·प्रकाराक-श्री गौरीशंकर गोयनका, अच्युत ग्रन्थमाला कार्यालय,
काशी
मुद्रक-श्री माधव विष्णु पराड़कर, पानमण्डल यन्त्रालय, कबीरचौरा, काशी।
BHAT
SN
२५११५
LIBRARY
Mara

·श्रीः। प्रकाशकीयं मन्तव्यम् । महदिदमस्माकं प्रमोदस्यानं यदस्या:-प्रत्नानां संस्कृतप्रन्यानां जीर्यता. मामशेषतां गन्तुं चोपक्रान्तानां मुद्रणप्रचारादिभिः समुद्धाराय सत्यावश्यकरचे प्रचलतामप्रचलताञ्च ग्रन्थानां हिन्दीभापान्तरेण संयोज्य मुद्रणप्रचारादिभिः संजीवनाय-समधिगतात्मलाभाया अच्युतग्रन्थमालायाः प्रथमपुष्पभूतं श्री. भगवनामकौमुदीनामकं पुस्तकं प्रकाशमुपगतम् । इयं हि ग्रन्थमाला गुरुवर्यश्री १०८परिव्राजकाचार्यमहर्षिकल्पानां श्रीमदे. च्युतस्वामिना नाम्नाऽनुस्यूतेति महत्सौभाग्यमस्याः । एते स्वामिमहोदया धर्मस्य ज्ञानस्य चाविनश्वरां तनुमधिष्टायाधाप्यस्मा. स्वेव विद्योतन्त इति नूनमपरं प्रमोदस्थानम् , अस्माद्विदितवेदितव्यान्महात्मनो बहवो जिज्ञासवस्तत्तत्वमनायासेनाधिजग्मुर् “यद् ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते" सर्वोऽपि भाग्यवाञ्जनः । पाखण्डपरिपूरिते दूरीकृतार्योपदेशानुरागे स्वेच्छाप्रमाणभूतेऽन्त्र कलौ महान्त एते स्वामिमहानुभावा द्रष्टणां हृदि स्थापयन्ति प्रलंपुरुषश्रद्धामिती. दृशा एवं प्रणम्या दर्शनीयाश्च महाभागाः। श्रद्धया हेलया वा सकृदपि समुच्चरितं. महन्नाम व्यपनयति दुरितजालं, सूते च कल्याणपरम्परामिति महतां वचस्या- स्थामाधायैवास्या ग्रन्थमालाया नाम समधिगतारमलाभप्रसादानामच्युतस्वामिना नाना समुदृङ्कितं तचरणाश्रितरस्माभिः । महनामानुस्यूनेयं ग्रन्थमाला ऋषीणा. मुपदेशाननुसरन्ती प्रचारयिष्यति ज्ञान समुद्रासयिष्यति च धर्मस्वरूपमिति मे दृढा प्रत्याशा। अन्वर्धनाम्नीयं भगवतो नाममाहात्म्यं बोधयन्ती "श्री भावनामकौमुदी" पौराणिकानां नाममाहात्म्यप्रतिपाइकानां वाक्यानामर्थ विशदयति, सङ्गमयति च तानि वाक्यानि स्मृतिवाक्येभ्यः। उपपत्या प्रमाणश्च समुपेतमिदं पुस्तकं भक्तानां- मनोविनोदाय, भक्तिस्वरूपे विवंदमानानां सन्देहसमुन्मूलनाय, जिज्ञासूनाज कृत ·भनिस्वरूपप्रकाशनाय क्षमत इति सर्वोऽपि जनः प्रतीयात् । अग्न प्रन्यस्याम्य महिमानं न साकल्येन वर्णयितुमिच्छन्ययं जना, ग्रन्थस्य पुरोवर्तिवादामनश्चा- पाटवात् । इदं पुस्तकं श्रीमद्भिराचार्यगोम्बामिदामोदरशास्त्रिमहोदयः सावधान सम्पा. दितम् । प्रसिद्धं हि वैदुष्यं धीमता गोस्वामिप्रवराणां, विध्रुता चैषां विकुण्ठा प्रतिभा, प्रथिता च नवनवविषयागहिनी शेमुपी । नूनमीदशा एव विधुतवैदुप्या महान्तः पुस्तकमेताहक सम्पादयितुं प्रभवन्ति । तच्चान सहुटितमित्यपरं सौभाग्यं ग्रन्थ. मालाया अस्याः। आशाम्महे पुस्तकमिदं भातीपानामस्माकं हृदयात्प्रतिदिनं विलुप्यमानो नामथ्रद्धां दीकरिष्यति, दूरमुत्सारयिष्यति नाममाहात्म्यपरिपन्धिनः कुतोन् । श्रीमतामच्युतस्वामिनो चरणयोः सद्धं प्रणता वयं श्रीमत आचार्य- गोस्वामिदामोदरशास्त्रिमहोदयान् धन्यवादोजयामः, येषां कृपयाऽसमेन परिश्र. मेण च पुस्तकमिदमद्य जनसाधारणगोचरीभूतमिति निवेदयति । विनयावनतो--- गोयनकोपाख्यो गौरीशङ्करः SN..

·सम्पादकीयं वक्तव्यम् । श्रीमद्धनुमद्भोममध्यान्तर्यामिरामकृष्ण वेदव्यासात्मकसच्चिदानन्दविग्रहपूर्ण- तमाह्लादिनोशत्तयभिन्नीकृतस्वरूपप्रेमा--- वतारभगवत्श्रीश्रीगौरकृष्णः ः शरणम् । निखिलश्रुतिमौलिरत्नमालाद्युतिनीराजितपादपकजान्त ! अयि मुक्तकुलैरुपास्यमानं परितस्त्वां हरिनाम संश्रयामि। इह किल चेतनाचेतनात्मकत्वेन परिचीयमाने वैरिञ्चप्रपञ्च चेत. नस्यैव साक्षात्परम्परासाधारण्येनाचेतनप्रवर्तकताऽऽनुभविकीत्यत्र न कस्यापि वैमत्य, किन्तु चेतनप्रवृत्तः स्वार्थकारुण्यान्यतरव्याप्यत्व- नियमेन प्रवृत्तिम्प्रति कारणत्वेन क्लुप्तज्ञानस्येष्टसाधनत्वविषयकताया. मप्यविवादादावश्यके प्रवर्तकज्ञानीयविषयतापन्नेष्टस्य प्रवर्तमानप्रयो- जनस्वरूपत्वे फलस्य चेच्छान्तरानधौनेच्छाविषयत्वेच्छान्तराधीनेच्छा- विषयत्वाभ्यां मुख्यगौणभेदतो द्वैविध्यात् सुखतत्साधनरूपस्य पुनरपि नित्यत्वानित्यत्वाभ्यां मुख्यस्य दृष्टत्वायत्वाभ्यां च गौणस्य प्रत्येक द्विरूपतया तत्रादृष्टगोणस्याधर्मत्वेन दृष्टगौणस्यार्थत्वेनानित्यमुख्यस्य कामत्वेन नित्यमुख्यस्य मोक्षत्वेन व्यवहाराद् धर्मार्थकाममोक्षाख्यपु. मर्थरूपत्वेन चातुर्विध्यं पर्यवस्यति । न च भूना दर्शनविशेपरीतितो दुःखसामान्याभावस्यैव मोक्षस- पतया तस्य च नित्यत्वेऽपि सुखत्वाभावात् कथमिव नित्यमुख्यताऽनु- पदमुक्ता सङ्गच्छतामिति वाच्यम् । यत्प्रतीतीच्छया वक्त्रोच्चार्यते शब्दः स एवार्थ इत्यनुभवमनु- रुक्ष्य प्रवृत्ताद् यत्परःशब्द स शब्दार्थ' इतिन्याया विविधप्रस्थानानि प्रचारयद्भिराचार्यराविर्भावितेपु शास्त्रत्वेन सम्प्रतिपन्नेपु महावाक्या- स्मकशास्त्रभेदापत्तिपरिजिहीर्षया प्रातिस्विकरूपेण तत्तत्प्रतिपाद्यविशे. पस्यैकत्वेऽवश्यं चाच्येऽर्थादेव तत्रत्यं मुख्यत्वमपि तत्र नान्तर्गयकमे- चेति तदीयेतरेपु प्रतिपाद्येषु तन्निरूपिताङ्गत्वमर्थसमाजलब्धम् एवं. चाङ्गमङ्गत्वादेव स्वागयनुरुन्धान प्रधानान्तरेणाप्रधानान्तरेण च विसं. .

·बदमानमपि न क्षतिकरं, क्षतिकरश्च विरोधः प्रधानानामेव मिया, विरोधश्चैकविषयतायामात्मानं लभते, ततश्चानधिगतार्थाधिगमकत्वरू. पप्रामाण्यरक्षाऽऽथं शास्त्रान्तरेण प्रधानत्वेन प्रमापितमर्थमप्रमापयदेव शास्त्रं प्रमाणतामनुते नापरथेति शास्त्रीयप्रधानप्रतिपाद्यानामपि सगो- अकलहो दूरापेतः, अतश्च मुक्केर्दुःखाभावतां सङ्गिरमाणानि दर्शनानी. होदासीनानि खल्वन्यान्यमेव विषयं प्रधानत्वेन प्रतिपादयन्तीतीमे हि तेभ्यः श्रोतव्या आस्थेयाश्च । मुक्तितत्त्वं पुनरस्यैव प्रधानत्वेन प्रतिपादकाद्दर्शनात् श्रुत्वाऽऽ. त्थेयमित्येव निरपेक्षवैदुष्यसरणिः । पतत्परञ्च शास्त्र मुक्तरात्मला. भात्मकतां प्रतिजानानमात्मनः सच्चिदानन्दरूपता सिद्धान्तयतीत्य- र्थान्मुक्तिनित्यमुख्यफलात्मिकाऽप्युच्येत चेत् का हानिः। पताशैतदधिगतौचैतदीयसाधनानामनुशीलनचिन्तायां साता- दारादुपकारकताभिर्भूयसामप्येषां सङ्कलनेग पुनश्चत्वारो विभागाः कर्मशानभक्तियोगाख्याः। पषु च कर्मत्वेन प्रसिद्धानामन्तःकरणशुद्धिविधायकत्वेन; निजा- इसहितस्य चित्तस्थास्नुतारूपस्य योगस्य तु कर्तव्यमानापेक्षणीय- त्वेन पूर्वनिर्दिष्टयेऽपि सहकारित्वेनोपादेयतया सर्वपथीनैः साधन- प्रचणैः, साधतौचित्यमाघहति, भक्तिशानयोरुदयस्य तु प्रथम सीमा कर्मप्रयुक्तातिशयाधाननैरपेदयकालः, तदा हि शुद्धसत्त्वाः सिपा- धयिषवो निसर्गतो द्विविधाः--के चन विषयमात्रजातवैराग्या निर्वाः तुकामा भवन्ति; अपरे चात्मोपलब्धिकामा भगवत्कथाऽऽद्यनुरा- गिणो भवन्ति, इयांस्तु विशेष:-पूर्व सायुज्याधिकारिणः; उत्तरे सामीप्याद्य- धिकारिणः । अयञ्च विशेषोऽनादिसंसारप्रवाहपतितानां विचित्रसं. स्कारविपत्रिमविभेदानां जीवानां स्वाभाविकतया न पर्यनुयोज्य- तामहति । एयश्चात्र भक्तिशब्दोभजत्यनयेति प्युत्यत्त्या तिनो याहुलिफत्वेन संशाऽर्थकेन या तिचा निष्पन्नः साधनपरो, न तु भजनं भक्तिरित्येयं. कारण फलात्मिकां प्रेमलक्षणां भक्तिमभिदधाति । इत्थं च साधनभक्तित्वाकान्तेषु भूयोऽतिभूयम्स्यपि भेदेषु भज. नीयानुकूलताप्रयोजकत्वेनानुगतोभूतेष्वपि भत्त्याचार्यप्रयरमहात्ममू.

·धन्यश्रीप्रसादसमवेतभक्तिविभाजकत्यप्रकारकतात्पर्यविषयसलयाss. श्रयाणां भक्तिविभाजकानां श्रवणत्वादीनां नवत्यस्यैवापरसकलभेदस- झाहकत्वेनाचार्यरूपैरभ्युपगमाद्, अन्यरूपाणां भक्तित्वव्याप्यस्यापि व्याप्यत्वेन भक्तिविभाजकत्यानुपपत्तश्च । अत्र च कीर्तनेतरेप्यष्टस्वपि वक्त्रपेक्षाऽर्चनीयादिसम्पादनमनोऽ. वधानादीनामपेक्षणात् परायत्तताया अविशिष्टतया कीर्तनमेव सजाती. यापरसाधनेभ्योऽल्पोपकरणकतामवलम्बमानमापेक्षिकं सौकयं भजते। श्रस्य च नामलीलाभ्यां विधाद्वयशालित्वेऽपि श्रवणस्मरणाध्ययना- उपेक्षिलीलांशात्तदनपेक्षाप्रयुक्तबहुलजीवोद्धारानुगुण्यसमृद्धयोत्कृप्यते नामांशः, श्रद्धाऽऽद्यन्तरदेशकालशौचादियहिरङ्गसधीचीनताऽनुस्यू- ताशेपाभ्युदयिकनैःश्रेयसिकसाधनवृन्देभ्यः सर्वनियमनाडिन्धमतया निखिलपुमर्थयावदुपायपरिबदिनोत्कृप्यतेतमां च सः। तानीमानि भगवन्नामानि जीवपदमात्रभाजां सुभगम्भावुकताभा- गधेयान्येवेत्यालोच्येवैतत्प्रभावान प्रकाशयन्ती कुसंस्कारसन्तमसमु. त्सारयन्ती सात्वतां लोचनजीवजीवान् तर्पयन्ती निर्मत्सरविपश्चिन्मा. नसकैरवाएयुलासयन्ती सारस्वतरहस्यविदानन्दपयोधीन तरङ्गयन्ती निर्विचिकित्समन्धर्थाभिधाना निर्मिता श्रीभगवनामकौमुदी नामतत्व- घुभुत्सुदुर्दैवपटलीकादम्यिन्याऽद्यावधि तिरोहिताऽप्यधुनाऽधिकाशि प्रकाशमाना विजयते। परिच्छेदप्रयात्मकेऽस्मिन्नियन्धे नियन्धा तावदादिमे परिच्छेद पुराण्यचनानामैदम्पयं निर्णिनीपुरेतेपामविधतितस्वार्थत्यस्यार्थपरत्वे विकरप्यान्त्येऽपि भगवन्नामकीर्तनस्य पापक्षयहेतुत्वमपरागतां प्रतिपध स्वतो येत्येवं वैविध्येऽपि शेषे श्रद्धाऽऽदिसापेक्ष्येण तनरपेक्ष्येण घेति विचाराङ्गानि संशयान् प्रदर्श्य; यदीयमते घेदेऽपि कार्यतापरभागस्येव स्वतः प्रामाण्यं तदितरमन्त्रोपनिपदंशानां तु तदगतयैव कथं चित्तत्वं. तस्य गुरोर्मतेन पुराणीयस्वतःप्रामाण्यस्य दुराशैवत्यविवक्षितस्यार्थ- त्वमेपामापादयनीपनिपदविशेषाणां रोत्या गुरुमतं प्रतिक्षिप्योपनि. पद्मामाण्यमभ्युपगम्यापि पुराणवचसामार्थवादिकतां व्ययस्थापय- तामेणं मतेन पुराणानामपियतितार्यतां पूर्वपक्षयिस्या, सिद्धान्तपथम. यतरन पुष्करातरीत्या धर्मान्तरांशे पाराएं प्रामाण्यमुररोहत्यापि नामकीर्तनांनयादतां प्रतिपादयन्त्या अर्थयादत्वम्याविधित्वविधिः ·४ शेपत्यातत्परत्वरूपतानुपपचीः प्रदर्श्य, विवक्षितार्थपरत्वं पुराणवा. फयानां व्यवातिष्टिपत् । द्वितीयस्मिन् तसिंस्तु भगवन्नामकीर्तनस्याशेषपापक्षयसाधनत्व. सिद्धान्तमाविर्भावयन् प्रतिक्षिप्तमपि तस्य पराङ्गत्वेन तथात्वं "द्विद्ध- मुपद्धं भवती"तिन्यायेन पुनः प्रतिक्षिपन् व्यवस्थाविकल्पसमुच्चयेपु शद्वस्वारस्यभनभयेन व्यवस्थाविकल्पो विहाय स्मार्तप्रायश्चित्ता. गतामुखेन समुच्चयमवलम्म्य तर्कप्रमाण सुदृढन प्रवन्धेन केवलस्यैव नामकीर्तनस्य तादृशत्वमवधार्य नान्तरोयकतयोपनतं कैवल्यं- सविस्तरमुपवर्ण्य तदन्धयप्रतियोगिनं चौपदर्य नामकीर्तनस्थाप- रागताबोधकायमानवचनविशेपान् समन्याय्य श्रवणादीनां प्रत्येकं. परमपुमर्थसम्पादकत्वपर्याप्ति प्रसाध्य कर्मजन्यसंस्कारस्थयोः शत्तयो- नरकोत्पादकताऽवच्छेदकत्वेन सिद्धामेकामुच्छिन्दानेनापि स्मार्तप्राय. श्चित्तेनानिवत्यां सजातीयोत्पादकताऽवच्छेदकत्वेन सिद्धां परामेना. समूलघातं नतः साधनभक्तिसामान्यस्यैवाधर्मवासनाऽत्यन्तनिरासप- टिमानं निर्णीय, स्वप्रधानमेव भगवन्नामकीर्तनं कृत्स्नपापक्षयहेतुरि. त्युपसमहार्षीत् । तृतीय तत्र नामकीर्तने प्रतितिष्ठायिपितव्यस्य फैवल्यस्य याव- दुरितनिवर्तकताऽवच्छेदककोटौ तत्सहकारिकुक्षौ या साधनान्तरानिये. शफलकतायां पर्यवसनस्य परिपन्थिनीमपि व्यवस्था स्मातॊपायाना मपि शास्त्रीयत्वेनाननुष्ठानलक्षणो धाधोमा प्रसाहीदितिप्रकारान्तरेणा. थयन् शेपे व ताशीमपि निराकुर्वन् श्रद्धानिवन्धनामेनां सिक्षान्तथि- प्यन् प्रासङ्गिकी भोप्यधिकारितां रोचयमानो भक्ते रतिरूपता- समर्थयमानो रतेश्च स्थायित्येन रसत्ययोग्यतायामपेक्ष्यमाणालम्यनोदी. पनविभावानुभावसञ्चारिभाषानुद्दिशन् सरदसत्कीर्तनपरत्यप्रतीतं. पौराणं च मिथो विरोधं परिहरन् मध्ये चाभ्यासपदार्थ विएपन्न- धिकारिताऽवच्छेदफत्येन विवक्षितायां श्रद्धायां साइत्यादिनियन्धन. नामकीर्तनाधिकार्यभावापादनपूर्वकतदीयाधिकारं निदर्शयन् परमसि. द्धान्तसरणिमाश्रयस्तु प्रसङ्गतः पुराणानां येदत्वमुपपादयन् घेदत्वेन पुराणत्येन च व्यवहारस्य प्रयोज निर्दिशन् पूर्वोत्तरीत्या श्रद्धाऽपक्षणे चक्रकादिदोपानुभावयन् निर्वचंधानुपद्रिकान् विषयान् सरदसह. कीर्तनमनुतप्ताननुतप्तकर्तव्यत्वेन सद्गमयन् सहकीर्तनस्याप्रारम्भमा ·चीनाघनिरासकत्वं प्रसाधयन् कीर्तनस्याघविधातकत्वेन मुकिसाधन. त्वेन च द्वैरूप्ये तदङ्गताऽऽपन्नधर्माणामपि तथात्वमुपवर्णयन् कीर्तनस्य क्रियात्वेनमोक्षोपायतामातिपन् ययाप्रनाड्या मोचकताऽस्य तां निरूप. यन् पूर्वोक्तसिद्धान्तजीवातुरूपाः श्रुतीश्चात्र प्रमाणयन् समस्तव्यस्तत्वेन नाम्नां फलानुत्पादकतां विकल्पयन् व्यस्तस्यापि तस्य तत्तां प्रमिएवन् समस्तानां तु संस्कारप्रचयाधायकत्वमपीति विशिष्टतामुपोद्वलयन् भगवन्नामकीर्तनादेव सकलाधक्षयो मोक्षश्चेति सपरिकरवन्ध निरदी.. धरत् , समापिपञ्चान्ते त्रिविधान्यपि मगलान्याचयतन्निबन्धरत्नम् । एवं तर्कोपहितश्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिभिरयधारितमपि साधनान्तनिरपेक्षस्यैव भगवन्नामकीर्तनस्य परमपुरुषार्थप्रापकत्वं नान्तरीयकतया कैमुत्यसिद्धमशेषानर्थनिवर्तकत्वं च तथाऽप्यनादि. विविधवासनावासितचेतसां यद्धमूलैपा विचिकित्सा नापसरत्येव यद् नाम्नः शब्दात्मकत्वेनार्थीपस्थापकत्वरूपष्टफलमन्तरेण नापरं. किमपि निश्चेतुं सुशकं; न हि सिताऽनलकृपाणादिशब्दोच्चारणादेवा- नने माधुर्यदाहच्छेदादयोऽनुभूयन्ते केनापीति ? अत्र के चित्-संसारिणामशानामस्माकं कर्तव्याकर्तव्यनिर्णायकत्वे शास्त्रमेव परमाप्तमुपदेशकमतस्तेन यदर्थं यदुपदिष्ट तदर्थं तदस्मा. भिर्विधेयमिहान्यदनाशकनीयमेवेति वदन्ति । इदशोत्तर वास्तविकमपि श्रद्धालुभ्यो रोचमानमेनानेव प्रीण. यितुं क्षमते नोक्तां शङ्कामपनोदयितुम् । अन्ये पुनर्नाम्ना कीर्त्यमानस्य नामिन एव साक्षात्ताटशफलस. म्पादकन्वं; योगक्षेमसाधारणप्रयोजकतया तुं परम्परया नानोऽपि तन्न निवार्यत इति प्रतिपादयन्ति । अपरे त्याचार्यदेशीया वस्तुशक्ती बुद्ध्यनपेक्षणादुधार्यमाणनाम. निष्ठशक्तिसम्बद्धो भगवान् फरुणया प्रसद्य नामकीर्तकोन्मुखीभूय ताननुगृह्य भवान्धेराद्धरतीत्येवं समादधति । पतदुत्तरमप्यापातरमणीयमेव सिताऽऽदीनांजड़तया तादृशत्या. पत्तिनिरासेऽपि विधित्सितकीर्तनकर्मीभूतनामार्थस्य च चेतनत्वेन सर्वशत्वेन सत्यसकल्पत्वेन निखिलशक्तिकरयादिनां च तथाकर्तृत्वस्य सर्पयोपपत्तायपि साइत्यादिषु भगवतोऽनुद्देश्यतया तत्रत्यनामकीर्त मविधायकशालाणामननुष्ठापकत्वलक्षणाप्रामाण्यापत्तेः ।

·नामतत्त्वरहस्याभिज्ञाचार्यास्तु-केवलाद् नाम्न एव पूर्वोक्तमखि. लसामर्यमुपपादयन्ति। सोपपत्तिकमर्थमेनमवजिगमिघुमिरादाविदमिहायधायास्येयम्- औचित्यप्राप्ते समालोचितचर्या 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इतिन्या- यसरणेरनुसरणे; ग्रासगिकतयाऽहतया या शब्दतत्त्वं निरूपयतामेत. दवगुणवचांस्यनास्थाय तत्तत्वस्यैव प्राधान्येन निरूपणं प्रतिजानतां- पद्धतिमध्यास्य शीयरहस्यं निश्चिकापुभिः प्रमातव्यम् । एवं च शब्दस्य भौतिकतां पारम्परिकाइकारिकतां जडविभुतां. मानाप्रकारावस्तुतां वा प्रतियन्तो व्यवहारस्वरूपमात्रालङ्कर्मीणा एनाः प्रतीयु तावता काऽपि क्षतिः, जातु चिदुक्तेप्यन्यतमस्मिन्नपि प्रकारे तथ्यतां चेत् प्रत्तिपत्तारःप्रतिपद्येरन् च्ययेरम्नेव तदा शन्दागमघण्टा- पथात्, शब्दागमिनो हि शब्दस्य तदीयवाच्यार्थेन समं तादात्म्यं. सिद्धान्तयन्तोऽर्थगान् धर्मान् शब्देऽभ्युपगच्छन्तो नामिनि भगवति घर्तमानान् भवमोचकत्वादीन नाम्न्यपि नैसर्गिकानुपापीपदन । न चेत्थमपि सिताऽऽनलादिशब्दस्थलीयापदुद्धारः कथमिति बाच्यम् ? मायाविजृम्भणशालिन्यां पादधिभूतो वृत्तिमदर्थसामान्यस्यैय मायाऽभिभूतत्वव्याप्यत्वनियमाद्, अर्थाभेदमात्रप्रयोज्ये कार्य शब्देन सम्पादनीयेऽर्थाभिभवाभावोऽपि सहकारीति सिताऽऽद्यर्थानामभिभूत. स्वेन सहकार्यभायाद् अर्थाभिभयरूपमतिबन्धकाद्वा न काऽप्यापत्तिः, प्रतिबन्धकामावस्योत्पादकसामग्रीघरकतायाः सर्वसम्मतत्वात् । न चैवं भगवदतात्पर्यकसाङ्केत्यादिषु बुबोधयिपितव्यपरिभाषि- तार्थानामप्यभिभूतत्वेन तत्रत्यनाम्नोऽभीष्टफलानुत्पादकत्वा सिद्धान्तितं तु तत्राप्यन्यत्रत्यजातीयमेव फलमिति वाच्यम ? तत्र कालविशेषादीनामुत्तेजकत्वस्यापि पलप्तत्यादिति । शास्त्रसिद्धान्तसिद्धमेतनामस्वरूपं श्रीमदाचार्यपूज्यतमश्रीरूप. गोस्वामिपादा:- "याच्यं वाचकमित्युदेति भवती नाम! खरूपद्वयं- पूर्वस्मात्परमेव हन्त करणं तत्रापि जानीमहे । यस्तस्मिन् विहितापराधनियहः प्राणी समन्तात् भवे- ·दास्येनेदमुपास्य सोऽपि हि सदानन्दाम्बुधौ मजति" इत्यमुपन्यभान्सुः, विशेषस्त्वाकरादितोऽवसेयः। अस्याश्च श्रीभगवन्नामकौमुद्याः प्रणेता मीमांसापारावारीणो- विपश्चिन्मूर्धन्यो श्रीमाल् लक्ष्मीधरःकदाऽऽसीदित्यस्य सूक्ष्मतमप्रमा पकस्यानुपलम्भतो यावदुपलब्धमेव जिज्ञासुवृन्दायोपहियते, ग्रन्थ- कर्ताऽयं पञ्चदशशततमशकाब्दात् पूर्व भुवं जन्मनाऽलंचकारेति प्रमातुं शक्यं, निर्दिष्टाब्दासम्नसमयावधि श्रीवृन्दावनमध्यासीनरस्म दुपजीव्यपूर्वपुरुपैः पूज्यपादैर्माध्वसंप्रदायाचार्यः श्रीमगोपालभट्टगो- स्वामिचरणैः सन्टन्धे पट्सन्दर्भापराण्ये थीभागवतसन्दर्भ प्रकृतन- न्धीयनामनिर्देशपुरस्सरं सानुपूर्वीकवाक्यविशेषस्योद्धृतत्वात् । सौन्द- र्यलहरीव्याख्यातप्रभृतिष्वनेकेषु लक्ष्मीधरनामकेपु कतमोऽयमसदी. यो महाभाग इति तु निर्णेतुमधुनाऽपि नापारि । एतद्देशविपयेऽपि न किञ्चिदपि पर्यचायि। श्रीभगवन्नामकौमुद्याः प्रकाशाख्यटीकायाः कर्ता मीमांसाधुरन्धरा- पदेवस्य सूनुरनन्तदेवोऽनुरूपश्च वैदुष्येऽपि पितुर्देवोपाख्यमहाराष्ट्रबाम- ण खिष्टीयसप्तशताब्दीतः पूर्वमासीदिति कथमपि सम्भावयितुं शक्यते। अनयोर्मूलटीकयोर्मूलस्य पुस्तकं प्रख्यातचरवैदुपीकैद्वैतरहस्य- प्रतिष्ठापधुरीणैमाध्वसम्प्रदायाचार्यरचनीयचरणैरस्मत्तातगोस्वामि- श्रीगोपीलालमहाराजैर्महता यत्नेन समृध पुरुषक्रमागते स्वेन पर्धिते च श्रीवृन्दावनस्थेऽस्मदीयश्रीमदनगोपालपुस्तकालये रतितं तत्र विराज- मानः सङ्गीतविशिरोमणिभिर्माध्वसम्प्रदायाचार्यः पूज्यपादास्मझातृ- विद्याभूषणश्रीवनमालिलालमहाराजैश्च पितमेकं शुद्धं च, द्वितीयं तु यात्राशुद्धं नयपालाभिजनकाशीवासिविनयाद्यलङ्कतकेसयुपाख्यथी. पद्मनाभशर्मपण्डितस्य सौकर्यार्थमानायि; विहितं च भूरि साहायक- मेनेनाशुद्धनापि। टीकायास्त्वेकमेव पुस्तकमुक्तकेसरिमहात्मन एव प्राप्तम्, ईश- मकैतवमुपकारातिशयं विदधतं महाशयं येनोपमिमीमहे न तादृशमु. पमानमुपलभामहे । मूलप्रधानप्रतिपाद्यप्रयोजककर्मीभूतवृन्दिष्ठवस्तुसम्पर्फ मनसा भया परम्परापरिचर्ययाऽप्यात्मानं पिपविषमाणेन स्थलविशेपेषु टिप- न्या समयोजिपातां मूलटीके।

·इत्थं विषयसूच्यादिना च सपरिकरयं कौमुर्दा श्रीमता विधाss. लयादिविविधानुकरणीयसत्कर्तव्यसार्थकीक्रियमाणकमलेन विश्वरेण विद्याऽनुरागिणा सौजन्यादिगुणशेवधिनाभगवद्भकिभाजाश्रेष्टिवर्येण गोयनकोपाख्येन श्रीगौरीशङ्करगुप्तमहोदयेन प्रकाशयितुमुपक्रान्ताया- मच्युतग्रन्थमालायां प्रथमपुप्पत्येन भगत्कृपासूत्रेण गुम्फिता काश्यां. भानमण्डलमुद्रणालये प्रकाशं नीता। युक्तं चैतत् कः खल्वन्यो गौरीशङ्करमन्तरेण काश्यां ज्ञानमण्ड- लेन राभिन्दिवस्थास्तुं कौमुदी प्रकाशयितुमर्हति, शोभतेतमां किल विशिष्टसम्मानमाजनश्रीमदच्युतस्वामिकृपाप्रसादोप्तीजमानसादि- घरलतायां कौमुदीस्वरूपः प्रसनतलजः । टीकालेखादिकमन्येन विधाप्यादभ्रमानुकूल्यमाचरिणोरनत्य- विश्वविद्यालयेऽध्यापकंस्य श्रीमत एम०ए० पदवीकस्य महतोपनामक श्रीगगाप्रसादशर्मपण्डितस्य सधन्यवादमुपकारगरिमाणं विश्वजनी- मतया सप्रमोद विनाणो; मादशजनमतिमान्यनियन्धना मानुष्यकना- न्तर्गयफदोपप्रयुक्तास्टीस्पेक्ष्य मरालपटिमानं गृहयालयोऽभिमाः निर्मत्सरा थीमगवन्नामकौमुद्याः पीयूषमास्वादयेयुः समनुभयेयुश्चैत- दुत्पनिरतिशयतृप्तिपरम्परामित्याशासानो मुधा पिस्तराद् विरमन् प्रीयतां चानेन व्यापारेण सर्वान्तर्यामी भगवान् गीरपणतनुः थी. श्रीराधिकारमण इति तदीयं नाम भगवत् प्रार्थयमानः तदेव- "यदाऽऽभासोऽप्युधन कपलितभयध्यान्तपिभयो- एशं तत्वाधानामपि दिशति भक्तिप्रणयिनीम् । जनस्तस्योदा जगति भगवानामतरणे! कृती ते नियंक्तक ६ महिमानं प्रभवति," इत्यं कीर्तयमानः परतयक्तव्यमुपसंहरति- श्रीयोगौरवृप्याजमन्या- श्रीमन्मायसंप्रदायाचारदाशनिस्सार्वभौम- पाल्गुन पौर्णमाम्या- साहिरपदर्शनावाचाय तकरयन्यापरम. गोस्वामिदामोदरशास्त्री। १९५३ मा इति शम्। - ·। १ २ १ ५ " " २ ६ श्रीभगवन्नामकौमुदीस्थंविषयाणामानुक्रमिकं- मुचिपत्रम्- पुराणवचनीयविवक्षितार्थत्वप्रतिपादननामके प्रथमे परिच्छेदे- पृष्ठे पडतो १९ भगवन्नामात्मकवस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलम् । २१ विठ्ठलाख्या विग्रहस्य भगवतम्तादृशं तद । आशीरूपं तद् । ३ पुनरपीदमेव मड्यन्तरेण तद् । हरस्य भगवतो निशात्मक तत् । म्वगुरसंबद्धाशोरात्मकं तद् । १२ समासोक्तया गुरुभगवतीनिर्देशरूपं नन् । १६ प्रयोजनकथनपूर्वको ग्रन्थोद्देशः । १५ विचारारम्भः। १६ विचाराङ्गानि संशयः। ग्रन्थस्य परमप्रयोजनोद्देशः । ६ पूर्वपक्षः। १३ मतान्तरेण पूर्वपक्षः। ८ उनोभयमतीयपूर्वपक्षनिरासारम्भः । १ पुष्कराक्षमतमदर्शनम् । ३ पुनराक्षेपः। ६ आक्षेपनिरासोपनमः। भाक्षेपानुगुणविकल्पितपक्षप्रयेऽविधिविरूपप्रथमपक्षखण्डमम् । तत्र विधिशेषत्वरूपद्वितीयपक्षोच्छेदः । ९ तत्रैवातपररवरूपतृतीयपक्षनिरासः । १५ पुनरप्याक्षेपान्तरम् । तरसमाधानम्। २५ प्रथमपरिच्छेश्समाप्ती मालाचरणम् । २९ २ प्रथमपरिरछेदसमाप्ति। २२ ९ १० १२ ९ २८ " " ·४ भगवन्नामकीर्तनम्य पुरुषार्थत्वप्रतिपादननामके द्वितीये परिच्छेदे- पृष्ठे पडतो मालाचार ८ नामकीनस्य स्वातन्येण पापक्षयसाधनस्वविचारारम्भः । ९ तव पूर्व विधारा संशयः । १६ भव नामकीर्तनं स्मात्तप्रायश्चित्ताममिति पूर्वरक्षः । १६ पूर्वपक्षणाश्रयणीयेषु विकल्पम्यवस्थासमुच्चयेपु कतमः प्रकारचाप- इति प्रस्तावः। २३ उमप्रकारेषु समुशयस्य समीकरणम् । ११ नामकीतनस्य मार्तप्रायश्चित्तसमुधितस्याये सप्रमाणीकरणम् । , उम्पूर्वपक्षनिरासारम्भः । ३ केवस्यैव नामकीतनम्यारेषपक्षयसाधनरवसिदान्तः । १२ साधनस्वरूपसाधनान्तराभावेतरासाधनावविकल्पनांमकीनस्थम्म कैवल्यस्य विचार साधनस्वरूपामस्य प्रथमस्य निरासः। साधनान्तराभावरूपस्य द्वितीयस्य निराकरणम् । इतरासाधनस्वस्प तृतीयस्य सदनम् । ३ जनवल्यस्य सिद्धान्तीयस्वरूपम् । 1. सिदाशितयल्ये प्रकारान्तरेणाक्षेपः। २५ सनिमित्तावापेक्षपोनाक्षेपनिरासः। ३ वयस्य भनौ कारण या विशेषणति विचारः। २. केवलनामशीनस्य पापक्षयहेतुप्पोपपादनोपसंहारः। ५ पूर्वपक्षीयम्य नामकोसनादरोधकावामिममप्रकारप समन्वयः। २४ प्रासनिको मनिविभागः । २२ भागमादिमधिनियावासमाजमाधर्मनिरूपणम् । तत्र सिदानः। २५ भवान्तामविचारतितनुपसंहारः । २४ मालासंचनम् । ५ दितीपपरिदसमातिः। १५ ४1 १८ ५४ १२ ५८ ·(३) भगवधामकीर्तनस्य केवलस्यैव पुरुषार्थत्वप्रतिपादननामके तृतीयस्मिन् परिच्छेदे- पृष्ठे पङ्क्तो - " ६४ ७० ७४ " " ७ १२ भक्तिकर्मणोः संभूय साधनत्वे निरस्ते; स्थूणानिखननन्यायेन पुनरपि विकल्पव्यवस्थयोयवस्था ज्यायसीति पूर्वपक्षः । १६ पां चिन्मतेन विकल्पाश्रयादाक्षेपः । २२ विकल्पपक्षनिरासः । १२ प्रकारान्तरेण नामकीत्तनस्येतराङ्गत्वोक्तयाऽवान्तरपूर्वपक्षः। ९ उक्तपूर्वपक्षखण्डनम् । प्रसङ्गतो व्यवस्थानिरासश्र। २६ मतान्तरेण पुनर्यवस्थाऽऽपादनम् । १७ श्रद्धाप्रयुनाया व्यवस्थायाः शङ्का । ७ एतमिरासः । २. प्रासङ्गिकस्य भक्तरधिकारिविशेषणस्वस्य विचारः। २५ भनव भफिशब्दः प्रीतिपरः साधनपरो वेति विचारः। ६ "देवानां गुणलिङ्गानामि"त्यादिश्रीमद्भागवतीयप्रमाणेन भक्तिपदार्थो. रतिरेवेति निरूपणम् । उक्तप्रमाणवाश्यस्य व्यायाऽन्तरम् । ३ भवेशयेन वर्णनम् । २५ भक्तरालम्पनवर्णनम् । सस्या उद्दीपनकथनम्। ६ सदीयानुभावसंचारिप्रदर्शनम् । भनेः स्वरूपे पुनराक्षेपः। १. उक्ताक्षेपपरिहारः। . भक्तनामकीसंनाहरवम् । २० भदाभतिज्ञानवधिकारिणः पौराणं प्रायश्रितमितरस्य तु मार- मिसि म्यवस्थाया उपसंहारम् । ४ भगवमाम्म्येय सहदसकृस्कोनिद्वारविरोधामा । १५ सपरिहारा। २५ भात्तिस्वरूपविषयिकाSUNT साम्। ७९ ८. ८२ ४ ८५ " ·" " ९४ ९६ ९७ " पृष्ठे पक्ती १. श्रद्धाऽऽदिमतः कीतनेऽधिकार इत्यत्र विरोधोदावनम् । ८८ १२ भत्रैव प्रसद्वादभ्यासनिरूपणम् । ८९ २५ अत्रैव प्रसङ्गाद् गतिसामान्यनिरूपणम् । : ९० १५ सांकेत्यादिनिषन्धने मगवसामोचारणेऽधिकारिकथनम् । ६ स्मृतिपुराणविरोधे सिद्धान्तीयव्यवस्था । ९३ १२ उतम्यवस्थायां पुनराक्षेपः । १४ तदुद्धारः। नामकीर्तने श्रद्धाऽऽदिनरपेक्ष्यव्यवस्थापनम् । ८ अत्रैव पुनराक्षेपः। १९ एतमिरासः। २६ प्रकारान्तरेण श्रदायाः पुनरधिकारिविशेषणवाशा। तत्समाधानम् । ९९ २८ नामकीर्तनम्य कैवल्ये पुनराक्षेपः । २९ तत्परिहारोपनमः । ४ प्रसगान्मादर्शनमाहात्म्यम् । ३ भरेधिशारिविशेषणरवतण्डनोपसंहारः। १०८ २५ नामकीर्तनस्य कथमप्पपरागत्वं न संभवीतिविचारसमाप्तिः । १०९ २३ • भावृत्तानासनामकीर्तनम्यवस्था। , भनागतदुरितानुपलेपोऽपि सकृनामकीननः : २२. नामकीर्तने देशकालापनपेक्षा । कचिच्याम्बे की नागवेन भयमाणानां धर्मविशेषाणामपेक्षायां. कैवल्याक्षेपः। २६ तपरिहारः। ५ क्रिपामकस्य नामकीतनम्य मुनिसाधनग्धाक्षेपः । २६ सत्समधनरीतिः। भगवत्यः श्रुनयोऽपि भगवनामकीतनं विदनि । १२६ ९ नामकीतनस्येतिकर्मण्यताऽऽदिनिरपेक्षरवेऽपि क्यमिव भानामा. म्यरवमित्याक्षेपः। १२६३ साप्रतिक्षेपः। २५ कोनीयानाभगवाजममम्नानाध्यम्नानांवोको महिमतिविधा। "" " " ·१२७10 " + १ पृष्ठे पडतो तत्र सिद्धान्तः। १३. १६ एवं स्थिते स्मार्तप्रायश्चित्तानां वैयांश । १९ तबिरसनम् । ११३ १६ एतनिबन्धस्य साफल्यस्यापनम् । २५ प्रन्यान्ते वस्तुनिर्देशारमकं मङ्गलाचरणम् । नामकीर्तनाभिरुचिप्रार्थना। १२ प्रकृतनियन्धे त्रुटिरपि जाता चेन दोषावहेतिसमर्थनम् । २२ त्रुटिरप्यलंकारायमानेत्युद्गारः । श्रुटिनवास्तीति दृढोक्तिः। पुनरीधरप्रणामात्मकं मङ्गलम् । १५ म्वगुरुस्तुतिः। २५ कैमुरयसिद्धाघहारिवकस्य भगवानो निर्देशरूप मालम् । स्वीयकृतकृरयताऽऽविकृतिः । १४ आशीरूपं मङ्गलम् । १८ तृतीयपरिच्छेदसमाप्तिः । २२ प्रन्यप्रतिपायनिरूपणान्ते प्रन्यकतुंरभीष्टमार्थनाsदिः । प्रन्यसमाप्तिः। " " ७ M " " " 1 अप्रैतद्विवेचनीयम्- निर्दिष्टसूचिप मूलानुसारेणैव विषयाःप्रादर्शिपत, तावतैब टोका- यामपि तत्चन्मूलानुगामिन्यां दितितविषयाः सुदर्शा; नातः पार्थक्येन टीकायां ते समसूचिपतेति ।

·प्रकाशसहिता
श्रीभगवन्नामफौमुदी।
.
॥ श्रीगणेशाय नमः॥
श्रीगोपाल गुरुं भजे ॥
नाव नाशयति यो भवपाशवन्धं-
दानव यो व्रजवधूभिरयतयः ।।
एवं दयाजलनिधिनिजवर्गवश्यः
मेव्यः स मेऽस्तु सततं सुखसिन्धुरंकः ॥१॥
नमस्कृत्य गुरुन्सर्ववेदान्तार्थाविरोधतः ।।
भगवन्नामकौमुद्याः प्रकाशः प्रचितन्यते ॥२॥
सम्यनिरूपितमिदं यदि नाद्रियन्ते
दुष्टा निकृष्टमतयो हृदि मत्सरेण ॥
किं तावता ज्वरवतामरुचेर्न जातु
दुग्धस्य शुद्धमधुरस्य विदूपणं स्यात् ॥ ३ ॥
प्रेक्षावतामधिकारिणां भगवन्नाममाहात्म्यविषये निर्णयमानाय
चिकीर्पितस्य निर्विघ्नारिसमात्यादिफामो भगवन्नाममाहात्म्यवर्णन.
मेर महलमाचरनि-
ॐ नमः श्रीकृष्णाय ।
अंहः संहरदखिलं सकृदयादेव सकललोकस्य ।।
तरणिरिच तिमिरजलधि जयति जगन्मङ्गलं हरेर्नाम ॥१॥
कामपामृतनिर्भरः सुरसरिजन्माकरः श्रीवधू-
लीलान्जं व्रजकामिनी कुचतटीकस्तृरिकास्थासकः ।।
उत्तंसः सुरयोपितां मुनिमनोवस्यौपधीपलया-
यस्याधिः सुरवल्लभः म जयति श्रीपुण्डरीकप्रियः ॥२॥

·२ प्रकाशसहिता करमहकुलिशैदिपता चरणाम्बुजनखरकान्तिभिर्भजताम् हृदयग्रन्थीन मिन्दन मनसि नृसिंहः समुल्लसतु ॥३॥ यदधिरेणुधीजानि जनम्तानि मूर्द्धसु ॥ सद्यः सुरद्रुमापन्त श्रीधरः स श्रियेऽस्तु वः ॥४॥ उल्लसति लोचनाग्नौ जगदयदानानि जुहतो यस्य ।। प्रथमाहुतिमनोजः स जयति देयः पुरां भेत्ता ॥५॥ यत्पादपद्मनखकान्तितरङ्गजीर्य- जम्यालजाहिकधियां न धियामभूमिः ।। निःसीमसौख्यजलधिर्जयतादनन्तः सोऽस्मद्गमर्जगदनुग्रहजागरूकः ॥३॥ अपिच अधीशं निःस्वानां शमनदतटीपु प्रवसता- मशेषाणामाचं गुणगरिमनिर्मुक्तमपि यम् ।। मृपामानाद् दूरं श्रुतिरूपचरन्ती सविनयं- शनैर्यनादन्तर्णयति सुभगानां परिवृढम् ॥७॥ चतश्चकोरसन्तोपपीयूपाम्बुधिवृद्धये ॥ इयं विस्तार्य्यत श्रीमद्भगवन्नामकौमुदी ॥८॥ अंह इति । दुरितं पापं दुःखं चेत्यर्थः, दुरितनिवर्तकत्वं वचनाद् दुःखनिवर्तकन्यं तु श्रान्तानां सद्यो विश्रान्त्यनुभयान संशन रोगा- दिनिवर्तकत्वं सुच्यते, तदुक्तं- सर्वरोगोपशमनं सापद्रवनाशनम् । शान्तिदं सर्वरिष्टानां हरेर्नामानुकीर्तनमिति ॥ अखिलं समस्तं, न विद्यते खिलं परिशिष्टं वासनारूपं यत्रेति संह- रणक्रियाविशेषणं या, सदित्यभ्यासानपेक्षत्वं- "सदुश्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयमि"-- त्यादिवचनात्, सकलेति सर्वाधिकारिन्, जगन्मङ्गलं जगतां सक. লক্ষ্যাস ·श्रीभगवन्नामफौमुदी। सर्वार्थशक्तियुक्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । यद्वाऽभिरोचते नाम तत्सर्वार्थेषु योजयेदिति- वचनात् । हरेरिति विशेषणत्वनिर्देशेन पापक्षये भगवत्स्वरूपा. नुसंधानानपेक्षत्वम्- अवशेनापि यन्नानि कार्तिते सर्वपातकः। पुमान्विमुच्यते सद्यः सिंहवस्तै कैरिवेति- चनाद्, अत्र हरिशद्वेन सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वाधारः परमात्मा यो वेदान्तिभिर्मायोपहितं चैतन्यमित्यभिधीयते, पाट्या च सम्बन्धवा. चिन्या वाचकत्वं, ततश्च विश्ववषट्कारादिशद्वानां सहस्रनामस्तोत्रा. न्तर्गतानामपि न पहिः पापक्षयार्थ प्रयोगः तेषां परमेश्वरवाचकत्वा- भाया'द्, नाप्यात्मादिशद्वानां जीयेश्वरसाधारणानां वस्न्वादिशद्ववत् । श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । भगवत्प्रेमदं तस्य नाम नाम नमन् यते। सव्याख्यभगवन्नामकौमुद्याटिप्पनी प्रति । -अग्रेदं विवेचनीयम्-भगवदवाचकता सहस्रनामस्तवघटकनान- या टीकाकृतोका सा न प्रामाणिकी, तथा हि रोपां नाम्नां भगवद्विषयकबोधजन- कम्याभावे वैयर्यमेव, बोधकत्वे चार्थयोधीपयिकः संबन्धः शन्देप्वावश्यकः, स चाभिधा रक्षणा या, भाषा चेद्वाचकाय दुर्निवारमेव, द्वितीया चेत् कथमाधिमा पिनाऽन्यस्या अवसरः, माक्यसंबन्धो हि रक्षणा, शक्यभावे कथमिव लक्षणाया. उम्मेपो, पाचकरवाभावे घ कुतस्या शक्तिरिति सुधियो विदाधुन्तु, । यदप्युक्त- सहस्रनामस्तोत्रान्तर्गतानां नाम न बहिःपापक्षया विनियोग इति तदपि निर्मूलं, स्नोवादहिस्तेषां पापानाशकाय; किं कस्यापि प्रतिबन्धकस्य सद्भावादुत भगवदनुपस्थापकन्याद्, नायः तस्य दुर्वचाबाद, नारयः, तथात्वे सुरुसोत्पाद- कन्वमपि तेषां दुरुपपादम् , एवं प "प्रमाणे प्राणनिल्य" इत्यादितः प्रमाणादस्य भगवदुपस्थापकम्येन मालार्थस्तेत्यादिरूपा न्यायदर्शनप्रथमस्नग्यारयाने विश्व नापन्यायपजाननागभियुकानामुम्कयो विरुध्येग्न, स्वयं ध स्थपितृकृसन्यायप्रका. सटीकाभाहालंकारे प्रन्यारम्भमपचायाण्याने "भानन्दो नन्दनो नन्द" इति सहस्त्रनामघटकानन्दनाम भगवत्परत्वेन ग्यारक्षागः कथमिवाय प्रतीपमा संचुकोच । एतेनानुपदमेयात्मादियानां भगवदयारक्योकिरपीदमीयाऽनुपाय प, भाग्मन्दस्य जीवेवरसाधारणम्य पतनावं तम्यावं पा पाप्यतायादव नेश्वरस्यमिग्यन्यदेतद् ।

·प्रकाशसहिता ननु रामकृष्णादिशद्वानामसंग्रहापत्तिः तेषां परमेश्वरवाचकवा. भावाद् भावे वा रामे कृष्णपदप्रयोगापत्तिः कृपणे रामपदप्रयोगापत्तिः नचैवं पुराणेषु लोके या दृश्यत इति चेत् ? तेऽपि तद्वावका एव किंतु यदुकुलप्रसृतत्वं कृष्णशद्धे रघुकुलप्रसूतत्वं रामशद्ध उपाधिः; विशिष्ट परमेश्वरे वा शक्तिः, एवमन्यप्वपि शद्वेषु द्रव्यम् । नामशद्वेन प्राति. पदिकं, तच विविध रुदयोगिकंच, रामकृष्णगोविन्दनारायणशिवश. इरेत्यादि रमारमणपार्वतीरमणेत्यादि च, तश्च विभक्तिसहितं तदा हितं या यथा रामः कृपण इत्यादि हरि विष्णु इत्यादि, न च विभक्ति- रहितस्यापशद्वत्वात्तस्य च निषिद्धत्वादनुशारणमितिवाच्यं, "विणी. ामानुकीतयेदि" ति विधिविहिते निषेधावृत्तः, किंच शक्तिशूत्यत्वम अपशद्वत्यं, न च हरिविष्णवादिप्रातिपदिकरय शक्ति शायत्वं तथा सति गाव गोएयादिभ्य इव विभतयनुत्पादप्रसङ्गाद्, न हि गोप्रातिपदिक स्यापशद्वत्वं व्यवहरन्ति; वाक्यार्थानुपयोगितया न प्रयुञ्जते पर, विष्णुनाम तु विधियशादधार्थमुच्चार्यत एयमेव च शिष्टाचारः, तदयं- श्लोकतात्पर्यार्थः, विष्णोर्नाम शास्त्रीयवैराग्यवतां धरणाधिकारिणी तत्वमस्यादियाक्यार्थमखण्ड चैतन्यं लक्षणयोपस्थापयतु; भक्तानां च भगवन्तमुपग्थापयतुः तदुभयविलक्षणानामतिरागणां च चण्डालप. र्यन्तानां तु किंचिदुपस्थापयतु तन्सर्वथा संकीर्त्यमानं सर्वदोपराशी. धिनाशयति सूर्य व तमोजालं सर्वाभीष्टं च प्रयच्छतीति ॥१॥ अत्र प्रन्ये भगवान्महाविषयः भगवद्भक्तिर्महाप्रयोजनं मुक्तिधेति म्चयन भगवन्नस्तानि-कारगयति । पुण्डरीकनामा भक्तः प्रियो यस्येति विट्ठल इत्यर्थः, यस्यानिः फारुण्यमेवामृतं तस्य निर्भर इय, सुरस रिद गङ्गा तस्या श्राफर: खनिरिय, श्रीयध्वा लीला फ्रोडा तत्सम्यन्धि * कमलमिव, यजयामिनीकुचतटीसम्बन्धी कस्तूरिकाम्यासका -इदमापाततो, योगरूढयोगिकरूढ़ भपि योध्ये । तत्र पदाटिनशन:- लाघपछदकसमुदायवधा रदग्धम् । पटताताऽयदयाभावपासमु. दापावयरवं यौगिकम्यम् । रूविशश्यताऽवरदपविशिष्टयमावसिायनि- समुदायन्यवरवं योगदावं, वैशिष्टयं स सामानाधिकरण्यसंसर्गेण ! रुदयाश्रयता. प्रयोदकं यद् रुदयताऽवोदकस्यधिरणधर्माधिमानपदपरिससमुदायाचं- नहावं पीगिरदायम् ।

·५ . श्रीभगवन्नामकीमुदी। कस्तूरिकाया लेप इव, सुरयोषितां कृष्णपत्नीत्वं गतानामुत्तंसो भूषण- मिष, मुनिमनसां वशीकरणार्थीपध्याः पल्लव इव ॥२॥ कररुहाणि करनखानि तान्येव कुलिशानि वज्राणि तैपिता हिरण्यकशिपुप्रभृतीनां हृदयग्रन्थीन् वनस्थलानि ग्रन्थय इव तान् भिन्दन विदारयन् , भजतां प्रहादादीनां हृदयग्रन्थीन् पदकमलनख. दीनिभिभिन्दन ॥३॥४॥ उल्लसति प्रदी नेत्रासी जगतो हविःस्थानीयस्यावदानानि जुव्हतो यस्य महारुद्रस्य मनोजो मदनः प्रथमाऽऽहुतिः स पुरा भेत्ता विपुगरिजयतीति ॥५॥ यत्पादपद्मनखकान्तेस्तरङ्गेणैकदेशेन जीर्यनश्यजम्यालंपड़ इवैता. दृशं जाड्यं तेन जातिकधियां प्रसरणशीलवुद्धीनां शिष्याणां धियां- चित्तवृत्तीनां निःसीमसौख्यजलधिरभूमिरविषयो न यच्छिप्या अति- सुखिन इत्यर्थः । यद्वा यच्छिप्यधियामविपयो नास्ति सर्वज्ञा इत्यर्थः । सोऽस्मद्गुर्जयताद्, जागरूकः सावधानः ॥६। निर्गतं स्वं ममताऽऽस्पदं येषां विरक्तानामित्यर्थः अधीशं.. म्यामिनं; शम एव नदस्तत्तटीपु प्रयसतां तिष्ठतामशेषाणामाचं मुख्यं, गुणा विषयास्तेषां गरिमा गुरुत्वं भारस्तेन निर्मुक्तं रहितं. सर्वसंन्यासिनम् , अपिशवोऽनुक्तदमादिविशेषणसमुध्धयार्थः, मृषा- मानादहंकाराद् दूरं निरहंकारं यं गुरु श्रुतिः श्रवणोपलनिता विधोपचरन्ती सेघमाना; अन्तर्णयति = अन्तर्मुखं प्रत्यक्प्रयणं संपा. दयति सविनयं विनोतं शनैर्यन्नादित्यभ्यस्तत्वंसूचितम् । अत्र शमा- दिसंपन्नत्वं सर्पसंन्यासित्वं निरहंकारत्वं विनीतत्वं चेति श्रवणाधि. फारिधिशेपणानि पञ्चभिर्विशेषणैरुक्तानि श्रुतिरूपचरन्ती शनैर्यनादिनि धरणाद्यभ्याससंपत्तिगता अन्तर्णयतीति श्रवणादिफलं साक्षात्कार उक्तः अत एव सुमगानां परिमृद्ध भाग्यवन्तम्, अत्रायं शेष प्रतिभासः -चिस्यमेतद्, यनाथद्वयस्यापि प्रकृतत्वमप्रकृतस्त्रं वा सच दलेपः, प्रहरी भुसेः प्रहतस्येन कामिन्याशाप्रकृततया न इऐपम्यवहारः, यद्यपि प्रकृतामकृ. सविषयोऽपि इसेपो नयः स्वीकृतस्तथाऽप्यसौ विशेपणमानदिलातास्थले, यदि विदोप्यस्यापि शिष्टतायो सेप एव स्यारादा दशनिमूखध्वनिस्सूष्टियेतय, न पाप्यपदीक्षितादिभिः प्रकृताप्रहमापोडीतो विशेष्यपिसापेशीनि पापम्, ·प्रकाशसहिता यथा प्रौढा कामिनी निसानामधीशमतिनिधनमपि तत्तद्देशपु प्रयत: तिमपि बहुगुणशुन्यमपि कं चन पुरुष सुभगानां परिवृढमतिमुन्दर मृपामानाद् दूर मनःपूर्वकं मानेन सत्कारेण सविनयं शनैर्यत्नात पणादिनाऽन्तर्णयतीति, यहाश्रुतिस्तत्त्वमस्यादिवाक्यम् अधीशं परमे श्वरम् अशेषाणामाचं गुणगरिमनिर्मुक्तं निर्गुणं मृपामानाद् दृरंप्रत्यक्षा- दिमानागोचरं परिढमपरिच्छिन्नं यं गुरुस्वरूपं निःस्वानां घिरताना- शमनदनटीपु प्रयसतां शान्तानामत एव सुभगानां न चैराग्यात्परंभा. ग्यमिति" प्रसिद्धः साधनचतुष्टयसंपन्नाप्रतीत्यर्थः, अन्तर्णयति अमे. देन योधयति सविनयं शनैर्यतादित्यभ्यासादितात्पर्यलिहोपेतत्वं सूच्यते, निर्गुणमप्युपचारेण प्रतिपादयतीत्याह---उपचरन्तीति ॥७॥ चिकीर्षितं प्रतिजानीते-चेत इति भगवन्नामकोमुदाति ग्रन्यनाम कौमुदी चन्द्रप्रकाशः चकोराणां पतिविशेषाणां संतोषवृद्धये समुद्रद्धये । भवति, इयमपि प्रेक्षाघतां चेतश्चकोरसंतोप एच पीयुपममृतं तम्या. म्युधिः समुद्रस्तस्य पृद्धये क्रियते ॥८॥ अन श्रीमद्भगवन्नाममाहात्म्यप्रतिपादकानि पुराण- वचनान्युदाहृत्य विचार्यन्ते-किमेतान्यविवक्षितस्या- (न्युत स्वार्थपराणीति? यदा स्वाधेपराणि; तदाऽपि कि- माक्षात्पापक्षयहेतोः कस्यचिदभावेन भगवन्नामकीर्तन- पापक्षयहेतुः; उत स्वप्राधान्येन ? यदाऽपि स्वमाधान्येन तदाऽपि किं श्रद्धाभक्तिजानवैराग्याल्यामदेशकालविशे- पादिसापेक्षत्वेन; उत ननरपेक्ष्येणेति ? अस्प विचारस्य सकलश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणागमा- र्धसतत्त्वमन्देहसन्दोहलतालवित्रचरणनखचन्द्रिकाऽनल- अमेकायम्य शब्दस्य वायवे नियनिते। संघोगाधरवायाधीद ग्यावृत्तिरशर्माम- स्पादिसिदान्सविरोधाद, एवं घायामानविष्यम्य पार्थक्येनानिहाय लेग, नापि मानिमूसनिः प्रविशेष्योपस्थापकपदम्यानुभयायंक्यात किन्तु प्रतरिशेप्यमृतायाः प्रतिररिझएनया समानामिः।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। स्प श्रीमदनन्तानन्दरघुनाथस्य करुणाकादम्बिनीमुक्तम्- क्तिसुधोद्धारासारैः स्मृतिपुराणवचनविरोधाभासभावि- तनितान्तममृणशङ्कापकप्रक्षालनेन तस्यैव रघुराजशिरो- मणेः सर्वतः प्रमृमरपरमकारुण्यसुधाऽर्णवस्य निरङ्कुशम- हिमधामनि श्रीरामनामनि वचेतसः समाधानमेव प्रयो- जनं, तत्र केपाश्चिदतिसाहसिकानामत्यावेशोऽयमनूद्य- मानोऽपि महापतनहेतुरपि भगवन्नाममाहात्म्यमननस्य भगवदुपासनासमानसौभाग्यत्वान्निराकरणार्थमनूद्यते-- अन्थस्य साक्षाद्विपयमाह-अति ग्रन्थइत्यर्थः। पुराणवचनानि सर्वेपामप्यघयतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विपया मति- रित्यादीनि, विचाराङ्गं संशयमाह-किमेतानीति। एतेषां स्वार्थः नामोच्चारणस्य पापक्षयहेतुत्वरूपो विवक्षितो न वेत्यर्थः, संशयवीजं च पापशिशेषो लोके: वेदै चोभयविधवाक्यदर्शनं, संशयान्तरमाह-यदेति। कस्य चिदिति । मन्यायुक्तप्रायश्चित्तस्येत्यर्थः । स्वप्राधान्येन स्वातन्त्र्येणे- त्यर्थः, संशयान्तरमाह,तदाऽपीति।स्वातन्त्र्येऽपीत्यर्थः।श्रद्धा-श्रास्ति- क्यबुद्धिः, भक्तिः = परमेश्वरविषयज्ञानं, विवेको = वैराग्यं विषयेषु, अभ्यासानामावृत्तिः, देशः काश्यादिः, कालः कर्मापरमादिः, श्रादि. शब्देन शुचित्वादि, विचाराङ्गमयान्तरप्रयोजनमाह-अस्येति। अस्य विचारस्य रघुराजशिखामणेः श्रीरामनामनि चेतसः समाधानं स्थैर्य. विश्वासविशेष एय प्रयोजनमित्यन्चयः । तत्र द्वारमाह स्मृतीति, म्मृतीनां मन्वादिप्रणीतानां च द्वादशाब्दादिनाशस्य पापस्य कथं. तनाममात्रेण निरास इत्येवंरूपो विरोधाभासो न तु विरोधः तेन भावितः कृतो नितान्तं ममृश्चिकणो दृढ़ः शङ्कापकः तस्य प्रक्षालनेनेति संशयनिराकरणं द्वारमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-श्रीमदिति। श्रीमदनन्ता. नन्दो नाम गुरुः स एव रघुनाथस्तस्य करुणैव कादम्बिनी मेघमाला तया मुक्ता ये युक्तिसुधोद्धारा युक्तय एय सुधा= अमृतं तस्योद्धारा. उत्कटधारा आसारा वृष्टयः ताभिरित्यर्थः युक्तिपदस्थाने सूक्तिपद- पाठक चिन् तत्र स्क्तयो वाकयानि, किंलक्षणस्येत्यन पाह-सफलेति।

·प्रकाशसहिता आगमो मन्त्रशास्त्रं श्रुत्यादीनामर्थस्य सतत्वं तत्वं तत्र संदेहसंदोहः संशयसमूहः स एव लता तस्या लवित्रं लयनसाधनं चरणनख. चन्द्रिकाया अञ्चल एकदेशो यस्येति, अनेनानायासतः सकलसंशयः निवर्तनसामर्थ्य गुरोः सूचितं तस्यैव पूर्व गुर्वभेदेनोक्तस्य प्रस्मरं प्रसरणशीलं परमकारुण्यं संव सुधा तस्या अर्णवस्य, परमकामगिक- त्यमेवाह-निरङ्कशेति । निरवधिकशक्तियुक्त; नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिःपापनिहरण हरेः। तावत्कतुं न शक्नोति पातकं पातकी जन- इति वचनाद् द्वादशान्दादिप्रायश्चित्ते क्लिश्येयुर्जना इति परमका. मणिकतया तादृशं नाम निर्मितं भगवतेति भावः । स्वचेतस इति । स्वश- प्देनौद्धत्यपरिहारः, परीक्षकाणां चेतःसमाधानं प्रयोजनमित्युक्त नौद्ध त्यमिय भायाद्, यस्तुतस्तु तदेय प्रयोजनं, विचारागपूर्वपक्षरचना प्रतिजानीते-तत्रेति। भगवन्नानि विषय इत्यर्थः । अयं यक्ष्यमाणः फेषां- चिदतिसाहसिफानामावेशोऽनूद्यत इति संयन्धः, परमपुरुषार्थप्रच्युत- व्यानरकपातोन्मुखत्वाश्चातिसाहसिकन्यमनूद्यमानोऽपि महापातक- हेतुः किमुन कृतः श्रर्थवादं होनाम्नि संभावयति यो नरः। स पापिष्टो मनुष्याणां निरये पतति स्फुटमि- न्यादिवचनात्, तादृशोऽप्यनूद्यते निराकरणार्थम् । ननु तथाऽपि महापातकं स्यानेत्याशयेनाह-भगवदिति । निराकरणानुवादस्य भगयनाममाहात्म्यमनने पर्यवसन्नत्त्वात्तस्य च भगयदुपासनासमान. न्यात्पापक्षयहेतुरेवायमनुवादो न पापहंतुरिति भावः। मननस्येनि। युक्तिनिरूपणात्मकप्रन्यकरणस्येत्यर्थः । उपासनाभजनं गजानमुपास्त- इत्यादी नथा दर्शनात्, तत्समानफलस्यं चापानत उत्तं मननस्य, हिभजन थ्रघणकीर्तनादिरूपं नवविधं, कीर्तन च विविधं नामकीर्तनं- गुणकीननं च, तत्र यथा भगवधरणारविन्दस्य माहात्म्यनिरुपणं लाय- गयनिरूपणं या भगवहणकीर्तनमेय, एवं भगवत्राममाहात्म्यनिरुपणं. विशेषतो युक्तिभिः प्रियमाणं भगवद्गुणकीर्तन मेयानग्येयमेतस्य प्रन्यस्य भगवत्स्तुतित्वमापोनेति चेट् इष्टमेतद् न येतायता सुद्रप्रभुए म्यमिन्द्रस्यं चन्द्र इत्यादियदसद्गुणारोपो भगयति मन्तव्यो "विष्णोर्नु कं वीर्याणि इत्यादिश्रुतिभिर्मगवतोऽमंग्यगुणयत्यावधारणाद्, यहा तथा ·भीभगवन्नामकौमुदी। उपासना-अनन्यविषयतया सप्रेम ध्यानं, तत्समानफलं भगवन्नाम- माहात्म्यनिरूपणं गुणकीर्तनात्मकं- ध्यायन् कृते यजन् यक्षकोतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदामोति तदामोति कलौ संकीर्त्य केशयमि- त्यादिवचनादिति। तद्यथा-अविवक्षितस्त्रार्थान्येव पुराणवचनानीति, तथा हि कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यं न सिद्धेः तत्रैव शब्दस्प शक्तितात्पर्ययोरवधारितत्वात् ततश्च विधिवा- क्यस्यैव खार्थे प्रामाण्यं न मन्त्रार्थवादोपनिपदां किन्तु तासां कथं चित् ऋतुविध्युपयुक्तार्थत्वं जपार्थत्वं वा, इतिहासपुराणयोस्तु तन्मूलत्वान्नतरां खार्थे प्रामाण्यग- न्धोऽपीति। गुरुमतेन पूर्वपक्षं दर्शयति-तद्यथेति । नाममाहात्म्यप्रतिपाद. कानोति शेषः । कार्ये कृतिसाध्ये, सिद्धे कृत्यसाध्ये तय कार्य एय पवादिपदानां शक्तः, चाक्यानां गामानयेत्यादीनां च तात्पर्यस्याय. धारणादित्यर्थः । कार्यान्विते स्वार्थे पदानां शक्तिः, तत्तत्पदार्थवि. शिष्ट कार्य घाफ्यानां तात्पर्यमिति प्राभा कराः। ततः किं ? तत्राह- 1-एपामिदमाफूतम्-भगृहीतशक्तियाटवादप्रतीत्यनुदयापतिज्ञाम- स्यापेक्षायां सम्बपि म्याकरणादिषु सग्राहकेषु प्रवृत्तिनिपुतिरूपय्यवहारादेव साधारण्येन जगति सर्वेपी शक्तिमहाद् व्यवहार एव सग्राहकशिरोमणिरिति स्थिती धेन गामानया वधानेत्याधाकारोत्तमद्धप्रयुक्तप्रवर्तकादिवास्यात् प्रयोज्ये सपा कुर्वतीदमीयचेष्टया प्रयोजकयाक्यस्य सादशार्थोधकतामनुपाय म्युपि सुः परस्ताद् गा नयाधमानयेत्यादिप्रयोजकवाक्यात्तदनुसारिकार्यदर्शनादन्यपध्यनि- रेकाम्पोमियोऽन्वितयोरेव कियाकारकपाययोः सनि निधियान उपनीयतया. बगतचरान्वयारामपरिटरनेयगयादिपदम्,आनयनान्मकार्यान्वितगवायर्थशम्, भसत्पनुपपत्तिप्रतिसंधाने तथाविधकाय्यान्वितगवादियोधतात्पर्य निवन्धनप्रयोज. कोपरितरयादित्यादिश्यतिरेक्यनुमानतः पाप्यांन्धिनाथ एव पदाना शनिमय धारयति, ततोऽवधारिततिरनारपदघटितवाश्यतोऽपि कार्य पच तात्पर्यमध्य- परपनीति ।

·-प्रकाशसहिता'. , ततश्चेति । स्वार्थे लियाच्ये कार्य, उपनिषदामित्यस्योपरि कार्याप्रतोते. रिति शेषा, नासां मन्त्रार्थवादोपनिषदां, तत्र मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थ- स्मारकतया; श्रर्थयादानां प्राशस्त्यसमर्पकतया: उपयोगिन्वं कर्मसु, उपनिषदातृत प्रकारद्वयाभावादध्ययनविध्युपात्तत्वनानर्थक्यानुपपत्ते. जपार्थत्वं; न तु प्रामाण्यं कार्यार्थत्वाभावादिति भावः । ययं च सनि नाममाहात्म्यप्रतिपादकवाक्यानां पौराणानां प्रत्यक्षदिकविधिमूल- स्वाभावान्मन्त्रादिमूलन्यात्तदग्रामाण्य सुतराममामाण्यमित्याह-ति- हासेति । नाममाहात्म्यप्रतिपादकोरितिशेषः। तन्मूलत्वादिति। मन्त्रा दिमूलत्वादित्यर्थः । अतश्च सकलपुराणवचनप्रामाण्यापोऽयमिति न भ्रमितव्यं, प्रत्यक्षविधिमूलकानामग्निहोत्रादियोधकपुराणवाक्यानां---- मामाण्यसंभवाद् नाममाहात्म्यप्रतिपादकानि पुराणवचनान्युदाहृत्य विचार्यन्त इत्युपक्रमविरोधाञ्चेति । अन्ये तु मन्यन्ते, न कार्य एवार्थे वदस्य प्रामाण्य- मपि तु सिद्धेऽपि तत्रापि शक्तितात्पर्ययोराचार्यरव निरूपितत्वाद्, मन्त्रार्थवादयोस्तु मानान्तरानधिगनं- तविरुद्धमर्थमवगमयतारन्यपरत्वेऽपि स्वायें प्रामाण्यं- भवत्येव, तात्पर्य हि न प्रमितिमुत्पादयति किन्तु केवल- तत्र प्रतिवन्धं निरुन्धे तद्यदि स्वरसत एवं निष्प्रतिबन्ध मयधारितरूपमनधिगतविपयञ्च विज्ञानमुत्पद्यते शब्दात् तदाऽन्तरेणापि तात्पर्य तस्य प्रामाण्यं किं न स्यात् तत्सं. गानविगानयोः पुनरनुवादत्वगुणवादत्वे, उपनिषदांपुन- रनन्यशेपत्यादपास्तसमस्तानर्थमनन्तानन्दानुभवैकरसम- नधिगतात्मतत्वमवगमयन्तीनां प्रमाणान्तरविरोऽपि तस्यैवाभासीकरणेन च स्वार्थ एव प्रामाण्यं भवत्येव,.. तदुक्तं भदपादैः "श्रथ चेतिहासपुराणप्रामाण्यात् सृष्टिप्रलयाय- पीयेते" इति ।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। ... तथाऽपि देवतातत्त्वतत्पराणां पुराणानामनुष्टयार्थ- पराणां स्मृतीनां च स्वे स्वे गोचरे गरीयस्त्वादु गुरुतर- प्रायश्चित्तविधायिमन्त्रादिवाक्यविरोधे दुस्तरदुरितक्षयो. देशेन नामसंकीर्तनमानं विधातुमशनुवन्ति पुराणवच- नानि भजनीयदेवतास्तावकत्वमेवाश्रयन्ते यस्याः सकृ- कीर्तनमप्येताहक्सा पुनरामायणमुपासिता किं न करो- तीति तस्मादविवक्षितार्थत्वमेवैपामिति । अत्राभिधीयते-यथा कार्य सिद्धे च वेदस्य प्रामा- एयमविशिष्टं तथा पुराणानामपि, सर्वेपु पुराणपु वर्णा- श्रमधर्माणां प्रबन्धन प्रतिपादनात् , श्रीमद्भागवते तावद्- धर्मःप्रोम्झितकैतयोऽत्र परमो निर्मात्सराणां सतां- वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् || : श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किंवा परैरीश्वरः . ', सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूपुभिस्तत्क्षणा- दिति पुराणस्य त्रिकाण्डरूपत्वप्रतिपादनात्, ....श्रीमहाभारते च धर्मे चाथै च कामे च मोल च भरतर्षभ ।। यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क चिदिति "धर्मब्रह्मणोरविशेपेण प्रतिपाद्यत्वप्रतिज्ञानात प्रति- पादनाच, ; भविष्योत्तरमत्स्यपुराणादिपु च धर्मप्रतिपादनसौ- भाग्यस्यैव भूयस्त्वाच नातिशत नीयमेव धम्म प्रामाण्यं. पुराणानां तत्र यथा काण्टभेदन नानार्थत्वमविगत- चंदानां, नधा पुराणानामपि भविष्यति । .

·१२ । प्रकाशसाहिता अंथ पुष्कराक्षसिद्धान्ततात्पर्यालोचनया वेदा ब्रह्मा- त्मविपया एव ब्रह्मात्मविषया वेदास्त्रिकाण्डविपया इमे। परोक्षवादा ऋषयः परोनं च मम प्रियम् ।। परोन्वादो वेदोऽयं यालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते छगदं यथे- त्यादिशास्त्रप-लोचनयाचत्रिकाण्डस्यैकवाक्यत्वं. वेदपु; एवं पुराणेप्वपि, ततश्च यस्माढाक्यायोऽर्थः स्वर- सतोऽवगम्यते सिद्धः कार्यो वा तत्र तत्प्रमाणमेव पुराण वचनमिति। चेदान्ति मतानुसारेण पूर्वपक्षन्दर्शयन् गुरुमतं निराकरोति-अन्य स्थिति।कार्य एवं प्रामाण्यं विधिवाक्यस्यैव च प्रामाण्यमिति वैधाव. धारणं गुरुमते, तत्र प्रथमं दूषयतिन कार्य एवेति । पुत्रस्ते जात इत्यादिचापायएसमनन्तरं श्रौतुर्मुखविकासादिना मनुमाय सेन च तज्जनकं ज्ञानमनुमाय तर चोक्तवाश्यास्याम्ययव्यतिरेकाम्या कारणत्वं निर्णय स्वतनयजन्मैवानेन पाक्येन प्रतिपाद्यत इति प्युरिपत्सुः सिसेऽपि तात्पर्यमबधारयति, पुषस्ते देशान्तरादागत इत्यादिवाश्यान्तरपलोचनयाऽऽवापाद्धाराभ्यां पुत्रपदस्य शक्ति चावधारयति, तदेवं सिद्धेऽपि शक्जितात्पर्यग्रहः संभवतीति । द्विती- यमवधारणं दूगयति-मन्त्रेति । "वायु क्षेपिष्टा देवते"याविषा क्यानो मामाण्यं निधारयितुं मानान्तरानधिगतमित्युक्तं, “धूम पयामे. दिघा दरशेनाधिरि त्यादिवाफ्यानांप्रामाण्यं निवारयितुं तदधिराममि. स्युक्तम् अन्यपरत्वेऽपि विधिपरत्वेऽपीत्यर्थः। यत्रोदाहरण “यजहस्तः 9-औपनिषदप्रस्थानास्तु तावतविमिष्टानशुदा तद्वताइसचिरा. वादिनः पसापि गुप्मतं गुस्लायवावधारपन्तो गुरुमतीयकारपंपराजीवातुभूती. पनीविरोधमतिविशेषानिमहादनिविरोपान्तरसान्दयोधम्यानुमषिकनया दुनि. धारमुपदयन्तो विनोपस्थियादिदुराप्रमरोयगाना:सिमास्यमोऽपि . शोधमभिप्रयन्तीति भावः। -- ·- श्रीमगवनामकौमुदी। पुरंदर" इत्यादिवाक्यानि। ननु विधिपरयोर्मार्थवादयोः स्वाथै तात्प- र्याभावे कथं प्रमितिजनकत्वं तात्पर्यस्य निर्णीतस्य प्रमितिजनकत्वा-- समाह-तात्पर्य होति । कल्पनागौरवान्मानाभाश्चेतिभावः। तत्मतिष न्धं प्रमितिप्रतिवन्धं निरुन्धे निवर्त्तयति, यथैकमेवाद्वितीयमित्यादिवा. फ्येप्वस्मिन्यामध्यमेक एवाद्वितीयः पुरुष इत्यादिवदुपचरितार्थत्वशङ्क- याऽद्वैतप्रमाप्रतिवन्ध उपक्रमादिलि तात्पर्यनिर्णये तभिवृत्तिः, पपंच यन्न प्रतिवन्धकानवतारो विषयश्चासंदिग्धः प्रमाणान्तरानधिगतश्च प्रमा- णान्तराविरुद्धश्च यथा पुरन्दरस्य वज्रहस्तत्वादि तत्र प्रामाण्यं मन्त्रार्थ. चादयोः स्यादेवेत्याह-सद्यदीति । चशद्वात्प्रमाणान्तराविरुद्धविषय, तत् तर्हि, तात्पर्यमिति। निर्णातमिति शेषः। तस्यशमस्य वायुर्वेक्षेपिष्टे. त्यादीनां, धूम एवेत्यादीनां वाक्यानां गतिमाह-तत्संगानेति । तस्य विषयस्य, संगानं प्रमाणान्तरसंवादः, विगानं तद्विसंवादः क्रमेणोत्त. रेणान्वयो, गुणवादत्वम् श्रौपचारिकत्वं, ततश्च वायुर्वै क्षेपिठेत्यादीनां प्रमाणान्तरसंवादादनुवादत्य, धूम एवेत्यादीनां प्रमाणान्तरविसंवादा- दौपचारिकत्वां, वज्रहस्तः पुरन्दर इत्यादीनां प्रमाणान्तरसंवादविसंवा. दाभावात्मामाण्यस्य च स्वतस्त्यात्स्वार्थे प्रामाण्यमेव युक्तम् । उप- निपद गतिमाह-उपनिपदामिति । अनन्यशेषत्वादिति मन्त्रार्थवादल. क्षरयं, मन्त्रादीनां विधिशेषत्वाद्,श्रात्मतत्त्वमयगमवन्तीनामिति विधि- घेलक्षण्यम्, अनुयादत्वपरिहारायाह-अनधिगतमिति। अपुरुषार्थत्य. परिहाराय-अपास्तेति । दुःखाभावमात्रं परिहरति-अनन्तानन्देति।ननु द्वैतापमालिप्रमाणान्तरविरोधादमामाण्यं स्यान्नेत्याह-प्रमाणान्तरेति। तस्यैवेति । प्रमाणान्तरस्यैवेत्यर्थः । उपक्रमोपसंहारादितात्पर्य लिङ्गो. पेतत्वादुपनिषदामिति भावः । पुराणानां गतिमाह-तन्मूलत्यादिति। मन्त्रार्थवादोपनिषन्मूलत्यादित्यर्थः। स्वार्थे सिद्ध इति शेषः। विधी विवा- दाभावात्, तत्रैव सिद्धार्थे प्रामाण्ये भट्टाचार्यसंमतिमाह-उक्त चेति । न चैयं नाममाहात्म्यप्रतिपादकानां पुराणवाश्यानामपि प्रामाण्यं स्यान्ने- न्याह-तथाऽपीति। यद्यपि मन्त्रादीनां प्रामाण्यं तथाऽपीत्यर्थः। पुराणव- चनानि भजनाय देवतास्तावकत्वमेवाथयन्त इति संबन्धः शेषपाप- तयफलफनामकीर्तनविधिपरत्वं किन्न स्यादन आह-दुस्तरेति । दुरितं. प्रमहरयाऽऽदि,मात्रशनाल्पत्वं धोत्यते।प्रतिक्षातेऽये हेतुमाह-मन्वा दियायविरोध इति । घिरोधं सूचयति-गुगतरेति। यदि नामकीर्तन.

·'प्रकाशसहिता. मात्रेण वाहत्याऽऽदिपापक्षयः तहि बादशाब्दादिमायश्चित्तवेययं स्या; दिति विरोध इति भावः। ननु विपरीतं किन्न स्थात् नथाहि मन्यादिवाक्य. विरोधे नामकोर्ननवाश्यानामर्थवादत्वमाश्रीयतेनामफीर्तनवाक्यविरोधे मन्यादिवाक्यानामेव ब्रह्महत्याऽऽदि निषेधार्थवादत्वमाधीयतामिति शहां निराकरोनिदेयतेति। देवतास्वरूपपराणां पुराणानां स्वविषये गरी यस्त्याद् अनुष्टे यार्थपराणां चस्मृतीनां स्वविषये गरीयस्त्वाद्, मन्यादि. वाक्यविरोधे पुराणवचनानि स्तावकत्वमेवाश्रयन्त इति योजना, पुरा- गानां देयनास्वरूपपरन्यं स्मृतीनामनुष्ठेयार्थपरत्वंचोपक्रमोपसंहारादि. नात्पर्यलिटव्यम् ! गरीयस्त्वादिति । दृढतरप्रमाणोपेतत्यादित्यर्थः, अतश्च नामकीर्तनवाझ्यानां विष्णुरूपदेवतास्तायकत्वं मन्यादिवाक्या- नां प्रायश्चित्तविधायकत्यमेव युक्तमिति भावः । ननु किं देवतास्तुत्या? अताह-भजनीयेति। भजनमुपासना, ततश्योपासनाविधिशेपत्वं नाम- कीर्तनवाक्यानामिति भावः श्रन एवाह-यस्याइति। अामायणमामरणम् अतश्चमरणपर्यन्तमुपासनाऽनुष्ठान विधेयं, ततश्च नामकीर्तनवाक्याना- मविवक्षितार्थत्वमिन्युपसंहरति-तस्मादिनि । नामकीर्तनवाक्यानां स्वार्थ प्रामाण्यं वक्तं प्रथमतः पुराणवाक्यानां प्रामाण्यं दर्शयति-यथेति। विधि- घाक्यानां कायें; उपनिषदादीनां सिद्धे परमात्मनि तथा पुराणानापि प्रामाण्यमविशिष्टमित्यनुषङ्गः, धर्माणां परमात्मनश्चेति शेषः । प्रयन्धेन विस्तरेण, तदेव विवृणोति-श्रीभागवत इति । पञ्चम्यन्तानां नाति- शाहनीयं धर्मे प्रामाण्यं पुराणानामित्युत्तरेणान्ययः। प्रथमतः श्रीभाग- वतग्रहणं पुराणेपुश्रेष्ठत्वात्श्रेष्टत्वे चप्रमाणमयमेव श्लोकःतथा हि श्रन भांगवते परमो धर्मो निरूप्यते, धर्मस्य परमत्वमेवाह-मोभितं कैतवं. कपट स्वर्गापवर्गलक्षणं फलाभिसंधिरूपं यत्रेति, ततश्च काम्यधर्मप्रधा- नेभ्यः परमेश्वराराधनाख्यधर्मप्रधानं श्रीभागवतं श्रेष्ट मिति भावः,निर्म. सरोणां सतामिति तस्यैव धर्मभ्याधिकारियर्यालोचनया परत्वमुक्त नं केवल ताशधर्ममात्रनिरूपकत्वं किं तु वास्तवं वस्तु परमात्मरूप- मत्र वेगं कीदृशं वस्तु शिवदं सुखदम् अाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैवि कतापत्रयनिवर्तकं चाराधितं सदिति भावः, ततश्च फलाभिसंधि- शून्यमपि परमेश्वराराधनं परिपक्कं सकलफलप्रदमिति सूचितम्, अनेन ताशवस्तुनिरूपकत्वादपि पुराणान्तरेभ्यः श्रेष्टत्वं श्रीभागवतस्योक्त, यद्यपि पुराणान्तरेवपि तादृशं वस्तु निरुप्यते तथाऽप्यत्र यथा ·। । श्रीभगवंधामकौमुदी। २५ प्राधान्येन निरूप्यते तथा नान्येषु धर्मार्थकामप्रधानेविति मायः। प्रकारान्तरेण श्रेष्ठत्वमाह-किंवा परैरिति । परैः पुराणैः श्रुतैः सद्भिरी. श्वरो हदि सद्यः किं वाऽवरुध्यते नावरुध्यत इत्यर्थः। यत्र शुश्रूपुभिः श्रवणेच्छावद्भिस्तत्तणादवरुध्यते कृतिभिरिति श्रवणेच्छाऽपि श्रीभा- गवतस्य पुण्यवतां भवति न सधैंपामिति सूचितम्, अवरुध्यत इति वर्तमानत्वनिर्देशेन भागवतश्रवणे हृदि परमेश्वरावरोधनं कृतिनामनु- भवसिद्धमिति सचितम्, पुराणस्य श्रीभागवतस्य, त्रिकाण्डेति । कर्मः काण्डमानकाण्डदेवताकाण्डरूपत्वप्रतिपादनादित्यर्थः। तत्र प्रथमपाद कर्मकाण्डरूपत्वं, द्वितीयपादे वास्तवपरब्रह्मनिरूपफतया ज्ञानकाण्डरू- पत्वं, किंवा पररित्यादिना देवताकाण्डरूपत्वं प्रतिपाद्यत इति। भूय. स्त्वादिति । परमात्मप्रतिपादनमपि तत्राल्पं वर्तत इति भावः। नाति- शङ्कनीयमिति । संशयविपर्ययौ न मन्तव्यावित्यर्थः । धर्म इति । पर- मात्मन्यपीति शेषः । न चैवं नानाऽर्थत्वं दोपायेत्याह-तत्रेति । वेदान्त्ये- फदेशिनस्तु सर्यों वेदः परमात्मपर एव, न च यागस्वर्गयोहिंसानरक योश्च साध्यसाधनभावासिद्धिप्रसङ्गोऽन्यपरत्वादितिवाच्यम्, अन्यपरे- भ्योऽपिवज्रहस्तःपुरन्दर इत्यादिभ्यो देवताविग्रहसिद्धियत्तदुपपत्तेरिति वदन्ति, तत्पक्षावलम्बनेन पुराणवचनानामपि परमात्मपरत्वमेव, नाम कीर्तनवाक्यानांनुस्वार्थपरत्वाभावेऽपि यजेत वर्गकाम इत्यादिवत्स्वार्थ प्रामाण्यं स्यादेवेत्याशयेनाह-श्रथ पुष्कराक्षेति । नन्वेयं सर्वस्य वेद- स्यैकवाक्यत्वं स्यादित्याशङ्कामिष्टापत्त्या परिहरति-घेदा इति । त्रिकाण्डविपया चेदा ब्रह्मात्मविषयाः, कथमन्यविपयाणामन्यविषयत्वं. तत्राह-परोक्षेति । गूढवादा इत्यर्थः। भूपयो वेदाः, तदुक्तंमृपिणे. त्यादी वैदिफप्रयोग ऋपिशद्वस्य वेदार्थत्वदर्शनाद्, विपं भुयेत्या. दिवाश्यवद् गूढवादत्वं वेदानामिति भावः । गूढ़यादं स्तौति-परोक्ष. मिति। ममेति परमेश्वरोक्तिः, अनुशासनं विधिनिषेधात्मा चेदोऽयं. पालानामशानां परोक्षवादः । ननु कर्माणि विधत्ते; सत्यं विधत्ते न तु तत्र तात्पर्य किंतु फर्ममोक्षाय संसारनिवृत्तये, यथा घालानामगदं. भेषजं रोगनिवृत्तये न तु तदनन्तरं पित्रा दीयमानगुडावाप्तये, अतः परमात्मपर एव चंद इति सर्वे घेदा यत्पदमामनन्ति सधैंच, येदैरह- मेय वेद्य इत्यादिशद्वार्थः । स्वमतेनोपसंहरति-ततोति । स्वरसतइति । पूर्वमतेऽस्वरसप्रदर्शनम् । उदाहतयाफ्यानि तु साक्षात्परम्परयो परमा. , ·.. प्रकाशसहिता रमविद्यायां शेषभूतः सों वेदइत्येवं व्यारव्येयानि, सिद्धा परमात्मा. दिकपः कार्यस्तदुपासनानामकीर्तनादिरूपः । ननु भवतु च धर्मेऽपि तात्पर्य पुराणानां; नामकी- नविषयाणां पुनः पौराणार्थवादानां स्मार्तप्रायश्चित्त- विधिविरोधे प्रामाण्यन्न युज्यते ? इयमविदितमीमांसावृत्तान्तानां विभीपिका, तथा हि किमिदमर्थवादत्वम् अविधित्वं, विधिशेपत्वं, वाs- तत्परत्वं वा? यदि तावविधित्वं तत् किं लिडादिप्रत्य- यविरहात् तद्वाच्यविरहाद चा, न तावल्लिङादिप्रत्य- यविरहात् "पूपा प्रपिष्टभागो यदाग्नेयोऽष्टाकपालो- भवती" त्यादीनामप्यविधित्वप्रसङ्गात् । ननु तत्र लिङा- दिप्रत्ययविरहेऽपि तदाच्यमस्ति कालत्रयानवच्छिन्नेन द्रव्यदेवतासम्बन्धेन यागविधिपरिकल्पनाद्, इह तु न सदस्तीत्यविधित्वं, तद्युक्तम्, इहापि "प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परमि-" त्यादी कालत्रयानवच्छिन्नेन साध्यसाधनसम्बन्धेन विधेः कल्पनात् । अथ "हरिरित्यवशेनाह पुमान्नाईति यातनामि" त्यादौ वर्तमानापदेशाविधित्वं? तर्हि "तरति ब्रह्म- हत्यां योऽश्वमेधेन यजते" "यग्निहोत्रं जुहोती"त्यादी- नामप्यविधित्वप्रसङ्गः। अथ तत्रापूर्वत्वाल्लकारपरिणामेन पञ्चमलकाराश्रयणेन या विधित्वम् , इहापि तथैव भविष्यति। मनु मन्वादिवाक्यविरोघे नामकीर्तनयाक्यानामर्थवादत्वमेव युक्त- मिति पूर्वोक्तं स्मारयति-नन्विति । दूषयति-व्यमिति । प्रविधिस्व. मविधायकत्वम्, मतत्परत्वमयिधिपरत्वम् । तद्वाच्येति । लिवाव्य- ·श्रीभगवशामकौमुदी। शाब्दभावनाऽऽत्मकविधिविरहात्कार्यविरहादिति वाऽर्थः। अविधि- स्वप्रसङ्गादिति । अविधायकत्यप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीयपक्षावलम्बनेन वैषम्यं शङ्कतेनन्विति । तत्र पूपादिवाक्यप्रित्यर्थः। तद्वाच्यमिति। शाब्दी भावना कार्य वा, कथं गम्यतेऽत श्राह-कालत्रयेति । भूतभवि. प्यद्वर्तमानकालत्रयसंबन्धे हि विधिन घटतेऽत उत्तं.-कालत्रयानव- च्छिन्नेनेति । विधिकल्पनादिति । शाब्दभावनायाः कार्यस्य चा कल्प- नादित्यर्थः । इह त्विति । नामकोर्तनवाक्येप्वित्यथः। तदिति। लिड्वा- च्यमित्यर्थः ।इतिशद्वो हेतौ । प्रविधित्वम् = अविधायकत्वम्। साम्यन समाधत्ते तदयुक्तमिति । विष्णुपुराणे "कृते पापेऽनुतापो चै यस्य पुंसः प्रजायत" इति श्लोकस्य पूर्वार्धम् , अत्र श्लोके हरिस्मरणपापक्ष- ययोः साध्यसाधनसंबन्धः प्रतीयते तेन च कालनयानवच्छिन्नेन विधिः कल्प्यते पापक्षयकामो हरिस्मरणं कुर्यादिति । वर्तमानापदेशाद. विधायकत्वं विष्णुनामकीर्तनवाक्यानाभिति तृतीयं पक्षं शङ्कते- अथेति । प्रतिवन्द्या परिहरति-तहाँति । अपूर्वत्वादिति । ब्रह्महत्या. तरणाश्वमेधयोः साध्यसाधनसंवन्धस्य लोकानधिगतत्वादित्यर्थः । लकारविपरिणामो लटो लिङ्त्यकल्पनं यजेतेति, इहापि हरिनामो. धारणपापनिहरणयोः साध्यसाधनसंबन्धस्यापूर्वत्याद्विधित्वं भवि- प्यतीत्याह-पोति । अथ विधिशेपत्वं कोऽसौ विधिर्यच्छेषत्वमेपा, कि- नामकीर्तनविपयोऽन्यो वा ? न तावदन्यः, अन्यस्य विधे- रसन्निधानाद नामसंकीर्तनस्यैच स्वातन्त्र्येणोपसंहाराच्च, अथ नामकीर्तनविषय तर्हि तस्य नियोज्यविशेष- णान्तराश्रवणादन्यस्य कथंभावे वा श्रवणादार्थवादिक- पापनिहरणमेव नियोज्यविशेषणत्वेन सम्बध्यते रात्रिस- श्रन्यायेन; ततश्च कार्यान्वयान विधिशेपत्वं, प्रतिपत्ति- मानान्ययिनो हि विधिशेपाः । ननु प्रदेशान्तरस्थितमपि नामसंकीर्तनं प्रदेशान्तरस्थस्यापि “विषाणुस्यांश यष्टव्यो- उजामित्वाये"त्यादेः ऋतुविधेरशामुपासनाविधेर्वा सद- ध्यभिचारिविएवास्यदेवतासम्पन्धमुखेन पर्णमयीत्व. एव;

·. १८ प्रकाशसहिता वत् । ततश्च “यस्य पर्णमयी जुहर्भवति न स पापं श्लोक- शृणोती"त्यादिफलश्रुतेरिव पापक्षयफलश्रुतेरप्यर्थवा- दत्वं परार्थत्वात् , तदयुक्तं; परार्थत्वासिद्धः, ध्यायन कृते यजन् यजत्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदामोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवमिति, ध्यानयज्ञार्चनकायें युगभेदेन कीर्तनस्य व्यवस्था- पितत्वाद् । नन्यस्यार्थवादत्वात् कथं तहलेन पर्णमपी- न्यायप्रतिक्षेपः? उच्यते-फलांशस्ताबदास्तांध्यानयज्ञार्च नानां युगभेदेन व्यवस्थया श्रेयोहेतुत्वानुवाद एवार्थवा- दत्वे नायकल्पते, स्तुतावनुपयोगात् स्तुतिर्हि न देशका- लव्यवस्थामवलम्यते, अपि स्वदेशकालेऽपि स्तुत्यर्थस्य पुरु पार्थत्वम् । ननु न कीर्तनमिह स्तृयते, अपि तु कलिः, युगा. न्तरेपु महता प्रयासेन यत्साध्यते तत्कलायत्पनेति, पयमपि कृतादिपु ध्यानादीनां व्यवस्था नोच्यते किं तु यत् कृनादिपु ध्यानयज्ञार्चनराप्नोति तत्कलो कीर्तने नैवेति चत्तव्यं, न च तधांच्यते, उत्तरोत्तरयुगोत्कर्ष- मुखेन प्रतिपादन कले: सर्वोत्कर्षवियक्षायां विरम्य व्यापारः प्रमज्जेत, तम्मान स्तुतिपरमिदम् अपि तु फल- परमिनि । ननु व्यवस्थायाश्यं तावदास्ताम् इतरेषां पुनः पर्णमपीन्यायेनार्थवादत्यं भविष्यति, ततश व्यवस्थावा- क्यस्यापि कीर्शनविषयत्वादर्थयादत्यमेय भविष्यति, मेयं, सिद्ध व्यवस्थावाक्यस्यार्थवादत्ये पर्षमयीन्या- यावतारः; अवतीर्ण पर्णमयीन्याय च तेपामर्थवादत्वम् । भर्धपादत्वं पसंपां च्यवम्याचारणस्य पार्थवादात्यमिति ·, श्रीभगवन्नामकामुदी। चक्रकप्रसङ्गाद्, अपि च वैष्णवेषु यागेपु विष्णोः स्वरूपेण न देवतात्वम् अपि तु विष्णुशब्दानुविद्धतया तत्संज- ल्पितस्यैव तस्य तत्रोद्देश्यतया विधानादु अतएव हि तेनैव शब्देनोद्देशो न शब्दान्तरेण "विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुमि"त्यादौ देवताभेदोऽपि; कीर्तने तु न विष्णु- शब्दानुविद्धस्यैव तस्य विषयत्वं नामान्तराणामपि तत्र विनियोगात् ततश्च वैकुण्ठनामग्रहणमशेपाघहरं विदुरि- त्यादेः पदार्थसम्बन्धमुखेनापि ऋतौ नानुप्रवेशः, श्रतो न स्तुतिपरत्वं फलश्रुतेरिति, अपि च संभवात फलपरत्वे न स्तुतिपरत्वं युक्त, गौणमुख्ययोमुख्य कार्य- संप्रत्यय इति न्यायात् । पर्णमयीवाक्ये हि पर्णमयीत्व- स्य द्रव्यस्य क्रियामनाश्रित्य फलसाधनत्वानुपपत्तः प्रदे- शान्तरवर्तिनी च क्रियामप्राप्तामाश्रित्य विधानायोगात् क्रियासम्बन्धे फलसम्बन्धे च विधेये वाक्यभेदप्रसङ्गात् ऋतुविधिशेपत्वमेव विधीयते, ततश्च फलश्रुतेरर्थया- दत्वम् , इहः पुनः संकीर्तनस्य क्रियात्वात् तस्याश्च स्वतः फलसाधनत्योपपत्तेः फलार्थमेव विधानं "पृथग्यः प्रति- बन्धः फलमि" ति न्यायेन तस्माद्यधाऽर्थवादा एताः फल- श्रुतयो न गुणवादाइति । मौलिक द्वितीयं शइते-अथेति । दृपयति-कोऽसाविति । पपांनामकीर्तनवाक्यानां, कोऽसावित्युक्तं विवृणोति-किमिनि । उपस्थितत्वादांदी द्वितीयं दृपयति-न तावदिति । सातन्त्र्यति । अन्यविधिनिरपेक्षत्येनेत्यर्थः । याचं शहते-प्रथेति । विधिरिति शेषः । तस्येति । नामकीर्तनविषयम्य विनियोगापरपयायस्यास्ति नियोज्याफाट्क्षा राम स्वर्गफामो यजेतेत्यादी यथा स्वर्गकामना नियो- ज्यविशेषणं ध्यते ग तथाऽत्र विचिच्यते नियोज्यविशेषणं येन ·२० प्रकाशसहिता भावः, नद्वान्नियोग्यः स्याद् अतोऽर्थवादोपस्थितं पापनिहरणमेव नियो. ज्यविशेषणत्वेन संबध्यते, ततश्च पापनिई गणकामो नियोज्या कल्पनीय इति भावः। ननु प्रयाजादिविधिवनिनियोज्यत्वमेवास्तु: अन्यथा तत्रापि धर्म मातृव्याभिभूत्यै इत्यर्थवादोपस्थितो भ्रात- व्याभिभूतिकामो नियोज्यः कल्प्येत तबाह अन्यस्येति । कथ म्भावोऽङ्गत्वं प्रयाजादिविधेर्दर्शपूर्णमासाहत्येन श्रवणात्तनियोज्येनैव नियोज्यवत्वान्न स्वतन्त्रो नियोज्यः कल्यते; नामकीर्तन विधेस्त्वन्याङ्ग- त्वेनाश्रयणादार्थवादिकपापनिहरणफाम एव नियोज्यः करप्यत इति एतत्मामाकरमतेन । भट्टमते तुनामकीर्तनविधेः फलाफाइनाया. मार्थधादिकं फलं पापक्षयरूपं पहप्यत इति ज्ञातव्यम् । रात्रिसचेति । "प्रतितिष्ठन्ति ह वै य एता रात्रीरुपयन्ती"ति राषिसविधर्मतभेदेन फलाफाक्षायां नियोज्याकाक्षायां घान स्वर्गः पलं नस्वर्गकामो घा नियोज्यः उपम्यापकाभावाइ, "विश्वजिता यजेते"त्यादायगत्या तदा श्रयणं, ततः प्रतितिष्ठन्तीत्यर्थवादोपस्थिता प्रतिष्ठा फलं, नत्कामो घा नियोज्याकल्प्यत इति चतुर्थ निगानिमाफलितमाह-ततश्चेति। का. न्वयाद् विधिपरत्वादित्यर्थः, नामकीर्तनवाक्यानामिति शेपः। विधि. परत्वे विधिशेषत्वानुपपत्ति स्पपयति-प्रतिपत्तीति।प्रतिपत्तिमाधान्य. यिनः प्राशस्त्यप्रतिपत्तिमानपरा इत्यर्थः। माप्रशद्वेनानुष्ठेयार्थशन्यतो. च्यते यथा घायु क्षेपिष्ठा देवनेत्याद्याः, नामकीर्तनघाफ्यानां. स्वनुष्ठेयावत्वाद्विधिपरत्वमेव न विधिशेषत्वमिति भावः। याति. पति नन्विति । नामकीर्तनं पातुविधेडमिति संयन्धा, फस्य ऋतु विधेरि यस्तायामाह-विष्णुरिति । यद्यपि "विष्णुरुपांशु यन्य" इति " - 1-पूर्वमीमांसादर्शने चतुर्थम्य तृतीयेऽष्टमाधिकरणे "प्रतितिष्ठन्ति हय एता मीरपयन्तीति विपयवाश्यमादाय रात्रिरूपकनुवोधक्याक्ये अयमाणा प्रतिष्टा फलम् , अर्थचादो नि संशस्य; "नो फरार्थवादमागवन् वार्णाजिनिः" । १५) इतिम्प्रंण उदां पर्णतामान्योधकयाम्प इवहापि फलम्यायात पति काष्णामिनिमतेन पूर्वपक्षयिया, "फएमाग्रंयो निर्देशादती गनुमानं स्याद." ११ विसूण पटवानिर्देशान् फरमेव प्रनिश विधीयतेऽभूतोऽपि विधि ध्याहाणं इत्यावेयमनेन सिदान्तिनम | ·श्रीभगवनामकीमुदी। न विधिः, द्वितीयेऽध्यायेऽर्थवादत्वसमर्थनात्', तथाऽपि तद्वाक्यस्या- देरुपांशुयाजमन्तरा यजतीत्यस्येत्यर्थः । ननु प्रकरणाद्यभावे कथ- महत्यमित्याशङ्कायां वाक्यादकत्वं वक्तुं प्रकरणाद्यभावमङ्गीकरोति- प्रदेशान्तरस्थितमिति। अपिशवाच्छुत्याद्यभावाङ्गीकारः । पक्षान्तर- माह-उपासनाविधेरिति। विप्पासनाविधेर्वाऽननामकीर्तनमित्य न्ययः । उभयत्र हेतुमाह-तव्याभिचारीति । उपांशुयाजेन विष्ण- पासनया घाऽव्यभिचारिणी विप्वाख्या देवना तत्संयन्धमुखेन तदनु- प्रवेशाद् उपांशुयाजे विष्णूपासनायां चाऽनुप्रवेशात् । पर्णेति । यथा पर्णमयीत्वमव्यभिचरितक्रतुसंबन्धिजुहद्वारा प्रत्यहं यस्य पर्णमयी जुहर्भवतीतिवाक्यात् तथा नामकीर्तनमभ्यभिचरितमतुसंवन्धि. विष्णुदेवताद्वारा प्रत्यगम्, अव्यभिचरितोपासनासंबन्धिविष्णुदेवता. द्वारोपासनाऽचा नामकीर्तनप्रतिपादकतत्तद्वाफ्यादिति भावः । कि सर्व नामकीर्तनयाक्यं पर्णतान्यायेन नामकीर्तनस्यागत्यं योधयेत् कतिपयं था ? नाद्यः ध्यायन्कृत इत्यादेरगत्वयोधकन्वानुपपत्तेः ध्यानयज्ञार्चनसाध्ये फले संकीर्तनस्य युगभेदेन व्यवस्थापरत्वात्, उभ. यपरत्वे वाक्यभेदादित्याशयेनाह-परार्थत्वासिद्धेरिति । ननु यथा यस्य पर्णमयी जुरिति फत्वङ्गतया गर्णताविधानं, न स पापं श्लोकं शृणो. नीत्यर्थवादः, तथा संकीर्त्य केशयमिति ऋत्वगतयोपासनागनया या नामकीर्तनविधानम् , इतरङ्यायन् त इत्यारार्थवादः, ततश्च नास्य ध्ययस्थापरत्वं येन वाफ्यभेदः स्यादिति शकते-नन्विति । दृपयति- उच्यतइति । फलांश इति। ध्यायन् जपन अर्चयन् यदानोति तदा. मोतीत्येवंरूयः फलांशस्ताबदास्ताम, अर्थबाद इति शेषः, न स पापं. लोक शृणोतीतिवत्सतर्थवादत्यस्य संभावितत्यादिति भावः। एते ध्यायन् प्रेतायां यजन् द्वापरेऽर्चयन् इत्येवं युगमेदेन श्रेयोहेतुत्यव्य- वस्थानवादस्तु नार्थवाद इत्याह-ध्यानेति । अर्थवादत्वाति साम्यन्तं, तत्र हेतुमाह-स्तुतायभुपयोगाद्, अनुपयोगमेवाह स्तुतिरिति । अय. --जामि या एनधारय क्रियते यदन्यजी पुरोना, उपांशयाजमा नारा पति, विष्णुरपांगु यष्टम्गोऽशामिस्वाय, प्रजापनिरपान यष्टप्योजामिग्याय, भानीपोमायुपनि पटापायजामियायेति, विषयमाश्यानि, भप्र विवादिया. स्पानि विधायमानीति पूर्णपक्षे उपांशुयाजेन्यादिवास्यं गिधायकं, विधाम्यनुयार. दति मानतः।

·२२ प्रकाशसहिता लम्बते याश्रयति,अस्मिन्नेव ग्रामेऽयंसमीचीनोऽस्मिन्नेव काल इत्यादी स्तुत्यपकर्यादिति भावः। श्रदेशकालेऽपीति। देशकालव्यवस्थारा. हित्येऽपि स्तुत्यस्य पुरुषार्थपर्यवसन्नत्वमवलम्बते स्तुतिरित्यनुपरः, ततश्चापूर्वत्वाव्यवस्था विधेयाऽसिन्यायये पर्णतान्यायोनास्तीति भावः। न पर्णतान्यायो नापि व्यवस्थाविधानमिति तटस्थः शङ्कते-नन्विति- समाधत्ते-एवमिति । पर्णतान्यायागीकारे यथा व्यवस्थोक्तिर्न घटते पयं कलिस्तुतिपरत्वेऽपि सा न घटत इति तस्मादलिन्वाक्ये कृतादिषु ध्यानादीनां श्रेयोहेतुत्वव्यवस्थैव विधीयते न च तथोच्यत इति, यद्यपि तथैवोच्यते कृते ध्यायन् त्रेतायां यजन द्वापरयन् यच्छेयानोति तत्कलौ केशवं संकीत्यति एवकारः परं न श्रूयते, न च तावताऽस्ति क्षनिःसर्वथा कलिस्तुत्युपपत्तेः; तथाऽपि कलिस्तुतेरनुपयोगादुक्तव्य. वस्थायाशापूर्वत्वाद् यदाप्नोतीति यच्छदस्य यदाग्नेयोऽष्टाकपालो भव- तोतिवदुपपत्तः, कृतादिषु ध्यानादीनां श्रेयांहेतुत्वव्यवस्थाविधिपर मेवेदं वाक्यमिति भावः । कृते ध्यायन्यच्छेयानोति तनेतायां यजन्ना मोति, यन्त्रेतायां यजन्नामोति तदापरेऽर्चयनाप्नोति, यढापरेऽर्च- यन्नामोति तत्फली संकीर्य केशवमाप्नोति पूर्वपूर्वयुगापेक्षयोत्त. रोत्तरयुगस्याल्पपयामसाध्ययोहेतुत्वप्रतिपादनेनोत्कर्षमुखेन सर्वो. स्कर्षः फलियुगस्य प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कयाह-उत्तरोत्तरति।चिरम्येति। सरादुक्का पुनरुक्तिर्विरम्य व्यापारः श्रावृत्तिरिति यावत्।फलपरमिति। यो हेतुत्यव्यवस्थाविधिपरमित्यर्थः। नन्धितरवाक्यानां पर्णतान्यायेन नामकीर्तनस्य फ्रन्यदत्ववोधकत्वं भविष्यतीति द्वितीयं कतिपयमिति पक्षं शइते-नन्विति । इतरंपामिति । "हरिरित्यपशेनाह पुमानार्हति यातनामि"त्यादीनामित्यर्थः । पर्णमयीन्यायेनेति । यथा यस्य पर्ण- भयो उहरिति पर्णतायाः फरवत्वेन विधिन स पापं श्लोक शृणोति इत्यर्थवादस्तथा हरिरिल्यपशेनाहेति नामकीर्तनस्य प्रवत्वेन विधि हतियातनामित्यर्थवादः,पवमन्यत्रापियोज्यम्।नन्धितरयाक्ये. भ्यः प्रात्वत्वेऽपि नामकीर्तनस्य व्यवस्थावाश्यात्पुरुषार्थत्यमपि भघि प्यति-तत्राह-ततधेति । व्यवस्थावामर्थवादः नामकीर्तनविषयत्यादि. तरयाफ्ययदित्यनुमानात्तस्यार्थवादत्ये केवलमात्यर्थत्यमेव नामकीर्तन- स्येति भावः। अपूर्वव्यवस्थाविधिपरत्वाद्यवस्थावायास्य तद्विरोध सामान्यता दृष्टमनुमानगममायमित्याशयेनाह-मैयमिति। दिपणान्तरमाद - ·श्रीभगवनामकौमुदी। २३ सिद्ध इति। यद्यपीतरवाक्येषु पर्णतान्यायो न व्यवस्थावाक्यस्यार्थवाद. त्वमपेक्षते कि त्यव्यभिचरितक्रतुसंबन्धमात्रमपेक्षते तथाऽपि पुरुषार्थ. तापरिहारेण पर्णतान्यायो न व्यवस्थायाक्यस्यार्थवादत्वमपेक्षते ततश्च सिद्धे व्यवस्थावाक्यस्यार्थवादत्वे इतरवाश्येषु हरिरित्यवशेनाहेत्या. दिषु पुरुषार्थतापरिहारेण पर्णतान्यायः, तस्मिंश्च सति नार्हति यात. नामित्यादीनामर्थवादत्वं, ततश्च तत्सामान्यानावस्थायाययस्यार्थया- दत्यमिति चकम् प्रकारान्तरेण पर्णतान्यायं दूषयति-वैष्णवेप्चिति । विष्णुशद्वानुविद्धतयेति।विष्णुशदोपहिततयेत्यर्थः। तस्य विष्णोः, तत्र यागेषु, तत्संजल्पितस्यैव विष्णुशद्धसंजल्पितस्यैयोद्देश्यतया यागान्त गतोद्देशविषयतया विधानादित्यर्थः । तेनैव विष्णुशनियोद्देशः संकी. ननं यागेपु न शब्दान्तरेणान्यथा दाशमि कन्यायविरोध इति भावः । विष्णध इति । ते पक्कदुग्धे विष्णोरन्यो विष्णुः शिपिविष्ट इति देवता. भेदो मीमांसफसंमतः सोऽप्यत एवेति संबन्धः अन्यथाशद्वान्तरप्रवेश- ऽपि सैव देवता स्यात् तस्माच्छब्दोपहित एवार्थो देवता न स्वरूपेणेति भावः अस्तु ततः किं तत्राह-कीर्तने विति। विष्णुशद्वोपहितस्यैवोपांशु. याजे देवतात्वं कीर्तनेऽपि विष्णुशद्वोपहित एय यदि विषयः स्यात्स्या. 1-अयमभिप्राया, "हरिरिस्यवशेनाह पुमासाहति यातनामित्यादिषु पर्णतान्यायाचतारेणार्यवादत्वं तदाऽऽदयेत; यदि नामकीर्तनस्य फत्वगत्वं नि. नायेत, तत्तु न संभवि ध्यायन् कृत इत्यादिभिर्व्यवस्थाविधानेन पुरषार्थताप्रतीत- नामकीनस्य क्रग्यायपतियन्धयत्यास , तथा घ पूर्व,प्यवस्थावाक्यम्; अर्थ- पाः नामकीर्शनविषयकन्याद; इतरनामसीतनवाक्यवदित्यनुमानेन व्यवस्था पाक्यम्यावादता यमस्या, सतो "हरिरिग्यवशेना" स्यादौ पर्णतान्यायावतारः मुघटः, एवं घेतरयास्येषु पर्णवान्यायः स्पष्टमेय व्यवस्थावारयम्यार्थवादत्वमपेक्षसे, प्पयस्यावास्यरयावादस्वेन नाईतीग्यादीनामर्थवाढत्वमपेक्ष्यतेऽनुमानप्रपोगे टा. सविधया माहति यातनामि"त्यादिप्वधंवादयं पर्णतानिदर्शनेनेव याच्यमिति सम् पर्णतान्यायमपेक्षत, इति स्वप्रहसापेक्षग्रहसापेक्षमइसापेक्षग्रहविपयस्वरूपं. कामनिवार्यमति। २-पूर्वतपस्य दशमेयाये मुरीयपाद हि-विधियाक्ये अयमाणेन देपालपदेयानुष्टाननियमाप्तगयं पक्षिपिया, विधिशादा माये भाषः रपान चोदना, 1.10२॥ इति सप्रेग विधियाम्पघटनेय जाना. नुमाननियमः पिबन्तितः । -- ·प्रकाशसहिता तदाऽव्यभिचरितातुसंयन्धिदेवताद्वारा कीर्तनं पर्णतान्यायेन त्व न चैवमस्ति ततश्च हरिरित्यवशेनाहत्यादी हरिशद्वेनाभिहितस्योपांच- याजदेवतात्वे मानाभावान्नाव्यभिचरितमातुसंबन्ध इति भावः । पदा र्थसंवन्धमुखेनेति। अव्यभिचरितमतुसंघन्धिपदार्थद्वारेत्यर्थः। पर्णम यीवाक्येऽपिफलपरत्वं किन्न स्यादत वाह-पतिक्रियामनाश्रित्येति । दभेन्द्रियकामस्येत्यादौ शिक्यस्यस्यापि दा इन्द्रियफलसाधनत्यापत्ते रिति भावः । ननु तर्हि होमक्रियामाधित्य यथा दधः फलसाधनाचं विधीयते तथा पर्णत्वस्यापि तुक्रियामाश्रित्यापापलीकघणफरलसा धनत्यं विधीयतां तबाह-प्रदेशान्तरेति। प्रकरणातायां हि मियायामा श्रयायिसंयन्धोऽन्द्यते फलसंयन्धी विधीयते दाभेन्द्रियकामरयेत्यादी, न चार फतुझिया प्रकरणमाता प्रदेशान्तरयतित्वादिति भायः। नन्वन. मेघ वाफ्यनाथयायिसंबन्धी विधीयतां तत्राद-नियेति । पर्णमयीत्य स्येति शेषः। प्रियासंबन्धःक्रियया सहाथयायिसंपन्धः विधीयताति। पर्णमयोचाफ्य इति शेषः। फलभतेनं स पापमित्याचायाः नामकीतंग पाग्येषु वैषम्यमा रहेति।पृथयति। उत्तरमीमांसायांतीय उदगोधी. 1-उदीप्यमीमांसायो तृतीयाध्याये नृतीयपारे पासोपारामा. निपहियाधिकरणे "तनिणिनियमालदा EिNEPAL ।। इति स्प्रे भनभाष्प "डोमेतदक्षरमुदायमुपासी यादीनि वर्गात शितानि विधामानि मियाम्पनिम्यागि ६नि संकि प्रयोगधरमपरिमाक्षि न्यानोति पूर्वपक्षयिषा, संपासमायगु मिधारणायोपासायाभियोनि. Pासियाम्निमा संतामी यो परमपंचमरूपया जान्दोग्य, गदर नियमदर्शभाद, युक्त पद- परिक्षयोपासनाया पृथा पनि गरिः, तर चायंस भनी मनपा पक्ष दूर करपालिनि पापाला अभिमति रम I शिगे भाग्य रामानुजाचापंपदा भयवमेव प्याश । ऽणुभाष्य र प्रभाव भाभाषपदा का पापन : भारामुगुष्पमापानुगुदा सनाने थेnitalamमाध्यप यातायात प्रथमप- थप मेगा । Tiदने श्रीगोविन्दमा भीमदभगर. मानाचारपियायामामामापरा initiatisfe. भागि, प्रोपनिषदामामा दमेश गारव्ययम्मी प्रमा frj main मुनामामानेर नि ममाति ·श्रीभगवत्रामामुदी। २५ , पासनादीनां पर्णतान्यायेनाव्यभिचरितक्रतुसंवन्ध्युद्रोथद्वारा क्रत्वङ्गत्व. नियममाशङ्कय सिद्धान्तितं "तनिर्धारणानियमस्तद्दष्टेः पृथग्घ्यप्रति. बन्धः फलमि"ति तन्निर्धारणस्य क्रत्वगत्वनिर्धारणस्यानियमोऽसत्त्वं तदृष्टः अनि यमदृष्टेः तेनोभी कुरुतो यश्चैवं वेद यश्च न वेदेत्युपास- नारहितक्रतुप्रयोगदर्शनादिति, किमर्थ तर्युगीयोपासनादीनि विधीय- तइत्याशयोक्तं पृथक् स्वतन्त्रम् अप्रतिवन्धः कर्मफलसमृद्धिः फलम् उदीयोपासनादीनां नियात्वात्स्वतन्त्रफले साधनत्यमुपपद्यत इति भावः। अथातत्परत्वं, तदपि स्वार्थपरत्वे बाधकभावात् माधकाभावादा, न तावदाधकभावाद् अर्थान्तरपरत्व- मेव हि तस्य बाधकं तदिह नास्तीत्यवोचाम, नापि साधकाभावाद् अध्ययनविधेरेव साधकत्वात् स हि प्रयोजनशून्यमक्षरमात्रमपि न ग्राहयति; अत एव कुत्र चिदेकत्र तात्पर्य्यमागृह्णाति, तत्रान्यपरत्वस्य पराकृत- त्वात् स्वार्थपरत्वं परिशिष्यते. अपि च, उपक्रमोपसंहा- स्योरेकरूपत्वं पौन:पुन्यमनधिगतत्वमर्थवत्यमुपपत्तिः प्रशंसा चेति पद्विधानि तात्पर्य्यलिङ्गानि, तानि चाजा- मिलोपाख्यानादिपु स्पष्टमुपलभ्यन्ते ब्याकरिष्यन्ते च यथाऽवसरं, तम्मानवातत्परत्वं नामसंकीर्तनविषयाणां- वचनानाम्, अतो यत्किंचिदेतदर्थवादरूपत्वमिति, अपि च मानान्तरानधिगनं कृतियोग्यमिष्टसाधन- मेव विधिः स च लिडादियुक्तन वाक्येनावगम्यता- वाक्यान्तरेण वा कस्तत्राग्रहः । इहापि 'सर्वेपामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मति- रितिप्रमाणान्तरानधिगतं पापक्षयसाधनत्वमवग. म्यते नामकीर्तनस्य, कृतियोग्यं च तत्मियात्वात् काल- , ४ ·२६ प्रकाशसहिता , संपर्शानवगमाद् । ननु यन्न सहतएव कालमर्गतका व्ययथा यजेतेत्यादिना विहितं, पदान्तराभिहितं तु, तथा, नामकीर्तन मित्यादेरस्तीत्यादिना सामानाधिकर एयेऽप्यविरोधात्, तदयुक्तं, कृत्यानामविधित्वप्रसङ्गात ते हि कालसंबन्धेनावरुध्यन्ते कर्तव्यमस्तीत्यादिम योगदर्शनात् , तस्मात् कालसंस्पर्शानवगमएव कार्यत्रो पयोगी न तदसहत्वं सवथा कालासंवन्धे शून्यत्वप्रस. झाद, उक्तं च भाष्ये “भविष्यश्चैवोऽर्थ" इति, तसाद दुर्वार एव नामसंकीर्तनविषयो विधिः, भवतावाऽर्थवा- दत्वमेपा, तहलादेव विधित्वमनुमिमीमहे, विधि विना तस्यैवानुपपत्तेः विधिशेपो यर्थवादः तन च विधावार्य- वादिकमेव फलं भविष्यति, अपि च स्पष्टमुपलभ्यन्त- एघ नामसंकीर्तनविषया विधयः, तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा ।। "गीतानि नामानि तदर्घकानि गायन्निलनोविचरेदसग" "मंकीर्तयेजगन्नाथ" "गोविन्देति सदा घाय"- "नामानि नद्रतिकराणि पठेदलजः" "हिला लज्जा कलिमलकुलच्छेदकानीरयेगा निष्णो मान्यनिशममृतप्राप्तिरपा चतुर्ध" त्येवंजातीयका यहगः। अविदितमीमांसावृत्तान्तस्येत्यादिनन्धोतं तृतीयपक्षमाश- सति।नामकीर्तनवाक्यानामविधिपरत्वमित्यर्थः दूषयति-तवपीति । भाषा सस्थम् । अर्थान्तरतिास्तुतिपरत्यं पर्णतायत् त्यहत्यपरत्वं वा पापक्षयफलोदेशन नामकीर्तनविधिपरत्ये यापकं तत्तु मास्तीत्युमामि स्पर्यः । मध्ययनश्धेिरिति । यदि त्यापयनयिधिः पुगणानां मातीत्यु ·भीमगषनामकौमुदी। ध्येन नहिं पुराणश्रवणविधेरिति क्षेयं साधकत्वमेव दर्शयति-सहीति । मायतीति। मध्येतस्यत्वेन श्रोतव्यत्वेन यान प्राहयतीत्यर्थः । ततोऽ: पचनविधिः भवणविधिर्या पुराणानां प्रयोजनशन्यमक्षरमात्रमपिन प्रायस्यत एव कस्मिंश्चिदेकस्सिन्फलपति तात्पर्य तत्तत्पुराणवाक्याना- मापदणस्वीकरोतीत्याह-अतएवेति।ततःकितमाह-सत्रेति।नामकोर्न- मवाक्येवित्यर्थः अन्यपरत्यस्येति । स्तुत्यादिपरत्वस्येत्यर्थः स्वाति। पापक्षयोद्देशेन नामकीर्तनविधिपरत्वमित्यर्थः । न फेवलमध्ययनविधि- रेवभवणविधिरेव या नामकीर्तनवाक्यानां तात्पर्यग्राहकोऽपि तृपक्रमो. पसंहारादीन्यपीत्याह-अपिचेति। पौनःपुन्यमभ्यासः, अनधिगतत्यम- बातत्वम् अर्थवत्वं फलवत्वं, प्रमाणान्तरानवगता कृतियोग्येष्टसाधनता लिपतिमनेऽप्याह-अपि चेति।साधनशद्वोभावप्रधानः। लिडादियु. केनेति । यजेत स्वर्गकाम इत्यादिनेत्यर्थः याययान्तरेणेति । पूपा प्रपिष्ट. भागस्यादिनेत्यर्थः। प्रकृतयाह-इहापोति। कृतियोग्यं च च तद्नामफोर्त- ममित्यर्थः। क्रियात्वे हेतुःकालसंस्पर्शानयगमादिति।सर्वेपामप्यघयता. मित्यादिवाक्ये भूतभधिप्यद्वर्तमानकालसंसों नावगम्यते ततोनाम- कीर्तमं क्रियेत्यभिप्रायः । मनु फालसंस्पर्शायोग्य क्रियात्यगमकं यथा पजेतेत्यादीतत्परतेनामन्याहरणं विष्णोरित्यादियाफ्ये नास्तीतिशकते- नन्यिति । कार्य क्रियेत्यर्थः। पदान्तरेति।सुबन्तामिहितं तुनकाल संस्प. यायोग्यमित्यर्थः। तत्र हेतुमाह-नामेति । एवं हि पृषा प्रपिष्ठभाग इत्या. पेरविधायफत्यप्रसन्नत्याह-तदयुक्तमिति। तत्राप्यस्तीतिसामानाधिक- रएयाविरोधादितिभावः। दूपणान्तरमाह-कृत्यानामिति । एत्यमत्यया. नामित्यर्थः। कालसंयन्ध इति सप्तम्यन्तम्। स्वार्थस्येतिशेषः। तत्र हेतुः- कोम्पमिति । तस्मादापये कालसंसर्गाप्रती तिरेघ मियायमित्यु- पसंहरति-तलादिति । कार्यत्वोपयोगी क्रियात्वगमकः, न तदसहत्य- नकालसंसर्गासहत्यं, कार्यत्योपयोगीत्यनुपङ्गः । दुपणान्तरमाह-सर्प पेतिापस्तुतःकालसंसर्गायोग्यत्वंशयरम्वामिनामप्यसंमतमित्याह-उक्तं. पेति। पपइति। विधेयो यागादिरित्यर्थः। परमप्रतमुपसंहरति- दितिपयमर्थवादत्यं नामफीननवानानां प्रतिफल मिति मन्या पितम् । वानुतस्तु तदनुफलं विधेयस्यय स्तुतिसंपन्धनार्ययावत्यादेय यिधिक- रूपनादिश्याह-भयतु नि। ननु तथाऽपि फलाभाषादपर्तव्यं नामकीर्मन- मियाशावार्धपादोपस्थितं पापक्षायात्मफमेय फसमित्याद-तत्र पति। -तमा -

·२
प्रकाशसहिता
एवं च विधिविभक्तिरहितानां नामकीर्तनवाक्यानां विधिपरत्वमुच्या
विधिविभक्तिमन्ति वाक्यान्युदाहरति-अपि चेति । एकेनैकाप्रेण सति
करके श्रोतव्यः, सनि श्रोतर्यसतिया कीर्तितव्यः, अनेन गुणकोर्तन ना.
मकीर्तनं च विधीयतेऽ विशेषणत्. श्रवणकीर्तनयोरसंभवे ध्येयः सर्तव्यः,
स्मरणस्याप्यसंभवे पूजनीयः, नित्यदेत्येवंयथाकथंचित्सर्वःसमयोभगः
वत्परतयैव नेतव्य इतिभावागीतानि पूर्वरिति शेषः । अध्याहारभया
गीतिविशिष्टनामोधारणविधानं वा तदर्थकानि भगवत्प्रतिपादकानि
तस्येति वक्तव्येऽर्थग्रहणात्तत्फलकानि च ततश्च नामकीननेऽस्य भग
यत्प्राप्तिः फलमिति भावः। विलज इत्युच्चैञ्चारणविधानम्, असङ्ग इति
नाधिकारिविशेषणं सर्वाधिकारवारिक स्वसङ्गो विषयासहरहितार
विचरेद्भवेदिति यावत्, ततश्च नामकीर्तने विषयासगो गच्छतीवि
भावः। तद्रतिकराणि भगवत्प्रीतिकरागि कर्तुरेव या तस्मिन्भगवति'
प्रीतिकराणि । चतुर्वेति । प्रणवाभ्यासोधाराणसीवसतिः शतरुद्रिय.
जपो नामोधारणं चेति तदेनदग्ने मूल एव वदयते।
ननु भवतु नामकीर्तनविषयो विधिः, तथाऽपि.
नित्य एवासानहरहः खाध्यायमधीयीतेतिवत्
संकीर्तयेजगन्नाथं वेदं वापि समभ्यसेदि-.
..ति समभिव्याहारात, ततशतकुल्याऽऽदिफलश्रुते:
रिघ पापक्षयफलश्रुतेरर्धवादत्वं, तदयुक्तम् अविशेषात
न हि नित्योऽनित्यो वा विधिः फलं विना समाप्यते
ततश्चाश्रुतफलकल्पनादार्थवादिकफलस्वीकरणमेव न्या.
यं तस्माद्विवक्षितार्थस्यैव नामकीर्तनस्य पापनपहेतुत्व
प्रतिपादकानि पुराणवचनानीति ।
कृष्ण कृष्ण मधुमृदन विष्णो
कैटभान्तक मुकुन्द मुरारे।
पद्मनाभ नरसिंह हरे श्री-
राम राम रघुनन्दन ! पाहि ।।
इतिश्रीमदनन्तानन्दरघुनाथपादपद्मोपजीविनो लक्ष्मी-

·धीभगवन्नामकौमुदी।
२६
धरस्य कृतौ भगवन्नामकौमुद्यां पुराणवचनानां विवक्षि-
तार्थत्वप्रतिपादनं नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥
नामकीर्तनविधिमनीकृत्य फलमाक्षिपति-नन्धिति । तत्र हेतु-
माह-संकीर्तयेदिति-समभिव्या हारादिति । नित्यवेदाभ्याससहपाठा-
दित्यर्थः। ततश्चेति । पयसः कुल्या ह्रदान पितृन्स्वधा अभिवहन्ती.
त्यादिफलश्रवणमध्ययनस्य यथाऽर्थवाद, एवं पापक्षयफलश्रवणं नाम.
कीर्तनविधेरर्थवाद इत्यर्थः । अविशंपादिति । नित्यस्य काम्यस्य या
विधेः फलाकाताया विशेषादित्यर्थः । तदेवाह-न हीति। अहरहः
स्वाध्यायाध्ययनस्यापि निस्यत्वात्पापक्षय एव फलम् । उपसंहरति-
तस्मादिति । प्रथमपरिच्छेदसमासी नामोचारणरूपं मङ्गलं कुर्वना.
ममाहात्म्यप्रतिपादकम्य ग्रन्थस्य , प्रचयगमनरूपं फलं प्रार्थयते-
कृष्णेति ।
यन्नामकीर्तनं सद्यः सर्वपापनिवर्तनम् ।
तं चन्दे परमानन्दसिन्धं श्रीनन्दनन्दनम् ॥
।
-
इति श्रीमदापदेवमनुनाऽनन्तदेयेन कृते श्रीभगवनामकौमुदीप्रकाश
प्रथमः परिच्छंदः समाप्तः ।

·No text on this page.

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। , द्वितीयः परिच्छेद:- श्रीकृष्णाय नमः। श्रीकान्त कृष्ण करुणाकर कञ्जनाभ कैवल्यवल्लभ मुकुन्द मुरान्तकेति । नामावली विमलमौक्तिकहारलक्ष्म- लावण्यबन्धनवती करवाणि कण्ठे। एवं स्थिते नामकीर्तनस्य पापक्षयं प्रति साधनत्वे पुनरिदं विचार्यते-किं कस्य चित् साधकतमस्याङ्गभूतं- तद् उत स्वयमेव साधकमिति ? ननु निीतमेतत् फलश्रुतेरर्यवादत्वनिराकरणेन, सत्यं तदेव पुनराक्षेपान्तरनिराकरणेन दृढीक्रियते स्थू- णानिखननन्यायेन । तत्र मन्वाद्युक्तप्रायश्चित्ताङ्गामिति तावत्प्रासं, तथा हि-विकल्पसमुच्चयव्यवस्थानामन्यत- माश्रयणेन स्मृतिपुराणविरोधस्तावदवश्यं परिहर्तव्यः, समानमूलत्वेनान्यतरस्याप्यनतिलहनीयत्वात् , तन्त्र वि- कल्पव्यवस्थे तावन्न युज्यते नित्यवदवगतस्य पाचिकत्वे सामान्यश्रुतस्य च विशेषविपपत्वे शन्दवचनस्वारस्य- भङ्गमसङ्गाइ, अतः समुच्चयोऽत्र परिशिष्यते। प्रकाशस्य द्वितीयः परिग्वेदः। ॥ श्रीगोपीरमणाय नमः। विसीयपरिचवाय प्रतिज्ञानीते-पप्रमिति। पूर्वपरिच्छेदम पौनम. तयं राहते-नान्यति नामकीर्तनस्य किमिदहन्ये प्रमभूनिरर्यवाद एष , ·- ३२ प्रकाशसहिता स्थादतः स्वप्रधानमैव तदेतदिति भावः । तदेवेति- स्वप्रधानमेवेत्यर्थः। आक्षेपान्तरमाह-तत्रेति । विकल्पेति । पापक्षयकामेन नामकीर्तनं कर्तः व्यं;मन्वाधुक्तमायश्चित्तं वेति विकल्पः। उभयंकर्तव्यं न त्वेकेन पापक्षय- इति समुच्चयः। कस्य चिदधिकारिणो नामकीर्तनं पापक्षयसाधनं. कस्य चिन्मन्वाद्युक्तप्रायश्चित्तमित्यादि व्यवस्था। स्मृतीति । पापक्षयों देशेन मन्वादिस्मृतिभिर्वादशाब्दादि विधीयते पुराणवचनैस्तु नामकी तनं विधीयते तत्र विकल्पसमुच्चयव्यवस्थानामन्यतमस्थानाश्रयणे स्मृ. तिपुराणवचनानामंप्रामाण्यमेव स्यादिति भावः । अयमेव विरोधश- ब्दार्थः। तयोरप्रामाण्यमेव किं न स्यादत पाह-समानेति । श्रुतिमूलक त्वात्स्मृतिपुराणवाक्यानामप्रामाण्यायोगादित्यर्थः। अङ्गप्रधानमावेन समुश्चयं वक्तुं विकल्पपक्षं व्यवस्थापक्षं च निराकरोति-तत्रेति। मित्यव- दिति । पापक्षयोद्देशेन नामकीर्तनं द्वादशादादिच नित्र घच्छूयते तयो. 'विकल्पे तु पाक्षिकत्वं स्यात् ततश्च नित्यवच्छ्रयणवाधाच्चनस्वारस्यभारः स्यात्, अधिकारिविशेषेण पादेशविशेषेण या व्यवस्थाऽश्रयणे सामान्य. ध्रुतस्य विशेषे लक्षण्या शद्वस्वारस्यभद्गः स्यादित्यर्थः।। ननु समुचयेऽपि निरपेक्षसाधनत्वेनावगतस्य सापे- क्षत्वे स्वारस्यभङ्गस्तवस्थ एव, मैवं, नैरपेक्ष्यं हि साध- 'नान्तराभावः स च नानयोरन्यतरस्यापि विषयः स्ववि- •पयस्य साधनत्वे साधनान्तरस्य चाभावे प्रमेये वाक्य- भेदप्रसङ्गात् , सं तु योग्यप्रमाणान्तरानुदयस्य विषयः, 'उपलभ्यते तु प्रमाणान्तरं साधनान्तरग्राहकम् , अतः प्रमाणडयपालोचनायां परस्परसापेक्षत्वात्स्मार्सपोरा- 'योः समुच्चय एव श्रेयान् । नन्विति। नामकीर्तनवाक्येभ्यो हितदय निरपेतसाधनं पाप. क्षयस्य प्रतीयते, मन्वादिस्मृतिभ्यस्तु द्वादशान्दादि निरपेक्षसाधनं. पापक्षयस्य प्रतीयते तयो समुंशये तु सापेतत्याच्छन्दस्वारस्यमहः स्यादेयेति मायः | नामकीर्तनवायत्तस्य पापक्षयसाधनत्यं प्रतीयते न'तु निरपेक्षस्य तस्याशाइत्यादेचं मन्यादिवाफ्याद् द्वादशादादेः पापक्षयसाधनत्यमेघ प्रिनीयते न तु निरपेक्षत्यमुक्ततोरिति परिह 1- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। रति । मैवमिति । नैरपेक्ष्यस्याशाद्वत्वे कारणमाह-नैरपेक्ष्यमिति । प्रनयोरिति । नामकीर्तनमन्वादिवाक्ययोरित्यर्थः। साधनत्वं निरपेक्षत्वं. च शद्वप्रमेयं किं न स्यात्तत्राह-स्वविषयस्येति । नामकीर्तनवाक्यं. मन्चादिवाक्यं च स्वस्वविषयस्य साधनत्वं साधनान्तराभावात्मक- निरपेक्षत्वं च बोधयद्भिद्यतेत्यर्थः । शब्ददूपणं वाक्यभेदरूपमुक्त्वाऽर्थः दूपणमाह-स विति । योग्यानुपलब्धेरित्यर्थः। तया ह्यभावो गृह्यते न चात्र साऽस्ति, प्रमाणद्वयेन साधनद्वयोपलम्भादित्यर्थः, अतो न शब्दस्वारस्यभङ्गः, प्रत्युत शब्दसामजस्यमेव समुच्चयपक्ष स्यादित्युप. संहरति-श्रत इति । स्मातेति । द्वादशाब्दादिनामकीर्तनयोरित्यर्थः । नन्वेवमपि समुचितयोरनयोईर्शपौर्णमासयोरिव का- रणत्वमेव किं न स्याद् विपरीतोवाऽङ्गप्रधानभायः? पुरा- पवचनेभ्य एव भगवद्भजनस्य प्रायश्चित्तकाङ्गत्वाव- गमादिति व्रमः-श्रीभागवते तावत् प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र ! सुराकुम्भमिचापगा- इति भगवद्भजनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वमवगम्यते, प्राय- श्चित्तानि न पुनन्तीति न तस्यार्थः, मन्वादिवचनव्या- कोपाद्, नारायणपराङ्मुखमिति विशेषणवयाच, अपि च प्रायश्चित्तान्यनुष्ठितान्यपि नारायणपराङ्मुख- न पुनन्ति नारायणपरायणन्तु पुनन्तीत्यर्थः । अतः स्वतः पुनतां तेपां नारायणपरायणत्वमङ्गमित्यवगम्यते, तथा तव- मन्त्रतस्तन्त्रतरिछद्रं देशकालाईवस्तुतः । सय करोति निरिछद्रं नामसङ्कीर्तनं हररिति, तवेति घा, सर्वकर्मसाद्गुण्यार्थत्वं हि हरि- कीर्तनस्य सिद्धवदनूयते, तथा स्कन्दपुराणेऽपि ५ ·प्रकाशसहिता यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयजक्रियाऽऽदियु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो धन्दे तमच्युतमिति ॥ अनुवादश्च प्राप्तिमनुमापयति निवीताधिकरणन्या- येनोपच्यानविधायकवाक्यशपे निवीतानुवादयत् । श्रीविष्णुपुराणेऽपि वासुदेवं मनो यस्य जपहोमार्चनादिपु । तस्यान्तरायो मैत्रेय ! देवेन्द्रत्वादिकं फलमिति- कर्माङ्गत्वमवगम्यते हरिस्मरणस्य, यद्यत्र स्मरणं- स्वातत्र्येण विवक्षितं किमिदं जपहोमार्चनादिष्विति, अतःसर्चकाङ्गत्वाद् भगवत्कीर्तनस्मरणयोः, प्रायश्चि- तस्यापि तदन्तःपातित्वात्प्रायश्चित्ताङ्गत्वेनैव नामकीर्त- नं पापक्षयहेतुन्न स्वतन्त्रमिति । ननु समुचयेऽपि मन्याधुक्तप्रायश्चित्तं प्रधानं नामकीर्तनं तदङ्गमेव- मेव कुतः ? किं तु वर्गफले दर्शपूर्णमासयोरिव पापक्षये मन्याद्युक्तप्रा. यश्चित्तनामकीर्तनयोः समत्वेन समुश्चयः किं न स्यादिति शङ्कते- नन्विति । विपरीत इति । नामकीर्तनं प्रधान मन्धाधुक्तप्रायश्चित्तमम मित्येवंरूपः किं नस्यादित्यर्थः । पूर्वपक्षी परिहरति-पुराणेति । न च भजनस्य कर्मागत्वेऽपि किं नामकीर्तनस्येति वाच्यं, भजनस्य नव- विधत्वेन कीर्तनस्यापि तदङ्गत्वावगमात् । नारायणपराङ्मुखमिति द्वितीयान्तं पुरुषविशेषणं, प्रायश्चित्तचरणक्रियाविशेषणं था, तदेव दर्शयति-प्रायश्चित्तानि नेति । तस्येति । भागवतवचनस्येत्यर्थः। अपि विति । नारायणपरामुखशब्दस्य द्वितीयान्तत्वे स्पष्टैव योजना। फलितं वचनार्थमाह-नारायणपरायणमिति । भागवतपचनार्थमुप- संहरति-श्रत इति । स्वत इति । प्राधान्येनेत्यर्थः । परायणत्वं भजनम् । मन्त्रतो न्यूनं तन्त्रतो न्यून देशतो न्यूनं कालतो न्यूनम् अहंशब्दवाच्य शुचित्वादियोग्यतातो न्युनं वस्तुती द्रव्यतो न्यूनं सर्व कर्म निश्छिद्रं- पूर्ण करोति नामकीर्तनमिति वचनार्थः । साद्गुण्यं साङ्गत्वं, तदर्थत्यं सदङ्गत्वं । सिद्धलकारेणान्द्यत इत्यर्थः । न चानुवादेऽपि कथं.

·श्रीभगवन्नामकामुदी। नामकीर्तनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वेन विधिस्तत्राह-अनुवाद इति । प्रायश्चि. ततपोयसाधगतया विधिमनुमापयति कल्पयति; निवीताधिकर'णन्या. येनेत्युक्तं विवृणोति-उपव्यानेति । "उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते? इत्युपव्यानविधेः शेपे "निधीतं मनुष्याणामि"ति निवीतानुवादो यथा निवीतस्य मनुष्यप्रधानातिथ्यादिकड़ितया विधि फल्पयति तथे. त्यर्थः । तृतीये-विधिशेषे "निवीतमिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधा. नत्वाद" ३।४।१। इति, इदं च कृत्वाचिन्ताऽधिकरणं, निवीतं मनु. प्याणामित्यस्यार्थवादत्वात् । मैत्रेयेति संबोधनम् । तदेवाह-यद्य- प्रेति । उपसंहरति-अतइति। नन्विह सर्वकर्मागतया पापक्षयहेतुत्व- मुच्यते नामकीर्तनम्येति तत्राह-प्रायश्चित्तस्येति । अत्र समाधीयते-खप्रधानमेव पुरुषोत्तमकीर्तन- पापप्रध्वंसनहेतुः, श्रीभागवते तावत् कर्मणा कर्मनिहोरो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्धदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शन मितिः कर्मात्मकप्रायश्चित्तनिन्दापूर्वकं- के चित्केवलया भत्तया वासुदेवपरायणाः । अर्घ धुन्वन्ति कात्न्येन नीहारमिवभास्कर- इति ब्राह्मविद्यासमानस्कन्धतया केवलायाः कीर्त- नादिलक्षणाया भगवद्भक्तप्रायश्चित्तत्वेनावधारितत्वात् , 1--पूर्वतप्रम्य भृतीयाध्या सुरीयपादे प्रधमेऽधिकरणे-"निधीत-- मनुष्याणा, प्राचीनापीनं पितणाम, उपधीनं देवानाम्, उपध्ययते देवरक्ष्ममेय तापरते" इति विषयवाश्यमादाय; निवीनम्य विधिन्यमानदय, प्राधीनावी- तोपर्यातयोसिसोऽधःपातनियन्धनासौररयंसम्मायनया विल स्वरसमाप्त निपीते विधरनपेक्षगादर्भयादव सिद्धान्निन, भयमानस्य प्रशंसाऽर्थयादस्पाय. मानुपपायोपण्यानम्यावश्यक विधपाये निवीनादरपि विधिासनीयताया गया भेगाना निर्धानमाची नावीनपामगुप्यपिनसंपराया देयरमानईतयोपपी. समय मदानी प्यतिरेकनारा गुपसिबीनमधया यया भवनि, तथा प्ररनेऽपि मामीनविषयानुवादविविधिकरणमा निष्प्रयानि भापः ।

·प्रकाशसहिता 1 तथा सपामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तदिपया मतिः ॥ एतेनैव ह्यधोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणेत्येतजगाद चतुरक्षरम् ।। नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः। अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशामुच्यतेति- तत्र तत्रैवकारश्रवणाद्, एवं नामकीर्तनप्रायश्चित्तयोः पापक्षयेऽनागिभावेन समुचपक्ष- पपाद्य दूपयति-अत्रेति । कर्मणा द्वादशाब्दादिना कर्मनिरो- प्यते हि । नन्वेवं स्मृतिवचनविरोधः स्यादत श्राह-श्रात्यन्तिक- ति । कृतेऽपि द्वादशान्दे पापवासनासद्भावादात्यन्तिकपापनाशो- नास्ति, अन्यथा पुनः पापाचरणं न स्यादिति भावः। तत्रैव हेतुरवि- द्वदधिकारित्त्वादिति। तत्त्वज्ञानाभावात्स्मार्तप्रायश्चित्तानुष्टातृणां पुनः पुनः पापाचरणमेव भवतीति नात्यन्तिकः पापनाशइति भावः । कि- तात्यन्तिकनाशे प्रायश्चित्तं तबाह-प्रायश्चित्तमिति । विमर्शन- ब्रह्मविद्येत्यर्थः । कर्मात्मकेति । द्वादशाब्दादिरूपेत्यर्थः। के चि. दिति। "मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धय"इति विरलत्वात् । नीहारं तमः। ब्रह्मविद्येति । यथा हि ब्रह्मविद्या सवासनं पापं क्षपयति; एवं कीर्तनादिलक्षणा भक्तिरिति भावः । सर्वेषामिति । महापात. कानुपातकोपपातकप्रकीर्णकादिसकलपापाचरितृणामित्यर्थः। सुनि- स्कृतमिति । सुनिष्कृतमिदमेवेति योजना । द्वादशाब्दादि निष्कृत- १-ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथैव गुरुतल्पगः । एते महापातकिनो यश्चत: सह संवसेदितियोगियाज्ञवल्क्यसूचितानि ब्राह्मणहत्याऽऽदीनि महापापानि, स्तनस्तु ब्राह्मणस्वामिकसुवर्णचोरः "ब्राह्मणसुवांपहरणं महापातकमि"तिवच. नेनापस्तम्पीयेन संवादात् । अनुपातकानि पितृपितृप्यादिमायांगमनादीनि । उपपातकानि गोवधादिभा-विक्रयान्तानि योगियाशवायोक्तानि । महापात- कातिपातकानुपातकोपपातकभिन्नं पानकं प्रकीर्गमुच्यते । मादिशब्देनातिपातक- प्राझमिति संक्षेपः।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। भवति न तु सुनिष्कृतं वासनाक्षयाभावादिति भावः । यतो नाम: ध्याहरणात्तद्विषया विष्णुविषया मतिस्तत्वज्ञानं भवतीत्यर्थः । यद्वा यतः कारणाद्विष्णोः स्वनामव्याहर्तृसर्वपातकिविषया मतिरमि. मानो भवतीत्यर्थः। अघोनः अघवत इत्यर्थः। अस्याजामिलस्ये. त्यर्थः। अवधारितत्वाच्छचरणादिति पञ्चम्यन्तयोःस्वः धानं पुरुषोत्तम कीर्तनमिति प्रतिशयाऽन्वयः । एतावताऽलमनिहरणाय पुंसां-- सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनानाम् । विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति नियमाण उपैति मुक्तिमि- त्यनेनापि केवलस्य कीर्तनस्य कृत्लपापक्षयहेतुत्वमेव समयंते, यदि हि पर्याप्तवचनोऽयमलंशब्दस्तदा प्रथमा- प्रयोगेण भवितव्यम् ; अलं मल्लो मल्लायेतिवद् , इह तुतः तीया दृश्यतेऽतो निवारणवचनोऽयमलंशब्दइत्यलमतिप्र- सोनेतिवत् । ततश्चायमर्थः,भगवतो गुणकर्मनाम्नां सङ्की- निमिति पत्पुंसामधनिहरणायेत्येतावताऽलम् गताव- नानुष्टयं पापक्षयमात्रस्यातितुच्छत्वाद् भगवत्कीर्तन- स्यातिगरीयस्त्वादेतदेव विवृणोति-विश्येति, श्राम- रणमभ्यस्तमहापापोऽजामिलोऽपि पुत्रं विक्रश्य न हरि- कीर्तयित्वा तदपि न स्पष्टं म्रियमाणत्वेन शिथिलकरण- त्वात् तथाऽपि देवगत्या पुत्रनाम्न एव भगवन्नामत्वाद् मुक्तिं समस्तानर्थनिवृत्तिलक्षणां निरतिशयानन्दरूपाश्च प्राप्तो नानकदेशस्य पापस्य निवृत्तिमात्रं तत्रापि मुक्तिः किस बभूवेति नैतदेतिद्यमानं किन्त्वयमधुनैव मुक्तिमुप- पातीति साहलिनिर्देशमभिधीयते धर्मराजेन, तत्समये तस्यास्य वर्तमानत्याद उक्तलक्षणाया मुक्तरयहिष्वना.

·प्रकाशसहिता नन्यवेद्यत्वेऽपि भगवल्लोकमामिलक्षणाया अपि मुक्त- स्तात्पर्य, तम्माढियक्षितार्थलाभः, एतायताऽल मित्यस्यार्थमा-अनेनापीति । फेवलस्य साधना. न्तरनिरपेक्षस्य यस्य .मुक्तिः फलं तस्य किमु यचयं शरसपापक्षय हेतुस्वमिति मुतिकन्यायेन समर्थ्यत इति भावः । नदेवाह-यदीति पर्याप्तायताबानलमिति प्रयोगः 'म्यादित्यर्थः । एतावतेति तृतीयया नियारणयचनत्वेऽलंशब्दस्य साधनान्तरनिषेधः पर्यवस्यति । श्लोक- म्योत्तराद्ध व्याचऐ-पतदेयेति। उपतीनिवर्तमानापदेशस्य तात्पर्य मवबुध्ययोक्तं धर्मराजेन यमेन । ननु सर्वानर्थनिवृनिपरमानन्दरूपा मुक्तिरजामिलस्य कथं धर्मराजेनामात होतोति, अयहिष्ठेनादृश्यत्वेन, भगवल्लोकप्राप्तिरूपा मुक्ति'म्नु भायत एव सा च परममुक्तिस्वरुपयेति परममुक्तिमुपैतानि विवक्षितार्थो लभ्यत-दति भावः । ततश्चापातालवनितले निमग्नमुपरि च स्वायंभुवभुष- नमुल्लिवन्तं सर्वतो विसारिविविधशाग्योपशाचं संसा- रमहामहीमहमेव समूलं गिलतो भगवन्नामग्रहणमहादा. यदहनस्य जननमरणमध्यवर्तिनः सर्वानेव क्षणेन शून्यतां नयन्तीभिरनन्तजन्मानुवन्धिीभिरतिबहला- भिरप्यंहस्थूलपटलीभिः कुक्षिकोटरकुहरप्रान्तोऽपि म- नाङ्न पूर्यते तस्य कथं तद्सने साधनान्तरमाकाङ्क्ष- त्वंशङ्काऽवतारः, अपि च न तथा ह्यघवान्नाजन् पूयेत तपत्रादिभिः । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पूरुपनिपेवया ॥ 2-~मोक्षः फिलानादिदुःखपरम्पराऽन्यन्नोच्छेदो, निन्यसुखं चेति प्रथम- द्विधा, शेषोऽपि नित्यसुखात्मता तदनुभवश्वति, अनादिमः सायुज्याख्यः, चरमस्तु सालोक्यसाटिसारूप्यसामीप्यभेदाचतुर्विधः, सर्वमेतदवसरवितोपे सप्रमाणं निरू- पयिष्यते। मुग्धात्वांनुगुण्यतो दु सात्यन्तनिवृत्तिरेव तस्वस्पं, शिष्टाः पञ्चविधारतु नदौत्तरकालिक्योऽधिकारिविशेषभागिन्यो भवन्ति, दुःखान्यन्तनि- वृत्तिस्तु तनान्तरीयिकेति क चित्तदनुलेखोऽपि न न्यूनताऽऽवहः ।

·-- श्रीभगवन्नामकौमुदी। तस्य कृष्णस्य पुरुषाणां निपेवया, कृष्णे निवेशि- तेन्द्रियः कीर्तनादिपर इति, न निष्कृतैरुदितैव्रह्मविधि- स्वथा विशुद्धयत्यघवान् व्रतादिभिः। यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम्- इति च कर्मभक्तिसाध्ययोः शुद्धयोसादृश्यमुप- दिश्यते तदपि नाङ्गाङ्गिभावे संभवति, अङ्गप्रधानयोरेक- फलत्वात्, श्रीविष्णुपुराणेऽपि प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपाकात्मकानि वै। यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परमि- ति कर्मात्मकेभ्यः सकाशात् कृष्णानुस्मरणस्यो- त्कृष्टत्वमभिधीयते तदपि प्रायश्चित्ताङ्गत्वे हरिमरणस्य न संजाधटीति, अगिनः सकाशाददस्योत्कृष्टत्यायोगात्, प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परमि- त्पत्रकशब्दोऽपि नरपेक्ष्यमेव प्रतिपादयति, यो हि सजातीयस्मरणमपि द्वितीयं न सहते स कथं जात्यन्तरं. सहेत, कैमुतिकन्यायमुपसंहरति--ततश्चेति ! भगवन्नामग्रहणरूपस्य महादायदहनस्य कुतिकोटरकुहरमान्तोऽप्यंहस्तूलपटलीमिर्न पूर्यत. इत्यञ्चयः संसार एव महान्महारहांवृक्षस्तम्, एचकारसाफल्यवाची, समूलं मिलताति दहनविशेषणम्, पापातालमवनीतल निमग्नमिति उलिखन्तमिति विविधशाखोपशाखमिति चसंसारवृक्षविशेषणं, जनन. मरणमध्यवर्तिन इति द्वितीयान्तम् , एकेतिक्षणविशेषणं,शून्यतांव्यर्थता. फदाऽपिभगवन्नामग्रहणप्रभावान्नयन्तीभिःप्रापयन्तीमिरिति पटलीवि. शंपणं,कोटरंवृतस्यान्तरावफाशवान्प्रदेशः, कुतिरंय कोटरंतस्य कुहर- ·प्रकाशसहिता छि, मनाग अल्पः, तस्य नामग्रहणदावदहनस्य तद्ग्रसने अंहःपटली, दहने, ततश्च प्राधान्यमेव नामग्रहणस्येति भावः, तत्पूरुपनिषेवयेत्यस्य कृष्णार्पितमाण इत्यत्रान्वयमाह-तस्येति । श्रपिंतप्राण इत्यस्यार्थमाह. निवेशितेन्द्रिय इति । तस्येव प्रकारमाह कीर्तनेति । यागिन्द्रियं कीर्तन परं, श्रोत्रं श्रवणपरमित्यादि । ब्रम्हविद्भिरुदितैर्वतादिभिरिति योजना। उदाहतः उच्चरितः। हरिनामोच्चारणस्य फलान्तरमाह-तदिति । उत्तमः श्लोकः कीर्तिर्यस्य हरेस्तस्य गुणा ऐश्वर्यादयस्तेषामुपलम्भक मापकमित्यर्थः । भक्तिः कीर्तनादिरूपा संबोभवीति संभवति । पुराणा. न्तरपर्यालोचनानामकीर्तनस्य प्राधान्यमाह-श्रीविष्णुपुराण इति । संजाघटीति घरते । जात्यन्तरं तपःकर्मादिरूपं प्रायश्चित्तम् । श्रीनरसिंहपुराणेऽपि इत्युदीरितमाकये कृष्णवाक्यं यमेरितम् । नारकाः कृष्ण कृष्णेति श्रीनृसिंहेति चुकुशु- रित्यारभ्य प्राप्सनरकाणामपि पापिना कीर्तनमात्रा- देव नरकार्णवादुत्तीर्णानां वैकुण्ठसङ्गमउपवयेते, श्रीस्कन्दपुराणेऽपि हरहरहरशब्दमादितो वे मुहुरभिधाय मुनीन्दवृन्दवर्यः । अपठदखिलमेघघोपतुल्य- सकलहिताय नमः शिवाय शब्दमि- त्यारभ्य; अषणमात्रादेव नरकान्निर्गत्य शिवपुरमा- सिरभिहिता, श्रीविष्णुधम्म तु स्पष्टमेव निरपेक्षसाधनत्वमुपवर्णितम् , अथ पातकभीतस्त्वं सर्वभावेन भारत । विमुक्तान्यसमारम्भो नारायणपरो भवेति॥ तथा तत्रैव गोविन्देति समुच्चार्य पदं क्षपितकिल्विषः। क्षत्रबन्धुर्विशुद्धात्मा गोविन्दत्वमुपेयिवानि- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। ४१ ति प्रायश्चितपराडमुखस्थापि क्षत्रवन्धोः कीर्तनमा- बादेव पापक्षयो दर्शितः, तस्मात्केवलमेव हरिकीर्तनं- कृलपापक्षयहेतुः, नान्यसमुचितंनतरामन्याङ्गभूतमिति। विष्णुनामकीर्तनस्य वैकुण्ठप्राप्तिफलकत्वादपि प्राधान्यमित्याह- श्रीति । श्रीनृसिंहेति । शिवनामकीर्तनस्य कैलासमाप्तिफलकत्वात्मा धान्यमाह-हरहरेति । सकलहिताय नमः शिवायेति शब्दमपठदि- त्यन्वयः। अखिलमेघशोषतुल्यं यथा स्यात्तथेति । उच्चरित्यर्थः । विमुक्तेति। त्यक्तप्रायश्चित्तान्तरारम्भ इत्यर्थः। श्रवणकोर्तनादिना नारायणपरो भवेत्यर्थः । गोविन्दसायुज्यप्राप्तिफलत्वाञ्च नामकीर्तनस्य नागत्वमित्यभिप्रेत्याह-गोविन्देति । उपसंहरति--तस्मादिति । के चित् केवलया भत्तयेत्यादिवाकयादित्यर्थः । ननु किमिदं कैवल्यं नाम ? किं साधनस्य स्वरूपमेव उत साधनान्तराभावः, उतान्यस्यासाधनत्वं, ? तत्र यदि स्वरूपं तर्हि समुच्चयेऽपि खरूपस्यानपापादविरोधः, अध साधनान्तराभावः तदोभयविधानादाक्यं भिद्यते- त्यवादिष्म, विशिष्टविधानेतु सति साधनान्तरे; कृतेऽपि कीर्तने पापक्षयो नाभविष्यत् साधनान्तराभावविशिष्ट- स्यैव साधनत्वाद्, अथान्यस्यासाधनत्वं तदाऽपि वाक्य- भेद पव, एकेन वाक्येनोभयविधानायोगाद् विशिष्टविधानमिति चेत्तदाऽप्यन्यगतस्यासाधनत्वस्या- न्यविशेषणत्वेन विधानायोगात् । कैवल्यमाक्षिपति-गन्विति । नामकीर्तनस्वरूपं वा द्वादशा- ब्दाद्यभावो वा वादशाद्वादेरसाधनत्यं वेति विकल्पाः। उमयेति । पापतये नामकीर्तनपिधानात्साधनान्तराभाविधानाचेत्यर्थः । अया. दिप्मेति । नरपेयं हि साधनान्तराभाय इत्यादिपूर्वपत्तग्रन्थ इत्यर्थः । साधनान्तराभावविशिष्टं नामकीर्तनं पापक्षयसाधनमिति विशिष्टविधा. याह-विशिऐति । यतेऽपि साधनान्तरे नामकोर्तनारपापक्षयो भवति सन स्यादित्यर्थः। कृते साधनान्तरे विशिष्टामायादिति । नामकीर्तन. , अथ - ६ ·, यदनन्तरमिति । तोति । पुष्पलत्यमित्यर्थः। अन्यापेक्षा दुप्पल. परमापूर्वं यथा। यहनामिति । घटे दण्डादीनाम्। तत्रापि विशेष माह-यदेति-कारनी। स्वाध्ये पतन इत्यनुमाः सता नाम: फोनिमेकमेव पुप्फल कारणं पापकार इति गायः। एफम्य पुष्पल. कारगन्यमा क्षिपति नन्धिति। यारम्भी नामात्यन्त भिमकाया त्पत्तिः, परिणामी नाम कार्यशागयोः परमार्थती भयाभेदी, विका-- नाम कार्यम्य मिथ्यात्यम् । आरम्मवादो नयामिवादीनां, परिणा मवादी भास्करीया, वियत यादों येदान्निनाम् । धनः कथमेकम्य धानं, नोपादान विषपं. फलोपादानस्पात्मनः ममिदन्येन ४२ पापल्याभि- प्रकाशसहिता स्य साधनत्वं द्वादशाग्ददेरसाधनत्वं च यदि विधीयते तदा वाररभेद इत्यर्थः । अन्यासाधनत्वविशिष्टसाधनत्वं विधीयतांतत्राह-मन्येति' उच्यते-कारणस्य पौष्कल्य कैवल्यं, तदेव च निर- पेतं पौष्कल्यं कार्यपूर्वक्षणनियतिः; यां सामग्रीमाच- क्षते तद्विदः, यदनन्तरं कार्य्यमवश्यमात्मानं लभते तत्पु. कलं कारणमिति यावद्, तच न साधनान्तरसन्य. पेक्षत्वेऽवकल्पते, तच क चिदेकस्य क चिद् ग्योः फ चिद्वहूनां नत्र यदा द्वयोर्यहना वा तदा खाश्रये व्यास- ज्य वर्तते पोप्फल्यं, यदा पुनेरकस्य तदा कात्स्न्येन । ननु समवाय्यममवायिनिमित्तजन्यं सर्व कार्यमा रम्भवादे, परिणामविवर्त्तयोः पुनरुपादाननिमित्तजन्यं.. तत् कथमेकस्य पोकल्यम् ? सिद्धान्ती कयल्य निर्वक्ति-फारणस्येति। पौरल्यमेव तायदाद- त्यमेव न स्यादित्यर्थः । कचिदेफम्येति । यथा विभागम्य पूर्यदेश. संयोगनाशे। द्वयोरिति । दर्शसमुदायापूर्वपूर्णमाससा दायापूर्वयोः तदुत, पेवलया भनयत्यादिरूपमित्यर्थः । उच्यते-निमित्तकारणविषयमेतन CTETRAINIगरमामय नजितियादिनामित्रोनित ·४३ श्रीभगवन्नामकौमुदी। शास्त्रानपेक्षणाद्, उक्तं हि भाष्यकृद्भिः "ज नात्येवासौ मयैतत् कर्तव्यमिति, उपायन्तु न वेद तस्योपायः कथ- नीय” इति । ननु निमित्तकारणस्यापि कथमेकस्य पौष्क- ल्यं न हि निमित्तकारणमात्रात् किंचित् कार्य सिध्यति, तदयुक्तम् , आलोकसंयोगमात्रादन्धकारनिवृत्तेईर्शनात् । ननु यदि पौष्कल्यमेव निरपेक्ष कथं तर्हि ब्रीहियवयोः? उ. च्यते-तत्र कारणत्वस्यैव प्रत्येक परिसमाप्तत्वात्। अन्यो- न्यनिरपेक्षत्वमेव न सर्वनरपेक्ष्यमितिकर्तव्यतासाकाङ्- क्षत्वात् पौष्कल्यं तु स्वव्यतिरिक्तसर्वनैरपेक्ष्यम् . अतश्च केवलया भत्तयेत्यमर्थः, मधुभिभिधानमेव मनागुद्दिश्य- मानमशेपपापप्रध्वंसस्य पुष्कलं कारणं तरणिरिव गगनाङ्ग- नमवतीर्णस्तिमिरपटलपाटनस्य, तञ्च पोकल्यं कारणत्वस्य विशेषणं न भक्तो, भक्तः कैवल्ये कारणत्वे च विधेये वाक्यभेदो मा प्रसाक्षीदिति । प्रसिद्धत्वेनेति। अहंप्रत्ययगम्यन्येनेत्यर्थः । प्रात्मनः शास्त्रानपेत. ऐशवरस्वामिसंमत्याऽपि दर्शयति-उक्तहीति। असी पुरुष एतत्फलं- मया कर्तव्यं साधनीयमिति जानात्येति योजना, एयफारातच्छा. खगम्यमिति भावः । नन्वित्यादिचोद्यपरिहारी स्पष्टी। कारणस्य पोप्फल्यं यल्यं तदेव च नै पेक्ष्यामिति पूर्वग्रन्थोक्तमाक्षिपति-ननु यति । कथं तहाँति । नरपेक्ष्यमित्यनुपनः । बाहिभिर्यजेत यवैर्यजे. तेति तृतीयाभ्यां नरपेक्ष्यं ब्रोहियययोः प्रतीयते तन संभवनि प्रोक्षणा- दीतिकर्तव्यतासापेक्षम्यादिति भायः। प्र-ब्राहियवस्थले । अन्यो. न्येति । ग्राहीणां ययनिरपेक्षाचं यवानांनीहिनिरपेक्षायमित्यर्थः। उप- संहरति-प्रतश्चेति । मनाम् = ईपन । उल्लिग्यमानमार्यमाणमि. त्यर्थः । फेवलया भत्तयेन्यादेवियक्षित पाक्यार्थमाr-नोति । विपक्ष ·प्रकाशसहिता - दण्डमाह-कैवल्य इति । भक्तः पापक्षयं प्रति फारणत्ये तस्याञ्च कैवल्ये विधीयमाने चास्यभेदः स्यादिति भावः । ननु भक्तरेव विशेपणं कैवल्यं केवलया भत्तयेति भक्तिसामानाधिकारण्यादु ? मैवं, कारणत्वविशेषणत्वे- ऽपि तत्सामानाधिकाण्योपपत्तेः, तन्तुभिरुपादानः पटं-- कुविन्दः करोतीतिवत्, तत्र हि कारणं विशिंपदुपादा- नत्वं तदारेण तन्तनपि विशिनष्टि तथेहापि; अन्यथा कैवल्यस्प भक्तिचिशेपणत्वं वाजपेयोक्तो वैरूध्यदोपोऽपि प्रसज्येत, तत्र हि बाजपेयशब्दस्यानादिद्रव्यवचनत्वे करणभूतं द्रव्यं प्रति यजत्यर्थस्य प्राधान्यात् फलापूर्व प्रति च गुणभावात् प्रधानत्वगुणत्वोद्देश्यत्वविधेयत्वज्ञातत्वा- ज्ञातत्वानि परस्परविरुद्वान्येकस्यां प्रतीतावेकस्यैव प्रस- ज्येरनिति नामधेयत्वमेव तस्य समर्थितं तथेहापि केव- लया भत्त्येति कैवल्यगुणयुक्ताया भक्तो फलसाधनत्वे विवक्षिते तस्याः कैवल्यं प्रति प्राधान्यात् फलं प्रति च गुणभावाद्विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरनिवार्यैव; तस्मात्कारण- विशेषणमेव पौष्कल्पम् । प्रातिपति-नन्विति । सामानाधिकरण्यादिति । समानविभचय- न्तत्वादित्यर्थः। तत्सामानाधिकरण्येति । भक्तिसामानाधिकरण्येत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तमाह-तन्तुभिरिति । उपादानस्य कारणत्वविशेषणत्वेऽपि तन्तुसामानाधिकरण्यं यथा तथेत्यर्थः । तत्रापि तन्तुविशेषणत्वं प्रतीयत इत्याशयाहतत्र होति । विशिपद्व्यावर्त्तयत्। विशिनष्टि १-भयंभावः-विधेयभेदाद्वाक्यभेदो दुर्निवारो यतो विधेयभेदाद् विधि भैद भावश्यकः "सकदुश्चरितः शब्दः सकृदेवार्थमवगमयति नासकृदि" तिन्याये- नै शब्द एकया त्या खलु सकृदय बोधयेद्, असकदर्थवुवोधयिपायामावृत्तिः काया सा च सति गत्यन्तरेऽप्रामाणिकीति प्रमाणप्रतिपसायामस्यां भवत्यपि क चिहास्यभेदो नान्यथेति भावः।

·४५ - श्रीभगवन्नामकौमुदी। व्यावर्त्तयति । तथेहापोति। कैवल्यं कारणत्वं विशिपद्भक्ति विशिनपी. त्यर्थः । कैवल्यस्य भक्तिविशेषणचे दोपान्तरमाह-अन्यथेति। वाज पेयोक्त इति । वाजपेयाधिकरणोक्त इत्यर्थः। तमेव प्रपञ्चयति- तत्र होति। वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेति वाक्ये वाजपेयपदं- विधेयगुणसमर्पकं प्रसिद्धम् । वाजशब्दार्थमाह-श्रन्नेति । पेयश. ब्दार्थमाह-यादीति । ततश्च सुराद्रव्यं लभ्यते । करणभूतमिति । वाजपदेनोक्तमित्यर्थः। फलापूर्वमिति गुरुमते ।फलभावनामिति ममते योध्यम् । एकस्य यागस्य वाजपेयपदाच्यद्रव्यं प्रति प्राधान्यम् फलभावनां फलापूर्ववाप्रति गुणत्वम् , एवमुद्देश्यत्वं विधेयत्वं चोद्देश्य स्वाज्ञातत्यं विधेयत्वादशातत्वम्, एवमेतानि परस्परविरुद्धान्येकस्यां. प्रतीतो वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेतेतिवाक्यजन्यायां सज्येरनिति हेतो मधेयत्वमेव तस्य वाजपेयशब्दस्य समर्थितं वाजपेयाधिकरण- इति शेषः । तथेहापि विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरनिवार्यवेति योजना। प्राधान्यगुणत्वोद्देश्यत्वविधेयत्वज्ञातत्वाशातत्वानि विरुद्धत्रिकद्वयम् । तस्मादिति । अयं भावः--केवलया भत्तयाऽप्य धुन्वन्तीति वाक्ये यद्ययक्षयं प्रति भक्तिः कारणत्वेन विधीयते भक्ति प्रति च कैवल्यं. विधीयते तदा विरुद्धत्रिक'यापत्तिः पूर्वोक्तो वाक्यभेदश्च । अथ कैवल्यविशिष्टा भक्तिः पापक्षये कारणत्वेन विधीयते सोमेन यजेते. ति सोमविशिष्टो याग इव फले, तन्न, तथा सति केवलशब्दस्य कैवल्यचाचित्वेन भक्तिसामानाधिकरण्यानुपपत्तमत्वर्थलक्षणा स्यात कैवल्पयत्या भत्तयेति सोमवता यागेनेतियत् तस्मादग्नये शुचय स्या. दिवत्केवलया भत्त्येति सामाधिकरण्याद्विशिष्टमेकं कारकं विधायने, अतोऽयक्षये भक्तिः पुष्कलं कारणमिति वाफ्यार्थोऽग्निः शुचिय. तेतिवत् । -बाजपेयाधिकरण विस्द्धनिकद्वयापत्तितो गुणयिधिमुपेक्ष्य नामनामी. कृता, प्रकृतेऽपि पापक्षयं प्रति भको कारणवस्य विधाने मनि, पति चय स्प विधाने साधनस्य साध्यसिदयगतपा शेषरवरूपं गुणावं, काय र गायन पिम्वरूप प्राधान्यं भक्तो पायं, तथा साम्पत्वेन विधेयक, निदायनीय स्वा, एपमज्ञानस्येनोपादेयरवं, ज्ञानग्येनानुपाययमिनि नियति भावः ।

·प्रकाशसहिता ननु तृतीयया साधकतमत्वमभिधीयते तमर्थन सातिशयः स चापेक्षिकः, अपेक्षा च नासति साधकान्तरे- ऽचकल्पते कंचलप्रातिपदिकन घ पोकल्यमभिधीयत इति परस्परव्याहतमेनत्, तदयुक्तम्, यतिशयोऽप्यत्र कार्य- सन्निकर्पोऽभिप्रेतः म च नापेक्षिकएकः अपि त्वनापत्ति- कोऽपि, नदाहुर्तिककारमिश्राः- यडेन्द्रियं प्रमाणं स्यात् तस्य चायन संगतिः । मनसो पेन्द्रियोग आत्मना सर्य एव चेति ॥ श्रन चात्मन इन्द्रियार्थपर्यन्तानामापेक्षिक साध- फनमत्वं. मळ एप चेत्यन्न त्यनापेक्षिका, सपधि- भूतस्य साधनान्तरस्याभायात्. प्राध्यापेक्षिकत्ये कथं चिदिप्रकर्पस्थापि संभवाद् शनापेक्षिक पर मुग्यः मतिकर्पःम पप पौत्मनिकस्तृतीयाधी, साधनान्तरंतु प्रमाणान्तरंगास्थापिपु नगलादापतिकोऽपि गीमियम, श्रत र कार्यप्रपामतत्यमनापक्षिमेव मुरामग्राहगा हनीपयाऽभिधोयने, तनरा मिन्द्रमेय पोयल्पं स्पष्टार्य- मनहाने फेयलगति न ग्याघानः, न काटायगादिभिर- विपः मोममाय प्य भगया कंपन्येन पान्वितमहाविध- मनमेय प्रतापने परम्परान्ययम्नु नो: पार्टिक मि . খনন কলাতিয়ানান শিগগনানুবা, नम्मादम्मदीय चापागुगिर्यगएमी, तम्मानिरपेनमय भगवामकीननं पापक्षयनुनीन्यामनं न पान्यमम- मिनमिनि।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। शहते-नन्विति। श्रापेक्षिक इति। साधकान्तरापेक्षयाऽतिशयितं- साधकंसाधकतममुच्यतेसाधकान्तराभावे किमपेक्ष्य साधकतमंन्याद् अतस्तुनीयारलादापेक्षिकत्वं प्रतीयते केवलप्रातिपदिकेन च तदभावः प्रतीयत इति विरोध इति भावः। परिहरति-तदयुक्तमिति । अत्रेति तृतीगाऽर्थे निर्धारणे सप्तमी तृतीयाऽर्थमध्ये योऽतिशः स कार्यसंनि- कर्पोऽव्यवधानरूपोऽभिमत इत्यर्थः । कार्यसनिकर्परूपोऽतिशयः साध- कान्तरमपेक्ष्यैव भवतीति ननियमः किन्तु तदनपेक्ष्यापि भवति। तदेत- द्भट्टाचार्यसंमत्या दर्शयति-तदाहुरिति। प्रमाणं साधकतमं तश्चेन्द्रिय. मिन्द्रियार्थसंयोगोचेन्द्रियमनःसंयोगोचाऽऽत्ममनःसंयोगोया सर्वे वेति कारिका र्थः। यदेन्द्रियसंन्निकर्षःप्रमाणं तदैकैकम्य सापेक्षत्वम्, एवं च तस्य तस्य प्रमासाधकतमत्वंतत्तत्साधकान्तरमपेक्ष्यैव भवति। सर्वेपां. प्रमाण चे सर्वेषां समुदितत्वात्साधकान्तराभावादनापेक्षिकं साधक- त्वम्।अवधिभूतस्येति। अपेक्ष्यमाणस्येत्यर्थः। अत्र सर्वेषांप्रमाणत्वेऽपि समुदितानां प्रमाणत्वं न प्रत्येक परिसमाप्तं तथा सतिप्रमाणभेदे प्रमा. भेदापत्तः, ततश्च प्रत्येकं यानि प्रमासाधकानि तदपेक्षया समुदितानां साधकतमत्वमिति तदप्यापेक्षिकम्, एवंच नानापेतिकः कुत्राप्यतिशयः, अत एव तत्राप्यापेक्षिकत्व इत्यादिःप्रौढिवादस्तथाऽपि केवलयाभत्तये. त्यत्र न विरोधः । भत्येति तृतीयया साधकतमत्वमुक्त फेवाशब्देन च पोकल्यमुक्तं, तञ्च यदनन्तरं कार्यमवश्यमात्मानं लभते तत्त्वं, त तश्च पापक्षये प्रतियागितया साधकोभूतपापाद्यपेक्षया भक्तः साधक तमत्वेऽपि कथं चिद्विप्रकर्पस्यापि संभावितत्वात्तनिवृत्यर्थ फेवल. येनि पदं तनश्च नायमनुवादः । तथापीति । तयोरापेक्षिकानापेक्षिक योरपिमध्येऽनापेक्षिक एव मुख्यःसन्निकर्प इत्यन्ययः। अत्र ऐतुगपेक्षित फन्चे कथं चिदिप्रकर्षस्थापि संभावितत्वादित्यर्थः । श्रीन्सर्गिकहति । सर्व विषयत्वमुन्सर्गस्तसिद्ध इत्यर्थः। अपेक्षायां कारणमाह-साधना. न्तरंघिति।यथेन्द्रियस्य प्रमाणत्वपक्षाप्रत पाह-अत रहेति।प्रत्या. सती। ऐतुमाह-मुक्तति।प्रग्रहः प्रतिवन्धः। उपसंहरति अतश्चेति । गन्यमणयेकाहायन्या पिनादया सोमं प्रोणातीत्यादायाममयादिपशि. एमायविधानयत्केवलया गनयेत्यादियाफ्येऽपि फैवल्यविशिष्टयाभत्तया ऽघधूनन विधानमम्त्वित्यारास्यगह-न चेति । तयोक्तिवल्पयोरम कमायन्यारिघ. पार्टिकः पृष्टः सिनः पचानात्यर्थः । इति नन ·प्रकाशसहिता , वक्तव्यमिति सम्पन्धः । तत्र हेतुरघविधूननस्येति । वाचायुक्तिर्या- फप्रयोगः । परमप्रकृतमुपसंहरनि-तस्मादिति । अन्यशब्देन मन्याधु- क्तप्रायश्चित्तम् । यत्क्तं पुराणवचनैरेवाङ्गत्वमवगम्यत इति, तद- युक्तं, प्रायश्चित्तानि चीनीत्यस्यायमर्थः-प्रायश्चि- त्तानि न निप्पुनन्ति न सम्यक् पुनन्तीति, सम्यक्त्वं चात्र वासनापरिक्षयः स च न कर्मसाध्यः तानि हि नारायणपरामुखमधिकुर्वन्ति तस्य थकथं वासना- विध्वंसं विध्युः, तस्य भक्तिज्ञानैकसाध्यत्वाद्, यस्तु नारायणप्रवणः स कात्मकेषु प्रायश्चित्तषु न प्रवर्तत- एव, एवं च पापक्षयं कुर्वतामेव प्रायश्चित्तानां तद्वा- सनाक्षयहेतुत्वं निवार्य्यते । न चैवं सति; मन्वादि- वचनविरोधो न वा विशेषणानर्थक्यं, हेतुत्वेनोपयो- गाद, इदमेव च स्पष्टीकृतं कर्मणा कर्मनिहार इति, न हि तस्य कर्मणा कर्मनिहारो नास्तीत्यर्थोऽपि तु नात्यन्तिक इति, प्रात्यन्तिकत्वं च सह वास- नाभिः परिक्षय इति, अविद्वदधिकारत्वादिति हेतुत्वमेय प्रकटयति, अधिक्रियतेऽस्मिन् पुरुप इत्यधिकारः, अविदु- पोऽधिकारोऽविद्वदधिकारस्तस्य भावस्तस्माद्, भगवत्प. राङ्मुखविपयत्वात्प्रायश्चित्तानामित्यर्थः। विमर्शन मिति च ब्रह्मविद्या दृष्टान्तत्वेनानूद्यते न विधीयते, भक्तरेव प्राकरणिकत्वात् , तथा क चिन्निवर्ततेऽभद्रात्क चिचरति तत्पुनः । प्रायश्चित्तमतोऽपार्थ मन्ये कुचरशौयवदिति सतीपु पापघासनासु पापप्रवृत्तरवश्यभावात् "प्रायश्चित्तमनर्थकमि"ति वर्तमेवोपजीव्यते, - ·पानर्थक्यं, नारायणपराङ्मुखस्य यासनाक्षयं न कुयन्नीनरम्य तु नं- कर्मणा कर्मनिहारी न पात्यन्तिकायन। त्येतद्वावशेन समाधत्ते-दमेय नतिर माहिए, कर्मनिहारः पापभ्यंसः। 'हेतुस्पमिति । वास्य श्रीभगवनामकौमुदी। -पुराणवचनैः प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निप्पुनन्ति राजेन्द्र सुराभाएडमियापगा- इत्यादिभिः। न निप्पुनन्ति निष्कर्पण न पुनन्ति निष्कर्षश्च सजातीयारम्भकपापसंस्कारक्षय इत्यभिप्रायेणाह -न सम्यगिति। वाक्यार्थमाह -स चेति । नारायणपराङ्मुखमिति विशेषणस्य तात्पर्यमाह-तानि होति ।तानि प्रायश्चित्तानि, तस्य नारायणपराङ्मुः खस्य, विदध्युः कुर्युः, तस्य वासनाध्वंसस्य । भत्तया नामोच्चारणा- दिरूपया जन्यं यज्शानं तदेकसाध्यत्वाद् भत्त्येकसाध्यत्वादिति वक्तव्ये ज्ञानग्रहणम् भक्तौ सत्यां ज्ञानस्यानुपङ्गिकत्वेनावश्यकत्वाद्, भत्तयेकसाध्यस्य वासनानयस्य, तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभिः । नाधर्मजं तहृदयं तदपीशाघिसेवये- स्यादिव वाक्यैरवगम्यते, कर्मात्मकप्रायश्चित्तेपु नारायणपरा मुखाधिकारिकत्वे फलितमाह-- यस्त्यिति।नधिकारित्वादिति मायः फलितं वाक्यार्थमाह-एवञ्चेति। पापक्षयं कुर्वताम् प्रायश्चित्ताना. मित्युक्तेः फलितमाह-न चैवमिति । वासनातयहेतुत्वं निवार्यत- इत्युक्तः फलितमाह-न वेति। अन्यथा प्रायश्चित्तानि चीनीया. दिवाक्ये नारायणपराङ्मुखमिति विशेषणमनमर्थकं म्यादिति भाः। हेतुत्वेनेति । कर्मात्मकप्रायश्चित्तानाम् पापवासनामयनुम्य. नियारणे न निप्पुनन्तीत्यनेनोक्ते नारायणपराङ्मुखमिनि विशेषणस्य हेतुत्वेनोपयोगादित्यर्थः । हेतुत्येनोपयोगश्च तस्य च कथमित्यादि अन्य उपपादितः निनु किमिति मन्वादियचनानामविशेषप्रमानां- नारायणपराङ्मुखाधिकारित्येन संकोचः क्रियते, ने कुर्वन्तीति तत्सार्थपयादित्याशङ्मय अविद्वदधिकारित्यात्प्रायश्चिचं विमान अदिति - उमुखमिनिविशेषणचिनमयेत्यर्थः ·प्रकाशसाहिता . त्यस्य विप्रहमाह-अधिकियत इति । भविद्वत्शदार्थमाह-मा. घस्पराङ्मुखेति । प्रायश्चित्तं विमर्शनमित्यस्यार्थमाह-विमर्शन- मिति। विधेति प्रथमान्तम् । माकरणिकत्वादिति । प्रकरणप्रति. पावत्यादित्यर्थः । ब्रम्हविद्या हाविद्यानिवृत्तिद्वारा सर्वसंसारनिय- तिकेति दृष्टान्तत्वेनानूद्यते न विधीयते प्रकरणविरोधापरिति भाषः। यद्वा नकारी मध्यमणिन्यायेनोभयत्र सम्बन्धनीयः प्रह- विधा नानुद्यते न विधीयते भक्तरेय प्राकरणित्वासैव विमर्शन- शब्देनोच्यत इति भावः । कर्मात्मकग्रायश्चित्तस्य सजातीयारम्भकपाप- संस्कारनियसकत्वाभाचे संमत्यन्तरमाह-तथेति । अभद्रापापात् । वाक्यार्थमाह-सतीप्विति । यता वाक्येन, इदमेय - प्रायश्चिसभ्य पापमंस्कारानिवर्तकत्वमेव, तथा , नेस्तान्यघानि पूयन्ते तपादानव्रतादिभिः । नाधर्मजं तद्वृदयं तदपीशामिसेवये-- त्येतदपि संघादकं, यस्मिन् यस्मिन्निमित्तं यद्यत्मा- यश्चित्त विहितं तपोदानवतादि चतैः प्रायश्चित्तेस्तान्य- घान्येय पूयन्ते नश्यन्ति न पुनरधर्माजम् अधम्मभ्यो- जातम्, अन्यैपुग्रहणाड्डः । ततश्च तत्तत्संस्कारविशिष्ट- मयोत्पन्न हृदयम्, ईशाघिसेवया तु तदपि पूयते, अपि- शब्दान्न केवलमघानि नश्यन्ति अपि तु तत्संस्कारा- अपीति । ईशाघिसेवा चान न चतुर्थी पादमेवनलक्षणा भक्तिर्षियच्यते किंतहि कीर्तनलक्षणा तदधिकारत्वात् . तथा हि मेवा भजनं भक्तिरिति पर्यायाः, मा चात्र अयणं कीर्तनं विष्णोः मरणं पादसेवनम् । अर्धनं चन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनमि- ति नवधा भिद्यते, मा च प्रत्येक कृत्लपापक्षपहेतुः नसन्माहात्म्यप्रतिपादकयानानां पुराणेषु भूयस्त्वाद - , ·भीमगषनामकौमुदी। इह तु कीर्तनस्यैव सेतिहासमामकरणपरिसमासेः प्रति- पादनात् कीसनलक्षणोपादीयते। भक्त पापवासनानिवर्तकत्वे संमत्यन्तरमाह-तथेति । वाक्या- माह-यस्मिन्निति। न चाधर्मजमित्यसाधुः प्रयोगः, सप्तम्यन्त- उपपदे अनेर्धातोर्डप्रत्ययविधानाद्, यथा कुलजमिति, पञ्चम्यन्ते, नूपपदे जातिव्यतिरिक्तवाचिनि उप्रत्ययविधानाद् यथा तजमिति, अधर्मशब्दस्य जातियाचित्वाड्डप्रत्ययानुपपत्तेस्तत्राह--अन्येष्यिति । “अन्येप्वपि दृश्यते” ३।२।१०। इति शिधातुग्रहणस्य सर्वोपा- धिव्यभिचारार्थत्वात्सर्वप्रयोजनकत्वात्केवलादपि सप्तम्यन्तोपपदा. भावेऽजातिवाचिपञ्चम्यन्तोपपदाभावेऽपि जनेईप्रत्ययः। अधर्मज- त्वंहृदयस्य कथं ? पूर्वनिप्पन्नत्वात्तत्राह-ततश्चेति । तद् हृदयं- संस्कारविशिष्टतयोत्पन्नं,-श्लोकस्य चतुर्थचरणं व्याचष्टे-ईशेति । नन्याशाघिसेवनस्य पापसंस्कारनिवर्तकत्वेऽपि किमायातं कीर्त- नस्य तत्राह-ईशाघ्रिसेवा चेति । अत्र = श्लोके । चतुर्थी वक्ष्यमा- णश्लोके । तदेवाह तथा होति । इह स्विति । तेस्तान्यघानि पूयन्त- इत्यादिश्लोके । सेतिहासमिति । अजामिलोपाख्यान इत्यर्थः। अथ वा सर्वप्रकाराऽपि भक्तिरत्र प्रकरणिनी कंव- लया भक्त्येत्यविशेषेण प्रक्रमात् कीर्तनवदन्येपामपि शृङ्गमाहिकया पापक्षयहेतुत्वप्रतिपादनाच, तत्र सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दया- निवेशितं तद्गणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् म्वमेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता- इति स्मरणस्य; नटपीशाङघिसंवयेति पादसेयनस्य; यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पूमपनिषेचयेत्यात्मनिवेदनस्य भगवजनसेवायाथः तस्या अपि मुख्यभगवद्भक्तित्वात सर्वपुराणपु पुनः पुनरत्यादरेष मदभक्तजनवान्मन्यमि- त्पादिभिावधीयमानत्यात.

·५२ प्रकाशसहिता .. . , जिह्वा न वक्ति भगवद्गणनामधेयं- चेतश्च न ममरति तचरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्यमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् । इति तु यमवाक्यं नवविधाया अपि, तथा हि यदि- ति व्यस्तमव्ययम्, अन्यथा यच्छिर इति समासे जिहा. चेतःशब्दाभ्यां सम्बध्यमानस्य यच्छन्दस्यादासापेक्ष- त्वेनासामर्थ्यप्रसङ्गाद, विष्णुकृत्यमिति च कीर्तनसारण- वन्दनेभ्योऽवशिष्टं श्रवणादिपटकं गृह्यते गोवलीपाईन्या- येन, न कृतं विष्णुकृत्यं यस्तेऽकृनविष्णुकृत्यास्तानानय- ध्वमिति नवविधभक्तिहीनानामानयनप्रतिपादनेनैकैक- भक्तियुक्तानामनानयनं प्रतीयते, एकाङ्गवैकल्येन प्रत्यु- दाहरणनियमात् , तत्रापि “वैवस्वतंसंगमनं जनानामि" तिश्रुत्याऽऽनयनस्योत्सर्गतःप्राप्तत्वाद, भक्तानामनानय- नमेव विधीयते, अप्राप्सत्यात्,ततश्च नवविधायाभक्तरेक- करयेन कृत्लपापक्षयहेतुत्वमिति भावः। श्रवणादीना- तु माहात्म्यं स्वस्त्रप्रकरणे विशेपतोऽवगन्तव्यम् ; प्रसङ्गा- गतं चैतत् , प्रस्तुतं पुनरधर्मवासनानिवृत्तिहेतुत्वं भक्त- रेव न कर्मणामिति । मुख्यं पक्षमाह-अथ वेति । सर्वप्रकारा नवविधेत्यर्थः । अन्येषा. मिति । श्रवणादीनामित्यर्थः। शृङ्गग्राहिकयेति । यथा गोविशेषः X गृहीत्या प्रदर्श्यते; एवं श्रवणादीनां प्रत्येक पापक्षयहेतुत्वं-- प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । तदेवाह-तत्रेति । श्रवणादिषु मध्ये । तद्गुणेति । कृष्णगुणानुरागि मन इत्यर्थः । चीणेति । चौरी तं नित प्राग- चितं कृष्णचरणारविन्दस्मरणरूपं यैस्त इत्यर्थः । स्मरणस्येति । पापतयहेतुत्वप्रतिपादनादित्यनुपगः । एवं पादसेवनस्यात्मनिवेदन स्य भगवजसेवायाश्च नपविधाया अपीत्येषु पदेप्वयमेवानुपाः ।

·" श्रीभगवन्नामकौमुदी। પ. कुप्माप्तिप्राण इत्यात्मनिवेदनोक्तिः । तत्पुरुषनिपेवयेति भगवजनसे. वोक्तिः भगवद्भक्तिप्रस्तावे किमर्थ भगवजनसेवोदाहियते ? तत्राह- तस्याश्रपीति। तत्र हेतुमाह-सर्वेति।मद्भक्तजनवात्सल्यं-नवविधाया- अपि भक्तोरित्यर्थः, पापक्षयहेतुत्वप्रतिपादनादित्यनुपङ्गः पूर्वमेवोक्तः । कथमत्र नवविधायाभक्तः पापक्षयहेतुत्वंप्रतीयते? तत्राह-तथा हीति। व्यस्तं पृथक् पदं येषामित्यर्थे, श्रदःसापेक्षत्वेनेत्यर्थः, जिह्वाऽऽदिसापे- तत्वेनेत्यर्थः, सामर्थ्यप्रसङ्गादिति । निरपेक्षत्वं हि सामर्थ्य, स'मर्थश्च पदविधिः, अतः समासो न स्यादित्यर्थः । गोवलीवर्दन्यायेनेति। यथा- गोपदं बलीवदंपदसहोचरितं तदितरपरं तथा विष्णुकृत्यपदं कीर्तना. दिसहोचरितं तदितरपरमित्यर्थः। पदार्थमुक्का याक्यार्थमाह--इतिन . वविधेति एकाद्वैकल्येनेति । एकमङ्गविशेषणंतस्य चैकल्यमभावस्तेन। प्रतिकुलमुदाहरणम् प्रत्युदाहरणं, यथाऽरुणयैकहायन्या क्रीणातीत्यु. दाहते शुक्लयेकहायन्याऽप्यनेकहायन्याऽरुणयाऽपिन कीणातीतिगम्य. ते, एवं नवविधभक्तिहीनानामानयनप्रतिपादनेनैकभक्तिमतामनानयनं. प्रतीयते । एवं भक्तानामनानयनस्यार्थिकत्वमुक्त्वा संप्रति तस्यैव विधेयत्वमाह-तत्रापति। अनानयनस्यार्थिकत्वेऽपीत्यर्थः वैवस्वतं. यमम् । सङ्गमनम् नेतारम् । फलितमाह-ततश्चेति । उपपत्त्यन्तरमाह- श्रवणादीनामिति । पुराणेप्विति भावः । प्रसङ्गेति। एतत् श्रवणादीनाम् पापक्षयहेतुत्वम् प्रसङ्गागतमित्यर्थः । यस्य प्रसगागतं तन्निर्दिशति- प्रस्तुतमिति । नामकीर्तनस्य प्रायश्चित्ताङ्गत्वशङ्कानिरासाय प्रायश्चि. त्तानि चीनीत्यादि वाक्यार्थत्वेन प्रस्तुमित्यर्थः । ननु कोऽयमधर्मों नाम यढासनानां निवृत्तये न प्रभवन्ति कर्माणि ? किं हननादि कम्मैच, किं चा तजन्यः संस्कारः, किं वाऽन्यः, न तावत् 'म्बयमेव निवृत्तत्वात् तादयेन प्रायश्चित्तविधानानुप- पत्ते:, अथ मंस्कारः न तजन्यामन्यां वासनामङ्गीकुर्मः -सामध्यं धाका भावरूपं प्रासं, "संमष्टार्य सममि"नि महा. भाष्ये भगवत्पतभन्युनः, निरुप्यनिम्पकभायापाविषयताप्रयोनकोपस्थिति- जमनयामक परपंचायति,नया पाय यदस्य समम्नये सदधम्यान्यग्राचयो:- संभवी म्पाद प्रतावाद, माग विशेषणयोगासंभवादियां: कर्म तस्य - ·+ प्रकाशलहिता संस्कारस्प संस्कारान्सरायोगादनवस्थाप्रसङ्गाद्, न वाग्न्यः प्रमाणामावाद, यदाहुर्तिककारमिश्राः- नस्मात्कलप्रवृत्तस्य यागादेः शक्तिमात्रकम् । उत्पत्ती वाऽपि पश्चादेरपूर्व न ततः पृथगि- ति, शक्तिमात्रमिति च यागादिजन्यः संस्कार एवो. च्यत, शक्तिमन्तमन्तरेण मुख्यशरवस्थानायोगाद, उत्पत्ती चाऽपि पश्चादेः शक्तिमात्रत्वमित्यपि फलस्य पूर्वावस्था, यथोक्तं निवन्धकृद्भिः “फलस्य चाङ्कराव- स्थे"ति । सा च यागादिजन्यः संस्कार एव, धर्मवदेवा- धर्मः, तथा चाधर्मवासनाक्षयो नाम न कश्चिद, इदम पेशलम् , जात्यन्तरमेव धर्माधम्मन संस्कारजातीयौ, अभियुक्त देनानुकान्तत्वात् , तत्र च क्रियाज्ञानयोरेव संस्कार इति तार्षिकाः । वयन्तु सर्वपामेव संस्कारव्य- तिरिक्तानां विनश्यतां सोऽस्तीति मः, विनश्यन्नै- वानुमातुं शक्यत्वात् , श्रीविष्णुपुराणे चैतदेव स्पष्टीकृतं. हिंसाऽहिंमे मृदुकरे धमाधम्मावृत्तानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचत- इति तैहिंसाऽऽदिभिर्भाविता वासितास्तान्येव प्रति- पद्यन्ते, न चात्र धर्माधर्मशब्दाभ्यां विहितपतिपियोः क्रिययोरुपादानंतयोः पृथगेय हिंसाऽऽदिशब्दैम्पात्तत्वात्। यद्यपि मुख्यवृत्त्याग्निहोत्रहननप्रिययोरेवार्थानर्थहेतुस्पेन धर्माधर्मशब्दवाच्यत्वं तथाऽपि यद्वारेण तयोरनहे- तुत्वं तदेयापूर्व प्रायेण धर्माधर्मशब्दाभ्यां शास्त्रेषु व्यवयिते । -- ·। भीमगपनामकौमुदी। .:: भक्तरधर्मवासनानिवृत्तिहेतुत्वमातिपति-नन्विति । चार्तिक- कारमिश्राः = भट्टाचार्याः। पूर्वार्द्धन यागादेरुत्तरावस्थाऽपूर्वमुत्तरान पश्वादिफलस्य पूर्वावस्थाऽपूर्वमुच्यते । तत इति । शक्तरित्यर्थः। ननु शक्तिमात्रकमित्यन्यपक्ष पय दृश्यते तत्राह-शक्तिमात्रमिति । मुख्यशक्तिरेव शक्तिशब्दवाच्या, संस्कारस्तु लाक्षणिकः किमर्थ परि- परिगृह्यते तत्राह-शक्तिमन्तमिति । यागमित्यर्थः । उत्तरार्धस्य नात्पर्यमाह-उत्पत्ताविति । पूर्वावस्यापदार्थमाह-सा चेति । नन्वेत- दम सिद्ध किं तावता प्रकृतेऽत अाह-धर्मवदिति। उपसंहरति- तथा चेति । ततश्च नासो भक्तिसाध्य इति भावः। दूषयति-इदमिति । अभियुक्कैरक्षपादप्रभृतिभिः । ननु तथाऽपि कथमधर्मसंस्कारः क्रिया. मानयोरेव संस्कारजनकत्वात्तत्राह-तत्र चेति । विनश्यत्त्वेनेति । षिमतं, संस्कारजनकं, संस्कारभिन्नत्ये सति विनश्यत्वात्क्रियाता. नवदिति । तत्रैव स्मृति प्रमाणयति -श्रीविष्णुपुराण इति । श्लोकं व्या- चऐ-तैरिति । वासिताः संस्कृतास्तान्येवेति हिंसाऽहिंसे मृदुर धर्माधर्मावृतावृते इत्यर्थः । ऋतम् सत्यम् । अतश्च न क्रियाशानयोरेय संस्कारजनकत्वं,हिंसाऽऽदीनामपि संस्कारजनकत्वाम्नानात् । जात्य- न्तरभूतधर्माधर्मयोरपि संस्कारजनकत्वमेतद्वचनेनैव सिद्धयतीत्याह- न चेति । ननु धर्माधर्मशब्दयोहामहिंसाऽऽदिक्रियास्वपि प्रयोगो सश्य. तेऽताह-यद्यपीति । वार्तिककाराणामपि स्वर्गयागयोरन्तराले किञ्चि- दतीन्द्रियं तयोरेव साध्यसाधनसंबन्धनिर्वाहक वस्तु श्रुतार्थापत्तिप्रमेयमपूर्वन्नाम न परपरिकल्पितं कार्यनि- योगापरपर्यायशब्दकसमधिगम्यं किश्चिदिति मनीपितं- न पुनः संस्कार एव । मण्डनमिश्ररप्पयमेयार्थोऽङ्गीकृतः पारन्धक्रिययैव जीवन्मुक्तिं समर्थयद्भिः । श्रथ चामिहो- पहननादिक्रियाणां विहितप्रतिपिद्धत्वनिवन्धनः स्वर्ग: नरकहेतुरेकः संस्कारः भ्रतार्थापत्तिममेयः तासामेगन्यों- पि सजातीयोत्पत्तिहेतुः क्रियानियन्धनोऽनुमेपः, यथा योगिशेयवेणुवशियलिगशालिग्रामादिदर्शनस्य पुरुषार्थ.

·, 'प्रकाशसहिता. . हेतुरतिशयः शास्त्रसमधिगम्यः कश्चिदस्ति, पापण्डिपा. ण्डालादिदर्शनस्य पुनरनर्थहेतुः, तयोरेयानुभवनिमित्त: स्मृतिहेतुरन्योऽपि । अस्मिंश्च विभागे नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे। तत्कम्र्मनिहारमभीप्सतो हरे- गुणानुवादः खलु सत्त्वभावन- इत्येवंजातीयकं वचनजातं प्रमाणं, तथा हि न तावत्सजातीयोत्पादकः संस्कारो नास्त्येवेति वक्तुं शक्यते यः सकृत्पातकं कुर्यात् कुर्यादेनस्ततोऽपरमित्यादि श्रुतेः, तेपां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्ट्यांप्रतिपेदिरे। तान्येव ते प्रपद्यन्ते मृज्यमानाः पुनः पुनरि- त्यादिस्मृतेश्च स्वर्गनरकसृष्टाविव पुण्यपापमृष्टाव- प्यविषमस्य कृपालोः परमेश्वरस्य प्राचीनपुण्यपापसापे- नत्वाच परमसिद्धान्तेऽप्यनपाकृत्यैव सापेक्षत्वं सृष्टी- यामयत्वेन वैषम्यदोपसमाधानाच कतर्हि वार्तिककारीः संस्काररूपत्वमुक्तं धर्मस्य तत्राह- वात्तिफेति । शर्तिककाराणामपीति। मनीपितमित्यन्धयः। याति- कस्थं शक्तिपदं व्याचष्टे-किंचिदतीन्द्रियमिति । क्षणभद्रस्य यागादेः कालान्तरभाविफलजनकत्वानुपपत्तिः श्रुतार्थापत्तिः। परेति । परै. परिकल्पितं स्वीकृतमित्यर्थः। शद्वो लिडादिः। न पुनः संस्कार- एय, अपूर्वमित्यनुपङ्गः । शास्त्रकाराणां प्रायेण जात्यन्तरएव धर्माधर्मश- मप्रयोगादिति भावः । ननु मण्डनमिश्रादिभिर्वेदान्तविद्भिः संस्कार- मादाय जीवन्मुक्तिसमर्थनं क्रियते, सर्वसंस्कारो धर्माधर्मशब्दवाच्य. एवं, अन्यथा तस्य सुखदुःखभोगानुपपसेस्तमाह-मएडनेति । अयमेष जात्यन्तरभूतौ धर्माधर्मा इत्ययमेवेत्यर्थः । संस्कारशन्देन चाहानले- - ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। शोक्तिरिति भावः । प्रारब्धक्रिययेति । धर्माधर्मरूपेण प्रारब्धेनेत्यर्थः । प्रकारान्तरमाह-अथवेति।श्रुतार्थापत्तित्तिरिति क्षणभङ्गुरायाःक्रिया याः कालान्तरभाविफलसाधनत्वानुपपत्तिगम्य इत्यर्थः।अनुमेय इति । विमता यागादिक्रिया सजातीयोत्पादकसंस्कारहेतुः क्रियात्वाद्वेष्टनादि- कियावदिति । एकस्याः क्रियाया विविध संस्काररूपातिशयजनकत्व- मुक्तं तत्र दृष्टान्तमाह-यथेति।योगिनश्च शैवाश्च वैष्णवाश्च शिवलिङ्गं च शालप्रामादश्च तेषां दर्शनस्येत्यर्थः। पुरुषार्थधर्महेतुरतिशयो धर्मा. ख्यः । चण्डालादोत्यादिशब्देन चैत्यादि । अनर्थ हेतुः पापाख्यः । तयारेवेति । योग्यादिपापण्डादिदर्शनयोरित्यर्थः । अतः परमेश्वरभने निपिद्धक्रियाजन्यस्य नरकहेतोः संस्कारस्य निवर्तकत्यमित्युपसं. हारो व्यः । तत्रैव प्रमाणन्तरमाह-अस्मिश्चेति । तद्धि निष्कृतं नफा- न्तिकं न सर्वात्मना पापनिवर्तकं, तब हेतुः कृतेऽपि निष्कृतेऽसत्पथे मनः पुनर्धावति, चेच्छब्दो यत इत्यस्यार्थे, तत्तस्मात्कर्मणो निर्हारः, श्रात्यन्तिको नाशस्तमभीप्सत इच्छतः पुंसो हरेर्गुणानुवाद ऐका. न्तिक इत्यनुपगः । यतः सत्त्वभावनः सत्त्वशोधक इति श्लोकार्थः । सजातीयोत्पादकसंस्कारं प्रमाणतःसाधयति-तथा हीति । तेषांसृज्य- मानानां मध्ये सृष्ट्यां जन्मनि ये सृज्यमानाः तान्येव कर्माणि प्रतिप. धन्ते संस्कारवशादिति भावः। तत्रैव युक्तिमाह-वगैति । ईश्वरो. हि कं चित्पुण्ये प्रवर्त्तयति कं चित्पातफे तत्र पूर्वसंरकारमपेक्षते, अन्यथा चैपम्यमेव स्याद्, न च तत्संभवति परमपालुत्वादितिभाषः। परमसिद्धान्त इति । 'घेदान्तिसिद्धान्त इत्यर्थः । सृऐर्मायामयत्वेऽ.. पीश्वरस्य वैषम्यं प्रसज्यते प्रतिपुरुषं सुखदुःखवैचित्र्यजननात्तय वैषम्यं प्राचीनसंस्कारादिसापेक्षत्वमवलम्म्यैघ समाहितमिति भाषः । यदि परं स्वर्गनरंकहेतुरेव सजातीयोत्पादकोऽपीति वक्तव्यं तथा च सति -अयमभिप्रायः राज्यमानशरीरिक्मसापेक्षतया भगवतो माया. दिदोपः, एतदेय "वपश्यनये न सापेक्षायालया हि दापति" ॥२॥३॥इयु. तरमीमांसासूण सियाम्तितम्, "पुण्यो 4 पुण्येन समजा भयनि पाप पाने" ति भगवती शुति, ये पपा मां पपनो सांग्मय माम्यहमि" ति भगवाय- चनमर्यमुपोलपत।

·प्रकाशसहिता विद्यातपःमाणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिपेकवतदानजप्यः। • नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्त- • - इत्यादिना वेदाभ्यासजपोपासनादिस्वाध्यायः शुद्ध- रनान्यन्तिकत्वाभिधानं नायकल्पेत; निरंशस्यसंस्कारस्य सान्वयविनाशायोगात् , तस्मात्स्वर्गनरकहेतुः सजातीयों- त्पत्तिहेतुश्चेति संस्कारदयं कर्मणामवश्यमभ्युपगन्तव्यं. ततश्च नरकहेतुः संस्कारःप्रायश्चित्तनिवयते न सजा- तीयोत्पादकः, भत्त्या पुनरुभयविधोपीति भक्तरेवात्य- न्तिकशुद्धिहेतुत्वं न कर्मणामिति, अतश्च प्रायश्चित्तानि चीर्णानीत्येतदप्यनात्यन्तिकतया कर्मात्मकानि प्रायश्चि. त्तानि विनिन्द्य प्रकरणिनीमत्यन्तपावनी भगवद्भक्ति- मेव प्रशंसति । यत्पुनः सर्वकर्मसानण्यार्थत्वमिति, सदविरुद्धं, दध्यादिधदुभयार्थत्वोपपत्तः, यथा दना जुहोति दभेन्द्रियकामस्य जुहोतीत्यादिशास्त्रात्फत्वर्थत्वं- पुरुषार्थत्वं च ध्यादिवरूपस्य, तथेहापि, “यासुदेवेमनी- यस्ये" ति तु गुणफलाधिकारः, फलश्रवणाद् । नच पर्ण- मयीत्वादिवत् फलश्रुतेरर्थवादत्वं, स्मरणस्य भावार्थत्वेन स्वतः फलंसाधनतोपपत्तेः पर्णतावपम्यात्, तस्मादन्या- ङ्गत्वेप्रमाणाभावात् स्वातन्त्र्येण च सर्चपुराणानां गति- सामान्यात् स्वप्रधानमेव भगवत्कीर्तनं कृत्लपापक्षयहे. तुरिति स्थितम् । श्रीरामेति जनाईनेति जगतां नाथेति नारायणे- त्यानन्देति दयापरेति कमलाकान्तेति कृष्णेति च ।

·५६ श्रीभगवन्नामकौमुदी। श्रीमन्नाममहामृतान्धिलहरीकल्लोलमग्नं मुहु- मुंह्यन्तं गलद नेत्रमवशं मां नाथ नित्यं कुरु ॥ इति श्रीमदनन्तानन्दरघुनाथपादपद्मोपजीविनोलक्ष्मी- धरस्य कृतौ श्रीभगवन्नामकौमुद्यां नामकीर्तनस्य पुरुषार्थत्वप्रतिपादनं नाम द्वितीयः परिच्छेदः । नरकहेतुसंस्कार एव सजातीयोत्पादकोऽस्तु किमिति संस्कार यमित्याशङ्कय समाधत्ते -तथा सतीति। विद्या देवतान्तरोपासना तपः कृच्छादि, प्राणनिरोधः प्राणायामः, तीर्थाभिषेकस्तीर्थ स्नानम् , अना. त्यन्तिकत्वाभिधानं हि सजातीयोत्पादकसंस्कारसत्त्वादिति भावः । एक एव संस्कारः सांशोऽस्तु तत्र प्रायश्चित्तेनैकांशो नश्यत्वंशान्तरं तु सजातीयारम्भकमस्तु तत्राह-निरंशस्येति । उपसंहरति-तस्मा. दिति । परमप्रकृत मुपसंहरति अत इति । ननु मन्नतस्तन्त्रतश्छिद्र; मित्यादिवाक्यैरङ्गत्वं नामकीर्तनस्येत्युक्तं तत्राह-यत्पुनरिति।वासुदेये मनो यस्येत्यादि तु न कर्माङ्गत्वं बोधयतीत्याह-वासुदेव इति । अधि. कारः सम्बन्धः फलश्रवणादिति । तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिक- फल मिति । ततश्च जपहोमार्चनादिपु वासुदेवस्मरणम् महाफल हेतुरि- त्यभिप्रायः। नन्वङ्ग फलश्रुतिरर्थवाद इत्याशङ्कय पूर्वोक्त स्मारयति- न चेति । भावार्थत्वेन धात्वर्थत्वेन । द्वितीयपरिच्छेदार्थमुपसंहरति- तस्मादिति । गतिसामान्यात्समानार्थत्वात् । नाम्नि कृतनिश्चयो ग्रन्थ शत्परमेश्वरभक्तिम् प्रार्थयते--श्रीरामेति । । इति श्रीमदापदेवसूनुनाऽनन्तदेचैन यिरचिते भगवन्नामकौमुदीप्रमा द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ।।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। तृतीयः परिच्छेदः। श्रीकृष्णाय नमः। यस्य नामान्यधीयानैः शुकैरपि शुकायितम् । विनेयैर्यल्लवन्त्रीणां स कृष्णः कुरुतात् कृपाम् ।। । प्रकाशस्य तृतीयः परिच्छेदः। ॥ श्रीकृष्णाय नमः। उत्तरविचारार्थ मङ्गलमाचरति-यस्यति । गोपीनां शिष्यः शुकैः पक्षिभिः यस्य नामान्युचारयद्भिः शुकयोगोन्द्रवदाचरितं. स कृपणः कृपां करोत्वित्यर्थः। एवं भक्तिकर्मणोः संभूय साधनत्वे निरस्ते पुन- रिदं विचार्यते-किमनयोर्व्यवस्था विकल्पो वेति ? तत्रा- धिकारिभेदेन व्यवस्थायामधिकारिविशेषणस्य किंचि. करत्वात् श्रद्धाऽऽदिसहकृतस्यैव कीर्तनस्य पाचनत्वं फलिप्यति, विकल्पे तु तन्निरपेनस्यैव, तत्र गुरुलधुनोर्वि- कल्पे गुरुषो यत्यन्तयाधप्रसङ्गाद् व्यवस्थैव साधीयसी। निरूपणीयं प्रतिजानीते-एचमिति । कर्म द्वादशाब्दादि । संभू- येति । अङ्गप्रधानभावेन समप्राधान्येन चा समुश्चित्येत्यर्थः । व्यवस्था, अधिकारिविशेषस्य नामकीर्तनं तद्विलक्षणस्याधिकारिणो द्वादशाद्वा- दोति। विकल्पस्तु येन केनाप्यधिकारिणा नामकीर्तनं द्वादशाब्दादि पा कार्यमिति । कस्मिन्सति किं स्यात्तत्राह-तनैति। किंचित्क- रत्वात् , फलोपयोगित्वादित्यर्थः । श्रादिशब्देन शुचित्वादि । पूर्वप. क्षमाह-तत्रेति । द्वादशोन्दादि गुरुभूतं, नामकीर्तनं लघुभूतं, तत्र लघुनैवपापक्षये गुरुभूतं न केनाप्यनुष्टीयेत ततो व्यवस्थैव युक्तेत्यर्थः ।

·॥ श्रीभगवन्नामकौमुदी। ६१ ननु नामकीर्तनविषयं शास्त्रं न द्वादशवार्पिकादेः साधनत्वमपलपति तत्कथं याधः? उच्यते-अननुष्ठान- मेवात्र बाधितत्वं, न विपयापहारः। यथोक्त भट्टैः "एतेन प्रवृत्तिश्च फलं प्रमाणानां प्रवृत्त्याख्यफलापहारश्च याध"- इति । तत्र यदा समशिष्टयोदयोरपि नोपलभ्यते विशेषः तदा निरङ्कशत्वादिच्छायाः कस्य चित्कदा चित्कस्मिंश्चि- त्प्रवृत्तिरिति दयोरपि पाक्षिकमनुष्ठान; यदा पुनरुपलभ्यते विशेषः सुकरदुष्करत्वभेदेन तदा सुकरानुरागिणीमि- • च्छां न कश्चिदपि कदा चिदप्यपाक्रष्टुमीष्ट इति दुष्क- रस्यात्यन्तवाध एव तस्माद् व्यवस्थैव वरीयसी। श्राशयानभिज्ञः शङ्कते-नन्विति । श्राशयमाविष्करोति-उच्यत- इति । उयेकाचार्यसंमतिमाह-पथोक्तमिति । प्रवृत्तिरनुष्ठानम्। अन- नुष्टानाख्यं वाधं विवृणोति-तत्रेति। विशेषमेवाह--सुफरत्वदुष्करत्व- भेदेनेति । सुकरानुरागिणीं सुकर कर्मणि स्वारस्येन प्रवर्तमानाम् । श्राक्रष्टुं - दुष्करे कर्मणि प्रवर्त्तयितुम्। ईष्टे समर्थः । इतिशब्दो देती। तत्र के चिन्नितान्तमनुरक्ताः स्मृतिपु पुराणोभ्यश्च मनाग्विभ्यतो महदल्पपापभेदेन वा ज्ञाताज्ञातकृतभेदेन वा प्रकाशरहस्यभेदेन वा स्मार्त पौराणश्च प्रायश्चित- व्यवस्थापनीयमिति वदन्ति, ततश्चाल्पाज्ञानादिकृतविपयैः स्मातर्विकल्प्यते पौराणमित्युक्तं भवति । तन्न साधीयः पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्यल्पे च तद्विदः। प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपकर्मात्मकानि वै । यानि तपामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परमि- ति गुरुलधुसर्चपापानामविशेषेण कृष्णानुस्मरणस्य मुख्यप्रायश्चित्तत्याभिधानाद । ।

·प्रकाशंसहिता - फैषां चिद् व्यवस्थामाह-तत्रेति । स्मृतिपु नितान्तमतिशयेनानु- रक्ता अमिनिविष्टा इत्यन्वयः । मनाम् = अल्पम् । अनेनानुवादसमय एवाखरसः सूच्यते, श्रुतिमूलत्वेन स्मृतिपुराणयोर्विशेषाभावादिति । महत्सु वा ज्ञानकृतेषु वा प्रकाशकृतेषु वा पापेपु स्मात्तं प्रायश्चित्तम् , इतरेषु पौराणमिति व्यवस्था, कर्तृव्यतिरिक्तेनाशातं रहस्यम् तस्मिन्नेव मते पर विशेषमाह--ततश्चेति । अल्पेऽज्ञानरुत रहस्यकृते च पातके स्मात प्रायश्चित्तमस्त्येव किंतु तस्य नामकीर्तनेन विकल्प इति भावः। तदेतपयति-तन्नेति । गुरुणि पापे गुरूणि प्रायश्चित्तानि, अल्पे. ऽल्पानि, स्वायंभुवो मनुस्तदादयो जगुः । तेषामिति निर्धारणे पष्ठी । तेपामशेषाणां गुरलघुप्रायश्चित्तानां मध्य इत्यर्थः । परशब्दार्थमाह- मुख्येति । ननु को नाम न चूते कृष्णानुस्मरएं,महापातकादि- प्रकीर्णान्तसाघसंहरणमिति, सा हि ब्राह्मविद्या, तथा हि कृपति विलिखति विदारयति संसाराटवीमिति वा कर्पति आकर्पनि-प्रात्मसात्करोति वाऽज्ञानमिति वा कृष्णः परमात्मा सदानन्दरूपो चा कृपिभूयाचकः शब्दो एच नियतिवाचकः । तयोरक्यं परं ब्राम कृष्ण इत्यभिधीयत- इति च स्मृतः, तस्य चायमर्थः, भवनं भूः सत्ता तया- घको भूचापको न तु पृधिचीवाचक इति; नितिषच- नेन एकारणानन्ययात्, पृधिधीचतिनां जीवानामानन्दो- यम्मादितिविग्रहे लक्षणाप्रमझाद, श्रास्थावरमाचतुराननं- च सर्वेपांजीवानामानन्दपितरि बसमयपरिपच्यमान- नानापुण्योपसादितविविधविषयमन्निधिसंमज्यमानम- नोमुकुरमण्डलान्तरभिव्यज्यमानतया तत्तदानन्दतगोप- धीयमान परमात्मनि पृथिवीगतानन्दत्वस्य तदोतुत्वस्य पाविवक्षितत्वाद, पिक्षितत्वे घा“ वाऽमुप्मात्परानो- लोकास्तपां चेष्टे देवकामानां च त्यादिशास्त्रविरोधात्, ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। तस्मान्निरवद्यस्य सर्वेपामात्मभूतस्य सदानन्दस्यानुस्म- रणं पुनः पुनश्चिन्तनं सजातीयप्रत्ययावृत्तिलक्षणं विजा- तीयमत्ययनिरोधलक्षणं वा निदिध्यासनमिहोपादीयते तस्य चात्मसतत्त्वसाक्षात्कारकारणभूतं श्रवणं प्रतिफ- लोपकार्यङ्गभूतस्यासम्भावनानिरासवत् तत्प्रतिबन्धक- पातकमध्वंसोऽपि द्वारकार्य भवत्येव, ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मण- इति स्मरणात्, कीर्तनस्य महापातकादिनिवर्तकत्वे नेदं प्रमाणम्। नात्र नामकीर्तनस्य मुख्यप्रायश्चित्तत्वमभिधीयत इति शङ्कते. नन्विति । कृष्णानुस्मरणस्य ब्रह्मविद्यात्वं साधयति-तथा हीति । विलिखतेरर्थमाह-विदारयतीति । आकर्पतेरर्थमाह-श्रात्मसादिति। अज्ञानमिति छेदः । विलापयतीत्यर्थः । परमात्मा निर्गुणं ब्रह्मेत्यर्थः। श्रर्थान्तरमाह-सदानन्द इति । निर्वृतिरानन्दः । नन्वेचं सद्रूपत्वेना. नन्दरूपत्वेन द्वैतापत्तिस्तत्राह-तयोरैक्यमिति । सदानन्दयोरित्यर्थः । ऐक्यस्य धर्मान्तरत्वं वारयति-परं ब्रह्मेति । ननु भूवाचकस्य कथं- सहाचकत्वमत श्राह-तस्य चेति । अनन्ययादनन्वयप्रसङ्गात् । ननु किमित्यनन्ययःकृषियाच्यभुवोणवाच्य श्रानन्दोयस्लादिति विग्रहादत- आह-पृथिवीवर्तिनामिति । पृथिव्या नानन्दो जडत्वा तद्गतजीवलक्ष- पायां च स एव दोपः । भूवाचकेन तद्वर्तिजीवलक्षणा, जीवानामिति पष्टयलक्षणा चेत्यभिप्रायेण लक्षणाद्वयमसद्गादिति व चिव चि. पाठः । दोपान्तरमाह-स्थावरमिति । स्पसमये परिपच्यमानानि फलोन्मुखानि नानापुण्यानि तैरुपसादिता विविधा विषयास्तपांसनि- घिरव्यवधानं तेन संसृज्यमानं मन एव मुकुरमण्डलमादर्शमण्डलं त. दन्तरभिव्यज्यमानतयेत्यर्थः। तत्तदानन्दतयेति।प्रगानन्दश्चन्दनानन्द इत्यादिरूपेणेत्यर्थः । उपधीयमाने = उपाधितःप्रतीयमाने। अविवक्षित तत्वात्तात्पर्याविषयत्वाद् । विपक्षे दोपमाह-पियतितत्वे घेति । अमुष्मादादित्यमएडलाद् देवफामा देवानन्दाः, प्रतश्च सर्पजनानन्दप्रदे परमात्मनि पृथियोगतजीपानन्दप्रदत्वविवक्षा न युक्तिमतीति मायः।

·६४
; प्रकाशसहिता
उपसंहरति--तस्मादिति । कथं निदिध्यासनस्य पापक्षयहेतुत्वं
करणत्वादित्याशयय. नेदं शानकरणं किं तु श्रवणं, तदङ्गं
सनं, तस्य च द्वार पापक्षय इत्याह-तस्यचेति । श्रवणस्याङ्गत्वं
ध्यासनस्य फलोपकार्यगत्वं चास्माभिः सिद्धान्ततत्त्वे
असंभावनेति । यथा श्रवणमननयोः नमा, यासं
द्वारं तयेत्यर्थः । तत्प्रतिबन्धकेति । तच्छन साक्षात्कारों
परमप्रकृतमुपसंहरति-कीर्तनस्येति । नेदमितिं । पापे
णीत्यादिवचनद्वयं न प्रमाणमित्यर्थः ।
इदमसुन्दरम् , कृष्णशब्दस्य
यशोदास्तनन्धये ब्रह्मणि रूढत्वाद,
न्यायात् । यौगिकत्वे वा दुधा .५
समुलहितसकलसेतूनां :
पावेशविवशविलसकलकरणवृत्ता
नामरातीना, मत्पन्तपराचीनचेतसा
सरीसृपाणा,मतियहलमोहपटलीपिनर
घनतमगुल्मलतावीरुधामपि मुक्तिस
रतो नित्यनिरस्तनीहारतया निरन्
दनन्तानन्दस्य गोपालशिरोमणः सई
ऽस्यैवेति तस्यैवेह ग्रहणं न निर्गुणरू
प्राचुर्यात्तत्रैव प्रथमतरपतीतेम्दयात
दूपयति-पप्णशब्दस्येति । इपि वाचकाइ,
कथं त्यज्यत इत्याशयय, तेनापि श्रीकृष्ण
यौगिकत्वइति । सेतयो धर्ममर्यादाः। विकला
वृत्तय इन्द्रियवृत्तयः, पराचीनं विषयाभिमुखम्।
पिनद्वानि = याच्छादितानि । पितरतो ददतः।
न्तोऽपरिच्छिन्नः । सर्पप्रकार इति [..
न्योक्तयोगाभिमायेण । उभयत्र योगाधिशेषेकर्थ.
प्रयोगेति। माधुर्यादाइल्यात्, यथा गोशब्दस्य

·६५ - श्राभगवन्नामकामुदी। पेऽपिप्रयोगवाहुल्यात्सास्मादिमपिण्डप्रतीतिःप्रथमंजोयतेतथेत्यर्थः। तत्रैव = श्रीगोपाल एव, विषयसप्तमी। तस्य चानुस्मरणं कीतनमेव न ध्यानं वाक्यशेपे कीर्तनस्यैव प्रशंसनात् क नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तममि- ति, न चान्यविधीयतेऽन्यत्प्रशस्यत इति सङ्गच्छते, अपि च प्रतीचीनमात्मवस्तु न कदा चिदपि स्मरणाङ्गन- मवतरति, प्रतीचीनत्वस्यैव व्याघाताद, अतस्तस्य नाम्ना रूपेण चातदुभयनिरासेन घोपाधिना तद्विपयत्वं वक्तव्यं: तत्र नामोपाधिकं स्मरणमिह गृह्यते तच्च कीर्तनमेव, स्मरणशब्देन च कीर्तनमुपाददानस्य मानसमपि भग- पन्नाम्नोऽनुसन्धानं सर्वाघसंहारि न केवल वाचिकमिति विवक्षितं, पुराणान्तरेच समानप्रकरणे नानाविधनरकया- तनाकन्दकुद्दालस्प कीर्तनस्यैव वर्णितत्वाद्, दहाप्यस्मिन् भकरणे सङ्कीर्तनमेवोपादीयते न ध्यानं; तस्य च गुरुल- घुभेदानादरेण सर्वाघसंहारहेतुत्वेनावधारितत्वान्न मह- दल्पपापभेदेन व्यवस्थापन गरीयः, अत एव न ज्ञाना- ज्ञानप्रकाशरहस्यभेदावपि व्यवस्थापकी, खरूपेण चा ग- रिमलघिमानौ स्यातां निमित्तान्तरेण वा; गरिमलधिमाना- वेव तौ कस्तत्र विशेषः, गुमलघुनोश्चांहसोरविशेषेण नि- वर्तकं भगवत्कीर्तनमित्यभ्यधायि, तत्कथं तद्भेदेन व्य- वस्थेति ? ननु तथाऽपि कथं नामकर्तिनस्य प्रायश्चित्तत्याभिधानं तबाह- तस्य चेति। वास्यशेपे = उत्तरश्लोफे। नाफपृष्टं स्वर्गः । अनुत्तमं न वि. घत उत्तमयस्सात्। प्रतीचीनं प्रत्यपम्। स्मरणेति।स्मृतिविषयीभवतो. . 8 ·प्रकाशलहिता।. उपसंहरति--तस्मादिति । कथं निदिध्यासनस्य पापक्षयहेतुत्वं शान करणत्वादित्याशयय, नेदं शानकरणं किं तु श्रवणं, तदनं निदिध्या. सनं, तस्य च द्वारंपापक्षय इत्याह-तस्य चेति । श्रवणस्याङ्गत्वं निदि. ध्यासनस्य फलोपकार्यङ्गत्वं चास्माभिः सिद्धान्ततत्त्वे प्रपश्चितम् । असंभावनेति । यथा श्रवणमननयोः प्रमाणप्रमेयासंभावनानिरासो-- द्वारं तथेत्यर्थः । तत्प्रतिवन्धकेति । तच्चद्वेन साक्षात्कारो निर्दिश्यते । परमप्रकृतमुपसंहरति-कीर्तनस्येति । नेदमिति । पापे गुरुणि गुरु- गीत्यादिवचनद्वयं न प्रमाणमित्यर्थः । इदमसुन्दरम् . कृष्णशब्दस्य तमालश्यामलत्विपि यशोदास्तनन्धये ब्रह्मणि रूढत्वाद, रूढियोगमपहरतीति 'न्यायात् । यौगिकत्वे वा दुर्वारमदनमहाग्रहगृहीततया समुलहितसकलसेतूनांगोकुलकामिनीना, मतिविषमरो- पावेशविवश विशृङ्खलसकलकरणवृत्तीनां पूतनाप्रभृती- नामरातीना, मत्यन्तपराचीनचेतसां यमुनावनपशुपक्षि- सरीसृपाणा,मतिबद्दलमोहपटलीपिनद्धसर्वेन्द्रियाणांवृन्दा. 'घनतम्गुल्मलतावीरुधामपि मुक्तिमुग्वमनिवारितं वित- रतो नित्यनिरस्तनीहारतया निरन्तरखमहिमसमुल्लस- दनन्तानन्दस्य गोपालशिरोमणे: सर्वप्रकारोऽपि योगी- ऽस्यैवेति तस्यैवेह ग्रहणं न निर्गुणस्य ब्रह्मणः प्रयोग- प्राचुर्यात् तत्रैव प्रधमतरमतीतेम्दयात्, दूपयति-कृष्णशब्दस्येति । कृपिभूयाचकइत्यादिशाग्नसिखोयोगः कथं त्यज्यत इत्याशय, तेनापि श्रीकृष्ण एवाच्यत इत्याद- यौगिकत्यइति । सेतवी धर्ममर्यादाः। विशाला उच्छृतलाः। करण वृत्तय इन्द्रियधृत्तयः, पराचीन विषयाभिमुखम्। सरोसपाः सदियः। पितसानियाच्छादितानि । धितरतो ददतः । नीहारमशानम् । अन. न्तोऽपरिच्छिामः । सर्यप्रकार इति । फुपतिविलखतीत्यादिपूर्वप्र. न्योत्तयोगाभिप्रायेण । उभयत्र योगाविशेषेकचं तस्यय ग्रहणंतत्राह- प्रयोगेति। प्राचुर्यादाहुल्यात्, यथा गोशनस्य दशस्वपु स्वत्वाविशे ·६५ , श्राभगवन्नामकामुदी। पेऽपिप्रयोगवाहुल्यात्सास्नादिमपिण्डप्रतीतिःप्रथमं जायतेतथेत्यर्थः। तत्रैव = श्रीगोपाल एव, विषयसप्तमी। तस्य चानुस्मरणं कीतनमेव न ध्यानं वाक्यशेपे कीर्तनस्यैव प्रशंसनात् क नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजमनुत्तममि- ति, न चान्यविधीयतेऽन्यत्प्रशस्यत इति सङ्गच्छते, अपि च प्रतीचीनमात्मवस्तु न कदा चिदपि स्मरणागन- मवतरति, प्रतीचीनत्वस्यैव व्याघाताद, अतस्तस्य नान्ना रूपेण वा तदुभयनिरासेन वोषाधिना तद्विपयत्वं वक्तव्यं- तत्र नामोपाधिकं स्मरणमिह गृह्यते तच्च कीर्तनमेव, स्मरणशब्देन च कीर्तनमुपादानस्य मानसमपि भग- चन्नानोऽनुसन्धानं सर्वाघसंहारि न केवलं वाचिकमिति विवक्षितं, पुराणान्तरेच समानप्रकरणे नानाविधनरकया- तनाकन्दकुदालस्य कीर्तनस्यैव वर्णितत्वाद्, इहाप्यस्मिन् प्रकरणे सङ्कीर्तनमेवोपादीयते न ध्यानं; तस्य च गुरुल- घुभेदानादरेण सर्वाघसंहारहेतुत्वेनावधारितत्वान्न मह- दल्पपापभेदेन व्यवस्थापन गरीयः, अत एव न ज्ञाना- ज्ञानप्रवाशरहस्यभेदावपि व्यवस्थापकी, खरूपेण वा ग- रिमलघिमानौ स्यातां निमित्तान्तरेण वा गरिमलधिमाना- वेव तौ कस्तत्र विशेषः, गुरुलघुनोश्चांहसोरविशेषेण नि- वर्तकं भगवत्कीर्तनमित्यभ्यधायि, तत्कथं तद्भेदेन व्य- वस्थेति ? ननु तथाऽपि कथं नामकीर्तनस्य प्रायश्चित्तत्वाभिधानं तत्राह- तस्य चेति। यास्यशेषे = उत्तरश्लोक। नाकपृष्टं स्वर्गः। अनुत्तमं न वि. घत उत्तमं यस्यात्। प्रतीचीनंप्रत्यग्रूपम्। सरणेति।स्मृतिविषयीभवती है ·1 प्रकाशसहिता त्यर्थः । कथं तर्हि तत्र तत्र स्मरणविषयत्वोपन्यासः पुराणादौ तत्राह- अत इति । नान्ना कृष्णरामेत्यादिना, रूपेण मेघश्यामत्यादिना था. तदुभयनिरासरूपेण चोपाधिना स्मरणविषयत्वं वक्तव्यमित्यर्थः । इहेति । कृष्णानुस्मरणं परमित्यादिवाय इत्यर्थः । यदि कीर्तनमः प्राभिप्रेतं फिमिति स्मरणशब्दप्रयोगस्तपाह--स्मरणेति । युफ्त्यन्तरः माह-पुराणान्तरे चेति । तथाऽपि नामकीर्तनं पौराणमल्पाज्ञानशत. रहस्यपापनिवर्तकं भविष्यति तत्राह-तस्य चेति । अवधारितत्वा. दिति । पुराणस्वारस्यनेति शेपः । महति पातके स्मात्तं प्रायधित्तम, अल्पे नामकोर्तनमिति व्यवस्था नोचितेति भावः । स्वरूपेणेति । ब्रह्म हत्याऽऽदिषु स्वरूपेण गरिमा। अनुतपदनादिपु स्वरूपेण लधिमा । निमित्तान्तरेण धा स्यातामित्यनुपरः। लघुनोऽपि पातफस्याभ्यासा. दिनिमत्तान्तरवशेन गरिमा। गुराणो रहस्यत्वादिनिमित्तवशेग लधिमा। ताविति। स्वरूपनिमित्तान्तरातापित्यर्थः। गरिमलधिमानावेयेति विधयः फस्तति । उभयरते गरिमलधिमस्यरूपे न फोऽपि घिशेष. इत्यर्थः। फलितमाह-गुरुलघुनोरिति। यंहसोः पापयोः । तन्नेदेन = गुरुलघुत्यादिभेदेन। यस्मिन्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वोऽपि यचिन्तने पिनो यत्र नियंशितात्ममनसो ब्राम्होऽपिलोकोऽल्पकः । मुक्ति चेतसि यः स्थितोऽमलधियां पुंसां ददात्यव्ययः किं चिनं यद मयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिन- इत्यनेनापि व्ययस्थान प्रतीयते, कथम् ? यल्पपापनि- यर्स फत्ये कीर्तनस्य न चिनबुद्धिः, किन्तु नितान्तमाही. यसामप्पंहमां कीर्तनमानानिवृत्तिरित्युच्यमाने फस्प चिदनयगतभगवन्नाममहिम्नः पुंसमिनयुद्वित्पद्यते: मा नियर्यंत कमुत्यन्यायेन, तथा हि यम्मित्यस्तमति,धि- न्नने, यत्र निवेशितात्ममनसः, चेतसि या स्थित इति प म्मरणमंच शब्दभेदन प्रतिवाक्यमलंकारार्धमापने- विकसन्ति कदम्यानि स्फुटन्ति फुटजोलमा- ·, , श्रीभगवन्नामकौमुदी। } इतिवत् । उत्तरोत्तरभूमिकागतस्तु विशेषो विद्यमा- नोऽपि न विवक्ष्यते कैमुत्यानुपयोगाद्, नरकशब्देन तुना- धर्मफलस्य ग्रहणं, तन्निवृत्तः कैमुत्येन सिपाधयिपितत्वा- त्, ततश्चायमर्थः यस्मिन्नच्युते निविष्टवुद्धिनरकं नराणां- कं सुखं मानुपमानन्दं सार्वभौमत्वादिकम् अन्तरायत्वे- नापि न प्राप्नोत्येव यदि कथं चिदसावमरपुरीपारमैश्व- य॑मधिगच्छति तर्हि स विनः, द्विपरार्द्धस्थायी हैरण्यग- भोऽपि लोकोऽल्पका, . मुरमथनचरणस्मरणस्यातिवि- सदृशं फलं, सार्वभौमसेवाया इच खोदरम्भरित्वं, किं- तर्हि ? तेषां स्मरतां पुंसां मुक्तिं सका-विद्याविध्वंस- द्वारेण निरतिशयानन्दे निजमहिमन्यवस्थानमेव ददाति भगवान् , अमलधियो हि ते न हि तेपां समलधिया- मिवान्येपां देशकालावच्छिन्नं फलमुचितम् इदमेवामलत्य- धियो यदुत पुरुषोत्तमपादपल्लवप्रवणत्वं, विषयवारेणैव हि समलत्वममलत्वं च धियः, ततश्च येषां धी वनत्रि- तयान्तरे वर्तमानं यं कं चिदमरमन्यमवलम्बते तेपा- मुचितान्येव साम्राज्यादीनि, येषां पुनर्भुवनत्रितयो- त्तीर्णभक्तानुगृहीतमूर्तिमुत्तमश्लोकशिखामणिमवलम्यते तेपान्तु विविधपरिच्छेदविरहिणी मुक्तिरेवोचिता न तु परिच्छिन्नान्यन्यानि फलानीति । अव्यवस्थायां प्रमाणान्तरमाह-यस्मिन्निति । नानाव्यवस्था प्रतीयत इत्याशङ्कते-कथमिति । समाधत्ते-अल्पेति। अत्र हि विचित्रबुद्धिः कैमुत्यन्यायेन परिहियते, सा च प्रसक्ता परिहर्तव्या, प्रसङ्गश्च चित्रबुद्धर्महापापनिवर्तकरये नामकीर्तनस्योच्यमाने भवति; नाल्पपापनिवर्तकत्वे,तस्मादव्यवस्थैव युक्तति भावः। कस्य चिदिति। भगवदनुग्रहादवगतभगवन्नाममाहात्म्यानां महापुरुषाणां तु न तत्र चित्रवुद्धिरिति भावः। कैमुत्यन्यायं विवरिप्यनक्षरशः श्लोकार्थमाह- , ·प्रकाशसहिता तथा होति । तत्र पौनरुक्यं परिहरति-यस्मिन्निति । उत्तरोत्तरेति । नरकशद्वयाच्यसार्वभौमानन्दस्वगंब्रह्मलोकमुक्तीनामुत्तरोत्तरमस्त्युत्कर्षः परं तु न विवक्ष्यतइत्यर्थः । कैमुत्यानुपयोगादिति । अस्मिन्याफ्ये. ऽच्युतकीर्तनस्य महापापक्षयहेतुत्वे फैमुत्यन्यायः प्रदर्श्यते तत्रैपामु. त्तरोत्तरोत्कर्षों नोपयुज्यत इत्यर्थः । नरकशब्दम्य सार्वभौमानन्द परत्वं दर्शयति-नरकेति । तभिवृत्तेनरकनिवृत्तरित्यर्थः । न प्रामोत्ये. वेति । अतितुच्छत्वादिति भावः । स्वर्गोऽपि यचिन्तने विन इत्यस्य तात्पर्यमाह-यदीति। यत्र निवेशितेत्यादेस्तात्पर्यमाह-द्विपराडेति । मुक्तिचेतसोत्यादेस्तात्पर्यमाह--किं तहत्यिादि । अमलधियामिति हेतुगर्भ विशेषणमित्याह-श्रमलेति। तदुपपादयति-न दीति । धियोऽमलत्वं च विषयगतमित्याह-इदमेवेति । फलितमाह-तत श्चेति । भुवनभितयादुत्तोर्णा भक्ता निष्कामत्वादित्यर्थः । तेष्वनुग्रहाय गृहीता मूर्तियेन स तथा । उत्तमेति । पुण्यकीर्तिचूडामणिमित्यर्थः । विविधेति। देशतः परिच्छेदो मूर्तत्वं, कालतः परिच्छेदो विनाशित्वं- वस्तुतः परिच्छेदो भेदः, तद्विरहिणीत्यर्थः । इह दातृदानसंप्रदानभावस्यौपचारिकत्वादु न पष्ठी- पर्यनुयोगः, मुक्तिमपिन कतिपयानां वितीर्य पिरमति मुरभिदितरदानियद्, अपि तु येपां मनसि स्थितः तेषां- सर्वेषामेवेति घनीही सिद्धस्य सर्वनाम थियक्षा, अपि च अन्येषां दाटणां यद्यर्धिनो मनसि स्थिताः तर्हि तेभ्योऽध वितरन्ति, शयं पुनरर्थिनामेव मनसि स्थितो. मुक्तिं ददाति, अन्ययान्ये दातारो पनीयकेभ्यो धनं. विभज्य वितरन्तो पियन्ति; अयं पुनरव्ययः प्रतिवनी- यकं सर्वस्वं पितरन्नपि न व्यति, य पचं मनोमानेणा- प्पभिमुग्यानां माननानपनयति निरतिशयं पार्थ- मुपनयति तम्मिन्यहिरन्तःकरणमयी यायनसलक्षणों- प्रणिधानानामनकदेशपरिहारमानं किं चिन? नय चित्रमिति। ततश्च जानकृतप्रकाशमाहापातकपरिहारो.

·६६ . श्रीभगवन्नामकौमुदी। ऽपि मनसःक्षतिमेवावत्ति न पुनः पूर्ति, तत्कथं तत्रापि सङ्कोचेन व्यवस्थाऽऽशङ्कति। एवं च अवशेनापि यन्नान्नि कीर्तिते सर्चपातकैः । पुमान्विमुच्यते सद्यः सिंहवस्तैमूंगैरिवे- त्येतदप्यनुसृतं भवति, वर्णितव्यवस्थायांतुप्रकीर्णक- विषयत्वे पातकशब्दो पाध्येत, अतिपातकादिविषयत्वे सब्वेशब्दः, न च पातकशब्दस्येव सर्वशब्दस्यापि वि- शेपान्तरे पर्यवसानं, प्रयोगवैफल्यात् पातकशब्देनैव तसिद्धेः, अस्मत्पक्षे तु पातकशब्देनैव सर्वपातकग्रह- ऐऽपि न्यायाभासपरिकल्पितव्यवस्थाबाधेन सफल: सर्वशब्दः, तस्मान्नैव व्यवस्था । ननु ददातियोगे चतुर्थी स्यान्न यष्टी तत्राह-इहेति । औपचा. रिकत्वादिति। विविधपरिच्छेदशन्याया मुख्यददात्यर्थयोगाभायान्न चतुर्थीप्रसङ्ग इति भावः । अमला धीर्यपामिति बहुधीहावन्तर्गतस्य सर्वनाम्नस्तात्पर्यमाह-मुक्तिमिति । मुरभिन्मुरारिः। इतरदानिवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः । पुंसां चेतसि स्थित इत्यस्य तात्पर्यमाह-अपि चेति । अर्थिनामिति संपातायातं यतो निष्कामानामपि मनसि स्थितो. मुक्तिं ददाति। अव्ययपदतात्पर्यमाह-अन्यञ्चेति। वनीयका याचकाः। किं चित्रमित्यादेस्तात्पर्यमाह-य एवमिति । सर्वाननानिति । अवि. • द्याऽहंकारादौनित्यर्थः। अपनयति-निवर्तयति । निरतिशयं चार्थ परमानन्दरूपं स्वात्मानम् उपनयति प्रापयति । तस्मिन्परमात्मनि, यहिःकरणं वाग् , अन्तःकरणं मनः, एतद्वयीम्, प्रणिदधानानामेका- ग्रीकुवंताम् । कीर्त्तने हि वाङ्मनसप्रणिधानं, “यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती"ति श्रुतेः। अनर्थंकदेशेति । यधं प्रयाति विलयमि- त्युक्तमित्यर्थः। परमप्रकृतमुपसंहरति-ततश्चेति । परिहारो नाशः । मनसः क्षतिमिति । कीर्तने वाङमनससाध्ये मनोमात्रसाध्यमुक्तिफला- पेक्षया फलाधिक्यमुचितं, न तु पापप्रविलयमात्रफलकत्वेन तद्हास- इति भावः। अल्पाज्ञानकृतोपपातकादिनिरासहेतुभृतं नामकीर्तनमिति व्यवस्था दुरापास्तेत्याह--तत्कथमिति । वर्णितव्यवस्थाया वाधका- । ।

·७० प्रकाशसहिता न्तरमाह-एवं चेति । महापातकाद्यपपातकान्तपातकव्यतिरिक्तं पापं- प्रकीर्णक, महापातकसममतिपातकम् । श्रादिपदेनोपपातकम् । ननु प्रकीर्णकचिपयत्वेऽपि नामकीर्तनस्य न पातकशब्दो बाध्यते तस्य पापमा प्रयोगदर्शनात्तत्राह-न चेति । वैकल्याद्वयादित्यर्थः । ननु त्वत्पतेऽपि सर्वपदवैयर्थ्यमविशेषणाशेपपापविषयत्वात्पातकश. ब्दस्य तबाह-अस्मदिति । श्रीभागवते तु शृङ्गग्राहिकयैव महापातकान्यनुक्रम्य सङ्कीर्तनेनैव तन्निवृत्तिरभिहिता- स्तेनः सुरापो मित्रध्रुक् ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ सर्वेपामध्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तदिपया मतिरिति । न च तदज्ञानकृतचिपयं रहस्यविषयं वेति वक्तव्यं, बुद्धिपूर्यमखिलजगत्प्रख्यातं पातक कृतवतोऽजामिल- स्थापि नामकीर्तनादेव तन्निवृत्तवर्णनाद्, न च तदप्युप- पातकादिविषयमिति वक्तव्यं, तस्मिन्महापातकानाम- प्यनुकान्तत्वाद् यतस्ततोऽप्युपानिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनमि- स्यादिना। तत्रैय युक्त्यन्तरमाह-श्रीभागवत इति । न चेति । सर्वेषामिति ध्रुत्या बुद्धिपूर्वकारिणामपि संगृहीतत्वादिति भावः। उपक्रमविरोध. श्वेत्याह-बुद्धिपूर्वमिति । अन्यायतो धनमिति सुवर्णस्तेयसंग्रहः । श्रीविष्णुधर्मे च बुद्धिपूर्वप्रकाशमहापातकिनः क्षत्र पन्धोरपि नामकीर्तनमात्रात् परमपूतत्वप्रतिपादनादु नेयं व्यवस्था न्यायविदां हृदयमधिरोहति, तस्मादन्यथा व्यवस्थाप्यते तद्यथा यस्य पुराणेषु मातृवचनेष्विव न कदा चिदिमान्यपथ्यमतथ्यं वाऽभिद्धति; अपि तु पथ्य- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। मेव तथ्यमेवेति दृढतरश्रद्धाऽनुबद्धा, भगवति च भक्त- जनमनःसरोजिनीजीवितेश्वरेनमदमरमण्डलमौलिमाला- शलाकालिखितनिजविजयवर्णनावर्णश्रेणीसनाथपादपीठे पुरभिदि मुरभिदि वा भक्तिभरगरिमगर्भिणी स्तम्भस्वे- दरोमोद्गमादिसात्त्विकभावसहचरी चित्तवृत्तिः साऽपि नगतानुगतिकत्वेन;अपितुतदीयमहिममहार्णवावगाह- नेन, तस्य पौराणानां श्रवणकीर्तनादीनामन्यतमं गुरु- लघुविशेपानादरेण सर्वेपामेव निराशमंहसां परमं. प्रक्षालनम् , इतरस्य पुनः प्रतिपदोक्तं स्मार्त्तमिति। प्रतिपादनादिति । गोविन्देति समुच्चार्य पदं क्षपितकल्मषः । क्षत्रवन्धुर्विनष्टात्मा गोविन्दत्वमुपेयिवानि- त्यादिवाक्यैरिति भावः । मतान्तरमाशङ्कते-तस्मादिति । यस्य पुरुषस्य । पुराणेवितिपदस्य श्रद्धापदेन सम्बन्धः। भगवतीत्यस्य चित्तवृत्तिरित्यनेन सम्बन्धः । नमताममराणाम् , मएडलं समूहस्तस्य मौलिपु मुकुटेषु माणिक्यानि तेषां शलाका लेखन्यस्ताभिलिखिता ये निजस्य भगवतो विजयवर्णनासम्बन्धिनो वर्णास्तेषां श्रेणी तया सनाथं युक्तं पादसम्बन्धि पोटं यस्येति भगवद्विशेषणम् । भक्ते-- भरो भारस्तस्य गरिमा तेनगर्भिणोति चित्तवृत्तेर्विशेषणम् । स्तम्भो नि ब्यापारता । आदिशब्देनानन्दाश्रुग्रहणम् । एते सात्त्विका भावा- स्तेषां सहचरीत्यर्थः । चित्तवृत्तिर्वर्त्तत इति शेषः। तदीयेति । तच्छब्देन भगवान् । तस्य पुरुषस्य । गुरुलघुविशेषेति । सर्वपापनिव. तकत्वध्रवणादिति भावः । रहो वेगः । इतरस्येति। अश्रद्धस्याभक्तस्य चेत्यर्थः। प्रतिपदोक्तं तत्र तत्र विस्पष्टोक्तम् । तत्र श्रद्धावतोऽधिकारे नारदीयवचनं प्रमाण- यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिश्च तावतीति, श्रीभागवते च- यदृच्छया जातश्रद्धव यः पुमान् । । । मत्कथाऽऽदौ ·प्रकाशसहिता ननिर्विरणोनातिसक्तोभक्तियोगोऽस्य सिद्धिद इति, तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता। मत्कथाश्रवणादी वा श्रद्धा याचन्न जायत, इति च पुराणेपु श्रद्धावतां भक्तियोगाधिकारं दर्शयति निवर्तयति तु कर्माधिकारम् । श्रीभगवद्गीतानु अज्ञयाश्रधानश्च संशयात्मा विनश्यति। नायं लोकोऽस्ति न परो नमुखं संशयात्मन- इति श्रद्धाहीनस्य सर्वत्रानधिकारं दर्शयति । शिवधर्मोत्तरेऽपि-- विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादः शिवात्मकः । लोकानुग्रहकर्ता यः स मृपाऽर्थ कथं वदेदिति- गुणवादनिराकरणेन शिवशासनेषु श्रद्धामुत्पादयन् श्रद्धावतोऽधिकारं दर्शयति । श्रुतिरपि कर्मकाण्डे ज्ञानकाण्डे च श्रद्धावत गवा- धिकार दर्शयति, तत्र कर्मकाण्डे श्रद्धयाऽग्निःस मिध्यते अद्वया हयते हविरित्यादिका, ज्ञानकाण्डे श्रद्धावित्तो- भूत्वाऽऽत्मन्येवात्मानं पश्येदित्यादिका । तस्मात्सर्वत्र श्रद्धावत एवाधिकारः, भक्तियोगः श्रवणकीर्तनादिः । शियात्मकः कल्याणप्रतिपादकः। गुणयाद श्रीपचारिकत्वम् । सा च पुरुपभेदेन विषयभेदेषु व्यवतिष्ठते तस्माद् व्यवस्थितोऽधिकार इति। युक्तं चैतद् विधिपुरुपसम्बन्धो- वा तहेतुळ व्युत्पत्तिभेदेनाधिकारशब्दार्थ इति न्याय- विदां स्थितिः । तत्र श्रेयासाधनलक्षणस्य विधःखसाध्य- , ·- श्रीभगवन्नामकोमुदी। ७३ भोग्यश्रेयोद्वारेण भोका पुरुषेण सम्बन्धो विधिपुरुषस- म्बन्धः, ततुर्जीवनकामनाऽऽदिः। नियोगवादिनस्तु नियोज्यनियोगयोर्योदधृवोद्धव्यल- क्षणः सम्बन्धो विधिपुरुषसम्बन्धः स च कर्मण्यैश्वर्य- मित्येवलक्षणादधिकारादन्य एवेति मन्यन्ते। म सोऽपि न श्रद्धामन्तरेण संभवति, अनवगता- सभावस्य पुंसो वापयाद्विशिष्टप्रवर्तकविषयाद् वस्तुवृत्त्या विसंवादशून्यादपि ममेदमिष्टसाधनमिति वा ममेदं- कार्यमिति वा प्रतिपत्तेः प्रवृत्तश्चादर्शनात् । सा चेति । स स पुरुषस्तत्र तत्र श्रद्धत्त इत्यर्थः । व्युत्पत्तिभे- देनेति । अधिकरणमधिकार इति व्युत्पत्त्या विधिपुरुषसम्बन्धः । अधिक्रियते येनेति व्युत्पत्त्या तहेतुः। तदेव विवृणोति-तोति । गुरुमते विधिपुरुपसम्बन्धं विवृणोति-नियोगेति । उभयमतेऽपि श्रद्धाऽपेक्षामाह-स सर्व इति । श्रनवगतेति । यस्याप्तत्वं न हायत- इत्यर्थः । विशिष्टेति । इष्टसाधनत्वप्रतिपादकादित्यर्थः। प्रतिपत्तरद- शंनादित्यन्वयः। ननु यस्य वेदस्तन्मूलं च स्मृतिपुराणादि सब्य शास्त्रं- प्रमाणमिति निर्णिक्तशङ्कापकवुद्धिरस्ति स एव शास्त्रे- ऽधिक्रियते, तत्र यदि कथं चिदेकदेशेऽप्यश्रद्धा तत्कथ- मेकदेशान्तरेऽप्यधिकारः, अपि च नैकदेशविपयिणी अद्वैव संभविनी, सा हि शास्त्रस्य प्रमाणान्तरसंवादनि- पन्धना वा स्वतः प्रामाण्यनिवन्धना वा, न तावदाद्यः प्रमाणान्तरै?रवगाहत्वादतिगह नस्य धर्मतत्त्वस्प, नापि दितीयः सतः प्रामाश्यस्यैकदेशान्तरेऽप्यविशेषात् तन्नि- यन्धना चेदभविष्यत् सर्वत्रापि श्रद्धा, न या फुत्रचित्, तत् कथं तनिवन्धमा व्यवस्थेति? १० ·प्रकाशसहिता . पुराणेषु श्रद्धावतः पौराणपु श्रवणकीर्तनादिप्यधिकारः, इतरस्य स्मातयधिकार इत्युक्तमाक्षिपति-नन्विति । निर्णितः प्रक्षालितः शङ्का- पढ़ो यस्याः। एकदेशे पुराणादिरूपे, एकदेशान्तरे स्मृत्यादिरूपे । एक देशविपयां श्रद्धाम् प्रकारान्तरेण दूषयति-अपि चेति । तनियन्धना चेत् = स्वतःप्रामाण्यनिवन्धना चेत् । तन्नियन्धना श्रद्धानिवन्धना व्यवस्थति। इदमसांप्रतधर्मव्रम्हविपयशास्त्रयोः प्रामाण्यस्या- विशिष्टत्वेऽपि श्रद्धाया व्यवस्थितत्वात् । यो ह्यकर्त्तार- मात्मानमवगमयन्तीरुपनिपदोऽपि न श्रद्धत्ते स एव कर्मविधीनाद्रियते, अत एव हि तस्यैव तत्राधिकारो- नेतरस्य, अन्यथा हि सर्वस्यापि सर्वत्राधिकारोऽभ- विष्यद्, न च तथाऽस्ति, एचमिहापि वक्तदोपविरहा- देकतुलाऽऽरदेषु सर्वशास्त्रेषु समानगरिमसत्सर्गसिद्धा- ऽपि श्रद्धा कुन चित् कुतश्चित् प्रतिवन्धकाददृष्टादुदा- हरणाभासदर्शनाचार्थान्तरपरत्वशङ्काकलङ्कन कुण्ठीकि- यते; तदुपपन्नं तन्निवन्धना व्यवस्थेति । दूपयति इदमिति । श्रद्धाकृतव्यवस्थामुपपादयति-यो हीति । विपक्षे वाधकमाह--अन्यथेति । कुतश्चिदित्येतद्विवृणोति-अदृष्यादि. त्यादिना । उदाहरणाभासैर्वा ग्रामेऽयमेक एवाद्वितीयः पुरुष इतिवदे. कमेवाद्वितीयमित्यादिवेदान्तानामर्थान्तरपरत्वमिति भवति शङ्का। भक्तरेप्यधिकारिविशेपणत्वं पुराणवचनैरेवावग. म्यते, श्रीविय्णुपुराणे तावद्- यन्नामकीर्तनं भक्तया विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेयाशेपपापानां धातूनामिव पावक इति, अत्र च भक्तिशब्देन भगवदालम्बनो रत्याख्या स्थायी भावोऽभिधीयते,न भजनमानं तस्य कीर्तनश- ब्देनोपायेपूपात्तत्वात् , ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। प्रहलादचरिते चायमर्थः स्फुटतरमवगम्यते- नाथ योनिसहस्रषु येषु येषु व्रजाम्यम् । तेषु तेष्वच्युता भक्तिरच्युतास्तु सदा त्वयि ।। या प्रीतिरविवेकानां विपयेष्वनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृद्यान्मापसर्पतु ॥ इति श्लोकद्वयस्यैकवाक्यत्वाद् । भक्तरप्यधिकारिविशेषणत्वमाह-भक्तरिति । विलापनं निवर्त. कम् । ततश्च विष्णुभक्तस्य नामकीर्तनं सकलपापक्षयहेतुरितरस्य मन्चायुक्तम् प्रायश्चितमिति व्यवस्थेति भावः। भक्तिशब्दार्थमाह- अत्रेति । रतिः प्रोतिः। स्थायी भावो धर्मः। भक्तिशब्दस्य प्रीतिवा. चित्वं समर्थयते-प्रल्हादेति । पूर्ववाक्ये भक्तिशब्देनोदाहृत्य प्रीतिश. ब्देनोत्तरवाक्ये निर्देशादिति भावः । नन्वन्यैव भक्तिरन्यैव च प्रीतिः; निर्देशभेदादेव, अन्यथा हि पौनरुक्त' प्रसज्येत, अन्यच नेह भीतिः प्रार्थ्यते, अपि तु हे माप लक्ष्मीपते! अविवेकिनां चिप- येषु या प्रीतिः सा त्वामनुस्मरतो मे हृदयात्सर्पतु गच्छ- तादिति रागनिवृत्तिःप्रार्थ्यते तत्कथमेकवाक्यत्वमिति ? भक्तिप्रीत्यो दं शङ्कते-नन्विति । नेहेति । उत्तरश्लोक इत्ययः। मां पातीति मापः। रागनिवृत्तिस्तद्ध्वंसः। रागविरोधी चेतावृत्ति- विशेपो विरक्तिः। थसुभगमेतद्, यदि भक्तरेन्या प्रीतिः मायन चिर- क्तिी, तर्हि तस्या अपि भगवदाक्ये भत्तरियानुमाप- णेन ग्रहणेन च भवितव्यं भक्तिमयि तयाम्यय भूयो- ऽप्येवं भविष्यतीतियद् मयि धीतिस्तयाम्यय भूगोल भविष्यतीति, विपयेषु विरक्तिस्तु मयान्यय भूयो- ऽप्येवं भविष्यतीति च तथा, न चत्रममगा, मम्मात्पूर्व नोकोदिष्टायाभक्तो स्वरूपवर्णनमृगालीन क्रिय ·७६ प्रकाशसहिता इति व्याख्येयं, तद्यथाऽनुस्मरत इति पष्ठी पञ्चमी वा पुरुपस्य हृदयस्य च विशेषणम्, प्रीतिशब्देन च सुखं वा तभिव्यक्षिका चा बुद्विवृत्तिर्गृह्यते, तत्र सुखपक्षे तस्य सर्वत्रैकरूपत्वात्तदुपरागस्यैव भेदादिपयेवनुभूयमा- नेषु या प्रीतिर्यत्सुखमभिव्यज्यते सा त्वामनुस्मरतो मे हृदयान्माऽपसर्ग्यतु नापयातु त्वदनुस्मरणेनैव तत्सुखम- भिव्यज्यतामिति सुखाभिव्यञ्जकं भगवदनुस्मरणं प्रा- र्थितं भवति,वृत्तिपक्षेऽपि तथैव तत्रापि तत्स्वरूपसमान- योगक्षेमस्यापि तद्भेदस्य विपयावच्छेदमन्तरेणानवगमाद- वच्छेदकविषयान् वहिर्भाव्य प्रीतेरेवोपादानेऽविवेकिना- विषयेषु सुखसाधनेषु या प्रीतिः सा त्वामनुस्मरतो मम हृदयान्नापयातु विषयानुल्लङ्घ्य त्वामेच निरतिशयम- खात्मानमालम्यतामिति यत्तच्छन्दयोःसामानाधिकरण्यं- स्फुटमेव, ततश्च पक्षदयेऽपि श्रीमन्मुरमथन चरणारविन्द- मकरन्दमन्दाकिनीमवगाहमानस्य मनसः कोऽपि समुल्ला- सः खानन्दमाविर्भावयन् भक्तिरित्यभिहितं भवति, सा च रतिरेवेति। दूपयति-तीति । तस्याः प्रीतेः, विरक्तश्च । भगवद्वाक्येऽग्रेतने। भवितव्यमित्युक्तं विवृणोति-भक्तिर्मयोति । तथा = विस्पष्टम् । पोन. रुत्यं परिहरति-तस्मादिति । तदेव विवृणोति तद्यथेति । पष्टी. पक्षे पुरुपविशेषणम्, पञ्चमीपते हृदयविशेषणम् । प्रीतिशब्दार्थ वेधा निरूपयति-प्रीतीति । ननु विषयेषु यत्सुखमविवेकानां तत्कथं- भगवन्तमनुस्मरतः स्यात्तत्राह-तस्येति । सुखस्येत्यर्थः। तत्तदुपरागः स्येति । उपरजकतत्तदुपाधेरैवेत्यर्थः । तथैवेति । सुखाभिव्यञ्जकं भा. घदनुस्मरणम् प्रार्थितम् भवतीत्यर्थः । तदेव दर्शयति-तत्रापीति । तत्स्वरूपेति।बुद्धिस्वरूपसमानयोगक्षेमस्य जन्यत्वात्।तभेदस्य धुद्धि- घृत्तिविशेपस्य, बहिर्भाव्य व्युत्थाप्य, प्रीतेरेवेति । वृत्तिमात्रस्येत्यर्थः ।

·७७ श्रीभगवन्नामकौमुदी। फलितमर्थमाह-विपयानिति । ततश्च भगवति प्रीतिरेव भक्तिरित्यु- त्तरश्लोकगतयत्तच्छन्दसामानाधिकरण्येन सिद्धमित्युपसंहरति-यत्त- दिति । समुल्लासो वृत्तिभेदः। श्रीभागवते च- रतिरेव भक्तिरित्यवगम्यते- देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसीत्यत्र, तस्य ह्ययमर्थः-गुणलिङ्गानां गुणमयशरीराणा- मानुश्रविकं श्रुतिपुराणादिगम्यं कर्म चरितं येपां ते तथोक्ताः तेषां देवानां मध्ये सत्त्व एव शुद्धसत्त्वमय- मङ्गलमूतौं सरखतीतीरवासिभृगुमुख्यमुनिजनसिद्धान्त- प्रसिद्धमहिमनि श्रीवत्सलाञ्छन एकमनसः पुरुषस्य एकाग्रस्य वा मनसो या वृत्तिरनिमित्ता फलाभिसंधि- शून्या स्वरसत एव विषयसौन्दर्यादयत्नेनैव जायमाना न बलादापाद्यमाना सा भागवती भक्तिः सा च सिद्धे- आनाद गरीयसीति । गरीयस्त्वमेव विवृणोति- जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथेति । यथा निगीर्णमन्नपानादि जाठरो जातवेदा जरयति तथा या कोशमन्नमयादि पञ्चप्रकारमाशु नाशयति, अनुभवशिरस्कत्वाद्, न ज्ञानमिव तत्त्वयुक्तिभिः क्रमेणे- कैकमपोहति, ततश्च तस्या गरीयस्त्वे कतमः सन्देह- इति, मुक्तगरीयसीति वा व्याख्येयम् , सालोक्यसार्टिसामीप्यसायुज्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जना- इत्यादिदर्शनात् । जरयत्याशु या कोशमिति तु स्वय- . , ·प्रकाशसहिता मेव भक्तिरन्विष्यमाणा मुक्तिं पलादविलम्येनापादय- तीति दर्शयति । एवंलक्षणश्च मनसः परिणामः कथं नु रतेरन्यः स्याद् । भागवतपर्यालोचनयाऽपि रतिरेव भक्तिरित्याह-श्रीभागवत. इति । देवानाम् ब्रम्हविष्णुमहेशानाम् । शुद्धसत्वमयत्वं विवृणोति-- सरस्वतीतोरेति । भृगुणा हि विष्णुवक्षसि पदाघातः कृतः विष्णुस्तु भूपणचेनाङ्गीकृतवानतः शुद्धसत्त्वमय इति भावः । फलाभिसन्धिशः न्या चेद्भक्तिः कथं जायेत ? तत्राह-स्वरसत एवेति । सार्टि सारूप्यं, सायुज्यं तादात्म्यम् , एकत्वमभेदः । उपसंहरति-एवमिति । अन्या व्याख्या-एकमनसः पुंसो देवानां या वृत्तिः साभक्तिरित्यन्वयः, तत्र देवशब्दस्य नानाऽर्थत्यादिन्द्रि- यग्रहणार्थमुपपदं गुणलिगानामिति, शब्दादिग्रहकारणा- नामित्यर्थः। अनेनैव कर्मेन्द्रियाणामपि ग्रहणं छत्रि. न्यायेन, कर्मशब्दैनैव बुद्धरपि, अन्यथा विशेपण. विशेष्ययोरनन्वयप्रसङ्गात् । कर्म कर्तव्यं, तच्च विविधं- दृष्टमानुश्रविकं च, तत्र प्रत्यक्षादिभिः कर्तव्यत्वेना- वगतं दृष्टं, यस्य तु शास्त्रादवगम्यते कर्तव्यत्वं तदा- नुश्रविक, तत्र रागादिनिवन्धनप्रवृत्तिवारणार्थ विशेप- णमानुश्रविककर्मणामिति, भानुश्रविकेऽपि काम्ये रागा- दिनियन्धनत्वात्प्रवृत्तेस्तनिवृत्तये विशेषणमनिमित्तेति, अनिमित्ताऽपि कदा चिदन्यदेवताऽऽलम्बनी वृत्तिः स्याद् न च सा भागवती भक्तिरत श्राह-सत्वएवेति । शेपं. पूर्ववत् । व्याख्यानान्तरमाह-अन्येति । छत्रिन्यायेनेति । छविणो गच्छ न्तीत्यत्र यथा छत्रिशब्दः छत्र्यच्छनिसमुदायलक्षकः, एवं गुणलिङ्गश. ब्दोऽपि कर्मेन्द्रियज्ञानेन्द्रियसमुदायलक्षकः। तद्विशेषणमानुश्रधिक कर्मणामिति । तत्र कर्मशब्दो बुद्धिवृत्युपलक्षणमित्याह--कर्मेति ।

·७६ श्रीभगवन्नामकौमुदी। अन्यथेति । ज्ञानेन्द्रियाणां कर्माभावादिति भावः। इन्द्रियाणाम् भग. यति वृत्तः क्रममाह-तञ्चेति । अनेनैव क्रमेण श्रीमदच्युते चित्तावतारस्य विव- क्षितत्वाद्, न प्रातिलोम्येन विशेपणानर्थक्यं शङ्क- नोयम् । अयमत्र निष्कर्षः-रागादिदोपनियन्धनाभ्यः प्रवृत्तिभ्यः परावृत्तानां अतिपुराणवैष्णवागमविहित- श्रवणादिकर्मप्रवणानामिन्द्रियाणां किं चिदपि फलम- नभिसन्दधानानां सकलभुवनसौभाग्यसारसर्वस्वमूर्ती मुरमईने परिचयप्रचयादनपेक्षितविधिः स्वरसत एव समु. वसन्ती विषयान्तरैरव्यवच्छिद्यमाना वृत्तिर्भागवती वृत्तिर्भक्तिरिति । तत्र बाहिरिन्द्रियाणां श्रवणादिव्यति- रेकेण वृत्त्यभावात् श्रयणादीनां चान्योन्यं भिन्नजाती- पत्वान्मनोवृत्तेस्तु भावलक्षणायाः सर्वत्रैकरूपत्याद् मनोवृत्तिरेव मुख्यो भक्तिशब्दार्थः, श्रवणादिपु तु तदनु- विधानादेव भक्तिशब्द इति । भक्तियोगो बहुविधो माग मिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो हि भिद्यत- इत्यनेनापि भक्तिभावयोरभेद एवावगम्यते, अन्यथा हि भक्तवैविध्यं प्रतिज्ञायोत्पत्तिकसत्त्वादि- गुणभेदेन भावभेदप्रतिपादनायोगात्, अनेनेति । उत्तनेत्यर्थः। प्रातिलोम्येनेति । अन्तिममेव विशे- पणमस्त्विन्द्रियाणां, भागवती वृत्तिभक्तिरिति न शकनीयमित्यर्थः । निष्कर्षः तात्पर्यार्थः । एवं सामान्यतः सन्द्रियवृत्तेर्भग. यद्विपयाया भक्तिशब्दव्यपदेश्यत्वमुफ्त्या तप्रापि विशेरमाह- तति । श्रवणादीनामननुगतत्वात्तेप्यनुस्यूता मनोवृत्तिरेय भक्तिशब्द- पाच्येति भावः। युफ्त्यन्तरेणाह-भक्तियोग इति । भायो मनोरचिः। चयिध्यमनेफत्यम् ।

·८० प्रकाशसहिता - श्रीनरसिंहपुराणेऽपि-इक्ष्वाकुचरिते- चकार मेधे तहणे बहुमानरतिं नृपः । पक्षपातेन तन्नाम्नि मृगे पझेच तादृशी- त्यादिप्रेमातिशयस्यैव भक्तित्वं दर्शितम् , श्रीस्कन्दपुराणेऽपि वीभत्सिते दुर्विपये कदाचि- द्यो वाऽपि रागो भविता जनस्य । स चेद् भविष्यत्यपि नाम मद्रे को नाम मुक्तो न भवेद्भवाब्धेरि- त्येतदेव दर्शितं भक्तिमकमात्, श्रीलिङ्गादिपु च- स्वरनेत्राङ्गविक्रियेत्यत्रानुभावानामनुक्रान्तत्वात् तेपां- च भावानामङ्गभावादगी भाव एव भक्तिरिति गम्यते। स चायमाद्यो भावो वृत्यन्तररन्तरा निविशमानैरप्पने- कजन्मवासनाचासिते चेतसि न व्यवच्छिद्यमानो विभा- वादिभीरसरूपतामापाद्यमानो निजसुखसंविदा निर्भर- मालिशितः स्वयमेवानन्दसं विदभिधानमुपचारासह द- धानो भक्तिरित्यभिधीयते। तहणे कृष्णसरशयणे। तन्नाम्नि कृपणनानि, तद्दशि कृपणः तुल्य इत्यर्थः। सोऽपि चेदुद्रे भविष्यतीति संबन्धः । स्वरविक्रिया संगद्गदत्वम् । नेत्रविक्रिया अश्रु, अङ्गविकिया रोमाञ्चाः । भक्तेरनुशा. यमाना भावा अनुभावाः। भावाङ्गमावाद् = गत्तयङ्गत्यात्। श्रङ्गी प्रधानम् । श्राद्य इत्यनुभावापेक्षया, वृत्त्यन्तविपयविप यैर्न व्यव. च्छिद्यमानः । तत्र हेतुरनेकजन्मेति । तस्य चालम्यनविभावोऽवज्ञाऽऽकृष्टकुसुमायुधसौ. न्य॑सर्चस्वः कमलाकुचतटोपत्रभृङ्गो भगवाननन्तो वा ·१ , श्रीभगवन्नामकौमुदी। मनागवलोकनखवीकृतमदनगरों मुग्धमृगलाञ्छनशे- खरः शंकरो वा, तावपि अतिपुराणवाक्यः कर्णाभ्यर्णम- वताणों वा; अभिनयैरभिनयप्रतिभानमार्गमनुसरन्तौ वा मजन्मकाभिनयइत्येतदर्थमेवाभिनयनस्य विहि- तत्वाद्। उद्दीपनविभावास्तु विलसदमलमरकतमणि- मरीचिमञ्जरीपिञ्जरालिभ्रान्तिभूमयो निर्यन्मकरन्दयिन्दु- जालजम्बालितगगनाङ्गनाः परिमलतर्पितपवनातिथ- यस्तरुणतुलसीवनवीययः, मुरमथनरथाङ्गलाञ्छनच्छटा- परिष्वङ्गसुव्यज्यसौभाग्यश्रेणिश्रीमद्गोपीचन्दनविदला- नि, प्रसिद्धसकलाभरणसौन्दर्यसखवश्चनचणा नय- नाह्लादिन्यो नलिनाक्षमालाच, हरनयनदहनदग्धसहच. रस्मरविरहशुष्कावशिष्टकतिपयकलस्य कलावतः कला- भरचूर्णचय इव धवलिना यहिरन्तस्तमसी तिरो दधानं- मनोमुकुरमण्डलीमुज्ज्वलां विद्धद् भासुरं भसितं,- सकलपुरुषार्थसंपत्सुरलताथीजश्रेणीश्रियो रुद्राक्षमा- लाश्च, हरिदिनहरयामिनीमहोत्सवादयश्च । अनुभावा- व्यभिचारिणश्च भरतादिमुनिमनीपिताएव न पुनरिहा- भिनवाः, सर्वेपां चैतेपामुदाहरणानि श्रीभागवते स्फु- टतरमुपलभ्यन्ते पुराणान्तरेषु च.केपां चित्, तमालम्ब- नविभावस्य च- स्वयं त्वसाम्यातिशयत्यधीशः खाराजलदम्याप्ससमस्तकामः । वलिं हरद्भिश्विरलोकपालैः किरीटकोट्याहितपादपीठः॥ इत्यादि । उदीपनविभावस्य च- ·- प्रकाशसहिता तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द- फिनल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः । अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेपां- सक्षोभमक्षरजपामपि चित्ततन्यो- रित्यादि। एवंव्रतः स्वप्रिंयनामका जातानुरागो तचित्त उच्चैः। हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकवाद्य- इत्यादि। स्वरनेत्रगात्रविकाररूपाणमनुभावानां- तत्रापि सात्त्विकाना- क चिदुपुलकः तृप्णी प्रेमप्रसरसलतः । अस्पन्दप्रणयानन्दमलिलामीलितेक्षण इत्यादि, निर्वदादीनां च व्यभिचारिणां- क वाऽहं कितवः पापो ब्रह्मनो निरपत्रपः। क च नारायणेत्येतद् भगवन्नाममनलमित्यादि। एवं शैवेऽपि- । अस्ति कश्चिदपर्यन्तरमणीयगुणार्णवः । पद्मिधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः ।। यात्मशत्तयमृतास्वादप्रमोदरसिको युवा । अग्रण्टजगदण्टानां पिण्टीकरणपण्टितः ॥ अनन्तानन्दसदोहमकरन्दमध्चतः । श्रौदार्यधैर्यगाम्भीर्यमाधुर्य्यमकरालयः॥ इत्यादीन्यालम्बनादीनामुदाहार्याणि । विभागो जनको भाव । आदिशब्देनानुभायव्यभिचारिभावन हणम् । निजस्म मुस तदेव सविद्, अत एवानन्दसविदित्यभिधा - ·३ श्रीभगन्नामकौमुदी। नम् । शृङ्गारादिरसेपु प्रमदाऽऽदिरिवात्रालम्बनविभावः श्रीगोविन्दः शंकरो वेत्याह-तस्येति । तयोरालम्पनत्वमुपपादयति-तावपीति । अभिनयैरनुकारप्रदर्शनैः, स्वकर्तृकैः परकर्तृकैर्वा । अभिनेयानां तत्तत्प- रमेश्वरचरित्राणां प्रतिभानं स्फुरणं तन्मागों विपयता, यथा कथं चिदु पस्थितः परमात्माऽऽलम्बनविभावो भक्तिरसस्येत्यर्थः ।,मरोचीनां- मअयस्तद्वत्पिक्षरा अलयस्तेषां भ्रान्तिभ्रंमणं तद्भुमयः, निर्यन्तो निर्ग: च्छन्तो मकरन्दस्य विन्दवस्तेषां जालानि तै म्यालितं शवलीहतं. गगनमेवाननं याभिः, परिमलेन तर्पितः पवनो याभिस्ताः प्रथमान्तत्रयं- वीथीनां विशेपणं, रथाङ्गं सुदर्शनं तदीयलाञ्छनच्छटानां परिष्वङ्गः सम्बन्धस्तेन सुव्यङ्गया सौभाभ्यश्रेणियस्तानि गोपीचन्दनविदलानि खण्डानि। सौन्दर्यसर्वस्वस्य पञ्चने चणा निपुणाः । नलिनं पद्मम् । शिवभक्तिरसस्योद्दीपनविभावमाह-हरेति । हरमस्तकचन्द्रः पूर्व: पूर्णकल एवासोद्धरनेवाग्निना दग्धस्य मदनरूपस्य सहचरस्य विर- हेण काश्चन कलाः क्षीणास्तासां चूर्णानीय भसितं, मुकुरो दर्पणः । भरतादीनां शृङ्गारादिरसनिरूपकाणामभिमता एवानुभावादय इति । श्रतरं निर्गुणं ब्रम्ह । अनुभावोदाहरणमाह-एवंवत इति । तदद्या. न्तरभेदानामुदाहरणमाह-तत्रापीति । पड्विधेति। कामक्रोधमद- मौहलोभमत्सरात्मकपडिधपापमयस्येत्यर्थः । श्रात्मेति । स्थगुणाम तास्वादप्रमोदा भक्तास्तेषु रसिको वत्सलः, युवा जरारहितः, पिण्डी. करणम् = एकीकरणं संहारो, मधुमत इव मधुवतः पूर्णानन्द इत्यर्थः । मकरालयः समुद्रः, एतादृशः शिव पालम्यनं यिभायः । एवं स्थिते यत्कश्चिदुक्तं भक्तिरसाहेऽन्तर्भवतीति तल्लौकिकभक्त्यभिप्रायं, तस्य समरार्थमेव स्वामिना खीकृतत्वाद, इह तु न तथा, यधोक्तं श्रीमता प्रहादेन अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं तु स्वाम्यनपाश्रयः। नान्यथेहाययोरों राजसेयकयोरिवति, तस्माद्रत्याख्यो भायो भक्तिरिति । मेधाजनक उत्साही भक्तिरिति मतान्तरं दूषयति-पथमिति । लौकिकेति। राजसेयाऽऽदिसंयझा मतिरत्साहऽन्तर्मयतीत्यर्थः ।

·८४ - प्रकाशसहिता राजादिः समराद्ययं सेवक स्वीकरोति तच नोत्साहमन्तरेण सेषकस्य संभवतीति भावः । अहं विति। राजसेवको हि स्वस्वकार्योद्देशेन प्रवत्तेते नैवमावयोरित्यर्थः। ननु श्रीविष्णुपुराणे विहिताचरणं प्रतिषिद्धवर्जन- च भक्तिरित्युक्तं- न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिरात्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न च हन्ति किं चिदुचैः- सितमनसन्तमवेहि विष्णुभक्तमित्यादी, सत्यमुक्तम् , उपलक्षणं तु तत् शाखाध्यमिव चन्द्रस्य न स्वरूपं भक्तेः प्रकृष्टः प्रकाश.इव, भावल- क्षणाया भक्तः पृथगुपादानाद, मनसि कृतजनाईनं मनुष्यं-- सततमवेहि हरेरतीय भक्तमिति । अत्र हि सततं मनसि कृतजनाईनमिति संयन्धः, सातत्यं च न भावमन्तरेणावकल्पते, अतीव भक्तमिति च स एव मुख्यो भक्त इति दर्शयति, सममतिरात्मसुह- द्विपक्षपक्ष इति च सर्वात्मनि वासुदेवेभावमन्तरेण नोप- पद्यते,उपपद्यते चोपलक्षणत्वम्। विधिप्रतिषेधातिफमोहि रागादिनियन्धनः, न च पुरुपोत्तमभवणे चेतसि रागादयो- वकाशं लभन्ते, अत एवाभाणि भगवता श्रीशुकेन- विकर्म यचोत्पतितं कथं चि- दुनोति सर्व हृदि सन्निविष्ट इति । लोकेऽपि भक्तसेवकयो दो दृश्यते, समानेऽपि राजसेयाकर्मणि भक्तोऽयमभक्तोऽयमिति व्यपदे- शदर्शनात् , तस्माद् भाव एव भक्तिः। सा च कीर्तनाझं- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी यन्नामकीर्तनं भक्त्येतिश्रुतेः, न चासाविच्छया संपाद- यितुं शक्यते, अतोऽनुपादेयत्वादाधिकारिविशेषणं- भविष्यति फलवत् । एतदेव स्पष्टीकृतं- के चित्केवलया भत्त्या वासुदेवपरायणा इति । अत्र वासुदेवपरायणा इति तदेकलक्षणस्य भाव- स्याधिकारिविशेषणभावेनोद्देशः, भत्त्येति भजनक्रिया कीर्तनादिरादीयते, के चिदिति च दुःसंपादत्वेनाधि- कारिविशेषणमेव दर्शयति- खपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः। विकर्म यचोत्पतितं कथं चिद्धनोति सच हृदि सन्निविष्ट- इति । तत्रापि त्यक्तान्यभावस्येति भावस्योद्देशः, भजत इति कीर्तनादेरुपादानं,तस्माद् भक्तस्यैवाधिकारः। ज्ञानस्याप्यधिकारहेतुत्वमवगम्यते, “यतस्तदिषया म- ति"रिति यतो नाम्नस्तद्विषया मतिर्भवति, तस्य नाम्नो- व्याहरणं पापक्षयहेतुरित्यतो यस्य तज्ज्ञानमस्ति स एवाधिकारीत्यर्थादुक्तं भवति, तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भक- इति ज्ञानवतो हरेर्नामपदैस्तद्वाचकैः शन्दैरुत्तमश्लो- कं तद्गुणांश्चोपलभते यः स एवात्राधिकारीति व्यक्तम- वगम्यते, ज्ञानं चात्र परोक्षपदार्थमात्रविपयं न पुनरप- रोक्षमोपनिषदम्, एपंच श्रद्धाभक्तिज्ञानसंपन्नस्याधिका- रिणः पौराणं प्रायश्चित्तमितरस्य तु स्थितम्। प्रकटप्रकाशो यथा चन्द्रस्य स्वरूपं न तथैतदित्यर्थः । उपसं. हरति-तलादिति प्रशतमाह-सा चेति । तायता कथमधिकारियि. शेषणत्यम् ? सत्राह-नचेति। असी मक्तिः । मफ्त्येति यामुदयपरायण , मातमिति व्यव.

·- - प्रकाशसाहता इत्यनयोरर्थभेदमाह-तत्रेति । उद्देशोऽभिधानम् । मानस्येति । नामो- च्चारणं पापक्षयहेतुरित्यस्य परमेश्वरझानस्य चेत्यर्थः। ननु भवतु स्मृतिपुराणवचनानामन्योन्यविरोधव्य- वस्थेयम्, इह पुनः पुराणवचनानामेयान्योन्यविरोधो- विलोक्यते-कानि चित्सकृत्कीर्तनादेव पापक्षयमभि- दधति, कानि चिदावय॑मानानीति, तथा हि- श्रीलङ्ग- ॐ नमो नीलकण्ठाय इति पुण्याक्षराष्टकम् । मन्त्रमाह सकृद्यस्तु पातकैः स विमुच्यत इति । श्रीभागवते तु हरेर्गुणानुवादः खलु सत्त्वभावन इति, नातः परं कर्मनिवन्धकृन्तनं- मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनादिति च, कस्तत्र विरोधपरिहार इति ? उच्यते । तत्राप्यनुतप्ताननुतप्तविपयत्वेन व्यवस्था, तथा हि श्रीवैष्णवे "कृष्णानुस्मरणं परमि"त्यविशेपे- ए प्राप्तामावृत्तिमनुतप्तविपयेऽपवति कृते पापेऽनुतापो चै यस्य पुंसः प्रजायते । प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परमिति, अतोऽननुतप्तविपयैव सा व्यवतिष्ठते । प्रकारान्तरेण शङ्कते-नन्विति । अनुतप्तस्य सकृन्नामकीर्तनमित. रस्यावय॑मानमिति परिहारग्रन्थार्थः । अननुतप्तत्रिपयैव सा,श्रावृ: त्तिरित्यर्थः। ननु नेह निर्धारणमावृत्तः, इयतो वारानितीयन्तं- कालमिति वा, ततश्च कथमनिभरितां सा विधीयते ? नापि यावत्फलमावृत्तिरयघातादाविच, पापयत्तनिवृत्ते- रपि शास्त्रकगम्यत्वात् , ·८७ - - श्रीभगवन्नामकौमुदी। उंच्यते। प्रावृत्तिश्रवणादेव पापतारतम्यादावृत्ति- तारतम्यं कल्प्यते, अयते च तदष्टाक्षरब्रह्मविद्यायां- गोमूत्रयावकाहारो ब्रह्महा मासिकैर्जपैः । पूयते तत एवार्याङ महापातकिनोऽपर,- इत्यादि, तस्माद्यस्य पापं कृतवतो भारामान्तस्येव न कदा चिदितः परं पाये प्रवर्त्त इति पश्चात्तापो जायते तस्य सकृत्कीर्तनं शोधनम् , इतरस्य पुनरावय॑मानमिति। श्रावृत्तिस्वरूपेऽविनिगमं शङ्कते-नन्विति । पापतारतम्येनावृ. त्तितारतम्यमिति समाधत्ते उच्यत इति । नन्येवमपि सांकेत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । वैकुण्ठनामग्रहणमशेपायहरं विदुरि- त्येवमादीनां का गतिः परिहासानादरयोहि न भक्तिश्रद्वाऽनुतापाः सम्भवन्ति, स्तोभसांकेत्ययोस्तु न ज्ञानमपि, श्रावृत्तिरपि नापेक्ष्यते यद् यक्षरं नाम गिरेरितं नृणां- सकृत्प्रसङ्गादधमाशु हन्ति तद् । पवित्रकीर्ति तमलध्यशासनं- भवानहो डेष्टि शिवं शिवतर- इति सकृच्छब्दप्रयोगादाशुशब्दाच श्रद्वादयोऽप्यु- पेक्षिताः । अस्य ययमर्थ:-यदिति व्यस्तमव्ययं, यस्य नाम यक्षरं सुखोचाय, तदपि गिरेरितं न तु हृदयेन तदर्थमबधार्य; तच्च सकृन्न वहुवारं; तदपि प्रसङ्गान्न तु श्रद्वादेः अयम्, अवधीरितमदल्पभेदम् थाशु शीघ्रमेव न तु फालान्तयवधानेन हन्ति हिनस्ति तत्रापिन नामि नमित्तमावर्प किन्तु तत्स्वपमेय, तर सापां नृणां न .

·52 प्रकाशसाहता । द्विजानामेव, किं च कियदेतद् यदुत पापक्षयहेतुरस्य नामेति, अयं हि पवित्रकीर्तिः पराग्भावेन प्रतिपन्नः पर- मेश्वर एव पविर्वनं "महद् भयं वज्रमुद्यतमि”ति श्रुतेः, भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयमिति स्मृतेश्च । तस्मात् त्रायते भक्तं भेदभ्रान्तिमुन्मूल्य निरातङ्क निजमहिमन्यवस्थापयन्ती कीर्तिर्यस्यास पवित्र- कीर्तिस्तं पवित्रकीर्ति' ब्रह्मादीनामप्यनतिक्रमणीय- शासनं शिवं परममङ्गलं भवान् देष्टीति अहो शिवेतर- इति वाक्यान्तरं शिवेतरः पर्युदस्तमङ्गलः, अमङ्गल इति यावद् । अन्येऽप्यमङ्गलाः सन्ति, अयं पुनरपूर्वोऽमङ्गल- इति ददं देवी निन्दति।न चैपामतत्परत्वम् , अभ्यासाद् गतिसामान्याच, अभ्यासस्तावदजामिलोपाख्याने- अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । ययाजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेरिति, निर्वेशो भोगः, “निर्वेशो भृत्तिभोगयोरिति नैघण्टुकाः, स च प्रायश्चित्त उपचर्यते, भोगप्रायश्चि- त्तयोः कर्मनाशहेतुत्वाविशेषाद् अत्र विवश इति विव. क्षितं, विवशस्य तु न श्रद्धाऽऽदयः सम्भवन्ति एतेनैव द्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । यदा नारायणेत्येतजगाद चतुरक्षरमिति, अघोनः अघवतः, एतेनैवेति श्रदाविरहः, यदा जगाद तदैवेति अनावृत्तिः, चतुरक्षरमिति च श्रद्धाऽन- पेक्षा, अक्षरसमाहारस्यैव विवक्षितत्वात्, संख्याकथनस्य चाधिकमिदमित्यभिप्रायः, एवमस्मिन् प्रकरणे भूयान- भ्यासः। , .

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। श्रद्धाऽऽदिमतः संकीर्तनेऽधिकार इत्यत्र.विरोधं शङ्कते-न. म्वेवमिति । आवृत्त्यादिप्रतिपादकवाक्यानां विरोधं निरूपयति- श्रावृत्तिरपीति । तत्र हेतुः-सकच्छदप्रयोगादिति । व्यस्तं = पृथ. पदम् । श्लोकस्य पदशस्तात्पर्यव्याख्यानं सुगमम् । न चैपामिति । सांकेत्यादिवायानामतत्परत्वं श्रद्धाऽऽद्यनपेक्षत्वपरत्वमिति न च वाच्यम् अभ्यासादेकत्रैव ,ग्रन्थे पुनःपुनः श्रवणाद्, गतिसामा- न्याद्धि ग्रन्थान्तरे च गतिसामान्यादित्यर्थः । अभ्यासं प्रपञ्चयति- अभ्यासत्तायदिति । चतुरतरमित्यत्राक्षरग्रहणस्य तात्पर्यमाह-- चतुरतरमिति । चतुरसंख्यायास्तात्पर्यमाह--संख्येति । एकेन द्वयेन, या पापनिष्कृतिसंभवाचतुष्टयमधिकमिति भावः । नन्वेकस्मादाक्याद्यावानर्थोऽवगम्यते किं तावानेवा- न्यस्मादपिः उताधिका ? यदि तावधिकस्तर्हि नाभ्या- संस्तस्यैव तत्र विधेयत्वाद, उक्तस्यैव पुनरुक्तिरभ्यासः। अंथ तावानेव तथाऽपि नतरामभ्यासः, भिद्यते, हि तदा वाक्यार्थः; "एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेपादनर्थक- हि स्यादिति न्यायेन, “आनन्दमयोऽभ्यासादि"त्यत्र तु ब्रह्मणों दुर्भेदत्वाद् दुर्योधत्वाच व्यतिरेकेणान्वयेन च पुनः पुनरुपादानं न विरुध्यते "असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेन्द्र अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरि"ति इह तुनतथेति, तदयुक्तम् इहापि विधेयस्यैकत्वेऽपि सुकरल्वेनाश्रद्वातिरस्कृतत्वाद्, "नीहारमिव भास्करः" "दहत्येधो यथाऽनलः" "यथा गदं वीर्य्यतममि" त्यादि- भिरुदाहरणैरुपपत्तिभिश्च पुनः पुनः प्रतिपादनं न विम्- ध्यते, एवमभ्यासोनिरवद्यः गतिसामान्यं चस्कन्दोक्त:- अवशेनापि संकीर्त्य सकृद्यन्नाम मुच्यते । भयेभ्यः सर्वपापेभ्यस्तं नमाम्यहमच्युतम् ।।.. " १२ ·६० মক্কায়নি। अवशेनापि यन्नाग्नि कीर्तिते सर्वपातकैः। पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहास्तैर्मगैरिचेति ।। श्रीनारदीये च- हरिरिति सकृदुचरितं दस्युङलेनापि यैर्मनुजैः । जननीमार्ग मुक्त्वा मम पदवी निविशते मयः॥ एवं सर्वत्र । अभ्यासमाक्षिपति-नन्विति । एकस्यैवेति । एकस्य पुनः श्रुति- रेव भेदिका, अविशेषाद् = विधेयविशेषाभायात् , किं ततस्तत्राह- अनर्थकं हि स्थाद्, यथा समिधो यजति तनूनपातं यजतीभ्यासस्ये. कार्थतात्पर्यगमकत्वं दृश्यतेऽत पाह-पानन्दमय इति । असन्वेति ध्यतिरेकः । अस्ति ब्रह्मेत्यन्वयः । इह तु न तथा, दुर्योधत्वादित्यर्थः । तिरस्कृस्यादिति पञ्चम्यन्तं न विरुध्यत इत्यनेन संध्यते । न केवलं. दुर्योधत्वमभ्यासहेतुः किं तु सुकरत्वेनाश्रद्धेयत्वशङ्काऽपोति भावः। गतिसामान्यं निरूपयति-गतीति । अत एतेषु कोऽधिकारी तत्रेति ? अत्रोच्यते-पासन्नमरणोऽधिकारी, विकुश्य पुत्रमघवान्यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण उपैति मुक्ति- मिति दर्शना, यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विचशा गृणान्त । तेऽनेकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतमृतं तमजं प्रपद्ये ॥ इतिच, श्रीनारदीये- ब्राह्मणः श्वपची भुजन् विशेषेणारजस्वलाम् । अनाति सुरया पकं मरणे हरिमुच्चरन् ।।

·। , श्रीभगवन्नामकौमुदी। मुच्यते पातकात्तस्मान्नात्र कार्या विचारणेति निर्धारणाच, युक्तं च तस्मिन्नवसरे श्रद्धादिनैर- पेक्ष्यं नाम्न एव सुलभत्वात् , तस्मान्न केन चित् किञ्चि- विरुध्यत इति सर्व सुस्थम् । एवं मध्यमश्रद्धानामधि- कारिणां मनांसि समाधातुमुत्प्रेक्षते पन्थानमविरोधस्य । अन्य एव पुनः पन्थाः पारमार्थिकः, तथा हि स्मृतिपुरा- पविरोधे व्यवस्थादयो नैव निविशन्ते, विपमं हि प्रामा. एपमनयोः, वेदादवगतेऽर्थे पदान्तरुपनिवद्धानि महर्षि- चाक्यानि खलु स्मृतयः पुराणानि पुनर्वेदा एव श्रीमहा- भारते मानवीये च- इतिहासपुराणभ्यां वेदं समुपबृंहयेदिति वचनात् , पूरणात्पुराणमिति व्युत्पत्तेच, न चात्रा- वेदेन वेदस्य बृंहणं संभवति, न ह्यपरिपूर्णस्य कनकष- लयस्य त्रपुणा पूरणं संभवति । ननु यदि वेदशब्दः पुराणमितिहासं चोपादत्ते तर्हि पुराणमन्यदेवान्वेषणीय; यदि तु न, न तर्हि इतिहास- पुराणयोरभेदो वेदेन ? उच्यते-विशिष्टकार्थप्रतिपादकस्य पदकदम्यकस्या- पौरुषेयत्वादभेदेऽपि स्वरक्रमभेदाद् भेदनिर्देशोऽप्युपप- चते, अपि च साक्षादेव वेदशब्दः प्रयुक्तः पुराणेपु- "पुराणं पञ्चमो वेदः", "इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते”, "वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमानि", त्यादौ, अन्यथा पञ्चमत्वं च नावकल्पेत, समानजा- तीयनिवेशित्वात् संख्यायाः, ब्रह्मयज्ञाध्ययने च विनि- ·- 1. प्रकाशसहिता योगो दृश्यतेऽमीपांय "ब्राह्मणानीतिहासान्पुराणानी." ति, सोऽपि नावेदत्वे संभवति, अत एवाह भगवान- कालेनाग्रहणं मत्वा पुराणस्य द्विजोत्तमाः। व्यासरूपमहं कृत्वा संहरामि युगे युगइति । 'पूर्वसिद्धमेव पुराणं सुखग्रहणाय संकल्पयामीति हि तस्याः । मात्स्यं कौममित्यादि समाख्यास्तु प्रवचन- नियन्धनाः; न तन्निर्माणनिवन्धनाः, काठकांदिवद् आनुपूवींनिर्माण निवन्धना वा, अत एव श्रृंतिपुराण- विरोधे पुराणदौयल्यमानुपूर्वीभेदात्कदाचिदर्थोऽप्यन्यथा स्यादिति, स्मृतिपुराणविरोघे पुनःपुराणान्येव चलीयोसि। अत इति । श्रद्धाद्यपेक्षाया असंभवाद्। एतेषु सांकेत्यादिनि- अन्धेषु नामोच्चारणेषु कोऽधिकारीत्यर्थः। तत्र नामोच्चारणे। मध्य. माधिकारिणां मनःसमाधानाय परिहरति-अत्रोच्यत इति । वस्तुतः समाधानमाह- अन्य पंवेति । तत्र के चन मन्दा पुराणेषु स्मृत्य पेतमपकर्ष वदन्ति तानिराकत्तुं पुराणेप्याधिश्य संभावयति-तथा होति, श्रादिशब्देन विकल्पादि । तायता कथं वेदत्वं तत्राह- चात्रेति । इतिहासपुगणाभ्यां वेदं समुपहयेदित्यत्र वेदशब्दो नेति हासपुराणयोः संग्राहकस्तयोर्भेदनिर्देशादतो भेद एवं घेदादेतयोरिति शकते-ननु यदोति । ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायमभिप्रेत्य समाधत्त-वि. शिष्टेति। स्वरेति। अनियतस्वरोचारणं पुराणानां स्वरभेदः, प्रानुपूर्वी भेदः कामभेदः । तदेतदुभयं प्रत्यक्षभेव । कथं तर्हि मात्स्यं कोममित्या दिसमाख्यास्तवाह-मात्स्यमिति। एवं हि पुराणेषु दृढकर्तृस्मरण मनुपपन्नम्, इतिहासपुराणाभ्यां चेदं समुपवृहयेदित्यस्य वेदार्थनि. गायकत्वाभिप्रायत्वात् , पुराणं पञ्चमो वेद इत्यस्य वेदवत्मामाण्यनि- र्णयार्थत्वात्। पौरुषेयाणामपि धारयाऽनादिसिद्धत्याद् ब्रह्मयज्ञविधिः विषयत्वोपपत्तेः पक्षान्तरमाह-शानुपूर्वीति । पूर्वोकेभ्य एव हेतुभ्यः पुराणयलीयस्त्वमाह-स्मृतीति । . एवं समुल्लहितसकलशृङ्खलेपुयधास्त्रमेव स्वं स्वमर्थम- भिदधानेपु पुराणवचनेपु मनागपि क चिदैकमवकाशम- ·. - , श्रीभगवन्नामकौमुदी। ६३ लभमानानां स्मृतीनां यदि नाम विषयसर्वखापहारः प्रसज्ज्येत? प्रसज्यतां नाम, कथन्नु पुराणानामोञ्जस्यम- पमृद्य व्यवस्थापनप्रस्तावः, उक्तं हि नारदीये- वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थ वरानने ! वेदः प्रतिष्ठितो देवि पुराणे ! नात्र संशयः ।। पुराणमन्यथा कृत्वा तिर्यग्योनिमवामुयात् । सुदान्तोऽपि सुशान्तोऽपि न गति प्रामुयात्क चिदिति, स्कान्दे च श्रुतिस्मृती हि नेत्रे द्वे पुराणं हृदयं स्मृतम् । श्रुतिस्मृतिभ्यां हीनोऽन्धः काणःस्थादेकया विना ॥ पुराणहीनाद् हृच्छ्न्यात्काणान्धावपि तौ वरौं । ननु न वयं व्यवस्थापयामः; अपि तु पुराणवचना- न्येव व्यवस्थापयन्ति तावत्कर्माणि कुर्वीतेत्येवमा- दीनि ? मैवं, तेषां मुमुक्षुविषयत्वाद्, मुमुक्षौ च दशाभे- देन क्रियाभक्तिज्ञानानां समावेशो न विरुध्यत एव, यत्पुनर्नारदीयं वचनं- “यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिश्च तावती"ति; तस्यापि न विश्वासपरिमाणप्रभाव इत्यभिप्रायः "एतावानिति नैतस्य प्रभावः परिमीयते" इत्युत्तरार्द्धविरोधाद्, अथ परिमाणान्तरनिराकरणार्थं तद्, पवमप्यर्थक- प्रसज्येत, इतरपदार्थमहिनामपि स्वखपरिमाणातिरेकेण परिमाणान्तराभावात् , तस्मादयमर्थः-निरङ्कश एवं मन्त्रस्य प्रभावः, तथाऽपि यस्य यावान् विश्वासः स. तायत्येवमन्त्रं विनियुङ्क्त इति तस्य तायदेव फलमिति। - ·६४ प्रकाशसहिता अपि च किं कीर्तनादौ प्रवृत्तिमात्रहेतुः श्रद्धा; किं वा कीर्तनादेः फलसाधनेऽन्तर्भवति ? तत्र यदि तावत्प्र- त्तिमानहेतुस्तदन्तरेणापि श्रद्धा कीर्तनादौ प्रवृत्तस्य पाप- क्षयो भवेदेव तस्यैव निरपेक्षसाधनत्वाद्, अथ फलसा. धनेऽन्तर्भवति तर्हि तस्याः शास्त्रेण वा साधनत्वं. प्रमीयते प्रमाणान्तरेण वा? तत्र यदा शास्त्रेण तदा श्रद्धा- सहकृतं कीर्तनं पावनमित्युच्यते, तत्र पृच्छामः सा स- हकारिणी श्रद्धा कीर्तनमात्रमवलम्यते श्रद्धासहकृतं- वेति? न तावत् कीर्तनमात्रं, तस्यासाधनत्वात् साधन- विपयत्वाच्च श्रद्धायाः; साधनत्वे वा श्रद्धासहकारव्या- घातः, अथ श्रद्धासहकृतं ति, तत् किमात्मना सहकृ- तं श्रद्धाऽन्तरेण चा? न तावदात्मना तस्यैव विषयत्वं. विपयित्वं चेति व्याघाताद्, नापि अद्धान्तरेण तत्रापि विकल्पापातात् , तदपि कि केवलमवलम्यते स्वसहकृतं- श्रद्धाऽन्तरसहकृतं वेति, तत्राद्ययोरुक्तो दोपः, तृतीयेs- पि श्रद्धाऽन्तरं नाम किं प्रथमा श्रद्धा तृतीया वा ? न तावत्प्रधमा; अन्योन्याश्रयापाताद, द्वितीयश्रद्धानिरूपणे हि तत्सहकृतालम्बना प्रथमा निरूप्यते प्रथमश्रद्धानिरू- पणे च तत्सहकृतालम्बना दितीयेति, अथ तृतीया सापि यदि द्वितीयासहकृतमालम्बते; पायातमन्यो- न्याश्रयत्वं, प्रथमासहकृतश्चेत् चक्रकमापद्यते प्रथमास- हकृतं तृतीयाऽऽलम्यते; तृतीयासहकृतं द्वितीया वितीया- सहकृतं प्रथमेति, चतुर्थादिसहकृतत्वेऽनवस्थापातः, त- स्मान्न शास्त्रेण श्रद्धायाः सहकारित्वावगतिः संभवति । ननु कीर्तनस्य कारणत्वविपयिणी श्रद्धा; न पुष्कल ·. श्रीभगव कारणत्वविषयिणी, अतः कीर्तनमात्रविषयत्वेऽपि तस्यां न सहकारित्वव्याघातः, तदयुक्त, श्रद्धा हि; सा- धनमिदं साध्यं न कदाचिद् व्यभिचरतीति प्रत्ययः स च पुष्कलकारण एवावकल्पते न कारणमात्रे तस्माद- चार एवायं दोषः। ननु शास्त्रतः कीर्तनादेरेव पावनत्वं विश्वासस्य तु प्रमाणान्तरावसेयं सहकारित्वम्, सोऽपि शास्त्रावगतं- कीर्तनमात्रादेरेव पावनत्वमवलम्बते, तत्र च नोक्तो- दोपः। एवं तर्हि यस्मिन्नारोग्यादावन्वयव्यतिरेको दृश्येते विश्वासस्य तत्र सहकारित्वमस्तु; पापक्षयः पुनरतीन्द्रि- पत्वान्न श्रद्धाकिंचित्कारमपेक्षते । स्मृतिपुराणयोः श्रुतिमूलत्याविशेपेऽपीतिहासपुराणाभ्यामित्या. धुकवाक्यैर्वदयमाणैश्च वेदार्थादधिकं मन्यइत्याद्यैः पुराणेप्याजस्यभनो- न युक्त इत्याह-एवमिति । समुल्लचिताः सकलाः शृङ्खलाः प्रमोत्पत्ति- प्रतिबन्धका दोपा यैस्तेषु वचनेषु सत्सु । क्रियाभक्तिज्ञानानामिति । मुमुक्षुरविरक्तः कर्माणि कुर्याद्, ईपद्विरक्तः श्रीहरिभक्तिम्, अतिथि रक्तस्तु ब्रह्मविचारमिति व्यवस्थाप्यते, न तु तावत्कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाथवणादौ वा श्रद्धा यावन्न ज्ञायत- इति वचनात् श्रद्धावत्त्वमधिकारिविशेषणमिति व्यवस्थति भावः। नारदीयवचनस्यापि नाधिकारिविशेषणं श्रद्धेत्यर्थ इत्याह- यत् पुनरिति । घिश्यासस्य परिमाणमिव परिमाणं यस्य स विभ्यास. परिमाणः। प्रभाव इति श्लोकस्यसिद्धिशब्दव्याख्यानम् । शकते- अथेति। तद्वचनम्, तत्किमनर्थकं वचनं? नेत्याह-तस्मादिति । प्रका. रान्तरेण श्रद्धाया अधिकारिविशेषणत्वं दूषयति-अपि चेति । तस्याः श्रद्धाया। कीर्तनमामिति । केवलं कोर्तनमित्यर्थः। साधनस्या. दिति श्रद्धायाः कीर्तनगतफलसाधनत्यान्तावमतिक्षानादिति भावः। लकीर्तनस्य फलसाधनत्ये अदासहकारः प्रतिक्षातो ध्याइन्येत । माता भवासहएत कीर्तनं श्रद्धामयलम्यत इत्यर्थः । सदरुतं ·प्रकाशसहिता विशिष्टम् । व्याघाताद्शाग्माश्रयात्। विकल्पापाताद् विकल्पदूषणात्। उत्तो दोप-इति । असाधनत्वादिति व्याघातादिति च क्रमेण पक्षद्वयः निराकरणम् । अन्योन्याश्रयादिति । तृतीयाया अनभिधानाच्छद्धाद्वये परस्पराश्रयत्वमितिभावः। तदाह-द्वितीयेति । द्वितीयं शंकते-तयेति । साऽपि द्वितीयासहतमालम्बते द्वितीया च तृतीयासहकृतमालम्बन इत्यन्योन्याश्रयत्वम् । प्रथमासहकृनालम्पनत्वे चमकम् । चतुर्थादिस. हकृतत्वालम्यनत्वेऽनयस्थेति भावः । उत्तरो ग्रन्थः स्पष्टार्थः । ननु पद्यवगम्यते सहकारित्वमेकत्र श्रद्धायाः तर्हि शक्यत एवानुमानुमन्यत्रापि, तथा हि-पापक्षयः श्रद्धाऽदिसहितसाधनवान् ; कर्मफलत्वाद्, प्रारो- ग्यादिवत्, तद्युक्तं कालात्ययापदिष्टत्वाद्धेतोः, अवंशे- नेत्यादिशास्त्रविरोधात्, सोपाधिकत्वाच; मानान्तरयो- ग्यत्वं हि तत्रोपाधिः, तस्य च साधनोव्यापकत्वे सति साध्यव्यापक उपाधिरित्यस्मिन्नदयननये युज्यत एवो- पाधित्वं, साध्यसमव्याप्तिरिति तु मतान्तरे व्यापकानु- पलब्धिलिङ्गकानुमानयाधएवेत्यलमतिप्रसङ्गेन । का तर्हि गतिः "श्रद्धावित्तो भूत्वाऽत्मन्येवात्मानं पश्येदि” त्यादी. , , , नाम् ? उच्यते-न तत्र श्रवणादिविधिवाक्यार्थविपयिणी श्रद्धा श्रवणादेः सहकारित्वेन विधीयते, किन्तर्हि ? तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थविपयिणी, साचन प्रतीयः परत्वे वाक्यार्थेऽन्तर्भवति; अपि तु प्रमाणेतिकर्तव्यतात्वेन यहिरेवावतिष्ठते, न च तत्रोक्तदोपप्रसङ्गः, "श्रद्वयाऽग्निः समिध्यत" इत्यादि तु प्रवृत्तिहेतोः श्रद्धायाः स्तावकम- त्ति विना पुरुषार्थस्यैवासिद्धः। ननु यदि प्रवृत्तिहेतुः श्रद्धा, आयातमधिकारिविशे- पणत्वं श्रद्धायाः? मैघम् , अशाब्दत्वात् । नन्वशाब्दमपि , ·६७ , श्रीभगवन्नामकौमुदी। सामर्थ्यवद विद्वत्तावच्चाधिकारिविशेषणं भवत्येव शब्दा- पेक्षितत्वात् , श्रद्धा च शब्दापेक्षिता भवति, असमर्थ- स्थाविदुषोऽश्रद्धधानस्यानुष्ठानायोगादु, अतोऽधिकारि- विशेषणमेव श्रद्धति, असार्वत्रिकमेतद्, यद्धि बहुलाङ्ग- बहुधनसांध्यं वा यहुकालव्यापि वा स्वरूपेण वा दुष्कर- कर्म तत्र न कश्चिदपि श्रद्धांविना प्रवर्तत इति भवत्य- धिकारहेतुः श्रद्धा, यत्र पुनः सुकरे कीर्तनादौ प्रकारान्त- रेणापि प्रवृत्तिः संभवति तत्रानुपपत्तेरभावाद् अश्रुत- त्वाच नियमपरिकल्पनाऽयोगानवाधिकारहेतुः श्रद्धति । भक्तरप्यधिकारिविशेषणत्वंन संभवति, सा हि श्रवणा- दिनवविधभजनलक्षणा भावलक्षणा वा? न तावद् भज- नलक्षणा तस्यामेवाधिकारहेतोर्जिज्ञासितत्वाद्, नापि भावलक्षणा; सा हि फलं निमित्तं वा ? तत्र यदि फलं- काम्यमानतयैव तस्या अधिकारिविशेषणत्वं न स्वरूपेण, तथा च सति भक्तिकामस्याधिकारः स्यान्न भक्तस्य, न चास्याप्यधिकारः, ब्रह्महादेहननादिजनितदोपनिरासा- र्थिनोऽधिकृतत्वाद्, न च भक्तिकामाधिकारे दोपनिरा- सोऽप्यन्तर्भवति, अक्षीणदोपस्य भक्तरनुदयाद्- नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायत- इतिवचनादिति वक्तव्यं, तस्य द्वारमात्रत्वेनानुद्देश्यत्वात्। ननु तर्हि निमित्तं भक्तिः श्रवणादिविधेः तत्र च तस्याः पापक्षयकामनायाश्च संवलितयोरधिकारहेतुता जातेष्टाविव पुत्रजन्मनः तत्पूतत्वादिकामनायाश्च, इदमप्यसाधीयः, भक्तरेव श्रवणायनुष्ठानात्मागसिद्धः १ यथोक्तं श्रीभागवते- ·६८ प्रकाशसहिता शृण्वतां स्वकथां कृपणः पुण्यश्रवणकीर्तनः । हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ।। नष्टप्रायेप्यभद्रेपु नित्यं भागवतसेवया । . भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्टिकी ॥ अत एवेदमपि प्रत्युक्तं यद् भावोदयादुपरितनानां- पापानांभगवद्भजनं प्रायश्चित्तं, प्राचीनानांतुस्मातमिति, श्रवणादिधौतपापस्यैव भावोदयप्रतिपादनाद, नष्टप्रायत्ति च नष्टानामप्यभद्राणां सत्सु कामादिपु पुनः पुनरुद्भवात् तन्निवृत्तेश्च भावैकसाध्यत्यात् तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये। चेत एतैरनाचिद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदतीति वचनात् । ननु तर्हि नैष्ठिकी भक्तिरास्तां तस्याः श्रवणाद्यभ्या- सपटिमसाध्यत्वात् प्रीतिमात्रं पुनः प्रागपि जन्मान्तर- संस्कारवशात्संभवतीति तस्यैवाधिकारहेतुतेति, तदस- त्, प्रमाणाभावात् सर्वात्मना विदधते खलु भावयोग- त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेश- इत्यादि तत्र प्रमाणं तच्च नैष्ठिकीमेवावलम्बते, अनुमानावष्टम्भन शङ्कते-ननु यदीति। एकवारोग्यादौभिन्यत्रापि पापक्षयेऽपि,। अवशेनापि यन्नाम्नीत्यादिश्रुतियाधितमनुमानमित्याह- कालेति । व्यापकं मानान्तरयोग्यत्वं तस्यानुपलब्धिरभावस्तलिङ्गका. नुमानवाधः । पापक्षयो न श्रद्धासाधनवान् ; तथाऽर्थे मानान्तरायोग्य त्वादिति । प्रतोचः परत्वे - परब्रह्माभेदे। भक्तरधिकारिविशेषणन्ये दूपणभेदमाह-भक्तरिति । भावलक्षणा भगवति निरतिशयप्रीति. लक्षणा । न च तस्येति । भक्तिकामस्येत्यर्थः । ब्रह्महादेनिरासार्थिन- इति सामानाधिकरण्यम् । अधिकृतत्वादिति ।रात्रिसत्रे प्रतिष्ठाया इव नामकीर्तने दोपक्षयस्यार्थवादायगतत्वादिति भावः । न वक्तव्यमिति ·६8 - श्रीभगवन्नामकौमुदी। संबन्धः । अन्तर्भवन्तीति । कामनाविशेषणत्वेनेति भावः । तत्र हेतु:- अतीणेति । तत्र प्रमाणमाह-नराणामिति । न वक्तव्यमिति प्रतिज्ञायां- हेतुमाह-तस्येति।दोपक्षयस्येत्यर्थः।जातेष्टिवत्संवलिताधिकारतां- शकते-ननु ताँति । पुत्रे जात इति सप्तमीवद्भक्तर्निमित्तत्वशाप- काभावान्न संवलिताधिकारतेत्याह-इदमपीति । दूपणान्तरमाह- भक्तरिति। प्रकारान्तरेण पौराणस्मार्तयोर्व्यवस्थामाशमय परिहरति- अतएवेति । भावो भक्तिः श्रवणादीनि, तत उदिते भावे श्रवणादिरूपे भगद्जने प्रवृत्तिस्ततश्च भावोदय इति परस्पराश्रयत्वमिति भावः । उत्तरौ चोद्यपरिहारौ स्पष्टौ। यत्त यन्नामकीर्तनं भत्तयेतिःतस्थापि न कीर्तना- भक्तिरित्यर्थः, गुणफलाधिकारो हि सः, खत एव पापक्षय- साधनं कीर्तनकाश्रित्य फलगतातिशयमुद्दिश्य भक्त- विधानादनुत्तमं विलापनमिति;यदेव विद्यया करोतिश्रद्ध- योपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीतिवत् , फैलगतातिश- पश्चात्र पापकारणानां रागादीनां निवृत्तिः रागादिनिवृत्ते- भक्तिसाध्यत्वस्याभिधानात् “के चित्केवलया भत्तया" इत्यत्रापि भजनक्रियैव भक्तिः, न भावः, तस्या एवाम- करणसमासः प्रपञ्चनाद्, “वासुदेवपरायणा" इत्यत्रापि नाभावः कैवल्यविरोधात् । ननु यन्नामकीर्तनं भत्तयेतिवाक्याद्भक्तरगत्वं प्रतीयते ततश्चार्थाद- धिकारिविशेपणता भविष्यतीत्यत आह-यत्त्विति । कोऽसौ फलगतो. ऽतिशयस्तत्राह-फलगतेति । केनाभिधानं तबाह के चिदिति । फिमत्र भक्तिशद्वयाच्यं तत्राह-अत्रापीति । अपिशवायनामकीर्तनं भत्तयेति पाक्यसमुच्चयः । न भाय इति । ततश्च भायोदयादुपरितनानां पापानां- भगवनजनप्रायश्चित्त नाशकनीयमिति। ननु घासुदेवपरायणाइत्यनेना- स्मिन्नेव पापये भावः प्रतीयते पापक्षयसाधनत्येन तपाह-पासुदे- पेति। कैवल्येति । के चित्केघलया भत्तयेति फैयल्यपिरोधादित्यर्थः । ननु समानधाक्योपात्तस्य भावस्य व्यवच्छेदायोगात् तदतिरिक्तसाधनव्यवच्छेद एच कैवल्यं? नैयं, श्रुतिविरो- ·--- प्रकाशसहिता धिनो वाक्यस्य दुर्यलत्वात् अतिरिह केवलया भक्त्येति तृतीया, वासुदेवपरायणा धुन्वन्त्यघमिति तु वाक्यम्, प्रतो गर्भितोऽयं हेतुः यस्मादासुदेवपरापणास्तस्मात्सर्क- लमघं धुन्वन्तीति सानुस्यूतः सर्वाधारश्च देवः परम- यनमाश्रयो येषां तेषां सर्वेश्वरसनाथानामुचितमेव सोपविजयित्वमिति भावः । अपि च स्वरूपेण तदा- श्रयत्वे मुख्योऽयं शब्दः, भावस्य तु तदालम्बनत्वे गौणः, तस्मान्न भावस्य कीर्तनाङ्गत्वे प्रमाणमिदम् । सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो, निवेशितं तद्गुणरागि यैरिहे- त्यत्रापि विपयसौन्दर्यादेव प्राप्तस्य रागस्मरणस्य सुकरत्वप्रतिपादनार्थमनुवादः । एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विद्धते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमहन्त्यथ यद्यमीपां- स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः । इत्यत्रापि पातकाभावादेव दण्डानहत्वं तदभावश्च तत्कारणाभावाद्, अत एवोक्तमथ यद्यमीपां स्यात्पात. कमिति । रागाद्यभावेऽपि यदि कथञ्चित्प्रमादात्पातकं-- स्यादित्यर्थः। तदपि हन्त्युरुगायवाद इत्यपि न भावस- हकृतं कीर्तनम्, अपिशब्दाद् न केवलं भावोदयात्प्राची- नमेव; अपि तूपरितनमपि पातकं हन्त्युरुगायस्य घरभि- धानस्यानन्तानन्दसुधासिन्धोर्बहुभिर्गायमानस्य वासक- लजगत्प्रशस्यपुण्यकीर्तेर्वादः कीर्तन, भावस्तु विद्यमानो- ऽप्युदास्ते, अतितुच्छत्वात्पापनिवृत्तेरिति हि तस्यार्थः। - ·, श्रीभगवन्नामकौमुदी। १०१ ये देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा- ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः। तानोपसीदत हरेर्गदयाऽभिगुप्ता- नैषां वयं त्वधिकृताः प्रभवाम दण्ड- इत्यस्याप्ययमेवार्थः, कथं ? ये समदृशः सर्वात्मभा- वेन भगवन्तं पश्यन्ति, अत एव साधवो रागादिदोषर- हितास्तान्नोपसीदत तेषां समीपमपि मा यात, न छपां- वयं स्वामिनः पापिनां हि निग्रहे वयमधिकृताः, न तेषां- पापगन्धोऽपिः अथ कथञ्चित्स्यात् पातकं तथाऽपि वयं- दण्डे न प्रभवामः भगवत्प्रपन्ना हि ते भगवत्प्रपदनेन कीर्तनादीनामन्यतमेन दास्यलक्षणेन वा भजनेनैव निर- स्तपापाः, अत एव सकलजगत्मसिद्धां पापोत्पत्तिं प्रति- पद्यमानाः श्रुतिपुराणसिद्धान्तरहस्यगहनगर्भितां तु तन्निःसरणसरणिमविदुषां भवादृशां भ्रान्त्याऽपि कथं- चिदुपगमनं स्यादिति हरेर्गदया सर्वतो गुप्तास्तानोपसी- दतेति, अपि च देवानां मध्ये ये सिद्धा माहात्म्यविशेष- संपन्नाः पुरन्दरादयः तैः खतःपूतैरप्यतिशयेन पूतत्वाय परिगीता पवित्रभूता गाथा येषां लक्षणापेतमपि यन्ना- मानितं पद्यं वा प्राकृतभापारचितं वा तेषां पूतत्वे कतमः सन्देह इति । "स्वपादमूलं भजत" इत्यत्र तु विविदिपावाक्यविनियुक्तात्कर्मणोऽन्यत्सर्वमेव मुक्ति- विरुद्धं कर्म विकर्मशब्देनोच्यते न निषिद्धकर्ममात्रं तस्य कीर्तनादिमानानिवृत्तर्शितत्वात्, श्रीपराशरसंहितायामपि न चलतीत्यादिभिरुपल- क्षितानां सततं मनसि जनार्दनं दधानानां पापहेतूनां...

·. १०२ प्रकाशसहिता रागादीनामुच्छेदो विविक्षितः पापक्षयः पुनः कीर्तन- मात्रात् कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शङ्खचक्रपाणे ! भव शरणमितीरयन्ति ये वै त्यज भट ! दूरतरेण तानपापानिति वचनाद् भक्तानां नरकपातस्यानाशङ्कनीयत्वादेव न तदर्थमयमारम्भः, अपि तु तत्रत्यासन्नजनवर्जनार्थ,- यदाह-"ब्रज तान् विहाय दुरात्" "त्यज भट दूरतरेण तानपापान" "व्रज भट दूरतरेण मानवानामि" ति च, अतएवोपक्रमेऽपि "परिहर मधुसूदनप्रपन्नान्" दूरत इति व्याख्येयं, न च स्तुतिमात्रत्वमेपाम् , उपपत्तिमत्त्वात् , तथा हि- सकलमिदमहश्च वासुदेवः परमपुमान्परमेश्वरः स एकः । इति मतिरचला भवत्पनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरादित्यस्या- नन्ते श्रवणादिभिरावर्जिते हृदयगते सति तत्प्रसा. दादेवाहमिदमिति भोक्तृभोग्यरूपं सकलं जगद्वासुदेवो- माययाच्छन्नचित्प्रकाश एवं न तस्मादतिरिच्यते, स हि परमपुमान् पुरुषस्य निरुपाधिकं स्वरूपं परमेश्वरश्च सर्वाधिष्टानं स एकः स्वरूपेण, एवं सजातीयविजाती. यस्वगतभेदविरहान्नितान्तनिर्भेदभगवत्तत्वमिति मतिर- चला भवति येषां तान् दूराद्विहाय ब्रज भट; तरलो- कनपरिपवित्रिता हि प्राणिनो नैयास्मद्गोचरे वतन्त- - - ·१०३ । - श्रीभगवन्नामकौमुदी। इत्यर्थः। एतदेव स्पष्टीकृतं; पुरुषवरस्य चैतस्य दृष्टिपाते न तव गतिरथ वा ममास्तीति, महद्दर्शनस्य च पावनत्वं. प्रसिद्धमेव- न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधय- इत्यादौ । शकते-नन्विति । समानवाक्योपात्तस्येति । के चित्केवलया भत्त्या वसुदेवपरायणा इत्यत्र कैवल्यं वासुदेवपरायणशद्वोक्तभावव्याव. र्तकत्वं न सहते तद्विरोधादित्यर्थः । तदतिरिक्तं साधनं स्मात प्रायश्चि- त्तम् । अतो वासुदेवे भावुकानां केवलं भगवद्भजनं पापक्षयसाधनमिति वाययार्थः । केवलयेति श्रुत्या कीर्तनादिरूपाया भक्तविशेषतोऽन्य. निरपेक्षत्वं प्रतीयते, वासुदेवपरायणा इति वाक्येन भावुकानामिति संकोचः क्रियते, न च श्रुतिविरोधे वाक्यं प्रवर्तत इति समाधत्ते- मैवमिति । तर्हि वासुदेवपरायणा इत्यनर्थकं ? नेत्याह-- :-श्रत इति । वासुदेवपदार्थमाह-सर्वेति । परायणशद्वार्थमाह-परमिति । तात्प- र्यार्थमाह-सर्वेश्वरेति। भाव इति । वासुदेवपरायणा इत्यस्य तात्पर्य वासुदेवपरायणशद्वशक्यो न । दूपणान्तरमाह-अपि चेति । ननु सन्मन इत्यादिचायये गुणरागिशद्वेन भायः पापक्षयसाधनत्वेन प्रतो यते तत्राह-सदिति । विषयः परमात्मा । तत्सौन्दर्य्यादेय प्राप्तराग- स्मरणसौकर्यप्रतिपादनार्थमित्यर्थः । नन्येयं विक्रश्येत्यादि. वाफ्ये स्पष्टं भावयुक्तानां पुंसां पापक्षयसाधनं कीर्तनं प्रतीयते तत्राह- एवमिति । उरुगायशद्वार्थमाह-यहभिधानस्येति । अनन्तानन्देति तात्पर्यार्थः । पापानिःसरणमार्गमविदुषां भवाटशां दूतानाम् । गाथाश- द्वार्थमाह- -लक्षणेति । स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः। विकर्म यथोत्पतितं कथं चिद्धनोति सर्व हदि सन्निविष्ट- इति श्लोफे भायुकस्य पुंसो विकर्मपदयाच्यनिपिद्धनिवृत्तिप्रति. पादनान्न कीर्तनमानास्पापनिवृत्तिरतवाह-स्वपादेति। तमेनं घेदानु. पचनेन ग्रासणा विविदिपन्ति यशेन दानेन तपसाऽनाशकेनेति विविदि. पायायम् । मुक्तिविरदं काम्यमित्यर्थः। दधानानां पुंसाम् । गनु नका. स्य पुरुषस्य । - ·प्रकाशसहिता नामुपक्रमात्कथं तेषां नरकपातशङ्का ? अत पाह-भक्तानामिति। दूरतरे- ऐति तरप्शदप्रयोगाद्विष्णुभक्तप्रत्यासन्नजनवर्जनार्थमयमारम्म इति भावः। दर्शनं चात्र तत्कर्तृकं तत्कर्मकं वा, उभयस्यापि पावनत्वाविशेषाद्, "ब्रज भट दूरतरेण तानपापानि". त्यपि न स्तुतिपरं, कमलनयनकोर्तनध्वनिर्हि सर्वतो विसारी कुड्यादिव्यवधानेऽपि वेधकश्च, अतस्तदन्तराले वर्तमानानामन्धवधिराणामपि सर्वेपामनङ्गलिप्रेक्षणी- यत्वात् तान् दूरतरेण व्रजेत्युपपन्न एव तरयर्थः, अपापा. निति च न स्वगतपापाभावो विवक्षितः किन्तु परगत- पापनिषेधकत्वं प्रयोजनवशाद् यमनियमविधूतकल्मपाणा- मनुदिनमच्युतसक्तमानसानाम् । अपगतमदमानमत्सराणां- व्रज भट ! दूरतरेण मानवाना- मित्यत्रापि नियमे स्वाध्यायस्यान्तर्भावात् तस्य च परदेयताप्रकाशकमन्त्रोचारणात्मकत्वाद् भत्त्यावेशवशा- दुश्चैकच्चारणस्यापि संभवाद् विवक्षितएव तरवर्थः । उत्त- मभागवतास्तु दुर्लभदर्शनास्तेषां हि यहिर्विरलः प्रचारः प्रचरन्तोऽप्यनुपासितशरीरतया न सरुपलभ्यन्ते तेपा- मपि युगमात्रावलोकिनां कथं चित्कश्चिल्लोचनगोचर- मयतरतीति दूरादित्युक्तम् , यस्य देवे च मन्त्रे च गुरौ च त्रिपु निश्चला। न व्यवच्छिद्यते भक्तिस्तस्य सिदिन दूरत- इत्यादौतुसिद्धिरपवर्गादिलक्षणा; न पापक्षयलक्षणा, वचनान्तरानुरोधात् , तस्मात्केवलं कीर्तनादि पापक्षय- ·" श्रीभगवन्नामकौमुदी। १०५ हेतुः, न तत्र भक्तिरङ्गम् अधिकारिविशेषणं वा, अभि- धेयज्ञानमपि नाईप्रमाणाभावादेव । प्रसङ्गान्महद्दर्शनमाहात्म्यं निरूपयति-दर्शनं चेति । ननु व्रज भट दूर. तरेण तानपापानित्यर्थवाद एव किं न स्यादत श्राह-व्रज भटेति । तद- न्तराल इति । यावति देशे नामकीर्तनध्वनिस्तदन्तराल इति । अनगुलि. प्रेक्षणीयत्वादिति । येप्वॉलिरपि दर्शयितुं न शक्यते तावतैवेश्वरनि. गृहोतत्वात्तेपामानयनं दूगपास्तमिति भावः। परगतेति। स्वसन्निहि- तगतपापनिवर्त्तकमित्यर्थः । नियम इति । तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्तिताः॥ इत्यत्रोक्ता इत्यर्थः कथं तर्हि सकलमिदमहं च वासुदेव इत्यादि- श्लोके नतरप्संकीर्तनं? तबाह-उत्तमभागवतास्त्विति । परमप्रकृतमुप- संहरति-तस्मादिति। नन्यभिधेयपरमेश्वरज्ञानं कीर्तनाङ्गं स्यान्नेत्याह- - अभिधेयेति। चैतेपामतत्परत्वम्, ननु दर्शितं प्रमाणं; सत्यं दर्शितं न तु तदङ्गत्वेप्रमाणं, "यव्याजहारविवशो," "हरिरित्यवशेनाह" "सांकेत्यं पारिहास्यं वा" "हरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः" "श्र- वशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते" "हरिरिति सकदुच्चरितं दस्यु- छलेनापि यैर्मनुजैः” इत्यादिवहुतरप्रमाणविरोधाद, न अभ्यासगतिसामान्याभ्यामित्यवा- दिष्म । नन्वपिशद्वयोंगादेपामतत्परत्वंमैवं, भागासिद्ध- त्यावेतोः, “यद व्याजहार विवशोइत्यादायदर्शनाद । ननु तत्राप्यध्याहार्योऽपिशद्धः; तदर्थस्य विवक्षित- त्वाद, अन्यथा ज्ञानपूर्वककीर्तनस्यापावनत्वप्रसङ्गात् ? तयुक्तं, न हि श्रुतयाधायाध्याहरन्ति, अपि तु श्रुतो. पपत्तये, एवं च सिद्धमेवावशात् कीर्तनस्य पावनत्यम् । अपि च; अपिशवयोगे तदपि स्याद, न तु तदेवेत्येतावद्, भवत्येव । न पुनस्तन्न ·. प्रकाशसहितां . · नन्वपिशद्धयोगे तात्पर्यमन्यत्र स्यादु; अतात्ययवि- पये वाधकाभावसव्यपेक्षमेव प्रामाण्यम् , एपां च बाध- कस्य विद्यमानत्वान्न प्रामाण्यमिति ? इदमसाधु। ज्ञानाख्यगुणविधायकं हि तस्य बाधकं न च यतस्तहि- पया मतिरित्यादेविधायकत्वम्, उपपत्त्यर्थवादो ह्यसौ सर्वामर्थनिवर्हणी ब्रह्मविद्यामुत्पादयतः पापनिहरणे कियान् प्रयास इति, "नाम स्वस्त्ययनं हरे' रिति स्वस्तिशद्वेन मोक्षोऽभिधीयते, स्वस्तीत्यविनाशिनामेत्ति नैसक्ताः, मोक्षसाधनत्वं च न विधीयते पदार्थशक्तरवि- धेयत्वात् , किन्तु सिद्धमेव सङ्कीर्यते श्रुतसाध्यत्योपप- त्यर्थ, तद्वदनापि । दर्शितं कीर्तनकर्तव्यताबोधकं प्रमाणं; तन्न प्रमाणमिति शङ्कते- नन्विति । अभिधेयज्ञानस्याङ्गत्वे न प्रमाणमिति परिहरति-सत्यमिति । तत्र तत्र विवशत्वसंकोर्तनादिति भावः । अतत्परत्वं-विवशत्वपरत्व. भावः । प्रतिज्ञातार्थे हेतुमाह-अभ्यासंति। अभ्यास एकत्र पुराण आवृत्तिः । गतिसामान्यमनेकपुराणप्रतिपन्नत्वम् । अपिशब्दादिति । अ. वशेनापि दस्युच्छलेनापीति । पपां वाक्यानां भागासिद्धिमेवाह- यदिति । तदर्थस्य = अपिशब्दार्थस्य । विवशेनापि संकीर्तनं पावनं-- किमुत ज्ञानपूर्वकमित्यस्येत्यर्थः। अत्र हि विवशत्वेन नामकीर्तनस्य पावनत्वं श्रुत; तस्य न वाधोऽपिशब्देनेत्युपसंहरनि-एवं चेति। तदपि स्थादित्यर्थः । न तु तदेवेति । एकमेवत्यर्थः । एतावदित्यपिशब्दाद्विव. क्षितमिति, ततश्च विवशत्वेन ज्ञानपूर्वकंच नामकीर्तनं पाचनमिति भावः । न पुनस्तदिति। तच्छूयमाणं न भवत्येवेत्यपि विवक्षित नेति भावः। शहते-नन्विति। अन्यति । विवशत्वादिति शेपः। तदेवोपपा. दयति-प्रतापयति । वाधकाभ.येन दुपयति-ज्ञानेति । उपपत्त्यर्थवा. दत्वमेवाह-सति । नामकीर्तनस्येति शेषः । ननु सर्वाननियहण ब्रम्हविद्योत्पादकत्वे किं मान? तत्राह -नामेति। किमत्र मोक्षसाधनत्ये विधिनेत्याह-मोक्षेति । श्रुतं पापक्षयसाधनत्वं तदुपपत्तय इत्यर्थः । अत्रापि = यतस्तद्विषयामतिरित्यमापि, न विधिरिन्यर्थः। - ·१०७ . न्याया, श्रीभगवन्नामकौमुदी। नन्वर्थवादादिधिः श्रेयान् , तत्र श्रेयान् यत्र गुण- वादः प्रसज्येत, इह पुनरर्थवादत्वेऽपि यथार्थवाद एवेति नायंन अपि च बहुतराणां स्वरसत एव प्रतीयमानं- प्रमाणान्तरैरविरुद्धमनधिगतमुपयुक्तमर्थमनुवाद्य; द्वि- त्राणां वा विधित्वं कल्प्यता; सर्वेषां च स्वं स्वमर्थमजह- तामर्थवादत्वमितिमीमांसायामपङ्क्तिभेद एव श्रेयान् , अपि च कैमुत्यविवक्षायां दृष्टान्ता नोपपद्यन्ते- अज्ञानादथ वा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् । संकीर्तितमघं पुंसां दहत्येधो यथाऽनलः ॥ यथाऽगदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया । अजानतोऽप्यात्मगुणानकुर्यान्मन्त्रोऽप्युदाहृतः।। हरिहरति पापानि दुष्टचित्तरपि स्मृतः । अनिच्छयाऽपि संस्पृष्टो दहत्येव हि पावक- इत्यादयः, साध्यवैकल्पाद्, , न हि तेषु कैमुत्यमस्ति; अपितु ज्ञानाज्ञानयोः साधारण एव साधनभावः, अपि च "नारायणेत्येतजगाद चतुरक्षरं" "हरिरित्यक्षर- दयमि"ति वदन् शब्द एव विवक्षितोनार्थानुसंधानमित्य- भिसंधत्ते, अन्यच “ यतस्तट्रिपया मतिरि" त्यादौ न विधिः कल्पयितुं शक्यते, साधिकारं हीदं वाक्यं, न च साधिकारे चाक्य गुणविधिमनुमन्यन्तेन्यायविदः, वैरूप्यं- हि तदा प्रसज्येत, प्रवृत्तिरपि स्वविषयज्ञानापेक्षिणीन पुननोमिज्ञानापेक्षिणी, तस्मान्नज्ञानमहं कीर्तनस्य,नाप्य- धिकारहेतुः । यदप्युक्तम्-धनुतप्ताननुनप्तभेदेन सकृत् कृतमायतिनं च कीर्तनं व्यवस्थितमिति; तदपि नाती- पाभिप्रेतं, तथा हि-विधात्यमप्येतत् किं विधिसामया- ·१०८ प्रकाशसहिता निवर्तकं पातकस्य; किंचास्त्रसामर्थ्यात् ? तत्र यदि विधि- सामर्थ्यात् तर्हि भवितव्यमुभयत्राप्यतुतापेन, अनुतप्ता- एव हि प्रायश्चित्तविधावधिक्रियन्ते, यदि स्वसामर्थ्यात् तर्हि न कुवचिदनुतापोपयोगः, न खलु पदार्थखभावः पुरुपगतां योग्यतामपेक्षते, न हि तपनस्तपखिनयना- गनगतामेव तमस्तमालए इलीमुन्मूलयति न तु चाण्डाल- चतुश्चत्वरवर्त्तमानामित्यस्तिनियमः,अपिचह स्वमहिम्नव पावनत्यमुचितं न तु विधिसामर्थ्याटु, विधेहि विधादयं लिङादियुक्तंयाक्पं लिडाद्यर्थश्च, तत्र प्रथमोविधिः प्रमा- णमेव, प्रमाणं च प्रमेये न कथं चिदविद्यमानं महिमान- मुत्पादयति, अपि तु यथाऽवस्थितमेव वस्तुतत्त्वमनवगत- मघगमयत्येव, उक्तं हि मीमांसाभाप्यकृद्भिः "उपायं तु न वेद तस्योपायः कथनीय” इति, नैष्कर्म्यसिद्धिकारैरपि "उपायान् प्राप्तिहानार्थान शास्त्रं भासयतेऽवदि". ति, द्वितीयः पुनः फलसाधनत्वमेव न तस्य पुनः साध- नाधीनसाधनत्वं, तस्मात्स्वमिहम्नैव पावनत्वं स्वमहिम्मेव चेदमंहसां निवर्तकं कीर्तनमावृत्तेचाटनमन्त्री जप्सएव श्रद्वाऽऽदीनामपि, न हि मिहिरस्तिमिरं विहन्तुमुदयमाव- तपत्ति प्रदाऽऽदिक वाऽपेक्षते, न च मन्तव्यमावृत्तस्यैय तादृशः प्रभावः न तु सकृत्कृतस्येति ? सकृत्कृतस्थापि पावनत्वप्रतिपादकानां वचनानामनेकेपां दर्शितत्वाद । न च तेपामवयवानुवादानां द्वादशकपालप्रशंसार्थता- यावृत्तिगुणयुक्तकीर्तनप्रशंसाऽर्थतेति वाच्यं, खायें प्रामाण्यस्य प्रयन्यन प्रतिपादितत्वात् , तस्माद् व्यवस्थैव परं परिशिप्यते, सा च न संभवतीत्यभिहितमेव । द्विषाणामिति । यतस्तद्विषयामतिरित्यादीनामित्यर्थः । मामांसायां.' . " ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। २०६ संदेहे । अपङ्क्तिभेद-इति । अवैषम्यमित्यर्थः । कैमुत्येति । अज्ञानादपि नामकोर्त्तने पापक्षयो भवति किमुत ज्ञानपूर्वक इति विवक्षायामित्यर्थः। अगदमोषधम् । साध्यवैकल्यमेवाह- -न होति । साधिकारमिति । सर्वपामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामन्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिरिति- वाक्ये नामोच्चारणस्य पापक्षयफलसंबन्धात्मकोऽधिकारः प्रतिपा. द्यत इत्यर्थः। तावताकि ? तत्राह-नचेति । वैरूप्यमिति।पापक्षयोद्देशेन नामोच्चारण विधीयते, तदुद्देशेन चाभिधेयज्ञानात्मकगुणविधानमित्ये. कस्य नामोच्चारणस्योपादेयत्वोद्देश्यत्यविधेयत्वानुवाद्यत्वगुणत्वप्रधा- नत्वमिति विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरित्यर्थः । अभिधेयशानाभावे कथं नामो- चारणे प्रवृत्तिः? तबाह प्रवृत्तिरपोति । स्वविषयो नामोच्चारणम्। नामी- परमात्मा । नाप्यधिकारेति । अभिधेयज्ञानवानाधिकारीत्यपि नेत्यर्थः। मानाभावादेवेति भावः । विधाद्वयमिति । अनुतप्ताननुतप्तकृतं नामकी. निमित्यर्थः । इह नामोचारण । प्राप्तिरिष्टस्य हानमनिष्टस्य तदर्था- मित्यर्थः । द्वितीयो लिङाद्यर्थः। पावनत्वं पापक्षयसाधनत्वं, ततश्चा. त्माश्रयनेत्यर्थः । स्वमहिम्नेति । नामकीर्तनमहिनेत्यर्थः। फलितमाह--- स्वमहिम्नैवेति । अंहसा पापानाम् । उच्चाटनमभावः। अतएव श्रद्धाऽऽ. दीनामप्युचाटनमित्यनुपङ्गः। मिहिरः सूर्यः । अवयवानुवादानामिति । "यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेनपुनातो"त्यादीनां "वैश्वा. नरं द्वादशकपालं निर्वपेदि"त्येतद्विधिविहितयागार्थवादत्वं यथा; तथेत्यर्थः। प्रबन्धेन - विस्तरेण । अनुतप्तस्य सन्नामोचारणमित. रस्यासहदिति व्यवस्था । ननु तर्हि कथमनुतापमावृत्तिं चाभिधद्वाक्यजातं. व्याख्येयम् ? व्याख्यायते-कृते पापेऽनुताप इत्यस्य तावत्पापक्षयसाधनं कीर्तनमित्येतावानेवार्थः, तथा हि-प्रायश्चित्तशब्दस्तायत्कीर्तने न मुख्यः, "प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चयउच्यत" इति व्याख्यानाद्, न च कीर्तनं तयोरन्यतरदुभयं वा, अतो- गोणोऽयं, यथा प्रायश्चित्तं हितसाधनं; तथेदमपि, हितं. ।

·.. . प्रकाशसहिता च विविधं सुखप्रातिरनर्थपरिहारश्च, तत्राप्यनर्थपरि- हारलक्षणं हितं विध्यपेक्षितत्वं समर्पयति, "कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायत इति यो हि यस्मादनुतप्तस्तस्य तन्निवृतिरेय हितं ततश्च पापादनुतप्तस्प कीर्तनं हितसाधनमित्युक्त पापक्षय- साधनमित्युक्तं भवति, परशब्दश्च केवलशब्दपर्यायः, कीर्तनमेव पुष्कलं साधनमित्यर्थः। एकमिति सकृदिति- च हरिकीर्तनस्य सर्वस्यैव स्मारकत्वात् संस्मरणमित्य- नुवादः, स च प्ररोचनफलः: समीचीनं ह्येतदिति, स्वर्ग-' कामादिपदमपि समीहितलक्षणस्य विधेः प्रथमापेक्षित- समीहितविशेपणसमर्पणपरमेव न पुरुपपरम्, अर्थतस्तु स्वर्गकामोऽधिकारीति मीमांसाहृदयवेदिनांनिर्णयः । नन्विहापि तनुतप्तस्याधिकारः प्राप्त एव ? मैवम् , अत्यन्तसुकरत्वेनान्यथाऽपि प्रवृत्तिसंभवाद्, अशाब्द- त्वादेव च फलकामनायाः प्रकारान्तरेणापि प्रवृत्तस्य पापक्षयो भवेदेव । नन्वेवं तस्विर्गकामस्यापि यागादौ प्रवृत्तस्य स्वर्गः किं न स्यात् ? को वा व्रते प्रवृत्तस्य न स्यादिति ? किन्तु प्रवृत्तिरेव तस्मिन्फलकामनामन्तरेण न संभाव्यते;दुर्भर- गरिमत्वात्, कौतूहलादिकमपि न सकलाङ्गकलापव्या- पिनी प्रवृत्तिमुत्पादयितुमलम्, अतस्तत्कामस्यैव तत्रा- धिकारः, इह पुनः फलाभिसंधिमन्तरंणापि स्वभावसुभ- गतया सुकरतया च सुलभा प्रवृत्तिरिति सर्वस्यैवावि- कलवागिन्द्रियस्याधिकारः, अत एव सुकरेषु कर्मसु फलकामनां विनाऽपि प्रवृत्तिः संभवति, प्रवृत्तस्य च ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। फलसिद्धरनिवार्यत्वात्, तस्याश्च संसारहेतुभावाद् मुमुक्षोः काम्यकर्मत्यागं समादिशद्भगवान्- "काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुरि"ति, तस्मादनुतापो नाधिकारे हेतुः नाप्यङ्ग कीर्तनस्य अवशेनेत्यादिप्रमाणविरोधात्, कृष्णानुस्मरणं परमित्य- नापि परमुत्कृष्टं प्रायश्चित्तमत्यन्तशुद्धिसाधनमावृत्ति- गुणकं कृष्णकीर्तनमिति विवक्षितम् , अत्यन्तशुद्धिश्च सह वासनाभिः पापानां परिक्षय इति प्रपञ्चितमेव, ततश्च भविष्यद्भिः पापैरनुपरलेपः फलमावृत्तः, कीर्तन- मात्रस्य पुनः प्राचीनपापक्षण इत्युक्तं भवति, अत एवो- क्तमुत्तरश्लोकेन “कृते पापेऽनुतापो वै यस्ये”ति, अन्यथा हि सामान्येन पापादनुतापो यस्येत्यवदिष्यद् । एवं सर्व- त्रावृत्तानावृत्तकीर्तनविषयाणि वचनानि व्याख्येयानि । अत्रावृत्तिविपयाणि तावद्- नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनर्वावति चेदसत्पथे। तत्कर्मनिर्हारमभीएसतो हरे- गुणानुवादः खलु सत्त्वभावन- इत्यत्रावृत्तस्य भगवत्कीर्तनस्यात्यन्तशुद्धिहेतुत्वं- स्पष्टमेव । नातः परं कर्मनियन्धकृन्तनं- मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनादि- त्यत्रापि मुमुक्षूणामधिकृतत्वादत्यन्तशुद्धिरय यि. वक्षिता। करा दण्डपाशौ वा नियमो न च यातनाः ·- ११२ মানাে ममर्यास्तस्य यस्मात्मा केवलालम्यनः सदे- त्यत्रापि यस्यात्मा केवलालम्बनस्तस्य सदा न सम. धाइत्पन्धयः, वचनान्तरानुरोधाद, गोमूत्रयायकाहारो वामहा मासिकर्जप-- रित्पदायपि मोक्षसाधनत्यादष्टाक्षरनामविधायाः, मोक्षम्य च परमशुद्विरेच विवक्षिता न पापक्ष्यमात्र, ततश्च तत्तदावृत्तिविशेषात्तत्तत्पापयामनाविनिवृत्ति- स्ततश्च पुष्कलशुद्धिरिति । अथ पा सकृत्कीर्तनादेव प्रक्षीणेऽपि पापे कस्य चिदशद्वारोपितमपूतत्वमात्मनि मन्यमानस्य तन्नियन्धनं दुग्यं न निवर्तते; नस्य तदार- म्भकपातकप्रध्वंसायावृत्तिविशेषयुक्तं मन्त्राध्ययनं विधी- यते, प्रारब्धपरिक्षये च युक्तमेवावृत्त्यपेक्षणम् , श्रारोग्या- दिपु नथादर्शनात् । ननु यथोक्तावृत्तिविहीनाभ्यामपि श्रवणकीर्तना- भ्यां प्रारब्धपरिचयोऽपि श्रीस्कन्दपुराणनरसिंहपुराण- योदृश्यते ? सत्यं, तत् श्रीमत्पश्चाक्षरनारदादिमहापु- रूपानुग्रहसहवास्तियेति निश्चीयते; तम्मादावृत्तिविधी- नामन्यार्थत्वादप्रारब्धप्राचीनपापक्षये सकृत्कीर्तनमेव साधनमिति निरपवादम्, अत्र वचनानि सन्त्यनन्तानि, तथा हि- सकृदुचरितं येन हरिरित्यक्षरम्यम् । घद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रतीति, परिकरवन्धश्चात्र प्रक्षीणपापत्वमेव, तत् खलु । सोपानमपवर्गमासादारोहणस्प, तथा हत्याऽयुतं पानसह मुग्रं- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी । १५३ गुङ्गनाकोटिनिषेवणं च । स्तेयान्यसंख्यानि हरेः प्रियेण गोविन्दनाम्ना निहतानि सद्य- इत्यत्रापि सद्यस्तदानीमेवेत्यावृत्तिनैरपेक्ष्यं दर्शयति, प्रातर्निशि तथा संध्या- मध्यान्हादिपु संस्मरन् । नारायणमवामोति सद्यः पापक्षयं नर- इत्यत्रापि सद्य इत्युपजीव्यते, नरमात्रस्याधिकृतत्वाद् विश्वासादिनिरपेक्षता, प्रातरादीनां च विकल्पो; न तु समुच्चयः, सद्यस्त्वव्याघातात्, ततश्च कालविशेपो: नादरणीय इत्यर्थः। ननु कृते पापेऽनुतापो चै यस्य पुंसः प्रजायत इत्यादिवाक्या- दनुतप्तस्य सन्नामोच्चारणेऽधिकारः प्रतीयते ? तबाह-एतइति । तयोरिति। तपोनिश्चययोरित्यर्थः। उभयं चानचेत्यनुपातितःकि- प्रकृते ? तबाह-तति। विध्यपेक्षितमिति । विधेः पुरुषार्थपर्यवसायि. स्वादिति भावः। कथमनेन हितविशेषः समप्यते ? श्रत थाह-यो होति.। परशम्दार्थमाह-परेति । एकशब्दार्थमाह-एकमिति । नन्वत्र संरणस्य फलसंयन्धाश्रूयते न कोर्तनस्य ? तपाह-हरीति। किमर्थोऽनुवादः? तमाह-सचेति । प्ररोचना प्राशस्त्यशानं फलं यस्य सः। प्ररोचना. मेगाह-समीचीनमिति। एतत्कीर्तनं संसारनियतकं हरिस्मरणफलक. स्यादिति भावः। तदेवंरते पापेऽनुतापोवे इत्यादिकं मानुतप्ताधिकारि. समर्पर्फकिं तु पापक्षयफलपरं, तब टान्तमाह-वगैति । कथं तहि स्वर्गकामाधिकारित्वसिद्धिः ? तपाद-अर्थतस्थिति। प्राप्त एवेति- अर्थताति भावः। अन्यथा प्रवृत्तावपि पापक्षयों न भवेदत पाद-प्रशा. दत्यादेवेति। प्रकारान्तरं सांत्यपरिहासादि। नन्वित्यादिशदापरिहारी प्रोदियादेन, अर्थात्स्वर्गकामाधिकारिसिद्धः । इद पुनरित्यादिकमपि मोटियादो शानादय घासानादित्यादिवचनादेव सर्वाधिकार सिरे, किं तु सांत्यपरिहासादिएतनामकी-मेऽपि पापक्षयं कर्तुं प्रवृत्ति ·m १९४ प्रकाशलहिता संभव एवोच्यते; अत एवेत्यादिरपि प्रौढिवादः,सुकरासुकरसाधारण- काम्यकर्मत्यागस्य भगवतोपदिष्टत्वात्।प्रायश्चित्तान्यशपाणीति वाक्यं- नामावृत्तिपरत्वेन ध्याचप्टे-कृष्णेति । उत्तरलोके कृत इत्युपजीव्यम् । सदापदस्य व्यवधानेन संवन्धमाह-यस्यात्मेति । वचनान्तरेति । सलामोधारणस्य — सकलपापक्षयहेतुत्वप्रतिपादकवचनान्तरानुरो- धादित्यर्थः । अष्टाक्षरेति । नारायणविद्याया इत्यर्थः। श्रीमान् पञ्चा. क्षरश्च नारदादिमहापुरुषानुग्रहश्च तत्सहचारितयेत्यर्थः। उत्तरो ग्रन्या स्पटा: । । तथा अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकः। पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहवस्तैगरिवे- त्यवापि सद्य इति विवक्षितम् । सिंहजस्तैगरि- वेत्यस्यायमर्थः-यथा कश्चिद्राजकुमारः सिंहशिशु- परिगृह्य पञ्जरे निधाय पुष्णाति तेन च यूना परिचय- मरूढानुरागेण बनान्तरे विहरति तस्माचकितैर्वनगज- व्याघ्रादितिर्मुच्यते दुरात्; तथा वदनपङ्कजस्थानर- हरिनामधेयकराठीरवाद् भीतैः पातकैः पुरुषः परिहियत- इति । तथा यत्कीर्तनं यच्छ्रवणं यदर्पणं- यद्वन्दनं यत्स्मरणं यदहणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति किल्विपं- तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम इति, अस्पार्थः-अर्पणमत्रात्मनिवेदनम् , अहणमर्चनम्, श्रत इह पड्भक्तयो गृह्यन्ते, ताश्च प्रत्येक किल्विपविधू- ननेन संयध्यन्ते, न च ताभिर्विशिष्टं किल्पिपविधूनन- मेव वाक्यार्थः, तस्य फलत्वेनाविधेयत्वाद्, न च तासां- पार्टिका परस्परान्वयः, क्रियात्वाद्, न चात्र चादिः - ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। ११५ श्रूयते समासो वा बन्दः, येनाग्नेयादीनामिव समुच्चयः स्यात्, तस्मा"लोकस्य सद्यो विधुनोति किल्बिपमि"ति पदचतुष्टयस्य तन्त्रणावृत्त्या वा पडिमानि वाक्यानि, ततश्चतासांतमशिष्टत्वादन्योन्यनिरपेक्षाणां पापक्षयसा. धनत्वं, तच सद्य एवेति श्रावृत्तिनिरपेक्षतेति, अनुवादो- ऽप्ययमेतादृशं विधिमनुमापयतीति तदुद्दारेण प्रमाणमेव, श्रीरामवाक्यं च- सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वदा दास्य इति जन्मत्रतं ममेति । अवतारान्तराणि कदा चित्कपटमप्परिषु प्रयुक्षते प्रयोजनवशाद् न भक्तपु, श्रीरामचन्द्रः पुनः परिपन्धि- ष्वपि न मनामनोविसंवादिनी वाणी प्रयुक्त । अन्या- न्यप्येवंजातीयकान्युदाहा-णि; तस्मादप्रारब्धमाची- • नपापक्षयः सकृत्कीर्तनादेवेति । अवशेनापीत्यत्र सिंहवस्तैमूंगैरित्यसम्बद्धं, न हि सिंहप्रस्तः पुमान्विमुच्यतेऽतो व्याचप्ठे-यथा फश्चिदिति । कराठीरयः सिंहः । यत्कीर्तनमित्यादिवाक्ये पड्भक्तीनां समुचितानाम् पापक्षयसाधनत्वं. निराकरोति-तथेति । विशिष्टम् = महत् । न च तासामिति। अर. णयैकहायन्येत्यादी क्रियासाधनानामारण्यादीनां पार्टिकोऽन्ययो, न फियाणां, कियाथैताः कीर्तनाचा इति न तासां पार्टिकान्वयेनारणा. दिवत्समुच्चय इत्यर्थः। चादयो निपाताः समुच्चयावेदकाः दर्श. पूर्णमासाभ्यामितिवद् छन्दो या न थ्यत इत्याह-न चेति । तन्प्रेणेत्या. पाततः। समादुचरितस्य पट्सु यापया धन्ययानुपपत्तेः । तासां. भक्तीनाम् । तथापि कथं सहनामकीर्तनस्य पापक्षयसाधनत्यं ? तमाह-तचेति । नन्यस्मिन्याफ्ये विधिर्न ध्यते कथम् प्रामाण्यं ? तत्राह-अनुशवोऽपीति । तद्वारेण = विधिद्वारेण । विधिध सरनाम फोदित्यादिरनुमेयः । श्रीरामेणोत.त्यात्ससत्यं तत्तात्पर्य विषय इत्याह-प्रयतारान्तराणीति । परिपन्धिनो विरोधिनः।

·- ११६ प्रकाशसहिता : : नन्वनागतानामनुपश्लेपोऽपि सकृत्कीर्तनादेव दृश्यते- वर्तमानं च यत्पापं यदतं यद्भविष्यति । तत्सर्व निईहत्यांशु गोविन्दानलकीर्तनमिति ? ... तदसद्, अत्राप्यावृत्तेरुपमहाराद्, न चाशुशब्दस्तदु. पसंहारविरोधी, श्राशुभाचो हि शीघ्रता, सा च साति- शया, अतिशयश्चापेक्षिकः ततश्च, साधनान्तरेभ्यः सका- शादाशुत्वं न पुनः सद्यः साधनत्यमिति, यत्पुनरुक्तं- मरणावसरे कृतस्य कीर्तनस्य विश्वासाद्यभावेऽपि सा- घसंहारित्वमिति ? तदप्यसद्, नियमाषो हरेनाम गृहन् पुत्रोपचारितम् । अजामिलोऽप्यगादाम किमुत श्रद्धया गृणन्निति स्वयमेव मरणकालस्याविवक्षितत्वप्रतिपादनाद्, नन्वपिना ग्रस्तमविवक्षितं भवति तत्प्रतियोगि च कैमुत्येन संवध्यते तत्र श्रद्धायाः कैमुत्येनान्वयादश्रद्ध- यमेवापिशब्देन संबध्यते; पुत्रोपचरितमपि हरेर्नाम गृणन्निति; तस्मात्तस्या एवाविवक्षा न म्रियमाणतायाः ? अत्रोच्यते-हरे मग्रहणमिह विशेष्यं तस्य च निय- माएः पुत्रोपचारितं श्रद्धया चेति विशेपणानि प्रधाना- न्वयित्वाद् गुणानां, विशेषणं च विवक्षितमविवक्षितं- वा, तन कैमुत्येनान्वयो विधक्षितस्य, अविवक्षितस्य पुनरपिना, तत्र यदि नियमाणो मुख्योऽधिकारी तर्हि स्वस्थोऽप्येवं किमुत नियमाण इत्यवक्ष्यद्, न चैवमवोचत, तस्माद म्रियमाणो नश्यचेताः अद्वातुमसमर्थोऽपि पुत्रोप- चरितमपि गृएनजामिलो हरेर्धामैयागात् किमुत अद्धया ·१२७ । श्रीभगवन्नामकौमुदी। हरिमेव गृणन्निति अविवक्षितैव नियमाणता, श्रद्धाऽपि मुक्त यर्थमेव विधीयते न पापक्षयमानार्थम् , अगाद्धामेति वचनात्, साच यद्यस्तीति न वक्तव्यं पुत्रसंदिग्धकं वचः। सर्वस्मादधिकोऽस्त्येन शिवः परमकारणमि- त्यायुक्तलक्षणा, नतु कीर्तनविधिविपयिणी, तस्याः फलोपकारित्वस्य निराकृतत्वाद् । अपि चाजामिलस्यापि न मुख्या नियमाणता कीर्तनोत्तरकालमप्यवस्थानप्रति- पादनात्, तस्य च तावतैव पापक्षयप्रतिपादनाद्, अवि- वक्षित एव मरणकालः "नामानि येऽसुविगमे विवशा गृ- पन्ती'त्यत्रापि विधशसाहचर्यादसुविगमोन विवक्षितः, न हि विवशत्वं विधीयते; तबदसुविगमोऽपि, ततश्चासु- विगमेऽपीत्यर्थः न पुनरसुविगमएवेति, एवं मरणे हरि: मुच्चरेदित्यत्रापि मरणेऽपि हरिशब्दमुच्चरेदिति व्याख्येयं- समानविषयत्वात् , तत्सालोक्यादिफलेपु पुनरुपासने- प्वन्त्यप्रत्ययोऽभ्यर्हितः, “यथा ऋतुरसिंल्लोके पुरुपो भवति तथेतः प्रेत्य भवती"तिश्रुतेः, ततश्च प्रयाणकाले मनसाऽचलेन वुद्ध्या युक्तो योगवलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् सतं परं पुरुपमुपैति दिव्यमि- त्यादिपु विवक्षित एव कालः । ये पुनर्ग्रहणादयः कालविशेषाः पर्वताग्रादयश्च देशविशेषाः तत्र तत्रो- कास्ते पुरश्चरणादिकर्माद्गभूताः, पुरश्चरणं च मन्त्राणां संस्कारकम् श्राधानमिवाग्नीनां, संस्कृतानां च तेपामैहि- . , " ·+ प्रकाशसहिता कामुग्मिकफलसाधनेषु कर्मसु विनियोग इति तत्रैवो. पयोगस्तेपां न तु पापक्षयोपयोग इति । ये च प्रत्याहा. रादयो धर्माः मनःसंहरणं शौचं मौनं मन्त्रार्थचिन्तनम् । अव्यग्रत्वमनिवेदो जपसंपत्तिहेतव- इत्यादिशास्त्रोक्ताः, तेऽपि न जपमात्रोपयोगिनः तत्संपत्तिहेतुत्वाभिधानात्, संपत्तिश्च विशिष्टेष्टप्राप्ति- साधनत्वलक्षणा; तस्यां चोपयुज्यन्त एव ते, पापक्षयः पुनः कीर्तनादेवेति पटहयोपः पुराणानाम् । उपसंहारादिति । अध्याहारादित्यर्थः । नन्वाशुशब्दासकृत्यम् प्रतीयते ? तत्राह-न चेति । अपिनाऽजामिलोऽपीत्यपिशब्देन, तत्प्रति. योग्यविषक्षाविरुद्धम् । ततः किं ? तत्राह-तत्रेति । किमुत श्रद्धया गृणनिति वचनादिति भावः । अश्रद्धेयमेवाह-पुत्रेति । गृणग्नित्यस्यो. परि हरे(मागादिति द्रष्टव्यम् । तस्या इति । अश्रद्धाया इत्यर्थः । विशेष्यं प्रधानं फलत्वादिति भावः। तस्य चेति । विशेषणानीति सम्बन्धः । तत्र हेतुमाह-प्रधानेति। विशेषणद्वैविध्यमाह-विशे- पणं चेति। कैमुत्यान्वयस्यापिशब्दान्ययस्य च व्यवस्थामाह- तति । प्रकृत थाह-तत्र यदीति । फलितमाह-तस्मादिति । न चैवं श्रद्धाऽपेक्षत्वं प्रतीयते किमुत श्रद्धया गृणनितिचयनात्तप्राह- श्रद्धाऽपोति । तत्र गमकमाह-अगाद्धामेति । सालोक्यस्य मुक्तिमध्ये गणनादिति भावः । गनु कीर्तनविधिविषयिणी श्रद्धा कीर्तन. फलोपकाररिणीग मुक्तयों ? तत्राह-सा चेति । परमात्मविपयिणी श्रद्धति भावः । कीर्तनधद्धायाः फलोपकारित्वं च नारतीत्याह-तस्याः इति । असुविगमो मरणं, विधीयते विवक्षितमित्यर्थः। ततश्चावियक्षि- तविवशत्यसाहचर्यादसुविगमोऽप्यविवक्षितइत्यभिप्रायः । विवक्षासूचफोऽपिशब्दोऽध्याहर्तव्य इत्याह-ततश्चेति । ननु नामोचारणे मरणकालाविवक्षायामुपासनेऽप्यविषक्षा मरणकालस्य प्रसज्येत ततश्च प्रयाण काल इत्यादि यचनविरोधः तमाह-तत्सालोक्येति हरिम्तच्छ. दार्थमनु नामात्मका मन्त्राः पुरधरणं च तेषामुश्शारणं तत्र देशकाल- ततधा- ·श्रीभगवन्नामकौमुदी। विशेषादयोऽङ्गत्वेन स्मर्यन्ते ततः कथं निरपेक्षं नामोच्चारणं पापक्षय. हेतुः?तत्राह-ये पुनरिति।नतु पापेति।पापक्षयस्तु देशकालाद्यपेक्षपु- रश्चरणसंस्कृतानामपि नामात्मकमन्त्राणामुच्चारणादेवेत्यर्थः । विशिष्ट- मिष्टं मोक्षः। अथ वा जपस्यैवैते धर्मा न तु कीर्तनस्य; अन्यो- हि जपोऽन्यच कीर्तनं भिन्नविषयत्वात्तयोः, तत्र मन्त्री- चारणं जपः, नामोचारणं तु कीर्तनं, मन्त्रोऽपि नाम सः यः स्वरादिविशिष्टो देवताप्रकाशको वर्णसमुदायः, विशि- टदेवतावाचकं तु पदमानं नाम, "क जपो वासुदेवेति मुक्तिवीजमनुत्तममि"त्यत्र तु कीत्तनमेव जपशब्देनोच्यते संवुद्ध्यन्तत्वादासुदेव- शब्दस्य, श्रीमद्वादशाक्षरविवक्षायां हि चतुर्थ्यन्तेन तेन भवितव्यम् । ननु जपगता एव धर्मा देवतासामान्यात्कीर्तनेऽति- दिश्यन्ते श्रीविष्णुधर्म- चक्राङ्कितस्य नामानि सदा सर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं कीर्तने तस्य स पवित्रकरो यत इति देश- कालशौचानामनपेक्षणीयत्वप्रतिपादनादेव केवलश्रुति- विरोधाच? +ननु कीर्तनेऽपि अयन्ते धर्माः- नक्तं दिवा च गतभीर्जितनिद्र एको- निन्द ईक्षितपथो मितभुक् प्रशान्तः । यद्यच्युते भगवति स्वमनो न सने- सामानि तद्रतिकराणि पठेदलन- इति? सत्यं श्रूयन्ते; ते तुमोक्षसाधनस्य फीर्तनस्या. - ·. १२० प्रकाशसहिता हाभूताः, न पुनरघविधातकस्य, यद्यच्युते मनोन सजे- दिति समाधेरनुकूलत्वेन कीर्तनस्य विधानात् , समा- धेश्च मोक्षफलत्वेन प्रसिद्धः। ननु कीर्तनं क्रिया, न च फ्रियासाधनो मोक्षः, तस्य श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणागमयुक्तिभिर्ज्ञानकोपायत्वेना. चाय्रवधारितत्वाद् ज्ञानसाधनत्वमेव तस्य मोक्षसा- धनत्वम् , अत एव समाधेकायें विधानं, न हि समाधि- रपि मोक्षसाधनं, किं तर्हि ? ज्ञानसाधनमेव, तदपि न साक्षात् श्रवणयद्, अपितु प्रतिबन्धनिरासदारेण, एवं. कीर्तनमपि । जपकीर्तनयो देन समाधानान्तरमाह-अथ वेति । विषयभेदेन तयोर्भेदमाह-तत्रेति । मन्त्रनाम्नोर्मेंदमाह-मन्त्रोपोऽति । श्रादिशद्वेन योजादिानाम्नोलक्षणमाह-विशिष्टेति।ननु कीर्तनेऽपि जपशब्दो दृश्यते तवाह-क जप इति। लाक्षणिक इति भावः। किमिति लाक्षणिक, वासु. देवविद्यैव विवदयतां १ तत्राह-संबुद्ध्यन्तत्वादिति।संयोधनान्तत्वादि- त्यर्थः। संयोधनान्तत्वेऽपि म वासुदेवविद्याविवक्षा, न चापशद्वत्वेनानु. चारणप्रसङ्गः, हरिनामानि कीर्तयेदिति प्रातिपदिकमात्रोच्चारणस्य विहितत्वात् । ननु जपगताः शौचापेक्षत्यादयः कीर्तनेऽप्यतिदिश्यन्तां- देवतासामान्याद् ? नेत्याह-न विति। फेवलेति । देशकालशौचापे. क्षारहितस्य नामकीर्तनस्य पापक्षयसाधनत्वे विरोधाभावाश्चेत्यर्थः । नन्यिति। धूयन्ते धर्मा इति । मोतसाधनार्था इति शेषः, समाधत्ते- सत्यमिति । ज्ञानोपायत्वेनेति बलुनीहिः । प्राचार्यः = व्यासादिभिः । समाधत्ते-ज्ञानेति।श्रयणवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः-यथाश्रवणं प्रमा णस्वरूपान्तःपातितया सातारसाधनं नैव समाधिरित्यर्थः । प्रति. बन्यो विपरीतभावना। परम्परासाम्येनाह-पचमिति । तत्रायं फ्रमा कीर्तनात् पापक्षयः, तदावृत्त्या तद्विप- याणां घासनानां प्रचयः, अपचयश्च पापचासनानां, ततो भगयजनसेवासातत्यं, ततस्तदुपवर्णितमहिमनि - ·तत्र श्रीभगवन्नामकौमुदी। १२१ भगवति पुण्यश्लोकशेखरे भगवती नैष्ठिकी भक्तिः, ततः शोकादीनामत्यन्तोच्छेदः, ततः सत्त्वस्य परमोत्कर्षः, ततस्तत्त्वसाक्षात्कारः, ततो मुक्तिरिति, अयमर्थः श्री भागवते सविस्तरमुपवर्णितः, तत्र तत्रोक्तं च भगवता- मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्धावायोपपद्यत इति, श्रुतिशिरःसिद्धान्तं यस्य श्रुतवतोऽपि कुतश्चित्प्रतिबन्धात्तत्त्वज्ञानमुत्पन्नमपि निमीलितमिव तस्य भगवद्भक्तिरुक्तया रीत्या प्रतिबन्धं निरुध्य तत्त्व.. ज्ञानमुन्मोलयति, यः पुनरभ्रुतवेदान्तसिद्धान्त एव जग- देकनियन्तुनिर्यन्त्रणदयाऽमृतमहार्णवस्य महाविष्णोः प्रहादहृदयसुधासरित्पतिपर्यशायिनः श्रीनृसिंहस्य नामानि निरन्तरमावर्त्तयति; तस्य भगवान् स्वयमेव देहावसानसमये संसारतारकमात्मज्ञानमनुगृणाति, श्रूयते हितापनीये-"देहान्ते देवः परं ब्रह्मतारकंच्याचष्टे- इति तान् प्रजापतिरब्रवीद् एतैर्मन्त्रैर्देवं स्तुध्वं ततो- देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयति य एतैर्मन्यनि- त्यं देवं स्तौति स देवं पश्यति सोऽमृतत्वं च गच्छति, य एवं वेदेति च,” अत्र च स्तुनो देवः प्रीतो भवति स्वात्मानं दर्शयतीत्येतावदुपजीव्यते, जपकीर्तनयोः साधारण्यात् , साधारण्यं च प्रसिद्धमेव, तथा हि- स्तुतःप्रीतो भवतीति खात्मनि परत्र च दृष्टमेव, प्रीतच खात्मानं दर्शयेदेव, श्रवञ्चनरसत्वात् प्रेम्णः । परम्परामेव प्रपञ्चयति-तत्रेति। तत्र प्रमाणमाह-अयमर्थ इति । व्यवस्थाऽन्तरमाह-तप्रेति । अनुगृणाति = उपदिशति । कथमशरीर उपदिशेट् ? अताह- श्रूयते हीति । अतएवाह-अप चेति। ननु जपमात्रस्येदं प्रयोजनं न कीर्तनमावस्येति ? अताद-जपेति ।

·૨૨૨ प्रकाशसहिता साधारण्यं समानफलत्वम् । नन्वेवमपि मन्त्रराजेनैव स्तुतिरेफ. लिका स्याद् ? नेत्याह-स्तुतिस्त्विति । तत्र हेतुमाह-नाम्नामिति । दीर्घतमा मन्त्रस्यर्पिः। तच्छदार्थमाह-श्रस्तीति । अधिष्ठानमुपा. दानम् । अधिष्टातारं कर्तारम् । औपनिषदा वेदान्तिनः। विपरिणामो. विध्यर्थत्येन व्याख्यानात् । ननु गुणकीर्तनं सर्वाधिकारमुच्यते न च वैदिकर्मन्त्रः सर्चे गुणकीर्तनं क शवनुवन्ति ? ताह-न चैव- मेवेति । श्रोतैदिकः । तान्त्रिकैरागमिकः पौरुषेयैःसंस्कृतैः प्राकृतश्च। न च प्राकृतानामपशद्वत्वान्न म्लेच्छतवा इति निषेधिपयत्वं ? चिहिते निषेधाप्रवृत्तः । न च विहितत्वासिद्धिः? यथा विद तथा स्तुभ्यमि. त्यनेनैव संस्कृतानभिशाप्रति विहितत्यान्। नच मन्त्रत्वादविधायकत्वं? मूलकृतवानुपदं निराकरिष्यमाणत्वात् । न चैतायता संस्कृतान- भिज्ञानां प्राकृतेन परमेश्वरगुणानुवादेऽनधिकार इति वाच्यम् ? यथा विदेत्यस्य विधेः संकोचप्रसगात् । तथा हि श्रुतिस्मृति. पुराणादिपु भगवद्गुणानुवादः कर्तव्य इति विधिः सुप्रसिद्धः। फरणाकाहायां सामर्थ्याज जिव्हा संवध्यते तत्र चाधिकाराकाहायां- सामर्थ्यान्मनुष्यमात्राधिकारत्वं, विशेषग्राहकमानाभावाच । न च संस्कृतवाक्यरिति क्वचिच्छूयते सामर्थ्यात्तु संस्कृतप्राकृतसाधारण वाक्यमात्रमन्येति । न च म्लेच्छतवे, म्लेच्छो ह पाएप यदपशब्द इति निषेधादर्था संस्कृतवाक्यैर्गुणानुवादः कर्त्तव्य इति वाच्यं ? निषेधो. हि प्राप्तिमपेक्षते, प्राप्तिश्च रागतो विधितश्च, तत्र प्राकृतवाक्यैर्भगवद्गु णानुवादो न रागतः प्राप्तो भोजनवद् दृष्फलत्याभायाद्, विधितः प्राप्तत्व सिद्ध नः समाहितं तत्र निषेधाप्रवृत्तेः, विहितनिपिद्धत्वे विक. ल्पापत्तेः पोडशिग्रहणयत् पते विहितत्वसिद्धः। न च यथा फथं चिद्भ- गवद्गुणानुवादो लोकपूज्यताहेतुरिति रागतः प्राप्तिरिति शङ्कनीयं ? तथा सति । संस्कृतयाक्यैरपि भगवद्गुणानुवादस्याविहितत्वापत्तेः। अग्निहोत्राद्यनुष्ठानस्यापि तत्वाच, सवन पूजाविधापु गीतवाद्यादि- विधानाच, यथा- अन्नाद्यगीतवाद्यानि पर्वणि स्पुरुतान्यहमि- त्येकादशस्कन्थे, तत्रैव पूजाप्रकरण- स्तपैरुचावचैः स्तोत्रैः पौराणः प्राकृतैरपी- ति प्राकृतानामेव कण्ठरवेण गृहोत्तत्वाय । अत्र स्तवस्तोत्रयो- ॐदो विशदीक्रियते-पौराणैः प्राक्तैरिति, यद्वाऽनगीतवाक्यसा.

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। १२३ ध्यानि स्तवाः प्रगीतवाक्यसाध्यानि स्तोत्राणोति वैदिकस्तोत्रस्य ता. शत्वाद्, अथ वास्तवा गुणकीर्तनानि, स्तोत्रैरिति ग्रन्थनामधेयम्। तेषा. मुश्चावचत्वं दर्शयति-पौराणैः प्राकृतैरिति । उच्चावचत्वं प्राकृतविशे. पणं वा, तच कर्तृकृतं, भगवद्गुणकीर्तनस्य स्वरूपेणोच्चावचत्वाभा- वाद्, ग्रन्थकृतस्योच्चावचत्वस्य पौराणैः प्राकृतरित्यनेनैव सिद्धत्वात् , सर्वथाऽपिप्राकृतानां कण्ठरवेण विधानम्। किंचविष्णुपुराणादौ चैद्य. स्य भगवति त्वंकथाऽऽदिभिपं विदधतोऽपि भगवत्प्राप्तिः श्रूयते, न चासौ संस्कृतवाक्यैरेव भगवद्द्वेषं विदध इति प्रमाणमस्ति, तस्मा- धथा कथं चिद्भगवद्गुणानुवादो विहित एव, अन्यथा पौराणिकानां- प्राकृतवाक्यैरर्थकथनाचारो बाध्येत । अत एव गोपीरधिकृत्य; यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रय- मित्युक्तं श्रीभागवते । अत एव तच्छ्रवणमपि विहितमेव भगवत्स्मा. रकत्वात् । तत्स्मरणस्य "चापवित्रः पवित्रो वे"त्यादिवाक्यैः पाप- तयहेतुत्वप्रतिपादनात् । अत एव "ग्राम्यगीतं न शृणुयादिति वाक्ये भगवद्गीतं तु शृणुयादेवेत्युक्तं श्रीधरस्वामिभिः, अतश्च प्राकृतवाक्ये. रहर्निशं परनिन्दाऽऽदि कुर्वन्तो ये प्राकृतवाक्यैर्भगवद्गुणानुवादमकर्त- व्यं निरूपयन्ति तेषां भगवदनुरागाभाव एवापराध्यतीत्यलमतिवि. स्तरेण । स्तुतिस्तु श्रीमन्मन्त्रराजेन मन्त्रान्तरैर्वा नामभिर्वा, नानां च सर्वेपामेव श्रुतिसंमतत्वात् , “तमु स्तोतारः पूज्यं यथा विद ऋतस्य गर्भ जनुपा पिपर्तन। प्रास्य जानन्तो नाम चिठिविक्तन महस्ते विष्णो सुमतिं भजामहे" इति, श्रूयते दीर्घतमसो वाक्यमेतद्, अस्यार्थः-उकारः छन्दःपूरणार्थः, हे जानन्तः! स्वार्थकुशला जनास्तं देवम् , अस्ति कश्चिदीश्वर इत्यायालगोपालप्रसिद्ध पूयं पुरातनं- सर्वस्याधिष्ठानमधिष्ठातारं च; तस्य गर्भम् उपनिषद- स्तजन्यज्ञानस्य वा जठरे वर्तमानम् ; श्रीपनिपदसिद्धान्त- ·१२४ प्रफाशसहिता सिद्धयाधात्म्यं, स्तोतार; औतैस्तान्त्रिक पौराणिक पौरुपेयै स्तुध्वमिति विपरिणामः, न चैवमेव स्तोतव्य. मिति कश्चिदस्ति नियमः, यथा विद यथा जानीय तथा स्तुध्वं मन्त्रः स्तुवमिति भावः, ततश्च जनुपा पिपर्तन छान्दमस्तनवादेशः कर्मकत्तु व्यत्ययश्च जनुपा जन्मना पिपर्तन पिपृत पूर्यध्वं जन्मनः पूर्ति प्रामृत जन्मानि समापयतेति भावः, अथ वा तं देवं जनुपा पिपर्तन म्वच्छन्दचरितेन बहुविधेन जन्मना पूरयन मत्स्यायव- तारैरन्वितं वर्णयतेत्यर्थः। अथैवमपि मयं स्तोतुमसमर्थाः, अस्य भगवतः श्रीमन्नामाप्याविवक्तन सदा कीर्तयत, हे विष्णो व्यापक ! ते महः प्रकाशं त्वत्स्वरूपप्रकाशिकां- सुमतिं शोभनां मतिं भजामहे इति, अत्रापि व्यत्ययः भजामह इति ब्रह्मविद्यामाशासानाः कीर्तयतेत्यर्थः, मतश्चापवर्गफलकज्ञानसाधनत्वमेवापवर्गसाधनत्वं कीर्त- नस्य, मन्त्रोऽप्ययं विधायको भविष्यति, विधिशक्तिर्न मन्त्रस्य नियोगेनापनीयते । स्वतो विधास्यति येप नियोगात् म्मारयिष्यतीति न्यायेन । पचमन्येऽपि नाममन्त्रस्यैव पुरुषार्थसाधन- त्यद्योतका मन्त्राः सन्त्यनेकशः- "कस्य नूनं कतमस्यामृतानां मनामहे चारु देवस्य नाम"। "सदा ते नाम स्वयशो वियमि" । "भृरि नाम मनामहे" इत्यादयः, तेषां च तस्तरसाधारणरमृतानां प्रथमस्ये. त्यादिभिलिगभगवतिपयत्यमाकाशस्तल्लिङ्गादिति न्यायन पुरुषार्थसाधनत्यं च नानो ज्ञानढारणवाभिप्रेतं पूर्वण समानार्थत्वात् ।

·श्रीभगवन्नामकीमुदी। ૨૫. छान्दसइति । पिपृतेति वक्तव्ये पिपलनेति छन्दसि भवति । कर्मेति । जन्म पूर्यतामिति कर्मकर्तृप्रयोगे कर्तव्ये जनुपेति फरणत्य- निर्देशो व्यत्यस्तः छान्दसः । फलितमाह-ब्रम्हेति। ननु मन्त्रस्यास्य कथं विधायकत्वं तत्राह-मन्त्रोऽपातिक नियोगो विनियोगः । यथा वसन्ताय कपिअलानालभेतेति मन्त्रोऽपि विधायकोऽपीति। कथमेतेषां. परमात्मविषयत्वं? तबाह-तेषां चेति । प्रथमे मन्त्रे-"अग्नर्वयं प्रथम- स्यामृतानामि"ति पूर्वपादो भगवद्विषयत्वे लिङ्गम् । द्वितीये "न ते गिरी अपि मृप्येतुरस्य न सुष्टुतिमसुर्यस्य विद्वानि"ति वाङमनसागो. चरत्वे लिङ्गम् । तृतीये "मर्ता अमर्त्यस्य ते" इति पूर्वपादोक्त लिङ्गम् । श्राकाशइति । "अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाचे". स्यत्राकाशशद्वो ब्रम्हपरः। सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तइति ब्रम्हणो लिङ्गादित्यर्थः । "प्रतत्ते अद्य शिपिविष्ट ! नामार्यः शंसामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान् क्षयन्तमस्य रजसः पराके" इत्यादिपु स्पष्टमेव भगवद्विपयत्यम् । अस्यार्थः-शिपिः शरीरं, हे शिपिविष्ट अन्तर्यामिन् ! तत्प्रसिद्ध ते तव नाम प्रशंसामि प्रकर्षण कोर्तयामि, यद्यप्युत्तमपुरुषोऽयं विधिशक्तिप्रतिवन्धकस्तथाऽपि मन्त्र- लिङ्गकल्पिता विधिः स्मृतोनां मूलमभिप्रेयते, कीर्तनस्य फलमाह- आर्य इति, श्रेष्ट इत्यर्थः, वयुनानि सामर्थ्यानि नाम्नस्तवैव वा विद्वान् जानन्नित्यर्थः, अनेन तत्रैव प्रवृत्तिहेतुरुक्तः। उत्तरार्धे त्या त्यांगृणामि स्तोमि तवसं महान्तम् मतव्यानल्पोऽहं क्षयन्तं निवसन्तमस्य रजसो लोकस्य पराके परे पारइत्यर्थः। ननु नामकीर्तनस्य क्रियारूपस्य कथं मातसाधनत्वं? तबाह-पुरुषार्थेति । पूर्वरण तमुस्तोतार इत्यनेन । पुराणवाक्यं च- यावजीवं प्रणयमध वाऽऽवर्तयेगुद्रियं वा याजुर्वेदं वसतिमथ वा वारणस्यां विध्यात् । हित्वा लनां कलिमलकुलच्छेदकानीरयेद्धा विष्णो मान्यनिशममृतत्वाप्तिरेषा चतुर्ध- ति, वाराणसीयासस्य तारकत्रह्मयोधढारणामृतत्यप्राप्ति- साधनत्वं काशीखण्डादिपु प्रसिद्धं, तत्समभिव्याहारा- ·प्रकाशसहिता दनुकीर्तनस्यापि तदेवेति। एवं चामृतत्वसाधनस्थ कीर्तनस्यधर्मा गतभीत्वादयो न पापक्षयसाधनस्य, पाप- यस्तु यथा कथं चिजिहाऽङ्गनमागतानाममात्रादेवेति, अत एव सौरपुराणे निरन्तरं हननापहारादिषु प्रवृत्त- स्पापरानपि तत्रैव प्रवर्त्तयितुमाहर प्रहर संहरेति व्याह- रतो व्याडिनान्नो व्याधस्य पदान्तरावयवत्वेन प्रसङ्गाग- तादपि हरशब्दात् साधसंहारो पर्णितः, तदभ्यासाहि- तासंस्कारमचयादनन्तरजन्मनि तत्त्वज्ञानमपि वर्णितम् । ननु यदि न का चिदितिकर्तव्यता कीर्तनस्य कथं- विधानम् अङ्गप्रधानवत्यां भावनायां युगपत्पुरुपनियोग- इति शावरभाष्यं, भवार्तिकं च- किमाद्यपेक्षितः पूर्णः समर्थः प्रत्ययो विधाविति ? सत्यवदनादीनामिवेति मः, न हि तत्र किं चिद्ग- मुपदिश्यते, नाप्यतिदेष्टुं शक्यते, तल्लिङ्गाभावाद्, न चैतावता प्रतीयमानो विधिरपलपितुं शक्यते, तथेहापि भविष्यति । ननु तत्रापि लौकिकं किं चिदुपकारकमस्त्येव सर्व- थैवानुपकृतत्वे तु तत्रापि विधानं नाभविष्यदेव ? इहापि तहि मनोवाकायस्थानानामन्योन्यसंयोगो लौकिकएवो- पकारको भविष्यति येन विना शब्दोचारणमेव न संभ- वति, अथ वा किमस्माकं विध्यन्तरसाधर्म्यसमर्थनेन ? ईदृश एवायमपूर्वो विधिः स्वरूपकथनं वा प्रमाणान्तरान- वगतं कीर्तनस्य पापक्षयसाधनत्वमवाधितमवगम्यमान- मपन्होतुं न शक्तुमः। ननु किं समस्तानामेय भगवन्नाम्नामेतादृशं साम- यमुत व्यस्तानामपि ? न तावत्समस्तानामेव, अवशेने- .

·त्तिगुणकमेव कीर्तनं सर्वस्यापि भविष्यतीति कश्चिदस्ति १२७ श्रीभगवन्नामकीमुदी। त्यादिविधिना विरोधाद्, न ह्यवंशेन समस्तानामुच्चारणं- संभवति, अथ व्यस्तानां तत्रापि किं सर्वेपामेच; उत्त केषां चिदेव ? तत्र यदि सर्वेपामपि नरकस्टष्टरानर्थक्यं- प्रसज्येत; न ह्यजातिवधिरस्य कस्याप्येतत्संभाव्यते पन्नामसहस्रमध्ये किंचिदपि कदा चिदपि कथं चिदपि न शृणोति न गृहाति, अपिच यदि सर्वेपासमा सामर्थ्यम् एकेनैव पुरुषार्थसिद्धरन्येपामानर्थक्यं प्रसज्येत, अन्यञ्च समानमहिम्नां नाम्नां समाहारे तन्महिम्नामपि समा- हाराद् एकस्य श्रीरामनाम्नो नामसहस्रसाम्पाभिधानं. नावकल्पते, न हि प्रदीपसहस्रस्य यावान् प्रकाशः तावा- नेकस्य प्रदीपस्य भविष्यति, सामर्थ्यस्य च वैपम्ये तु भवत्येव, यावत् स्वलु खद्योतसहस्रस्य तेजस्तावदेक- स्यापि प्रदीपस्य, अथ केपां चिदेव; तर्हि सर्वार्थशक्तियुक्तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । यच्चाभिरुचितं नाम तत्सर्वार्थेषु योजयेदिति श्रीविष्णुधर्मगतवचनविरोधः, अन्येपामानर्थक्यं- च तदवस्थमेवेति ? अत्राभिधीयते-सर्वेपामपि भगवन्नाम्नां प्रत्येकम- तादृशं सामर्थ्य, न च नरकस्सृष्टेरानर्थक्यं, दग्धेऽपि कथं- चित्माचीने पाप्मनि तदुत्तरकालभाविभिरंहोभिर्मह- दवमानश्च नरकपातस्यापि संभवाद्, न चाय- नियमः, अत एव भरतदेवस्यापि ऋषभदेवेनानुगृहात- स्थापि प्रतिबद्धापरोक्षानुभवत्वाद् अन्तरायैरत्यन्तस. मुच्छिन्नभगवदुपासनत्याच तदुत्तरकालभाविना मृगा- संक्तिरूपेण कर्मणा निकृष्टदेहारम्भः, अध या मृगन्य- ·- - - १२८ प्रकाशसहिता मपि तजातिस्मरणवैराग्यभूतदयाऽऽदिगुणोपेतत्वान्मो- क्षानुकूलमेवेति न तदारम्भकस्य कर्मणो निवृत्ती प्रयतते भक्तिः। जयविजययोश्च वैकुण्ठवासिनोरपि ब्रह्मवि- वमानादधःपतनं, ब्रह्मविदयमानजनितं हि दुरितं. दुरत्ययं भगवदुपासनेनापि भगवद्भक्तायमानजनितं- च, प्रपनि चैतत्तृतीयस्कन्धे- सोऽहं भवत्समुपलब्धसुतीर्थकीर्ति- रिछन्द्यां स्वयाहुमपि चः प्रतिकूलवृतिमि-- त्यादिना, नवमे चाम्बरीपोपाख्याने- अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज ! साधुभिस्तहृदयो भक्तंभक्तजनप्रिय- इत्यादिना। अमृतत्यं मोक्षः। गतभीत्वादयो "नक्तंदिया च गतीर्जितनिद्र एक इत्यादिपूर्वोदाहृतश्लोकोक्ताः । यथा कथं चिन्जिन्हाऽङ्गनमागता. दित्युक्तं सौरपुराणेतिहासेन द्रढ़यति-श्रतएवेति । किमादीति। कि केन कथमित्यपेक्षितैः फलकरणेतिकर्तव्यतांऽशैः पूर्णः प्रत्ययो विधाने समर्थ. इत्यर्थः। सत्येति । "सत्यं ब्रूयाद्वैयं कुर्यात्प्राङ्मुखोऽन्नान्यनीते"त्या- द्यः। स्वरूपकथनेऽपि पापक्षयसाधनत्वमस्त्येवेन्याह-प्रमाणान्तरेति। अनधिगतमयाधितमिति हेतुगर्भ विशेषणद्धयम्। नन्विति। मिलिताना- मेतत्सामयं प्रत्येक वेति विकल्पार्थः । नरकस्रानर्थक्यं परिहरति- दग्धेऽपोति । श्रावृत्तनामकीर्तने तर्हि कथं नरकपातस्तत्राह-न चेति । नामकीर्तनावृत्तिशन्यानामुत्तरकाले पापाचाराणां नरकपात 'इति भावः । तत्रोदाहरणमाह--अतएवेति । प्रतिवद्धोऽपरोक्षानुभयो यस्य तस्य भायस्तत्वम् अत्यन्तसमुत्पन्नं भगवदुपासनं यस्य तस्य भाव. स्तत्वम्। नन्यायय॑माना हरिभक्तिः कथं मृगासक्ति नोन्मूलयेत् ? तत्राह-अथ वेति । भवद्भ्यः समुपलब्धा सुतीर्थरूपा कीर्तियन सः । स्वयाहुमिन्द्रमपि; इति सनकादीन्प्रति भगवद्वाक्यम्। वेनस्य तु भगवन्निन्दापतिबद्धसामय सकृत्कीर्तन- ·१२६ श्रीभगवन्नामकौमुदी। -मावर्त्यमानमपि न पापक्षयायालं, शिशुपालादीनां- पुननिर्भरवैरानुबन्धपरिकल्पितसंपदः समाधेरिव निन्दा- दोपस्यापि दग्धत्वात् पुरुषार्थप्राप्तिरिति स्वयमेव सप्त- माये समर्थितं श्रीशुकेन । यद्प्युक्तम्-एकेनैव पुरुषार्थसिद्धरन्येषामानर्थक्य- 'मिति, तदप्ययुक्तं, पुरुषभेदेन सर्वेषामपि पुरुषाथसाध- नत्वोपपत्तेः। यत्तु समानमहिम्नां समाहारे तत्तन्महिनामपि समाहारारा नैकस्य तादृशो महिमेत ? तदपि परि- च्छिन्नप्रभावेषु प्रदीपादिपु घटते; न पुनर्निरङ्कशमहिमसु भगवन्नामसु, न खलु चिन्तामणीनां निचयस्य; एकस्य वा चिन्तामणेः, कल्पशाखिनां वमस्य; एकस्य वा कल्पशा- स्विनः, कामधेनूनां यूथस्य; एकस्या वा कामधेनोः, कश्चि- दस्ति विशेयः, समाहृतानामुच्चारणमपि नानर्थक संस्कारप्रचय- हेतुत्वाद् एकैस्यवोचारणप्रचयवत्, तस्मात् श्रद्धा- भक्तिज्ञानवैराग्याभ्यासदेशकालविशेषादिनिरपेक्ष भग- वन्नामकीर्तनमेव महदयमानातिरिक्तममारब्धं प्राचीन- मंहः सर्वमेव संहरति, श्रावQमानं पुनदुर्वासनाविध्वं- सदारेण श्रद्धाभक्तिवैराग्यज्ञानान्युत्पादयद्पवर्गसाधन; प्रारब्धपापनिवर्तकं च कदा चिदुपासकेच्छावशाद, महदयमानस्प तु भोगएच निवर्तकः तदनुग्रहो या, न पुनरन्यत् किं चिदिति स्थितम् । मनु पेनस्य कथमसद्गतिस्तेनापि भगवनिन्दायै भगवन्नामावृत्तः एतत्वाद् ? मतभाइ-पेनस्येति । भगपग्निन्दया प्रतिपदं सामध्यः , ·-- प्रकाशसहितो यस्य तत् । कथं तहि शिशुपालस्य सद्गतिस्तस्यापि भगवनिन्द- कत्वाद् ? अत आह-शिशुपालेति । निर्भरमतिशयेन यो वैरानुवन्ध. स्तेन परिकल्पिता या संपत्श्रीमत्कृष्णविषयचित्तपरिपाकस्तस्मा- निन्दादोपस्य दग्धत्वादित्यर्थः। परिच्छिन्नेति। प्रदीपसहस्त्रस्य यावान्प्रकाशस्तावानेकस्य न भवतीति घटते परिच्छिन्नत्वात्। निर. दुशत्वमपरिच्छिन्नत्यम् । तत्रोचितं दृष्टान्तमाह-न खल्विति । तत श्चैकस्य श्रीरामनाम्नः सहस्रनामतुल्यत्वाभिधानं घटत इति भावः । तहनेकपामुच्चारणमनर्थकं १ तत्राह-समाहृतानामिति । संस्कारो- भगवद्विपयस्तस्य प्रचयः पौष्फल्यम् । उपसंहरति-तस्मादिति । श्रद्धाऽनेनास्ति परलोक इति धुद्धिः। भक्तिस्तत्रानुरागः । ज्ञानं परमा. स्मविषयम् । अभ्यासो नामावृत्तिः । देशः सत्क्षेत्रम् । कालः पूर्वा हादिः। आदिशब्देन शौचादि । महदवमानेति । भगवद्भनयोरपि सनकाद्यवमानाद्धःपातश्रवणात् । श्रप्रारब्धमिति 1 नामकीर्तनेऽपि जोवनदर्शनात्मारब्धमेतदेहारम्भकम् । तायपापनिवर्तकत्वं चन स्वभावादित्याह-कदा चिदिति । महदिति । यथा जयषिजययोरेव। नन्वेवं पुराणार्थे परिगृह्यमाणे स्मृतीनामत्यन्तबाध- एव स्याद् ? न च तदुचितं पुराणैरेव तदर्थस्याप्यगीकारात् तैस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभि- रित्यादिभिः ? तत्र समाधिः-एकत्रैव प्रवृत्तिनिय. मोऽन्यत्र प्रवृत्ति प्रतिबध्नाति, न च कीर्तने प्रवृत्तिनियमः अश्रद्धोपहतत्यात् प्रायेण पुरुषयुद्धीनां, साङ्कत्यनिवन्धना प्रवृत्तिन्न नियन्तुं शक्यते, तस्मादस्त्येवावकाशः स्मृतीनां;- दृश्यते च सुकरदुष्करयोर्विकल्पो वैद्यकेपु, तत्र च किं चि- त्सुकरमपि कस्मै चित्स्वभावादेव न रोचते, अतस्तदर्थ- दुष्करमपि चिकित्सान्तरं विधीयते तददिहापि दुर्वार- दुर्वासनावासितचेतसः प्रायेण पराङ्मुखा एव पुरुषोत्त- मात्पुरुपाः तदर्थ प्रायश्चित्तान्तरविधानम् । सुकरण नामकोर्तनेन पापक्षये स्मार्तप्रायश्चित्तेषु कोऽपि न प्रवत्ततेति शङ्कते-नन्विति । तदर्थस्येति । स्मृत्यर्थस्य तपोदानादे.

·- श्रीभगवन्नामकौमुदी। रित्यर्थः । सांकेत्यादीति । "सांकेत्यं पारिहास्यं वे"त्यादिश्लोको. कनामग्रहणे प्रवृत्तिनियमो नास्त्यनियतनिमित्तत्वादित्यर्थः । कथं. वैद्यकेऽपि सुकरदुष्करयोर्विकल्पाभिधानं ? तत्राह-तत्रेति । ततश्व. सुकरदुष्करयोरपि नामकीर्तनस्मार्चप्रायश्चित्तयोर्विकल्प उपपद्यत. इति भावः। . अत्र यत् कैश्चिदुच्यते-एकापूर्वप्रयुक्तमनेकमेक- दृष्टमुपकारं कुर्चत् विकल्प्यते यथा व्रीहियवादयः, स्मार्त्तपौराणयोः पुनरपूर्वभेदाददृष्टार्थत्वाच न विकल्प- इति? तत्र च वक्तव्यं-विकल्पनिराकरणेन किमनयोः समुच्चयः साध्यते किंवा व्यवस्था किं वाऽन्यतरस्यासाध- नत्वं ? समुच्चयव्यवस्थे तावन्निराकृते, अन्यतरस्यासा- धनत्वेऽपि तावन्नामकीर्तनस्य नासाधनत्वं तत्परत्वात्पु- राणानाम् , अतः स्मार्तस्यासाधनत्वमेव परिशिष्यते, न च तस्याप्यसाधनता, एकापूर्वप्रयुक्तानामेव विकल्प इति नियमाभावात्, लौकिकानामश्चशिविकाऽऽदीना- मपि गमने विकल्पदर्शनाद्, भावार्थभेदेऽपि दाहच्छे. दादीनां चिकित्सायां, न च दृष्टार्थानामेव विकल्पः, अष्टार्थयोरपि ग्रहणाग्रहणयोस्तदर्शनाद्, अथ तत्र विरुद्धसमुच्चयायोगाद्विकल्पः ? तीहापि निरपेक्षसा- घनसमुच्चयायोगाद्विकल्प एव । अपि च-अनेकापूर्व- प्रयुक्तानामपि फ्रममुक्त्यर्थानां शाण्डिल्यदहरादिविद्या- नां विकल्पो दृश्यते, न च वाचनिकोऽसाविति वाच्यं,- वाऽदीनामश्रवणात्, तस्मात्तुल्यार्थत्वमेव विकल्पे प्रयो- दर्शपौर्णमासज्योतिष्टोमादिसाध्य. स्वर्गभेदयदेकस्य पापस्य विनाशव्यक्तिभारोऽस्ति, येन जक; नान्यद्, न च ·. , १३२ प्रकाशसहिता. ब्रह्महा दादशाब्दानि चरेदु, ब्रमहा हरि कीर्तयेदित्य- नयोरपि भिन्नत्वाद् विकल्पः, तस्मादवाधितार्था एव स्मृतयः, न चाविदुषः कर्मानुष्ठानायोगवद् अकृताधान- स्योत्तरकतुकरणायोगयच, अकृतभगवत्कीर्तनस्य प्राय- श्चित्तान्तरासंभवः, येन विद्वद्वाक्यवत् पूर्णाहुत्या सर्वान • कामानवामोतीतिवाक्यवदा कीर्तनविपयाणामपि वाक्यानामानर्थक्यादर्थवादत्वमाश्रीयेत, तस्माद्यथाश्रुत- एवार्थः पुराणवचनानामुदाहृतानामिति । पकेति । "चमसेनापः प्रपयेगोदोहनेन पशुकामस्येति चमस. गोदोहनयोरपप्रणयननिप्पत्तिरूपैकोपकारकत्वेऽपि न विकल्पस्तत- उक्तम्-एकापूर्वप्रयुक्तमिति । तयोस्तु नैकापूर्वप्रयुक्तत्वं गोदोहनस्य काम्यत्वेन दर्शाधपूर्वप्रयुक्तत्वाभावात् । श्रयघातप्रोक्षणयोरेकाग्नेया- पूर्वप्रयुक्तत्वेऽपि न विकल्पोऽत उक्तम्-एकमुपकारं कुर्वदिति । एमिति । अष्टार्थानां विकल्पायोगादिति भावः। उक्तं विकल्पप्रयोजकमङ्गीकृत्य दूपयति-तत्रेति । न च तस्या- पोति। स्मृतिप्रामाण्यादिति भावः । उक्त विकल्पप्रयोजकं दूपयति. एकेति । तत्र हेतुलौकिकानामिति हेतुगर्भ विशेषणम् । एकमुपकार कुर्वदित्यंशं दूपयति-भावार्थेति । भावार्थभेदो धात्वर्थभेदस्तेन चोप- कारभेदो लक्ष्यते । विकल्पदर्शनादित्यनुपङ्गः। चिकित्साफलत्वे. ऽपि दाहच्छेदयोर्धात्वर्थयोभिन्नत्वादुपफारभेदेनावश्यं भवितव्यमिति भावः। श्रादिशब्देन भेषजपानम् । अथ तत्रेति । ग्रहणाग्रहणयोरि- त्यर्थः। इहापीति । नामकीर्तनस्सार्त्तप्रायश्चित्तयोरित्यर्थः । तत्र व्रीहि- यवयश्चशिविकावदिति दृष्टान्तद्वयं द्रष्टव्यम् । क्रममुफ्त्यर्थानामिति । तुल्यार्थत्वं विकल्पहेतुरुक्तः। न च शाण्डिल्यादिविद्यानां विफल्पे मानाभावः, उत्तरमीमांसायां तत्साधनादिति भावः । वाऽऽदीनामि. स्पादिशब्देन विफल्पशद्धः। स्वयं विफएपप्रयोजकमाह-तस्मादिति । नर्नु दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो- यजेतेत्येकस्वर्गार्थत्वेऽपि न विकल्पस्ततः कथं तुल्यार्थत्वं विकल्प प्रयोजकं? यदि च न तत्रैकः स्वर्गस्तर्हि प्रकृतेऽपि नैका पापतय इति ·. श्रीभगवन्नामकौमुदी। १३३ . न विकल्प इत्याशङ्क्याह-नचेति।एकस्य पापस्येति हेतुगर्भ विशेषणं, स्वर्ग:हि वैजात्यं, प्रकृते त्वेकस्य पापस्य विनाशमुद्दिश्य नामकीर्तन- स्मार्तप्रायश्चित्तयोविधानाद्विकल्प इति भावः । ननु यथा “तरति ब्रम्ह हन्यां योऽश्वमेधेन यजतेय उ चैनमेवं वेदे"त्यश्वमेधज्ञानस्य व्रम्हहत्या. विनाशकत्वं, यथा वा “पूर्णाहुत्या सर्वान्कामानाप्नोति” इत्याधानाङ्ग- पूर्णाहुतेः सर्वकामहेतुत्वं श्रूयमाणमर्थवादमात्रमेवं नामकीर्तने पापक्ष. यहेतुत्वं श्रूयमाणमर्थवादमात्रमस्तु ? तत्राह-न चेति । अश्वमेधज्ञान. पूर्णाहुत्योरश्वमेधाधानाङ्गत्वात्तावन्मात्रेण फलसिद्धौ क्रत्वनुष्ठानवैय. •दर्थवादत्वं युक्तं, नामकीर्तनस्य तु स्मार्तप्रायश्चित्ताङ्गत्वे मानाभा- यात्पूर्वोक्तविधया स्मार्त्तप्रायश्चित्तानुष्ठानवैयर्थ्याभावाञ्चपापक्षयश्रवणं. नार्थवाद इति भावः । अक्षरार्थस्तु-अविदुषः कर्मानुष्ठानायोगो, ऽशक्तरकृताधानस्योत्तरकतुकरणायोगोऽत्यभावादाधानसाध्यत्वादग्नी- नाम्, एवमकृतनामकीर्तनस्य स्मार्तप्रायश्चित्ताभावो, न चेत्यन्वयः। विद्वद्वाक्यं “यउ चैनमेवं वेदेति पूर्वोक्तम् । ननु यदि विनैव श्रद्धा कीर्तनादेव पापक्षयः तर्हि किमस्य प्रकरणस्य प्रयोजनम् ? अनेन हि श्रद्धव साध्यते, सत्यम् , अपगतेऽपि पापे मनोगतमश्रद्धानिबन्धनं- दुःखं न निवर्तते, ततस्तदपगमलक्षणाय मनःसमा- धानाय प्रकरणमेतदिति प्रकरणस्य प्रयोजनं, तस्मात्स- चमनवद्यम्। 'सत्यमिति। नामकोर्त्तनागश्रद्धतग्रन्थप्रयोजनमिति न घूमः किं. तु श्रद्धाऽस्तु वा मा वा, नामकीर्तनं पापक्षयहेतुरेव, एतद्न्यसा- ध्यश्रद्धायास्त्वश्रद्धानियन्धनदुःखनिवृत्तिः प्रयोजनं, ततश्च मनसः समाधानम् । प्राकृष्टिः कृतचेतसां सुमहतामुच्चाटनं चांहसा- माचण्डालममूकलोकसुलभो वश्यश्च मोक्षत्रियः । नो दीक्षां न च दक्षिणां न च पुरश्चयाँ मनागीक्षते मन्त्रोऽयं रसनास्टगेव फलति श्रीरामनामात्मकः॥१॥ प्रन्धं परिसमाप्य नाममाहात्म्यानुसंधानलक्षणं मङ्गलं विधत्ते- ·- १३४ प्रकाशसहिता प्राकृष्टिरिति । आकर्षणं बुधानामित्यर्थः। वश्यं वशीकरणम् । मुकाः केवलं मुक्तिस्त्रियं वशीकर्तुमसमर्थाः; इतरे वाचण्डालं नामम न्त्रेण वशीकत्तुं समर्था इत्यर्थः । प्रसिद्ध मन्त्रवैलतण्यमाह-नो दीक्षामिति । एवशब्देनाभ्यासाद्यनपेतत्वम् ॥ १ ॥ श्रीरामेति जनार्दनेति जगतां नाथेति नारायणे- त्यानन्देति दयाधरेति कमलाकान्तेति कृष्णेति च । श्रीमन्नाममहामृताब्धिलहरीकल्लोलमग्नं मुह- मुंह्यन्तं गलदश्रुधारमवशं मां नाथ नित्यं कुरु ||२|| नामफीर्तनाभिरुचि प्रार्थयते-श्रीरामेति । नामैवामृताधिस्तलह. रोकल्लोले मग्नं नाममात्रासक्तमित्यर्थः । मुह्यन्तं विषयानुसंधानशून्य. त्वात् । अवशं देहानुसंधानरहितम् ॥ २ ॥ यदकमालोकितुमाशु धावतां- मुकुन्दयात्रोत्सवमीक्षितुं च यद् । अतञ्च तच्च स्वलितं समं सता- मतो न लजा स्खलतामपीह नः॥३॥ भगवन्नाममाहात्म्यनिरूपणे स्वकृते संभावितं स्खलितं न दोपा. येत्याह- यदङ्कमिति । श्रङ्कः कलङ्कः दुष्टं फर्मेत्यर्थः। दुष्टफर्माव- लोकनाय धावतां यत्स्खलितं परमेश्वरोत्सवदर्शनाय धावतां यत्स्व. लितं तवयंसतांनसमं पूर्व लजाऽऽवहं; द्वितीयं तद्विपरीतमित्यर्थः । इह भगवन्नाममाहात्म्यनिरूपणे स्खलतोमप्यस्माकं न लजेति भावः ॥३॥ अपि च- सुरसरित इव महामहाचल- गहनगुहाजायजालभेदिन्याः । हरिचरणजन्मभूमेः स्खलितमपि कृतेरलंकृतिर्ननु नः ॥४॥ प्रत्युत तदेतत्स्खलितं गुण इत्याह-मुरसरित इति।महान्तोऽचला. 'स्तेपांगहना गुहास्ता जाड्यजालानि मोहजालानि च भिनति मुरस. रिद,फुतिरपि महाचलगुहावज्ञाड्यजालानि मोहजालानि भिनत्तिा ·धीमगयन्नामकीमुदी। १३५ . माय:॥५॥ हरिमक्तिराजमार्ग गुरुपदनखचन्द्रिकाघौते । श्रुतिजननीपदपद्धतिमनुसरतांनः कृतःस्पलितम्।। इदानी न: स्पलिकमेव नास्लोरयाह-हरिमतानि । हरि गजलां गुरसंप्रदाययतां धुतिमनुमरनां च न. स्पलिनं न संभपतांति धर्मः संपिम्पियविरतिः सिद्धयमापिमाद्या- यस्प श्रीमचरणनलिनहना पीट लुठन्ति । पस्योन्मेषः सकलभुयनाम्भोजराजीनिर्मपः मोऽम्मत्म्यामी जयति जगतां मगलं गम्प नाम ॥६॥ मंदगं प्रगमनि-पानि । मंपिद् गाना पियविनिरापम्। मलिनं कामसम् । उन्मेपलांगनेवाग, मुयना-पेपामांझानि न. पी पदनिकम्मा निमेश पोनी माग नि पाप ॥ ६॥ अपि- ·-प्रकाशसहिता यदज्रीति । यस्य विष्णोरधिकमलात्सदाशिवस्य च कवरी- भराजटामण्डलाद्भूमिभागमागतस्य पाथसो जलस्य गङ्गाऽऽत्मकस्य नाम; अंहसां पापानां निवर्तक, "गङ्गा गङ्गेति यो घूयादित्यादि"या. क्यात् , तस्य परमात्मनो विष्णोः शिवस्य वा नाम पापनिवर्तक- मिति कि वक्तव्यमित्यर्थः ॥७॥ नाधाय किं चिदपनीय न किं चिदन्तः खात्मैव येन सुखसिन्धुरगाधयोधः । आविष्कृतः करुणया करवै किमस्य तन्नाम्नि मग्नमिदमेव मनोऽस्तु पूजा स्वकीयकृतार्थतामभिनयति-नाधायेति। वस्तुतोऽनाधेयातिश- यत्वानिष्कलकत्वाच्चात्मन इयमुक्तिः। येन गुरुणा परमात्मना वा करुणयाऽऽत्माऽऽविष्कृतस्तस्य किं करवै? अतस्तम्नानि नम्रमभिमुखं. मन पर पूजाऽस्तु ॥६॥ झटिति जगतामहस्तूलं दहद्दहनो मह- द्दहरकुहरध्वान्तं ध्वंसं नयन्नभसो मणिः । किरणलहरी चान्द्री चेतश्चकोरचमत्कृति- भवतु भवतां नामज्योतिर्मुदे मद्नद्रुहः ॥१०॥ इति श्रीमदनन्तानन्दरघुनाथपरमहंसपरिव्राजकाचा- यंपादपद्मोपजीविनः श्रीमन्द्रसिंहसनोलक्ष्मीधरस्य कृती भगवन्नामकौमुद्या नामकीर्तनस्य केवलस्यैव पुरुषार्थसाध- नत्वप्रतिपादनं नाम तृतीयः परिच्छेदः। नन्दानन्दकरं करम्बितकरं हैयङ्गवीनैर्नयः शोभामादधतं नवीनजलदे मीलत्सुधांशोः स्फुटम् । भक्तानां हृदयस्थितं सततमप्याभीरदृग्गोचरं- गोपालं भजतां मनो मम सदा संसारबिच्छित्तये ॥ वद जिह्वे बद जिह्वे चतुरे श्रीराम रामेति । पुनरपि जिहे वद वद जिह्वे चद राम रामेति ।

·श्रीभगवन्नामकौमुदी। १३७ अनादौ संसारे निरवधिकजन्मखविरते- महाघेरेवान्तश्चितकलुपताया हि दहनम् । महीघ्राणां भस्मीकृतिगहनसंवर्तशिखिनो- भवन्नाम्नः कुक्षेः कियदिव हरे ! खण्डनलवत् ॥ इति । शम्। झटितीति। मदनद्रुहः सदाशिवस्य नामज्योतिर्भवतां मुदे भवतु, ज्योतिष्ठं विवृणोति-जगतामहस्तूलं दहन् दहनः महतां दहरकुहरे स्वान्ताकाशे ध्वान्तमशानलतणं नाशं नयन नभसो मणिः सूर्यः, चान्द्रो किरणलहरीति ; चेतश्चकोराणां चमत्कृतिर्यस्याः सकाशादिति ॥१०॥ भगवन्नामकौमुद्याः प्रकाशोऽयं विनिर्मितः। संतोषयतु भक्तानां चेतःकुमुदमण्डलीम् ॥ १॥ इत्येषा वाङ्मयी पूजा श्रीमद्गोपालपादयोः ॥ अर्पिता तेन मे देवः प्रीयतां गोकुलेश्वरः ॥२॥ इति श्रीमदापदेवसूनुनाऽनन्तदेवेन विरचिते श्रीभगन्नामकौमुदीप्रकाशे तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः ।।

·. ६२८ श्रते "२६ निज हणम्,निज " ६३२१ व्यर्थ ,, २८ वातु. सटिप्पनीकटीकासहित- श्रीभगवन्नामकौमुद्याः शुद्धिपत्रम्- पृ० प० अशुद्धिः। शुद्धिः। पृ०प० अशुद्धिः। शुद्धिः। ३२२० उम्मेषो- उन्मेषो ८०११३ भावानामङ्ग भावाङ्ग श्रुते ,, ।१६ निजसुख निजस्व . १७।२३ वा थ वाऽध ८२।१६ धाव धाघ १६१० भवत भवति १२७ चिच्छ चिच्छू ९०२१ रणान्त पन्ति २४१२१ तेतो तेनो प्यनर्थ वानु ६५ ४स्माद्द स्माई "।३१ सत्र १००१२२ बहू बह २६ ७सव सर्व १०३।२० क्रश्ये क्रुश्ये २७५ सत्रे सूत्रे ।२२ वह मुक्त ४२। २शाब्द १२१॥ ६नापि प्रापि ४३। १ जना जाना १९६।११ कीत्त कीत ५०१८ अन्य यन्ये १२२।२६ सय सर्व ५१।२१ तद्ग तद्गु १२५।२३ माक्ष मोक्ष २-भिव भिर्वि १२७४२३ हात हीत ५७ २ पत्तित्ति पत्ति १२६॥ २नान्न नर्नि मादे पार्थ ६२१६ णोभ्य णेभ्य तह १२५ वृत्तः वृत्तः ७४।१२ वक्त वल निर्दिष्टाशुद्धीविहायापि यहुत्र वषयोमिथो जातोव्यत्ययो विशैविवेच्यः । किंच- यशीतितमपृष्ठस्थटीका हाशीतितमपृष्ठीयटीकाया अग्निमा योध्येति । ३८।१ मुक्त १०६६मर्थ नर्थ " । ७माद " "।६पाथ 1१७ कैस्य ६२॥ तद्द . " ·T अङ्क ] विजयादशी (दशहरा)* २५७ %%%%%%%场先第另%%%%%%%%%牙等多多为结为多多多劳多多年牙牙 多多多多%%%%%%%岁岁岁岁多多第劣势劣势劣步步异步步步并%%%%% - देवीव्रतमें कुमारी-पूजन परम आवश्यक माना गया वर्षकी काली, सात वर्षकी चण्डिका, आठ वर्षकी है। सामर्थ्य हो तो नवरात्रभर प्रतिदिन, अन्यथा समाप्तिके शाम्भवी, नौ वर्षको दुर्गा और दस वर्षवाली सुभद्रा-स्वरूपा दिन नौ कुमारियोंके चरण धोकर उन्हें देवीरूप मानकर होती है। गन्ध-पुष्पादिसे अर्चन कर आदरके साथ यथारुचि मिष्टान्न दुर्गा-पूजामें प्रतिदिनका वैशिष्ट्य रहना चाहिये। प्रतिपदाको भोजन कराना चाहिये एवं वस्त्रादिसे सत्कृत करना चाहिये। केशसंस्कारक द्रव्य-आँवला, सुगन्धित तैल आदि केश- शास्त्रोंमें आया है कि एक कन्याकी पूजासे ऐश्वर्यकी, दोकी प्रसाधन संभार, द्वितीयाको बाल बाँधने-गूंथनेवाले रेशमी पूजासे भोग और मोक्षको, तीनको अर्चनासे धर्म, अर्थ, सूत, फीते आदि, तृतीयाको सिन्दूर और दर्पण आदि, काम-त्रिवर्गकी, चारकी अर्चनासे राज्यपदकी, पाँचकी चतुर्थीको मधुपर्क, तिलक और नेत्राञ्जन, पञ्चमीको अङ्गराग- पजासे विद्याकी, छ:की पूजासे पट्कर्मसिद्धिकी, सातकी चन्दनादि एवं आभूषण, पष्ठीको पुष्प, तथा पुष्पमालादि : राज्यकी, आठकी अर्चासे सम्पदाकी और नौ कुमारी समर्पित करे। सप्तमीको ग्रहमध्यपूजा, अष्टमीको उपवासपूर्वक 'ओंकी पूजासे पृथ्वीके प्रभुत्वकी प्राप्ति होती है। पूजन, नवमीको महापूजा और कुमारीपूजा करे। दशमीको री-पूजनमें दस वर्षतककी कन्याओंका अर्चन विहित पूजनके अनन्तर पाठकर्ताकी पूजा कर दक्षिणा दे एवं दस वर्षसे ऊपरकी आयुवाली कन्याका कुमारी-पूजनमें आरतीके बाद विसर्जन करे। श्रवण-नक्षत्रमें विसर्जनाङ्ग- किया गया है। दो वर्षकी कन्या कुमारी, तीन वर्षकी पूजन प्रशस्त कहा गया है। दशमांश हवन, तर्पण, मार्जन त, चार वर्षकी कल्याणी, पाँच वर्षकी रोहिणी, छ: और ब्राह्मण-भोजन कराकर व्रतकी समाप्ति करे। NAGARIORNNN विजयादशमी (दशहरा) [आश्विन शुक्ल दशमी] ईषमाससिता दशमी विजया शुभकर्मसुसिद्धिकरी कथिता। श्रवणायुता नितरां शुभगा नृपतेस्तु गमे जयसिद्धिकरी। (मुहूर्तचिन्तामणि) क्षत्रियोंका यह बहुत बड़ा पर्व है। इस दिन ब्राह्मण- लोग सरस्वतीपूजन एवं क्षत्रिय शस्त्रपूजन करते हैं-दुर्गा- विसर्जन, अपराजिता-पूजन, विजय-प्रयाण, शमीपूजन तथा नवरात्रपारण इस पर्वके महान् कर्म हैं। इस दिन संध्याके समय नीलकण्ठ पक्षीका दर्शन शुभ माना जाता है। इस दिन प्रातःकाल देवीका विधिवत् पूजन करके नवमीविद्धा दशमीमें विसर्जन तथा नवरात्रका पारण करना चाहिये। इस दिन विधिपूर्वक अपराजितादेवीके साथ जया तथा विजया देवियोंके पूजनका भी विधान है और सायंकालमें दशमीपूजन तथा सीमोल्लंघनका विधान है। भारतवर्षके कोने-कोने में इस पर्वसे कुछ दिन पूर्व ही रामलीलाएँ शुरू हो जाती हैं। सूर्यास्त होते ही रावण, कुम्भकर्ण तथा मेघनादके यह पर्व आश्विन शुक्ल दशमीको मनाया जाता है। पुतले जलाये जाते हैं। इस पर्वको भगवती (विजया) के . के लिये श्रवणनक्षत्रयुक्त, प्रदोषव्यापिनी, नवमीविद्धा नामपर विजयादशमी कहते हैं। साथ ही इस दिन भगवान् ...: प्रशस्त होती है। विजयादशमीका त्योहार वर्षा- श्रीरामचन्द्रजीने रावणका वध किया था, इसलिये भी इस तुकी समाप्ति तथा शरत्के आरम्भका सूचक है पर्वको विजयादशमी कहा जाता है। प्राचीनकालमें राजा न ज GODA 45000 दशहरा