·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·her
DATE LABEL E171)
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street, CALCUTTA-16.
The Book is to be returned on
the date last stamped :
27/0.52.
1.72.53.
11719
Mayl: C 1566

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA:
CollectION OF Priental WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
New Series, No. 1226.
SIX . BUDDHIST NYĀYA TRACTS
IN
SANSKRIT.
SIR-WILLIAM JONES
MDCCXLVI-MDCCXCIV
EDITED BY
MAĦAXAHOPADHYAYA HARAPRASĀD SHASTRI, M.A..
Vice-President, Asiatic Society of Bengal.
CALCUTTA:
PRINTED AT TOE RAPTIST MISSION PRESS,
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET,
1910,

·BI 185
SI
MO19-16:4

·PREFACE. The six philosophical tracts of the Buddhists in Sanskrit included in this publication are--(1) A pohasiddhi, (2) Kșañablañgasiddhi, by direct inethod; (8) Kṣaṇabhañgasiddhi, by indirect method all three by Ratna-Kirti; (1) Avayavinirākarana, (5) Sāmānyadüşaņa-dik.prasāritā, both by Pandita Aşoka; and (6) Antarvyāpti-Sámarthana by Ratnākara Šānti. All these works are written in the philosophical language of the best period. It is a relief to read a book written in this style, after the «liffuso and verbose works of early Büldhist Sanskrit literature. It is also a relief to read a book of this styl after the enigmatic and algebraical style of the modern Naiyāikas. These works will not lose by compariwith the best philosophical works of the Brāhmaṇas. They are short ivorks and deal each with one topic only. The first, Apohasiddhi, deals with the imports of words. The theory it proponnds is that a word lenotes something positive, and at the same time lifferentiates it from all others. The two acts, one positive and the other negative, are simultaneous. [t is not a positive action followed by negation, nor is t a negative act followed by assertion. In establishing this, the author refutes successively ihe theories of (1) Kumārila, (2) Trilocana, (8) Nyāyabhuşņa, (4) Vācaspati Mišra, and (5) Dharmottara. SON ·ii This gives us some clue to his date. Kumārila preceded Sankarā-cārya by two generations, and Sankara's date is fixed at about 800 A.D. Aufrecht mentions several Trilocanas. None of them appear to go beyond the Mahomedan conquest. Paņdit Vindhyesvariprasāda Dube, Librarian of the Benares Sanskrit College, says that Trilocana was the teacher of Vācaspati Migra, for Udayana in commenting on that author's Nyāyavārttika-tātparya says, “afaaratanta fer उद्योतकरसम्प्रदायोचमू यौवनम् ; तच्च कालपरिपाकवशाद गलितमिव, किं नामात्र त्रिलोचनगुरोः सकाशादुपदेशरसायनमासादितममूषो पुनर्न- वीभावाय दीयते इति युज्यते।" Trilocana is here said to be the Guru of Vacaspati. But there is another more explicit quotation. Vardhamāna in commenting on the above work of Vācaspati says, guretat afat art tratatu: fraga: tra facige:" This is the Trilocana mentioned here. Many Nyāyabhūṣayas are hnown: one is a commentary on Bhāsarvajña's Nyāyasāra, and the other a Mimańsā work mentioned 6 of Bhāņdārkar's report for the year 1883-84. A third work, Kaņāda Nyāyabhūșana, has recently been found in the collection of MSS. presented by Maltārājā Candra Samsher Jang Balādur Rāṇā, Prime Minister and Commander-in-Chief of Nepal, to the Bodlian Library, Oxford. But none of these are applicable here. A fourth Nyāyablıuşana, a vștti on the Nyāyasūtras, is mentioned in page:s 341, 851 and 853 of the Tārkikarakņā and at the commencement of Dravyakiraņāvali, both printed at Benares. This seems to be the Nyāyabhuşaņa meant here. Vācaspati's date iş Saka 898. (See the appendix in page ·ji to Nyāyavārtikit. Bibl. Ind.) Dharnottara, wh:sc commentary on Nyāya-vindu bas been published by Dr. Peterson in the Bibl. Ind., has been placed by Dr. Satisa Candra at about 847 A.D. from Tibetan sources. The author of A pohasiddhi is very bitter against Dharmottara, and he takes a good deal of paius in elaborately refuting the theory of Vācaspati Migra. We can, therefore, safely place the author by the end of the tenth century. It is a significant fact that he does not quote or refute Udayana, whose dlate is Sāka 907) =983 A.D. (Seo preface to Jadunātha Sārvablauma's edition of Ātmāyātma-viveka.) This will make Ralna-Kírti a younger contemporary of Vācaspati Misra. In the two parts of Ksaņábhañgasiddhi, Ratna- Kirti attempts to establish by direct and indirect method the theory of the momentariness of the world, that is, as soon as a thing is produced, it perishes and never lasts to the second moment. This is opposed to the theory of the Naiyāikas who consider all knowledge to be momentary, but the word momon. tary with thon includes three moments,-- production, duration, and dissolution. In the course of establishing this theory, Ratna-Kirti refutes Šankara, Trilocana, Nyāyabhūşaņa and Vācaspati. He sums up the arguments of his opponents and of his supporters in the following two verses. (See pages 76 and 77.) तदयं पूर्वपरसंक्षेपः। नित्यवास्ति न वा प्रतीतिविषपसेनानधाषिद्धता BAN: enguae saca: fen: ruotsfo I ·iv शून्य द्वितयेन मिति न वा सत्तापि सत्ता यथा नोनित्येन विरोधसिद्धिरयता क्या कामावरपौति ।। प्रत्र घिद्धान्तसंक्षेपः। धर्मस्य कस्यचिदवस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा। कार्यात चेत् कामियन्ति म दूषणानि नास्व चेत् स्ववचनप्रतिषेधमिद्धिरिति ।। Ratna-Kirti not only wrote the Apohasiddhi and the two treatises of Kşaṇabhaägasiddhi, but he mentions two more works by himself, namely--(1) Sthirasiddhidasana (page 68), and (2) Citradvaitasiddhi (page 71). The fourth treatise in this volume is Avayavi.nirākarana. In the Nyaya-sastra the theory on the subject is, that the whole, i.e. avayari, has an existence independent of parts, i.e. avayava, and the relation between the part and the whole is an eternal relation, which they call Samavaya. Pandita Asoka takes his stand against this theory and says that the whole is nothing but a collection of parts and has no separate existence whatsoever. And if it has no independent existence the eternal relation is only a myth. He says, "परमाणव एव हि परमपदेशपरिहारेणोलताः परस्परसहिता अवमासमाना देवितामवन्तो भासन्ते, वितसदेशव स्थूलत्वम् । The atoms are produced by avoiding other space and other form, that is, an atom occupies its own space and has its own form. But when a combination of atoms becomes an object of knowledge they appear to occupy an extension of space, and occupying an extension of space means bulk.

·Paņdita Agoka quotes Kaụādasişyas and Dharmottara. He comes, therefore, after the middle of the 9th century. The fifth work, Sāmānya düşaņa-dik-prasāritā, by the same author, refutes the Naiyāyika theory of Sāmānya or generality is a singular, all-pervading and eternal category of knowledge. IIe sums up his theory in the following words :- एतासु पचखवभामनीषु प्रत्यक्षबोधे स्कुठमॉगैषु । साधारणं पधुमपेक्षते यः शृङ्ख शिरथात्मनसते सः। There are five fingors which are distinctly perceived. The sixth common is not perceived. He who sees a sixth certainly sees a horn on his houd. Further : प्रत्यक्षप्रतिभासिधर्मसु न पचखलौषु स्थित सामान्य प्रतिभासते न च विकखाकारबुद्धी तथा । सा एव स्फुटमूर्तयोत्र हि विभासन्ते न जातिलतः सादृश्यश्रमकारणो पुनरिमावेकोपलब्धिध्वनी । Generality is not perceived in the five fingers, the attributes of which are perceived by the senses, por is it perceived in the form of a phenomenon. What is percieved are the fingers in their distinct shapes, generality is not perceived. The perception and conception of one are simply the causes of error begotten by resemblance. In this work Pandita Asoka quotes Uddyotakara. The sixth is Antarvyāptisamarthana by Ratnākara- Dānti. The argument by which the existence of fire ·vi is proved in the mountain, when put in syllogistic form, runs thus :- पर्वतो वहिमान् । धूमात् । यो यो धुमवान् व वहिमान् यथा महानसं । वहिव्यायधूमवानयं। तस्माइकिमान् । In this case the invariable relation of the sinoke to fire, that is, Vyāpti, is established from the example given, namely the kitchen. From thence it is transferred to the mountain, which proves the existence of fire in the mountain. But in the case of proving momentariness of all things, you do not get an example, and so the invariable relation between the thing which is to be proved, and the thing by which it is to be proved, cannot be established outside. This is a difficulty which the author has to face, and lie faces it by declaring that such a relation need not be proved outside in all cases of inference, There is another difficulty. In the case of fire there is the mountain in which the invariable relation between smoke and fire is proved. But in the case of momentariness there is no such thing as the mountain in which that invariable relation between momen. tatiness and the world is to be proved. This difficulty the author faces by saying that intelligent persons can conceive that invariable relation anywhere. He practically says that if the invariable relation between the thing to be proved and the thing by which it is to be proved is once conceived, it can be ·vii proved anywhere. No mountain and no kitchen is necessary. This he calls auffrenua”, that is, the establishment of the theory that it is possible to prove the invariable relation within, that is, between the thing to be proved and the thing by which it is to be proved. From Tibetan sources Dr. Satīša Candra says that Ratnākara-Šānti, the author of this work which has a Tibetan translation, flourished at Vikramgīlā about theend of the tenth century. The manuscripts from which the works have been edited are described below :- (1). A pohasiddhi. a. The manuscript belonging to the Government collection in the Asiatic Society of Bengal. The right hand ends of the leaves of this manuscript have greatly corroded, five or six letters being lost in each line by corrosion. b. A manuscript belonging to myself. Both these manuscripts are written in the Bengali hand of the 12th century, and they are both correct. The edition is based on a. (2-3). Kşanabhangasiddhi. The same two manuscripts as before. The edition is basod on b. (4-57. Avayavinirākaraņa and Sāmānya-dūsaụadik-prasāritā. One manuscript belonging to me, correctly written in the 12th century Bengali hand. (6). Antarvyāpti-Samarthana. From A copy made under my supervision by

·viii
Paņdita Āsutoşa Tarkatirtha of No. III 864B. in the
Durbar Library.
In 1902 it was proposed that the first three works
for which MSS. (a) existed, should be edited by me
with the help of certain oriental scholars in Europe,-
Dr. Poussin of Ghent, Mr. Thomas of the India Office,
and Professor Th. de Scherbatski-Karpovka of
St. Petersburg, who would help me from Tibetan and
Chinese translations. Photographs were prepared at
the cost of the Asiatic Society Bengal and sent to these
distinguished scholars. But it was found that no
Tibetan or Chinese translation existed ; and but for
the fortunate accident of a friend of mine presenting
precious manuscripts to me, the work could not have
been undertaken.
I have to offer my hearty thanks to Dr. Poussin for
his invaluable advice and suggestions constantly made
in the early part of this edition.

·अपोहसिद्धिः। नमः श्रीलोकमाथाय ॥ अपोहः शब्दार्थो निरुच्यते। ननु कोऽयं अपोहो नाम ? किमिदं अन्यस्मादपो- छते ; अस्माद्दा अन्यदपोह्यते ; अस्मिन् वान्यदपोह्यत इति व्युत्पत्त्या विजातिव्यावृत्तं वाह्य [2] मेव विवक्षितं; बुद्ध्याकारो वा; यदि वा अपोहनं अपोह इत्यन्य- व्यात्तिमाचं इति चयः पक्षाः। न तावदादिमौ पक्षी, अपोहनाना विधेरेव विवक्षितत्वात् ; अन्तिमोऽप्य- सङ्गतः प्रतौ [3] तिवाधितत्वात् ; तथाहि पर्वतोदेशे वहिरस्तौति शब्दौ प्रतीतिविधिरूपमेवोल्लिखन्ती लक्ष्यते ; नानमिनभवतीति निवृत्तिमाघमामुखयन्तौ । यच्च प्रत्यक्षवाधितं न तब सा [4] धनान्तरावकाश 3 इत्यतिप्रसिद्धम् । अथ यधपि निवृत्तिमहं प्रत्येमौति न विकल्यः । तथापि निहत्तपदार्थोल्लेख एव निवृत्त्युल्लेखः। न चामन्तीवितविशेषणप्रतौ [5] ति विशिष्टप्रतीतिः ·चपोषसिद्धिः। ततो यथा सामान्यमहं प्रत्येमौति विकल्याभावेऽपि साधारणाकारपरिस्फुरणात विकल्पबुद्धिः सामान्यबुद्धिः परेषाम् ; तथा निहत्तप्रत्यया' [6] क्षिप्ता निवृत्ति- बुद्धिरयोहमतौतिव्यवहारमातनोतौति चेत् ! ननु साधारणाकारपरिस्फुरणे विधिरूपतया यदि सामान्य- बोधव्यवस्था ; तत् किमायातमस्फु [7] रदभावाकारे चेतसि निर्यात्तपतौतिव्यवस्थायाः। ततो निवृत्तिमहं प्रत्येमौत्येवमाकाराभावेऽपि निवृत्त्याकारस्फुरणं यदि स्यात, को नाम निवृत्तिप्रतीतिस्थितिमपलपे [IIa] त् । अन्यथाऽसति प्रतिभासे तत्तौतिव्यवहतिरिति गवा- कारेपि चेतसि तुरगबोध इत्यस्तु। अथ विशेषणतया अन्तर्भूता निवृत्तिप्रतीतिरित्युक्तं, तथापि यद्यगवापोढ़ इतौहशा [2] कारोविकल्पस्तदा विशेषणतया तदनुप्रवेशो भवतु, किन्तु गौरिति प्रतीतिः। तदा च सतोपि निवृत्तिलक्षणस्य विशेषणस्य तषानुत्कलनात्; कथं तत् प्रतीतिव्यवस्था। प्रथैवं [3] मतिः। यदिधिरूपं स्फुरितं तस्य परापोहोऽप्यस्तौति सत्यतीतिरुच्यते। तथापि सम्बन्धमार्चमपोहस्य विधि- रेव साक्षाविर्भासी। अपि चैवमध्यक्षस्या [4] प्यपोह- १B निमितवा ·भयोइसिद्धिः। ३ विषयत्वनिवार्यम् । विशेषतो विकल्यादेकष्यारत्तो- लेखिनोऽखिलान्यव्यारत्तमोक्षमाणस्य । तस्मादिध्या- कारावग्रहादध्यक्षवहिकल्पस्या [5] पि विधिविषयत्वमेव नान्यापोहविषयत्वमिति कथमपोहः शब्दार्थो घुष्यते ॥ अचाभिधीयते॥ नास्माभिरपोहशब्देन विधिरेव केवलोऽभिप्रेतः । [6] नाप्यन्यव्यात्तिमाचं, किन्वन्यापोहविशिष्टो विधिः शब्दानामर्थः। ततश्च न प्रत्येकपक्षोपनिपातिदोषाव- काशः। यत्तु गोः प्रतीतौ न तदात्मापरात्मेति सामादपो [7] हः पश्चान्निश्चीयत इति विधिवादिना मतम् ; अन्यापोहमतौता वा सामर्थ्यात् अन्यापोदो- बधार्यते इति प्रतिषेधवादिनां मतम्। तदसुन्दरम् । प्राथमिकस्यापि प्रतिपत्तिक [II6] मादर्शनात्। हि विधि प्रतिपद्य कश्चिदर्थापत्तितः पश्चादयोहमव- गच्छति; अपोएं वा प्रतिपद्यान्यापोदम् ; तस्माद् गोः प्रतिपत्तिरिति अन्यापोढ़प्रतिपत्तिरुच्यते। यद्यपि चान्यापोदशब्दानुल्ले [2] ख उक्तः । तथापि नाप्रति- पत्तिरेव विशेषणभूतस्यान्यापोहस्य ; अगवापोढ़ एव. गोशब्दस्य निवेशितत्वात्। यथा नौलोत्पले निवे- शितादिन्दीवरशब्दाबौंलोत्पल प्रतोता तत्का [3] ल न ·बपोहसिद्धिः। .. एव नौलिमस्फुरणमनिवार्यम् ; तथा गोशब्दादप्य- गवापोड़े निवेशितात् गो-प्रतीतौ तुल्यकालमेव विशे- घणत्वात् अगो[5]पोइस्फुरणमनिवार्यम् । यथा प्रत्य- क्षस्य प्रसह्य रूपा [4] भावग्रहणमभावविकल्पोत्पादन- शक्तिरेव । तथा विधिविकल्यानामपि तदनुरूपानु- छानदानशक्तिरेवाभावग्रहणमभिधीयते। पर्युदास- रूपाभावग्रहणन्तु नियत [5] स्वरूपसम्बेदनमुभयोर- विशिष्टं; अन्यथा यदि शब्दादर्थप्रतिपत्तिकाले कलितो न परापोहः, कथमन्यपरिहारेण प्रवृत्तिः। ततो गां वधानेति चोदितोऽश्वादौनपि [6] वनौयात् । यदप्यवोचहाचस्पतिः ; जातिमत्यो व्यक्तयः ; विक- ख्यानां शन्दानाञ्च गोचरः; तासाच्च तहतौना रूप- मतज्जातीयपराहत्तमित्यर्थतस्तदवगतेन गाम्बधानेति चो [7] दितोऽश्वादौन बनाति। तदप्यनेनैव निरस्तं। यतो जातेरधिकायाः प्रक्षेपेऽपि व्यक्तीनां रूपमतज्जा- तौयव्याहत्तमेव चेत, तदा तेनैव रूपेण शब्दविकल्प- [iila] योविषयौभवन्तौनां कथमतात्तिपरिहारः ? अथ न विजातीयव्याहत्तं व्यक्तिरूपं, तथाप्रतीतं, वा तदा जातिप्रसाद एष इति कथमर्थतोपि तदवगति- रित्युक्तयाथम्।

·अपोषसिद्धिः। ५ अथ जातिवलादेवान्यतो [2] व्यारत्तम्। भवतु जातिवलात् स्वहेतुपरम्परावलादान्यव्याहत्तम् । उभय- थापि व्याहत्तप्रतिपत्तौ व्यात्तिप्रतिपत्तिरस्त्येव । नचा- गो[5]पोढ़े गोशब्दसङ्केतविधावन्योन्याश्रयदोषः । [3] सामान्ये तइति वा सङ्केतेऽपि नदोषावकाशात् । न हि सामान्यं नाम सामान्यमाचमभिप्रेतम् तुरगेपि गोशब्दसङ्केतप्रसङ्गात् । किन्तु गोत्वम्। तावता च स एव दोषः। [4] गवापरिज्ञाने गोत्वसामान्यापरि- ज्ञानात् । गोत्वसामान्यापरिज्ञाने गोशब्दवाच्यापरि- ज्ञानात्। तस्मात् एकपिण्डदर्शनपूर्वको यः सर्वव्यक्ति साधारण इव बहिरध्य [5] स्तो विकल्पबुड्याकारः, तवायं गौरिति सङ्केतकरणे नेतरेतराश्रयदोषः। अभि- मते च गोशब्दप्रवृत्तावगोशब्देन शेषस्याप्यभिधान- मुचितम्। न चान्यापोदा [6] न्यापोहयोर्विरोधो- विशेष्यविशेषण क्षतिा; परस्परव्यवच्छेदाभावात, सामानाधिकरण्यसनावात्, भूतलघटाभाववत् । स्वाभा- वेन हि विरोधो न पराभावेनेत्याबालप्रसिद्धं। [7] एष पन्थाः श्रुघ्नमुपतिष्ठत इत्यचाप्यपोहो गम्यत एव; अप्रकृत पथान्तरापेक्षया एष एव । श्रुघ्रप्रत्यनौकानिष्ट- १B •भाव.। . B प्रछन।

·बपोषसिद्धिः। स्थानापेक्षया शुभमेव। अरण्यमार्गवहिछेदाभावा- दुपतिष्ठत [III6] एव। सार्थदूतादिव्यवच्छेदेन पन्या रवेति प्रतिपदं व्यवच्छेदस्य सुलभत्वात् । तस्मादपोह- धर्मणो विधिरूपस्य शब्दादवगतिः ; पुण्डरौकशब्दा- दिव श्वेतिमविशिष्टस्य पद्मस्य । यद्येवं विधि [9] रेव शब्दार्थोवनुमुचितः। कथमपोहो गीयत इति चेत् ! उत्तमचापोहशब्देनान्यापोहविशिष्टो विधिरुच्यते; तब विधौ प्रतीयमाने विशेषणतया तुल्यकालमन्यापोह- प्रतौतिरि [3] ति। न चैवं प्रत्यक्षस्याप्यपोहविषयत्व- व्यवस्था कर्तुमुचिता; तस्य शाब्दप्रत्ययस्येव वस्तुविषयत्वे विवादाभावात् । विधिशब्देन च यथाध्यवसायमतद्रूप परावृत्ती [4] वाघोर्थोभिमतः ; यथाप्रतिभासं बुड्या- कारश्च तच वाघोर्थोध्यवसायादेव शब्दवाच्यो व्यवस्था- प्यते। न स्खलक्षणपरिस्फूर्त्या प्रत्यक्षवदेशकालावस्था- नियतमव्यक्त [5] स्खलक्षणास्फुरणात् । यच्छास्त्रं ॥ शब्देनाव्यापतास्थस्य युद्धावप्रतिभासनात् । अर्थस्य दृष्टाविवेति, इन्द्रियशब्दस्वभावोपायभेदात एकस्यैव प्रतिभास मैद इति [6] चेत् ! अचाप्युक्तम्। . { B adds mari ·बपोषसिद्धिः। 3B जातो नामाश्रयोन्यान्यः चेतसान्तस्य वस्तुनः। एकस्यैव कुतो रूपं भिन्नाकारावभासि तत् ॥ न हि स्यष्टास्पष्टे हे रूपे परस्परविरुद्धे [7] एकस्य वस्तुनः तः; यत रकेनेन्द्रियबुद्धौ प्रतिभासेतान्थेन विकल्पे, तथा सति वस्तुन एव भेदप्राप्तेः; न हि स्वरूप- भेदादपरो वस्तुभेदः । न च प्रतिभासभेदादपर स्वरू- [IVa] पमेदः, अन्यथा चैलोक्यमेकमेव वस्तु स्यात् । दूरासन्नदेशवर्तिनोः पुरुषयोः एकच शाखिनि स्पष्टा- स्पष्टप्रतिभासभेदेपि न शखिभेद इति चेत् ! न ब्रूमः प्रतिभासभेदोभिन्नवस्तु [9] नियंतः। किन्तु, एकविषय- त्वाभावनियत इति। ततो यथार्थक्रियाभेदादिसचिवः प्रतिभासभेदः तच वस्तुभेदः, घटवत् । अन्यत्र पुनर्वियमे- नेकविषयतां परिहरतीत्येकप्रतिभा [3] सो भ्रान्तः । रतेन यदाह वाचस्पतिः । न च शब्दप्रत्यक्षयो- वस्तुगोचरत्वे प्रत्ययामेदः कारणभेदेन पारोक्ष्यापारोक्ष्य- भेदोपपत्तरिति। तन्नोपयोगि। [4] परोक्षप्रत्ययस्य वस्तुगोचरत्वासमर्थनात् । परोक्षताश्रयस्तु कारणभेद इन्द्रियगोचरग्रहणविरहेणैव कृतार्थः। तत्र शाब्दे प्रत्यये स्वलक्षणम् परिस्फुरति [5] किश्च स्वलक्षणात्मनि वस्तुनि वाचे सर्वात्मना प्रतिपत्तेः, विधिनिषेधयोर- ·बपोषसिद्धि योगः। तस्य हि सद्भावेस्तौति व्यर्थ, नास्तीत्यसमर्थम् ; असनावे नास्तौति व्यर्थमस्तौ [6] त्यसमर्थम् । अस्ति पात्यादिपदप्रयोगः। तस्मात् शब्दप्रतिभासस्य वाद्यार्थ- भावाभावसाधारण्यं न तद्दिषयतां क्षमते। यच्च वाचस्पतिना जातिमद्यक्तिवाच्यतां स्ववाचैव प्रस्तु [7] त्याननन्तरमेव न च शब्दार्थस्य जाते वा- भावसाधारण्यं नोपपद्यते ; सा हि स्वरूपतो नित्यापि देशकालविप्रकीर्णा नेकव्यक्त्याशयतया भावाभावसाधा- रणीभवनस्तिना [IVI] स्तिसम्बन्धयोग्या; वर्तमान- व्यक्तिसम्बन्धिता हि जातेरस्तिता; अतीतानागत- व्यक्तिसम्बन्धिता च नास्तितेति सन्दिग्धव्यतिरेकि- त्वादनैकान्तिकम्भावाभावसाधारण्यमन्यथासिद्धं वेति विलपितं। [१] तावन्न प्रकृतक्षतिः। जातौ भरं न्यस्यता स्वलक्षणावाच्यत्वस्य स्वयं स्वौकारात्। किञ्च सर्वच पदार्थस्य स्वलक्षण स्वरूपेणैवास्तित्वादिकं चिन्त्यते । जातेस्तु वर्तमानादिव्यक्तिस [3] म्बन्धोस्तित्वादिकमिति तु बालप्रतारणम्। एवं जातिमद्यक्तिवचनेऽपि दोषः व्यतोश्चेत् प्रतीतिसिद्धिः, जातिरधिका प्रतीत्यताम, मा FB adds j after that माना मापद . A विप्रको ४Bहरेषा ·अपोहसिद्धिः। ई वा, न तु व्यक्तिमतौतिदोषान्मुक्तिः। एते [4] न यदु- च्यते कौमारिलैः। सभागत्वादेव वस्तुनो न साधारण्य- दोषः। वृक्षत्वं निर्धारितभावाभावं शब्दादवगम्यते । तयोरन्यतरेण शब्दान्तरावगतेन स [5] म्बध्यत इति । तदप्यसङ्गतम् । सामान्यस्य नित्यस्य प्रतिपत्तावनि - रितभावाभावत्वायोगात्। यच्चेदं न च प्रत्यक्षस्येव शब्दानां अर्थप्रत्यायनप्रकारो येन तदृष्ट इवा [6] त्यादिशब्दापेक्षा न स्यात् ; विचित्रशक्तित्वात् प्रमा- णानामिति । तदप्यन्द्रियकशाब्दप्रतिभासयोरेकस्व- . रूपग्राहित्वे भिन्नावभासदूषणेन दूषितम् [7] विचित्र- शक्तित्वञ्च प्रमाणानां साक्षात्काराध्यवसायाभ्यामपि चरितार्थम्। ततो यदि प्रत्यक्षार्थप्रतिपादनं शाब्देन तहदेवावभासः स्यात् ; अभवंश्च न तहिषयख्यापन क्षम [Va] ते। ननु वृक्षशब्देन वृक्षत्वांशे. चोदिते सत्वाद्यंशनिश्चयनार्थमत्यादिपदप्रयोग इति चेत् ! निरंशत्वेन प्रत्यक्षसमधिगतस्य स्वलक्षणस्य कोऽवकाशः पदान्तरेण ; धर्मान्तरविधिनिषेधयोः प्रमाणा-[2] न्तरेण वा। प्रत्यऽपि प्रमाणान्तरापेक्षा दृष्टेति चेत् ? भवतु तस्यानिश्चयात्मत्वात अनभ्यस्तस्वरूपविषये विकल्यस्तु स्वयविश्चयात्मको यच ग्राही तचं किमपरेण? .

·१. बयोसिद्धि अस्ति च शब्दलिङ्गान्तरापेक्षा [3] ततो न वस्तु स्वरूपग्रहः। ननु भिन्ना जात्यादयो धर्माः परस्परं धर्मिणश्चेति जातिलक्षणैकधर्महारेण · प्रतीतेपि शाखिनि धर्मान्तरवत्तया न प्रतीतिरिति किन्न भिन्ना- भिधानाधौ [4] नो धर्मान्तरस्य नौलचलोच्चैस्तरत्वादे- रववोधः । तदेतदसङ्गतम् ; अखण्डात्मनः स्वलक्षणस्य प्रत्यक्षे प्रतिभासात्। दृश्यस्य धर्मधर्मिभेदस्य प्रत्यक्ष- प्रतिक्षिप्तत्वा [5] दन्यथा सर्वं सर्वत्र स्यादित्यति- प्रसङ्गः । काल्पनिकमेदाश्रयस्तु धर्मधर्मिव्यवहार इति प्रसाधितम् शस्त्रे ; भवतु वा पारमार्थिको धर्मधर्म मेदः। तथाप्यनयोः समवा [6] यादे दूषितत्वादुपकार- खक्षणैव प्रत्यासत्तिरेषितव्या। एवञ्च यथेन्द्रियप्रत्या- सत्त्या प्रत्यक्षेण धर्मिप्रतिपत्तौ सकलतर्मप्रतिपत्तिः । तथा शब्दलिङ्गाभ्यामपि वायवाचकादि [7] सम्बन्ध- प्रतिबद्धाभ्यां धर्मिप्रतिपत्तौ निरवशेषतवर्मप्रतिपत्ति भवेत् ; प्रत्यासत्तिमावस्याविशेषात् । यच वाचस्पतिः ; नङकोपाधिना सत्त्वे विशिष्टे तस्मिन् होते; उपाध्यन्त [7] रविशिष्टताए। खभावो हि द्रव्यस्य उपाधिभिबिशिष्यते। नतूपाधयो १Beन। .A विषये।

·अपोसिद्धिः। वा विशेष्यत्वं वा तस्य स्वभाव इति। तदपि लवत रख। नयभेदादुपाध्यन्तरग्रहणनमासञ्जि [Vb] तम् । मेदं पुरस्कृत्येवोपकारकग्रहणे उपकार्यग्रहणप्रसञ्जनात् । न चामिधूमयोः कार्यकारणभाव इव स्वभावत एव धर्म- धर्मिणोः प्रतिनियमकल्यनमुचितम् । तयोरपि प्रमाणा- सिद्ध [2] त्वात् । प्रमाणसिद्धे च स्वभावोपवर्णनमिति न्यायः॥ यचाच न्यायभूषणेन सूर्यादिग्रहणे तदुपका-शेष वस्तुराशिग्रहणप्रसञ्जनमुक्तम् । तदभिप्रायानवगाहन फलम् तथा [8] हि त्वन्मते धर्मधर्मिणोर्भेदः उपकार- लक्षणैव च प्रत्यासत्तिः। तदोपकारकग्रहणे समान- देशस्यैव धर्मरूपस्यैव चोपकार्यस्य ग्रहणमासर्जितम् । तत् कथं सूर्यो [4] पकार्यस्य भिन्बदेशस्य द्रव्यान्तरस्य वा दृष्टव्यभिचारस्य ग्रहणप्रसङ्गः सङ्गतः। तस्मात् एकधर्महारेणापि वस्तुस्वरूपप्रतिपत्तौ सात्म- प्रतौतेः; क शब्दान्तरेण [5] विधिनिषेधावकाशः। अस्ति च, तस्मात्र स्खलक्षणस्य शब्दविकल्पलिङ्गप्रति- भासित्वमिति स्थितम् ॥ नापि सामान्धम् शब्दप्रत्ययप्रतिभासि। सरितः पारे गावचरन्तीति [6] गवादिशब्दात् सानाम- ·१२ अपोसिद्धिः। .. लालादयोऽक्षराकारपरिकरिताः सजातीयभेदापरा- मर्शनात् सम्पिण्डितप्रायाः प्रतिभासन्ते। न च तदेव सामान्यम्। वाक [7] त्यक्षराकारशून्यङ्गोत्वं हि कथ्यते । तदेव च सानाशृङ्गादिमात्रमखिलव्यक्तावत्यन्त- विलक्षणमपि स्वलक्षणेनैकौक्रियमाणम् सामान्यमित्यु- च्यते। तादृशस्य वाद्यस्याप्राप्त [VIa] र्धान्तिरेवासौ केशप्रतिभासवत् । तस्माहासनावशाडुद्देरेव तदात्मना विवयिमस्तु, असदेव वा तद्रूपं. ख्यातु ; व्यक्तय एव वा' सजातीयभेदतिरस्कारेणान्यथा भासन्ता[2] मनु- भवव्यवधानात् ; स्मृतिप्रमोषो वाभिधीयताम् ; सर्वथा निविषयः खत्वयं सामान्यप्रत्ययः; क सामान्यवार्ता ? यत् पुनः सामान्याभावे सामान्यप्रत्ययस्याकस्मिक ]त्व- मुक्तं तद्युक्तम् । यतः पूर्वपिण्डदण्ड'दर्शनम्मरणसह- कारिणतिरिच्यमानाविशेषप्रत्ययजनिका सामग्री नि- विषयं सामान्यविकल्पमुत्पादयति। त[4]देवन्न शाब्द- प्रत्यये जातिः प्रतिभाति; नापि प्रत्यक्षे न चानुमानतो- ऽपि सिद्धिः ; अदृश्यत्वे प्रतिबद्धलिङ्गादर्शनात् । नापी- न्द्रियवदस्याः सिद्धिः। जानकार्यतः [5] कादाचित्कस्यैव B १ पदेवावडूपं । P A omits TTI . B omits sक्षा ·अपोइसिद्धिः। १३ निमित्तान्तरस्य सिद्धेः। यदापि पिण्डान्तरे अन्तराले वा गोबुद्धेरभावं दर्शयेत् ; तदा शावलेयादिसकल गोपिण्डानामेवाभावादभावो गो [6] बुझेरुपपद्यमानः कथमर्थान्तरमाक्षिपेत् ! गोत्वादेव गोपिण्डः, अन्यथा तुरगोपि गोपिण्डः स्यात् । यद्येवं गोपिण्डादेव गोत्वम- न्यथा तुरगत्वमपि गोत्वम् [7] स्यात् । तस्मात् कारणपरम्परात एव गोपिण्डो गोत्वं तु भवतु मा वा। ननु सामान्यप्रत्ययजननसामर्थं यद्येकस्मात् पिण्डाद- भिन्नम् । तदा विजातीयव्याहत्तं पिण्डान्तरमसमर्थ । [VI6] अथ भिन्नं तदा तदेव सामान्यम् नाम्नि परं विवाद इति चेत् ! अभिन्नैव सा शक्तिः प्रति वस्तु ; ययात्वेकः शक्तस्वभावो भावः तथा अन्योपि भवन् कीदृशन्दोषमावहति ? यथा भवतां [2] आतिरेकापि समानध्वनिप्रसवहेतुरन्यापि स्वरूपेणैव जात्यत्तरनिरपेक्षा। तथास्माकं व्यक्तिरपि जातिनिर- पेक्षा स्वरूपेणैव भिन्ना हेतुः। यत्तु विलोचनः। अश्वत्वगोत्वा [3] दौनां सामान्य विशेषाणां खाश्रये समवायः सामान्यम् । सामान्य- मित्यभिधानप्रत्यययोनिमित्तमिति । यद्येवं व्यक्तिधप्यय- १ B साये।

·१० पपोहसिद्धिः। मेव तथाभिधानप्रत्ययहेतुरतु । किं सामान्यस्वीकार [4] प्रमादेन। न च समवायः सम्भवौ। इहेति बुद्धेः समवायसिद्धि- रिहेति धौश्च हयदर्शने स्यात्। न च कचित्तविषये त्वपेक्षा स्वकल्पनामाचमतोभ्युपायः॥ एतेन येयं [5] प्रत्ययानुवृत्तिरवृत्तवस्त्वनुयायिनी कथमत्यन्तमेदिनौषु व्यक्तिषु व्याहत्तविषयप्रत्ययभावानु- पातिनौषु भवितुमईतीत्यूहाप्रवर्तनमस्य प्रत्याख्यातम् । जातिधेव पर [6] स्परव्यात्ततया व्यक्तीयमानास्वनु- वृत्तप्रत्ययेन व्यभिचारात्। यत् पुनरनेन विपर्यये वाधकमुक्तम्, अभिधानप्रत्ययानुवृत्तिः कुतश्चिनिष्कृत्य क्वचिदेव. भवन्तौ निमित्तवतौ [7]। न चान्यनिमित्त- मित्यादि । तन्त्र सम्यक् । अनुत्तमन्तरेणापि अभि- धानप्रत्ययानुत्तरतद्रूपपराहत्तस्वरूपविशेषात् अवश्यं खौकारस्य साधितत्वात्। तस्मात, तुल्य मैदे यया जा [VIIa] तिः प्रत्यासत्त्या प्रसपति। कचिनान्यच सैवास्तु शब्दज्ञाननिबन्धनम् । यत् पुनरष न्यायभूषणेनोक्तं नवं भवति । यया ·अपोषसिद्धिः। १५ प्रत्यासत्या दण्डसूचादिकं प्रसर्पति कचिनान्यच सैव प्र[2]त्यासत्तिः पुरुषस्फटिकादिषु दण्डिसूचित्वादिव्यव- हारनिबन्धनमस्तु किं दण्डसूचादिनेति । तदसङ्गतम् । दण्डसूचयोहि पुरुषस्फटिकप्रत्यासन्नयोः दृष्टयोः दण्डि- सूचिप्रत्ययहेतुत्वं [3] नापलप्यते । सामान्यन्तु स्वप्नेऽपि न दृष्टम्। तद्यदौदं परिकल्पनीयम् तदा वरम् प्रत्या- सत्तिरेव सामान्यप्रत्ययहेतुः परिकल्प्यताम्, किं गु. परिकल्पनयेत्यभिप्राया [4] परिज्ञानात् । अथेदं जातिप्रसाधकमनुमानमभिधीयते। यविशिष्टज्ञानं तविशेषणग्रहणनान्तरौयकम्। यथा दण्डिज्ञानम् । विशिष्टज्ञानञ्चेदं गौरयमित्यर्थतः कार्य- [5]हेतुः । विशेषणानुभवकार्य हिं दृष्टान्ते विशिष्ट- बुद्धिः सिहेति । अचानुयोगः, विशिष्टबुहेभिवविशेषण- ग्रहणनान्तरौयकत्वं वा साध्यम् ; विशेषण [6] मावानु- भवनान्तरौयकत्वं वा। प्रथमपक्षे पक्षस्य प्रत्यक्षवाधा- साधनावधानमनवकाशयति । वस्तुग्राहिणः प्रत्यक्षस्यो- भयप्रतिभासाभावात्। विशिष्टबुद्धित्वञ्च सामान्यम् । हेतुर [7] नैकान्तिकः। भिन्नविशेषणग्रहणमन्तरेणापि दर्शनात् । यथा स्वरूपवान् घटः। गोत्वं सामान्य- १ B here reads सुबबादिना।

·बपोशसिद्धिः। मिति वा। द्वितीयपक्षे तु सिद्धसाधनम् । स्वरूपवान् घट इत्यादिवत् गोत्वजातिना [VIIb] न पिण्ड इति परिकल्पितम् भेदमुपादाय विशेषणविशेष्यभावस्येष्टत्वा- दगोव्यावृत्तानुभवभावित्वाद् गौरयमिति व्यवहारस्य । तदेव न सामान्यबुद्धिः । वाधकं च सामान्यगुणकर्मा- ग्रुपा [2] धिचक्रस्य, केवलव्यक्तिग्राहकं पटुप्रत्यक्षम् । दृश्यानुपलम्भो वा प्रसिद्धः । तदेवं विधिरेव शब्दार्थः। स च वाह्योर्थो बुद्ध्याकारश्च विवक्षितः, तत्र न बुद्ध्याकारस्य तत्त्वतः सम्बृत्या वा विधिनि[3]षेधौ। स्वसम्बेदनप्रत्यक्षगम्यत्वात्। अन- ध्यवसायाच्च। नापि तत्वतो वाद्यस्यापि विधिनिषेधौ तस्य शब्दे प्रत्यये प्रतिभासनात् । अतएव सर्वधर्मा- णान्तत्वतोऽनभिलाप्यत्वं [4] प्रतिभासाध्यवसाया- भावात् तस्मात् वाह्यस्यैव साम्बृतौ विधिनिषेधौ अन्यथा सम्व्यवहारहानिप्रसङ्गात् । तदेवं । नाकारस्य न वाद्यस्य तत्त्वतोविधिसाधनम्। वहिरेव [5] हि संहत्या संहत्यापि तु नाश्तेः॥ रतेन यहीत्तरः॥ आरोपितस्य ' वाचत्वस्य' १Bतदेव सामान्यपिवि। . Breads वाधनम् । p not in A. # B omits i ·पपोतसिंधिः। १० उच्यते; विधिनिषेधावियलौकिकमनागममतार्किकीयं कथयति। तदपहस्तितम् । नम्बध्यवसाये [6] यद्यध्यवसेयं वस्तु न स्फुरति तदा "तदध्यवसितमिति कोऽर्थः! अप्रतिभासेऽपि प्रवृत्ति- विषयौकतमिति योऽर्थः। अप्रतिभासाविशेषे विषया- न्तरपरिहारेण कथबियतविषया प्रत्तिरिति चेत् ! [7] यद्यपि विश्वमगृहीतं तथापि विकल्पस्य नियत- सामग्रौप्रवृतत्वेन नियताकारतया नियतशक्तित्वात् नियता एव जलादौ प्रवृत्तिः। धूमस्य परोक्षामिज्ञान- जननवत् । नियतविषया हिभावाः [VIII] प्रमाणपरिनिष्ठित- स्वभावा न शक्तिसाकर्यपर्यनुयोगभाजः। तस्मात् तिदध्यवसायित्वमाकारविशेषयोगात् तत्पत्तिजन- कत्वम् । न च सादृश्यादारोपेण प्रवृत्तिं ब्रूमः। येना- कारे वाद्यस्य वाह्ये वा आ [2कारस्यारोपहारेण दूषणावकाशः। किन्तर्हि स्ववासनाविपाकवशादुप- जायमानैव बुद्धिरपश्यन्त्यपि वाचं वाचे वृत्तिमातनो- तौति विमुतव । तदेवमन्याभावविशिष्टो विजातिव्या- to पद and adds पापभिवत् । बपियो भावापानिनी धूमोवोत्यादी मान्यता। { A omits . Bomits। 2 ·१७ अपोसिडिन हत्तोर्थो [8] विधिः। स एव चांपोहशब्दवाच्या शब्दा- नामर्थः प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयश्चेति स्थितम् । अच प्रयोगः। यहाचकं तत्सर्वमध्यवसितातद्रूपपरा- हत्तवस्तुमावगोचरम्। यथेह कूपे [4] जलमिति वचनम्। वाचकञ्चेदं गवादिशब्दरूपमिति स्वभाव- हेतुः। नायमसिङ्घः, पूर्वोक्तेन न्यायेन पारमार्थिक वाच्यवाचकभावस्थाभावेऽपि ; अध्यवसायकृतस्य सर्व- व्यव [5] हारिभिरवश्यस्वीकर्तव्यत्वात् । अन्यथा सब्बै- व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । नापि विरुद्धः सपक्षे भावात् । न चानैकान्तिकः; तथाहि शब्दानामध्यवसित- विजातिव्यावृत्तव [6] स्तुमावविषयत्वमनिच्छद्भिः परः परमार्थतो वाचं स्वलक्षणमुपाधिरुपाधियोगः सोपाधिरस्तु यदि वा कृतिरस्तु बुझे, गत्यन्तराभावात्। अविषयत्वे च वाचकत्यायो [7] गात्। तथ। आद्यन्तयोन समयः फलशक्तिहाने- मध्येप्युपाधिविरवाचितयेन युक्तः। तदेवं वाच्चान्तरस्याभावात्। विषयवत्वलक्षणस्य BA omits oभाव.. " Bodi

·बपोसिडिः।
व्यापकस्य निहत्तौ विपक्षतो निव [VIIIB] तमानम्
वाचकत्वमध्यवसितवाद्यविषयत्वेन व्याप्यत इति व्याप्ति-
सिद्धिः।
शब्दस्तावन्मुख्यमाख्यायतेऽर्थ
स्तचापोहस्तगुणत्वेन गम्यः।
अर्थश्चैको ऽध्यासतो भासतोऽन्यः
स्थाप्यो वाच्यस्तत्त्वतो नैव कश्चित् ॥
अपोहसिद्धिः समाप्ता॥
कृतिरियम्महापण्डितरत्नकीर्तिपादानाम् ॥
भवत्वपोहे कृतिनाम्प्रपञ्ची
[व] [2] स्तुस्वरूपास्फुरणन्तु मर्ने ।
तबाहढे सर्वमयत्नशौर्ण
दृढ़े तु सौस्थ्यन्ननु तावतैव ॥
सम्पूर्णराचिप्रहरहयेन
कौतरपोहो लिखितः सुखेन ।
चैलोक्यदत्तन परात्महेतोः
[य] [3] लादतोऽयं परिरक्षणीयः॥
This verse does not appear in B.
Post-Dolophon verses "not in-B.

·क्षणभङ्गसिद्धिः। नमः समन्तभद्राय। आक्षिप्तव्यतिरेका या व्याप्तिरन्षयरूपिणी। साधर्म्यवति दृष्टान्ते सत्वहेतोरिहोच्यते॥ यत् सत् तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामो विवादा- स्पदौमूताः पदार्था इति। हेतोः परोक्षार्थप्रतिपादकत्वं हेत्वाभासत्वशखा- निराकरणमन्तरेण न शक्यते प्रतिपादयितुं । हेत्वा- भासाश्च प्रसिद्धविरुडानैकान्तिकाभेदेन विविधाः। तच न तावदयमसिद्धो हेतुः। यदि नाम दर्शने दर्शने नाना- प्रकार सत्त्वलक्षणमुक्तमारते, अर्थक्रियाकारित्वं, सत्ता- समवायः, स्वरूपसत्वं, उत्पादव्ययध्रौव्ययोगित्वं प्रमाण- विषयत्वं, सदुपलभप्रमाणगोचरत्वं व्यपदेशविषयत्व- मित्यादि, तथापि किमनेन अप्रस्तुतेन दूदानीमेव निष्टहितेन । यदेव हि प्रमाणतो निरूप्यमाणं पदा- बांना सलमुपपन भविष्यति तदेव वयमपि खौकरि- . १. नवीषोमवावा PAata .. TA ·सम्मासिद्धि ध्यामः । केवलं यदेतदर्थक्रियाकारित्वं सर्वजनप्रसिद्ध- माले; तत् खल्वत्र सत्वशब्देनाभिसन्धाय साधनत्वेनो- पातं । तच्च यथायोगं प्रत्यक्षानुमानप्रमाणप्रसिद्धसदा- वेषु भावेषु पक्षीकृतेषु प्रत्यक्षादिना प्रमाणेन प्रतीत- मिति न स्वरूपेणाश्रयहारेण वाऽसिद्धसम्भावनापि । नापि विरुद्धः । सपक्षीकृते घटे सद्भावात् । ननु कथमस्य सपक्षत्वं, पक्षवदवापि क्षणभ[२]गासिद्धेः । नयस्य प्रत्यक्षतः क्षणभङ्गसिद्धिः। तथात्वेनानिश्च- यात् । नापि सत्त्वानुमानतः। पुनर्निदर्शनान्तरापे- क्षायामनवस्थाप्रसङ्गात् । न चान्यदनुमानमस्ति । सम्भवे वा तेनैव पक्षेऽपि क्षणभङ्गसिद्धेरलं सत्तानु- मानेनेति चेत् । उच्यते। अनुमानान्तरमेव प्रसङ्ग- प्रसङ्गविपर्ययात्मकं घटे क्षणभङ्गप्रसाधकं प्रमाणा- "न्तरमस्ति, तथा' घटो वर्तमानक्षणे तावत् रबामर्थ- कियां करोति। अतीतानागतक्षणयोरपि किं ताने वार्थक्रियां कुर्यादन्यां वा, नवा कामपि क्रियामिति A विखना। PA सरपहार। PA निदर्शनालापा। LA प्रजापति • A पनौनावामनायो CA नचाहि। - A वापी ·नामचिडि। पया पक्षाः। नाच प्रथमपो युक्तः कृतस्य करणा- योगात्। अथ द्वितीयोऽभ्युपगम्यते 'तदिदमच विचार्य ताम्। यदा घटो वर्तमानक्षणभावि कायं करोति तदा किमतीतानागतक्षणभाविन्यपि कायॆ शक्तोऽशक्तो वा। यदि शक्तास्तदा वर्तमानक्षणभाविकार्यवत् अती- तानागतक्षणभाव्यपि कार्य, कुर्यात् तत्रापि शक्त त्वात् शक्तस्व क्षेपायोगात्। अन्यथा वर्तमानक्षण- भाविनोऽपि कार्यस्याकरणप्रसङ्गात् पूर्वापरकालयो- रपि शक्तत्वेनाविशेषात्, समर्थस्य च सहकार्यपेक्षाया प्रयोगात् । अथाशक्तस्तदा एकच कार्ये शक्ताशक्तत्व- विरुद्धधर्माध्यासात् क्षणविध्वंसो घटस्य दुर्वारप्रसरः स्यात्। नापि तृतीयः पक्षः सङ्गच्छते शक्तस्वभावानुहत्तेरेव। यदा हि शकस्य "स्वभावस्य विलम्बोऽप्यसयतदा दूरोत्सारितमकरणम्। अन्यथा वार्तमानिकस्यापि कार्यस्याकरणं स्यात् इत्युक्तं । तस्माद् यद् यदा यज्ज- ननव्यवहारपाचं, तत्तदा तत् कुर्यात् । अकुर्वचन बाईनदा A. . Baddsनदापि। TA पदाचा ·क्षमासिद्धि। जननव्यवहारभाजनम् । तदेवमेका कार्य समर्चेतर- खभावतया प्रतिक्षणं मेदात् घटस्य सपक्षत्वमक्षतम् । अब प्रयोगः। यद् यदा यज्जननव्यवहारयोग्य सत्तदा तज्जनयत्येव । यथा अन्त्या कारणसामग्री स्वकार्य । अतौतानागतक्षणभाविकार्यजननव्यवहार- योग्यश्चायं घटो वर्तमानक्षणभाविकार्यकरणकाले सकलकियातिकमकाले पौति स्वभावहेतुप्रसङ्गः । च . हितोयादिक्षणभाविकार्यकरणव्यवहार- गोचरत्वस्य प्रसङ्गसाधनस्य वार्त्तमानिककार्यकरणकाले सकलक्रियातिक्रमकाले च घटे धर्मिणि पराभ्युपग- ममावतः सिद्धत्वात् असिद्धिस्तावदसम्भविनौ । नापि विरुडता, सपक्षे अन्त्यकारणसामग्यां सद्भाक्सम्भवात् । नन्वयं साधारणनैकान्तिको हेतुः। साक्षादजनकेऽपि कुशूलाद्यवस्थित-वौजादौ विपक्षे समर्थव्यवहारगो- परत्वस्य साधनस्य दर्शनादिति चेत् । न । द्विविधो हि समर्थ व्यवहारः . पारमार्थिकः श्रौपचारिकश्च। तच यत्पारमार्थिकम् जननप्रयुक्तं जननव्यव[३]शरगोचरत्वं तदिह साधनत्वेनोपात्तं। तस्य च कुशूलायवस्थित- ।

·२७ जबसिद्धि। वौजादो कारणकारणत्वात् औपचारिकजननव्यवहार- विषयभूते सम्भवाभावात् कुतः साधारणानकान्तिकता। न चास्य सन्दिग्धव्यतिरेकिता विपर्यये बाधकप्रमाण- सद्भावात् । तथाहौदं जननष्यवहारगोचरत्वं नियत- विषयत्वेन व्याप्तमिति सर्वजनानुभवसिद्धम् । न चेदं निर्निमित्तं। देशकालस्वभावनियमाभावप्रसङ्गात्। न च जननादन्यनिमित्तमुपलभ्यते। तदन्वयव्यति- रेकानुविधानदर्शनात् । यदि च जननमन्तरेणापि जननव्यवहारगोचरत्वं स्यात् तदा सर्वस्य सर्वच जननव्यवहार इत्यनियमः स्यात् । नियतश्चायं प्रतीतः। ततो जननाभावे विपधे नियतविषयत्वस्य व्यापकस्य निहत्तौ निवर्तमान जननव्यवहारगोचरत्वं जनन एव विश्राम्यतीति व्याप्तिसिद्धरनवद्यो हेतुः। न पैष घटो वर्तमानकार्य- करणक्षणे सकलक्रियातिकमणे च अतीतानागतक्षण- भाविकायं जनयति । ततो न जननव्यवहारयोग्यः । सर्वः प्रसङ्गः प्रसङ्गविपर्ययनिष्ठ इति न्यायात् । अचापि प्रयोगः। यद्यदा यब करोति । तत्तदा १B कना। A प्रतिबद। १० ग्रामवाद।

·शबइसिद्धिः। .सच . समर्थव्यवहारयोग्यं यथा शल्यकुरमकुर्वन् कोद्रवः शाल्यकुरे। न करोति वैष घटो वर्तमान- क्षणभाविकार्यकरणकाले सकलक्रियातिक्रमका चातौतानागतक्षणभाविकार्यमिति व्यापकानुपलब्धि-. भिनत्ति समर्थक्षणादसमर्थक्षणम् । अचाप्यसिद्धिर्नास्ति वर्तमानक्षणभाविकार्यकरण- काले सकलक्रियातिक्रमकाले च अतीताना गतक्षण- भाविकार्यकरणस्यायोगात्। नापि विरोधः सपधे भावात्। न चानैकान्तिकता पूर्वोक्तेन न्यायेन समर्थ- व्यवहारगोचरत्वजनकत्वयोविधिभूतयोः सोपसंहार- वत्या व्याप्तेः प्रसाधनात्। यत्पुनरचोक्तं यद्यदा यन्त्र करोति न तत्तदा तक समर्थमित्यच कः करोत्यर्थः। किं कारणत्वं । 'सत्कार्योत्पादानुगुणसहकारिसाकल्यं! होस्वित् कार्याव्यभिचारः? कार्यसम्बन्धो वेति ! तच कारणत्व- मेव करोत्यर्थः। ततः पक्षान्तरभाविनो दोषा अमभ्युप- गमप्रतिहताः। नपाषष कारणवसामर्थ्ययोः पर्यायत्वेन व्याप- ? रात्। RA has ww. for ·शवमतिक्षिा कानुपलभस्य साध्याविशिष्टत्वमभिधातुमुचितं । सम- र्थव्यवहारगोचरत्वाभावस्य साध्यत्वात् । कारणत्वसम- व्यवहारगोचरत्वयोश्च रक्षशिंशपयोरिव व्यावृत्तिभेदो- इस्तीत्यनवसर एव एवंविधस्य क्षुद्रप्रला[४]पस्य । तदेवं प्रसङ्गाप्रसङ्गविपर्यायहेतुइयबलतो घटे दृष्टान्ते क्षणभङ्गः सिद्धः। तत्कथं सत्त्वादन्यदनुमानं दृष्टान्ते क्षणभङ्ग- साधकम् । नास्तीत्युच्यते । न चैवं सत्त्वहेतोयी । दृष्टान्तमात्र एव प्रसङ्ग प्रसङ्गविपर्ययाभ्यां क्षणभङ्ग- प्रसाधनात् नन्वाभ्यामेव पक्षेऽपि क्षणभङ्गसिद्धिरस्त्विति चेत् । अस्तु को दोषः। यो हि प्रतिपत्ता प्रतिवस्तु यद्यदा यज्जनमव्यवहारयोग्यं तत्तदा तज्जनयतीत्या- दिकमुपन्यसितुं अनलसस्तस्य तत एष क्षणभङ्गसिद्धिः । यस्तु प्रतिवस्तु तव्यायोपन्यासप्रयासभौरुः स वकच- धर्मिणि, यद्यदा यज्जननव्यवहारयोग्यं तत्तदा सज्जनयतीत्यादिन्यायेन सत्त्वमाबमस्थैर्यव्याप्तमवधार्य सत्वादेवान्यच क्षणिकत्वमवगच्छतीति। कथमप्रमत्तो वैयर्थमस्याचक्षीत तदेवमेकार्यकारिणो घटस्य हितोया दिक्षाभाविकार्यापेक्षया समर्चेतरस्वभाववियर्मा- Aमहिपाल वापरभावि।

·क्षयासिद्धि। ध्यासात् भेद एवेति क्षणभजतया सपक्षतामावति घटे सत्वहेतुरुपलभ्यमानो न विरुद्धः । न चाय मनैकान्तिकः। अव साधर्म्यवति दृष्टान्ते सोपसंहारवत्या व्याप्तेः प्रसाधनात्। ननु विपर्यये बाधकप्रमाणबलाद्याप्तिसिद्धिस्तस्य चोपन्यासवार्तापि नास्ति तत्कथं व्याप्तिः प्रसाधितेति चेत् । तदेतत् तर(४)लतरबुद्धिविलसितं। तथा हि उक्तमेतत् वर्त- मानक्षणभाविकार्यकरणकाले अतीतानागतक्षणभावि- कार्येऽपि घटस्य शक्तिसम्भवे तदानौमेवैतत् करण- मकरणे च शक्ताशक्तस्वभावतया प्रतिक्षणं भेद इति क्षणिकत्वेन व्याप्तव सा अर्थक्रियाशक्तिः । नन्वेवं अन्वयमावमस्तु विपंक्षात् पुनरंकान्तेन व्यारत्तिरिति कुतो लभ्यमिति चेत्, व्याप्तिसिद्धेरेव । व्यतिरेकसन्देहे व्याप्तिसिद्धिरेव कथमिति चेत्, न। विविधा हि व्याप्तिसिद्धिरन्वयरूपा च कर्तृधर्मः। साधनधर्मवति धर्मिणि साध्यधर्मास्यावश्यम्भावो यः। व्यतिरेकरूपा च कर्मधर्मः साध्याभावे साधनस्यांव- स्यमभावो:यःएनयोश्चकतरप्रतीतिनियमेन द्वितीय- १.वामिका ·ज्ञवमाना। 'प्रतीतिमाक्षिपति। अन्यथा, एकस्याः एव सिद्धः। तस्माद् । यथा विपर्यये बाधकप्रमाणबलात् नियमवति व्यतिरेके सिद्धे अग्वयविषयः संशयः पूर्व स्थितोऽपि पश्चात्परिगलति। । ततोऽन्वयप्रसाधनार्थं न पृथक साधनमुच्यते। तथा प्रसङ्गसहिपर्यायहेतुइयबलतो नियमवत्यन्वये सिद्ध व्यतिरेकविषये पूर्व स्थितोऽपि सन्दोहः पश्चात्यरिगलत्येव । न च व्यतिरेकसाधक मन्यत् प्रमाणं व्यक्तव्यम् । ततश्च साध्याभावे साधनस्यैकान्तिको व्यतिरेका साधने सति साध्यस्यावश्यमन्षयो वे[५]ति न कश्चिदर्थभेदः तदेवं विपर्यायबाधकप्रमाणमन्तरेणापि प्रसङ्गाप्रसङ्गविपर्यायहेतुइयबलात् अन्षयरूपव्याप्तिसिद्धौ सत्वहेतोरनैकान्तिकस्याभावादतः साधनात् क्षणभङ्ग- सिडिरनवद्येति। ननु च. साधनमिदमसिद्धं, न हि कारणबुड्या कार्य पद्यते। तस्य भावित्वात्। न च कार्यबुद्ध्या कारणम् । तस्यातीतत्वात् । न च वर्तमानप्राहिणा ज्ञानेन प्रती- तानागतयोहणमतिप्रसङ्गात् । न । पूर्वापरयोः १हितीचमाविपनि। Aविषये। RAI 9-A has not gọt the fourth leaf. mprecedes sms ·उबासी कालयोरेका प्रतिसन्धाताऽस्ति क्षणभङ्गभङ्गप्रसङ्गात् । कारणाभावे तु कार्याभावप्रतीतिः स्वसम्बेदनवादिनी मनोरथस्याप्यविषयः। न च पूर्वोत्तरकालयोः स- म्बित्ती ताभ्यां वासना तया च हेतुफलावसायौं विकल्प इति युक्तं । स हि विकल्यो गृहीतानुसन्धायकोऽतद्रूप- समारोपको वा न प्रथमः पक्षः । एकस्य प्रतिसन्धातु- रभावे पूर्वापरग्रहणयोरयोगात्। विकल्पवासनाया रवाभावात् । नापि द्वितीयः; मरौचिकायामाप.अल- विज्ञानप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तदेवमन्वयव्यतिरेक्योर- प्रतिपत्तेरर्थक्रियालक्षणम् सत्त्वमसिद्धमिति । किञ्च प्रकारान्तरादपौदं साधनमसिद्धं । तथा हि बौजादीनां सामर्थं वौजादिचानात् कार्यादपुरादे निश्चेतव्यं । कार्य्यत्वञ्च वस्तुत्वसिद्धौ सिध्यति, वस्तुत्वच कार्यान्तरात् । कार्यान्तरस्यापि कार्यत्वं वस्तुत्वसिद्धौ । तहस्तुत्वञ्च तदपरकार्यान्तरादित्यनवस्था। अथानव- स्थाभयात् पर्यन्ते कार्यान्तरं नापेक्षते, तदा तेनैव पूर्वेषामसत्त्वप्रसङ्गात् नैकस्याप्यर्थक्रियासामर्थ्य सिध्य- ति। ननु कार्यत्वसत्त्वयोभिन्नव्यात्तिकत्वात् । सत्ता- सिहावपि कार्यात्वसिद्धौ का क्षतिरिति चेत् । तदसङ्ग सम, सत्यपि ,कार्यत्वसत्वयोरित्तिभेदे. सावसिहौ ·. क्षबम सिद्धि कुतः कार्यत्वसिद्धिः । कार्यान्वं प्रभूत्वाभावित्वं, भव- मञ्च सत्ता। सत्ता च सौगतानां सामर्थमेव । ततश्च सामर्थ्यसन्देहे भवतीत्येव वक्तुमशक्यं कथमभूत्वा- भावित्वं कार्यत्वं सेल्यति। अपेक्षितपरव्यापारत्वं कार्यात्वमित्यपि नासतो धर्मः सत्त्वञ्च सामर्थ्यं तच्च सन्दिग्धमिति कुतः कार्यसिद्धिः। तदसिद्धौ पूर्वस्य सामर्थ्य न सिध्यतौति सन्दिग्धासिद्धो हेतुः । तथा विरुद्धोऽप्ययं, तथा हि क्षणिकत्वे सति न तावत् . अजातस्यानन्वयनिरुतस्य वा कार्यारम्भकत्वं सम्भवति। न च निष्यन्नस्य तावान् क्षणोऽस्ति यमुपादाय कस्मैचित् कार्याय व्यापार्येत् । अतः क्षणिकपंक्ष एव अर्थक्रियानुपपत्तेविरुइता। अथवा विकल्पेन यदुपनीयते, तत्सर्वमवस्तु, ततश्च वस्वा- त्मके क्षणिकत्वे साध्या वस्तूपस्थापयन्ननुमानविकल्पो विरुद्धः। [६] यहा, सर्वस्यैव हेतोः क्षणिकत्वे साध्ये विरुद्धत्वं देशकालान्तराननुगमे साध्यसाधनभावा- भावात् अनुगमे च नानाकालमेकमक्षणिक क्षणिक- वेन विरुध्यत इति। धनकान्तिकोऽप्ययं सत्त्वस्थैर्ययोविरोधाभावादिति। पाते।

·बबभासिद्धिः। यत्तावदुक्तं सामर्थ्य न प्रतीयत इति। तत् किं सर्वथैव न प्रतीयते । क्षणभङ्गपक्षे वा। प्रथमपक्षे सकलकारकज्ञापकहेतुचक्रोच्छेदात् मुख- स्पन्दनमात्रस्याप्यकरणप्रसङ्गः। अन्यथा येनैव वचनेन सामर्थ्य नास्तौति प्रतिपाद्यते तस्यैव तत् प्रतिपादन- सामर्थ्यमव्याहतमायातम् । तस्मात् परमपुरुषार्थ- समोठ्या वस्तुतत्त्वनिरूपणप्रवृत्तस्य शक्तिस्वीकार- पूर्वकैव प्रवृत्तिः। तदस्वीकारे तु न कश्चित् क्वचित् प्रवर्ततेति निरीहं जगज्जायते। अथ द्वितीयः पक्षः । तदास्ति तावत् सामर्थप्रतीतिः। सा च क्षणिकत्वे यदि नोपपद्यते तदा विरुद्धं वक्तुमुचितं, असिमिति तु न्यायभूषणीयः प्रायोविलापः। न च सत्यपि क्षणिकत्वे सामर्थप्रतौतिव्याघातः । तथाहिं कारण- ज्ञानोपादेयभूतेन' कार्यग्राहिणा ज्ञानेन तदर्पित- संस्कारगर्भण अस्य भावे अस्य भाव इति अन्वयनिश्चयो जन्यते, तथा कारणपेक्षया भूतलकैवल्यपाहिजामो- पादेयभूतेन कार्यापेक्षया भूतलकैवल्यपाक्षिणा मानेन तदर्पितसंस्कारगर्भण अस्याभावे अस्याभाव इति व्यतिरेकनिश्चयो जन्यते । यदाहुगुरवः । RAतिः। .Aबारबपारिवानीपादिपवन ।

·एकावसायसमनन्तरजातमन्न- विधानमन्वयविमर्थमुपादधाति । एवं तदेकविरहानुभवोद्भवान्य- व्याहत्तधौः प्रथयति व्यतिरेकबुद्धि। एवं सति रोतानुसन्धायके एवायं विकल्पः। उपादानोपादेयभूतक्रमिप्रत्यक्ष इयरहीतानुसन्धानात्। यदाहालचारः। यदि नामैकमध्यमं न पूर्वापरवित्तिमत् । अध्यक्षद्वयसबावे प्राक्परावेदनं कमिति । नापि द्वितीयोऽसिद्धप्रमेदः । सामर्थ्य हि सत्वमिति सौगतानां स्थितिरेषा। न चैतत् प्रसाधनार्थमस्माकमि- दानौमेव प्रारम्भः, किन्तु यच प्रमाणप्रतोते वौजादौ वस्तुमूते धर्मिणि प्रमाणप्रतीतं सामर्थ्य तच क्षणभङ्ग 'साधनाय । ततश्चाजुरादौना कार्यादर्शनात् आइत्य- सामर्थसन्देहेऽपि पटुप्रत्यक्षप्रसिद्ध सन्माचत्वमवधार्य मेव । अन्यथा न कचिदपि वस्तुमावस्यापि प्रतिपत्तिः स्वात्। तस्माशास्त्रीयसत्त्वलक्षणसन्देहेऽपि पटु- प्रत्यक्षवलावलम्बितवस्तुभाये अडुरादौ कार्यत्व- B १. प्रत्ययः।

·जयमसिद्धिः। मुपलभ्यमानं नादेः सामर्थमुपस्थापयतीति नासिद्धि- दोषावकाशः। नापि क्षणिकत्वे सामर्थ्य क्षतिः, यतो विरुद्धता स्यात्, क्षणिकवनियतप्रागभावित्वलक्षणकारणत्वयोवि[७]- रोधाभावात्, क्षणमावस्थायिन्यपि सामर्थ्यसम्भवादिति नादिमो विरोधः। नापि हितोयो विरोधप्रदः । अवस्तुनो वस्तुनो वा स्वाकारस्य ग्राह्यत्वेऽपि, अध्यवसेयवस्त्वपेक्षयैव सर्वत्र प्रामाण्यप्रतिपादनात् वस्तुस्वभावस्यैव क्षणिकत्वसिद्धिरिति क्व विरोधः। यच्च गृह्यते यच्चाध्यवसीयते ते हे अपि अन्यनिवृत्ती न वस्तुनौ स्वलक्षणावगाहित्वे अभिलापसंसर्गानुप- पत्तेरिति चेत् । न। अध्यवसायस्वरूपापरिज्ञानात् अग्रहोतेऽपि वस्तुनि मानस्यादिप्रवृत्तिकारकत्वं विकल्पस्याध्यवसायित्वं, अप्रतिभासेऽपि प्रवृत्तिविषयो- कृतत्वमध्यवसेयत्वम् । एतच्चाध्यवसेयत्वं स्वलक्षणस्यैव युज्यते, नान्यस्य । अर्थक्रियार्थित्वात् अर्थिप्रवृत्तः । एवञ्चाध्यवसाये स्खलक्षणस्यास्फुरणमेव । न च तस्या- स्फुरणेऽपि. सर्वचाविशेषेण प्रवृत्त्याक्षेपप्रसङ्गः, प्रति- नियतसामग्रौप्रसूतात, प्रतिनियतस्वाकारात्, प्रति A.रिकन।

·समभासिद्धि नियतशक्तियोगात्, प्रतिनियत वातद्रूपपरायत्ते' अप्र- तोतेऽपि प्रवृत्तिसामर्थदर्शनात्। यथा सर्वस्यासत्यापि बोजादपुरस्यैवोत्पत्तिः दृष्टस्य नियतहेतुफलभावस्थ प्रतिक्षेप्तुमशक्यत्वात्। परं वाचेनार्थेन सति प्रतिबन्धे प्रामाण्यमन्यथात्वप्रामाण्यमिति विशेषः । तथा तृतीयोऽपि पक्षः प्रयासफलः। नानाकाल- स्यैकस्य वस्तुनो वस्तुतोऽसम्भवेष्यतद्रूपपराहत्तयोरेव साध्यसाधनयोः प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्रहणात् । हिविधो हि प्रत्यक्षस्य विषयो प्रायोऽध्यवसेयश्च सकलातद्रूपपरावृत्तं वस्तुमाचं साक्षादस्फुरणात् प्रत्यक्षस्य ग्राह्यो विषयो मा भूत् । तदेकदेशग्रहणे तु तन्मात्रयोाप्तिनिश्चाय- कविकल्पजननादध्यवसेयो विषयो भवत्येव । क्षणग्रहणे सन्ताननिश्चयवत्। रूपमात्रग्रहणे घटनिश्चयवच्च । अन्यथा सर्वानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । तथा हि व्याप्तिग्रहः सामान्ययोः, विशेषयोः, सामान्यविशिष्टविशेषयो विशेषविशिष्टसामान्ययोति विकल्याः। नाद्यो विकल्यः सामान्यस्य वाध्यत्वात् । अवाध्यत्वेऽप्यदृश्यत्वात् । दृश्य- ऽपि पुरुषार्थानुपयोगितया तस्यानुमेयत्वायोगात्। , PA पानावविमिहापौर सारविनियमावली ।

·पबसिद्धि नाप्यनुमितात्! सामान्यात् विशेषानुमानम्, सामा- न्यसविशेषयोर्वक्ष्यमाणन्यायेन प्रतिबन्धमतिपत्तर- योगात्। नापि हितोयो विशेषस्याननुगामित्वात् । अन्तिमे तु विकल्पहये सामान्याधारतया दृष्ट एव विशेषः सामान्यस्य विशेष्यो विशेषणं वा कर्तव्यः । अदृष्ट एव वा देशकालान्तरवर्ती। यहा दृष्टादृष्टात्मको देशकालान्तरबत्तौं अतद्रूपपराहत्तः सो विशेषः। न प्रथमः पाऽननुगामित्त्वात् ; नापि द्वितीयः, अहष्ट- त्वात् । न च तृतीयः, प्रस्तुतकविशेषदर्शनेऽपि देशका- [८]लान्तरवर्तिनामदर्शनात्।। अथ तेषां सर्वेषामेव विशेषाणां सदृशत्वात्। सदृश- सामग्रौप्रसूतत्वात् सदृशकार्यकारित्वादिति प्रत्त्या- सत्त्या, एकविशेषग्राहकं प्रत्यक्षम समतद्रूपपराहत्तमात्र निश्चयं जनयदतद्रूपपरावृत्तविशेषमावस्य व्यवस्था- पकम् । यथैकसामग्रौप्रतिबद्धरूपमात्रग्राहकं प्रत्यक्षं घटे निश्चयं जनयद्घटग्राहकं व्यवस्थाप्यते। अन्यथा घटोऽपि घटसन्तानोऽपि प्रत्यक्षतो न सिध्येत् सवात्मना ग्रहण- भावात्। तदेकदेशग्रहणन्वतद्रूपपराहत्तेऽप्यविशिष्टम् । यद्येवमनेनैव क्रमेण सर्वस्य विशेषस्य विशेषणविशेष्य- १ A has not the sixth leaf.

·५८ क्षणमासिद्धिः। भाववत् व्याप्तिप्रतिपत्तिरप्यस्तु। तत् किमर्थ नानाकाल- मेकक्षणिकमभ्युपगन्तव्यं येन क्षणिकत्वे साधनस्य विरतत्वं स्यात् इति न कश्चिदिरोधप्रमेदप्रसङ्गः । न चायमनैकान्तिकोऽपि हेतुः। पूर्वोक्तक्रमेण साध- Hदृष्टान्ते प्रसङ्गविपर्यायहेतुभ्यामन्वयरूपव्याप्तेः प्रसा- धनात्। ननु यदि प्रसङ्गविपर्यायहेतुइयवलतो घटे दृष्टान्ते क्षणभङ्गः सिध्येत्तदा सत्त्वस्य नियमेन क्षणिकत्वेन व्याप्तिसिद्धेरनैकान्तिकत्वं न स्यादिति युक्तम् । केवल- मिदमेवासम्भवि। तथाहि शक्तोऽपि घटः क्रमिसह- कार्यापेक्षया क्रमिकायें करिष्यति । न चैतद् वक्तव्यं समर्थो ऽर्थः स्वरूपेण करोति। स्वरूपंञ्च सर्वदास्तीत्यनुपकारिणि सहकारिण्यपेक्षा न युज्यत इति, सत्यपि स्वरूपेण कारकत्वे सामा- भावात्कथं करोति, सहकारिसाकल्यं हि सामर्थ्य तवैकल्यञ्चासामर्थ्य। न च तयोराविर्भावतिरोभावाभ्यां तहतः काचित् क्षतिः। तस्य ताभ्यामन्यत्वात् । तस्मादर्थः समर्थोऽपि स्यात् न च करोतीति सन्दिग्ध- व्यतिरेक प्रसङ्ग हेतुः। अगोच्यते। भवतु तावत् सहकारिसाकल्यमेव सामध्यें। तथापि सोऽपि तावद्वावः स्वरूपेण कारकः ।

·क्षणभइसिद्धिः। B तस्य च यादशश्चरमक्षणे ऽधेपक्रियाधा स्वभावः ताहश एव चेत् प्रथमक्षणे तदा तदापि प्रसव कुाणे ब्रह्मणाप्यनिवार्यः। न च सोऽप्यधेपक्रियाधा स्वभावः साकल्ये सति जातो भावाभिन्न एवाभिधातुं शक्यः । भावस्थाकर्तृत्वप्रसङ्गात् । एवं यावद्यावत् धर्मान्तरपरि- कल्पस्तावत्तावदुदासौनो भावः। तस्माद्यद्रूपमादाय स्वरूपेणापि जनयतीत्युच्यते; तस्य प्रागपि भावे कथम- जनिः कदाचित्। अक्षेपक्रियाप्रत्यनौकस्वभावस्य प्राच्यस्य पश्चादनुवृत्तौ कथं कदाचिदपि कार्यसम्भवः । ननु यदि स रवैकः कर्ता स्यात् युक्तमेतत् । किन्तु सामग्रौ जनिका ततः सहकार्य्यन्तरविरहवेलायां बलौयसोऽपि न कार्य- प्रसव इति किमत्र विरुद्धं । न हि भावः स्वरूपहाण करोतीति स्वरूपेणैव करोति। सहकारिसहितादेव ततः कार्योत्पत्तिदर्शनात्। तस्माद्याप्तिवत् कार्यकारणभावो- पि, एकवान्ययोगव्यवच्छेदेन अन्यचायोगव्यवच्छेदेन नावबोहव्यः, तथैव लौकिकपरोक्षकाणां सम्प्रतिपत्ते- रिति। अचोच्यते। यदा मिलिताः सन्तः कार्यं कुर्वते तदैकार्थकरणलक्षणं सहकारित्वमेषामस्तु को निषेसा! मिलितैरेव तु तत्कार्यं कर्तव्यमिति कुतो लभ्यते ?

·क्षयमसिडिः पूर्वापरयोरेकस्वभावत्वादावस्य । सर्वदा जननाजनन- योरन्यतरनियत प्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। तस्मात् सामग्री अनिका नैकं जनकमिति स्थिरवादिना मनोरवस्याप्य- विषयः। दृश्यते तावदेवमिति चेत् । दृश्यतां किन्तु पूर्वस्थितादेव सामग्रीमध्यप्रविष्टाद्भावात् कार्योत्पत्ति- रन्यस्मादेव वा विशिष्टाद्वावादुत्पवादिति विवाद- पदम्। तच प्रागपि सम्भवे सदैव कार्योत्पत्ति न वा कदाचिदपौति विरोधमसमाधाय चक्षुषो निमौल्य तत एव कार्योत्पत्तिदर्शनादिति साध्यानुवाद'माव- प्रहत्तः कृपामईतीति। न च प्रत्यभिज्ञादि बलादे- कात्वसिद्धिः तत् पौरुषस्य खुनपुनर्जातकेशन खादा- वष्णुपलम्भतो निहलनात, लक्षणमेदस्य च दर्शयितु- मशक्यत्वात् । स्थिरसिद्धिदूषणे चास्माभिः प्रपञ्चतो निरस्तत्वात्। तस्मात् साक्षात् कार्यकारणभा- वापेक्षया उभयचाप्यन्धयोगव्यवच्छेदः। व्याप्ती तु साक्षात्परम्परया कारणमाघापेक्षया कारणे व्यापके- योगव्यवच्छेदः। कार्ये .व्याप्येऽन्धयोगव्यवच्छेदः । तथा तदतत्वभावव्यापकग्योगव्यवच्छेदः । तखभावेच A omits •माप.। -A omits. M. A omits qui ART '" # omits .

·क्षसिद्धिः। ३९ व्याप्योन्ययोगव्यवच्छेदो विकल्यारूदरूपापेक्षया व्याप्ती विविधमवधारणम् । ननु यदि पूर्वापरकालयोरेक- स्वभावो भावः सर्वदाजनकत्वेनाजनकत्वेन वा व्याप्त उपलब्धः स्यात्तदायं प्रसङ्गः सङ्गच्छते। म क्षणभङ्ग- वादिना पूर्वापरकालयोरेकः कश्चिदपलब्ध इति चेत्। तदेतदतिग्राम्यं । तथाहि पूर्वापरकालयो- रेकस्वभावत्वे सतीत्यस्यायमर्थः। परकालभावी जनको. यः स्वभावो . भावस्य स एव यदि पूर्वकालभावी। पूर्वकालभावौ वा योजनकः स्वभावः स एव यदि परकालभावी, तदोपलब्धमेव जननमजननम्बा स्यात्, तथा च सति सिद्धयोरेव स्वभावयोरेकत्वारोपे सिद्धमेव जननमजननम्बाऽसज्यत मनु कार्यमेव सहकारिणमपेक्षते। न तु कार्यो- त्पत्तिहेतुः। यस्मात् विविधं सामर्थ्य निजमागन्तुका सहकार्यान्तरं ततोऽक्षणिकस्यापि क्रमवत् सहकारि- नानात्वादपि क्रमवत् कार्यनानात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यान्य[१०]त्वमुपपादयितुमिति चेत् । उच्चते । भवतु तावनिजागन्तुकमेदेन हिविध सामर्थे। तथापि यत् प्रातिस्विकं वस्तुस्वलक्षणं अर्थ- इति १ A addsti & omits PA adds fri # B has og for quer

·क्षमाभरसिद्धि
क्रियाधर्मकमवश्यमभ्युपगन्तव्यं तत् किं प्रागपि पश्चादेव
बेति विकल्प्य यदृषणमुझौरित' । तच किमुक्तमनेनेति
न प्रतौमः। यत्तु कार्येणैव सहकारिणोऽपेक्षन्त
इत्युपस्कृतं तदपि निरुपयोगं। यदि हि कार्यमेव
खजन्मनि स्वतन्त्र स्थायुक्तमेतत् । केवलमेवं सति
सहकारिसाकल्यासामर्थकल्पनमफलं। स्वातच्यादेव
हि कार्य कादाचित्कं भविष्यति । तथा च सति सन्तो
हेतवः सर्वथाऽसमर्थाः। असदेतत् कार्य स्वतन्त्रमिति
विशुद्धा बुद्धिः। अथ कार्यस्यैवायमपराधो यदिदं समर्थे
कारणे सत्यपि. कदाचिन्नोपपद्यत इति चेत् । न।
तत्तर्हि तत् कार्य स्वातच्यात् । यद्भाष्यं ।
सर्वावस्थासमानेऽपि कारणे यद्यकार्यता।
स्वतन्त्र कार्यमेवं स्यान्नतत्कार्यन्तथा सति ॥
अथ न तद्भावे भवतीति तत्कार्यमुच्यते, किन्तु
सदभावेन भवत्येवेति व्यतिरेकप्राधान्यादिति चेत् ।
न। यदि हि स्वयम्भवन् भावयेदेव हेतुः स्वकार्य
तदा तदभावप्रयुक्तोऽस्याभाव इति प्रतौतिः स्यात् । नो
चेद् यथा कारणे सत्यपि कार्यस्वातन्त्र्यान भवति ।
१ A दौरित।
A
P A omits erat
४ A omits शात् ।

·क्षणभप्रसिद्धिः। ४१ तथा तदभावेऽपि स्वातन्यादेव न भूतमिति शङ्का केन निवार्यत। यद्वाष्यं । तद्भावेऽपि न भावश्चेदभावेऽभाविता कुतः । तदभावप्रयुक्तोस्य सोऽभाव इति तत् कुतः ॥ तस्माद् यथैव तहावे नियमेन न भवति। तथैव तनावे नियमेन भवेदेव। अभवच्च न तत्कारणता- मात्मनः क्षमते। यच्चोक्तं, प्रथमकार्योत्पादनकाले झुत्तर कार्योत्पादनस्वभावः। अतः प्रथमकाल एवा- शेषाणि कार्याणि कुर्यादिति । तदिदं माता मे वन्ध्ये- त्यादिवत् स्ववचननिरोधादयुक्तं, यो झुत्तरकार्यजनम- स्वभावः स कथमादै। कार्य' कुर्यात् । न तर्हि तत्कार्यकरणस्वभावः न हि नौलोत्पादनस्वभावः पौतादिकमपि करोतौति । अबोच्यते। स्थिरस्वभावत्वे हि भावस्य . उत्तर- कालमेवेदं कार्यं न पूर्वकालमिति कुत एतत् । तदभावाच्च कारणमपि उत्तरकार्यकरणस्वभावमित्यपि कुतः। किं कुर्मः उत्तरकालमेव तस्य जन्मेति चेत् ; तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादिशतु स्थिरत्वेष्येष एव' स्वभावस्तस्य यदुत्तरक्षण एव करो- अस्तु स्थिरत्वे .. १ A omits कार्य २ A omits एव।

·४२ चबमासिका १ तौति चेत् । उतेदानों प्रमाणप्रत्याश। धूमाद'मि- रित्यापि स्वभाव एवास्य यदिदानीमच निरनिरपि धूम इति वक्तुं शक्यत्वात्। तस्मात् प्रमाणसिझे स्वभावा- वलम्बनं, न तु स्वभावावलम्बनेन प्रमाणव्यालोपः । तस्माद यदि कारणस्यो[११]त्तरकार्यकारकत्वमभ्युपगम्य कार्यस्य प्रथमक्षणभावित्वमासज्यते, स्यात् स्ववचन- विरोधः। यदा तु कारणस्य स्थिरत्वे कार्यस्योत्तर- कालत्वमेवासङ्गतम् । अतः कारणस्थाप्युत्तरकार्यजन- कात्वं वस्तुतोऽसम्भवि तदा प्रसङ्गसाधनमिदं। जनन- व्यवहारगोचरत्वं हि जननेन व्याप्तमिति प्रसाधितं । उत्तरकार्यजननव्यवहारगोचरत्वञ्च त्वदभ्युपगमात् प्रथमकार्यकरणकाल एव घटे धर्मिणि सिइं। अत- स्लभाचानुबन्धिन उत्तराभिमतस्य कार्यस्य प्रथमे क्षणेऽसम्भवादेव प्रसङ्गः क्रियते। न हि नौलकारकेऽपि पौतकारकत्वारोपे पौतसम्भवप्रसङ्गः स्ववचनविरोधो- माम। तदेवं शक्तः सहकार्यनपेक्षितत्वात् जननेन व्याप्तः। अजनयंच शताशक्तत्वविरुद्धधर्माध्यासानिन्न एव। ननु भवतु प्रसङ्गविपर्यायवलादेककार्य प्रति- शताशक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासः। तथापि म ततो R A adds VI A विपदो।

·अवविद्धिः। मैदः सिध्यति ; तथाहि बौजमकरादिकं कुर्खद् यदि येनैव स्वभावेनाडुरं करोति तेनैव क्षित्यादिकन्तदा- क्षित्यादौनामप्यकुरस्वाभाव्यापत्तिः। नानास्वभावत्वेन तु' कारकत्वे स्वभावानामन्योन्याभावाव्यभिचारित्वा- देकर भावाभावा परस्परविरुडो स्यातामित्येकमपि बीजं भिधेत । एवं प्रदीपोऽपि तैलक्षयवर्तिदाहादिकं ; तथा पूर्वरूपमप्युत्तररूपरसगन्धादिकमनेकैः स्वभावैः परिकरितं करोति। तेषाच स्वभावानामन्योन्या- भावाव्यभिचाराबिरुवानां योगे प्रदौपादिकं भिद्येत । न च भिद्यते । तन्न! विरुद्धधर्माध्यासो भेदकः, तथा- बौजस्याङ्गुरं प्रति कारकत्वं गईभादिकं प्रत्यकारकत्व- मिति कारकत्वाकारकत्वे अपि विरुद्धौ धौ। नच तद्योगेऽपि बौजमेदः । तदेवमेका बौजे प्रदौपे रूपेच विपक्षे परिदृश्यमानः शक्ताशक्तत्वादिविरुद्धधर्माध्यासो न घटादेर्भेदक इति। अच ब्रमः। भवतु तावदौजादौनामनेककार्य- कारित्वाबर्मभूतानेकस्वभावभेदस्तथापि का प्रस्तांवो विरुद्धधर्माध्यासस्य । स्वभावानां धन्योन्याभावा- व्यभिचारे मैदः प्राप्तावसरो न विरोधः। विरोधस्तु A १. A •खभावेन and omits तु ·सबभावित बहिधाने यविषेधो यविषेधे यदिधानं तयोरेका धर्मिणि परस्परपरिहारस्थिततया स्यात्। तदक खभावः स्वाभावेन विरुद्धो युक्तो भावाभाववत् । न तु स्वभावान्तरेण । घटत्ववस्तुत्ववत् । एवमङ्गुरादि- कारित्वं तदकारित्वेन विरुद्धं न पुनर्वस्त्वन्तरकारित्वेन'। प्रत्यक्षव्यापारश्चाच यथा नानाधम्मरध्यासितं भाव- मभिन्नं व्यवस्थापयति । तथा तत्कार्यकारिणं का-- तराकारिणश्च। तद्यदि प्रतियोगित्वाभावादन्यो- न्याभावाव्यभिचारि [१२] णावपि स्वभावावविरुद्धौ तत्कारकत्वान्याकारकत्वे वा विषयभेदादविरुद्धे, तत् किमायातमेककार्यम्प्रति शक्ताशतत्वयोः परस्पर- प्रतियोगिनोविरुद्धयोर्धर्मयोः। एतयोरपि पुनरविरोधे विरोधो नाम दत्तजलाञ्जलिः। भवतु तक कार्यापेक्षयैव सामर्थ्यासामर्थ्ययोर्विरोधः। केवलं यथा तदेव कार्य प्रति क्वचिद्देशे शक्तिर्देशन्तरे चा- शक्तिरिति देशमेदादविरुद्धे शक्यशक्ती तथैकवेव कार्ये कालमेदादप्यांविरुद्धे । यथापूर्वनिःक्रियः स्फटिकः स एव पश्चात् सक्रिय इति चेत् ।। १ B क्सनराकारिलेना | A omits पि। १ B पूर्णवन् ·क्षणभरसिद्धिः। । स उच्यते। न हि वयं परिभाषामाचादेका कार्य देशमेदादविरुद्धे शक्त्यशक्ती ब्रूमः। किन्तु विरोधाभावात्। तहेशकार्यकारित्वं हि तद्देशकार्याकारित्वेन विरुद्धं । न पुनर्देशान्तरे तत्का-कारित्वेनान्यकार्यकारित्वेन वा। यद्येवन्तत्कालकार्यकारित्वं तत्कालका-कारित्वेन विरुद्धं । न पुनः कालान्तरे तत्का-कारित्वेनान्य- कार्यकारित्वेन वा। तत्कथं कालभेदेऽपि विरोध इति चेत् । उच्यते । हयाहि धर्मयोरेकवधर्मिण्यनस्थिति- नियमः परस्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः। च साक्षात्परस्परप्रत्यनौकतया भावाभाववदा भवेत् । एकस्य वा नियमेन प्रमाणान्तरेण बाधनान्नित्यत्व- सत्त्ववहा भवेदिति न कश्चिदर्थवेदः। तदवेक धम्मिणि तत् कालकार्यकारित्वाधारे कालान्तरे तत्का-कारित्वस्यान्यकार्यकारित्वस्य वा नियमेन प्रमाणान्तरेण बाधनादिरोधः। तथा हि यचैव धम्मिणि तत्कालकार्यकारित्वमुपलब्धन्न तत्रैव कालान्तरे तत् कार्याकारित्वमन्यकार्यकारित्वं वा ब्रह्मणाप्युपसंहर्तु शक्यते, येनानयोरविरोधः स्यात् । क्षणान्तरे कथित- १ A omits • कार्य। २ A.omits बा।

·सामाविधि। प्रसाविपर्यायहेतुभ्यामवश्यम्भावेन धम्मिमेदप्रसाध- मात्। न प प्रत्यभिज्ञानादेकत्वसिद्धिः। तत् पौरुषस्य निर्मूलितत्वात्। अत एव वोऽपि पक्षकक्षौ निक्षिप्तः कथमसौ स्फटिको वराकः कालमेदेनाभेदसाधनाय दृष्टान्तीभवितुमर्हति। न चैवं समानकालकार्याणां देशमेदेपि धर्मिभेदो युक्तो भेदसाधकप्रमाणाभावा- दिन्द्रियप्रत्यक्षेण निरस्तविभ्रमाशोनाभेदप्रसाधनाच। इति न कालमेदेऽपि शक्त्यशक्त्योविरोधः स्वसमय- माषादपहस्तयितुं शक्यः । समयप्रमाणयोरप्रवृत्तेरिति । तस्मात् सर्वच विरुद्धधर्माध्याससिद्धिरेव भेदसिद्धिः । विप्रतिपत्वं प्रति तु विरुद्धधर्माध्यासाझेदव्यवहारः साध्यते । ननु तथापि सत्त्वमिदमनैकान्तिकमेवासाधा- रणत्वात् [१३] सन्दिग्धव्यतिरेकत्वाहा। यथा हौदं क्रमाक्रमनिवृत्तौ अक्षणिकानिवृत्तं, तथा सापेक्षत्वा- नापेक्षत्वयोरेकत्वानेकत्वयोरपि व्यापकयोनिहत्तौ क्षणिकादपि। तथाचुपसर्पणप्रत्ययेन देवदत्तकरपल्लवा- दिना सहचरो वौजक्षणः पूर्वस्मादेव पुञात् समर्थी- जातोऽनपेक्ष भाद्यातिशयस्य अनक इष्यते । तब च' समानकुलजन्मसु बहुषु वौजसन्तानेषु कमात् LA omits i ·हरभरसिद्धिः किञ्चिदेव पौध परम्परयाकुरोत्यादानुगुणमुपजनयति वौजक्षणवान्ये वौजक्षणा भिन्नसन्तानान्तःपातिनः। मधुपसर्पणप्रत्ययात् प्रागेव तेषां समानासमान सन्तानवतिनां वीजक्षणानां कश्चित् परम्परातिशयः । अथोपसर्पणात्' प्राङ्न तत् सन्तानविर्तिनोऽपि जन- यन्ति परम्परयाप्यकुरोत्पादानुगुणं वौजक्षणं वौजमाघ- जननात्तेषां । कस्यचिदेव वौजक्षणस्योपसर्पणप्रत्ययसह- भुव आद्यातिशयोत्पादः। इन्त तर्हि यदभावे सत्युत्प- बोपि न जनयेदेव । तथा केवलानां व्यभिचारसम्भ- वादाद्यातिशयोत्यादमडुरं वा प्रति क्षित्यादीनां परस्प- रापेक्षाणामेवोत्पादकत्वमकामकेनापि खीकर्तव्यं । अतो न तावदनपेक्षा क्षणिकस्य सम्भावनौ। नाप्य- पेक्षा युज्यते। समसमयक्षणयोः सव्येतरगोविषाणयोरि- वोपकार्योपकारकभावायोगादिति नासिद्धः प्रथमो व्यापकाभावः। अपि चान्त्यो वौजक्षणोऽनपेक्षोखरा- दिकं कुर्वन् यदि येनैव रूपेणाङ्गुरं करोति तेनैव क्षित्यादिकं । तदा क्षित्यादौनामपि अरस्वाभाव्या- पत्तिरभिन्न कारणत्वादिति न तावदेकत्वसम्भवः । PA उपसर्पक्ष प्रत्ययात् । ९ A समानानुकौनिकः। Aथा।

·क्षबामनिधि। मनु रूपान्तरेण करोति । तथा हि वौजस्वासरं प्रत्युपादानत्वं वित्यादिकं तु प्रति सहकारित्वं । यद्येवं सहकारित्वोपादानत्वे किमेकन्तत्वं नाना वा । रकच्चेत कथं रूपान्तरेण जनकं। नानात्वे त्वनयोर्वोजावेदो- ऽभेदो वा । मैदे कथं वौजस्य जनकत्वं ताभ्यामेवाकुरा- दौनामुत्पत्तेः। अभेदे वा कथं वौजस्य न नानात्वं भिन्नतादाम्यात्। एतयोर्वा एकत्वमेकतादाम्यात् | यद्युच्येत। क्षित्यादौ जनयितव्ये तदुपादानम् पूर्वमेव क्षित्यादिवौजस्य रूपान्तरमिति। न तर्हि वौजन्तदन- पेक्षं क्षित्यादौनां जनकं। तदनपेक्षत्वे तेषामकुरोझेदा- नुपपत्तेः। न चानुपकारकाण्यपेक्षन्त इति त्वयैवोक्तं । न च क्षणस्योपकानसम्भवोऽन्यत्र जननात् तस्याभेद्यत्वा- दित्यनेकत्वमपि नास्तौति द्वितीयोऽपि व्यापकाभावो न सिङ्घः। तस्मादसाधारणनैकान्तिकत्वं गन्धवत्त्वव- दिति। यदि मन्येतानुपकारका अपि भवन्ति सह- कारिणोऽपेक्षणीयाश्च कार्येणानुविहितभावाभावात् सहकरणाच्च । नन्वनेन क्रमेणा[१४]क्षणिकोपि भावो- ऽनुपकारकानपि सहकारिणः क्रमवतः क्रमवत्कार्येणानु- कृतान्वयव्यतिरेकानपेक्षिष्यते । करिष्यते च क्रमवत् सहकारिवशः क्रमेण कार्याणौति व्यापकानुपलब्धे- ·क्षणभङ्गसिद्धिः रसिद्धेः । सन्दिग्धव्यतिरेकमनैकान्तिकं सत्वं क्षणिकत्व- सिद्धाविति॥ अब ब्रूमः। कौहशं पुनरपेक्षार्थमादाय क्षणिके सापेक्षानपेक्षत्वनिवृत्तिरुच्यते। किं सहकारिणमपेक्षत इति सहकारिणस्योपकारः कर्तव्यः । अथ पूर्वावस्थितस्यैव वीजादेः सहकारिण सह सम्भूयकरणं। यहा पूर्बावस्थितस्येत्यनपेक्षमिलिताव- स्थस्य करणमावमपेक्षार्थः। अत्र प्रथमपक्षस्यासम्भवा- दनपेक्षेव क्षणिकस्य कथमुभयव्यावृत्तिः। यद्यनपेक्षः क्षणिकः, किमित्युपसर्पणप्रत्ययाभावेऽपि न करोति । करोत्येव यदि स्यात् । स्वयमसम्भवौ तु कथं करोतु। अथ तहा तादृग्वा आसौदिति न कश्चिदिशेषः। तत- स्ताक्स्वभावसम्भ'वेष्यकरणं सहकारिणि निरपेक्षता न क्षमत इति चेत् । असम्बद्धमेतत् । वर्णसंस्थान- साम्येष्यकर्तुस्तत्वभावताया विरहात् । स चाद्यातिशय- जनकत्वलक्षणः स्वभावविशेषो न समानासमान- सन्तानवतिषु वीजक्षणेषु सर्वेष्वेव सम्भवी किन्तु केषुचिदेव कर्मकरकर पल्लवसहचरेषु। नन्वेकच क्षेत्र १ A शिकले। ४ A परमेतत् । 4 २ A पसनावात्। A omits समेषु । २ A omits •साये। ( Bomits •कर।

·. क्षसमसिडि निष्यत्तिलवमादिपूर्वकमानोयकच कुशूले क्षिप्तानि सर्लाण्येव वीजानि साधारणरूपाण्येव प्रतौयन्ते, तत् कुतस्त्योऽयमेक वौजसम्भवौ विशेषोन्येषामिति चेत् । उच्यते.। कारणं खलु सर्वत्र कार्ये विविधं । दृष्टम- दृष्टश्च सर्वास्तिकप्रसिद्धमेतत्। ततः प्रत्यक्षपरोक्षसह- कारिप्रत्यय साकल्यमसविदा प्रत्यक्षतो न शक्यं प्रतिपत्तुं। ततो भवेदपि कारणसामग्रौशक्तिभेदात्तादृशः स्वभावभेदः केषाञ्चिदेव वौजक्षणानां येन तण्व वौजक्षणा' आद्यातिशयमङ्कुरम्बा परम्परया जनयेयु र्नान्ये वीजक्षणाः। नंनु येषूपसर्पणप्रत्ययसहचरेषु खकारणशक्तिभेदादाद्यातिशयजनकत्वलक्षणो विशेषः सम्भाव्यते, स तवावश्यमस्तौति कुतो लभ्यमिति चेत् । अखरोत्पादादनुमितादाद्यातिशयलक्षणात् कार्यादिति ब्रूमः। कारणानुपलब्धेस्तहि तदभाव एव भविष्यतीति चेत् । न । दृश्यादृश्यसमुदायस्य कारणस्यादर्शनेप्यभाव- सिद्धेः कारणानुपलब्धः सन्दिग्धासिद्धत्वात्। तदयमर्थः ॥ पाणिस्पर्शवतः क्षणस्य न भेदभिवान्यकालक्षणा दो वेति मतदये मितिबलं यस्यास्यसौ जित्वरः। तचैकस्य . A बोजवानाम्। १ A बतिपय PAomits प्रत्यष।

·क्षणभङ्गसिद्धिः। बलं निमित्तविरहः कार्याङ्गमन्यस्य वा। सामग्रौ तु न सर्वथेक्षणसहा कार्यन्तु मानानुगममिति ॥ तदेवं नोपकारोऽपेक्षार्थ इत्यनपे[१५] श्यैव क्षणि- कस्य सहकारिषु नोभयव्यात्तिः। अथ सम्भूयकरण- मपेक्षार्थः। तदा यदि पूर्वस्थितस्येति विशेषणापेक्षा तदा क्षणिकस्य नैवं कदाचिदित्यनपेक्षवाक्षौण। अथ पूर्वस्थितस्येत्यनपेक्ष्यमिलितावस्थितस्यैव' करणमपेक्षा- र्थस्तदा सापेक्षतैव नानपेक्षा। तथा च नोभयव्यावृत्ति- रित्यसिद्धः प्रथमो व्यापकानुपलम्भः। तथैकत्वानेकत्वयो- रपि व्यापकयोः क्षणिकाद्यादत्तिरसिद्धा। तत्तद्यावृत्ति- भेदमाश्रित्योपादानत्वादिकाल्पनिकस्वभावभेदेऽपि पर- मार्थत एकेनैव स्वरूपेणानेककार्यनिष्यादनांदुभय- व्याहत्तेरभावात् । यच्च वौजस्यैकेनैव स्वभावेन कार- कत्वे क्षित्यादौनामङ्गुरखाभाव्यापत्तिरन्यथा.कारणा- भेदेऽपि कार्यभेदेपिर कार्यस्याहेतुकत्वप्रसङ्गादित्युक्त तदसङ्गतं । कारणैकत्वस्य कार्यभेदस्य च पटुनेन्द्रिय प्रत्यक्षेण प्रसाधनात् । एककारणजन्यत्वैकत्वयोर्याप्त प्रतिहतत्वात् । प्रसङ्गस्यानुपदत्वात् । यच्च कारणामेदे P A onits 1 १ मिखिताबखास्यैव । ३ A omits पि। A साधनात् ।

·१२ क्षणभरविधि कार्याभेद इत्युक्तं तत्र सामग्रीस्वरूपं कारणमभिमेत सामग्रौसजातीयत्वे न कार्यविजातीयतेत्यर्थः। न पुनः सामग्रीमध्यगतेनैकेनाने कार्य न कर्तव्यं नाम। एकस्मादनेकोत्पत्तेः प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न चैवं प्रत्यभि- जानात् कालमेदेप्यमेदसिद्धिरित्युक्तप्रायम् । न चेन्द्रिय- प्रत्यक्षं भिन्नदेशं सप्रतिघं दृश्यमर्थइयमेकमेवोपलमय- तौति क्वचिदुपलब्धं येन तचापि भेदशङ्का स्यात् । शङ्कायाम्बा पटुप्रत्यक्षस्याप्यपलापे सर्वप्रमाणोच्छेद- प्रसङ्गात् । नापि सन्दिग्धव्यतिरेकर। क्षित्यादे- व्यान्तरस्य वौजस्वभावत्वेनास्माभिरस्वीकृतत्वात् अनुप- कारिण्यपेक्षायाः प्रत्याख्यानात् । व्यापकानुपलम्भस्या- सिद्धत्वायोगात् । तदेतौ हावपि व्यापकानुपलम्भाव- सिद्धौ न क्षणिकात् सत्त्वन्निवर्तत' इति नायम- साधारणो हेतुः। अपि च विद्यमानोभावः साध्येतरयोर- निश्चितान्वयव्यतिरेको गन्धवत्तादिवदसाधारणो युक्तः। प्रकृतव्यापकानुपलभाच्च सर्वथार्थक्रियैवासती उभा- भ्याम्बादिभ्यामुभयस्मादिनिवर्तितत्वेन निराश्रयत्वात् । तत् कथमसाधारणनैकान्तिको भविष्यत्यल प्रलापिनि ? A omits ! A. नापि सोडती सन्दिग्र्यतिरीकालम् । HA adds 751 PA adds रनि। A मियदे। ड .

·क्षमासिद्धिः। निर्बन्धेन । तदेवं शक्तस्य क्षेपायोगात् समर्थव्यवहार- गोचरत्वं जननेन व्याप्तमिति प्रसङ्गविपर्याययोः सत्त्वे हेतोरपि नानैकान्तिकत्वमतः क्षणभङ्गसिद्धिरिति स्थितम् ॥ इति साधम्यदृष्टान्तेऽन्वयरूपव्यात्या क्षणभङ्गसिद्धिः समाप्ता॥ कृतिरियं महापण्डितरत्नकौतिपादानामिति ॥ A has the following post-colophon statement go TATCH I PLOI पभिलावा पिशोचनदनेन प्रकाररमिदं सिवितमाला परावति ।

·क्षणभङ्गसिद्धिः व्यतिरेकात्मिका। 'व्यतिरेकात्मिका व्याप्तिरा[१६]क्षिप्तान्वयरूपिणौ। वैधम्यवति दृष्टान्ते सत्त्वे हेतोरिहोच्यते ॥ यत्सत्तत् क्षणिकं यथा घटः सन्तश्चामौविवादास्पदी- भूताः पदार्था इति स्वभावो हेतुः। न तावदस्यासिद्धिः सम्भवति। यथायोगं प्रत्यक्षानुमाणप्रमाणप्रतोते धर्मिणि सत्त्वशब्देनाभिप्रेतस्यार्थक्रियाकारित्वलक्ष- रणस्य साधनस्य प्रमाणसमधिगतत्वात् । न च विरुद्धा- नैकान्तिकते। व्यापकानुपलम्भात्मना विपर्ययबाधक प्रमाणेन व्याप्तेः प्रसाधनात् । व्यापकच्चार्थक्रियाकारि- त्वस्य क्रमाक्रमिकार्यविषयत्वमेव । न पुनः कारणगतौ कार्यगतौ वा क्रमाक्रमावस्य व्यापकौ। कृत्वा करण- लक्षणस्य क्रमस्य क्षणिकेऽसम्भवात्। कार्यगताभ्यां क्रमाक्रमाभ्यां कारणशक्तास्ययोगात् । तस्मात् कारण- गतया क्रमाक्रमिकार्यविषयतया व्याप्यमाना कारण- 'शक्तिः क्रमाक्रमव्याप्तेत्युच्यते। विषयेण विषयिनिर्देशात्। व्यवहारलाघवार्थ । ततश्च यद्यपि सर्वच क्रमाक्रमौ . 1 A has an invocation here नमो झोकेवराया।

·क्षणभङ्गसिद्धिः। ५५ सत्वस्य' व्यापकावित्याधुच्यते। तथापि क्रमाक्रमि- कार्यविषयत्वमेव व्यापकं बोद्धव्यं । ननु यदैकमेव कार्यमङ्कुरादिकमुत्पद्यते, तदा कथं कार्यगतक्रमाक्रम- व्यवस्थेति चेत् । उच्यते। यद्यप्येकमेव कार्य भिन्नकालकार्यमपेक्ष्य क्रमस्तदभावाचाक्रम स्तत्कारित्वमेव क्रमाक्रमकारित्वं । तथाप्यपेक्षणीयविषयभेदात् क्रमाक्रमयोरसाकर्यमेव । पिटपुत्रत्ववत् । कः पुनरसौ व्याप्तिप्रसाधको व्यापका- नुपलम्भ इति चेत् । उच्यते। यस्य क्रमाक्रमिकार्य- विषयत्वन्नास्ति, न तत् शक्तं, यथा शशविषाणं । नास्ति च नित्याभिमतस्य भावस्य क्रमाक्रमिकार्य- विषयत्वमिति व्यापकानुपलम्भः। न तावदयंमसिद्धो वक्तव्यः। नित्यस्य धर्मिणः क्रमाक्रमिकार्यविषयत्वेन व्यापकेन सह विरोधसद्भावात्, तथा हि.पूर्वापर- कालयोरेकत्वे नित्यत्वं क्षणहयेपि भेदे क्रमाक्रमित्वं । ततश्च नित्यत्वं क्रमाक्रमित्वञ्चेत्यभिन्नत्वं भिन्नत्वञ्चेत्युक्तं भवति। एतयोश्च परस्परपरिहारस्थितिलक्षणतया विरोधः। • तत् कथं नित्ये क्रमाक्रमसम्भवः। नापि विरुद्धः सपक्षे भावात् । नचानैकान्तिकः । क्रमाक्रमा- १ A सने।

·क्षणभङ्गसिद्धिः। भावस्यार्थक्रियासामर्थ्याभावेन व्याप्तत्वात् । तथा हि न तावत् क्रमाक्रमाभ्यामन्यः प्रकारोस्ति, येनार्थक्रिया- सम्भावनायां क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाध्याप्तिन स्यात् । तस्मादर्थक्रियामाचानुबद्धतया तयोरन्यतरप्रकारस्य । उभयोरभावे चाभावादर्थक्रियामावस्येति ताभ्यां तस्य व्याप्तिसिद्धिः। पशौकते च तयोरभावेनार्थक्रियाशक्त्य- भावसिद्धौ कथमनेकान्तः। न हि व्याप्यव्यापकयो- ाप्यव्यापकभावसिडिमुड्य[१७]व्याप्याभावेन व्याप- काभावस्य व्याप्तिसिद्धौ, उपायान्तरमस्तौति निरवद्यो- व्यापकानुपलम्भः । सत्त्वस्य क्षणिकत्वेन व्याप्ति साधय- त्येव । ननु व्यापकानुपलम्भतः सत्त्वस्य कथं स्वसाध्य- प्रतिवन्धसिद्धिः, अस्याप्यनेकदोषदुष्टत्वात् । तथाहिन सावदयं प्रसङ्गो हेतुः साध्यधर्मिणि प्रमाणसिद्ध- त्वान, पराभ्युपगमसिद्धत्वाभावात्, विपर्ययपर्यवसाना- भावाच। अथ स्वतन्त्रः, तदाश्रयासिद्धः। अक्षण- कस्याश्रयस्यासम्भवादप्रतीतत्वाहा। प्रतीति हि प्रत्य- घेणानुमानेन विकल्पमात्रेण वा स्यात्। प्रथमपक्षहये साक्षापारम्पर्येण वा स्वप्रतीतिलक्षणार्थकारित्वे मौला साधारणो हेतुः। व्यापकानुपलभश्च स्वरुपासिका १ A प्रापयत्येव।

·क्षणभङ्गसिद्धिः । स्यात् । अर्थक्रियाकारित्वे क्रमाक्रमयोरन्यतरस्थावश्य- भावात्। अन्तिमपक्षे तु न कश्चिद्धेतुरनाश्रयः स्यात् विकल्यमाचसिद्धस्य धर्मिणः सर्वच सुलभत्वात्। अपि च तत् कल्पनाज्ञानं प्रत्यक्षपृष्ठभावि वा स्यात्, लिङ्ग- जन्म वा, संस्कारजं वा, सन्दिग्धवस्तुकं वा, अवस्तुकं वा। तपाद्यपक्षहये ऽक्षणिकस्य सत्तवाव्याहता कथं वाधकावतारः। तृतीये तु न सर्वदा ऽक्षणिकसत्ता- निषेधः। तदर्पितसंस्काराभावे तत् स्मरणयोगात् । चतुर्थे तु सन्दिग्धाश्रयत्वं हेतुदोषः। पञ्चमे च तदिषय- स्याभावों मतावत् प्रत्यक्षतः सिध्यति । अक्षणिकात्मनः सव्वैदेव त्वन्मते ऽप्रत्यक्षत्वात् । न चानुमानतस्तदभावः प्रतिवदलिजानुपलम्भादित्याश्रयासिनिस्तावदुइता। एवं दृष्टान्तोपि प्रतिहन्तव्यः॥ स्वरूपासितोप्ययं हेतुः स्थिरस्थापि क्रमाक्रमिसह- कार्यपेक्षया क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियोपपत्तेः। नापि क्रम- योगपद्यपक्षोक्तदोषप्रसङ्गः। तथाहि क्रमिसहकार्यपे- क्षया क्रमिकार्यकारित्वन्तावदविरुद्धं । तथाच शङ्करस्य संक्षिप्तोऽयमभिप्रायः। सहकारिसा- कल्यं हि सामर्थ्य । तवैकल्यच्चासामर्थ्य । न च तयोरा- विर्भावतिरोभावाभ्यान्तहतः काचित् क्षतिः, तस्य ·५० क्षणमसिद्धिः। ताभ्यामन्यत्वात्। तत्कथं सहकारिणोऽनपेक्ष्यकार्य- करणप्रसङ्ग इति॥ विलोचनस्याप्ययं संक्षिप्तार्थः। कार्यमेव हि सह- कारिणमपेक्षते । न कार्योत्पत्तिहेतुः । यस्माद्दिविधं सामर्थ्यविजमागन्तुकच सहकार्यन्तरं । ततोऽक्षणि- कस्यापि क्रमवत्सहकारिनानात्वादपि क्रमवत्कार्य्यना- नात्वोपपत्तेरशक्यं भावानां प्रतिक्षणमन्यान्यत्वमुप- पादयितुमिति ॥ न्यायभूषणोऽपि लपति। प्रथमकार्योत्पादनकाले श्रुत्तरकार्योत्पादनस्वभावः। अतः प्रथमकाल एवाशे [१८]षाणि कार्याणि कुर्यादिति चेत् । तदिदं माता मे वन्ध्येत्यादिवत् स्ववचनविरोधादयुक्त। योद्युत्तरका- र्यजननस्वभावः स कथमादौ तत्कार्यं कुर्यात् । न सहि तत्कार्यकरणस्वभावः । नहि नौलोत्पादनस्वभावः पौतादिकमपि करोतीति ॥ वाचस्पतिरपि पठति। नन्वयमक्षणिकः स्वरूपेण कार्यञ्जनयति। तचास्य स्वरूपं तृतीयादिष्विव क्षणेषु हितीयेपि क्षणे सदिति तदापि अनयेत्। पकुर्वन् वा तृतीयादिष्वपि न कुर्वोत । तस्य तादवस्थ्यात् । अता- दवस्थ्ये वा तदेवास्य क्षणिकत्वं ।

·क्षणभङ्गसिद्भिः । ५४ अचोच्यते। सत्यं स्वरूपेण कार्यजनयति न तु तेनैव । सहकारिसहितादेव ततः कार्योत्पत्तिदर्शनात् । तस्मात् व्याप्तिवत्कार्यकारणभावोऽप्येकवान्ययोगव्यव- च्छेदेनान्यत्रायोगव्यवच्छेदेनावबोडव्यः । तथैव लोकिक- परीक्षकाणां सम्प्रतिपत्तेरिति न क्रमिकार्यकारित्व- पक्षोक्तदोषावसरः॥ नाप्यक्षणिके योगपद्यपक्षोक्तदोषावकाशः। ये हि कार्यमुत्पादितवन्तो द्रव्यविशेषास्तेषां व्यापारस्य नियत- कार्योत्पादनसमर्थस्य निष्यादिते कार्ये ऽनुवर्तमाने- धपि तेषु द्रव्येषु निहत्तार्थादूंना सामग्री जायते। तत्कथं निष्यादितं निष्यादयिष्यति। न हि दण्डादयः स्वभावेनैव कर्त्तारो येनामी निष्यत्तरारभ्य कार्य विदध्युः। किन्तहिं व्यापारावेशिनः। न चेयता स्वरू- पेण न कर्तारः स्वरूपकारकत्वनिर्वाहपरतया व्यापा- रसमावेशादिति॥ किच्च क्रमाक्रमाभावश्च भविष्यति न च सत्वाभाव इति सन्दिग्धव्यतिरेकोप्ययं व्यापकानुपलम्भः । न हि क्रमाक्रमाभ्यामन्यप्रकारस्याभावः सिद्धः। विशेषनिषे- धस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । किञ्च प्रकारान्तरस्य A.omite त्वम्।

·१. क्षणभङ्गसिद्धिः। दृश्यत्वेनात्यन्तनिषेधः। अदृश्यत्वे तु नासत्तानिश्चयो विप्रकर्षिणामिति न क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियासामर्थ्यस्य व्याप्तिसिद्धिः । अतः सन्दिग्धव्यतिरेको ऽपि व्यापकानु- पलभः। किच्च दृश्यादृश्यसहकारिप्रत्ययसाकल्यवतः क्रमयोगपद्यस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तेन व्याप्तं सत्त्वमपि परोक्षमेवेति न तावत्यतिबन्धः प्रत्यक्षतः सिध्यति नाप्यनुमानतः, तत्प्रतिबड्डलिङ्गाभावादिति । अपि च क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाकारित्वं व्याप्तमित्यतिसुभाषितं। यदि क्रमेण व्याप्तं कथमक्रमेण । अथाक्रमेण न तह क्रमेण ; क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तमिति तु ब्रूवता व्याप्तेरेवा- भावः प्रदर्शितो भवति। नहि भवति । अग्मिधूमभावा- भावाभ्यां व्याप्त इति। अतो व्याप्तेरनैकान्तिकत्वं । अपि किमिदं वाधकमक्षणिकानामसत्ता साध [१६] यति, उतखित्, अक्षणिकात् सत्त्वस्य व्यतिरेकं, अथ सत्य- क्षणिकत्वयोः प्रतिवन्धं । न पूर्वो विकल्पः । उक्तकमेण देतोराश्रयासिद्धत्वात् । न च द्वितीयः। यतो व्यापक- नित्तिसहिता व्याप्यनित्तियतिरेकशब्दस्यार्थः। सा यदि प्रत्यक्षेण प्रतीयते तदा तहेतुः स्यादिति सत्त्व- मनवान्तिक। ध्यापकानुपलभः स्वरूपासिकः। अब सा विकल्प्यते। तदा पूर्वोक्तक्रमेण पधा विकल्प्य ·क्षणभरसिद्धिः। ६१ विकल्यो दूषणीयः । अत एव न तृतीयोऽपि विकल्यः । व्यतिरेकासिद्धौ सम्बन्धासिद्धेः। किञ्च न भूतलवद- चाक्षणिको धर्मों दृश्यते। न च स्वभावानुपलम्भे व्याप- कानुपलम्भः कस्यचित् दृश्यस्य प्रतिपत्तिमन्तरेणान्त- र्भावयितुं शक्य इति। किञ्चास्याभावधर्मत्वे। आश्रया सिद्धत्वमितरेतराश्रयत्वञ्च । भावधर्मत्वे विरुद्धत्वश्च । उभयधर्मत्वे चानैकान्तिकत्वमिति न चयौन्दोषजाति- मतिपतति॥ यत्पुनरुक्तमक्षणिकत्वे क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियावि- रोधादिति। तच विरोधसिद्धिमनुसरता विरोध्यपि प्रतिपत्तव्यः । तत्प्रतीतिनान्तरोयकत्वात् विरोधसिद्धेः । यथा तुहिनदहनयोः सापेक्षध्रुवमावयोश्च प्रतियोगी चाक्षणिकः प्रतीयमानः प्रतौतिकारित्वात् सन्नेव स्यात् अजनकस्याप्रमेयत्वात् । संसृतिसिद्धनाक्षणिकत्वेन विरोधसिद्धिरिति चेत् । संतिसिद्धमपि वास्तवं काल्प- निकं वा स्यात् । यदि वास्तवं कथन्तस्यासत्त्वं कथञ्चार्थ- क्रियाविरोधः। अर्थक्रियां कुहि वास्तवमुच्यते । अथ काल्पनिकं। तच किं विरोधो वास्तवः काल्प- निको वा। न तावडास्तवः कल्पितविरोधिविरोध- त्वात् । बन्ध्याधुचविरोधवत् । अथ विरोधोऽपि काल्प- ·क्षणभरसिद्धिः। निकः। न तहि सत्त्वस्य व्यतिरेकः पारमार्थिक इति क्षणभङ्गो दत्तजलाञ्जलिरिति । अयमेव चोद्यप्रबन्धो- ऽस्मद् गुरुभिः संगृहीतः॥ नित्यन्नास्ति न वा प्रतौतिविषयतेनाश्रयासिद्धता । हेतोः स्वानुभवस्य चाक्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च । शून्यश्च हितोयेन सिध्यति न चासत्तापि सत्ता यथा नो नित्येन विरोधसिद्धिरसता शक्या क्रमादेरपौति ॥ अबोच्यते। इह वस्तुन्यपि धर्मिधर्मव्यवहारो दृष्टो यथा गवि गोत्वं, पटे शुक्लत्वं तुरगे गमनमित्यादि। अवस्तुन्यपि धर्मिधर्मव्यवहारो दृष्टो यथा शशविषाणे तौणत्वाभावो बन्ध्यापुचे वक्रत्वाभावो गगणारविन्दे गन्धाभाव इत्यादि। तत्रावस्तुनि धर्मित्वन्नास्तीति किम्बस्तुधर्मेण धर्मित्वन्नास्ति। आहोस्विदवस्तुधर्मे- णापि । प्रथमपक्षे सिद्धसाधनं द्वितीयपक्षे तु स्ववचन- विरोधः। यदाहु गुरवः। धर्मस्य कस्यचिद [२०] वस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवहृतिः किमिहास्ति नो वा। क्वाप्यस्ति चेत् कमियन्ति न दूषणानि नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिः । अवस्तुनो धर्मित्वस्वीकारपूर्वकत्वस्य व्यापकस्याभावे ·क्षणभङ्गसिद्धिः। आश्रयासिडिदूषणस्यानुपन्यासप्रसङ्ग इत्यर्थः । येनैव हि वचनेनावस्तुनो धर्मित्वाभावेन धर्मेण धर्मित्वम- भ्युपगतं। परस्तु प्रतिषिध्यत इति व्यक्तमिदमौश्वर- चेष्टितं। तथाह्यवस्तुनो धर्मित्वन्नास्तीति वचनेन धर्मि- त्वाभावः किमवस्तु विधीयते, अन्यत्र वा, न वा क्वचिदपौति चयः पक्षाः। प्रथमपक्षेऽवस्तुनो न धर्मित्वनिषेधः । धर्मित्वाभा- वस्य धर्मस्य तवैव विधानात् । द्वितीयेऽवस्तुनि किमा- यातं । अन्यच धर्मित्वाभावविधानात् । तृतीयस्तु पक्षो व्यर्थ एव निराश्रयत्वात् इति कथमवस्तुनो धर्मित्व- निषेधः। तस्माद्यथा प्रमाणोपन्यासः प्रमेयस्वीकार- पूर्वकत्वेन व्याप्तः। वाचकशब्दोपन्यासो वा 'वाच्य- स्वीकारपूर्वकत्वेन व्याप्तः। तथाऽवस्तुनो धर्मित्वं ना- स्तौति वचनोपन्यासोऽवस्तुनो धर्मित्वस्वीकारपूर्वत्वेन व्याप्तः। अन्यथा तद्दचनोपन्यासस्य व्यर्थत्वात् । तद्यदि वचनोपन्यासो व्याप्यधर्मः। तदाऽवस्तुनो धर्मित्वस्वौ- x x x x १ A adds धर्मिलं प्र x नो। A has lost about ten letters. The reading of B is evidently wrong. The sentence may be thus emended :- मेव हि बचनेनावनी पर्मिलं प्राप्तं देनेव बचनेनावनो धर्मिलाभावेन पाना वसुनो धर्मिनमभ्युपजनम् ।

·जयभासिडिः कारोपि व्यापकधर्मो दुबारः । अब म व्यापकधर्मः । तदा व्याप्यस्यापि वचनोपन्यासस्थासम्भव इति मूकतै- वाच. बलादायातेति कथं न स्ववचनविरोध सिद्धिः । नयब्रुवन् परम्बोधयितुमौशः। ब्रुवन् वा दोषमिमं परिवर्तुमिति महति सबटे प्रवेशः। अवस्तुप्रस्तावे सहृदयाणां मूकतैव युज्यत इति चेत् । अहो महदै- दग्ध्यं। अवस्तुप्रस्तावे स्वयमेव यथाशक्ति वस्गित्वा भयो मूकतैव न्यायप्राप्तेति परिभाषया निःसर्तु- मिच्छति । नचावस्तुप्रस्तावो राजदण्डेन विना चरणमई- नादिनानिष्टिमात्रेण वा प्रतिषेधुं शक्यते । ततश्चाचापि क्रमाक्रमाभावस्य साधनत्वे सत्त्वाभावस्य च साध्यत्वे सन्दिग्धवस्तुभावस्यावत्वात्मनो वा क्षणिकस्य धर्मित्वं केन प्रतिहन्यते। विविधो हि धर्मो दृष्टः कश्चिदस्तु- नियतो नौलादिः। कश्चिदवस्तुनियतो यथा सर्बो- पास्थाविरहः। कश्चिद्भयसाधारणो यथानुपलब्धिमा। सच वस्तुधर्मेणावस्तुनो धर्मित्वनिषेध इति युक्तं । नत्ववस्तुधर्मेण। वरूत्ववस्तुधर्मेण वा। स्ववचनस्थान- यन्यासप्रसङ्गादित्यक्षणिकस्याभावे सन्देहे वाऽवस्तु- १० प्रतिरोध। RB साधनलंग। २ A प्रकार A adds पि।

·शबभासिद्धिः। (५ धर्मेण धर्मित्वमव्याहतमिति नायमाश्रयासिद्धो व्याप- कानुपलभः॥ अक्षणिकाप्रतीता वयमा'श्रयासिद्धोहेतुरिति तु युक्त मुक्तं। तदप्रतीतौ तद्यवहारायोगात्। केवलमसौ व्यवहाराङ्गभूता प्रतौति वस्त्ववस्तुनोरेकरूपा न भवति। साक्षात्पारम्पर्येण वस्तुसामर्थ्यभाविनी हि वस्तु(२१)- प्रतीतिः। यथा प्रत्यक्षमनुमानं प्रत्यक्षपृष्ठभावी च विकल्पः। अवस्तुनस्तु सामर्थ्याभावात् विकल्पमाचमेव प्रतौतिः। वस्तुनो हि वस्तुबलभाविनौ प्रतौति| यथा- साक्षात्प्रत्यक्षं परम्परया तत्पृष्ठभावी विकल्पोऽनुमा- नञ्च। श्रवस्तुनस्तु न वस्तुबलभाविनी प्रतौतिस्तत्कार- कत्वेनावस्तुत्वहानिप्रसङ्गात्। तस्मादिकल्पमाचमेवा- वस्तुनः प्रतौतिः। नह्यभावः कश्चिद्विग्रहवान् यः साक्षात्कर्तव्योऽपि तु व्यवहर्त्तव्यः। स च व्यवहारो विक- ल्यादपि सिध्यत्येव । अन्यथा सर्वजनप्रसिद्धोऽवस्तुव्य- वहारो न स्यात् । इष्यते च तवमित्वप्रतिषेधानुवन्धा- दित्यकामकेनापि विकल्पमाचसिद्धोऽक्षणिकः स्वीक तव्य इति नायमप्रतीतत्वादप्याश्रयासिडोहेतुर्वतव्यः । ततश्चाक्षणिकस्य विकल्पमाघसिङ्घत्वे यदुक्तं न कश्चित्रे- १ A has all ·इसमसिद्धिः। तुरनाश्रयः स्वारिकल्यमापसिदस्य धर्मिणः सम्बन सुलभत्वादिति तदसतं । विकल्पमापसिद्धस्य धर्मिणः सर्वच सम्भवेऽपि वस्तुधर्मेण धर्मित्वायोगात्। वस्तु- धर्महेतुत्वापेक्षया पाश्रयासिकस्यापि हेतोः सम्भ- वात्। यथा प्रात्मनो विभुत्वसाधनार्थमुपन्यस्तं सर्वचो- पलभ्यमानगुणत्वादिति साधनं। विकल्पञ्चायं हेतूप- न्यासात् । पूर्व सन्दिग्धवस्तुकः, समर्थिते तु हेताव- वस्तुक इति ब्रूमः। न चाच सन्दिग्धाश्रयत्वं नाम हेतु- दोषः। प्रास्तान्तावत् । सन्दिग्धस्यावस्तुनोपि विकल्प- मावसिकस्थावस्तुधर्मापेक्षया धर्मित्वप्रसाधनात्। वस्तु- धर्महेतुत्वापेक्षयैव सन्दिग्धाश्रयस्य हेत्वाभासस्य व्यव- स्थापनात् । यथेह निकुञ्ज मयूरः केकायितादिति । अवस्तुकविकल्पविषयस्यासत्वन्तु व्यापकानुपलम्भादेव प्रसाधितं । एवं दृष्टान्तस्यापि व्योमादेईर्मित्वं विकल्प- मात्रेण प्रतौतिश्चावगन्तव्या। तदेवमवस्तुधर्मापेक्षया-. ऽवस्तुनोधर्मित्वस्य विकल्पमाचेण प्रतौतेश्चापङ्गोतमश- क्यत्वान्नायमाश्रयासिद्धो हेतुः। न दृष्टान्तक्षतिः ॥ न चैष स्वरूपासिद्धः। अक्षणिके धर्मिणि क्रमाक- मयो पिकयोरयोगात्। तथा हि यदि तस्य- प्रथमे क्षणे हितोयादिक्षणभाविकार्यकारणसामर्थमस्ति तदा ·प्रबमक्षणभाविकार्यवत् हितोबादिक्षणभाव्यपि कार्य कुर्यात् । समर्थस्य पायोगात्। अथ तदा सहकारि- साकल्यलक्षणसामर्थ्यं नास्ति। तइकल्यलक्षणस्या- सामर्थ्यस्य सम्भवात् । न हि भावः स्वरूपेण करो- तौति स्वरूपेणैव करोति । सहकारिसहितादेव ततः कार्योत्पत्तिदर्शनात् इति चेत्। यदा तावदमी मौलिताः सन्तः कार्य कुर्वते तदैकार्थकरणलक्षणं सहकारि- त्वमेषामस्तु को नि (२२) घेवा। मिलितैरेव तु तत्कार्यकर्त्तव्यमिति कुतो लभ्यते। पूर्वापरकालयो- रेकस्वभावत्वात् भावस्य । सर्वदा जननाजननयोरन्य- तरनियमप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। तस्मात् सामग्रौजनिका नैकं जनकमिति स्थिरवादिनाम्मनोराज्यस्याप्यविषयः । किं कुर्मो दृश्यते तावदेवमिति चेत् । दृश्यतां किन्तु पूर्वस्थितादेव पश्चात् सामग्रीमध्यप्रविष्टाहावात् कार्यो- त्पत्तिरन्यस्मादेव विशिष्टसामग्रौसमुत्पन्नात् क्षणादिति विवादपदमेतत् । तत्र प्रागपि सम्भवे सदैव कार्यो- त्यत्ते नवा कदाचिदपौति विरोधमसमाधाय तत एव कार्योत्पत्तिरिति साध्यानुवादमाचप्रवृत्तः कृपामईति। न च प्रत्यभिज्ञानादेवैकत्वसिद्धिः। तत् पौरुषस्य लून- पुनर्जातकेशकुशकदलौस्तम्बादौ निहलनात्। विस्तरेण ·४० क्षणभसिद्धिः। प्रत्यभिज्ञानदूषणमस्माभिः स्थिरसिहिदूषणे प्रतिपा- दितमिति तत एवावधार्य। ननु कार्यमेव सहकारिणमपेक्षते। न तु कार्यो- त्पत्तिहेतुः। यस्माद्दिविधं सामर्थ निजमागन्तुकच्च सहकार्यन्तरं। ततोऽक्षणिकस्यापि क्रमवत् सहकारि- नानात्वादपि · क्रमवत्कार्थनानात्वमिति चेत्, भवतु तावन्त्रिजागन्तुकभेदेन विविधं सामर्थ्य । तथापि तत्प्रातिस्विकं वस्तुस्वलक्षणं सद्यः क्रियाधर्मकमवश्या- भ्युपगन्तव्यम् । तद्यदि प्रागपि, प्रागपि कार्यप्रसङ्गः। अथ पश्चादेव न तदा स्थिरोभावः। न च कार्य सहकारिणोऽपेक्षत इति युक्तं । तस्या- सत्त्वात् । हेतुश्च सन्नपि यदि स्वकार्यनकरोति तदा तत्कार्यमेव तन्न स्यात्, स्वातन्त्र्यात् । यच्चोक्तं । योऽधु- तरकार्यजननस्वभावः स कथमादौ कार्य कुर्यात् । न तर्हि तत्कार्यकरणस्वभावः। न हि नौलोत्पादन- स्वभावः पौतादिकमपि करोतीति। तदसङ्गतं । स्थिर- स्वभावत्वे भावस्योत्तरकालमेवेदं कार्यन्त्रपूर्वकालमिति कुत एतत्। तदभावाच कारणमय्युत्तरकार्यकरण- स्वभावमित्यपि कुतः। किं कुर्म उत्तरकालमेव तस्य जम्मेति चेत् । स्थिरत्वे तदनुपपद्यमानमस्थिरतामादि- ·क्षयमसिद्धिः। ६६ शतु । स्थिरत्वेऽप्येष एव स्वभावस्तस्य यदुत्तरक्षण एव कार्य करोतौति चेत् । न। प्रमाणवाधिते स्वभावा- भ्युपगमायोगादिति न तावदक्षणिकस्य ऋमिकार्य कारित्वमस्ति। नाप्यक्रमिकार्यकारित्वसम्भवः। द्विती- येऽपि क्षणे कारकस्वरूपसद्भावे पुनरपि कार्यकरण- प्रसङ्गात्। कार्ये निष्यन्ने तविषयव्यापाराभावादूना सामग्री न निष्यादितं निष्यादयेदिति चेत् । न । मामग्रौसम्भवासम्भवयोरपि सद्यः क्रियाकारकस्वरूप- सम्भवे जनकत्वमवार्यमिति प्रागेव प्रतिपादनात् । कार्यस्य हि निष्यादितत्वात् पुनः कर्तुमशक्यत्वमे(२३)व कारणमसमर्थमावेदयति। तदयमक्षणिके क्रमाक्रमि- कार्यकारित्वाभावो न सिद्धः। न च क्रमाक्रमाभ्याम- परप्रकारसम्भवो येन ताभ्यामव्याप्तौ सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुः स्यात्। प्रकारान्तरशङ्कायां तस्यापि दृश्यादृश्यत्व- प्रकारद्दयदूषणेऽपि स्वपक्षेप्यनाश्वासप्रसङ्गात् । तस्मा दन्योऽन्यव्यवच्छेदस्थितयो परः प्रकारः सम्भवति । स्वरूपाप्रविष्टस्य वस्तुनोऽवस्तुनोवाऽन्यत्वात् । प्रकारा न्तरस्यापि क्रमस्वरूपाप्रविष्टत्वात्। तथातौन्द्रियस्य सहकारिणोऽदृश्यत्वेप्ययोगव्यवच्छेदेन दृश्यसहकारि- सहितस्य दृश्यस्यैव सत्वस्य दृश्यक्रमाक्रमाभ्यां व्याप्तिः ·क्षणभङ्गसिद्धिः। प्रत्यक्षादेव सिध्यति । एवं क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियाका- रित्वं व्याप्तमिति क्रमाक्रमयोरन्योऽन्यव्यवच्छेदेन स्थित- त्वादेतत्प्रकारहयपरिहारेणार्थक्रियाकारित्वमन्यच न गतमित्यर्थः। अत. रवैतयोविनिहत्तौ निवर्तेत । विलोचनस्यापि विकल्पवये प्रथमदूषणमाश्रया- सिद्धिदोषपरिहारतो निरस्तं। द्वितीयञ्चासङ्गतं विकल्प- ज्ञानेन व्यतिरेकस्य प्रतीतत्वात् । नयभावः कश्चित् विग्रहवान् यः साक्षात्कर्तव्योऽपि तु विकल्पादेव व्यव- हर्तव्यः। न ह्यभावस्य विकल्यादन्याप्रतिपत्तिरप्रति- पत्तिर्वा सर्वथोभयथापि तद्यवहारहानिप्रसङ्गात् । एवं वैधय॑दृष्टान्तस्य हेतुव्यतिरेकस्य च विकल्पादेव प्रतीतिः। तृतीयमपि दूषणमसङ्गतं । व्यापकानुपलम्भे निर्दोषत्वस्य' क्षणिकत्वेन व्याप्तेरव्याहतत्वात् । तदयं व्यापकानुपलम्भोऽक्षणिकस्यासत्वं, सत्त्वस्य ततो व्यतिरेक क्षणिकत्वेन व्याप्तिञ्च साधयत्येकव्यापारात्मक त्वात् इति स्थितं। ननु व्यापकानुपलब्धिरिति यद्यनुपलब्धिमाचन्तदा न तस्य साध्यबुद्धिजनकत्वमवस्तुत्वात्। न चान्योप- लब्धिापकानुपलब्धिरभिधातुं शक्या भूतलादिवत् १ B निदो सचना ·क्षणभसिडि। ०१ अन्यस्य कस्यचिदनुपलब्धेरिति चेत् तदसतं। धम्म्युंप- लन्धेरेवान्यचाप्यनुपलब्धितया व्यवस्थापनांत्। यथा नेह शिंशपा वृक्षाभावादित्यच वृक्षापेक्षया केवलप्रदेशस्य धर्मिण उपलब्धिहश्यानुपलब्धिः। शिशपापेक्षया च केवलप्रदेशस्य धर्मिण उपलब्धिरेव शिंशपाभावोप- लब्धिरिति स्वभावहेतुपर्यवसायिव्यापारो व्यापकानुप- लम्भः । तथा हि नित्यस्य धर्मिणो विकल्पबुड्यध्यवसि- तस्य क्रमिकारित्वाक्रमिकारित्वापेक्षया केवलग्रहणमेव क्रमिकारित्वाक्रमिकारित्वानुपलम्भ अर्थक्रियापेक्षया च। केवलप्रतीतिरेवार्थक्रियावियोगप्रतौतिरिति व्यापकानु- पलम्भान्तरादस्य न कश्चिविशेषः । अध्यवसायापेक्षया च वाह्य क्षणिकेऽव(२४)स्तुनि व्यापकाभावात् व्याप्याभावसिद्धिव्यवहारः। अध्यव- सायश्च समनन्तरप्रत्ययवलायाताकारविशेषयोगादर- होतेऽपि प्रवर्तनशक्तिर्वोचव्यः। ईदृशश्चाध्यवसायोऽर्यो- ऽस्मच्चिचाईतसिद्धौ निर्वाहितः। स चाविसम्बादौ व्यव- हारः परिहर्तुमशक्यः ; यद्यापकशून्यं ; तहाप्यशून्य- मिति । एतस्यैवार्थस्यानेनापि क्रमेण प्रतिपादनात् । अयच्च न्यायो यथा वस्तुभूते धर्मिणि तथाऽवस्तुभूते- A omits for ·क्षसमाविधि। पौति को विशेषः। तथाकमानमाविकल्प एव । यथा च, हरिणशिरसि तेनैकज्ञानसंसर्गिशृङ्गमुपलक्षं। शशशिरस्यपि तेन सहकज्ञानसंसर्गित्वसम्भावनयैव शृङ्ग निषिध्यते। तथा नौलादावपरिनिष्ठितनित्यानित्यभावे कमाक्रमौ स्वधर्मिणा साई एकज्ञानसंसर्गिणौ दृष्टौ नित्येऽपि यदि भवतः। नित्यग्राहिणा ज्ञानेन स्वध- र्मिणा नित्येन महैव गृह्येयातामिति सम्भावनया। एकज्ञानसंसर्गिहारकमेव प्रतिषिध्यते। कथं पुनरेत- नित्यज्ञाने क्रमाक्रमयोरस्फुरणमिति। यावता क्रमाक्र- मकोडौकृतमेव नित्यं विकल्पयाम इति चेत् । अतएव वाधकावतारो विपरौतरूपारोपमन्तरेण तस्य वैय- र्थात् । कालान्तरेणैकरूपतया नित्यत्वं । क्रमाक्रमौ च क्षणदये भिन्नरूपतया। ततो नित्यत्वस्य क्रमाक्रमि- कार्यशक्तेश्च परस्परपरिहारस्थितलक्षणतया दुबारो विरोध इति कथं नित्ये क्रमाक्रमयोरन्तर्भावः । अन- तर्भावाच युद्धनित्यविकल्पेन दूरौलतक्रमाक्रमसमा- रोपेण कथमुल्लेखः। ततश्च प्रतियोगिनि नित्येऽपि कल्प्यमाने, एकज्ञानसंसर्गिलक्षणप्राप्ते नित्योपलब्धि- रेव नित्यविरुडस्यानुपलभ्यमानस्य क्रमाक्रमस्यानुप- लब्धिः। ततएव वार्थक्रियाशक्तरनुपलब्धः। तस्मा- ·क्षणभसिद्धिः। द्यापकविवेकिधर्म्युपलब्धितया न व्यापकानुपलम्भान्त- रादस्य विशेषः। नन्वेतदवस्तुधर्मिकोपयोगिकस्त्वधिष्ठानत्वात् प्रमा- णव्यवस्थाया इति चेत् । किमिदम्बत्वधिष्ठानत्वन्नाम । किम्परम्परयाऽपि वस्तुनः सकाशादागतत्वम्, वस्तुनि केनचिदाकारेण व्यवहारकारणत्वं, वस्तु- भूतधर्मिप्रतिवद्वत्वम्बा। यद्याद्यः पक्षस्तदा क्रमाक्रमस्यार्थक्रियायाश्च व्याप्ति- ग्रहणगोचरवस्तुप्रतिवद्धत्वमपि न क्षौणं । द्वितीयेऽपि पक्षे दोषः सम्भवति । क्षणभङ्गिवस्तु- साधनोपायत्वादस्य । न चान्तिमोऽप्रि विकल्पः कल्प्यते। तस्यैव नित्यविकल्पस्य वस्तुनो धर्मिभूतस्य क्रमा- क्रमवहायनित्योपादानशून्यत्वेनार्थक्रियावहाद्यनित्यो- पादानशून्यत्वग्रसाधनात्। पयंदासवृत्त्या बुद्धिस्वभाव भूता क्षणिकाकारे वस्तुभूते धर्मिणि प्रतिवद्वत्वसम्भ- वात् । अयमेव न्यायो (२५) न वक्ता बन्ध्यासुतश्चैतन्या- भावादित्यादौ योज्यः । एतेन यथा वृक्षाभावादित्या- द्यन्तभावयितुं शक्यो न तथायमिति चिलाचनोऽपि निरस्तः।

·क्षमासिद्धि न च क्रमाद्यभावस्त्रयौं दोषजातिवातिकामति । अभावधर्मत्वेऽप्याश्रयासिद्धिदोषपरिहारात् । यत्वनेन प्रमाणान्तराबित्यानामसत्त्वसिद्धौ क्रमादिविरहस्या- भावधर्माता न सिध्यतीत्युक्तं। तहालस्वापि दुरभि- धानं। नित्यो हि धौं। असत्वं साध्यं। क्रमि- कार्यकारित्वाक्रमिकार्यकारित्वविरहो हेतुः। अस्य चाभावधर्मत्वनाम। असत्त्वलक्षणस्वसाध्याविनाभा- वित्वमुच्यते। तच्च क्रमाक्रमेण सत्त्वस्य. व्याप्तिसिौ सत्त्वस्य व्याप्यस्याभावेन क्रमाक्रमस्य व्यापकस्य विरहो व्याप्तः सिध्यतीत्यभावधम्मत्वं प्रागेव विध्योाप्ति- साधकात् प्रत्यक्षादनमानात्मकाहा प्रमाणान्तरात् सिद्ध मिति नेतरेतराश्रयत्वदोषः। न च सत्तायामिवासत्तायामपि तुल्यप्रसङ्गो भिन्न न्यायत्वात्। वस्तुभूतं हि तब साध्यं साधनञ्च । तयो- धम्म्यपि वस्तुभूत एव युज्यते॥ वस्तुनस्तु प्रत्यक्षानुमानाभ्यामेव सिद्धिः। तयोरभावे नियमेनाश्रयासिविरिति युक्तं । असत्तासाधने त्ववस्तु- धम्मा हेतुरवस्तुनि विकल्पमावसिद्धे धर्मिणि नाश्रया- सिडिंदोषेण दूषयितुं शक्यः । तथाऽक्षणिकस्य क्रम- योगपद्याभ्यामर्थक्रियाविरोधः सिध्यत्येव.।

·क्षयंभङ्गसिद्धि तथा विकल्पादेवाक्षणिको विरोधी सिद्धः। विक- ल्योल्लिखितश्चास्य स्वभावो नापर इत्यपि व्यवर्तिव्यं । अन्यथा तदनुवादेन क्रमाक्रमादिरहितत्वादिनिषे- धादिकमयुक्त। तत् स्वरूपस्यानुल्लेखादित्यक्षणिकशश- विषाणादिशब्दानुच्चारणप्रसङ्गः। अस्ति च । अतो यथा प्रमाणभावेऽपि विकल्यसत्वस्य बन्ध्यासुतादे सौन्द- यादिनिषेधोऽनुरूपः, तथा विकल्पोपनौतस्यैवाक्षणिक स्वरूपस्य तत् प्रत्यनौकाकारेण सह विरोधव्यवस्थायां कौहशो दोषः स्यात्। यदि चाक्षणिकानुभवाभावात् विरोधप्रतिषेधः, तहि बन्ध्यापुचाद्यननुभवादेव सौन्द- यादिनिषेधोऽपि माभूत। नन्वेवं विरोधस्यापारमार्थिकत्वं । तद्दारेण क्षण- भङ्गसिद्धिरण्यपारमार्थिको स्यादिति चेत् । न हि विरो- धोनाम वस्त्वन्तरं किञ्चित् उभयकोटिदत्तपाद्रं सम्बड्डा- भिधानमिष्यतेऽस्माभिरुपपद्यते वा। येनैकसम्बन्धिनो वस्तुत्वाभावेऽपरमार्थिकः स्यात्। यथा त्विष्यते तथा पारमार्थिक एव। विरुवाभिमतयारन्योऽन्यस्वरूपपरि- हारमा विरोधार्थः। तच्च भावाभावयोः पारमार्थि- कमेव न भावोऽभावरूपमाविशति । नाप्यभावो भाव- रूपं प्रविशतौति . योऽयमनयोरसकरनियमः स एवं ·. संगमासिद्धिः। पार(२६)मार्थिको विरोधः। कालान्तरैकरूपतया हि नित्यत्वं । क्रमाक्रमौ क्षणदयेऽपि भिन्नरूपतया तो नित्यत्वक्रमाक्रमिकार्यकारकत्वयोभीवाभाववविरोधी ऽस्त्येव । ननु नित्यत्वक्रमयोगपद्यवत्वच्च विरुडौ विधूय नापरो विरोधोनाम। कस्य वास्तवत्वमिति चेत्। न। न हि धर्मान्तरस्य सम्भवेन विरोधस्य पारमार्थिकत्वं ब्रूमः। किन्तु विरुडयोधर्मयोः सद्भावेऽन्यथा विरोध- नामधान्तरसम्भवेऽपि यदि न विरुद्धौ धौ क्क पार- मार्थिकविरोधसद्भावः। विरुद्धौ च धर्मी तावतैव तात्विको विरोधव्यवहारः। किमपरेण प्रतिज्ञामात्र- सिद्धेन विरोधनामा वस्त्वन्तरेण। तदयं पूर्वपक्ष- संक्षेपः। नित्यन्नास्ति न वा प्रतौतिविषयस्तेनाश्रयासिद्धता हेतोः स्वानुभवस्य च क्षतिरतः क्षिप्तः सपक्षोऽपि च। शून्यश्च हितयेन सिध्यति न वा सत्तापि सत्तायथा नोनित्येन विरोधसिडिरसता शक्या क्रमादेरपौति ॥ अच सिद्धान्तसंक्षेपः। धर्मस्य कस्यचिवदस्तुनि मानसिद्धा बाधाविधिव्यवकृतिः किमिहास्ति नो वा। १ A omits पूर्वपई।

·बमासिद्धिः।
काप्यस्ति चेत् कथमियन्ति न दूषणानि
नास्त्येव चेत् स्ववचनप्रतिरोधसिद्धिरिति ।
तदेवं नित्यं न क्रमिकार्यकारित्वाक्रमिकार्यकारित्व-
योगिपरमार्थः। ततश्च सत्तायुक्तमपि नैव परमार्थतः ।
ततश्च क्षणिकाक्षणिकपरिहारेण राश्यन्तराभावाद-
क्षणिकादिनिवर्तमानमिदं सत्त्वं क्षणिकत्व एव विश्रा-
म्यन्ते न व्याप्तं सिध्यतौति सत्वात्' क्षणभङ्गसिद्धिर-
विरोधिनी॥
प्रकृतेः सर्वधर्माणां यद्दोधान्मुक्तिरिष्यते।
स एव तीर्थनिर्माथी क्षणभङ्गः प्रसाधितः ॥
विपक्षे वाधनाड्वेतोः साध्यात्मत्वं प्रसिध्यति ।
तत् सिद्धौ द्विविधा व्याप्तिसिद्धिरचाभिधीयते ॥
इति वैधर्म्यदृष्टान्ते व्यतिरेकरूपव्यात्या क्षणभङ्ग-
सिद्धिः समाप्ता॥॥
कृतिरियं महापण्डितरत्नकौर्तिपादानाम् ॥ ० ॥

·पण्डिताशोकरचितम् अवयविनिराकरणम्। नमः समन्तभद्राय॥ अभ्यासातिशयस्तथा न विहितस्ताहक् श्रुतं नार्जितं । तन्मे चापलमर्थलेशमधुनानिर्मातुमौहे यदि। एतत् सर्वमवेक्ष्ययनिगदितं तत्पण्डितैदृश्यताम् । प्रौणन्त्येव वि++++हि शिशोः प्रायः पितणां मनः ॥ यो विरुद्धधर्माध्यासवान् नासावेकः । यथा घटादि- रर्थः। विरुद्धधर्माध्यासवांश्च स्थूलोनौलादिरर्थ इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। इह दृश्यमानस्थूलोनौलादि- रों धर्मों, स चानुभवावसितोऽसति बाधके प्रत्यक्ष- सिडो हेतोराश्रयासिद्धिं निहन्ति । ननु भवद्भिरसन्नेवा- वयवौ प्रतिज्ञायते स कथं प्रत्यक्षसिद्धः। नावयविन- मिह धर्मिणं प्रतिपन्नाः स्मः किन्तु प्रतिभासमानस्थूल- नौलादिकमर्थम् । न तर्हि विरुद्धधर्मसंसर्गादवयविन एकत्वं निषिद्धं स्यात् । यद्येवं कहि भवतोऽवयवी। एकोऽनेकावयवसमवेतार्थ इति चेत् । स किं प्रतिभास- ·वववविनिराकरणम् । मानात् स्थूलनौलादेरन्योऽनन्यो वा। न तावदन्यः, दृश्यत्वेनाभ्युपगमात् । न च प्रतिभासमानस्थूलनौलार्थ- व्यतिरेकेणापरः प्रतिभाति। अनन्यश्चेत् । तस्यैकत्व- प्रतिक्षेपे कथमप्रतिषिद्धमेकत्वमवयविनः । ननु च प्रतिभासमानश्चेदानावयविरूपोधौं । किन्तहि रूपमस्यावशिष्टप्रसिद्ध भविष्यतीति। उच्यते, प्रतिभासमानः स्थूलोनौलाकारः प्रत्यक्षसिद्धं रूपं, अवयवित्वानभ्यु(२)पगमेऽप्यशिष्यते। न चैवं मन्तव्यं । न परमाणुसञ्चयवादिनां स्थूलाकारः कश्चिदर्थोऽस्ति यः प्रसिद्धो धौ स्यादिति। अवयव्यनभ्युपगमेऽपि हि निर- वयवानेकात्मकः स्थूलोऽर्थोभ्युपगम्यमानः केन निषिद्धः । स्यान्मतं निरवयवाः परमाणवः कथं प्रत्यक्षे स्थूलेना- कारेणावभासेरन्, स्थूलसूक्ष्मयोर्विरोधादिति । तदपि न युक्तं । परमाणव एव हि पररूपदेशपरिहारेणोत्पन्नाः परस्परसहिता अवभासमाना देशवितानवन्ती भासन्ते। विततदेशत्वच्च स्थूलत्वं, यत्तूक्तं स्थूलसूक्ष्मयोर्विरोध इति तत् किं पररूपदेशपरिहारवती निरवयवानामुत्पत्तिः। परस्परसहितानामेकविज्ञानावभासित्वं वा विरुद्ध मिति वक्तुमध्यवसितं। इदञ्चेबिरुद्धं स्थूलाकारः किं विरुद्धः । अतएव मिरवयवेषु बहुधेकस्मिन् विज्ञाने प्रतिभास- ·. अवविनिराकरणम् । मानेषु भवन् प्रतिभासकालभावी प्रतिभासधर्मः स्थूलाकारो न तु वास्तवः प्रत्येकमभावात्। प्रतिभासात् प्रागई वा न तर्हि स्थूलोऽर्थ इति चेत् । न तदापि प्रतिभासयोग्यतासम्भवात् यदैव हि सञ्चिता भवेयु- स्तदैव प्रतिभासयोग्याः परमाणवः। यदा च प्रतिभास- योग्या स्तदा स्थूलाः। यत्वाह निरवयवेषु वहुषु प्रति- भासमानेषवश्यमन्तरेणापि प्रतिभासितव्यं । अन्तरा- नवभासे परस्परविविक्ता एव नावभासिताः स्युः । विविक्तानवभासे चाणुमावकं पिण्डो भवेत् । न चान्त- रमवभासमानमुत्पश्यामः । तदयं निरन्तर एक एव स्थलो निरवयवानेकात्मको भवितुमर्हति, अपि त्वेकः स्थूलात्मक रवेति । सोऽप्येवं वाच्यः। किं विजातीय- परमाण्वन्तरमन्तरं। आहोस्वित् शून्याकाशयोगः। तब शून्याकाशयोगस्तावदवस्तुतया नेन्द्रियप्रत्यक्षगोचरः । अर्थसामर्थभाविनि तवार्थस्यैव प्रतिभासोपपत्तेः। विजातीयन्विन्द्रियान्तरमाचं कथमिन्द्रियान्तरज्ञानेऽव- भासेताविषयत्वात्। तत् केनान्तरेणावभासितब्ध- मिति न विद्मः। यत् पुनरुच्यते। अन्तरालानवभासे विविक्ता मावभासेरनिति । तथापि किमेषामन्तरं विवेकः पररूपशून्यता वेति ·अवयविनिराकरणम् । ८९ यथा च चिन्यं । निरूपयन्तस्तु पररूपशून्यतामेव विवेकं वस्तूनां पश्यामः। पररूपशून्याश्चेमे भासमानाः कथं विविक्ता नावभासेरनिति । ननु च न प्रत्येकं परमाणूनां स्थूलाकारः। ततः समुदितानामेष्टव्यः । नौलपरमाणूनां प्रत्येकमसम्भवन् पौताकारो बहुतपि न दृश्यते । तथा प्रत्येकमसम्भवन् स्थूलाकारः कथं बहुषु स्यादिति। उक्तमच । अविरुडो निरवयवाणां स्थूलाकार इति। (३) नौलविरुवस्तु पौताकारः । ततः पौतविरुद्धं नौलाकारं विभ्राणेषु बहुधपि कथं पौताकारो भवेत् । नैवं निरवयवत्वविरुद्धः स्थूलाकारः यथोक्ताच्यायात् । तदेवं प्रत्यक्षसिद्धः स्थूलोऽर्थ इह धौति व्यवस्थितं । तदेवमवस्थिते धर्मिणि हेतोः सत्त्वमसत्त्वं वां निरूप्यं । तच पाण्यादावेकस्मिन् कम्यमाने स्थूलोऽर्थः सकम्पनिः- कम्ये रूपे युगपत् प्रतिपद्यमानः प्रथं विरुद्धधर्मसंसर्ग- वान्न स्यात् । सकम्पनिःकम्पयोहि रूपयोः परस्परा- भावाव्यभिचारनिमित्तकोऽस्ति विरोधः। भावाभावयो- रेव हि परस्परपरिहारात्मको विरोधः। वस्तुनोस्तु सदभावाव्यभिचारेणैव । इह च सकम्पनिःकम्ये रूपे यात् प्रत्यक्षमेव सामर्थ्यात् परस्पराभावं साधयति ।

·पनवविनिराकरखमा व्यवहारयति तु निविशेषणवानुपलब्धि स्यादेतत् पाख्यादाकभिवषयवे कन्यमाने मापयविनः कम्प रूपमन्युपेवा भवयव एव हि तदा क्रियावान् दृश्यते। दं मन्तव्यं । क्यों कियावति तदायेनावयवि- नापि नियावता भवितव्यं, यथा रथे चलति तदा सडोपि पलतीति । अवयवाक्यविकर्मणोभित्रनिमि- तत्वात् । निमित्तायौगपद्याच। यदा हि आत्मनः पाणिकम्पनेच्छा भवति। ततः प्रयाबः। तदा प्रयत्न- वदात्मपाणिसंयोगात् पाणौ क्रिया। यदा तु शरीरकम्प- नार्थः प्रयत्नविशेष प्रात्मनो जायते। तदा तत्प्रयत्न- वदात्मशरीरसंयोगात् शरौरे कर्मेति निमित्तभेदः । अतो भिन्नमिति तयोरेकस्मिन् जाते कथं निमित्तान्तर- प्रतिबद्धजन्मा तदभावे तदपरोऽपि तथैव जायेत। रथ तदारुढकर्मणोस्तु सत्यपि निमित्तमैदे निमित्तयोग- पद्यात् सहभावः । तथा हि नोदनं रथकर्मणोऽसमवा- यिकारणं। तदारुढकर्मणस्तु नोद्यसंयोगः। तयोश्च सहभावात् कर्मणौ अपि यौगपद्येन जायते। तदेतत् सकलमालोच्य भदन्तधौत्तरेणेदमुक्तम् । न चाचा- वयवः क्रियावान् । अवयवेषु हि क्रियावत्सु विभागो जायते। क्रियाया विभागारम्भं प्रति निरपेक्षकारण- ·वात् । तेन संयोगेऽसमवाधिकार नियम विका ताववि द्रव्यमिति। इदमाहुरष कणादशिष्यानो मादभिधाताहा जायमानः क्रियाविशेषो द्रव्यारम्भक संयोगप्रतिइन्हिविभागारम्भको दृष्टः। अन्यत्तु विभाग माघमारभते न तु यथोक्तविशेषं। अन्यस्मिन् पद्मसको चविकाशदिके कर्मण्यवयवसंयोगनिवृत्तेरदर्शनात् (8) तहत् प्रयत्नजन्यस्यापि कर्मणो नास्ति संयोगनिवर्तन सामर्थ। ततो नास्ति द्रव्यनित्तिरिति । अयमच समाधिः। इहावयविनि क्रियावति नियमेनावयवैरपि क्रियावद्भिर्भवितव्यं। अन्यथाक्यवसंसृष्टेभ्य थाकाश- देशेभ्यो विभागोऽवयवासंसृष्टश्च संयोगोवयविनः क्रिया- वतः स्यात्। अवयवास्तु क्रियाविहिणः पूर्वानान्तेभ्यो नभोदेशेभ्यो नापसयेयुः। अवयविसमाक्रान्तैश्च देश- र्नाभिसम्बध्येरन् । न चावयविसंयोगविभागाभ्यामवय- वसंयोगविभागौ वाच्यौ। कार्यसंयोगविभागयोः कारण- संयोगविभागौ प्रति निमित्तभावानभ्युपगमात् । कारण- संयोगविभागावेव हि कार्यसंयोगविभागावारमेते। न च विपर्ययः सिद्धान्तहानिप्रसङ्गात् । तेनायवा- वयविमा पृथग्देशत्वादाधार्याधारभावहानौ समवानी- पिन व्यवतिष्ठेत । तस्मादवयविनि क्रियावति -- ·यथार कियावन्तः इत्यकामकैरपि वैशेषिकैरिदमभ्युपेयं । यथावावयविक्रियायामवयवाः क्रियावन्त स्तवावय- वेष्वपि क्रियावत्सु तदवयवैः क्रियावद्भिर्भाव्यमिति । अनया दिशा घणुके क्रियावति तदारम्भको परमाणू- क्रियावन्तौ मन्तब्यौ। अतश्चलावयवसम्बन्धिनश्चलाः परमाणवः। निकि- यावयवसम्बन्धिनस्तु निःक्रिया। परमाणुक्रियायां तदा- रब्धमपि डणुकद्रव्यं क्रियावत् प्रसज्येत। सर्वावयव- क्रियायाः कार्यक्रियाविनाभूतत्वात्। एकस्य परमाणोः क्रिया न परस्येति चेत्। सक्रियनिःक्रियौ तर्हि पर- माणू परस्परं विभज्यमानावुनितद्रव्यारम्भकसंयोगौ स्यातां । ततश्च द्रव्यनाशः। एवञ्च घणुकद्रव्यस्य क्रिया- कत्वे अणुकेऽपि क्रिया स्यादित्यनेन क्रमेण परिदृश्य- मानोऽचलश्चलः स्यादवयवः । तस्मान्निःक्रियावयवसम्ब- निधनो निःक्रियाः परमाणवश्चलावयवसम्बन्धिभ्यश्चलेभ्यो विभज्यमाना द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशवन्तः स्युः। निर- वयवो हि परमार्यमणुमावनभोदेशमाक्रम्य परमा- खन्तरेण संयुज्यते। ततो विभज्यमानः कथमनुझित- परमाखन्तरप्रत्यासत्तिकः स्यात् । सावयवो हिं भाव रखनाक्यवेन वस्वन्तरसंयुक्त एवावयवान्तरै चलैः।

·अवधिनिराकरणमा . पूर्वाकान्तात्रभोदेशान् विरहय्य देशान्तरमाकामेत् । निरषयवेषु त्वत्यन्तमस्तमितेयं कथेति युक्तं द्रव्यनाश- प्रसङ्गमुत्पश्यामः। अथवान्यथायं विरुद्धधर्मसंसर्गः। तथाह्याहते एकस्मिन् पाण्यादौ स्थूलस्यार्थस्यावतानाटते रूपे युगपतवन्तौ विरुद्धधर्मइयसंयो(५)गमस्यावेदयतः। न चानातकरूप एवायमिति शक्यं वक्तुं। अर्वावरणेऽपि अनावृतस्य पूर्ववदर्शनप्रसङ्गात् । अवयवदर्शनायत्तोप- लब्धः । तदृष्टौ अस्या दृष्टिरिति चेत्। अदृष्टिरेव तर्हि अस्यास्तु । न तु दृष्ट्यदृष्टौ। नन्वस्त्येवावयविदर्शनमव- यवावरणे पोति कोऽयं प्रसङ्गः। एवन्तर्हि स्थलः प्राग्व- दुपलभ्येत । इदमबाह कश्चित् । भूयोऽवयवेन्द्रियसन्नि- कर्षसहायोऽवयवौन्द्रियसन्निकर्षः स्थूलोपलंधेनिमित्तं, न चार्डावरणे भूयसामवयवानामस्तौन्द्रियसनिकर्षः सतो न स्थूलग्रहणमिति । सोऽप्येवं प्रष्टव्यः । किं स्थूलो नामावयविनोऽन्यः। स एवानेकव्यापी स्थूलः। तब यद्यवयव्येव स्थूलः । तदा तद्ग्रहणे कथन्न स्थूलग्रहण- मिति चिन्त्यम् । अथ स्थूलत्वाख्यः परिमाणविशेषो गुणः स द्रव्यादन्य एवेति चेत्। एवन्तर्हि परिमाणरहितमेव तत् द्रव्यमय- ·अवयविनिराकरणम् लभ्यते । न त्वस्यायनान्येन परिमाणेन योगः। न पास्यानेकपरिमाणकल्पनापि साध्वी। युगपत् सर्वेषा- मनुपलब्धः। न च दृश्यस्य दर्शननिवृत्तियुक्ता । अवयव- स्यैव तत् परिमाणमुपलभ्यत इति चेत् । यद्येवं स एव तवयवः खेन परिमाणेन सम्बद्धः प्रत्यक्षोत्वावरण- काखेनावयवी । स्यादेतदेकार्थसमबायाज्ञान्तिनिमित्ता- दवयव्येवावयवपरिमाणेन सम्बहः प्रतिभातौति तदपि न शोभनं। इयोः समपरिमाणयोरवयवावयविनोः प्रतिभासप्रसङ्गः। यस्य हि महतोऽवयवस्य तत परि- माणं स तावत् स्खेन परिमाणेन सम्बद्धः प्रतिभाति। अवविनश्च तत्परिमाणसम्बद्धप्रतिभासाभ्युपगमे इयोः समपरिमाणयोरयायवविनोः प्रतिभास आसज्यते। न चास्ति यथोक्तः प्रतिभासः परिमाणरहितः। सोऽवयवः प्रतिभास इति चेत् । स्यादेतद्यस्यावयवस्य परिमाणेनावयवी सम्बद्धः प्रतिभाति स स्वं परिमाणं परित्यज्याभातीति। इदमपि परिमाणविरहिणोवयव- स्यादृष्टेरशक्यं कल्पयितुं। एकार्थसमवायाच भ्रान्ति मिमित्तादल्पतरावयवपरिमाणवानप्यवयवी प्रतिभा- सेत। न च, बाधकमन्तरेण धान्तिरपि शक्या व्यव- स्थापयितुम् ।

·अवयविनिराकरणम् । अस्ति तर्हि स्थूलोऽवयव एव प्रत्यक्षः। एवमावरण- काल इवानावरणावस्थायामपि स्थूलतरोऽवयवः प्रत्य- वोऽस्तु । परमध्यवर्तिनामवयवानामिन्द्रियसन्निकर्षा- भावे स्थूलतमावयविदर्शनानुपपत्तेः स्याम्मतं निखिला- क्यवदर्शनं न स्थूलप्रत्यक्षकारणं । किन्तु भूयोऽवयव- दर्शनमिति । इदमपि न सम्यक् । अभिमुखावस्थितस्य हि पर्वतादेरर्वाचौनावयवदर्श६)नेन तथा स्थूलप्रति- पत्तिर्यथाळकूपरमध्यवर्तिनां दर्शने। ततो न याव- निरवशेषावयवदर्शनं तावत् कथं स्थूलतमार्थप्रतिपत्तिः स्यात्। न चावयवा अर्वाक्परमध्यवर्त्तिनो युगपदृश्यन्ते। तत् कथमवयवौ स्थूलो दृश्येत। क्रमेण दिशामवयवानां प्रत्यक्षीकरणे प्रत्यक्षः स्थलोऽवयवौति चेत् । अन्यदा तु का प्रत्यक्षः इति विमृष्यं । अवयव इति चेत् । अवयवी अपि परमध्यवर्त्तिनो न युगपदृश्यन्त इति कथं सोऽपि प्रत्यक्षः स्यात् । तदेवं नावयवी नावयवाः प्रत्यक्षा इति न किश्चिदृश्येतेति। तत् सिद्धमावतानाश्तरूपः स्थूलोऽर्थ इति ॥ तथा रागारागाभ्यां विरोधः सम्भावनौयः। तथा अकस्मियुक्ते स्थूलोऽर्थो रक्तारक्त रूपे युगपत् प्रति- पचमानो विरुद्धरूपडययोगमात्मनः प्रकाशयति । नन- ·अषयविगिराकरणमाः। वयव एव रक्तोऽवयवी त्वरक्तकरूप एवेति । यद्येवं रक्त- ऽवयवरक्तरूपोऽवयवौ दृश्येत । न चैवं । अथवा राग- द्रव्यसंयोगो हि रक्तत्वं । अवयवस्य च रागद्रव्येण संयोगे- ऽवयविनोऽपि तेन भाव्यं। अवश्यं हि कारणसंयोगिना कार्यमपि संयुज्यत इति समयात् । यत्वाह रक्त एवा- वयवौ। अस्ति हि कुश्मारक्त पटावयवे कुङ्कुमारक्तः पट इति प्रत्ययः। ततो रागद्रव्यसंयुक्त रवावयवौति तस्यापि वर्णान्तरानवभासः स्यादवयविनः। रागद्रव्यं हि प्रत्यासौदत् निजरूपं वस्तुन स्तिरोधत्ते स्वेन च रूपेण द्रव्यं सम्बधाति । यथा रक्तोवयवस्तिरोहित- सहजरूपो रागद्रव्यसमवायिना रूपेण सम्बन्धी प्रति- भाति । अवयविन्यपि रागद्रव्यसंयोगिनि वर्णान्तरा- नवभासप्रसङ्गो दुर्बारः। तन्न रक्त एवावयवौति शकां वक्तुम् । अन्यस्तु संयोगस्याव्याप्यवृत्त्या समाधत्ते । स शाह शब्द इवाव्याप्यत्तिः संयोगः। तेनैकार्थो रक्तश्चारक्त- श्चेति । सोऽप्येवं पर्यनुयोज्यः । कथमव्याप्यत्तिः। यदि खाश्रये समवेतो रूपादिवत् व्याप्यत्तिरेवायं । असमवेतश्चात्तिरेवाप्यद्रव्येटिव गन्धः। एकच संयोगस्य भावाभावाव्यापिनो वृत्तिरिति चेत् । स्यादेतद्यथा विर- ·अवयविनिराकरणम् । SE हावपि रूपरसावेकमाश्रयेते। तथा संयोगस्याप्यकंच भावाभावो युगपत् स्याताम्। अहो मोहविजृम्भितं । अभावो हि भावनिवृत्तिरूपो नास्य भावनिवृत्तिं हित्वा रूपान्तरमौक्षते। यश्च यन्त्रि- वृत्तिरूपः स कथं तस्मिन् सत्येव भवति । भावे वा तन्नित्तिरूपतां जयात्। तथा हनलं पश्यपि सलिलार्थों तच प्रवर्तत । जलविविक्तस्यानलस्य दर्श- नात् । जलाभावसिद्धेरप्रहत्तेरिति चेत् । भवत्वनुप- लम्भाजलाभावसिद्धिस्तथापि ज(७)लसत्तां सम्भावयन् जलार्थों प्रवर्तेत। ननु तब यदि जलं स्यादुपलभ्येत किमतः। अतोऽनुपलभादभावो जलस्येति। यद्यप्य- भ्युपगतैव जलाभावसिद्धिः । तथापि तदर्थिनस्तद्भाव- शङ्कया प्रवृत्तिः स्यात् । युगपदेकच संयोगस्य भावाभावौ दृश्यते। तेनैवं कल्ययामो न स्वेच्छया। ननु किमभावो- भावप्रतिषेधात्मकः प्रतीयते। अन्यथा वा। तच भावनित्तिरूपे भावे सिद्ध कथं भावोपलब्धिन भ्रान्ता स्यात् । भावाप्रतिषेधात्मकश्च नाभावः। नाममाषन्तु स्यात् । न च नाममाधादर्थस्य तथाभावः। रूपरस- योस्तु न परस्परनिहत्तौ रूपमिति कथं तदुदाहरणमिह शोमेत। न च रूपरसयोरेका समवायोऽस्माभिरनु- ·है. पवयविनिराकरणम् । मन्यते। शब्दोऽप्येवमेवाव्याप्यत्तिरसिद्धः स कथं प्रकृत- संशयनिहत्तये कल्प्येतेति । अलं बहुभाषितया ॥ अथवा स्थूलोऽर्थस्तदतहेशः प्रतीयते। तदेशयोश्च परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तोऽस्ति विरोधः। अतो विरुद्धधर्मसंसर्गः स्थूलस्य । स्यादेतत् कथं तदतहेशयोः परस्पराभावाव्यभिचारः। उच्यते । इह तावदेकस्मिन् देशे परिच्छिद्यमाने ताद्रूष्यप्रच्युतिरस्य व्यवच्छिद्यते । तदव्यवच्छेदे तत्परिच्छेदाभावप्रसक्तः। प्रच्युतिवञ्च प्रच्युतिमदपि देशान्तरं व्यवच्छिद्यते। यदि हि परि- च्छिद्यमानो देशान्तरस्वभावो भवेत्तदा तद्रूप एवो- पलब्धो भवेत् । देशान्तररूपन्तु विरहय्य खेन रूपेण प्रकाशमानो देशो देशान्तरासंसृष्ट इत्यवसौयते। यथा च देशस्य देशान्तरासंसर्गस्तथा तेनाधारभूतेन देशेन यद्याप्तं रूपं तदपि देशान्तरसंसर्गादविच्छिन्नं भवति। कथं हि तेन देशेन व्याप्तं रूपं तदभाववति देशान्तरे वर्तत । यथा एकेन देशेन व्याप्तो घटो न देशान्तरे वर्तते। देशान्तरे ऽनुपलम्भादवृत्तिरिति चेत् । विप्रकृष्टे देशान्तरे कथमस्याभाकः प्रतिपत्तव्यः। तस्मादि- दमकामकेनापि वाच्यं । यदुत एकदेशव्याप्तं रूपं न देशान्तरे वर्तते इति । तस्य तेन यापनप्रसङ्गात् । .

·अवयविनिराकरणम् । तदभाववति देशान्तरे वर्तमानोऽपि तेन देशेन व्याप्येत । न च व्याप्तिरस्य शक्यावसातुं । भागान्तरा- सम्भवात् । रतेन तबिरस्तं। यदाह कश्चित् । यधेको- भावस्तदतद्देशं जनयनविरुध्यत इति। तदपि न प्रकृतानुरूपम् । तथाहि भावाभावावेव परस्परपरिहारेण विरुद्यौ न वस्तुनौ। वस्तुनोस्तु परस्पराभावाव्यभिचारेण विरोधः । तेन यदेव वस्तु वस्त्वन्तरप्रच्युतिमत् तदेव तेन विरुद्धं। न चैककार्यनिवर्तनशक्तिः कार्यान्तर- शक्त्यभावाव्यभिचारिणौ। अनुपलम्भो हि वस्तुनो वत्वन्तराभा(८)बाव्यभिचारं साधयति। एककार्य- निवर्तनशक्तिमति च रूपे गृह्यमाणे कार्यान्तर निवर्तनशक्तिपि परिच्छिद्यत इति । कथं तदभावः एकदेशसम्बद्धं तु रूपं देशान्तरसंसर्गिरूपपरिहारेणो- पलभ्यमानन्तदभावाव्यभिचारि तेन विरुद्धं । यथात्यन्त सहशोर्वस्तुनोर्युगपदुपलभ्यमानयोः सत्यपि चाकारमेदे दूरादनुपलक्ष्यमाणभेदयोर्देशभेदमाचनिमित्तकं प्रत्य- क्षावसित विरोधमाश्रित्य भेदोऽवस्थाप्यते । यत्वाह। यथैकं चक्षुर्विज्ञानं भित्रेषु चक्षुरादिषु वत्तते तदधी- नोत्यादलया। तथान्योऽपि भिबदेशनिवृत्ति मेत्यत ·अवयविनिराकरणम् । . इति। सोऽपि देशमेदनिमित्त विरोधेऽवस्थाप्यमाने वस्तुनः कारणभेदनिमित्तंविरोधमासनयन् न नैपुण्य- मात्मनो निवेदयति।नहि विज्ञानस्य देशोऽस्ति कश्चित्। अमूर्तत्वात् । स्यादेतत् । यथा देशभेदनिमित्तो विरोधस्तथा कारणमेदनिमित्तोऽपि स्यात् । को हि वस्तुतो विशेषः, कारणमेदाद्देशभेदस्येति । उक्तमिह। परस्पराभावाव्यभिचारनिमित्तो वस्तूना- मस्ति विरोधः। स देशमेदेऽपि सन्निधौयेते न कारण- भेदे। देशमेदवतौ हि रूपेऽन्योऽन्यपरिहारेणोपलभ्य- माने। परस्पराभावाव्यभिचारिणौ भवतो न कारण- मेदवतो। तदेवं कम्परागावरणभावाभावकृते देश- भेदनिबन्धने च 'चतुर्थे विरुद्धधर्मसंसर्गेऽवविविषये व्यवस्थापित पक्षधर्मत्वं सिद्धं हेतोः। अधुनाव्याप्ति- रेवास्य स्वसाध्येन समर्थनौया। इह विरुद्धधर्मसंसर्ग- विरहमाचनिबन्धनो मेदव्यवहारो वस्तूनां दृष्टः, अहे- तोरयोगात्। निमित्तान्तरस्य वाऽदर्शनात्। ततो विरुद्धधर्मसंसर्गेऽपि भवनभेदव्यवहारो व्यापकं निमित्त- वत्वं अध्यात्। ततो व्यापकानुपलब्ध्या तस्माद्यारत्तो विरुडधर्माविरहेण व्याप्यते। तहिरुधश्च विरुद्धधर्म- संसर्गः। तेनेयं व्यापकविरुद्धोपलब्धिभूमिका। एवं ·अवयविनिराकरणम् प्रसाधितेऽस्यास्वरूप्ये सिद्धविरुद्धानकान्तिका दोषा नावकाशं लभन्ते इति ॥ एवं मया बहुषु दुर्मतिनिर्मितेषु प्रत्युङ्क्तेषु खल दूषणकण्टकेषु । आचार्यनौतिपथ एव विशोधितोऽय- मुत्सार्यमत्सरमनेन जनः प्रयातु ॥ समाप्तञ्चेदमवयविनिराकरणमिति ॥

·पण्डिताशोकविरचिता सामान्यदूषणदिक्प्रसारिता। व्यापकनित्यमेकच सामान्यं यः प्रकल्पितं । मोहग्रन्थिच्छिदे तेषां तदभावः प्रसाध्यते ॥ कथमिदमवगम्यते। परस्परविलक्षणक्षणेषु प्रत्यक्ष- समीक्ष्यमाणेवभिन्नधौध्वनिप्रसवनिबन्धनमनुयायिरूपं सामान्यं न मान्यं मनौषिणमिति । साधकप्रमाण- विरहात् बाधक( ६ )प्रमाणसम्भवाञ्चेति बमः। तथाहि यदिदं .सामान्यसाधनमनुमानमभिधीयते परैः। यदनु- गताकारं ज्ञानं तदनुगतवस्तुनिबन्धनं यथा बहुषु पुष्पेषु सक् सगिति ज्ञानं। अस्ति च परस्परसम्पर्क- विकलकलासु कार्यादिव्यक्तिधनुगताकारं विज्ञानं तदनैकान्तिकतादोषाकान्तशरोरत्वान्न तबावसाधना- यालं। यतो भवति बहुषु पाचकेषु पापकः पाचक इति एकाकारपरामर्शप्रत्ययः। न च तेष्वनुगतमेकं वस्तु समस्ति । तदावे हि प्रागेव तथाविधप्रत्ययोत्पाद- प्रसङ्गो दुरिप्रचारः। कियोपकारापेक्षाणां स्वलक्ष- ·सामान्यदूषणदिकप्रसारिता । णानां सामान्यव्यञ्जकत्वादयमदोष इति चेत् । नैत- दस्ति। नित्यानामनाधेयातिशयतयाऽनुपकारिणि सह- कारिण्यपेक्षाऽयोगात्। सातिशयत्वे वा प्रतिक्षणं विशरारुशरोरत्वात् क्रिया कुत इति दोषोदुष्परिहरः। क्रियानिबन्धनत्वात् पाचकेतनुगताकारप्रत्ययस्य नानै- कान्तिकतादोष इत्यपि वातं । प्रतिभेदं भिद्यमानानां कर्मणां तविबन्धनत्वायोगात् । भिवानामप्यभिन्ना- कारज्ञाननिबन्धनत्वे व्यक्तौनामपि तथा भावो न राज- दण्डनिवारितः। ततश्च. सामान्यमेव नोपेयं स्यात् । इति मूलहरं पक्षमाश्रयता देवानांप्रियेण सुष्ठ अनु. कूलमाचरितं । अनेनैव न्यायेन क्रियाकारकसम्बन्ध- मभिन्नज्ञाननिबन्धनमुपकल्पयन् प्रतिक्षिप्तः। • पाक- क्रियात्वनिबन्धनः पाचकेष्टनुगताकारः प्रत्ययस्ततो नानैकान्तिकतादोष इत्यपि न मन्तव्यं । नार्थान्तर- सम्बन्धिनौ जातिरर्थान्तरप्रत्ययोत्पत्तिहेतुः, अतिप्रस- जात्। स्यादेतत् समवेतसमवायसम्बन्धबलात् पाक क्रियासामान्यं पाचकैतभिन्नाकार परामर्शप्रत्ययमुन- जनयति ततो न यथोक्तदोषः। तदिदमप्यसारं । यत् उदयानन्तरापवर्जितया कर्मणामेवासम्भवात्, विनष्टे कर्मणि तत् सामान्यं न कर्मणि तदभावादेव नापि ·सामान्धदूषणदिकप्रसारिता । कर्तरीति सम्बद्धसम्बन्धोप्यस्य नास्तौति नाभिन्न प्रत्यय- हेतुः। तस्मात् स्थितमेतत्तदनैकान्तिकतादोषदुष्ट- त्वान्नेदमनुमानं सामान्यसत्त्वासाधनाय पर्याप्तमिति। इतश्चापि न सामान्यसत्त्वासाधनमिदमनुमानं। यथैव हि परस्परासौर्णस्वभावा अपि शाबलेयादयोभावाः कयाचिदेव तदेककार्यप्रतिनियमलक्षणया स्वहेतु- बलायातया प्रकृत्या तदेकमभिमतमनुगतरूपमुप- कुर्बते, तदपरसामान्यान्तरमन्तरेणान्यथानवस्थाप्रस- गात् । तथा तमेकं परामर्शप्रत्ययमुपजनयन्तु किमन्त- रालगडुना व्यतिरेकवता सामान्येनोपगतेन । अथोच्यते प्रतिनियतशक्तयः सर्वभावाः। एतच्च सामान्यापलापिभिरपि ( १० ) नियतमभ्युपगमनौयं । अन्यथा कुतः शालिवौजं शाल्यकुरमेव जनयति न कोद्रवाकुरमिति । परपर्यनुयोगे भावप्रकृति मुक्का किमपरमिह वचनौयमस्ति । एतच्चोत्तरमस्माकमपि न वनौकाकुलकवलितं, तथाहि वयमप्येवं शक्ता एव वक्तुं सामान्यमेवोपकर्तुं शक्तिव्यक्तीनां भेदाविशेषेपि न तदेकं विज्ञानमुपजनयितुमिति। अनुत्तरं वत दोष- सङ्कटमबभवान् दृष्टिदोषेण प्रविश्यमानोऽपि नात्मान- मात्मना सम्बेदयते। तबाहि शालिवौजतदकुरयोर- ·सामान्यदूषादिकप्रसारिता । ध्यक्षानुपलम्भनिबन्धने कार्यकारणभावेऽवगते शालि- बौख शाल्यकर जनयितुं शक्तं न कोद्रवाश्रमिति शक्यमभिधातुं। नैवं सामान्यतहतोरुपकार्योपकारक- भावः कुतश्चन प्रमाणान्निश्चितः। तत्कथमिदमुत्तर- मभिधीयमानमादधीत साधिमानमित्यलमलौकनिर्ब- धनेन। न साधकप्रमाणविरहमात्रेण प्रेक्षावतामसाव- हारः। ततस्तदभावसाधकमनुमानमभिधीयमानमस्मा- भिराकल्यतां । यद्यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते तत्तदसदिति प्रेक्षावद्भिर्व्यवहर्त्तव्यं, यथाम्बराम्बुरुहं, नोपलभ्यते चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सामान्यं क्वचिद- पौति स्वभावानुपलब्धिः। न चाचासिद्धिदोषोद्भाव- नया प्रत्यवस्थातव्यम् । तथा ह्यचासिद्धिर्भवन्तौ स्वरू- पतो विशेषणतो वा भवेत् । तत्र न तावदाद्यं सम्भ- वति। अन्योपलम्भरूपस्यानुपलम्भस्याभ्युपगमात्। तस्य च स्वसम्बेदनप्रत्यक्षसाक्षात्कृतस्वरूपत्वात् कुतः स्वरू- पासिङ्घदोषावकाशः। अथोच्यते स्वसम्बेदनमेव न सम्भवति। स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । न हि तयैवासिधारया सैवासिधारा छिद्यते। तदेबागुल्यग्रं तेनैवाङ्गुल्यग्रेण स्पृश्यते इति । अतोऽसिद्ध एवायं हेतुः। तदिदं स्वसम्बेदनशब्दार्था- ·सामान्यदूषणदिक्पसारिता। परिज्ञानविजृम्भितमेव प्रकटयति वावः। तथाहि कलस- कलधौतकुवलयादिभ्यो व्यावृत्तं विज्ञानमुपजायते। तेन बोधरूपतयोत्पत्तिरेवास्य स्वसम्बित्तिरुच्यते, प्रकाश- वत्। न कर्मकर्तृक्रियाभावात् । एकस्यानंशरूपस्य वैरूप्यानुपपत्तितः। यथैव हि प्रकाशकान्तरनिरपेक्षः प्रकाशः प्रकाशमान आत्मनः प्रकाशक उच्यते। तथा ज्ञानमपि ज्ञानान्तरनिरपेक्षं प्रकाशमानमात्मनः प्रका- शमुच्यते । ततोऽयं परमार्थः। न ज्ञानं ज्ञानान्तरसंवेद्य- मुपपद्यते नाप्यसम्बिदितमुच्यते। यथाप्रकारे च स्वस- म्बेदनशब्दार्थ विवक्षिते न किञ्चिद् वचनीयकमस्ति कुतो यथोक्तदोषावसरः। नापि विशेषणासियाऽसिवि- रुदावनौया। उपलब्धिलक्षणप्राप्ततया ( ११) सामा- न्यस्य स्वयमेव परैरुपगमात् । तथानभ्युपगमे वा न सामान्यबलेन वा कुलेयादिपनुगताकारौ धौध्वनी स्यातां । न हि यतो यत्र ज्ञानाभिधानप्रत्तिस्तदनुप- लक्षणे तस्य प्रतीतिर्भवति, दण्डिवत् । यत् पुनरिद- मुद्योतितमुद्योतकरेण । किं सामान्यं प्रतिपद्यसे, न वा। यदि प्रतिपद्यसे कथमपहुंषे । अथ न प्रतिपद्यसे तदा तस्यासिद्धत्वादाश्रयासिद्धो हेतुः। तदिदं तस्य धम्मिस्वरूपितानभिज्ञताविजृम्भितमाभाति। यतो न ·सामान्यदूषणदिकप्रसारिता। ६६ वयं वहौरूपतया सामान्यं धम्मितयाङ्गोकुर्महे। अन्त- मर्माचाभिनिवेशिनो भावाभावोभयानुभवाहितवासना- परिपाकप्रभवस्याध्यस्तवहिर्वस्तुनो ज्ञानाकारस्य धर्मि- तयोपयोगात्। स च स्वसम्बेदनप्रत्यक्षसिद्धतया न शक्यः प्रतिक्षेप्तुं । तदव धर्मिणि व्यवस्थिताः सदसत्त्वे चिन्तयन्ति। किमयं सामान्यशब्दविकल्पप्रतिभासार्थो धौ परपरिकल्पित- वहिःसामान्यनिबन्धनो वेति। तस्य वाह्यानुपादानत्वे साध्यतयाऽनुपलम्भो हेतुः। न पुनस्तस्यैवाभावः साध्यते। तद्दिषयशब्दप्रयोगप्रसङ्गात् ।' एवम्बिधे च धम्मिणि विवक्षिते कुत आश्रयासिद्धिदोषः। यत्तूच्यते । प्रत्यक्ष- प्रमाणसिद्धस्वभावतया सामान्यस्यासिद्ध एवायं हेतु- रिति । तदयुक्तं, तस्य स्वरूपेणाप्रतिभासनात् । इदमेव हि प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षत्वं यत् स्वरूपस्य स्वबुद्धौ समर्पणं। इदं पुनर्मल्यादानक्रयि सामान्य स्वरूपञ्च नादर्शयति प्रत्यक्षताच्च स्वीकर्तुमिच्छति । तथाहि न वयं परस्परासंकीर्णशवलेयादिव्यक्तिभेद- प्रतिभासनवेलायां तद्विलक्षणमपरमनुगतमध्यक्षेणेक्षा- महे। कण्ठेशनमिव भूतेषु। शावलेयसामान्यबुद्धेरसिद्धेः। तत् कथमदृष्टकल्यनयात्मानमात्मना विप्रलभेमहि ।

·१०० सामान्यदूषणदिकप्रसारिता। इति नासिद्धो हेतुः। नाप्यनैकान्तिकता शङ्काविषय- मतिपतति, विपक्षवृत्त्यदर्शनात् । असपक्षे सम्भवानुप- सम्भात् । साधारणनैकान्तिकता माभूत । सन्दिग्ध- विपक्षव्यावृत्तिकता तु प्रतिबन्धादर्शनादनिवारित प्रसरैव। तदेतन्न समालेाचिततर्ककर्कशधियामभिधानं । विपर्यये बाधकप्रमाणसामर्थ्यादपसारितसद्भावत्वात्त- दाशङ्कायाः। तथायसत्त्वे साध्ये सत्वं विपक्षः। तच प्रत्यक्षवृत्त्या भवितव्यं । यतो यद्यदा विकला प्रति- हतसामर्थ्य तत्तदा भवत्येव । तद्यथाऽविकलबलसकल- कारणकलापोऽङ्कुरः। सति च चक्षुरादिसाकल्ये हश्ये वस्तुन्यविकलाप्रतिबदशक्तिकारणं प्रत्यक्षं ज्ञानमिति स्वभावहेतुः। ततो विरुद्धोपलम्भादिपक्षाद्यावर्तमानो हेतुः। असद्यवहारयोग्यत्वेन व्याप्यत इति व्याप्तिसिद्धे- नैकान्तिकः। अभिमतसाध्य( १२ )प्रतिबन्धसिद्धेस्तु विरुवता दूरतरसमुत्सारितरभसप्रसरैव। अतोऽसिद्ध- तादिदूषणशङ्काकलशालकि( क )तायेतोः प्रस्तुतवस्तु- सिद्दौ सिद्धमसत्त्वं सामान्यस्येत्यलमतिबद्धविस्तरविसा- रिख्या कथयेति विरम्यते। न च वस्तुसंस्थानवत् सामान्य व्यक्तलक्षणं। न ·सामान्यदूषगादिप्रसारिता । चानुस्त्तव्यावृत्तवर्णाद्यात्मके जातिव्यक्ती वर्णादिनियत- प्रतिभासप्रतौतिप्रसङ्गात् । व्यक्तरेवासौं प्रतिभास इति चेत् कोऽपरस्तर्हि सामान्यस्यानुगताकार इति चेत् । ननु वर्णमंस्थाने विरहय्य किमपरमनुगामि विद्यते। जातिव्यक्तयोः समवायबलादविभावितविभागयोः क्षौ- रोदकयोरिव परस्परमिश्रणेन प्रतिपत्तेरिति चेत् । न तर्हि सामान्यविशेषयोरेकतरस्यापि रूपं गृहीतं । स्वरूपाग्रहणेऽनयोरप्यग्रहणमिति निरालम्बनैव सा तादृशौ प्रतिपत्तिरिति परमार्थ आवेदितस्तावनिरा- लम्बनया च प्रतीत्या व्यवस्थाप्यमानं सामान्यं सुव्यव- स्थापितं। तस्मादिशेष्यासियापि नायमसिद्धो हेतुः । सपक्षे वर्तमानो विरुद्ध इत्यपि न मन्तव्यः। अनै- कान्तिकताप्यस्य न सम्भावनाम् अर्हति। असद्यवहारा- नपेक्षत्वेन हि दृश्यानुपलम्भो व्याप्तः ।, यदि हि सन्नपि तत्र न प्रवर्त्तयेत् । इह सापेक्षः स्यात् । ततो विपक्षाद्यापकविरुद्धावरुद्धात् । व्यावर्त्तमानोऽसद्यवहारे विश्राम्यतीति अतस्तेनामद्यवहारेणानुपलम्भो व्याप्यत इति कुतोऽनेकान्तः। ततश्च म एवार्थः ममायातः । एतासु पञ्चस्ववभासनौषु प्रत्यक्षवोधे स्फटमजुरीषु ।

·१०२
सामान्यदूषणदिकप्रसारिता ।
साधारणं षष्ठमिहेक्षते यः
शृङ्गशिरस्यात्मन ईक्षते सः॥ इति ॥
सर्वस्य च पूर्वोक्तस्यायं परमार्थः ।
प्रत्यक्षप्रतिभासि वर्त्म न पञ्चस्वङ्गुलीषु स्थितं
सामान्यं प्रतिभासते न च विकल्याकारबुद्धौ तथा।
ता वास्फुटमूर्तयोच हि विभासन्ते न जातिस्ततः
सादृश्यभ्रमकारणौ पुनरिमावेकोपलब्धिध्वनी इति॥
सामान्यसिद्धिदूषणदिक्प्रसारिता ॥३॥
कृतिरियं पण्डिताशोकस्य ॥ ॥

·अन्तव्याप्तिसमर्थनम्। ॐ नमो बुद्धाय । इह सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वं तदितरसत्त्वलक्षणायो- गात् । तच्च क्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्तं परस्परव्यवच्छेद- लक्षणत्वादनयाः। प्रकारान्तरेण करणासम्भवात् । क्रमयोगपद्ये चाक्षणिकत्वे न स्तः। पूर्वापरकालयो- रविचलितैकस्वभावस्य कत्तृत्वाकर्तृत्वे विरुद्धधर्मद्दया- योगात् । तच न तावत् क्रमः क्रमाणामेकैकं प्रति पूर्वापर- कालयोः कर्तृत्वाकर्तृत्वापत्तेः। एवं सर्वक्रमाभावात् केवलं सकलकार्ययोगपद्यमवशिष्यते। तंत्र च स्फुट- तरः पूर्वापरकालयोः कर्तुत्वाकर्तृत्वप्रसङ्गः। विरुहे च कर्तुत्वाकर्तुत्वे एकधर्मिणि न सम्भवतः। एक- स्वभावश्च तावत्कालमक्षणिक इति सिद्ध एतस्मिन् क्रमयोगपद्ययारयोगः। तदेवमक्षणिके व्यापकानुप- लब्ध्या निषिद्धं सत्त्वं क्षणिक एवा[व] तिष्ठते इति क्षणिकत्वेन व्याप्तं। तत्तेन व्याप्तं यत् यत्र धर्मिणि सिध्यति तच क्षणिकत्वं प्रसाधयति । इदमेवेदानों ·१०४ अन्तर्याप्तिसमर्थनम्। विचार्यते। केयं (क्केय) व्याप्तिग्रहीतव्या दृष्टान्तर्मिणि साध्यधर्मिणि वा। केचिदाहुः । दृष्टान्तधर्मिण्येव धूम- वत्। अन्यथा साधनवैफल्यं स्यात् । उभयधर्मासिद्धि- (डोरनान्तरौयकत्वात् व्याप्तिसिद्धेः। नहि महानस- सिद्धायामग्निधूमयाप्तिौ पुनरग्निसिद्धये धूमलिङ्गम- विष्यत इति। तथाहि । दृष्टान्ते गृह्यते व्याप्तिधर्मयोस्तच दृष्टयोः। हेतुमात्रस्य दृष्टस्य व्याप्तिः पक्षे तु गम्यते ॥ सा च सोपसंहारात् सामान्यमवलम्बते। तस्य धर्मिणि दृत्तिस्तु प्रतौयेतानुमानतः ॥ प्रत्यक्षदृष्टयावधूिमयोः कार्यकारणभावसिद्धौ तयायप्तिसिद्धिरिति प्रत्यक्षसिद्धे वह्नौ युक्तमनुमान- वैफल्यम् । नैवं व्याप्तिसिद्धेः प्राक् प्रमाणान्तरसिद्धं धर्मिणि क्षणिकत्वम्। साधनधर्ममेव तु केवलमनु- पश्यन्तो विपर्यये बाधकप्रमाणवलात्तस्य क्षणिकत्वेन व्याप्तिं प्रतौमः। तत्ततः साधनवैफल्यम्। वैफल्यमेव, क्षणिकत्वव्याप्तस्य सत्त्वस्य तथात्वेन धम्मिणि प्रतीतौ क्षणिकत्वस्यापि प्रतीतेरिति चेत् । न। सोपसंहार- वती हि व्याप्तिः साध्यसिद्धरङ्गम् । तदियमनपे- क्षितर्मिविशेष साधनधर्ममात्रमवलम्बते। तद्यथा ।

·बन्तातिसमर्थनम् । १०५ यच धूमस्तवामिरिति । न पुनर्यत्र महानसे धूमस्तत्रा- निरिति । एवमिहापि यत् सत्तत्क्षणिकमिति व्याप्ति- प्रतीतौ साधनधर्मस्यापि धर्मिणि सत्त्वं नान्तर्भवति । किं पुनःसाध्यधर्मस्य । तस्मात् सत्त्वसामान्यस्य साधन- धर्मस्य पक्षधर्मत्वं व्याप्तिश्चैकशः प्रतिपाद्य तदुभयसाम- •त् साध्यधर्मस्य धर्मिणि वृत्तिः प्रतीयत इति कुतो- ऽनुमानवैफल्यं। यद्येवं व्याप्तिप्रतीतावसति धर्मिणि परामर्श साध्यधर्मिणि व्याप्तिग्रहणमिति । कुतः। तच दृष्टस्य सत्त्वस्य व्याप्तिप्रतौतेः। यथा महानसदृष्टाग्नि- धूमयाOप्तिग्रहे दृष्टान्तधर्मिणि व्याप्तिग्रहणमुच्यते। न हि व्याप्तिग्रहणे महानसपरामर्शोऽस्तीत्युक्तं । ननु व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोरेकशः प्रतीतावपि यस्यैव पक्ष- धर्मत्वमवगतन्तस्यैव साध्येन व्याप्तिरवसितेति साम- र्थ्यात् साध्यसत्ताकथनमवैयर्थं साधनस्य । ननु न पक्षधर्मत्वगतिः साध्यगतिः साध्यधर्मसंस्प- त्। नापि व्याप्तिप्रतीतिरेव साध्यसिद्धिः । सामा- न्यालम्बनतया धर्मिविशेषेण धर्मयोरनवच्छेदात् । अन्यथा विशेषयोर्व्याप्तिप्रसङ्गात् तदयं व्यस्तविषयः सामर्थ्यादिति हेतुनिर्देशः। अथ हेतास्त्रैरूप्यपरि- छेदसामर्थ्यात् साध्यप्रतीतिरुत्पद्यत इत्युच्यते। न ·बसथानिसमर्थनम्। तौदानौं व्यर्थीहेतुः। स्वरूपनिश्चयेन साध्यनिश्चयो- पजननात्। न हि क्वचिदियत्ताधिकं लिङ्गस्य कर्तव्य- मस्तीति। अपि च गृहौते पक्षधर्मत्वे सम्बन्धे च स्मृते अनु- मानं भवद्भिरिष्यते। तबदन्ताप्तावपोष्यतां । न हि बहिOप्तिवादिनामपि विस्मृतायां व्याप्तौ अनुमान- प्रवृत्तिरस्ति। तब यस्यैव पक्षधर्मत्वमवगतं तस्यैव साध्यधर्मेण व्याप्तिस्मृतेः किन्न सर्वानुमानवैयर्थं । साध्यधर्मिणोऽपरामर्शेण व्याप्तेः स्मरणादिति चेत् । साध्यधर्मिणि दृष्टस्यैव व्याप्तिस्मरणे कथं साध्यधर्मिणो- ऽपरामर्शः। सामान्यालम्बनत्वाद्याप्तः। साध्यधर्मि- णोऽनवच्छेदादिति चेत्। ननु तच दृष्टस्य कथं तेना- नवच्छेदः। तेनावच्छिन्नस्य वा असाधारणत्वात् कथं व्याप्तिः। अयोगव्यवच्छेदेन विशेषणाबासाधारणतेति चेत् तथापि किन्न साध्यधर्मों परासश्यते। यत्र यत्र पर्वते धूमस्तत्र तत्रामिर्यथा महानस इति सामान्या- लम्बनायां व्याप्तौ धर्मिविशेषपरामर्शस्यानङ्गत्वादिति चेत् युक्तमेतत् साध्यधर्मिणा वयोगव्यवच्छेदः साधन- धर्मस्य रूपान्तरमेव पक्षधर्मत्वाख्यं । न त्वयं व्याप्ते- रङ्ग। तमन्तरेणापि व्याप्तः सामान्यालम्बनायाः परि- ·अन्तर्थानिसमर्थनम् । 3B छेदपरिसमाप्तेः कथमन्यथा दृष्टान्तधर्मिणि व्याप्ति- ग्रहणवार्तापि तदेदानों पक्षधर्मत्वायोगात् पक्षधर्म- त्वाग्रहणात् ; पक्षधर्मत्वग्रहणे वा तदैव साध्यमपि सामर्थ्यादसिद्ध सिद्धमिति सर्वानुमानवैयर्थ्यप्रसङ्गः । पश्चात्कालभाविलिङ्गज्ञानमपि च स्मृतिरेव स्यात् न प्रमाणं। तस्मात् व्याप्तेरनङ्गत्वात् पक्षधर्मत्वं व्याप्ति- ग्रहणे सदपि नान्तर्भवतीति पृथग्गृहौतस्मृतयोः पक्षधर्मत्वव्यायोः सामर्थ्यादनुमेयगतिरुत्पद्यते इति । एवमवैयर्थं साधनानामेषितव्यम् इति मानफल- त्वात्। तहत् पृथग्मूतयोः पंक्षधर्मत्वव्याप्त्योः साम- •दनुमानोत्पत्तिरन्ताप्तावपि किन्नेष्यते। तदिष्टौ वा कथं साधनवैयर्थं । चैरूप्यगतिसामदिनुमेय- गतिरिति हि तदुपादानशक्तिरेव सामर्थ्यमुच्यते, न तु रूप्यप्रतीतेरन्तर्भाव इति सर्व समानं। न सर्व समानं। अन्तर्व्याप्तौ हि व्याप्तिं प्रति गत्यैव पक्ष- धर्मत्वमवगतं अनवगते पक्षधर्मत्वे व्याप्तरप्यनवगतः। ततो व्याप्तिपूर्वके साधनवाद्ये पश्चधर्मवचनमन- र्थकमनन्तव्याप्तौ। नैवं बहिर्व्याप्ती बहिरेव व्याप्ति- ग्रहणात् । अचाह,- "येन तेन क्रमेणाचे प्रयुक्त साधने सति ।

·अन्तातिसमर्थनम् । - अवेत्य पक्षधर्मत्वं पश्चाद्व्याप्तिः प्रतीयते ॥ प्रत्यक्ष इर्व दृष्टान्ते तत्र सेत्यन्यथा कथं । दौ दृष्ट्वा विद्म इति चेद् व्याप्तेः प्राक् इयहक् कथं ॥" व्याप्तिपक्षधर्मत्वे हि स्ववाक्याभ्यां येन तेन प्रयु- काभ्यां सच्यते न तु साक्षात् प्रतौयेते। वाचः स्वयमप्रमाणत्वात् । यदाह,- शक्तस्य सूचकं हेतुर्वचोऽशक्तमपि स्वयमिति। सूचितयोऽस्तु तयोः सत्त्वे हेतौ प्रथमतरपक्षधर्म- त्वविषयमेव प्रमाणमभिमुखौभवतु। तेन प्रमाणेन धर्मिणि सिद्धस्य सत्त्वस्य पश्चाद्व्याप्तिः प्रमाणान्तरेण गृह्यत इति कस्य वैयर्थमिति। प्रत्यक्षेऽपि दृष्टान्त- धर्मिणि प्रथमं हेतुराते पश्चादव्याप्तिरित्येष एव क्रमः अन्यथा दृष्टान्तधम्मिणि व्याप्तिहोतेत्येतदेव न स्यात् । दृष्टान्तधर्मिण्यदृष्टस्यैव हेतोाप्तिग्रहणात् । यद्येवं साध्यधोऽपि व्याप्तिग्रहणाधिकरणे धर्मिणि ग्रहौतव्य एव यथा वह्निधूमयोरिति चेत् । न। तत्र दृष्टस्य हेतोर्विपक्षे बाधकवृत्तिमाचादेव व्याप्तिसिद्धेः । जातश्चैवं न खलु व्याप्तिग्रहणात् प्राक् क्षणिकस्य क्वचि- दपि सिद्धिरस्ति तस्वानुमेयत्वात्। असिद्धायाञ्च व्याप्तावनुमानाप्रहत्तेः। साधनान्तरस्य च तदर्थमननु- ·अन्ताप्तिसमर्थनम्। सरणात्। अनुसरणेऽप्यनवस्था स्यात्। अवस्थाने तावत् प्रयासस्य वैयात् । विपर्यये व्याप्तिबलादेव व्याप्तिसिद्धरविघातात्। वद्भिधूमयोस्तु नादृष्टयोः कार्यकारणभावसिद्धेः। तत्सितौ न विपक्षे बाधक- वृत्तिरिति हयदर्शनव्यपेक्षा ! वह्निधूमयोpप्तिसिद्धिः सत्त्वक्षणिकत्वयोस्तु नैवं। यथोक्तन्यायेन व्याप्ति- सिद्धेः। तस्मात् सत्त्वमात्रस्य तत्र धर्मिणि सिद्धस्य बाधकवाद्व्याप्तिः सेत्स्यतीत्येषितव्यं । तबदन्ताप्ता- वपि। ते इमे व्याप्तिपक्षधर्मत्वे स्वस्वप्रमाणव्यवच्छेद्य- साधनवाक्ये न तु केवलं सूचयितव्ये। न चान्यतर- वाक्येन शक्यमुभयं सूचयितुमिति कुतोऽन्यतरवाक्य- वैयर्थं ॥ एकस्यैव हि धर्मस्य क्रमाचैरूप्यनिश्चयः । विस्मृतावनुमाभावात् तत् किं व्यर्थानुमाखिलेति ॥ अपि च संग्रहश्लोका- बाधकात् साध्यसिद्धिश्चेद्यर्थो हेत्वन्तरग्रहः । बाधकात्तदसितिश्चेद्यर्थो धर्म्यन्तरग्रहः ॥ यदि हि धर्मिणि व्याप्तिः सिध्यन्त्येव साध्यसिद्धि- मन्तर्भावयति । ननु लाभ एवैषः। व्याप्तिप्रसाधका- देव प्रमाणात् साध्यसिद्धेः सत्त्वहेत्वपाश्रयणप्रयासस्य ·अन्ताप्तिसमर्थनम्। निरसनात् । न हि व्यसनमेवैतलिशान्तरानुसरणं नाम । अथ न व्याप्तिसाधकात् साध्यसिद्धिः। न त - ताप्तौ हेतुवैयर्थमिति किमकाण्डकातरतया बहु- तरमायासमाविशसि । इयं हि भवतः साध्यं दृष्टान्त- धर्मिणि त्तिः साध्यधर्मिणि च। यथाक्रमं व्याप्तिपक्ष- धर्मत्वयोः सिद्ध्यर्थं । ननु यदा प्रतिनियते धर्मिणि विवादः, तद्दहिभूते च धर्मिणि व्याप्तिग्रहणं तदानौं भवेयर्थं । यदा तु वस्तुमात्र विवादः तदा सर्व वस्तुषु हेतोत्तिस्त्वयापि साध्या मयापि चेति कतम- स्मिन् वर्मिणि हेतोवृत्तिसाधनं मम व्यर्थ भविष्यति । कथमिदानौं बहिर्व्याप्तिर्विवादाधिकरणं भूत एवान्यत- मस्मिन् व्याप्तिसाधनात् । तावन्मावलक्षणत्वाच साध्य- धर्मिणः। बाधकं प्रमाणं प्रवर्त्तमानमन्तर्गतमपि धर्मिणं बहिष्करोतौति चेत् एतदेव कथं भवतु बाधकेन प्रवर्त- मानेनैव तस्मिन् साध्यसाधनात् । साध्यसंशयोपगमे साध्यधर्मिणि लक्षणोपगमादिति चेत् अयुक्तमेतत् । बाधकमाचात् न साध्यसिद्धिरित्यस्मिन्पक्षे धय॑न्तर- परिग्रहवैयाभिधानात् । बाधकात् साध्यसिद्धिरि- त्यस्मिंस्तु पक्षे साधनवैयर्थ्यमापादितं। तस्मादाधक- मात्रेण साध्यासिद्धौ न कचित् सन्देहनिवृत्तिः। सन्दे- । ।

·अन्तर्याप्तिसमर्थनम् । ११९ हानिवृत्तौ न वहिष्करणमवहिष्कृतश्च साध्यधम्म्यवेति तब व्याप्तिरन्ताप्तिरेव नेदानों बहिर्याप्तेर्वार्तापि । तदियं बहिर्व्याप्तिरमुस्मिन् पक्षे कथं भवति यदि प्रति- नियते धर्मिणि विवादः। तद्दहिभूते च धर्मिणि व्याप्तिग्रहणम्भवति । तच च दुरुधरः धय॑न्तरपरिग्रह- वैयर्थदोषः। बाधकमात्रेण तु साध्यसिद्धौ हेत्यन्तरमेव व्यर्थे । अपि च सत्वहेतोर्विशेषेण न वहिOप्ति- सम्भवः। असिद्धे धर्मिणः सत्त्वे विवादानवतारतः। तचासिद्धस्य च व्याप्तिग्रहणे साध्यधर्मिणि ॥ व्याप्तिग्रहः कथं नस्यादृष्टान्तेऽपि न वा भवेत् ॥ यत्र हि धर्मिणि दृष्टस्य हेतोाप्तिः प्रतीयते तप तस्य व्याप्तिग्रहणमाख्यायते। दृष्टञ्च साध्यधर्मिणि सत्त्वमन्यथा विमत्ययोगादिति कथं नान्ताप्तिः। तथापि साधनवैयर्थनिषेधाय बहिरेव गृलौम इति चेत् तत् किमिदानौं त्वदिच्छानुरोधात् धर्मिणि हेतो- ईर्शनमदर्शनमस्तु । दर्शनविशेषे वा बहिरेव व्याप्ति- ग्रहणव्यवस्थास्तु । उभयत्र दृष्टस्य व्याप्तिग्रहणेऽप्यस्ति बहिर्व्याप्तिभाग इति चेत् । ननु किमर्थमियान् भागो यत्नेन संरख्यते।

·अन्तातिसमर्थनम् । माभूत हेतुवैयर्थमिति चेत् । ननु यदि बाधक वृत्तिमात्रेण व्याप्तिग्रहणधिकरणे धम्मिणि साध्य- सिद्धेः साधनवैयर्थमन्ताप्तौ तदेतदहिया॑प्तावपि तुल्यं । तस्माद् व्यसनमात्र बहिर्याप्तिग्रहणे विशेषण सत्वे हेतौ केवलं जड़धियामेव नियमेन दृष्टान्तसापेक्षः साधनप्रयोगः परितोषाय जायते। तेषामेवानुग्रहार्थ- माचार्यो दृष्टान्तमुपादत्ते। यत् सत्तत्क्षणिकं यथा घट इति । पटुमतयस्तु नैवं दृष्टान्तमपेक्षन्ते। "तस्मादृष्टान्तरोक्तेभ्यो घटं दृष्टान्तमब्रवीत् । तथा मानेष्ववैयर्थ्यादन्ताप्तावपौष्यताम् ॥ इत्यन्तरश्लोकः॥ कथमिदानौं अनुमेये सत्वमेव सपक्ष एव सत्त्वमस- पक्षे वासत्त्वमेव निश्चितमिति हेतोस्रुष्यमवगन्तव्यम् । "मता सपक्षासपक्षी साध्यधर्मयुतायुता। सत्यासत्वे तव हेतोस्ते पाये यच तच वा॥" साध्यधर्मयुक्तः सर्वः सामान्येन सपक्षः, अतद्युक्त श्वासपक्ष इति । तस्मिन् सपक्ष एव सत्त्वमसपक्षे चासत्व- मेव यथाक्रममन्वयव्यतिरेका ती पुनर्यच तच वा धर्मिणि ग्रहौतव्यौ यच शक्यौ ग्रहौतुम् ।

·अन्तासिमर्थनम्। , तदिह सत्वस्य सव्र्वतोऽक्षणिकाद्याहत्तौ बाधकबलात् सिङ्गायां यत् सत्तत् क्षणिकमेवेति अन्वय) साध्यधर्मि- ण्यवगृह्यते। तत्र दृष्टस्य हेतोर्व्याप्तिग्रहणात् धम्म्य- न्तरासम्भवात् । सम्भवेऽपि तदनुसरणवैयर्थ्यात् । यद्येव- मसाधारण नाम कथमनैकान्तिक उक्तः ॥ असाधारणतां हेतुदोषम्मूढव्यपेक्षया । अब्रवौदग्रहाद्व्याप्ति(प्तेनैवं सोपसंहृतौ ॥ उक्तमेतज्जड़धियो धर्म्यन्तर एव व्याप्तिग्रहणं प्रति- पन्नाः। तदभिमानापेक्षयाऽसाधारणमनैकान्तिकमाह श्रावणत्वं दृष्टान्ताभावात् । साध्यधर्मिणि च व्याप्ति रनिष्ठेरगृहीतायां व्याप्तौ सन्दिग्धोभयतयाऽनिश्चयकर- त्वात् । अथवा असाधारणतैव श्रावणत्वस्य भूदाभि- मानोपकल्पिता। दृष्टैव हि शब्दव्यक्तिधर्मिणै विवा- टाधिकरणात् । अन्यथा धर्म्यसिद्धिप्रसङ्गाच। दृष्टा- दृष्टशब्दव्यक्तिसाधारणञ्च श्रावणत्वं हेतुः । धूमसामा- न्यवत् । ततः सर्वोपसंहारवत्याः व्याप्तेः सम्भवात् सत्त्वादिवददृष्टमेव साधनं श्रावणत्वाख्यं । क्रमयोग- पद्यानुपलम्भ एव चाच बाधकं प्रमाणं। श्रोवज्ञानजन कत्वमेव हि श्रावणत्वं । तस्मान्मूढव्यपेक्षयाऽसाधारण- त्वात। असाधारणस्य सर्बोपसंहारायोगात् । साध्य-

·११४
चन्ताप्तिसमर्थनम् ।
धम्मिणि व्याप्तिप्रतीतावेव साध्यप्रतौतेः साधनवैफल्यं
स्यादेव। तम्माभूवैफल्यमिति नैव व्याप्तिग्रहीतव्या।
तस्यामगृहीतायां सन्दिग्धोभयतया स्यादनैकान्तिकत्वं।
सोपसंहारेण तु व्याप्तिग्रहणे यथोक्तन्यायेन साधन-
वैफल्याभावात् । अदुष्टं सत्त्वादि साधनमेवेति वेदि-
तव्यम् । तदेवमुभयथा मूढजनापेक्षयाऽसाधारणमनै-
कान्तिकमुक्ताम् ।
समानश्चैतहिाप्तिवादिनामपि यदि हि मूढ-
मतापेक्षा न स्यात् स्यादेव श्रावणत्वमदुष्टो हेतुः ।
रात्वादिकन्नियतशब्देषु हि विवादे शब्दान्तरं स्यात् ।
दृष्टान्तः सर्वशब्देषु विगतो बाधकं प्रमाणं प्रवर्त-
मानं अदृष्टान्तर्माप तत्रैकं दृष्टान्तयतीति कथम
साधारणमनैकान्तिकं वेति । ।
अन्तर्व्याप्तिसमर्थनं समाप्तमिति ॥ • ॥
कृतिरियं रत्नाकरशान्तिपादानामिति ॥ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.