाभिप्रायोऽपि नूनमुत्प्रेक्ष्यते पुनरत्र चेय चिर लालिता तथाप्यद्यास्था विनिय त्वया कृतमिति लालनविप्रिययोरननुरूपयो. ससर्गोपवर्णनाद् विपमसंज्ञकोऽलकार आविष्कृत. शार्दूलविक्रीडितवृत्तेनेामानर पिपा विप्रलम्मगृडगार- रसेन च सार्थम् । लिखनास्ते भूमि बहिरयनतः प्राणदयितो निराहाराः सण्यः सततरदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्जरशुफ- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥५॥ अयि निन्मोन्नतपापाणवत्पर्कपहरये पश्य, तर प्रियतमो जीवितेश्वरी बाह्यम्पले नम्रयदनस्त्वद्गतचिन्तानरन्तयंव्याकुलीकृतमनस्यत्न गृहीतमौनी निरर्थक दितितलमालिखन परीवत्यंते, तवेदन दगा-- न्तरं दृष्ट्वा महनर्योऽपि त्वदीयत्रोधागहेण भृग दु.गायमाना अयि- धान्तेन रोदनेन श्यययुविकृतनया दूरीकृतभोजनव्यापारा बोभुवति तया च पञ्जरम्थैर्वानालंरपि लीलागु पूर्यान्यम्न निगिलं गपरितागवाध्ययहार गपम्य याचयमनगिनोयते, तेजपेयमि- त्यभूता वोनवीयन एव गांगना मारण मन्य गप्रति गन्यजेमि पचनासानाधिकारमानगक्षपक्षमरान्तापगपोगगन्यमपि परिहन्नी विपासना गगी नापि मान रपास्ति योनि। ननु मायाम पदनापदेगरगना या पटोगपि मांगना गायमूविता ग्यपिम्गापगपमा भगंग, पि पुनहगारमा मृदुलादया मातानिशमंगा। मानिनिपग-पनि गर्यजन- पसरक्षित: गोपागापमानाचाम: गमान गं.
दुर्मनायमाण सलु गोकतिरेकोऽनुभूयत इति ध्रुत्वापि का मानुषी स्वीय प्राणवद्दयित दयित प्रति तदीयापराधजनितमानाभिनिवेश निरन्तर धारयत् । अय खलु प्रवन्वायमानो मानकृतविप्रलम्भगृङ्गा- ररसात्मक श्लोक एव भाषणसौष्ठवेनमानस्य निपिद्धत्वादाक्षेपाल- वारेण विभूप्यते शिखरिणीवृत्तेन सह । नार्यो मुग्धशा हरन्ति रमण तिष्ठन्ति नो वारिता- स्ततिक ताम्यसि कि च रोदिपि मुधा तासां प्रियं मा कृथा.। फान्त केलिरुचिर्युवा सहृदयस्तादृक्पति कातरे किनो वर्वरकर्कशः प्रियशतराकम्प विक्रीयते ॥६॥ वहीभिर्युवतिभी ररम्यमाणस्य प्रकटितकैनवस्य स्वदयितस्य दुराचारकर्थितान्त करणामोमिन्युग्रस्ता वीतधैर्या वररोहा दर्श दर्श कोप जहाहि अस्त्युपायो रमणस्य प्रत्युपार्जने, इति वल्लभप्र- तिलाभयोग्या प्रतिक्यिा शिक्षयन्ती परस्परविश्लेपितस्त्रीपुरुपसयो- जनवदग्ध्यनिधिस्तत्सखी ब्रवीति यदना प्रकटितवाहमोरच्या अप्यान्तरसाठ्यपरिपूर्णा अप्सरोवद्रमणीयाकृतयाऽपि द्विजिह्वसरी सुपवत्कुटिलहृदया सत्य प्रियतम त्वत्सकाशादपहत्य स्ववशे स्थापयन्ति, मा मा प्राणवल्लभ मेऽपहाट युय नितिशा इति मामोश निषिद्धा अपि नोपरमन्ति तस्मात् पिमर्थ वृथा सतापज्वरे- णात्मान परिशोपयसि, किमयं वान्याचीरितस्वोयकान्ता सती व्यर्थक कन्दसि, तव चिन्ताकुलतारोदनादिकमात्मसात्कृतत्वदीयरमणाना तस्करीणामभीप्सित भवत्यत एव तासा प्रियहतुक मौख्यं मा कार्पा, अयि भीरु । ते प्राणेश्वरस्तादृग्रुप कमनीयवपु सुरतलीलासक्ती मनोहरयौवनस्थश्च वोभवोति यो वैराग्यजनकान्यवमपरुपवचनानि परिहत्यताम्यो मुग्धगठान्य आच्छिय मनम्तुष्टिकर चाटुशविक्र- (१४) ययोग्यस्त्वद्वशवद वियते, एव कर्तुं वर्वरकर्कगैरस्माक वचोभिः किमपि प्रयोजन नास्ति। दुष्टान्ययुवत्यपहृतदयितसमा- कर्पणविपयेऽरण्यरुदितादिक व्यर्थकचेप्टन परिहाय वैदग्ध्यमेव प्रयो- क्तव्यमित्यर्थान्तर ससूचयति मानजविप्रलम्भशृङगाररसस्यन्दिनि पद्येऽस्मिन् प्रियशतदानेन रमणावर्जनस्पस्य विनिमयस्य द्योतितत्वात् परिवृत्ति मालकार । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । कोपात्कोमललोलवाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं नीत्वा वासनिकेतनं दयितया साय सखीना पुरः। भूयोऽप्येवमिति स्खलन्मृदुगिरा ससूच्य दुश्चेष्टितं धन्या हन्यत एव निहनुतिपर प्रेयान् रुदत्या हसन् ॥७॥ वनितान्तराभिगमनजनिताद् दुनिवारमन्युप्रकर्षांत सुकुमार- घञ्चलभुजवल्लरीरज्ज्या निष्ठुर निवध्य वसतिगृह समानीय ब्रीडा- पनयनयोग्यन्वान् सायतनसमये प्रियसहचरीणा समक्षमेव पुनरपि त्यमित्यमपराधमवापीरिति पण्ठगतगद्गदगद्गदयन्त्या सव्यथयापि मुयुमारया वाचा तदुराचार व्यज्य, नाहमपराद्ध इति स्वविनयप्र- त्याग्यानतत्पर पुण्यरामिसिस्मेरवदन प्रियतम पन्दन्त्या प्रेप्ठया ताडपत एवेति मधुररसप्रतिपादनरसियेनाम्मतविना प्रगल्भाधी- राया ईत्रिोधारणितनयनोत्पलाया अभ्यगूयन्त्या नायिकाया ध्यक्तीरतान्या नागगमम्पदुश्चेष्टितम्य निगृह्यमाणम्यापि गहा- सन्य पृष्टनायकम्य चोपदास्यगेष्टा म्पप गमनालयारेण मुष्ट यपिता । यस तु मानविपीडितम् । पुनरागोमलगेरयाहीना- पानीपन यरगिन्मान्नातप्यमानान्तविप्रयागानदार- सेन नगनपदेगा पिनाष्ठापतष्णाभितोयने निशि . शब्देन च प्रकटितनिज़दुविनीतत्वनिह्नवनसूचितकौटिल्यम्य रमणस्य घाटंर धन्यसब्देन च दयिताप्रतिपादितनिग्रहतजनताडनानामपि हृदयगमसौभाग्यवत्ता किमुत सस्नेहचुम्बनालि गानादीनामिति निगू- ढाभिप्रायोपि । अनानुमीयमानस्त्रीवत् प्रागभ्योच्छायोपेता प्रभ- विष्णवो महिला स्त्रीजितान् पुरुषान् न वशीकृत्य न कहिचित् सहेरन् । याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशासि कथयत्येवं सवाप्पे मयि । लज्जामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचित ॥८॥ स्वकीयप्रियभार्यावान्सल्यातिशयसत्यक्त्तविदेशप्रवासार्थप्रया- माध्यवसायः केवलमेकजायाधीनत्वादनुकूलस्नेहार्दिचित्तवृत्ति: काश्चन प्रियवयस्यानुयुक्तप्रयाणत्यागकारण एव वक्ति यदयि मत्तका- शिनि ! प्रोपिता देशान्तरप्रवास समाप्य निजदेश प्रत्यागता जना. स्वस्वरमगीभिर्दन्दह्यमानविरहशोकाग्निशोपितदेहाभि पुनर्दयितज- नसमागमोत्कलिकाकीलितावशहृदयाभि मुखेन किं न मगच्छन्ते? अवश्य सगच्छन्त एव, एव मनसि दृढवद्धपुन समेलनामापाशया त्वयान्यथा मदर्थे वापि चिन्ता न कर्नव्या, भाविवियोगचिन्तया सुतरामधुनापि तनूकृततनुरसीत्येव वाष्पपूर्णनेने मयि सदय ब्रुवाणे सति ब्रीडामन्दीकृतकनीनिकाशालिना सपन्निगूढवाप्पविन्दुना नेये. णाय निस्त्रिश इत्यभूता प्रणयिनी मा परित्यज्य दूरवति देशान्तर पियासतीति मनसि विधाय मामवलोक्याचिरेणावश्यभाविमृत्युनि- श्चयः शुष्वस्मितेन सह तयाव्यक्तीकृत इति । भाविविप्रलम्भ- गाररसद्रवीकृतसहृदयरसिकमनसि श्लोकेऽस्मिन् पूर्वाधे प्रश्नस्पे - नायकवचसि श्रूयमाणे सत्युत्तरार्धेन भाविमरणोत्साहपिशुनेडिगत- रूपस्योत्तरस्य प्रतिपादनादुत्तरं नामालंकारस्तेन च कान्तप्रस्थान- निवारणोपायस्य संसूचितत्वादाक्षेपालंकारोऽपि, अथवात्र केनचित् सुहृदा प्रयाण कस्माद्धेतोस्त्वया त्यक्त इति प्रस्तुतकार्ये पृष्टे प्रियाया भाविमरणोत्साहरूपिणोऽप्रस्तुतस्य कारणस्य वर्णनादप्रस्तुतप्रशंसा लंकारोऽपि । वृत्त तु पूर्ववद् भवति । उत्प्रेक्षामो यत् पूर्वपादद्वयं कार्यादिप्रयोजनक्शात् परदेशं जिगमिपोर्दयालुहृदयस्य वल्लभस्य भार्यास्नेहप्रकर्प' काव्यरसिकमनासि तत्त्वत आवर्जयतितरा कि चोत्तरपादद्वये दरीदृश्यमानमिव स्वप्रस्थानानन्तरभाविदयितात्मव्या- पादनसकल्पगसि कृपास्पदायमानं निर्वचनचेष्टितं साक्षीकृत्यापि दयिता विहाय प्रयाणमार्गे प्रतिष्ठेत निर्दयोऽपि कः ? तद्वयत्राभिमुखं मुख विनमितं दृष्टिः कृता पादयो- स्तस्यालापकुतूहलाकुलतरे श्रोत्रे निरुद्ध मया । पाणिभ्यां च तिरस्कृतः सपुलकः स्येदोद्गमो गण्डयोः सरयः किं करवाणि यान्ति शतधा पत्कञ्चुके संधयः ॥९॥ विहितपपयोपिल्लालनस्पदुराचारं स्ववासगृहे समायातं दयित प्रत्येवमेव त्वयाभ्यमूयारोधव्यम्भनार्थ विधातव्यमिति विदग्धप्रिय घयम्याभिर्दुसिंगापुप्पमायकरहस्यकोविदाभि पूर्वमेयोपदिष्टापि स्वाभाविकमोग्ाजितत्वान् सदीपप्रत्यागमनमहोत्रावनिताह- पीतिरेयासानगवेपयुदयन्याच्य तयारर्तमगमर्या भूत्या तदानाननीमात्मनारम्या तान्यो मुग्धा वणंयक्ति यत् प्रान्चरे समायाने गति तदानी तदीयवदनसमगमय लगयेव मया निगाम्य- मयमिन, सुवर्षमानाद्दिदृशानिवारणाय स्वगरणयोरथम्नाद् (१७) दृष्टिः प्रक्षिप्ता, तस्य संभापणवचनश्रवणकौतूहलव्याकुलितो स्वीयकर्णी पिहिती, तहर्शनपरमानन्देन कपोलयोः स्वच्छन्दं निस्य-- न्दमानो रोमाञ्चसहितः स्वेदप्रादुर्भावः कराभ्या सछादितस्तथापि है वयस्याः! शृणुध्वम्, प्रियतमसदर्शनसमुत्थप्रहपंसमुल्लासवेपमान-- रोमाञ्चितस्तनाभोगाध्मापितानि मदीयकञ्चुलिकायाः स्यूतस्या- सानि शतधा विदलन्ति स्म, इत्यंभूतेऽत्राहं किं करवं? अत्र संभो- पर्यवसायिगृङ्गाररसमये पद्ये कृतापराधतया दुस्सहकोपास्पदीभू- स्यापि प्रियस्य सानिध्ये प्रियाया मानाभासोऽपि वलीयसा तत्संग- रजनितेन प्रीतिविकासेन भृश दूरीक्रियमाणस्तिरस्क्रियते । ननु पति- गाणानामधिगुणानामङ्गनाना जीविते स्वभर्तृसमागमादधिकतरय- एकरं कि भवितुमर्हति ? अत्रेप्टजनसंगमसिद्धिसमुत्थप्रहपंसंसूचनात् रहर्पणालंकारो नायिकाया इङ्गिताकारोपलक्ष्यस्यानन्दातिशयरूप- स्यार्थस्य सौदम्यात् सूक्ष्मो नामालकारश्च पद्यभूपणत्वे दशितौ ।। वृत्त तु पूर्ववत्। प्रहरविरतौ मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेण वा किमुत सकले याति वाह्नि प्रिय त्वमिहेष्यसि । इति दिनशतप्राप्यं देशं प्रियस्य यियासतो हरति गमनं वालालापः सबाष्पगलज्जलः ॥१०॥ हे दयितहृदयेश्वर! यामस्य पर्यवसाने पूर्वाहेऽत्र त्व प्रत्या- गमिष्यसि माध्यंदिनसमये वा ततोऽपि परेऽपराल्ले वाहोस्वित् समस्ते वासरे व्यतिकान्ते वा समायास्यसीति शतसंख्यकदिवस- व्यत्ययगम्य सुदूरवतिन विदेमं प्रति प्रतिष्ठासतः स्ववल्लभस्य प्रयाणमतिमुग्धा तरणी निपतदधुप्रवाहकलुपितैः सगद्गदस्वरः कृपण:
२ (१८) प्रलापलम्पतीतीह सचारिभावप्रकारान्तरभृतदैन्यातिरेकव्यञ्जके इलोके दिनमेकमपि हे प्रप्ठ त्वामन्तरेण हताशा जिजीविषाम्यहमिति काव्यसौक्ष्म्यनिगूढाभिप्रायो नायिकाया वितर्यतेऽत एव मा गा मा परिहायेत्यनुक्तेऽपि नायकस्य प्रवासवुद्धि कथ न स्वयमेव सहियते यथैव नियित्वात्सत्यक्तसग्रामोत्साह पौरुपहीन परिपन्थिन दृष्ट्वा वीरवरस्य चन्द्रहास.कोपे पुन प्रतिक्षिप्यते । अहो को दयालुवात्स- ल्यान्ति करण एकपत्नीप्रेमानुकूलो विप्रकृष्टभूमण्डलस्थपरजनप- दप्रयाण निजनियोगवशादन्यस्माद्धेतोर्वा चिकीर्षु सज्जीकृतप्रयाण- सभारोऽपि हा प्रिय कदागमिप्यसि वासरेऽस्मिन्नेव प्रत्येप्यसीति स्वकीयचरणारविन्दद्वयस वाप्पपूर भविष्यत्कान्तविरहमन्युवशा- निपातयन्न्या अश्रुवर्पणदुर्दिनायमान पदनायास्तम्या सदैन्य वारवार स्मरत्पद प्रलाप श्राव धाव प्रस्थातु शक्नुयात् जयि कान्त मा यासीरितीह वक्तुमिप्टेऽप्यशक्यवक्तव्यतया गमननिपेघस्यानुमितत्वादाक्षपालगारोऽथवा स्वप्रियप्रयाणसमये भाविविप्रयागातुराया कान्तायाम्तादवस्थ्योपवर्णनाज्जातिनामा- ल्वारोऽपि विप्रलम्भरसोपवृहणाय प्रयुक्नो हरिणीवृतेन माकम् । धीर वारिधरस्य यारि फिरत ध्रुत्वा निशीये ध्वनि दोर्चाच्यासमुदभृणा विरहिणों वाला चिर ध्यायता। अध्वन्येन वियतफण्ठमसिला रानि तया पन्दितं प्रामीण पुनरप्यगस्य यसतिमि निषिद्धा यया ॥११॥ प्रधानमनङ्गम्भवतकान्नास भागचनागायपञ्चारमरजरि- तोपितजनमन यक्षोमममीले दपिशागमागमोत्सालिमामाचिर वियनमनोव्यपामरीमयमानमपि विहिनिपुरम्यं सहाय पोपूर्यमाणे मेघागमसमये निविनोदत्वानून प्रहरनयसमितायामपि प्रहरशतायमानायामिव सशय्यमानाया प्रियामाया शोधूयमाणेन मेघाडम्बरध्वनिनातिगम्भोरेणातिमानसधितोत्कण्ठातिरस्कृतसुयु- प्स कश्चिदध्वग स्वप्रियादिदृक्षयोच्चस्तरा रुरोदेति मनोज्ञशृङ्गार- रमनिप्पादनक्तानोद्योगेन प्रवासिजनहृदयमर्मपारदृश्वनान कविना चिनवदुपवर्ण्यते, तमिस्राया निशीथिन्या वर्षाम्बु वर्पतो जलमय- स्यापि प्रोपितचेतस्तापनम्य धाराधरस्य गम्भीर स्तनित श्राव श्राव दृष्टिगोचरातीते मयि प्रणयिनि सा मे कामिनी केन प्रकारेण सप्रति वियोगानलदन्दह्यमानमात्मान विनोदयतीति सदीर्षोल्वणो- च्छ्वसित विप्रयुक्तामवला ता दीर्घकाल सोत्कण्ठ चिन्तयतोद्गत- बाप्पमुखेनाध्वनीनेन यथा प्रमुक्तकण्ठमुच्चै कृत्स्ना निशामरोदि तया विरहासहिष्णुप्रोपितचित्तवृत्तिविशेषाविज्ञरन्यथाशङ्किभिर्जान-- पर्दस्तत्रत्यर्हन्त ग्रामे पथिक्स्य पुनर्वास्तव्य न्यपेपोति । वृत्त शार्दूलविक्रीडितम् । तो दूरादेय स्मितमधुरमभ्युद्गमविधि शिरस्थाज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनवत्यानतिमति । न दृष्टे शैथिल्य मिलन इति चेतो दहति मे निगूढान्त कोपा कठिनहृदये सवृतिरियम् ॥१२॥ येन पूर्व प्रीतिस्निग्ध हृदय मे स्वप्रेम्णाकायि यश्च मे निरुप. मानुरागपान भूत्वा जीवितसम आ सप्रत्यभूत् सोऽय परयोपिद- भिगमनपातरपिता निर्लज्जो निस्लिशो भूत्वा गृहमागत इति प्रतिकूलप्रभजनवलोत्यापितसमुद्रकल्लोलदोधूयमान यानपानमिवा- ननुयूलनिजकान्तस्वैरविहितस्नेहभङ्गव्यसनझझावातमामन्थ्यमानम- पियोधालुदावानलज्वालादन्दह्यमान दाडिमफलमिवाभ्यसूयाकोपा- ८ (२१) यमानेव सकरूणमाह हे सहचरितदानीमाकस्मिकप्रणयविग्रहजकपट- क्रोधाद्धतोम्त्वं गच्छेति मया कथचित् प्रोक्ते सति वास्तविकेन रोपे- यमित्य वदतीति मत्वा दारुणघेतोवृत्तिरसी मे कामी लीलातल्प परित्यज्य बलात्कारेण, न जाने, कुत्रापि नितान्त इत्येव हठाद्विना- शितानुरागाय कृपारहिताय तस्मै वीतलज्ज मे हतमन सामिलाप स्पृह्यतेऽन कि मया कर्तव्यमिति।चाटुकारमपि प्राणनाथ रोपादपास्य या पश्चातापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सेति साहित्यदर्पणे दृश्यमा- नलक्षणान्विता नायिकात्मनो निर्विचारत्वेन हृदयवल्लभ लीला- कोपानिरस्य खल्वनुगयातिरेकमनुभवन्ती तद्दनोत्कण्ठघेनाभि- बोभूयमानास्त इति विपादोपेतस्वभावोक्त्यलबारहरिणीसज्ञकवृत्त- शालिनानेन प्रणयबलहविप्रलम्भरसस्वादुना श्लाकेन सुष्पवयते। चयमनुयुयुक्षामहे रे रे दुर्विदग्धे पथ नाम चिरमवासपरिचयसुवि- ज्ञाततदीयचित्तवृत्तिरपि त स्वीय रमण मौल्येन निराकृत्यदानी दुर्मनायसे? दंपत्योनिशि जल्पतोगुहाफेनाफणित यद्वच- स्तत्मातर्मुरसनिधौ निगदत श्रुत्वंव तार वधु । कर्णालम्बितपधरागशकल विन्यस्य चञ्चूपुटे चौडार्ता प्रश्रोति दाडिमफलप्याजेन वाग्वन्धनम् ।।१४।। अहो कीदृक्षो सेय लोपातरा सर्वथर मुपायमानधेष्ठ- साम्यवादलेहलालुपापिलरमिामनाहादिपद्यनिर्माण पुण्यमूलभूता दोमपी परिवरेण्यस्य यया स्वप्रभाजाज्वल्यमानम्याप सर्वलोरचम- सारि मुक्तररत्नमिद निरमापि, बहो यौवनोन्मत्तवामलोचनापीडा- व्यभिचारिभावपरिपुष्टनभोगनारामृतरसनियन्दित्वेन सभाव्य- ܙ (२२) माना सुस्वादुता कवितासृष्टिकार्यप्रावीण्योपेतप्रभास्वरप्रतिभादेदी- प्यमानेनामरुणा यशस्विना निपुण प्रतिपादितमनोहरशोभाशालि- त्वेन चातिरुचिर रूपमस्य श्लोकस्य य पाठ पाठ प्रीतिविकाशोत्कुल- नेनस्य कस्य चेतोऽतिस्वादुतयातिचारतया च न द्रवीक्रियत इति मनसि विधाय वयमपि तद्रसचर्वणेनात्मान प्रहलादयिप्यामोऽधुना । प्रणयिस्त्रीपसमुरतक्षणदाया ह्यस्तन्या क्षणदायामन्योन्यचुम्वना- लिङ्गनलालनवस्नापनयनपुरस्सरे सस्नह रहसि सलपतो स्मेरस्मर-- विलासप्रमोदितयार्जपत्याच्यावाच्यचाटूक्तिकण्ठकूजितमणितादि- शब्दसमन्वितमनुरागमय यद्वचन गृहस्थलीलाशुकेन सावधान कर्णे- कारि तद्वचन प्रातस्तरा श्वशुरश्वधूप्रमुखाना गुरूणा सानिध्ये विस्पप्टमुच्चरुच्चारयतस्तस्यैव शुषस्य नोटिसपुटे स्वसुरतरहस्य- प्रकाशनन सलु लज्जारुणितमुसी वधूडिमवीजव्यपदेशानिजश्रव- णपाल्यवलम्बि कर्णावतसभूत पद्मरागखण्ड निधाय मौनवततत्पर- सन्यासिवत्त्वमपि हे वाचाल वाचयमो भवेतीव तम्य पक्षिहतवस्य वाडमुद्रण विधत । शार्दूलविकीडितवृत्तमय मुक्तक मिद सुरतमर्म- गुप्तय गुरजनातिमधानस्य विहितत्वादवगम्यमानो युक्तिर्नामाल- काराल चरीवति। अज्ञानेन पराडमुखों परिभवादाशिलप्य मा दुखिता कि लम्म शठ दुनपेन नयता सौभाग्यमेता दशम् । पश्यंतद्दयितापुचव्यतिकरोन्मृप्टाइरागारण यक्षस्ते मलतलपद्धशवलवेणीपदंरकृितम् ॥१५॥ पार्वमति प्रिया यस्पा अन्यामभोगचिहनित सा पण्डितेति पथिना धीररोग्यायपायितति विश्वनाथन प्रापतरक्षणान्विता रज- म्बला मण्डितमुवति स्वतुंध्यपगमपर्यन्त वियन्नमपि पाल सभोग-
(२३)
लोलुपा नियन्तुमशक्यत्वात् कृतान्याङ्गनाभिगमन रतिलम्पट
कामुक न्यक्कृत्य सरोपमभिभापते यदरेऽरे वीतलज्ज धूर्त योपिद-
न्तरेऽनुरक्तस्य तेऽपमानादत्यन्तनिविण्णामरुच्या खल्बसमुखीमान-
कूल्यविहीना मामविवेवेन पृष्ठे समालिङग्य, कथय, तिरस्काराहेंण
दुनियेनान्यासगमरूपदुराचारजमात्मन मौभाग्यभावमीदृशी
गर्हणीयामवस्था गमयता त्वया किं फलमवाप्त, न किमपि, यतस्ते
प्रियायास्तस्या स्तनाभोगपरिमर्दनेनानुलिप्तो योऽङ्गरागस्तेन पूर्व-
मरुणीकृत पश्चात् स्नानार्थमेव लिप्ताभ्या मलीमसलकर्दमाभ्या
सङ्घरैमम प्रवेणीलक्ष्मभिाञ्छितमात्मनो भुजान्तराल पश्येति ।
इहान्तिमपादे मलतैलपडकरावलणीपदरित्यनेन स्वीयकामिनोऽपरा-
सङ्गव्यसनरूपेण दुर्ललितत्वेन नून शतधा खण्डिताया ई-मान-
कोटिमधिरूढाया प्रगल्भनायिकाया स्वर्तुसमये सद्य पर्यवमिते
सति स्नानाय सज्जितत्व समयंते येनास्या कामी मुरतोत्मनिरतो
वनितान्तरमुपभुक्तवान् । यदा स्त्रीविषये कंतवप्रयोगचतुरो दोप्टयो-
लावतविनयमयादोऽन्यया सह मान्मथल निविश्य नसभागल.
मलाञ्छित स्वकीयरमणीसमीपमागत्य तामपि सभाक्नु सचाटु
यतेत तदा सा रोपातिरेकम्फुटिनहृदया क्य न भवेत् ' तादृपया
पण्डिताया रोपावतारवयुद्धमार्दूलवित्रीडितवृत्तनियमितोऽभ्यमू-
यामन्युजनितविप्रलम्भरसमसिक्तोऽय इलोको विभूप्यते हेदमता
हेतुवर्णनमिति लक्षणोपेतेन हेत्वलवारेण ।
एप प्रासनसस्थितिः परिहता प्रत्युद्गमाद्दूरत-
स्ताम्यूलाहरणच्छलेन रमसाइलेषोऽपि सविनिता ।
आलापोपिन मिश्रितः परिजन व्यापारयन्त्यान्तिके
सात प्रत्यपचारताचतुरया कोपः पृतार्योकृतः ॥ १६ ॥
(२४) अनेकस्नीनिष्ठे योपिदन्तरलालनेन कृतापराधे वल्लभे गेहा- गते तद्भार्या धैर्येण धैर्येणान्तर्मन्यु निग्राह निग्राह प्रत्युत्थानादिरूपेण मृपाप्रश्रयेण स्वागतानहमपि त स्वागतीकृत्य सहासनपरिग्रहसभापण- सम्लेपपुरस्सरमनुरागचेष्टित विधित्सन्त त सविनयं परिहत्य च मान सिद्धार्थीकृतवतीति नो मान्मयमर्मपारदृश्वा कविवरो वर्णयति यद् गृहागतमपराधिन भर्तारमप्रत्युद्गमनीयमप्यारात् प्रत्युद्गत्य तच्छरीरसपर्कपरिजिहीपंयैव समाने पीठे सहोपवेशन तया मानिन्या निपुर्णेन निवारित ताम्बूलपात्रमानयामीति व्याजेन तस्य सबला- त्वारालिङ्गनोद्यमोऽपि कुशलवुद्धया तया विध्वसित सामीप्यवर्तिन परिवारमिदमिद पुरतेति विविधेपु कार्येषु चतुर नियुजानया तया सलापावकामोऽपि सम्म न दत्त इत्येवप्रकारेण स्वीय रमण लक्षी- कृत्य कपटसन्धियाद्वारा निपुणया तया मनगि निगृहीत पोषः मपगैत इति । दुर्ललित भर्तारमुद्दिश्य निन्दाभिन्नादियवाल- पापव्यक्निवर्जमगीतमपादराया मियरधनिर्जायायास्नाद- ग्विपावगरयोग्य चातुर्य शार्दूलविक्रीडितवृत्तयुजिग्मणापरापजनित- विप्ररम्भग्ममय मुक्नापद्य म्मिनापारगोपनगर्भयुक्तिमायालया- रादप्यधिस्तरमगारयिगायत इति मे मति । दृष्ट्वंशासनसस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देवस्या नपने निमोल्प वित्तिोडगनयन्यन्टर। ईपटमितर पर सपुलर प्रेमोल्लसम्मानमा- मन्तगिरगाव पोलपमा पूर्वोपरा राम्यनि ।। १७ ॥ ए ममानापन ममपिट गमानुगmilyा मामि- नौमुगन दिमापरेरा पृष्ठापूनी गमनमामला दुर्वाग्म- ( २६) मदनकलहोत्यमानप्रशमनाय सानुनयं चरmar दाक्षिण्यानुकूल्यसमुपेत निजवल्लभं प्रसादनप्रत्यादेशात् कर्कशवचनो- च्चारणाच्च विरक्ति गतमपास्य ततोऽनुशयाभिभूतहृदयाया दैन्याति-- रेकमुपवर्णयन् नानाविधमदनावस्थाकोविदोऽतिरुचिरशृङ्गार- रसैकतानकविसार्वभौमोऽमरुरित्थं यथावस्तु यावन्निगदति यद् यदा पादप्रणामम्य तस्या निराकृत्या सान्त्वने निराशो निगूढ तवसमा- चारकरसो रे रे धूर्तहतकेति सोल्लुण्ठ सोपालम्भं तया प्रोक्तेन वचसा परमार्थतोऽपमानितत्त्वार कुधा कर्कशीकृतान्त.करणस्तस्यां चिरानुरक्तोऽपि विरज्यमान. प्राणदयितो गृहादहिनिरयासीत् तदा पश्चात्तापतातप्यमाना सकरुण दीर्घनि.श्वास कृत्वा विरहातुरतया वेपमानकुचकुम्भनिहितपाणिः शोकविकलाश्रुविन्दुक्लिनां दृष्टिमि- त्यभूतेऽत्र को योग्य. प्रतिविधि स्यादितीय प्रियवयस्यासुन्यपीपतत्। हे किंकर्तव्यताविमूढे मानिनि ! अकारणप्रणयकलहकोपितामीयालु यथाशस्ति त्वा चरणनिपतनेनाप्यनुनिनीपुं निरुपमानुरागातिमय- शालिनं कामिन निन्धरोपव्याकुलमनसा सुदूरोकृतकोमलस्त्रीस्वभा- चया पारमग्रचित्तवृत्त्या त्वया निर्पणं निरस्याधुनानुशपानया मर्मच्छिद् विरहोऽनुभूयतेतमामित्येतदहो अकाण्डयननिपतनमिवा- पलक्ष्यते तथापि किमपि प्रतिविधयमन न स्यात् । नायिकाया स्वाभाविकच्यापाग्वर्णनममुत्येन जातिसंशकेनाकारणापवा पिरह- म्पानिप्टार्यजन्ममूनफेन विपादनालकारेणाय हरिणीवृत्तशोभमा- नोऽपि पान्तनिराष्ट्रतिजविप्रलम्भगोकसमुद्रनिमग्न. लोगो निभू- प्पन। कारच्या गाढतरापनसयसनप्रान्ता फिमयं पुन- मुंग्पासी स्थपितीति सस्परिजनं स्वरं प्रिये पृच्छति ।
मातः स्वप्तुमपीह वारयति मामित्याहितक्रोधया पर्यस्य स्वपनच्छलेन शयने दत्तोऽवकाशस्तया ॥१९॥ प्रदोपवेलाया गृहागतस्य प्रणयिनो भर्तुर्भावाकूतावबुभुत्सया नून मिथ्या निद्राणा भार्या क्यमिय वरारोहा मत्तकाशिनीत्य निद्रा- तीति परिवारमनुयुञानस्य तस्यैव निगदितमाकर्ण्य मदनमदज्वर- व्याकुलितसर्वाङ्गालसा मधुरिमातिशयमीनकेतनके लिलिप्सया परि- वर्तितपार्वभागा तल्पं तम्यावकाशमदादिति परम्परानुरक्तमिथुन- मूक्ष्मेगिताकारज्ञाननिष्णातेन सलीलमुक्तकशतमयमरध्वजाविरू- दारलीनन्दितसर्वलोकेनाम्मदीयेन कविपुगवेन सरस व्याहियते यन्मे- मलागुणेन सुदृढतरमाप्रपदीनाघोवस्त्राञ्चल निवध्य वामलोचना वरणिनी किमर्थ पुननिंद्रातीति तदीयानुजीविन परिच्छद गर्न दानेरनुयुञ्जाने प्रियतमे सति हेऽम्ब मे निद्रासुसमप्यत्र मोऽय विध्व- सयत इति सीजनप्राकृतिकमपाकासभापितद्वारेण सातप्रमाशित- भोपयानिमीलितालसनेप्रया तया यपटनिद्राव्याजन मन्दमन्द परि- वृत्य विलासरायनीयके तस्यावकागोऽदायोति । इह गाढतरावनद्ध- वसनप्रान्तशब्देन काञ्चीगुणोच्छ्वमनपुरम्सरवस्तापनयनरूपमा- न्मथलीलायितप्रस्तावमापूर्वक्सरसपीवरनितम्वबिम्बमस्पर्गतृष्णा मभोगामिलापुरम्य करन्तस्य हृदि सजायेत, विमर्थ स्वपितीत्यनेन रम्भौर वर्तृपप्रियभावजिनासा द्योत्यते, आहितक्रोधयेति पदेनाथ- परिणामात् प्रीतिविवास यान्ताया व्यज्यते, अवकागो दत इत्यनेन च तस्या मनोऽभिराममैथुनपीयूपरससिस्वदिपा निभृत नमू- च्यते । सभोगशृगाररसतन्मयेऽत्र शार्दूलविक्रीडितवृत्तयुजि पद्ये युतोऽपि लक्षित मूक्ष्मोऽप्यर्थोऽज्यस्म प्रकाश्यते, धर्मेण वेनचिद्यत्र तमूक्ष्मं परिचक्षन इति मम्मटवृतलक्षणांपेन मूक्ष्मालंयार शरीर- परिवर्तनरूपेणङ्गितेन शयनपार्वेऽवकाशदानात्कामिन्या. सुरताभि- लापरूपं सूक्ष्मार्थ व्यक्तीकुर्वाण उत्कृष्टभूपणायते । एकस्मियने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सद्यः कोपपराडमुखं ग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि । आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णी स्थितस्तत्क्षणा- न्मा भून्न्लान इवेत्यमन्दवलितग्नीवं पुनर्वीक्षितः ॥२०॥ कस्याचिनिशीथिन्यामेकत्रशयनीयके भार्यया सह शयानेन नूनं स्वप्नायमानेन भी वाक्स्खलनात् सपलीयमानायाः प्रतिनायि- काया हितेतरमनभीष्टं नामधेयमुच्चारित संहिकेयाग्रहेण राकेव तन्नामग्रहेण सहसा विच्छायता गता सा भार्या सासूया रोपज्वरेण विमुखीभूय प्रसादनानुनयतत्पराणि लालनवचासि बहून्यभीक्षणं प्रयुन्जानमपि दुराग्रहग्रस्तत्वात् क्रोधवेगादवहेलिप्ट किञ्च तदनन्तरमेव सामविधौ निराशत्वाद्दयिते गृहीतमूकभावे सति मोतुचिन्ताव्याधिनाय मे वल्लभो ग्लानमदृशोऽप्यस्वस्थसंका- शोऽपि मा भूदिति प्रभविष्णुप्रेमबलविजितावलकोपरण्टका मटिनि शिगंधरा विवर्त्य न पुनरद्रासोदित्यन्योन्यासक्तप्रायमिथुनेर्या- मानस्पोपदमिश्रितगृङ्गारपीयूपरमप्रोक्षणप्रीणितसहृदयजनमन- सामून्यमुक्तफागतीमयकाव्यमुक्तावलीगुम्फनाममुपाजितमावतिय- अवस्येन शार्दूलविक्रीडितवृत्तप्रियेण कविवरेण्येनामरुणातिरुचिर- चित्रवदुपणिनेमामानात्मकविप्रलमानन्तरमगातगंगोगभगा- . रम्याटगभूतया स्मरणकोपचिन्नौरगुस्पगावना दालनया निमितेन भायगवलालबारेण शोगुभ्यमाने मुक्ती विपक्षरमणोनामप्रहगडेन नापरस्य प्रतिनायिकाम्मरण योपपराधमुगं ग्लपितयेत्यनेन नायि कायाः कोपाविर्भावस्तुप्णीस्थितपदेन चिन्ता पश्चिमपादेन चौत्सुक्यं पृथक्पृथगभिव्यज्यन्ते पुनश्चात्र कोपपराडमुखं चामन्दव- लितग्रीवं चेति क्रियाविशेषणद्वयं वर्तते। एकस्मिन्शयने पराडमुखतया वौतोत्तरं ताम्यतो- रन्योन्यं हृदयस्थितेऽप्यनुनये संरक्षतोगौरवम् । दंपस्योः शनकरपाङ्गवलनान्मिश्रीभवच्चापो- भग्नो मानकलिः सहासरभसं व्यावृत्तकण्ठग्रहः ॥२१॥ सैव क्षणदा परस्परानुरागिनोर्जायापत्यो. क्षणभडगुरप्रणयकलहभ- ड्रेन यथार्थतो हृदयंगमसंभोगक्षणदा समजनि यस्यामादी सर्वकप- स्वपराक्रमोत्सितप्रणयिस्त्रीपसकलहप्रियकदर्पदर्पजनितो निष्कार- णोऽपि हृदयंतपः प्रणयकलिस्तावपीपिडदित्येवमीया॑मानजकलहा- त्मकविप्रलम्भदु खदी(क्रियमाणत्वात् त्रियाममयीमपि यामशतय- माना क्षणदामप्यक्षणदां निशा प्रस्तुतजपत्यो. कृते सर्वाङ्गपणेन मनोमोहिना सभोगरमेन यथाशीघ्र यापयितुमिवास्मत्कविर्वर्णयति यत समानगम्याया गयित्तयोरपि कोपाद् वैमुख्यन व्यपेतप्रतिवचनं पथा तथा दुर्मनायमानयो सान्त्वनेच्छायामितरेतरस्य मनसि विद्यमानायामपि लघिमपरिजिहीर्पया गरिमाणमाश्रयतोसदनलर- मीपदीपदपाडगव्यावर्तनेन शनै शनै मयुज्यमानदृगोर्जायापत्योः 'प्रणयरलह सस्मित सत्वरं परिवृत्तयो परम्परकण्ठयो. समाश्लेपेण वित्र्यम्त इति । इह जात्यलकारशार्दूलविनीडितवृत्तगालिनि मानज- विप्रलम्भानुगामिसंभोगगगारामृतरसमधुरितैम्मिन् पद्ये ननु क्षणिकप्रणयकलि प्रणयमूलकत्वेन प्रपये व प्रशान्ति सपदि नीयते, नान्येनेति म्यायेन पूर्वाऽनुमीयमान कल्हहेतुकदौर्मनस्यमुत्तरा प्रादुर्भूतेन प्रीतिप्रकर्षणाभिभूयत इति प्रशस्यसदाचाराथितस्त्री' ? “धर्मानुकूल सर्वत्रानुसृतलोकचारितपथाविरुद्वः प्रणय एव प्रमाणम् । कि वहुना, सर्वत सर्वदमविजिगीयुमदनमदज्वरोद्दीपककण्ठा- श्लेपेण नानारूप दुखकदम्बक चिरतनमपि दुस्सहमपि विस्मयते किं पुनरकिंचित्करप्रणयमानज दुःखम् पश्यामो मयि किं प्रपद्यत इति स्थर्य मयालम्बितं कि मा नालपतीत्ययं खलु शठः कोपस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्योन्यविलक्षदृष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे सव्याज हसितं मया धृतिहरी बाप्पस्तु मुक्तस्तया ॥२२ यादृच्छिकप्रणयकलहसमुत्येन कोमलहृदयशिरीपकुमुम पिणा वैमनस्येन सर्वथा व्याप्त स्वयमनुभूत दुर्वाच्यवैलक्ष्यपरिपूर्ण विचिनावस्थान्तर यथातथ वर्णयन् मधुरमधुरिमसहचरयौवनोद्धे- दम्भेरवदन. केनचिद् विश्वासपात्रीभूतेन सुहृदा जिज्ञासया ननु पर्य- नुयुक्त. कोऽपि रमणः सरम ब्रवीति यदकुत.मभवस्याप्यकम्मात् सजातस्य निष्कारणस्यापि वैवलव्यदायिन आवयोस्तरुणदपत्योः प्रणयकलहम्याद्भुतमकाशे प्रसङ्गेधुनषा मे भार्या मद्विपये किं नु समाचरितु प्रमिप्यते पश्येयमिति परीचिक्षिपया चिरसहिष्णु धेयं मया प्रतिपन्नम्, कि न सलु निष्ठुरहृदयोऽय धूर्ती मा नाभि- भापत इति गाढोत्कलिकाविमनीकृनया तया रोप उरसि कृतम्ततः वियत्यपि चिततपे काले व्यतीते मति परस्परवक्ष्यापागवीक्षण- मनोऽभिरामे तादग्भूते यितदशाविशेपे किंचिदरिचिकर मुधा व्यपदिश्य मया बलक्ष्यस्मित न तत्क्षण व तेन ग्मितेन विद्राविनोधानुहृदयया तया स्वोमानमनितम्यं नुर बम नम्पनुद नेपाम्य निपातितमिति । हुन निमर्गविगुलमुस्ताफलयागु पममेतन्मुक्तक भावसौक्ष्मसमन्वितप्रणयमानाभिनयकुशलस्त्रीपुसप्र- युक्तनाटयप्रेक्षणकवत्प्रेक्षणीय मनोमयनकोपात् किचिनिबेदकरमपि पुनमंदनोल्लासप्रादुर्भावात् सतुष्टिप्रद सव्याज हसित मया धृतिहरो मुक्तस्तु बाष्पस्नयेत्यनेन मञ्जुलेन पादेन व्यक्तीकृताया प्रण- यकलहजविप्रलम्भसमनन्तराविस्कृतसभोगशृङगारस्याडगभूताया कोपशान्तेनिमित्ताजनितेन समाहितालकारेण सुमण्डित पुनः गादलविनोडितगोभि कस्य रसा चित्त न समाचरीकृप्यते ? परिम्लाने माने मुखशशिनि तस्या करते मयि क्षीणोपाये प्रणिपतनमात्रंकशरणे। तया पक्ष्मप्रान्तध्वजपुटनिरुद्धन सहसा प्रसादो बाप्पेण स्तनतटविशीर्णन कपित. ॥२३॥ प्रयत्नतो नानाविधोपायद्वारेण सुचिरमनुनेनीयमानाया अपि प्रसनतामभजमानाया अमर्षव्यभिचारिभावकलुपोकृतान्तरात्मन आत्मकीयदयिताया मदनकोपेन विलक्षचेताविकारसमवमवस्थान्तर- मनुभूतवान् कश्चिद् यवा परम्पररहस्यभजनसभाविताय विश्वसनी- पार गुहृद यथावस्तुपाशु नययति यन्मदपराधमभवे मनामयनशीले तम्या म प्राणदयिताया अम स्वय परिशुप्पमाणयुनुमवद् ग्लाम्नी प्रगान्तप्राये, तमित्रे गगन ममुदितसुमुदवान्धवनिरूपितत्वादति- पाणि मदीये चेतमि मदा विमिनत्वादतिम्नान वदने चिन्ताल्या तया सोच्छ्वनित हम्ननिहिते मति तथा प्रियचाटू- क्तिमान्त्वनादीना गर्वेषामुपायाना परिक्षयेण स्वभुपायान्तरविर- हित मयि गत्यन्तराभावात्तच्चरणयो केवल प्रणिपातमानकालये मति पदमलाना पक्ष्मणामक्षिलोम्ना प्रान्ता एव ध्वजास्तेपर (३२) संपुटेऽवरुद्धेनापि तत्रावरोधयितुमशक्यत्वेन प्रकामतः प्रवहताचिरेण पीवरमञ्जुलवक्षोरुहाभोगे सर्वत्र जर्जरितेन मूकेनापि तस्या नेत्राम्बुना मयि प्रसन्नता सहमहनाय समुद्घोषितेति । ननु क्रोध- कालुप्येऽपि हृदयमाधुर्य धारयन्त्या मानिन्या वाप्पमोचनसमकालमैव. प्रशान्ति प्राप्तस्य प्रणयमानम्योपवर्णनोत्यो मुसाशिगब्दनिरूपित- रूपकालकृतिसहितो मानसमनन्तरजगभोगरसाडगभूतः समाहिता- लंकारो मान्मपरससारनियन्दिपीनोन्नतस्तनजघनविशिष्टमिख- रिणीवद्रुचिरशिखरिणीवृत्तोपेतमेन श्लोक मण्डयति । तस्याः सान्द्रविलेपनस्तनयुगप्रश्लेषमुद्रातिं कि वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यत । . इत्युक्ते पय तदित्युदोर्य सहसा तत्संप्रमाष्टुं मया साक्लिप्टा रभसेन तत्सुपयशात्तस्याश्च तद्विस्मृतम् ॥२४॥ ह्यस्तन्या विभावयाँ युवचिदहिगत्वा मदनातुरया प्रतिपक्ष- कामिन्या साधं मनोहरकण्ठाश्लेपनुम्बनालिङ्गनपुरस्सरमामयलीला- महामह यथातृप्ति निविश्य प्रभाते गृहागते त्वयि किरूपी वृन्तात: समजनीति साभिप्राय महायेन केनचित् परिपृष्टोऽतिवृष्ट.महर्षो- रफुल्लनयन समुपजोपमनुभूतकाताद्वयसमुपभोगस्मरणसतुप्टिम्मेर- वदनो जिहाग्रंणोप्टगुट लोदवा माटोपमभिमापते प्रतिपक्षरमण्याः मुरतमृदितायास्तस्याश्चन्दनयुकुमादिमयेन निविडतरागराग- पानुलिनस्य फुचकुम्भयुगलम्य परिरम्भणचिहनेन प्रतिलाश्नि मुजान्तरालम्यल मचरणप्रणिपातम्पतिरन्त्रिपाट्यपदेशन रयमपहनुप इति मदीयमायंया सामुय निदिने पुत्र सद् यतंत पनि 'परिहासपूर्व व्याप गपदि सरगगमाननमेय परिमाजितं, म (२२) ता परिरन्धु, मया सावेग सा समालिङ्गिता विच्च मदालिङ्गनप- मानन्दवशवदत्वादितरस्या अङ्गरागचिहनमपि तया विस्मृतमिति । नितान्तराभिगमनस्पस्वमर्मगोपनार्थमेव सभोगचिहूनाङ्कित वक्ष दिप्रमाणमच्छलेन कामुको निगूढवानिति युक्त्यलकारोऽयवा सुरत- वहूनससूचितस्य गूढवृत्तान्तस्य प्रणिपातापदेशात् कान्तासमालिङ्ग- च्छिायास्तच्चिहूनसप्रमार्जनव्याजाच्च साकृतपिधान विहितमिति पहितालकारो न. कवेरभिप्रेतशालविक्रीडितवृत्तयुजीामानन- नप्रीतिप्रकर्पगमें मानानन्तरजनितसभोगरसस्वादुनि पद्येन सुतरा मव देदीप्यते, किञ्चान योपिदन्तरसगमदूपितेऽपि निकृष्टाचारेऽपि- कामिनि दृढयद्धेनानुरागेण समूलघात प्रणयमानस्य विध्वसितत्वाद् यय ससेदमिव महेयि युवतय । सर्वा ययमवला इत्युच्यचे खल्पित्यन किमाश्चर्यम् ? त्व मुग्धाक्षि विनव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासस्पृथि । शय्योपान्तनिविष्टसस्मितवधूनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यात. शनकरलीकवचनोपन्यासमालीजन ॥ २५ ॥ कदाचिच्चित्तापहारिमदनमदद्रवीभूतसर्वावयवस्य गाढप्रेमबन्ध- सदानितचेतोवृत्ते स्वकीयमुग्धामलोचनामनिर्वचनीयशारोरकमुप- मागोशुभ्यमाना सस्नेह दर्श दर्शमकुत सभवमदातिरेकदर्पितपुप्प- धन्वसहेलप्रक्षिप्तपोप्पवागताताडयमानस्य कान्तम्य कान्वासबुभु- क्षालक्षण वाच्यातिरिक्तव्यङ्गवार्थ रुचिरवनिहेतुकमर्थव्यञ्जनाश- रत्त्यात्रारोप्य सुरसमधुरिमकाहध्वनिमयकाव्यरत्ननिर्माणचतुरेणाम्म- दीयेन कविना सरनमभिधीयतेऽपि नाम्लोचने पन्चुलियापराहस्त- (३४) . नागुक्मन्तरेणापि पीवरोच्छ्रितवक्षोरुहकुम्भयुगलकस्य चक्षुस्त्व- गिन्द्रियपरमसुखदायित्लान्मनोविमोहिनी प्रकृतिप्रभावती स्तनशोभा त्व जुपस इत्येवप्रकारेण साभिलाप व्याहरति प्रेप्ठे प्राणेश्वरे म्तना- गुक विमोचयितु तद्वन्यनग्रन्थि सस्पृशति सति युष्मत्समामेवाय मेऽनुरयतभर्नेदृश चापल्य समाचिचरिपतीति ब्रीडा या शयनप्रा- न्तदेशोपविष्टाया विह्वलम्मितविक्स्वरवदनारविन्दाया वध्वा भावि- सुरतोत्सवचिन्तनमना निमीलितनयनप्रमादप्रमुदितम्तदीयससीज- नम्नी दपती परम्पररिरसा सफलीकारयितुमेव कार्यान्तरव्यप- देगेन विनय मुक्न्या मन्थरगतिस्तत स्थानाढहिनिरयागीदिती। देहि मत्वन्दुर राधे परिधाननिगूहिनम्, पति वियमवन्नीयो तम्याः ऋणो मुदेऽस्तु न 'तिवदन पूर्वपादद्वयगचितेन पञ्चलिापहर- णब्याजेनाभिरपितमभोगार्थमाधनम्, 'यामि चूतलता द्रष्टु युवा- न्यामाम्यतामिह 'इतियदुतरणादद्वये व्यगीनगालोक्यचनच्छलेन निर्यानीभि गाभिम्तगणनपन्योरभिप्रेतरीमर्यम्यसपादन पृत- मिनि निम्पिन पर्यायान्याहोजगार प्राप्टभूपायने पुनरपि पाल पूर्यवच्छादयित्रीटिनवनगारिनि काव्यग्रन्धातायमाने मुक्तपरत्ने मुग्णाशीति गमापनगदी पगगहारिलोमनायं प्रयुती, विनंग: पलिया धाम मनायरिणी मीमिन्यनेनानिरिमन्मपप- धिपमा पीनामा गमगाम्प गंगानगीशिय निरम्भुगिया तमा पगियाfrप्रपाजनति भीमित पापम् गीटिया मम्मीति पदम मानुभयगमगरम्य मुरगोगुतम्या कागिरिग्गा मूगिता गनांयामिनि निमावि- पाम गपाग मनामगुणगरमागरमा- Trir नया मापं गमनाग- माता Giri पागंमोगागिा. मना मगमगा, - भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिक सोत्कण्ठमुदीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिद दग्धानन जायते । कार्कश्य गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते दृष्ट निवण भविष्यति कथं मानस्य तस्मिञ्जने ॥२६॥ निजहृदयस्यम्यापि कामुक्म्यापराङ्गनालाल्नादिशाठ्यदोर्पण खण्डितयात एव दुर्निवारेमिर्पमतापवपायितलाननया त्वया दुर्ल- लित त प्रति सम्मनमानानुभावप्रकाशनार्थमेवमव क्रियतामिति प्रौटसखीभिरध्यापिनरोपानुभावप्रकाराप्यतिमुग्यतया वा तस्मिन् कामयितरि मुतरामनुरातत्वेन वा तथा कर्तुमसमर्या भूत्वा मुग्धयुव- तिस्ता अभिभापते हे प्रियसत्य । त मे रमण दृष्टिगोचरे कृत्वा प्रणयक्रोधप्रकटनाय कथमपि भाटिरचनाया विहितायामपि स्नेह- व्यक्तिपेगला दृष्टिममौल्मुवयाधिक्येन मोत्सुक त जन निरीक्षते तवातिमर्यादेनापरान ऋद्धाह न विभापिप इतीव वाचयमताया वृच्छादगीकृतायामपि तदर्शनानन्दनेद हतमुख विकसितस्मिति सजा- यते, कथमप्यभिनयनद्वारा मनसि काठिन्य प्रापिते न तु स्वय प्राप्ने शरीर यथातृप्ति तदवलोकनप्रीतिप्रकर्षण पुलकयनीत्य नयनात्सवरूप तन्मिजने वीक्षिते सत्यभ्यमूयामविकाग क्थ मभवितुमर्हतीति । ननु बलीयमा भर्तृवात्सल्याधिक्येन सर्वथा पराजीयमानस्य भरूचाप- भजनादीङ्गिताारचेष्टितयंयाशक्ति वढियक्तीकृतम्यापि प्रणय- कोपानुभावम्य कुत मामय॑म् कितवाचाराऽपि निकृष्ट- प्रतिरपि स धन्यो य प्राणदयित इति बहुमन्यते स्नेहपूर्व मभाजयते चेत्यभून प्लाध्यममाचार प्रकृष्टम्वभाव मृदुलमृदुलनेतोवृत्ति यम- नीय स्त्रीरल यदीयमुकुमारम्वभाववर्णनादयमपि शार्दूलनिकोडिन- वृनय स्तारविप्रलम्भवजनमिश्रितहृयमभोगरसगाली इलोक म्भाव्योत्पलमाररलेन गोभतेतराम् । २ सा पत्युः प्रथमेऽपराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छरच्छकपोलमूलगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकरभुभिः ॥ २७ ॥ - आमरणपरस्परात्मसमर्पणशसिनित्याविप्लुतस्नेहभक्तिवतमहित- स्यापि विवाहोत्सवस्य निरुपमप्रीतिविकासपूर्वमनुष्ठितस्य काले कियति सजाते प्रेमपात्रे परिणेतरि दौर्भाग्ययोगादपराद्धे सति प्राथ- मिकेन तस्यैव प्रणयापराधेन जात्वपरिचितत्वादुताहोस्विदात्मनो मौग्ध्यातिशयाद् वाकृत्रिमविचित्करमात्मानमनुशोचन्ती किंपार्तव्य तामूढचेतसं नवोढा तरुणीमुपविवर्णयिपुणा परमाणुवत्सूक्ष्मयौवतस्व भावपारदृश्वना कविवरेण सकरुणमभिधीयते यन्निजप्रियोहोडुः प्रथरे मन्मथविषयकादुश्चरितावसरे विश्वसनीयया प्रगल्भया सध्या दीय मानमुपदेशमन्तरेण प्रणयमानविषये नूनमात्मनोऽकिंचिज्जत्वाद्विला ससहितमुललितशरीरपरिवर्तनसाकूतभङ्गीभणितैः करणीयमपि तदपराधावबोधक विधि किंचिदपि नावगच्छति सा येन स्वभर्तृफ्तूंक. प्रणयभङ्गनितातिशयमन्युवैश्वानरपरिदन्दह्यमानस्वान्तत्वेनाति- मात्रनिवेदर्दन्यसनारिभावपरायोभूयमानहृदयमीकुमार्यत्वेन मोवितकवलं. सद्योदुग्धदुग्धवदवदातगण्डभित्तिच्युतरजनपनीपत्य- माननचलोदविन्दुभिर्वाप्पं गवंतोव्याप्तनयनेन्दीवरशोभिनी नाणी कंवलमेव मोफ रोगाने । मन्वय प्रणयमन्युजकृपणविप्रलम्भगो- फपिालोऽपि दलोको निरन्तरनिपतस्थुपूरपरिपूर्णनेनोत्पलाया मुग्धमुगुमाग्यभावग्यापन पर्यन्तनेत्रोपलतिगमगूचितरूप. गहिने स्वभाव्योपपलपारेण विनूप्यतेऽपि चाम्य वृतं तु पूर्ववच्छादलवित्रीतितम् । च (३७) भवतु विदितं व्यर्थालापरलं प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोषोऽस्माकं विधिस्तु पराडमुखः। तव यदि तथारूढं प्रेम प्रपन्नामिमां दशां प्रकृतितरले का नः पीडा गते हतजीविते ॥ २८ ॥ प्रबलवनितान्तरप्रसवितप्रकटितप्रातिकूल्यस्य सान्द्रानुरक्तम्वी- पायावात्सल्यनिरपेक्षानुमेयनिरनुक्रोशमनोवृत्ते सर्वथा मृपावादि- त्वाद् विश्वासानहस्यान्यत्रगतमनस्कत्वानिर्दयस्य प्रियभापिणोऽपि परातिसंधानशीलस्य स्वभर्तुनिष्ठतरप्रणयमङ्गेन हृदयतपेन खण्डश. खण्डितत्वात् संजातजीवितनैराश्या तथा निश्चितप्राणपरित्यागाध्य- वसाया यथापूर्व वृथाप्रसादनवचनशतैः पौन पुन्येनानुनयप्रयत्न विद- धानं तं निविण्णा काचिद्भायर्या सावज्ञ ब्रवीति, प्रिय बहुगो विहितान्ययोपिदभिगमनपापेन त्वयेदानी यद् यदभिधीयते तत्तत्त- थैव तिष्ठतु सर्वमेतत् तव दुश्चरितवृत्तान्तकदम्बक सम्यग्ज्ञात- मेवैतस्माद्धतोपराध एको मर्पयितव्यस्त्वदायत्ते मयि विमुखो मा सलु भूरित्यादिभिर्मूपाप्रलापैः मोघीभूतै कृतम्, एतादृशानि वृथा- वनासि पुनर्मा कृथा., यत्र तेऽनुरक्ता प्रेयसी निवमति तत्रैव मर्या- रमना झगिति त्वया साध्यताम्, स्वल्पमप्यत्र ते स्खलित नास्ति किन्तु भागधेयमावयोरननुकूलमेव, तेन प्रकारेण परिवृहित ते प्रेम महिला- न्तरसंगमेनेयतीमवस्थां प्राप्त स्याच्चेत्नहि निमर्गभङ्गरे दग्धजीवने व्यपेतेऽपि का तीनवेदना स्यात्, न कापीति । इह परागनासंभोग- लक्षणे प्रियस्यागसि व्यक्तीकृतेऽपि तत्प्रतिषेधमनुक्त्वा केवल गम्यता का पीडा गते हतजीवित इत्यादिनात्मव्यापादननिश्चय- शंसिना वचसा निषेधगर्भायविशेपम्याक्षिप्तत्वादाक्षेपालंकार- विभूपिते हरिणीवृत्तयुजि पये प्रिय तनुरपि न ते दोष इत्यनेन
(३८)
सोत्प्रासवचसा परमार्थतोऽप्रिय ते दोष सुमहानिति विपरीत
वगम्यते प्रकृतितरले हतजीवित इत्यनेन वैराग्यख्यापन भी
यदर्थममूल्यमन्यमपि स्वस्वजीवित ताम्तृणवदुपेक्षेरन् प्रतिपूरे
जोवलोक्स्य क्षणनश्वरत्व च ।
बलवान् खलु स्त्रीणामनु
प्रतिविधेये प्रणयभङ्गे सति यथैव स्वदेशभक्ता स
सत्पुरुपा देशविप्लवे।
उरसि निहितस्तारो हार कृतो जघनं घने
कलकलयती काञ्ची पादौ रणन्मणिनूपुरौ ।
प्रियमभिसरस्यैव मुग्धे त्यमाहतारिण्डिमा
यदि किमधिकमासोत्कम्प दिश समुदोधारो ॥ २९ ॥
(३९) शोभिनि श्लोके 'मलीना स्वेचु गाने मूकीकृतविभूपणा, अवगु- ण्ठनमवीता कुलजाभिमरेदि' इति साहित्यदर्पणप्रकटितलक्षणा- न्वितया कुलजाभिमारािया मुटु भवितव्य न तु 'विचित्रोज्ज्व- लवेपा तु रणनूपुरखवणा प्रमोदम्मेरवदना स्याद् वेश्याभिसरेधादि' इतिवदिति समूचितमत्र च त्वमाहतडिण्डिमेति सोत्प्रासनर्मगभितेन पदेन मदकलहसकण्ठश्वनिकिलकिलशब्दकराभरणजालस्याप्रश- स्तत्व चरमपादेन च तस्या अभिसारिकाया पुलसमुत्पन्नत्व पृथग्विज्ञाप्यते । नन्वियमतिमोग्ध्येन मुरतलोभेन वावधीरित- योग्याल्पा स्यादथवा केवलमात्मान सोत्कण्ठ प्रतिपालयन्त रमण सतोप यितुमेवप्रकारेण मुमण्डितसर्वाङ्गमुन्दरीयादिति मन्यामहे। मलयमरता वाता वाता विकासितमल्लिका- परिमलभरो भग्नो ग्रीष्मस्त्वमुत्सहसे यदि । धन घटय त त्व नि स्नेह य एव निवर्तते प्रभवति गवा कि नश्छिन्न स एव धनजय ॥ ३०॥ भृगमानन्दितमारसनिकुरम्बाभिनन्दितेऽतिप्रमुदितपलापिक- दम्परताण्डवाडम्बरे नवपचनमितमतापगापित्तप्रायशाद्वलविस्तरो- ज्जीयनपति नैदापतपनता क्लेशचिरतृपिननि शाम्यावरगङ्गमा- मूहप्रमादिनि दीर्घकालविरहितप्रणयिस्मीपुगमयोजयिरि गौतण्टा- अपेक्षितागमे वाममये दार्थीभूनविप्रयागमन्यमदितवान्ता याचिर प्रोषितभर्तया प्राणवल्लभ भार समानतु याग्विाह सवरण प्रार्थयते यन्मन्मयमपिताना जनाना पामान लोद्दीपनगीगना मलयादिचन्दा- समीरमाना निवहा दक्षिणादवामिगुम्तथापि म मे दवितो नाया- मी ममुन्मेपिनमल्लिापमागम्यतपितघाणेन्द्रियो निदायोपि (४०) यत्यपीत् तथापि स न प्रत्यागमत्, हे जलद । संप्रति त्यत्ममप मागतस्तेन त्वमुत्साहवान् भवमि चेत् तहि त्वमनागमनप्रकटित नरपेक्षं निरनुक्रोशं तं मया सह सयोजय, किमस्माकं च्युतं भवेत 1 किमपि, यथा य एव धनसदृश गोव्रजं प्रत्यानेतु शक्नोति र एव धनंजयस्तथा त्वद्विधा जलमुग्वरा मादक्षीणा विरहिणीन द्वतीय-जीवितभूतानां प्रोपिताना भर्तृणां समानयने खलु पारयन्ती ति मेघालोके भवति मुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेत. कण्ठादलेपप्रणयिनि जने किं पुनर्वैरसम्य इति कालिदासीयमेघदूते समुपलभ्यवचनवर प्रावृपेण्यवारिदमदर्शनेन कान्ताविरहातुराः प्रवासिनस्तत्समागमो त्सुक्यातिशयेनाग्रे प्रेर्यमाणा. कृच्छ्रणापि विप्रकृष्टविदेशाद सत्वर विप्रयोगसमयानुपभुवतनानासभोगार्थयथातृप्तिा दाव निजगह प्रति धावन्तीत्यर्थ ध्यनक्ति विरहजनितविप्रल ससिक्त हरिणीवृत्तसदानितं मुक्तकमेतद् ‘भुजङ्ग एव जा चरण सखे ' इतिवद् य एव गवा निवर्तने प्रभवति स एव इति प्रमिद्धलोकोक्तौ यथा गोधन व्यावर्तयितु प्रभूप्णुरर्जुन ५ समर्थस्तथा धनादिलिप्सामुद्रापहृत प्रणयिन भरि समानतु प्रभ- विष्णुस्त्व मेघ एक गक्नोमीति छेकोफ्त्यार्थान्तरस्य गर्भीकृतत्वाच्छे- कोक्त्तिमज्ञकेनालकारेण समलक्रियते च । प्रातःप्रातरुपागतेन जनिता निनिद्रता चक्षुषो- मन्दाया मम गौरवं व्यपगतं प्रोत्पादितं लाघवम् । किं तद्यन्न कृतं त्वया मरणभोर्मुक्ता मया गम्यता दुःखं तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना फर्तास्मि तच्छोप्यसि ॥३१॥ ५ प्रतिरानमन भिमतप्रतिपक्षकामिन्या समं विविधमन्मथकेलिपालाप (४१) ययाचि स्वैर स्वर समुपभोज समुपभोज केवल प्रभातसमये वसति- निकेतनमागत्य निम्नप दगितात्मान न कहिचिदपि निधुवनसभोगा- वकाशलेशमपि ददान निस्त्रिशमन्याप्रसवन धव दृष्ट्वा सजातहदेदना विरहज्वरतातप्यमानसपियवा शारीखरोगेण सर्वथादिता मन्देव मानसिकपीडया सर्वगो मुदिता मन्दभागधेया सकरुणमन्तिरशसिव- क्रोक्तिन्यासेनोपालभते प्रतिप्रभात स्वास्थ्यविशेषपिपृच्छिपया समायातेनागीटजनरूपिणा त्वयव निद्रालमाभ्या नेवाभ्या दिवा- निप्टा निद्रा सुवेनापनीता रोगिण्या ममास्वास्थ्यगरिमा व्यपेतो अनितविशेष शारीरलघिमा त्वदुपकारेण दिप्टया सजातो मे स्वास्थ्यसपादनार्थ यद्यद् विधेय तत्तत् कि न त्वया दयालुना न कृत, वृत्तमेव, माति मविगेपणाघवलाभेन भयानक मृत्युभौति सम्यमया दुरीकृतात एव प्रत्याशादृढीकृतमनकाह जीविष्यामि, यथ दुख- मास्तै, भवानघुना प्रमुदितमना साधयतु, यद् योगक्षेमयाय समी- हित करिष्यामि तत् त्वमपि नचिरणार्णयिष्यमीत्यकमवरार्थ समू- चयन्ती पुनरपि, निशि निगि प्रतिद्वन्द्विवनिताभिगमन कार वार प्रभाते प्रभातेन प्रत्यावृत्तन वृतैनसा नया तयामायमानाया निया- माया त्वढिरहदु खन जागर जागर प्रानस्तन समय क्थ चिल्लब्ध. निद्रासुखाया मे चक्षुभ्यां स्वप्न इत्यमपनीतो मन्दभागिन्या मम गौरखमदृश्यता गमित पिञ्च तुच्छत्वमेव प्रोत्पादित मा सावहेलम्- पेक्षितु त्वया यद्यत् पर्तव्य तत्तत् सर्व किं न कृतमत एव त्वया निष्ठुर- हृदयेन त्यक्तया मयापि भयरपञ्चताभयमधुनव त्यक्तम्, क्य ससंदमाम्मे, म्बीयकामिन्या तया नानासुरतविरोपान् पुनरनु- भविप्यता त्वया निवन्नु झटिति गम्यता, यत् नमीहितात्मव्यापाद- नरक्षण पथ्य विधात्यामि तदचिरेण श्रवणे करिष्यमोति हदि तप्रधानार्थमभित्र्यजयन्ती। आत्महत्याध्यक्सायपिशुनेनैवविधन विचमा भर्तुरगनान्तरनगमो निषिद्ध इत्याक्षेपाचारमुमण्डिताबारे (४२) तथा शार्दूलविक्रीडितवृत्तसनपादचतुष्टये खण्डिताया धोरप्रगल्भ नायिवाया पाविरहाभिशाचनासिनि इलोरोपमालबार भूपितस्य मन्दाया इतिशब्दस्य निरपमा शक्ति पूर्वमूचितार्थयुगल सरम प्रकाशयन्ती स्वप्रभया देदीप्यते। सा बाला ययमप्रगल्भमनत सा स्त्री वय कातरा सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुग धत्ते सखेदा वयम् । सामान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तु न शक्ता वय वोपरन्यजनाथयरपटदो जाता स्म इत्यद्भुतम् ॥ ३२॥ यथैव वाल्ये मनसोऽप्रागल्भ्य युक्त भवति तथैव सा दरमुकु- लितसुमन कलिकेव यौवनारम्भस्था पोडशवर्षदेशीया सानतमप्य- क्षतयोनि बन्या वय च तथाभूत कन्यारत्न कथमवाप्नुयामेति चिन्ताग्रस्तत्वादधृष्टचेतसो यथैव स्त्रीस्वभावे कातर्य साप्रत विद्यते तथैव मा पुरुपतरा दुर्लभा दुराक्रमणीया नारी वय च केन प्रकारेण ता हस्त कुर्वीमहीनि सशयापना दुर्विदग्या यथैव गरीयोभार- वह्न खद सजायते तदैव सा गिरीय पीवराछितवक्षोरुहकुम्भ- युगलमस्मद्धस्तमपश्लेिपार्ह वहति वय चापि कदा परिस्पर्शनीय- पीवरस्तन्यास्तम्या गाटवण्ठाश्लेपो भवितुमर्हतीति निश्चयराहित्येन परिखिमहृदया वोभूमा यथैव चातिरायभारानातस्य जनम्य गभर्नेऽसोप्टवमुत्पद्यते तथैव मा नूनमतिमारायमाणेन गरिप्ठेन श्रोणीनिवेन समानान्तालसगजगामिनी पुनश्च वयमप्यम्मदम्तम्पर्श- सवाहनयोग्यस्य तम्या पोवरनितम्बफ्लरम्याराभेन दुखितत्वा- देवमपि पद निक्षेप्तुमसमर्या इत्थ जनान्तरसमाभिर्दोपे सर्वतोऽ- स्वम्था मवृत्ता स्म इति मर महदाश्चर्यमिति लोभनीयावृतित विद्यपगोमुभ्यमाने करिमश्चित् कन्गारन्ने स्वय स्निह्यता तदवाप्ति- लोलुपेन कैनविद् यूना मवितर्क सागस चाभिधीयते । 'विप जलयर पीत मूच्छिता. पथिकाङ्गना ' इत्युदाहर- पणवत् सा वालेत्यादिकारणाना वयमप्रगल्भमनस इत्यादिकार्याणां चान्योन्यविरुद्धत्वस्य भिन्नदेशस्थत्वम्य शसनेन भिन्नदेवतयात्यन्त कार्य-कारण-भूतयो युगपद्धर्मयोर्यत्र स्याति म्यादसगति.' इति काव्यप्रकाशकारोक्तलक्षणान्वितोऽमगतिरलकार एन मार्दूलवित्री- डितवृत्तनिवद्धश्लोकं विभूपयति । अत्र च दोपैरिति शब्दोऽथं- वपरीत्येन गुणरित्यभिप्रायोऽवगम्यतेपुनश्चात्र लकेश्वरम्य दश- मुखस्य रामवल्लभां सीता प्रति स्वय प्रदगितकानुगगलक्षण- वच्छङ्गाराभासस्येव कम्य चिद् यूनोऽप्रकटिनप्रभावाया स्पृहणी- यायामपि प्रच्छन्नहृदयाया कस्याचिदनुरक्तम्यकानुरगित्यम्योभया- नुरागवजितत्वात् कोऽप्यास्वादनीयरमोपन्यासो न दृश्यते तथाप्यय श्लोको मदनमदरुचिरतारुण्योन्मत्तम्य यनो दयनीयप्रेमभावप्रदर्भनेन हृदयगमोत्तमकाव्यप्रवन्धायमान इद दरीदृश्यत इति कोऽत्र मदेहले- गावकाम ? प्रस्थानं बलयः कृतं प्रियसखरखरणलं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चितेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥३३॥ वेनाप्यविनातेन मारणेन दुरबतिदेशान्तरगमननिश्चितमनसि नि:- पमस्नेहास्पदीभूते प्राणप्ति मतंरि भविष्यद्विरहदार्भाग्यामहिष्णुत-. योन्मनायमानात विना निमेषमात्रमपि न जिजीविपुर्वमनस्यनराश्या तिविहला स्वदग्धजीवित मनिर्वेद निन्दन्ती काचिदविधवाग्य चिरभाविना तदीयप्रवामेन विधवामदृमी स्वयमेवात्मानमुद्दिश्य प्रल-
(४४)
पति हे जीवितहतका प्रेठे प्राणेश्वरे प्रवासायात्यन रक्तामपि मा
भार्या परित्यज्य प्रस्थातु कृतव्यवसाये सति क्नक्वलयभ्रशरिक्तप्रको
प्ठस्य मेघदूतनायकम्य वलयवत् मुचिरधृतत्वात् प्रियसखसमानरङ्ग-
दैरपि तद्विप्रयोगासहत्वेनेव भाविविरहशोकाग्निजनितेन दौर्बल्या-
न्वित कार्येन हस्ताभ्या गलगि प्रयाणकृत दुस्सहविप्रलम्भवेदनया
सहभाविभि. प्रियमिनै पतयालुभिर्वाप्पैरपि प्रस्थित चिरकालसहवा-
सित्वान्मिनीभूतेन धैर्येणापि मुहूर्तमात्रमप्येकाकिनासितुमनिच्छत्ताने
प्रयात मम हृदये सुचिरमुपितत्वात् समीहितसुहृद्भूतेन चेतसापि
पुरस्ताद् भर्ना सह यातु दृढमध्यवसितमित्थ सर्वे बहुमताः सुहृद
समकालमेव प्रयाण कृतवन्तस्तस्माद्धेतोर्हतजीवित । त्वयाप्यवश्य
यातव्ये किमयं वयभूतानि वलयादिमित्राणि ननु पश्चात्तियन्ते,
ते सह त्वमपि प्रस्थास्यमानेन भर्ना साक प्रयाहोति ।
गुणप्रधान भावावच्छितमहार्थसम्वधोक्ति 'इति रसगङ्गाधरकृत-
लक्षणवत् तृतीयान्तशब्दैवलयादिभि सहशब्दस्य प्रकाशितत्वात्
सहोक्तिसज्ञवालकारसमलकृते शोचनीयदैन्यमचारिभावपुरस्सरभा-
विप्रवासजनिप्यद्विप्रलम्भशृङगाररमनिप्यन्दिनि शार्दूलविक्रीडित-
वृत्तकल्पितपादे श्लोकेज्न प्रोपितभर्तृवाभावे स्थातुमशक्ताया
स्निग्धप्रेमरमसारा वृतान्त करणाया भार्याया जीवितनिरपेक्ष
सहृदयानामस्माय हृदयानि सान्द्राथुप्रवाहेणार्दीकरोतीत्यत परी
विस्तरेण?
।
.
सदप्टेघरपल्लवे सचकितं हस्ताग्रमाधुन्धती
मा मा मुन्च शठेति कोपवचनरानतितरलता।
सोरकाराञ्चितलोचना सरभस यश्चम्मिता मानिनी।
प्राप्त तरमृतं श्रमाय मथितो मूढः सुरैः सागरः॥३४॥
क्षीरवारिधिविलोडनसमुत्येनापि पौयूपेण किं प्रयोजन लोकोत्तर- चमत्कारिरसविशेषशालिनि मनोहारिणीना रुचिरदृष्टिविभ्रम- शोभिवदनेन्दुविजितचन्द्र विम्बानास्पृहणीयपीवरोन्नतस्तनीना स्पर्श- नीयजघनभारालसगतीना नयनोत्सवप्रदरम्भोरुणा विलासिनीना सर्वजित्यप्यतिशयम्प्रदिमपरिपूर्णे सर्वदमेऽप्यतिरुचिररससारस्वादि- ममयेऽधरपल्लवेऽमृतायमाने विद्यमाने सतीति शृङ्गारामृतरसज्ञो रसिकलोकैः शश्वदुपश्लोकितस्वधुनीहसायमानयशा अस्मदीयः कविः कामपुरुषार्थस्यानिर्वचनीय फलमवबोधयन्नाह यत् सुरतमीडारसलो- लुभैर्दन्तामेराहते किसलयसुकुमारेऽधरे चकितचकितकिलकिञ्चित- पूर्वकमग्रहस्त दोघूयमाना मा कृथा मा कृथा अलमल मा विमुञ्च धूर्तेत्यलीकरोपवचोभि साक विरचितसलील-स्कुटी चुम्वनपरमान- न्दोच्चारितसीत्कृतिपूर्व दरकूणितनेत्रद्वयी रतिलीलास्वरूपा वर- वणिनी कामातुरैय. कामिभि. ससभ्रमावेग परिचुम्बिता तेरेव वास्तविक पीयूप समर्जितमेव किन्तु मुदिविपद्धि सुरासुरै. केवलं परिखेदाय दुग्धान्धीवृथा मथित इति । अत्र यश्चुम्बिता मानि- नीति वाक्येन रतिशूराणामनेकपुरुपाणा पण्यविलासिन्यामिकस्या स्त्रिया सान्द्रप्रसक्ति. स्त्रीपुरुपन्यायपथविरुद्धत्वादश्लीलजनकत्वाच्च कविना न विवक्षिता परन्तु मानिनीति जातावेकवचनप्रयुक्तेन शब्देनक्करमणः स्वकस्वकरमण्य. परिचुम्बिता इति विस्पप्टार्थः सुसूचयिपित: किञ्चान मनोज्ञसभोगशृङ्गारमुधारसनिझरोक्षिते पूर्ववच्छार्दूलवित्रीडितवृत्तकल्पिताकारे श्लोके यथातथममृतमप- हुनुत्य स्वादिप्ठाघरपल्लवस्यामृतत्वे निरूपितत्वादपहनुत्यलकार: प्रभासत इति नूनं योपितामोठविवमेवासारे ससारे सारवत्सु सुप्तोऽयं सखि सुप्यतामिति गता. सरयस्ततोऽनन्तरं प्रेमावेशितया मया तरलया न्यस्तं मुखं तन्मुखें।
जातेऽलोकनिमोलने नयनयोधूर्तस्य रोमाञ्चतो लज्जासोन्मम तेन साप्यपहता तत्कालयोग्य. क्रम ॥३५॥ निद्रासुग्पनिमग्नोऽय ते प्रियतमी हे प्रियसहचरि त्वयापीदानी सुप्तिसौख्यमनुभूयतामिति मा प्रति भापित्या शीघसुरतसमुपभो- गतृष्णयास्मान् पहिनिगमयितु कृतकृतकनिद्राव्याजोग्य वञ्चनशील इति सम्यग्ज्ञाततदीयगूढभावा सख्य निरयासिपुस्ततस्तासा निर्गमनात्समनन्तर सर्वकपमन्मथाभिनिवेशग्रस्तया रिरसातरलाय- मानचेतसा मया परिचुम्वनाय स्ववदन तदीयवदने सानुराग न्यधाथि तेन च मुखन्यारोन प्रहृष्टपुलकोद्गमाद् वञ्चकस्यापि हृद्यस्य तस्य निद्राव्यपदेशसहिते नेत्रयों कपटमुकुलनै विदिते सति समकालमेव में श्रीडा समजनि परन्तु सापि क्षणिकरपा तेन पुष्पायुधरहस्यकोविदेन दयितेन तत्समयक्षमैनिधुवनप्रस्तावशसिभिश्चुम्बनालिङ्गनवस्त्राप- हरणगानसवाहनादिभिर्विधानै सुदूरमपाहारीति यद्यदनगरज प्रसङ्गे तदानी सभुक्त तत्तत् सर्व विश्वासपात्रभूताय सहचर्य सहर्प निवदयति तत्म्मरणस्मेरवदनारविन्दा मन्मथवशवदा वात्स- ल्यानुकूलरमणसहवामनुखिता काचन तरुणी । खल्विहादिमपादन विजने कान्तासभोगप्रमोदप्रेप्सया प्रदाप- समय दृष्टियुगल मुकुलीकृत्य मृपामुप्तस्य वान्तस्य निगूढाभिप्राय सविद्य त तया सह निर्विघ्न मदनललित रहमि यथेच्छ निवेशयितु पयस्याभिनिर्यातमिति, द्वितीयपादेनाय मे प्रेठोऽदितथ निद्रित इति मत्वौत्सुक्यमचारिभावाभिभूतत्वात् तन्मुख निर्वितर्क परिचुम्व्य पामिन्या राग उदिपित इति, तृतीयतुरीयपादाभ्या च प्रहृष्टपुलक- पुरम्सर परम्परानुरागिणोर्मन्मथमदातुरयोस्तयो सुरतिमहामह मजान इति नि समय वितमयने । निद्राव्यपदेशेन नयन निमीत्य नायोन सभागाभिलापम्य प्रच्छादित याद् यथायय 'प्याजोक्तिछ- (४७) अनोद्भिनरुपवस्तुनिगृहनम्' इति काव्यप्रदीपवृतन लक्षणेन 'निगूढमपि वस्तुनो रूप कथमपि प्रभिन्न केनापि व्यपदेशेन यदपहनू- यते सा व्याजोक्ति 'इतिकाव्यप्रकाशकारसपादितेन लक्षणेन चान्वितो व्याजोक्तिसज्ञकालंकार परिपूर्णसंभोगरसव्यञ्जक शार्दूलवित्रीडितवृत्तोपेत श्लोकमन समलकरोति । फोपो यत्र फुटिरचना निग्रहो यन मौन पत्रान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपात. प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना वैशसं पश्य जात त्व पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष खलाया ॥३६॥ कदाचिन्निमदिन वनितान्तराभिगमनादिकदुश्चरितेन कृतनसे वल्लभाय ध्यन्ती तदपराधातिगयखण्डिता धर्यप्रागल्भ्यनिधि प्रौढयोवना काचिद्भामिनी सामाधुपायकदम्बकेन साग्रह तेन सुचिर- मनुनेनीयमाना चरमे तितिक्षया तदीयस्खलितमसहमपि कथचिन्म- पंयितुकामा विदग्धोक्तिद्वारेण तमभिभापते गृणु गन प्रेम्णि तर- गितमकुटिबन्ध एवामप सतर्जनताडनादिकेनाविनीतेन रोप- प्रकाशनस्याप्राप्तकालत्वान्मनस उद्वेजकत्वाच्च यन प्रेम्णि नूष्णीभावाङ्गीकार एव यथापराधदण्डो न तु काष्ठमयदण्डप्रयोगो वापारुप्यकरण वा, तादाम्य प्रणयस्खलितेऽयोग्यत्वाद् यन प्रेम्णि परसरस्मितिरेव स्वाभाविकी सफलानुनीतिर्नानाविधसान्त्वनोपाय- प्रयुक्त्या निश्चितानुनयसिद्ध सदानपेक्ष्यत्वाद् यत्र प्रेम्णि स्नेहपूर्वक दृष्टिनिक्षेप एव सफलीभूत सानुग्रह प्रसाद उपहारदानमार्थना- दिप्रमेणापि सर्वदा मादृक्षीणा मानिनीना प्रसन्नताया अलभ्यत्वात् तादृशस्यानिर्वचनीयस्य प्रशसनीयस्य प्रेम्ण एवविधो विध्वसस्त्व- .
(४८) स्कर्तृकप्रणयभङ्गेनाधुना सवृत्त , पश्य, मामनुनिनीपुस्त्व मदीयचरणी समया प्रणिपातेन पागुले भूस्थलपृष्ठे सल्वकुलीन इव परिलुठन करोपि तथापि दुप्टाया मम पोपपरित्यागो न सजायत इति । इह दृष्टिपात प्रसाद इति तुरीयवाक्ये यत्रशब्दस्य त्रुटिदोषोऽन्तिम- पादे सलाया इत्यात्मनिन्दाशब्देनापराधिन• खलत्व चानुमीयते किञ्चाक्रिोधान्वितप्रणयमानजनितविप्रलम्भरसक्लुपिते तथा मन्दानान्तवृत्तसदानितवरणे मुक्त मन्युमोक्ष परिप्यामीति विवक्षितस्य प्रधानार्थान्तरस्य विशेषसपादनार्थ निपिध्य त्व पादान्ते लुठसि न च मे मन्युमोक्ष सलाया इति मानिन्योपात्वात् खलु समुत्पद्यत आक्षेपालवारस्तथापि वमोक्तिशलाया विदग्धाया युप्मदीयनायियाया मन्युमोक्षोऽचिरेण भवितेति विदित्वा भी ललितसभागरमरगिया । विषण्णा मा भूत यूयम् । सुतनु जहिहि मौन पश्य पादानत मा नसल तय पदाचित्योप एययिपोऽभूत् । इनि निगदिते नाये तिर्यगामीलिताया नयनजलमनल्प मुक्तमुक्न न पिचित् ॥३७॥ वयोन्यप्रमदाभिगरणादिसणापयतिमनस्य दया. गापि पून पिणानाग यादगवार मग गजातामयामपंगायुप्रा. पापा अपि गुयिनीतानित्रोधागि पनिारीपा- in বা মদি নি মামা মামিমা যাপ গান गवानुमान पापागाणीमात्रा परगामिमा म ग मा FIR HITranानान- ? ४९) वदिति भर्तरि व्याहरति सति साचिदरमुकुलितदृष्टया तया कोपनया स्वकोपप्रशमनशसि प्रचुर बाप्प निपातित किन्तु किंचिदपि नोच्चा- रितमिति । सल्विहादिमपादेन वामलोचने सुदति | निसर्गसुकु- मारमालतीजालपवत्प्रकृतिमृदुलसुवृत्तशीलापि क्य दामशीलेव दरी- दृश्यसे ? त्वच्चरणयो सकरुण निपतितमपराद्धमपि जनमिम प्रसन्नतास्मेरदृष्टिविक्षेपामृतसारेण सिञ्चती मधुरमधुरवचनपीयूए- दानेन मम दयस्वेति द्वितीयपाद न खलु तव पदाचित् कोप एववि- धोऽभूदिति वाक्येनानेन भर्तु पौन पुनिकप्रगयभङ्गदूपितत्वमनका- पराधत्व चेति चरमपादेऽनल्पाभ्रमोचनेन मदयहृदयाया भार्याया गत्यन्तराभावेन कोपगान्ति मुचिरादुदपादीति च विद्यो वयम् । असत्यमानिनोवन्मदुम्वभावोपेतमालिनीवृत्तमण्डितमेन रुचिर श्लोक समलारतेऽमर्गप्रशान्तिसमुत्य समाहितालयारो यद्वारा प्रणयमा- नजगोपविप्रलम्भग्मोपि नूनमतिहृद्यमभागनारामतरमेन पुरा परिणमतीत्यत्र पामका गाढालिनयामनीतच प्रोद्भतरोमोद्गमा सान्द्रस्नहरसातिरेकविगलच्छीमनितम्बाम्बरा। मा मा मानद माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी गुप्ता किं न मृता न कि मनसि कि लोना विलीना न किम् ॥३८॥ अरे परमायंतोद्भुतमेतर पदनिर्वचनीयनिदोप-निरप- मरापोरयाप्तमनोहारिग मानिान्यसुधागारनिग्न्नलिरिक्षणा सापानमनगायप्रयन्यगुगदोपतारतम्पपग्मिीलननिजातानाम ग्मार गवंदमागगरजगजुदानग्मदानितानि मागपप्रमोद- पतिरेशिमोहितपन्चरमर्माणि मनाम्पपि सुदुरेमद्दल मलोर- (५०) मोहनमनोजन्मरागसागरे चमत्कारिणि मनोज्ञविचिनरसतन्मये निमज्जयत् तनव विलाययति नून पद्यनिबन्धसहस्रायमान निर्वा- च्यकाव्यसुपमाजाज्यल्यमानसुविरचितसर्वाङ्गप्रदर्शनजनितरसिक- जनलोमहर्पण सुस्वादुसभोगशृङ्गारमदजलोपहारि श्लोकरत्नमेतद् यस्मिन् सुभग कश्चिद् युवा हृदयगमचेतोभूमहोत्सवपर्यवसाने चंत- न्यनाशजडीवृतेन्द्रियग्रामामिव सर्वावयवप्रहर्पयित्नुसुरतज्वरद्रवीभूता स्ववरारोहा सावधान दर्श दर्शमित्थादुपवर्णयति यनीरन्ध्रेण मदीयस- मालिगनेन दृढतरमृदितयोर्वक्षोरुहवलशयो प्रहातिशयात् स्वय प्रोद्भिन्नेन रोमहर्पणेन शोभमाना तथा निर्भरप्रेमनिझरप्रवणाति- स्पर्शनीयपीवरश्रोणिविम्वाद् विससमानेनाधोवस्त्रेण नग्नप्राया समनन्तरमेवायि मदभिमानछिद् । मेव कृथा खलु मा पिपीडो मामतिमात्रमलमिति मदालिङ्गनप्रत्याख्यानव्याजेन हृदिस्पृग्मन्मय- युद्धरमद्योतयमोक्तदुर्वलवचन सहस्तक्षेप प्रलपन्तीय हृदयदयिता विश्लथीभूतगालता दिनु निद्रिता दिनु प्रलय गताथवा मनसि में निमग्नाहोम्वित् सभीगरममायुज्य प्राप्तत्वाद् द्रवीभूता नु किमिति मशयानो ययायाग्य निम्चेतुमपि न शयनोम्यहमिति । इत्यवारमन 'जीयनग्रहणे नम्रा गृहीया पुनरुग्नता मि पनिष्ठा मिमु ज्येष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जना इति युव च्यानन्दाहरादर्भोद्धृतोदाहरणवत् मुप्ता दिनु मृतानु पिमित्यादिना मममपनातिगयाक्तिगर्भणान्तिम पादेनानिर्णयम्योपवर्णनात् मदेहालयारविभूषिते शार्दूलवित्रीडित- वृत्तनियमिाचरणे दवार रन मा मा मानद माति गामिति चेतो. हारिगमदमदनयुदन्याल्तिार्पोतो या पिपीत्यादिनियाप- दगापि रतिगगानिरापद्यानरतया गुणपती गनी एच प्रयममा चोमोरिया पद्यमा प्रष्टमधुरिमाणमाम्यामाग्यार रगवद्राग. पारिपी पयपि निमाना मिनु रिमा rि नितिन निश्चित.
पटालग्ने पत्यो नमयति मुख जातविनया हाश्लेपं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभृतम् । न शक्नोत्यास्पातुं स्मितमुससवीदतनयना लिया ताम्यत्यन्तः प्रयमपरिहासे नववधूः ॥ ३९॥ क्षणनम्बरे मृगतृष्णाभसीवहत्ये निवले जीवलोकेऽपि यावज्जीव जीवमाफन्यसाधनामागंभूनादामुक्तिसमर्पितपरस्परा- स्मन परिणयोलवादनन्तर विश्वासपात्रीभूतसहचरोजनसमक्षमपि पुष्पमायवानिर्दयविम स्नप्रथमसायकाहतम्याभिननविवाहजनितरति. रममिन्यादिपया प्रारब्धमदनरेलिप्रस्तापनम्य पाणिग्रहीतुरतिवेल- क्ष्यजनपेन नर्मणानीव होणा नवपरिणया वधू किं परोविति तम्पा अशतान्याभावाया एव दयमानेननाम्मर विना मरस य्याहियते यदुल्लसदागपारपन्यागीयते परिणतरि वैवाहिकपरि- धानापावलम्बिनि पिर्तव्यनाव्यायुलहदयवतया केबलमाकार- गोपनाय गमाश्रितविनया यदनमघम्नानम्रीगुग्ने नम्मिन् मरभस दोम्यो परिरथ कामयमाने मति मा नष्णीमङ्गानि तम्मादन्यत आवर्पतीत्य प्रापमिके वैवाहिवनमविषाने निभंग्यलक्ष्यलज्जामचुला रिचिदपि यतुमममयाँ लजालुदृष्टिविक्षपण म्मरम्मी ससी- स्तिर परपन्नी ग्रोहानिविण नवोत्रा यधुम्नान्यतितमामिति । मप्रत्ययातमरनाल्यान्याभावम्ययात् गर्वथा गावपरिचित- सभोगविलामापाग्नपानिमोग्या तासालोचितपामोपचारनातुयं. पिटोनापा गागरोगनगायमुग्यपूर्वानंगिाचेष्टितपणनममुत्पेन मात्यलारेपापा पनावामाग्म परवचनमागमोत्य- मोगा-गारगलना गिमग्निीत्तमनपादमनुष्टयों रोभिनानमनाएग ग्माभिगाना चेनामि प्रमोदयितु दिनमा काभने।
नापेतोऽनुनयेन यः प्रियसुहृद्वाफ्यैर्न यः संहृत यो दीर्घ दिवसं विषह्य विधमं यत्नात् कथंचिद्धृतः। अन्योन्यस्य हृते मुखे निहितयोस्तिर्यक्कथंचिदृशो: स द्वाभ्यामतिविस्मृतव्यतिकरो मानो विहस्योज्झित. ॥ ४०॥ इतरेतरसान्द्रानुरागानुकूलयोरपि प्रणयिस्नीपुसयोर्दुर्वार- निर्वेददौमनस्पलक्ष्यजनकेन किसलयसुकुमारहृदयदाहकेन प्रणय- कलहेन, न तु कारणान्तरेण समुत्पादितोऽसहनीयोऽपि दुनिग्रहो - निप्टोऽपि दुर्दम्यो मन.सतापनोऽपि दुरुच्छेदो दग्धमानो न केनाप्यु- पायेन न केनापि प्रकारेण न केनाप्यन्येन प्रतिक्रियाविधानेन वा प्रशान्ति प्राप्नोति किन्तु प्रणयकलहजत्वेन केवल प्रणयस्मितिसम्- न्मेपेणव स्वय ममुपजोपं प्रशाम्यतीति विवदिपयास्मदीयगद्गारि- काव्यकारेण कयोश्चित् परस्परानुकूलवात्सल्यपाशवदहृदययोयो. वनम्ययोर्दपन्योर्मानचेप्टेत्यप्रकारेण निर्वयंते यद्योऽमयः प्रशमनाय प्रयुक्नेन चिन्त्याचिन्त्येन सर्वेणानुनयविधिनापि न व्यपेतो यः प्रियमुहृदा ममीना प्रमादनमन्त्रशनरपि न परित्याजितो यच दु.पकरत्वेन विगम दुर्विपल्वेन दीर्घमागायमानमतिकष्ट वासरमेयां- पृच्छान् शाम क्षाममा मलाघरपरिजिहीपंया प्रयत्नेन पथमपि परिरक्षित गोमोम्नगने महयदीधितो ममायाते प्रदीप परम्परस्प विमुबीभून पदन प्रति मानीकृत्य पथ पथमपि प्रणिहितयोनत्रयोः मन्योनाया जपनीमामनिमात्र विम्मतममर्ग: मन् गिला परि. पान दिन्मन्योन्यविलक्षदष्टिचार मम्मियम्पान्तर गव्याज मितं ममा पनि मान्नु पापम्ननि दाटगरपरिसराग गाग्रा. मुनपारिभिवामि प्रतिपिपिमिप्यताजितन्य प्रणयमानस्य पप्पन मिोनर पर प्रमितासाननरमापिननाशगंगागमाराका (५३) भूतकोपशान्तिसूचय समाहितालवार शार्दूलविक्रीडितवृत्तशालिनो मुक्तकस्याम्य गोभनानिमधिय गोभयतीति सौख्ययतानमधुर- सभोगगृङ्गारे-पि कदाचितदानिन् कटुप्रणयमान मजायेत चेत् तिक्तव्यन्जनमिश्रितमिष्टानवत् मा.पि प्रत्युत म्वादीयान् भवेत् । गते प्रेमानन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निवृते सद्भावे जने इव जने गच्छति पुर । तत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियससि गतास्ताश्च दिवसान् न जाने को हेतुर्दलति सतया याप्त हृदयम् ॥ ४१ ॥ हम्मादपाण्डे विगलितम्य पातधा पण्डितम्य दुर्बल्स्य पाच- भाजनम्येव हृदयकूपाद् यद्न्यापमवस्य मण्डगच्छिाम्य फल्गो गाररहितम्ब प्रापस्याप्रतिविधेयेन वेगमेन दुविगाह्मगारमागरा- भन्यामन्नर चरमपर्यन्तमन्ताहि प्रमाय न्नपिता काचिदामिनी सदि मया गणोपरदुर्विपार जमात्मन इदानीननदनान्तग्म- भिसागुध्यमाना तथा रमणेन गह यावदीपित नदानीतनमगमनुप- मपि गोपसमम्मारमनुम्मार मनरी प्रति प्र पनि हा प्रियममि का दृदयसपर रद्ददय:पि नेहा परिडतानुरागनिनगौरवोपते. भिमान विधम्नेन्योन्यस्य मोहा व्यागने मदीनापि दयितजने पदस्पजन सोरागोन्यनामनोरमगी मति तदनुरागवगममन्त - परममंदिप तदानी ययातिनिविष्टनिरपमान गर्गलापुर- ग्गविधिमभोगापंगमुपभागमनारराति सात तानि मुसमयानि धिमपानि प्रभोरमयानि रामाश्नमपानि पानगन्मनुस्मृत्यानु- म्मरणापि मप्रति इनाहदय में नत्मपान निननि पदम विकारम- नितिन मामा दौतिया पूर्वाधं पमाणग्य प्रपर.
(५४) भङ्गरूपस्य हेतोरुत्तरार्धेऽवगम्यमानेन हृदयविदलनरूपेण हेतुमता वार्येण सार्धमुपवर्णनोत्थेन हेललवारेण शिखरिणीवृत्तनिबद्धचतुष्पदो निर्वेदसचारिभावपरिपूर्णकरुणविप्रलम्भङ्गारवाष्पप्रवाहकलुपित- रसिकजनहृदयस्तीनवेदनामय इव दु खमय इव नैराश्यावलम्बी श्लोकोऽय समयंत इति वयमपि स्नेहविनाशविदलितेय मनस्विनीव दुखीयन्तस्तस्यास्तपस्विन्या कृते मुक्तकण्ठमाकोशाम रे रे दग्ध- हृदय । तस्या जीविताशाभूत प्रणय खण्डश खण्डशो विदारित दृष्ट्वापि निर्विकार घियसे, कथ शतधा न स्फुटसि ? चिरविरहिणोरत्युत्कण्ठाश्लथीकृतगात्रयो- नवमिव जगज्जात भूयश्चिरादभिनन्दतो । कथमपि दिने दीघे याते निशामधिरूढयो प्रसरति कथा बह्वी यूनोर्यथा न तथा रति ॥४२॥ वस्तुतो दुर्विषहहृच्छूलायमानेन तीक्ष्णमकरध्वजसहेलोद्दी- पितमुर्म रस्फुलिङ्गायमानेनानिर्वचनीयस्नेहबहुमानानुकूलस्य भर्तुर्दै- शान्तरप्रवामेन यद् भुवन स्थाणुस्थितिमत्त्वादनश्वरमपि विनप्ट- मिवामानि तत्तातप्यमानवियोगतनूनपादन्तवेन प्रीतिपूर्व सुदूरप्रसा- रिताम्या प्रमोदप्रकर्षपुलविताभ्या भुजान्या गाढ परिरभ्याभिन- न्दनीयेन समागमेन पुन सजातमिवादगि नूनमिति वक्नु प्रक्रमते- स्माभिर्वहुमतोऽमरुव वियंद वहुतियकालावविना सतप्तविरहाशु- गुक्षणिना दग्यप्राययोरोंत्सुक्यातिरेवेण शिथिलायमानशरीरयो पुन मगम लब्ध्वा परम्पर यथच्छमभिनन्दतोर्दीर्घवालविरहितयोस्त- रणदपत्यो वृते चिरात् सोऽय नष्टपूर्वो जीवलोर प्रत्यग्र इव सतुप्टितन्मय इव कमनीय मवृत्त किन्तु दूरवतिनो विदेशाद् गृहागमनसमनन्तर यहो कालरादितरेतरदर्शनमौग्यप्रहृष्टमनसाम- भिवाद्यमानानामन्तरान्तराभिवादयमानाना यथाज्येष्ठ प्राप्तकालोप चारनित्यारेणा प्रियवान्धवमुहृज्जनाना सानिध्ये तयोर्मध्ये परम्पर- सलापालिङगनपरितुम्वनादीनामनुरागव्यजकचेप्टानामचिन्त्य- स्वाद् द्राधीयसि नस्मिनह्नि कृच्छादतिमाहिते ततो भृशममिलपिता त्रियामा सहमवाप्तयोस्तयोर्नून दोर्षीभूतप्रवाससमयनिविष्टनाना- विधवार्तानिकुरम्बपर्यनुयोगोत्तरदाननरन्तयेण चिरविरहकालराशी- भूतगृहवन्धुमित्रगणादिविषयकबहुविधवृत्तान्तसवयकथनाकर्णनपरा- म्पराभिश्च प्रचुरीभवन् स्निग्यसभापणमाप्रभात यथा प्रमेत्रीयते तथा विप्रयोगममये मुचिरमनुपभुक्तत्वात्पुजीभूतोत्सालिकासहस्र- समन्विताप्रेमरसोऽपि सुरतोत्सवस्रियामायामपि मुहर्तमानाय- मानाया विभावामविच्छिनक्थारसप्रसरमन्तरा विरलविरलक्रिया मागत्यान प्रमेवीयत इति । गोचनीयप्रवामविप्रलम्भानन्तगत्पन्ना- भिनवमभोगशृङगाररमायतनमनमि प्रमुदितहरिणीवृत्तयुजि पद्येऽत्र सगमप्रमोदनरीनृत्यमानहृदययो प्रयियोस्तम्णयोर्नेमगिक- समागमावस्थाप्रदानाज्जात्यलकारोऽन च वियोगेन पूर्व पृथकात- योरिदानी सगमैन पुनरेवीभूनयोस्तयोर्मन्मथयुद्धादप्यधिषमतोपाव- हेपान्योन्योदन्तक्यनेन निद्रालेगमन्तरेण यथामुषमनिवाहपते सा निशीथिनीति समूच्यते । दोर्षा वन्दनमालिका विरचिता दृष्टधव नेन्दीवरः पुष्पाणा प्रकरः स्मितेन रवितो नो कुन्दजात्यादिभिः। दत्तः स्वेदमुचा पयोधरभरेणार्थो न कुम्भाम्भसा स्वरेवावययः प्रियस्य विशतस्तन्या कृतं मगलम् ॥४३॥ विप्रष्ट जनपदान्तरमध्यप्य परिक्लेशावहादध्वमान् कान्तादर्शनीमुनयप्ररितद्रुततरगती प्राणदयिते पत्यो सुचिरात्स्व- वसतिगृह प्रत्यागते वासक्सज्जिका प्रवासविप्रलम्भसतापदग्ध- कल्पापि धृतिकरतत्समागमोच्छ्वासोज्जीवितजीविताशा विरहणी किमकार्षीदित्यवबुभुल्माया शृङगारिकविशिरोमणिना निर्भरकामा- तुरप्रणयिजनभावसौम्यपारगणास्मदीयकविपुगवेन सुरस व्याहियते यत् स्वीयभर्तुर्ग्रहप्रवेशमहोत्सवे समुत्पने दीर्घाभिनन्दसुमनोमाला प्रीत्युत्फुल्लया निसर्गरमणीयया दृशैव न तु वास्तविकर्नीलोत्पल- वृन्दर्गुम्फिता स्वागतार्थ विस्तृत विक्षेप्य कुसुमाना राशि प्रमोद- विकसितेन प्रकृतिमुपमेण स्मितेन न तु माध्यमालतीप्रमुख़स्तात्त्वि कुमुमै सपादित सप्रथयोपचारायोपहरणीय पाद्यादिक सतोपा- तिशयप्रहृष्टपुरवेन स्वेदाम्बुनिस्यन्दिना स्वभावचारुणा पयोधरकल- सभारेण तम्म दयिताय विश्राणित न तु याथाथिक्न कलशवारिण- वप्रकारेण महार्नेसर्गिक्लावण्यवद्भिरिन्दीवरतुन्दकुम्भादिचतन्यर- हितैर्वस्तुभिरनुपमेय स्वकीयरडगैरेव स्वनिकेतन सहर्ष प्रविशत प्रमपानस्य पत्युर्मागल्य कृशादर्या पीनस्तन्या भार्यया प्रीतिपूर्व- मकारीति । खल्वय सुरसमञ्जुलोऽडगीकृतशार्दूलविक्रीडितवृत्त- गोभी परम्परानुरक्तमिथुनसगमजहृद्यसभोगामोदविक्स्वराकृति श्लोको दृष्टयैवेन्दीवरंरिति ताद्रूप्यण निरूप्य निषधव्यञ्जकेन नशब्दप्रयागणोपमानभूतानामिन्दीवरादीना तिरस्कृतत्वाद् रूपकस- हिताक्षपालकारेण विभूप्यमाण माशुभ्यत इति विचार विचार धूम कान्तसमागमप्रमुदिताया वरणिन्या आमोदतरलयोर्दगो सत्या- नीलोत्पल किं, प्रमोदामृतरसवाहे स्मिते सति कुन्दादिपुप्प कि, स्पृहणीय पयाधरयुगले विद्यमाने पर कि प्रयोजन यथा तस्या निरुपमावयवा निखिलोपमानवस्तूनि परमार्थत सावलेप पश्चा- स्कुर्वत इति । .
(५७) कान्ते सागसि शापिते प्रियसखीयेप विधायागते धान्त्यालिङ्गम मया रहस्यमुदित तत्सगमाकाक्षया। मुग्धे दुष्करमेतदित्यतितमामुद्दामहास बला- दाशिलप्य छलितास्मि तेन स्तिनाथ प्रदोपागमे ॥४४॥ चाटुकारमपि प्राणनाथ रोपादपास्य या पश्चात्तापमवाप्नोति पलहान्तरिता तु मेति माहित्यदर्पणव्यक्तीकृतलक्षणोपेता काचित् प्रणयामपस्फुटनेन साग्रहानुनयाभिनिविष्ट दयित सशपथ निरम्य तदनन्तर क्थ नाम हताराया मया दयितजन प्रतीत्य समाचरितमिति निर्वायानुतापतातप्यमानोपाशु तदीयप्रत्यागमनमनारथशतमेव समा- श्रित्य दुखीयन्ती स्थिता तत सायसमय प्रियमहचरीवेपधारिणा तेनागत्य परिचुम्बिता चण्डी प्रत्ययिताय वयम्याय परिहासगर्भ- रहम्यवृत्तान्त स्थापयति है धूर्त कृतिवृत्त्वस्तथाविध कुपथ पतित्वा पृतिघा तादृशी युवयां कृतवानमि, इतोऽपसर मा भूयोऽपि मदीयगेह प्रविक्षम्त्वमित्यह मशापात्सर्गमामुग्यापराधिनमात्मन पामुक निराकृतवती ततो दरतमिव निशामुख मद्दर्शनाय समायाता पाचित् प्रियसपी ससम्रम परिरभ्य निप्यामितेन तन पुन सजिग- मिपुर्निविचारा भूत्वामुवेन हतुना प्राणनाथ सहेल निरस्य दुर्भर- मनुसयमनुवोभामि विन्विदानी तेन विनाकृताह न जिजीविपामि तत् तमत्रानयत्यादिरहम्यवचन तस्य मकरुण व्याहृतवती, हहो मदारचर्यम् । अपि मसि सा कासीदिति मन्यमे न कापि परन्तु विश्वमनीवरयस्यावेप कापटन परिधाय मनोव प्रादुर्भूतो महा- पञ्चपा में शान्त आसीद् यमहमादिनप्यावयनीयमपि रह रपि- तरती मन्दबुद्धि क्षीणभागया किञ्च मोऽपि तदा सुन्दरि । प्रपया रहारोपयगान्मग्निग्मनसमये यदेतन् त्वया निगदित तन्मे (५८) दुष्करमित्यतिशयप्रमुक्तकण्ठ विहस्य बलात्कारेण मा समालिङ्गि- तवान्नित्येवप्रकारेण हे सखि तेन दुर्बुद्धिनोदितभाग्येन कितवेनाये- पत्तमिले तमिस्राप्रारम्भे मन्दधीनिर्भाग्या प्रवाम वञ्चितास्मीति । अञ्जसा दुर्ललितेनापि निपुणेन कामवश्येनापि कामरूपेणेव कामुकेन स्त्रीवेपपरीधानक्तवद्वारा कोपनापि यामवशवदा यामिनीयमति- सधीयते स्मेति युक्त्यलकार पूर्ववच्छार्दूलवित्रीडितवृत्तसूत्रित सभोगशृङ्गाररसमयमप्युल्यणहासरसगर्भमेन सुरसवाव्यरसिकान- तिशयनमस्फोटेन परिहासयितुमिव समलकरोति । आशङ्कय प्रणति पटान्तपिहिती पादो करोत्यादरा- याजेनागतमावृणोति हसित न स्पष्टमुद्वीसते। मग्यालापवति प्रतीपवचन सरया सहाभापते तन्व्यास्तिष्ठतु निर्भरप्रणयिता मानोऽपि रम्योदय ॥ ४५ ॥ अविचारिणोऽपि त्वयि सान्द्रानुरातम्य मे तुच्छ प्रणय- स्पलितलेगो मर्पयितव्य इति सान्त्वनवचनपूर्व नूनमेप प्रणिपात विधास्यतीति मनसि मगग गाजी माप्रपदीनम्य परिधानस्या- ञ्चलेन प्रणिपातपरिहाराय महादिती चरणो विधतेय में यान्ती हास्यास्पदमिति वितायं वदन यदृच्च्या प्रादुर्भून रमणीयं म्मिति- विनाममनिष्टमिव मुग्यादिच्छाना तिरयति विस्विद् यमनम्य. यगान बलक्ष्यपारवयानु नाराधामुगी गगी व्यका मा नायी. यसीमिजनितमन मतापात् पपमप्यात्मान ता पांच्यामपितु मयि ग्रुपाणेऽपि त्वदाप न लिपिपि मुभूपेजमितीय यिमुसीभूग म्योपया वयम्पया गाामापटिपरीतरगा निगनि मेरपा प्राति- लोम्यमागार प्रातोपिर मानगिपपपमनुमर सागरोशाया दुगिंगा- हालसमका सामना पापामपि गामोरियामा- (५९) तरसमयत्वान्चातिकमनीयोद्भेदो भवतीति प्रागनुभूतस्याप्यद्यैव 'सवृत्तस्यैव विरहानलसतातप्यमाने मनसि मौत्सुक्यमुत्प्रेक्ष्यमाणस्य न हिचिदपि विस्मरणीयाया निर्भरम्नेहभाजनीभूताया मनस्विन्याः प्रणयमानोदन्तस्यानुस्मारमनुस्मारं ताम्तान् मुखितान् तया सह संभोगार्थोपभोगप्वतिवाहितान् वासरान् चानुचिन्तमनुचिन्तमत्यु- ल्वणोत्कलिकामयेऽतिशयनिवेदप्रायतिगाढे शोकाभिलापवारिधी सुतरा निमज्जति तपस्वी कश्चन विरही । 'अखिलेषु विहङ्गेषु हन्त स्वच्छन्दचारिपु गुक पजरवन्धस्ते मधुराणा गिरा पालम्' इत्युदाहरणवदयापि प्रणये दौमनस्यजनकत्वाद्दोपरूपो मानोऽपि रम्योदय इति गुणत्वे कल्पितत्वाल्लेशालंकार उत्पनीपद्यमानेन दुर्भरविप्रलम्मोकरमेन मृदुहृदयानस्मानभिगोनयन्तमेन श्लोक शार्दूलविपीडितवृत्तेन मम परिपूर्णार्थीचरोति । यायन्त्येय पदान्यलोकवचनरालीजनैः पाठिना तावन्त्येव कृतागसो द्रुततरं संलप्य पत्युः पुरः। प्रारभ परतो यया मनसिजस्येच्छा तया तित प्रेम्पो मौप्यविभूषणस्य सहजः कोऽप्येषकान्तः कमः।। ४६ ।। अयि मौग्ध्यविभूपणे! मर्तरि विहितःचरितमीप्यारोपों हदि निगृह्य प्रगसाहमोजन्यनोगोल्पवावदनया केवलमेकाविनी विजनेरप्यादिनं कुरुप, पश्य, परमार्थती विफलेनारण्यरुदितेन मदुराचारमनुगम्य ते भर्ता परम्परस्नेहद्रोहि तादृश पाप भूयो न ममापरिष्यतीनि वृषा मन्यने हा मुग्धे । अनिप्राप्नवाल प्रतिविधानं स्पामध्यापयामा, कि बहना, प्रापमानव्यक्तीररणायवमेव कुरवेति मतपन्नीरनिन्दपर्यायावन्त: ममीनीनाः गन्दाः मनीगणेन गिशिता माचिदतिमामा भाया तदानी समाचरितकिल्विास्य तस्याग्रतः कर्णे कृतान् तावत. कृत्रिमान् शब्दान् निर्विकारवदन- वर्णपूर्व शुकवदतिशीघ्रं समुच्चार्य तदनन्तरमेव सर्वदममीनकेतना- ज्ञावशीकृतहृदयतया यथैव दर्पितकंदर्पस्य तृप्णातिरेकश्चेतसि संजज्ञे तथैव सद्यस्तदीयप्रणयकल्मपोपालम्भार्थ निगदिताति तानि वचासि विस्मृत्य सानुरागचेष्टां समाचारितुमकृत्रिममनस्का प्रक्रमे येनैवंमहो मुग्धताविभूषणस्याकृत्रिमप्रकृतिपरिप्करस्य स्नेहस्यपा नैसगिकी रमणीयतमा काप्यविज्ञाता प्रक्रियेति कृत्स्नाभ्यसूयाकोधमानादिरूपि- शत्रुगणजिष्णनः सर्वकपस्य प्रेम्णः शक्ति सुपमा चोपवर्णयति मधुरमधुरस्त्रणमनोजिघ. प्रभूष्णुमनोजन्मानुचरोऽमरुः । अत्रालीक- वचनंरिति पदमालीजनैरित्यस्य विशेषणत्वे प्रयुज्येत चेत्तदपि निर्दोप स्यादपि च पत्युस्तस्य स्खलिते व्यक्ते सति वितथवचनत्वे नाङ्गी- 'कर्तव्यं परवलीकरूपस्य तदीयापराधस्य निन्दकवचनत्वेऽत्रे च सुस्वादुसंभोगरसपरिपूर्णे शार्दूलविक्रीडितवृत्तसंनद्धपादे रुचिररुचिरे पद्ये स्वाभाविकचेप्टाख्यानात् स्वभावोक्तिरलंकार आविप्क्रियते । दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभापिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाञ्चितभूलतम् । मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाप्पाम्बुपूर्णक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ ४७ ।। हन्त सुदृढबद्धपरस्परहृदयप्रेमावन्धच्छिदि निस्त्रपस्य प्रणयिनो दुर्विषहे व्यभिचारेऽमर्पमूलकबहुविधभावविकारचेतोवृत्तिप्रपञ्च- निपुणस्य मूकस्यापि सूक्ष्मरिङ्गितरपालम्भवाग्वज्रदायिनोऽराज्ञोऽपि : दण्डये दण्डपारप्यनिपातिनः कदाचित् क्रोधाग्निकलुषितस्यापि कदाचित्प्रसादप्रमग्नस्य मनस्विन्याश्चापोऽद्भुतरममयी कीदृदुक्षीयं मानस्मजा यया सीमेव्यामिपारिणि काम के विश्वपदि दृष्ट सति प्रणयव्य रोकममु यथापराध पुरा दण्डयामीति तदुपसर्पणापेक्षयो- ण्ठितमात्मान समया तस्मिनायाते सति दृष्टिप्रसादविश्राणनेन पिन वा नानुजिघृक्षामीत्यन्यतो विवर्तित निर्विकारेण हृदयेन वा त्वयि प्रेमकपाने तत्त्वतो स्नियामि यतो मे स्खलितमेक मुदारचेता क्षमस्वेति तस्मिन् व्याहरति सति वितथवादिन् शुश्रूपे, मेव तावद् वादीरितीव कोपेन विस्फारितम्, अनुरस्त मा जानासीति सरभसमालिङ्गितु तस्मिन् चेप्टमाने सत्यभिमान- पणा मा मेव दीप इति मनसि कृत्वा रापानलारुणित हे कोपने य दुर्घव सवृत्तासीति तस्मिन् सान्त्वनाय वस्वाञ्चल गृति प्रति कि साधारणीति मत्वा मा प्रतीत्य समाचरसि, मैव कृथा दुश्योल। इतीव बहुमानहेतुकमन्युतरङ्गितम्रूवल्लीभीपण तया- न्यथोपायान्तराभावेन गत्यन्तरेण विनाकृतत्वाच्च निशब्द पादणि- पातविधिमानतत्परे तस्मिनिदानी त्वत्तो लब्धबहुमानास्मीति विवक्षयेव प्रसनताद्योतक्नयनसलिलपरिपूर्णदृष्टिविक्षप तम्याश्च- ण्डवाश्चक्षुर्नानाकारेङ्गितव्यन्जनप्रवीण सजातमित्यहो महदाश्च- र्यम् । रसिपभिरोमणिनामरुणा स्वशब्दमहिम्ना मानिन्या रोषमू- लव विगिष्टानुभावप्रपन्चकुशलस्य कारपम्पम्य चक्षुप समयो- चितकामरूपितावबोधिकास्वनकनियासु वर्णितत्वात् सद्वृत्तिस्तु धर्मम्य प्रवृताप्रवृतात्मना संव क्रियासु वह्वीपुवारकम्येति दीपकम्' इति काव्यप्रकाशतिरक्षणन 'स्विति पूणति वेल्लति विचलति निमिपति विलोक्यति तिर्यक् , अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवप- रिणया वधू शयने' इत्युदाहुत्या च मुठु समध्यमानो दीपकालपार: प्रणयमानवृति विप्रलम्भरसानतरजनिप्यमानसभोगगृङ्गाररसन्य- नक्शार्दूलविक्रीडितवृत्तसयुज श्लोरमेन प्रभाम्वरदीपषद्दीपयति । अनानामतितानव कुत इद फरमादकस्मादिद मापे पाटरपोलमाननमिति प्राणेश्यरे पृच्छति ।
। (६२) तन्व्या सर्वमिदं स्वभावत इति व्याहृत्य पक्ष्मान्तर- ध्यापी बाप्पभरस्तया वलितया निःश्वस्य मुक्तोऽन्यतः॥४८॥ नूनं दुनिवारनियोगानुष्ठानप्रसङ्गात् कृतकियत्कालक्षेपे विलम्बितगृहागमने जीवितदयिते चिराद्वसति प्रत्यागत्याकाण्ड- विपाण्डुरिमविच्छायवदनश्रियमकालदौर्बल्यतनूकृततनू प्रणयिनी जायां सखेदं दर्श दर्शमयं सुकुमारमनोहराणा गात्रलतानामतितनिमा कुतो हेतोरकाण्डे संजात इदं चाक स्मिकवैवर्ण्यसदिग्धगण्डभितिक वदनारविन्दं कस्मात् कारणादयि वरवणिनि ! संवृत्तमिति पर्यतु- युजाने सति मद्धृदयकुसुमशोपिणासहनीयेन विलंबेन चिरायितस्य तव दर्शनौत्सुक्यातिरेकवशादित्थं समजनीति याथातथ्यमात्मलाघव- परिहारार्थमनुक्त्वा सर्वमिद खलु प्रकृतितः समुत्पन्नमिति प्रोच्यान्यत्र पराडमुखीभूतया सुदर्शनया दीर्घ निश्वास कृत्वा पक्ष्मलनेत्ररोमान्त- रालपरिपूरयिता नयनसलिलौघः प्रवाहित इति सरस वर्णयन् यथा गीतागोविन्दे 'भवति विलम्बिनि विगलितलज्जा विलपति रोदिति वासकसज्जा' तथेयमपि कार्यान्तरव्यापृत्या जीवितेश्वरे चिरायमाणे तत्समागमोत्कलिकाशतशोशुप्यमाणशिरीपपुप्पाधिकतरमृदुलाङ्ग- वल्ली सौजन्यहृदयसौकुमार्यविभूषणा निविचिकित्सपातिव्रत्येन सदैव पतिवानुवर्तिनी विजने सनिर्वेद रोरुद्यमाना विलालप्यमाना तास्तान् भर्तृसहवासपरमानन्देन विनाकृतान् दिवसान् कृच्छात् कृच्छादत्यवीवहतेत्याशयमप्यभिव्यनक्ति निर्वाच्यशृङ्गारसुधारस- - शेवधिरमरुराहृत्स्थल । अत्र हि 'आयान्तमालोक्य हरि प्रतोल्या- माल्याः पुरस्तादनुरागमेका रोमाञ्चकम्पादिभिरुच्यमानं भामा जुगूह प्रणमन्त्यर्थनम्' इत्युदाहृतिवद् योपिता तया स्वशरीरकाश्य- मुखपाण्डुरिमकारण किंचित् प्रभिन्न स्वभावत इति व्याजेन गोपितं यतो 'निगूढमपि वस्तुनो रूपं कयमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन..
यदपहनूयते सा व्याजोक्ति ' इति मम्मटसपादितलक्षणोपेतो व्याजोक्त्यलकारो मनस्विन्यास्तस्या अतिश्लाघ्य सौम्यभाव प्रशसन् झगिति सभोगशृङ्गारेण परिणमतो दैन्यसचारिभावयुतविप्रलम्बस्य रसवाह शार्दूलविक्रीडितवृत्तगालीद मुक्तकमाधुनिकममाजवादि- मतनिर्णीतयथार्यस्त्रीपुधर्माविरदान्योन्यप्रणयमुखितपोस्तथा भार- तोयधर्मरीतिपारपर्याविसवादिस्त्रीपुरुपमार्गानुगामिनोरनयोर्जाया- पत्यो पुन सङ्गममभिनन्दतोऽम्मानपि प्रमादयिनुमिव समलफ्रोति । पुरस्तन्च्या गोनस्सलनचकितोऽह नतमुस प्रवृत्तो यलक्ष्यारिफमपि लिखितु दैवहतक । स्फुटो रेखन्यास. कयमपि स तादृपपरिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवै संव तरणो॥४९॥ ततश्चाभिज्ञाय स्फुरदरणगण्डस्यलाचा मनस्विन्या रडप्रणयसहसोद्गद्गदगिरा। अहो विन चिट स्फुटमिति निगद्याश्रुफलप या ब्रह्मास्त्रा मे शिरप्ति निहितो वामवरण ॥५० युग्मम्।। निर्मर्यादरतिर मव्यामङ्गव्यभिचारदूपितेनानेरम्मीप्रसक्तेन मुरतलम्पटेन येषियूनारमनि मुगाढवदनिर्विकारानुरागापाः स्वप्रधानामिन्या पुरस्तात् पौन पुनिरागनान्तराभिगमनपरि- मोनिगम तिमनावमादनितनामम्बत्नप्रतिमालेसनमहा- पाता गम पाय ययाघातेनेच दक्षिणतरपाददण्डेनाजमा नग दर्णा देवाना प्रियेण तेन गाय हान्यान्पर तदृत्तान्त पपापयति हे रानी। पापारिलप्रपमनापप्रमने ज्येष्ठमपार अग्रतो यदृच्छया स्वयमुच्चारितेन प्रतिपक्षकामिनीनामधेयेन भीत- भीतो हतभाग्योऽह यदा वैक्लव्यनारीकृताननः सन् प्रतिकूल- दीर्भाग्यविजृभणवशात् पाविलक्षमनस्कत्वाच्च किमपि किमपि लेसितुमारब्धवान् तदा हन्त विस्पष्टाकृतिप्रादुर्भावोऽमो लेखा- व्यापारो गहर्षदैवदुर्विपाकेन तादृशीमनिष्टा परिणति गतो येन तम्या दुनिग्रहेस्पिदीभूता सवै यूनी पूर्व श्राव्येण गोनस्खलितेन सप्रति तु दृश्ये सर्वाङ्गव्यंक्तमेव भूयोऽपि प्रतिमायामाविष्कार प्राप्ता ततस्तदनन्तर प्रतिविम्बगता तामेव प्रतिद्वन्द्विकामिनीमभि- ज्ञाय, अहो विचित प्रतिमाचित्र सलु विचिनीयत इति बाप्पाम्बु- क्लुपितनेत्रपूर्व विस्पष्ट व्याहृत्य स्फुटपरिस्फुरत्कोपपाटलकपोल- भित्तिवर्णया हृदि गाढतरसदानितस्नेहपाशविदारणेनैकपदे समुद्भि- नगद्गदस्खलितवाचा रोपातिशयरक्तीकृतस्फारनेनया कोपनया सर्वघ्नब्रह्मायुधरूपी मानसिकप्रातिकूल्यशसी वामपादो दण्डनीये मम मस्तके रोपेणाभ्यसूयया प्रणयेन च सावहेल स्थापित इति । 'दिधक्षन् मारुतेर्वाल तमादीप्यदृशानन , आत्मीयस्य पुरस्यैव सद्यो दहनमन्वभूत् ' इत्युदाहृतौ दर्पितेन रावणेनेव दुश्शीलेन कामुकेना- कस्मिकयुवत्यन्तरगोनस्खलनतत्प्रतिबिम्बलेखाभ्या ब्रह्मास्त्रवद्भ- यानक्वामचरणाघातरूपमनिष्टमचिन्तित फलमवाप्तमिति वामच- रणब्रह्मास्त्रनिरूपितरूपकयुतेन विषमालकारेण निर्भरपरिहासनर्ममू- लभूतमिदमोमिर्पहेतुकविप्रलम्भकालुप्यकार्दममपि शिखरिणीवृत्त- शोभि श्लोकद्वय प्रेमभडगारणारणदृष्टिकमलाया असूयादन्दयमा- नाया कोपभावमभिव्यक्तु कृतार्थीमियत इति मन्यमाना उच्चस्तरा बूमो हे मनस्विन्य | पतिव्रताभिरपि युप्माभिर्भर्तारस्ताडनीया दण्डनीया. परिहर्तव्यास्तदनुप्ठितप्रणयभडगे सुव्यक्ते सतीति ।
५ (६५) कठिनहृदये मुञ्च भ्रान्ति व्यलोककयाश्रिता पिशुनवचनैर्दुःखं नेतुं न युक्तमिमं जनम् । किमिदमयवा सत्य मुग्धे त्वयाद्य विनिश्चित यदभिवचितं तन्मे कृत्वा प्रिये सुखमास्यताम् ॥५१॥ अपरवनितासमस्पपिल्विपारोपककर्णजापप्रत्ययजनिताभ्य- सूयामन्युकृपीटयोनिदग्धप्रायान्त करणनिवेशितमानाभिनिवेशासदैन्य प्रयुज्यमानप्रेमरसादसामपुरोगानुनयोपायप्राचुर्याद्रावितवज्रसारहृद- यकाठिन्यससूचितसाग्रहामत्यागेज्छाराहित्यकथितमहिलान्तराभि- गमनपातक विश्वासदृढीकृतप्रतिकूलचेतोवृत्ति दयिता सान्त्वनविधी व्यपेतनत्यागोऽपि यद्भविष्य. कश्चन भूयो भूयः सिसान्त्व- यिपु ससेदमाचप्टेऽकृतापराधमपि त्वम्यतिमान्द्रानुरक्त मा कथ- मित्यादवधीरयसि, अयि वज्रलेपायमानरक्शचित्ते । मदीयाविद्य. मानव्यलोक पिगुनपिगुनजनवर्णजापसभवा मृपामति परिजहीहि त्वद्विषयपापरहित विमुद्धाचारमिम जन द्विजिह्वाना वर्गजपाना दुर्जनानामस्मत्सुसितमहवासविमुखपैशुन्य वाग्वजनदया दौर्भाग्य- पार प्रापयितु ते नानुरुप, है विमूढे । ययातत्त्व यूहि कि माम दियदमन्तमपि सत्यमिति त्वयाधुना व्यवसित, यद्यदभिप्रेत तत्तदनुष्ठाय त्यया ययामुपमुप्यनामयि दयिते । यतोऽह केवलमेव तय मुग्पाभिलाएक इति। यह सल्वीमिानविप्रलम्भगृडगार- रसोसित हरिणीवृत्तमालिनि पचे सहृदयन नायरेन मर्दन्यनिन्दा- वोभिमन्युग्मरमतातप्यमानाया पठिनहृदयविभूषणाया अभ्यमू- विक्या पयलेपावरिप्तम्मेव मुदृढम्य मानस्य प्रतिषिद्धत्वादाक्षेपाल- सार एाप्लोराभरण-ये मादुर्भूय मनुष्यलायम्मिन्नतीप्या- स्वोऽनिकोपना पुरादयोग्य दिश्य स्त्रियाऽपि वरीवृन्यन्त दरपम्मान् मारपानमपयोपपलियाम्ते। -- रानी वारिभरालसाम्बुदरवोद्विग्नेन जाताश्रुणा पान्येनात्मवियोगदुःख पिशुनं गीतं तथोत्कण्ठया। आस्ता जीवितहारिणः प्रवसनालापस्य संकीर्तनं मानस्यापि जलाञ्जलि सरभस लोकेन दत्तो यथा ॥५२॥ सूचिभेद्यनोरन्घान्धतमसावगुण्ठिताया दुर्मनायमानप्रवा- सिनिवहकान्ताविश्लेपव्यथाकृष्णवर्मज्वलासधुक्षणप्रवीणाया निर्वि- नोदत्वेन प्रहरशतायमानायामतिदुर्विपहाया विभावयाँ कस्मिंश्चि- ज्जनपदे कुक्षिविवृततोयप्राग्भारगरिममन्थरगामिनो जलमुचः क्षणमप्यविस्मरणीयदयितादर्शनोत्कण्ठाजनयिष्णुना प्रियाजनसमाग- मसमुत्सुकाध्वनीनसार्थप्रेरकेण गम्भीरेण स्तनितध्वनिना सक्षोभि- तमना अतिविप्रकृप्टदेशस्थत्वात् प्रियतमासगमे निराशो निर्भरो- कलिकाशतेन कीलितो हृदयतपेन विप्रयोगसतापेन सतप्तो मन.. गोपण्या वेदनया शोषितप्राय स्वान्तव्यापिना निर्वेदनिझरेण बहिरप्युदश्रु कश्चित् पथिको जीवात्मन इवात्मनोऽसह्यविरह- यातनशसि प्रमुक्तकण्ठसूचितातिशयशोफ किंचित् सान्द्रौत्सुक्येन तथागासीत्, तावत् सर्वजीवान्तकृतान्तवत्प्राणापहारिण प्रवास- शब्दस्योच्चारणमपि दूरे तिष्ठतु, जीवितनाशकप्रवासकथाया का कथा यथा क्षणमानवियोगादपि भीतत्वात् प्रणयकोपस्य निवापजला. जलि सर्वेण जनन समभ्रम व्यतारीति यथानुरूपमुपवर्णयन् शृङ्गा. रिकविचूडामणिरमरु प्रवासविप्रलम्भम्यातिदुस्सहत्व मुहूर्तमात्र- वियोगजनयितृणा प्रणयबलहेयामानानामप्यवश्य परिक्ष्यत्व चाव- बोधयति प्रवामिनो पराकम्य कान्ताविरहेणानर्थस्य जनितत्वाद् विषमालकारवल्लिताभिप्राये विप्रलम्भदु योदश्रुणि शार्दूलविक्रीडि- तवृत्तसदानितावयवे प्रवासमानयोश्चरमनिवापजलदित्सुनि पद्येऽय ।
(६७) स्वं दृष्ट्वा करजक्षतं मधुमदक्षीबाविचार्येप्यपा गच्छन्ती क्यनु गच्छसीति विघृता बाला पटान्ते मया। प्रत्यावृत्तमुखी सबाप्पनयना मां मुञ्च मुञ्चेति सा कोपप्रस्फुरिताघरा यदवदत्तत्केन विस्मार्यते ॥५३॥ मुरतपर्यवसानसमये मदिरमदिरामादमुपितविवेका क्षीबाव- म्यानिमग्ना मदविमूटचेता सा वामलोचना वामोरू कररुहानेण स्वयं न्यस्त नपवण वपुपि मे निरीक्ष्य मदमत्तत्वादपरया योपिता कृतमेतदिति मनसि कृत्वा सद्योऽविद्यमानामपि प्रतिपक्षकामिनी लक्षीकृत्य हृदि समुत्पनीपद्यमानया दुर्भरयाभ्यसूयया सहसोत्या- यान्यतो यान्ती कुनैवेदानी प्रणयिनं मा तृणवद् विहाय गच्छसी. त्युक्त्वा मया वमनप्रान्ते गृहीता सती मा प्रति वदनेन्दु निवर्त्य निष्कारणसतापजनिनाश्रुपूर्णनयना दण्डयमीघुमदविचिकित्साजेन मोघेन परिकम्पितीकरल्लवा धूर्त | मा जहिहि जहीहीति यन्सरोप- मवादीत्तत् केन प्रकारेण विस्मायंते, न केनापोति कश्चियुवा संप्रति तया विनाकृतो विरही तदानी कामानलोद्दीपिका कादम्बरी कामिन्या साक पाप पायमनपद्यमन्मथकेलिं च समुपभोज समुप- भोजमतिवाहिता ममुदितकुमुदबान्धवकौमुदीस्मेरा सुरतक्षण दास्तास्ता विभावरी पदाचिच्च मधुमदक्षीवाया इदानीमपि हृदि- मृतपुण्यस्मृत्यास्तथाभूताकारणेर्यामानोत्पादितानुभावविशिष्टाया- म्तस्या निर्विचार यालिस्यमप्यनुस्मारमनुम्मारं तया सह यथा- पोरं पुनः समिमिलिप. ससेद मोत्कण्ठ च समुदोरपति । ययानुभवं मनमि पृतसम्भारविगेपोदोपहेलोप्नदानीतनस- भोगावगरे गालापा अमूयामन्युचेप्टिन स्मृतिपदे कान्तेन भूयः ममा- रोपितमिति मरणं नामालारी देन्यसनारिभाषाविनविप्रलम्भ (६८) शृङ्गारव्यन्जकं पूर्ववच्छार्दूलविक्रीडितवृत्तसज्जितपादमेतन्मुक्तक हे रसिका. ! यूयमपि प्राग्वियोगिनो भूत्वा स्वीयायाः दयिताया. कदाचिदप्यस्मार्ट किमिति पिपृच्छिपयेव परिपूणार्थ चरीकति । चपलहृदये कि स्वातन्त्र्यात्तथा गृहमागत- श्चरणपतित प्रेमाद्रिः प्रियः समुपेक्षितः। तदिदमधुना यावज्जीवं निरस्तसुखोदया रुदितशरणा दुर्जातानां सहस्व रुषां फलम् ॥ ५४॥ नितम्बिन्यन्तरोपगमनरूपेण स्वदौश्चर्येण सुतरा स्फुटितम- न्युवेगानलज्वलितान्त करणया दुर्भरेारोपवडवानलसक्षोभितम्रू- कुटितरङ्गभीपणया दुर्गापराह्वचण्डीकल्पया कलहान्तरितया चण्ड्या कण्ठेग्राह बहिनिराकृतेन निजदुराचारवशाच्छोचनीयदशान्त रनिप- तितेन स्वर्लोकादधस्तादेकपदे निपतितेन क्षीणपुण्येनेव क्षीणभाग्येन केनचिद्रतिलम्पटेन धूर्तेन कान्तासजिगमिषया सकपटमित्थमित्य मदर्थे क्रियतामिति प्रार्थिता तत्सखी गेहं गत्वा ता निन्दन्ती समुदीरयति हे विधेयाविधेयविमर्शशून्यमनस्के । दुर्ललितचाञ्च- ल्यग्रस्तहृदये । हा हा कीदृश चापल्य त्वयानुष्ठितं येन निरन्तरो- दश्रुम्या नयनाभ्या दुर्दिनायसे केन हेतुनापराद्धत्वाद् भृशं विप्रती. सारमनुभवन् प्रातर् वसतिस्थानमागत्य तथा त्वदनुनयाशयेन सविनयदर्शितादरो न पुनस्तेऽपरात्स्यामि, मर्पय मर्पयोदारचित्ते! मे किल्विपमेकमिति सम्यक्प्रदर्शितानुशयपूर्व पादयो. प्रणिपतित. सान्द्रानुरागार्दीकृतमना सरलसुकुमारो वल्लभ स्वाच्छान्यत- स्त्वया सावज्ञमवहेलितस्तत् संप्रति प्रियतमनिरसनेनामुक्तिनिरस्त- सौभाग्यसमृद्धिस्त्व दिवानिग जीवितावसानपर्यन्तं गत्यन्तराभा- वाच्छरणमिवारण्येरदित समाश्रित्य दुर्दान्ताना दुष्टाना स्ववीय- भोपाना दुप्पच विपाक क्षमस्वेति ।
ययंव नागानन्दे 'सर्वानिनिधानम्य गृतघ्नम्य विनागिनः दारीरकस्यापि कृते मूढा पापानि युवते' इत्यत्र शरीरकविगेषण- प्रयं तस्य गरक्षणायोग्यताभिप्रायोपेत तव लोकेऽस्मिन्नपि चपलहृदये निरस्नमुमोदया गदिनारणेति मानिनीविरोपणप्रयी तस्या आक्षेपोपालम्भलक्षणाभिप्रायगर्भा चरणपतित प्रेमादि इति दुर्ललितकामुकविगेषणयुग्म तस्याहेयत्वलालनीयत्वारायसूपकं दुर्जा- तानामिति च रपा विपन तासामनभिलपितत्वाभिप्रायगर्भमिति साभिप्रायविर्गपणवाहुल्येन जनित परिकरालवारो 'विशेषणयंत्सा- फूतरक्ति. परिकरस्तु म ' इति काव्यप्रकाराकारनिर्णीतलक्षणानु. रोधी ता मानिनी माननिबन्ध परिहापयितुमिव समलकरोति प्रण- यमानविप्रलम्भाभिनिविष्टं हरिणीवृत्तसूपितमिदं मुक्तकम् । यद्यपीहातिगहर्षघौतिकवनम्यानुवारमुत्पयप्रतिपन्नस्य रमण- स्यानेकयोपिदभिसरणलक्षण निन्दनीय दोश्चर्य व्यक्तीकृत तथापि प्रणयदौर्गत्यनिमज्जितात्मा हृद्व्यथापेपीडधमाना दुर्मर्याद तं निराकृत्याप्यात्मन. पुलजत्वादनङ्गीकृतगत्यन्तरा सा रमणी कि करोत्वित्यंभूते स्वप्रेमविपये ? वाले नाय विमुञ्च मानिनि रुषं रोपान्मया कि कृतं खदोस्मासु न मेऽपराध्यति भवासर्वपराया मयि । तत्कि रोदिपि गद्गदेन वचसा कस्याप्रतो रद्यते नन्वतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥५५॥ आत्मनोऽन्याव्यासङ्गव्यन्जकं संभोगचिह्न निशाम्य सुतरां कुपितामीकिपायितवदनकमला प्रणयभङ्गसण्डिता भामिनी प्रसि- पाहरीमाः कामी, व्यहरति हेल्मे वाले! सा प्रतिक्ति है (७०) तत सानुनय स प्रार्थयतेऽयि कोपने । अमर्प विजहीहि तत. सापि निगदति क्रोधात् कि मयानुप्ठित, न तु किमप्यनभीप्ट वैमुख्यतूप्णीभावनिर्भर्त्सनपादाघातनिरसनादिकमभ्यसूयारोपानुभा वाभिनयेन कृत त्वयि कृतकिल्बिपेऽपि गाढवद्धस्नेहद्रोहिणि सत्यपि, स समुदीरयति नन्वन्तनिगृहीतकोपया त्वया किमपि मे न कृतमिति हेतोर्मयि परिक्लेश सजाजायते, पुन सापि भङ्गिनैपुण्येन ब्रवीति भवान् महय नापराध्यति न स्खलति सर्वाणि स्खलितानि मय्येव वर्तन्ते यतो भया दिवानिश सावधानमनपेक्षितत्वादसंरक्षितत्वा- दित्य त्व निर्मर्यादो भूत्वोन्मार्गगतो मद्धृदयसतापन सवृत्तोऽसि, सोऽपि पर्यनुयुडक्ते तत्कस्माद्धेतो कण्ठस्वलितवचनपूर्व रोदन कुरुपे, सा प्रतिभापते क्स्य पुरतो मया रुते, सप्रति निर्दयस्य तटस्थस्य तवाग्रत कथमह रोदिमि, स आलपति बाढ मत्समक्ष- मेव रुद्यते, तत सा पृच्छति दृढमपराप्रसक्तस्य निरनुरागस्य तेऽह कास्मि अपि तु न कापि, स प्रतिवक्ति मे वल्लभासि, तत सा सावहेल हस्त प्रक्षिप्य समुच्चारयति नास्मि नास्मि महिलान्तर- सभोगलोलुपस्योत्पथानुवृत्तिशीलस्यान्याधीनस्य तव प्रिया नास्मी- त्यस्मात् कारणात प्रमुक्तकण्ठ सदन्य रोरद्यते मर्यदानोमित्यति- मनोरमा परम्परपर्यनुयोगप्रतिवचनमयी सभापणपरम्परा सचार्यते प्रणयकलहप्रसङ्ग कामिमिथुनेन। ईर्ष्यामानजनितविप्रलम्भगृगाररमसमिक्ते मनोहरवाक्यपार म्पर्यावादितरमज्ञमनसि शार्दूलवित्रीडितवृत्तयुजि पोन विचि- दापूतसहित स्याद्गूढोत्तरमुत्तरमित्यलपारचन्द्रियाविहितलक्षणानु- गामी प्रचुरनिबद्धप्रश्नोत्तरनरन्तयंज उत्तरसज्ञवालवारो नितरा प्रतिभासते यथादाहरणे 'कुशल तस्या जीवति कुशल पृच्छामि जीवतीत्युवतम्, पुनरपि तदेव क्थयसि मृता नु क्यामि या सिति' इतिवदयापि।
(७१) शिलप्ट कण्ठे किमिति न मया मूढया प्राणनाय- श्चुम्बत्यस्मिन्वदनविनतिः किं कृता कि न दृष्टः । नोक्तः कस्मादिति नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती पश्चात्ताप वहति तरुणी प्रेम्णि जाते रसज्ञा ॥५६॥ विवाहमहामहानन्तरमपरिचितमान्मयलीलाप्रातिकूल्येन सद्य क्षतयोनिवालास्वाभाविकमौग्ध्येन च स्वादिष्ठमपि पुष्पायुध- मदरसास्वादन यथातृप्ति सम्यग् नास्वादित मयेति काले गच्छति सति गर्न शनैरुपचेचीयमानरिरसा पौन पुनिकमुरतप्राचुर्योपवृहित- प्रेमरसाभिज्ञा निर्भरानुशयमनुभवन्त्यास्ते काचिद्युवतिरति मन्मथ- रहस्यकोविदेन सुरसगृङ्गाररसज्ञाग्रेसरेणामरुणा पश्चातापपरा- भूतायास्तस्या दयमानेनेत्यमुच्यते यत् तदानीमप्रागल्भ्यविमूडचेतसा मया किमर्थमनुरागी जीवितेश्वरो न सस्नेहो दमालिद्विगत., तस्मिन् मा रागातिशयपूर्व परिचुम्बति सति कथमिव मया त्रपयेव निजानन नमित, किमिति मया सम्रूविलास सन निरीक्षित, कस्माद्धेनोर्वा स मया किंचिदपि नाभिभापित इति स्वमतिमुग्धन- वोडाचेप्टाविशेषमपरिपूर्णमनोरथमनुस्मरन्तीदानी परिचय गते शृङगारे रुविररसाभिज्ञा सवृत्ता यूनी राखेदमनुतापमनु- वोभवीतीति । यथा कश्चन बाल स्वहस्तगत मधुरमिष्टान्न केनापि हेतुना सम्यक्प्रकारेणानास्वाध किमिति मधुरिमसुरस तन्न खादित मयेति पश्चात्ताप निर्विशति तथेयमपि माधुर्यमयमपि मन्मथमुपासार यथारुचि न समुपभुज्य प्रबलानुतापतातप्यमानास्त इति पश्चातापाक्षेपसिनाक्षेपालकारेणान्योन्यगाढानुसतयोस्त- रुणदंपत्योमजलसभोगगृङगाररस मन्जुमन्जु प्रवहन् मन्दाक्रान्त- पादतरङग श्लोग्नदोऽयमात्मन शोभा दिदृक्षणा सुरभि रससार च लिलिथूणा तृप्तये गोगुभ्यत इत्यत्र का मेतिसयोक्ति ।
श्रुत्वा नामापि यस्य स्फुटधनपुलकं जायतेऽङ्ग समन्ता- दृष्ट्वा यस्याननेन्दं भवति वपुरिदं चन्द्रकान्तानुकारि । तस्मिन्नागत्य कण्ठग्रहनिकटपदस्थायिनि प्राणनाथे भग्ना भानस्य चिन्ता भवति मयि पुनर्वजमय्यां कथंचित् ॥५७। दुर्भरेामूलके प्रणयाकलहेऽपराधिनं भर्तारं प्रत्यभिनय प्ठवेन मानप्रपञ्चो व्यक्तं त्वयाविष्करणीय इति प्रियवयस्याभि रितापि गृहागतस्य तस्य प्रत्यक्षे खण्डश: खण्डितमानप्रोत्साह थोपदेशं तथाकर्तुमशक्ता भूत्वा तदनन्तरं सामर्थ्यविहीनमात्मा. शंयन्ती ताभ्यो यथावस्त्वावेदयति यद्यस्य मे प्राणदयितस्या भधानमाकाप्यौत्सुक्यप्रमोदातिशयवशान्मे गात्रं सर्वतो विस्पष्ट- रन्घरोमाञ्चकञ्चुकितं समुत्पनीपद्यते यस्य च वदनेन्दु निशा- यापि निर्भरानन्दातिरेकेण प्रोद्भिद्यमानस्वेदसदोहतया ममेदं शरी- कं विद्रवदिन्दुकान्तोपलानुरोधि संबोभोति तस्मिन् प्राणदयिते हमागत्य गण्डपरिचुम्बनकण्ठाश्लेपार्थमेव मत्सान्निध्ये तिष्ठति पति कथंचिद्युप्मदुपदेशद्वारा मनसि कोपदारुण्यस्य समारोपित- वाद्वजप्रख्याया निष्ठुरायामपि मयि मानचिन्ता खल्वकिंतमेव तरोदधातीत्येव नैसर्गिकसान्द्रप्रणयेन कृत्रिमोऽप्यकृत्रिमोऽपीर्या- ननितामर्प समूलघात विनाश्यत इति । अत्र खलु पूर्वार्धे प्रियतमनामसकीर्तनश्रवणेनापि दयितायाः रोमहर्पणं सजायते, तदीयमनोद्रावकमुखेन्दुदर्शनेनापि हिमरश्मि- करणालोकेन चन्द्राकन्त इव तस्या देह. प्रहर्षप्रकण द्रवीभवति व किमुत तदालिद्धगनादिकेन, किन्चोत्तरार्धे सर्वदमेनातिप्रभ- विष्णुना मन्मथेन पराजिरय क्षुद्रमानकण्टको भीतभीत. कांदिशीको भूत्वा स्परागाना गनरनि माEिTI (७३) आननेन्दुवपुश्चन्द्रकान्तपरम्परोपमितिद्वारेण सुष्ट्रपणितत्वादन स्रग्धरावृत्तेन सह प्रादुर्भवति जात्यलकार । नन्वेतत्पद्य वाचनानन्तर वितक्यते यदवलाना सरलहृदयाना कृतेन भर्तृस्नेहो वापत्यवात्सल्य वापरेण केन खल्वतिरिच्यत इति । लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभित केयूरमुद्रा गले वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनपोस्ताम्बूलरागोऽपर। दृष्ट्या कोपविधायि मण्डनमिद प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मुगदृश श्वासा समाप्ति गताः॥५८॥ परिस्फुटितासूयास्पदीभूताया प्रतिपदाकामिन्या पादयो प्रणिपातेन नून सत्रान्त घरणालक्तचिह्नमलिकपट्टिका परि- तस्तस्या परीरम्भेण ननु कण्ठे न्यस्त तददगदमुद्रण तस्या नेत्रपरि- चुम्बनेन नु मुरो मुद्रितमजनवल्मप तया विहितेन नेत्रचुम्बने- नोताहोस्विग्नयनयोरङ्कितो रक्तताम्बूलवर्णश्चेत्यादिर रमणस्य यपि राप्रान्त कोपयिष्णु मन्युज्वलोद्दीपक रान्छनम्प विभूपण प्रभातपाले मागूय निरीक्ष्य निरीक्ष्य स्वविरहज्वरप्रगमनायानोत- पूर्यस्य विलाससरसोरुहम्याभ्यन्तरे पर्यण घेणेप्यमिानमन्तनिगृहप रोपाग्निप्रादुर्भाय नार्यमेव यमलसौगन्ध्यजिप्रासाव्यपदेशन पनिहरिप्रेक्षणाया प्रश्वासा पर्यवमान प्राप्ता इति स्वारेषु पात लामिछनेनान्यासमुपभोगलाञ्छनेन सह प्रातम्नरा स्नान- मारव निजयमति प्रत्यागतस्य वमयुजनसम्पातिनिकृष्टाचारम्प दोनत्यदोहदयरलदिनम्पम्पम्प निन्दापारस्प गरनिप्टेन मदननागि स्वयं समाधिस्य निजागरवितिगोपनतत्पराया गोगनुताप गौजन्यमोहाद माहितबमारभूपाया प्रसाना- . (७४) जनीभूताया भार्याया अत्यन्तश्लाघ्यं धैर्य सौम्यंण वणयात सहृदयकविशिरोमणिरस्मदीयोऽमरुः । परमार्थतोऽत्र शार्दूलविक्रीडितवृत्तकल्पिताकारे दुस्सहवि- प्रलम्भदुःखशंसिनि मुक्तकरत्ने मुगृहीतनाम्न्या प्रेमावन्धविच्छेद- खण्डितया स्वीयेमिर्पविकारगुप्तये लीलातामरससोरभाधाण- क्रियया गहर्षनाम्न. पत्युरतिसन्धानं कृतमिति हेतोः समुत्पन्नो युक्त्यलंकारस्तस्या अतिस्थिरत्वं सुविनीतत्वं च प्रशंसन् ययापापं भृशं सपादापातं निग्रहीतव्यस्य तस्य दोश्चर्य निन्दग्निवोत्तमालं- कारायमाण. गोभते । लोललोचनवारिभिः सशपथः पादप्रणामः प्रिय- रन्यास्ता विनिवारयन्ति कृपणाः प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याहं ग्रज महलं सुदिवसं प्रातः प्रयातस्य ते यत्स्नेहोवितमोहितं प्रिय मया तन्निगंतः थोप्यसि ॥ ५९॥ मनोदाहकप्रयासविप्रयोगामहिष्णुमनमि व्यवसितप्राणोत्स- जनसंपल्पा नूनमयप्रभूत्यनुभविष्यमाणविरहव्ययाचिन्तावेगमा- भन्थ्यमानमुपुमारहृदयपालवापि वग्रमागयमानधर्यावलम्विता शोफानलदम्पप्रायापि निविकागतिधय गग्याणु प्रागल्भ्येन प्रोडा मानिन्मता-शिनी जनपदान्नरप्रयागमार्गेधुना प्रस्थास्यमानं सग्जीयताम्यसभार भार नपनयोगदिद्यमानमपि बाप्पदुर्दिनं पाठे निगृहप धीरमभिमापने हे प्राणनाप । प्रयागविप्रलम्भम्पारयनता. महत्वात गभोगमोग्यमयन्य गरमागम्याविरचितरत्वाचोदययो निभरविरहवेदनाममघमाना लावा. गरपो दीना अपरा परा. पयों नेनाम्यागोनिलनेन गापा गापा गीपिसमागलोलतोल- रपिन्नालंगा प्रापिनी भार्या मां ग्याग मा गाणी, मदि पनि पुनमा ग गीग्यास्पियनविदयंगमरपान (७५) प्रणिपातैरन्ये प्रिय प्रेमातिशयद्योतकैश्चेप्टितश्च कार्यान्तरवशात् प्रवासाय देशान्तर प्रति प्रतिष्ठमान निजजीविताधारभूतत्वात्त- मन्तरेण प्राणधारणस्याचिन्त्यत्वाच्च प्राणेशभूतमतिदयित भर्तारं विशेषेण निवारयन्ति, यतोऽह तु न तादृशी तत सप्रश्रय स्नेहपूर्व पतिप्राणाहमाशासेऽद्य पुण्याह पुण्याह पुण्याह भूयात्, कल्याणकारि सुदिन्स तेऽस्तु, हृदयेन मेऽनुरागरजितेन सह व्रज, प्रातस्तरा प्रयाणोद्युक्तस्य ते मङ्गल भूयात्, भद्रा सन्तु ते पन्यान इति परन्तु हे दयित! यदन्योन्यप्रेमानुरूप परस्परस्नेहसदृश किचिन्मया समीहित विद्यते तदचिरेणाध्वमार्गस्थस्त्वमाकर्णयिष्यसीति । अचिरभाविदुर्विषहविप्रलम्भशृङगारशोकरसकामे तथा शार्दूल- विक्रीडितवृत्तन्यस्तचरणेऽनवाष्पदुर्दिनायमाने श्लोकरत्ने प्रगल्भ- धीरनायिकाया भविष्यन्मरणव्यजकेन चरमपादेनानुकूलनायकस्य प्रस्थानं निवारितमिति परिपूर्गाशय आक्षेपालकार सिद्धनिजकार्य- मनोरथ सजाजायते । ननु यत्स्नेहोचितमीहित प्रिय मया तनिर्गत श्रोग्यसोत्यतिकरुण वच श्रुत्वा निष्करुणोपि क स्वीया जाया तुच्छतृणवत् परित्यज्य जनपदान्तर गच्छेन्, न कोऽपीति श्रद्दधाना वय नि सशय मन्यामहे स्वभावात्सल्यानुकूलोऽयमपि नायक प्रयाणाध्यवसाय परित्यक्तवान्, न तु दयिता तामिति । लग्ना नाशुकपल्लवे भुजलता न द्वारदेशेऽपिता नो वा पादयुगे स्वय निपतित तिष्ठेति नोक्त वच । काले केवलमम्बुदालिमलिने गन्तु प्रवृत शठ- स्तन्व्या बाप्पजलीयकल्पितनदीपूरेण रुद्ध प्रिय ।। ६० ॥ दीर्घकालप्रोपितानध्वनीनान स्वम्वकान्तासमागमतृष्णापि- पासितान् सत्वरगमनाय नोरन्ध्यामद्दर्शनोत्सुक्यसहस्रेण युप्मान् (७६) प्रतिपालयन्ति विरहिण्य प्रिया इतीव गम्भीरस्तनितेन प्रेरयति सान्द्रोत्कण्ठितप्रणयिमिथुननिकरपरस्परसमेलनमनोरथसाधकेतिस्- पृहणीये वर्षासमये केनाप्यविज्ञातेन कारणेन वहिथियासु निर्वि- वेक निर्विचार कामिन केवल नयनसलिलपूरेण काचित् कामिनी कथचित् समरोत्सीदिति व्याजिहीर्पया नानाविधसभोगार्थोपभोगसु- खितसहवाससुखीयमानानुरक्तस्त्रीपुसनिवहदिदृक्षकतानमना इवा- स्मदीयरसकविरमरुरुपवर्णयति यत् तन्निर्गमनप्रतिपेधाय स्ववाहुव- ल्लरी तस्य परिधानाञ्चले साग्रह नासञ्जि, द्वारकपाटेऽगर्लवत् तया न न्यधायि तदीयचरणयुगले सकरुण तया भूयो भूयो नो प्राणामि मामेकाकिनी निरुपमप्रेमपान विहाय क्व यासि निर्दय । तिष्ठेहेति वचन वा न तया समुदीरित किन्तु मनोहरे प्रणयिजनसौभाग्योदयजनयितरि हन्त वारिवाहराजिमलीमसे दुर्दिनायमानेऽप्यन्योन्यासक्तकामिमिथुनसमवायसद्धगमप्रमोदप्रदत्वेन , खलु सुदिनायमाने जलदागमे प्रस्थातु प्रवृत्तो विचारविहीनोऽनर्थ- कारी रमणो वारिमुग्भि सपादनीयेनापि नयनसलिलप्रवाह विर- चितेन जङ्घाद्वयसेन नदीपूरेण केवल तनुमध्ययापि पीनजघनभार- भन्यरया दयितया तया कृच्छ्रात् प्रयाणात् प्रत्यपेधि । खल्विहापि पूर्ववच्छार्दूलविक्रीडितवृत्तकल्पितावयवे स्तोकविप्रलम्भरसस्यदिनि रुचिररुचिरे मुक्तके कमनीयाया प्रावृपि निजिंगमिपो यक्स्य गमन दुस्तरेण नदीपूरेणेव बाप्पजलोधेन पतिवत्सलया नायिक्या निवारितमित्यौपभ्यविशेपोपेत आक्षेपालकारो रसिकाना मनासि सरस हर्तुमाविभवति । आस्ता विश्वसन सखोप विदिताभिप्रायसारे जने तत्राप्यर्पयितु दशा सुरचितां शक्नोमि न बीडया।
(७७) . लोकोऽप्येष परोपहासचतुरः सूक्ष्मेगितज्ञोऽप्यलं मातः क शरणं व्रजामि हदये जीर्णोऽनु रागानल. ॥६१॥ पातिव्रत्यविहोना जीवद्भर्तृका काचिद्योपिदात्मनो निमर्यादेन रागोद्रेकेण स्वकीयात् पत्युरलब्धसभोगसहवासप्रमोदा सती हृदये विद्यमान पुरुपान्तर कामयमानापि प्रतिकूलदैवयोगात् कदाचिदपि सभाव्यलोककिंवदन्तीभीरुस्तत्सदगम मनोराज्यविजृम्भणकल्पमिव मन्यमाना किंकर्तव्यताविमूढचेतास्तत्समागमविपये प्राप्तकालस्य कस्यचिदपि प्रतिविधानोपायस्य प्रेप्सया सुपरिचिता काचिद्वयो- वृद्धामभिमापते हेम्व | अभिलपिताय तस्मै जनायाभिसरणा- दिसमीहितार्यनिवेदनाय वि परिप्यामि, वयस्यासु विश्वासो मे तिष्ठतु, यदि तास्तस्मै प्रेपिता स्युस्तहि कहिचिदपि रहस्यभङ्ग कुरिनिति ता न श्रद्दधामि, सर्वथेय मयि स्निहयतीति मदीयचे- तोवृत्तीङ्गिताकारसौम्यविदि विज्ञातमत्सकल्पतत्वे तस्मिन् स्पृह- पोये जनेऽपि सलीला सुकल्पिता दृष्टि विक्षेप्तु अपया न पारयामि, एप लोकोऽतिमात्र परोपहासनिपुण परमाणुमूक्ष्मङ्गिताकाराशय- कोविद परदूपणापवादनिरतश्च, हृदयदाहकोऽनुरागहुतमुग् जोणता गत इतीत्यभूतेऽत्र मह समाथये, किं वा करामोति । पुरुपान्तरे दृढरदेवानुरागा भर्तृमती कुलपासनीय दुर्मतिनिकृष्टस्त्री वेवल लोकापवादभयादूतीप्रपणमपि दृष्टिविक्षेपमपि स्वयमभिसरणमपि किमपि वर्तुं न शक्नोतीत्यस्या निन्दनीयस्वभावावस्थितिवर्णनोत्येन जात्यलारेण मयोगाभावजनितविप्रलम्भगृहगाररासी शार्दूलविक्रो- रितवृत्तसज्जितपादचतुष्टयोऽय श्लोक वृतार्थीमियमाणो मनुष्य- लोने विगाल एव निन्दासदीभूता परिहरणीया स्त्रीधर्मविजिता. त्रियोऽपि वाहुल्येन वोमुक्तीति क्वेरभिप्राय समूचयति ।
(७८) न जाने समुसायाते प्रियाणि वदति प्रिये । सर्वाण्यङ्गनि कि यान्ति नेता किम कर्णताम् ॥ ६२ ।। मे द्वितीयजीवितभूते द्वितीयहृदयभूतेऽत्यन्तस्पृहणीयेऽति- कमनीयेऽपरपुष्पधनुपीव लावण्यौदार्यसौजन्यपौरुपादिप्रशस्यगुणस- मुदायसमलकृतस्वरूपे शाश्वतसुखजनके प्रियतमे मत्प्रत्यक्षमेवागत्य पेशलानि रुचिराणि सुरसस्वादूनि चन्द्रकान्तोपलद्रावककुमुदवान्धव- वदन्त करणद्रावकाणि चाटुवचासि मधुर मधुर व्याहरति सति सेन्द्रियग्रामाणि निखिलानि गानाणि सर्वात्मना द्रवीभूय तस्याति- प्रियदर्शनतया सावधानदिदृक्षया नेनायन्ते किं तदीयचाटुवचसा सुनरा श्रुतिपेयत्वात किमुत कर्णायन्त इति सम्यग् न वेग्रीति तस्मिन् सुदर्शन यूनि निर्मर्यादमनुरक्ता काचिद्युवति प्रियसखी- जनस्य पुरस्तात्तत्प्रशसापूर्व स्वनिर्भरप्रेमविशेष प्रीतिप्रोत्फुल्ल- हृदया तत्स्मरणसुखेपन्मुकुलितनयनोत्पला सती कथापयति । अत्रातिशयोक्तिगर्भ सदेहालवार । वृत्त त्वनुष्टुप् । परिपूर्ण- सभोगशृङगार । अनल्पचिन्ताभरमोहनिश्चला विलोक्मानव करोति साध्वसम् । स्वभावशोभानतिमानभूषणा तनुस्तदेय बत किं नु सुन्दरि ॥ ६३ ॥ इति प्रिये पृच्छति मानविह्वला फयचिदन्तधृतवाप्पगद्गदम् । न विचिदित्येव जगाद यद्वधू फियन तेनय तयास्य गणितम् ।। ६४, युग्मम् ॥
दुर्विपहेप्यामानविप्रलम्भसंतापपरम्पराभूयिप्टेऽन्तरडगबहि- रङगशोषणशीलत्वेनातिविपमे विरहे निर्विनोदत्वेन दुरतिक्रमे हृदयवेधिविपादशल्यदीर्घाकृते बहुतिथे काले कयचिद् व्यतीते वनितान्तराभिगमनरूपिणी दुर्वृत्तिमनुष्ठाय गृहमागत्य मनोव्यथा- मृदितस्य स्वकीयशरीरस्य दौर्बल्यकार्यकारण सकरुणमिव पृच्छत उत्पथप्रतिपन्नस्यापराधिनो भर्तुरगतोऽतिश्लाध्यसौजन्यसौहृदयस्ने- हातिरेकशगिन्या केवलमेकशब्दमय्यापि शब्दसहस्रातिरिक्तसारया मानजनितावस्यान्तरगोपनार्थमेव यथायथं प्रयुक्तयापि समस्त- वस्त्वववोधिकया व्याजोक्या खलु निजाकार गोपयाञ्चकार निर्भरचिन्तासतापसतप्ततनु काचित् तन्वागी पत्तिवमंगेत्युपवि- वर्णयिपुणा परमाणुसूक्ष्मस्वगताकोविदेन रसिकचूडामणिभूतेन कविवरेण सरस निगद्यतेऽयि वरवणिनि । प्रचुरचिन्तामतानमूर्छा- निष्पन्दा दुर्भरवैमनस्यनरन्तर्यविक्लवा निसर्गसुपमानम्रतामानभूपा किन्तु वास्तविकविभूपणविवजिता भूरिव्यथातनूकृता निर्वलेय ते तनु किं नु खल्वलोकनमानेणैव त्रास मे जनयतीति सविपादं पर्यनुयुञ्जाने पत्यो तदपपराधमूलकदुर्विगाहमानव्याकुलीकृतचेता हृदयसतापनचिन्ताग्निदग्धवल्पा सा वधूरभ्यन्तरस्तम्भिताभु- प्रवाहकलुपितकण्ठस्खलितशब्दोच्चारणपूर्व गद्गदगदेनातिकृच्छान न सिंचिद्' इत्येव यत प्रतिवचन व्याजहार ते वास्मै तया वियन वणित, न किचिदित्यनेन समस्तवृत्तान्त आमूलाद्भूयिष्ठं तस्मै पापिने निवेदयाञ्चक इति । ननु हया 'मपि पश्य गृहारामपरागरम्मि धूसरा' इत्यु- दाहरगवन मिचिदिति व्यपदेगेन प्रणयमाननिप्पादितस्य प्रशस्य- विनयक्षमाविभूषणया कुलजया वध्वा शोचनीयावस्यान्तरस्या- पहून तत्वाद् व्याजोक्त्यलयारोऽचिरेण हृद्यतरसभोगगृङगारेण परिणस्यमानेन दैन्यसचारिभावपुरस्सरेण विपादशल्यितेन विप्र.
(८०) म्भशृङगारेण वस्तुतो दुखमय वशस्थविलवृत्तयुत पद्यमिद खलु सिद्धस्वप्रयोजन चरीकर्तीत्यन क सदेहगन्ध ? विरहविषमः कामो वामस्तनू कुरुते तनुं दिवसगणनादक्षश्चायं व्यपेतघृणो यम.। त्वमपि वशगो मानव्याविचिन्तय नाथ है किसलयमृदु वेदेव कथं प्रमदाजनः ॥६५॥ अचिरस्थायिनापि प्रणयकलहजेन विरहेण दूरीकृतजीवित- नाथाया कामु केन विनाकृतेयमवला निर्वलास्त इति चिक्लिक्षया निराश्रयमात्मान लक्षीकृत्य निरन्तरमाकनीस्कद्यमानेन सर्वतापेन पुष्पधन्वना निष्ठुरैर्गिणैर्मरोमृद्यमानाया कान्तविरहितेय निष्प्र- योजनायुरिति सुसूदिपया जीवन्मृतस्व वलात्कारेण केशग्राहमाकृष्य सर्वजीवान्तकेन भयानकेन कृतान्तेन प्रतिक्षण कठोरेण दण्डेनाजघन्य- मानाया क्लहान्तरिताया कस्याश्चित् प्रमदाया अभिशोचनीयम- वस्थान्तरमावेदयितुमागता प्रणयकोपविश्लेपितमियुनसघटनानिपुणा श्रेष्ठदत्यनुरूपा तद्वयस्या विजनस्थ विरहिण तदीयकामिन यथा. वसरयोग्य सानुनयमवबोधयति हे स्वामिन् । असहनीयदुर्वारणमन - सतापसतानजनकत्वेन क्षणमप्यसहनीयेऽतिस्निग्धकान्तवदनारविन्दा- वलुलोरिपासमुत्पनीपद्यमानोत्कण्ठावाहुल्यसमाकुलत्वेन निमेषमाय- मप्यक्षमणीये सुकुमारहृदयपल्लवछिदि तीव्रव्यथाभूयिष्ठे वियोगे विषमो निस्त्रिश प्रतिकूलचेप्टो मनोमथन इति स्वापराभिधासदृश कदो विरहगानुपरिक्लिप्टमपि तस्या शरीरमधिक कार्य प्राप- यति तथा दयाविहीन सर्वपा गजीवानामायुहरत्वादिह लोकेऽन्तक इत्यपरेण नाम्ना मुविख्यातो निष्करणोऽसौ यमुनामाता तस्या जीवितावघेरवगिष्टदिवससम्यानतत्परो वरीवृत्यते, त्वमपि घ स्या ईर्ष्यामपरूपिणो रोगस्य वशंवद सन् रोगशान्तिसंपादनाय प्रियियतिपसे तस्मात् सर्वात्मना विचारय कथमसोढव्येन वियोग- रिखेदभारेण मृदित. किसलयवन्म दुलो योपिज्जन इत्य प्रियतेति 'दुर्वारा. स्मरमार्गणा प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुक गाढ राम नव वयोऽतिकठिना प्राणा कुल निर्मल, स्त्रीत्व धैर्यविरोधि उन्मयसुहृत् काल कृतान्तोऽक्षमी नो सस्यश्चतुरा क्थ नु विरह मोढव्य इत्य मया' इत्युदाहरणवदनापि प्रणयमानजनितस्यापि वरहस्यासोढव्यताद्योतनाय कामयमादीना परस्पराविरुद्धयुगपद्भा- भाजा गुम्फनासमुत्य समुच्चयालकारश्चरणनिवेशितहरिणीवृत्त श्लोकमिम विमण्डयन विशेपतो मानज विप्रलम्भगोक सवर्धयति । कि चामादिमपादेन कामो विरहविषमोऽपि हृदयगमे सङ्गमेऽत्यन्ता- नुकूल इति द्वितीयपादेन सर्वास्ववस्यासु कृतान्ताज्ञाया अनतिक्रम- णीयत्वादनवरासुखमयेषु सभोगेप्वायुरवधिर्यापितव्यो न त्वन्त • करणमर्मभेदिषु विरहदु मेप्वित्युत्तरार्धेन त्वा प्राणनाथ वर्जयित्वा न कोऽप्यन्यस्तामुज्जीवयितु समर्थस्तद्यावत् सा घ्रियते तावद् द्रुततरमागत्य ता वल्लभा समुच्छ्वासति पृथक्पृथगवगच्छद्धि- रस्मामिरप्याशिप्यते प्रणयकोपवियोजितस्यतस्य कामिमिथुनस्य पोनसमागमो भवतादिति । पादासयते सुचिरमिह ते वामता केव मुग्धे मन्दारम्भे प्रणयिनि जने कोऽपराधोपरोघः । इत्यं तस्याः परिजनकयाकोमले कोपवेगे याप्पो दस्तदन सहसा न स्थितं न प्रवृतम् ।। ६६।। प्रेमागमो विदितत्वानिर्भरेशानुगयेन दृढ पेपोड्यमानमवि- सारेण प्रणपस्तलितेन यहच्या तारपान नया न तोपरा.
(८२)
स्यामीति त्वदधोनजीविततयेत्यात् पाशुले भूतलेऽप्यात्मान
पात्य सुदीर्घकाल सिसान्त्वयिपया त्वदीयचरणावलग्न कृपण
सान्द्रानुरक्त जन प्रति हे मूढे | वैव कृपाविहीनाया निष्ठुर
करणायास्तव प्रतीपगामिता निखिलाना चिन्त्याचिन्त्यान
नयोपायाना क्षीणप्रायत्वादधुना मन्दारम्भ स्तोकावशिष्टो
कामिनमुद्दिश्यापराधस्य का निरोधस्तत् प्रणयापराध एकलोऽप
पदे मारोपयेत्येवप्रकारेण यथावद् व्याहृतेन परिजनस्योपाल
देशमयेन भापणेन चिरात्तस्या कामिन्या रोपावेगे विश्लर्भ
तदनन्तर नयनसलिलप्रसर सपदि न प्रसृत नाप्रसृतमिति प्र
कुपिताया कस्याश्चिद् रमण्या प्रसादोन्मुखत्व गच्छन्त कोपर
निबन्ध व्यक्तीकरोति निसर्गदुर्योधस्त्रीभावपारदृश्वा कविवरेण
इहान्तिमपादे वाप्पोद्भदैस्तदनु सहसा न स्थित न प्रद
मित्यनेन वाक्येन प्रेमापराधसमुत्पादितस्य पोपवेगस्य सम्या
प्रशमितत्वाच्चित्तप्रसनताद्योतया अश्रूत्पीडा नैवपदे प्रोद्भि
परन्तु काले क्यिति गते प्रसृता इति व्यज्यते विचार मा
प्रान्तावृत्तयुजि विप्रलम्भगृङ्गारमयेऽप्यचिरभाविन सभोगरा
सूचयति रलाये वामताप्रमुसाना विरुद्धाना पदार्थानामे
युगपदवस्थापितत्वाद्विरोधाभामार यार मजायते यम्य लक्षण
पाव्यादर्श' विरुद्धाना पदार्याना यत्र मसगंदर्णनम्, विदोपदर्शना
स विराध स्मतो यथा' इत्युक्तम् ।
तयाभूदस्मार प्रयमयिनपता तनुरिय
ततो न त्व प्रेपानहमपि हताशा प्रियतमा।
इदानों नामस्त्य यपमपि पलन रिमपर
मपाप्त प्राणाना पुलिदापठिन पमिदम् ॥ ६॥
(८३) पुरानवद्येपूपचितरुचिररससारेषु सर्वाकाररोमहर्पणेषु सुरत- प्रमोदसुखवतिवाहितानामविस्मरणीयाना वासराणा सोत्सुकमनु- स्मृत्यानुस्मृत्य सुचिरसमुपभुक्तसभोगकात्स्यतया वा परेचरपि ह्योऽप्यद्यापि नून श्वोऽप्यपरेधुरपि सर्वदेव समानरसदायकत्वेन वा प्रतिक्षणक्षीयमाणायुर्वत् प्रेम्णीदानीमपचीयमाने सति निवेदोद्रेक- मनुभवन्ती विषण्णा काचित् सीमन्तिनी निन्दास्तुतिपूर्वमनुराग- विहीनकल्प भर्तार ब्रूते यन् प्राग् यदाविच्छेदनीयमुदृढरागरज्जु- रज्जुनिबद्धनिर्विकारहृदयो केवल स्नेहेनैव स्नेहायव स्नेह एव मणयिनावावामभूव तदावयोहूं दयमप्येस्मविभक्त तनुरपि चैक- याभिन्ना सल्वभूता, परस्परनिर्दोषगुणावृष्टत्वादन्योन्यानुरागद्रवी- भूतसर्वात्मप्रहृष्टत्वाच्च कियत्सुसिनी तदानीमासिवहि तत • पश्चाद् दौर्भाग्यवशात् प्रेमावन्धे शनक शनक शिथिलोभूयमाने त्व न पुनमें प्रियतम समजनिष्ठा , अहमपि दुगंतिनिमग्ना वराकी समजनिपि, सप्रति क्षीणसारेऽनुरागेऽप्यग्निसाक्षिय विवाहितत्वात्य मा विभीति मर्ता भवसि, अहमपि त्वया पेवल म्रिय इति भार्या भयामि, पिमन्यत्, पजसारायमाणाना प्रणयविवजिताना दग्प- प्राणाना दुर्विपाक फल मया लव्यमिति । अविरहितयोरपि प्रेम- रतियोदंपत्यो सहवासम्म नरपसदृगत्वमववोधयत्या नियरिणी- वृत्तपल्पिताकारे मुक्तवे दपत्योम्तयो पूर्वमेयता तदनु दयिता- दयितभावस्ततो जायापतिभाव इति पर्यायणापतत्वादुनपद्यते पर्या- पालद्वारा मनु तपरिणययोरपि ममात्रयभूतप्रेमरहितयो गुप्पमनमो स्त्रीपुरणपोनिरालम्रो मार्गापतिमावो वा निष्पर सहवानी या पप नाग सो सरपंत?
(८४) मुग्धे मुग्धतयव नेतुमखिलः काल. किमारभ्यते मानं धत्स्व ति बधान ऋजुता दूरे कुरु प्रेयसि। सत्यवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नोवैः शस हृदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥६८।। अयि वाले प्रगल्भे ! अप्रमादं शृणु प्राप्तकाल मे वच. किमिति त्वया सरलया समस्त कालो मौग्ध्येनार्जवेनायुटिलस्व भावेन च व्यतिवाहयितु सदेवोद्यम्यते, कदाचित् वृतप्रणयापराधे कदाचिदपराधरहितेऽपि दयितजने त्य कोधालुरिवालुरिव सासूया रुप भजस्व प्रागल्भ्यसमन्वित धैर्य मनसि समाश्रयस्य कौटिल्य- परिहीणा सरलमति मुदूरे जीर्णोपानहमिव परित्यज, किमनया प्रयोजनमित्येवप्रयारेण मान्मयरहस्यनिष्णातया मर्वस्मिन् पंदपं- विपये प्रोढिकोटिमधिरूढया पयाचित्मरया निपुणेन मन्त्रिता याचिदतिम ग्या प्रेयसि गाढवद्धनीरन्ध्यानुरागा दृप्तन पचसानेन पवितरिता साधरावितलवदना तरणी, हे निविचारे नीचंयूं न्यथा हृदयस्थो मेऽतिदयिनो जीवितेगो निश्चितमेवागणयिष्यति तनो काय तुभ्य प्रोम्पनि हीति ने स्मेति गपुरुषगजिप्नोरिव प्रागम्यात्सित्ताया क्यन्यायास्य मोग्घ्यावीमनसाधारभूताया. पतिदेयतापाच मध्य रहमि प्रवृत्त मनोरम मुग्गं ममापणं पति- पुगवनोपवयने । इर पूर्वार्धन पयिधास्वादजनरव्यन्जनविय. जिनमनाम्याय दिग्गमनमिय मुग्धपरममय नीग्मप्राय गीयित वोहन रेनापि रप नम्मादामोध्यक्षमागमा यिदिविविध. गगनाम्यया एवंदाम्ययामगंन्ययन रम्यविचितीरता- नुगगष्टमा चपा भपिशामिति पानगन निजागाना तामगार पानामा मय ना मारिया प्रापमानारटा पगिता गर्यामा मतितम् ।
(८५) 'जिनोऽसि मन्द कन्दर्प मच्चिनेग्नि त्रिलोचन' इत्युदाहरण- सापि चरमपादे हदि स्थिता हि ननु मे प्राणेश्वर धाप्यतीति निम्पर्णन नीचे गसेति वाक्यार्थस्य समर्थितत्वाद् ‘हेतोर्वाक्य- दार्थत्वे काव्यलिङ्ग निगद्यते' इति साहित्यदर्पणकारनिरूपितलक्ष- पेत काव्यलिङ्गालङ्कारो मुग्धाया सरलहृदयभूपिताया पितो निर्मलानुरागातिशयोतक मधुरिमोद्रेकप्रीणितरसिकनिवह लोकमेन समलकुर्वन् शोशुन्यते। वस्तुतो या भर्तृमत्य आत्मन ति प्राणा इति मन्यन्ते ता कथन प्रशस्या? ये वलत्रिणो भार्या वकीयप्राणवद् दयितेति निर्धारयन्ति ते कथ न श्लाघनीया ? यव प्रस्थितासि करभोरु घने निशीथे प्राणाधिको वसति पर जन प्रियो मे। एकाकिनी बत क्थन विभेपि बाले नन्वस्ति पुद्धितशरो मदन सहाय ॥ ६९॥ गुरनितम्बविम्वभारालसपादक्षेपामतिवलेन रागरज्जुना निर्भरेण रामोद्रेकेण च समाप्यमाणा तमिमाया कान्ताभिसरणाय सतम्यान गच्छन्तीमयुतोभयामेवादिनी स्वैरिणी दृष्टिगोचरे वृत्त्वा वयोवृद्धा पाचिन् पर्यनुयक्त हे रम्भोरु । सूचिभेद्या-घ- तमममान्द्रावगुण्ठिने गम्भीरेऽरा मेगावश्यकन पारणेन कुर्गव यासीति, सा स्वैरिणी दुर्वारमदनगदक्षीवा व्यपेतग्रपा सती व्यक्त प्रतिवस्ति यत्र में प्राणम्यो धिकोऽमूत्याग्जीवितादपि गरीयान् दयितो जन प्रतियसति तय गच्छामीति, पुनश्च तया जरत्या हा यमे हाबले मयानीमोथेऽनहाया क्या नाम भौतिमनुभवसीनि परिएप्टे युनो मे साध्वम सजायने, श्रूयता नून वरीवृत्यते सहायो मेम्बरतीक्ष्णरपि महेल विजिनाम्नभुवन कोदण्डननिहितविगिस.
(८६) पञ्चशरो मीनकेतन इति सदर्प स्वरवृत्तिः प्रकृताभिसारिका प्रतिभापते। खल्विह करभोरु । इति संवोधनशब्देन पीवरस्थूलश्रोणिफ- लकभारात्तस्या मन्दगामित्वं, घने निशीय इत्यनेन सान्द्रतमिस्रा- यास्त्रासजनकत्वं, द्वितीयपादेन कामिकामिन्यो. प्रेमातिरेकश्चरमपा- देन च गम्भीराया नीरन्ध्रतमोजालनिरुद्धालोकायामपि निशीथिन्यां भयत्रातरि पुष्पसायके सहचरीभूतेऽकुतोभयाया विदग्धस्वैरिण्याः साध्वसगन्वोऽपि नास्तीत्यभिप्रायः सुविस्पाट व्यज्यतेन च प्रथमतृतीयपादसूचिताभ्यां हेतुमत्प्रश्नाभ्या साकं द्वितीयतुरीयपाद- व्यक्तीकृतमभिमरणाभयहेतुद्वयं वर्णितमिति हेतोर्जायते प्रश्नोत्तरा- लंकारसनाथो हेत्वलंकार एकतः सर्वदमकदपंदर्पप्रशंसनायान्यतः प्रस्तुतपद्यमण्डनाय च । वृत्तं तु वसन्ततिलका । लोलातामरसाहतोऽन्यवनितानिःशदष्टापरः कश्चित्केसरदूषितेक्षण इव व्यामोल्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन्दु ददतो वायुं स्थिता ता सा भान्त्या धूर्ततयायवा नतिमते तेनानिशं चुम्बिता ॥७॥ अमन्दाभ्यमूयास्पदीभूतान्यप्रतीपशिनीसङ्गमाववोधकनिः- सशयदन्त गितीउपुटोऽनेकस्यीसभोगलालमासमतिक्रान्तमदाचार- मर्यादो मण्डलीभूतमरीसृपकुटिलतवस्वच्छन्दातिसहितस्यकलतः मर्वया गाठ्यनिरतत्वान् निम्नप सदोच्छुपलमामयदलम्पटत्याद् दुर्ललित कश्चिदुपयप्रतिनो रतिगूरोऽन्याद्गनाभिगमनचिह नरूपं रदनच्छदाग मामूय द द प्रणयभगमण्टितया म्पकीयया कानया कनगदण्टापाताहोऽपि मदुलेन दिलामगरगीम्हेण मरोप ताड़ित मन् नाइनममये यच्छ्यान प्रविष्टस्तत्मरसीरह- विजलवणे शल्यतदृष्टिग्वि नैसगिरधीय॑वशात् सकपट सम्रूभागमुकुलितनेत्र स्थितस्ततश्चाय मे रमणो लीलारुणकुशेशय- प्रहारेण तत्केसररेणुकथितेक्षणस्तिप्ठनोति चेतोम्रमेण ससभ्रम तदपनयनाथ सारिकाचञ्चूपुटवत्मयु। कुचितेन मुखाग्रण तदीयनेत्रयो पवनमाधमन्ती त स्थिता सा मूढा वरारोहा तेन धूर्तेन योपिद- न्तरतल्पगमनरूपस्वकिल्बिपक्षान्तिप्रार्थनार्थ पादप्रणाममध्यकृत्वव कपटेनानुवार परिचुम्बितेति मदनके लिरसाभिज्ञोऽमरु सहास व्याहरति । परमार्थतो दोश्चर्यकैनवाभिनिविप्टेन गठेन दन्तदाता- धरप्रकटितनिजापराधप्रच्छादनाय लोचनप्रविष्टकिजल्ककणव्य- पदेशेन प्रणयापराधकुपिता कामिनीमतिसपाय परिचुम्बनेन मुस्वादुमधुरिमोट्रेक्रमनीय तस्या अधरामृतसार यथातृप्ति चोरित- वानिति युक्त्यरवार सभोगगृङगारद्योतक शार्दूलविक्रीडितवृत्तसय- मितचरण मुक्तक मिदमलकुर्वन् प्रतिभासते। अब तृतीयपादे वायुशब्दोऽपानवायु स्मारयतीति जुगुप्सायन्जकाश्लीलदोप निदिन्ति हेमचन्द्रगोविदामसा केचिदालयारिफास्तयापि शब्ददी- पान्वेषणतत्पराणा काव्यमोमासाना पुरता वस्तुनो निर्दोप काव्य क्वापि भवितु नार्हति । स्फुटतु हृदय काम काम करोतु तनु तनु न ससि घपलप्रेम्णा कार्य पुनर्दयितेन मे। इति सरभस मानावेशादुदीपं वचस्तपा रमणपदवी सारडगाच्या निरन्तरमोभिता ॥७१॥ प्रातिरामदनर रहावसरे चादवचनागतेनापि प्रयलत प्रमि- पादयिषु प्रागपित योपावेगादपान्य याचिमनम्विनी मपदिनिमंरा- (८८) 'नुशयमरोमृद्यमानान्तःकरणेव करयुगलं भजान्तराले निधायापसरत- स्तस्य सरणी मशक समृहमैक्षिष्टेति विवक्षया सर्वाकारहृदयंगम- मान्मथव्यवहारनिष्णातोऽस्मदीय. कविवर उपवर्णयति हे प्रियसह चरि! प्रणयभंगसमकालमेव हतहृदयं शतधा विशीर्यता, मकरध्वजः प्रकामत. सुतरां दग्धदेहं काश्यं नयतु, पुनश्चञ्चलभगुरानुरागंण प्रेयसा न किंचिदपि प्रयोजनमिति निर्विचारं वचनं रोपवेगवशाद्धठा- दुच्चार्य हरिणेक्षणया तया निर्गच्छतस्तस्य पन्था अविच्छिन्नपश्चा- तापपूर्व खल्वजस्रमदर्शीति । अत्र पूर्वार्धेऽसह्यस्नेहभङ्गन वरं हृदय- विदलनं निष्ठरेण मन्मथेन विप्रलम्भे वरं तनूकृततनुतानवं, न विनश्वरप्रेमशाली मे विश्वासघातकोऽसौ कपटप्रणयोति प्रणयापरा- धकुपिताया ईध्यामारुणितलोचनाया कलहान्तरिताया दुर्वारमन्यु- वेग प्रदर्शितः किन्तूत्तरार्धेतस्मिन् हृदयवल्लभे क्रोधनिराकृतत्वान्नि- यति सति शिरीपकुसुमाधिकमृदुलस्वभावायाश्चिरन्तनप्रवलप्रेमाभि-. भूतक्षणिककोपायास्तस्याः सपदि सजात. पश्चात्तापातिभारः समूचित इति सम्यगालोचयद्भिरम्माभिरप्याशिष्यते यन्निष्कारण प्रणयकलहविश्लेपितयोरनयो परस्परसान्द्रानुरक्तयोः शीघ्रसङगमो भवतादिती । प्रणयमानजवित्रलम्भरसमये हरिणीवृत्तविरचिताकृती श्लोकेऽत्र हरिणाक्ष्यास्तादवस्थ्यव्यापारख्यापको जात्यलंकार एतत्पद्यशोभासपादनाय तस्याश्च दुर्भरमानानुशयसतापद्योतनाय प्रादुर्भवति । गाढाश्लेषविशीर्णचन्दनरज.पुञ्जप्रकर्षादियं शय्या सप्रति कोमलाङ्गि परुपेत्यारोप्य मां वक्षसि। गाढौष्ठग्रहपूर्वमाकुलतया पादाग्रसंदंशके- नाकृष्याम्बरमात्मनो यदुचितं धूर्तेन तत्प्रस्तुतम् ॥७२॥ .
(८५) प्रोदि गतेन प्रोत्फुल्लयौवनदनोरिसक्ता काचिन्मत्तकाशिनी स्वेन कान्तेन सह यथारुचि निविष्ट वल्लभाषितसुरतवन्ध विश्वास पात्रभूताय वयस्यायं रहसि निवेदयति यदयि वामोह! सुकुमाराङ्गि!. पश्य, नीरन्ध्रपरस्परपरिरम्भणेन सर्वतो विस्तीर्णस्य गन्धसारपजो- करस्यातिशयेन परुपितोऽय तल्प कोमलस्य तेऽद्धगस्यायोग्यः संपन्न इति व्यलीकेन पुरुषायितमभोगसमुपवुभुक्षया मामुरसि समारोप्य सान्द्रसान्द्रावरपरिचुम्बनपूर्वक भृशमुद्दीपितरागोद्रेकवि- ह्वलतया संदंशक-पेणाप्रपादद्वयेन मम जघनाशुकमपहृत्य रमणीयेन धूर्तन यदभिकाक्षितं योग्य तद्यथातृप्ति प्रारब्धमिति। इह हि चन्दनपुञ्जप्रकर्षापरुपितशय्याव्याजेन कामिनी भुजान्तरालेऽधिरोप्य पुरुपायितमकारयद्विविधनिधुवनप्रकार- लोलुपः कामुक इत्येतस्माद्धेतो समुत्पनेन युक्तिसज्ञकेनालकार- विशेषेण वल्लभायितलालमकामुकवत् कृतार्थीनियते सपूर्णसभोग- शृङ्गारव्यञ्जक शार्दूलविक्रीडितवृनसदानितचतुप्पाच्छ्लोकोऽयम् । उक्तञ्चानङ्गरडगे 'जातश्रम वीक्ष्य पति पुरघ्री स्वेच्छात एवाय रतेप्वतृप्ता। कदर्पवेगाकुलिता नितान्त कुर्वीत तुष्टय पुरुषा- यिन सा । उत्तानमुप्त दयित भुजाभ्यामालिडग्य लिग विनिवेश्य' योनी भजेन्नितम्ब परिचालयन्तो नारी तदा स्याद्विपरीतबन्धः।। इति किन्वत्र प्रस्तुतकामी नूनमजातय मोऽपि विपरीतवन्धलापुको भूत्वा स्वीया वल्लभा वल्लभायितमचीकरत् । कथमपि कृतप्रत्याख्याने प्रिये स्खलितोत्तरे विरहकृशया कृत्वा व्याज प्रकल्पितमश्रुतम् । असहनससीधोत्रप्राप्तिप्रमादससंभ्रम विगलितदशा शून्ये गेहे समुच्छ्वसितं पुनः॥७३॥ .
(९१) greamnxurय पदवीमुद्वीक्ष्य निविग्णया विच्छिन्नेयु पथिप्वहःपरिणती ध्वान्ते समुत्सर्पति । दत्वकं सशुचा गृहं प्रति पदं पान्य स्त्रियास्मिन् क्षणे मा भूदागत इत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वी क्षितम् ॥७४॥ अहो दुस्सहपीडे सुमनोगुच्छाधिककोमलहृदयदाहुकमन्मय. मुर्मुरायमाणे प्रवास विप्रलम्भे भर्तृप्रत्यागमनप्रत्याशाकृष्टमनसा निर्भरमनोव्यथामामन्थ्यमानया प्रोपितभर्तृकया नूनं पूर्वेधैरपि ह्योऽपि पुनरापि रात्रिदिवा कियच्चिरमनागच्छतोऽपि तस्या- गमन प्रतीक्षितमित्युल्वगोत्कलिकानिकरकीलितमृदुलान्त करणाया- स्तस्या विरहिण्या हुदवस्थान्तराभिव्यञ्जकेऽत्रावृत्रिमानुरागोद्रेको- भेदेन हृदिस्पृशि मनोद्रावकत्वेन चानेकगृङगारिकाव्यनिवन्धायमाने मुक्तकरत्ने सखेदं सदय च व्याहरति दुर्मनायमानविरहिजनसुहृद्भूतोऽ निर्वचनीयरसाभिज्ञचूडामणिरस्मत्कविवरो यदध मे प्रियतम किं नु प्रतिनिवत्म्यतीत्याशाबन्धेन दुर्वारोन्सुक्यप्राचुर्यवशाद्वासरशतायमान- मिवोपलक्षितं कृल्न दिवम प्रोपित भरि प्रतीक्ष्य प्रतीक्ष्य नयन- गोचरावधिपर्यन्त तस्य सरणिमुग्रीवया सोत्कण्ठमुवीक्ष्योतीक्ष्यापि तदनागमनेन सुतरा विषण्णया ततोऽम्मगिरिमधिरूठे मह दीधितो सायंकालीने तममि भूतलमवगुण्ठयितुमाविर्भवति सति मार्गेषु सर्वेषु विरलीभूतसचारेषु शून्यप्रायेषु सत्सु दुर्वहविपादाति- भारमृदितया प्रोपितभर्तृकया तयाभिगृह पदमेक न्यस्य नन्वेतस्मिन्नेव क्षगे प्राणनायो मे ममायातो न स्यादिति भइयोत्कण्डया च सहसा समसमविवतितगिरोधर भूय उद्वीक्षितं तयाप्यहह तेन नायात- मिति । बाढ पपिकवनिताभिगोचयिष्णुप्रवासविप्रलम्भशृंगाराव- बोधक गार्दूलविक्रीडिमवृतप्रकल्पिताक्यवोऽय प्रकृष्टश्लोकस्तस्याः स्नेहाईस्वाभाविकचेष्टितवर्णनोन्येन जात्यलयारेण परिपूर्णाभिप्राय + (९३) सपदि निगद्य त्वरितपादक्षेपपूर्वक चीनदेशसभव क्षौममितस्ततस्तूर्ण व्याधूय सुरतबुभुक्षितेन कालक्षेपासहिष्णुना चेतसा प्रदीप निरवीव- पदिति प्राणदयितसमागमप्रमुदितायास्तस्या वरारोहायाश्चेष्टित वर्णयति कविशार्दूलोऽमरु शार्दूलविक्रीडितवृत्तशालिनि मुक्तकेऽत्र । सुचिरासभुक्तमुरतपीयूपरसतयातीव बुभुक्षितया तया नायि- क्यात्मन सभोगाभिलापमपनुत्य मनोरथमिद्धये दप्टास्मीति अलोकेन प्रदीप निर्वाप्य परिजनातिसधान कृतमिति हेतोयुक्त्य- लवार प्रवासविप्रलम्भपर्यवसानममुत्यपरिपूर्णसभोगशृङ्गाररसा- भिव्यञ्जनप्रह्लादितरमिक्समूहमेतद् रचिरास्वादमय पद्य समलक- रोतीति निध्यायतो मे मनमीद समुत्पद्यते यत् परसरानुकूलयो प्रवामेन विप्रयुक्तयोायापत्यो कृते पुन समायोगादधिकसुखकर हृद्यतरमन्यत् विमपि न भवेदिति। आलम्ब्याङ्गणवाटिकापरिसरे चूतद्रुमे मञ्जरों सर्पत्सान्द्रपरागलम्पटरटझङ्गाङ्गनाशोभिनी मन्ये स्वा तनुमुत्तरीयादलेनाधाय वाला स्फुर- त्कण्ठध्याननिरोधम्पितञ्चश्वासोद्गमा रोदिति ॥७६ ॥ अन्योन्यनगतमामिमिथुनमदयित्नी तया प्रवासविप्रलभ- मलापतानप्यमानविरबिन्दमन मारणे सभागमुम्मिताना कृतेन मघा- वपि विरहिताना वन तिग्मे यदपर लभे वसन्ने दूरतिनि देशान्तरे स्थित पश्चिदध्वनीनो दुम्महवियोगवेदनामरीमद्यमाना निर्भरमद- नपरदन्दह्यमानो नून दोघीयते विप्रयोगावधी हन्टलायमानविप हमान्मयव्ययाम्फुटिनप्रायदया प्राणदायना भार्या मगोरमोत्सुक चानु स्मारमनुम्मारमुद उनको दिनयति य द्ग्रहाजिरममीपवतिन.
(९४) क्रीडोद्यानस्य पर्यन्तभुवि पुरा कान्तेन सह मनोजन्मलीलाविलसितया मया यथासुसं क्रीडितमिति तास्तान् सुखितान् दिवसान् पुनर्दुर्लभान् दीर्घनिश्वासपूर्व स्मरन्ती मन्मयानन्दापराह्न सहकारमहीरुहे सर्वतो- वितन्वन्नोरन्ध्रसुमनोरजोमधुपरिमललोलुपझकारसुभगम्रमरीकदम्ब- सुगोभिता सर्वतापनपुष्पधन्वन एकतमसायकभूता मञ्जरीम- वलम्ब्य तिष्ठन्ती विरहदुर्बला मे कान्ता स्वीयं देहमुत्तरीयकक- भागेन सवृत्य परिस्कुरत्कण्ठध्वनिप्रतिरोधवेपितवक्षोरुहनिश्वासो- द्भेदा सती सदैन्यं तूप्णी रोरुद्यत इत्यह तर्कयामीति । असोटव्ये प्रणयिनो भर्तः प्रवासे निरालम्बाया. सुकुमारस्वभावाया विरहिण्या दीनावस्थान्तरवर्णनोत्थेन जात्यलंकारेण विभूपितः शार्दूलविक्रीडित- वृत्तकल्पितचतुप्पादेप श्लोकः सहृदयकाव्यरसिकानस्मान् सर्वान रोदयितुमिव निर्वेदविपादमूलस्य वियोगस्यातिमात्रदुःखावहत्वमति- दुर्भरत्व च द्योतयनजस्रोदश्रुविरहिमिथुनकरणप्रवासविप्रलम्भ- शृगाररसप्रवाहं निरन्तरं वितनुतेतमाम् । यास्यामीति समुद्यतस्य गदितं विस्रब्धमाणितं गच्छन्दरमपेक्षितो मुहुरसौ व्यावृत्त्य तिष्ठन्नपि । तच्छून्ये पुनरास्थितास्मि भवने प्राणास्त एते दृढाः सत्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्भादहं रोदिमि ॥७७॥ हे प्रियवयम्या । नदानी कार्यान्तरवशात् प्रवासाय प्रण- यिनी भार्या मा परित्यज्य मुदूरसम्य जनपदान्तरं प्रति प्रस्थातुं प्रवृत्तम्य यम्य माधयिष्याम्यधुना पुनदर्शनाति याप्पाकुलकण्ठं व्याहृतं हृदयवेधि गुलिमाधानप्रग्य वचनं निर्विकाराकारयापि दुन्मदिरहवहवानलसोभितान्तरङ्गसमुद्रया मया तत्प्रयाणयिन- निवारणार्यय विधव्य पंग धर्यगाथापि स में प्राणनायोग्य मार्गम्यो गन्छन् मम दुम्न्याज्यत्वान् पृष्ठन आरप्यमाणो भूयो भूग. ममेद परिवृत्य तिष्ठनपिजीविननिरपेक्षया मया तदीपप्रम्यान- मिद्धये न्यया मोय देगानरेनुम्पानयम्य निजायंस्य गौरवमपि जोर्णपारामित्र परिहाय नून प्राणाद्विरस्पनीति मन्या दूरमपंक्षि, ततम्तम्य गननाननर वनमारापमाणानिठारचित्तवृत्तिरह नरप. मलये विरर मानगियानामनुभवन्नी प्राणत्यागमप्यन्या या निसने पुगनवा मोगगुगप प्रेम्मा पापना तेन च मया गुसरा गुपितया यथानुनि ययानुनमुक्ति तर नयामावाल्यून्ये समिनमणि निजीविषया जीवितहितीयाहमयान्यनाम्मि, हन्न ते पपमिष्टरा: गिलोयरा म्याराने प्रदानीमपि मा र परिमादि है गाय । मदय नितिना आय रिमािभिनिरिटा मनी मगरनामस्य प्रलपानीति থমাণবিননামা দঘিানি বা निरनी मतिमगारभिन्मानि। भर राषिनर्माणाधिराया तिमीहत- माहिम पर नामगर प्रया। भाप प्रेम परिणतिमादत्य गुट्द- ए मान लिपि गरम मन हन । गमारामानोडा Pागातरमनारयति ॥८॥ ITTEEL मनमीटमानिय mamPापमानामनियारमनी
मानाभिनिवेश परित्यायितु सोपालम्भमववोधयत्येकतमा सखी
तेन धूर्तहतकेन पुन मजिगमिपया प्रार्थिता हे कुटिलधूर्तस्वभावान-
भिज्ञे ! अजिह्ममनस्के ! निजकान्तपरित्यागेनावश्य जनिष्यमाण
विपन्नस्यानुरागद्रुमस्य दुर्विपाक मन्युवेगादविचार्य मादृक्ष प्राप्तका-
लोपदेशदानक्षम विश्वसनीय ससीगणमप्युपेक्ष्य कथ नामेदानीमकाले
त प्रति त्वया प्रणयामो निप्पादितो हा पश्य यस्मादतिभीपणकल्पा-
न्तकालीनसमुज्ज्वलितज्वलनज्वालाशालिन एतेऽलाताः स्वतनुदाह-
नाय स्वकीयेन करेण मोहान् समाकृष्टास्तस्मात् सर्वं विध्वस्त,
विफलररण्यरुदित कृत, ते कि प्रयोजन प्रेम्णि साप्रत विनष्टे
कामुके च दूरीकृत इति । अत्रोत्तरार्ध व्यपेतसौभाग्यया क्रोधा-
नलवूमविमोहितचैतन्यया त्वया स्वकान्तनिरासेन महती विपदात्मन
उपरि समाहूता तथाप्यस्त्येक एवोपायो विपनिरसने यदि दिप्टया
स त्वया सह ययापूर्व संगच्छेतेति समागमाभिप्राय उपाशु निर्दिष्ट:
किच्चात्र कलहान्तरिताया कामिविरहमूलभूतस्यानर्थप्रदस्य मानस्य
प्रतिषेधात् प्रादुर्भवत्याक्षेपालकार' प्रणयकलहजनित्तविप्रलम्भ-
शृङ्गारकर्दमकलुपित शिखरिणीवृत्तशालिनमिम श्लोक मण्डयितुम् ।
पुनरत्र निरूपितकामुकसजातीया शठाधमा मनुष्यलोकेऽधुनापि
भूयिष्ठ जीवन्त स्त्रीरत्नानि चौत्येन व्यलीकेन दुश्चरितेन च एवं
कदर्थयन्तितरामित्यहो खेदो महान ।
.
कपोले पनाली करतलनिरोधेन मृदिता
निपीतो निश्वासरयममृतहृद्योऽधररसः ।
मुहुः कण्ठे लग्नस्तरलपति बाप्पः स्तनतट
प्रियो मन्युर्जातस्तव निरनुरोघे न तु वयम् ॥ ७९ ॥
(९७) प्रणयकुपिता चाटूक्तिसान्त्वनचरणप्रणिपातरप्यप्रसन्नामति ढामायहग्रस्ता निजदयिता निगाम्य निशाम्य मन्युस्ते दयवल्लभ सवृत्तोऽह तूदासीन इति सोल्लुठवचसा कश्चिद् वहितप्रणयापराध कामी ब्रवीति हेऽवधीरितानुनये । अप्रसन्नचित्ते। वविधप्रसादनविधिभिरप्यपरित्यक्तकोपया गृहीततूष्णीभावया 'स्तस्थापितकपोलया त्वयाजस्रपाणितलसरोधेन गण्डभित्ता ग्रलेखामण्डन मृष्ट, न तु मदीयानननिपीडनेन, स्वादिष्ठ यूपसारायमाणोऽत्यन्तरुचिरोऽय तेऽधररमो दुर्भरेयारोपव्यञ्जवर्दीर्घनिश्वासैनिपीतो, न तु परिचुम्बनेन मया, शिरोधरायामवसक्तोऽन्तनिरुद्ध नाधावेगजो नयनसलिलोत्पीडो मनोहर वक्षोरुहम्थल वेपयति न तु क्षीणभाग्याऽहम्, हे कठिनहृदये। धूयतामित्य कापविपादवमनस्यभूयिष्ठो मन्युम्तव दल्लभ सजातो न तु तटस्या अकिञ्चित्करा वयमिति बाधादासीन्याभिव्यजकम- प्यान्तरानुरागवाहुल्यावबोधक हृदयगम निगदित श्राव थाव सावेगो- भिनवाप्पोत्पीडै प्रमत्तिमूचकै मह मानिन्या तया माना नून परित्यक्तो भवेदिति प्रस्तुतदपतिमुपैपिणस्तरयामा वयम् । नाय सुधाशु विं तहिं सुधागु प्रयसीमुममितिवदथवा, हालाहलो नेव विप विप रमत्यादिवत् प्रिया मन्युर्जातम्तव न तु वयमित्यनापि प्रिये प्रियन्यनिहनवेन मन्या तदारापित वादपढ्नुतिर्नामालकारो- चिरसभोगपर्यवमायिमानजनितविप्रलम्भगृगाररमनिम्पन्दिन शिख- रिणीवृत्तमाभिनमेन श्लोर गमलारोति क्यचिचिरेण मन्या प्रशान्ति गते हृद्यतरण सौग्यारेण मभोगगारमुधामारेण मिथुन प्रमोदताम्, योप्रिय सजात म पुन प्रिया भवनादित्यागासान इव।
शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंविच्छन- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलों लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥८॥ प्रणयिभर्तृद्वितीयमात्मानं वर्जयित्वा शून्यीभूतं विविक्तं रागो- द्दीपनक्षम लीलागारं कोऽप्यस्मद्रहस्यं निरीक्षेतेति कातरस्त्रीस्वभाव- शसिन्या शङ्कया विशेषतः समीक्ष्येपच्छनैः शयनीयकात् पूर्वकाय- मुत्थाप्य किंन्वय मे प्राणदयितो व्यलीकनिद्रामु कुलितनयन उता- होस्विद्वस्तुतो निद्रित इति निद्राव्यपदेशसंदेहदूरीकरणाय मृपास्वाप- निमग्नस्य भर्तुराननं दीर्घकाल सान्द्रस्नेहपूर्व विलोक्य निर्भरप्रेमी- त्सुक्योद्रेकपारवश्याने त्रयोर्भालपट्टे कपालयोरधरे वीतसाध्वसं परिचुम्ब्यामृतरसायमानपरिचुम्बनप्रहृष्टरोमाञ्चो कपोलभित्ति निशाम्य अपाविहवलाघोमुसी वैक्लव्यातिशयारुणयदनेन्दुमुग्पा प्रणयबहुमानास्पदीभूता भार्या संक्षितरागज्वलनेन प्रहपंस्मिति- प्रोल्लदृष्टिना म्मयमानेन दयितेन चिर चुम्यितेति रसिकानाम- स्माक मन स्वपि परम्पगनुकूलयोदूंढतवद्धप्रणयपाशयोस्तरण- दपत्योरतिमधुरेण हदिम्पमा सभोगविलागेन रुचिरं रतिरस परिपूरयन् सरस गहर्ष च व्याहरति गहृदयरगिकचूडामणि: यविकुजर । अहो कियद्रमपजेहीयते चेतागि मुग्गगुणस्ताव्यरम्जि- तहृदयानाममूल्ययाय्यपीयामागभिलापपाणा गयंजनमनाचग- सरिचितीयमानमेलद निग्मान्मथपिलागमयनित गायनशुपय परिपूर्णगगप्रवाहिगीतपय टुतिमनोर सम्पगुग्रीतगादलपि- पीरितवृत्तशोभि निगममुगाल या निर्यान्यानपानुरागीभूत- (९९) शरीरस्य विविक्ते केलिसदने रमणीयरिरंसाप्रोत्साहितस्य विला- सिमिथुनस्य नि सारे जीवलोकेऽपि जीवितसारभूत इव निरूपितोऽ- तिरुचिकरोऽत्यन्तहृद्य. सुरतमहामहो व्रीडाजुगुप्सादिद्योतकाश्लील- दोपरहितः सार्थकै सगुणैर्मधुरिमसमन्वितैः शब्दै, सुष्ठूपवर्णितो यच्चानलंकृत्यपि सद्गुणप्रकृष्टरससमपेतत्वात् काव्यमीमासकैर्निर- वद्योत्तमकाव्यपदे समारोप्यते । लोलभूलतया विपक्षदिगुपन्यासेऽवधूतं शिर- स्तवृतान्तविदोक्षणे कृतनमस्कारो विलक्षः स्थितः । कोपात्ताकपोलभित्तिनि मुखे दृष्टया गत पादयो- रुत्सृष्टो गुरुसंनिधावपि विधिभ्यिां न कालोचितः ॥८१॥ दुर्ललितस्त्व सभोगलोलुपया मदी|पात्रीभूतायास्तस्या वसतिगृह गाढानुरक्ता मामवधीर्य गतवानिति सासूय चञ्च- यल्ला प्रतिपक्षकामिनीवेश्मदिग्भागनिर्देशे कोपनया वध्वा कृते सति स्वदधोनो नाहं तत्रायासिपमिति स्वदीश्चर्यापह नवाय गीमितस्तत- स्तेन धूर्तकोटेन भर्या कम्पितम्, असो ते दुश्चरित वेत्ति हे वञ्चक ! मा मा सलु वञ्चयस्वेति मूटमेणेनतेन तद्विपसरमणीसङ्गमवृत्ता- न्ताभिज्ञसम्पादिजनमुखनिरीक्षणे कोपारुणितनेयया तया विहिते संति मलज्जमनुनिशिर प्रगाम मन् लक्ष्याकुल एप तम्यिवान्, ततो व्यलोकतत्परोऽयमुत्तमागप्रणामेन समुद्धोपितस्वापराघो न मर्पयितव्यो रतितकर इतीप्यालोस्तम्या वदने दुर्दम्याभ्यमूयारोपा- नलागणीनगण्डम्पले मति गुम्जनमान्निध्ये चरणप्रणिपातस्या- योग्यतया दृष्टिक्षेपेणेवैप घूर्तस्तस्या पादप्रणाममकार्षीदित्यप्रकारेण सगुरप्रमुगगनगममसमपीOमानप्रवासनानुनपचेष्टात्मको परा- .
सुरतलम्पटस्य (१००) धसमयोचितोऽपि गुरुजनसामीप्येऽप्राप्तकालो गर्हणीय प्रक्रमो द्वाभ्या जायापतिभ्या नात्याजीति प्राक् प्रतिपिद्धप्रतिकूलकामिनी- गृहगमनस्यापि सहेलमतिमान्ततत्प्रतिपेधस्य कस्यचित् पत्यु. प्रणयकुपितस्य च तदीयक्लनस्य परिहसनीय नि शब्दचेष्टित सर्वावस्थाप्रतिपन्नप्रणयव्यापारकोविदेन सम्यगुप- वर्ण्यतेऽस्मदीयक विशार्दूलेन। अन खलु मा स्म तन भ्यो गम इति मया वारवार निपिद्धोऽपि त्व सपत्नकामिनीसदन गत्वा तया सह मदनललित निर्बतितवानिति भस्लनेङ्गितेन तयोद्घोपिते तदपराधेऽपि भृपा वादिना तेन धूधिमेन शिर कम्पनेन प्रत्याख्यात तत पर हेऽनृतम् । अत्र साक्षिजनो वर्तत इति दृष्टिविक्षेपेण सूचिते तस्मिन निजपापस्य सुविदितत्वाद् गत्यन्तराभावेन नमस्कार विधाय तेनानुनिनीपितमेवमादरणीयगुरजनसवाणेपीग्रो व्यापारस्ताभ्या. मनुष्ठित किञ्च यदि गुरुजनस्य सानिध्य नाभविष्यत् पादापातताउनतर्जनात्कोगप्रायो महान् विप्लव समजनिप्यतेति विदग्धधूर्तप्रगाममानिन्यानमगिरचेप्टावर्णनोत्येन जात्यलकारेण विभूप्यतेज्य शार्दूलविक्रीडितवृत्तगोभी मानाविप्रलम्भगुडगारा- भिव्यन्जर दलाव । जाता नोत्पलिया स्तनौ न ललिती गात्र न रोमान्चित यस्य स्वेदयणान्यित न सहमा यावराटेनामुना दृष्टय मनो हत पृतिमया प्राणेश्योपाद्य में तत्वेनार निरप्यमाणधिपूणो मान समाधीयताम् ॥ ८२॥ विहिनगि भरि दुर्गानगोयया गयारलमागृहीतयेया रयया प्रणयाप इतन्याज्यपा.पोल पुत्पनी पिरन्तरनिगमलेन . (१०१) रणयभडगं कृत्वा यारज्जोय त्वन्मन मंतापनो भविप्यतीत्याधुपदेश- बचमा विश्वसनीयाभि.प्रौढमखीभिरवबोधितापि काचिन्मुग्धा कृता- पराचे प्रागनाये दृष्टमात्र एव दृढीकृतो मानोऽवश्यंभाविना मनो- द्रावेण सह युगपत् कादिशीको भूत्वा कुतोऽन्यदृश्यता गत इति तासा पुरतोऽभिधत्ते हे सख्य ! शृणुत तावनिर्भरानुरागादौत्सुक्यं मनसि न समुत्पन्नं प्रमोदातिभाराद्वक्षोरहो न वेपथुमन्तौ प्रहपतिशायदडगं नपुलकितं रागोदेका वा वदन न स्विन्न यावदमुना धूर्तेन धैर्यचुरेणा- वलोकितेनैव जीवितेश्वरेणकपदे मे मनो मुपितमद्य तस्मात् पुनरत्रो- पदेष्टुमर्हन्ति भवत्य केन विधिना केनोपायेन वा निपुणं निरूप्य- मागो निपुणेन समीदयमाणो मानो दृढीकृत्य सस्याप्यतामिति । तावद्दर आस्तां मानवार्ता यावलोचनगोचरे पतितमात्रेणव मत्स्ययंतस्कारेण हृदय मे चोरितमस्ति तदसौ गठ प्रणयकुपिता मां प्रसादयितु समीपमागच्छेच्चेत् तहिं सर्वमत्यद्भुत सजायेत, स्नेहाभिष्पजक उत्कण्ठातिरेक समुत्पद्येत, तत्सन्निधानजनिता- नन्देन कुचौ ममग्रम वेपेयाता प्रह्लादानिशयेन मुतरा तनू रोमा- चिता भवेत्, मम मम च निरन्तरमेव रागम्फुटनेन प्रस्वेदेतेति निमर्गसरलयापराविन्यपि वरलभे नीरधानुरस्तया नववध्वा सर्वक- पेण प्रेमवलेन समूलपात विनाशिनम्य मानम्य मोचनीया दशा गार्दूलविक्रीडितवृत्तल्पितपादेऽचिरेणव मनोरमसभोगगुडगारेण परिणयमानं विलम्भमृगार द्योतयति जान्यलकारविभूपितेऽत्र मुकाके ययावन्नु निजि निदिश्यने । दृष्टः फातरनेत्रया चिरतरं यद्ध्यालि याचितः पश्चादंदारपस्तयेन विद्युतो निजिमालिङ्गितः ।
इत्याक्षिप्य यदा समस्तमघृणो गन्तुं प्रवृत्तः शठः पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वल्लभः ॥.८३ ॥ यादृच्छिके मदनकलहप्रसंगे रोपितस्यात एवात्मानं परि- ज्यान्यतो यियासो. प्रणयिनो गमनं यथाशक्ति निवारयितुं प्रयत. निायाः कस्याश्चित् कामिन्या अनुकम्पनीयं निर्वेदमुपविवर्णयिपुणा पालुनातिमृदुस्वभावेन दुर्बोधस्त्रीपुरुपचेतोवृत्तिकोविदेनातिमूक्ष्म- न्मथमर्मविदा शृंगारिकविसाग्नसरेणामरुणा व्याह्रियते यद् न्यविह्वलया चकितचकितहरिणलोचनया प्रणयिन्या प्राणदयितः नुनयं सुचिरं वीक्षितस्तया प्राञ्जल्या त्वदयीनां त्वदेकतानमनसं निष्ठप्रेमसर्वस्वा मां प्रति निष्कारणं कोपं विहाय पुनरानुकूल्यं जस्वेति सनिर्बन्धं सविनयं च प्रार्थितस्तदनन्तरं क्व यासि मम निप्रार्थनां सावज्ञमुपेक्ष्येति परिधानवस्त्रदशायां गृहीतस्ततोऽनुराग- - कपद्योतनाय तन्निर्गमननिधाय च तया नियंपदेशं परिरब्ध- स्थापि सर्वमेतदनभीष्टमिय प्रक्षिप्य सावहेलमनादृत्य निष्करुणः कशहृदयो निर्यात प्रक्रान्तस्ततो विरहशोकसागरनिमग्नया राशया तया दयितयादी जीवितागा विसृष्टा पश्चाद् दयितो मुक्त इति । परमार्य · पूर्वार्धन प्रेमातिशयपूर्वगमुमितसहवासादिक सिल निरस्य या कुत्रापि निर्यातुमुद्यते निप्पो कामुके गति दयममंच्छिद्वियोगामहिष्णुतया तदीयनिर्गमन व्यवसायाद् भीत- ताया प्राणममानप्रणयपारमनम्माया, म्त्रीजातिललामभूताया व गौजन्यनिधे प्रणयिन्याः माध्यमगतयंदैन्यानिरेगः गुप्ठु . तितश्चरमपाद र पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुवतन्तनो यल्लम त्यनेन इंदिन्या गहृदयजनाथूरपीटजनान प्राप्टपारयेन म्या म्याओमप्रामाणिक दयिते दयिनेतिशयसनापानीभिव्यक्त इत्यवगम्यतेन च 'उण्ठयति मेधाना माला वर्ग पलापिना, युना चोत्याठयत्यद्य मानन मकरध्वज ' इत्युदाहरणवदनेकेषा मिन्यापदानामावृत्तिगुम्फनया निप्पादितेन दीपकालकारेण निषेधा- त्मोन चाक्षेपालकारेण विप्रलम्भवाप्पाम्बुससिक्त शार्दूलविनी- डितवृत्तान्वित पद्यमिद वृतार्थीत्रियत इति समर्पयद्भि- रम्माभिः पुनर्विचार्यते यन्मनुप्यलोरललामभूताना स्त्रीरत्नाना स्नेह सलु समम्नेभ्यो जीवितादिभ्यः पदायेंम्योऽतिरिच्यत इति । तप्ते महाविरह्निशिसावलोभि- रापाण्डरस्तनतटे हृदये प्रियायाः । मन्मार्गपीक्षणनिवेशितदीनदृप्टे- नूनं एमच्छमिति यापरणाः पतन्ति ।। ८४ ॥ हन्त दुनियाग्मानगिरध्ययामरीम द्यमानमारतीपुष्पाधिव- सोमलतनुलता जीविनायिते मयि दृष्टिययणगोचरानीतेऽनयनिप- सदनिरिगान्द्रम्नपितम जान्नराला मदीपाभावनितयातनारोहि- सायदानापमाननिवलहदरिमया निर्मिनादान्यतिमारगुरुणि संवत्मरमरायमाणानि दिवमान्यतानि यापोरपीडेषु दीर्घदीपनि - पागे पनिगरपनी निदंपन निरनुरागण भगीटेन मया किनारामा में प्रामा यार जीवलो दुम्गहमाननामय- गरतालापमान ति मति महोति वियोगपि ममधिरनरं मामानिरिप्रेमापोटायगायत्तगुणनिधिः रश्चित् प्रवासी राम्या दुषितहमामयमपन्यानर चिपन् मर्गद निध्यापति पन मार्ग मोरातो मानिमितीति मनमि विपाय मीमारमार्गनिर्गमानापनापाष्टीन्दीराया. प्रियामापा सतप्ते (१०४) महाविप्रयोगहुतभुग्ज्वालापरम्पराभिनिरन्तर सुतरा भस्मवद्विपाण्डरवक्षोरुहवुम्भयुग्गशालिनि हृदयेऽविच्छिन्नविसरा नयनमलिलबिन्दवो झलझलाशब्दपूर्व जर्जरिता नून विगलन्तीति । अन हि प्रथमपादे विरह एव वह्निरिति तादात्म्पद्योतकस्तद्रूपवम- भेदो य उपमानोपमेययोरिति काव्यप्रकाशवारनितिलक्षणसवादी रूपवालमारो वसन्ततिलगावृत्तशोभिनि श्लोवे प्रवासविप्रलम्भस्या- तिदुस्सहत्व विशेपेण व्यनक्ति । चिन्तामोहयिनिश्चलेन मनसा मौनेन पादानत' प्रत्याख्यानपरामुख. प्रियतमो गन्तुं प्रवृत्तोऽधुना। सयोडरलसनिरन्तरलुठद्वाप्पापुलरीक्षण श्यासोत्याम्पियुच निरोश्य सुचिर जीयाशमा यारित ॥८५॥ प्रारगिो लीलारलहावगरे तणयम्मलित प्रियतमो मदीयापगधन मगात सापा दुभंगगगेहिारपालभित्तिम्नागित- #হিলাগিব ন ল দলিবানন গরমা গলি ग वेति दुनिवारण चिलाभारा पिपदनामूवान्गोन ए म्नतिन निम्मान गेगा पानिपुरग्गग्गाल्वनामा गर्वेपो निप्रयागनानीभावन नाया पापनायाश्चरणयो प्रणिपाली अलि गारगमन्यन्न जनपगाया माधोपोगानप्रसादीन নিমা যাব নিয়া যায় বাণিশিামা गर्या प्रवाशनायापिका पारा मनाया गया गया जीविगुमामाजोरिया माEिAT HTTARiनमियममी रोगार निािीि. प्रानगरपप्रभपाम (१०५) क्षिणर्दीर्घकालमवलोययागो प्रचनिम्नामोदगमचेपमानस्तनकुम्भ निगमनान्निवारित इति विरहासहिष्णुतया प्राणदिधारयिपया च दूरीकृतमानाया मनम्विन्याश्चेतोवृत्ति गमति कान्तकतानमनस्का- बलाजनमनोविकारविज्ञ रविवरेण्य कोपनिषेधनिर्गमननिवा- एणामपाओपालकारमुमण्डितेचिरभाविसभोगपर्यवसायिविप्रलम्भ- माररमवाहिनि परिगृहीतगार्दूलवित्रीडितवृत्ते प्रशस्तश्लोकेऽत्र । म्लानं पाण्डु पृशं वियोगविधुरं लम्बालकं सालसं भूयस्तरक्षणजातकान्ति रभसप्राप्ते मयि प्रोपिते । साटोपं रतिकलिकालसरसं रम्यं किमयादरा- उत्पीतं सुतनोर्मया यदनकं वस्तु न तत्पाते ॥८६॥ परिगमाप्तजनपदान्तरप्रवामेन सुचिरानिजगृहागतेन वहु- नियाठायधिपरिहानलदग्धप्रायप्रियगायानयोगनातिप्रमुदितेन लोगोसमामृतमारायमापनीयाधरमघुपानपुलपितवपुपा प्रोपित- परेण पेनचिना निर्भरोगुण्यभूयिष्प्टेन निर्वाच्यमकल्पगतेन गुनपया प्रेमामरायमानयानययपानियत्यतत्परया दीर्घाभूते वित्रयोगसमय:पि न गहिपिहिम्मतया रतिमारपदपंभाविता- रापमाणया मोदयंगमा नौहादप्रायया प्रियामया ययाहृदयतृप्ति मागगनाननरमेय निविष्टा रामपंजी मान्मयलीला विवक्षता दिवानीमा पम्मनि गुरे प्रीति यूयं म्मराननेन व्याहियने भगोन मिरगूपोजना पुगुममियागाधेन हृदयतपेन मारंप नास्ति मानगिालयमा प्रााम्नननोहारपटादिन- गानरमगारमंग पग्निरेगन प पाम दुविपहेग मभिAINT समापनलिपिपरिहारेण यियनरन्मए.
( १०७) विस्मृताया स्वम्त्रीजाते स्मरणप्रतिलाभे सुतरा ब्रीडितया कामिन्या स्त्रीलिङगसमुपेत निजदेह सम्यगभिज्ञाय मधुरमधुरमुरतपर्यवसाने सरभस पुरुषायमाणया पूर्व पुरपभाव पश्चात् स्त्रीभूत प्रियतमो विपरीतनिघुवनविघे परिसमाप्तत्वाद् व्यमोचीति विशिष्टरचि- करेण रोमहर्पणेन विपरीतमुरतप्रकारेणापि हृद्यतरनानाविधरति- वन्धव्यतिवरवार्तागुश्रूपूणा विचिद्दललिताना रसिकाना मनासि प्रीणयितु थाव्यमपि प्रेक्षणीय प्रेक्षणमिवोपलक्षितमेतन्मनोरम पद्य प्रदर्शयति शृगाररसनिष्णातरमिकाग्रेसरोऽमर । अन खलु विभिन्नवर्गा गरडाग्रजेन मूर्यस्य रथ्या परित स्फुरन्त्या। रत्न पुनर्यत्र रचा ग्च स्वामानिन्विरे वशरीरनील ।।' इत्युदाहृतिवग्नि- धुवनविधी प्रगल्भया नायिया स्त्रीभाव त्यक्त्वा पुन स्त्रीभाव प्राप्त इति हेतो पुन म्बगुणयप्राप्नि पूर्वस्पमुदाहृतमित्यलकार- चन्द्रियानितिलक्षणमवादिनातिशयोक्तिगभितेन पूर्वस्पालका. रेणातिशयमभोगग्सप्रवाही गार्दूलविक्रीडितवृत्तानुवर्ती ग्लोगोऽय विभूप्यते । फरकिसलय पूरया पूत्या विमार्गति याससी क्षिपति सुमनोमालाशेप प्रदीपशिसा प्रति । स्थगयति मुह पत्पन विहस्य समाफुला सुरतविरतो रम्या तन्यो महर्मुहुरीक्षते ॥ ८८॥ युयुश्वदापनावरे नि मारे जीवलाचे पीयूपमारायमाणम्याति- मगिरम्पानिर्वचनीयम्यादम्य मुरलम्प पपंचगाने पमनीयातिवर- याँपनी नि मोममन्मपरप्रामविमनग्नीश नरवानिर्भग्योडाव्याला गतीतम्नागे विगत परिधानयुगर हम्लपिमय चारित्वा (१०८). चारयित्वा गवेपयति तत आत्मनो दिगम्बरभावेन लज्जितत्वाद् भास्वत्प्रदीपनिर्वापणार्थ महाकादर्पमापरायिकसंक्षोभविस्रस्तावशिष्टं सुमनोदामच्छेदं प्रदीपज्वालाभिमुखे प्रक्षिपति नग्नां मां कथं नाम सावधान निध्यायसि हे दुविनीतेति स्मित्वाभीक्ष्णं स्वदिगम्बर- भावदिदृक्षातृपितस्य भर्तुर्दृष्टी निमीलयति मनोविमोहननिधुवनद्र- वीभूतत्वाच्च सान्द्रस्नेहपूर्वक प्रियतम पौन.पुन्येनावलोकयतीति वरारोहाया. संभोगान्ते मनोहरो विभ्रम. सरसमुपवर्ण्यते लोकोत्तर- शृङगारिकविवरेण्येन। मनोद्रावके सुरतविधी व्यतसमस्तत्रपाया: सुरतावसाने स्वनग्नभावेन पुन: संजातसहजलज्जायाः पीनस्तन्या. कामिन्या स्वाभाविकविलासद्योतनसमुत्थेन जात्यलंकारेण मञ्जुलमवतंसित परिपूर्णसंभोगशृङगाररसनिष्यन्दी हरिणीवृत्तसंदानितचरणशंभी सुरस: श्लोक एप महाकविना कालिदासेन मुरतारम्भे 'नीवी- बन्धोच्छ्वसितशिथिल यत्र विम्वाधराणां क्षौम रागादनिभृतकरे. प्वाक्षिपत्सु प्रियेषु, अचिस्तुडगानाभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् ह्रीमूढाना भवति विफलप्रेरणा चूर्णमु प्टि ' इति विरचित मेघदूत- 'काव्यान्तर्गत पद्य स्मारयति । सन्त्येवान गृहे गृहे युवतयस्ताः पृच्छ गत्वाघुना प्रेयांसः प्रणमन्ति किं तव पुनासो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि दुर्जनः प्रलपितं कर्णेनिशं मा कृथा- श्छिन्नस्नेहरसा भवन्ति पुरपा दुःखानुवाः पुनः ॥ ८९ ॥ रतिलम्पटेनोच्छ्खलशीलेन दयितेन स्वच्छन्दं निर्वतितस्यान्याङग- दुश्चरितस्याकर्णनेनातिशयरोपितामाराधनाय सविनयं पादयोः कृतदण्डप्रणामपि तं निराकृत्याजसमीर्यामाना- नासङगमरूपस्य
( १०९)
भिनिविष्टां दुराराध्या दुराक्रमक्रोधात्मकदुर्गाथितत्वाद् दुर्धा
मनस्विनीममर्याग्रह परित्याजयितुं सनिन्दमुपदिशति व्यलोककोविदेन
कैतवनिरतेन तेन प्रकृतपूर्तेन मदर्थे त्वमेवमेव कुर्विति सम्यग्ग्राहित-
शिक्षा तत्सखी प्राहेह जनपदे प्रतिगेह वढ्यो योपितो बोभुवति
संप्रति शीघ्रं गत्वा तास्ता पर्यनुयुडक्ष्व कि समाराधनार्थ प्रियतमा
युप्मभ्य प्रति तथा कुर्वन्तीति यथा ते प्रेयान् तु दासवत् प्रणाम
कुर्वन् सविनयमनुवर्तते, तद्धे अविचारे ! हे आत्मद्रोहिणि ! द्विजितः
पिशुनकर्णेजप परमुख विद्वेपिभिर्जल्पित मृपावाद सतत कर्णे मा
स्म कार्पो, यदि तादृश वितय परस्परानुरक्तयोर्युयोर्भेदकर
प्रलपितमेकस्मिन्छवणे यदृच्छयापि प्रवेग कुर्वीत तपरस्माच्छु..
वणाझटिति तदपसारय, न कहिचिदपि तादृश हृदये कर्तव्यं
यया व्यपेतप्रेमभावा. पुरुषाः पुनर्दुप्प्रापा अनुनेतुमप्यशक्या भवन्ति
होति । अनात्मद्रोहिणीति सवोधनशब्देन दुर्जनप्रलपितं श्रुत्वा
संजातमन्युस्त्वं मान न परित्यजेश्चेत् तामरण भ; विनाकृता
जीवन्मृता स्या नूनमिति मूच्यते पुन पूर्वार्धन भर्ता सर्वश्रेष्ठस्त्वयि
भृगं स्निह्यति तस्माद्धनो स्वप्नेऽपि त मा त्याक्षीरिति द्योत्यत
इत्येवप्रकारेणात्मद्रोहकार मानाग्रह जहीहीति विवक्षितस्य निषेधेन
मानस्य प्रतिपिद्धत्वादाक्षेपालकार इमिानजनितविप्रलम्भावबोधके
शार्दूलविीडितवृत्तयुजि मुक्तकेऽम्मिन् प्रादुर्भवति ।
नि.श्वासा बदन दहन्ति हृदयं निर्मुलमुन्मप्यते
निद्रा नेति न दृश्यते प्रियमुख नक्तंदिनं रद्यते।
अङ्गं सोपमुपैति पादपतितः प्रेपास्तदोपेक्षितः
सत्यः के गुणमाकलय्य दयिते मान वयं सारिताः॥९॥
११०) यतः प्रणयकलहकुपिता निर्विचारां मामाराद्धं सस्नेहं चरणप्रणि- पतित. प्राणदयितो यौष्माकीणविदग्धोपदेशपारवश्यादज्ञानेन तदा मयावधीरितस्ततो दुर्धरान्त.संतापानलक्वथिता अत्युष्णा निश्वासा ममाननं दन्दह्यन्त मालतीपुष्पाधिकमदुनिर्बल कान्तविरहितत्वान्नि- रालम्बं मे हृदयकमसह्यव्यथामन्थदण्डेनामूलादुन्मामन्थ्यतेऽविच्छि नाधिमरीमृद्यमानाया मे निद्रा नागच्छति ममासुधारणीभूतस्य मदी- यसर्वस्वस्य प्रियतमस्य जीवातुकल्पो वदनेन्दुर्न भूयो दृष्टिगोचरे निपतति दुर्भरविश्लेपनिर्वेदजलनिधिनिमग्नया निरन्तरोदश्रुनेत्रया मयाजस्रमजस्रं रात्रिदिवा. रोरुद्यते ललाटंतपैनिदाधमिहिरकिरण: शुष्कता गता दुर्बलालतेव हृदयपर्नरकयातनायमानैर्मानसिकसंज्व- र शंसंतातप्यमाना मे गात्रवल्लरी शोशुप्यते च, हे दुर्विदग्धाः सख्य.! कथयत किंरूपं फलं लक्षीकृत्य मुग्धा वयं युष्माभिरतिप्रगल्भाभिः प्रसह्य खल्वेवविधापद्धतुक कृत्रिमममर्प ग्राहिता इति निविमर्माभिः सहचरीभिरपदिष्टेनाकिंचित्करेणापि महानर्थजनकेन मानेन तदा लीलाकलहप्रसंडगेऽनुनिनीपु वल्लभं सावहेलमनादृत्य चरमं तेन विनाकृता निष्प्रयोजनपश्चातापग्रस्ता काचिदतिमुग्धा तरुणी ताः सकरुणमुपालभमुपालभ पर्यनुयुडवते । ' भक्ष्याशयाऽहिमञ्जूपा दृष्ट्वाखुस्तेन भक्षित ' इतिनिदर्शनवदनापि प्रणयकलिविषयक माननिर्वन्ध मुव्यक्तमेव समीहितार्थप्रेप्सया स्वकामिनेऽभिव्यज्य मौर्यविभूपणा सा कलहान्तरिता न केवलमभीप्टायविध्वंस किन्तु विरहात्मकमनर्थमपि दैवयोगात् प्रापदिति हेतोविपमालंकारो दुर्विपहविप्रलम्भविपादातिरेकाद्योतक शार्दूलवित्रीडितवृत्तसमन्वित- मिद मुक्तकं प्रस्तुतकामिन्या अविमोग्ध्यजनितवियोगस्पापत्ति- प्रग्यापनेन विगेपयति ।
अद्यारभ्य यदि प्रिये पुनरहं मानस्य यान्यस्य वा गृहणीया शठदुर्नयेन मनसा नामापि सक्षेपत.। तत्तेनैव विना शशाङ्कधरला. स्पप्टाट्टहासा निशा एको वा दिवसः पयोदमलिनो यायान्मम प्रावृषि ॥९१॥ पूर्व विहितप्रणयापराध प्रेयास तत्कालपरिस्फुटितनिर्मर्यादकोधवशा- निरस्य निरन्तरानुभूतदुर्वहानुशयातिभारा दुस्सहपीडामयविरहस- तापपेपीडयमाना तत कथाचित् क्थचित प्रयत्नशतेन सौभाग्योद- यसाहाय्येन च प्रतिलब्धतत्ममागमप्रमोदोद्रेका सनिर्वेदनिर्विष्टपूर्व हृच्छूलायित विप्रयोगदौर्भाग्य स्मार स्मार काचिन्मनस्विनी नरककुण्डसदृशकान्तविश्लेपहेतुक मान त प्रति कहिचिदपि पुनर्न करिष्यामीति शपथपूर्व व्यवस्यति यदद्यप्रभृति हृदयममवेधिविरहो- त्पादकस्याकोपस्य पा तत्समानस्यापरस्य वा केवल नामधेयमपि सक्षेपेण प्रियतमस्यापराध दोपारोपण दुप्टेन चेतसा तमुद्दिश्य स्वप्नेपि पुनरहमु च्चारयेय चेतहि तेन हृदयवल्लभेन विनव निश्चितप्राणपरित्यागाया मम कुमुदवान्धवधवरिता शारदीयकौमुदीजालोच्चहसिशुभ्रा अतिहृद्यरागोद्दीपिका सुरत- क्षणदा विभावों व्यतीयु रेवा वा श्यामश्यामजलम गावलिमलीमस- दुदिनायमानोऽतिमागात्कण्ठाजनक प्रावृपेण्यवासरोऽतियायादिति । नन्वोत्तरार्धन विरहिननस्य कृते शर-चन्द्रमाट्टहासधवलाना निशीथिनीना वा प्रावृष्ट्वालीनस्य वा दिवसम्यारयन्तविपहता द्योत्यते पुनरचार निर्विचारमानजनितो विरह समुत्पद्येत चेदव- श्यमेव मरण मे भविष्यतीति तस्या अभिप्रायोऽपि स्पप्टमवगम्यते पिज्यान मानविप्रलम्भानन्नरोत्सनसभोगगारासिनि शार्दूल- विफ्रीडितवृत्तयुजि पये विरहिणीहृदयच्छिदौ विरहादपि वर १२) मृत्युरिति मनसि कृत्वा मानं न करिप्य इति तया व्यवसितत्वज्जा- त्यलंकारो जायते। इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम ननु श्वेतमय कि गमिष्यामो यामो भवतु गमनेनाथ भवतु । पुरा येनैवं मे चिरमनुसृताः चित्तपदवी स एवन्यो जातः सखि परिचिताः फस्य पुरुपाः॥ ९२ ॥ हे प्रियतम ! वस्त्वेतच्यामचि, वाढ प्रियतमे ! ज्यामं भवति, प्रियतम नन्यिद धवलम्, अथ कि प्रियतमे! धवल भयति, दयित ! बहिर्यास्यामः, दयिते । तथा गुमः, हे वत्लभ ! गमनं मास्तु, यदि गमने नाभिल्लापस्तव वर लभ ! गमनेन कि कार्यम्, प्राणनाय । तिष्ठामोऽय, जीवितदयिते ! तया गुमः, हे प्रेयन् ! सुपुप्माम्ययुना, अयि प्रेयसि । भ्वपिम इत्येव गवर्यमानमान्मपरमा- गृप्टत्वात् मुरमपुष्पमारायजितमपिपामेन मधुपैनेय येन प्रेयसा मम चित्तवृत्तिनिर्विकारेण मनमा पूर्व दीपंगालमनुवृत्ता मोज्यं परपीय इव मप्रति गजातोरे अविनानपुरानी मुगः मगि ! पश्य पम्य परिगिता पुगा न पम्मापि, यम्मुनो विसामानही नरा अनेरात्रीमोगलापटाग्ने पुष्पान् पुपमनपस्नूपंगामानश्चला. गिपरिणय यातिो पापिदला पापियनराा पुगरपगमगेगी. पन्नति परगनिनिमागितात.रणा पनि. खानभिगमनमानी अपमान निगमान. पमा नारायण मम्मानापारीमागितामोयगा. पनिशानद्वारा नियग्निीमो मानमुकामिन मारगपटिन महम्पीति निष्टमीलेय पुरष.
(११३) कोटेषु मानेन कि कार्यमत एव त्वमपि लोल्यदौर्मनस्यभूयिष्ठ नरस्वभाव ज्ञात्वापराधिनि भर्तरि मान परिहृत्य केवल- मौदासीन्येन स्वम्येन च मनसाम्म्वति वक्या लोललोलचेतमा पुरुपाणा स्वभाववर्णनात् स्वभावोक्त्यलकार प्रादुर्भवति । चरणपतन संख्यालापा मनोहरचाटव. कृशतरतनोर्गाढाश्लेषो हठात्परिचुम्बनन् । इति हि चपनो मानारम्भस्तथापि हि नोत्सहे हृदयदयित. कान्त काम किमत करोम्यहम् ॥९३ ॥ अनुष्ठितप्रणयापरायत्वान्मा सिसान्त्वयिषुणा प्रेयसा सानुमय विहित पादप्रणिपातः, केवल त्वयि सुतरामनुरक्तवाद यदृच्छया निर्विचार कृतेन प्रणयम्खलितेन माप्रतमनुभूयमानदुर्भरविप्रतीसार- मित्यात त्वच्चरणयो प्रणिपतित काल क्षमस्वेति सखीना प्रार्य- मावचासि, मा प्रसादयिनु तेन ममुच्चारिता हृदिम्पमोऽतिग्म्या प्रियोक्तय, दुनिवारसतापक्लिगितम्य मामवस्य निर्वलगरीरम्य नीरपालिण्डनम्, सान्द्रप्रेमोक्द्योतनाय प्रसभ तेन निहित परिचुम्वनमिति हि चञ्चल क्षणभडगुरो मानप्रक्रमा बहुफलो भवति तयापि क्षणनश्वरमपि बहुफ्लान्वितमपि मनिवन्धप्रणय- कोपकरणे शक्तिरहिताह मानारम्म पुन कर्तु न प्रोत्महे, यम्मान्म प्रेयान् प्रराम हृदययल्लभो परीवर्तीन्यभूते कि रोमि शाधि मामिति प्राग् वयस्यया मानप्रकाशनरिपयमुहिम्य यथावसर प्रालिशिक्षणापि मौध्यिानिगयेनात्यन्तमग्लम्वभावमालितया वात. परं निवनव्यतामूडचेता काचित्तरूणी पुनम्पदेशलिप्नया निगदती- तो मर्पमूलप विप्रलम्भगृङगारद्योनके हरिणीवृत्तमण्डितररणेस मुक्नो चपलो मानारम्भम्नयापि हि नोन्महे हृदयदयित सन्त (११४) इत्यादिना हेतुमता साध हेतोहरिणलोचनया वणितत्वाद्धत्व- लकार । ननु चापल्यनिरतेऽपि भर्तरि सुदृढवद्धस्नेहरज्जु पति- प्राणा का कोपपुरस्सरप्रणयकलहजमचिरनश्वरमपि विरहशोक निवेष्टुमुत्सहेत? तन्वडगया गुरुसन्निधौ नयनयोर्यद्वारि संस्तम्नितं तेनान्तर्गलितेन मन्मथशिखी सिक्त्तो वियोगोद्भवः । मन्ये तस्य निरस्यमानकिरणस्यैषा मुखेनोद्गता श्वासायाससमाकुलालिसरणिव्याजेन धूमावली ॥ ९४ ॥ बहुतिथकालावधिकप्राणदयितभर्तृविश्लेपवैश्वानरशिखावलो- लेलिह्यमानहृदयकूपाया दुविनयचापल्यशडकया बहुमतगुरुजन- सान्निध्ये दुस्सहवेदनाजनकविरहसतापोद्भिद्यमानमपि बाप्पोत्पीड कृच्छादन्तनिरुद्धवत्या अकाण्डनीव्यमनेनेवाकस्मिकभर्तृवियोगवन- पातेनातिशयदुष्टरनिर्वेदसागरे निपातिताया. कस्याश्चित् प्रोपित- भर्तृकाया दुरवस्थामुपविवर्णयिपुणा मदयहृदयेन कविवरेण्येन ससेदमत्र व्याहियते यत् कानविप्रयोगपरिक्लेशक्षामक्षामगाया वना श्वधूश्वशुरप्रमुसाना मभाजनार्हाणा गुम्गा समक्षमथुमोच- नम्यायुक्तत्वाद् यो लोचनयोगन्दिद्यमानोऽथुप्रवाही हृदये बला- त्कारेण प्रतिम्खम्तेनैवाभ्यन्तरे प्रमय प्रत्यायनितेनायुप्रवाहेणामा- पीडविरहमभयो मनोभूजातवेदा ममुक्षितस्ततो मन्दीरतभिगम्य तम्य जातवेदम एपा घूमलता तम्या वदनमीगन्ध्यावृप्टाना विन्तु. मतापगतप्नात्युष्णनिम्घामाताना पच्चरीयाणा परम्पराव्यपदेमेन तन्मुगद्वारा नि मतेनि । मन्यिह मन्मयनिगिनो धूमावलीम्पलिगरणे: मभावित- त्वात् 'मभावनमयोत्प्रेक्षा प्रगृतम्य परेण यत्' इति गाव्यप्रयाग- (११५) निर्मीतलक्षणोपेतोऽतिशयोक्तिगर्भो मन्मथशिसिगब्दद्योतितम्पका- नुसृत उत्प्रेक्षागार प्रवामविप्रलम्भशृङ्गारमृदितवथबाप्पोत्पीड- ससिक्ति शार्दूलवित्रीडितमृतनियमितपादे मुक्तकरत्न विरहिण्या- दुर्वहमानसिकन्ययातिशय पिरापणाम्मम्म गावारिविनिमग्न- विरहिमियुनदयालुभ्या निवेदयन् भासते। भ्रूभेदो गुणित श्चिर नयनयोरभ्यस्तमामीलन रोद्ध शिक्षितमादरेण हसित मौनेऽभियोग कृत । धर्य कमपि स्थिरीकृतमिद चेत कर्याचन्मया बद्धो मानपरिग्रहे परिकर सिद्धिस्तु देये स्थिता ॥ ९५ ।। मान्मयलीराकलहप्रमङ्गअराधिन परिणतार लक्षीकृत्य प्रपञ्चयितु बद्धपरिवरया मया ममम्नमानोपम्ब रनिम्म्ममुररी. नृत्य पीन पुन्येन ययात्वदुपदेश दर्पणमेकमग्र सन्याप्य सम्यक्परि- गोलिन तयापि निर्विघ्नमाननिर्वाहण तु देवायन भविष्यतीनि ममदेह काचिन् मौग्ध्यनिधिर्नववधू प्रणयमबम्बाभिना मलीला- मपंरपचनविदा सर्वावमयोचितपदपंपिलामचेष्टिननिष्णाता मानोपदेशिनीमभिभापते यद् विजन हसतमु दुरया मया मुचिर तरङ्गितम्पुटीरचना गमाम्नाता दृष्टया मा भगदग्मसाचन- मभीक्ष्ग परिचित भनुंबहुमानन नून निप्यमाणा मिति प्रयत्नती निधिनु मयाम्पसमप्रमादव्यञ मूक भावेऽभिनिवेगानुष्ठिनो धनिगपादनापदमपि पानर मनो मया क्यमपि न्यय प्रापितमित्य- मोमानप्राश्चम्चीकार गुढ मया पक्ष्या पद्धा विन्तु प्रणय- मानम्म मपनियतन नियनिग्लापीनमिति । परमानो मनापामारया प्रयिपाणिपाहतानप्रेम- गपंचमारियया मण्या या निमम टिविरवनादिक तापातात.' (११६) मदनकोपोपयोग्युपकरणसामग्नये विधिना कृतेऽपि स्वप्राणनाथसनिधौ प्रवलेन स्वाभाविकेन प्रेम्णा ननु विजित्य कृतककोपः कादिशीको भूत्वा कुत्रापि सहसापसरेदिति सशय ससूच्यतेऽन चान्तिमपाद बद्धो मानपरिग्रहे परिकर. सिद्धिस्तु देवे स्थितेति सभावनाविशेषविवक्षया सप्रयत्लसमाम्नातोऽपि मानो न खलु सफलीभविष्यतीति विभापिपितस्य निपिद्धत्वादाविर्भूत आक्षेपालकार शार्दूलविक्रीडितवृत्तेन साक शोशुभ्यते । अहं तेनाहूता किमपि कथयामीति विजने समीपे चासोना सरसहृदयत्वादवहिता। ततः कर्णोपान्ते किमपि वदताघ्राय वदनं गृहीता धम्मिल्ले सखि स च मया गाढमधरे ॥ ९६॥ दुर्निवाररिरसाभिभूतत्वात् सुरतलम्पटेन कामुकेन यथारुचि वञ्चिता काचित् पश्चली कस्मिश्चिन्निर्जने स्थाने तेन सहोपाशूप- सभुक्तामनङ्गक्रीडा सहपं विवृणन्ती विश्वासपात्रीभूता स्ववयस्या ब्रूते हे सहचरि । विविक्ते स्थाने रहसि किचिद्विस्रब्ध ते कथयि- प्यामीति विदग्धन तेन धूतनोपनिमन्त्रिताह तद्दर्शनौत्सुक्यसमाकुल- प्रेमरमाद्रिहृदयतया त ममया परिगृहीतासना कि वदिप्रत्यय- मिति तद्वचनशुश्रूपया मावधाना तदानीमभूव ततो मत्परिचुम्बन- तृष्णया न न्वभिधिन्मया श्रवणान्तिके सव्याज किंचिद् व्याहरता तेन दुर्ललितेन कितवेन मुममाघ्राय सुमनोदामभूषणसयते केशपागे गृहीता, म च निधुवनमहात्मवप्रस्तावोत्सुक्या मयापि सुरमेन्धर- पुटे गृहीत मगन्ताच्चुम्बितस्तदनन्तरं प्रज्वलिनरागानलाभ्यामावा- भ्यामनिर्वचनीयो मन्मथमहामहो यथेच्छमनभृत इति ।
(११७) कामिनीसभोगलोलुपाक्शात् किमपि कथयामीति व्यपदेशेन तामतिसधाय कामिना तेन स्वरिरसा साफल्यमनायीति हेतोयुक्ति. नामकेनालकारेण सुस्वादुसभोगशृङ्गाररसप्रवाही स्वीकृतशिखरि- णीवृत्तादेशकल्पितपाद श्लोक एप सभोगरसतृष्णालूना रसिकाना मुदे सुष्ठु समलक्रियत इत्यत्र न कोऽपि मेऽतिशयोक्तिन्गध । देशैरन्तरिता शतश्च सरितामुर्वीभृता कानन- यंलेनापि न याति लोचनपथ कान्तेति जानन्नपि । उद्ग्रीवश्चरणापरुद्धवसुध प्रोन्मज्य साने शो तामाशां पथिकस्तथापि किमपि घ्यायन पुनर्वीक्षते ॥ ९७ ।। अत्यन्तविप्रकृष्ट-देशान्तरे सविपाद वसतिं कुर्वतः समस्त- वान्धवमुहज्जनविरहितत्वानिवन्धो प्रतिक्षणोपवृहत्कान्तासमाग- मौत्सुक्यातिरेकामातान्तरङ्गस्यापि दुर्गमजनपदशतव्यवहितत्वेन दृष्टिश्रवणविषयसुदूरातित्रान्ताया निष्ठुरतुपारमृदिताया पग्रिन्या इव निष्करुणविरहातुराया निर्बलाया हृदययिताया सुचिरा- भिलपिनयुशलवार्तापर्णनेऽप्यतिरुचिरपीयूपसारायमाणदर्शनेऽपि नि- रागम्य निविण्णमनमोजमोद्भिद्यमानराप्पोत्पीडदुर्दिनायमानान- नम्यानह्मव्ययप्रयासस्यस्याध्वनोनम्य दुर्भरविषादोत्कण्ठाव्यतिकर- कोरिनदुरवम्योपविर्णयिपया गाढानुरक्तदयिताविप्रयोगव्ययामरी- मद्यमानपवागिमार्थमन्यु पुण्यश्लोकोऽमर सदयमभिदधाति यद् दुराग्दरने विभिन्नजनपदश्च दुन्तराणा तरङ्गिणीना दुरा- कमाषा भूमूना सर्वच दुरतियमाभिर्गहनाटवीभिश्च व्यवहिता प्रियनाया प्रपलगतेनाप्यात्मनों दृष्टिगोचर नायातीति विद्वानपि तदिशातिरायपारवन्यात् पन्धरामुद्धृत्योदितो भवितु पादाग्रेण भूमि निरुध्य पियोगशोकलाधुमिल्ने नयने हस्तेन मृष्ट्वा तयापि (१९८) तद्विषयकं किमपि किमपि विचारयन्नध्वगस्तामेव तस्याः सङग- माशासमन्वितामाशा भूयो भूयोऽवलोकयतितराम् । ननु विरहे समधिकतर वृद्धि गच्छति प्रेमानुकूलस्य पथिक- सार्थस्य प्रेमभाव इति निगूढाशयद्योतक दुस्सहप्रवासविप्रलम्भ- पीडाविमृदितपान्थनिर्भरोत्सुक्यख्यापक शार्दूलविक्रीडितवृत्तादेश- सज्जीकृतचरणचतुष्टय विरहिजनानुरागोद्रेकार्टीकृतकाव्यरमिकस- मूहं प्रकृष्टमुक्तकमिदं विभूपयति कान्ताविरहितस्य तपस्विनोऽति- मृदुलस्वभावाभिव्यञ्जकः स्वभावोक्ति मालकार: । वस्तुतो दुर्गमानपि सकाननपर्वतनदान् बहून् विदेशान् कथमपि भार्यासजिगमिपया समुल्लदिप्यमाण. प्रज्वलितविश्लेपहुत- भुग्दग्धकल्पोऽय वराय: प्रवासविप्रलम्भजनितनिवेदक्षामक्षामादगी समागमोत्कलियासहसविदहृदयपल्लवामुदथुनेत्रा तामचिरेण पुनदृष्ट्या चिरकालानुपभुक्तत्वादुपचितस्नेहरममघुरतरं संभोगमुसं तया मह यथातृप्ति निविश्यादिति प्रवामिन एकाकिनस्तम्य भूश दयमानानामम्माकमासा। चक्षुःप्रीतिप्रसक्ते मनसि परिचये चिन्त्यमानान्युपापे रागे यातेऽतिभूमि विफसति सुतरां गोचरे इतिफायाः । आस्तां दूरेण सायरसरभसदपितालिगनानन्दलाभ- स्तद्गहोपान्तरभ्याभ्रमणमपि पर निति संतनोति ॥१८॥ पदानिद यदृष्टया बष्टिपये पतिता कमनीयवपुष परलीया विलागिनीदष्ट्या गपदिमजातप्रपमरागगो निरागमननिमया- गुगनिपतिनमानगो दुर्लभायातम्या अवाप्निविपापकोपायगिला. पालः पचिया निजातनमानुगण यगंयन् विश्यामपानीमा সানি অল গলি বিনিশমিনায় सति मथ नाम निर्भरप्रेमास्पदोभूता वरवणिनी ता लभेय कथकार वा दुप्पापायास्तस्या सस्तव प्राप्नुयामिति परिचयविषये निरन्तर विमृश्यमानविविधयोग्योपाये सति प्रेमभावे परा कोटिमधिस्ढे सति तत्सङगमसपादनाय तादृग्विधव्यापृत्तिविशेषनिष्णाताया अघटित- स्त्रीपुरुषघटनाचतुराया दूत्या अधिकारविषये मदर्थेऽतिमात्र विलसति सति ससम्रमप्रेयसीपरिरम्भणप्रहपंप्रकर्षावाप्तिस्तावदधुना दूरतस्ति- प्ठनु तदीयवेश्मनिकटवर्तिप्रतोलीपर्यटनमप्यत्युत्कृष्टा सतुष्टि जन- यति । एकानुरागातिशयाभिव्यजकेन खलूतरार्धे यद्यपि नि सीम- स्नहभूमेस्तस्या वरारोहाया पोनम्नन्या परिचुम्बनालिङ्गनविधि परमानन्दं नि सगय सजनयिष्यति तथापि निर्मर्यादरागोद्भदवशा- द्विधीयमान तदीयसदनसमीपस्थराजमार्गपरित्रमणमप्यनिर्वचनीय प्रमोद मे सपादयतीति परवीयमत्तकाशिनीसभोगतृष्णान्धतामि- सनिमग्नमनसा चरागोद्रेकोन्मत्तप्रायेण कामुकेन व्याहतत्वादति- शयोक्तिसज्ञकेनालकारेण सम्परावृत्तविरचिताकृतिभविष्यत्सभोग- गृङ्गारसूचकोऽय श्लोक परिभूप्यते । कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवो स्वय बन्धना- द्वासो विश्लयमेखलागुणधृत किंचिनितम्बे स्थितम् । एतावत्सलि देशि साप्रतमह तस्याडगसडगे पुन कोऽय कास्मि रत नु वा कमिति स्वल्पापि मे न स्मृति ।।९९।। वेन प्रकारेण त्व हृदयवल्लभन सार्थ मुरतमहोत्सवमनुभव- सोनि रम्यगोप्ठीप्रसङ्गे प्रियवयस्थया पर्यनुयुक्ता स्वायत्तभर्नुका याचिद् योपित् प्रतिवक्ति ह प्रियसहचरि । निरपमपीयूपसारा- यमाणमनिर्वचनीयमधुरिमविशेषानिहृद्यास्वाद मनोद्रावक निवन- विलसिन यथेच्छ निर्वेष्टु मदीयमस्वभूतेऽतिशयानुरक्ने भर्तरि ( १२०) सर्वथातिरुचिकरानगरङ्गानुरूपमुच्छृखलमान्मथसग्रामभृमिस्प विलासशयनीयकमारूढ सति करस्पर्शमन्तरेणापि बिस्विच्चे- तोमोहनकन्दर्पदपंतन्मयसमर्दापेक्षयोताहोस्विन् निर्मर्यादरागोद्रेक- सात्विकातिरेकेण ममाच्छादनाशुकस्य नीवी वन्धनादात्मनैव विसस्ता तदनन्तरमधोवसन शिथिल्तेिन काञ्चीदाम्ना निर्वल ध्रियमाण कान्तहस्तसपर्वलालसे पीवरे जघनस्थले दरावलम्बित- मितीयन्मानमेवाह केवल सप्रति स्मरामि, पुनर्ह दयद्रावकै तस्य शरीरसस्पर्श तु सर्वलोपचमत्कारिणा पुप्पधन्वना विमोहितसङ्गि- तया निर्वाच्यरतिसर्वस्वेन च सुतग जडोकृतचैतन्यतया कोऽमी का वाह क्यभूतो वा निधुवनरस आस्वादित इ त स्मृतिगन्धोऽपि मे नास्तीति । अतिहदयतृप्तिकरेणातिमात्ररोमहर्पणेन याथातथ्येन नि सार- जीवलोकसारायमाणेन सर्वोत्तमामृतरसप्ररयेन वर्णनशक्तिगोचराती. तेन सुरतेन रतेन माहजाड्यान्धकूपे नितम्बाशुकग्रन्थिविस्रसनमम कालमेवकपदे निपातितपा सर्वात्मना समूलोपसगृहीतसूक्ष्मतममभोग शृङ्गारामृतसारा वरवणिनी विरूप किमास्वाद कथभूत मनसिजयुद्ध कपकार स्वय समुपभुक्तमिति निर्वृत्तिप्रमोदातिशयमूलकेन स्मृति भरशेन वक्तुमपि न खलु शक्नोतितरामित्यत्रात्युल्वणसभोगडगार प्रस्रवणस्नपितप्रमुदितरसिक निवह स्वीकृतगार्दूलविक्रीडितवृत्तविर- चितरम्याकृती प्रपृष्टम्लोक सुरतद्रवीभूतायास्तम्या वराराहाया कमनीयपीनम्तन्या स्वाभाविक्चेप्टावणनोत्थो जात्यलयारो निगूट- मान्मथरहस्य प्रपञ्चयनिव प्रतिभाति । अहो महदाश्चर्यमेतद यत् सुरससुरतशब्दमात्रश्रवणेनैव सजात्रायते रोमहर्प गरीरेषु वेपयुश्च हृदयेषु मर्वेपा तथाप्यागास्महे वाम्नविक मुरत मर्वत्र सर्वदा च येवल न्यायमार्गस्यस्योपुधर्माविरुद्धमेवास्तु । ६ (१२१) सा प्रासादे सा दिशि दिशि च सा पृष्ठत.सा पर्यढ़ेसा पथि पथि च सा तद्वियोगातुरस्य । हहो चेत प्रकृतिरपरा नास्ति मे कापि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वतवाद ॥१०॥ सर्वोत्तमप्रेमास्पदीभूतया कान्तया दैवदुर्विपाकवशाद्विश्लेपितत्वात् तद्दिदृक्षामिभूतोऽद्वतप्रेमभाववादीतस्तत सर्वत्र च परमात्मानमिव ता सभावनाया पश्यन स्वय निध्यायति यत्तम्या विश्लेपव्यथाविमृ. दितम्य मे तद्व्यतिरिखता कापि प्रकृतिरपरा न विद्यते यत सा प्रतिसदृशो मे बान्ता हस्पि सा कवुभि ककुभि साग्रत सा च पृष्ठभागे सा पयंड्रेपि सा मार्गे मार्ग सेहापि सा तत्रापि मा सर्वत्र सा सर्वस्मिन् भुवन च वोभवोति सा च मे मनसि सा मे समस्तेन्द्रियग्रामे सा मे चधि श्रवण वदने शरीरे च वरीति कि पुन सबलमपि जगत् तया सृष्टमिय तया व्याप्तमिव वितवर्यत इत्यहो कोऽय प्रेमतन्मयोऽद्वैतवाद इति । इह सल हृदयदयिताविरहामुगुक्षणिज्वालाजिह्वालेलिह्य मा- नान्त परणेन मुदृढावद्धानुरागरनानमनसा वराकण विरहिणा यूना परमार्यतोद्धतो निन्दाऽनुपाधिरनुपमय स्नहोदुर्विगाहात् म्बहृदय. कूपाद्ययातत्य प्रादुर्भावित इति स्त्रीललामभूता सा विरहिण्यपि पन्या यामेवमेव निरुपमप्रमपूर्व जीवितावस्यासु सम्बपि निविका- रेण मनमा सदव स रहमन्यते, सा च नून मुनिनो या गाटानुरक्ने तम्मिन्नेवानुरक्ता भवति । पुनरत्र दुर्वहविप्रलम्भविवादमये मन्दायानावृत्तयुजि मुकाकर ने योपित एका एकरपेण युगपद- नेर म्यानेषु यितिवर्गनाममुत्यन 'एकात्मा युगपदवृत्तिरेवल्याने- मोगरा' इति राम्रप्रकामकारविमृप्टलक्षणोपेतेन वि पालकारेण ( १२२) विदोपत कान्तावियोगशोककथितस्य तपस्विनोऽतिविगिप्टः प्रेमभावोऽभिव्यज्यते । नन्वित्यकार कृत्स्ने जगति सर्वतो व्याप्ता प्रकृतिमिव निजवल्लभामुत्प्रेक्षमाणस्य प्रेमक्वल्यवादिनो वियोगिनो विरहावधियथाशीघ्र परिसमाप्ति यदि न यायात् तहि न केवल तम्यो- न्माद किन्तु प्राणमशयोऽपि नि समय समुत्पद्यतेति चिन्ताविह्वलेना- तिदयितया स्वप्नेऽपि क्षणमप्यविस्मृतया स्वीयप्रियजन्मभूम्या वर्प- दशकमधुनापि विश्लेपितेन कोरियादेशीयनैनाममरशतकलीला निर्विघ्नपरि समाप्तिमथ नयता प्राञ्जलिना मया सस्नेहमाशिप्यते यच्छ्लाघ्यसौजन्यसौहृदयवात्सल्यनिधेर्वराकस्यास्य दयितासमाग- मोऽविलम्बेन सजनिपीष्ट, शश्वदविभाज्यस्यापि निकृष्टसाम्राज्य- वादहतकेनदक्षिणोत्तरभागद्वये वलात्कारेण विभक्तस्य कोरिया- देशस्य पुन सयोगोऽपि द्रुततर समुत्पत्सीप्टेति । परिसमाप्ता श्रीयुतकोरियादेशसमुत्पन्न विद्वद्वरेण्य- पण्डितश्रीवाक्कन्वेप्रणीतेयममरुशतकलीला ||
परिशिष्टम्
अमरुशतकश्लोकानुकमणी
पाठान्तरसहितममरुशतकमूलम्
परिशिष्ट म् अब नुमापिनावल्यादिपु अन्यान्नरेप्वमत्त विनाम्ना समद्धृताना पूर्वगतपद्य- व्यतिरिक्ताना इलोकाना व्याख्यानमपि श्रीवाक्कन्नाम्ना कोरियादेशीयेन "या महृदयाना विदुपा मुदे मुबाधाय च लघु विधीयते । नभसि जलदलक्ष्मी सास्रया दीक्ष्य दृष्ट्या प्रवससि यदि कान्नेत्यर्धमुक्त्वा कचित् । मम पटमवलम्ब्य प्रोल्लिखन्ती परितः यदतु कृतवती सा तत्र वाचो निवृत्ताः ॥१॥ विरहिमिथुनपरम्परसमागमोठातिरेक निकाया प्रावृपि गगने प्रेक्षणीया वारिवाहशोमा कान्तवियोगामहिष्णुतयोद्भिद्यमानवाप्पपूर्णया दृष्टया सखेद निरीक्ष्य है दयित । प्रवासमनुतिष्ठमि चेदिति वथमप्यर्थ मा गास्त्वमित्यागयेन में वमन परिगृह्य पन्या ममि प्रयगोल्लिखन्ती तन पश्चात् मा मे दयिता यहीन चेष्टितमकापतित्रवानिर्वचनीय पप्टिते बचासि व्यरसिपु । अत्र म्ववान्तप्रवामोद्यमनिपेचाय यदि प्रवममि नाह जिजीविपामीत्यादिक यद्यद्भापितुर्मामलपित तनम् मवे तेनैव चैप्टिवियपेण नया नि शब्दमुक्नमिति चरमपादेनादगम्यते । म्वमावोनिगलबार । मालिनीवृत्तम् । स्मररसनदीपूरेगोडा. पुनर्मुरुमेतुभि- पंदपि विघृतास्तिदन्त्यारापूर्णमनोरया. । तदपि लिखितप्रत्यरगः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीत पियन्ति रस प्रिया. ॥२॥ यद्यपि सावेगमनमिजरागसपण नदीप्रवाहेश हात् प्रोढा प्रचलितरामानल- मक्षिताः किन्तु भूयो गुजनस्प मेनुमि प्रतिरक्षा प्रणयिनः म्योरपाः मुलत्रीडाया अननुष्ठितत्वादमिमनोमिलापान्तिष्ठन्नि नयानि चितापित- मलनिश्चलंगावरत्पनी मुक्यात् परम्परमुन्मुका मनो दृष्टोन्दीवरवाण्ट- समानीतमतिमात्रसमीहितान्योन्यदर्शनपीयूपास्वादमेव निर्विशन्ति । ननु गुरबन्धुजनसानिध्ये मान्मयलीलाया अचिन्त्यत्वात् वेवल सामिलापपरस्पराव- रोक्नेन मदनमदरस पियन्ति प्रणयिमिथुनानीत्यर्थ । रूपकमलकार । हरिणीवृत्तम् । नि शेषच्युतचन्दन स्तनतट निर्मष्टरागोऽघरो नेने दुरमनजने पुलकिता तन्वी तवेय तनु । मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्पाज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥३॥ मादृक्षसुहृज्जनस्याविदितमानसिकव्यथाला । दूति ! पश्य ते पीवरवक्षा- रहकुम्भयुग निरवशेपविगलितचन्दनावलेपन, रदनच्छद प्रमृष्टरक्तवर्ण , 'नयने दूरीकृत जले, क्षामा तवेय तनू रोमाञ्चिता वोभवीति, स्थानादस्मात् स्नान कर्तुदीधिका यातासि, न तु मदर्थेऽतिदुष्टस्य तस्य कामुकस्य सकाश गतामि अन बल वापीस्नानगलितनन्दनादिव्यपदेशेन दूत्या सभोगचिह नस्य नायिन या कथितत्वात म्पीयकामुक्स्याधमत्वख्यापनाच्च मत्समीपमानय तमिति मम" मदेशवचनमडगीकृत्यापि तदन्तिक रन्तुमयापीरिति व्यङ्गयोऽर्थ समूच्यते तेन' हेतुना मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागम इति साभ्यसूयामो- पालम्भाक्ति । व्याजाक्तिरलवार आक्षपोऽल्काराऽपि । शार्दलविक्रीडित- वृत्तम् । आयस्ता कलह पुरेव कुरते न स्रसने वाससो भुग्नम्ररतिखण्ड्यमानमघर धत्ते न केशग्रहे । अडगान्पर्पयति स्वय भवति नो वामा हालिडगर्ने तन्व्या शिक्षित एप सप्रति पुन कोपप्रकारोऽपर ॥४॥ नून प्रणयकोपवमात् परिक्रिप्टा वामलोचना मे कामिनी रिरसातुरेण मया नियमाणेऽ गुवस्य विमोचनेऽपि प्रागिव सरोप विरोध न बरोति, परिचुम्बनार्य मया विधीयमाने तदीयगिरोरहकपणेऽपि विरचिनभ्रूवुटी मत्यतिमामदश्य- मानमघरीप्ट न धारयति विच ममागतृष्णार्तेन मयानुष्ठीयमानेऽपि सरभग- परिगम्भणे प्रतिकूला न मवति विन्तु हालिगनसौपर्यायवात्मनव गात्राणि में ( १२७) ममर्पयति बल्विनीत्थमिदानी भयोऽयमन्य कोचप्रपन्चनप्रामनन्वनया तथा मिनु परिमालिन' । युक्तिरलकार । वृत्त तु मादलवित्रीडितम् । क्वचित्ताम्बूलाक्त क्वचिदगरपद्रकाडकमलिनः पवचिच्चर्णोद्गारी पवचिदपि च सालवतस्पदः । चलीभडगाभोगरलकपतितः शीर्णकुसुमैः स्त्रियो नानावस्थ प्रयति रत प्रच्छदपटः ॥५॥ चुनचिन्मारिकरणसनवन निघुवनप्रकारेण ताम्बूलरमरक्नीकृतः कुत्रचित् परिपदनामवेन सुरतवन्धेन वृष्णागत्वदमलान्छनक्लवितः कुत्रचिद् घेनुबाहेन रतिप्रक्रमेण कर्पूरादिसौगन्धिस्चूर्णोद्गारचिह्निन कुनचिदपि न "पुरपायितस मोगविधिना चरणलाक्षारागलक्ष्ममुद्रिता विलासरायनप्रच्छादनपटो मन्मययुद्धविमर्दातिरापद्योतकम्तरङ्गितवलीमङ्गविस्तारंदच कैशपाशविंग- लितरितस्ततः समन्ताहिकीर्ण पुप्पैश्च प्रज्वलितरागानलपुलवितवपुपो निघुवनप्रमोदोद्रेकद्रवीभूताया पम्याचिद् योपितो विविधप्रकारमय सुरत विवृणोति । जातिरलबार । मिसरिणीवृतम् । पुष्पोर्ट्जदमवाप्य फेलिदायनाइ रस्यया चुम्बने कान्तेन स्फुरितापरेण निमृत भूसंजया याचिते । आच्छाद्य स्मितपूर्णगण्डफला चेलाञ्चलेनानन मन्दान्दोलितकुण्डलस्तवश्या तन्य्यावपूत हिर. ॥६॥ परिस्पन्दिताघरमालिना दयितेन धूनमाम्पेङ्गितेन त्वा परिचुचुम्विपामीनि निशा परिचुम्बने प्राधिते सनि मासिरविलाप्रारम्भे रज प्रभेद मद्य प्राप्प भान्मथलोरानस परित्यज्य दूरस्थिनपर्नुमत्या स्मिनिपरिपूर्णम्मेसपालमित्ति यदना परिधानप्रान्तेन प्रच्छाद्य गनंदरदोलापितामरणभूतपुष्पगुच्छया तनुमभ्यया दयितयास्मिन् समये नन्दानंवपुप्पोद्गमदशान् परिचुम्बनमपि चर्नु न गापत इति सोमवपूतम् । मूदममवार । गार्दूलवित्रीनिवृत्तम् । मातापित्याः वाञ्चोमणिरणितमारभ्य सहमा मास्लिप्पनेव प्रशिपिलमुनालियरभवः । .
(१२८) तदेतत्ववाचक्षे धृतमधुमयत्वदायचो- विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखो मे गणयति ॥७॥ है किंतव । यन्मा समालिङ्गमपि त्वमितरस्या प्रतिपक्षकामिन्या मेखलारत्न- शिश्जित कर्णे कृत्वा तद्गतमनस्कत्वाद् विश्लयीमूतवाहुपाशोऽमुस्तदेतत् ते दुर्ललित तव कुत्र कस्म निवेदयामि ? विपसदृशेन सपि पुप्पासवमयमिवोप- लक्षित प्रियोक्तिनिपुणस्य ते प्राज्येन वचसा विमुह्यमाना मे सहचरी किमपि न श्रद्दधाति । आक्षेपोलियारो स्पकमलकारश्च । शिखरिणीवृत्तम् । अच्छिन नयनाम्मु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरप्वपिता वत्त देन्यमशेषतः परिजने तापः सखीवाहितः। अद्य श्वः परनिति भजति सा श्वासः पर खिद्यते विस्रब्धो भव विप्रपोगजनितं दुःख विभक्त तया ॥८॥ त्वत्समागमालामजनितनिर्वेदातिदायमूच्छितकल्पया तया निरन्तरनिपतद वाप्पाम्बु वान्धवजनेषु समर्पित, चिन्तामारो गुरुजनेषु निक्षिप्तो, दीनभावः साकल्येन पारिपार्श्वगणे विश्राणितो, मानसिकसंताप सहचरीषु निहित इत्थ विश्लेपनिप्पादित दुस तया विक्ति प्रापित किञ्च यत सा वियोगशोको- त्पादितैर्दीनि श्वास सतरा परिनिलश्यते ततोऽद्य वा श्चो वाचिरेण परम सौस्य लमते, तम्माद्धेतोम्त्व व्यपेतचिन्तो भव । विरहजमन्युदु खिता ता योषित दर्श दर्श वन्धवोऽपि निरन्तरनयनाम्बुससिक्तदृष्टयो भवन्ति गुरवोऽपि चिन्ता- तत्परा भवन्ति परिजनोऽपि दैन्यमनुभवति सख्योऽपि तापेन सतातप्यन्ते चेति पूर्वार्धनात्र समूच्यते तृतीयापादे चाद्य श्व परनिर्वृति मजति सत्यनेन वाक्येन तस्या अचिरभावी मृत्युव्य॑ज्यते । आक्षेपोऽलकार । शार्दूलविनीटितवृतम् । रोहन्तौ प्रयम ममोरसि तव प्राप्तौ विवृद्धि स्तनी सल्लापास्तव वाक्यभङ्गिमिलनान्मोग्ध्य परं त्याजिताः। धात्रीकण्ठमपास्य बाहुलतिके कण्ठे तवास जिते निर्दाक्षिण्य परोमि कि नु विशिखाप्येषा न पन्यास्तव ॥९॥ प्रथम मम मुजान्तगले रढि गच्छन्नो मामीनो वक्षोरहो तव मुजाताले २१) . पानि ममापणानि वक्रोक्तिचतुरस्य ते वाक्यमनिमपादेव नितरा मुग्घत्व मत्याजितानि, पाश्या शिरोघर निरा- वृत्य मम वाहुलतिके तव शिरोघरेऽवलविते स्त , सदाचारविहीन ' दूरीकृत- दाक्षिण्य । इय प्रतोत्यपि तव मागों न भवतीतीत्थमतेऽत्र ननु कि करोमि? आक्षेपोऽलकार । वृत्त तु शार्दूलविक्रीडितम् । पराची कोपेन स्फुटकपटनिद्रामकुलिता प्रविश्याडगेनाङग प्रणयिनि परीरम्भचतुरे । शन विबन्ध स्पृशति सभयव्याकुलकर विपत्ते सकोचालपितमवलग्न वरतनुः ॥१०॥ प्रणयक्ल सहगे रपा विमुखी मुव्यक्नमृपानिद्रानिमीलिताक्षी परवणिनी ममोगरमाम्वादलालसया गाण गान प्रविश्य समाश्लेपोविदे प्रणयिनि प्राणेश्वरःगुरप्रन्थि सवातंयविह्वलम्त यथा स्यात् तथा विमोचनाय शन मम्मति सति तदीयाडगसपर्वोत्यरोमपंपारवम्यात् तनुमपि मध्यमाग मोचन तनूकरोति । युक्तिरलवार । शिखरिणीवृत्तम् । स्विनं केन मखं दिवाकरकरस्ते रागिणी लोचने मेवातद्वचनोदिताद्विललिता नोलालका वायुना । भ्रष्ट फुकुममुत्तरोयकपणात क्लान्तासि गत्यागत- चुक्तं तत्सकलं पिमत्र यद है दूति क्षतस्याघरे ॥११॥ म्बोसमान्तकृतमभोगचिल्लालायिना प्रत्यागता दूनी विलोक्य विलोक्येप्या. भारणाक्षी नायिका पर्यनुयुद्धक्ने है मदेमहरि । केन कारणेन तब वदन सजात. स्पेदांद्रमम् । सामपामापिणी दूनी प्रतिक्ति सहस्रारम्मिणि , पुनरपि नापिपा पनि पेन हेतुना ते दृष्टी ग्वनीमूनेदूनी प्रतिवदति तस्य स्तिषम्यानिष्टवास्वनितात् कोपात तयाभूते, नापिकानुयुद्धबने कृष्णवर्णन्तद . नेन विनं' दृतिय प्रतिमापने मता विकीर्ण , नन्हावा मृयो नादिरा पनुयोग पुग्ने पाश्मीरज बेन हेतुना विगलितम् ' सा दूनी प्रति. यत्ति नदुसरीचामपंग च्युतम्, नायिरा पुन्छति वेन निमामि ? सा दूतिमा मितपमान निमाम्नति श्रुत्वासा राषिता नापिरा यानि
(१३०)
हे दूतिये । समस्त यत् त्वया निगदित तद् युज्यते किन्तु तवाघरे दरी-
दृश्यमानस्य व्रणाडवस्य पियारणमित्यत्र मे प्रश्न प्रतिवचन हि । प्रश्नो.
त्तररूप वायोत्तरमलवार । गालविक्रीडितवृत्तम् ।
नान्तःप्रवेशमरुद्विमुखी न चासो-
दाचप्टे रोपपरुषाणि न चाक्षराणि ।
सा केवल सरलपक्ष्मभिरक्षिपातः
कान्त विलोकितवती जननिविशेषम् ॥१२॥
कृतप्रणयापरापस्यापि प्रणयिनो वेश्माभ्यन्तरप्रवेश सौजन्यविनयविभूषणा
मा विदग्धा दयिता न न्यवीवरत्, त प्रति च पराडमुखी नाभून्, वोपन
निष्ठुराण्यक्षराणि च न व्याहापात् परन्तु केवलमकुटिलाक्षिरोमशातिभिर्दप्टि-
विक्षेप साधारणजनवत् स्व प्रियमदासीत् । उत्तरार्धेनेह सानुगगीक्षणरा-
'हिन्यन मा नायिकात्मनस्ताटस्थ्य व्यक्तीकृत्य दण्डध कान्त शिष्टोपचारपूर्व
दण्डयान्चक्र इति व्यस्यते । आक्षेपोऽलकार । वृत्त तु वसन्ततिलवा ।
प्रियकृतपटस्तेयक्रीडाविलम्वनविह्वला
किमपि करणालापा तन्वीमुदोक्ष्य ससंभ्रमम् ।
अपि विगलिते स्कन्धावारे गते सुरताहवे
त्रिभुवनमहाधन्वी स्थाने ज्यवर्तत मन्मयः ॥१३॥
मनोहरसभोगलीलापर्यवसानसमये मान्मथवेलिनिरतेन प्रियतमेन विहिताया
मव्यानाशुक्पुनरपहरणक्रीडाया कालक्षेपेण सजातवैक्लव्या किमपि विमपि
वरुण प्रलपन्ती वरारोहा निरीक्ष्य सर्वदमनस्त्रिलोककवीरमहाधानुन कन्दर्प:
पुनरप्येतन्मिथुनम्य महामुरतमग्राम प्रारमेतेति मनसि कृत्वा प्राथमिवेऽडगभू-
पणादिमदनविलासोपयोगिसामग्रीरूपे शिविरे भ्रप्टेऽपि प्रथमनिधुबनयुद्धे
समाप्तेऽपि ससभ्रम स्थाने स्वम्याने न्यनिष्टेति । हेतुरलवार । हरिणीवत्तम् ।
सालक्तकेन नवपल्लवकोसलेन
पादेन नूपुरवता मदनालसेन ।
यस्ताडपते दयितया प्रणयापराधा-
सोऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्तजन ॥१४॥
( १३१) लाक्षारागरजितनाभिनवक्सिलयवत्सुकुमारेण मन्जीरभूपितेनानङ्गराग- मथरेण चरणेन स्वस्वकान्तया या य प्रेमविषयकापराधादमिहन्यते स स पून्यन मीनकननन स्वीकृता भवति । वसन्ततिलकावृत्तम । प्रयच्छाहार मे यदि तव रहोवृत्तमखिल मया वाच्य वोच्चरिति गृहशुके जल्पति शनै । वधूर्वका बीडाभरनमितमतविसित हरत्योन्मीलनलिनमनिलाजितमिव ॥१५॥ ह मन्मथविलरामप्रसक्ने वरणिनि | बुभुनिताऽस्मि, मह्य भोजन देहि, यदि न दाम्यसि तहि सरलस्त रहस्यवृत्तान्तो वा मयाच्चाहतव्या भविष्यतीति सतजयतीव गृहम्य लीलाश मन्दमद प्रलपति मति वधूर्वायुनीकृतमधं विक्मत कमलमित्र शुक्जल्पिताकणनजनितनपातिरेकावनमितमन्तमरितमन्द- क्षम वदन हनि । उत्प्रक्षालकार । शिखरिणीवृत्तम । किचिमुद्रितपासव शिखिगणहर्वाक्षमालोकिता जोवासरुदद्दरिद्रगृहिणीश्वासानिलर्जर्जरा । एते ते मिपति नूतनघनात प्रावृडभरानदिनो विच्छायीकृतविप्रयुक्तवनितावकोन्दवो बिन्दव ॥१६॥ अथानिपतननपनिवारितपाशूदगमा सानन्दमयूरनिवहैरदप्रीदेवीकृतनेन यथा म्यात तथोद्वीक्षिता जीणेप निवासवश्मस्वविच्चनतावशाद रोरद्यमानाना दरिद्रगत्निीनाममापीडात्पादितनिश्वासमादभिश्चूर्णीकृता कान्तविरह- शोरविवर्णाकृतप्रापिनमतकामुखन्दवा जलदागमप्रमोदिनस्ते एत सरिर-- विवाऽमिनववारिवाहानिपतति । जातिरस्कार । वृत्त तु शार्दूलविक्रीडितम्। नोत्वोच्चविक्षिपन्त कृततुहिनणासारसहगान्परागा- नामोदानन्दितालीनतितरसुरभीन भूरिशो दिडमुखेषु । एते ते कुकुमाग्रस्तनक्लाभरास्फारनादुच्छलन्त पीत्वा सीत्वारि वक्त्र हरिणशिअदृशा हैमना वान्ति वाता ॥१७॥ विहिततुपारकणवृष्टिसपालमपर्कानि परिमलप्रमोदित्पादपुिरुस्कान (१३०) प्रहमोग यमयानि सुमनोरजामि वहुरा नीत्वा मर्वेषु दिशामुख मवत्र विनिरन्त वाश्मीरजावलिनपीनस्तनीकुचकुम्भोच्छागताडनाव चरन्तो मृगदावाक्षीणां वनिता शेत्यजनितमीत्कृतिमनाहर वदन सस्पृश्यत त मन्तसमवा गयवाहा प्रवहन्ति । जातिरसार । वृत्त स्रग्धरा । पीतस्तुपारकिरणो मपुनव सार्थ मन्त प्रविश्य चपय प्रतिविम्बवर्ती । मानाकर मनसि मानवतीजनस्य नून विभेद यदसौ प्रससाद सद्य ॥१८॥ मद्यपानभाजने प्रतिविम्बित मन मदिरमदिरयव मह पोन कदमदोद्दीपक- शिशिरदीधितिश्चन्द्रमा अन्तमनसि प्रवेश कृत्वालुमानिनीजन-य प्रणय - कोपोत्पत्तिस्थान नून खण्डशश्चिच्छद यरसौ मानिनाजन सपदि प्रसनता जगाम । हतुरलकार । वृत्त तु वसतिलगा। ललनालोलमिल्लमल्लिकामोदवासिता । वाति रात्रौ रतफ्लान्तकामिनीसुहृदोऽनिला ॥१९॥ निदाघकाले निशीथिन्या नितम्विनीना चञ्चलेपु सयतवेगोच्चयपु निहितान जातिपुष्पाणा सुर्गाधना परिमन परिमलिता सभोगीपमदखिनाना प्रमदान। रमणीनामङ्गानुकूलत्वात सुहृदभूता इव निरूपिता मातरिश्वाना वहन्ति । वृत्तमनुष्टुप । वान्ति कलारसुभगा सप्तच्छदसुगधय । वाता नवरतिम्लानवधूमगममन्यरा ॥२०॥ शरदि सौगधिवाह्वोत्पल्परिमलब्धतिररहृदिस्था मप्तच्छपुष्पसोग ध्य- सुरमयो नूतननिघुवनसमदश्रमपरिसिन ना नवाहाना वधूना सपण शनैश्चरा गन्धवाहा समीरणा वति । अनुप्रवृत्तम् । रामाणा रमणीयवक्त्रशशिन स्वेदोदविदुप्लुतो ध्यालोलामलकायली प्रचलयश्चुम्बनितम्बाशुकम् ।
( १३३) प्रातर्वाति मधौ विकृष्टविक्सद्राजोवराजोरजो- जालामोदमनोहरो रतिरसग्लानि हमारत. ॥२१॥ मन्मयमुहृद्भूते वसन्ते सुन्दरीणा मनोनवदनेन्दो स्वेदजलविन्दुमिश्रितस्तासा दोलायमान कुटिला चहस्तमितस्तत प्रचालयन् तासा थाणिपरिधानवस्त्र परिचुम्बन् पुनश्च तासा मुरतनिर्वन्यजनित परिथम दूरीकुर्वन् व्याकृष्ट- विकासस्मेरकमलनिवहारागपुञ्जपरिमलमनोरमो गन्धवह पवमान प्रभाते वहति । रूपकमलकार । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । अडगं चन्दनपाण्ड पल्लवमृदुस्ताम्बलताम्रोऽधरो घारायन्त्रजलाभिषेककलुपे धौताञ्जने लोचने । अन्त.पुष्पसुगन्धिराजिकबरी सर्वाडगलानाम्बर कान्ताना कमनीयता विदघते प्रोप्मेऽपराह्णागमे ॥२२॥ निदाघे सध्याकाले प्रमदाना मलयजगन्धसारलिप्त मात्र नवकिसलयकोमल- स्ताम्बूलचर्वणरजितोऽयरपुदो चारायन्त्रचूणितसलिलमपातस्नानालुपे प्रक्षालितकले नेत्रे मध्यस्थापितसुमन मौगन्ध्यसुरभि कवरीमार सर्वाङ्गप्रसक्त क्षौम च तासा रमणीयता सपादयन्ति । जातिरलकार । शार्दूलविीडितवृत्तम् । घरमसौ दिवसो न पुननिशा ननु निशंव वर न पुदिनम् । उभयमेतदपि वजतु क्षय प्रियतमेन न यत्र समागम, ॥२३॥ कापि योपिदेका व्याहरति यद्वासर गोमनो न तु रानिरित्येव श्रुत्वा द्वितीया योपित् स्वमत प्रकाशयन्ती बृते निश्चयेन रानिरव शोमना न पुनर्वासरस्तदनु. तृतीया यथोपरिनिर्दिष्ट मिनमनद्वयमुपमहरन्ती व्रीति यत्र वामरे यत्र रानी चानुरलेन प्रियतमेन सगमो न भवति तदेतद् द्वयमपि विलय गच्छत्विति । द्रुतविलम्बिनवृत्तम् । मन्दं मुद्रितपासव: परिपतज्ज्ञातान्धकारा मह- द्वेमध्यस्तकुटीरकापनिपच्छिद्रेषु लब्धान्तराः ।
(१३४)
कर्मव्यानकुटुम्बिनीकुचभरस्वेदन्छिदः प्रावृषः
प्रारम्भे मदपन्ति फन्दलदलोल्लासाः पयोबिन्दवः ॥२४॥
वर्षासमयस्य प्रस्तावे गनिपिद्धभूतलपासूद्गमा परितो निपतद्विदिततमस-
समीरणावेगापहृततृणकुटीराग्रमागविगलद्ररेषु प्राप्तानाशा गृहव्यापारव्या-
कुलगृहिणीपीवरस्तनकलशस्वेदकणतस्र्य कदलीपरोल्लासोत्पादिना जलद-
जलविग्रुपो प्मिमतापसनप्नान् जनान् प्रमोदयति । जातिरलकार शार्दुल-
विनीडितवृत्तम ।
इयमसौ तरलायतलोचना
गुरुसमुन्नतपीनपयोधरा ।
पृथुनितम्बभरालसगामिनी
प्रियतमा मम जीवितहारिणी ॥२५॥
इयमसी कातर्यलोलदीक्षिी पीवरोच्छितवक्षोरुहमारशामिनी 'वृहन्मासल-
श्रोणिप्राग्मारमन्यरगजगामिनी प्राणदयिता मम जीवितहारिणी बीमोति ।
अतिशयाक्तिगर्मस्वभावोक्तिरलकार ।
सालवतक शनदलाधिककान्तिरम्प
रानी स्वधामनिकरारुणनूपुरांडकम् ।
क्षिप्त भृश पुपितया तरलायताक्ष्या
सौभाग्यचिह्नमिव मूधि पद विरेजे ॥२६॥
अपराधिनो भर्तु प्रणयमडगकुपितया लोलायतनयनया क्याचिन्मानिन्या
पादया प्रणिपतितस्य तस्य मस्तके निशि मृश प्रणिहित लाक्षारागारुण
रक्तोत्पलाधिक्शोमारमणीय स्वकीयकान्तिमयूखच्छायापुजारणीकृतमी-
रादित चरण भागधेयोदयलाच्छनमिव शुशुभे । उत्प्रेक्षालवार । वृत्त तु
वसन्ततिलगा।
श्रुत्वाकस्मानिशोये नवधनरसित विश्लयाङग पतन्त्या
शय्याया भूमिपृष्ठे करतलघृतया दुखितालोजनेन ।
सोत्कण्ठ मुक्तकण्ठ कठिनफुचतटोपान्तदोर्णाश्रुविन्द्र
स्मृत्वा स्मृत्वा प्रियस्य स्खलितमृदुवघो रयते पायवध्या ॥२७॥
(१३५) आन्मात् तमिलाया नमियाचा प्रस्पनजलदम्ननितध्वनि धवाविषयीय प्रापिमत विदलयातंपा दुबलच्छियिनितगात्र यया म्यातया गपनातरे निरान्यात एव नन्नमान न माननेन गरम हलनलोड़तया प्रोपित- मनुक्या प्राणालमन्य स्मार मार मोन्मुर प्रमुत्तरन्ट दृटम्तनानागान- विनीगंग परिन्दु गद्गदमदुलवचन यया स्यात्तथानिपण रोग्द्यते । प्राम- विप्रहम्मदुम्गहेनो विश्लयाडग मोवल मुस्ताय कठिनाचनटोपाल- दोगांविन्दु गलतमृदुवच इति किविगोणपञ्चरम् । स्वमायोतिर- महार. सम्यगवत्तम्। पोतो पनःप्रभूति बामपिपासितेन ताया झपापररसः प्रचरः प्रियाया । सुप्मा सनःप्रति मे हिगणपनि ग्माययमम्ति यह सत्र रिमत्र चित्रम् ॥२८॥ तो सिगात् प्रति मनगिनाबालिगमाविहन ममा तम्या कानामा अभूगोयग्म आमातिम्नत प्री मम सिमा नवयंमाना हिगुमला साति, गारे रिमान (भाग गौन्दर ) वर्गार निसानाम' सपा समरिप्टमायरादयानन ना मपिता गगनाते नपा मारपिम्पनना । अत्र गाना सिमा पाप- मुनिया मापान भरने वमनिमम् । सामरिमन परिसराय पाल्य बनिनगला गेले रामात्र पियामालले पाप. प्रगुप्तो पुरा । नोवार समेत पनि पर्ने मारा पिता जातातो पान मन मन ना निगमा रहेको frien frreneur fair ती rriTEEमानामगार प्रसारgiri Inामा. Rare for Irriरया (१३६) कान्ते पत्यपि वासराणि गमय त्व मोलयित्या दृशौ स्वस्ति स्वस्ति निमीलयामि नयने यावन्न शून्या दिशः । आयाता वयमागमिष्यसि सुहद्वर्गस्य भाग्योदय. सदेश वद कस्तवाभिलपितस्तीर्थेषु तोयाञ्जलिः ॥३०॥ अयि प्रियतम दृष्टी मुकुलयित्वा त्व धैर्येण कतिपयानि दिनान्यतिवाय.. हे दयित । स्वस्ति स्वस्ति तेऽस्तु यावत् त्वद्विरहेणाशा सर्वा न शून्यीभवन्ति तावदधुनैव नेने मुकुलयामि, वयमायाता , मिनबन्धुनिवहस्य मौभाग्योदपस्त्व- मागमिष्यसि, सदेश वद तीर्थेषु क्स्तव समीहितो निवापजलाञ्जलिरिति प्रवासप्रयाणोद्यतम्य कान्तस्य विरहासहिष्णुता निश्चितमरणामिप्रायया कान्तया सह प्रस्थानसमये कृत सभापणम् । आक्षेपोऽलकार । वृत्त तु शाल- विनीडितम् । कोपस्त्वया हृदि कृतो यदि पडकजाक्षि सोऽस्तु प्रियस्तव किमत्र विधेयमन्यन् । आश्लेपमर्पय मर्पितपूर्वमुच्च- मा समर्पय मपितचुम्बन च ॥३१॥ अयि नीलो पलममानलोचने ' वामनेो । यदि प्रणयकोपो गूढ विहितस्त्वया तहि नाह नव प्रिय विन्तु स कोप एव दयितवद्धदये निहितत्वात् तब प्रियो भवतु विमपरमस्मिन् विपर्य करणीयम स्ति, न किमपि, यतोऽहमघुना न ते दयितोऽस्मि तत उच्चमया दत्तपूर्व परिरम्भण प्रतिवच्छ मया च तेऽपितपूर्व परिचुम्बनमपि मे प्रतिदेहि । आक्षेपोऽलकार । वसन्ततिलकावृत्तम् । हारो जलायसन नलिनीदलानि प्रालेपशोकरमुचस्तुहिनाशुभास । यस्येन्धनानि सरसानि च चन्दनानि निर्वाणमेप्यति पय स मनोभवाग्नि ॥३२॥ मनोजन्मनितमतापानिशयप्रगमनाय प्रयुज्यमानो मृणालहारोऽपि शीतल- सलिलक्षितागुक्मपि शय्याया निहितानि सरमीरहपाण्यपि तुपारवण- वर्पणशीला सुधारिरणा अपि प्रत्यग्नरसाणि मल्यजात्यप्येतानि सर्वाणि (१३७ ) . शीतलान्यपि प्रत्युत यम्य कामानलस्यपासि भवनि मोऽसो कामानल क्यं निर्वाप याम्यति अनिरायोक्तिगभविषमालवार । वमन्ततिलकावृत्तम् । तन्वी भारत्रिपथगा पुलिने कपोले लोले दशौ रचिरचञ्चलखजरोटो। तदन्धनाय मुचिराषितसुध्रुचाप- चाण्डालपासपुगलायिय शून्यकणी ॥३३॥ मा कृपाडगी शारदीयगडगानदीव तम्या वपाली मैरत इव तम्याम्तरले नेने रमणीयचञ्चलसजनाएपक्षिणाविव तदप्टिम्पविहङ्गमबन्धनाय तम्यादच पर्णामरणरहिती श्रवणो दीर्यालयनमुभ्रुचापमृगयुपाशाविध । उगमापार । वमन्ननिलवावृत्तम् । पादाम्गाटन भूमि रिसलपरधिना सापदेश लिखन्ती भूयो भूयः क्षिपन्ती मयि सितायले लोचने लोलतारे । पपत्र होनप्रमोधरस्फुरदधरपुट पाश्यगर्भ दयाना मम्मा नोवाच किंधिस्स्यितमपि हृदय मानस सहनोति ॥३४॥ प्रणयगोपनाद निरपल्लववर्णन चरणाडगुन मम्पपदेश मरमुलि पन्नी पौन पुन्यन मयि गिनागिने तरसतारे दगो विक्षिपन्नी पावनत दसग्म्पुिर- दोष्टपुटगोमि याापगमित वदन यानापि मा म पाना यन म्वहृदयम्यमणि विवशतमपि रिपिमा नायोचन तन्मे मना दुगपनि । जातिगरकार । वृत्त अपय मगदताः रतस्य पानी मध्यप वेरितुल तिनपाममाया । साययपारिपरिपूरितमातरम्भ- कुम्भी मनोजन पोधिनार ॥३५॥ पारिपसामानया साल गमापा गाविगम्या मारः भाग पग्गिामभिरिकामा निगम बोगस प मौन्दरपत्रागिरिता गो rmfET मममिन ए पानिमामिलाप र । पो माग गया।
(१३८) हारोऽयं हरिणाक्षीणा लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥३६॥ सौमाग्योदयाद् दिप्टयाय मौक्तिकहारो मृगाक्षीणा सुन्दरीणा कमनीये दुचा- भोगे परिवर्तन करोतीति मौक्निकानामपीदृशी दशा परन्तु के वयं कदर्पदासाः कीदृशी वास्माकमवस्था ? । अनुष्टुब्वृत्तम् । अन्योन्यप्रथितारुणाडगुलिनमत्पाणिद्वयस्योपरि न्यस्मोच्छ्वासविकम्पिताधरदलं निर्वेदशून्यं मुखम् । आमीलनयनान्तवान्तसलिलं इलाध्यस्य निन्धस्य या फस्येदं दृढसौहृदं प्रतिदिनं दोनं स्वया स्मर्यते ॥३७॥ परस्परगुम्फितरक्नाइगुलिनम्रपरयुग्मस्योपरि दीपनि स्वासतरलिताघर-- पल्लवशालि दोर्मनस्येन शून्य समन्तान्मुकुलितदृष्टिप्रान्तोद्गतवाप्पाम्बुस मिक्त' वदनव निधाय प्रशसनीयस्योताहोम्विनिन्दनीयस्य मरम्येद दृढाबढमनुराग प्रतिदिवम सन्दैन्य त्व स्मरसि हे मति ! जागिरलार । शार्दूलवित्रीडित- वृत्तम् । असदृत्तो मापं न च खलु गुणरेष रहितः प्रियो मुक्ताहारस्तव चरणमूले निपतितः । गृहाणेमं मुग्धे प्रमतु निगमष्ठप्रयिता- मुपायो नास्त्पन्यस्तष हदयमंतापामने ॥३८॥ मुगाहारपक्ष-अप मुक्ताहागे न विषमी न य ग मनुमिनियमितता पादमूर गिमिमापि मुगप । प्रेक्षणीयमेन मुनाहार ने सरोपरागपिन गरयिनि पामर भु-गागागर मगपति- चाय प्रियतम पारालिमार पपया सामननिनाए ग? पापा पनि fiii' नमनाहान तानगरमा वराव यपानिमार मग प्रगति मानमिरम्मथानिय न Timr Irizim । निग्निी । भातोरपति पदोपरमपमन्दिरमभिनपामभातोमम् । दपिणारविनितानगभूमोगमारपा परिः ॥९॥ पुर नान गोन (१३९) नगृह समया कश्चिदध्वनीन कुक्षिघुनप्रत्यग्रवारिमारश्याम वारिवाह वान्तया दुर्विपहविरहाग्निदग्यप्राय स्वदेह भस्मसात्वतुं नून निमितायाश्चित्याया अग्निघूमोद्गमागल्या सशोक निरीक्षते । आयोजाति । सदेहोऽलकार । आश्लिष्टा रभसाद्विलीयत इवानान्ताप्यनडगेन या यस्या कृत्रिमचण्डवस्तुकरणाकूतेषु लिन मन । कोऽय काहमिति प्रवृत्तसुरता जानाति या नान्तर रन्तु सा रमणी स एव रमण शेषो तु जायापती ॥४०॥ मुरतोलाप्रसङ्गेऽनड्गेन मनसिजेनामान्तापि हठात्वान्तेनालिगिता सती विलीनेव यस्या मन क्पटचण्डवस्तुकरणाभिप्रायपु दून भवति या च प्रवृत्त- निधुवना सती मनाविमोहिमुरतमदा मत्तचित्तनया कोऽय काहमिति रन्तु- म्नारतम्य न जानीत, तदनु सैव कामिनी म एव कामी शपो तु दम्पती । जाति- रत्कार । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । कि बाले मुग्धतेय प्रकृतिरियमयो रोद्रता कि न कोप कि वा पापल्पमुच्चयंतमत किमु ते यौवनारम्भदर्प । यत्केशालापवक्त्रस्मितललितकुचभ्रूविलासाबलग्न स्पस्यो लोवस्त्वदीयमनसि विनिहितदह्यतेऽमीभिरायं ॥४१॥ 'पश्चिावा यौवनदपंप्रतिपना सौंदर्यरहरीरूपिणी काचित्तरुणी दृष्टिगोचरी- "वृत्य प्रवीति है यनि । विमिद ते भोग्घ्यमयवाय निमग विमुताय रोद्रभाव मिल्यमपं उताहोम्विच्चाचल्य विनता नियम विमुत तारण्यप्रारम्भमदो यटिरोरहपालमाषणवदनस्मितिविलमिनम्ननविरामप्ववलग्नश्चतमि स्थापितमोग्भ्यादिमिन्नावकीनरमीमि म्वम्योऽपि सर्व आर्यों जना दन्दह्यने । युत सम्परा। गन्युनतया भ्रूव गदिन मर वलन्त्या तपा सेनाप्पञ्चिततोचनापपुटेनाशा गृहीता गन. । सोतार बलशा पिशुनिता जाना च विश्प्रेयसा पर गगमनिश्चयो गुरुपुरोपेव युवम्या इत. ॥४२॥ निमान्नगमोगरमवानम्तिन भूमापन तर याहीनि पान परिवर्तमानया (१४०) तया कामिन्या नि शब्दमेव व्याहृत, वक्रीकृतनयनयुग्मपुटेन तेनापि कामिनी तादृशी तदीयाज्ञा शनवरड्गीकृता, सकेतार्थे परिवर्तमाननेत्रया तया सक्तस्थान मूचित तेनापि चावगतमित्थ गुरुजनमानिध्येऽपि निगूढ पारस्परिक्समागमाध्य- वसायस्ताम्या तरुणदपतिभ्या विहित । सूक्ष्ममलबार । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्। चटुलनयने शून्या दृष्टि. कृता खलु केन ते क इह सुकृती द्रष्टव्यानामुदाह धुर पराम् । यमभिलिखितप्रत्यरडगर्न मुञ्चसि चेतसा वदनकमल पाणी कृत्वा निमीलितलोचना ॥४३॥ अयि तरलने।। ते दृष्टि केन खलु शन्यीकृता? व सुमग पुण्यराशिस्त्वत्कृते द्रष्टव्याना पदार्थाना परा धुरमुवाह' + प्रेक्षणीयताया परा कोटिमधिररोह य चित्रापितकल्पनिर्मनसा मुखारविन्द हस्ते निधाय मुकुलिनदृष्टिस्त्व न त्यजमि? । जातिरलकार । हरिणीवृत्तम् । चलतु तरला धृष्टा दृष्टि खला सखि मेखला स्खलतु कुचयोरुत्कम्पान्मे विवीर्यतु फञ्चुकम् । तदपि न मया सभात्योऽसौ पुनर्दयित शट स्फुटति हृदय मानेनाननं मे यदि तत्क्षणम् ॥४४॥ प्रणयकोपादपराधिन प्रियमुद्दिश्य मरोप वाचिद्यापिदाह है सहचरि। लाला प्रगल्मा म दृष्टिवलता निकृष्ट काञ्ची तुणा विगलतु स्तनयोर्वेपथुवनादुत्तगये शतधा विदल्तु तथाप्यमी धूतरूपा वल्लमा न पुनमया ममा या यद्यपि तत्क्षण- मेवामणान्तमम हृदय न स्फुटनि । आक्षेपोऽयार । तरिणीवृत्तम् । तैस्तैश्चाटुभिराजया क्लि तया वृत्तं रतिव्यत्यये लग्जामन्यरया तथा नियसिते भ्रान्त्या मदीपाशुरे । सत्पट्टाशुक्मुहानहमपि स्थिरया यदुक्तोऽधना येपो युग्यत एष एव हि तवेन्यता यिस्मयंते ॥४५॥ तसंचाक्तिगतरादोन गल तया पुरपायितनिघुवने प्रवृत्त मनि पारगमा तयात्मान पुरुष मत्या धान्या मामसीने धमने परिहित मनि स्थित्वाहमपि
तन्याः पग्धिानमुखरन् मन् नयाधुनायमेव वेपस्तेऽनुरुप इति निर्गादतोऽभूद
तदानी तदेतद् विस्मर्नु न मरते मया । जानिग्लकार. । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम्।
पत्रं न श्रवणेऽस्ति बाप्पगुरणोनों नेत्रयोः कज्जलं
रागः पूर्वमिवाधरे चरणयोस्तन्य्या न चालक्तकः ।
वार्तोधित्ति निारेति भवता मिग्व संभाव्यते
सा लेख लिखतु युतीपकरणा न्यायेन केनापना ॥४६॥
त्वहिरहव्यथामनुमवन्त्यारतम्या वृगाइग्या कणे पवाभरण न विद्यनेग्युमरि-
तयोचनयोरन्जन न भवति यथापूर्वमघरपल्लवेऽपि रक्तवों नास्ति चरण-
योनापि लाधारागो न दृश्यते तथापि वृत्तान्तप्रेषणविरामपु मत्सु मा निर्दयति
रवयायमार्यते, त्वतियोगदूर्गकृतोपरगणमामपो मा रमणी केन विधिना मप्रति
से पत्र लिवतु ।
जातिरलकार । शार्दूलवित्रीडितवृत्तम् ।
यदि विनिहिता सान्या दृष्टिः विम स्थिरकौतुका
यदि विरचितो माने यत्नः किम स्पुरितोऽधरः ।
परि नियमितं प्याने घेतः रथं पुलोद्गमः
तमभिनटो मानः प्रमोद विमुच्यताम् ॥७॥
निमण प्रभागिता ग्रमणी दृष्ट्वानुनिनोपुमिधानि है वोग्ने
मामा टिपरमा विभिप्ता घेन मिमिति डोक्या भवमि वायरमन्ये त्वया
प्रान माना मिमिका गिरित पाने मनग्या नियमिन नहि
नयो गेमा कृत्रिमाामानन्जांनंटितालम् मयि प्रममता
महाप, पपा गा नियामिनि । आकार । हरिणी
पम् ।
मानो एमि पेनपिनर वस
रमावामिनी.
शोब मोहिमानिप्रदतम्याम् ।
हगानापिमा स्थमपि माया गाना पुणे
भनिरोधमाया मिलत्ता पहिरिपनम् ॥४८॥
.(१४२) यदेवान्ते हस्तन्या क्षणदाया मदनरागोद्रेक्वशात् परस्पर सममिलपितमनोहर- सुरतरसलाभार्थमजाततृष्ण समुल्लपितविनयमर्याद प्रवृत्तमतिहृद्य कामिमिथु. नस्य मान्मयलीलाशयनीय तत् सोन्योन्यमिलनेत्रस्य मिथुनस्य स्मृत्वा गुरुजनसमक्ष क्थमपि स्मितिप्रादुर्भावप्रतिषेधान्मन्दमिलत्पनीनिक यथा म्यात् तथा कृच्छ्राद् विरतम् । तरुणदपतिभ्या निगि रागातिशयरारमसप्रवृत्त मैथुन स्मारं स्मार तत्स्मरणप्रमोदान्जायमानो हामोद्गमादिवासानुमायो गुरुजन- सन्निर क्यचिनिन्द इति भाव । म्ममावोक्सिलसार गार्दूलवित्रीडित. वृत्तम् । याते गोप्रविपर्यये श्रुतिपय मागनामादिचरं निर्यात परियर्तनं हृदि पुनः प्रारस्थRrमम् । भपस्तत्प्रकृत कृतं च यलिनक्षिप्तपदोलेंगया मानिन्या न तु पारितः सनमरो नेतुं प्रियस्पोरसः ॥४९॥ प्रियेण गते प्रतिपक्षरमणीगोम्पलिते पनम्पापा दमाया श्रवणयिपये নিবনির মনি মাগনসিবিলিন মুথ মানবিশন সে সব तत् प्रान परियतिक्षिप्रपादपागेन नेन सम. नया मोपनया नु प्रियम मुजान्नरालात् स्वकीयाचम्मपगलमापनेतु गागायन । गाई विहितपराम्। सा पोवनमदोन्मता ययमरयरयागः । तस्या लावण्यमाप होममाणु पिगम्भने ॥५०॥ মা সানাম, মামু মা সিয়াম যমমানা সন্ধান म्सापागंण गौर पियानो रितु निमा मात् मागरमागु गलम् । गरि शेरे सानो गाणु तारामगोपुर । पिरामे माराापारगमोमगाम जगत ॥५१॥ अमायोनि freri Aam- मारना refuTI मित sĩ L Kitz ( x rg !
(१४३) सुरतविरतो वोडावेशश्रमश्लयहस्तया रहसि गलत तन्च्या प्राप्त न पारितमशुकम् । रतिरसजडेरगरडग पिधातुमशक्तया प्रियतमतनौ सर्वागीण प्रविष्टमपृष्टया ॥५२॥ मदनमीडापर्यवमाने सन्माभिनिवेशपरिमेदमिथिलहस्तया माइग्योपाशु विलिन वस्त्र हस्ते प्राप्नु न शक्न तता मन्मयरमजडीमनंत्रिंगांय प्रच्छाद- पिनुमममथंया तरा प्रियतमस्य गरीरे माडगीण प्रविष्टम् । जातिग्ल्गार । हरिणीवृत्तम् । सरयस्तानि पचासि यानि सुशोऽधीतानि युप्मन्मुखा- वृदयेऽह बहुशिक्षिता समिति प्यावापि मौन श्रिता । पतनत्य व मणलोहतकुच गाठ परिप्यन्य मा पोतान्येय सहापरेण हसता यवस्थितान्येव मे ॥५३॥ प्रापपराघ प्रियमुद्दिश्य मान प्ररामपिनु प्रौढमगीनि गिपिनापि नया- मतमाता मानियोपिददति ह वयम्पायानि वाक्यानि यौमाकोणमुपाद मुपागमभ्यम्नानि नादियानिमिताह वयामीति मुहतं विचिन्त्यापि वाचयम- नामाधिना, नदानी घ ददितन तिवेनागय वर्तुगीनम्ननम्म पया स्यात् जया मुइट मामानिनग्य हमला तन मन्मयम्यानि नान्येव पास्यानि मदीपापरण गार्प मार पोतानानि । निरन्तर । गावित्रीडितवनम् । उत्तपो हर्ष स्पति वचनान्यावेगलोस मनो मात्र मोरति पारपाटप चिन्ता मार गुप्यति । पापा सनि पूर्वररचना मान स मातो मया बन्दारमा अपि पोगिन मिनितने पामामय समर ॥५४॥ HTTE माग गरि पनी मनममितानि । मगि मदि ry f मन महामार मारनीति दुटि arter पिता न गी (भारिता निम्न नए):पानसमा मानना नमानी मferri गागागर नमसा नवनि . (१४) यासा मानो मृतले बहुमतो वरीवर्तीति । जानिरलकार । शार्दल विक्रीडितम । मानव्याधिनिपीडिताहमधुना शक्नोमि तस्यानिक नो गन्तुं न सखीजनोऽस्ति चतुरो यो मा बलाग्नेष्यति । मानी सोऽपि जनो न लाघवभवादम्पेति मातः स्वय कालो याति चल च जीवितमिति क्षुण्ण मनश्चिन्तया ॥५५।। हेऽम्ब प्रणयकोपरूपेण रोगेण मदिताहमिदानी तम्य समीप गन्तु न पारयामि, मादृक्षविघटितजनघटनानिपुण सखीवर्गोऽपि नाम्ति यो मा तस्य सकाश बलात्कारेणापि नेप्यति, सोऽपि म दयितो मानग्रस्त सन् लाघवभयात् म्वय मत्समीप नागच्छति, कालश्च गच्छति जीविनमपि न भडगुरमिति मे मनश्चि. न्तासन्तानेन विदलति । सरूपक हेतुरलकार । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । कान्ते कचिद्गदितप्रयाणे क्षण विनम्रा विरहादिताडगी। ततस्तमालोक्य कदा गतोऽसीत्यालिडगय मुग्या मुदमाससाद ॥५६॥ प्रवासाय जनपदान्तर गच्छामीति प्रितमे पयमपि व्याहतप्रम्याननिश्चये -सति मुहर्तमधोमुवी भाविवियोगशोर मुदिततनुर्मुग्घा ततम्त निगाम्य पदा गतोऽमीति परिवन्य प्रमोद लेभे । स्वमावोक्तिरसार । उपजाति । यद्गम्य गुरुगौरवस्य सुहृदो पस्मिल्लभन्तेऽन्तरं पदाक्षिण्ययमाद्भयाच सहते मन्दोपचारानपि । यल्लम्जा निरखि यत्र सापयंस्त्पाउते प्रत्यय- स्तत्कि प्रेम स उच्यते परिचयस्तत्रापि मानेन पिम् ॥५॥ यन् प्रेम गुग्गौरवम्य गम्य यस्मिन् प्रेम्णि मित्राप्ययाम प्राप्नु पनि यत् प्रेम विनययमादीनियशाच्च सपनाराप्नपि क्षमते यत् प्रेम प्रण नियमान पत्र प्रेष्णि प्रयप गपनं समुन्मापने नन् प्रेमगि परिचय उच्च नत्रापि मानेन मिसायंम् ।। गावित्रीनिमम् । दृष्टे लोचनवन्मनाइममित पारियो पत्र न्याभन पहिरासिन पुनरयन स्प समातम्यति ।
नोवोक्यवदागतं शिथिलता संभापमाणे क्षणा- मानेनापसृतं ह्रियेव सुदृशः पादस्पशि प्रेयसि ॥५८॥ मापराधे प्रियतमेऽवलोक्तेि सनि मानेन नेत्रवद्दरनिमीलित तस्मिन् पाश्वस्थिते सनि मानेन यदनवनम्रीभूत तम्मिन् स्पृाति मति मानेन रोमान्चवहि स्थित तम्मिन् वदति सति मानेन वम्त्रग्रन्धिवच्छिथिलीभूत तम्मिश्चानुनिनीषय चरणम्पगि सति निमेपालग्नावशादिव तम्या मुन्दर्या माननादृश्यता गतम् । उत्प्रेक्षाम्वमायोक्तिरलकारी । वृत्त तु गार्दूलवित्रीडितम् । ललितमुरसा तरन्ती तरलतरडगौपचालितनितम्बा । विपरीतरतासक्तेव दृश्यते सरसि सा सस्या ॥५९।। गलील पक्षमा मरोवर तरन्ती तरलिनोमिसघातपरिचालितश्रोणिफलका सा पुरपायिनगुरतप्रसस्तव तत्र गरोवरे ययस्यया निरीक्ष्यने । उत्प्रेक्षालबारः । आमंजानि । मान्तामुखं गुरतके लिविमखेद- संजातधर्मरविरितं रतान्ते । आपागुरं वितसदनिमोलिताक्ष मंस्मत्परे हदय कि दातयाम पासि ॥६०॥ है पटिनहरप' मन्मयपुसौरमदंत्रममजाते. स्वेदविन्दुभिरित मुरतावमाने दखाए विरसामुलिनलांचनमोमि दपिनाया बदनमनुम्ममापि तपा frन विदलमानि पम्पचितिरहिन मोक्तिरिपम् । यगामरावतम् । गन्तप्पं परि नाम निरिपतमहो गत्तासि रेप स्वरा हिमाम्मेष पनि तिष्ठतु भवान् पायामि पायामाम् । मंमारे परिवानासविसद्वारा समे जोषित रोजानाति पुनरपरा सह मम स्थान पा संगमः ॥११॥ पाहिरिन.पानि परागनी मर प्ररिष्यमान वममियाति है दसामा रमा परि नाम शाम म्यानोनिमार गमिमग, पेर गमने त्वरा तावत् कतिपयान्येव पदानि त्व तिष्ठ यावदह यथातृप्ति तवान- नमवलोकयामि, असारे जीवलोके घटिकाप्रणालात् पतता वारिणा समाने जीवने त्वया सह मम पुन समागमो भवेन वेति को वेत्तीति । प्रयाणनिषा स्मय आक्षेपोऽलकार । शार्दूलवित्रीडितवृत्तम् । । इति समाप्त परिशिष्टम् ।
श्लो का नुक्रमणी लोकारम्मः श्लोराइब रलोकारम्माः इलोकाडकः इद वृष्ण वृष्ण इयममौ तरला ९२ परिशिष्टे २५ उत्कम्पो हृदये उरमि निहित परिशिष्ट ५४ २९ अडग चन्दनपाण्डु परिशिष्टे २२ अदगानामतितानव ४८ अगुल्ययनपेन ३ अच्छिम नयनाम्बु परिशिष्ट ८ अज्ञानेन पराधमुप्पी १५ अद्यारम्य पदि अनन्तचिन्ता अनालोच्य प्रेम्ण ७८ अन्योन्याथिया परिशिष्टे ३७ अलगवलित २ अग तो नाय परिशिष्टे ३८ अह सेनाहनः आदृष्टिप्रमरात् ७४ (3) काय मृगदृश परिशिप्टें३५ (९) एप त्रामनमाम्यिति एवस्मिन् शयने परा:मुरा एपस्मिायने विपक्ष (य) २१ २० परिशिष्टे (क) परिमिष्ट ३९ आयम्ना पलह आपने पिते आताच्याह आलौरपनि आलोलामला आनहाय प्रगनि आश्लिष्टा रममा आग्ना विमान परिसिप्टै ४० बठिनहृदये सयमपि ते वयमपि सगि सपोरे पत्राटी बरश्मिलय पाञ्च्या गातरा पानामुम मुरत पाने पारि पान्त पनि ८८ प्रतिदिन परिशिष्टै ६० परिशिने. परिगिद ५६ (१४८) ६७ ९ कान्ते तल्पमुपागते कान्ते सागसि विचिन्मुद्रितपासव परिशिष्टे १६ कि बाले मुग्धतेय परिशिष्टे ४१ कृतो दूरादेव वोपस्त्वया यदि परिशिष्टे ३१ कोपात्कोमल कोपो यत्र ध्रुवुटि पवचित्ताम्बूलाक्त परिशिष्टे ५ क्व प्रस्थितामि ६२ क्षिप्तो हस्तापलग्न प्रारम्भ (ग) गच्छेत्युनतया परिशिष्टे ४२ गते प्रेमावन्ध गन्तव्य यदि नाम परिशिष्टे ६१ गादालिङगनवामनी ३८ गाडादेविशीर्ण ७२ पामेडम्मिन्याधिराय परिशिष्ट २९ ततश्चामिनाय ५० तथाभूदस्मान तक्याभिमुरा तन्वडग्या गुरु तन्वी शरत्मिपथमा परिशिष्ट ३३ तप्ते महाविरह तस्या सान्द्रविलेपन २४ नस्तश्चामि परिमिप्टे ४५ त्य मुग्याक्षि ४ दपत्यानिमि दत्तोऽस्या प्रणय. दीर्घा पन्दनमालिया दूरादरमागते दृष्ट मातरनेत्रया इंट लोपनयन्मनाद परिगिष्ट ५८ दृष्ट्वंगामनगम्पिने १७ दरन्तग्निा चामिप्रगवा पीर वाग्धिरम्य पटुमनपने परिमिष्ट ४३ पारलदाये परमपन गाया परफरतनप्रायागन TI माला परिमिट ४० বিমান पिता म रानं गमगा गनिमामी पनि! (२) पानामन्तिा गागाजात मानो मुन्धारा HTETre :
नि.दवाया हृदय नीत्वोच्चविक्षिपन्तः परिशिष्टे १७ (प) पटालग्ने पत्यो ३९ पत्र न श्रवणेऽस्ति परिमिष्टे ४६ पराची कोपेन परिमिष्टे १० परिम्लाने माने २३ परयामो मयि २२ पादागुप्ठेन भूमि परिशिष्टे ३४ पादामक्ते सुचिर पीतम्तुपारकिरणो परिशिष्टे १८ पीतो यत प्रमृति परिगिष्ट २८ पुरस्ताच्या गोत्र पुप्पोदभेदमवाप्य परिशिष्टं ६ प्रयच्छोहार परिशिष्टे १५ प्रम्यान वलयं. प्रहरविरती १० प्रातःमानरपागतेन प्रामादे सा दिशि १०० प्रियकृतपटम्तेय परिशिष्टे १३ मलयमस्ता मानव्याधि परिशिष्ट ५५ मुग्धे मुग्यतयंव ६८ म्लान पाण्डुकृत ८६ (4) यदि विनिहिता परिशिष्टे ४७ यद्गम्य गुरु परिशिष्टे ५७ यद्रात्री रहसि परिशिष्टे ४८ याता कि न मिलन्ति ८ याते गौत्रविपर्यये परिशिष्ट ४९ यावन्येव पदा यास्यामीति समु ७७ रात्री वारिमरा रामाणा रमणीय परिशिष्टे २१ रोन्ली प्रथम परिशिष्टे ९ परिशिष्टे १९ परिशिष्टे ५९ (क) वाले नाप विमुञ्च (म) ललनालोल ललितमुरसा लग्ना नामुक लाशालदम ललाट लिम्पन्नाम्ने भूमि लीलातामरसाह्नो लोलमूलनया लोललोचनशरिमि ५८ ५ ७० ८१ २८ मवतु पिदित भ्रूनहगे चितेपि भूनेदो गुपित. मन्द मटितपासव परिमिरे २५ परममौ दिवमो परिशिष्टे २३.
वान्ति कहार परिशिष्टे २० विरहविपमः सुतनु जहिहि (श) शठान्यस्या काची परिशिष्टे ७ शून्य वासगृह श्रुत्वाक्स्मानिशीथे परिशिष्टे २७ श्रुत्वा नामापि शिलप्ट कण्ठे मालक्तक मत परिशिष्टे २६ सालक्तकेन परिशिष्टे १४ ३७ सुरतविरतौ परिशिष्टे ५२ सुप्तोऽय सखि ३५ सवाह प्रमदा ८७ स्पुटतु हृदय स्मररमनदीपूरेणो परिशिष्टे २ म्व दृष्टवा परजक्षत स्विन्न केन मुख परिशिष्ट ११ (स) परिशिष्टे ५३ परिशिष्टे ५१ हारो जलाद्रं हाराज्य हरिणा परिशिष्टे ३२ परिशिप्टे ३६ सदप्टेऽघरपल्लवे सम्यस्तानि सति प्रदीपे सन्त्येवात्र गहे सा पत्यु प्रथमे सा वाला ययमत्र सा यौवनमदो ८९ २७ (इति पद्यानुत्रमणी) जमरशतालीलानामा श्रीनगर- वन्यप्रणीतोऽय ग्रन्य. समाप्त परिशिष्टं ५० पाठान्तरसहितममरुशतवमूलम् ज्याष्टिबद्धखटकामुसपाणिपृष्ठ- प्रेडसम्मखासुचयसंवलितोऽम्बिकायाः । त्वा पातु मञ्जरितपल्लवर्णपूर- लोमभ्रमभ्रमरविभ्रमभृत्कटाक्षः ॥प्रारम्भ।। क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंशकान्तं गहणन केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नैक्षितः संभ्रमेण । मालिगन्मोऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभि. साधुनेत्रोत्पलाभिः कामीयापिराधः स दहतु दुरित शाभवो यः शाराग्निः ॥प्रारम्भ।। आलोलामलशयलों बिललिता विभ्रच्चलत्कुण्डल किचिन्मुष्टविदोषक तनुतरं स्वेदाम्भस.' सोकरः । तन्या यत्सुरतान्ततान्तनयन पत्र रतिव्यत्यये सत्वा पानु चिराय कि हरिहरस्यन्दादिभिर्देवतः' ॥१॥ अलमलितः प्रेमादिमुहुर्मकुलोतं सपमभिमुम्बलग्नालोनिमेषपरामसं. । हृदयनिहित भावात वमभिरिवेक्षण रुपय मुहतो होर मुग्धे त्ययाच विलोश्यते ॥२॥ पाटा १. माया २ स्वंदाम्ममा जार ३. हरिहरग्रह्मादिमिदेवतं.
(१५२) अडगुल्यग्रनखेन वाष्पसलिलं विक्षिप्य विक्षप्य कि तूष्णी रोदिपि कोपने बहुतर फुत्कृत्य रोदिष्यसि । यस्यास्ते पिशुनोपदेशवचनर्मानेऽतिभूमि गते निविण्णोऽनुनयं प्रति प्रियतमो मध्यस्थतामेष्यति ॥३॥ दत्तोस्याःप्रणयस्त्वयैव भवतैवेय' चिर लालिता देवादद्य किल त्वमेव कृतवानस्या नव विप्रियम् । मन्युईःसह एव' यात्युपशम नो सान्त्ववादैः स्फुट हे निस्त्रिश विमुक्तकण्ठकरण तावत्सखी रोदितु ॥४॥ लिखनास्ते भूमि बहिरवनतःप्राणदयितो निराहाराः सत्यः सततरुदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्य हसितपठित पञ्जर एं- स्तवायस्था चेय विसृज कठिने मानमधुना ॥५॥ नार्यों मुग्पराठा हरन्ति रमण तिष्ठन्ति नो यारिता- स्तत्फि साम्यसि कि घ रोदिपि मुधा तासां प्रियं मा पृथाः । मान्तःरेलिरचिवा सहदपस्तावपतिःकातरे कि नो मर्यरष प्रियदातराक्रम्य यिकीयते ॥६॥ पाटा १. मयता गंय २.एप कोपात्कोमललोलयाहूलतिकापाशेन बद्धवा दृष्ट नोत्वा वासनिकेतन' दयितया साय'सखीनांपुर । भूयोऽप्येवमिति स्सलन्मृदुगिरा मसूच्य दुश्चेष्टित धन्यो हत्यत एव निहुतिपर प्रेयानरदत्या हसन् ॥७॥ याता किन मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरा कृशासि क्ययत्येव सवाप्पे मयि । लज्जामन्यरतारवेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मा हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचिता ॥४॥ तद्वस्वाभिमुख मुख विनमित दृष्टि कृता पादयो- स्तस्यालापकुतूहलाकुल्तरे' श्रोने निरुद्ध मया । पाणिभ्या च तिरस्कृत सपुलक स्वेदोदगमो गण्डयो सख्य कि करवाणि याति शतघा यत्कञ्चुके सघय ॥९॥ प्रहरविरतौ मध्ये वाह्नस्ततोऽपि परेण वा स्मुित सकले याते वाह्नि प्रिय त्वमिहय्यसि । इति दिनशतप्राप्य देश प्रियस्य यियासतो हरति गमन बालालाप' सवाप्पगलज्जलं ॥१०॥ पाठा १ मोहनमन्दिर २. म्बर ३ त मल्लाप ४ मतञ्चुलीमघय ५. परेऽयवा ६ घालावाक्य सवाष्पयलयन (१५४). धोरं वारिधरस्य वारि किरतः श्रुत्वा निशीथे ध्वनि दीर्घोच्छ्वासमुदश्रुणा विरहिणी बाला चिरं घ्यायता। अध्वन्येन विमुक्तकण्ठमखिला रानि तथा फन्दितं ग्रामीणः पुनरध्वगस्य वसतिग्राम निपिद्धा यथा ॥११॥ कृतो दूरादेव स्मितमधुरमभ्युद्गमविधिः शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनवत्यानतिमति'। न दृष्ट' शैथिल्यं मिलन इति चेतो दहति मे निगूढान्त कोपा' कठिनहदये सवृतिरियम् ॥१२ कथमपि सखि पीडाकोपायजेति मयोदिते कठिनहृदयाशा त्यक्त्या बलाद्गत एव सः । इति सरभस 'ध्वस्तप्रेम्णि प्यपेतघणे रपहा पुनरपि हतनीट चेतः करोति फ्रोमि किम् ॥१३॥ दपरयोनिशिजल्पतोगेंहमुरेनाणित यहच स्तत्मातर्मुरहनियो निगदतः श्रुत्वव'तार यधूः। पर्णालम्बितपद्मरागापल यिन्यस्य पञ्चपुटे' योहाता प्रकरोति' दाहिमफ्लय्यानेन वाग्यापनम् ॥१४॥ पाठा १. शिवचनमप्यारामि ग २ दृष्टि पिच मजन. ४ व्यायाम्पा ५ गरममप्पा ६. नाशिमात्र या ७ पग पुरी ८ मिति (१५५) अज्ञानेन पराइमुसों परिभवादादिलप्य मा खिता कि लब्ध पाठ दुनयेन नयना सौभाग्यमेतां दशाम् । पश्यंतद्दयिताकुचव्यतिकरोन्मुष्टाइगरागारुण वक्षस्ते मलतलपडफमाबरवणीपदरक्तिम ॥१५॥ . एकनासनसस्थिति' परिहृता प्रत्युदगमाद्द, रत स्ताम्बूलाहरणच्एलेन रभसाश्लेयोऽपि विनित । थाल्गपोऽपि न मिश्रित परिजन व्यापारयन्त्यान्तिके कान प्रत्यपचारतश्चतुरया पोप कृतार्थीकृत ॥१६. दृष्टवकासनसस्यिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादर देकल्या नयने निमोल्य' विहितगोडानुबन्धच्छल । ईपद्वक्रितकधर सपुल्क 'प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तसिलसत्वपोलफलमा धाऽपरा चुम्बति ॥१७॥ . चरणपतनप्रत्याख्यानप्रसादपराडमुख निभृतरितवाचारेत्युक्ते" स्पा परुषीकृते । व्रजति रमणे नि श्वस्योच्च स्तनापितहस्तया" नयनसलिलच्छन्ना दृष्टि सखीपु निपातिता ॥१८॥ पाठा १ व्यतिकरासक्नाग २ मम तैलपक्कमलिन ३ मगति ४ ताम्बूलानयनच्चलेन ५ सगत ७ नियग्वक्रिन ८. सपुलवप्रमो ९ प्रयाख्यानात् १० त्युक्त्वा ११ स्तनाहित १२ क्लिना ६ पियाय (१५६) काठच्या गाढतरावनद्धवसनप्रान्ता किमयं पुन- भुग्धाक्षी स्वपितीति तत्परिजनं स्वरं प्रिये पृच्छति । मातः स्वप्तुमपोह' वारयति मामित्याहितकोषया पर्यस्य स्वपनच्छलेन शयने दत्तोऽवकाशस्तया ॥१९॥ एकस्मिञ्शपने विपक्षरमणीनामाहे मुग्धया सद्यः कोपपराहमुखं ग्लपितया चाटूनि कुर्यन्नपि । आयेगादयधीरितः प्रियनमस्तूष्णी स्थितस्तेक्षणा-' न्मा भुम्लान' इयेरयमन्दवलितप्रीयं पुनरीक्षितः ॥२०॥ एकस्मिायने परामुखतया बीतोत्तरं ताम्यतो- ररन्योन्यं हृदयस्यितेऽप्यनुनपे संरक्षतोगॉरवम् । दंपत्योः शनकरपाडगवलनान्मियीभवच्चापो. भंग्नो मानलिः सहासरभसं ध्यायत्तपष्टप्रहः ॥२१॥ पश्यामो मयि कि प्रपद्यत इति स्म मयाम्यितं कि मां नालपतीत्ययं खा घाटः कोपस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्योन्यविलादृष्टिचतुरे सस्मिन्नपस्यान्तरे सय्यानं हसितं मया पतिहरो याप्पस्तु' मुक्तस्तथा ॥२२॥ पाटा: १. मुन्तिमपीर २. पगागारिया ३. मानम् ४.. मागपुर. ...दलिय ६. समिरमगमायाराम .
(१५७) परिम्लाने माने मुखागिनि तस्याः करते मयि सीणोपाये प्रणिपतनमायकारणे । 'तया पक्षमप्रान्तश्वजपुनिरुद्धेन महसा प्रसादो बाप्पेण स्तनतटविशीर्णन कथितः ॥२३॥ तस्याः सान्द्रदिलेपनस्तनयुगालेपमुद्राङ्कित' कि वक्षश्चरणानतिव्यतिकरच्याजेन गोपाय्यते' । इत्युक्ते व तदित्युदीयं सहमा तन्समाप्टं मया साश्लिप्टा रभसेन तत्सुखवशात्तस्याश्च तद्विस्मृतम् ॥२४॥ रवं मुग्धाक्षि विनंव कञ्चुलिकया घत्मे मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि' याय्योपान्तनिविष्टसस्मितयधूनेत्रोत्सवानन्दितो 'निर्यातः शनवरलोकवचनोपन्यासमालोजनः ॥२५॥ भ्रभद्धगे रचितेऽपि दप्टिरधिकं सोत्कण्ठमुदीक्षते रद्धायामपि वाचि सस्मितमिद दग्यानन जायते । कार्कश्यं गमितेऽपि चेतसि तनू रोमाञ्चमालम्बते दृष्टे निर्वहणं भविष्यति कयं मानस्य तस्मिञ्जने ॥२६॥ पाठा. १. तदा पक्ष्मप्रान्तबजपुट २. स्तनतट ३. गोपायते ४. तन्व्या च ५. तद्वेणिका ६.सती सा' पत्यः प्रथमेऽपराधसमये सख्योपदेश विना नो जानाति सविभ्रमाडगवलनावकोक्तिसंसूचनम् । स्वच्छरच्छकपोलमूलगलितः पर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकरथुभिः ॥२७॥ भवतु विदितं व्यर्यालापरलं प्रिय गम्यता तनुरपि न ते दोषोऽस्माक विधिस्तु पराडमुखः । तव यदि तथारुढ प्रेम प्रपन्नमिमा दशा प्रकृतितरले का नः पौडा गते हतजोयिते ॥२८॥ उरसि निहितस्तारो हारः कृता जयने पने पलवलवती कान्ची पादौ रणन्मपिन्पुरौ । प्रियमभिसरस्येव मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा यदि रिमधिकत्रासोत्कम्प' दिशः समुदोक्षसे ॥२९ मलयमरता माता याता यिशसितमल्लिगा- परिमलभरो भग्नो प्रीप्मस्त्वमुत्राहसे यदि । घन घटय' त स्व नि स्नेह य एय नियतंने प्रभवति गया कि नग्छिन्न स एव पनजयः ॥३०॥ पाटा प्रागराधममय २. सटस्तोला ३ पागमा ४. पवितु से (१५९) प्रात प्रातस्थापतेन जनिता तिनिद्रता चक्षुपो- मन्दाया मम गौरव' व्यपगत प्रोत्पादित लाघवम् । वि तद्यन्न कृत त्वया मरपभोक्ता मया गम्यता दुख तिष्ठसि यच्च पथ्यमधुना क्र्तास्मि तच्छोप्यसि ॥३१॥ सा बाला वयमप्रगल्भमनस सा स्त्री वय कातरा. सा पोनोग्नतिमत्पयोधरयुग पत्ते सखेदा वयम् । साशन्ता जघनम्यलेन गुरणा गन्तु न शवता वय दोपैरन्यजनाभयंरपटवो जाना स्म इत्यरातम ॥३२॥ प्रस्थान यलये कृत प्रियसखररजस्र गत घरया न क्षणमासिन' व्यवमिन चित्तेन गन्त पुर । यात निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे' सम प्रम्यिता गन्तप्ये सति जोविन प्रियमुहत्मायं स्मि त्यज्यन ॥३॥ मदप्टेयरपत्लवे मकिन हम्नामापन्वती मा मा मञ्च दानि वोपरदनंगनतारना । सोसाञ्चिनगंचना मरनम यान्यितामानिनी प्राप्त तैरमन श्रमाय मपिता मदं मु मागर ॥३४॥ पादा १ मेग्यमानदानाति २ मुग्न त स्वदा रमानी ३. धामाग्पित ४ मर गम म्पिन सुप्तोऽय सखि सुप्यतामिति गताः सत्यस्ततोऽनन्तरं प्रेमावेशितया मया तर लया न्यस्तं मुखं तन्मुखे। जातेऽलोकनिमोलने नयनयोधूर्तस्य रोमाञ्चतो लज्जासीन्मम तेन साप्यपहृता तत्कालयोग्यः क्रमः॥३५.. कोपो यत्र भृकुटिरचना निग्रहों यन मौनं यनान्योन्यस्मितमनुनयो दृष्टिपातः प्रसादः । तस्य प्रेम्णस्तदिदमधुना बेशसं पश्य जातं त्व पाद न्ते रुठसि न च मे मन्युमोक्षः खलायाः ॥३६॥ मुतनु जहिहि मौन पश्च दानत मा न खलु तव पदाचिरकोप एवविधोऽभूत् । इति निगदति नाये तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्प मुक्तमुक्त न किंचित् ।।३७॥ गाढालिगनयामनीकृतपुचप्रोद्भूतरोमोद्रमा सान्द्रग्नेहरसातिरकविगलच्छोमनितम्याम्यरा। मा मा मानव माति मामलमिति क्षामारोल्लापिनी भुप्ता किन मृतान कि मनसि कि लोना यिसीना न पिम् ॥३८॥ . २. विण्हो .. यत्र दृष्टि. प्रसार ८. प्रोमिस ५. पानीप्रसारा (१६१) पटालग्ने पत्यो नमयति मुखं जातविनया हवाश्लेयं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि निभूतम् । न' शक्नोत्याल्यातुं स्मितमुखसखोदत्तनयना हिया ताम्यत्यन्तः प्रयमपरिहासे नववधः ॥३९॥ नापतोऽनुनयेन यः प्रियमुहद्वाक्यन यः संहृतो यो दोघं दिघसं विषा विषमं यत्नात्वयचितः । अन्योन्यस्य हृते मुखे 'निहितयोस्तियंस्कयंचिशो स' द्वान्यामतिविस्मृतव्यतिकरो मानो विहस्योजितः ॥४०॥ गते 'प्रेमावन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः । तत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियससि गतांस्तांश्च दिवसान जाने दो हेतुईलति तथा यन्न हृदयम् ॥४९॥ चिरविरहिपोरत्युत्वष्ठादलयीकृतगाप्रयो'- नंरमिव जगजात भूचिरादभिनन्दतोः । 'पपमपि दिन दो याते निशामपिस्दयोः प्रसरति यथा यही यूनोयंपा न तपा रतिः ॥४२॥ पाटा 1. पिरियो ४.मर म मिारे ५. मेगा ६. माया ७.पपमिर (१६२) दीर्घा चन्दनमालिका विरचिता दष्टव नन्दीवर पुप्पाणा प्रकर स्मितेन रचितो नो कुन्दजात्यादिभि । 'दत्त स्वेदमुचा पयोधरभरेणा? न पुम्भाम्भसा स्वरेवावयवै प्रियस्य विशतस्तन्व्या कृत मडगलम् ॥४३॥ काते सागसि 'शापिते प्रियसखीवेप विधायागते भ्रान्त्यालिङग्य मया रहस्यमुदित तत्सगमाकाडक्षया । मुग्धे "दुष्करमेतदित्यतितमामुद्दामहास बला दाश्लिप्य छलितास्मि तेन कितवेनाद्य प्रदोषागमे ॥४४॥ आशडक्य प्रति पटान्तपिहिती पादौ करोत्यादरा दय्याजेनागतमावृणोति हसित न स्पप्टमुद्वीक्षते । मस्यालापयति प्रतीपवचन सत्या 'सहाभापते तन्य्यास्तिष्ठतु निर्भरप्रणयिता मानोऽपि रम्योदय ॥४५॥ 'यावत्येय पदान्यलोकयनरालीजन पाटिता तायन्त्येव वृतागसो द्रुततर सलप्य' पत्यु पुर । 'प्रारेभ परतो यया मासिमस्येच्छा सया पतितुम् प्रेम्णो माध्ययिभपणस्य हज फोप्यप पात प्रम ॥४६॥ टा १. दत्तम् २ अभ्य : पानिन ४ दुप्पर ९५ पनितगमुरवा मदारा बादाविप ५ सम मापन ६ मा पानि बहुरद ८ प्राध्या (१६३) दूरादुत्सुकमागते विवलित सभापिणि स्फारित सशिरप्यत्यरुण गृहीतवसने 'कोपाञ्चितभ्रलतम् । मानिन्याश्चरगानतिव्यतिकरे बाप्पाम्युपूर्णक्षण' चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुर जातागसि प्रेयसि ॥४७॥ अद्धगानामतितानय कुत इद 'कस्मादक्स्मादिद मुग्धै पाण्डकपोलमाननमिति प्राणेश्वरे पृच्छति । तन्व्या सर्वमिद स्वभावत इति व्याहृत्य पक्ष्मान्तर- व्यापी वापभरस्तया 'दलितया नि श्यस्य मुक्तोऽन्यत ॥४८॥ पुरस्तन्व्या गोरस्सलनचक्तिोऽह नतमुस प्रयत्तो यलक्ष्यात्विमपि लिखित दैवहतक । स्पुटो रेखान्यास पथमपि स तादृश्परिणतो गता येन व्यक्ति पुनरवयवं संव तरणी ॥४९॥ सताचाभिजाय स्फुरदरुणगण्डस्यलाचा मनम्बिया रप्रणयसहमोद्गद्गदगिरा। महो चित्र चित्र स्पुटमिति निगद्याथफ्लप ग्या म्हात्र में शिरसि निहितो पामचरण ॥५०॥ पापा १. मम्मिानम् २. पवार २. मा. तिर ‘कठिनहृदये मुञ्च भ्रान्ति व्यलोककयाश्रितां' पिशुनवचनर्द:खं नेतुं न युक्तमिमं जनम् । किमिदमयवा सत्यं मुग्धे त्वयाद्य विनिश्चित यदभिरुचितं तन्मे कृत्वा प्रिये सुखमास्यताम् ॥५॥ रानो वारिभरालसाम्बदरवोद्विग्नेन जाताधुणा पान्थैनात्मवियोगदुःखपिशुनं गोतं तयोत्कण्ठया । आस्तां जीवितहारिणः प्रवसनालापस्य संकीर्तनं मानस्यापि जलाञ्जलिः सरभसं लोकेन दत्तो यया ॥५२॥ स्यं दृष्टया फरजक्षतं मधुमदक्षीयाविचाप्यंया गच्छन्ती व नु गच्छसीति विधता याला पटान्ते मया । प्रत्यायत्तमुखी सवाष्पनयना मां' मुञ्य मुश्चेति सा पोपप्रस्फुरिताधरा पदवदत्तत्केन विस्मार्यते ॥५३॥ चपलद्ददये कि स्यातन्त्र्यासपा गहमागत• दचरणपतितः प्रेमादिः प्रियः समुपेक्षितः । सादिदमपना पायग्नोर्य निरस्तमुखोदया रस्तिमारणा दुर्गाताना सहस्य रपां फलम् ॥५४॥ २...मग मी वाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुपं रोपान्मया कि कृतं खेदोऽस्मासु न मेऽपराध्यति भवान्सपराधा मयि । तत्कि रोदिपि गद्गदेन वचसा कस्यापतो रुद्यते मवेतन्मम का तवास्मि दयिता नास्मीत्यतो रुद्यते ॥५५॥ मिलप्टः षष्ठे किमिति न मया मूढया प्राणनाथ- चम्बत्यस्मिन्वदनविनतिः किं कृता किन दृष्टः । नोरतः स्मादिति नववधूचेष्टितं चिन्तयन्ती पश्चातापं पहति तरणी प्रेम्णि जाते रसज्ञा ॥५६॥ थुत्या नामापि यस्य स्फुटपनपुलफ जायतेऽडगं समन्ता दृष्ट्या यस्याननेन्दं भवति धपुरिदं चन्द्रकान्तानुकारि । तस्मिन्नागत्य पाठपहनिकटपदस्थायिनि प्राणनाथे भाना मानाय चिन्ता भवति मपि' पुनवंजमस्या पर्याच ॥५॥ लामालदम सलाटपट्टमभितः रेयरममा गले पर जलपालिमा नयनयोस्ताम्बलराणोऽपरः । दृष्ट्या रोपविधापि मानमिद प्रातस्थिर यसो सोसाताभरसोदरे मगरमाः पासाः समाप्ति गताः ॥१८॥ १. माने. मयत रन्यास्ता' विनिवारयन्ति कृपणा प्राणेश्वरं प्रस्थितम् । पुण्याह' व्रज मगलं सुदिवसं प्रातः प्रयातस्य ते यत्स्नेहोचितमीहितं प्रियं मया तन्निर्गतः श्रोप्पसि ॥५९॥ लग्ना नांशुकपल्लवे भुजलता न द्वारदेदोऽपिता नो वा पादयुगे स्वय' निपतितं तिष्ठेति नोक्तं वचः । काले केयलमम्बुदालिमलिने गन्तुं प्रवृत्तः शठ- स्तन्य्या याप्पजलौघकल्पितनदीपूरेण स्टः प्रियः ॥६॥ आस्तां विश्वसनं सखीय विदिताभिप्रापसारे जने मनाप्यर्पयितुं दृशं सुरचिता शक्नोमिन प्रोग्या। लोकोऽप्येप परोपहासचतुरः मूश्मेडगितमोऽप्यलं मातः कं पारणं बजामि हृदये जीर्णोऽनरागानलः ॥६॥ न जाने समुपायाते प्रियाणि पदति हिये। सर्याप्परगानि कि यान्ति नेत्रता रिमु रगताम् ॥१२॥ पालामा २ गाया। ४. गुगि ५.
(१६७) अनल्पचिन्ताभरमोहनिश्चला विलोक्यमानय करोति साध्यसम् । स्वभावशोभानतिमात्रभुपणा तनुस्तवेयं बत कि नु सुन्दरि ॥६३।। इति प्रिय पृच्छति मानविह्वला क्यंचिदन्तघृतवाप्पगद्गदम् । मरिचिदित्येव जगाद याः पिपन्न तेनय तयास्य यणितम् ॥६॥ पिरहयिषमः कामो वामस्तनूपुरते' तनुं दियसगणनादक्षश्चाय' य्पपेतपृणो यमः । स्वमपि यसगो मानण्याविचिन्तय नाय हे विमलयमदुर्जावेदेय पप प्रमदागन. ॥६५॥ पादासरते गुचिरमिह ते यामता र मुग्ये मन्दारम्भ प्रणयिनि जन कोपरापोपरोप.'। त्यं तस्याः परिजनस्यारोमते' बोपदेगे साप्पोदर्भस्तदनु सरमा न स्पिन न प्रवतम् ॥६६॥ १ यमन र १.२४. जाने मान्य ५.मागिता तथाभूदस्माकं प्रयममविभक्ता तनुरियं ततो' न त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा । इदानी नायस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं मयाप्त प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥६७।। मुग्धे मुग्धतयव नेतुमखिलः कालः किमारभ्यते मानं धत्स्व घृति बधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि । सत्यवं प्रतिबोधिता प्रतियचस्तामाह भीतानना नीचः शंस हुदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ॥६८॥ क्व प्रस्यितासि करभोरु घने निशीये प्राणाधिको यसति यत्र जनः प्रियो मे । एकाकिनी यत' कयं न विर्भपि याले नन्यस्ति पुसितारो मदनः सहायः ॥६९॥ लीलातामरसाहतोऽन्यवनितानिःशदष्टापरः कश्चित्वेसरदूषितेक्षण इय प्यामीत्य नेत्रे स्पितः। मुग्या पुड्मलिताननेन्दु ददती या स्थिता तत्र सा भ्रान्त्या पूर्ततयायवा" मतिमते तेनानि" धुम्मिता ॥७॥ पाठा...पुग २ अविभिटमा ३ ततोनु व प्रेपान ययमनिलामा प्रिपनमा .ना ५. अपिल .रायः ७.प्रार ८. मन प्रियो ९.या १.. माला लिनन ११.मा १.नामा स्फुटतु हृदय कामः काम करोतु तनु तनु न सखि चपलप्रेम्णा कार्य पुनर्दयितेन मे । इति सरभस मानावेशादुदीर्य' यचस्तपा रमणपरवी सारडमाक्ष्या निरन्तरमोक्षिता ॥७१॥ गाढालेपविक्षोणचन्दनरज पुजप्रकर्षादिय' माम्या सप्रति कोमलागि परत्यारोप्य मा यक्षसि । गाढौष्ठप्रहपूर्यमावुलतया पादाप्रसदाक- नाकृष्याम्यरमात्मनो यदुचित पूतन तत्प्रस्तुतम् ॥७२॥ क्यमपि कृतमरयारयाने प्रिये स्खलिनोत्तरे विरहकाया पुत्वा व्याज प्रकल्पितमधुतम् । अराहनसखोप्रोत्र प्राप्तिप्रमादससभ्रम' विगलिता शन्ये गेहे समुन्थ्यसित पुन ॥७३॥ आदृष्टिमसरारिप्रपस्य पदवीमद्रीय निविण्णया विधियु पयिष्यह परिणती म्यान्ते समुत्सर्पति । दर साचा गृह प्रति पद पान्यस्त्रियास्मिन्क्षणे मा भूगगत इत्यमरसितग्रोव पुनर्वाशितम् ॥७॥ मा. १ र २ मारितमी. . न. ४ पोरनापा ५ तो मार गिर गमगम • nिform. from (१७०) आयाते दयिते मनोरथशतै त्वा कथचिद्दिन वैदग्ध्यापगमाज्जडे परिजने दीर्घा क्या कुर्वति । दप्दास्मीत्यभिधाय सत्वरपद व्याधूय चीनाशुक' तन्वडग्या रतिकातरेण मनसा नीत प्रदीप शमम् ॥७५।। आलम्ब्याडगणवाटिकापरिसरे चूतद्रुमे मञ्जरी सर्पत्सान्द्रपरागलम्पटरटद्भुगाडगनाशोभिनी । मन्ये स्वा तनुमुत्तरीयशकलेनाच्छाद्य बाला स्फुर- त्कण्ठध्वाननिरोधकम्पितकुचश्वासोद्गमा रोदिति ॥७६।। यास्यामोति समुद्यतस्य गदित विरब्धमाणित गच्छन्दूरमपेक्षितो मुहूरसौ व्यावृत्य तिष्ठन्नपि । तच्छून्ये पुनरास्थितास्मि भयने प्राणास्त एत दृढा. सत्यस्तिष्ठत जीवितव्यसनिनी दम्भादह रोदिमि ॥७७॥ अनालोच्य प्रेम्ण परिणतिमनादृत्य सुहृद- स्त्वयाकाण्डे मान पिमिति सरले सप्रति कृत । समाकृष्टा ह्येते प्रलयदहनोद्भासुरशिला स्वहस्तेनाहगारास्तदलमधुनारण्यरदितं ॥७८॥ पाटा १ गया यागगृह जो २ पराश्य ३ पापिया ४ रणद् ५ तर कपोले पत्राली करतलनिरोधेन मृदिता निपोतो निस्वासरयममतहृद्योऽयररसः । महः कण्ठे लग्नस्तरलयति पापः स्तनतटं' प्रियो मन्यातस्तव निरनुरोधे न तु वयम् ॥७९॥ शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्याय किचिच्छन. निद्रारयाजमुपागतस्य सुचिर निर्वयं पत्युर्मषम् । वित्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलयामालोश्य गण्डस्यली लग्जानम्रमुखी प्रियेण हसता वाला चिरं चुम्बिता ॥८॥ लोलद्धूलतया' विपक्षदिगुपन्यासेऽवधूत शिर. स्तवृत्तान्तविदोक्षणे कृतनमस्कारो विलक्षः स्थितः । कोपाताम्रकपोलभितिनि' मुखे दृष्टया गतः पादयो- रत्सृष्टो गुरुसंनिघायपि विधिम्या न कालोचितः ॥४१॥ जाता नोवलिका स्तनौ न लुलिती गात्रं न रोमाञ्चितं वक्त्रं स्वेदकणान्वितं न सहसा यावच्छठेनामुना । दृष्टेनैव मनो हृतं धृतिमुषा प्राणेश्वरेणाद्य मे तत्केनात्र निरूप्यमाणनिपुणो मानः समाधीयताम् ॥८॥ पाठा १ स्तनतटी २ वालाभवन्चुम्बिता ३ लोलभूलतया ४ विघूत ५. निरीक्षणे ६ ईपत्ताम्रपोलकान्तिनि मुमे दुष्टया नता , १७२). दृष्टः कातरनेत्रया चिरतरं बद्धवाजलि' याचितः पश्चादंशुकपल्लवेन' विघृतो निर्व्याजमालिद्विगतः । इत्याक्षिप्य' यदा समस्तमघृणो गन्तुं प्रवृतः शठः पूर्व प्राणपरिग्रहो दयितया मुक्तस्ततो वल्लभः ॥८३॥ तप्ते मधविरहवह्निशिखावलोभि- रापाण्डुरस्तनतटे हृदये प्रियायाः । मन्मार्गवीक्षणनिवेशितदीनदृष्टे- तनं छमच्छमिति बाप्पकणाः पतन्ति ॥८४॥ चिन्तामोहविनिश्चलेन मनसा मोनेन पादानतः प्रत्याख्यानपराइमुखः' प्रियतमो गन्तुं प्रवृत्तोऽघुना। सदीडरलसनिरन्तरलुठद्वाप्पाकुलरोक्षण: श्वासोत्कम्पिकुचं निरीक्ष्य सुचिरं जीवाशया वारितः ॥८५।। म्लानं पाण्डु कृशं वियोगविधुरं लम्बालकं सालसं' भूयस्तत्क्षणजातफान्ति रभसप्राप्ते' मपि प्रोपिते । साटोपं रतिकेलिकालसरसं रम्यं किमप्यादरा- "उत्पीतं सुतनोर्मया वदन वक्तं न तत्पार्यते ॥८६॥ प्रा. १बद्धाञ्जलि २. पल्लवे ३. इत्याक्षिप्य ममम्तमवमपूणों ४. चिन्तामोनिवध्यमानमनसा ५. प्रत्याश्यान ६ प्रवृत्त घट ७. सन्याया म पुनम्नपा सरलया सत्रान्तरे वा ८. पालरा १ मपुर प्राप्ते १०.दतरमग ११. लतियत् १२. मुगामिन पिरमात (१७३) संघाहं प्रमदा नगामधिगतायेतो व तो नूपुरा- वेपास्माकमवत्तिरेव सहजग्रीडापनः स्त्रीजनः । इत्यं लग्जितया स्मृतेहपगमे मत्वा तनुं संभ्रमा• त्पुंभावः प्रयम रतिव्यतिकरे मुक्तस्ततो वल्लभः ।।८।। फरविसलयं धूत्वा पूत्वा विमार्गति' वाससी क्षिपति सुमनोमालाशेष प्रदीपशिखां प्रति । स्थगति मुहुः पत्युर्नेने विस्य समाकुला सुरतविरती रम्या' तन्यो मुहुर्महरोक्षते ॥८॥ सन्त्येवार गृहे गृहे युवतयस्ताः पृच्छ गत्वाधना प्रेयांसः प्रणमन्ति कि तव पुनसो यथा वर्तते । आत्मद्रोहिणि दुर्जन.' प्रलपितं कर्णेऽनिशं मा कृया- विछत्रस्नेहरसा भवन्ति पुरुषा दु.खानुयाः पुनः ॥८९॥ निःश्वासा वदनं दन्ति हृदयं निर्मुलमुन्मभ्यते' निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तंदिव रयते । अडगं शोषमुपैति पादपतितः प्रेयास्तदोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ॥९॥ पाठा १. विलम्बितमेखला २ रम्य तन्वी पुन. पुनरीक्षते ३. दुर्जनप्रलपित कणे ४. दुःखानुवृत्त्या यत. ५ उन्मल्यते ६. तथा (१७४) अद्यारम्य यदि प्रिये पुनरहं मानस्य वाऽन्यस्य वा गृह्णीयां शठदुर्नयेन मनसा नामापि संक्षेपतः । तत्तेनैव विना शशाडकधवलाः स्पष्टाट्टहासा निशा "एको वा दिवसः पयोदमलिनो यायान्मम प्रावृषि ॥११॥ इदं कृष्णं कृष्णं प्रियतम ननु श्वेतमय कि गमिप्यामो यामो भवतु गमनेनाय भवतु । पुरा येनैवं मे चिरमनुसृता चित्तपदवी स एवान्यो जातः सखि परिचिताः कस्य पुरपाः ॥१२॥ चरणपतनं सख्यालापा' मनोहरचाटकः कृशतरतनोर्गाढाश्लेपो हठात्परिचुम्बनम् । इति हि चपलो मानारम्भस्तथापि हि'नोत्सहे हृदयदयितः पान्तः कामं किमत्र करोम्यहम् ॥९॥ तन्यदग्या गुरसंनिधौ नपनयोर्यद्वारि सस्तम्भितं तेनान्तगलितेन मन्मपशिसो सिक्तो थियोगोद्भवः मन्ये तस्य निरस्यमानकिरणस्यैषा मुखेनोद्गता श्वासापाससमाकुलालिसरणिय्याभेन धूमावली ॥ १. नहि प्रिये पुनरई मानम्य या भानन गृही विपरू पिण पाटमतेनांगारि २ मिसेनंद ३. माणिप्टाहाग ४. पि ५ मारपाया 11 (१७५) भ्रूभेदो गुणितश्चिर नयनयोरभ्यस्तमामोलन रोद्ध शिक्षितमादरेण हसित मानेऽभियोग कृत. । धैर्य कर्तुमपि स्थिरीकृतमिद चेत कचिन्मया बद्धो मानपरिप्रहे परिकर सिद्धिस्तु देवे स्थिता ॥१५॥ अह तेनाहूता किमपि कययामोति विजने समीपे चासीना सरसहृदयत्वादवहिता । तत कर्णोपान्ते किमपि वदताप्राय वदन गृहीता' घम्मिल्ले सखि स च मया गाढमधरे ॥१६॥ देशरन्तरिता शतश्च सरितामुर्वीभूता काननं- यल्लेनापि न याति लोचनपथ कान्तेति जाननपि । उग्रीवश्चरणाघरद्धवसुध' प्रोन्मृज्य साने दृशौ तामाशा पथिकस्तथापि' किमपि घ्यायन्पुनर्वीक्षते ॥९॥ चक्षु प्रीतिप्रसक्त मनसि परिचये चिन्त्यमानाभ्युपार्य रागें यातेऽतिभूमि विकसति सुतरा गोचरे दूतिकाया । आस्ता दूरेण तावत्सरभसदयितालिङगनानन्दलाभ- स्तद्गेहोपान्तरण्याभ्रमणमपि परा निवृति सतनोति ॥९८॥ पाठा १ गृहीत्वा धम्मिल्ल मम सखि निपीतोऽघररस २ चरणाम ३ तथैव ४ ५ चक्षु प्रीत्या निपणे मनसि परिचयाची त्यमाने ६ याते रागे विवृद्धि प्रविसरति गिरा विस्तरे ७ टरेस कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं वन्धना' द्वासो विश्लयमेखलागुणवृतं किचिनितम्बे स्थितम् । एतावत्सखि वेनि सांप्रतमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽयं कास्मि रतं नु वा फयमिति स्वल्पापि मेन स्मृतिः ॥१९॥ प्रासादे सा दिशि दिशिश च सा पृष्ठतः सा पुरः सा पपंडू सा पयि पथि च सातद्वियोगातुरस्य । हहो चेतः प्रकृतिरपरा नास्ति मे कापि सा सा सा सा सा सा जगति सकले कोऽयमद्वतयादः ॥१००। ठा १ तत्क्षणात्तद्वास उपमंगग २ अवलमह ३ तु विषयमपि गानिरम्नु मोरे । रातिमाभिमाय मर