·भासनाटकचक्रे CONTENTS .... .... .... iv-x ... .... .... ... ... १०९-१९० ... ... ... ... ... १९१-२४८ २४९-३२० ३२१-३०२ ३७३-४२० ... ... ... ... ४२१-४४० ... ... Preface Introdaction स्वमवासरदत्तम् २ प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् ३. अविमारकम् ४ चान्दतम् ५प्रतिमा ६ मभिपेकनाटकम् ७ पचरानम् ८ मध्यमव्यायोगः ९ दूतवाक्यम् १० दूतघटोत्कचम् " कर्णभारम् १२ करमहम् १३ बालचरितम् Appendices A. Metrical Analysis B. List of irregular constructions etc. C. References to Bhāsa or his works D. Stanzas attributed to Bbāsa / E. Select Glossa ४४१-४५८ ... ४५९-१०६ ४७७-४८८ ... .. ४८९-५१० ५११-५६० ... .... .... .... 561-567 568-573 578-577 678-580 580-583 ... ... .... ...

·ii and conjectural readings of the Trivandrum text bave been replaced by reliable readings. In the appendices at the end, I have given a consoli. dated metrical Index, together with a table giving at & glance the number of verses in a particular metre in the various plays; a collection of all anomalous forms and constructions; & list of citations from thetorical Bad other works wherein reference is made to Bbāsa or his works; and lastly, a glossary of rare and out-of-the-way expressions employed in these plays. I am considerably indebted to the work of the late Mm. Ganapati Šāstri, and also to the articles on Bhāsa by Dr. V.8. Sakhtankar in preparing these appendices--especially the first two; I have also made use of all the editions of individual plays of the group so far published, and I make my grateful acknowledgments to these. As for the introduction, I have given merely & summary of my views on the Bbāsa problem, leaving the readers to refer to my essay or 'Plays escribed to Bhāsa, their apthenticity and morits for a further and detailed discussion of the problem. I feel bappy to add that two of the most eminent scholars of the West, the late Professor Dr. Sylvain Levi, and the late Professor Dr. M. Winternitz have unequivocally given it as their opioion that the plays in question cannot be the works of the great poet Bhāsa-thus confirming the view that I have expressed in my thesis. In the article referred to at the outset, Professor Wintergitz writes, " I believe that most scholars are now inclined to give up the idea that we Are is the happy possession of the principal works of the great Bhāsa who was famoas already at the time of Kálidāsa." In & letter addressed to Mr. P. anujan Achad, ·and poblished in the same Bulletin, Dr. Winternitz Writes, "I am no longer & believer in Bhāsa's authorship of these plays. A companion volame, giving a critical introduction, a fall translation and explanatory dotes for each of the plays is onder preparation and will be published as early as practicable. I cannot sufficiently express my grati. tude to Dr. N. G. Sardesai, the enthusiastic proprietor of the Oriental Book Agency, for his readiness to undertake the publication of the present volume. My stadent and friend, Mr. J. V. Vaidya, B.A., deserves my best thanks for the invaluable help he bas rendered in transcribing and copying the manuscript and in readiog the proofsheets; and lastly, my thanks are due to Mr S. R. Sarde. sai, B.A. LL.B., tbe Manager of the Samarth Bharat Press, for the very nice printing and getop of the work. Prabhakara Niketana, Deccan Gymkbana, Poona. O.R. DEYADEAR. PREFACE TO THE SECOND EDITION This is a were reprint of the 1937 edition. The Companion Volame promised could not be publisbed so far owing to difficulties beyond our control, and the idea is postponed for the present. C. R. DEVADRAR-

·INTRODUOTION.
The Bhasa Problem.
Bhāsa, the worthy predecessor of Kalidasa, was to
as a mere same until in the year 1912 the late Mahā.
wahopadhyâya Ganspati Šāstri claimed to have disco.
vered a number of plays written by Bhāsa wbich were
pablished by him in the Trivandrum series. The number
of these plays altimately came to tbirtees. These fall
into two broad division : the Epic-Papranic and the le.
gendary; the former includes plays which are based upon
the Mahābhārata, the Rāmāyaṇa and the Vişgapurāņa;
while the latter comprises plays that derive their plots
from the Brhatkatha and other popular legends.
The following are the names of the plays thus classi.
fied:
I. Probably from the Bębatkathă--
1 Svapnavāsavadatta (Sv.)
2 Pratjñāyaugandharāyana (Pry.)
3 Avimāraka (Avi.)
4 Cáradatta (Cár. )
IL Rāmāyaṇı 6 Pratimā ( Prat. )
6 Abhişekā (abhi.)
III. Mahābhārata 7 Parcarātra (Paña.)
8 Dutavākys (Dūta.)
9 Madhyamavyāyoga (Madhya.)
10 Dūtaghatotkaca (Dgh.)
11 Karħabbārs ( Karna.)
12 Ürobbanga (U.)
IV. Krsna legend- 13 Balacarita (B.)

·The history of Sanskrit drang offers nowhere such fertile ground for romantic speculations as in this group of thirteen anonymous dramas which the late Pandit Ganapats Šāstrı of Trivandrum attributed to the great poet Bbāsa on the strength of certain facts which, how ever, are fast failiog bım It was in the nature of things, that in the first sensation of this discovery, so fraught with the most wide reaching results for the history of the drama, it should have been bailed by a chorus of ap plause to which both East and West joined their voices Il, however, there was an unreasoned and uncritical haste in propounding and supporting the theory, there was also not lacking the perve and the animus of a hot controversy in the arguments urged against the theory by those who declared these dramas to be the work of the later play-wrights of Kerala This if the supporters of the hypotbesis could not advance a single argument that may be regarded as conclusive, the evidence on the other side too is mainly negative in character and fails equally to produce conviction The problem, even after many Sears of heated controversy, appears to be such more complex than was generally supposed and is as far from & satisfactory solution as ever. The views expressed on the problem fall into three distinct schools (1) those that have lent their whole-beart ed support to the hypothesis, ( 12 ) those that have opposed the hypothesis ( m ) and those that have found & na media and bave beld that the contention of the opposing sides is based apop partial truths, and that 15 a sense these pisys 8x8 Bbása plays and in a sense they are not Here is a brief resume of the procipal ·vi Arguments advanced in support of their thesis by these different schools of opinion opon the sobject. Altborgh the game of Bhása is nowhere mentioned in the manuscripts, neither in the body of the texts nor in the colaphods, Mm. Ganapati Šāstri comes to the conclusion that all these dramas are to be ascribed to Bhāsa principally on the following important grounds: (1) All these dramas begin with the stage-direction नान्यन्ते ततः प्रविशति ete, whereas in the classical drawas we are accustomed to have the Nandi first and then the stage direction area etc. This technical peculiarity of the Bhāsa plays seems to be alluded to in the famogs stanza of tbe Harşacarita. सूत्रधारकनारम्भर्नाटकैर्बहुभूमिकः। सपताकैयशो लेभे भाता देवकुलैरिव ॥ Where Bāņa tells us that the dramas of Bhāsa begin with the appearance of the Sūtradbāra and are rich in persons and episodes. (2) The prologue is called Stbā. panā everywhere in place of Prastāvanā (3) Unlike the classical dramas the title of the work and the name of the author are not mentioned in the Sthapadās of these plays, which fact argues that the plays belong to pre classical times when details such as these were possibly left to the preliminaries. (4) The Bharatavāky ends everywhere with the prayer "May our mighty King role the whole earth" (6) The dramas further present a structural similarity, and the opening verses of many of the plays string together the principal charc. ters by what is technically called the Mudrālaikārs. (6) One of the plays is mentioned by Rājasekhara with the name of the author; it, therefore, stands to reason tbat the rest of the group which show numerous affinities with it as regards style, stage-technique, ideas and vocabulary sbould be ascribed to the same poet-the poet of the Sveppavasavadatta. (7) Mapy rhetoricians bring in ·vii their works citations from different works of Bbāsa e. g. Vāmana gives us citations from the Sv. Pry. and Car; Bhámaha soems to criticise his. Pry, and actually quotes the very words frou the Pry: Dandin cites that famous stanza faraia etc, which is found in the B, and the Cár. of our poet. So 'Abhinavagapta refers to the Sv. jo bis Nātya-vedaviyệti althougb is bis Dhvanyalokālocada he gives us 4 stanza from the Sv. vbich, however, is not to be met with in the newly discovered play. The most important reference, however, is the one pade by Rājasekhara who not only mentions a play by dame but also definitely associates it with the name of Bhāsa. In support of this thesis, there is further the evidence of the metres, especially the preponderance of the Epic Sloka, while the deviations from Päņini's gram. mor and the peculiarities of the Prákrta unmistakably prove that the plays are pre-classical. Dr. Max Lindenan emphasises the deviations of these plays from the Natya śāstra of Bharats as a further indication of their high antiquity. 'Agaiost the teaching of the text-books on dramaturgy which the classical dramas follow, the author of these plays does not hesitate to describe death, and even frightful death on the stage;' this is only one of the several infringements of the rules of Bharata. On the other hand, the opponents of the tbeory have brought forward their arguments which seek to negative these contentions, and they have succeeded in showing that the plays in question are of doubtfol anthenticity and of a certain date. They explain the omission of the title of the work and the name of the author on the ground that the play.wrights who were mere plagiarists or adapters had certainly very obrious reasons to* remain Anonymons. As to the verse from the Harşacarita which ·states that the dramas of Bbāsa yere began by the Sūtra. dhāra, it is urged that it would be the perversion of all probabilities to find in this innocuous statement any distinguishing featore of the drames of Bhāsa; in tact the poet, is merely trying to avail himself of en ingenious equivoque to find semblance between objects which have obviously nothing common between them. As a matter of fact even the classical plays cao very well be described as PTITETTAIT began by tbe Sūtradhāra's the position of the first stage direction aftrema adai etc. before the opening verse is a peculiarity of South Indian manuscripts, and not a characteristic of pre classical plays. As to the peculiar dramatic technique of these plays it is Do-wise peculiar to these dramas as in fact it is shared by almost all South Indian plays And in regard to the deviations from the rules of Bharata, wbich have been utilised by the supporters of the hypothesis to prove that the plays belong to the pre-classical epoc, it has been prove that such innovations have been introduced in later classical plays also with a view to secure a more arresting stage-effect. As regards the argument which sought to prove the antiquity of the plays on lin. guistic grounds on the strength of the Un-Papinian forms and Prākşta archaism--Prof. Wintergitzi bas pointed out in connection with the former, that too much importance cannot be attached to this argument, because sach deviations ocear also in the epic-Jegendary literatare and even in very late texts,' while as regards the latter--the Praksta archaisms- it has now bees shown that the so-called archaisms are used in the Malayalam manuscripts of dramas of even Kalidasa and Har şa; so that it will have to be unequivocally admit 1. Ostasiatishe zeitauft Ig. 11.

·is ted that " The Prakrta of the drama is a factor depen diog more on the provenance and the age of manuscripts than on the provenance and the age of the dramatist." About the verses in these plays which are cited or criticised in different treatises on chetoric, it is impor. tant to bear in mind that the rhetoricians themselves have nowhere associated these citations with either the name of Bhāsa, or with any one of the plays attributed to him. There is on the other hand a large number of Ferses which are specially mentioned as Bhāsa's in anthologies of Sanskrit verses, but are not found in the present plays From the foregoing summary of argoments on both sides, it will be seen that none of the arguments advan. ced is absolutely convincing and, therefore there have been from the very first cautious critics who were scep tical about the authenticity of the plays and held that these plays at least some of them--bear the evident marks of being abridged versions of probably the ori ginal dramas of Bhāsa And vitally important considerations were recently revealed 10 this connection by K Rama Pisharot (BS OS. 3. 112. 3 641) who has showo that these plays form a part of the repertoire of the Cakyārs'--the traditional actors of Kerala Ele, further, adverts to the peculiar practice of the Cakyārs viz that they never act a drama in full, but only selected scenes now from one drama, and now from another and that for every act they stage, they have their set introduction. It is, therefore, possible that the prologues' of the plays are later accretions, while the main scenes preserve to us the original plays abridged or modelled 10 parts to sait the exigencies of tbe local theatre, so that it is possible that math of the relative aniformity of style, dramatic method and formal ·X technique may be the result of this local editing;' the plays may, therefore, be the product of a class of playwrights wbo belonged to one common school and worked under its conventions. Secondly, it is not at all clear that the Tss. Svaposvāsavadattam is the famous Syspak: vāsavadattam attributed to Bhāsa by Rājaśekbara. There are in the first place two citations from Sy,1 given in Works on rhetoric which are pot found in the extant play. Secondly, the Bhāva prakāśa of Săradātanaya gives us a passage in which the Sv. is classed as a play of the Praśānta type; in this passage the author gives us a sort of a synopsis of the play which reveals that the Sy. knowo to Sāradātadaye bad much in common with the Tss. Svapo&pasavadatta but was not identical with it, as one important incident mentioned in tb passage is not found in the Tss. play. Further in his Näțakalaksaņaratpakośa, Sågarapsodio gives up an extract from the Sv. which in substance but not in actaal words, is found in the Tss. play. Thus it will be clear that the Sv. of this group is merely version-a stege version-of the original play. From all the foregoing discussion, it will be clear that in the first place the Sp. is not the genuine work of Bbāsa, and secondly that it is by no means certain that these plays claim to be the production of one writer, they are a heterogeneous group, and, therefore, cannot be regarded as the work of the poet of the Sv. and therefore of Bhāsa. 1. सञ्चितपक्षमकपाटं नयनद्वारं खरूपतडनेन । उद्धाट्य सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ।। Abbigavegopta on Dhyanyaloka; पादाक्रान्तानि पुष्पाणि सोम चेदं शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मां दृष्ट्वा सहा नता ( गता?) Natyadarpana. 2. Vide Syapdayasayadattam intro, viii.

·स्वमपासवदत्तस्य कथावस्तु । मगधराजपुनी पद्मावती वत्सराजस्योदयनस्य महिपी भविष्यति । इति सिद्धादेशप्रत्ययाद् वत्सरानमन्त्री यौगन्धरायगे स्मण्वदायमात्यैः सह समन्व्य वासवदत्ता नामास्य परिणीतपूना महिषी महासेनदुहितर लवाणक- ग्रामदाहे दग्धामात्मानं चैनामभ्यवपत्तुकाम तस्मिन्नेवामौ पतितमपदिश्य परिवानवेप यानन्तिकावेपधारिणीं वासवदत्तामाटाय इय मे ससा, प्रोपितमर्तृकामिमामनभरन्या कचित्काल परिपाल्यमानामिच्छामि " इति समायेंना पद्मावत्या हस्ते न्यासीत्यापमन्त । अथ वासवदत्ताविरहातों वरसराजोऽन्यप्रयोजनेन मगवेश्वरम्य पद्मावतीभातुर्दर्शकस्य राजधानी राजगृह प्राप्त. सन् तेन राशभिजनविज्ञानायोरूप दृष्ट्वा खयमेव दत्ता पद्मावती महिपीत्वेन प्रतिजग्राह । ययान्येशु शिरोवेदनया दुखिता पद्मावतीमाश्वासयितु समुद्रग्रहके गती घन्सराजस्तामनागता दृष्ट्वा तव शव्याया ता प्रतिपारयन् निद्राविषयोऽभूत् । अस्मिनन्तर उपस्थिता तन वासवदत्ता । सा च पद्मावती स्वपितीति बुद्ध्या तस्या शय्याया वत्सराजस्य पाश्चे सविष्टा सती वत्सराजमुत्स्वमायमानं श्रुत्वा सहसोत्याय स्वमवचनानुरूप विमप्येनममिमाप्य शय्याप्रलम्बित चास्य हस्त शयनीय आरोप्य झटिति निश्चक्राम | वत्सराजोऽपि प्रयुष्य राम्रमेणा- नुधावनेना द्वारपक्षेण ताहितो रुद्धगतिरम्न् । तन• किमयं भूतार्यो वा मनोरथो वेति नाशासीत् । एतदनन्तर दम्य साहाय्येन द्विपदमागि मास्कन्ध स्व विषयान् वत्सान् प्राप्त उदयनो रणरणखिन्नो वासवदत्ताजनन्या जामातृवात्सल्यात् प्रहितामात्मनो वासवदत्तायाश्च चित्रफल के लिसिता प्रतिकृति पद्मावत्या सह यावत् पश्यति तापचयामिहितम् " आर्यपुत्र । अस्या प्रतिकृया. सदृशीहैव प्रतिवसति; सा हि मम कन्यामावे केनापि ब्राहाणेन मम भगिनिति म्यासो निक्षिप्त" इति । ततक्षया सहागता वासवदत्ता प्रन्यमिज्ञाय यौगन्धरायगस्य सदैव स्वामिहितनिरतस्य नीतिवि. जृम्मितं युद्या परमप्रीतम्नाभ्या पत्नीभ्या सह सुमन्यत् । भासनाटकचक्रेडपिच्छेकै शिते परीक्षिनुम् । स्वमगासवदत्तस्य पाययोऽभून पावा !

·(२) When the group of Bhasa plays too was fluog into flames by art-oritics to test them, the Swapna- Vasavadatta was spared by fire, सूत्रधारकृतारमैनाटकै भूमिकः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ।। Bhaga won fame by his playe, begup by the stagedirector, containing numerous characters, and episodes, just as an architect wins fame by building temples with many floors agd ( adorned ) with flagg. पात्राणि। पुरुषा:- गजा---वत्सराज उदयनः। विदूषकः-वसन्तका, उदयनस्य नर्मसुहृद् । यौगन्धरायणः-~-वत्सराजमन्त्री। ब्रह्मचारी--लावाफेऽधीती। काञ्चुकीयः रेभ्यः--महासेनकाञ्चुकीयः । संभषक: भटः पद्मावतीभृत्यो त्रियः-- वासवदत्ता-उदयनस्य प्रथममहिषी । इयमावन्तिका च। पद्मावती--- मगधराजस्य दर्शकनाम्नो भगिनी । तापसी चेटी-पद्मावत्याः किङ्करी । मधुकरिका मभिनिका पावत्या श्वेटयो। धात्री--पद्मावत्या उपमाता । विजया वत्सराजगहे प्रतिहारी। धानी- वासवदत्ताया उपमाता।

·॥श्रीः ।। भासनाटकचके स्वप्नवासवदत्तम् ( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधार:-- उदयनवेन्दुसवर्णावासवदत्तावलौ घलस्य त्याम् । पद्मावतीर्णपूर्णौ वसन्तकम्रो भुजौ पाताम् ॥ १ ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये ! किं नु खलु मयि विज्ञापन व्यग्रे शब्द इच श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपये) उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह ॥ [ उत्सरतोत्सरतार्याः ! उसरत । ] ६ सूत्रधार:- भवतु, विज्ञातम् । भूत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिमिः । धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥२॥ (निष्कान्तः) स्थापना। ३ ३ (प्रविश्य ) मटो-उत्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह ॥ [ उत्सरतोरसरतार्याः ! ( ततः प्रविदि परिनाजकवेषों योगन्धरायग आवन्तिकावेषधारिणी वासवदत्ता च) उत्सरत । ] ·" स्वप्नवासवदत्ते यौगन्धरायणः-(वर्ण दत्त्वा ) कथमिहाप्युत्सार्यते । कुतः, धीरस्याश्रमसंश्रितस्य यसतस्तुष्टस्य वन्यैः फलै. मानाहस्य जनस्य वल्कल्यतखासः समुत्पाद्यते । उत्सिको विनयादपेतपुरुपो भाग्येश्चलेविस्मितः कोऽयं भो निभृतं तपोवनमिदं ग्रामीकरोत्याज्ञया ॥३॥ वासवदत्ता-अय्य ! को एसो उस्सारेदि ॥ [ आर्य ! के ए५ उत्सारयति । ] ३ यौगन्धरायगः-भवति ! यो धर्मादात्मानमुत्सारयति । वासवदत्ता-अय्य ! हि एव्यं यत्तुकामा, अहं वि णाम उरसार. इदव्या होमि ति ॥ [ आर्य ! न ह्येवं वक्नुकामा, अहमपि नामो- ६ (सारयितच्या भवामीति । ] यौगन्धरायणः-भवति ! एवमनिर्शातानि देवतान्यवधूयन्ते । वासवदत्ता-अय्य ! तह परिस्समो परिखेदं ण उप्पादेदि, जह ९ अअं परिभवो ॥ [ आर्य ! तथा परिश्रमः परिखेदं नोत्पादयति, ययायं परिभवः । ] यौगन्धरायणः-भुत्तोज्झित एप विषयोऽत्रभवत्या । नान चिन्ता १२ कार्या । कुतः, पूर्व त्वयाप्यमिमतं गतमेवमासी. च्छलाध्यं गमिष्यसि पुनर्विजयेन भर्तुः । कालक्रमेण जगतः परिवंतमाना चकारपंक्तिरिव गच्छति भाग्यपंक्तिः ४॥ भटौ-उस्सरह अय्या! उस्सरह ॥ [ उत्सरतार्याः ! उत्सरत ! ] (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) '३ काचुकीयः-सम्भपक न खलु न खल्त्सारणा कार्या । पश्य, ·~1.6.3] 'प्रथमोऽङ्कः। परिहरतु भवान् नृपापवादं न परुपमाश्रमवासिपु प्रयोज्यम् । नगरपरिभवान विमोक्तुमेते वनममिगम्य मनस्विनो वसन्ति ॥५॥ उमौ-अय्य ! तह ॥ [ आर्य ! तथा । ] ( निष्क्रान्ती) ३ यौगन्धरायणः-हन्त सविज्ञानमस्य दर्शनम् । वत्से ! उपसर्पा- यस्तावदेनम् । वासवदचा-अय्य ! तह ॥ [ आर्य ! तथा ।] ६ यौगन्धरायग:-( उपसृत्य ) भोः ! किंकृतेयमुत्सारणा । काञ्चुकीयः-मोस्तपस्विन् । यौगन्धरायणः-(आरमगतम् ) तपखिन्निति गुणवान् खल्वय- ९ मालाप: । अपरिचयातु न लिप्यते मे मनसि । पायुकीयः- भोः ! श्रूयताम् । एपा सलु गुरुगिरमिहितनामधेय- स्थारमाकं महाराजदर्शकस्य भगिनी पद्मावती नाम । सेपा नो १२ महाराजमातरं महादेवीमाश्रमस्थामभिगम्यानुज्ञाता तत्रभवत्या राजगृहमेव यास्यति । तदद्यारिमन्नाश्रमपदे यासोऽभिप्रेतोऽस्याः । तद् भवन्तः तीर्थोदकानि समिधः कुसुमानि दर्भान स्वैर वनादुपनयन्तु तपोधनानि । धर्मप्रिया नृपसुता न हि धर्मपीडा- मिच्छेत् तपस्विपु कुलवतमेतदस्याः ॥ ६ ॥ यौगन्धरायणः-(स्वगतम् ) एवम् । एषा सा मगधराजपुत्री पद्मा- वती नाम, या पुष्पकमद्रादिभिरादेशिकरादिष्टा स्वामिनो देवी भविष्यति । ततः, - ·स्वप्नवासवदत्ते [10.-- प्रद्वेषो बहुमानो वा संकल्पादुपजायते । भर्तृदाराभिलापित्यादस्यां मे महती स्वता ॥७॥ वासवदत्ता-(स्वगतम् ) राअदारिअत्ति सुणिम भइणिआसि- हो वि मे एत्थ सम्पज्जइ ॥ [ राजदारिकेति श्रुत्वा भगिनिकास्नेहो- ३ ऽपि मेऽत्र संपद्यते ।] (ततः प्रविशति पद्मावती सपरिवार चेटी च) चेटी-एदु एदु भट्टिदारिआ, इदं असमपदं, पविसदु ।। [एत्वेतु ६ भर्तृदारिका, इदमानमपदम् , प्रविशतु । ] (ततः प्रविशत्युपविष्टा तापसी) तापसी-साअदं राअदारिआए ॥ [ स्वागतं राजदारिकाया: । ] ९ वासवदत्ता-( स्वगतम् ) इअं सा राअदारिआ। अभिजणाणुरूवं खु से रुवं । इयं सा राजदारिका । अभिजनानुरूपं खल्वस्या रूपम् । म्] पद्मावती-अय्ये ! बन्दामि ॥[आर्ये ! यन्दे ।। १२ तापसी-चिरं जीव । पविस जादे ! पविस । तपोवणाणि णाम अदिहिजणास सअगेहं ॥ [चिरं जीव । प्रविश जाते ! प्रधिश । तपोवनानि नामातिथिजनस्य स्वगेहम् 1] १५ पद्मावती-भोदु भोदु । अय्ये ! विरसत्थम्हि । इसिपणा बहुमाणव- अणेण अणुग्गहिदम्हि ॥ [ भवतु, भवतु | आयें ! विश्वस्तास्मि । अनेन बहुमानवचनेनानुगृहीतास्मि । ] १८ वासवदत्ता-(स्वगतम्) ण हि स्वं एव्य, वाआ चि खु से महुरा ॥ [ न हि रूपमेय, धागपि खल्वस्या मधुरा ।। नापसी-भद्दे ! इमं दाव भद्दमुहरस भइणि कोथि राआ ण २१ बरेदि ॥ [ भद्रे ! इमा तावद् भद्रमुखस्य भगिनिका कविद् राजा न वरयति ।

·--1,80] प्रथमोऽङ्कः। चेटी-अस्थि राआ पज्जोदो णाम उज्जइणीए । सो दारअस्स २४ कारणादो दूदसम्पादं करेदि॥[अस्ति राजा प्रद्योतो नामोन्नयिन्याः। स दारकस्य कारणाद् दूतसंपातं करोति । ] वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) भोदु भोदु । एसा अ अत्तणीआ २७ दाणिं संवुत्ता ॥ [भपतु भवतु । एषा चात्मीयेदानीं सवृत्ता। ] तापसी-अहीं खु इअं आइदी इमस्स बहुमाणस्स । उभआणि राअउव्यणि महत्तराणि त्ति सुणीअदि। [अर्हा सल्वियमाकृतिरस्य ३० बहुमानस्य । उभे राजकुले महत्तरे इति श्रूयते 1 ] पद्मावती-अय्य ! किं दिट्टो मुणिजणो अत्ताणं अणुग्गहीहुँ । अभिप्पेदप्पदाणेण तवस्सिजणो उपणिमन्तीअदु दाव को किं एत्थ ३३ इच्छदि ति। [आर्य 1 किं दृष्टो मुनिजन आत्मानमनुग्रहीतुम् । अभिप्रेतप्रदानेन तपस्विजन उपनिमन्न्यता तावत् कः किमोच्छतीति । ] काञ्चुकीयः-यदभिप्रेतं भवत्या। भो भो आश्रमवासिनस्तपस्विनः । ३६ शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । इहानभवती मगधराजपुत्री अनेन विसम्मेणोत्पादितविसम्भा धर्मार्थमर्थेनोपनिमन्त्रयते । फस्यार्थः कलशेन को मृगयते वासो यथानिश्चितं दीक्षां पारितवान किमिच्छति पुनर्देयं गुरोर्यद् भवेत् । आत्मानुग्रहमिच्छतीह नृपना धर्माभिरामप्रिया यद् यस्यास्ति समीप्सितं पदतु तत् कस्याद्य किं दीयताम् ॥ ८॥ योगन्धरायणः- :-हन्त दृष्ट उपायः। (प्रकाशम् ) भोः! अहमर्थी । पद्मावती-दिट्टिआ सहळ मे तवोरणाभिगमणं ॥ [ दिष्टया सफल ३ मे तपोवनाभिगमनम् । तापसी-संतुट्टतपस्सिजणं इदं अरसमपदं । आअन्तुएण इमिणा होदव्यं ॥ [ सन्तुष्टतपस्विजनमिदमाश्रमपदम् । आगन्तुकेनानेन ६ भक्ति यम्।]

·स्वप्रयासबदत्ते [1.8.1- ur काञ्चुकीयः-भोः! किं क्रियताम् । यौगन्धरायणः-इयं मे स्वसा । प्रोपितभर्तृकामिमामिच्छाम्यत्र- . भवत्या कञ्चित् कालं परिपाल्यमानाम् । कुतः, कार्य नैवार्थापि भोगन वस्त्रै- नहिं कापायं वृत्तिहेतोः प्रपन्नः। धीरा कन्येयं दृष्टधर्मप्रचारा शक्ता चारित्रं रक्षितु मे भगिन्याः ॥ ९॥ वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) है । इह में णिक्सिविदुकामो अय्य- जोअन्धराअणो । होदु, अविआरिअ कर्म ण करिस्सदि ।। [हम् । ३ इह मां निक्षेप्तुकाम आर्ययौगन्धरायणः । भवनु, अविचार्य क्रमं ने करिष्यति । ] काञ्चुकीयः-भवति ! महती स्वत्वस्य व्यपाश्रयणा। कथं प्रति. ६ जानीमः । कुतः, मुखमर्थो भवेद् दातुं मुखं प्राणाः सुखं तपः । सुखमन्यद् भवेत् सर्व दुःखं न्यासस्य रक्षणम् ॥ १०॥ पद्मावती-अय्य ! पढम उग्घोसिअ को कि इच्छदित्ति अजुत्तं दाणि विआरिढुं। सं एसो भणादि, ते अणुचिट्ठदु अय्यो॥ ३ [आर्य ! प्रथममुद्धोष्य कः किमिश्छनीत्ययुक्तमिदानी विचारयितुम् । यदेव भगति तदनुतिष्ठत्वार्यः।। काञ्चुकीयः-अनुरूपमेतद्भवत्याभिहितम् । ६ चेटी-चिरं जीवदु भट्टिदारिआ एवं सच्चवादिणी ॥ [चिरं जीवतु भर्तृदारिकवं सत्यवादिनी।] तापसी-चिरंजीयदु मद्दे ! ॥[चिरं जीवतु भद्रे !| ] ९ काञ्चुकीयः-भवति ! तथा। (उपगम्य) भोः ! अभ्युपगतमत्रभवतो भगिन्याः परिपालनमत्रभवत्या।

·.७ ~i.12.] प्रथमोऽङ्कः। योगन्धरायणः- अनुगृहीतोऽस्मि तत्रभवला । यत्से ! उपसत्र- १२ भवतीम् । वासवदत्ता- (आरमगतम् ) का गई। एसा गच्छामि मन्दभाआ। [का गतिः । एषा गच्छामि मन्दभागा।] १५ पद्मावती- भोदु, भोदु । अत्तणीआ दाणिं संयुत्ता ।। [भवतु, भवतु । आत्मीयेदानी संवृत्ता।] तापसी-जा इंदिसी से आइदी, इयं वि राअदारिअत्ति तक्केमि ।। १८ [ यदिदृश्यस्या आकृतिः, इयमपि राजदारिफेति तर्कयामि । चेटी- सुटु अग्र्या भणादि । अहं वि अणुहूदसुहत्ति पेक्सामि ॥ सुठु आर्या भगति । अहमप्यनुभूतमुखेनि पश्यामि । ] २१ यौगन्धरायणः- (आरमगतम् ) हन्त भोः ! अर्धमवसितं भारस्य । यथा मन्त्रिमिः सह समर्थितं, तथा परिणमति । ततः प्रतिष्ठिते स्वामिनि सनभवतीमुपनयतो मे इहानभवती मगधराजपुत्री २४ विश्वासस्थानं भविष्यति ! कुतः, पद्मावती नरपतेर्महिपी भवित्री दृष्टा विपत्तिरथ येः प्रथमं प्रदिष्टा । वत्प्रत्ययात् कृतमिदं न हि सिद्धयाक्या- न्युत्क्रम्य गच्छति विधिः सुपरीक्षितानि ॥११॥ (ततः प्रविशति ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी-(ऊर्ध्वमवलोक्य) स्थितो मध्याह्नः। दृढमस्मि परिश्रान्तः । ३ अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमयिष्ये । (परिक्रम्य ) भवतु, दृष्टम् । अमितस्तपोवनेन भवितव्यम् । तथाहि--- विलब्ध हरिणाश्चरन्त्यचकिता देशागतप्रत्यया :- वृक्षाः पुष्पफलेः समृद्धविटपाः सः दयारक्षिताः ।

·स्वप्नवासवदत्ते [i.12.- भूयिष्ठं कपिलानि गोकुलधनान्यक्षेत्रवत्यो दिशो निःसंदिग्धमिदं तपोवनमयं धूमो हि वह्वाश्रयः ।। १२॥ यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य ) अये आश्रमविरुद्धः खल्वेप जनः । (अन्यतो विलोक्य ) अथवा तपस्विजनोऽन्यत्र । निर्दोपमुपसर्पणम् । ३ अये स्त्रीजनः । काञ्चुकीयः- स्वैरं स्वैरं प्रविशतु भवान् । सर्वजनसाधारणमाश्रम- पदं नाम। ६ वासवदत्ता-हैं। [हम् । पद्यावती-अम्मो परपुरुसदसणं परिहरदि अय्या। भोदु, सुपरि- वाळणीओ खु मण्णासो ॥ अम्मो परपुरुषदर्शनं परिहरत्यायो । ९ भवतु, सुपरिपालनीयः खलु मन्यासः1] काञ्चुकीयः- भोः ! पूर्व प्रविष्टाः स्मः । प्रतिगृह्यतामतिथिसत्कारः । ब्रह्मचारी- (आचम्य ) भवतु, भवतु । निवृत्तपरिश्रमोऽस्मि । १२ यौगन्धरायणः-भोः ! कुत आगम्यते, क गन्तव्यं काधिष्ठानमार्यस्य । ब्रह्मचारी- भोःश्रूयताम् । राजगृहतोऽस्मि । श्रुतिविशेपणार्थं पत्सभूमौ लावाणकं नाम ग्रामस्तत्रोपित्तवानस्मि । १५ वासवदत्ता-(आत्मगतम् ) हा ळावाणों णाम । ळावाणअसं- कित्तणेण पुणो णवीकिदो विअ मे सन्दावो। [ हा लावाणकं नाम । लायाणकसंकीर्तनेन पुनर्नवीकृत इव मे संतापः !.] १८ यौगन्धरायणः-- अथ परिसमाप्ता विद्या । ब्रह्मचारी-न खलु तावत् । यौगन्धरायणः- यद्यनसिता विद्या, किमागमनप्रयोजनम् । २१ ब्रह्मचारी- नत्र खल्बतिदारुणं व्यसनं संवृत्तम् । यौगन्धरायणः- कथमिव । ब्रह्मवारी-तवोदयनो नाम राजा प्रतिपसति ।

·प्रथमोऽङ्कः - -i12.48] ९ २४ यौगन्धरायणः-श्रूयते वनभवानुदयनः । किं सः । बहावारी-तस्यारन्तिराजपुत्री वासवदत्ता नाम पत्नी दृढमभिप्रेता २७ पौगन्धरायणः-भवितव्यम् । ततस्ततः। ब्रह्मचारो-ततस्तस्मिन् मृगयानिष्कान्ते राजनि ग्रामदाहेन सा दग्धा। ३० पासवदत्ता-(आरमगतम्) अलि अलि खु एवं । जीवानि मन्दमाआ ॥ [ अलीकमली सल्वेतत् । जीवामि मन्दभागा।] योगन्धरायण.-ततस्ततः। ३३ ब्रह्मचारी-ततस्नामभ्यरपत्तुकामो यौगन्धरायणो नाम सचिवस्त- स्मिन्नेवाग्नी पतितः। योगन्धरायग:-सत्यं पतित इति । ततस्ततः । ३६ ब्रह्मचारी-ततः प्रतिनिवृत्तो राजा तवृचान्तं श्रुत्वा तयोषियोग- जनिवसंतापस्तस्मिन्नेयाग्नौ प्राणान् परित्यक्तुकामोऽमात्महता यत्नेन पारितः। ३९ बामपदत्ता-(भात्मगतम् ) जाणामि जाणामि अय्यउत्तरस मइ साणुकोसत्तणं॥ [जानामि जानाम्यायपुत्रस्य मयि सानुकोयम् । ] योगन्धरायणः-ततस्ततः । ४२ ब्रह्मचारी-ततस्तस्याः शरीरोपमुक्तानि दग्धशेपाण्यामरणानि परि- प्यन्य राजा मोहमुपगतः । सर्वे-हा। ४५ वासवदत्ता-(स्वगतम् ) सकामो दाणि अय्यलोअन्धराअणो होटु [सकाम इदानीमायोगन्धरायणो मात्र 1] चेटी भट्ठिदारिए ! रोदिदि सु इअं अश्या ॥ [ मर्तृदारिके ! येदिति ४८ सलिलयमार्या।]

·स्वप्नवासवदत्ते [1:12.49- पद्मावती-साणुक्कोसाए होदच्वं । सानुक्रोशया मवितव्यम् ।। यौगन्धरायणः- अथ किमथ किम् । प्रकृत्या सानुक्रोशा मे भगिनी । ५१ ततस्ततः। ब्रह्मचारी-ततः शनैः शनैः प्रतिलब्धसंज्ञः संवृत्तः । पद्मावती-दिहिआ धरइ । मोहं गदो त्ति सुणिअ सुण्णं विअ मे ५४ हिअ ।। [दिष्टया प्रियते । मोहं गत इति श्रुत्वा शून्यमिव मे हृदयम् । योगन्धरायणः-ततस्ततः। ब्रह्मचारी-ततः स राजा महीतलपरिसर्पणपांसुपाटलशरीरः सह- ५७ सोत्थाय हा वासवदत्ते! हा अवन्तिराजपुत्रि! हा प्रिये हा प्रिय- शिष्ये !' इति किमपि किमपि बहु प्रलपितवान् । किं वहुना, नैवेदानी तादृशाश्चक्रवाकर नैयाप्यन्ये स्त्रीविशेपैर्वियुक्ताः। धन्या सा स्त्री यां तथा वेत्ति भी भर्तृस्नेहान् सा हि दग्धाप्यदग्धा ॥ १३ ॥ यौगन्धरायणः-अथ भोः ! तं तु पर्यवस्थापयितुं न कश्चिद्यन- घानमात्यः। ३ ब्रह्मचारी-अस्ति रुमण्यान्नामामात्यो दृढे प्रयत्नवास्तत्रभवन्तं पर्यवस्थापयितुम् । स हि अनाहारे तुल्यः प्रततरुदितक्षामघदनः शरीरे संस्कारं नृपतिसमदुःखं परिवहन् । दिवा या रात्री या परिचरति यत्लेनरपति नृपः प्राणान् सद्यस्त्यजति यदि तस्याप्युपरमः ॥१४॥ वासवदत्ता-(स्वगतम् ) दिहिआ सुणिक्खित्तो दाणि अय्य- उनो॥[दिष्टया मुनिश्चित इदानीमार्यपुत्रः ।] १. दागी।

·---1.16.1] प्रथमोऽसः। ३ यौगन्धरायणः- (आत्मगतम्) अहो महद्भारमुद्दहति रुमण्वान् । “कुतः , ६ सविश्रमो धयं भारः प्रसक्तस्तस्य तु श्रमः । तस्मिन् सर्वमधीनं हि यत्राधीनो नराधिपः ॥१५॥ (प्रकाशम् ) अथ भोः ! पर्यवस्थापित इदानीं स राजा। ब्रह्मचारी-तदिदानी न जाने । ' इह तया सह हसितम् , इह तया ३ सह कथितम् , इह तया सह पर्युपितम् , इह तया सह कुपितम्, इह तया सह शयितम् ,' इत्येवं तं विलपन्तं राजानममात्यैर्महता यत्नेन तस्माद् प्रामाद् गृहीत्वापक्रान्तम् । ततो निष्क्रान्ते राजनि प्रोपितनक्षत्रचन्द्रमिव नमोऽरमणीयः संवृत्तः स प्रामः । ततोऽह- मपि निर्गतोऽस्मि । तापसी-सो बु गुणवन्तो णाम राआ, जो आअन्तुएण वि इमिणा ९ एव्वं पसंसीअदि ॥ [ स सल गुणवान् नाम राजा, य आगन्तुकैना- प्यनेन प्रशस्यते 1] चेटी-भट्टिदारिए ! किं णु खु अवरा इस्थिआ तस्स हत्थं गमि- १२ स्मदि ।। [ भर्तृदारिके ! किं नु सल्वपरा स्त्री तस्य हस्तं गमिष्यति । ] पद्मावती-(आत्मगतम् ) मम हिअएण एव्य सह मन्तिदं ।। [ मम हृदयेनैव सह मन्त्रितम् ।] १५ अदाचारी-आपृच्छामि भवन्ती। गच्छामस्तावत् । उभौलाम्यतामर्थसिद्धये। ब्रह्मचारी-तथास्तु । (निकान्तः ) १८ यौगन्धरायणः-साधु, अहमपि तत्रभवत्याभ्यनुज्ञातो गन्तुमिच्छामि । कान्चुकीयः-तत्रभवत्याभ्यनुनातो गन्तुमिच्छति किल । पभावती-अय्यरस भइणिआ अय्येण विना उक्कण्ठिस्सिदि । २१ [आर्यस्य भगिनीकार्येण विनोत्कण्ठिष्यते । 7. .

·. १२ स्वप्नवासवदत्ते [i.16,22- यौगन्धरायणः-साधुजनहस्तगतेपा नोत्कण्ठिप्यति । ( काञ्चुकीयम- वलोक्य ) गच्छामस्तावत् । २४ कान्चुकीयः-गच्छतु भवान पुनदर्शनाय । यौगन्धरायणः-तथास्तु । (निष्क्रान्तः) काञ्चुकीयः- समय इदानीमभ्यन्तरं प्रवेष्टुम् । २७ पद्मावती-अय्ये ! बन्दामि ।। [आयें ! वन्दे !] तापसी-जादे ! तव सदिसं भचारं लभेहि ॥ [जाते ! तब सदृशं भरि लभस्व । ३० वासवदत्ता-अय्ये ! वन्दामि दाय अहं ॥ [आयें ! वन्दे तावदहम् । ] तापसी-तुवं पि अइरेण भत्तारं समासादेहि ॥ [ त्वमप्यचिरेण भार समासादय । ३३ वासवदत्ता-अणुग्गहीदम्हि ।। { अनुगृहीतास्मि 1] काञ्चुकीयः-तदागम्यताम् । इत इतो भवति ! | संप्रति हि खगा बासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः प्रदीप्तोऽग्निीति प्रविचरति धूमो मुनियनम् । परिभ्रष्टो दूरादविरपि च संक्षिप्तकिरणो रथं व्यावासी प्रविशति शनैरस्तशिखरम् ॥ १६ ॥ (निष्कान्ताः सर्वे) इति प्रथमोऽङ्कः। अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-कुञ्जरिए ! कुञ्जरिए ! कहिं कहिं भट्टिदारिआ पदुमावदी। ३ किं .भणासि 'एसा भट्टिदारिआ माहवीदामण्डवास परसदो कन्दुएण कीदिति । जाव भट्टिदारिअं उक्सप्पामि । (परि- ·--1.22] द्वितीयोऽङ्कः। १३ अन्यावलोक्य) अम्मो इ# भट्टिदारिआ उकरिदकण्णचूलिएण ६ वाआमसञ्जादसेदविन्दुविइत्तिदेण परिस्सन्तरमणीअसणेण मुहेण कन्दुएण कीटन्दी इहो एव्य आअच्छदि । जाव चवसप्पिस्स ।। [कुवरिके ! कुञ्जरिक ! कुन कुत्र मतदारिका पद्मावती । किं भणसि ? ९ एका मर्तृदारिका माधवीलतामण्डपस्य पार्श्वतः कन्दुकेन क्रीडतीति । यावद् भर्तृदारिकामुपसामि । अम्मी इयं भर्तृदारिका उत्तरर्ण- चूलिन व्यायामसजातस्वेदनिन्दुविचित्रितेन परिश्मान्तरमणीयदर्शनेन १२ मुखेन कन्दुकेन क्रीडन्तीत एवागच्छति, यावदुपसम्स्यामि ।] (नितान्ता) प्रवेशकः। १५ (ततःपविशति कन्दुकेन क्रीडन्ती पद्मावती सपरिवारा वासवदत्तया मह) वासवदत्ता-हजा! एसो दे कन्दुओ ॥ [ हला ! एष ते कन्दुकः ।। पद्मावती-अय्ये ! भोटु दाणि एत्तअं॥[आयें ! भवत्विदानीमेतावत् ।। १८ वासवदत्ता-हला ! अदिचिरं कन्दुएण कीलिअ अहिअसञ्जादराआ परकेरआ विअ दे हत्था संवुत्ता ॥ [हला ! अतिचिरं कन्दुक्न मीहित्याधिसंजातरागो परकीयाविय ते हस्तो संवृत्तौ ।। ११ चेटी-कीदु कीळदु दाब भट्टिदारिआ। णिवत्तीअदु दार अमे कण्णाभायरमणीओ काठो ॥[नीडतु नीतु तावद् भर्तृदारिका । निवर्त्यता तावदयं कन्यामावरमणीयः कालः1] ४ पद्मावती-अय्ये ! किं दाणिं में ओह सिदुं विअ णिज्झाअसि ।। [ आयें ! विमिदानी मामपहसिनुमिव निध्यायसि । ] वासवदत्ता-णहि णहि । हळा ! अधिों अज्ज सोहादि । अभिदो ७ विअ दे अज्ज वरमुह पेक्सामि ॥ [नहि नहि । हा! अधिक्मय मोमते । अभित इन तेऽय वरमुप पश्यामि ।] पमायती-अवेहि । मा दाणि म ओइस ॥ [अपेहि ।। गेदानी मामपहस ।]

·केण खु स्वावासवदत्त ३० वासवदत्ता-एसम्हि तुहिआ भविस्सम्महासेणबहू ! | [एषास्मि तूष्णीका भविष्यन्महासेनवधु !] पद्मावती को एसो महासेणो णाम ॥ [क एष महासेनो नाम 1 ] ३३ वासवदत्ता-अस्थि उजइणीओ राआ पज्जोदो णाम | तस्स पर परिमाणणिव्युत्तं गामवेवं महालेणो ति ॥ [अस्त्युचयिनीयो राजा प्रद्योतो नाम । तस्य यलपरिमाणनिर्वृत्वं नामधेयं महासेन इति 1] ३६ चेटी-भट्टिदारिआ तेण रक्षा सह सम्बंध णेच्छदि ॥ [ भर्तृ. दारिका तेन राज्ञा सह सम्बंधं नेच्छति।] वासवदत्ता-अह दाणि अभियसदि ॥ [अथ केन खल्लि. ३९ दानीममिलपति । चेटी-अत्थि वच्छराओ उदअणो णाम । तस्स गुणाणि भट्टिदा. रिआ अभिसदि ॥ [ अस्ति यत्सराज उदयनो नाम । तस्य गुणान् ४२ भर्तृदारिकाभिलपति । वासवदत्ता-(आत्मगठम् ) अय्यउत्तं भत्तारं अभिटसदि । (प्रका- शम् ) केण कारणेण ॥ [ आर्यपुत्रं भर्तारमभिलपति । केन कारणेन । ] ४५ चेटी-साणुकोसो त्ति ॥ [ सानुक्रोश इति ।] पासवदत्ता-( आत्मगतम्) जाणामि जाणामि । असं वि जणो एव्यं उम्मादिदो ॥ [जानामि बानामि । अयमपि जन ४८ मुन्मादितः ।] चेटी-मट्टिदारिए ! जदि सो राआ विख्यो भवे ।। [ भर्तृदारिक ! यदि स राजा विरूपो भवेत् । ] ५१ वासवदचा-पहि गहि । दसणीओ एव्य ॥ [ नहि नहि । एव- दर्शनीय एव ।] पावती-अय्ये 1 कहं तुर्व जाणासि ॥ [आयें ! क्यं त्वं जानासि ।] ५४ वासवदत्ता- (आत्मगतम्) अय्यउत्तपक्षवादेण अटिगे ·-ii.] द्वितीयोऽङ्कः। समुदाआरो। किं दाणि करिस्सं । होटु, दिडं । (प्रकाशम् ) हळा! एवं उजइणीओ जणो मन्तेदि ॥ [ आर्यपुनपक्षपातेनातिन्तः ५७ समुदाचारः । किमिदानीं करिष्यामि । मनतु, दृष्टम् । हला ! एव. मुनायिनीयो जनो मन्त्रयते ।] पद्मावती- जुन्जइ । ण खु एसो उजइणीदुलहो । सव्वजण- ६० मणोमिरामं सु सोभग्गं णाम ॥ [ युज्यते । न सल्वेप उन्नयिनी- दुर्लभ. 1 सर्वजनमनोभिरामं रालु सौभाग्यं नाम । ] (ततः प्रविशति पानी) ६३ घानी-जेदु' भट्टिदारिआ । भट्टिदारिए ! दिण्णासि ॥ [ जयतु भर्तृदारिका । मर्तृदारिके ! दत्तासि ।] वासवदत्ता- अय्ये ! कस्स ॥[आये ! क्स्मै । ] ६६ धात्री-पच्छराअस्स उदअणस्स [वत्सराणायोदयनाय ।। वासवदत्ता-अह कुसळी सो राआ॥ [अय कुशली स राजा । ] धाती-फुसळी सो आअदो । तस्स भट्टिदारिआ पडिच्चिदा अ॥ ६९ [ कुराली स आगतः । तस्य मर्तृदारिका प्रतीष्टा च ] यासवदत्ता अचाहिदं ॥ [ अत्याहितम् 1] धानी- किं एत्य अशाहिदं ॥[क्मिनात्याहितम् । ] ५२ यासवदत्ता-हु किञ्चि । तह णाम सन्तप्पिअ उदासीणो होदि त्ति ॥ [न सल किंचित् । तथा नाम संतप्योदासीनो भवतीति ।। धानी-अय्ये ! आअमप्पहाणाणि सुव्हपय्यवत्थाणाणि महापुरु ७५ सहिअआणि होन्ति ।। [आयें ! आगममधानानि सुलभपर्यवस्थानानि महापुरुषहृदयानि भवन्ति।] वासवदत्ता- अय्ये ! स एञ्च तेण वरिदा ॥ [आयें ! खयमेव । 1 ७८ तेन वृता।] धानी- गहि पाहि । अण्णप्पओअणेण इह आअदरस अभिजणवि.

·[ii.80- स्वप्नवासवदत्ते आणवओरूवं पक्खिा स एव्य महाराएण विष्णा ॥ नहि ८१ नहि अन्यप्रयोजनेनेहागतस्याभिजनविज्ञानवयोरूपं दृष्ट्वा स्वयमेव महा- राजेन दत्ता 13 वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) एव्वं । अणवरद्धो दाणिं एत्थ अय्य ८४ उत्तो ॥ [ एवम् । अनपराद्ध इदानीमत्रार्यपुत्रः 11 (प्रविश्यापरा) चेटी- तुवरदु तुवरदु दाव अय्या । अन्ज एव्य किळ सोभणं ८७ णक्खनं । अन्ज एव्व कोदुअमङ्गळं कादब्वं त्ति अम्हाणं भट्टिणी भणादि । [वरता स्वरतां तावदार्या । अद्यैव किल शोभनं नक्षत्रम् । अद्यैव कौतुकमगलं कर्तव्यमित्यस्माकं भट्टिनी भगति । ] ९० वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) जह जह तुवरदि, तह तह अन्धीक रेदि मे हिअअं॥ [यथा यथा स्वरते, तथा तथान्धीकरोति मे हृदयम् । ९३ धात्री- एदु एदु भट्टिदारिआ ॥ एत्वेतु भर्तृदारिका । ] (निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति द्वितीयोऽङ्कः। अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति विचिन्तयन्ती वासवदत्ता) वासवदत्ता-विवाहामोदसड्कुळे अन्तेउरच उस्साळे परित्तजिअ पदु- ३ माचदि इह आअदम्हि पमवणं । जाब दाणि भाअधेअणिव्युत्तं दुःखं विणोदेमि । (परिक्रम्य) अहो अच्चाहिदं । अय्यरत्तो विणाम पर- केरओ संवुत्तो । जाव उवविसामि । (उपविश्य) घाखु चकवा. ६ अपहू, जा अण्णोण्णविरहिदा ण जीवइ । ण खु अहं पाणाणि परित्तजामि । अय्यउत्तं पेक्वामि त्ति एदिणा मणोरहेण जीचामि ·| ~~iii.o] तृतीयोऽङ्कः । मन्दमामा ॥ [ विवाहामोदसले अन्तःपुरवतुःपाले परित्यज्य पद्मा- ९ वतीमिहागतास्मि प्रमदयनम् । यावदिदानी भागधेयनिर्वृत्तं दुःसं विनोदयामि । अहो अत्याहितम् । आर्यपुनोऽपि नाम परकीयः संवृत्त. । यावदुपविशामि । धन्या सलु चक्रवाकवधूः यान्योन्यविरहिता न १२ जीवति । न सल्वहं प्राणाम् परित्यनामि | आर्यपुत्रं पश्यामीत्यनेन मनोरथेन नीवामि मन्दभागा।] ( ततः प्रविशति पुष्पाणि गृहीत्या चेटी) १५ चेटी- कहिं गु खु गदा अय्या आवन्ति । ( परिक्रम्यावलोक्य ) अम्मो इॐ चिन्तासुमहिअआ णीहारपडिहदचन्दळेहा विज अमण्डिदभद्दों वेसं धारअन्दी पिअड्गुसिळापट्टए उपविट्ठा | जाच १८ उबसप्पामि । ( उपसृत्य ) अय्ये ! आवन्तिए ! को काळो, तुम अण्णेसामि ॥ [क नु खलु गता आर्यावन्तिका । अम्मो इयं चिन्ता- शून्यहृदया नीहारप्रतिहतचन्द्रलेखेवामण्डिवभद्रक वेषं धारयन्ती प्रियद्गु- २१ शिलापट्टके उपविष्टा । यावदुपसामि । आयें ! आवन्तिके ! कः कालः, खामन्विष्यामि ।] वासवदत्ता-किणिमित्तं ॥[किंनिमित्तम् । ] २४ चेटी- अम्हाअं भट्टिणी भणदि ' महाकुटप्पसूदा सिणिद्धा पिउणा' त्ति । इमं दाय कोदुअमाळि गुन्हदु अथ्या ॥ [ अस्माक महिनी भणति महाकुलमसूता स्निग्धा निपुणेति । इमा तावत् कौतुकमालिका २७ गुम्पत्यार्या 1] वासवदत्ता-अह करस किळ गुम्ह्दिव्वं ।। अथ कस्मै क्लि गुम्फि- तयम् । ] ३० चेरी-अम्हाअं भट्टिदारिआए ॥ [ अस्माकं भर्तृदारिकायै ।। म्व...२ ·[ii. 81- १८ स्वामवासवदत्ते वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) एर्द पि मए कत्तव्यं आसी । अहो अकरुणा खु इस्सरा ॥ [ एतदपि भया कर्तव्यमासीत् । अहो ३३ अकरणाः खल्वीश्वराः । चेटी- अय्ये ! मा दाणि अनं चिन्ति । एसो जामादुओ मणि भूमीए हाअदि । सिग्धं दाय गुम्हदु अय्या | [आयें ! मेदानीम- ३६ न्यचिन्तयित्वा । एष जामाता मणिभूम्या स्नाति । शीघ्रं तावद् गुम्फ त्वार्या ।] वासवदत्ता- ( आत्मगतम् ) ण सक्कुणोमि अण्णं चिन्तेहूँ । ३९ (प्रकाशम् ) हव्या किं दिट्ठो जामादुओ॥ [न शक्नोम्मन्यश्चि- न्तयितुम् । हलाकिं दृष्टो जामाता।] चेटी- आम दिह्रो भट्टिदारिआए सिणेहेण अम्हाअं कोदूहलेण अ॥ ४२ [ आम, दृष्टो भर्तृदारिंकाया स्नेहेनास्माकं कौतूहलेन च।] यासबदना-कीदिसो जामादुओ॥ [ कीदृशो जामाता । ] चेटी- अय्ये ! भणामि दाय, ण ईरिसो दिट्ठपुरुखो ॥ [ आयें ! ४५ मणामि तावद् , नेमो दृष्टपूर्वः ।। वासवदत्ता- हव्य ! भणाहि भणाहि, कि दसणीओ॥[हला ! भण भण, किं दर्शनीयः।] ४८ चेटी-सकं भणिदुं सरचावहीणो कामदेयो ति॥ [ शक्यं भगितुं शरचापहीनः कामदेव इति 1] यासबदना- होदु एत। [भवत्वेतायत् । ] ५१ चेटी-किण्णिमित्तं वारेसि ॥ [ किंनिमित्त वारयसि । ] वासवदत्ता- अजुत्तं परपुरुससङ्कित्तणं सोडें ॥ [ अयुक्तं परपुरुष- सकीर्तनं श्रोतुम् । ] ५४ चेटी-तेण हि गुम्हदु अय्या सिग्धं ॥[तेन हि गुम्पत्वार्या शीघ्रम् । ] ·-- -~~-iii,7] तृतीयोऽ। १९ वासवदना-इअंगुम्हामि । आणेहि दाव ॥ [इयं गुम्फामि । आनय तावत् । ५७ चेटी-गण्हदु अय्या || [ रहात्यार्या 1] वासवदत्ता- (वर्जयित्वा विलोक्य ) इमं दार ओसह किं गाम ॥ [इदं तावदोषधं किं नाम ।] ६० चेटी-अविह्याकरणं णाम ॥ [ अविधवाकरणं नाम 1] वासवदत्ता-(आत्मगतम् ) इदं बहुसो गुम्हिदव्यं मम अ पदुमा- यदीए अ । (प्रकाशम् ) इदं दार ओसह किं णाम ॥ [ इदं ६३ बहुशो गुम्फितव्यं मम च पद्मावत्याश्च । इदं तावदोषधं किं नाम 1] चेटी-सवत्तिमद्दणं णाम ॥ (सपत्नीमर्दनं नाम । ] वासवदत्ता-इदं ण गुम्हिदव्यं ।। [इदं न गुम्फितन्यम् । ) ६६ चेटी-कीस ॥ [ कस्मात् । ] वासवदत्ता-उवरदा तरस भय्या, सं णिप्पओअणं त्ति ॥ [ उपरता तम्य भार्या, तनिष्प्रयोजनमिति ।] (प्रविश्यापरा) चेटी-तुबरदु तुबरदु अय्या । एसो जामादुओ अविवाहि अब्भ- वरचउरसाळ पवेसीअदि । [खरता त्वरतामार्या । एष बामाता ७२ अविधयाभिरभ्यन्तरचतुःशालं प्रवेश्यते।] घासवदत्ता अइ ! पदामि, गण्ह एवं ॥ [ अपि ! वदामि गृहागेतत् । ] ७५ चेटी-सोहणं । अय्ये ! गच्छामि दान अहं ।। [ शोभनम् । माय ! गच्छामि तायदहम् ।] (उमे नितान्ते) .

·२० सायासवदत्ते [in.s- ७८ वासवदत्ताभादा एसा। अहो अच्चाहिदं । अय्यउत्तो वि जाम परकेरओ संवुत्तो। अपि दाय सच्याए मम दुक्खं विणोदेमि, जदि मिदं समामि ॥ [गतेपा ! अहो भन्याहितम् । आर्यपुत्रोऽति ८१-नाम परकीयः संवृत्तः । अपि तावद् शय्यायां मम दुःखं विनोदयानि, यदि निद्रां लमे।] (निजान्ता) इति तृतीयोऽकः। अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूषकः-(सहर्षम् ) भो ! दिद्विआ तत्तहोदो बच्छराअस्स अभि ३ प्पेदविवाहमगरमणिज्जो काठो दि@ो । भो! को णाम एवं जाणादि तादिसें वयं अणत्यसरिव्यवत्ते पक्सित्ता उण उन्मनि स्सामो त्ति । इदाणिं पासादेसु वसीअदि, अन्देउरदिग्घिआसु ६ पहाईआदि पकिदिमउरसुमाराणि मोदअखजआणि खनीअन्ति त्ति अणच्छरसंवासो उत्तरकुरुबासो मए अणुभवीअदि। एक्को खु महन्तो दोसो, मम आहारो सुदु ण परिणमदि । सुप्पच्छदणाए ९ सय्याए णि ण ळभामि, जह वाइसोणिदं अमिदो विअ यत्तदि त्ति पेक्वामि । भो ! सुहं णामअपरिभूदं अकळवत च ॥ [ भोः ! दिष्टया तनमवतो वत्सराजस्यामिप्रेतविवाहमङ्गलरमणीमः १२ फालो दृष्टः । भोः ! को नामैतमानाति तादृशे क्यमनर्थसलिलाव प्रक्षिताः पुनरुत्मड्क्ष्याम इति । इदानी प्रासादेयूप्यते, अन्तःपुरदीधि- १. भविदा सय्याए।

·-~~iv.373 चतुर्थोऽङ्कः । २१ कालु स्नायते, प्रकृतिमधुरमुफुमारागि मोदकपाद्यानि साद्यन्त इत्यनप्स- १५ रस्सवास उत्तरकुलवासो मयानुभूयते । एकः खलु महान् दोषः, ममाहारः सुष्टु न परिणमति, सुप्रच्छदनाया शय्याया निद्रा न लभे, यथा यातशोणितमभित इव पर्तत इति पश्यामि । भोः ! सुनं, नाम- १८ यपरिभूतमकल्यवः च । (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-कहिं णु स्यु गदो अव्यवसन्तओ । (परिक्रम्यावलोक्य ) २१ अम्हो एसो अय्यवसन्तओ। (उपगम्य) अय्य वसन्त ! को काव्ये तुमं अण्णेसामि ॥ [ कुन नु पछ गत आर्यवसन्तकः । अहो एप आर्यवसन्तकः । आर्य वसन्तक ! कः कालस्त्वामन्विष्यामि ।] २४ विदूषकः (दृपया ) किंणिमित्तं भदे ! म अण्णेससि ॥ [ किंनिमित्त भद्रे ! मामन्विप्यसि । चेटी-अम्हाणं भट्टिणी भणादि अवि बहादो जामादुओ ति ॥ २७ [अस्माकं महिन भणति अपि स्नातो नामातेति । ] विदूषकः-किंणिमित्तं भोदि ! पुच्छदि ॥ [ किंनिमित्तं भवति ! पृच्छति । ३० चेटी-किमणं । सुमणायण्ण आणेमि ति ॥ [ किमन्यत् । सुमनोवर्णक्मानयामीति ।] विदूष:- हादो तत्तभयं । सव्यं आणेदु मोदी पज्जिा मोअर्ण । ३३ [ स्नातस्तत्रभवान् । सर्वमानयतु भाती वर्जयित्वा भोजनम् ।। चेटी-किणिमित्तं वारेसि मोअण। [किंनिमित्तं वारयसि भोजनम् ।। विदूषकः-अधण्णस्स मम कोइयणं अक्विपरिवहो विअ फुक्ति ३६ परिवही संवुत्तो ॥ [ अघन्यस मम बोकिलानामधिपरिवर्त इस युधिपरिवर्तः संवृत्तः।

·२२ [iv.s ४२ स्वप्नवासवदत्ते चेटी-ईदिसो एव्व होहि ।। [ईदृश एव भव ।] ३९ विदूषकः गच्छदु भोदी। जाव अहं वि तत्तहोदो सआसं गच्छामि ॥ [गच्छतु भवती । यावदहमपि तत्रभवतः । सकाशं गच्छामि।] (निष्क्रान्ती) प्रवेशकः। (ततः प्रविशति 'सपरिवारा पद्मावती, आवन्तिकावेषधारिणी वासव- ४५ दत्ता च) चेटी-किंणिमित्तं भट्टिदारिआ पमदवणं आअदा ॥ [ किंनिमित्तं भर्तृदारिका प्रमदवनमागता ।] ४८ पद्मावती-हळा ! ताणि दाव सेहाठिागुम्हआणि पेक्खामि कुसुमिदाणि वा ण वेत्ति [हला ! ते तावच्छेफालिकागुल्मकाः • पश्यामि कुसुमिता या न वेति । ] ५१ चेटी-भट्टिदारिए ! ताणि कुसुमिदाणि णाम, पवाळन्तरिदेहिं विस मोत्तिआलम्बएहिं आइदाणि फुसुमेहिं ॥ [ भर्तृदारिके ! ते कुमु. मिता नाम, प्रवालान्तरितैरिव मौक्तिकलम्बकैराचिताः कुसुमैः ।। ५४ पद्मापती-हळा ! जदि एव्वं, किं दाणिं विलम्वेसि ॥ [हला ! यद्येवं, किमिदानी विलम्बसे।] चेटी-तेण हि इमस्सि सिळावट्टए मुहुत्तों उपविसदु भट्टिदारिआ ५७ जाव अहं वि कुसुमावचों करेमि ॥ तेन ह्यस्मिञ् शिलापट्टके मुहूर्तकमुपविशतु मर्तृदारिका ! यावदहमपि कुमुमावचयं करोमि। ] पद्मावती-अय्ये ! किं एत्थ उपविसामो॥ [ आर्ये । किमत्रोप- ६. विशाव:13 ।

·-iv.84] चतुर्थोऽङ्कः। वासवदत्ता-एव्वं होदु ॥ [एवं भवतु 1 ] (उभे उपविशतः) ६३ चैटी-(तया कृत्वा) पेक्वदु पेक्खदु भट्टिदारिआ अद्भूमणसिठा- बट्टएहिं विअ सेहाळिआकुसुमेहिं पूरिअं मे अलळि ॥ [पश्यनु पश्यतु भर्तृदारिका अर्धमनःशिलापट्टकैरिव शेफालिकाकुसुमैः पूरितं ६६ मेऽअलिम् 13 पद्मावती-(दृष्ट्या) अहो विइत्तदा कुसुमाणं । पेक्खदु पेक्सदु अय्या॥ [अहो विचित्रता कुसुमानाम् । पश्यतु पश्यत्वार्या ।] ६९ वासवदत्ता-अहो दसणीअदा कुसुमाणं ॥ [अहो दर्शनीयता कुसु- मानाम् । चेटी-भविदारिए ! किं भूयो अवइणुस्सं ॥ [ भर्तृदारिके ! ७२ किं भूयोऽवचेष्यामि । ] पद्मावती-हळा ! मा मा भूयो अवइणि ॥.[हला मा मा भूयोऽ- यचित्य ।। ७५ वासवदत्ता-हळा ! किणि मित्तं वारेसि ॥ [ हा ! किनिमित्त वारयसि । पद्मावती-अय्यउत्तो इह आअच्छिा इमं कुसुमसमिद्धि पेक्खिा ७८ सम्माणिदा भवे ॥ [आर्यपुत्र इहागत्यमा कुसुमसमृदिं दृष्ट्या सेमानिता भवेयम् । वासवदत्ता-हळा ! पिओ दे भत्ता ॥ [हला प्रियस्ते भो । ] ८१ पद्मावती-अय्ये! ण आणामि, अय्यउत्तेण विरहिदा उक्कण्ठिदा होमि ॥[आयें। न जानामि, आर्यपुत्रेण विरहितोत्कण्ठिता भवामि ।] वासवदत्ता- (आत्मगतम् ) दुसरं खु अहं करेमि, इअं वि णाम ८४ एव्यं मन्तेदि ।। [ दुष्कर खुबहं परोमि, इयमपि नामवं मत्ययते ।] १. दस्सणीअदा।

·स्वप्नवासवदत्ते [ir,as- बेटी-अमिजादं खु भट्टिदारिआए मन्तिदं 'पिओ मे भत्त' ति॥ [अभिजातं खलु भर्तृदारिकया मन्त्रितं प्रियो मे भर्तेति । ] ८७ पद्मावती-एक्को खु मे सन्देहो [एका खलु मे सन्देहः।] वासवदत्ता-किं किं ।। [किं किम् । ] पद्मावती-जह मम अय्यउत्तो, तह एव्य अय्याए वासवदत्ताए- ९. ति॥ यथा ममार्यपुत्रस्तथैवार्याया वासवदत्ताया इति । ] वासवदत्ता-अदो वि अहि॥[अतोऽप्यधिकम् ।] पद्मावती- कहं तुवं जाणासि ॥ [ कयं त्वं जानासि । ] ९३ वासवदत्ता-(आत्मगतम् ) हं, अय्यउत्तपक्सवादेण अदिक्कन्दो समुदाआरो। एवं दाव भणिरस । (प्रकाशम् ) जइ अप्पो सिणेहो, सा सजणं परित्तजदि । [हम्, आर्यपुत्रपक्षपातेनाति- ९६ शान्तः समुदाचारः । एवं तावद् भणिष्यामि । यद्यल्पः स्नेहः, ठा खजनं न परित्यजति । ] पद्मावती-होदव्यं ।। भवितव्यम् । ] ९९ येटी-भट्टिदारिए ! साहु भट्टार भणाहि 'अहं पि वीणं सिक्खि. सामि' ति॥ [भर्तृदारिके ! साधु भरि भण, अहर्षि वीणां शिक्षिष्य इति । १०२ पद्मावती-उत्तो मए अप्यउत्तो। उक्तो मार्यपुत्रः ।। यासवदचा-तदो कि भणिदं ॥ ततः किं भगितम् ।। पद्मावा-अमिणिअ किति दिग्धं णिरससिअनुण्हीओ संवुत्तो ।। १०५ [अमणिया किंचिद् दीर्घ नि.श्वस्य तूष्णीयः संवृत्तः।] चासवदत्ता-तदो तुर्व किं विअ तक्केसि ॥ ततस्त्वं किमिर तयसि ।। पभापती-तक्कमि अय्याए यासवदत्ताए गुणाणि मुमरिम दक्सि. १०८ प्रणवार मम अग्गो ण रोदिदि ति ॥ [ तम्याम्पार्याया वासरः दत्ताया गुगान स्मृत्वा दक्षिणतया ममापनो न रोदितीति ।]

·--iv.in चतुर्थोऽङ्कः । २५ वासवदत्ता-(आत्मगतम् ) धमा खुम्दि, जदि एव्यं सर्च भवे ॥ १११ [ धन्या सल्वस्मि, यो सत्य भनेत् । ] (ततः प्रविशति राजा विदूपाश्च) विदूषः-ही ही । पचिमपटिअवन्धुजीवकुसुमविरळ्यादरमणिज्ज ११४ पमदयणं । इदो दान भयं ॥ [ही ही प्रचितपतितमन्धुजीवकुसुम- पिरल्यातरमणीय प्रमदधनम् । इतस्तावद् भवान् । ] राजा-ययस्य घसन्तक ! अयमयमागच्छामि । पामेनोजयिनी गते मयि तदा कामप्यवस्थां गते दृष्ट्या स्वरमयन्तिराजतनयां पञ्चेपयः पातिताः। तेरद्यापि सगल्यमेव हृदयं भूयश्च विद्वा वयं पश्चेपुर्मदनो यदा कथमयं पाठः शरः पातितः ॥१॥ विदूषकः-पहिं णु सु गदा तत्तहोदी पदमायदी, छदामण्डयं गदा भवे, उदाहो असणकुसुमसचिदं वाघचम्मावगुण्ठिदं विअ पव्य- ३ दुतिरअं णाम सिमापदृशं गदा भवे, आदु अधिअण्डुअगन्ध- सत्तच्छदयणं पविट्टा भये, अहब आलिहिदमिअपक्सिसमुलं दारुपयद गदा भवे । (ऊर्यमालोक्य ) ही ही सरअकाणि- ६ मळे अन्तरिम्से पसादिअवळदेवयाहुदसणीअं सारसपन्ति जाय समाहिदं गच्छन्ति पेक्सदु दाय भवं ।। [कुन नु सङ गता तनः भाति पद्मावती, रतामण्डप गता भवेद्, उवाहो असनमुमसंचितं ९ व्याप्रचर्मात्रगुष्टितमित्र पर्वततिरक नाम शिरापट्टक गता भवेत् , अथना अधिकाटुगन्धसप्तच्छन्नं प्रविष्टा भवेद् , अयपालिखित. मृगपश्चिसंकुल दारुपर्वतक गता भवेत् । ही ही सरकालनिर्मले- १. विरलपातरमणीयम् ।

·स्वप्नवासवदत्ते [iv.ii2- १२ न्तरिसे प्रमादितबलदेववाहुदर्शनीयां सारसपति यावत् समाहित गच्छन्ती प्रेक्षतां तावद् भवान् ।। राजा-ययस्य ! पश्याम्येनाम् ऋज्यायतां च विरलां च नमोन्नतां च सप्तर्षिवंशकुटिलां च निवर्तनेषु । निर्मुच्यमानमुजगोदरनिर्मलस्य सीमामिवाम्बरतलस्य विभज्यमानाम् ॥ २॥ चेटी-पेक्खदु पेक्खदु भट्टिदारिआ एदं कोकणदमाठापण्डररमणीअं सारसपन्ति जाव समादिं गच्छन्ति । अम्मो भट्टा ॥[प्रेक्षता ३ प्रेक्षता भर्तृदारिका एता कोकनदमालापाण्डुररमणीयां सारस्पति यायत् समाहित गच्छन्तीम् । अहो भर्ता । ] पद्मावती-ई अय्यरत्तो । अय्ये ! तव कारणादो अय्यउत्तदंसणं ६ परिहरामि । ता इमं दाव मावीळदामण्डवं पविसामो ।। (हम् , आर्यपुत्रः । आयें ! तव कारणादार्यपुत्रदर्शनं परिहरामि । तदिम तावन्माधवीलतामण्डपं प्रविशामः 1 ] ९ वासवदत्ता-एव्यं होदु । [एवं भवतु ।) ( तथा कुर्वन्ति ) विदूषकः-तत्तद्दोदी पदुमावदी इह आअच्छि णिग्गदा भवे ॥ १२ [ तत्रभवती पमायती हागल्य निर्गता भवेत् ।। राजा-फयं भवान् जानाति । विपकः-इमाणि अबइदकुमुमाणि सेफाळिआगुच्छआणि पेक्सदु १५ दार भयं ॥ [मानचितामुमान् रोमालिकागुच्छसन् प्रेक्षतां तायद् भवान् । राजा-अहो पिचित्रता घुमुमभ्य, वसन्तक ।

·२७ ~iv.2.1] चतुर्थोऽङ्कः। १८ पाउनदत्ता-(भानगतम् ) वसन्तअसङ्कित्तणेण अहं पुण जाणामि उजटणीए बत्तानि ति॥ [यसन्तकमकीर्तननाह पुनर्नानामि उब- दिन्या वत इति । ] २१ राजा-यमन्तक ! अस्मिन्नेवासीनौ शिलातले पद्मावती प्रती- क्षिप्यानहे। विधा:-मो! तह । ( उपविश्योत्याय) ही ही सरअकाळतिक्सो २४ दुस्महो आदयो। ता इमं दाव माहवीमण्डवं पविसामो [भोस्तथा । ही ही शरत्कालतीक्ष्णो दुःसह आवप. 1 तदिम तावन्माघवीमण्डप प्रनिशानः।] २७ राजा-बाढम् । गच्छाग्रतः। चिय:-एव्यं होदु ।। [एवं भवतु ।] (उभौ परिमामतः) ३० पभापती-सव्यं आदळ कत्तुकामो अय्यवसन्तओ । किं दार्णि करेन्ह ।। [ सर्वमाकुल पर्नुकाम आर्ययसन्तक । किमिदानी कुर्मः ।। चेटी-भट्टिदारिए ! एदं महुअरपरिणिठीणं ओलंबळदं ओधूय ३३ भट्टारं वारइस ॥ [ भर्तृदारिके । एता मधुकरपरिनिलीनामवलम्बलता. माधूय मार वारयिष्यामि ।] पद्मावती-एय करेहि ॥ [ एव कुरु । (चेटी या क्षेति) विदूषक-अविहा अविहा, चिट्ठदु चिदृदु दाव भवं ॥ [अविधा अविधा, तिनु तावद् भवान् । ] ३९ गजा-किमर्थम् । विदूपक.-दासीएपुत्तेहि महुअरेहि पीडिदो म्हि ॥ [दास्था.. करैः पीडितोऽस्मि ।]

·२८ [ iv.2.10- स्वनवासवदत्ते ४२ राजा-मा मा भवानेवम् । मधुकरसंत्रासः परिहार्यः। पश्य, मधुमदकला मधुकरा मदनाामिः प्रियाभिरुषगूहाः । पादन्यासविपण्णा बयमिव कान्तावियुक्ताः स्युः ॥३॥ तस्मादिहैवासिघ्यावहे। विदूषकः-एव्यं हो ॥[एवं भवनु । ] (उभापविशतः) चैटी-भट्टिदारिए ! रुद्धा स्खु म्ह वयं ॥ [ मतदारिके ! रुद्राः खलु ३ स्मो वयम् । ६ पद्मायती-दिट्टिआ उपविट्टो अय्यरत्तो ॥[दिष्टयोपविष्ट आर्यपुत्रः।] वासवदत्ता-(आरमगाम् ) दिहिआ पकिदित्यसरीरो अय्यउत्तो ।। [दृष्ट्या प्रतिस्यारीर आर्यपुनः । । ९ चेटी-भट्टिदारिए ! सरमुपादा खु अय्याए दिहि ॥ [ भर्तृदारिक ! साभुरावा यल्याया दृष्टिः ।। वासवदत्ता-एसा खु महुअराणं अविणआदो कासकुसुमरेणुणा १२ पदिदेण सोदशा मे दिट्ठी ॥ [ एषा सलु मधुकराणामविनयात् काशकुमुमरेणुना पतितेन सोदका में दृष्टिः।] पद्मावती-जुन्न ।। [ युज्यते ।। १५ विदूषकः-भो ! मुण्णं नु इदं पमदयण। पुच्छिदव्यं फिनि अस्थि । पुच्चामि भवन्तं ॥ [ भोः । शून्यं सल्लिदं प्रमदयनम् । प्रस्य किंचिदति । पृष्ठामि भवन्तम् । ] १८ राजा-इन्दतः। विदपा:-का भवदो पिआ, ददामि तत्तदोदी यासमहत्ता इद्राणि पदुमावदी या ।। [7 माता दिया, तदानी वमभवती वासवदत्ता २१ दानी पद्मावती या !] A ·!! -iv.3.44] २९ चतुर्थोऽङ्कः। राजा - किमिदानी भवान् महति बहुमानसङ्कटे मां न्यस्यति । पद्मावती-हळा ! जादिसे सङ्कडे निक्सित्तो अय्यउत्तो। [हला! २४ यादृशे सङ्कटे निक्षिप्त आर्यपुनः ।] वासवदत्ता- ( आत्मगतम् ) अह अ मन्दभाआ ॥ [अह च मन्दभागा । २७ विपक.- सेरं सेरं भणादु भयं । एका उवरदा, अवरा असण्णि- हिदा ॥ [ स्वैर स्वैर भगतु भवान् । एकोपरता, अपरासनिहिता ।। राजा-वयस्य ! न सलु न खलु याम् । भगांस्तु मुसर । ३० पद्मावती- एत्तएण भणिदं अय्यउत्तेण ॥ [ एतावता भणितमार्य- पुण 1] विदूषक.- भो! सच्चेण सवामि, करस विपा आचक्सिस्सं । ३३ एसा सन्दट्ठा मे जीहा ॥ [मो. ! सत्येन शपामि, करमा अपि नाख्यास्यामि ! एषा सदष्टा मे जिहा13 राजा-नोत्सहे, सखे ! वक्तुम् । ३६ पद्मावती-अहो इमस्स पुरोभाइदा । एत्तिएण हिअ ण जाणादि ॥ [अहो अस्य पुरोभागिता । एतावता हृदय न जानाति 1] विदूषक - कि ण भणादि मम । अणाचक्सिा इमादो सिम्यानह- ३९ आदो ण सर्फ एकपदं वि गमिदं । एसो रुद्धो अत्तभवं ।। [किं न मणति मम । अनाख्यायास्माच्छिापकान शक्यमेक्पदमपि गन्तुम् । एप रुद्धोऽप्रभवान् ।] ४२ राजा- किं चलात्कारेण । विदूषक -- आम, घरकारेण ॥ आम बलात्कारेण ।] . . राजा-तेन हि पश्यामस्तावत् ।

·स्वप्नवासवदत्ते [ir.345- ४५ विदूषकः पसीन्दु पसीटु मयं । वअस्सभावेण साविदो सि, जइ सचं ग भणासि ॥ [प्रसीदनु प्रसीदतु भवान् । वयस्यमावेन शापितोऽसि, यदि सत्यं न मानि । ] ४८ राजा-का गतिः । श्रूयताम् । पद्मावती बहुमता मम यद्यपि रूपशीलमाधुर्यैः । वासवदत्तावद्धं न तु तावन्मे मनो हरति ॥४॥ वासवदत्ता-(आन्मगतम् ) भोदु, भोटु । दिगं वेदणं इमरस परिखेदस्त । अहो अञ्बादयासं पि एत्थ बहुगुणं सम्पज्जइ । ३ [ भतु भवतु । दत्तं वेतनमस्य परिखेदस्य । अहो अज्ञातवासोऽपत्र बहुगुणः संपयते।] चेटी भट्टिदारिए ! अदक्षियो बु भट्टा ॥ [ मर्तृदारिके ! अदा- ६ चियः खलु मर्ता । ] पद्मावती-हळा ! मा मा एव्यं । सदक्खियो एव्य अय्यरतो, जो इवाणिं वि अय्याए वासवदत्ताए गुणाणि सुमरदि ॥ [हला ! ९ मा मैवम् । सदाक्षिण्य एवार्यपुत्रः, य इदानीमप्यायाया वासवदचापाः गुगान् स्मरति । ] वासवदत्ता-मद्दे ! अमिजणस्स सदिसं मन्विदं । [भद्रे ! अमि- १२ बनस्य सदृा मन्त्रितम् । ] राजा-उक्तं मया । मवानिदानी कथयतु । का भवतः प्रिया, तदा वासवदत्ता, इशानी पद्मावती वा। १५ पावती-अय्यउत्तो पि वसन्तओ संवुत्तो ॥ [ आर्यपुषोऽपि यसन्तकः संवृत्तः । विदूषक:- किं मे विप्पविदेण । उमओ नि तत्वहोदीओ मे बहु- १८ मदाओ । [कि में विप्रलक्तिन । टमे अविरमयन्यो मे बहुमते । ] राजा-वधेय ! मामेयं बलाच्छुत्या किमिदानी नाभिमापसे ।

·--iv.b.] चतुर्थोऽङ्कः। विदूषकः-कि मै पि बळक्कारेण || [किं मामपि बत्गत्कारेण । । २१ राजा-अथ किं, बलात्कारेण । विदूषकः-तेण हि ण सकं सोढुं ॥ [तेन हि न शक्य श्रोतुम् । ] गजा-प्रसीदतु प्रसीदतु महाब्राह्मणः । स्वैरं स्वैरमभिधीयताम् । २४ विद्यम:-इदाणिं सुणादु भवं । वत्तहोदी वासवदत्ता मे बहुमदा। तत्तहोदी पदुमावदी तरुणी दमणीऔ अकोवणा अणहङ्कारा महुरवाआ सदक्सिा | अअं च अवरो महन्तो गुणो, सिणि- २७ द्वेण भोअणेण में पन्चुगच्छई 'कहिं णु खु गदो अय्यवसन्तओ' त्ति॥ [ इदानीं शृणोतु भवान् । तत्रमाती वासवदत्ता मे बहुमता | तत्रभवती पद्मावती तरुणी दर्शनीया अकोपना अनहबारा मधुरवाक् ३० सदाचिण्या । अयं चापरो महान् गुणः, स्निग्धेन भोजनेन मा प्रत्यु. द्गच्छति कुन न सलु गत आर्य वसन्तक इति । ] वासवदत्ता-मोदु भोदु, बसन्त ! सुमरेहि दाणिं एवं ॥ [ भवनु ३३ मचतु, सन्तक ! स्मरेदानीमेतत् । ] राजा-भवतु भवतु, वसन्तक ! सर्वमेतत् कथयिष्ये देव्ये वासव. - दत्तायै । ३६ विदूषकः-अविहा वासवदत्ता । कहिं पासवदत्ता । चिरा खु उपरदा पासवदत्ता ।। [अविधा वासवदत्ता । कुत्र यासरदत्ता । चिरात् सलूपरता पासवदत्ता ! ] ३९ राना- (सविषादम् ) एवम् । उपरता यासयदत्ता। अनेन परिहासेन व्याक्षिप्तं मे मनस्त्वया । ततो वाणी तथैवेयं पूर्वाभ्यासेन निस्सृता ॥५॥ १. दस्सणीआ। २. म पन्चुग्गन्छ। वासवदत्ता 'कहिं णु eto.'

·३२ स्वप्नवासवदत्ते Liv.s.t- पद्मावती-रमणीओ खु कहाजोओ णिसंसेण विसंवादिओ । [ रमणीयः खलु कथायोगो नृशंसेन विसंवादितः । । ३ वासवदत्ता- ( आत्मगतम् ) भोदु भोदु, विस्सत्यन्हि । अहो. पित्रं । णाम, ईदिसं वअणं अपचक्खं सुणीअदि ॥ [ भवनु भवतु, विश्वस्तास्मि । अहो प्रियं नाम, ईदृशं वचनमप्रत्यक्षं श्रूयते । ] ६ विदूषकः-धारेदु धारेटु भवं । अणदिकमणीओ हि विही । ईदिर्स दाणिं एदं ॥ [ धारयनु धारयतु भवान् । अनतिक्रमणीयो हि विधिः । दशमिदानीमेतत् ।। ९ राजा-- ययस्य ! न जानाति भवानवस्थाम् । कुतः, दुःसं सक्तुं पद्धमूलोऽनुरागः स्मृत्वा स्मृत्वा याति दुःखं नवत्यम् । यात्रा त्वेषा यद् विमुच्येह वाष्पं प्रातानृण्या याति बुद्धिः प्रसादम् ॥ ६॥ विदूषकः अस्सुपादकिठिणं खु तत्तहोदो मुहं । जाय मुहोदो आणेमि । (निष्कान्तः) । [ अश्रुपातक्लिन्नं खलु तत्रभवतो मुसम् । ३ याचन्मुग्वोदकमानयामि ।] पद्मावती-अय्ये ! चप्फाउळपडन्तरिदं अय्यउत्तरस मुहं । जार णिकमम्ह ॥ [ आयें ! बाप्पाकलपान्तरितमार्यपुत्रस्य मुसम् । यार. ६ निमामामः I] वासवदत्ता-एल्वं होदु । अझ चिट्ट तुवं । उपण्ठिदं भत्तार उझिा अजुत्तं णिग्गमणं । अहं एव्य गमिरस । [यं भरतु । ९ अपरा तिट स्वम् । उपण्टितं भरिमुशिवायुक्तं निर्गमनम् | अइ. मेय गमिष्यामि। प-मुटु अस्या भणादि । उयसप्पदुदाय भट्टिदारिआमुष्ट्या १२ भाति । उपनु वावद् भनदारिका ।) ।

·-~~iv.6.863 चतुर्थोऽ।
पद्मावती-किंणु खु पविसामि ।। [किं नु सलु प्रविशामि।]
वासवदत्ता-हळा । पविस । (इत्युक्त्या निष्क्रान्ता)॥ [इला !
१५ प्रविश 13
(प्रविश्य)
विदूषकः-(नलिनीपत्रेण जल गृहीत्वा) एसा तत्तहोदी पदुमावदी ।।
१८ [एपा तथभवती पद्मावती 13
पद्मावती-अय्य वसन्तअ ! किं एदं ॥ [आर्य वसन्तक ! रिमेतत् ।।
विदूषकः-एवं इदं । इदं एवं ॥ [एतदिदम् । इदमेतत् । ]
२१ पद्मावती-भणादु भणादु अय्यो भणादु ॥ [ भणन मणत्वार्यो
भानु 1]
विदूषकः-भोदि ! वादीदेण कासकुसुमरेणुणा अक्सिणिपरिदेण
२४ सरसुपाद खु तत्तहोदो मुई । ता गण्ह्दु होदी इदं मुद्दोदर्भ ।।
[भवति ! यातनीतेन काशकुसुमरेणुनाक्षिनिपतितेन साश्रुपातं मनु न.
भरतो मुखम् । सद् ग्रहातु भवतीदं मुराोदकम् 1 3
२७ पद्मावती-(आत्मगतम् ) अहो सक्सिस्स जणरम परित्रको
वि सक्सिम्बो एव्य होदि । (उपेत्य) जेदु अध्ययो ।
मुहोदअं॥ [ अहो सदाक्षिण्यस्य जनस्य परिजनोऽपि गाय पर
३० भवति । नयत्वार्यपुम. । इदं मुखोदकम् ।
राजा-अये पद्मावती । (अपवार्य ) वसन्तक किमिमा
विदूषकः-(गणे ) एवं विअ॥ [ एयमिय 1]
३३ राजा-साधु वसन्तक साधु ! | (आचम) पनातिनायनाम् ।
पशवती- अय्यउत्तो आणरि । (अति) [
आशपयति ।
३६ राजा-पद्मापति!
-
स्वम...

·Liv.i. स्वप्नवासवदत्ते शरच्छशाङ्कगौरेण वाताविद्धेन भामिनि । काशपुष्पलवेनेदं सानुपातं मुखं मम ॥ ७ ॥ (आत्मगतम् ) इयं वाला नवोदाहा सत्यं श्रुत्वा व्यथां ब्रजेत् । काम धीरखमावेयं स्त्रीस्वभावस्तु कातरः ॥ ८॥ विदूषकः-- उइदं तत्तहोदो मअधराअस्स अवरण्हकाळे भवन्त अग्गदो करिअ सुहिजणदसणं । सकारो हि णाम सकारेण पडि- ३ च्छिदो पीदि उप्पादेदि । ता उद्धेदु दाव भव ॥ [ उचितं तत्रभवतो मगधराजस्यापराहकाले भवन्तमग्रतः कृत्वा सुहजनदर्शनम् । सत्कार दि नाम सत्कारेण प्रतीष्टः प्रीतिमुत्पादयति । तदुत्तिष्ठतु तावद् भवान् ।) राजा-बाढम् । प्रथम: कल्पः । (उत्थाय) गुणानां या विशालानां सत्काराणां च नित्यशः । कारः सुलभा लोके विज्ञापारस्तु दुर्लभाः ॥९॥ (निष्पाता। सधै) इति चतुर्थोऽङ्कः । अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति पद्मिनिका) पछिनिका--महुअरिए ! महुअरिए ! आअच्छ दाय सिग्धं ॥ ३ [ मधुकरिके ! मधुकरिके | आगच्छ तावच्छीमम् ]] (प्रविश्य ) मधुकरिका-हटा ! इसन्हि । किं करीअदु ॥ [हला ! इसमरिम । ६ कि क्रियताम् । ] पशिनिश-हा कि ण जाणासि तुवं भट्टिदारिआ पदुमायदी सीसवेदणाए दुक्याविदेति ॥ [हा कि न जानासि त्वं भर्तुः ·पञ्चमोऽ ९ दारिका पद्मावती शीर्षवेदनया दुःसितेति ।] मधुकरिका-हद्धि । हा धिक् । ] पनिनिका-हा ! गच्छ सिग्छ, अय्यं आयन्तिअं सद्दावेहि । १२ केवळ भट्टिदारिआए सीसवेदणं एव्य णिवेदेहि । तपो स एन्व आगमिस्सदि ॥ [ हला ! गच्छ शीघ्रम् , आर्यामावन्तिका शब्दापय ।। केवल भर्तृदारिकायाः शीर्षवेदनामेव निवेदय । ततः स्वयमेवाग- १५ मिष्यति ! ] मधुरिमा-हळा ! कि सा करिस्सदि ॥[हला किं सा करिष्यति ।) पमिनिका-सा हु दाणिं महुराहि महुराहि भट्टिदारिआए सीसवेदणं १८ विणोदेदि ॥ [ सा सल्विदानी मधुराभिः कथाभिर्भर्तृदारिकायाः शीर्षवेदना विनोदयति ।] मधुकरिका-जुजइ । कहिं सअणीयं रइदं भट्टिदारिआए। [युज्यते । २१ कुत्र शयनीय रचितं भर्तृदारिकायाः । ] पमिनिका-समुद्दगिहके किळ सेञाथिण्णा । गच्छ दाणिं तुवं । अहं वि भट्टिणो गिवेदणत्थं अय्यवसन्तअं अण्णेसामि ॥ [समुद्र- २४ गृहके क्लि शय्यास्तीर्णा । गच्छेदानीं त्वम् । अहमपि म निवेदनार्थ- मार्यवसन्तकमन्विष्यामि I] मधुकरिका-एवं होटु । ( निष्कान्ता) [एवं भवतु । ] २७ पमिनिका कहिं दाणिं अय्यवसन्त पेक्सामि । [ कुनेदानीमार्य- वसन्तकं पश्यामि । (ततः प्रविशति विद्यकः) ३० विदूषकः-अन्न सु देवीनिओअविहुरहिअअस्स तत्तहोदो बच्छ- राअस्स पदुमावदीपाणिग्गहणसमीरिअमोणो अद्यन्तसुहायहे मङ्गयोसरे मदग्गिाहो अहिअदरं वड्ढ्इ। (पमिनिका विलोक्य) १ समीरिअस्स 1 ·वत्सराजस्य खमवासवदत्ते Er.s- ३३ अपि पदुमिणिआ। पदुमिणिए ! कि इह यत्तदि ॥ [अद्य सलु देवीवियोगविधुरहृदयस्य तत्रभवतो पद्मावतीपाणिग्रहण- समीर्यमाणोऽत्यन्तसुखावहे मंगलोत्सवे मदनाग्निदाहोऽधिकतरं वर्तते । ३६ अपि पद्मिनिका! पमिनिके ! किमिह वर्तते । ] पद्मिनिका-अय्य वसन्त ! किं ण जाणासि तुवं भट्टिदारिआ पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्खाविदेति ॥ [ आर्य वसन्तक ! किं ३९ न जानासि त्वं भर्तृदारिका पद्मावती शीर्षवेदनया दुःखितेति । ] विदूषक:-भोदि ! सच, ण जाणामि ॥ [ भवति ! सत्यं, न जानामि ।] ४२ पदिनिका-तेण हि भट्टिणो णिवेदेहि ण । जाव अहं वि सीसा- गुळेवणं तुपारेमि ॥ [ तेन हि भर्ने निवेदय॑नाम् । थायदहमपि शीर्षानुलेपनं वरयामि 17 ४५ विपक:-कहिं सअणीअं रइदं पदुमावदीए ॥ [कुम अयनीय रचितं पद्मावत्याः ।] पनिनिका-समुद्दगिहफे किळ सेज्जास्थिण्णा ॥ [ समुद्रगृहके किल ४८ शय्यास्तीर्णा । विपक:-गच्छतु मोदी । जाय अहं वि तचहोदो णिवेदइरसं ॥ [गच्छतु भरती । यावदहमपि तत्रमवते निवेदयिष्यामि ।] ( निष्क्रान्तो) प्रवेशकः। (सतः प्रविशति राना) राना- माध्यामयन्तिनृपतेः सही सन्जा पालकमेण पुनरागतदारभारः।

·३७ राजा- पञ्चमोऽङ्कः। लावाणके हुतवहेन हृताङ्गयष्टिं तां पद्मिनी हिमहतामिव चिन्तयामि ॥१॥ (प्रविश्य) विदूषकः-तुवरदु तुवर दाय भवं ॥ त्वरतां त्वरतां तावद् ३ भवान् । 1-किमर्थम् । विदूषकः-तत्तहोदी पदुमावदी सीसवेदणाए दुक्साथिदा ॥ [ तर. ६ मनती पद्मावती शीर्षवेदनया दुःखिता।] राजा-कैमवाह । विदूषकः-पटुमिणिआए कहिदं ॥ [ पमिनिकया कथितम् । ] ९ राजा-भोः ! कष्टं रूपश्रिया समुदितां गुणतश्च युक्तां लन्ध्या प्रियां मम तु मन्द इवाय शोकः । पूर्वाभिघातसरुजोऽप्यनुभूतदुःसः पद्मावतीमपि तथैव समर्थयामि ॥२॥ अथ कस्मिन् प्रदेशे वर्तते पद्मावती । विदूषकः-समुद्दगिहके किळ सेजास्थिण्णा ॥ [ समुद्रगृहके किल ३ अय्यास्तीर्णा 1 1 राजा-तेन हि तस्य मार्गमादेशय । विदूषकः-एदु एदु म । [एत्वेतु भवान् । ] (उभौ परिक्रामतः) ६ विपक:-इदं समुद्दगिहकं । परिसदु भयं ॥ [ इदं समुद्रग्रहकम् । प्रविशनु भरान् । राजा-पूर्व प्रविश । ९ विदपक:-भो। तह । (प्रविश्य ) अविहा, चिद, चिट्ठदु दाय भवं । [ भो | तथा अविधा, तिष्ठतु, तिष्ठतु तावद् मवान् ।।

·૨૮ खमयासवदत्ते Tv.2.1- जा-किमर्थम् । १२ विदूषकः-एसो खु दीव-पभावसूइदरूवो वसुधातळे परिवत्तमाणो अअंकाओदरो। [एप खलु दीपप्रभावसूचितरूपो वसुधातले परि- वर्तमानोऽयं काकोदरः।] १५ राजा-( प्रविश्यावलोक्य सस्मितम् ) अहो सर्पव्यक्तिबधेयस्य । ऋज्वायतां हि मुखतोरणलोलमालां भ्रष्टां क्षिती त्वमवगच्छसि मूर्ख सर्पम् । मन्दानिलेन निशि या परिवर्तमाना किंचित् करोति भुजगस्य विचेष्टितानि ॥३॥ विदूषकः-( निरूप्य) सुद्छु भवं भणादि । ण हु अों काओदरो। (प्रविश्यावलोक्य ) तत्तहोदी पदुमावदी इह आअच्छिअ णिग्गदा ३ भवे । [ सुप्छु भवान् भगति । न खल्वयं काकोदरः । तत्रभववी पद्मावतीहागत्य निर्गता भवेत् 1] राजा-बयस्य ! अनागतया भवितव्यम् । ६ विदूषकः-यहं भवं जाणादि । [कथं भवान् जानाति । ] राजा-किमत्र ज्ञेयम् । पश्य, शय्या नायनता तथास्तृतसमा न व्याकुलपच्छदा न हिष्टं हि शिरोपधानममलं शीपामिघातीपधैः । रोगे दृष्टिविलोभनं जनयितुं शोभा न काचिन् कृता - प्राणी प्राप्य रुजा पुनर्न शयनं शीयं स्वयं मुशति॥४॥ विदूषकः-तेण हि इमरिस सय्याए महुत उवयिसिअ तत्तहोदि पधियाडेदु भयं ॥ तेन वस्या शय्यायां मुहूर्वमुपविश्य वनमवती ३ प्रतिपालयतु भवान् ।

·--7.6.] पश्चमोऽङ्कः। ३९ राजा-बाढम् । ( उपविश्य ) वयस्य ! निद्रा मां बाधते । कथ्यतां काचित् कथा । ६ विदूषकः-अहं फहइरस हो त्ति करेदु अत्तभवं ॥ [अहं कप- यिष्यामि । हो- इति करोत्वनभवान् । ] राजा-बाढम् । ९ विपक:-अस्थि णअरी उजइणी णाम । सहिं अहिअरमणीआणि उदअहाणाणि वत्तन्ति किळ ॥ [ अस्ति नगर्युजयिनी नाम । तनाधि- फरमणीयान्युदकस्नानानि वर्तन्ते फिल | ] १२. राजा-कथमुजयिनी नाम । विदूषकः-जइ अणभिप्पेदा एसा कहा, अण्णं कहइरसं ॥ यद्यन- भिप्रेतेपा कथा अन्या कथयिष्यामि । ] १५ राजा-वयस्य ! न खलु नाभिप्रेतैया कथा । किं तु, स्मराम्यवन्त्याधिपतेः सुतायाः प्रस्थानकाले वजन स्मरन्याः । बाप्पं प्रवृत्तं नयनान्तलग्न स्नेहान्ममेवोरसि पातयन्त्याः ॥ ५ ॥ अपि च, बहुशोऽप्युपदेशेषु यया मामीक्षमाणया । हस्तेन सस्तकोणेन कृतमाकाशवादितम् ॥ ६॥ विदूषकः-भोदु, अण्णं कहइसं । अस्थि "अरं घम्हदत्तं णाम । तर्हि किट राआ कंपिळो णाम ॥ [ भवतु, अन्या कथयिष्यामि । ३ अस्ति नगर ब्रह्मदत्त नाम । तन किल राजा काम्पिल्यो नाम । 3 राजा-किमिति किमिति । विदूषकः- (पुनस्वदेव पठति) ·स्वमवासवदत्ते 7.6.6- ६ राजा-मूर्ख ! राजा ब्रह्मदत्तः, नगरं काम्पिल्यमित्यभिधीयताम् । विदूषकः-कि राआ वम्हदत्तो, णअरं कंपिनं ॥ [ किं राजा ब्रह्म- दत्तः, नगरं काम्पित्यम् 1] ९ राजा-एवमेतत् । विषकः-तेण हि मुहुत्त पडिवाळेदु भवं, जाव ओढग करिस्स। राआ वह्मदत्तो, णअर कंपिळळ । ( इति बहुशतदेव पठित्वा) १२ इदाणिं सुणादु भवं । अयि सुत्तो अत्तभयं । अदिसीदा इ वेच्य । अत्तणो पावरअं गण्हि आअमिरस । (निष्क्रान्तः) [ तेन हि मुहूर्त प्रतिपालयतु भवान् , यावदोष्ठगतं करिष्यामि । १५ राजा ब्रह्मदत्तः, नगरं काम्पिल्यम् । इदानीं श्रृणोतु भवान् | अयि सुनोऽ. त्रमवान् । अतिशीतलेयं वेला । आत्मनः प्रावारकं गृहीत्वा- गमिष्यामि । (ततः प्रविशति वासवदत्ता आवन्तिकावेपेण चेटी च) चेटी-एदु एदु अय्या । दिढं खु भट्टिदारिआ सीसवेदणाए दुक्खा विदा ॥ [ एवेत्वार्या । दृढं खलु भर्तृदारिका शीर्षवेदनया दुःखिता। २१ यासवदत्ता-हद्धि, कहिं सअणीअं रइदं पदुमावदीए ॥ [ हा धिक् , कुत्र शयनीयं रचितं पद्मावत्याः ।] चेटी-समुद्दगिहके किल सेनायिण्णा ॥ [ समुद्रग्रहके किल शय्या. २४ स्तीर्णा । 1 वासपदचातेण हि अगदो याहि ॥ [ वेन यतो याहि । ] ( उमे परिकामतः) २७ चेटी-इदं समुद्दगिहकं । पविसदु अय्या । जाब अहं वि सीसा. गुळेवणं तुपारेमि । (निष्कान्वा) ॥ [इदं समुद्रग्रहाम् । प्रवि. शत्वार्या । यावदहमपि यीपानुलेपनं त्वरयामि । ] 4 ·-7.6.04.3 पञ्चमोऽक्वः। ३० वासवदत्ता- अहो अकरुणा खु इस्सरा मे । विरहपय्युस्सुअस्स अय्यउत्तरस विस्समत्थाणभूदा इअं पिणाम पदुमावदी अस्सत्या जादा । जाव पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य ) अहो परिजणरस ३३ पमादो । अस्सत्थं पद्भुमावदि केवळं दीवसहाअं फरिअ परिराजदि । इ पदुमावदी ओसुत्ता । जाव उवविसामि । अहव अचासण. परिगहेण अप्पो विअ सिणेहो पडिभादि । ता इमरिंस सय्याए ३६ उपविसामि । ( उपविश्य ) किं गु सु एदाए सह उपविसन्तीए अज्ज पह्लादिदं विअ मे हिअअं । दिहिआ अविच्छिण्ण. सुहणिसासा । णिव्युत्तरोआए होदव्यं । अब एअदेससंविभा- ३९ अदाए सअणीअस्स सूएदि में आलिङ्गेहि त्ति । जाव सइरसं । (शयनं नाटयति ) ॥ [अहो अकरुणाः सल्वीश्वरा मे । विरहपर्यु-सु- कायपुषस्य विश्रमस्थानभूतेयमपि नाम पद्मावत्यवसा ४२ यावत् प्रविशामि । अहो परिजनस्य प्रमादः । अस्वस्या पद्मावती केचलं दीपसहाया कृत्वा परित्यजति । इयं पद्मावत्यवसुप्ता । यावदुप. विशामि । अपवान्यासनपरिग्रहेणाल्प इव स्नेहः प्रतिभाति । तदम्या ४५ शय्यायामुपविशामि । किं नु सत्वेतया सहोपविशन्त्या अग्र प्रह्लादित- मिव मे हृदयम् । दिष्टयाविच्छिन्नसुसनिःश्वासा । निवृत्तरोगया भवितव्यम् । अथवैकदेशसंविभागतया शयनीयस्य सूचयति मामालिङ्गेति । ४८ यावच्छयिष्ये । 3 राजा-(स्वप्नायते) हा वासवदत्ते । वासवदत्ता- (सहसोत्थाय ) हं अय्यउत्तो, ण हु पदुमावदी । िणु ५१ सु दिद्वाम्हि । महन्तो खु अय्यजोअन्धराअणस्स पडिण्णाहारो मम दसणेण णिप्फटो संयुत्तो॥[हम् आर्यपुत्रः, न सलु पद्मावधी । कि नु सलु दृष्यास्मि । महान् सल्वार्ययौगन्धरायणस्य प्रतिसाभारो मम ५४ दर्शनेन निष्फला संवृत्तः ।। जाता।

·४२ खमपासवदत्ते [7.6,55- राजा- हा अवन्तिराजपुत्रि! वासवदत्ता दिट्टिा सिविणाअदि सु अय्यउत्तो । ण एत्य ५७ कोचि जणो जाय मुहुत्तरं चिट्ठिा दिदि हिअअंच तोसेमि ।। [दिष्टया स्वप्नायते खल्वार्यपुत्रः । नात्र कश्चिचनः । यावन्मुहूर्वक स्थित्या दृष्टिं हृदयं च तोपयामि।] ६० राजा- हा प्रिये ! हा प्रियशिष्ये ! देहि मे प्रतिवचनम् । वासवदत्ता- आख्यामि भट्टा ! आग्वामि ॥ [ आलपामि मतः! आलपामि । ६३ राजा- किं कुपितासि । यासवदत्ता-गहिण हि, दुक्सिम्हि ॥[न हि न दि, दुःसितास्मि । राजा- यद्यपिता, किमर्थ नालंकृतासि । ६६ वासवदत्ता-इदो वरं किं ॥ [इतः परं किम् ।] राजा-कि विरचिकां स्मरसि । पासवदत्ता-(सरोगम् ) आ अवेहि, इहावि विरचिआ॥[आ ६९ अहि, इहापि विरचिका 1] राजा- तेन हि विरचिकार्थ भवती प्रसादयामि । (हस्तौ प्रसारयति) वासवदत्ता-चिरं ठिदम्हि । को वि में पेक्खे । ता गमिस्स ! ७२ अय, सय्यापळम्विों अव्यउत्तरस हत्यं सअणीए आरोविज गमिरसं । (तथा कृत्वा निष्क्न्ता) ॥ [चिरं स्थितास्मि । कोऽपि मां पश्येत् । तद् गमिष्यामि । अथवा, शय्यानलम्बितमार्यपुत्रस्य हस्तं ७५ शयनीय आरोप्य गमिष्यामि 1] राजा-(महमोत्थाप) पासवदत्ते ! तिष्ठ तिष्ट हा धिक् । निष्काम संभ्रमेणाई द्वारपक्षेण नाडितः । ततो व्यकं न जानामि भूतार्थोऽयं मनोरथः ॥ ७॥ (मविश्य).

·. -1.11] पनमोऽहः। विदूषकः-अइ पडिबुद्धो अत्तभवं ।। [अयि प्रतियुखोऽनभान् । ] राजा-बयस्य ! नियमावेदये, धरते खलु वासवदत्ता । ३ विदूषक:-अविहा वासवदत्ता । कहि वामवदत्ता । चिरा सु उपरदा पासवदत्ता ।। [ अविधा वासवदत्ता । कुन वासवदत्ता । चिरात् सम्परता वारपदत्ता। ६ राजा-ययस्य मा मैवं, शय्यायामयसुप्तं मां बोधयित्वा सखे गता। दग्धेति ब्रुवता पूर्व वञ्चितोऽस्मि रुमण्वता ॥ ८॥ विदूषक:-अविहा अमम्भावणीअं एदं । आ ! उदअण्डाशसवित्त- पेण तत्तहोदि चिन्तअन्तेण सा सिविणे दिट्ठा भवे ॥ [ अविधा ३ असमावनीयमेतद् । आः ! उदकस्नानसकीर्तनेन तरभवती चिन्तयता सा म्बग्ने दृष्टा भवेत् । ] -यदि तायदयं स्वप्नो धन्यमप्रतिबोधनम् । अथायं विभ्रमो या स्याद् विभ्रमो घस्तु मे चिरम् ॥ ९॥ विदूषकः-भो ! वअस्स ! एदस्सि णअरे अवन्तिउसुन्दरी जाम जविराणी पडिक्सदि । सा तुए दिट्ठा भवे ।। [मोः ! वयस्य ! ३ एतस्मिन् नगरेऽवन्तिगुन्दरी नाम यक्षिणी प्रतिवसति । सा त्वया दृष्टा भवेत् । राजा-न न, स्वमस्यान्ते विबुद्धेन नेत्रविप्रोपित्ताश्चनम् । चारित्रमपि रक्षन्या दृष्टं दीर्घालक मुसम् ।। १०॥ अपि च बयस्य ! पश्य पश्य, योऽयं संत्रस्तया देव्या क्या वाहुर्निपीडितः । स्वप्नेऽप्युत्पन्नसंस्पर्शी रोमहर्ष न मुञ्चति ॥ ११॥ . १ असम्भावणीअं एदण। राजा- .

·४४ [v.11.1- स्वप्नवासरदत्ते विदूपक:-मा दाणि भवं अणत्यं चिन्तिअ । एदु एदु भयं । च:- स्सा पविसामो ॥ [ मेदानी भवाननर्थ चिन्तयित्वा । एवेतु .३ भवान् । चतुःशालं प्रविशावः।] (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-जयत्यार्यपुत्रः । अस्माकं महाराजो दर्शको भवन्त- ६ माह 'एप खलु भवतोऽमात्यो रुमण्यान महता वरसमुदयेनो- पयावः खल्यारुणिमभिपातयितुम् । तथा हस्त्यश्वरथपदातीनि मामकानि विजयाङ्गानि संनद्धानि । तदुत्तिष्ठतु भवान् । अपि च, भिन्नास्ते रिपयो भवद्गुणरताः पौराः समाश्वासिताः पाणी यापि भवत्प्रयाणसमये तस्या विधानं कृतम् । यद्यत् साध्यमरिप्रमाथजननं तत्तन्मयानुष्टि तीर्णा चापि वलैनंदी त्रिपथगा वत्साश्व हस्ते तव ॥ १२॥ राजा-(उत्थाय ) वाढम् । अयमिदानीम् , उपेत्य नागेन्द्रतुरंगतीणे तमारुणिं दारुणकर्मदक्षम् । विकीर्णाणोप्रतरङ्ग भने महार्णयामे युधि नाशयामि ॥१३॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) इति पञ्चमोऽङ्कः अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) पाञ्चुकीयः- क इह भोः ! काश्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (प्रविश्य) प्रतीहारी-अय्य ! अहं विजआ । किं करीअदु ॥ [आर्य ! अहं विजया । कि क्रियताम् । ३ ·स्वप्नवासवदत्ते [vi.st- प्रतीहारी-अय्य ! इमं णिवेदेमि । एसो भट्टा सुयामुनप्पासादाई ओदरइ । ता इह एन्य णिवेदइस ॥ [आर्य ! इयं निवेदयामि ३३ एए भवा मुयामुनप्रासादादयतरति । तदिहव निवेदयिष्यामि । 1 कान्चुकीयः-भवति ! वथा । (मो निष्क्रान्ती) मिथविष्कम्भकः। (ततः प्रविशति राजा विपक्रश्य ) श्रुतिसुखनिनदे ! कथं नु देव्याः स्तनयुगले जघनस्थले च सुमा। विगगणरजोविकीर्णदण्टा प्रतिभयमध्युपितास्थरण्ययासम् ॥१॥ अपि च, अस्निग्धामि घोपयति ! या तपस्विन्या न स्मरसि, श्रोणीसमुद्हनपार्श्वनिपीडितानि खेदसनान्वरसुखान्युपगृहितानि । उद्दिश्य मां च विरहे परिदेवितानि वाद्यान्तरेषु कथिवानि च सस्मितानि ॥२॥ विपक:-अळं दाणिं भयं अदिमत्तं सन्तप्पि ॥ [ अलनिदानी मवानतिमात्रं संतप्य । ३ राना-ययस्य ! मा मैवं, चिरप्रमुत्तः कामो मे धोणया प्रतियोधितः । तां नु देवी न पश्यामि यम्या घोपयती प्रिया ॥३॥ यसन्त ! शिल्पिजनसभागानययोगां घोपयती कृत्वा शीघ्रमानय । विदूषकः- भयं आगवेदि। (बागों गहीरवा निशान्तः) ·-vi. 3.] पप्ठोऽङ्कः। ३ [यद् भवानाज्ञापयति । ] (प्रविश्य ) प्रतीहारी-जेदु भट्टा । एसो खु महासेणस्स सआसादो रमसगोत्तो ६ कञ्चुईओ देवीए अङ्गारवदीए पेसिदा अय्या वसुन्धरा णाम वासयदत्ताधत्ती अ पडिहारं उवहिदा ॥ [जयतु भर्ता । एष सलु महासेनस्य सकाशाद् रैम्यसगोनः काञ्चुकीयो देव्यागारवत्या प्रेषितार्या ९ वसुन्धरा नाम वासवदत्ताधानी च प्रतिहारमुपस्थिती !] राजा-तेन हि पद्मावती तायदाहयताम् । प्रतीहारी-जं भट्टा आणवेदि । (निकान्ता) [ यद् माज्ञापयति । ] १२ राजा किं नु सलु शीघ्रमिदानीमयं वृत्तान्तो महासेनेन विदितः । (ततः प्रविशति पद्मावती प्रतीहारी च ) मतीहारी- -एदु एदु भट्टिदारिआ ॥ [एत्वेतु भर्तृदारिका । ] १५ पद्मावती-जेदु अय्यउत्तो ॥ [जयत्वार्यपुत्रः । ] राजा-पद्मावति ! किं श्रुतं महासेनस्य सकाशाद् रेभ्यसगोत्रः काञ्चुकीयः प्राप्तः, तत्रभवत्या चाङ्गारवल्या प्रेपितार्या वसुन्धरा १८ नाम यासवदत्ताधानी च, प्रतिहारमुपस्थिताविति । पद्मावती-अय्यउत्त ! पि मे बादिकुळस्स कुसव्वुत्तन्तं सोढुं । [आर्यपुत्र | प्रियं मे शातिकुलम्य कुरालवृत्तान्त श्रोतुम् । ] २१ राजा-अनुरूपमेतद् भवयामिहितं 'वासवदत्तास्वजनो मे स्वजन' इति । पद्मावति ! आस्यताम् । किमिदानी नास्यते । पद्मावती-अय्यउत्त ! किं मए सह उपविट्ठो एवं जणं पेक्सिस्सदि। २४ [आर्यपुत्र ! कि मया सहोपविष्ट एतं जन द्रश्यति । ] राजा-कोऽत्र दोपः। पद्मावती-अय्य उत्तरस अवरो परिग्गहो त्ति उदासीणं विज होदि । २७ [आर्यपुत्रस्यापर' परिग्रह इत्युदासीनमिर भवति । ] ·[vi. 3.2- स्वप्रवासवदत्वे राजा-कलनदर्शनाहं जन कलत्रदर्शनात परिहरतीति बहुदोपमुत्पा- दवति । तस्मादास्यताम् । ३० पद्मावती- अय्यउत्तो आणवेदि । (अविश्य) अय्यरत ! तादो घा अम्बा वा किं णु बु भणिस्सदि ति आविग्गा विज संवुत्ता ॥ [यदार्यपुत्र आशापयति । आर्यपुत्र ! तातो वा का ३३ नुि सलु मणिवतीत्याविनेय संवृत्ता।] राजा-पद्माववि ! एवमेतत् । किं यक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं में कन्या मयाप्यपहृता न च रक्षिता सा। भाग्यश्चलमवाप्य गुणोपघात पुत्रः पितुजनितरोप इवास्मि भीतः॥४॥ पद्मावती-किं सफ रक्सिदुं पत्तकाळे ॥ [ननु किं शक्य रक्षितुं प्रातकाले। ३ प्रतीहारी-एसो कञ्चुईओ धत्ती अ पडिहार उवहिदा ॥ [ए फाञ्चुकीयो धात्री च प्रतिहारमुपस्थिती । राजा-शीघ्र प्रवेश्यताम् । ६ प्रवीहारी- भट्टा आगवेदि । (निष्कावा) [ यद् भांशापयति ।] (काः प्रविशति कान्वकीयो पात्री प्रतिहारी च) सान्चुरीयः-भोः! संबन्धिराज्यमिदमेत्य महान् प्रहर्षः स्मृत्या पुनर्नृपमुतानिधनं विपादः । किं नाम देव ! मववा न एवं यदि स्वाद् राग्यं पररपहृतं कुशलं च देव्याः ॥५॥ १.. महदवासगुणोपपातः । 24 ori etc.

·-vi. 31 पष्टोऽः। प्रतीहारी-एसो भट्टा, उक्सप्पटु अय्यो । [एष भर्ता, उपसर्पत्वार्यः।] काञ्चुकीयः- (उपेत्य ) जयत्वार्यपुत्रः । ३ धानी-जेदु भट्टा ।। [जयतु भर्ता 1] राजा- (सबहुमानम् ) आर्य! पृथिव्यां राजबंश्यानामुदयास्तमयप्रगुः। अपि राजा स कुशली मया काडिझतवान्धवः ॥ ६ ॥ कान्चुकीयः-अथ किम् । कुशली महासेनः । इहापि सर्वगतं कुशलं पृच्छति । ३ राजा-(आसनादुत्थाय ) किमानापयति महासेनः । कान्चुकीयः-सदृशमेतद् वैदेहीपुत्रस्य । नन्वासनस्थेनेव भवता श्रोतव्यो महासेनस्य संदेशः । ६ राजा-यदाज्ञापयति महासेनः । ( उपविशति) काञ्चुकीय.-दिष्टया परैरपहृतं राज्यं पुनः प्रत्यानीतमिति । कुतः, कातरा येऽप्यशक्ता या नोत्साहस्तेषु जायते । प्रायेण हि नरेन्द्र श्री. सोत्साहैरेय भुज्यते ॥ ७ ॥ -आर्य ! सर्वमेतन्महासेनस्य प्रभावः । कुतः, अहमयजितः पूर्व तावत् मुतैः सह लालितो दृढमपहृता कन्या भूयो मया न च रक्षिता । निधनमपि च श्रुत्वा तस्यास्तथैव मयि स्वता ननु यदुचितान् यत्सान प्राप्तुं नृपोऽत्र हि कारणम् ॥८॥ धानुकीयः-एप महासेनस्य संदेशः । देव्याः सदेशमिहात्रभवती कथयिष्यति । ३ राजा-हा अन्न। - स्वा ४ ·५० स्वप्नवासवदत्ते [vi.9.- पोडशान्तःपुरज्येष्ठा पुण्या नगरदेवता । मम प्रवासदुःखार्वा माता कुशलिनी ननु ॥९॥ धात्री-अरोआ भट्टिणी भट्टारं सम्यगदं कुसळं पुच्छदि । [अरोगा महिनी भर्तारं सर्वगतं कुशलं पृच्छति ।। ३ राजा-सर्वगतं कुशलमिति । अम्ब ! ईदृशं कुशलम् । घात्री-मा दाणि भट्टा अदिमत्तं सन्तप्पिदं ॥ [ मेदानी भांति- मात्रं संतप्तुम् । ६ काञ्चुकीयः-धारयत्वार्यपुत्रः । उपरताप्यनुपरता महासेनपुत्री एव. मनुकम्प्यमानार्यपुत्रेण । अथवा, का के शतो रक्षितुं मृत्युकाले रज्जुच्छेदे के घटं धारयन्ति । एवं लोकरतुल्यधर्मो वनानां काले काले छिद्यते रह्यते च ॥१०॥ राजा-आर्य ! मा मैवं, महासेनस्य दुहिता शिष्या देवी च मे प्रिया। कथं सा न मया शक्या रमतुं देहान्तरेष्वपि ॥११॥ धात्री-आह भट्टिणी ' उवरदा पासपदत्ता । मम या महासेणस्स वा जादिसा गोपाळअपाळआ, तादिसो एव्य तुमं पुटम एव्य अभि- ३ प्पेदो जामादुअत्ति । एदण्णिमित्तं उन्नइणि आणीदो। अणग्गिस- खि वीणावयदेसेण दिण्णा अत्तणो चयदाए अणिव्युत्त- विवाहमगो एव्य गदो। अह अ अम्बेहिं तय अ वासवदत्ताए अ ६ पडिकिदि चित्तफरआए आनिहिल विवाहो णिव्युत्तो। एसा चित्तफरा तय सआसं पेसिदा । एवं पेक्खिा णिव्युदो होहि ।। [भाह महिनी उपरता वासरदचा । मम या महासेनस्य या यादी ९ गोपाल कालसे, दाहश एव सं प्रथममेवामिनी जामातेति । एनानिमिरानुभपिनीमानाः | अनमिसाशिकं चीगाम्पादेशेन दवा ! .

·39D9 , -vi.18.7] पष्टोऽङ्कः। आत्मनश्चपल्तयानिवृत्तविवाहमङ्गल एव गतः । अथ चानाभ्या तव च १२ वासवदत्तायाश्च प्रतिकृति चित्रफलकावामालिख्य विवाहो निवृत्त । एषा चित्रालका तर सकाश प्रेषिता । ता दृष्ट्वा निवृतो भा'] राजा-अहो अति स्निग्धमनुरूपं चाभिहितं तत्रभवस्था । वाक्यमेतत् प्रियतरं राज्यलाभशतादपि । अपराद्धेष्यपि स्नेहो यदरमासु न विस्मृतः ॥ १२ ॥ पद्मावती-अय्यउत्त ! चित्तगर्द गुरुअणं पेक्लिअ अभिवादेहूं इच्छामि ॥ (आर्यपुत्र ! चित्रगत गुरुजन दृष्ट्वामिवादयितुमिच्छामि ] ३ धात्री-पेस्सदु पेक्सदु भट्टिदारिआ। (चित्रफलका दर्शयति ) [ पश्यतु पश्यतु भर्तृदारिका 1] पद्मावती-(दृष्ट्या आत्मगतम् ) है अदिसदिसी खु इअं अय्याए ६ आनन्तिआए । (प्रकाशम् ) अय्यउत्त ! सदिसी सु इअं अय्याए ॥ [ हम् अतिसदृशी सल्वियमार्याया आवन्तिकायाः । आर्यपुन ! सदृशी सल्लियमार्यायाः ।। ९ राजा-न सहशी । सेवेति मन्ये । भोः ! कष्टम् , अस्य स्निग्धस्य वर्णस्य विपत्तिारुणा कथम् । इदं च मुसमाधुर्य कथं दूपितमग्निना ॥ १३ ॥ पद्मारती-अव्यउत्तरस पडिकिदि पेक्सिा जाणामि इअं अय्याए सदिसी ण वेत्ति ॥ [ आर्यपुत्रस्य प्रतिकृति दृष्ट्वा जानामीयमार्यया ३ सदृशी न वेति । धात्री-पेपराट पेक्सदु भट्टिदारिआ॥[पश्यतु पश्यतु भर्तृदारिका। पारती-( दृष्ट्वा ) अय्यउत्तरस पडिकिदीए सदिसदाए जाणामि ६ इअं अय्याए सदिसि ति आर्यपुत्रस्य प्रतिकृत्याः सहशतया जानामीयमार्यया सहशीति !]

·[vi.13.8- स्वप्नवासवदत्ते राजा-देवि ! चित्रदर्शनात् प्रभृति प्रहृष्टोदिनामिव त्वां पश्यामि । ९ किमिदम् । पद्मावती-अय्यउत्त ! इमाए पडिकिदीए सदीसी इह एव्य पडिक- सदि ॥[आर्यपुत्र ! अस्याः प्रतिकृत्याः सदृशीहैव प्रतियसति ।] १२ राजा--किं वासवदत्तायाः। पद्मावती- आम |[आम् 1] राजा-तेन हि शीघ्रमानीयताम् । १५ पद्माववी-अय्यउत्त ! मम कण्णाभाने केणवि वम्हणेण मम भइणि- अत्ति ण्णासो णिक्खित्तो । पोसिदभत्तुआ परपुरुसदंसर्ण परिहरदि। ता अय्यं मए सह आअदं पेक्खिअ जाणादु अय्यउत्तो॥[ आर्य- १८ पुत्र ! मम कन्यामावे केनापि ब्राह्मणेन मम भगिनिकेति न्यासो निक्षिप्तः । प्रोपितमर्तृका परपुरुपदर्शनं परिहरति । तदायर्या मया सहागता दृष्ट्वा जानात्वार्यपुत्रः ।। यदि विप्रस्य भगिनी व्यक्तमन्या भविष्यति । परस्परगता लोके दृश्यते रूपतुल्यता ॥ १४ ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी-जेदु भहा । एसो उबदीओ थम्हणो, भट्टिीए हत्ये ३ मम भइणिअत्ति पगासो णिक्खित्तो, तं पडिग्गहिदु पडिहार हिदो ॥ [ जयतु भर्ता । एष उम्जयिनीयो ब्राह्मणः, महिन्या हस्ते मम भगिनिकेति न्यासो निशितः, तं प्रतिमही प्रतीहारमुपस्थितः ।। ६ गजा-पद्मावति ! किं नु स ब्राह्मणः । पद्मावती-होदव्यं ॥ [ भवितव्यम्।। राजा-शीघ्रं प्रवेश्यतामभ्यन्तरसमुदाचारेण स वाक्षणः। , प्रतीहारी- मट्टा आणवेदि । (निमान्ता)। [यद् मांशपयति ।।

·-vi.16. 18] पष्टोऽङ्कः। राजा-पद्मावति ! स्वमपि तामानय । पद्मावती- अय्यरत्तो आणवेदि । (निष्मान्ता) ॥ यदार्यपुत्र १२ आशापयति ।] (ततः प्रविशति योगन्धरायणः प्रतीहारी च) यौगन्धररायण.- भो. (आत्मगतम् ) प्रच्छाद्य राजमहिपी नृपतेहितार्थ कामं मया कृतमिदं हितमित्यवेक्ष्य । सिद्धेऽपि नाम मम कर्मणि पार्थिवोऽसौ कि यक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे ॥ १५॥ प्रतीहारी-एसो भट्टा । उपसप्पटु अय्यो ॥ [ एष भर्ता । उप- सर्पलार्यः ।] ९ ३ यौगन्धरायण - ( उपसृत्य ) जयतु भवान् , जयतु । राजा-श्रुतपूर्व इव स्वरः । भो ब्राह्मण ! किं भवतः खसा पद्मावत्या हस्ते न्यास इति निक्षिप्ता । ६ यौगन्धरायग:-अथ क्रिम् । राजा-तेन हि त्वर्यतां वयतामस्य भगिनिका । प्रतीहारी-जं भट्टा आणवेदि । (निधान्ता ) [ यद् मर्ताशापति । ] (तत प्रविशति पद्मावती वन्तिका प्रतीहारी च) पद्मावती-एदु एदु अय्या । पि दे णिवेदेमि ॥ [एत्वेवार्या । प्रिय ते निवेदयामि । १२ आवन्तिका- किम् ॥ [ किं किम् । ] पद्मावती-भादा दे आअदो ।। [माता ते आगतः ।। आरन्तिका-दिद्विआ इदाणि पि सुमरदि । [दिष्टयेदानीमपि १५ स्मरति । पद्माववी-(उपसृत्य ) जेदु अय्यउत्तो। एसो गासो ।। जय- ·स्वप्रवासवदत्ते [vi.16.1.- त्वार्यपुत्रः । एप न्यासः । १८ राजा-निर्यातय पद्मावति ! अथवा साक्षिमन्यासो निर्यावयि. तव्यः । इहात्रभयान रेभ्यः, अत्रभवती चाधिकरणं भविप्यतः । पद्मावती- अय्य ! णीअदा दाणि अय्या ॥ [ आर्य ! नीयतानि- २१ दान:मार्या 1] घात्री- (आवन्तिका निर्वयं ) अम्मो ! भट्टिदारिआ वासवदत्ता ।। [ अम्मो ! भर्तृदारिका वासवदत्ता।] २४ राजा- कयं महासेनपुत्री । देवि ! प्रविश त्वमभ्यन्तरं पद्मावत्या सह। यौगन्धरायणः-- न खलु न खलु प्रयेष्टव्यम् । मम भगिनी खल्वेपा। जा-किं भवानाह । महासेनपुत्री सल्येपा। यौगन्धरायणः-भो राजन् । भारतानां कुले जातो विनीतो ज्ञानवाञ्छुचिः। तन्नाईसि वलादतुं राजधर्मस्य देशिकः ॥ १६ ।। राजा-भवतु, पश्यामस्तावद् रूपसादृश्यम् । संक्षिप्यतां यवनिका । यौगन्धरायग:-जयतु स्वामी । ३ यासदत्ता-जेदु अय्यउत्तो।। [जयत्वार्यपुत्रः ।। राजा- अये ! असौ यौगन्धरायणः, इयं महासेनपुत्री। किं नु सत्यमिदं स्वप्नः सा भूयो दृश्यते मया । अनयाप्येषमेयाहं दृष्टया यश्चितस्तदा ॥१७॥ यौगन्धरायगः-स्वामिन् ! देव्यपनयेन वापराधः स्यल्यहम् । तत् क्षन्तुमर्हति स्वामी । (इति पादयोः पतति ) ३ राजा- (उत्थाय ) यौगन्धरायणो भयान गनु । मिप्योन्मादश्च युद्वैश्व शास्त्रदृष्टश्च मन्त्रितः। भवद्यालः सन्तु ययं मम्जमानाः समुदृताः ।। १८॥ १ अपका is dropped in some Mss.

·-~vi.19.] पष्ठोऽः | ५५ यौगन्धरायणः- स्वामिभाग्यानामनुगन्तारो क्यम् । पापती- अम्महे अय्या खु इअं । अय्ये ! सहीजणसमुदाआरेण ३ अजाणन्तीए अदिकन्दो समुदाआरो । ता सीसेण पसादेमि । [ अहो आर्या सल्वियम् | आयें 1 ससीजनसमुदावारेणाजानन्त्या- तिकान्तः समुदाचारः, तच्छीण प्रसादयामि I] ६ यासवदत्ता- (पद्मावती मुत्थाप्य ) उद्देहि उडेहि अविहवे ! उहि ! अस्थिस णाम सरीरं अवरद्धइ॥ [ उत्तिष्ठोत्तिष्ठाविधवे ! उत्तिः । अधिस्वं नाम शरीरमपराध्यति । ] ९ पद्मावती- अनुग्गहिदम्हि ॥ [ अनुगृहीतास्मि । ] राजा-वयस्य यौगन्धरायण ! देव्यपनये का कता ते बुद्धिः। यौगन्धरायणः-कौशाम्बीमात्रं परिपालयामीति । १२ राजा-अथ पद्मावत्या हरते किं न्यासकारणम् । यौगन्धरायणः-पुष्पकमद्रादिमिरादेशिकैरादिष्टा स्वामिनो देवी भविष्यतीति । १५ राजा-इदमपि रुमण्यता ज्ञातम् । यौगन्धरायणः स्वामिन् ! सर्वैरेव ज्ञातम् । राजा-अहो शठः सलु रुमण्यान् ।। १८ यौगन्धरायणः-स्वामिन् ! देव्याः कुशलनिवेदनार्थमद्यैव प्रति- निवर्ततामत्रभवान् रेभ्योऽभवती च । राजा-न, न । सर्व एव वयं यास्यामो देव्या पद्मावत्या सह । २१ यौगन्धरायण.- यदाज्ञापयति खामी । (भरतवाक्यम् ) इमा सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्को राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ १९॥ (निकान्ताः सर्वे) पष्ठोऽङ्कः। इति स्वप्नवासवदत्तमवसितम् ।

·स्वप्नवासवदत्ते मनाहारे तुल्य: अनेन परिहा सस्य स्निग्धस्य महमवजितः इमा सागर इयं याला नवो उदयनवेन्दु० उपेत्य नागेन्द्रतुरा. ऋज्वायतां च वि० ऋज्वायतां हि कस्यार्थः कलशेन कः कं शत्तो कातरा येऽप्यशता कामेनोज्जयिनी काय नवायः किं वक्ष्यतीति हृदयं किं नु सत्यमिदं खगा वासोपेता: गुणानां वा वि० चिरप्रसुप्तः कामो तीर्थोदकानि दुःखं त्यक्तुं धीरस्याश्रमसं. निष्कामन् संभ्र. पद्यानां सुचिः। I.14. पृधिम्या राज IV. 6. प्रछाप राजम. VI. 18. प्रदेपो यहुमानो VI. 8. यशोऽप्युपदे० VI. 19. भारतानां कुले IV. 9. भिमास्ते I. 1. भृत्यमगध V.13. मधुमदकला IV. 3. महासेनस्य दुहिता V. 3. मिथ्योन्मादेव I. 8. VI.10. यदि तावदयं यदि विप्रस्य VI. 7. IV. 1. योऽयं संघस्तया I. 9. रूपश्रिया समु० VI. 4. पाश्यमेतत् प्रियतरं VI. 17. विस्तब्धं शय्या नावनता I. 16, IV. 10. शय्यायामवसुतं VI. 3. शरच्छशाट्कगोरण I. 6. श्रुनिसुसनिनदे IV. 7. श्रोणीसमुद्रह I. 3. श्लाघ्यामवन्तिनृपतेः v. 7. पोडशान्तःपुर० I. 13. संबधिराज्यं I 11. सविश्मो झयं IV. 6. सुखमयों भवेद I. 6. स्मराम्यवन्त्याधिक --I. 4. स्वप्नस्यान्ते VI. 6. VI. 16. 17. v. 6. VI. 16. V.13. I. 3. IV. 3. VI. 11. VI. 18. V. 9. VI. 14. V.11. V. 2. VI. 12. 1.12. . नैवेदानी तादृशा पद्मावती नर० पद्मावती बहु परिहरतु भवान् v. 8. IV. 8. VI. 1. VI. 2. V..1. VI. 9. VI. 5. I.15. I.10. v. 6. V.10. पूर्व त्वयाज्यभि.

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्य कथावस्तु । . ज्ञात्वा अथ कदाचिन्मृगयान्यसनी वत्सराजो वेणुवन्नागवनं प्रयातः सन् मयोतेन तत्रोपन्यस्तं वनगजप्रच्छादितशरीरं क्पटहस्तिनं परमार्यगज मरया वीणयेनं वशीकर्नु यावदारमते तावत् सहसा कपटहस्त्यधिष्ठातृभिः प्रयोतस्य योधैः स परिवार्य बहुमहारनिपातिताश्वतत्कालं मोहं गतः कर्कशामिलतामिः मान्त इव शरीरयन्यणात् अपर्पितः । ततो वत्सराजेन · प्रथम कुन्तप्रहार- जनितमोहः सालंकायनो नाम प्रद्योतस्यामात्यः शरीरमन्नगादुन्मुव्यैनं स्कन्ध- शयनमारोप्योजयिनी नीत्या प्रद्योताय समर्पितवान् । प्रद्योतश्च स्वकन्या यासरदत्ता गान्धर्वासक्तां ज्ञात्वा वत्सराजाद्ग्रहीत घोपवती नाम वीणारलं तस्यै दवा तमन्तःपुरैऽयरोघ । तत्र चान्योन्यदर्शनेन समुत्पन्नामिलापौ वासवदत्तावत्सराजो प्रच्छन्नं गान्धर्वेण विधिना निवृत्तविपाही सुसमनुमयन्ती स्थिनी । अथ यौगन्धरायणः स्वस्वामिनः परकृवच्छलनं चारमुसान्छुत्वा पत्र च बन्धनेऽपि स्वामिनमयन्तिराजतनयाविवशीकृतवदयं विषण्णः सस्वामिनो घोषवत्याश्च वासवदत्तया सह प्रत्यानयनं प्रतिजज्ञे । ततः स उन्मत्तसहा वेष धृरया गुढाकारः सपुषैः सान्तःपुरां सर्वामुज्जयिनी व्यापयाम्बभूव । अथ च काले सर्वान् स्वपुरुषान् युद्धाय सन्नाटा दत्तसमया- नगेधैन स्वामिनि वासवदत्ताद्वितीये करेगुं भद्रवतीमधिस्योन्जयिन्या निष्क्रान्ते शत्रुभियुध्यमान एवं गृहीतो यौगन्धरायणः । गुणानुरागिणा प्रद्योतेन तु पूर्वामितजामानुलामप्रीतेन सत्कृत्य कोशाम्नी प्रेषितः । पात्राणि। पुरुषा:- योगन्धरायणः-उदयनम्य मन्त्री ! उमत्तकश्वायमेव । श्रमण---तद्वेष उदयगय मन्त्री रमण्वान् । विपक:-~-उदयनस्य नर्ममुहृद् वसन्तकः । माझगा-~-प्रचनो यौगन्धरायणस्य पुस्यः। -

·हंसका उदयनसमीपवर्ती कश्चिदुपाध्यायः ।
: रात्रसेवकः---योगन्धयययस्य पुरुषो वासवदत्ताराहे प्रच्छन्नो हस्तिपकः ।
सालक:--
--यौगन्धरायणस्य पुरुषः ।
निमुण्डकः--यौगन्धरायगृहे प्रतीहारः ।
महासेनः---अमन्तिराजो वासवदत्ताजनकः प्रद्योतो नाम ।
भरतरोहक:--महानमन्त्री।
बादरायण:--महासेनम्य काञ्चुकीयः ।
भट:-वासवदत्ताया मृत्यः।
साधारणौ--भरतरोहकस्य पुरुषो।
खियः---
देवी-अङ्गारवती नाम महासेनस्य महिषी ।
विजया---योगन्धरायणगृहे प्रतीहारी ।
.

·-- ॥ श्रीः ।। भासनाटकचके प्रतिज्ञा यौगन्ध रा य णम् (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार ।" सूत्रधारः पातु यासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् । यत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तियौगन्धरायणः ।। १ (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुगमवलोक्य ) आर्ये ! इतस्तावत् । (प्रविश्य) ३ गटी-अय्य ! अम्हि । [आर्य ! इयमस्मि।] सूत्रधार -आर्य ! गीयतां तावत् किश्चिद् वस्तु । ततस्तय गीत. प्रसादिते रड्ने वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्य ! किमिदं ६ चिन्यते । ननु गीयते । नटी-अन मए सिविणे ब्यादिकुळस अस्मत्य विअ दिटुं । ता इच्छामि अय्येण फुसयियाणणिमित्तं कश्चि पुरसं पेसिढुं। [भय मया स्वप्ने शातिलस्यास्यास्यमिप एम् । तदिच्छाम्पार्यण बुगर विधाननिमित्तं चित् पुरुषं मेपयितुम् । ] सूमधार:-याढम् । पुरयं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् । (नेपध्ये सालक! मजस्त्यम् । सूत्रधारः-पुरुष प्रेपयत्येप यथा यौगन्धरायणः ॥ २॥ (निष्कान्तो।) स्थापना। १ पेविय, -- ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [i.2.8- ३ (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः पालकेन वह 1) योगन्धरायणः-सासक ! सजस्त्वम् ।। सालम:-अय्य ! अह ।[आर्य अथ किम् ।] ६ यौगन्धरायणः-महान् खल्बध्या गन्तव्यः । सालक: महत्तरेण सिणेहेण अय्यं उपचिहामि । [ महचरम स्नेहेनार्यमुपतिष्ठे। ९ यौगन्धरायणः हन्त यास्यति बलवान्, यस्य सौहार्दम् । कुतः, स्निग्धेवासज्यं कर्म यद् दुष्करं स्याद् यो वा विज्ञाता सत्कृतानां गुणानाम् । 'फ्रीतं सामथ्र्य यस्य तस्य क्रमेण देवप्रामाण्याद् भ्रश्यते वर्धते या ॥३॥ •अथ वेणुवनात् ' त्रिपु नागवन श्वः प्रयाता स्वामी प्रारोव सम्भावयितव्यः । ६ सालक:-अय्य ! हो खु मं ओव.इ, जहिं आअत्तं कय्यसरीरं । [ आर्य! लेखः खङ मामपबहति, पस्मिन् आयत्तं कार्यधरीरम् ।। योगन्धरायणः-विजये ! (प्रविश्य) 'विजया--अय्य इअम्हि । [आ ! इयमस्मि 13 यौगन्धरायणः-विजये ! त्वर्यता लेखः प्रविसरा च । ९ विजया-अय्य ! वह । (निकान्ता ! ) [ आर्य ! तथा । ] यौगन्धरायणः-अथ दृष्टपूर्वस्त्वयेप पन्थाः । सालय:-णहि, सुदपुरुयो। नहि, श्रुतपूर्वः।] १२ यौगन्धरायग:-एतदपि मेधाविलक्षणम् । भोः ! वनगजप्रच्छादिव- शरीरं नीलहस्तिनभुपन्यस्य प्रद्योतः स्वामिन छलयितुकाम इति १ अतीतं. २ वेणुवनाश्रितेषु गहनं. ३ भोवदाई, . ६ 1 ·. --1.4.173 प्रथमोऽङ्कः। ५९ प्रवृत्तिरुपगता नः । अपीदानी स्वामिनो बुद्धयतिकमो न स्यात् । १९ अहो तु खलु वत्सराजमीरुत्वं प्रद्योतस्य । व्यक्तीकृतमसामर्थ्यमक्षी- हिण्याः। कुतः, व्यक्तं बलं बहु च तस्य न चैककार्य संख्यातवीरपुरुपं च न चानुरक्तम् । व्याजं ततः समभिनन्दति युद्धकाले सर्व हि सैन्यमनुरागमृते कलत्रम् ॥ ४ ॥ (प्रविश्य) विजया- लेहो खु अभं । पहिसरा सव्यवहूजणहत्यादो तुवारी- ३ अदित्ति भट्टिमादा आह । [ लेजः सल्ययम् । प्रतिसरा सर्ववधू- जनहस्तात् त्वर्यत इति भर्तृमाता आह ।। यौगन्धरायणः-विजये ! विज्ञाप्यतां तत्रभवत्यै सर्वअधूजनहत- ६ प्रयुक्ता या एका वा प्रतिसरा दीयतामिति । विजया-अय्य ! तह । (निष्क्रान्ता) [आर्य ! तपा।] (प्रविश्य) ९ निर्मुण्डकः-सुहं अय्यरस । [मुसमार्यस्य । ] यौगन्धरायणः-कथं निर्मुण्डकः 1... निर्मुण्डकः-अय्य ! एसो भट्टिपादमूलदो ओपट्टिइओ -हंसओ १२ आअदो । [ आर्य । एष भर्तृपादमूलादीपस्थितिको हंसकः आगतः ।। योगन्धरायणः कथं इंसक एकः प्राप्त इति । सालक ! विश्रम्य- तामिदानी मुहूर्तम् । त्वरिततरं वा यास्यसि सविश्रमो या । १५ सालक:-अय्य ! तह । (निप्मान्तः ।) [भार्य! तथा 1 ] यौगन्धरायणः-निर्मुण्डक ! प्रवेश्यतां हंसकः । निर्मुण्डका अन्य ! तह । (निष्मान्तः।) [fआर्य ! तथा 17 १ अनुरागते. २, त्वरितं. ३ r 7 - - ·६. प्रतिज्ञायौगन्धरायणे प्रात इदि . . १८ यौगन्धरायणः-स्वामिनाविरहितपूर्वो हंसक एकः --साविग्नमिव मे मनः । कुतः, यथा नरस्याकुलवान्धवस्य गत्वान्ग्रदेशं गृहमागतस्य । तथा हि मे सम्प्रति बुद्धिशङ्का श्रोष्यामि किन्नु प्रियमप्रियं वा ॥५॥ (ततः प्रविशति हंसको निर्मुण्डकधी) निर्गुण्डकः--एदु एदु अय्यो । [ एत्वेत्वार्यः ।] ३ हंसा-कहिं कहिं अय्यो । [कुन कुत्रायः ।] निर्मुण्डकः-एसो अय्यो चिट्टइ, उवसप्पदु णं । (नियन्तः ।) [एए आर्यस्तिष्ठति उपसपंखेनम् । ] । ६ हंसक:-( उपसृत्य) सुई अय्यस्स। [मुखमार्यस्य 1 ] यौगन्धरायणः-हंसक ! न खलु गतः स्वामी नागवनम् । हंसकः-अय्य ! हिजो एब्ध गदो भट्टा । आर्य ! ह्य एवं गो ९ मा !] यौगन्धरायणः-हन्त निष्फलमनुप्रेषणम् । छलिताः स्मः । अयाति प्रत्याशा, अथवा अद्यैव प्राणा मोक्तव्याः । १२ हंसकः-घरदि खु दाव भट्टा । [धरते खलु वावद् मर्ता । ] यौगन्धरायणः-धरते तावदित्सर्जिता विपत्तिरभिहिता । गृहीतेन स्वामिना भवितव्यं ननु । १५ हंसकः-सुद्छु अय्येण विभादं । गहीदो भट्टा। [छु आयेंगे विज्ञातम् । गृहीतो मर्ता। योगन्धरायणः-को गृहीतः स्वामी । हन्त भोः ! महान खलु भारः १८ प्रद्योतस्य भाग्यैनिस्तीर्णः । अद्यप्रभृति वत्सराजसचिवानां प्रतिष्टितमसामर्थ्यमयशन । इदानीमनुत्पन्नकार्यपण्डितो रमण्यान क गतः । इदानीमश्वारोहणीयं क गतम् । कुतः, १(उपगम्य।)

·. 1.6.39-~] प्रथमोऽङ्कः। स्निग्धं च सौहृदहृतं च कुलोढ़तं च व्यायामयोग्यपुरुषं च गुणार्जितं च । कीत परैर्गहनदुर्गतया प्रनष्टं युद्धे समस्तमतिभारतया विपन्नम् ॥ ६ ॥ हसका-जइ समग्गजोहवळपरिवारो भवे भट्टा, ण एसो दोसो भवे । [यदि समायोधरलपरिवारो भवेद् भर्ता, नैप दोषो भवेत् ।। ३ यौगन्धरायणः-कथमसमप्रयोधवलपरिवारो नाम स्वामी । हंसकः-सुणादु अय्यो। [शृणोत्वार्यः1] यौगन्धरायणः-अध्यशान्तो भवान् । आस्यताम् । ६ हक -अय्य ! तह । (उपविश्य) सुणादु अय्यो । सायसेसप- च्चूसाए रअणीए वाहणसुहाए वेळाए बाटआतित्थेण णई णम्मदं तरिम वेणुवणे कळतं आवासिअ छत्तमत्तपरिच्छदेण मजजूहविम- ९ जोगेण बळेण मग्गमदअणीए वीहीए णाअषणं पआदो भट्टा । [आर्य ! तया । पृणोत्वार्यः । सायशेषप्रत्यूपाया रजन्या वाहनसुराया वेराया घालुकातीर्थेन नदी नर्मदा ती| वेणुवने कलत्रमावास्य छन. १२ मायपरिच्छदेन गजबूथविमर्दयोग्येन बलेन मार्गमदन्या वीच्या नागवनं - प्रयातो भर्ता] यौगन्धरायण.-ततस्ततः। १५ हंसक. तदो इसुम्खेवमत्तोत्थिदे सुय्ये एत्तिअमत्ताणि विअ जो अणाणि गच्छि कोसमत्तेण विअ मदअंधीरपव्वदं अणासादिअ तडाअपक्सित्तं अद्धणिम्मिदसिळाकम्म विअ विसमदंसर्ण दिडं १८ णो णाअजूहं । [ तत शेपमाप्रोत्थिते सूर्य एतायमात्राणीव योजनानि गया श्रोशमात्रेणेव मदगन्धीरपर्वतमनासाद्य तटाक्पकोक्षिप्तमर्धनिर्मित- शिलाकर विषमदर्शन दृष्ट नौ नागयर्थम् 1 ] १मिअमदकण्ठीए, मग्गमदगन्धिए, ·६२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [i.6... २१ यौगन्धरायणः-ततस्ततः । हंसकः-दो णिज्झाअन्तीसु सेणासु समुप्पण्णसङ्कापिण्डिदे तम्सि जूहे इमरस अणत्यस्स उप्पादओ कोचि पदादी भट्टारं एव्य व २४ हिदो। [ततो निध्यायन्तीषु सेनासु समुत्पन्नशड्ढापिण्डिते तस्मिन् यूथेऽस्यानर्थस्योत्पादकः कश्चित् पदातिः मरिमेयोपस्थितः ।। यौगन्धरायणः-तिष्ठ । इतः क्रोशमाने मल्लिकासालप्रच्छादितशरीरो २७ नखदन्तवर्जमेकनीलो हस्ती मया दृश्यत इत्युक्तवान् ननु । हंसकः-कहं परिण्णादं खु एदं अय्येण । जागत्ति खु समुप्पणो असं दोसो। [ कयं- परिज्ञातं खत्वेतदार्येण । जापति खल समुत्त. ३० नोऽयं दोषः।] यौगन्धरायणः-हंसक ! जाग्रतोऽपि बलवत्तरः कृतान्तः । ततस्ततः। हंसकः-तदो सुवण्णसदप्पदाणेण तं णिसंसं पडिपूजिअ भट्टिणा ३३ उत्तं-अस्थि एसो चकवट्टी हत्थी णीकुवळअतणू णाम हुत्थिसि- क्खाए पठिदो । ता अप्पमत्ता होह तुम्हे इमस्मि जूहे । गत अहं वीणादुदीओ आणेमि ति। [ततः सुवर्णशतप्रदानेन तं नृशंसे ३६ प्रतिपूज्य भत्रोक्तम्-अस्त्येष चक्रवर्ती हस्ती नीलकुवलयतनुर्नाम हस्ति- शिक्षाया पठितः । तद् अप्रमत्ता भवत यूयमस्मिन् यूथे । गजे तमहं वीणाद्वितीय आनयामीति ।] ३९ यौगन्धरायणः-अथ कथमुपेक्षितस्तदानी स्वामी रुमण्वता । हंसकः-णहि गहि । पसादिअ भट्टा अमच्चेण विण्णाविदो-गहु दे एव्यावणादीण वि दिसागआणं गहणं ण सम्भावणीअं । अविदु ४२ दुरारक्खदाए आसण्णदोसाणि विसअन्तराणि । तहिं णिळज्जो गिरमिजणो पश्चन्तवासी जणो । वा पदादिमचाहिहिद इमं जूहं करिअ सव्य एव्व गच्छामो, ण एकाइणा सामिणा गन्तव्यं त्ति । १ पीडिदे.

·-1.6.6 प्रयमोऽङ्कः। ४५ [ नहि नहि । प्रसाद्य भर्तामात्येन विशापित:-- न रालु ते ऐरावणादी- नामपि दिगगाजाना ग्रहणं न सम्भावनीयम् | अपिनु दुरारश्वतयासनटोपाणि विषयान्तराणि । तर निर्लज्जो निरमिजनः प्रयन्तासी जनः । ४८ तत् पदातिमामाधिष्ठितमिदं यूयं कृत्वा सर्व एव गच्छामः, नेमकिना स्वामिना गन्त यमीति । ] यौगन्धरायणः अपि महाजनसमक्षमेवमुक्तः स्वामी रुमण्यता । ५१ एवमप्यवक्तव्यां स्वामिभक्तिमिच्छामि । ततस्ततः । हंसक.-तदो अत्तजीविदणिदिवेण सपहेण णियारिअ अमञ्च णीळयाहआदो हत्यिणो ओदरिअ सुन्दरपाडळ णाम अरस ५४ आहिल अणद्धागए सुम्ये विंसदिमत्तेहि पदादिहि सह पआदो भट्टा। [तत आत्मजीवितनिर्दिष्टेन शुपयेन निवार्यामात्य नीलाहवाद् हसिनोऽवतीर्य मुन्दरपाटलं नामाश्वमारुह्यानर्धागते ५७ सूर्ये विशतिमात्रैः पदातिभिः सह प्रयातो मर्ता । ] योगन्धरायणः-विजयाय । हा धिक् , स्नेहात् पूर्ववृत्तान्तो नावे. क्षितः । ततस्ततः। ६. हसः-तदो दिलणं विअ अद्धार्ण गच्छिा साळुक्सच्छाआए सवण्णणहणीपदाए परम्भासिदेहि असरीरविणिक्सित्तेहि विअ दन्तजुअहि सूइदो धणुसदमत्तेण विअ दिट्ठो सो दिव्यवारणप- ६३ डिच्छन्दो।। ततो द्विगुणमिवाध्वानं गला सास्वृश्चच्छायाया सावर्ण्य- नष्टनीलतया प्रोद्भासिताभ्यामशरीरविनिक्षिप्ताम्यामिव दन्तयुगलाम्या सूचितो धनु शतमानेणेन दृष्टः स दिव्यवारणप्रतिच्छन्दः ।] ६६ यौगन्धरायणः-हंसक ! अस्मत्परिताप इत्युच्यताम् । ततस्ततः । हसका-तदो भट्टिणा ओदरिअ अस्सादो आअमिअ देवदाणं पणामं फरिज गहीदा वीणा। तदो पिट्टदो एफकिदणिचको विअ ६९ महन्तो कण्ठीरयो समुप्पण्णो। [ततो भवितीर्याश्वादागम्य देवताना ७ ·प्रतिज्ञायोगन्धरायणे [i.6.10- प्रणामं कृत्वा गृहीता वीणा । ततः पृटत एककृतनिश्चय इव महान कण्ठीरवः समुत्पन्नः1] ७२ यौगन्धरायणः-कण्ठीरव इति । ततस्ततः । हंसकः-तदो कण्ठीरवपरिमाणणिमित्तं परिवुत्ता अ बों। महामत्तोत्तराउहीआहिट्ठिदो पच्चुग्गदो सो किदअहत्यी [वतः ७५ कण्ठीरवपरिज्ञाननिमित्तं परिवृत्ताश्च वयम् । महामात्रोत्तरायुधीयाधिष्ठितः प्रत्युद्गतः स कृतकहस्ती।] यौगन्धरायणः-ततस्ततः । ७८ हंसक:-तदो णामगोत्तग्गहणेण समस्सासिअ कुळवुत्तजणं सन्या पञ्जोदप्पओओ एसो, अणुगच्छह मं, अहं दाणि परस्स उवण्णास विसमारम्भं परक्कमेण समीकरोमि त्ति भणिअ भट्टा पविठ्ठो एव्वा ८१ परवळं । । ततो नामगोत्रनणेन समाश्वास्य कुलपुत्रजनं सर्वथा प्रद्योत. प्रयोग एपः, अनुगच्छत माम्, अहमिदानी विषमारम्भं परस्योपन्या पराक्रमेण समीकरोमीति भणित्वा भर्ता प्रविष्ट एव तत् परबलम् । ८४ यौगन्धरायणः-प्रविष्ट इति । अथवा ननु स्थाने, ब्रीलितो चश्चनां प्राप्य मानी सत्त्वमुपाश्रितः। शूरश्चैकायनस्थश्च किमन्यत् प्रतिपद्यते ॥७॥ ततस्ततः। हंसकः-तदो कीळाअमाणो विअ अत्तच्छन्दाणुवत्तिणा सुन्दर ३ पाडळेण अस्सेण अत्ताभिप्पाआदो वि अहिंअं पहरन्तो अदिबहु- कदाए परवयरस अदिप्पाजमाणवाआमो विसण्णणट्ठसम्बपरि- जणो मए एकाइणा, हि णहि, भट्टिणा एव्य रक्सिअमागो ६ अणुश्रद्वदिवसजुद्धपरिरसन्तो बहुप्पहारणिपडिअतुरओ तम्माअ- माणसुय्यदारुणाए वेव्याए मोहं गदो भट्टा ।। ततः क्रीडग्निवात्म- छन्दानुवर्तिना सुन्दरपाटलेनाश्वेनात्माभिप्रायादप्यधिकं प्रहरन् अति- .

·-~-4.8.13 प्रथमोऽङ्कः। ९ बहुतया परवलस्यातिप्रयुज्यमानन्यायामो विषगनटसर्वपरिजनो मपैकाकिना, नहि नहि, मत्र खमाणोऽनुवढदिवसयुद्धपरिधान्तो बहुप्रहारनिपतिततुरगस्ताम्यत्स्यदाणायां वेटायां मोहं गतो मा । ] १२ यौगन्धरायण.- कयं मोहमुपगतः स्वामी । ततस्ततः। हंसक:-तहो जहासत्ति समिहिंदगहणुपाडिदाहि अविण्याअमाण- जादीहि ककसाहि उदाहि पाकिदो विज सरीरअन्तणादो पहरि- १५ सिदो भट्टा। ततो यथाशक्ति सन्निहितगहनोत्साटिताभिरविज्ञायमान- जातिभिः कशामिलतामिः प्राकृत इव शरीरयन्नपात् प्रपितो मा । ] यौगन्धरायणः कथं प्रधर्पितः स्वामी। पीनांसस्य विकृष्टपर्वमहतो नागेन्द्रहस्ताकृते- श्वापारफालिकरस्य दूरभरणाद् घाणाधिकारोपिणः । विप्राभ्ययितुः श्रमेषु सुहृदां सत्कर्तुरालिङ्गने- यस्तं तस्य मुजदयस्य यलयस्थानान्तरे बन्धनम् ॥८॥ अथ कस्यां वेलायां प्रत्यागतप्राण: स्वामी। हंसकः-अय्य ! अवसिदाबळेवेसु पावेमु । [आर्य ! अवसिताय- ३ टेपघु पापेषु । योगन्धरायगः- दिष्टथा शरीरं धर्षितं, न तेजः । ततस्ततः । हंसकः-ततो पञ्चाअदप्पाणं दाणि मट्ठारं पेक्सिम अणेण मम ६ भादा हदो अणेण मम पिदा अणेण मम सुदो मम असो त्ति अबहा भट्टिणो परफम वण्णसन्ता सम्बदो अभिदुदा दे पावा। [ उनः प्रयागतप्राणमिवानी भारं प्रेत्यानेन मम झाला हतोऽनेन ९ मम पितानेन मम मुतो मम वयस्य इति अन्यथा मर्नुः पराक्रम वर्णयन्तः सर्वतोऽभिटुतारते पापा: 11 यौगन्धरायणः-ततस्ततः। १ दूरहरणात्. 10 ·1 प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [i.8.0-- १२ हंसक:-अण्णं च दाणि अच्चरि। अमोबाणुणएण तहिं एको ववसिदो अकय्यं कत्तुं । सो दक्खिणाहिमुहं परिवत्तिा भट्टारं समरवाआमसंखोहिदाणि णिरुयआरं संविविअ केसाणि १५ पीडिअ करेण करवाळं पहारवेगं उप्पादइटुकामो आधावन्तो: [ अन्यच्चेदानीमाश्चर्यम् । अन्योन्यानुनयेन तत्रैको व्यवसितोऽकार्य कर्तुम् । स दचिणाभिमुखं परिवर्स भर्तारं समरव्यायामसंक्षोभितान् १८ निपचार संक्षिप्य केशान् पीडयित्वा करेण करवालं प्रहारवेगमुत्पा- दयितुकाम आधावन्-] योगन्धरायणः-हंसक ! वृत्तान्तं तापदाधारय, यावदहमुच्छ्वसामि २१ हंसकः-तदो हिलपडपिच्छिाए भूमीए सो णिसंसओ सएण वेएण ओघट्टिदचळणो पडिहदारम्भो हदो पडिदो । [ ततो रुधिरपटलपिच्छिलाया भूमौ स नृशंसः स्वेन वेगेनावघट्टितवरण: २४ प्रतिहतारम्भो हतः पतितः । ] यौगन्धरायणः-पतितः पाप एपः । भोः! परचक्रेरनाक्रान्ता धर्मसकरवर्जिता । भूमिर्भर्तारमापन्नं रक्षिता परिरक्षति ॥ ९॥ हंसक:-तदो भट्टिणा पुढम कुन्तप्पहारजणिदमोहो सालङ्कामणो णाम पज्जोदरस अमच्चो ‘मा खु मा खु साहस'त्ति भणित ३ देसं उवहिदो । [ ततो भर्ना प्रथम कुन्तप्रहारजनितमोह: शालङ्कामो नाम प्रद्योतस्यामात्यो ‘मा खलु मा खलु साहसमिति भणिवा तं देशमुपस्थितः।] योगन्धरायणः-ततस्ततः। ६ हंसकः-तदो तकाळदुळ्हं पणाम करिअ सरीरअन्तणादो तेण मोइदो मट्टा [ ततस्तकालदुर्लभं प्रगामं कृत्वा शरीरयन्त्रणात् तेन मोचितो भर्ता] १ अच्चाहिदं, २ तावदवधारय, .

·अथ, -~1.12.] प्रथमोऽङ्कः। ९ यौगन्धरायणः-विमुक्तः स्वामी । साधु भोः शालकायन ! साधु । अवस्था सलु नाम शत्रुमपि सुहत्त्वे कल्पयति । हंसक ! व्यसनात् किञ्चिदुच्छ्यसितमिव मे मनः । अथ किं प्रतिपन्नं तेन साघुना। १२ हंसक-तदो तेण अय्येण अणे सोयआरं सन्तिवअणं भणि गाढबहुप्पहारदाए असमत्यो वाहणासणत्ति संन्धसअणं आरोविअ उज्जइणिं एव्य णीदो भट्टा। [ ततस्तेनार्येणानेकं सोपचारं शान्तिपचनं १५ मणिवा गाढवप्रहारतयासमथों वाहनासन इति स्कन्धशयनमारोप्यो- ज्जयिनीमेव नीतो मर्ता। योगन्धरायणः-नीतः स्वामी । एप सोऽनर्यः, एतत् तन्न्यगमरमाक्मेप सोऽतिमनोरथः। प्रद्योत्तस्य मनखिलात् स्वामी दुःसेपु पर्वते ॥१०॥ कथमगणितपूर्व द्रक्ष्यते तं नरेन्द्रः कथमपुरुपयाक्यं श्रोप्यते सिद्धवास्यः । कथमयिपयवन्ध्यं धारयिष्यत्यम प्रणिपतति निरुद्धः सत्कृतो धर्पितो वा ॥११॥ (प्रविश्य) प्रवीहारी- अप्य ! एसा पडिसरा। [आर्य ! इयं प्रतिसरा। ] ३ यौगन्धरायणः-- एतानि तान्यपतितानि का भाग्यक्षयानिष्फलमुद्यतानि । तुरङ्गमस्येप रणे निवृत्ते नीराजनाकौतुकमगलानि ॥ १२॥ प्रवीदारी- अय्य ! इमा पडिसरा । [ आर्य ! एषा प्रतिसरा ।) यौगन्धरायणः- विजये ! स्थाप्यताम् । ३ प्रतीहारी- किंचि भट्टिमादरं णिवेदेमि ।। रिमिति मर्तृमातर निवे. दयामि । बन्धसअण. , 1 ·[i.12.5-- ६८ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे योगन्धरायणः-विजये ! एवमेतत् । ६ प्रतीहारी-किं एदं। [किमेतत् ।। 1 यौगन्धरायणः-इदम् । प्रतीहारी-भणादु भणादु अय्यो भणादु। [मणतु भणत्वार्यो भगनु !] ९. यौगन्धरायणः-अथवा नैतच्छक्यं परिहर्तुम् । निवेदयिष्याम्यत्र भवत्यै । विजये ! स्थिरीक्रियतामात्मा । (कर्णे) एवमिव । प्रतीहारी-हो। १२ यौगन्धरायणः-विजया खल्वसि । प्रतीहारी-एसा गच्छामि मन्दभाआ । [एषा गच्छामि मन्दभागा ।) यौगन्धरायणः-विजये ! न खलु त्वयात्रभवत्यै गृहीतः स्वामीति १५ सहसा निवेदयितव्यम् । स्नेहदुर्बलं मातृहृदयं रक्ष्यम् प्रतीहारी कहं दाणि णिवेदेमि । [ कमिदानी निवेदयामि । ] यौगन्धरायणः-श्रृणु । पूर्व तावद् युद्धसम्बद्धदोषाः प्रस्तोतव्या भावनाः संशयानाम् । सन्दिग्धेऽर्थे चिन्त्यमाने विनाशे रुढे शोके कार्यतत्त्वं निवेद्यम्॥१३॥ प्रतीहारी-घत्तिस्सं । (निष्फ्रान्ता ।) [ग्रहीष्यामि । ] यौगन्धरायणः-हंसक ! त्वमिदानी स्वामिना किं न गतः। ३ हंसकः-अय्य ! वयसिदो खु अहं अत्ताणं अणुग्गहिदुं सालकाम- णेण णिउत्तो-गच्छ इमं वुत्तन्तं कोसम्बीए णिवेदेहि त्ति । [आर्य ! व्यवसितः खल्वमात्मानमनुग्रहीतुं सालङ्कायनेन नियुक्तः--गच्छेनं ६ वृत्तान्त कौशाम्ब्या निवेदयेति । ] यौगन्धरायणः-किन्नु खल्विदानी निराशमनुसारं कर्तुकामः, उताहो स्निग्धपुरुपसन्निकर्ष परिहरति । ९ हंसक:-अह इं। [ अथ किम् । ] २ हं. २ निरागम, ·A --15:14.] प्रथमोऽङ्कः। ६९ यौगन्धरायणः-स स्वकं विस्मयादात्मानमाविष्करोति, उत सर्वारम्भ. सिद्धौ रमणीयं भवति । अथ मामन्तरेण स्वामी न किञ्चिदाह । १२ हंसकः-अय्य ! अस्थि, पदक्खिणीकरअन्तो भट्टारं अन्तजळाव- गाढाए दिट्ठीए बहुकं सदठुकामेण विअ म्हि भट्टिणा उत्तो-गच्छ जोअन्ध-( इत्य|क्ने तिष्ठति । ) [ आर्य ! अस्ति, प्रदक्षिणीकुर्वन् १५ भर्तारमन्तर्जलावगाढया दृष्टया बहुक सन्देष्टुकामेनेवास्मि मोक्त:---- गच्छ यौगन्ध-] यौगन्धरायणः-स्वैरमभिधीयता, स्वामिवाक्यमेतत् । १८ हंसकः-जोअन्धराअणं पेलैहि ति । [यौगन्धरायण प्रेक्षस्वेति। ) यौगन्धरायणः-मा तावत् । सर्वसचिवमण्डलमतिक्रम्यैको यौगन्ध- रायणो द्रष्टव्य इत्याह । २१ हंसक:-अह । [ अथ किम् ।] यौगन्धरायणः-तेन हि अनईप्रतिक्रियमनिर्विष्टभर्तृपिण्डमनुपकृत- राजसत्कारं यदि सलु मां द्रष्टव्यं मन्यते स्वामी । २४ हंसका-याहं ।। बाढम् । ] यौगन्धरायणः-पुरुषान्तरितं मां द्रक्ष्यति स्वामी, रिपुनृपनगरे वा वन्धने वा वने या सगुपगतविनाशः प्रेत्य वा तुल्यनिष्ठम् । जितमिति कुतबुद्धि कञ्चयित्वा नृपं तं पुनरधिगतराज्यः पार्श्वतः श्लाघनीयम् ॥१४॥ ( नेपथ्ये) हा हा भट्टा! [ हा हा भर्तः !] ३ यौगन्धरायणः- . । १खय.

·७० 7 प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [1.16.-- एप शोकप्रतीकारो यथाशक्ति निवेद्यते । एतत् स्त्रीभिरसामय मन्त्रिणामनुवर्ण्यते.॥ १५ ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी-अय्य ! भट्टिमादा । [ आर्य ! भर्तृमाता । ] . ३ यौगन्धरायणः-किं किम् । प्रतीहारी-आह । यौगन्धरायणः- किमिति। ६ प्रतीहारी-एवंविहरस सुहिज्जणेण परिगहीदस्स यच्छराअस्स अों चुत्तन्तो। किं सकं कत्तुं अन्तरेण विहाणं । ता सम्माणिअ सुहिजणं समस्थिअदु । जो खु दाणि सङ्कटेसु वा ण विसीददि, विसमगदो ९ वा ण पय्यवचिट्ठदि, वञ्चिदो वाण णिब्वेदं गच्छदि, पडियादेसु का पाणा ण समुज्झदि, सो खु बुद्धिमन्तो पुच्छिज्जइ पढमं एव्व मे वच्छरस वअस्सो पञ्चा अमचो आणेदु मे पुत्तों पुत्तओ ति । १२ [ एवविधस्य सुहृज्जनेन परिगृहीतस्य वत्सराजस्यायं वृत्तान्तः । कि शक्यं कर्तुमन्तरेण विधानम् । तत् सम्मान्य सुहृजनं समर्थ्यताम् । यः खल्विदानी सङ्कटेषु वा न विपीदति, विषमगतो वा न पर्यवतिष्ठते, १५ वनितो वा न निर्वेदं गच्छति, प्रतिधातेषु या प्राणान् न समुज्झति, स खलु बुद्धिमान् पृच्छयते प्रथममेव मे वत्सस्य वयस्यः पश्चादमात्य आनयतु मे पुत्रकं पुत्रक इति । ] १८ यौगन्धरायणः-अहो तु खल्वत्रभवत्या राजवंशाश्रितं धीरवाक्यमभि- हितम् । अत्रभवत्याः सम्भावनां पूजयामि । विजये ! आपस्तावत् । प्रतीहारी-अय्य ! तह । (निष्क्रम्य प्रविश्य ) इमा आवो। [आर्य ! २१ तथा । इमा आप:।] यौगन्धरायणः-आनय । (आचम्य ) विजये ! किमाह तत्रभवती । प्रतीहारी-आणेदु मे पुत्तों पुत्तओ ति। आनयतु मे पुत्र २४ पुत्रक इति ·-1.16,183 प्रथमोऽ यौगन्धरायणः-हंसक ! विमाह स्यामी! हसका-जोअन्धरायणं पेक्खेहि ति। [यौगन्धरायण प्रेशरवेति ।] २७ यौगन्धरायणः-विजये ! येदि शत्रुघलयस्तो राहुणा चन्द्रमा इच । मोचयामि न राजानं नास्मि यौगन्धरायणः ।।१६।। प्रतीहारी-अय्य ! तह । (निष्कान्ता ! ) [ आर्य ! तया । ] (प्रविश्य) ३ निर्मुण्टक -अय्य ! अच्छरिअं णिव्युत्तं । भट्टिणो सन्तिणिमित्त उपट्टिअभोअगं बम्हणनणं पेक्सिअ केण वि किळ उम्मत्तवेसधा- रिणा घम्हणेण उचं हसिअ उत्त--सेरं सेरं अण्हन्तु भवन्तो, ६ अब्भुदरं सु इमरस राअलव्यस्स भविरसदि ति । तदो वअण- समाळ एव्व असणं गदो। { आर्य ! आश्चर्य निवृत्तम् । मतः शान्तिनिमित्तमुपस्थितमोजन वाहाणजन प्रेक्ष्य केनापि किलोन्मचवेष- ९ धारिणा ब्राह्मणेनोच्च हसित्वोक्त-स्वैर स्वैरमश्चन्तु भवन्तः, अभ्युदयः सल्वस्य गजकुलस्य भविष्यतीति । ततो वचनसमकालमेवादर्शन गतः17 यौगन्धरायणः-अपि सत्यम् । १२ (ततः प्रविशति ब्राह्मणः।) बामणः-इमेऽत्रभवता परिगृहीता आत्मप्रयोजनोत्सृष्टाः परिच्छद- विशेषाः। एभिः प्रच्छादितशरीरो भगवान द्वैपायनः प्राप्तः । १५ यौगन्धरायणः-एवं, द्वैपायनः प्राप्तः । चाहाण:-बाढम् । यौगन्धरागण:-तेन हि पश्यामस्तावत् । १८ ब्राझण:-पश्यतु भवान् । र यदि शनुलग्रस्त राहुणा चन्द्रमिव | which should be यदि भानुबलमस्त ते चन्द्रमिव राहुणा ॥ २ उवहसिस, प्र.यौ....२ ·5. [i.16.12- प्रतिज्ञायौगन्धरायणे यौगन्धरायणः-कथमन्यद् रूपमिव मे संवृत्तम् । हन्त भोः ! गतोऽस्मि स्वामिसन्निकर्षमेव । इदानी ममोपदेशार्थ मिवोत्सृष्टः । उन्मत्तसहशो वेपो धारितस्तेन साधुना । मोचयिष्यति राजानं मां च प्रच्छादयिष्यति ॥ १७ ॥ (प्रविश्य) प्रतीहारी-अय्य ! भट्टिमादा आह-इच्छामि पुत्तों पेक्खिहूँ ३ त्ति । [ आर्य ! भर्तृमाताह--इच्छामि मे पुत्र प्रेक्षितुमिति ।। यौगन्धरायग:-अयमयमागच्छामि । आर्य । शान्तिगृहे मां प्रतीक्षस्य । ६ ब्राह्मणः बाढम् । (निष्कान्तः ।) यौगन्धरायणः-हंसक ! विश्रभ्यतामिदानीम् । हंसक:-अय्य ! तह । (निष्कान्तः ।) [ आर्य ! तया। ] यौगन्धरायणः-विजये ! गच्छापतः। प्रतीहारी- अव्य ! तह । [आर्य! तया ।] यौगन्धरायणः-भोः! फाटादग्निर्जायते मध्यमानाद भूमिस्तोयं सन्यमाना ददाति । सोल्मादानां नास्यसाध्यं नराणां मागारव्याः सर्वयत्नाः फलन्ति ।। १८॥ (निष्कान्ताः1) प्रथमोऽ:1 ·द्वितीयोऽ अथ द्वितीयोङ्कः । (ततः प्रविशति काञ्चुकीय. I) ३ काञ्चुकीयः--आभीरक! आभीरक! गच्छ महासेनपचनात् प्रतीहाररक्षकं ब्रूहि-एप काशिराजोपाध्याय आर्यजैवन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तः । अस्य सामान्यदूतसत्कारं पृष्ठतः कृत्या सुसमिय ६ निवेश्यताम् । यथा चातिभिसत्कारं जानीयात् तथा प्रयतितव्यम् इति । भोः ! एवं नामाइन्यहनि गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदान प्रति दूतसम्प्रेषणा वर्तते । न खलु महासेनः ९ कञ्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्यनुगृहीते ! किन्नु सल्विदम् । अथवा देधमत्र कन्याप्रदानेऽधिकृतम् । कुतः, व्यक्तं न तावत् समुपैति तस्य दूतो वधूत्वे विहिता हि यस्य । ततो नरेन्द्रेषु गुणार नरेन्द्रो न वेत्ति जाननपि तत्प्रतीक्षः ॥१॥ अये संलीयमानान्तःपुरचरः सनाथीभवत्ययं देशः । अये अयं . महासेनः य एषः, दुर्याङ्कुरस्तिमितनीलमणिप्ररोहैः पीताङ्गदैः परिगतेः परिणीवितांसः। अस्माद् धनात् कनकतालयनैकदेशा- निर्धावितः शरवणादिव कार्तिकेयः ॥२॥ (निष्क्रान्तः।) विष्कम्मका। (ततः प्रविशति राजा सपरिवारः।) मम यखुरभिन्नं मारेणुं नरेन्द्रा मुकुटतटविलम भृत्यभूवा परिन् । २ परिणीदितांग १ अन्यसामान्यदूत..

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii. 3.- न च मम परितोपो यन्न मां वत्सराजः प्रणमति गुणशाली कुअरज्ञानदृप्तः ॥ ३ ॥ यादरायण ! . (प्रविश्य ) कान्चुकीयः--जयतु महासेनः । ३ राजा-निवेशितो जैवन्तिः । काञ्चुकीयः-निवेशितोऽनुरूपतश्च सत्कृतः । राजा-न्याय्यं कृतं राजवंश्यगुणाभिलापिणा । समागतानां युक्तः ६ पूजया प्रतिग्रहः । अथ सर्वोऽपि कन्याप्रदानं प्रतिपृष्टश्चेन् परच्छन्देन तिष्ठति । ( काञ्चुकीयमवलोक्य ) यादरायण ! वक्तुकाममिव त्यां लक्षये। ९ काञ्चुकीयः-न खलु किञ्चित् । कन्याप्रदानं प्रति समुत्पन्नोऽभिमर्शः। राजा-अलमलं परिहृत्य । सर्वसाधारणो ह्येप विधिः। अभिधीयताम् । काञ्चुकीयः-महासेन ! एपा मे विवक्षा--एवं नामान्यहनि १२ गोत्रानुकूलेभ्यो राजकुलेभ्यः कन्याप्रदानं प्रति दूतसम्प्रेपणा वर्तते । न च महासेनः कश्चिदपि प्रत्याचष्टे, न चाप्यनुगृहीते । किन्नु खल्विदृमिति । १५ राजा-बादरायण ! एयमेतत् । अतिलोभाद् वरगुणानामति- स्नेहाच्च यासवदत्तायां न शक्नोमि निश्चयं गन्तुम् । कुलं तायच्छ्लाध्यं प्रथममभिका: हि मनसा ततः सानुक्रोशं मृदुरपि गुणो ह्येप यल्यान् । ततो रूपे कान्ति न खलु गुणत: स्त्रीजनभयात् ततो वीर्योदग्रं न हि न परिपाल्या युवतयः ॥४॥ फाचुकीयः-महासेनं वर्जयित्वा न हीदानीमेते गुणा कचिदेकरथा दृश्यन्ते । १ समासामीतिकारणागतानाम् . २ वक्तुकाम व.

·-ii.6. ] द्वितीयोऽदः। ३ राजा-अत सलु चिन्यते । कन्याया वरसम्पत्तिः पितुः (प्रायः ) प्रयत्नतः । माग्येपु शेपमायत्तं दृष्टपूर्व न चान्यथा ॥ ५॥ दुहितु प्रदानकाले दुसशीला हि मातरः। तस्माद देवी तायदा- हूयताम् । ३ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः। ( निष्क्रान्त. ) राजा-भोः ! काशिराजदूतसम्प्रेषणेन वत्सराजमहणायं गतं शालकायनं प्रति गता मे बुद्धिः । किन्नु सल्वद्यापि वृत्तान्तं न ६ प्रेपयति स ब्राह्मण.। कामं या तस्य सा लीला तत्रैवानुगतं मनः । ये त्वस्य सचिवाः सर्वे यत्नमास्थाय ते स्थिता. ॥६॥ (ततः प्रविशति देवी सपरिवारा । ) देवी-जेदु महासेणो।। जयतु महासेन. 1 ] ३ राजा-आस्यताम् । देवी-जं महासेणो आणवेदि । ( उपविशति । ) [ यन्महासेन आशापपति 13 ६ राजा-वासवदत्ता क। देवी-उत्तराए वेदाळिआए सआसे वीणं सिक्सिदुं गारदीअं गआ आसी । [उत्तराया वैतालिक्याः सकाशे वीणा शिश्चिनु ९ नारदीया गतासीत् । राजा-कथमुत्पन्नोऽस्या गान्धर्वेऽमिलापः । देची-केण वि किळ उम्पादेण कञ्चणमा वीणाजोगं करअन्ति १२ पेक्सि सिस्सिदुकामा आसी । केनापि पिरोद्धातेन काञ्चनमाला वीणायोग्या मुर्वती प्रेक्ष्य शिक्षितुकामासीत् ।। राजा-सदृशं वाल्यस्य ।

·[ii.6.15-- ७६ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे १५ देवी-महासेणं वि किं वि विण्णविदुकामा म्हि । [ महासेनमनि किमपि विज्ञापयितुकामास्मि । ] राजा-किमिति। १८ देवी-आअय्यं इच्छामि त्ति आचार्यमिच्छामीति । ] राजा-उपस्थितविवाहकालायाः किमिदानीमाचार्येण । पतिरेवेनां शिक्षयिष्यति। २१ देवी-ई एसो दाणि मे दारिआए कालो। [हम् एप इदानीं मे दारिकाया: काल: । राजा-भोः ! नित्यं प्रदीयतामित्यरमानुपरुध्य किमिदानी सन्तप्यसे । २४ देवी-अभिप्पेदं मे पदाणं। विओओ मं सन्तावेदि। अह कस्स उण दिण्णा [ अभिप्रेतं मे प्रदानम् । वियोगो मां सन्तापयति । अय फस्मै पुनर्दत्ता। २७ राजा-न तापन्निश्चयो गम्यते । देवी-इदाणिं पि ण दाब। ( इदानीमपि न तावत् 1 ] राजा- अदत्तेसागता लज्जा दत्तति व्यथितं मनः । धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता दुःखिताः खलु मातरः ॥७॥ सर्वथा श्वशुरपरिचरणसमर्थे वयसि वर्तते यासवदत्ता । एप चापरः काशिराजोपाध्याय आर्यजेयन्तिरद्य दौत्येन प्राप्तो विलोभयति मां ३ चारित्रेग । ( आत्मगतम् ) न किञ्चिदाह । अश्रुपूर्ण व्याकुला कर्य निश्चयं गमिष्यति । भरतु, निवेदयाम्यस्यै । (प्रकाशम्) भूयन्तेऽस्म- मम्बन्धप्रयोजनायागता राजानः । ६ देवी-किं दाणि वित्थरेण । जहिं दाणसन्तप्पामो, वहिं दीअदु। [मिमिदानी विस्तरेण । यत्र दत्वा न सन्तप्यानहे, तत्र दीयताम् । ) राजा-अहो महान् सलु लीलामिहितो दुःराविस्तर इदानी पश्चादु २० ·-ii. 8.22] द्वितीयोऽ ९ पालम्भनं श्रोतुम् । तस्माद् देवी तावनिश्चयं गच्छतु । श्रूयताम् , अस्मत्सम्बद्धो मागधः काशिराजो बाङ्गः सौराष्ट्रो मैथिल शूरसेन. । एते नानाथैर्लोभयन्ते गुणा करते चैतेषां पानना याति राजा ॥८॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः-वत्सराजः। ३ राजा-कि वत्सराजः। माञ्चुकीय.-प्रसीदतु प्रसीदतु महासेनः । प्रियवचननिवेदनत्वरया कमविशेपो नावेक्षित। ६ राजा-प्रियवचनमिति । देवी-( उत्थाय ) जेदु महासेणो। [जयतु महासेनः । राजा-( सहर्षम् ) प्रियवचनपरिहार्या हि देवी । आस्यताम् । ९ देवी-जं महासेणो आणवेदि। ( उपविशति ।) [ यद् महासेन आज्ञापयति । राजा-उत्तिष्ठोत्तिष्ट, स्वैरमभिधीयताम् । १२ काञ्चुकीयः-( उत्थाय ) तत्रभवतामात्येन शालङ्कायनेन गृहीतो वत्सराजः। राजा-(राहर्षम् ) किमाह भवान् । १५ कान्चुपीय - तत्रभवतामात्येन शालवायनेन गृहीतो वत्सराज. । राजा-उदयनः। काञ्चुकीय.-अथ किम् । १८ राजा-शतानीकस्य पुत्रः। काञ्चुकीयः-दृढम् । राजा-सहसानीकस्य नप्ता । २१ काञ्चुकीयः-स एव । राजा-कौशाम्बीशा। ।

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे Fil.8.28-- ७८ काञ्चुकीयः-सुव्यक्तम्। २४ राजा-गान्धर्ववित्तकः। काञ्चुकीयः-एवं युवन्ति । राजा-वत्सराजो ननु । २७ काञ्चुकीयः-अथ किं, वत्सराजः। राजा-अथ किमुपरतो यौगन्धरायणः । काञ्चुकीयः-न खलु कौशाम्भ्यां किल । ३० राजा-यद्येवं, न गृहीतो वत्सराजः। पाञ्चुकीयः-श्रद्धत्तां महासेनः । राजा- न श्रद्दधाम्युदयनमहणं त्वयोकं व्यावर्तन करतलेरिव मन्दरस्य । यस्याहवेपु रिपयः कथयन्ति शौर्य यौगन्धरायणमतानि च नः वनन्ति ॥९॥ पायुकीयः-प्रसीदतु महासेनः। वृद्धोऽस्मि ब्राह्मणः सल्यहम् । न महासेनसमीपेऽनृतमभिहितपूर्वम् । ३ राजा-आ अस्त्येतत् । अथ कः प्रियदूतः शालकायनेन प्रेपितः । फा-नुकीयः-न पुरुषः । जयातिशययुक्तेन सररथेन वत्सराजमप्रतः त्या खयमेवामात्यः प्राप्तः। ६ राजा-एवं माप्तः । हन्त भोः ! अघ विमुक्तसन्नाहा सुसं विधाम्य. लौहिणी । अघप्रभृति प्रच्छन्नमनदूतसम्प्रेपणा अशदिकताः स्थास्यन्ति राजानः । एप समास:-अद्यास्मि महासेनः । ९ देवी-कि अमोण आणीदो। [किममारपेनानीवः ।। राजा-अय चिम्। देवी.-एगिमित्तं फरय विण दिरसामो यासपद एमिमिवं १२ यस्मा अति न रिलामो यासपदाम् ! ] ·-11.10.14] द्वितीयोऽङ्कः। राजा-युद्धावजितशत्रुः सल्वेप मम । बादरायण ! शालकायनः क । भाञ्युतीय:-आहितो भद्रद्वारे । १५ राजा-गच्छ । भरतरोहकं ब्रूहि-कुमारविधिविशिष्टेन सत्कारेण वत्सराजमप्रतः कृत्वा प्रवेश्यताममात्य इति । कान्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । १८ राजा-एहि तावत् । कान्चुकीयः-अयमस्मि । राजा-वत्सराजदर्शने कश्चिनोत्सारयितव्यः । शत्रु पश्यन्तु मे पौराः श्रुतपूर्व स्वकर्मभिः । सिंहमन्तर्गतामपं यज्ञार्थमिव संयतम् ॥ १०॥ काञ्चुकीय:-यदाज्ञापयति महासेनः। (निनान्तः ।) देवी-यहूणि अध्भुदआणि इमरिम राअउळे अणुभूदाणि । ण यु ३ अहं ईदिसंपी दिजोगांमहासेणरस सुमरामि। बहकेऽभ्युदया अस्मिन् राजालेऽनुभूताः । न सल्वमीय प्रीतियोग्य महासेनस्य स्मरामि । ] राजा--अहमप्येतादृशं प्रीतिविशेष न श्रुतपूर्व स्मरामि, यथा गृहीतो ६ वत्सराज इति । देवी-बच्छराओणं। वत्सराजो ननु 1] राजा-अथ किम् । ९ देवी-बहूणि सम्बन्धप्पओअणागदाणि राअउणि सुदाणि । एदिणा ण पेसिदपुरुवो पुरुसो। [ बहूनि सम्बन्धप्रयोननागतानि राजकुलानि श्रुतानि । एतेन न प्रेपितपूर्व. पुरुषः।) १२ राजा-देवि ! महासेनशब्दमपि न गणयति, कि सम्बन्धमभिलपति । देवी-ण गणेदि । किं पायो अपण्डिदो वा । [न गणयति । किं वाल: अपण्डितो चा!] १ आस्थितो द्वारे. ૨૨ ·राना- प्रविज्ञायोगन्धरायणे [ii.10.15- १५ राजा-बालः, न त्वपण्डितः । देवी-किण्णु हु एणं उस्सेअअदि । [ किन्नु खल्वेनमुन्सेकयति ।। राजा-उत्सेकयत्येनं प्रकाशराजर्पिनामधेयो वेदाक्षरसमवायप्रवि १८ मारतो वंशः । दर्पयत्येनं दायाद्यागतो गान्धर्यो वेदः। विभ्रमयत्येनं ययस्सहज रूपम् । विखम्भयत्येनं कथमप्युत्पन्नोऽस्य पौरानुरागः । देवी-अभिळसणीआ वरगुणा । कस्स वामदाए दोसो संवुत्तो। २१ [ अमिलपणीया वरगुणाः । क्स्य वामतया दोष: संवृत्तः । -देवि ! किमिदानीमस्थाने विस्मितासि । पश्य, अनिः कक्षः झोत्सृष्टो दहत् कारन्यन मेदिनीम् । अस्य मे शासनं दीतं विषयान्तेऽवसीदति ॥ ११ ॥ (प्रविश्य) कान्चुकीयः- जयतु महासेनः । यथाज्ञाप्रयुक्तसत्कारं प्रविष्टः ३ शालङ्कायनः । स तु विज्ञापयति-इदं भरतकुलोपमुक्तं वत्सराजकुले द्रष्टव्यं घोपवती नाम वीणारत्नम् । महासेनः प्रविप्रायिवन्य इति । ( वीगां दर्शयति ।) ६ राजा--प्रतिगृहीतं जयमद्गलम् । (वीगा गृहीत्वा ) इयं सा घोपवती नाम । येषा, ध्रुविमुखमधुरा स्वभावरका करजमुखोलिखिताप्रपृष्टवन्धी । ऋपियनगतेय मन्त्रविद्या गजहृदयानि पलायशीकरोति ॥१२॥ भोः ! समराजितानां रलानामिष्टसम्भोगः प्रीतिमुत्पादयति । अर्थशासगुणमाही ज्येष्ठो गोपालकः मुतः । गान्धवंदूपी व्यायामशाली चाप्यनुपालकः ॥ १३ ॥ कनु सल्वियं मुन्यता भवेन् । देवि! यासपदचा वीणामुपत्रान्ता ननु। १ प्रतिष्टितः, देवान्वपममवायविशे, ·--11,184] द्वितीयोऽङ्कः । ३ देवी-आम। राजा-तेन हि इयमस्य प्रदीयताम् । देवी-वीणाप्पदाणेण भूओ वि उम्मत्ता विअ चिहदि । [वीगा- ६ प्रदानेन भूयोऽप्युन्मत्तेव विठति । ] राजा-क्रीडतु क्रीडतु । नैतत् सुलभं श्वशुरकुले । वादरायण! क सा। काञ्चुकीयः-अमात्येन सहोपविष्टा । ९ राजा-अथ यत्सेप्पधिकृतः । काञ्चुकीयः-अहितविनयत्वात् पादयोर) तस्य यहुप्रहारत्याय स्कन्यवाह्येन शयनीयेन मध्यमगृहे प्रवेशितः । १२ राजा-हा धिग्, बहुप्रहारः । एप इदानीं निरुपस्कृतस्य तेजसो दोपः । नृशंस: सल्यस्मिन् काल उपेक्षितवान् । बादरायण ! गच्छ । भरतरोहर्फ ब्रूहि-क्रियतामस्य प्रणप्रतिकर्मेति । १५ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । राजा-अथवा एहि तावत् । काबुसीय:-अयमस्मि । १८ राजा-अस्य सर्वदर्शनमयिमुक्तसत्कारमवगन्तव्यम् । आकारसूचिता अस्य प्रीतयो विज्ञेयाः। अतिक्रान्तविमहाश्रिताः कथा न कथयित. व्याः। क्षुतादिप्रयोगेप्नाशिपोऽमिषेयाः। कालसंवादिना स्तवेनार्यः। २१ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयत्ति महासेनः।( निष्फम्य प्रविश्य ) जयतु महासेनः। पथ्येच कुवव्रणप्रतिकर्मा वत्सराजः । अकालस्ताव- दिदानी द्वितीयस्य प्रतिकर्मण इति । मध्याहृमारोहति दिवाकरः। २४ राजा-अथ कस्मिन् प्रदेशे वीरमानी । पान्चुकीयः-मयूरयष्टिमुसे। राजा-हा धिग्, अनाश्रयणीयः सल्वयं देशः । आतपप्राति. २७ कूल्यार्य मणिभूमिकायां प्रवेशयेत्याज्ञापय । २५ ·८२ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [ii.13.28- काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महासेनः । ( निष्कम्य प्रविश्य ) यदाज्ञप्त महासेनेन, सर्वमनुष्ठितम् । अमात्यस्तु भरतरोहको महासेनं द्रष्टुमिच्छति । राजा -व्यक्तं न रोचते तस्मै वत्सराजसक्रिया । अस्यैप नीतेः :. परिश्रमः । अहमेवैनमनुनयामि । ३३ देवी-किं सम्बन्धो णिच्चिदो । [ कि सम्बन्धी निश्चितः । ] राजा-न तापन्निश्चयो गम्यते । देवी-अळं दाणि तुवरिअ । बाळा मे दारिआ । [ अलमिदान ३६ त्वरित्या । बाला मे दारिका । ] राजा-यदभिरुचितं भवत्यै । प्रविशत्वभ्यन्तरम् । देवी-जं महासेणो आणवेदि । ( निष्क्रान्ता सपरिवारा ।) ३९ [ यन्महासेन आशापयति ।। राजा- ( विचिन्त्य) पूर्व तावद् वैरगम्यावलेपादानीतेरिमन् स्यात् तु मध्यस्थता मे युद्धविष्टं संशयस्थं विपन्नं श्रुत्या त्वेनं संशयं चिन्तयामि ॥ १४ ॥ (निष्कान्ती।) द्वितीयोऽङ्कः । अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति डिण्डिकवेपो विदूषकः।) ३ विपक:-( निरुप्य ) भो! देवळपीठिआए मम मोदअमर णियिविअ दक्षिणामासआणि गणिअ वन्धि पद्धिणिवुत्तो दाणि मोदअमन्नाभं ण पेक्खामि । ( विचिन्त्य ) आ एक्मोद ६ अपरितोसिदोण दाय ओळग्यो मं अणुसरदि । उपदाए पाआररस अगई कुस्कुराणं | अरसदमत्तदाप अन्योदणी पहिआणे | आई ·-~11002] तृतीयोऽ। अपि ण खाआमि । भोदु ओग्गारदस्स दाय अह । ही ही छुड्डो ९ विअ सूअरवस्थी सुद्धवाद एच उग्गिरामि । अहव हिदकचा. अणीए केरल मम केरअ त्ति करिअ सिवेण पडिहवीक्दि भये। (निरूप्य ) जदि वि एसो अम्हआरी बहुकेहि स्वेहि अविणअ १२ करेदि । भोदु पेक्सिस्स दाब अह । भो। एद खु मम मोदअम- नाम सिवरस पादमूळे चिट्टइ । जार ण गणामि । देहि भट्टा! देहि मे मोदअमळअ । भट्टा ! तुन वि मम चोरो सि । अविहा १५ अळिहिद सुमम मोदअमअ सदापतिमिरेण सुद्छुण पेसामि । भोदु पमनिस्स दार अह । ही ही सामुळे चित्तअर ! भार ! साहु । जुत्तळेहदाए चण्णाण जह जह पमज्जामि, तह तह उज्जळ १८ दर होइ। भोदु, उदएण पमग्निरस । कहिं णु हु उद । इद सोहण सुद्धतडा। अह विष सिनो नि दाव एदस्सि मोदअमळए गिरासो होदु । [ भो । देवकुलपीठिकाया मम मोदक्मल निक्षिप्य २१ दक्षिणामापकान् गणयित्वा नद्ध्या प्रतिनिश्च इदानीं मोदकमला न प्रेक्षे । आ एकमोदकपरितोपितो न तावदवलयो मामनुमरति । उच्चतया प्राकारस्यागति कुक्कुराणाम् । अश्वतमक्ततयालोभनीय पयिकानाम् । २४ अथवा अप्येन सादामि । भवतु उद्गरिष्यामि तावदहम् ही ही वृद्ध इस सवस्ति शुद्धवातमेवोद्रािमि । रोहितकात्यायन्या सम्बघि मम सम्पधीति कृत्वा शिवेन प्रतिहस्तीकृत भरेत् । यद्यप्येप २७ ब्रह्मचारी बहु के रूपैरविाय परोति । भवतु प्रेक्षिष्ये तावदहम् । भो । एष सलु मम मोदकमा शिवस्य पादमूले तिष्ठति । यापद् एन गृह्णामि । देहि भर्न । देहि मे मोदकमलकम् । मर्त 1 त्वमपि मम ३० चोरोऽसि । अविधा आलिखित स मम मोदकमहरू सन्तापतिमिरेण सुन्नु न प्रदे। भवतु प्रमार्जियामि लाचदहम् । ही ही साधु रे चित्र भाव ! साधु । युक्तलेसतया वर्गाना यया यथा प्रमामि, तथा तपो. अथवा २७ ·[1.0..--- ८४ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे ३३ ज्वलतरं भवति । भवतु, उदकेन प्रमार्जिष्यामि | कुत्र नु खल्दछन् । इदं शोभनं शुद्धतटाकम् | अहमिव शिवोऽपि तावद् एतस्मिन् मोदइ. भलके निराशो भवतु । (नेपथ्ये) मोदआ ! मोदआ! हहह । [ मोदकाः ! मोदकाः ! हहह ।] विद्यक:-अविहा एसो उम्मत्तओ मम मोदअमल गणि ३९ हसमाणो फेणायमाणमटिणवरिसारच्छोदअं विअ इदो एव्या- हावइ । चिट्ठ चिट्ठ उम्मच ! चिह। इमिणा दण्डअटेण सीसंदे भिन्दामि । [ अविघा एप उन्मत्तको मम मोदकमलकं गृहीत्वा हरुमानः १२ फेनायमानमलिनवर्षारथ्योदवमिवेत एवाधावति । तिठ तिष्ठोन्मत्तक ! दिछ । अनेन दण्ड काठेन शीर्ष ते भिननि । ] (ततः प्रविशत्युन्मत्तकः।) :-मोदआ ! मोदआ ! हहह । [ मोदकाः ! मोदकाः! हहह।] विषक: भो उम्मत्त! आणेहि मम मोदअमल । [ झो उन्मतक ! आनय मम मोदकमलकम् । ] ४८ उन्मतक:-कि मोदआ । कहिं मोदआ। कश्य मोडआ। किं इमे मोदआ उज्झन्ति, आदु पिणज्झन्ति, उदाहो खज्जन्ति । [f मोदकाः । कुन मोदकाः। कस्य मोदकाः । किमिमे मोदका उम्पन्ने, ५१ अथवा पिनद्यन्ते उताहो साद्यन्ते ।। विपकः-ग सन्जन्ति ण सन्जन्ति न उज्झन्ति ।[म खाद्यन्ते न साद्यन्ते नोझ्यन्ते च । ५४ उन्मत्तकः-एसा खु मम रसगा साइदुकामा रिङ्गाणि करेदि । [एका सनु मम रसना ग्यादितुकामा लिनानि करोति ।] विपक:-भो उम्मत्त । आणेहि मम मोदअमरमा परफेरप ५७ सिहं करिअ ओयहि । [भो उन्मत्तक ! भानय मम मोदक- मलकम् । मा परकीये स्नेहं कृत्वा अक्षयस।] ४५ उन्मतक:- २८ ·-i1110] तृतीयोऽङ्क। ८५ उमत्तक -के के म चन्झन्ति । मोदआ सु मं रक्सन्ति । णेवच्छविसेसमण्डिदा पीदि उवदेदु उद्दिआ। गअगिहे दिण्णमुग्लिआ कामवसेण मुहुत्तदुबळा ॥१॥ के के मा बध्नन्ति । मोदका. सलु मा रक्षन्ति । नेपथ्यविशेषमण्डिता प्रीतिमुपदातमुपस्थिता । राजगृहे दत्तमूल्या कालाशेन मुहूर्तदुर्बला ॥ विदूषक -भो उम्मत्तअ । आणेहि मम मोदअमन्तअ । इमिणा । पञ्चएण उवज्झाउळ गन्तन। [मो उमत्तक । आनय मम ३ मोदकमटकम् । अनेन प्रत्ययेनोपाध्यायकुल गन्तव्यम् । ] उमत्तक -मए वि इमिणा पञ्चएण जोअणसद् गन्तध्वं । [मपाप्यनेन प्रत्ययेन योजनशत गन्त यम् । ] ६ विद्पक -कि एळावणे तुर । [ किमैरावणस्त्वम् । उमत्तक -आम एलावणे अह । ण हु दाव देवळाजो म आशण आलुइदि । शुद च मया पादपाशिएहि इन्दे वझ ति । धाराणि ९ अळेहि विज्जुम्मईहि कशाहि ताळिअ वाउभामेण परिन्भमन्तण भिन्दीअदि मेहबन्धण। [आम ऐरावणोऽहम् । न पड तापद् देवराजो मामासनमारोहति । श्रुत च मया पादपाशिकैरिन्द्रो बद्ध १२ इति । धारानिगलै विद्युमयीमि कशाभिस्ताहयित्वा वातोद्मामेण परिभ्रमता भिद्यते मेघर धनम् । विदूषक -भो उम्मत्त । ण तुव मम दइस्सिसि, विटविरस दाय १५ अह । [ भो उम्मत्तक ! न त्व मम दास्यसि, दिलपिष्यामि तावदहम् ।। उमत्तक -विळ्य विग्य विझोस या विळव । [विलप विल्प विक्रोश वा विल्प । ] -अध्यम्मण्ण मो। अव्यम्मण्ण । [अब्रह्मण्य भो ! अप्रहाण्यम् । ] १८ विदूषकः २९ ·[iii.1.20- २४ ८६ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे उन्मत्तकः-अहं पि विळविस्सं । इन्दे वझे भो । इन्दे बझे भो !! २१ [ अहमपि विलपिष्यामि। इन्द्रो बद्धो भोः ! इन्द्रो बद्धो भोः !।] विदूषक:-अन्यम्मण्णं भो ! अव्यम्मण्णं । [अबहाण्यं भोः ! अब्रह्मण्यम् । ] (नेपध्ये) मा भाआहि मा भाआहि बम्हणाउस । मा भाआहि । [मा विभीहि मा विभीहि ब्राह्मणोपासक ! मा विभीहि । ] २७ विदूषकः-( सहर्षम् ) आअदे चन्दे समाअदाणि सव्वणवत्ताणि। अर्घ वम्हणभावं । ईहामत्तएण समणएण अभअं दीअदि । आगते चन्द्रे रामागतानि सर्वनक्षत्राणि | अपं ब्राह्मणभावः । ईहा- ३० मानकेण श्रमणकेनाभयं दीयते । ] (ततः प्रविशति श्रमणकः ।) श्रमणक:-मा भाआहि मा भाआहि वम्हणाउस ! मा भाआहि । ३३ के के इह, किं कय्यं, विळवन्दि। [मा विभीहि मा विभीहि ब्राझणोपास # ! मा विमीहि । के के इह, किं कार्य, दिलपन्ति । ) विदूषकः-अविहा पडिहारक्खअत्ति खु समणओ अणुहोदि ! ३६ भो समणअ ! भअयं ! एसो उम्मत्तओ मम मोदअमनलों गणिअ ण देदि [ अविधा प्रतिहाररक्षकवृत्ति खलु श्रमणकोऽनु भवति । भोः श्रमग ! भगवन् ! एष उन्मत्तको मम मोदकमल ३९ गृहीत्वा न ददाति ।। अमग:-मोद पेक्खामि दाय । [ मोदकं प्रेक्षे तावत् 1] उन्मत्तकः-पेक्खदु पेक्सदु सामण ! भव । [ प्रेशतां प्रेता १२ अमगक | भयान् !] भ्रमणक:-थु थु। [थु थु।] विद्एकः-हदि उम्मत्तभरम हत्ये ईहामवरण समणएग घुथूकिदा ४५ अधण्णरस मम मोदना दिहपुरुया एन्च संयुत्ता। [हा थिए ३० .

·८७ --ii.1.] तृतीयोऽयः। उन्मत्तास्य हस्ते ईहामात्र केण श्रमणकेन युयूछता अधन्यस्य मम मोदका पूर्वा एव संवृत्ताः । ] ४८ श्रमण:-भो उम्मत्तआउस ! णीआदेहि पीआदेहि एदाणि मोदआणि कत्थूळिआफेणपण्डराणि बहुपिट्टसमिद्धकोमाणि णिहाणिआ सुरा विअ महुराणि । मा दे खाइदाणि खमं ५१ सप्पादन्ति । [भो उन्मतकोपासक ! निर्यातय निर्यातय एतानि मोदकानि कस्यूलिफाफेनपाण्डराणि पहुपिष्टसमृद्धकोमलानि निष्ठानिताः सुरा व मधुराणि । मा ले सादितानि क्षयमुत्पादयन्तु ।। ५४ विदूषकः-अविहा मोदआणि ति करिअ कण्डिकरड्डुआ मे पढि. च्छिदा। [ अविधा मोदका इति त्या मण्डिललड्डुमा मे प्रतीष्टाः । ] श्रमणक:--उम्मत्ताउस ! णीआदेहि णीआदेहि । जदि ण ५७ णीआदेसि, तुवं सवेमि । [ उन्मत्तकोपासक ! निर्यातय निर्यातय । यदि न निर्यातयसि, स्वां शपामि । ] उन्मत्तकः-पशीददुः पशीददु शमणअ [ भअयं । मा खु मा खु म ६० विदुं गण गण ।। प्रसीदतु प्रसीदतु श्रमणक ! भगवन् ! माखलु मासटु मा शप्तुम् । गृहाण गहाण 1] श्रमण:- बम्हणास ! पेक्ख पेक्ख मम पभापं । [ ब्राह्मणो. ६३ पासक 1 प्रेश्वस्व प्रेक्षस्व मम प्रभावम् 1] विदूषकः-एसो उम्मचओ एदेण ईहामत्तएण समणएण उम्झिदं सा पेक्सअ मोदअमल मीदमीदं अगानिआए पसारि- ६६ दाए ठाविस चिट्टइ । भो उम्मत्तअ! आणेहि मम मोदअमरों। [ एप उन्मत्तक एतेनेहामानकेण श्रमणकेन उज्झितं शापं प्रेक्ष्य मोदक- मलकं भीतभीतमा गुल्यां प्रसारितायां स्थापयित्वा तिष्ठति । भो ६९ उन्मता! आनय मम मोदकमलकम् ।) म.मौ...३ ३१ ·८८ [ii.1.0- । प्रतिज्ञायौगन्धरायणे श्रमशक:-एदु एदु भयं । एदेहि मोदएहि मं सोत्यि वाअइरससि। [एतु एतु भवान् । एतैर्मोदका स्वस्ति वाचयिषसि । ] ७२ विदूषकः-ही ही ममकेरएहिं सोत्थि वाएमि । मए वि कोडुम्बिअस्स हत्थादो पडिग्गहगहीदाणि । ताणि भवदो वि उवाअणं भविस्सदि। सो वि समिद्धो होटु । एसो उम्मत्तओ अग्गिगिहं अहिमुहो ७५ गच्छइ । ट्टिदो मझलो । पुब्बों वि दाव अअं देसो सुचओ भविसदि । जाप अहं वि इमाणि दक्षिणामासआणि मग्गगेहे णिक्खिचिअ गच्छामि । एकरस शाडिआए कय्यं अवरस्स मुनळेग। ७८ [ ही ही मदीयैः स्वस्ति वाचयामि । मयापि कौटुम्बिकस्य हसात् प्रति- ग्रहगृहीतानि । तानि भवतोऽप्युपायनं भविष्यति । सोऽपि समृटो मवतु । एप उन्मत्तकोऽग्निगृहममिमुग्यो गच्छति । स्थितो मध्याहः । ८१ पूर्वालेऽपि तावदयं देशः शून्यो भविष्यति । पावदहमपीमान् दक्षिणामापकान् मार्गगेहे निक्षिप्य गच्छामि । एक्स्य शाठिकदा कार्यमपरस्य मूल्येन ।] ( सर्वे अग्निगृहं प्रविशन्ति ।) योगन्धरायणः-वसन्तक ! शून्यनिदमग्निगृहम् । विदूषकः-आम भो ! सुनं तु इदं। [आम भोः! शून्यं खल्विदम् । ८७ यौगन्धरायणः-तेन हि परिप्वजेतां भवन्ती । उमी-बाडम् । (परिष्वजेते) योगन्धरायणः-मवतु भवतु । तुल्यपरिश्रमौ भयन्तौ । आतां ९. भवान् भवानप्यास्ताम् । उभौ-बाढम् । (सर्वे उपविष्टाः।) ९३ योगन्धरायग:-यसन्तक! अपि दृष्टस्त्यया स्वामी । विपक:-आम भो! दिवो तत्तमयं । आम मोः ! दृष्टस्तत्रभवान् । ३२ ८४ .

·-ii.4.] तृतीयोऽङ्कः। योगन्धरायणः इन्व भोः अविकान्तयोगक्षेमा रानिः । दिवस इदानी प्रतिपाल्यते। अहः समुत्तीर्य निशा प्रतीक्ष्यते शुभे प्रभाते दिवसोऽनुचिन्त्यते । अनागतार्थान्यशुभानि पश्यतां गतं गतं कालमवेक्ष्य निर्वृतिः ॥२॥ रुमण्यान-सम्यग् भवानाह । तुल्येऽपि कालविशेपे निशेव बहु- दोषा बन्धनेषु । कुतः, व्यवहारेष्वसाध्यानां लोके या प्रतिरज्यताम् । प्रभाते दृष्टदोषाणां चैरिणां रजनी भयम् ।। ३ ।। यौगन्धरायणः-बसन्तक ! स्वामिना सह झथितं ननु । विपकः-आम मो! चिरं एव्य अम्हि तत्तहोदा ओवज्झो । अज ३ चउद्दसी पहाअमाणो पडिवाग्दिो अ। [आम भोः ! चिरमेव चास्मि तमनतावद्धः। अद्य चतुर्दशी स्नायमानः प्रतिपालितश्च । ] यौगन्धरायणाः-स्नातः स्वामी। ६ विदूषकः- हादो अत्तभयं । [ स्नातोऽयमवान् । ] यौगन्धरायण:-कृतं देवकार्यम् । विद्यक:- आ भो! पणाममत्तेण पूइदा देवदा । [ आम भोः ! ९ प्रणाममानेण पूजिता देवताः ।। यौगन्धरायणः-एतामपि वहुमतामवस्थां प्राप्तः स्वामी। कुवा, स्नातस्य यस्य समुपस्थित्तदैवतस्य पुण्यायोपविरमे पटहा नदन्ति । तस्यैव कालविभवात् तिथिपूजनेषु देवप्रणामचलिता निगलाः खनन्ति ॥ ४ ॥ रुमपान्-भवत इदानी प्रयल उचितं तिथिसत्कारमानेष्यति स्वासिनः।

·९० प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iii.4.8- ३ यौगन्धरायणः- :-वसन्तक ! गच्छ भूयः स्वामिनं पश्य । विज्ञाप्यतां च स्वामी--या सा प्रयाणं प्रतीह प्रस्तुता कथा, तस्याः श्वः प्रयोगकाल इति । कुतः, स्थानावगाहयवसशय्यामागेष्याश्रयेधूप- ६ न्यस्तोपधिव्याजो नलागिरिमन्त्रीपधिनियमसंभृतः पुराणकर्म- व्यामोहितः । अनुकूलमास्तमोक्तव्यः सजितो धूपः । रोपप्रति कूलोऽस्य सजितः प्रतिगजमदः । शालासनिकृष्टभल्पसाधन ९ गृहमादीपयितुममित्रासित्वाद् वारणानाम्। गजपतिचित्तोद्भ्रमणार्थ देवकुलेपु स्थापिताः शङ्खदुन्दुभयः । तेन नादेन सर्वसाधनपरि. गतशरीरेणावश्यं श्वः प्रद्योतेन स्वामी शरणमुपगन्तव्यः । चतः १२ स्वामिना शोरनुमतेनैव बन्धनानिष्कम्य सहव्यापनां घोपवती हस्तगतां कृत्वा नलागिरिः स्वाधीनः कर्तव्यः। ततो व्यवस्थिता सनस्तदानी स्वामी नलागिरी, सेनामिर्मनसानुवद्धजघनं कृत्वा जचे वारणं सिंहानामसमाप्त एव विरुते त्यक्त्वा सविन्ध्यं वनम् । एकाहे व्यसने धने स्वनगरे गत्या त्रिवर्णा दशां येनेव द्विरदच्छलेन नियतस्तेनेव निर्वाह्यते ॥५॥ इति ! रुमध्यान्-वसन्तक ! किमिदानी चिन्त्यते । ३ विषकः-एवं चिन्तेमि महन्तो खु भवदो पयत्तो विवजिस्सिदि ति। एवं चिन्तयामि महान् सलु भयतः प्रयत्नो विपरस्सव इति ।। उभो-न खलु वयं विक्षातारः। ६ विदूषक:-अहं पुढमं पया भयन्तो ।। अहं प्रथमं पश्चाद् मन्ती1] यौगन्धरायणः-अथ किंकृता कार्यविपत्तिः । विदूषकः-पच्चराअरस अण्णकय्यदाए । [यन्सराजस्यान्य कार्यतया । ) १ पुराणामगि. २ अचापदाए, ·--iii.5,s] तृतीयोऽक्कः। ९१ ९ योगन्धरायणः-कथमिव । विदूपकः-सुणह भवन्तो । [ शृणुतां भवन्तौ ] उभी-अपहिती स्वः। १२ विदूषकः-जा सा काट्ठमी अदिकन्दा, तहिं तत्तहोदी यासंवदत्ता णाम राअदारिआ पत्तीदुदी कण्णआदसणं णिहोसं चि करिअ अवणीदकञ्चुआएं सिविआए ओघट्टिदपणाटीपरसुदसटिळ- १५ विसमं राअमर्ग परिहरिअ जं तं वन्धणदुवाररस अग्गदो भअवदीए जक्खिीए हाणं, हरिस देवकय्यं कत्तुं गआ आसी । [या सा कालाष्टमी अतिक्रान्ता, तस्यां तत्रभवती वासवदत्ता नाम राजदारिका २८ धात्रीद्वितीया कन्यकानं निर्दोषमिटि कृत्यापनीतकञ्चुकायां शिविकायामब- घटितप्रणालीप्रस्तुतसलिलचिपमं राजमार्ग परिहृत्य यत्तद् बन्धनद्वारस्यागतो भगवत्या यक्षिण्याः स्यानं, तस्मिन् देवकार्य कर्तुं गतासीत् । ] २१ यौगन्धरायणः-ततस्ततः। विदूषकः-तदो तत्तभवं तं दिगसं अन्भन्तरवन्धणपरिरक्ख सिव णाम रामदासं अणुमाणिअ बन्धणदुबारे णिकन्तो । २४ [ ततस्तत्रभवान् तं दिवसमभ्यन्तरबन्धनपरिरक्षक शिवकं नाम राज- दासमनुमान्य बन्धनद्वारे निष्क्रान्तः।] उभौ-ततस्ततः। २७ विपक:-तदो पुरुसक्खन्धपरिवद्विदाए सिविआए पकामं दिहा सा राअदारिआ । [ततः पुरुषस्कन्धपरिवर्तन स्थितायां शिविकायां प्रकामं दृष्टा सा राजदारिका ।] ३. यौगन्धरायणः-ततस्ततः । विद्धका-कि दो तदो त्ति । बन्धणं दाणिं पमवणं सम्भाविज पउत्तो राअळीळ कत्तुं । [ किं ततस्तत इति । अन्धनमिदानी प्रमदवनं ३३ संभाव्य प्रवृत्तो रागलीलां कर्तुम् ।] १ मअवदीए अवन्तिसुन्दरीए,

·[ii.b...-
९२
प्रतिज्ञायौगन्धरायणे
यौगन्धरायण:-न खलु तां प्रति समुत्पन्नामिलापः स्वामी ।
विदूषकः-भो! सङ्घआरिणो अणस्थ त्ति ईदिसं एव्व । [ मोः !
३६ सधचारिणोऽना इतीदृशमेव ।।
यौगन्धरायणः-सखे ! रुमण्वन् ! स्थिरीक्रियतामात्मा । अनेनैव
वेपेण जरा गन्तव्या।
३९ विदूषकः-मो! अहं च एदेण उत्तो--भणेहि जोअन्धराअणस्स
जहसमत्थिदा समत्थणा ण रोअदे मे । समाणे गमणे पज्जोदस्स
अवमाणविसेसो चिन्तीअदि । मा कामप्पधाण त्ति में अवमण्णेहि ।
४२ अघमाणस्स अवजिदि अण्णेसामि त्ति। [ भोः ! अहं चैतेनोक्त:-
भण यौगन्धरायणाय ययासमर्थिता समर्थना न रोचते मे । समाने
गमने प्रद्योतस्यावमानविशेषश्चिन्त्यते । मा कामप्रधान इति मामवम-
४५ न्यस्व । अवमानस्यापचितिमन्विष्यामीति । ]
योगन्धरायणः-अहो शत्रुजनापहास्यमभिधानम् । अहो निरपप्रपना
खलु बुद्धेः । अहो सुहृजनसन्तापकारणम् । अदेशकाले ललित
४८ कामयते स्वामी । कुतः,
शक्ता दर्पयितुं स्वहस्तरचिता भूमिः कटप्रच्छदा
पर्याप्तो निगलस्वनश्चरणयोः कन्दर्पमालम्बितुम् ।
कः श्रुत्वा न भवेद्धि मन्मथपटुः प्रत्यक्षतो बन्धने
रक्षार्थ परिगण्यमानपुरुपै राजेति शब्दापनम् ॥ ६॥
विदूषकः-मो! इंसिदो सिणेहो। णिब्धि पुरुसआरं । साई
उझिअ णं गच्छामो। [मोः ! दर्शितः स्नेहः। निविष्टः पुरुषकारः ।
३ साझित्वेनं गच्छामः ।)
यौगन्धरायणः-वसन्तको भवान् ननु । यसन्तक ! मा मैवम् ।
परित्यजाम सन्तप्तं दुःखेन मदनेन च ।
सुहजनमुपाश्रित्य यः कालं नावयुध्यते ॥७॥

·-ii. 9.61 तृतीयोऽङ्कः। विपक. एव्वं एन्य जरं गमिस्सामो । [एवमेर जरा गमिष्यामः ।] योगन्धरायण.-तन्मनु शाध्यम् । ३ विदूषकः-सिळापणीओ भवे, जदि ओ जाणादि । [ शाश्नीय मवेद, यदि लेको जानाति ।] यौगन्धरायण.-न नः कार्य लोकेन, स्वामिप्रियार्थोऽयमारल्मः । ६ विदूषक' सो वि दाब ण जाणादि। [सोऽपि तावन्न जानाति । ] योगन्धरायणः काले ज्ञास्यति । विदूषकः-कदमो दाणि सो कालो। [क्तम इदानीं स कार ।] ९ यौगन्धरायणः-यदेयमारम्भसिद्धिः । विदूषकः तदो तादिसो भवं बन्धणादो राआणं अन्तेउरादो राम. दारियं उभे णिच्यादेटु । [ ततस्तादृशो मान् अन्धनाद्राजानमन्त.. १२ पुण्द्राजदारिवामुमे निर्यातयतु 1] कमप्पान्-इह भरता द्रष्टव्यम् । यौगन्धरायणः-उभयमिति । बाढम् । इयं द्वितीया प्रतिज्ञा-- सुमद्रामिय गाण्डीवी नागः पद्मलतामिव । यदि वो न हरेद् राजा नास्मि यौगन्धरायणः ॥८॥ अपि च, यदि तां चैव तं चैव तां चैत्रायतलोचनाम् । नाहरामि नृपं चैव नास्मि यौगन्धरायणः ॥९॥ ( कर्ण दत्त्वा) अये शब्द इस | ज्ञायतां शब्दः । पिया:-मो! तह । (निम्म्य प्रविश्य ) भो ! पहिउत्तदिवस. ३ विरसम्भेण अविरळ सनरन्तो जणो दीमइ । किं दाणि करम्ह । [ भोतया । भो, परिवृत्तदिवसविसम्मेशाविरल सञ्चरन् जनो दृश्यते । किमिदानी कुर्मः। ६ समन्वान् तेन हि चतुरिमग्निगृहं, भिद्यतां न सधातः ।

·[ii.9.1- [ १८ ९४ प्रतिज्ञायौगन्धरायणे यौगन्धरायणः-न न । अमिन्नो नः समावः । भिद्यतामरि- सङ्घावः । स्वकार्यमनुष्टीयताम् । ९ उमौ-तह । [ तया] ( निनयन्ती 1) उन्मत्तक:-ही ही चन्द गिळदि ब्याहू । मुश्च मुञ्च चन्दं । यदि प मुश्चेशि, मुहं दे पाडिअ मुख्नावइस्सं । एशे एशे दुट्ठअश्शे परिन्म? १२ आअच्छदि । एशे एशे चप्पवीहिआ । जार णं आहिल वलिं भक्खिस्सं । एशे एशे दाळअमट्टा ! मं ताळेह ।मा सु मा तु मं ताळेह । किं मणाशि-अम्हाणं कि पि णचेहि ति । दक्सह १५ दक्खह दाटअभट्टा ! एशे दामअभट्टा ! पुणो वि में ताळेह इष्टिः अहि । मा तु मा खु वालेह । तेण हि अहं पि तुम्हे तामि । ही ही चन्द्र गिरति राहुः । मुच्च मुञ्च चन्द्रम् । यदि न मुञ्चसि, मुन्न पाटयित्वा मोचयिष्यामि । एए एष दुष्टाश्वः परिभ्रष्ट आगच्छति । एष एप चतुष्पयवीयिकायाम् । यावदेनमारून चलिं मवमिन्यानि । एते एते दारकमारः ! भा वाडयथ । मा खटु मा खलु मां वाडयव । २१ कि मगप-अस्माकं किमपि नृत्येति । पश्यत पश्यत दारकमरिः!! एवे दारकमारः ! पुनरपि मा वात्यय यष्टिमिः । मा सलु मा सड ताडयत । वेन सहमपि युप्मान् शाहयामि । ] (निष्क्रान्तः।) तृतीयोऽङ्कः। अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति मटः।) ३ भर:-फो फाटो अहं महिदारिआए वासवदत्ताए उदए कीन्दुिकाः माए मददीपरिचारसं गत्तसेयअंग पेरामि भाव पुष्पदन्ता! गत्तसेवोणपेसमि । भिगासि- एसो गत्तसेयो कण्टिग्मुः ६ डिगिणीए गेहं परिसिअ मुरं पियदि ति गच्छदु भावो। (परिणय) ३८ ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv.1.1- [क इदानीमेघोऽत्र राजमार्ग गात्रसेवक ! गानसेवक ! इति मा शब्दापयति । पानागारानिष्कान्तो दृष्टोऽस्मि मम श्वसुरेण मुरटेन । ६ अमृतमडकेन घृतमरिचलवणरूपितो मांसखण्डो मुखे प्रक्षितश्च । स्तुका रज्यति पीता यदि । श्वश्रननु दण्डोद्यता भवति । धन्याः मुराभिमत्ता धन्याः सुराभिरनुलिताः । घन्याः मुराभिः स्नाता धन्याः मुराभिः संज्ञापिताः ॥ १ ॥ अधन्या आरमन. पुत्रदाराणां क्ष्टं पिष्टं श्रृण्वन्तो ये मदा नगः सुसमृदाः मुरातटाकं न योजयन्ति । ततो जाने यमलोके या नरकोऽ ३ स्ति नाति च 11 भः- ( उपसृत्य ) भो गत्तसेवा ! को काटो तुम अण्णेसामि । भट्टिदारिआए पासवदत्ताए उदए किळिदुकामाए भद्दयदी प ६ दिस्सदि । तुमं दाव मत्तो एत्य आहिण्हसि । [भो गात्रसेवक ! कः कालस्त्यामन्विप्यामि । भर्तृदारिकाया वासना दत्ताया उदके क्रीडितुकामाया भद्रवती न दृश्यते । वं तावन्मत्तोऽ. ९ गाप्रसेवक:-जुज्जइ । सा अ णं मत्ता, सो पुरुसो वि मत्तो, अहं वि मत्तो, तुम वि मचो, सव्यं मत्तसभ होइ । [ युज्यते । सा च ननु मत्ता, स पुरुषोऽपि मत्तोऽहमपि मत्तः, १२ मत्तः, सर्व मवसमं भवति । ] भटः-सव्यं दाय चिहृदु । राउळे भद्दपीठिअं णणिक्यमिअ कुदो असं आहिण्डादि ति। १५ [ सर्व तावत् तिष्ठतु । राजकुले मद्रपीटिका ननिमाम्य कुतोऽयमा. हिण्डत इति । गाप्रसेवकः- इदो आहिण्टामि, एत्य पियामि, एदेण पियामि, मा १८ संरम्मेण । किं करीअदु । १ मद्दपीठिआ ण निकमदि । कुदो अयं पियदित्ति, त्राहिण्डसे । - समपि 1

·-iv.1.48]
चतुर्थोऽङ्कः।
[ इत आहिण्डे, अन पिनामि, एतेन पिगमि, मा संरम्मेण । किं
क्रियताम् 13
-
२१ मट,-हिनउ असम्बन्धप्पगयो । सिग्धं भद्दवदि पवेसेहि ।
[ मनत्वसम्बन्धप्रलापः । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय।]
गानसेवकः- पविसदु परिसदु भद्दयदी । अंघो मए भदयदीए
२४ अहकुसं आढतं । [प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अड्यो मया
मद्रयरया अड्कुदमाहितम् ।।
भटः-समानविणीदाए भदवदीए अड्युसेण किं कय्यं । गच्छ,
२७ सिग्धं भवदि पवेसेहि । [ सभापविनीताया मद्रवत्या अकुशेन
कि कार्यम् । गच्छ, शीघ्र भद्रवती प्रवेशय । ]
गामसेवकः-पक्सिदु पविसदु महवदी । अंघो मए भद्दवीए
३० खुरप्पमाला आढत्ता । [ प्रविशतु प्रविशतु भद्रवती । अझो मया
मद्रवत्याः सुरप्रमाललहिता ।]
मट.- पुप्फयन्धिआए भद्दवदीए खुरप्पमाब्याए कि कय्यं । सिग्धं
३३ भदवदि पवेसेहि।। पुष्परन्न्याया भद्रस्त्याः
कार्यम् । शीघ्र भद्रवती प्रवेशय।]
गानसेवा -पविसटु पविसटु भद्दयदी । अंघो मए मददीए
३६ घण्टा आढत्ता ! [ प्रविमातु प्रविशतु मद्रवती । भद्घो मया
भदाया घण्टाहिता []
मर.-उदए कीळिदुकामाए भद्दवदीए घण्टाए कि कल्यं । सिग्धं
३. मद्दवदि पवेसेहि । [ उदके कीडितुकामाया मद्रवत्या घण्टया किं
कार्यम् । शीघ भाती प्रवेशय । ]
गात्रसेवक.-परिसदु पविसदु भवदी अंघो मए मद्दवदीए
४२ कसिअं आढत्तं । [ प्रविशतु प्रविशतु मद्रवती । अड्यो मया
भद्रयन्याः कशिका आहिता ।]
४१
क्षुरप्रमालया किं

·[iv.1."--
प्रतिज्ञायौगन्धरायणे
भटः कसिएण किं कय्यं । सिग्धं भद्दवदि पवेसेहि ।। शिका
४५ किं कार्यम् । शीनं भद्रवती प्रवेशय । ]
गात्रसेवकः-पविसदु पविसदु मद्दयदी । अंघो। [प्रविशतु प्रविगत
भद्रवती । अड्यो । ]
४८ भटः-किं अंघो। [किम् अड्यो । ]
गात्रसेवक:-अंघो मए । [अड्यो मया ।
11
भटः-किं तुए।
किं त्वया ।]
५१ गाग्रसेवक:-अंघो भद। [ अझो भद्र।
भट:-किं भइत्ति ।[कि भनेति । ]
गात्रसेवक:-अंघो भवदी। [ अड्यो भद्रवती । ]
५४ भट:-किं भवदी। किं भद्रवती । ]
गाप्रसेवकः-मद्दयदी पि आढत्ता। [ भद्रयत्यप्याहिता।]
भट:-ण तुयं एत्थ अवरज्यो । कण्डिलमुण्टिकिणी खु अवरझा,
५७ जा राअयाहणं गहिअ मुरं देदि। [न त्वमत्रापरादः कष्टिल.
शोग्डकी खल्यपरादा, या राजवाहनं गृहीत्या सुरां ददाति । ]
गाप्रसेवक:-अंघो मए उत्त-मा मूळविद्धि विणासेहि त्ति ।
६. [ अड्यो भयोक्तम्-मा मूलवृदि विनाशयेति 1 ]
मट:-हं सद्दो विअ ।[ह शब्द इव । ]
गात्रसेवकः-अंघो जाणामि जाणामि, फण्डिळसुण्डिकिणीए गेहं
६१ भिन्दिअ मद्दवदी पठ्यादि । [अड्यो जानामि जानामि,
चौण्डिक्या गेहं भित्वा भव्यती पलायते ।।
मट:- किं भणासि ( आकाशे ) एसो भट्टा यच्छराओ वासवदत्तं
६६ गहिअ णिग्गदो ति। [ff भगमि-एए मा वासराजो वासव.
दचा गृहीत्वा निर्गत इति । ]]
गारसेवक:- (सहर्षम् )अस्त्रिमन्तु स्वामिनः ।
४२

·-ir.4.2] चतुर्थोऽः। ९९ ६९ भट.-पिब पिब ! अज्ज वि तुमं मत्तो आहिण्डेहि । [ पिच पित्र । अयापि त्वं मत्त आहिण्डव । ] गात्रसेवक:-आः को मत्तः, कस्य वा मदः, वयं सल्यार्ययोगन्ध- ७२ रायणेन स्पु स्वेषु स्थानेषु स्थापिताश्चारपुरुषा. यावदहमपि सुहृज्जनस्य संज्ञां करोमि । एते ते सुहृदो निरोधमुत्ता इच कृष्ण- सर्पा इतस्ततो निर्धापन्ति । भो भोः सुहृदः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु ७५ भवन्त:- नयं शराब सलिलैः सुपूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं स गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥२॥ क्व नु सल्वार्ययौगन्धरायण. । ( विलोक्य ) अये अयमत्रभवान् आर्ययौगन्धरायणः । य एपः, निशितविमरपड्गः संहतोन्मत्तवेप: कनकरचितचर्मव्यप्रवामाग्रहस्तः । विरचितबहुचीरः पाण्डराबद्धपट्टः सतडिदिव पयोदः किश्चिदुद्गीर्णचन्द्रः ॥३॥ अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् । हत्या गजान् सगजिनः सहयांश्च यौधा- नक्षौहिणीमतिविगाह्य वलान्मुहूर्तम् । नागेन्द्रदन्तमुसलाहतभमवाहु- भ्रष्टायुधोऽपि ननिवृत्तपदोऽभियातः॥४॥ हा धिग्, ग्रहणमुपगतः सत्यार्ययौगन्धरायणः । यावदमप्यार्य- यौगन्धरायणस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निष्फ्रान्तः ।) १ अहो प्रतिभयमिद युद्धम् । अहो महत्प्रतिभयं प्रवृत्तमिद युद्धम् . ४३ ·९ उत्सरत। प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv.4.8- ३ भट:- किं णु खु एदं । पाआरतोरणवज सव्वं कोसम्बी सु इदं । होदु, इमं वुत्तन्तं अमच्चरस णिवेदेमि । [ किन्नु सल्वेतन् । प्राका. रतोरणवजे सर्व कौशाम्बी खल्विदम् । भवत्विमं वृत्तान्तममात्याय ६ निवेदयामि ।] (निष्क्रान्तः।) प्रवेशकः। (ततः प्रविशतः साधारणौ।) उभौ- उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [ उत्सरतोत्सरतार्या ! 1] १२ प्रथमः-अंघो कण्ठस्स दीअमाणस्स ण उच्च विरमदि । अड्को कण्ठस्य दीर्यमाणस्य नोवं विरमति । द्वितीयः-अंघो भट्टिदारिआए वासवदत्ताए अवणअणविन्भमदाए १५ विरुयन्तरस मे वअणं कोच्चि ण सुणादि । अंघो कि भगह-किणि मित्तं उस्सारणा वत्तदि त्ति । गहीदो अय्यजोअन्धराअणो। किं भणह---कहं गहीद त्ति । सुणन्तु अय्या । अय्यजोअन्धगअणेन १८ असिदुदीएण अक्खोहिणीए अग्गवेगो मुहुत्त धारिदो । विजय सुन्दररस इत्थिणो दन्तन्तचोदिदो असी विषण्णो । असिदोसेग गद्दीदो, ण पुरुसदोसेण । [ अपो भर्तृदारिकाया यासवदत्ताचा २१ अपनयनविभ्रमतया विश्रतो मे वचनं कश्चिन्न शृणोति । अड्यो । भगव-विन्निमित्तमुत्सारणा वर्तत इति । गृहीत आर्ययोगन्धरायणः । भगत-कथं गृहीत इति । शृण्वन्त्वार्याः । आर्ययोगन्धरायणेनासिद्वितीये. २४ नागहिण्या अगवेगो मुहूर्त पारितः । विजयमुन्दरस्स हस्तिनो दन्तान्तः चोदितोऽसिपिनः । भरिदोषेण गृहीतो, न पुरुषशेषेण ।। प्रथमः-अंपो अप्पमत्ता होह तुम्हे । पाआरतोरणयग्नं सगं २७ कोमयी सु इअड्यो अामचा भवत यूयम् । प्रार• तोरणवत्र सय नौशाम्बी गलियम् । कि ४४ ·'iv..-] चतुर्थोऽङ्कः। उमो-ओदरदु ओदुरदु अय्यो ओदरदु । ३. [ अवतरत्रवतरवार्योऽधतरतु 1 (ततः प्रविशति यौगन्धरायणः बद्धबाहुः फलरशयनेनानीयमान. ।) यौगन्धरायणः-अयमहमयतरामि । रिपुगतमपनीय वत्सराजं ग्रहणमुपेत्य रणे स्वशत्रदोपात् । अयमहमपनीतभर्तृदुःसो जितमिति राजफुले सुसं विशामि ॥५॥ भोः ! सुसं सलु निष्फलनाणां कान्तारप्रवेशः, रमणीयतरः जल प्राप्तमनोरथानां विनिपातः, अपश्चात्तापकरः खलु सञ्चितधर्माणां ३ मृत्युः । मया हि, वैरं भयं परिभवं च समं विहाय कृत्या नयश्च विनयश्च शरैश्च कर्म । शत्रोः श्रियं च सुहृदामयशश्च हित्वा प्राप्तो जयश्च नृपतिश्च महांश्च शब्दः ॥६॥ उभौ-उस्सरह उस्सरह अय्या! उस्सरह । [ उत्सरतोत्सरतार्याः ! उत्सरत ।। यौगन्धरायणः-मदर्शनाभिलापी जनो न कश्चिदुत्सारयितव्यः । पश्यन्तु मां नरपतेः पुरपाः ससत्या राजानुरागनियमेन यिपद्यमानम् । ये प्रार्थयन्ति व मनोभिरमायशब्दं तेषां स्थिरीभवतु नश्यतु वाभिलापः ॥७॥ उभौ-उरसरह उस्सरह । किं तुम्हेहि ण दिवपुरुषो अय्यजो. अन्धराअणो! [ उत्सरतोत्सरत । कि युष्माभिर्न दृष्टपूर्व भार्ययोग- ३ घरायणः !] यौगन्धरामग.-दृष्टः पूर्व, न त्वेवम् । मम हि, ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv.8- उन्मत्तच्छन्नवेपस्य रध्यासु परिधावतः । अवगीतमिदं रूपं कर्म सम्प्रति दृश्यते ॥८॥ (प्रविश्य) भट:-अय्य ! पि दे णिवेदेमि । गहीदो किळ वच्छराओ । ३ [ आर्य ! प्रियं ते निवेदयामि । गृहीतः किल वत्सराजः ।। योगन्धरायणः-नेतदस्ति। चिरमरिनगरे निरोधमुक्तः स किल वनान्युपलभ्य भद्रवत्ला । ग्रहणमुपगमिष्यति प्रयातो निमिपितमात्रगतेपु योजनेषु ॥९॥ भद्र ! कयं गृहीत इति श्रुतम् । भटः-अणुसारिअ णागिरिणा गहीदो किळ । [अनुसार्य नत्र- ३ गिरिणा गृहीतः किल 1] यौगन्धरायणः-अस्ति वाहनसामर्थ्यम् । असमायुक्तरतु सः । गजस्याधोरणायुक्तो जवो भवति शिक्षया । विमुक्तं वत्सराजेन क एनं वाहयिष्यति ॥१०॥ भट:-अय्य ! अमञ्चो आह-आउहागारे चिदृदु किळ अय्यो । पुरुसगुत्तो असं देसो ति। [आर्य ! अमात्य आह-आयुधागारे ३ तिष्ठतु किलार्यः । पुरुषगुनोयं देश इति ।] यौगन्धरायणः-अहो हास्यमभिधानम् । अग्निं यद्वा वत्सराजाभिधानं यस्मिन् काले सर्वतो रक्षितव्यम् वस्मिन् काले सुप्तमासीदमात्यैनीते रत्ने भाजने को निरोधः॥११॥ (परिक्रम्य) :-इदं आहुदागारं । पविसदु अथ्यो । इदमायुधागारम् । ३ प्रविशावार्य:1] (प्रविश्य ) भटः-अमशो आह-अवणीअदु पन्धर्ण ति। [अमात्य आह-अपनीयतां बन्धनमिति ।] मट:- ·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv. 14.6- ६ भरतरोहकः- ( उपविश्य ) भोः ! यौगन्धरायण इत्यशरीराण्यक्षराणि श्रूयन्ते । दिष्टया भवान् दृश्यते । यौगन्धरायणः-दिष्टया भवान दृश्यत इति । पश्यतु भवान् माम्, एवं रुधिरदिग्धाङ्गं वैरं नियममास्थितम् । गुरोरवजितं हत्वा शान्तं द्रौणिमिव स्थितम् ॥ १५॥ भरतरोहकः-अहो छलेनागतगजारम्भस्यात्मसंम्भावना। यौगन्धरायणः-कि छलेनेति । तत् पुनरिदानी युक्तम् । या सा मल्लिकसालवृक्षरचिता नागाश्रिता वञ्चना बद्धः सेवितवान् हि नो नरपतिर्बाहूपधानां क्षितिम् । राज्ञो धारणनिग्रहे परिचयाद् वीणाश्रिता वञ्चना पूर्व प्रस्तुतमेव यामि भवता नैवापराधो मम ॥ १६ ॥ भरतरोहकः-भो यौगन्धरायण ! यदग्निसाक्षिक महासेनस्य दुहितरे शिष्यां प्रतिगृह्य अदत्तापनयनं कृतं, युक्तेयं भोस्तस्करप्रवृत्तिः । ३ योगन्धरायणः-मा मा भवानेयम् । विवाहः खल्वेप स्वामिनः । भारतानां कुले जातो वत्सानामूर्जितः पतिः । अकृत्या दारनिर्देशमुपदेशं करिष्यति ॥ १७ ॥ भरतरोहकः-अद्यापि महासेनेन प्रयुक्तसत्कारो वत्सराजः । दि. दानी किं नावेक्षते । ३ यौगन्धरायणः-मा मा भयानेयम् । यदस्य चाहां कुरुते नलागिरिः स शिक्षितानां वचनेषु तिष्ठति । ततो विमुक्त: स्वशरीररक्षणे यशः प्रदातुं मुहृदां च जीवितम् ॥१८॥ भरवगेहा:-यद्येवं, नटागिरिग्रहणार्थ विमुक्तश्चेद्, न पुनर्यद्धस्ते स्वामी। १. नेवार दोपो मम. ४८ ·--iv.2217 चतुर्थोऽङ्कः। ३ यौगन्धरायणः-नेति पश्यत्युपक्रोशमयात् । भरतरोहक:-अपरोक्षराज्यव्यवहारो भवानिति ब्रवीति । समराय- जितेपु शत्रुपु किमाह शास्त्रम् । ६ यौगन्धरायणः-बधः। भरतरोहक -वधाों वत्सराजश्वेत् किमस्मामिः स सत्कृतः । यौगन्धरायण, एतवेक्ष्य सलु यदस्य शरीरं नापहृतम् । ९ भरतरोहक:-एतदपि सम्भाव्यं मन्यते स्वामी। यौगन्धरायणः-कः संशयः। इस्तप्राप्तो हि वो राजा रक्षितस्तेन साधुना । न बनारुह्य नागेन्द्र पैजयन्ती निपात्यते ॥१९॥ भरतरोहक.-भवतु भवतु । महासेनस्य प्रतिकूलं कृत्वा कौशाम्बी प्रति का कृता ते धुद्धिः। ३ यौगन्धरायण,-अहो हास्यमभिधानम् । भवतां चाप्रवो यातः शेपकार्येषु का कथा । समूलं वृक्षमुत्पादथ शासाश्छेत्तुं कुतः श्रमः ॥२०॥ (प्रविश्य) काञ्चुकीयः- ( कर्णे ) एवमिव । ३ भरतयेहक:-प्रकाशमुच्यताम् । काञ्चुकीयः- कारणहुभिर्युक्त: कामं नापकृतं त्वया । गुणेषु न तु मे द्वेपो भृङ्गारः प्रतिगृह्यताम् ॥२१॥ इति । योगन्धरायणः-हा धिक्। गृहा न निर्गन्ति मया प्रदीपितास्तथैव तावद्धृदयानि मन्त्रिणाम् । इयं तु पूजा मम दण्डधारिण. कृतापराधस्य हि सत्कृतिर्वधः ॥२२॥ (नेपथ्ये हाहाकारः क्रियते ।) .

·प्रतिज्ञायौगन्धरायणे [iv.22- भरतरोहक:-अये, को नु खल्वेप सहसा प्रासादामाद विनिःसृतः । श्येनपक्षाभिमृष्टानां कुररीणामिव ध्वनिः ॥२३॥ भोः ! ज्ञायतां शब्दः। काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयत्यार्यः । (भिक्रम्य प्रविश्य ) एषा तत्रमय ३ त्यद्गारवती शोकाभिभूतहृदया प्रासादाच्छरीरं विमोक्तुकामा महासेनेनाभिहिता यथा-क्षत्रधर्मेणोद्दिष्टस्ते दुहितुर्विवाहः । किमिदानी हर्षकाले सन्तप्यसे । तच्चित्रफलकस्थयोवत्सराज. ६ वासवदत्तयोर्विवाहोऽनुष्ठीयताम् इति । तत्र हि, स्त्रीजनेनाद्य सहसा प्रहर्षव्याकुलकमा । क्रियते मङ्गलाकीर्णा सयाप्पा कौतुकक्रिया ॥ २४ ॥ यौगन्धरायणः- एवं सम्वन्धं मन्यते महासेनः । सेन ह्यानीयतां भृङ्गारः। ३ कान्चुकीयः-गृह्यताम् ! ( उपनयति ।) भरतरोहका-भो यौगन्धरायण ! किं ते भूयः प्रियमुपहरति महासेनः । ६ यौगन्धरायणः-यदि मे महासेनः प्रसन्नः, किमतः परमिच्छामि । (भरतवाक्यम्) भवन्त्यरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं करना राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥२५॥ (निष्फ्रान्ताः सर्वे ।) चतुर्थोऽङ्कः। प्रतिज्ञानाटिकापसिता। - ·श्लोकानुक्रमणी। मामि यदा वस. सनिः कक्ष इदो. दत्तस्यांगता अर्थशास्त्रगुण सावसितनिज. भस्मरसम्बद्धो महः समुत्तीय उन्मत्तसहशो एतत् सन्न्यनम० एतानि वान्याप० एवं रुधिर एप शोकप्रतीक यमगणित कन्यायावर IV. 11. मषं शरा II. 11. न धाम्युदय II. 7. निशितविमल. परचमेरना II. 13. परित्यजाम IV. 13. पश्यन्तु मां नर० II. 8. पातु पासवदत्ता. III. 2. पीनांसस्य विकृ. I. 17. I. 10. पूर्व ठावद् युद्ध I. 12. पूर्व ताव वैर० भवतां चामती IV. 16. भवन्वरजसो I. 16. भारतानां कुले पुरुष प्रेप. IV. 2. II. 9. IY. 3. I. 9. 7. IV. 7. I. 1. I. 8. I. 2. I. 13. II. 14. IV. 20. IV. 25. IV. 17. IV. 12. IV. 14. II. 3. I. 5. IV. 18. III. 9. I. 16. 16. IV. 6. I. 14. IV. 6. II. 1. I. 11. मद्वाक्य: परि० काम या तस्य यदस्य घाझा कारणैर्वहुभिः काष्टादमिर्जाय. कुलं वावच्छ्लाघ्यं को नु खल्वेष गृहा न निर्वान्ति चिरमरिनगरे वनविसेस० दूांकुरस्तिमि. धपणा सुराहि II. 5. मन्त्रित्वे पनिवो II. 6. मम हयखुर० IV. 21, यथा नरस्याकु० I. 18. II. 4. यदि वां चैव IV. 23. यदि शत्रुपल. IV. 22. या सा मलिक IV. 9. रिपुगतमपनीय III. 1. रिपुनृपनगरे IT. 2. वैरं भय परिक IY. 1. म्पकं न जावद IV.

·::
لبندتا به
F
مه
ملا۔
مد
،
*
.
!!!
||

·मरुच्य अविमारकस्य कथावस्तु । चण्डभार्गवस्य नामात्यन्तकोपनस्य महर्षेः संवत्सरावधिशापात् सुपुत्रदार। 'श्वपापत्वमवातः सौवीरराजः कुन्तिभोजनगरे प्रच्छन्नं निवसति स्म । तस्या- रमजो विष्णुसेनोऽविरूपधारिणोऽसुरस्य मारणादविमारक इति लब्धापरनामा कदाचित् खमातुलस्य कुन्तिभोजस्य दुहितरं कुरङ्गीमुद्यानगतामचनगिरि- संशस्य मदान्धगजस्य संरम्भात् परित्रातवान् । ततःप्रभृति प्रवृद्धानुरागयो. रनयोः कुरङ्गयविमारकयोर्घटनाय कुरगया धात्री कदाचिद् रानावेनं मुगूढं कुरजया अन्तःपुरं प्रावेशयत् । तत्र चासावविच्छिन्नसुरससंभोगेन तया सह कालं यापयामास । एवं सवत्सरेऽतिक्रान्ते विदितवृत्तान्तेन कुन्तिभोजेन सुरद्धे कन्यापुरे, अविनेन निर्गत्य कतिपयदिवसप्रोपितो स मदनैनान्तर्दह्यमानो जीवितं धारयितुमसमयों दवामी पतितोऽप्यात्मानमधिकलशरीरममिवीक्ष्य पाताथै कश्चिच्छेलमारोह । अनान्तरे तस्मिन्नेव शैलशिरारे कोऽपि विद्याधरः प्रियतमया सह विश्रमितुमवतीर्णः प्रगिधानतो विदिततवृत्तान्तो दयमानोऽस्मा अगुलीपक्मदात् यद् दक्षिणाइगुल्या धृतं धरि तत्स्पृष्ट तत्स्पृष्टस्पृष्टं चान्तहितान करोत् । वामागुल्या धृतं तु पुनः प्रकृतिस्थान् । ततस्तद् दचिणाडगुल्या धारयन् स्वरयस्येन विदूषकेण सह कन्यापुर पुनः प्रविश्य तया साचं स्वैरं चिरं रममाण आसीत् । कुन्तिभोजस्तु जामातृत्वेन चिरममिलपितस्याविमारकस्य प्रवृत्तिम- लममानो भागिनेयान्तरं काशिराजपुनं जयवर्माण दारिका कुरङ्गी दातुमच्छत् । अप कालेन सौवीरराज म्वनगर एव प्रच्छन्नं प्रतिवमन्तं ज्ञात्वा गूढपुरुपैरेन. मन्विध्योपलभ्य च यावत् तदृत्तान्तं तस्मादेव शृणोति तावत् तथागतो देवर्षिर्नारदः । तेन च कथितं यया कुमारोऽविमारकः कुन्तिमोजस्य योदर्याया काशिराजमहिष्या सुदर्शनायाममेहत्पन्नः । तया च स्वमगिन्यै वीरराम. पहिष्यै सुचेतनायै मृतपुत्राये प्रसूतिकाल एव समर्पितः । सोऽयमविमामोड उना विद्याधरेग प्रीत्यान्तर्धानकार्यमात्रमगुलीयकं दत्तं धारया, पन्यापुरे विश्य कुरङ्गया यथेष्टममिरममाणः सुसमास्त इति । अय अविमारषा पाया. एन् निर्गस देवर्षि नारदममिवाय मातुलेन खपितृभ्यां व मादेश- भैरमिनन्दिदश

·पात्राणि।
पुरुषा:-
राजा-कुरङ्गायाः पिता कुन्तिभोजः ।
कोजायन:-
भूतिकः-
कुन्तिभोजस्यामात्यो।
-कुन्तिभोजस्य प्रतिहारो वयसेननामा ।
अविमारक:- सौवीरराजस्नुः ।
विदूषकः-~अविमारकस्य वयस्यः संतुष्टनामा !
सौवीरराव:--अविमारवस्य पिता ।
नारदः-देवर्षिः।
विद्याघर:-अविमारकस्याङ्गुलीयकप्रदाता ।
खियः-
देवी-कुन्तिभोजस्य महिषी ।
पुरङ्गी-कुन्तिभोवदुहिता।
मुदर्शना- अविमारकस्य बननी काशिराबमहिपी ।
प्रविहारी--कुन्तिमोरस्य द्वारपालिया।
चेटी-कुरनयाः किवरी चन्द्रिकास्था ।
धात्री--कुरजया उपमाता जयदा नाम ।
मलिनिका-
मागधिका कुरणयाः परिजनः।
विलातिनी-
षमुनिमा-
देयाटपौ।
हरिनि-
सौदामिनी-विद्यापरस्य प्रियतमा ।

·श्रीगणेशाय नमः। महाकविश्रीभासप्रणीतम् अविमारकम्। (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार.) सूलधार:- उत्क्षिप्ता सानुकम्पं सलिलनिधिजलादेफदंष्ट्राग्रस्ढा- माकान्तामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूताम् । सम्भुको प्रीतिपूर्व स्वभुजयशगतामेकचक्रामिगुप्तां श्रीमान् नारायणस्ते प्रदिशतु वसुधामुच्छ्रितकातपनाम् ॥ १॥ (नेपथ्याभिमुग्नमवलोक्य ) आर्ये ! इतस्तावत् । (प्रविश्य) ३ नटी- अय्य । इअम्हि । [ आर्य ! इयमस्मि । सूत्रधार:- आर्थे । तर बदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवा- न्तर्गतो भावः । ननु किछिट् यत्तुकामासि । ६ नटी- को एत्थ विम्हओ अय्यो भायनो ति[कोऽन विस्मय आर्यों मावश इति । सूत्रधारः- तेन हि स्वैरमभिधीयताम् । ९ नटी~ इच्छेमि अय्येण सह उय्याणं गन्तुं । अस्थि मे तहिं इस्थि- आकरणी णिअमकय्यं । [इच्छाम्यायेण सहोद्यान गन्तुम् । अस्ति मे तर स्त्रीररणीय नियमकार्यम् 13 (नेपथ्ये) भूतिक ! स्वमप्युद्यानं गच्छ फुरगीरक्षणार्थम् । सदभावम्यो हाअनगिरि। भ.मा.... १

·[i. 1. 15-
११०
अविमारके
१५ सूत्रधारः- आर्ये ! ननु भक्त्या श्रुतम्-उद्यानं गता राजपुत्रीति ।
तस्मात् सन्प्रति सर्वतः परिगुमानि भवन्त्युचानानि । प्रतिनिहत्ता
राजसुतायां बैरं गमिष्यावः ।
१८ नटी-जं अय्यो आणवेदि। [यदार्य आज्ञापयति ।]
(निष्क्रान्ती)
स्थापना।
(वतः प्रविशति राजा सपरिवारः)
राजा-
३
इष्टा मखा द्विजवराश्च मयि प्रसन्नाः
प्रज्ञापिता भयरसं समदा नरेन्द्राः।
एवंविधस्य च न मेऽस्ति मनःप्रहर्षः
कन्यापितुर्हि सततं यहु चिन्तनीयम् ।। २ ॥
केतुमति ! गच्छ देवीमानय ।
प्रतिहारी- 5 भट्टा आणवेदि । [ यद् भाज्ञापयति । ] (निप्कान्टा)
(ततः प्रविशति सपरिवारा देवी)
देवी- जेदु महाराओ। [वस्तु महाराजः । ]
देवि ! नित्यप्रमन्नमपि ते मुसमद्यातिप्रसन्नमिव । किड्वो
६ ऽयं प्रहर्षः।
देवी-गं महाराअंग कहिद-कुरङ्गीणिमित्तं दूदो आअदत्ति । ता
अइरेण जामादु पेस्यामि त्ति । [ननु महाराजेन कयित्र-पुषी-
९ किमि दूत आगत इति । तदचिरेण बामातरं प्रेश इति 1]
राहा-ताशमप्यसि । न तु वाचन क्रियते निश्चयः । पशुपवित्र ।
देवी-तं महारानो आगयेदि । [ प महापत्र आदापति । ]
राजा-
(टारियति ।
२

·राजा- ३ -1.5..] प्रथमोऽङ्कः। -देवि ! विवाहा नाम बहुगः परीक्ष्य कर्तव्या भरन्ति । कुन:, जामातुसम्पत्तिमचिन्तयित्ना पित्रा तु दत्ता स्वमनोभिलापात् । कुलद्वयं हन्ति मदेन नारी कूलद्वयं क्षुधजला नदीव ॥३॥ अये शब्द इव । बहुभिः कारणैर्भवितव्यम् । अयं हि, यहुत्याद् दूरसंस्थोऽपि समीप इत्र वर्तते । सत्सु हेतुसहस्रेषु कुरङ्गयां गते मतिः ।। ४ ॥ देवी-है उय्याण गआ मे दुहिआ। [हम् उद्यान गता मे दुहिता । ] राजा-कोऽत्र। (प्रविश्य ) भटः-जयतु महाराजः । एष आर्यकौआयनो निवेदयितुमागतः । -शीघ्र प्रवेश्यताम् । ६ भटः यदाज्ञापयति महाराज. । (निप्मान्त.।) (ततः परिगति कौसायनः ।) कौझायनः-( सनिदम् ) भोः ! कष्टममात्यत्वं नाम । अन्तः, प्रसिद्धौ कार्याणां प्रयदति जनः पार्थियत्रलं विपत्तौ निस्पष्टं सचिवमत्तिदोपं जनयति । अमात्या इत्युक्ताः श्रुतिमुसमुदारं नृपतिभिः सुसूक्ष्म दण्ड्यन्ते मतिबलविदग्धाः कुपुरुषाः ॥५॥ जयसेन ! कस्मिन् प्रदेशे वर्तते स्वामी । किं नीपि---उपस्थान- गृह इति । अतस्त्वशनीयेयं भूमिः । (परिक्रम्य ससम्भ्रमम् ) ३ प्रसीदतु स्वामी। राजा-अलमलं सम्भ्रमेण । स्वरमुपविश्य फथ्यता वृत्तान्तः । राजा-- ३ ·११२ अविमारके [i.5.5- कोजायन:-शृणोतु सामी । ननु स्वामिनाहमुक्तः-स्वामिदारिकया ६ सह गच्छोद्यानम् इति । राजा-एवमुक्तम् । पुनः किम् । कौञ्जायनः-ततो गत्वोद्यानं यथासुखमाक्रीड्य निवर्तमानायां राज- ९ सुतायां दासीदासहसिवकथितश्रवणवृंहितमदस्रवन्मदजलाईदुईि. नाननो निहतपतितसादिपुरुषः क्षितिरजोवगुण्ठिताव्यक्तीम: मूर्तिमूर्तिमानिव पवनो दृष्टादृष्टलघुप्रचारः स्वामिसचिवानां वक्तव्य १२ जनयितुकाम इबैकपुरुपविशेपं प्रकाशयितुमिच्छन्निव मदान्धस्तं देशमभ्युपगतो हस्ती । राजा-तिष्ठतु विस्तरः । ननु कुशलिनी कुरङ्गी । १५ कोक्षायनः कथमकुशलिनी भवति विद्यमानेपु स्वामिभाग्येषु । राजा-दिष्टया । यथेष्टमिदानी ब्रूहि । कोजायना-ततः प्रदुतेषु प्राकृतजनेषु हाहाकारमात्रप्रतीकाराम १८ स्त्रीपु समाभितनिहतेपु सुपुरुषेषु उद्यानगतानां सर्योपकरणानां परी. क्षणाय मुहूर्तव्याक्षिप्ते मयि च नीतिगुप्ते सहसैव स्वामिदारिकाया यानमेय प्राप्तः स हस्ती । २१ देवी-हं इदो वरं किण्णुखु भविरसदि । [हम् इतः परं किन्नुखद भविष्यति । ] राजा-अथ केन सनाधीकृता कुरगी। २४ पौधायन:-अथ कश्चिद् दर्शनी-- (इय?क्ते तिष्ठति ) राजा-यथेष्टमिदानी ग्रूहि । निप्परिहारा व्यापदः । पौसायन:-अध कश्चिद् दर्शनीयोऽप्यविस्मितस्तरुगोऽप्यनहकारः २७ शूरोऽपि दाक्षिण्ययान् मुकुमारोपि यल्यान् म्यामिदारिकायां हस्तिनाभिभूयमानायां तत्कालदुर्लभमभयं प्रदाय निर्विशः समाः सादितयास्तं द्विपवरम् ।

·११४
अविमारके
[i.6.-
जयसेन ! कस्मिन् प्रदेशे वर्तते स्वामी । किं ब्रवीपि-उपस्थानगृह
इति । अतस्त्वशङ्कनीयेयं भूमिः । यावन् प्रविशामि । (प्रविरम)
३ अये अयं महाराजो देव्या सहास्ते । (उपगम्य) जयतु महाराजः ।
राजा-देवि ! त्वमभ्यन्तरं प्रविश्याश्वासय कुरङ्गीम्। अहमप्यनुपद-
मागमिष्यामि ।
६ देवी-जं महाराओ आगवेदि । [यन्महाराज आतापपति ।।
(निन्दा)
राजा-को वृत्तान्तस्तस्य परार्थमनवेक्षिवशरीरस्य ।
९ भूतिकः-भृणोतु स्वामी । स मुहूर्तमनादरमत्वरितं सलखित
प्रियवयस्येनेव तेन हस्तिना प्रक्रीड्य निवर्तनानुवर्तनगविविशेष-
विमोह्य लज्जित इस तेन कर्मणामहाजनप्रशंसामसहमानः समवः
१२ नतशिरस्कः स्वरं स्वमेवायासं गतः ।
राजा-भोः ! प्रीतोऽस्मि । अयं हि मे द्वितीयो लाभः ।
भूति:-अथ तदनन्तरमुपलभ्य हलिनीमितं गजवरं समा
१५ होमां गजशाला प्रवेझ्याहं तस्य पुरुषस्य प्रवृत्तिमन्वयं च नानु
मन्यापदेशेन गनवानरिम ।
राजा-अथ किं कृतो निश्चयः । श्रुतमस्माभिरन्सज इति ।
१८ मतिकः-शान्तं शान्तं पापम् । नायं तादृशः। फेनापि कारणे
नात्मानमन्वयं चान्टादयति ।
राजा-अय किं भरवा परीक्षितम् ।
२१ भूतिः-किमत्र परीक्षितव्यम् ।
देयं रूपं ब्रह्म तस्य यास्य
क्षानं तेजः मौकुमायं बलं च ।
यद्ययं स्वान् मत्यमम्यान्सजवं
व्ययोऽरमा शावमार्गेपु सेदः ॥ ७॥

·---19.] प्रथमोऽड्कः। ११५ राजा-किमस्त्यस्य कलत्रम् । भूतिकः-सर्वमस्ति । क्लत्रं स्वयमनिविष्टः । ३ राजा-यद्यपि स्त्रीदर्शनं परिहतं, स्मियं तस्य पिता न परीक्षितः । भृतिक-दृष्टस्तत्रभवान् सत्पुत्रसम्पन्नः । स हि, व्यायामस्थिरविपुलोड्रितायतांसो ज्याघातप्रचितकिणोल्नणप्रकोप्टः। प्रच्छन्नोऽप्यनुकृतिलक्ष्यराजभावो मेघान्तर्गतरविवत् प्रभानुमेयः ॥८॥ राजा-अलमेतायता प्रसङ्गेन । पुनरप्येषा परीक्षा क्रियताम् । भूतिकः यदाज्ञापयति स्वामी । ३ राजा-अथेदानी काशिराजदूतं प्रति किं कर्तव्यम् । भूतिक -स्वामिन् ! दूतशतान्यागतान्यागमिष्यन्ति च । न तन तव्यमिहास्ति लोके कन्यापितृत्वं यहुवन्दनीयम् । सर्वे नरेन्द्रा हि नरेन्द्रकन्यां महा: पतामामिव तर्कयन्ति ।।९।। राजा-कोऽभिप्रायः। भूति:-सर्वत्र दाक्षिण्यं न कर्तव्यम् । गुणवाहुल्यं तदात्वमायति ३ चावेक्ष्य त्वरतां दीर्घसूत्रतां च परित्यज्य देशकालाविरोधेन साघ. यितव्यं कार्यमित्यर्थः। राजा-चुमभिहितं भूतिकेन । कोजायन ! स्मियं तूष्णीं भूतः । ६ फौजायनः-स्वामिन् ! बहुप्पपि क्षत्रियेषु पूर्वसम्बन्धविशेपो सौपीर- राजकाशिराजौ स्वामिनो भगिनीपतित्वे तुल्यौ अस्मत्मम्बन्ध- योग्याविति स्यामिना चिन्तितौ । तत्र पूर्वमेव सौवीराजेन पुत्रख ७ ·[i.9.2-- ११६ अविमारके ९ कारणाद् दूतः प्रेपितः । स चारमाभिरतियाला कन्चेसपदेशमुस्ता मुपूजितो विसर्जितः । इदानीं तु कागिराजेन पुत्रत्व कारणाद् दूनः प्रेपितः । तत्र बन्लायचिन्तायां स्वामी प्रमागम् । १२ राजा-सम्यगुक्त कोजायनेन । भूर्तिक ! सर्वराजमण्डलमपोह दूयोः स्थापितयोः के प्रति विशेषः । भूतिकः-न मृत्यदूपणीया राजानः, स्वामिनो हिस्याम्यममात्यानाम् । १५ राजा-अलमुपचारेण । बेहि को निश्चयः । भूतिकः-इदानीं तु न प्रलाख्यातव्यम् । स्वामिन् ! सौवीरराज- काशिराजी स्वामिनो भगिनीपतित्वे तुल्यौ । अथ देव्या भ्रातेति १८ सौवीरेन्द्रो गुणाधिकः । राजा-न खलु मयानस्मत्सङ्कल्पानभिवादकः । भूति:-उभयथानुगृहीतोऽस्मि । २१ राजा-मोः ! किन्नुखलु सौवीरेन्द्रेण पुनर्न दूतसम्पातः क्रियते । भूतिकः-तत्राति मे कश्चिन् सन्देहः । मुटु परीक्ष्य यल्यानीति नोत्तयानस्मि । २४ राजा-ननु कुठाली वत्रभवान् । भूतिका-बदन्ति चारपुरुषा:- न दृश्यते तत्रमयान् सपुत्रः कार्याण्यमात्याः किल वयन्ति । न विद्यते कारणमत्र किन्चि- न लभ्यते राजकुलपवेदाः ॥१०॥ शा-मोः ! किन्नुरालु मवेदेवन् । कामादतः फुमतिभिः सचिगृहीतो रोगानुरः वजनरागमवेक्षते या । राजा- ·राजा- ~i.12.2] प्रथमोऽङ्कः। शतो द्विव्रतमुपेत्ल करोति शान्ति को वा भवेन्नरपतेहरोधहेतुः ॥ ११ ॥ शीनं परीक्ष्यतामेप वृत्तान्तः। भूतिक:-यदाज्ञापयति स्वामी । T-फौजायन ! किमिदानी पाशिराजदूतं प्रति वर्तव्यम् । पौधायन -एवं गते काशिराजदूतः पूजयितव्य । बहुमुखा निगाहा यथेष्टं साध्यन्ते। राजा-अहो कार्यमेवापेक्षते वुद्धिरमान्यानां, न स्नेहम् । (नेपथ्ये ) जयतु स्वामी, जयतु महाराजः । दश नाळिाः पूर्णाः । भूतिका-स्वामिन् ! शेपमभ्यन्तरे चिन्तयिष्यामः । अतिनामति स्नानवेला । स्वामिदारिका चाश्वासयितव्या । महादेवी च चिरं प्रतीक्षते । महाजनोऽप्यस्मिन्नुपद्रवे स्वामिनं द्रष्टुमिच्छति । राजा-अहो महद्भारो राज्यं नाम । कुत, धर्मः प्रागेन चिन्य. सचिवमतिगतिः प्रेक्षितव्या स्वबुद्धया प्रच्छायौ रागरोपौ मृदुपरुपगुणौ कालयोगेन कार्यो। झेयं लोकानुवृत्तं परचरनयनेमण्डलं प्रेक्षितव्यं रह्यो यत्नादिहात्मा रणशिरसि पुनः सोऽपि नावेक्षितव्यः ।।१२।। (निष्क्रान्ताः सरें।) प्रथमोऽङ्कः।

·मोऽनर्या' इति । कोऽत्र सम्बन्धः । सा राजदारिका खपमन्दर ११८ अविमारके अथ द्वितीयोऽङ्कः। ( दनः प्रविशति विदूषकः) ३ विदूष-भो ! ण जाणन्ति अपत्याविसेसं इस्सरपुत्ता णाम । जो तत्तभवं अविमारओ इसिसाण फुलपरिभस अन्तशकुळापान अत्तणो विण्गाणं गुरुजणं च अचिन्तअन्तो जदा हत्यिसम्मनदि ६ असे कुन्तिभोअदुहिआ कुरङ्गी दिहा, वदप्पहुदि अण्णादिसो विष संयुत्तो । ही ही किं बहुणा, मए वि सह गोहिणेच्छदि, सञ्चार चिन्तअन्तो अहिरमदि । सच्चो लु लोअपवादो 'सहआरिले ९ अगत्य ' त्ति । को एत्म सम्बन्यो । सा राअदारिआ सर्व अन्वज ति । अहं पि दार अम्हणपरिवाद परिहरन्वो बहस फुलेनु परिन्भनिअ पच्छण्णो तत्तहोदो आवासं एव्य गच्छानि । १२ [ मोः ! न जानन्यस्याविशेषनीश्वरपुत्रा नाम । अन्ततभवान् अरे. সা: সবিয়ান বিষদানালেন নিহান বৰ चाचिन्वान् यदा हसिमभ्रमदिवसे दुन्दिमोजदुहिता कुरङ्गी , १२ तदाप्रमयन्यादृश इत्र संवृत्तः । ती ही कि बहुना, मयापि सह गो. मैच्छति, सकालं चिन्तयननिरन्ते । सन्मः हलु लोकवादः पति १८ इति । अहमपि तावद् प्रासमपरिवाद परिहरन् माझगकुलेषु परिजन प्रच्चन्तनमा थारमनेर गच्छामि। ] (ततः प्रविशति चेटी) २१ चेटी-एस्मि अपत्यारिटम राबळे अपहुकम्बदाए पर पेक्सिदु मिन्गदन्हि । (परिभाषय ) अयि एसो अयम- न्तुट्टो गच्छह । होटु, एदेण सह हमन्ती मुहुत्तमं निव्वेदं नि २४ पोदैनि। (टन्न पोपनायर) हा दोनदिए ! रिद्धो पम्हनो। १. अन्दानि (पुन्छन!).

·-ii.] द्वितीयोऽङ्कः। ११९ किं भणासि-ण छभामि त्ति | [ एतस्मिन्नवस्थापरिभ्रष्टे राजकुलेन- हुपातया नगरं प्रेक्षितु निर्गतास्मि । अयि एप आर्यसन्तुष्टो गच्छति । २७ भरतु, एतेन सह हसन्ती मुहूर्त निद विनोदयामि । हला ! कौमुदिके ! कि लब्धो ब्राह्मणः । किं भगसि-न लभ इति । ] विदूषकः-चन्दिए ! कि एदं। [चन्द्रिक ! तिमेतत् । ] ३० चेटी-अय्य ! कम्नि बम्हण अण्णेसामि । [ आर्य ! कञ्चिद् ब्राह्मण मन्विष्यामि।] विदूषकः-धम्हणेण किं कय्यं । [ प्रामणेन कि कार्यम् । ] ३३ चेठी-किमण्णं, भोअणथं णिमन्तेढुं । [स्मिन्यद, भोजनार्थ निमन्तयितुम् ।] विदूषकः-भोदि ! अहं को, समणओ । [भरति ! अहं का, ३६ श्रमणकः । चेटी-तुर्व किळ अवेदिओ। [सं मिलावैदिक 13 विदूषकः-किस्स अहं अवेदिओ। सुणाहि दाय । अत्थि रामाअणं ३९ णाम णट्टसत्यं । तस्सि पञ्च सुलोआ असम्पुण्णे संबच्छरे भए पठिदा। स्मादहमवैदिकः । शृणु तावत् । अति रामायणं नाम नाट्यशास्त्रम् | तस्मिन् पञ्च श्लोरा असम्पूर्णे सवत्सरे मया पटिनाः ।। ४२ चेटी-जाणामि जाणामि । अय्यस्स कुलोइदो ईदिसो मेधाविभावो। [ जानामि जानामि । आर्यभ्य कुरोचित ईदृशो मेधाविभावः ।। विदूषकः-ण केवलं सुत्रोआ एव, तेसं अत्यो वि मुणिओ । ४५ अण्णं च । अपरो विसेसो, वम्हणो दुकाहो अक्सरजो अत्यलो अ[न केवल का एल, तेषामर्थोऽपि शातः । अन्यच । अपरो विशेषः, ब्राह्मणो दुर्लभोऽक्षरशोऽर्थशश्न । ] ४८ चेटी-तेण हि भणाहि किं णाम एवं अक्सरं । (नाममुद्रिका दयति) [ तेन हि भग किं नामैतदक्षरम् । ] ·१२० अविमारके [ii.- विदूषकः-(आत्मगतम् ) अजाणमाणो कि मणिरसं। (विचार) ५१ भोदु दिटुं । एवं दार भणिरसं । (प्रमाशम् ) भोदि ! एई अक्खरं मम पुत्यए णस्थि । [ अजानानः किं मणिप्यानि । मानु दृष्टम् । एवं तावद् भमिष्यामि । मवति ! एतदक्षरं मम पुस्तके नात्रि] ५४ चेटी-जदि ण जाणासि, अदक्षिण भुजेहि । [ यदि न जानाने, अदक्षिणं मुश्व । ] विदूषकः-मोदु भोदु । [ भवतु मवतु । ] ५७ चेटी-पेक्खामि दाय अय्यरस अगुळीअअं। [ पदयामि ताबदार्य- स्याद्गुटीयम् । विदूषकः-पेक्स पेक्स ममकर दंसणीअं । पश्य पश्य मदोत्रं ६. दर्शनीयम् ।। चेटी-( गृहीत्वा ) एसो भट्टिद्वारओ इदो एश्य आअच्छदि। [एर मतदारक इत एयागच्छति । ६३ विदूषकः- ( परावृत्यावलोक्य ) कहिं कहिं तत्तभवं । [कुन कुत्र तत्रभवान् ] चेटी-पिळोभिद्रो मुद्धयम्हणो। इमं जणसमूह पविसि चउप- ६६ मग्गे यश्चिअ गमिस्सं । ( निष्क्रान्ता ) [ विलोमिनो मुग्धबामणः । इमं जनसमूहं प्रविश्य चतुपयमागें वञ्चयित्वा गमिष्यामि । ] विपकः-( सर्वतो विन्क्य ) चन्दिए ! चन्दिए ! कहिं कहिं चन्दि ६९ आ। हा यश्चिदो म्हि । गण्डभेददासीए सीळ जाणन्तो वि अचयो भोअणविरसम्भेण छाळिदो म्हि । ( परिक्रम्य ) भोअणं वि अळिअं चिन्तेमि । ( अग्रतो विलोक्य ) हन्त एसा धावइ । चिट्ट चिठ्ठ अ. ७२ धम्मिट्टदासि ! चिट्ठ। किं घायइ एव । जाब अहं वि धायामि । (धावति । ) मम पादा सिविणे इत्थिणा आसादिअमाणस्स पित्र तहिं नहिं एव्य पदन्ति । हन्त कुम्मदासीए युत्तन्तं तत्तहोदो ·-112 द्वितीयोऽङ्कः। १२१ ७५ सिदइरस { चन्द्रिकै ! चन्टिो । कुन कुन चन्द्रिका । हा चितो- स्मि । गण्डभेट्दास्याः शील जाननप्याननो भोजनविलम्भेग सरि तोऽस्मि । भोजनमप्यारीक चिन्तयामि । हन्लेषा चायति । तिर विष्ट ७८ अमिष्ठदासि । ति3 । कि धावत्येव । यारदहमपि धागामि । मम पाटी स्वप्ने हस्तिनासायमानस्येव तर तर पनत | हन्त कुम्मदाम्या वृत्तान्त तनमरते निदयिष्यामि।] ( निष्क्रान्त) प्रवेशफः। ८१ (तत. प्रविशत्युपचिटोऽनिमारक..) अविमारक:- अद्यापि हस्तिशीरशीतलागीं वालां भयाकुलरिलोलरिपादनेनाम् । स्वप्ने नित्यमुपलभ्य पुननियोधे जातिस्मर प्रथमजातिमिव स्मरामि ॥१॥ अहो बलमनद्गस्य । कुत , दृष्टिलदाप्रभृति नेच्छति रूपमन्यद चुद्धि प्रहप्यति विपीदति च स्मरन्ती। पाण्डत्वमेति वदनं तनुतां शरीरं शोक व्रजामि दिरसेपु निगासु मोहम ॥२॥ अथरा अयुक्तमधविल पुरुषाणाम् । सङ्कल्पमानो हि विजृम्भते मदन । तस्मादमिदानी न सङ्कल्पयामि । ( स्मृत्या ) अहो तस्या ३ रूपसम्पद्, रूपानुस्पं चौवन, यौनसहर्श सौकुमार्यम् । अत्र हि, ·३ १२२ अविमारके [i.3-- प्रतिच्छन्दं यात्रा युवतिषपां किन्नु रचित गता या नीत्पं कयमपि च ताराधिरचिः। विहाय श्री: कर्ण जलशयननुनं मृतभया धृतान्यस्त्रीरूपं क्षितिपविगृहे वा निवसति ॥३॥ कथमहं पुनरारब्धश्चिन्तयितुम् । किमिदानी करिष्ये । मनन वावदस्मदिच्छया न प्रयतते । इह हि, प्रतिषिद्धं प्रयलेन क्षणमात्रं न वीलते। चिराभ्यत्तपयं याति शाखं दुर्गुणितं यथा-11४॥ अथवा न सत्यं मनो जेतुम् । चिन्तयिप्यान्यनाम् । हो सर्वेषां बीगुणानामेकत्र समवायः । (चिन्तानिभून टसविति) (ततः प्रविशति घानी गलिनिता च ।) घात्री- ( सविम् ) अहो सदा कन्चस्स । जइ एवं करीअदि, राअउ वृमि होइ । जदि ण करीअदि, अपस्सं सा विनइ। ६ मए अगेएहि उयाएदि विआरिदं च । मम पि सा अन वि पच्छादि । अव किं वाए पच्छादिदं । सा तदप्पहदि नना यण्ग गेच्छदि, आदारं पाभिसदि, ण रमदि गोहीजणेश, ९ दिग्य मिस्ससदि, अनन्बद्धं कहेदि, कहिद प जागादि, मूढ़ हमदि, विविचे रोदिदि, रोझं अवदितदि, वणुभा होदि. पण्डमा गदि । एक पि तहिं अच्छरिअं । एवंविहि १२ अवत्यागिसेसेहि अत्तगो मनाए भएण मुळमाणेग पाम्मान अ एकत्सा वि किञ्चि मन्तेदि । [ असे सटा चल। योरे फिरते, याले पित मावि । यदि न किया १५ विग्यते। मकाने का विचारित च। नमानि नामानि यात। अया हिं दया प्रन्यादिवम् । सा तामति नुमना छति, १ 'अभार गि'.

·अवस्था
-~-ii 5.]
द्वितीयोऽ
१२३
आहार नाभिलपति, न रमते गोष्ठीजनेन, दीर्घ निश्वसिति, असम्बद्ध
१८ कथयति, कथित न जानाति, गूढ हसति, विविते रोदिति, रोगमपदिशति,
तन्वी भाति, पाण्डुभाव गच्छति । एकापि तनाश्चर्यम् । एवविधरवस्था
विशेषैरात्मनो लज्जया भयेन कुलमानेन बालभावेन च एवरया अपि
२१ किञ्चिन्न मन्त्रयते।]
नलिनिका-किस्स ण मन्तेदि । मम सव्वं कहेदि। [स्मान्न
मन्त्रयते । मम सर्व कथयति ।
२४ धानी-हळा ! जाणामि दे अभिप्पाअं, अवत्थं जाणिअ सव्यहा
इमं एदेण जोजेहि ति ।[हला | जानामि तेऽभिप्रायम् ,
शात्या सर्वथेमामेतेन योजयेति 1 ]
२७ नलिनिका-किंणुखु इंदिसो तादिसेहि गुणविसेसेहि अकुठीणो
भवे । [ चिन्नुसल्वीदृशम्तादृशैर्गुणविशेषैरकुलीनो भवेत् । ]
धानी-तहिं च सन्देहो । सुदं च मए भट्टिणीए समीचे अमोहि
३० पिक भगिद-ण सो तादिसो दुक्सुळजो त्ति । अत्ताणं केण वि
कारणेण पच्छादेदि ति । [ तत्र च सन्देह । श्रुत च मया महिन्याः
समीपेऽमात्यः किल भणित-न स तादृशः दुष्कुलज इति । आन्मान
३३ केनापि कारणेन अच्छादयतीति । ]
नरिनिका-कोणुसु भवे । [ कोनुसलु भवेत् 1 ]
धात्री-जदि सो सन्देहो णस्थि , को अण्णो अदिरित्तगुणो जामा-
३६ दुओ भरो। [ यदि स सन्देहो नास्ति, कोऽन्योऽतिरिक्तगुणो जामाता
भवेत् ।
(नेपथ्ये)
यदि च विभवरूपज्ञानसस्वादयः स्यु-
न तु कुलविकलाना वर्तते वृत्तशुद्धिः।
वनगिह कुलमस्य श्रोष्यसि प्राप्तकाले
त्यज्य कुलगतशङ्कां साध्यतां स्वन्तमेतत् ॥ ५॥

·१२४
अविमारके
[1.5.--
पार्श-दृश्य ! कैग न्वु मागई । [हना ! केन मुटु न।।
नालनिन-न्य को विपदिन्नादि । [बत्र होति न ।
३ पात्री-पहिरोमन ने नरौरं । अनंत दवेश भनि । ई
पुग जागामि एमो केटो मागुतचि । मष्टरोनहत ने दोन
अशा देवेन मानिनन् । अहं पुनजनानि नै केवले नानुम इति । )
६ नन्दिनिकालादो तन्न कुटसन्देहो । अन्हानं वयं करेदि ।
करदि चि चिन्तमि । (विविध) घण्नो नो नो दनं नं
उन्मादि । किं बहुणा, मयं कामदयो नि महिदारिजार वं
९ पेक्नि किटिग्निदि । नेश मोवि क्रिटिसिदि चि वझेन ।
[गदन्तः अनन्देहः । अन्ना वचनं नोति न कोईति चिन्हाने।
पारः तु म दन मनमुनादपति । #ि बहुना, खोकन
११ देवोऽपि मदारिशमा प्रेम लियो । देन से क्लिन :
ठयानि ।
भाग-हला ! एमो तम आवासो, जं तदा हत्यिसम्ममदिने
१५ चेदृहवेग आअदन्द । [हा ! एस पाक, टा
हस्टिसम्बनदिक्वे दौदहलेनागडे न्वः ।।
मलिनिका-हला ! अहो दसनास न्दिोवहारं च दुपारदह ।
१८ ला ! पहि पावसानो । [हल ! महो दाना पटोहार च
भारनुपन् । हा! र प्रविकारः 1]
पत्री-हा ! कहिं माहवारयो मनासि-चस्मारे पनदि
२१ चि । (परित्रमयन्स ) अभं अम्हा मट्टिद्वारओ को एव हि
रिचिनअन्तो चिहः। [ग! अ महारः । किनकि
वाले पर्दउ इलि । मना मदारक एवं
२४ निन्दनित।]
!

·१२६ अविमारके [ii..6.8- अविमारक:-भविष्यति वां दर्शनेन । ९ धात्री-अय्य ! किं चिन्तीअदि । । आर्य ! कि चिन्त्यते । ] अविमारक:- भवति ! शास्त्रं चिन्यते । धात्री-कि णाम एवं रमणीअं सत्यं विवित्थे चिन्तीअदि। [] १२ नामेतद् रमणीयं शास्त्रं विविक्ते चिन्यते।। अविमारक:-भवति ! योगशास्त्रं चिन्त्यते । धात्री-( सस्मिवम् ) पडिग्गदिदं मगळ्यअणं । जोअसत्यं एच १५ होदु । [ प्रनिगृहीत मग स्वचनम् । योगशास्त्रमेय भवतु । ] अविमारकः - ( आत्मगतम् ) कोनुसलु वाक्याः । अन्यदप्यनि- लापयशादन्यथा सङ्कल्पयामि । (प्रकाशम् ) किमभिप्रेतं भवत्याः। १८ पानी-जोअं इच्छन्तीओ आअदम्ह । अणुमदो अय्येण जोओ ति णं णिहिद कय्यं अम्हा राउळे विवित्त अबओसे । तहिं पि फो वि जणो अहिअदरं जो चिन्तअन्तो अच्छदि । तेण सह २१ वहिं एव अय्येण मुठ्ठ जोअविहाणं चिन्तीअदु त्ति । [ योगमिः ग्ल्यावागते स्वः । अनुमत आयेंग योग इति ननु ठित कार्यमस्माई राजकुले विविक्त ययकाशे । तत्रापि कोऽपि अनो:धिक्तरं योगे' २४ चिन्तयन्नस्ति । तेन सह तत्रैवार्येण मुष्छु योगविधानं चिन्त्यतामिति ।। अयिमारकः-फयमद्यापि मावशेषाणि मे भाग्यानि । (भास्नादुरपार) भवति ! पुनर्दत्ता इव मे प्राणाः। फुतः, वम्या भयाकुलित दृष्टिविपं मनोक्षं मौम्यप्रकारमतितीगमवेश्य यक्त्रम । उन्मादमभ्युपगतोऽस्मि चिरं' मयत्यो- यांक्यामृतेन पुनरय यतः मसंतः॥ ७ ॥ १ आयागे. २ पुनभाया.

·[ii.8.1- + गणिआजणो १२८ अविमारके अविमारक:- हन्त गम्यतां सम्प्रति । प्रतीक्ष्यतामर्धरात्रम् । उमे-जं भट्टिदारओ आणवेदि ( निष्क्रान्ते ) [ यद् भट्टेदारक ६ आशापयति 1] (ततः प्रविशति विदूषकः।) विदूषकः-अहो णअरस्स सोहा संपदि । अत्थं आसादिदो २ भअवं सुय्यो दीसइ दहिपिण्डपण्डरेसु पासादेसु अग्गापणा- ळिन्देसु पसारिअगुळमहुरसङ्गदो विअ णाअरिअजणो अ अण्णोण्णविसेसमण्डिदा अत्ताणं इंसइदु- १२ कामा तेसु तेसु पासादेमु सविन्भमं सञ्चरन्ति । अहं तु तादि- साणि पेक्खिअ उम्मादिअमाणस्स तत्तहोदो रत्तिसहाओ होमि त्ति णअसदो णिग्गदो म्हि । सो वि दाव अम्हाअं अधण्णदाए केण वि १५ अणत्यसञ्चिन्तणेण अण्णादिसो विअ संवुत्तो । एदं तत्तहोदो आवासगिहं । अन अरापणालिन्दे सुणामि तत्तहोदो गिहादो णिग्गदा रामदारिआए धत्ती सही अ ति । किंणुखु एत्थ कम्यं । १८ अहव हथिहत्थचञ्चाणि पुरुसभग्गाणि होन्ति । अहव गच्छदु अणत्यो अम्हाअं । अवस्थासदिसं राउळं पविसामि । (प्रविश्य ) ही ही एसो अत्तभवं कामुअजणवण्णएण अणुछित्तो विअ पण्डु २१ भावेण इदो एव आअच्छदि । अहव सव्यं अलङ्कारो होदि सुरुवाणं । ( उपेत्य ) जेदु भवं। [अहो नगरस्य शोभा सम्प्रति । असमासादितो भगवान् सूर्यो दृश्यते दधिपिण्डपाण्डरेषु प्रासादेव- २४ प्रापगालिन्देषु प्रमारितगुदमधुरसङ्गत इव । गणिकाजनो नागरिकजन श्वान्योन्यविशेषमण्हितावात्मानं दर्शयिनुकामो तेषु तेषु प्रासादेषु सविन संचरतः । अहं तु तादृशानि प्रेक्ष्योन्माद्यतस्तत्रभवतो रात्रिसहायो २७ भवामीनि नगरान्निगतोऽस्मि । सोऽपि तावदरमाकमधन्यतया केताप्यनर्य- संचिन्तनेनान्याहा इस सवृत्तः । एतत् तत्रभवत आवासगृहम् । २० ·--ii. 8.33 3 द्वितीयोऽङ्कः। १२९ अद्य नगरापणालिन्दे शृणोमि तत्रभवतो गृहान्निर्गता राजदारिकाया ३० धायी सखी चेति । किंनुवल्वत्र कार्यम् । अथवा हस्तिहस्तचञ्चलानि पुरुषभाग्यानि भवन्ति । अथवा गच्छत्वगर्थोऽस्माकम् । अवस्थारादृशं राजकुलं प्रविशामि । ही ही एपोडयभवान् कामुकजनवर्णकेनानुलिप्त इव ३३ पाण्डुमावेनेत एवागच्छति । अथवा सर्वमलङ्कारो भवति सुरूपाणाम् । जयतु भवान् । अविमारकः- वयस्य ! अतिविलम्बितमिव भवता नगरे । ३६ विदूषकः-तुमं दाव आमन्तणविप्पटद्धो विअ बम्हणो अहोरतं चिन्तेसि । अहं पि दाव दिअसे णअरं परिन्ममिअ अद्धभोआ पाअडगणिआ विअ रत्ति परसदो सइदं आअच्छामि । [वं ३९ तावदामन्त्रणविपलब्ध इव ब्राह्मणोऽहोरात्रं चिन्तयसि । अहमपि तावद् दिवसे नगरं परिभ्रम्पालब्धभोगा प्राकृतगणिकेव रात्री पार्श्वत: शयितुमागच्छामि 1] ४२ अविमारकः-सखे ! मियं ते कथयिष्यामि । विदूषकः-कि समतो अम्हा इसिसायो । [ कि समासोऽरमाकम- पिशाप: 13 ४५ अविमारक:-मूर्ख ! अवश्यं भवितव्येऽर्थे कः प्रहर्षः। विदूषकः-किं पुण अण्णं । । किं पुनरन्यत् । ] अविमारक:- किं न दृष्टा कुरङ्गथा धात्री नलिनिका च । ४८ विदूषकः- :-आम भो ! दिहाओ तत्तहोदीओ। किं आणीदं । [ आम भोः ! दृष्टे तत्रभवत्यो । किमानीतम् ।] अविमारक:- अस्मच्छोकोपधमानीतम् । ५१ विदूषकः-पेक्खामि दाय । पश्यामि तावत् । ] अविमारक:-काले द्रक्ष्यसि । अद्य तायच्छ्रयताम् । विदूषकः-भणादु भणादु भयं । [ भणनु भणतु भवान् ।। २१ ·'अविमारके [ii. 834- ५४ अविमारक:-किंबहुना । तत्रभवती ब्रवीति अद्यैव प्रवेष्टव्यं कन्या- पुरमिति । विदूषकः- (विहस्य ) केण खु उवाएण अब्भन्तरं पविसि जीर ५७ गहणं पत्तुकामोऽसि । अमचा णाम विसमसीटा कुन्तिभो- अस्स। [ केन सदपायेनाभ्यन्तरं प्रविश्य लीवग्रहणं प्राप्नुकामोऽति । अमात्या नाम विषमशीला: कुंतिभोजस्य 1] ६० अविमारकः- कयं भवतापि शङ्कनीयम् । पश्य, भामा मयैकेन पराः ससैन्या अद्यापि गन्धेन न संश्रयन्ते । मानुपैः सोऽप्युसुरेश्वरो मे हतो मुजाभ्यामविरूपधारी ॥९॥ विदूषकः- जाणामि जाणामि भवदो अमाणुसाणि कम्माणि । सव्वहा सङ्कणीओ रत्तिच्छण्णो परगिहप्पवेसो। [अनानि ३ जानामि भक्तोऽमानुपाणि कर्माणि । सर्वथा शहनीयो रानिउन परगृहप्रवेशः । अरिमारफ:-एप समासः । सर्वथा प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्या ६ पुरम् । उदनुमन्तुमर्हति महाबाहाणः । विदूषकः-कहं म इझिअ गच्छसि । अहं भवन्तं सबकाप मुश्चामि । अछोसन्तो वि एको इच्छिदव्यो । [ कथं मामुन्हित्या ९ गच्छसि । अहं भवन्तं सवैकाले न मुञ्चामि । आप्रेशनप्येक एटव्यः ।] अविनारकः-न जानाति भवान शास्त्रमार्गम् । एक: परगृहं गच्छेद् हितीयेन तु मन्त्रयेत् । यहुमिः समरं कुर्यादित्ययं शाम्ननिर्णयः ॥१०॥ .

·-ii.12.]
द्वितीयोऽशः।
तस्मादेनेव मया प्रवेष्टव्यं कुन्तिभोजस्य कन्यापुरम् । न ते वयं
शङ्कनीयाः । पश्यतु भवान्,
मितगुणनिह कुन्तिभोजसैन्य
नृपभवनं विभवः सुखं प्रवेष्टुम् ।
चयमपि च भुजायुधप्रधानाः
किमिह सखे ! भवतापि शकनीयाः ॥११ ।।
स्दूिएक:- उइ एवं विदो पिपओ, संपदि पएअरं परिसरमो । तर्हि
मम अत्थि मिनो । तस्स आबासे काळं पडियायम्ह । [यद्येनं
३ कृतो निश्चयः, सप्रति नगर प्रविशावः । तत्र ममास्ति मित्रम् । तस्या-
वासे काल प्रतिपालयावः । ]
अविमारकः- सम्यग् भवानाह । साम्प्रतमभ्यन्तरं प्रविश्य कृता-
६ ह्रिको महाराजेनाभ्यनुज्ञातो वासगृहे शयनसंविधानं प्रविश्याज्ञातो
नगरं प्रविश्य भरतो मित्रगृहे कालं प्रतिपालयामि ।
(प्रविश्य)
९ चेटी-जेटु भट्टिदारओ । आवृत्तं हाणोदकं । [ जयतु भर्तृदारकः ।
आवृत्तं स्नानोदकम् I]
अविमारक:-अयमयमागच्छामि । गच्छाग्रतः ।
१२ चेटी-जं भट्टिदारओ आणवेदि । ( निष्कान्ता ) [ यद् भर्तृदारक
आशापयति ।]
यविमारक:-बयस्य ! अस्तमितो भगवान् दिवाकरः । सम्प्रति हि-
पूर्वा तु काप्ठा तिमिरानुलिया
सन्ध्यारणा भाति च पश्चिमाशा ।
द्विधा विमतान्तरमन्तरिक्ष
यात्सर्धनारीश्वररूपशोभाम् ।। १२॥

·[M. 18.- १३२ अविमारके विदूषकः- सुदु भवं भणादि । अदिक्कन्दो दिअसो । आस्टो पओसो। [सुष्ठु भवान् भणति । अतिक्रान्तो दिवसः । आरूढः ३ प्रदोषः ।] अविमारक:-अहो विचित्र स्वभावता जगतः । कुतः, व्यामृष्टसूर्यतिलको विततोडुमालो नष्टातपो मृदुमनोहरशीतवातः । संलीनकामुकजना प्रविकीर्णशूरो वेषान्तरं रचयतीव मनुष्यलोकः ॥१३॥ ( निष्क्रान्तो) द्वितीयोऽङ्कः। । अथ तृतीयोऽ। (ततः प्रविशति कुरङ्गी चेटयौ च) ३ कुरनी-हळा ! किं तेण भणिों । [हला ! किं तेन भणितम् ।। चेटी-भट्टिदारिए ! केण । [ भर्तृदारिके ! केन । ] कुरगी-(स्वगतम् ) है मिन्दामि खु मन्दभाआ। (प्रकाशम् ) ६ कण्णेऽरचेडेण । [ भिननि सलु मन्दभागा । कन्यापुरचेटेन । ] मागधिका-दिडो मए फण्णेउरचेडो । भणिदं च ।ण किश्चि आह । [दृष्टो मया कन्यापुरचेटः । मणितं च । न किञ्चिदाह । ] ९ फरङ्गी-हन्त भट्टिणीए णिवेदेमि-फण्णेउरचेहो मम सुअपरं ण फरेदि ति । [हल महिन्यै निवेदयामि-कन्यापुरचेो मम शुरूपनर न करोतीति ।] १२ मागधिका-णं णिहिदो मुअपारों मट्टिदारिए। [ ननु निष्ठितः शुकराये मदारिकायाः1] २४ ·11] तृतीयोऽक। १३३ कुरङ्गी-बाचाडे । किं अण्णो वि अस्थि । [वाचाटे ! क्मिनोऽ । १५ प्यति ।] मागधिरा-मोढव्य । [ भवितयम् । ] कुरड्नी-हग 1 का वेग ।। हला । का वरा । ] १८ मागधिका ओगाहो पओसो।[अगाढ प्रोप ।] कुरङ्गी-तेण हि पासाट आलुहामो। [ तेन हि प्रासादमारोहाम ।] मागधिका-विगसिणि । अग्गढो जाहि । विरएहि सअणासणाणि । २१ [विगसिनि । अग्रतो याहि । विरचय नयनासनानि । ] विलासिनी-सुत्ता खु तुव । को काये विरइनाणि समणासणाणि । [सुमा सलु खम् । क कालो विरचितानि नायनासनानि । ] २४ मागधिका हटा । जाणामि दे अासत्तण । दिवसरइदाणि भणासि रइदाणि ति। [हला । जानामि तेऽल्स यम् । दियस रचितानि भणसि रचितानीति | ] २७ विलासिनी-हव्य 1 मा एब्व भणाहि । मट्टिदारिअ अन्तरेण अण्णादिसाणि होन्ति । । हरा । मैव भण । भर्तृदारिकामन्तरेणा या दृशानि माति ।] ३० मागधिका-हा । गदु जाणामि । हला | गया जानामि ।] (सर्या परिक्रमन्ति ।) मागधिका-एसो पासादो। [ एप प्रासाद ।] ३३ कुरङ्गी-अग्गदो जाहि । (आरोहण नाट्यति 1 ) [ असतो याहि । ] मागधिका-साहु विगसिणि । साहु । अत्तणो णामसदिस विद । एदरिंस सिगरे रइद सअण। [ साधु विरासिनि । साधु । ३. आत्मनो नामसदृश कृतम् । एतस्मिन् शिलातले रचित शयनम् 13 विरासिनी-अभ्भन्तरमण्टवे सु रइद सअण । मागधिए । पेक्स पेक्स मे अग्सत्तण। [अभ्यन्तरमण्डपे पलु रचित शयनम् । मागधिके । ४२ पश्य पश्य मेऽससत्तम् ।] २५

·४५ लभस्व ।
अविमारके
मागधिका-अदिपण्डिदा खु संवुत्ता । एवं पण्डितचेडवुत्तं भचार
भेहि । [ अतिपण्डिता खलु संवृत्ता। एवं पण्डितचेटवृत्तं मी
1]
कुरङ्गी-हव्य ! इमरिंस सिव्यदळे मुहुत्त उयविसामि । [हला !
अस्मिन् शिलातले मुहूर्तमुपविशामि। ]
४८ मागधिका-जं भट्टिदारिआए रुइदं । होटु । [ यद् भर्तृदारिका
रुचितम् । भवतु । ]
(सर्वा उपविशन्ति)
५१ मागधिका-भट्टिदारिए ! कहेमि वक्खाणं । [ भर्तृदारिके । कथयामि
व्याख्यानम् ।
कुरङ्गी-हव्य ! जाणामि दे असम्बद्धप्पान्यायं । [हला ! जानानि
५४ तेऽसंघदप्रलापम् ।
मागधिका-भट्टिदारिए ! अभिणया स्त्र कहा । [ भर्तृदारिक !
अभिनवा खल कथा । ]
५७ कुरङ्गी-याचेमि, मा पिबन्धिअ, मुहूत्तों सामि । [याचे, मा
निर्वध्य, मुहूर्तक शये।
विलासिनी-सुहं सइदु भट्टिदारिआ । मे कहेहि । [ मुखं दो
६० गत॒दारिका । मम कथा । ]
फुरङ्गी (आरमगतम् ) किंणुखु भवे । [ फिनुसष्ठ भवेत् ।
मागधिका-हळा ! मुणाहि भट्टिदारि# अन्तरेण ।
हला ! म
६३ भर्तृदारिकामन्तरेण ।]
कुरली-ई यिदिदं रहसं । परिभट्टम्हि । [ह विदितं रहस्यम् ।
परिभ्रयास्मि 1]
६६ विवासिनी-हा ! कहिं तुए सुई । [हला ! कुत्र त्वया ।।
माधिका-मट्टिणीपरिचारिआए यमुमित्ताए कहिद [ भटिनी -
परिचारिकया वसुमित्रया अधिवम् । ]
२६

·--iii, ]
तृतीयोऽङ्क ।
१३५
६९ विलासिनी-सअं णाम भट्टिणीए कहिदं होदि । [ स्वय नाम
भट्टिन्या कथित भवति ।]
मागधिका-अस्थि कासिराअपुत्तो जअवम्मा णाम | तस्य दिण्णा
७२ मट्टिदारिआ । तस्स अ दूदो आअदो महागएण पूइदो। पडि-
ग्गाहिदं च वण्णिआरं । [ अस्ति काशिराजपुरो जयवर्मा नाम ।
तस्मै दत्ता भर्तृदारिका । तम्य च दूत आगतो महाराजेन पूजित । प्रति
७५ गृहीत च वर्णिकारम् । ]
कुरङ्गी- (आरमगतम् ) एवं अनिअहं अत्तणो पभयामि।
[ एतदलीकम् । अहमारमन प्रभवामि ।।
७० मागधिका-तहिं किळ भट्टिणीए भणिदं--वाग खु मे दुहिआ,
ण सम्णोमि एफ पि दिअस अपेक्सन्ती जीविउ । जदि मे
महाराओ पसण्णो, एत्थ एव्व जामादुओ आणीदव्यो चि ।
८१ [ तत्र रिल महिन्या भणित-बाला राछ मे दुहिता, न शक्नोम्येकमपि
दिसमपश्यन्ती जीवितुम् । यदि मे महाराज प्रसन , अप्रैव जामाता
नेत य इति । 1
८४ विलासिनी-तदो तदो। [ ततस्तत । ]
मागधिका-तदो तं पि किळ अणुमदं महाराएण । अज णक्सत्तं
सोभणं त्ति तेण अ दूदेण अमचो अय्यभूदिओ पत्थिदो । [ तत.
८७ स्तदपि किलानुमत महाराजेन । अय नक्षन शोमनमिति तेन च दूतेनामात्य
आर्यभूतिक प्रस्थित ।]
पुरङ्गी- (स्वगतम् ) हन्त कालन्तरिदं कय्यं । [हन्त कालान्तरित
९० कार्यम् ।
विलासिनी-पि भट्टिदारिआए स्वजोव्वर्ण सफळ सयुत्तै ति ।
[प्रिय भर्तृदारिफाया रूपयोयन सफल संवृत्तमिति ।।
२७

·अविमारके [iii. - - . (प्रविश्य ) नलिनिका-भणिदं हि मम गादाए-गच्छ एवं वुत्तन्तं भट्टिदारि आए कहेहि । पिअणिवेदिअमाणाणि पिआणि पिअदराणि ९६ होन्ति । अह असा वि में पेक्खन्ती सव्यं विस्सथं ण भणादि । अहं पि काले परसदो पभयामि त्ति । जाव भट्टिदारिआए पिझं णिवेदेमि । ( परिकामति ) [ भणितं हि मम मात्रा-गच्छेतं वृत्तान्तं ९९ भर्तृदारिकायै कथय । मियनिवेशगानानि प्रियाणि मियतराणि भवन्ति । अथ च सापि मा पश्यन्ती सर्व विश्वस्तं न भणति । अहमपि झाले पार्श्वत: प्रभवामीति यावद् भर्तृदारिकायै प्रियं निवेदयामि । ) १०२ कुरङ्गी- कोणुख अभूदपूयो रोओ चिन्तिअमाणो में उम्मादेदि । सुमणावण्णों णेच्छदि । ण तुस्सदि गोडीए । इदं एत्य दारुण मणोहरं च । ( निःश्वस्य ) णळिणिए ! कि एदं । कोगुखल्वभूतपूर्वो १०५ रोगश्चिन्त्यमानो मामुन्मादयते । सुमनावर्णकं नेच्छति । न तुष्यति गोष्ठया । इदमत्र दारुणं मनोहरं च । नलिनिके ! किमेतत् । ] मागधिका- भविदारिए ! माअधिआ खु अहं । [ भर्तृदारिक ! १०८ मागधिका खल्वम् 1] विलासिनी- भट्टिदारिए ! विलासिणी खु अहं । [ भर्तृदारिक ! विलासिनी खल्वहम् । १११ नलिनिका- ( उपगम्य ) भट्टिदारिए ! अहं णलिणिआ। सोआण- . सद्देण खु भट्टिदारिआए विनादं । भहिदारिए ! भट्टिणी भणादि । [ भर्तृदारिके ! अहं नलिनिका | सोपानशब्देन खलु भर्तृदारिकाया ११४ विज्ञातम् । भर्तृदारिके ! महिनी मणति । ] कुरङ्गी- किं ति। [किमिति ।] नलिनिका- ( कर्णे) एवं वि[ एवमिव 1 ] ११७ कुरङ्गी- हं हीणं चारित । [हं हीनं चारित्रम् । ] - ।

·- -11.1121 तृतीयोऽङ्कः । नलिनिका-णं सम्भावणीओ एसो । णं सो एच सो । [ ननु सभावनीय एषः । ननु स एव सः।] . १२० कुरङ्गी-णळिणिए! संवाहेहि मं। [नलिनिके ! संवाहय माम् I ] नलिनिका-जं भट्टिदारिआ आणवेदि । [ यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । । विलासिनी-णळिणिए ! विवाहो कदा भविस्सिदि । [नलिनिक ! १२३ विवाहः कदा भविष्यति । ] ( नेपथ्ये) अद्य। १२६ नलिनिका-चिरंजीव । ( नेपथ्ये) राजपुरुषाः ! अमात्यः प्रस्थित इति कश्चिदमात्यभृत्यः कन्यापुर- १५९ रक्षणार्थ नाभ्यागतः । तद् यथेष्टं भवतु । तायदहं श्वो राज्ञो निवेदयिष्यामि । विलासिनी-हव्या गळिणिए ! कि मणिदं। हला नलिनिके ! कि १३२ भणितम् । ] नलिनिका-जदा सो भट्टिदारओ पविसदि, तदा होदि विवाहो । [ यदा स भर्तृदारकः प्रविशति, तदा भवति विवाहः । ) १३५ विलासिनी-अविग्घेण पविसदु । [ अविभेन प्रविशतु ।। नलिनिका-एवं होदु । [एवं भवतु।] मागधिका-हळा ! एहि चउरसाळे उपविसामो । [हला ! एहि १३८ चतु.शाले उपविशाम..] विलासिनी-एवं होदु । गदप्पाओ पओसो । आरूढा जोहा । ( एव भयतु । गतप्रायः प्रदोषः । आरूढा ज्योत्स्ना ।] १४१ नलिनिका-हव्या ! मम यि अस्थरं अस्थरेहि । [हला ! ममाप्यात. रमास्तृणु 11 ,

·अविमारके
मागधिका-अस्थि अबआसो । सेवेहि भट्टिदारिश्र, जाव णिई
१४४ भाद। [ अस्त्यवकाशः । सेवख भर्तृदारिका, यावन्निद्रा लभते । }
नलिनिका-एवं होदु । [ एवं भवतु । )
( उभे निष्कान्ते ।)
१४७ (ततः प्रविशति खगहस्तश्चोरवेषेण रज्जुहस्तोऽविमारक:)
अविमारकः- ( सविमर्शम् ) भोः ! कष्टं तारुण्यं नाम । कुतः,
रागं विजृम्भयति संश्रयते प्रमादं
दोपान न चिन्तयति साहसमभ्युपैति ।
स्वच्छन्दतो प्रजति नेच्छति नीतिमार्ग
बुद्धि शुभां सुविदुपामवशीकरोति ॥ १॥
कथमात्माधीनेष्वर्थेषु मन्दीभवामि । इह. हि,
नगरपरिचितोऽहं रक्षिणो ज्ञातसारा-
स्तिमिरगनभीम वर्तते चार्धरात्रम् ।
असिरपि सुसहायो निश्चितश्चान्तरात्मा
किमिह बहुविचारैः को मया दुष्करोऽर्थः ॥२॥
अहो अर्धरात्रस्य प्रतिभयता । सम्प्रति हि,
गर्भस्था इव मोमभ्युपगताः सर्वाः प्रजा निद्रया
प्रासादाः सुखसुप्तनीरवजना ध्यानं प्रविष्टा इव ।
प्रास्ता इव सश्चितेन तमसा पहनुमेया नगा
अन्तर्धानमिवोपयाति सकलं प्रच्छन्नरूपं जगत् ॥३॥
अद्यैव खलु वर्तते कालरात्रिः ।
तिमिरमिव वहन्ति मार्गनद्यः
पुलिननिभाः प्रतिभान्ति हर्यमासाः।
तमसि दश दिशो निममरूपाः
पूवतरणीय वायमन्धकारः॥४॥

·-iin 7.] तृतीयोऽङ्कः । (परिक्रम्य कर्ण दत्वा ) अये गान्धर्वधनिरिय श्रूयते । को नु सल्वयं सर्वकालसुखी पुरुषः कान्तया सह गान्धर्वमनुभवति । व्यक्तं ३ स्वयं वीणां वादयति । कुतः, उच्चं हो सन्निरुद्धाश्च नाला- स्तन्त्रीनादः श्रूयते सानुनादम् । बाह्यस्थानं व्यक्तमेवं प्रयोक्तुं किं सामर्थ्य स्त्रीकरापाड्गुलीनाम् ।।५।। गीतं तु पुन. स्त्रिया. । इह हि, तानस्तु मन्दो विशदप्रवृत्तो जातश्च नादो मुनासिकेन । स्थूलोऽपि हेतुः करतालनादः सआयते सर्लयस्वनेन ॥ ६॥ ( परिक्रम्यावलोक्य ) हहह अयमपरः कः मुद्धां कान्तां प्रसादयति । महान् सल्वस्यापरायः, येनेयमस्यां वेलायामयि न प्रसीदति । ३ अथवा प्रसन्ना सल्लियं व्यपदेशमिच्छति । कुतः, याप्पोपरुद्धजगद्गदजिह्मकण्ठं काहं तवेत्यसकलं प्रणयाद् पदन्ती । सद्भावतः प्रियवशं समुपागतापि स्त्रीभावतः प्रवदति प्रतिकूलमेव ॥७॥ कोनुसल्ययं पक्षी भैरसस्वरः । आ उलूकः सल्वयम् । कथं हसित- मनेन । उलूकस्वरश्रवणमीतया कान्तया परिप्यक्तः सल्वयं तपस्वी । ३ सदृशं वयसः । किं परव्यापारवीक्षणम् । साधयामस्तावत् । (परितम्य ) को नु सत्ययमस्मिन् नगरापणालिन्दे सशङ्कित- मतिस्निग्धं च सम्भापते । अस्मत्सब्रह्मचारी सल्ययं तपस्वी । १ निमपरल्यापारण,

·१४०
अविमारके
[iii.8-
सम्पीड्यते परिजनेन शनैर्वदेति
संविग्नवद् भवति भूषणनिखनेन ।
सङ्गं वदत्यसुखदं मदनामिभूतः
सङ्केतमिच्छति च नेच्छति चामिगन्तुम् ॥८॥
(परिकम्य ) अये ज्योत्स्ना । नपा ज्योत्स्ना, उभयपङ्क्तिगतानां
प्रासादानां गवाक्षान्तरगता दीपप्रभैपा। इह खलु प्रयत्नादात्मा रक्षि-
३ तव्यः । अये अयं तु तस्करः । एप हि,
दृढपरिकरवन्धहष्टचित्तः
परगृहवादनिविष्टदृष्टिचेप्टः।
द्रुतगतिरपि दीपिकायलोकी
भवति च पादनिपातनादमीरुः ॥९॥
हन्त परिहरिप्याम्येनम् । (एकान्ते स्थितः ) गतो नृशंसः । वय-
मपि तावत् प्रतिष्ठामहे । (परिक्रम्य ) अये रक्षिणः खल्वेते । किन्नु
३ सल्विदानी करिष्ये । भवतु दृष्टम् । इमां शृङ्गाटकस्यां विटसमां
प्रविशामि । (विलय स्थित्या )
आरक्षिणां तु विमुसं मितविक्रमाणां
मामभ्युपेत्य हमतीय ममैप खद्गः।
नेते तु रभिपुरुषा मम भारभूता
मत्कार्यसाधनपरोऽहमिह प्रविष्टः ।।१०।।
गता रभिणः । फे रक्षन्ति रक्षितात्मानम् ।
अबदुपुरुषपक्षमेस शौर्य
निशि विचरन्ति सरागटोभमोहाः ।
इह तु पुरुषकारमारमानी
पयिषमय मुसव रानिचारः॥१२॥

·--iii. 13.43 तृतीयोऽङ्कः। १४१ एतद् राजकुलम् । अहो स्थिरत्वमुच्छ्रितत्वं प्राकारस्य । इह सलु प्रयुज्यते पुरुपाणां कक्ष्यावन्धः। अथवा प्रविष्ट एवाहं चिन्तयितव्यः, ३ यदि स्थिराः कपिशीर्षकाः । इह स्थित्वा रज्जु प्रक्षिपामि । नमः प्रजापतये । नमः सर्वसिद्धेभ्यः । प्रसीदन्तु बलिशम्बरमहाकालाः । विजृम्भतां रात्रिः । वर्धतां निद्रा । अनुमन्यतां पद्मा । लयं गताः ६ सर्वविन्ना भवन्तु । हताः परिपन्थिका भवन्तु । जयतु भगवती कात्यायनी । (रज्जु क्षिप्त्या) हन्त वव कर्कटकरज्ज्मा कपिशीर्षक । अहो भवितव्यस्य प्रभाव । एकनैव क्षेपेण मुसंसक्ता रज्जु कार्य- ९ सिद्धिमिय पश्यामि । अहो बलवान् हि भगवान् प्रजापतिः । कुत , यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोष' को वा न सिध्यति ममेति करोति कार्यम् । यत्नैः शुभैः पुरुपता भवतीह नृणां दैवं विधानमनुगच्छति कार्यसिद्धिः ॥ १२ ॥ भवतु रज्जुमवलम्च्यारोहामि । (आरुह्य दृष्ट्या) अहो राजकुलस्य श्रीः। विपुलमपि भित्तोपमं विभागा- निविडमिवाभ्युदित क्रमोच्छ्रयेण । नृपभवनमिदं सहय॑मालं जिगमिपतीव नभो वसुन्धरायाः ।। १३ ।। इह तु न स्थातव्यम् । अट्टालप्रतोलीन्द्रपथेभ्यः सर्वविघ्ना भवन्ति । भवतु अनयेव रज्ज्यावतरिप्यामि । (अयतीर्य ) क नु सल्विदानी ३ रज्जु प्रच्छादयामि । ( विचिन्त्य ) भवतु दृष्टम् । अस्यां हस्ति- शालायां पाशं ठित्वा क्षिपामि । ( प्रक्षिपति । परिक्रम्य ) अ.वि ३ ·[iii. 14.-- । १४२ अविमारके अये तन्त्रीनादो युवतिकलगीतध्वनियुतः अन्यतो यास्यामि । अये गन्धामोदो गजवरमदोद्योधितपटुः । मुहूर्त स्थित्वा यास्यामि । प्रभैपा दीपानामिह तु वितता रक्षिपुरुषाः का गतिः। चिराद् रात्रौ शान्तं सह कमलपण्डैपगृहम् ॥१४॥ यास्यामि । एप तयोक्तो मार्गः । इयं मन्दाकिनी । असो दारुपर्वतकः । इयमुपस्थानसभा। अये अयं कन्यापुरप्रासादः । एप ३ तु काष्ठकर्मबहुलतया समासन्नजालत्वाच्च सुखमारोढुम् । अथवा दुरारोहश्चेत्, कान्तासमीपमुपगम्य मनोमिलापा- द्धाधिरोहणमतेम का विशङ्का । संसक्तनालगतकण्टकमीतचेता- स्तृष्णार्दितः क इह पुष्करिणी जहाति ॥ १५ ॥ भवत्यारोहामि । ( आय ) इदं तयोक्तं जालयन्त्रम् । ( विघाटम प्रविश्यावलोक्य च ) साधु कुन्तिभोज ! साधु । उत्प्रहसित इव ३ भवनेनानेन स्वर्गः । तथाहि, हंसाः स्वपन्ति मणिरत्नशिलातलेपु वैदूर्यमौक्तिकहनाः सिकताप्रतानाः । स्तम्भाः प्रवालविहिताः क्रिमिह प्रलापै- यन्ति मणिदीपहताः प्रदीपाः ॥ १६ ॥ अलं रौद्रवेपेण । (चोरवेषमपनीय कश्यावधं विमुद्धति) प्रधानाः. ३४ ·- -~~iii. 18.1 तृतीयोऽस। १४३ मलिनिका-को गु सु चुनन्तो भट्टिदारसस्स । भट्टिदारिआ वि ३ अक्त्यादुल्लाह णिदं ळभदि अन्ज उ मम पिओ आअच्छदि नि सुदमत्तेण एव । [ को नु सल वृत्तान्तो भर्तृदारकस्य । भर्तृदारिकाप्य. वस्थादुर्लभा निद्रा लभत अद्य तु मम प्रिय आगच्छतीति श्रुतमानणेय । ] ६ अनिमारक:- ( श्रुता सहसोपसृत्य ) भवति ! अयं मे वृत्तान्तः । मालिनिका-(विलोक्य अहर्षम् ) साअदं भट्टिदारअस्स | [स्वागत भर्तृदारकस्य 1] अविमारक – ( दृष्ट्या सानन्दम् ) इयमिय सा । यत्र मम, दृष्टिर्न तृप्यति परिप्वजतीय साझं बुद्धिरत्वरां ब्रजति बोधयतीय सुप्ताम् । रागोऽमिचोदयति सादयतीच बाझं हरि प्रसीदति चिमुह्यति चान्तरात्मा ॥१७॥ नलिनिका-( भारमगतम् ) एसो खु भअवं कामदेवो ओघो विअ उभअपर पीटेइ । (प्रकाशम् ) भट्टिदारअ ! अङ्करीअदु ३ सअणअळं। [ एप सल भगवान् कामदेव योघ इवोमयपक्षं पीडयति । भर्तृदारक ! अलकियता शयनतलम् ।। अविमारक -बाढम् । ( उपविशति) ६ नलिनिका-भट्टिदारअ ! किं ओबोधेमि भट्टिदारि। [भर्तृदारक ! किमायौधयामि भर्तृदारिकाम् । अविमारका-भद्रे ! अलमलं यालचापलेन । पश्य, अहं द्विनेत्रो न सहस्रनेत्रो मतिश्च मूढा सुचिरामिलापात् । कामार्णयल्याच तु दृष्टपारं चेकिध्यतां मे सुरसमझियुग्मम् ।। १८॥ १ "मिलापा,

·[iii. 18.1--
१४४
अविमारके
नलिनिका-जाणामि जाणामि भट्टिदारिअं अन्तरेण भट्टिदारमत्त
परिस्समं । [ जानामि जानामि मतदारकामन्तरण मदारक
३ परिश्रमम् ।
अविमारक:-अद्य सफलो मे परिश्रमः ।
कुरङ्गी-(बुद्धा ) हव्या ! कि णिरणुक्योसेण भणिों । [हत्य !
६ किं निरनुक्रोशेन भणितम् ।]
नलिनिका-भट्टिदारिए ! भणिदं खु मए पुढम । [ भर्तृगरिक !
भागतं खलु मया प्रथमम् ]
९ अविमार:-प्राप्तं खलु मया जीवितस्य फलं, येनेयमीदृशं मोहें
गवा।
कुरङ्गी-( आत्मगतम् ) है परिम्भझुन्हि । (प्रकाशम् ) हा !
१२ किंमए भणिदं । [हं परिभ्रष्टास्मि । हला ! कि मया भनिन् ।
नलिनिका-भट्टिदारिए ! किच्चि ण मन्तिदं । [ भर्तृदारिक !
किञ्चिन्न मन्त्रितम् ।].
१५ अविमारक:-अयमस्या मोहवितरेण द्वितीयो मे मोहः ।
कुरङ्गी-पब्लिणिए ! चिरं खु उवविट्ठा। का वेळा । [नलिनिक !
चिरं सल्लाविष्टा । का वेला I]
१८ मलिनिरा-संयुचं अद्धरतं ।। संवृत्तोऽधरानः ।।
कुरनी-तेण हि परिसन्तासि । एहि परिस्सजेहि में। [ ठेन k
परिभ्रान्तासि । एहि परिषवस्व माम् ।
२१ नलिनिका-( अपवार्य ) अहं संवाहेनि । मट्टिदार ! परिस्सजेहि
भट्टिदारिअं । [ अहं संवाहपानि । मदारक ! परिपबत्त
मतदारिकाम् ।

·--11. 19,101 तृतीयोऽङ्कः । १४५ २४ अघिमारका-(सहर्पम् ) वाढम् । एवमेव त्वमपि प्रियशतानि शृणु। सुरङ्गी-अळं अदिसिणेहेण । एहि दाव । अलमतिस्नेदेन । एहि तावत् 1 ] २७ नलिनिका-भट्टिदारिए ! इअम्हि । [ भर्तृदारिके ! इयमस्मि । 1 कुरङ्गी-( चलादाकृष्याविमारकमालिङ्गति ) हं को दाणिं में संया. हेदि । । है क इदानी मा संवायति । ] ३० नलिनिका-( कणे) एवं वि[एवमिव 13 कुरही-( ससम्भ्रमम् ) हा हीणं चारित्तं । मीदम्हि । [ हा हीनं चारिजम् । भीतास्मि । ३३ अविमारक:- न त्वं प्रिये ! मम नयासि मनोभियोगात् कि कम्पसे पवनवेगहता लतेय । भद्रे ! भयं त्यज कुरुप्य मयि प्रसाद किं वा प्रलप्य बहुधा शरणागतोऽस्मि ॥ १९ ॥ (कुरङ्गी रालग्न नलिनिका विलोकयति) मलिमिका-भट्टिदार ! उद्देहि उद्धेहि । भट्टिदारिआ भगा | उद्धेहि किळ । [ भर्तृदरक ! उत्तिप्रोत्तिष्ठ । भदारिता गनि ] ३ उत्तिष्ठ क्लि । अविमारक:-पाढम् । ( उत्तिरति) (प्रविश्य) ६ धात्रि-जेदु भट्टिदारओ । [जयतु भर्तदारक: 1 ] अविमारवः कथं भवती ।

·१४६ अविमारके [iii. 19.11.- नलिनिका-वह । [तया।] (निष्कान्ता धात्री) मलिनिका-भहिदारअ ! अभन्तरमण्डवे खु रइदं सअगं । नहि एव पविसदु भट्टिदारिआए सह । [ मदारक ! अम्बन्चरमन्डो रुट १५ रचितं शयनम् । तत्रैव प्रविशतु मदारिक्या सह । ] अविमारका-त्वमप्येवं प्रियशतानि शृणु । (हस्तेन तस्मा हस्तं गृहीत्वेत्तियति।) १८ मलिनिका-एदु एदु भट्टिदारओ । [एस्वेतु मदारकः । ] अविमारक:-अयमयमागच्छानि । ( उभो परिकामतः) २१ अविमारकः-(सहर्षम् ) अनृणोऽस्मि चौवनस्य । कुतः, नेत्रे वाप्पपरिप्लुते करघृती व्यायल्गमानौ सनी श्रोणी चाधिकमारिका न विशदौ पादौ हिया स्वन्दिनौ । एवन् समपदप्रमाणमिह भोः ! सम्पाद्यते योजना योपा क्षणदा भवेद् युगमतं धन्यो मदन्य कुनः ॥२०॥ ( निष्प्रान्ताः सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति चाट्नेरिकाहस्ता मागधिका) ३ मागघिका-अहो परिजणस्स पमादो । आमुग्योदों पिप किता पासादरअणा । ण मुनीअदि गोहीजणकोहयो । किंशु गु भवे । आ, रनिजागरदाए पमादप्पमुत्ता मवें । जाब भट्टिदारिश ओको ६ घेनि । (परिकामति) [ अहो परिजनम्य । यादम न स्टा प्रामादरचना । न अपने गोष्टीवनकोलाहलः । किं नुड ·-iv. 2] चतुर्थोऽङ्क। भवेत् । आ, रानिजागरतया प्रभातप्रमुप्ता भवेत् । यापद् भर्तृदारिका ९ माबोधयामि।] ( सत प्रविशति विलासिनी दीजनेन) विलासिनी-मागधिए । चिट्ट चिट्ठ। [ मागधिरे । तितिष्ठ । ] १२ मागधिका-हळा । मा वारेहि । भट्टिदारिआए सुमणावण्ण मए आणीअदि । [हला । मा पारय । भर्तृहारिकायै सुमनावर्णक मया नीयते ।। १५ विलासिनी-कि भट्टिदारिआए मुमणावण्णएण वा अळवारेण या। [ कि मतदारिकाया सुमनावर्णकेन बालद्वारेण वा । ] मागधिका-अपिणीदे ! मा अमङ्गळ भणाहि । सदाङ्किदा भट्टि १८ दारिआ होदु [ अविनीते । मा अमङ्गल भण। सततालता भर्तृदारिका भवतु ।। विलासिनी-ण खु । आइदी एव भट्टिदारिआए अलङ्कारो त्ति २१ मणामि । [ न स । आकृतिरेव मतदारिकाया अलवार इति मणामि]] मागधिका-उम्मत्तिए । णणु पुप्फ दि वासीअदि । [ उमत्तिके ! ननु पुष्पमपि यास्यते । २४ विलासिनी-सदिस एद । सभायरमणीआणि मण्डिदाणि अदिर- मणीआणि होन्ति । [ सदृशमेतत् । स्वमावरमणीयानि मण्डिता. न्यतिरमणीयानि भवन्ति । ] २७ मागधिका-हळा । सुजोजिदो सु भट्टिदारिआए रूपाणुरूनो भत्ता । [हला । मुयोजित पलु भर्तृदारिकाया रूपानुरूपो भर्ता । ] पिरासिनी अट पक्सवादेण भट्टिदारअन्स समीवे भटिंदारिआ ३० पदुमिणिआ विक्ष दिस्सदि । [ अल पक्षपातेन । भर्तृदारिकस्य समीप मतदारिका पहिनीव दृश्यते । ] मागधिका-सुट्छु भणादि । अह वि चिन्तेमि-ससरीरो भअयं ।

·१४८ [ir.s... अविमारके ३३ कामदेवो ईदिसो भवेत्ति । [मुठु भणति । अहमपि चिन्तयामि- सशरीरो भगवान् कामदेव ईशो भवेदिति । ] विलासिनी-तह एव भट्टिदारिआ भट्टिदार विणा खणमत्तं विण ३६ रमदि । [ तथैव मर्तृदारिका भर्तृदारक विना क्षणमात्रमपि न रमते ।। (ततः प्रविशति साना नलिनिका नलिनि का-( सशोकम् ) सच्चो खु लोअप्पवादो-बहुविग्धाणि ३९ सुहाणि त्ति । एसो खु संवच्छरो अदिक्कन्दो भट्टिदारिआए अवि- च्छिण्णसुहसम्भोएण रदि करिअ । अम्हाअं पुण गोट्ठीजणरत उत्तरकुरुवासो संवुत्तो । अज्ज उण महाराएण विदिदो एसो सु ४२ वुत्तन्तो ति सुणिअ सीददि विअ सरीरं । भट्टिदारिआ च यजाभअमअणेहि अमिताळिअमाणा सन्दावेण मुद्धा अवअदचे- दणा विअ संवुत्ता । एसो खु पासादो णिवाविदीयो विअ मे पडि. ४५ भादि । तेण भट्टिदारएण विरहिदाए मम एक पि हिअअप्पीदिकरं ण जादं । भट्टिदारओ अविग्घेण णिग्गदो त्ति सुणिअ अज पहादिदं विक्ष मे हिअअं । सम्पदि सुरुद्धं कण्णारं । (परिक्रम्य) अम्मो ४८ सहीओ । हळा माअधिए ! किं एदं । [सत्यः पल लोकप्रवादः- बहुविघ्नानि सुखानीति । एष खलु संवत्सरोऽतिक्रान्तो भर्तृदारिकाया अविच्छन्नसुग्वसम्भोगेन रति वृत्या । अस्माकं पुनर्गोटीजनस्योत्तर- ५१ वासः संवृत्तः । अद्य पुनर्महाराजेन विदित एप खलु वृत्तान्त इति श्रुत्वा सीदतीय दारीरम् । मर्तृदारिका व लनामयमदनैरमिताडपमाना सन्तापेन मुग्धापगतचेतनेव सेवृत्ता । एप सलु प्रासादो निर्वापितदीर ५४ इव मे प्रतिमाति । तेन भर्तृदारकेण विरहिताया ममेकमपि हृदयग्री तिकरं न जातम् । मदारकोऽविप्नेन निर्गत इति श्रुत्वाद्य प्रहादितर्मिर मे हृदयम् । सम्प्रति मुरुद्धं बन्यापुरम् । अम्मो गड्यौ । हला माग ५७ धिके ! किमेतत् ।] .४० ·+- -11 चतुर्थोऽङ्कः। १४९ मागधिका-हळा कि पुच्छसि । णं मण्डणवेळा भट्टिदारिआए । [हला ! किं पृच्छसि । ननु मण्डनवेला भर्तृदारिकायाः । ] ६० नलिनिका- अदिक्कन्दो उच्छयो । ( रोदिति) [ अतिकान्त उत्सवः । 1] उमे-सिविणं विअ किं एदं । भणाहि समाणा भवामो। [स्वप्न इय किमेतत् । भण समाना भवामः । ६३ नलिनिका-सव्वा गओ भट्टिदारओ। [ सर्वथा गतो भर्तृदारकः । ] उमे-ह। नलिनिका-अहं पि भट्टिदारिआए दुक्खं पेक्सिदुं असहन्ती इह ६६ आअदम्हि ।। अहमपि भर्तृदारिकाया दुस प्रेक्षितुमसहमानेहागता मागधिका- ण सकं खु भट्टिदारिआए अवस्थादसणं । तह वि ६९ भट्टिदारि# अस्मासइस्सामो । [ न शक्य खलु भर्तृदारिकाया अवस्थादर्शनम् । तथापि भर्तृदारिकामाश्वासयिष्यामः । ] उमे-एवं करेन्ह । एव कुर्म, 13 ( सर्वा निष्क्रान्ताः) प्रवेशक स्मि । (तत. प्रविशत्यविमारकः) अविमारकः-(सशोकम् ) कन्यापुरात् कथमपीह विनिर्गतं में भाग्यावशेषमवलम्च्य शरीरमात्रम् । अद्यापि तन्मम मनो न तु मामुपैति नावेक्षते मयि तया प्रिययावरुद्धम् ।। १।। का नु सलु भवेदवस्था कुरगथा. । हीता भवेत् प्रेप्यजनप्रयादीता च राज्ञा दृढसन्निरुद्धा। वाष्पाविला मामनवेक्षमाणा मोहं ब्रजेद् रात्रिपु किं करिष्ये ॥२॥ ४१ ·[iv.2.1- १५० अविमारके हन्त दृष्टः प्रतीकारः । तथापि तावदस्मदपेक्षया नापेक्षित आत्मा । तस्मादहमपि तावत् तदर्थे प्राणान् परित्यजामि । (परिक्रम्य ) ३ कतिपयदिवसप्रोपितोऽहमस्मि । अद्य तु मानसं शारीरं च दुःस. मसह्यमिव मे प्रतिभाति । इह हि, निर्व्याज परिचयवर्धमानरागां रूपाढथाममिनवयौवनां मनोज्ञाम् । त्यक्त्वा तो क्षणमपि यश्चितोऽस्मि जीवन् कष्टोऽन्य: क इह भवेत् कृतघ्नभावः ॥ ३ ॥ सम्प्रति हि मदनेनान्तर्दह्यमानस्य क्षारीभवितुमारब्धो भगवान् सूर्यः सहस्ररश्मिः । ( सर्वतो विलोक्य ) अहो प्रतिभयता निदा- घस्य । सम्प्रति हि, अत्युप्णा ज्यरितेच भास्करकरेरापीतसारा मही यक्ष्मार्ता इव पादपाः प्रमुपितच्छाया दवाग्न्याश्रयान। विक्रोशन्त्यवशादियोच्छ्रितगुहाव्यात्ताननाः पर्वता लोकोऽयं रविषाकनष्टहृदयः संयाति मूर्छामिव ॥४॥ किमिदानी करिष्ये । न चास्म्यहं गन्तुं समर्थः । कुतः, लिम्पन्ति रूझपकनाः सिकतामिचूर्णः संवेदयन्ति च नगाः परुपैः पलाशेः । दावर्द्रवीकृतवनुः सवतीय भास्या- नादित्यपाकचलितः फलतीय लोकः ॥ ५॥ हा प्रिये ! हा मुन्दरि ! देहि मे प्रतिवचनम् । ( मूछो नाटयति । पुननिःश्वम्य । ऊमवलोक्य ) रुद्धः सलु भगयान् सूर्यः सहस. ३ रदिमः । अथवा, ३ .

·-iv.9.] चतुर्थोऽयः। १५१ किमत्र चित्रं वितताः पयोदा स्न्धन्ति सूर्य ननु वातनीताः । अन्त.स्थितं मे यदि वारयन्ति कामं भवेद् विस्मयनीयमेतत् ॥६॥ किमनेन जीवन्मरणेन । विसर्जयिष्याम्यात्मानम् ( उत्याय परि- फ्रामति ) किन्नु सलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । अस्मिन्नारण्यतटाके ३ विसर्जयिष्याम्यात्मानम् । विगधर्म. सलु मे मरणमार्गः। अमि- मानमोहान्महापथो विस्मृतः । अन्यथा प्रयतिष्ये । (विरोथ ) भवतु दृष्टम् । अये अदूरे दृश्यते वाग्निः । तस्मिन् प्राणानाहुति ६ करिप्यामि । ( उपगम्य प्रणम्य च ) भगवन् ! अग्ने ! इष्टं चेदेकचित्तानां यद्यग्निः साधयिप्यति । परत्रापि च मे कान्ता सा भवेदेककीर्तनी ॥७॥ (अमिं प्रविश्य सकुतूहलम् ) किमिदं वर्तते । दग्धाः स्फुलिङ्गनिकरैर्निपतन्ति वृक्षा ज्वालाश्च मे मलयचन्दनपङ्कशीताः । अग्निर्दयां हि कुरुते मदनातुरेऽपि पुत्रं पितेव च परिप्पजति प्रहृष्टः ॥ ८॥ भोः ! किमत: परं विस्मयनीयम् । अग्निः सल मां न दहति । अथवा एतदप्यस्ति कारणम् । अन्यथा प्रयतिष्ये (परिक्रम्य ) एप ३ सलु महान् पर्वतः, असितजल्दवृन्दैमिश्रसन्दिग्धड्गो गगनचरकुलानां विश्रमस्थानभूतः । सुकविमतिविचित्रो मित्रसंयोगहृद्यो नरपतिरिव नीचो दृश्यते निष्फलाव्यः ॥९॥ ! ४३ ·[ iv.9.1-- अविमारके भवतु तावदस्मिन्छेले प्राणान् परित्यजामि । मरुत्प्रपातो हि सर्वा- र्थसाधकः । यावदारोहामि । ( आरुह्यावलोक्य) एतत् पानीयं गोत्रस्थं स्नात्वोपस्पृश्य मन्त्रं जपामि । ( तथा कृत्या जपति) (ततः प्रविशति विद्याधरः सह प्रियया) विद्याघर:- प्राक्सन्भ्या कुरुपूत्तरेषु गमिता स्नातः पुनर्मानसे भूयो मन्दरकन्दरान्तरतटेप्वामोदितं यौवनम् । क्रीडाथै हिमवद्गुहासु चरिता दृष्टिश्च संलोमिता यास्यायो मलयस्य चन्दननगान्मध्याह्ननिद्रासुखान् ॥ १०॥ (आकाशयानं निरूप्य) सौदामिनि ! पश्य पश्य भगवत्या वसुन्धराया दूरस्थां दर्शनीयामाकृतिम् । इह हि, शैलेन्द्राः कलभोपमा जलधयः क्रीडातटाकोपमा वृक्षाः शैवलसन्निभाः क्षितितलं प्रच्छन्ननिम्नस्थलम् । सीमन्ता इव निम्नगाः सुविपुलाः सौधाश्च विन्दूपमा दृष्टं वक्रमिवामिभाति सकलं संक्षिप्तरूपं जगत् ।।११।। भद्रे ! अवहिता भव । शीवचन्दननिलयं मलयं प्रयास्यावः । सौदामिनी-अ -अय्य ! तह । [ आर्य ! वया।] (उमावाकाशयानं निरूपयतः) मौदामिनी-अय्य ! ण पारेमि अविरसन्ता गन्तुं । [ आर्य ! न पारयाम्यविश्रान्ता गन्तुम् । ] ६ विद्याधर:-तेन हि करिमश्चित् पर्वते मुहूर्त विनम्य गमिप्यावः । सौदामिनी -अय्य ! पि मे [आर्य ! प्रियं मे । 1] (उमावयवरतः) • विद्याधर:-सौदामिनि ! पश्य पश्य । ३ ४४ ·20] -iv. 12. 20 चतुर्थोऽङ्कः। जलदगहनमुझतीव वेगा- दमिपततीव मही समुद्रमुद्रा । जलदसमयतोयदा इवामी भृशममिमान्ति नगा विजृम्भमाणाः ॥ १२॥ भवति ! अहं पर्वतः समर्थ इवास्माकं मुहूर्तमातिथ्यं कर्तुम् । तस्माद् विश्रान्तो गमिष्यायः । ३ सौदामिनी--अथ्य ! एवं करेन्ह ।। आर्य ! एवं कुर्वः ।। विद्याधर:-सौदामिनि ! पुप्पितानां नगानां पड्भागग्रहणमरमाकं धर्मः । तस्मादनृणान् वृक्षान् करिष्यावः । ६ सौदामिनी-अय्य ! तह । [ आर्य । तथा । ] (पुष्पापचयं नाटपतः) विद्याधर:-( अविमारकं विलोक्य ) अये को नु खल्ययम् । आ ज्ञातम् । ९ विद्याधरः सलु मन्त्रभ्रष्टः । कुतः, रूपमीदशं हि नान्येपाम् । दिष्टया यदयं दृष्टः । भवत्वहमपि विस्मृतं पृच्छामि । अविमार-भवतु कृतं देवकार्यम् । प्रपतामि । ( पार्श्वतो विलोक्य, १२ विद्याधरं दृष्ट्वा ) भोः ! को नु खल्वयम् । अथवा, स्वप्नोऽयं भवेत् । न ह्यहं सुप्तः । आ अन्तकाले मनुप्याः किमपि पश्यन्ति । तदेतत् स्यात् । तदपि संमूढानां खलु । अहं तु सर्व जानामि । भवतु १५ पृच्छाम्येनम् । भोः ! कतरकुलान्ययो भवतालकियते । विद्याधर:-श्रूयताम्- 'अहं मेघनादो नाम विद्याधरः । इगं तावदस्मत्कुडुम्बिनी सौदामिनी नाम । अद्य भगवन्तमगस्त्यमारा- १८ धयितुं मलयपर्वते विद्याधरैरुत्सवः प्रारब्धः । तत्र वयमपि सङ्केतिताः । इह मुहूर्त विश्रम्य गमिष्याव इत्यवतीर्णाः । एपोऽस्माकं वृत्तान्तः । अथ किमर्थमिदानी भवान् क्षितितलं देवलोकीकरोति ।

·[iv.12.21.-- १५४ अविमारके २१ अविमारक:- (आत्मगतम् ) किन्नु खलु वक्तव्यम् । वर्तमाने ममान्त कालेऽनृतं न वक्तव्यम् । (प्रकाशम् ) भोः ! सौवीरराजपुत्रोऽ. विमारको नान्नास्मि । २४ विद्याधर:-( आत्मगतम् ) एतदनृतम् । नेयमाकृतिर्मानुपी । ( मका- शम् ) अथ किमर्थमेकाकी भवानिहागतः । अविमारकः (आत्मगतम् ) किन्नु खलु वक्ष्यामि । (अधोमुखतिउति ) २७ विद्याधरः-( आत्मगतम् ) भवत्यहमेव ज्ञास्यामि । ( विद्यामावर्तयति ) भोः ! कष्टम् । अयं खलु भगवतोऽग्नेः पुत्र आत्मानं न जानाति, कुन्तिभोजदुहितरं कुरङ्गीमभिलपमाणो रममाणश्च तत्र विदित ३० सति निर्गतः, पुनः प्रवेशोपायमलभमानः प्राणपरित्यागाभिलापी मरुत्प्रपातं कर्तुमिहारूढः । सापि च तत्र जीवन्मरणमनुभवति । अहमस्यास्मिन् कार्ये सहायो भविष्यामि । ( प्रकाशम् ) भो ३३ अविमारक ! अच्छलं मित्रत्वं नाम । न शक्नोपि मया विदितमर्थ प्रच्छादयितुम् । अविमारकः-उच्यताम् । ३६ विद्याधरः--अद्यप्रभृत्याययोः सख्यमस्तु । सकला च भवतोऽस्मा भिरवस्था विदिता । प्राणपरित्यागार्थमिहारूढो भवान् ननु । अविमारक:-वयस्य । एवमेतत् । ३९ विद्याधरः-भोः ! पीतोऽस्म्यनेन विलम्भेण । यदि तत्राज्ञातमेय प्रवेष्टुं स्यादुपायः, किं करिष्यति भवान् । अविमारकः-( सहर्षम् ) किमन्यत् । अनुप्रवक्ष्यामि । तदर्थो हि ४२ व्याक्षेपः। विद्याधर:-तेन हि सखे ! दृश्यतामगुलीयम् । ( इत्यगुलीयर्क दर्शयति) ४५ अविमारकः-ययस्य ! किमनेन प्रयोजनम् । . . .

·--ir. 14.. चतुथोंऽङ्कः । विद्याधर:- एतदङ्गुलीयकं दक्षिणाङ्गुल्या धारयन्नदृश्यो भवति, चामेन प्रकृतिस्थः । ४८ अविमारक:- वयस्य एतदप्यस्ति । विद्याघर:- अयं ते प्रत्ययं करिष्यामि । वयस्य ! किं मां पश्यसि । अविमारक:- एवम् । ५१ विद्याधर:- अवहितो भव । अविमारक:- अवहितोरिन । विद्याधर:- (दक्षिणाद्गुल्या प्रशिप्य ) ययस्य ! किं मां पश्यसि । ५४ अविमारकः- वयस्य ! छायापि न दृश्यते, पुनः शरीरम् । एते खलु लोके मुखिनो नाम । ये सश्चरन्ति गगने पनितासहायाः कीडन्ति पर्वततटेपु कृतोपदेशाः। सर्व विदन्त्यपि च मन्त्रकृतैः प्रभाव- रन्तर्हिताश्च विवृताश्च सुखं भ्रमन्ति ॥ १३ ॥ भवतु, प्रविष्ट एवास्यनेन । विद्याधर:- (वामागुल्या प्रक्षिप्य ) तेन हि गृह्यतामगुलीयकम् । अविमारकः- ( प्रतिगृह्य ) अनुगृहीतोऽस्मि । विद्याघर:- न न, अहमेवानुगृहीतः । कुतः, न तथा रत्नमासाद्य सुजनः परितुप्यति । यथा तत् तद्गताकाझे पाने दत्त्वा प्रहृष्यति ॥ १४ ॥ अविमारक:- एकस्तु मे संशयः । मम शरीरे परीक्षितुमिति वक्तु- मसदृशमिव । विद्याधर:- तेन हि प्रक्षिप दक्षिणाङ्गल्याम् । अविमारक:- बाढम् । (तथा करोति ) ३ . ४७ ·अविमारके Liv. 14.5-- विद्याधर:- वयस्य ! गृह्यतामसिः । ६ अविमारक:- बाढम् । ( खड्गं गृहीत्वा सविस्मयम् ) अहो खड्गस्य प्रभावः। प्रच्छन्नरूपस्त्वशनिः कश्चित् खड्गीकृतः स्यात्तु तडित्कलापः । निर्भलैयन् सूर्यकृतां प्रदीप्ति वनं दवाग्निः सहसाभ्युपैति ॥ १५ ॥ विद्याधरः- अहो वीर्यमग्निपुत्रस्य । अस्य खड्गस्य प्रभावं विद्या- धरेष्वपि कतिचित् सहन्ते । अग्निः खलु भगवानिमं रक्षति । ३ अविमारक:- (सड्गं दृष्ट्वा ) अहो भगवतीनां विद्यानां प्रभावः । दिव्यं स्वभावं समुपागतोऽस्मि स एव नामास्मि गुणैर्विशिष्टः । इदं यदा निर्गुणमय॑वृन्दै न ज्ञायते चास्ति च मे शरीरम् ।। १६ ॥ वयस्य ! कृतमस्मत्कार्यम् । गृह्यतामसिः । विद्याधरः- यदिष्टं भवतः । वयस्य ! अन्तर्हितश्चान्तर्हितस्पृष्टश्च ३ सस्पृष्टश्वान्तर्हिता भवन्तीति निश्चयः । अविमारक:- सखे ! प्रीतोऽस्मि । अयमभ्युदयादभ्युदयः । सखे, अस्मदपेक्षया विलम्बितमिति तयामि । मा भूदिदानी वेलातिक्रमः। विद्याधरः- प्रविष्टोऽस्मि, यद्यापृष्टो भवान् । अविमारक:- किंबहुना भापितेन । विद्यावशानां तु भवद्विधानां कोऽस्मद्विधः स्यात् प्रतिकर्तुकामः । ६ ·-iv. 20] चतुर्थोऽक्षः। १५७ क्रीतोऽस्म्यहं जीवितसम्प्रदानातू प्रशाधि मां कि करवाणि मृत्यः ॥ १७॥ विद्याधर -जानाम्यहं भवतोऽच्छला चुद्धिम् । यदि च भवान स्मद्वचनमनुवर्तते, सत्यै मम प्रति निवेदय मामिमां च त्वं मामनुस्मर सखे । गतिरीक्ष्यतां मे । क्रीडारसे प्रतिविलोभय राजपुत्री कार्यान्तरेपु पुनरप्यहमस्मि पार्धे ॥ १८॥ आहो पुरुषसारो हि नाम नेच्छति विसर्जयितु मे मनः । वयस्य ! गच्छामस्तावत् । ३ अविमारक -गच्छतु भवान् पुनदर्शनाय । विद्याधरः बाढम् । ( उस्थितो विद्यापर: सह प्रियया ) ६ अविमारक -( अमोक्य ) एप हि सनभवान् मेघनादो गगना र्णवमयगाढः । य एप बातोद्भूतारकेश. सलिलधरदरीमृष्टदष्टाहरागः सम्यग्बद्धासिकश्यः प्रिययुवतिकररष्ट्रष्टसमृढमध्य । वातोद्भूतोत्तरीयो मुकुटमणिगणैस्तारकाः सम्प्रमृद्नन श्रीमान् विद्याधरोऽसावुपरिगतिजवे. क्षीयमाण: प्रयाति ॥१९॥ इयमपि विद्यावलेन प्रियमनुवर्तते । येषा, जयशिथिलविमुक्तपार्थकेशी तनतटवल्गनखिन्नसन्नमभ्या। वियति दयितदत्तपूर्वकाया सडिविष तोयधरेपु दृष्टनष्टा ॥ २० ॥ अ.वि.४ ·[ir.20.1- जदि ण पेक्खामि, तत्तहोदो परत्त सहाओ होमि । परिरसन्तो १५ खु अहं । भोदु, एदसि पादपच्छाआअं मुहुत्तों विरसमिक्ष शरीरं वा प्रेक्षिध्ये तावत् सर्वलोकं परिभ्रम्य | यदि न प्रेशे, तत्रभवतः २४ परत्र सहायो भवामि । परिश्रान्तः खल्वहम् । भवतु, एतस्या पादपायापा १५८ अविमारके गतस्तत्रभवान् मेघनादः । अहमप्यद्यैव नगराभिमुखो भविष्यामि। यावदवतरामि । ( अवतीर्य ) परिश्रान्त इवास्मि ! भवतु, एव- .३ स्मिन् शिलातले मुहूर्त विश्रभ्य गमिष्यामि । ( उपविशति ।) (ततः प्रविशति विदूषकः ।) विदूषकः-अहो तत्तहोदो सुगहीदणामहेअरस सोवीररास्त ६ अधण्णदा, जाए चिरं अपुत्तो भविअ अत्तणो णिअमविसे. सेग देवप्पसादेण अ माणुसोअदुभं सुपुत्तं भिअ पुणो वि तादिसो एवं संवुत्तो। सव्वहा मम अ समत्तजीविदाए १ बन्धुजणस अधण्णदाए परिभट्ठो कुमारो। ( परिक्रम्य ) अन्न खु तत्तहोदीए भणिदं-खेमेण गदो कुमारो त्ति । अहव को एत्य जाणादि अदिसुमारो राअउमारो एआई वम्महेण अभिताळि- १२ अमाणो परिभट्ठो कुसो होदि त्ति । अहं वि कुमारं वा कुमा- ररस सरीरं वा पेक्खिस्सामि दाव सव्वटो परिन्भमित्र। गमिरसं । ( स्वपिति) [ अहो तत्रभवतः सौवीरराजस्याधन्यता, यया चिरमपुत्रो भूत्वात्मनो नियमविशेषण १८ देवप्रसादेन च मानुषोकदुर्लभं सुपुत्रं लावा पुनरपि ताश एव संवृत्तः । सर्वथा मम च समासजीविततया बन्धुजनस्याधन्यतया परिभ्रष्टः कुमारः । अद्य खलु तत्रभवत्या भणितं-क्षेमेण गतः कुमार इति । २१ अथवा कोऽन जानाति अतिसुकुमारो राजकुमार एकाकी मन्मयेना. मिताडपमान: परिभ्रष्टः कुशलो भवतीति । अहमपि कुमारं वा दुमारस मुहूर्तकं विधम्य गमिष्यामि ।] सुग्रहीतनामधेयस्य .

·-iv. 21.1]" चतुर्थोऽङ्कः। १५९ अविमारक:-का नु सलु सन्तुष्टस्यावस्था । सुष्टु भवेद् यदि मे २७ निर्गमनं तेन श्रुतं, न श्रुत चेद् विपत्स्यते स ब्राह्मणः । अथवा किं मम सर्वारम्भैरतेन विना । स हि, गोष्टीपु हास्यः समरेपु यौधः शोके गुरुः साहसिकः परेषु । महोत्सयो मे हृदि कि प्रलापै- विधा विभक्तं सलु मे शरीरम् ॥ २१ ॥ ( सर्वनो विलोक्य ) अये को नु खलु च्छायायामध्यगः प्रसुप्तः । ( उपन्य ) अभ्युदयो मे हृदयस्य यहच्छयागतः । त्यरते मे मनः ३ परिवक्तुमेनम् । विदूषकः-( बुवा ) चिरं खु सुत्तम्हि । जाव गच्छामि । को विस्समो णाम विभट्ठमणोरहाणं । ( परिक्रम्याविमारकं विलोक्य ) ६ कहं तत्तभवं अविमारओ । [ चिर पलु सुप्तोऽस्मि । यावद् गच्छामि | को विश्रमो नाम विभ्रटमनोरयानाम् । कथं तत्रभवान् अविमारकः ।] ९ अविमारक:-अये वयस्यः सन्तुष्टः । ( उभी परिपजेते) विदूषकः-( उच्चैर्विहस्य ) भो घअस्स ! कहे हि कहे हि एत्ति १२ कालं किं तुए फिदं । [ भो वयस्य ! क्यय कथयतावन्तं कालं किसया कृतम् । ] अविमारकः-वयस्य ! एतत् कृतम् । ( अड्गुलीयक दक्षिणागुल्या १५ मक्षिप्य तिरस्कृतः ।) विदूषकः-हा हा यहिं रहिं तत्तभयं ! कह ण दिस्सदि । आ तरिस गदाए चिन्ताए तं विअ पेक्सामि । अव फुडीकरिस्सं । .

·अविमारके
[iv. 21.8-
१८ भो वअस्स ! सावेण साविदो सि, जदि अत्ताणं छादेसि । [हा
हा क क तत्रभवान् । कथं न दृश्यते । आ तस्मिन् गतया चिन्तया
तमिव पश्यामि । अथवा स्फुटीकरिष्यामि । भो वयस्य ! शान
२१ शापितोऽसि, यद्यान्मानं छादयसि । ]
अविमारक:-बयस्य ! अयमस्मि ।
विदूषकः-कहिं कहिं सि [ क कासि1)
२४ अविमारकः-(वामागुल्यामड्गुलीयकं प्रक्षिप्य ) वयस्य ! अयमस्मि ।
विदूषकः-पुढमं सुद्धो अधिमारओ, इदाणि माआविमारओ
संवुत्तो । एवं माआवित्त ! किस्स तुब कण्णारे ‘पच्छण्णरूको
२७ ण चरसि । [ प्रथमं शुद्धोऽविमारकः, इदानी मायाविमारकः संवृतः ।
एवं मायावित्तक ! कस्मात् त्वं कन्यापुरे प्रच्छन्नरूपो न चरसि । ]
अविमारकः-वयस्य ! इदानी खल्वेतदुपलब्धम् ।
३० विदूषकः-अच्छरीअं अच्छीअं । कुदो दाणि एदस्स आगमो ।
[आश्चर्यमाश्चर्यम् । कुत इदानीमेतस्यागमः ।]
अविमारकः-सर्वमन्तःपुरे कथयिष्यामि ।
३३ विदूषकः-सम्पदि बुभुक्खिदो सि । [संप्रति बुभुक्षितोऽसि । )
अविमारकः-वैधेय ! शीघ्रमागच्छ प्रक्षेपभूमिप्रवेशाय । नेवार्य
हस्तो मोचयितव्यः।
२६ विदूषकः-अच्छरीअं अच्छरी । अहं पि दाव अदिस्सो। मम
सरीरं अस्थि वा त्थि वा । उच्छिद्रं करिस्सं । थु थु । [ आश्चर्य
माश्चर्यम् । अहमपि तावददृश्यः । मम शरीरमस्ति वा नास्ति वा ।
३. उच्छिष्टं करिष्यामि।
थु । ]
अविमारकः-मूर्ख! अलमलं विलंपितेन । त्यरते मे मनः कान्ता
दर्शनाय । ( आकर्षति)
४२ विदूषकः-ण मे सदा । [न मे श्रद्धा ।।
।

·-iv. 22.]
चतुर्थोऽङ्कः।
अनिमारकः-हन्त भोजनवेलां प्रतिपालयामि ।
विदूषकः-कग्नि काळं विस्समिस गमिस्सामो । [ कंचित् कालं
४५ विश्रन्य गमिष्यावः 1]
अविमारक:-किं न स्मरति मां कुरदगी ।
विदूषकः किण्णु खु जीवदि णग्गन्धरसमणिआ।[किं नु सल जीवति
४८ नमान्धश्रमणिका।]
अस्मिारकः-घयस्य ! याचे भवन्तं, शीघमागम्यताम् ।
विदूषकः-किस्स तुवं किदसमावुत्तो पडुओ विअ तुवरसि ।
५१ [ स्मात् स कृतसमावर्ती बटुक र सरसे । ]
अविमारक:-मूर्स ! इतस्तायत् ।
विदूषकः-मा कड्ढेहि, अअं अणुधावामि । [ मा कर्ष, अयम
५४ नुघावामि ।]
अविमारकः-(परितम्य) एतन्नगरम् ।
विपक:-पेक्सामि दार णअरस्स सोहं । । पश्यामि तायनगरस्य
५७ शोभाम् 11
भविमारकः-इदं राजकुलम् ।
एतन्नरेन्द्रभवनं निशि जातशको
यत् साहसं समुपलभ्य तथा प्रविष्टः ।
भूयस्तदेव दिवसे सुसहायमायो
वृन्दं सतामिय पटुः प्रविशाम्यशङ्कः ।। २२॥
(परिमाय ) इदानी प्रासादे स्नातयाभ्यन्तरस्थया कुरङ्गथा भवित
व्यम्।
। विपक:- जहिं या नहिं पा पविसामो। अदिषमदि भिक्सवेगा।
यत्र वा तत्र वा प्रविशावः । अतिमामति मिक्षावा।]

·१६२ अविमारके jir.23.:- अविमारकः-एहि तावदभ्यन्तरमेव प्रविशावः। (प्रविश्य ) इह हि, पुरे गृहे यापि पुरा सुखोपितै- मनस्विभिलभचिन्तयागतैः । पुनः कृतार्थैर्मुदितान्तरात्मभिः सुखं प्रवेष्टुं सविशेपकर्मभिः ।। २३ ।। (निष्कान्तौ) चतुर्थोऽङ्कः। बउटसरन्ट अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति कुरङ्गी नलिनिका च ) ३ नलिनिस-भट्टिदारिए ! अळं सन्दावेण । कण्णाजरप्पासाद आळुहिअ दिटिविटोभणं करिस्सामो । [ भर्तृदारिके ! कहें सन्तापेन । क्न्यापुरमासादभारुह्य दृष्टिविलोभनं करिष्यावः ।। ६ कुरङ्गी-हळा ! कि तुए मम हिअ परिबादं । एत्य हि अजाणन्तेण परिजणेण मम परितोसणिमित्तं सजग्जुणकदम्बणीवणिउळप्पहुदीणि मेहकाळवळहाणि परम- ९ सुरहीणि आणीअमाणाणि में उम्मादअन्ति । अह अ इमे मोग अम्हा राउळमाणसे अदिपीठमभावं करन्ति । अम्हेहि सददव्याळिदा वि अदेसकाळजदाए अत्तणो अहिकम्ञमात्र १२ दसेंदि । सुअसारिआ वि वक्सागं एव कहे, आरद्धा ! मम णिब्बेदभावं अजाणती भूदिअसारिआ वि सव्वळोअयुतन्तं कह इस्सामि त्ति आअदा । मम रोआवत्थं पुच्छिदं आअदो १५ परिजणों में णिन्धिणिवेदेदि । वा इच्छामि मुहुत्त पासादे अच्छिदूं । [इला ! किं स्वया मम हृदयं परिशातम् । मत्र

·-1.1.]
पञ्चमोऽः।
ह्यजानता परिजनेन मम परितोपनिमित्त बकुलसारस नकदम्बनीष
१८ निचुलप्रभृतीनि मेघकाललभानि परममुरमीण्यानीयमानानि मामुन्मा-
दयन्ति । मप चैमे मयूरा अस्माक राजकुलमानसे अतिपीउमर्दमार
कुर्वन्ति । अस्मामि सततसालिता अप्यदेशकारशतयारमनोऽधिशमाव
२१ दर्शयति । शुक्सारिकापि व्याख्यानमेय कथयित्तुमारया । मम
निदमावमजानन्वी भूनिकसारिकापि सर्वलोकवृत्तात कथयिष्यामी
त्यागता । मग रोगावस्था प्रामागत परिजनो मा निर्वध्य निवेदयति ।
२४ तदिच्छामि मुहूर्तक प्रासादे आसितम् I ]
नलिनिका- भट्टिदारिआए रुइदं । होदु । [ यद् भर्तृदारिकाये
कचितम् । भवतु ।
( उभे आरोहत 1)
सुरजी- हटा । एत्य वि महन्तो अणत्यो उट्टिदो विज्जुप्पदीय
धारिस काठमेहो। [हला । अापि महाननर्थ उस्थित वितुरप्रदीप
३. धृता कालमेघ ।]
नलिनिका-भट्टिदारिए । अर्को उकण्ठिदेण । पेक्ख पेक्स गवस
गि पररद्धसुस्य पविरल जाणिवाददरसणीअं गअणअब्ध ।
२३ [ मतदारिके | अलमुत्कण्ठितेन । पश्य पश्य नयसलिलघररुद्धसूर्य
प्रचिरल जानिपातदर्शनीय गगनतलम् ।
कुरणी-पेक्सामि अ रमणीअं आआस । [पश्यामि च रमणीय
३६ माकाशम् ।]
(ततः प्रविशत्यविमारको विद्यकश्च )
अस्मिारक -वयस्य । दृष्टा सा कुरगी। चैपा,
रोगादकालागुरुचन्दना
विमुक्तभूषा गतहावमावा।

·अविमारके [v.!- ६ विभाति निर्व्याजमनोहरागी वेदश्रुतिहेतुविवर्जितेव ॥१॥ विदूषकः- भो ! तुट्ठो म्हि । तुवं सु सव्वोए अहं सुरूबो ति अत्ताणं आअरसि । जिदो दाणि तत्तहोदीए सहावरमारण ३ स्वेण । चिन्तेमि भवदो विओएण इअं तणुआ जादा । एवं कि एसा वाळचन्दलेहा विअ दिहि तोसेदि । [ मोः ! तुष्टोऽस्मि ! खलु सर्वलोकेऽहं सुरूप इत्यात्मानमाचरसि । जित इदानीं तनमयाः स्वभावरमणीयेन रूपेण । चिन्तयामि भवनो वियोगेनेयं तनुका बाता । एवमप्येषा बालचन्द्रलेखेव दृष्टिं तोपयति । ] अविमारक:-सखे ! अतिपण्डित इय, किमेतत् । ९ विदूषकः-भो ! णिचपरिचएण में परिहससि । अपुग्यो जणो मम युद्धि अजाणन्तो अहिअदरं पसंसेदि । अहं पितं जाणिअ एलि अरे केण वि विस्सम्भं ण करेमि ।। मोः ! नित्यपरिचयेन की १२ परिहससि । अपूर्वो जनो मम बुद्धिमजाननधिकतरं प्रशंसति । अहरि तद् शालेतस्मिन्नगरे केनापि विलम्भ न करोमि ।] अविमारकः-- अलमौदासीन्येन | बहुजनपरिवारतया न लब्धः क्षण १५ फान्तां प्रबोधयितुम् । तदिदानी प्रासादगवामपि तत्रैव तां बोध- यिष्यावः। विद्यकः-सुछ भषं भणादि । पासादं आहामो।। सुष्छु भवान १८ भणति । प्रासादमारोहावः।] अविमारकः-सखे ! प्रयत्नादारोढव्यं यया तथा न प्रवर्तते प्रासादः . शब्दः। २१ विदूषकः-भो ! ण सकं एदं । को सकदि उच्छिद्रं णकरन्तो भुजिहुँ । अहं पत्थ चिट्ठामि । तुवं एव आह । [ भोः ! न

·V.2.1]
पञ्चमोऽ1
शक्यमेतत् । कः शनोत्युच्छिष्टमर्थन् मोक्तम् । अहमन्न तिष्ठामि ।
२४ लमेवारोह 1]
अयिमारकः-यदि विमुन्चे, दृश्यते भवान् ।
विपक:-भो ! विस्सरिदं खु मए पदं । पुणो पुणो कद्देहि । [ मोः !
२७ विस्मृतं मलु मयैतत् । पुन. पुन. क्थय । ]
अविमारकः-इतस्तावत् । ( आमयावलोक्य ) सखे ! इयमस्मत्कान्ता
शिलातले नलिनिकया सहास्ते । येपा,
सव्ये करे समुपवेश्य मुसं सुदीनं
कालं मनोभवसहायममृप्यमाणा ।
व्यग्रा विचिन्तयति क्रिश्चिदलोलष्टि-
चोप्पं निवारयितुमूर्ध्वमवेक्षमाणा ।। २ ।।
कुरगी-(स्वगतम् ) किं एदेण जीवम्मरणेण । (प्रकाशम् ) पनि
णिए ! गच्छ माअधिकं आणेहि उवण्हाणेण ! [ किमेतेन जीर
३ मरणेन । नरिनिके ! ग मागपिकामानयोपस्नानेन 1]
नलिनिका-एआइणिं भट्टिदारिअं उझिअ कहं गमिस्सं । ण हु
एत्य को वि जणो। [एकाकिनी भर्तृदारिकामुज्झित्वा कय गमि
६ प्यामि । न सल्वन कोऽपि जन []
(प्रविश्य)
हरिणिका-जेदु भट्टिदारिआ। भट्टिदारिए ! भट्टिणी भणादि--
९ सम्पदि कीदिसी सीसवेदणति । एवं वि ओस, लिम्पेहि किळ ।
[जयतु मतदारिका । भर्तृदारिके ! महिनी मणति-सम्पति कीहशी
शीर्षवेदनेति । एतद योषध लिम्प दिल । ]
१२ कुरङ्गी-गालिणिए ! गच्छ दारण तुव । तोमि देवो परिसिढुं
आरो। अहं इच्छामि अहिणवण आआसतोएण व्हादुं । ता
नुवारेहि उवण्हाण। [नरिनिके ! गच्छेदानी त्वम् । वयामि देवो
1
-

·[V.2.15-
अविमारके
२५ वर्षितुमारब्धः । अहमिच्छाभ्यभिनवेनाकाशतोयेन स्नातुम् । तत् खर
योपस्नानम् ।
नलिनिका-जं भट्टिदारिआ आणवेदि । [ यद् भर्तृदारिकाज्ञापयति । ]
१८ अविमारकः-किन्नु खल्वनया व्यवसितम् ।
कुरङ्गी-हळा ! एहि दाय । [हला ! एहि तावत् । ]
नलिनिका-भट्टिदारिए ! इअम्हि । [ भर्तृदारिके ! इयमस्मि । ]
२१ कुरङ्गी-हा ! णं सीदळं दे सरीरं । [हला ! ननु शीतलं वे
शरीरम् ।]
नलिनिका-भट्टिदारिए ! ण आणामि । [ भर्तृदारिके ! न जानामि 1]
२४ कुरजी-हळा ! एहि परिस्सजेहि मं। [हला ! एहि परिष्वजस्व
माम् । ]
नलिनिका-भट्टिदारिए ! तह । ( परिष्वजते ) [ भर्तृदारिके ! तथा । ]
२७ कुरङ्गी-हा ! अदिसीदळं मणोहरं च दे सरीरं । [हला ! अति.
शीतलं मनोहरं च ते शरीरम् । ]
नलिनिका-अणुग्गहीदम्हि । [ अनुगृहीतास्मि । ]
३० कुरङ्गी-हळा ! सम्पदि णरसदि विअ मे सरीरदाहो। (स्वगतम् )
हन्त किदो सहिप्पणओ । समत्तो अ अज एदाए सरीरसंसग्गो।
(प्रकाशम् ) गच्छ दाणि तुवं । ।हला ! सम्प्रति नश्यतीव मे
३३ शरीरदाहः । हन्त कृतः सखीग्रणयः । समाप्तश्चाद्येतस्याः शरीरसंसर्गः ।
गच्छेदानी खम् I]
नलिनिका-जं भट्टिदारिआ आणवेदि ।
३६ भर्तृदारिकाज्ञापयति।]
हरिणिका-भट्टिदारिए ! भटिणीए किं णिवेदेमि । [भर्तृदारिके !
महिन्यै कि निवेदयामि।]
(निष्क्रान्ता) [यद्

·अद्य -v.3.10] पश्चमोऽङ्कः। १६७ १९ कुरङ्गी-अज विअदरोआ सोत्था होदि त्ति । [ विगतरोगा स्वस्था भवतीति।] हरिणिका-कहं तुए विबादं त्ति पुच्छिदा किं विण्णवेमि । [ क्थ ४२ स्वया विज्ञातमिति पृष्टा किं विज्ञापयामि । ] कुरगी-सुद्छु तुए विवादं । एदेण ओसविसेसेण त्ति भणेहि । [ सुष्टु सया विज्ञातम् । एतेनौषधविशेषेणेति भण। ] ४५ हरिणिका-जं भट्टिदारिआ आणवैदि । ( निष्क्रान्ता ) [ यह भर्तृ दारिकाज्ञापयति । अविमारक:--किन्नु सल्वनया व्यवसितम् । उष्णं श्वसिति तन्वङ्गी सर्वतः प्रेक्षते मुहुः । नेत्राभ्यां वाष्पपूर्णाभ्यां किन्नु कतुं व्यवस्थिता ॥३॥ सुरङ्गी-होदु, उत्तरीअवासेण अत्ताणं उध्वन्धिअ वावाइरसं । ( उथाय तथा कुर्वती मेघस्तनित श्रुत्वा ) हं परित्ताआहि परित्ता- ३ आहि मं । [ भवतु, उत्तरीयवाससात्मानमुद्वध्य व्यापादयिष्यामि । ह परिनायस्व परियायस्व माम् । ] अविमारकः-सखे! न शक्यमतःपरमुपेक्षितुम् । (अड्गुलीयकं वामा- ६ गुल्या प्रक्षिप्य ) कान्ते! न भेतव्य न भेतव्यम्। (इति कुरङ्गीमुत्था- पयति ). कुरङ्गी- ( सहर्षम् ) किण्णु सु सझं एदं । मूढा विअ जादा । ९ [ किन्नु सलु सत्यमेतत् । मूढेव जाता ।] अविमारक -कान्ते । व्यपनीयतां शङ्का । (परिष्यजते) कुरङ्गी-अच्छरीअं एकक्षणेण णस्सदि विष मे सरीरदाहो । .२ [आश्चर्यम् । एकक्षणेन नश्यतीय मे शरीरदाह । भविमारक:-अयं खल्यस्याः परिप्यङ्गः, ·अविमारके सततपरिचितो मनोमियोगा- दधिकरसः प्रथमात् समागमात् । रणशिरसि नृपेण साहसायो विजय इबाद्य मयानुभूयते ॥४॥ विदूषकः-कहं रोदि, आरद्धा । अळं अदिमनं सन्दावेण । अहव अहं वि रोदामि । एक पि तहिं दुळ्ळ्हं मम णअणादो ३ वर्फ ण णिग्गच्छइ । अदा मे पिदा उवरदो, तदा वि महन्तेण आरम्भेण रोदि, आरद्धो। बर्फ ण णिग्गच्छइ किं पुण अण्ण- सन्दावरस । तह वि अणुस्सुओ रोदामि। [ कथं रोदितुमारब्धा । ६ अलमतिमात्र सन्तापेन । अथवा अहमपि रोदिनि । एकमपि तत्र दुर्लभ मम नयनाद् बाध्यं न निर्गच्छति । यदा मे पितोपरतस्तदापि महता- रम्भेण रोदितुमारब्धः । बाष्पं न निर्गच्छति । किं पुनरन्यसन्तापस्य । ९ तथाप्यनुत्सुको रोदिमि।] अविमारकः- अलमुत्प्रहसितेन । अच्छलो हि स्नेहो नाम । न ते न बुद्धिर्मम दूषणीया येन प्रकामं भवतास्मि हास्यः । प्राज्ञस्य मूर्खस्य च कार्ययोगे समत्वमभ्येति तनुर्न बुद्धिः ॥५॥ (प्रविश्य ) नलिनिका-हरिणिए ! हरिणिए ! कहं दुवारं रुद्धं । हद्धि दुवा ३ रणिरोहेण अवअदसन्दावं अत्ताणं करिसदि त्ति तकेमि ! हरि णिए ! हरिणिए !। हद्धि तं एव संवुत्तं । [हरिणिके ! हरिणिके ! । कथं द्वारं रुद्धम् । हा धिग् द्वारनिरोधेनापगतसन्तापमारमानं करिष्य- ६ वीति तर्कयामि । हरिणिके ! हरिणिके ! । हा घिग् तदेव संवृत्तम् ।।

·-r.b.801
पञ्चमोऽङ्कः।
१६९
अधिमारकः-नलिनिकाया इव स्वरः । वयस्य ! विघाटयतां द्वारम् ।
विदूषकः-जं भवं आणवेदि। (विघाट्य ) एदु एदु मोदी।
९ [ यद् भयानाज्ञापयति । एत्वेतु भवति । ]
नलि निका-हं को दाणि एसो पुरिसो। [ह क इदानीमेप पुरुषः ।
विदूषका-सुछ विश्बादं तुए। अहो राअउरस विसेसो । को
१२ अण्णो जणो में पेक्सिअ पुरिसो त्ति भणादि । इत्यिआ खु अहं।
[ सुष्ठ विशात त्वया । अहो राजकुलस्य विशेष: 1 कोऽन्यो जनो मा
प्रेश्य पुरुष इति भणति । स्त्री सत्वहम् ।]
१५ अविमारकः-नलिनिके ! प्रविशेदानीम् ।
नलिनिका-कहं भट्टिदारओ । भट्टिदारअ ! वन्दामि | भट्टिदारअ !
को एसो पुरिसो। [ कय भर्तृदारकः । भर्तृदारक । वन्दे । भर्तृदारक !
१८ क एप पुरुष.]
विदूषकः-अहं पुक्सरिणी णाम चेडी। [ अहं पुष्करिणी नाम चेरी।]
अविमारक:-योऽस्माभिः सदा कथ्यते सन्तुष्ट इति, सोऽयं
२१ ब्राह्मणः।
नलिनिका-आ दिट्ठपुरुयो "अरापणालिन्दे असं वम्हणो। [ आ
दृष्टपूर्वो नगरापणालिन्देऽयं वाहाणः । ]
२४ विपक:-आम भोदि । अण्णोपवीदेण वम्हणो, चीवरेण रत्तपडो ।
जदि यत्थं अवणेमि, समणओ होमि । भोदि ! कि एदं । [आम
भवति । यज्ञोपवीतेन ब्राह्मणः, चीवरेण रक्तपट: । यदि वस्त्रमपनयामि
२७ श्रमणको भवामि । भवति ! किमेवत् ।]
नलिनिका-भट्टिदारिआए उवण्हाणं । [ भर्तुदारिकाया उपस्नानम् ।
विदूषकः-कि एदिणा चुमुक्सिदाए रोदन्तीए अत्तहोदीए उवण्हाण
१० कय्यं । गच्छं सिग्ध भोअणं आणेहि । अहं अग्गासणीओ
।

·१७० अविमारके [v.5.81- अत्रभवन्या उपस्नानेन . होमि । [किमेतेन बुभुक्षिताया रुदन्या कार्यम् । गच्छ शीघं भोजनमानय । अहमग्रासनीयो भवामि 1] ३३ नलिनिका- दुब्बम्हण ! एदं पि भोअणं चिन्तेसि । सव्वं दार चिठ्ठदु । कहं दिअसे अणेअपुरुससम्पादे राअमग्गे भट्टिदारओ पविट्ठो। [ दुर्गाह्मण ! एतदपि भोजनं चिन्तयसि सर्व तावत् ३६ तिष्ठतु । कथं दिवसेऽनेकपुरुषसम्पाते गजमार्गे भर्तृदारकः प्रविष्टः । ] अविमारकः-सर्व भवत्यै सन्तुष्टः कथयिष्यति । नलिनिका-विसज्जिदम्हि इमिणा बहुमाणयअणेण । होदु, इम ३९ गहिअ चउरसाळं पविसिअ गोहीजणेण सह वुत्तन्तं सुणामि । एहि बम्हण ! ( इत्याकर्षति ।) [ विसर्जितात्म्यनेन बहुमानवचनेन । भवतु, इमं गृहीत्वा चतु.शालं प्रविश्य गोष्ठीजनेन सह धृतान्तं ४२ शृणोमि । एहि ब्राह्मण !। ] विदूषकः-अब्बम्हण्णं अव्बम्हण्णं । [ अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । ] कुरङ्गी-हस्सो खु अ बम्हणो। [ हास्यः खल्वयं ब्राह्मणः।) ४५ अविमारकः-वयस्य । हास्यः खलु भवान् । विदूषकः-को एत्य मम अस्सद्धेअं भणादि । अहं ण हस्सो, तत्तहोदी एव हस्सा । जा अत्तणो अवत्थं जाणि किं पि कत्तुं ४८ ववसिअ मेहसई सुणि सव्वं विसुमरिअ पडिदा । [कोऽत्र ममाश्रद्धेयं भगति । अहं न हास्यः, तंत्रभवत्येव हास्या । यात्मनोs वस्था ज्ञात्वा किमपि कर्नु व्यवस्य मेघशब्दं श्रुत्वा सर्वे विस्मृत्य ५१ पतिता ।] दुरङ्गी-हं एवं पि इमेहि दिटुं । [हम् एतदप्याभ्यां दृष्टम् । ] नलिनिका-याचेमि अहं । इदो एहि वम्हण ! । [ याचेऽहम् । ५४ इत एहि ब्राह्मण !!] ६२ ·. 1 --1.6.1 पश्चमोऽ। विदूषकः-जइ भोअणं देसि, तदो गच्छामि अहं । इदं आअन्तुअ. रस भोअणदाणं । यदि भोजनं ददासि, ततो गच्छाम्यहम् । इष्ट. ५७ मागन्तुकस्य भोजनदानम् [] नलिनिका-एहि मे सच्याभरणं देमि । । एहि मे सर्वाभरणं ददामि।] विदूषकः-णहि घिदवअणेण पित्तं णस्सदि । मम हत्थगदं करेहि । ६. [ नहि धृतवचनेन पित्तं नश्यति । मम हस्तगतं कुरु । J मलिनिका-एवं होदु । ( आभरणान्यवमुच्य ददाति ) [ एवं भवतु । ] विदूषकः-सुणादु होदी । [ भृणोतु भवती । ] ६३ नलिनिका-मूढ ! यम्हण ! च उस्साळे उपविसिअ गोट्ठीजणेण सह सुणामि । [मूढ ! ब्राह्मण । चतु:शाल उपविश्य गोष्ठी जनेन सह शृणोमि !] ६६ विदूषकः-तत्तहोदी पुच्छिअ आअच्छामि । [ तत्रमवती पृष्ट्वा- गच्छामि ।। नलिनिका-को तुवं, मम सन्याभरणं महिअ वळहो जादो। हहि दाव । (घिदूपकं हस्ते गृहाति।) [ कस्त्वं, मम सर्वाभरणं गृहीत्वा ६९ वल्लभो जातः । एदि तावत् ] विदूषकः-भोदि ! मा मा एवं । अदिसुउमारो खु अहं । [ भवति । मा मैवम् । अतिसुकुमारः सल्यहम् I ] ७२ नलिनिका-जाणामि जाणामि दे सुउमारत्तणं । जइ सुउमारो, सिग्धं एहि । [जानामि जानामि ते सुकुमारत्वम् । यदि सुकुमारः, सीप्रमेहि 1] विपक:-भोदि ! असं आअच्छामि । [ भवति ! अयमागच्छामि । ७५ (निष्कान्तो।) अस्मिारक:-प्रिये ! पश्य पश्य परमदर्शनीयान प्राट्कालवल्लभान कालमेघान् । इमे हि, जलदसमयघोषणाडम्बरानेकरूपनियाजम्मका वसमृद्गृष्टयो भगणयवनिकास्तटित्पन्नगीवासपल्मीकभूता नभोमार्गदक्षुपाः ।

·[v.6.-- ३ १७२ अविमारके मदनशरनिशानशैलाः प्ररुष्टाङ्गनासन्धिपाला गिरिस्नापनाम्भोघटाः उदधिसलिलभैक्षहारा रवीन्द्वर्गला देवयन्त्रप्रपा भान्ति नीलाम्बुदाः ॥६॥ कुरगी-अय्यउत्त ! दस्सणीआ दाणि संवुत्ता। [ आर्यपुत्र ! दर्शनी- या इदानीं संवृत्ताः ।। अविमारक:- अहो विपुलता विरलता धाराणाम् । तथाहि, व्योमार्णवोर्मिसहशा निनदन्ति मेघा मेघप्ररोहसदृशाः प्रपतन्ति धाराः । रक्षोङ्गनाभ्रुकुटिवत् तडितः स्फुरन्ति प्राप्तोऽप्रयौवनघनस्तनमर्दकालः ॥७॥ कुरङ्गी-अय्यउत्त ! आरद्धो सम्पदि परिसितुं देवो ।। आर्यपुत्र ! आरब्धः सम्प्रति वर्षितु देवः । ] ३ अविमारकः-प्रिये ! एहि अभ्यन्तरमेव प्रविशावः। कुरङ्गी-( सहर्षम् ) जं अय्यउत्तो आणवेदि । [यद् आर्यपुत्र आशापयति । ] ( निष्कान्तौ।) पञ्चमोऽङ्कः। अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशति धात्री।) धात्री-अहो अणवस्था किदन्तरस, जं राअदारिआ पढमं महारा एण सोवीरराएण तं विहणुसेणं उद्दिसिअ परिदा। अज अधि दिअसम्भवेण माणुसळोअदुळभाकिदिगुणविसेसेण केण दि संओओ जादो। अहअ दाणि कासिराअपुत्तो जअवम्मा णाम ६ भट्टिणीए सुदस्सणाए सह अमघेण भूदिएण आणीदो सम्पदि ६४ ·-ring पठोऽङ्कः। राअउळं पविहो । स किल फासिराओ जण्णवागारेण ण आअदो । किंणु खु एद भविस्सदि । [ अहो अनवस्या कृता तस्य, ९ यद् राजदारिका प्रथम महाराजेन सौवीरराजेन त विष्णुसेनमुद्दिश्य वृता । अद्याविदितसम्भवेन मानुपरोकदुर्लभातिगुणविशेषेण वैनापि संयोगो जात । अथ चेदानी काशिराजपुत्रो जयवर्मा नाम भट्टिन्या सुदर्शनया १२ सहामात्येन भूति केनानीत सप्रति राजकुलं प्रविष्ट । स्वय किल काशिराजो यश यापारेण नागत 1 किन्नु सल्वेतद् भविष्यति । ] (ततः प्रविशति वसुमित्रा ।) १५ वसुमित्रा-- अहो विसमसीव्या सवच्छरिआ णाम अत्तणो णक्सत्त- विसेस एव्य चिन्तमन्ति, कम्मगोरवं ण जाणन्ति । अञ्ज पविट्टो कुमारो, अन्न एच विवाहो णिउत्तो । (परिक्रम्य ) विष्ण सुजअ. १८ दा इअं किं वि चिन्तअन्ती अप्पसण्णा विअ उस्सआ दीसह । जअदे ! भट्टिणी भणादि--आअच्छेहि ति। [अहो विषमशीला. सावत्सरिका नामात्मनो नक्षत्रविशेषमेव चिन्तयन्ति, वर्मगौरव न २१ जानन्ति । अय प्रविष्ट उमारोऽद्यैव विवाहो नियुक्त.। किं नु खलु जयदेय रिमपि चिन्तयन्त्यप्रसन्नगौरमुका घश्यते । जयदे ! महिनी भणति -आगच्छेति । २४ पानी-हव्या ! जाणासि किं णिमित्त त्ति। [हता! जानासि किं निमित्तमिति .] वसुमित्रा- कि अण्ण, एदस्सि क्य्ये फत्तव्यं चिन्नेहुँ । [ किम- २७ न्यत्, एतस्मिन् कार्य कर्तव्य चिन्तयितुम् । ] धामी-सम्पदि भट्टिणीए को अभिप्पाओ । [सप्रति महिन्या। योऽमिप्राय..] २. वसुमित्रा- अत्तणो यंसजादरस बिहणुसेणस्म अवत्य अजाणि च्छवि जअवन्मणो दारि# दादं । किन्तु महाराओ सोवीररा. म.मा....५ ·[via- किलाधिक सन्तापो , ५४ उभे-कहं पच्छण्णवेसो पत्तदित्ति । तदो तदो। [कथं प्रच्छन्नदेषो १७४ अविमारके अउत्तं अजाणन्तो अज किळ अहिअसन्दावो जादो। [ आत्मनो ३३ वंशजातस्य विष्णुसेनस्यावस्थामशास्वा नेच्छति जयवर्मणे दारिकां दातुम् । महाराजः सौवीरराजपुत्रमजानन्नद्य जातः । ३६ ( प्रविश्य) नलिनिका- अज किदसङ्केदा विअ अम्हा सव्वसकता। ( परिक्रम्यावलोक्य ) किण्णु हु एसा मम मादा वसुमित्ताए सह ३९ किं वि चिन्तेदि । इमं उपसप्पिअ असुहवुत्तन्त सुणामि । [अद्य कृतसकेतानीवास्माकं सर्वसंकटानि 1 किं नु खल्वेषा मम माता वसुमित्रया सह किमपि चिन्तयति । इमामुपसासुखवृत्तान्तं पृणोमि ।) ४२ वसुमित्रा-हळ्या णब्दिगिए ! एहि दाव । तुम कञ्चुइसहवासेण राअउवुत्तन्तं जाणासि । [हला नलि निके ! एहि तावत् । वं कञ्चुकिसहवासेन राजकुलवृत्तान्तं जानासि 1] ४५ नलिनिका-अभिणवो वुत्वन्तो । णं तं णिवेदिलं आअदम्हि । [अभिनयो वृत्तान्तः । ननु तं निवेदयितुमागतास्मि । ] वसुमित्रा-भणाहि जादे [ भण आते !!] ४८ नलिनिका-पेसिदो खु सोवीरराअस्स अमञ्चेहि दूदो- अम्हाअं सामी तुम्हाणं "अरे सपुत्तदारकळत्तो पच्छण्णो पडियसदि चि अम्हाअं गूढपुरुसेहि वुत्तन्तो जाणिअदु सामिणेत्ति । [ प्रेषितः ५१ खलु सौवीरराजस्यामात्यैर्दतः-अस्माकं स्वामी युष्माकं नगरे सपुत्र- दारकलनः प्रतिवसतीत्यस्माकं गूढपुरुषवृत्तान्तो स्वामिनेति ।] . प्रच्छन्नः - शायता .....वर्तत इति । ततस्ततः ।] .-..

·पष्ठोऽङ्कः। - r-vi ..] नलिनिका- तदो एवं सव्यं सुणिअ तस्स हस अवसाणं ५७ पेक्सि. अय्यभूदिएण सह गओ किन महाराओ ते अण्णेसिहूँ । [तत एतत् पर्व श्रुरा तस्य लेखस्यावसान प्रेक्ष्यार्यभूति फेन यह गत. किल महाराजस्तमन्वेषितुम् ।। ६० घानी-किण्णु खु भवे।[ किन्नु खलु भवेत् । ] वसुमित्रा-णनिणिए ! तुवं दाध अन्भन्तरं पचिस । [ नलि- निके ! त्व तावदभ्यन्तर प्रविश।] ६३ नलिनिका-जं अय्या भणादि । ( निष्कान्ता) [ यदार्या भणति । ] वसुमिना-एहि दाव वझं भट्टिणी पेक्सामो । एहि तावत् । आया भहिनी पश्याव ।] ६६ धात्री एवं करेम्ह । [एव कुर्व. 1] (निष्क्रान्ते।) प्रवेशक । (ततः प्रविशति कुन्तिभोज. सौवीरराजभूतिकाभ्याम् ) कुन्तिभोज - ययस्य! किं प्रेक्षसे मम मुखं चिरकालदृष्टो गाढं परिष्वज सखे । स्मर वालभावम् । प्रीत्या भवन्तमनिमेपमवेक्षितुं मे स्नेहान्नवीकृत इयाय वयस्यभावः ॥१॥ सौवीरराज - यदिष्टं भवतः। (उभौ परिष्वजेते) ३ कुन्तिभोज:- चिन्ताकुलत्वं प्रजतीय मुद्धि- याक्यं च बाष्पाहतगद्गदं च । ६९ ·अविमारके [ri.9- नेत्रे सवामे मुखमप्रसन्नं किं हर्षकाले क्रियते विकारः ॥२॥ सौवीरराजः- न खल्वहमप्रहृष्टो भवत्सङ्गमेन । किन्तु बलवान पुत्रः स्नेहो नाम । यो मे पुत्रगतः शोको हृदयस्थो विजृम्भते । सोऽद्य लव्या सहायं त्वां वाष्परूपेण निर्गतः॥३॥ कुन्तिभोजः-कथं पुत्रगतः शोक इति । भूतिक:-विदितमस्तु स्वामिना । न दृश्यते किलास्मिन् संवत्सरे ३ कुमारः। सौवीरराज:-बलवान् पुत्रस्नेहो नाम । पश्यतु भवान् अनुपमवलवीर्यरूपवन्तं सुतमविमारकमद्य चिन्तयामि । तव चरणरजोश्चिवारकेशो यदि स भवेदिह को नु मद्विशिष्टः ॥४॥ भूतिक:- ( आत्मगतम् ) महान् खल्वयं सन्तापो वर्धत एव हि कुमारमन्तरेण । विलोपयाम्येनम् । (प्रकाशम् ) कथं स्वामिनोऽभ्या ३ गता व्यापत् । कुन्तिभोज:- अहमप्यनेन व्याक्षेपेण विस्मृतवानेवत् प्रष्टुम् । सौवीरराज:- श्रूयताम् । अथवा भूतिकस्तु विजानाति । अप्यस्मन्मु- ६ खाच्छ्रोतुमिच्छति । कुन्तिभोजः- वयमवहिताः स्मः। सौवीरराजः- अपि ज्ञायते चण्डमार्गको नामात्यन्तरोपी ब्रह्मर्षिः । ९ कुन्तिभोजः- श्रूयते तत्रभवांस्तपोनिधिः ।

·पष्ठोऽङ्कः। -vi.6.] सौवीराजः-सोऽस्मद्विषयमभ्यागतः । कान्तारे तस्य शिष्यो व्याघ्रणामिभूय मारितः। १२ कुन्तिभोजः-ततस्ततः । सोचीरराजः-ततोऽहमपि तस्मिन् काले मृगयावशाद् यदृच्छयेव तं देशमभ्युपगतः। १२ कुन्तिभोजः-ततस्ततः। सौवीरराज:-अथ मां दृष्ट्वा विजृम्भमाणरोपभ्रुटीपुटविपभीकृत- वदनः प्रलम्बजटाभारः शिष्ये स न्यस्तकरः क्रुद्धी दहनिय क्रोधा. १८ मिना मदूचनमश्रोतुकामः संरम्भरसस्तिवचनो मां बहुधा क्षेप्तुमारब्धः। कुन्तिभो न.-तत्तस्ततः। २१ सौवीरराजः-ततोऽहमपि भवितव्यस्यार्थस्य प्राबल्येनाधृतिः 'वृत्तान्तं न चीपि, निष्कारणं क्षिपसि' इति संक्रुद्धवानरिम । न मापसे वृत्तमुपैपि रोपं निकारणं प्रक्षिपसि प्रकामम् । आभाजनं त्वं तपसा प्रकोपाद् ब्रह्मर्पिरूपेण भवान्छ्वपाकः ॥ ५॥ कुन्तिभोजः-असदृशमुक्तं भवता । सौवीरराजः-ततस्तच्छ्रुत्यैवाज्यधारावसित्तो भगवान हुचाशन इच ३ प्रज्वलितनेत्रो बहुश: शिरः कम्पयन् 'कथं कयम्' इत्युक्त्वा मां शप्तुमारब्धवान् । यरमाद् ब्रह्मर्पिमुख्योऽहं श्वपाक इति भापितः। तस्मात् सपुत्रदारस्त्वं श्वपाकत्वमवाप्स्यसि ॥६॥ इति ।

·१७८ अविमारके [i. 6.1- कुन्तिमोजः-अहो अल्पमूलत्वं महतां चानर्यस्य । भूतिकः-सभाग्य सौवीरराजकुलम् । कुतः, ब्रह्मर्पिणा प्ररटेन श्वपाऋत्वं तदा कृतम् । तस्मात् तेनैव रूपेण न सर्व भस्मसात् कृतम् ॥७॥ कुन्तिमोजः-युक्तमभिहितं भवता । ततस्ततः । सौवीरराजः-ततस्तच्छापप्रक्षुब्धमनसा मया सुचिरमनुनीयमानः शनैः शनैः प्रकृतिस्थो भूत्वानुग्रहं कृतवान्- यावत् प्रच्छन्नरूपेण तावत् संवत्सरं व्रजेः। ततः संवत्सरे पूर्णे मुक्तशापो भविष्यसि ॥ ८॥ इति । एवमुक्त्वा प्रसन्नचित्तेन एहि भोः काश्यप ! इत्याहूयव, स तमनुगतो व्याघ्रण मारितो बटुः । चरितं च मया संवत्सरं ३ श्वपाकव्रतम् 1 अद्यास्मि शापान्मुक्तः। कुन्तिमोजः-अहो व्यापदः प्रवृत्तिनिवृत्तिश्च । दिष्टया भवान वर्धते । ६ भूतिकः-जयतु स्वामी । कुन्तिमोजः-ननु विष्णुसेनमाता सपरिवारमन्तःपुरं प्रविष्टा । भूतिकः-तत्रभवती प्रविश्याभ्यन्तरं चिरकालप्रसुप्तं प्रणयमुद्रो- ९धयति । कुन्तिभोजः-अयेदानी विष्णुसेनः कयमविमारको जातः । भुतिक:- शृणोतु स्वामी--अस्ति धूमकेतुर्नामासुरः । सर्व १२ लोकमारणाय परिभ्रमन् स कदाचित् सौवीरराष्ट्रमुत्सादयितुं प्रवृत्तः। कुन्तिमोजः-अपूर्वा खलु फया । वतस्ततः । .....

·-ri.10] पष्ठोऽ १५ भूतिक-ततः स्वदेशे सर्वप्रजानामातिं दृष्ट्वा तस्य राक्षसस्य च प्रतिक्रियामनवेक्षमाणः स्वामी केशमुपगतः । कुन्तिभोज -ततस्ततः । १८ भूतिक --ततस्तत् सर्व बुवा कुमारो विष्णुसेन' क्षितिरेणु- परुषगान प्रलम्बमानका कपक्षः शिशुभिस्तुल्यचयोभिः प्रकीड- मानो दैवयोगात् प्रमत्तेपु रक्षिपुरुषेषु सहसैव तं देशमभ्युपगतो २१ यत्रासौराक्षस । कुन्तिभोज:-अहो आश्चर्यमाश्वर्यम् । सनस्ततः । भूतिका-ततः स राक्षस प्रीया सुसम्पन्नमिवाहारं कुमारमभि. २४ समीक्ष्य स्वकर्म कर्तुमारब्धः। कुन्तिभोज - अहो नृशंसता राक्षसस्य । ततस्ततः । भूतिक - अथ कुमारेण किश्चित् प्रहस्य, प्रपतदशनिना यथा गिरीन्द्रो दयदइनेन यथा धनप्रदेश । युधि ललितमनायुधेन तेन क्षितिपसुतेन तदा हतः स नीच' ॥९॥ कुन्तिभोज -प्रथममेय हस्तिसम्भ्रमे मयोक्तं-देवादुत्पादितोऽयं केयलो मातुपो न भवतीति । ३ सौनीरराज -भयान सहस्रनेत्रश्वरैः कथं चिन्तयत्यविमारक प्रति। भूतिक -स्वामिन् । गम्यास्तु देशा. सुपरीक्षिता में न दृश्यते कापि चरै. कुमारः।

·-ri.1897 पष्टोऽ १८१ १८ कुन्तिभोजः-( अभ्यर्च ) भगवन् ! अस्मद्गृहं परिपूतं भवदय- तरणेन । सौवीरगजः इदानीं मुक्तशापोऽस्मि देवर्पिदर्शनेन । २१ गारदः-माई साम्प्रतं युष्मदर्शनार्थमेवागतोऽत्र । अघिमारकदर्श- नेन सम्भूतं दु सं भवतोात्यायतीर्णोऽस्मि । उभौ-यधेयं विमुक्तसन्तापी स्वः । २४ नारद -भूतिक ! सुदर्शनामानय । भूनिक: यदाज्ञापयति भगवान् । (निष्कम्य सुदर्शनया साधैं प्रविष्टः) मुदर्शना-अभाअदो देवरिसी । [अभ्यागतो देवपि । । २७ भूतिकः-एवम् । सुदर्शना-समाहो दाणि मे पुत्तअस्स विवाहो संयुत्तो। (उपगम्य ) भअयं वन्दामि । [ सनाय इदानी मे पुत्र कस्य विवाह. संवृत्तः । ३० भगवन् ! बन्दे । नारद:- एकमेच महाभागे ! नित्यं प्रीतिमवाप्नुहि । पुन्तिभोजश्च भूपालो नित्यं स्यात् प्रीतिपीडितः॥१२॥ सुदर्शना-अणुग्गहीदम्हि । [ अनुरक्षीतास्मि । ] नारद -इदानीं पृच्छतां भवन्तौ प्रष्टव्यम् । ३ उभौ-अनुगृहीती स्वः । कुन्तिभोज:-भगवन् ! किं जीवति सोनीरराजपुत्रः । नारदः-चादम्। ६ सौवीरराज:-केन कारणेन न दृश्यते । नारद.- वियाहव्याक्षेपात् । सौवीरराज.-कथं निर्विष्टः कुमारः। र फुन्तिभोजः-अथ कस्मिन् प्रदेशे।

·अविमारके ૨૮૨ [vi.12.12- नारदः-नगरे वैरन्त्ये। कुन्तिमोजः-बैरन्त्यं नाम नगरमप्यस्तीति । भवतु कस्य जामातृत्व- १२ मुपगतः। नारद:-कुन्तिमोजस्य । कुन्तिभोज: :-क: सः॥ १५ नारद:- पिता कुरङ्गथा भूपालो वैरन्त्यनगरेश्वरः । दुर्योधनस्य तनयः कुन्तिभोजो भवान् ननु ॥ १३ ॥ कुन्तिभोजः-किं बहुभिः प्रभैः । मत्सुवायां कुरङ्गयां निर्वि इत्युच्यते भगवता । ३ नारदा-एवमेतत् । कुन्तिभोजः-लज्जित इवास्मि । केन दत्ता, कथं वा, कथं चाय प्रविष्टः कन्यापुरम् । दत्ता सा विधिना पूर्व दृष्टा सा गजसम्भ्रमे । पूर्व पौरुपमाश्रित्य प्रविष्टो मायया पुनः ॥ १४ ॥ कुन्तिभोजः-भवत्वेवं तापन्निष्प्रतिवचनमृपिवचनम् । भगवन इदानीं किं प्राप्तकालं कुमारस्य करगयाश्च । विवाहः पूर्वमारब्धव्यः । ३ नारद:-निष्टितो विवाहो ननु गान्धर्वः स्वसमय एव इदानीम् । कुन्तिभोजा-अमिसाक्षिकमिच्छामि । नारदः- नित्यमग्निसाक्ष्येय । तथापि स्वजनपरितोपणार्यमभ्यन्तर- ६ समयमात्रमुपाध्यायेन कारयित्या शीघ्रमानीयतामिह कुमारः सह. भार्यया । कुन्तिमोजः-भगवन् ! एप गच्छामि 1.

·९ नारदा- -~-vi.14.89 पष्टोऽ १८३ -तिष्ठतु भवान् । भूतिक ! गच्छ त्यम् । भूतिकः यदाज्ञापयति भगवान् । (निष्मान्तः।) कुन्तिभोजा-भगवन् ! विज्ञाप्यमस्ति । १२ नारदः-इतस्तावत् । स्पैरमभिधीयताम् । कुन्तिभोजः-भगवन् सुदर्शनायाः पुत्राय जयवर्मणे झुरङ्गी दास्या- मीति मयानीता सा पूर्व सनाथा । किं कर्तव्यमिदानीम् , अमि- १५ धीयताम्। नारदः :-एवं करोमि । मुहूर्तमेकान्ते तिष्ठ । कुन्तिभोजः-तथास्तु । (तया करोति।) १८ नारदः-सुदर्शने ! इतस्तावत् । सुदर्शना-भअवं ! इअम्हि । [भगवन् । इयमस्मि।] नारदा-ननु श्रुतमस्मद्वचनम् । २१ सुदर्शना-सुदं सोवीरराअउत्तस्स गुणसङ्कीत्तणं । [ श्रुत सौवीर राजपुत्रस्य गुणसङ्कीर्तनम् । ] नारदः-मा मैवम् । भवत्या विस्मृतोऽमिदेवादुत्पन्नोऽग्रजस्ते पुत्रः । २४ सुदर्शना-हं, एदं पि भअयं जाणादि। [हम्, एतदपि भगवान् जानाति] नारदः-ममैवाज्ञां कुरुष्व तावत् । २७ सुदर्शना-एच करोमि । भवं भणाटु । [एवं करोमि । भगवान् मणतु ।] नारदः-तवायं पुत्रोऽरुत्पन्नः । त्वद्भगिन्याः सुचेतनायाः ३० प्रसवसमकाल एव तत्सुतः स्वर्ग गतः । तवायं पुत्रस्त्य- द्भगिन्यै त्वया दत्तः । सौवीरराजश्वासावत्यन्तसन्तुष्टः प्रीति- सहशीः क्रियाः कृत्वा विष्णुसेन इति संज्ञामकरोत् । अमानुप- ३३ स्वरूपबलवीर्यपरानमेणानेन वर्धमानेन यस्मादविरूपधारी मा- ७५ ·[vi. 14.4- १८४ अविमारके रितोऽसुरः, तस्मादविमारक इति विष्णुसेनं लोको ब्रवीति । ततः सोऽपि ब्रह्मशापपरिभ्रष्टो हस्तिसम्भ्रमदिवसे कुरगीं दृष्ट्वा ३६ समुत्पन्नाभिलापः परेण पौरुपेण सङ्गम्य कुरङ्गया दर्शन शङ्कितैः कन्यापुररक्षिमिः परीक्ष्यमाणोऽमिना भगवता प्रच्छादितो निर्गतः । तेन निर्वेदेनाग्निं प्रविष्टः पित्रा भगवतामिना प्रीला ३९ परिष्वज्यपानो न दहत्यग्निरिति मरुत्प्रपातार्थ कश्चित् पर्वतमारदः । सुदर्शना-अहो अच्चाहिदं। [अहो अत्याहितम् । ] नारदः-तत्र केनापि विद्याधरेण तद्रूपदर्शनमात्रप्रहृष्टेन प्रीत्यान्त ४२ धानकार्यमात्रमङ्गुलीयकं दत्तं, यद् दक्षिणाइगुल्या धारयन्नदृश्यो भवति, वामेन प्रकृतिस्थश्च । सुदर्शना-अच्छरीअं अच्छीअं । [आश्चर्यमाश्चर्यम् । ] ४५ नारदः-ततस्तद् दक्षिणाड्गुल्या धारयन् सन्तुष्टनामधेयेन ब्राह्मणेन सह कुन्तिभोजस्य कन्यापुरं स्वगृहवत् प्रविश्य कुरङ्गथा यथेष्टम- भिरममाणः सुखमास्ते । एप वृत्तान्तः । किमिदानी कर्तव्यम् । ४८ सुदर्शना-अणन्तरं अय्याए वश्विदाए चळदी विअ मे हिअों, कोहळेण तुस्सदि । भअयं ! एसु दिअसेसु कुरङ्गी जअवन्मयो भय्यत्ति पुच्छदि । अज्जप्पहुदि तस्स वन्दणीआ संवृत्ता । [अनः ५१ न्तरमार्यया वञ्चितया चलतीव मे हृदयं, कौतूहलेन तुष्यति । भगवन एए दिवसेषु कुरङ्गी जयवर्मणो भाति पृच्छयते । अद्य प्रभृति तस्य वन्दनीया संवृत्ता 1] ५४ नारदः-अभिजनयुक्तमेवामिहितं भवत्या । कथमिदानीं ज्येष्टपत्नी कनीयसे दीयते । सुदर्शने ! अमिधीयतां काशिराजाय जययर्मणः कुरङ्गी वयसाधिकेति । नन्वरित कुरगयाः कनीयसी सुमित्रा ५७ नाम । सा जयवर्मणो भार्या भविष्यति । १ समरयमदनाभिव्यपः।

·-vi.17.] पष्ठोऽङ्कः। १८५ सुदर्शना-पडिग्गहिदं इसिवअणं । [ प्रतिगृहीतमृपिवचनम् । ] नारदः- गच्छ कुन्तिभोजमनुवर्तस्य । ६० ० सुदर्शना-जं भअयं आणवेदि । [ यद् भगवानाज्ञापयति । ] (ततः प्रविशति वरपणाविमारकः कुरङ्गी भतिकश्च) अविमारक:- भोः ! लजित इवाम्यनेन वृत्तान्तेन । दृष्ट्या तदानीं गजमम्ध्रमे मां मद्विक्रमं ये परिकीर्तयन्ति । ते किन्नु वृत्तान्तमिमं विदित्वा चारित्रदोपं मयि पातयन्ति ॥ १५ ॥ (परिक्रम्य दृया ) अये अयं सलु भगवान् नारदः। य एषः, शापे प्रसादेपु ष सक्तयुद्धि- बैदेपु गीतेपु च रक्तकण्ठः । स्निग्धेपु वैराण्युपपाद्य यत्ना- नष्टानि कार्याणि शमीकरोति ॥१६॥ कुन्तिभोज.- इत इतः पुमार अभिवादयस्वात्मकुलदेवतं देवर्पिम् । अविमारक:- भगवन् ! अभिवादये। ३ नारदः- स्वस्ति भवते सपत्नीकाय। अविमारक:- अनुगृहीतोऽस्मि । मातुल ! अभिवाद्ये । कुन्तिभोज - एोहि यत्स ! क्षमया जय विप्रेन्द्रान् दयया जय संश्रितान् । तत्यबुद्धया जयात्मानं तेजसा जय पार्थिवान् ।। १७ ॥ अविमारक:- अनुगृहीतोऽस्मि । मुन्तिभोज:- यत्स ! इत इतः पितरममिवादग्रस्त । ३ अविमारका- भोस्ताव ! अभिवादये।

·अविमारके. [vi.17.4 सौवीरराजः- एह्येहि वत्स! विरचितवरवेपदर्शनीयो गुरुजनयन्दनमिश्रगुभ्रवक्त्रः। वयमिव भव हर्पयाप्पनेत्र- स्त्वमिह भवत्तनयं समीक्षमाणः ॥ १८॥ पुत्र ! अमिवादयस्त्र मातुलम् । अविमारक:- मातुल ! अभिवादये। ३ कुन्तिमोजः- एह्येहि वत्स ! यज्ञैः शुभैहरिसमो भव नित्ययुक्तः सत्यैढेर्दशरथप्रतिमो भव त्वम् । नित्यार्पितैः पितृसमो भव सम्प्रदानैः खेनात्मना मुसदृशेन पंराक्रमेण ॥ १९ ॥ सौवीरराजः- पुत्र ! सुदर्शनाममिवादयस्व । कुन्तिभोजः-अयुक्तमिय सुचेतनामनभिवाद्य सुदर्शनाममिवादयितुम् । ३ नारदः- अस्ति कारणम् । अभिवाद्यतां सुदर्शना । उमो- एवं क्रियताम् । अविमारक:- भवति ! अमिवादये। ६ मुदर्शना- पुत्र ! चिरंजीव एदाए सह। (परिवग्य) चिरेन दिवो सि। अन्न मए अणुभूदो पुत्तसम्पत्तिरसो । [पुत्र! चिरं नीयतया सह । चिरेण दृष्टोऽसि । अद्य मयानुभूतः पुर ९ संपचिरसः । ] (रोदिति) दुन्तिभोजा- इमां तु पाप्पाईकुतूहलाक्षी सम्प्रस्रवदुग्धपयोदयुग्माम् । १. हत्येषिते (1) ·१८७ -~vi.22.2] पष्टोऽङ्कः अपेक्षितां मातरमप्रकाश्य धात्रीत्वमेवैति सुचेतना मे ।। २० ॥ नारद: अलमतिस्नेहेन । प्रविशतु कन्यापुरं सुचेतना सुचेतना सुदर्शना सुदर्शना च सभार्येण पुत्रेण । ३ कुन्तिभोज:- यदाज्ञापयति भगवान् । सुदर्शना-जं भअवं आणवेदि । ( यद् भगवानाज्ञापयति । ] नारदः- अचिरेण सोधीरराजो विसृज्यतां स्वदेशगमनाय । ६ जयवर्मणे सुमित्रां प्रदीयतां काशिराज्ञे । त्वमपि सनिहितो भव । कुन्तिभोगः- अनुगृहीतोऽस्मि । नारदः- कुन्तिभोजः ! किमन्यत् ते प्रियमुपहरामि । १ कुन्तिमोज:- भगवान् यदि मे प्रसन्नः, किमतः परमहमिच्छामि । गोब्राह्मणानां हितमस्तु नित्य सर्वप्रजानां सुसमस्तु लोके । नारदः- सौवीरराज ! किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । सौवीरराजः- यदि मे भगवान् प्रसन्नः, किमतः परमहमिच्छामि । इमामुदीर्णार्णवनीलवस्त्रां नरेश्वरो नः पृथिवीं प्रश्वस्तु ॥ २१ ॥ (भरतवाक्यम्) भवन्त्यरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि मही कृत्स्ना राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ २२ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) पष्ठोऽड्यः।

·श्लोकानुक्रमणी। अत्युष्ण ज्वरि IV. छना भवन्ति IV. 21 VI. I. 6 IV. 12 V. 6 IV. 20 I. 3 II. III. III. IV. 8 तानस्तु मन्दो अद्यापि हस्ति अनुपमबल अबहुपुरुष भये सन्त्रीनादो असितजलद भई दिनेघो भारक्षिां तु इमां तु याप्पा इटचेदेकचि इटा मखा दि उ, हम्य स उक्षिा सानु उर: स्तनतटा उष्पं स्वसिति एक: परगृह एतघरेन्द्रम एकमेव महा कन्यापुरात्क कान्तापमीप कामाहरु: कि क्षमे मम किमत्र चित्रं क्षमय जय 4 गोष्टीपु हास्यः II. 1 चिन्ताकुलरवं VI. 4 III. 11 जलदगहन III. 14 जलदसमय IV. 9 जवशिथिल III. 18 जामातृसंपत्ति III. 10 तस्या भयाकु VI. 20 IV. सिमिरमिव I. 2 दग्धाः स्फुलि IIC. 6 दत्ता सा वि I 1 दिग्य स्वभाव II. 6 स्टपरिकरव V. 3 II. 10 प्टिस्तदा प्रभू IV. 22 VI. 12 रूप प्रक्ष 1 धर्म: प्रागेव III. 15 नगरपरिचि I. 11 न तनकर्तव्य VI. 1 न रापानमा IV. 6 नतेन बुदिम 17 नवंद्रिये मम VI. 10 मरयते तय III 3 म भ.पो यत्त VI. 31 निष्पा परि VI. 14 IV. 16 III. 9 III. 17 II. VI. 15 दृष्टिन तृप्यति हवा तदानीं IV. I. 13 III. I. IV. 14 coor65०००७ VI. गम्पादेशाः IIL. 19 I. 10 VI. गभरपाइप गोमासगाना IV.

·१८९ नेने बाष्पपरि पिता कुरड्या पुरे गृहे वापि पूर्वा तु काटा प्रध्यमरूप प्रतिच्छन्दं धात्रा प्रतिपिद्धं प्रयत्नेन अपवदशनिमा मसिनो कार्यो 'प्रासन्ध्या कु 'बहुरवार माप्पोपद प्रक्षार्षिणाम भाना मयेकेन भवनवरजसो मिवगुणमिह यश. सुमई याने कृते य. यदि ध विभय पस्माद् मझ यावत् प्रच्छन ये सम्परनित श्लोकानुक्रमणी। III. 20 यो मे पुगतः VI 13 रागं विजृम्म IV.23 रोगादकालागुरु II 12 लिम्पन्ति रुक्ष IV.16 पातोळूसारकेशः I. 8 विद्यावशानां तु II. 4 विपुलमपि मि VI. 9 विरचिववरवेश I. 6 वेदैः पितामहम IV. 10 I. 4 ध्यामृष्टसूर्य तिलको व्यायामस्थिरवि II 7 योमार्णवोमि VI. 7 II. 9 शापे प्रसदिषु VI.22 शैलेन्द्राः कल II. 11 VI.18 सत्य मम प्रति III.12 सततपरिधितो II. 6 सम्पीय परि VI. 6 सम्ये करे समु VI. 8 हंसा: स्यन्ति IV. 18 हीता भवेत् प्रे VI. 8 III. 1 v. 1 IV. 5 IV. 19 IV. 17 III. 18 VI.18 IV.11 II.18 I. 8 V. 7 VI.16 IV.11 II. 8 IV.18 v. 4 III. 8 v. 2 III.16 IV. 2 श्रुत्वा तु राशो ·चारुदत्तस्य कथावस्तु । चारुदत्तो नाम कश्चित् सार्थवाहपुत्रो विप्र उदराशयोऽथिषु गलितविभव. ( सर्वस्व उन्नयिन्या श्रेष्टिवत्वरे निवसति स्म । तस्मिन् इदमनुरक्ता वसन्त सेना नाम गणिका | अथ कदाचिद्राजवीप्या गच्छन्ती सा विटद्वितीयेन राज श्यालेन शकारेणानुगम्यमाना सभ्रान्ता प्रदौपान्धकारपूरितगम्भीराया रय्याया देवाचारुदत्तस्य भानं प्राप्ता तस्माद् गृहाद् दीपं गृहीत्वा निष्कामन्ती चार- दरचेटी रदनिका दृष्ट्वा पटान्तेन दीप निर्वाप्याभ्यन्तर प्रविष्टा । अथ विटेन प्रोत्साहितो राजश्यालो वसन्तसेनानुद्धथा रदनिका यावद् बलादामधुमारमते स्म तावच्चारुदत्तस्यस्यो मैत्रेयो दीप गृहीला तत प्राप्तः । स च तेन प्रअर्पिता चेटी दृष्ट्वा भृशमेनं निर्भर्त्सयामास । अथ शकाये भवनगता वसन्त- सेना त्वया वो निर्यातयित या इति चारुदत्तं संदिश्य नियन्तः । वसन्तसेना तु परिचारिकाभ्रान्त्या चारदत्तेनाम्यन्तरमोशनायापित सुमनोवासितं प्रावारक गृहीत्या विषधितमदना संवृत्ता । अनुपदमेव विदूषकरदनिकाप्रवेशाच्चापदत्तः र प्रमादं शातवान् । वसन्तसेनाप्यमयमेनं ययाचे । तस्य हस्ते च स्वीयान सुवालकारान् निश्चिप्यार्यमैनेयेणानुगता स्वभवन प्रतिनियवृते । ततोऽन्येयुश्चारुदत्सवाहको यूतोपजीवी चुतररमयाद् यरान्तरोनाभवन मविष्टः शरणागतस्तयामयदानेन विश्वसितवारुदत्तगुणान् प्राशस । अनन्तर तस्याश्चेटः कर्णपूर भात्मनः परिस्पन्दं वर्णयितुमारब्धः । अनेन हि मोचितः पोऽमि यराक. प्राजको हस्तिहस्तमदात् । ततोऽस्य पराक्रमेण तुष्टश्चारुदत्त एनमात्मनः प्रावारकं दत्तवान् । ततोऽस्य गुणानुरागित्वमौदार्य च चिन्तयन्ती वसन्तसेना दृढमुरकण्टिताभूत् । अथ पदाचिद्वसन्तसेनाचेच्या मदनिकायाः कामुकः सज्जलको नाम ताम- भुजिष्या फ प्रवृत्तस्तस्या निष्प्रयायै रात्री चारुदत्तगृहे सन्धि कृत्वा वसन्त. सेनया निहितं मुवर्णमाण्डमपमहार । तच्च गृहीत्वा वसन्तसेनागृह प्रासो मदनिकाय साहस स्वीयं निवेदयामास । मिश्यन्तरिया बसन्तसेनयाऽपि श्रुतं ·(२) तद्रहस्यम् । अनान्तरे चारुदत्तसकाशात्प्राप्तो विपकः " सुवर्णभाण्डं तद् अ॒ते हारितं " इत्युपदिश्य तन्मूल्यत्वेन चारुदत्तपत्न्या समर्पिता रत्नावली तस्मै प्रादात् । सज्जलकोऽपि मदनिकावचनानुरोधेन 'आर्यचारुदत्तप्रेपितनिदं इति वदस्तस्या आर्पयत् । तया तु साहस कृत्यानीतमिदं सुवर्णभाण्डनित प्रत्याख्यातः । अन्ते तु प्रेम्णो विजृम्मितमेतदिति प्रीता मदनिका स्वीपैराम रणैरलंकृत्य सजलकाय प्रदाय प्रवहणे तायारोप्य व्यसर्जयत् । स्वयं च चार- दत्तमभिसर्तुमुद्यताऽभवत् । पात्राणि । पुरुषा:- दरिद्रसार्यवाहपुत्रः चारुदत्तः । विदूषकः-- ( मैत्रेयः ) चारुदत्तस्य मित्रम् । राजश्याल: संस्थानकः । विट: संवाहकः चेटः- ( मृच्छाटिके कर्णपूरकः ) वसन्तसेनायाः पि । (मृच्छाटिके शर्विलकः) मदनिकाकामुः। स्त्रियः- मगिका- घमन्तसेना । माझणी-- चारुदत्तम्य पनी । रदनिका-- चारुदनगृहे चेटी । मदनिवा-- यगन्तसेनायाः सखी चेटी च । नायकः-- राकार:- सज्जलकः ·श्रीगणेशाय नम । भासनाटकचके चारुदत्तम् (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार ।) सूत्रधार किण्णु खु अन्न पच्चूस एव गेहादो णिक्सन्तस्स ३ बुभुस्साए पुक्सरपत्तपडिदजळविन्दू विअ चश्चयान्ति विध मे अक्खीणि । (परिक्रम्य ) जाव गेह गच्छिअ जाणामि किण्णु हु सविधा विहिदा ण वेत्ति । ( परिक्रम्य ) एद अम्हाण गेह । जार ६ परिसामि । ( प्रविश्यावलोक्य) जह टोहीपरिचट्टणफाटसारा भूमी, उभामणसुगन्धो विअ गन्धो, सुणिमित्त विअ परिन्भमन्तो वडिवस्सअजयो, किण्णु शु सविधा विहिदा । आटु वुमुक्साए ९ ओदणमअ विअ जीवन्टोअ पेसामि । जाय अय्य सद्दावेमि । अय्ये ! इदो दाय । [ किन्नु सल्वद्य प्रत्यूष एव गेहानिष्क्रान्तस्य बुमुक्षया पुष्करपत्रपत्तितजलविद् इव चञ्चलायेते इव मेऽक्षिणी । १२ यावद् गेह गत्वा जानामि किन्नु सलु संविधा विहिता न वेति । एतदस्माक गेहम् । यावत् प्रविशामि । यथा लोहीपरिवर्तनकालसारा भूमि , स्नेहोदावनसुगध इव गध सुनिमित्तमिव परिभ्रमन् परि १५ वस्यकजन किन्नु सङ संविधा विहिता । अथवा बुभुक्षयौदनमयमिव जीरलोक पश्यामि । यावदार्या दादापयामि । आयें ! इतस्तायत् ।। नटी-अय्य । इअम्हि । अय्य । दिहिआ खुसि आअदो। [ आर्य । २८ इयमस्मि । आर्य । विष्टया पल्यस्यागत 17 सूत्रधार -अय्ये । कि अस्थि अम्हाण गेहे को वि पादरासो। आफै ! मिस्त्यस्माक गेहे कोऽपि प्रातराश 1] १ ·[i.f- . २३ सूत्रधार:-एवं सव्यं अम्हाणं गेहे अस्थि । [एतत् सर्वमस्माई ३९ एवं ते आशा छिद्यताम् । अमावं च गमिष्यसि । अहं चण्डमवात. ४२ सव्यं सज भविस्सदि।ळद्ध णाम एर्द। अज मम उपवासस्म १९२ चारुदत्ते २१ नटी-अस्थि ।। अस्ति । ] सूत्रधार:-चिरं जीव । एवं सोभणाणि भोअणाणि दतिआ होहि । चिरं जीव । एवं शोभनानि भोजनानि दात्री भव । ] २४ नटी-अय्य ! तुवं एव पडिवाळन्ती चिट्ठामि । [आर्य ! त्वामेर प्रतिपालयन्ती तिष्ठामि । ] सूत्रधारः-अय्ये ! किं अत्थि अन्भत्थिदं। [आयें ! किमस्त्यन्य- २७ थितम् । ] नटी-अस्थि । [अस्ति। सूत्रधारः-एवं देवा तुम अस्सासअन्तु 1 अय्ये ! किं किं । [ई ३० देवास्त्वामाश्वासयन्तु । आर्ये' 1 किं किम् । ] मटी-घिदं गुळं दहिं तण्डुब्या अ अस्थि । घृतं गुडो दधि तड- लाश्चास्ति 1] गेहेऽस्ति । नटी-णहि णहि । अन्तटावणे। [ नहि नहि । अन्तरापणे । ] ३६ सूत्रधारः- ( सरोषम् ) आः अणय्ये ! एवं दे आसा लिन्दी- अदु । अभावं च गमिस्ससि । अहं चण्डप्पवादळण्डुओ विभ वरण्डी पव्वदादो दूरं आरोविअ पाडिदो म्हि । [आ: अनाये ! लण्डित इव चरण्डः पर्वताद् दमारोप्य पातितोऽस्मि । ] नटरी-मा भाआहि मा भाआहि । मुहुत्त पडियाळेदु अथ्यो । अप्यो सहायो हो । [मा बिमाहि मा निमीहि । मुहूर्तकं प्रति- पालयत्यायः । सर्व मन्नं भविष्यति । लधं नामैतत् । अब मनोर- ४५ यासस्यायः सहायो मयतु । ] १दन्तिआ. . . २ ·गोटेन !] - --10] प्रथमोऽङ्कः। १९३ सूत्रधार:-किण्णामहेओ अय्याए उववासो। [ किनामय आर्याया उपवास. 1] १४८ नटी-अमिरुवपदी णाम । [ अमिरूपपतिर्नाम 1 ] सूत्रधार:-कि अण्णजादीए । [ किमन्यजात्याम् । ] नटी-आम | आम [] १५१ सूत्रधार--सव्वं दाय चिहृदु । को णु दाणि अय्याए उवयासरस उवदेसिओ।[ सर्ये तावत् तिनु । को विदानीमाया उपवासस्यो- पदेशिकः ।। ५४ नही-इमिणा डिवस्सएण चुण्णगोटेण ! [ अनेन वरिवस्यकेन चूर्ण- सूत्रधारः साहु चुण्णगोह ! साहु । । साधु चूर्णगोष्ट ! साधु । ] ५७ नटी-जइ अय्यस्स अणुग्गहो, तदो इच्छेअं अम्हारिसजणजोगं कश्चि वम्हणं निमन्तेढुं । [ यद्यार्यस्यानुग्रह., तत इच्छेयमस्मादृशान- योग्य कश्चिद् ब्राह्मण निमन्त्रयितुम् ।। ६० • सूत्रधारः-धम्मिट्टो सुणिओओ। तेण पादरासो वि मे भवि- रसदि । जइ एवं, पविसदु अय्या । अहं वि अम्हारिसजणजोग्गं कश्चि पम्हणं अण्णेसामि । [ धर्मिय सलु नियोग । तेन प्रातरा १६३ शोऽपि में भविष्यति । यो प्रविशचार्या। अहमप्यस्मादशजनयोग्य कश्चिद् बामणमच्चिष्यामि । ] नटी-जं अय्यो आगवेदि । ( निष्क्रान्तः) [यदार्य आशापयति ।। ६६ सूत्रधारः कहि ष्णु खु दरिद्दवम्हणं ळभे। (विलोक्य ) एसो अथ्य चारुदत्तस्स अस्सो अय्यमेत्तेओ णाम घम्हणो इदो एच आअ- छदि । जाय उवणिमन्तेमि । (परिक्रम्य ) अय्य ! णिमन्तिदो सि । ६९ आमन्तणास मा दरिद्द न्ति में अवमण्णेहि। सम्पण्ण अण्हिदव्यं भविस्सदि । घिदं गुळं दर्हि तण्डुला अ सव्वं अस्थि । अयि अ १. परिवेस्सरण ( ·१९४ चारुदत्ते [in- दक्षिणामासआणि भविस्सन्ति । [ कुत्र नु खलु दरिद्रब्राह्मणं लभेय । ७२ एष आर्यचारुदत्तस्य क्यस्य आर्यमैत्रेयो नाम ब्राह्मण इस एवा- गच्छति । यावदुपनिमन्त्रयामि । आर्य ! निमन्त्रितोऽसि । आमन्त्रणस्य मा दरिद्र इति मामवमन्यख । सम्पन्नमशितव्यं भविष्यति । घृतं ७५ गुडो दधि तण्डुलाश्च सर्वमस्ति । अपि च दक्षिणामापका भविष्यन्ति ।) (नेपथ्ये) अणं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । अरित्तओ दाव अहं । [अन्य ७८ मन्यं निमन्त्रयनु तावद् भवान् । अरिक्तकतावदहम् । ] सूत्रधारः-- घिद्गुळदहिसुसमिद्धं धूविअसूवोवदंससम्भिण्णं । सकारदत्तमिडं भूजीअदु भत्तमय्येण ॥१॥ [ घृतगुडदघिसुसमृद्धं धूपितस्पोपदंशसम्मिन्नम् । सरकारदत्तमिष्टं भुज्यता भक्तमार्येण ॥ १ ॥] ( निष्क्रान्तः ।) स्थापना। । , (ततः प्रविशति विदूषकः।) ३ विदूषकः-अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । अरित्तो दाव अहं । णं भणामि अहं अरित्तो ति। किं भवासि--सम्पण्णं असणं अण्हिदव्वं भविस्सदि त्ति । अहं पुण जाणामि । अहिअमहुरत ६ अम्बस्स अजोग्गदाए अहिण भखीदिति । किं दाणि में उळ्ळाळिअ उल्लाळिा भणासि । भणामि वावुदो ति । कि भणासि--दक्षिणामासआणि भविस्सदि त्ति । एसो वाआ पञ्चा ९ चक्खिदो हिअएण अणुबन्धीअमाणो गच्छीअदि । अहो अशा ·प्रथमोऽ -11.1] १९५ हिंद। अहं वि णाम परस्स आमन्तआणि तितकेमि । जो अहं तत्तहोदो चारदत्तरस गेहे अहोरत्तपथ्यत्तसिद्धेहि णाणाविधेहि १२ हिड्गुविद्धेहि ओग्गारणसुगन्धेहि भूक्खेवमत्तपडिच्छिदेहि अन्त- रन्तरपाणीएहि असणप्पआरेहि चित्तअरो भि बहुमळदएहि परिखुदो आअण्ठमत्तं अण्हिअ चञ्चरवुसहो विक्ष मोदअस- १५ जएहि रोमन्थाअमाणो दियसं खेवेमि, मो एन्च दाणि अई. तत्तहोदो चारुदत्तरस दरिददाए समं पारावदेहि साहारणवृत्ति उपजीनन्तो अण्णहिं चरिअ चरिअ तस्स आरासं एव्य १८ गच्छामि । अण्णं च अच्छरिअ । मम उदरं अवत्याविसेसं जाणादि । अप्पेणावि तुस्सदि। बहुअं वि ओदणभरं भरिस्सदि दीअमाणं । ण आएदि अदीअमाण, ण पच्चाचिक्सदि । ण खु २१ अहं एरिसेण ण सन्तुट्ठो । ता सट्ठीकिददेवक्य्यरस तत्तहोदो चारुदत्तरस कारणादो गहीदो सुमणो अन्तरिक्सासो अ । जार से पम्सपरिवत्ती होमि । (परिक्रम्यायोक्य ) एसो तत्तभवं २४ चारुदत्तो पभादचन्दो विअ सकरुणप्पिअदसणो जहाविभवेण गिहदेवदाणि अञ्चअन्तो इदो एव्य आअच्छदि । जाप गं उवसप्पामि । ( निष्क्रान्त ।)[अन्यमन्य निमन्तयत् तावद् मवान् । २७ अरिक्तवस्तावदहम् । ननु मणाम्यहमरिक्तक इति । कि मसि-- सम्पन्नमशनमशितव्यं भविष्यतीति । अहं पुनर्जानामि । अधिकमधुरस्य भानस्य अयोग्यतया अस्थि न मश्यत इति । किमिदानी मामुटाल्यो. ३० सम्य भागसि । भगामि व्यामृत इति । किं भासि--दक्षिणामापका भविष्यन्तीति । एप वाचा प्रत्याख्यातो हृदयेनानुबध्यमानो गम्यते । अहो अत्याहिवम् । अहमपि नाम परस्यामन्त्रगानीति तयामि । योऽह ३३ तमभवतश्चारुदत्तस्य गेहेऽहोरात्रपर्याप्तसिद्धर्नानाविधैहिंगुनिदैरुदारसुग- घिमिः भ्रक्षेपमात्रपती टैरन्तरान्तरपानीयैरशनप्रकारैश्विनकर इन बहुमट ·चारुदत्ते . (i. 1. मोदवसाय इव . परिवृत - आकण्ठमात्रमशिवा चखरवृषभ ३६ रोमन्थायमानो दिवसं चिपामि, स एवेदानीमहं तत्रमयतश्चारुदरस्य दरिद्रतया समं पारावतैः साधारणवृत्तिमुपजीवन् अन्यत्र चरिता चरित्वा तस्यावासमेव गच्छामि । अन्यच्चाश्चर्यम् । ममोदरमवत्साविशेष ३९ जानाति । अल्पेनापि तुष्यति । बहुकमप्योदनमरं मरिष्यति दीयमानम् । न याचते अदीयमानं, न प्रत्याचष्टे । न खल्वहमीदृशेन न सन्तुष्टः । तत् पष्ठीकृतदेवकार्यस्य तत्रभवतश्चारुदत्तस्य कारणाद् गृहीतानि सुमनटो. ४२ ऽन्तरीयवासश्च । यावदस्य पार्श्वपरिवर्ती भयामि । एप तत्रभवांश्चारुदचः प्रभातचन्द्र इव सकरुणप्रियदर्शनो यथाविभवेन गृहदैवतान्यचंयन् इन एवागच्छति । यावदेनमुपसामि । ] ४५ (ततः प्रविशति बलिमुपहरन्नायको विदूषकश्चानेरिकाहस्ता चेरी च ।) नायक:-( दी निःश्वस्य ) भोः! दारियं खलु नाम मनस्विनः पुरुपस्य सोच्छ्वासं मरणम् । कुतः, यासां वलिर्भवति मद्गृहदेहलीनी हंसैश्च सारसगणैश्च विभक्तपुष्पः। तास्वेच पूर्ववलिरूढयवाङ्कुरासु वीजाञ्जलिः पतति कीटमुखावलीढः ॥२॥ विदूषकः-अळं दाणि भवं अदिमत्तं सन्तप्पिटुं । पुरुसजोव्वणाणि विअ गिहजोव्वणाणि खु दसाविसेसं अणुहोन्ति । आसमुद्दआणः ३ विपण्णविभवरस बहुपक्खचन्दरस जोण्हापरिक्खओ विन भवदो एव्व रमणीओ अअं दरिदभावो । [ अलमिदानी भवान तिमात्र सन्तप्तुम् । पुरुषयौवनानीव गृहयौवनानि खलु दशाविदोष- मनुभवन्ति । आसमुद्रयानविपनविभवस्य बहुलपक्षचन्द्रस्य ज्योत्स्ना- परिक्षय इव भवत एव रमणीयोऽयं दरिदभावः।] ६ ·-161 - प्रथमोऽङ्क। १९७ नायक न सल्वहं नष्टा श्रियमनुशोचामि । गुणरसत्य तु ९ पुरुषस्य व्यसनं दारुगतर मा प्रतिभाति । कुत, सुख हि दुसान्यनुभूय शोभते यथान्धकारादिव दीपदर्शनम् । सुसात्तु यो याति दशा दरिद्रता स्थित शरीरेण मृत स जीवति ॥३॥ विदूषक -भो यअस्स ! समुद्दपट्टणसारभूदो तादिसो अत्यसञ्चओ कहिं गओ । [मो वयस्य । समुद्रपत्तनसारभूतस्तादृशोऽर्थसन्नय ३ क गत 1] नायक -(नि श्वस्य ) वयस्य । यन गतानि मे भागधेयानि । पश्य, क्षीणा ममार्था प्रणयिक्रियासु विमानित नैव पर स्मरामि । एतत्तु में प्रत्ययदत्तमूल्य सत्त्व ससे । न क्षयमभ्युपैति ॥४॥ (चिन्ता नाटयति ।) विदूषक -किं भय अत्यविभव चिन्तेदि । [किं भवानर्यविभव ३ चितयति ।] नायक- सत्य न मे धनविनाशगता चिचिन्ता भाग्यक्रमेण हि धनानि पुनर्भवन्ति । एतत्तु मा ददति नष्टधनश्रियो में यत् सौहदानि सुजने शिथिलीभवन्ति ७ ·१९८ चारुदत्चे [i.6.1- अपि च, दारिद्यान् पुरुषस्य वान्धवजनो वाक्ये न सन्विष्ठते सत्त्वं हास्यमुपैति शीलशशिनः कान्तिः परिम्लायते । निर्वैरा विमुखीभवन्ति सुहृदः स्फीता भवन्त्यापदः पापं कर्म च यत् परैरपि कृतं तत्तस्य सम्भाव्यते ॥६॥ विदूषकः-एदे दाणि दासीएपुत्ता अत्यवावारा गोवदारश विअ मसअमीदा गिहादो जिग्गच्छन्ति । धणविणासदुक्रन्न . ३ उण चिन्तिअमाणस्स वसन्ते वुढ्ढरस सरत्यम्बस्स विअ अबुर कुरा उन्भमन्ति । ता अलं भवदो सन्दावेण । [एत इरानी दा पुत्रा अर्थव्यापारा गोपदारका इव माक्रमीठा गृहाद् निर्गचन्त । '६ पनविनाशदुःतस्य पुनश्चिन्त्यमानम्य वसन्ते वृद्धस्य शरतम्बर इराकुरा उद्भमन्ति । तदलं भवतः सन्तापेन ।] नायकः-ययस्य ! किमयं सन्तापं परिप्ये । फिनाई ददि ९ यस्य मम, विभयानुयशा भार्या समदुःखसुखो भवान् । सत्त्वं प न परिभ्रष्टं यद् दरिदपु दुर्टमम् ॥७॥ (ततः प्रविशति गनिका सम्भ्रान्ता पिटेन शुसारेण चानुगमनाना) शकार:-चिट्ट चिट्ठ यशश्रोणिए ! चिह, किं याशिधायशि पचायशि परसरन्ती शाहु पशीद ण मटीशि चिह दाय । कामेग शम्पदि हिटझर मे शीलं अगारमम्मपडिद विष पम्ममण्डे ॥८॥ ३ [fra.fis वसन्टासेने ! . ८ ·प्रथमोऽङ्कः। . -1.11.87 १९९ : कि यासि धावसि प्रघावसि प्रस्खलन्ती साधु प्रसीद न मार्यसे तिष्ठ तावत् । कामेन सम्प्रति हि दह्यते मे शरीर- मङ्गारमध्यपतितमिय चर्मखण्डम् ॥ ८॥]. विट:-बसन्तसेने! किं त्वं भयेन परिवर्तितसौकुमार्या' नृत्तोपदेशविशदौ चरणी क्षिपन्ती । उद्विग्नचञ्चलकटाक्षनिविष्टदृष्टि- ाम्रानुसारचकिवा हरिणीव यासि ॥९॥ -भावे ! ए गच्छइ यशवो पिएअर,. दुवेहि अम्हेहि अणुबन्धअन्ती जहा शिगाली विअ कुक्कुळेहि । शणूपुळा मेहळणादहाशा शवेणं मे हळअं हळन्ती ।।१०।। [माय ! एपा गच्छति वसन्तसेना, द्वाभ्यामायाभ्यामनुवध्यमाना यथा शृगालीव कुक्कुराभ्याम् । सन्पुरा मेखलानादहासा सवेष्टनं मे हृदयं हरन्ती ॥१०॥] विट:-यसन्तसेने ! कि त्वं पदात् पदशतानि निवेशयन्ती , नागीव यासि पतगेन्द्रभयाभिभूता। वेगादहं प्रचलितः पवनोपमेयः किं त्यां ग्रहीतुमथया न हि मेऽस्ति शक्तिः ।। ११ ॥ गणिका-( समन्तादवलोक्य ) पळळय! पळव! परहुदिए ! परहुदिए ! महुअर | महुअरअ ! सारिए । सारिए! हद्धि, • ३ गट्टो से परिजणो। एत्थ स एव अप्पा रक्खिदव्योपचक ! . 18 ·[i.11.1- २०० चारुदत्ते पल्लवक ! परभृतिके ! परभृतिके ! मधुकरक ! मधुकरक ! शारिके! शारिके!। हा धिक्, नष्टो मे परिजनः । अत्र स्वयमेवात्मा रक्षितव्यः । ] ६ शकार:-विश्व विळव गाए ! विळव पळवं वा, परहुदिक्षं वा, महुअरं वा, शालिअं वा, शव्वं यशञ्चमाशं वा । के के तुमं परित्तअशि। किं वाशुदेवे शवपट्टणेशे कुन्तीशुदे वा जणमेजए या । अहं तुमं गण्हिअ केशहत्थे दुःशाशणे शीदमिवाहळामि ॥ १२ ॥ [ विलप विलप शाते ! पिलप पल्लवं वा, परभृतिकां वा, मधुकर धा, शारिको वा, सर्व वसन्तमास वा । कः कस्त्वां परित्रास्यते । कि वासुदेवः शवपत्तनेशः कुन्तीसुतो वा जनमेजयो वा । अहं त्वा गृहीत्वा केशहस्ते दुःशासनः सीतामियाहरामि ॥ १२॥ ] विट:-वसन्तसेने! सर्वत्र भयानभिज्ञहृदयं मां कुरु । पश्य, परिचिततिमिरा मे शीलदोषेण रात्रि- थेहुलतिमिरकालास्तीर्णपूर्वो विघट्टाः । युवतिजनसमक्षं काममेतन्न वाच्य विपणिपु हतशेपा रक्षिणः साक्षिणो मे ॥ १३ ॥ गणिका-हं इदाणिं संसइदा संवुत्ता, जो अप्पगुणाणि सरं एज्य मन्तेदि । कहं एदे अकय्यं ण करिस्सन्दि । [ अहम् इदानीं संश- ३ पिता संवृत्ता, य आत्मगुणान् स्वयमेव मन्यते । कथमेतेनाय न । करिष्यन्ति । विटः भवति । क्रियतामरमामर्नुनयप्रमहः ( परिप्रहः), पश्य, ·-i.16.3] प्रथमोऽ जनयति सलु रोपं प्रश्रयो मिद्यमानः किमिय च रुपिताना दुष्करं मद्विधानाम् । अनुनयति समर्थ. सनदीर्घः करोयं युपतिवधघृणाया मा शरीरं च रक्ष ॥ १४ ॥ गणिका-अणुणओ वि खु से भाएदि । | अनुनयोऽपि सल्वस्य माययति । ३ शकार.-वशश्चशेणिए ! शुदहु भावे भणादि । बहुमपिणअदि खु दाव बळिअजणदुल्हे अणुणए । पेक्स वाशु ! अशि क्नु तिक्खे शिहिगीवमेअए सिमि शीशं तय मारए हवा । अळं तु अम्हाळिशकाणि गेशिअ मढे खु जो होइ ण णाम जीवइ ।। १५ ।। [ वसन्तसेने । मुधु मायो भणति । बहुमान्यते रालु तायद् बलबजनदु- लभोऽनुनय । पश्य वामु! असि. एलु तीक्ष्ण शिखिग्रीयामेचक क्षिपामि शीर्ष तव मारयेथवा । अल त्यस्मादृशकान रोपयित्वा मृत पल यो भवति न नाम जीवति ॥ १५॥ गणिमा-अन्य ! फुलउत्तजस्स सीम्परितोसोयजीरिणी गणिा सु अह । [ आर्य ! कुलपुत्रजनस्य शील्परितोपोपजीविनी गणिका ३ सल्यहम् ।। पिट-अत. सलु प्राय॑से । गणिक्य- -अय्या इमादो जणादो किं इच्छीअदि सरीरं या आद ६ अम्हारो या । [आर्य ! अस्माशमात् किंमिप्यते शरीर वाधवालङ्कारो वा पिट-न पुप्पमोक्षणमईति लता । फुतमलङ्कारेण ।

·२०२ । चारुदत्ते [i.15.0-- ९ गणिका-अहं खु दाणि अत्ताणं ण सन्दावे । [ अहं खल्विदा- नीमारमानं न सन्तापयेयम् ।। १२ शकारः-यशनशेणिए । अहं भट्टिपुत्ते कामइदुत्वे । [वसन्तसेने अहं भर्तृपुत्रः कामयितव्यः] गणिका-सन्तो सि । [ शान्तोऽसि।] १५ शकार:-शुणाहि भावे ! शुणाहि । एशा वशञ्चशेणिआ मं शन्तो शित्ति भणादि । [ श्रृणु भाव ! श्रृणु । एषा वसन्तसेना मां श्रान्तोऽसीति भणति !] १८ विट:-( आरमगतम् ) आकुष्टमात्मानं न जानाति मूर्खः । ध्वंस इत्युक्ते श्रान्त इत्यवगच्छति । अपि च, अभिनयति वचांसि सर्वगात्रैः किमपि किमप्यनवेक्षितार्थमाह । अनुचितगतिरप्रगल्भवाक्यः पुरुपमयस्य पशोर्नवावतारः ॥ १६॥ -(प्रकाशम् ) वसन्तसेने ! किमिदं मत्सन्निधौ वेशवासविरुद्धम- भिहितम् । पश्य, तरुणजनसहायश्चिन्त्यतां वेशवासो विगणय गणिका त्वं मार्गजाता लतेव । वहसि हि धनहार्य पण्यभूतं शरीरं सममुपचर भद्रे : सुप्रियं चाप्रियं च ॥ १७ ॥ गणिका-एसो मे अभिणिवेसो अभिजण तुटीअदि । [ एप मेऽभिनिवेशोऽभिजनेन तोल्यते । । शुकार:-भावे ! एशा अन्धआळपूदिदगम्मीला उच्छा दीशइ । मा खु गाए एत्य भंशइदव्या । आ कामदेवाणुआणप्पहुदि णअण- १२ ·--1.20.J प्रथमोऽङ्कः। २०३ मतशत्थुळं दरिदात्यवाहपुत्तं चालुदत्तपडुमै कामेदि ए 1 इदं ६ तश्श गेहरश पक्सदुवाट। [भाव ! एपान्धारपूरितगम्भीरा रच्या दृश्यते । मा सल शाता अत्र प्रशयित या । आ कामदेवानुपानात् प्रमृति नयनमाप्रसस्थुल दरिद्रसार्यवाहपुत्र चारुदचबटुकं कामयत ९ एपा । इद तस्य गृहस्य पश्चद्वारम् 1 ] गणिका-( महर्पमात्मगतम् ) एदं तरस गेह। दिहिआ दाणि अमि- तजपाणिरोहेण पिअजणसमी वणीटम्हि । भोदु, एवं दार १२ शरिरसं। (अपसरति ।) [एतत् तस्य गेहम् । दिष्टयेदानीममिरजन- निरोधेन प्रियननसमीपमुपनीवास्मि । मस्तु, एव तावत् करिष्यामि ! 7 शकार-- (निरोक्य ) भावे ! पट्टा गाए गहा। [भाव ! नष्टा १५ शाता नष्टा । ] विट:- कथं नष्टा । अन्विष्यतामन्यिप्यताम् । शकार -भावे ! दिश्शदि।[ माव! न दृश्यते । ] १८ विट. हन्त वञ्चिता स्मः । वसन्तसेने ! उपसम्वेदानीमसि । काम प्रदोपतिमिरेण न दृश्यसे त्वं सौदामनीय जलदोदरसन्निरुद्धा । त्या सूचयिष्यति हि वायुपशोपनीतो गन्धश्च शब्दमुसराणि च भूपणानि ॥ १८ ॥ (गणिका मालामपनीय भूपणानि चोत्सारयति ।) विट-अहो बलवाश्चायमन्धकार'। सम्प्रति हि, लिम्पतीव तमोऽङ्गानि धर्पतीवाजनं नम । असत्पुरुपसेवेय दृष्टिर्निप्फलतां गता ।। १९ ॥ - - अपि च, . सुलमशरणमाभयो भयानां वनगहन तिमिरं च तुल्यमेव । उभयमपि हि रक्षतेऽन्धकारो जनयति यश्च मयानि यश्च मीतकार ·Pr . - . नायक:- २०४ : चारुदत्ते [i.20.1- :: तथाहि- आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशसञ्छन्ना। उन्मीलितापि दृष्टिनिमीलितेधान्धकारेण ॥ २१ ॥ गणिका-अम्महे मित्तिपरिणामसूइदं पक्खदुवालं । असम्भो. अमरिणदाए इह अहिअं अन्धआरो। ता इह एव्व चिहिस्सं । ३. (स्थिता । )[ अहो भित्तिपरिणामसूचितं पक्षद्वारम् । असम्भोगमलि- नतयेहाधिकमन्धकारः । तद् इहैव स्थास्यामि ।] नायक:-मैत्रेय ! गच्छ, चतुष्पथे बलिमुपहर मातृभ्यः । ६ विदूषकः-ण मे सद्धा, अण्णो गच्छदु । [न मे श्रद्धा, अन्यो गच्छतु ।] --किमर्थम् । ९ विदूषकः -मम युद्धी आईसमण्डळगआ विअ छाआ वामेसु दक्षिणा दक्षिणेसु वामा होइ । [मम बुद्धिरादर्शमण्डलगतेव छाया वामेषु दक्षिणा दक्षिणेपु वामा भवति । ] १२ नायक:-मूर्ख ! यथाविभवेनाय॑ताम् । भक्त्या तुप्यन्ति दैवत्तानि । सद्गम्यताम्। विद्घक:-एआई अहं कहं गमिस्सं । एकाक्यहं कथं गमिष्यामि।। १५ नायक:-रदनिके । अनुगच्छात्रभवन्तम् । रदनिका-जं भट्टा आणवेदि । [ यद् भर्ताशापयति । ] विदूषकः-भोदि ! दीर्व अहं णइस्सं ।। भवति ! दीपमहं नेष्यामि । १८ नायकः-यथा भवान् मन्यते तथास्तु । विदूषकः-( दीपं गृहीत्वा ) भो रदणिए ! अवावुद पक्खदुवाळं । [मो रदनिके ! अपावृणु पक्षद्वारम् ।। १२१ रदनिका-तह । (नाटयेन द्वारमपावृणोति) [ तया । . 1

·-~1,2116]
प्रथमोऽङ्कः।
२०५
( गणिका वस्त्रान्तेन दीप निर्यापयति ।)
विद्पा -अविहा ! अविहा! [ अविहा ! अविहा !1]
२४ नायक -बयस्य । किमेतत् ।
विद्यक -अरायुदपरसटुवारपिण्डीकीदप्पविटेण राअमग्गसडिक
पणेण यादेण सहसा णिग्गच्छन्तरस मम हत्ये णिवामुदो दीनो।
२७ [ अपातपादारपिण्डीतप्रविष्टेन राजमार्गसङ्घीणेन वातेग गहरा निर्गच्छतो
मम हस्ते निर्गपितो दीप ।
नायक -मूर्स । धिक् लाम् ।
३० विदूषक -अप्पं खु मे अपरदं । रदणिए ! गच्छ, चउप्पहे म पडि-
पाळेहि । जान अहं वि अन्भन्तरचउस्सागदो दी गणिहअ
आअच्छामि । ( निषान्त ।) [अल्प खलु मेऽपराधम् । रदनि !
३३ गच्छ, चतुष्पपे मा प्रतिपाच्य । यावदहमप्यभ्यन्तरचनुश्शाराद्
दीप
गृहीरसागच्छामि।]
चेटी-अप्य ! तह । (परिकामति ) [ आर्य | तया1]
३६ गणिका-दिद्विआ मम पवेसणिमित्तं अचाबुदं पक्सदुवाळं ।
अळ चारित्तभएण । जार पविसामि । (अभ्यन्तर प्रविश्य तिष्ठति ।)
[दिया मम प्रवेशनिमित्तमपावृत पशद्वारम् । अल चारिमभयेन ।
३९ यावत् प्रविशामि1]
रिट -(विलोक्यारमगतम् ) भवनानिर्गत्य याचिदियमागच्छति ।
भवतु, अनया चराक वश्चयामि । (प्रकाशम् ) सुरभिस्नानधूपानु
४२ सिद्ध इव गन्ध.।
शकार -आम भावे ! शुणामि गन्धं शरणेहिं । अन्धआपूळि-
देहिं णाशापुडेहिं गुट्छु ण पेसामि । [ आम भाच ! श्रृणोमि गन्ध
४५ श्रवणाभ्याम् । अन्धकारपूरिताम्या नातापुराभ्या मुनु न पश्यामि ।]
विट -विष्ट तिष्ट । कयास्यसि । (चेटी गृहाति ।)

·: चारुदत्ते [i.20.1-- 1 , तथाहि- आलोकविशाला मे सहसा तिमिरप्रवेशसञ्छन्ना । उन्मीलितापि दृष्टिानमीलितेवान्धकारेण ॥ २१ ॥ : .. गणिका-अम्महे मित्तिपरिणामसूइदं पाखदुयाळं । असम्भो. अमळिणदाए इह अहिअं अन्धआरो। ता इह एव्व चिट्ठिसं । ३. ( स्थिता ।) [ अहो भित्तिपरिणामसचितं पक्षद्वारम् । असम्भोगमलि- मतयेहाधिकमन्धकारः । तद् इहैव स्थास्यामि ।] नायक:-मैत्रेय ! गच्छ, चतुष्पथे वलिमुपहर मातृभ्यः । ६ विदूषकः-ण मे सद्धा, अण्णो गच्छदु । [ न मे श्रद्धा, अन्यो गच्छतु ।। नायक:-किमर्थम् । १ विदूषकः-मम बुद्धी आदंसमण्डळगआ विअ छाओ वामेसु दक्षिणा दक्षिणेसु वामा होइ। [मम बुद्धिरादर्शमण्डलगतेव छाया वामेषु दचिणा दक्षिणेषु वामा भवति । ] १२ नायकः-मूर्ख ! यथाविभवेनाय॑ताम् । भक्त्या तुष्यन्ति देवतानि । तद् गम्यताम् । विद्धक:-एआई अहं कहं गमिरसं । [ एकाक्यहं कथं गमिष्यामि।) १५ नायका-रदनिके । अनुगच्छात्रभवन्तम् । रदनिका-जं भट्टा आणवेदि। [ यद् भर्ताज्ञापयति ।] विदूषकः-भोदि ! दीवं अहं पइस्सं ।। मवति ! दीपमहं नेष्यामि ।] १८ नायका-यथा भवान् मन्यते तथास्तु । विदूषकः-( दीपं गृहीत्वा ) भो रदणिए ! अवावुद पक्खदुवाळं । [ भो रदनिके ! अपावृणु पक्षद्वारम् ।। २२ रदनिका-तह । (नाटयेन द्वारमपावृणोति.) [ तया !] .

·-1,2140]
प्रथमोऽङ्कः।
२०५
(गणिका वस्त्रान्तेन दीपं निर्धापयति ।)
विधा:-अविहा ! अविहा!![ अविहा! अविहा!।]
२४ नायक:-वयस्य ! किमेतत् ।
विदूषकः-अवावुद पवस्त्रदुवारपिण्डीकीदप्पविटेण राअमग्गसड्कि-
ण्णेण वादेण सहसा णिग्गच्छन्तस्स मम हत्थे णिवावुदो दीयो ।
२७ [ अपावृतपक्षद्वारपिण्डीतपविष्टेन राजमार्गसङ्कीर्णन वातेन सहसा निर्गच्छतो
मम हस्ते निर्वापितो दीपः ।
नायक:-मूर्ख ! धिक् त्वाम् ।
३० विदूपा.-अप्पं खु मे अवरद्धं । रदणिए ! गच्छ, चउप्पहे मं पडि-
याहि । जात्र अहं वि अन्भन्तरचउस्सायदो दीपं गण्हिा
आअच्छामि । ( निष्कान्तः ।) [अल्पं खलु मेऽपराधम् । रनिके !
३३ गच्छ, चतुष्पथे मा प्रतिपालय । यायदहमध्यभ्यन्तरचतुश्शालाद् दीप
गृहीसागच्छामि ।
चेटी-अय्य ! वह । (परिकामति) [ आर्य । तथा 1]
३६ गणिमा-दिद्विआ मम पवेसणिमित्तं अवाबुदं पक्सद्धवाळं ।
अळं चारित्तभएण । जाव पविसामि । (अभ्यन्तर प्रविश्य तिष्ठति ।)
दिष्टया मम प्रवेशनिमित्तमपावृतं पक्षद्वारम् । अलं चारित्रभयेन ।
३९ यावत् प्रविशामि।
चिट:-( विलक्यात्मगतम् ) भवनान्निर्गय काचिदियमागच्छति ।
भवतु, अनया वराकं वञ्चयामि । (प्रकाशम् ) सुरमिस्नानधूपानु.
४२ विद्ध इव गन्धः।
शकार:-आम भावे । शुणामि गन्धं शवणेहिं । अन्धआपूटि.
देहिं णामापुडेहिं शुद्छु ण पेसागि । [ आम माय ! शृणोमि गन्धं
४५ गाभ्याम् । अन्धकारपूरिताभ्या नासापुटाभ्या सुछु न पश्यामि ।
विट:--तिष्ट तिष्ठक यास्यसि । ( चेटी गृहाति ।)
चा,...५

·चारुदत्ते [i.21.47- ( चेटी सभयं भूमौ पतिता ।) ४८ शकार:- गण्ह भावे ! गण्ह । [गृहाण भाव ! गृहाण }] विट:- एपा हि वयसो दर्पात् कुलपुत्रावमानिनी । केशेषु कुसुमन्यासै: सेवितव्येपु धर्पिता ॥ २२ ॥ शकार:-भावे ! किं गहीदा। [ भाव ! कि गृहीता।। विट:-अथ किम् । एषा गन्धानुसारेण गृहीता । ३ शकारः-दाशीए पुत्तीए शीशं दाव छिन्दिअ पञ्चा मारइश्शं । [ दास्याः पुत्र्याः शीर्ष तावच्छित्त्वा पश्चान्मारयिष्यामि । । विटः- गृह्यतां तावत् । ६ शकार:- ( चेटी गृहीत्वा ) एशा हि वाशु शिळशि ग्गहीदा केशेशु वाळेशु शिटोलहेशु । कूजाहि कन्दाहि च्याहि वात्तं महेश्शळं शङ्करभिश्शळं वा ॥२३॥ [ एपा हि वासः शिरसि गृहीता केशेषु बालेषु शिरोरुहेषु । कूज क्रन्द लप वात महेश्वरं शङ्करमीश्वर वा ॥ २३ ॥ ] (चेटी बलादाकर्षति ।) चेटी-किं अय्यमिस्सेहि ववसिदं । [ किमार्यमित्रैर्व्यवसितम् । ३ शकार: :-भावे ! जाणामि शळयोगेण ण होइ वशञ्चशेणिआ ॥ [ भाव ! जानामि स्वरयोगेन न भवति वसन्तसेना । ] विट:-न मोक्तव्या । वसन्तसेनैवैषा । एका रङ्गप्रवेशेन कलानां चैच शिक्षया । खरान्तरेण दक्षा हि व्याहतु तन्न मुच्चताम् ॥ २४ ॥ (प्रविश्य) विदूषकः- ( दीपं गृहीत्वा ) राअमग्गसड्किण्णेण सीअसुउमारेण ३ वादेण पदे पदे विक्खोहिअमाणजणिअतरगतेरपुण्णभाअणं दीयं ·२०७ -~1. 25.123 प्रथमोऽ। क्हं वि रक्खि गहिअ आअदो म्हि । [राजमार्गसङ्कीर्णन शीतसुकुमारेण वातेन पदे पदे विक्षोभ्यमाणजनिततरङ्गतैलपूर्णभाजनं दीपं ६ कथमपि रक्षित्वा गृहीत्वागतोऽस्मि । 1 चेटी-(शकारं पादेन ताडयन्ती दिखा ) अय्य ! मेसेज ! अयं परिभयो आदु अवळेयो । [ आर्य ! मैनेय ! अयं परिभोऽथवा- ९ बलेप:17 विदूषकः-मा दाय, मा दाव । ( सरसङ्गं विटं शकारं च दृष्ट्वा शसित- स्तिष्यति । ) [ मा तावद् , मा तावत् । ) १२ विट:- अये आर्यचारदत्तस्य वयस्यो मैत्रेयः खल्वयम् । नेयमपि घसन्तसेना । महाब्राह्मण ! अन्यशङ्कया खल्विदमरमाभिरनुष्ठितं, न दर्षात् । पश्यतु भवान्, अकामा ह्रियतेऽस्माभिः काचित स्वाधीनयौवना । सा भ्रष्टा शकया तस्याः प्राप्तेयं शीलवञ्चना ॥ २५ ॥ शकार:-अविहा दळिद्दशत्थवाहपुत्तश चाळुदत्तयदुअश्श चेडी खु इअं, ण होह यशश्चशेणिआ । शाहु, यशश्चशेणिए ! शाहु ! ३ अन्धा. करिअ अन्तमा पञ्चिदे भावे, अहके दाव पश्चिदे कूडकावडशीळए । शौवहा दुक्सडे कडे । [ अयिहा दरिद्रसार्थवाह. पुनस्य चारुदत्चनरस्य चेटी सल्वियं, न भवति चसन्तसेना । साधु ६ बसन्तसेने ! साधु । अन्धकार कृत्वान्तरा वश्चितो भाषः । अहं तावद् यश्चिन, टापटीले । सर्वथा दुष्करं कृतम् ।। विदूषकः-मा दाय । ण जुत्तमिदं । [ मा तावत् । न युक्तमिदम् ।। ९ विटा-मो महाबाह्मण ! अयमनुनयसर्वस्वमञ्जलिः । विदपक - भोदु, भोदु । अणवरद्धो भव । अणुणीदो अहं एब्य एत्थ अपरद्वो । [ भानु, भन्तु । अनपरादो मवान् । अनुनीतोऽहमे. १२वानापरादः।

·दाकार:- चारुदत्ते [i.2518- शकार:-भावे ! दिदं खु भाआशि तं दळिद्दशत्थवाहपुत्तं चालुदत्तवडु। [ भाव ! दृढ़ खलु बिभेपि तं दद्धिसार्थवाहपुत्रं १५ चारुदत्तबटुकम् । ] विटः-सत्यं मीतोऽस्मि । :-किश्श भावे ! किश्श । [ कस्माद् भाव ! कस्मात् । ] १८ विट:-तस्य गुणेभ्यः । पश्यतु भवान् , स मद्विधानां प्रणयः कृशीकृतो न तस्य कश्चिद् विभवैरमण्डितः । निदाघसंशुष्क इव हृदो महान् नृणां तु तृष्णामपनीय शुष्यति ॥ २६ ॥ महाब्राह्मण ! अयमर्थः सार्थवाहपुत्रस्य न कथयितव्यः । ( निष्क्रान्तो विटः ।) शकार:-माळिश ! वडुअ ! मालिश ! भणेहि तं दळिद्दशत्थवाह- ३ पुत्तं चाळुदत्तबडुरं मम वअणेण-व्याअशाळे शण्ठाणे शवट्टण शीशेण अणुवन्दिअ भणादि-गाडअइस्थिआ वशञ्चशेणिआ णाम गणिआदारिआ शुषण्णवण्णा दुवेहि अम्मेहि वळक्कारेण णीअमाणा ६ महन्तेण शुवण्णालङ्कारेण तव गेहं पविठ्ठा । शा शुवे णिय्याअइ. दव्या । मा दाय तव अ मम अ दाळुगो खोहो होदि ति । वडुअ ! माठिश ! इदं च भणाहि- -मा दाशीएपुत्त ! वारावदगळप्पविद्वं ९ विअ मूळकन्दं शीशकवाळं मडमडाइश्शं । मा खु कवाडशम्पुडप्प- विढे विअ पक्ककवित्थं शीशं दे चुण्णचुण्णं मडमडाइश्शं त्ति । [ मारिप । बटुक ! मारिप ! भण तं दरिद्रसार्थवाहपुत्र चारुदत्तबटुकं १२ मम वचनेन-राजस्थाल: सस्थानकः सपर्टेन शीर्षणानुवन्ध भणति- नाटक्स्त्री वसन्तसेना नाम गणिकादारिया सुवर्णवर्णा द्वाभ्यामावाभ्या बलात्कारेण नीयमाना महता सुवर्णालङ्कारेण तव गेहं प्रविष्टा । सा ·-1.26,89] प्रथमोऽङ्कः। १५ श्वो नियांतयित या । मा तावत् तव च मम च दारुण शोभो भरतीति । बटुक ! मारिग । इद च मण-मा दास्या. पुन । पारा वतगलप्रविष्टमिव मूलमन्द शीघपाल मडमडायिष्यामि । मा सद्ध १८ कपाटसम्पुटप्रविष्टमिर पककपिरष शीर्ष ते चूर्णचूर्ण मडमायिध्यामि इति । विदूषक -भो । तह । (शकार दीपेनोवैजयति )। [ मो. 1 तया । ] २१ शकार -( सर्वतो विलोक्य) कहिं भावे। गदे भावे ! अविहा भावे ! [क भाव । गतो मान. । अविहा भाव !!] (निप्पान्त. शकार.) २४ विदूषक -किदं देवकय्यं त्ति तत्तहोदो णिवेदइन्सामो। भोदि ! अयणीअदु दे हिअअमण । अअं वुत्तन्तो अन्भन्तरं ण पेरि दयो। [मृत देवकार्यमिति तत्रभरतो निवेदयिष्याय । माति । २७ अपनीयता ते हृदयमन्यु । अय वृत्तान्तोऽभ्यन्तर न प्रेपयित य ।] चेटी-अय्य ! रदणिआ सु अहं । [आर्य! रदनिका सस्वहम् ।। विदूषक -एहि गच्छामो । [एहि गच्छाव. ! ] (उभौ परिकामत..) नायक -भद्रे । कृतं देवकार्यम् । गणिका-( आत्मगतम् ) परिजणत्ति में सद्दावेदि। भोदु, रक्सि- ३३ दन्हि । [ परिजन इति मा शब्दापयति । भातु, रक्षितास्मि 1] नायक -मारुतामिलापी प्रदोष । तद् गृह्यता प्रागारकम् । गणिका-(प्रापारक गृहीला सहर्पम् ) अणुदासीणं जोव्यणं से पड. ३६ घासगन्धो सूएदि । [अनुदासीन यौवनमस्य पटवासगघ सूचयति । 3 नाय -रदनिके ! प्रवेदयतामभ्यन्तरचतु शालम् । गणिया (आत्मगतम् ) अभाइणी अहं अन्भन्तरप्पसस्स । ३९ [अभागिन्यहमभ्यन्तरप्रदेशस्य ।] ३० ·२१० चारुदत्ते [i.26.40- नायक-किमिदानी न प्रविशसि । गणिका-इदाणि अहं किं भणिस्सं । [इदानीमह किं भगिध्यानि।] ४२ नायक:-रदनिके किं विलम्यसे । (रदनिकाविदूषकावुपसृत्य) चेटी-भट्टिदारअ ! इअ म्हि । [ भर्तृदारक ! इयमस्मि ।] ४५ नायक:-इयमिदानी का। अविज्ञातप्रयुक्तेन धर्पिता मम वाससा । संवृता शरदभ्रेण चन्द्रलेखेव शोभते ॥ २७ ॥ गणिका-(आत्मगतम् ) दीवारोअसूइस्वो सो एव्व दाणि एसो, जस्स किदे अहं णिसासमत्तक्खिदं सरीरं उव्वहामि । ३ [ दीपालोकसूचितरूपः स एवेदानीमेपः, यस्य कृतेऽहं निःश्वासमात्र- रक्षितं शरीरमुबहानि । ] विदूषकः-भो चारुदत्त ! राअसाटो सण्ठाणो सवढेण सीसेण ६ अणुवन्दिअ विण्णवेदि-णाडअइत्थिआ वसन्तसेणिआ णाम गणि- आदारिआ अम्हेहि वकारेण णीअमाणा महन्तेण सुवण्णाळकारेण तुम्हाणं गेहं पविट्टा । सा सुवे णिय्याअइदव्वत्ति। [ भोः चारुदत्त ! संस्थानः सपट्टेन शीर्षणानुवन्ध विज्ञापयति-नाटक्न्त्री वसन्तसेना नाम गणिकादारिकास्माभित्रलात्कारेण नीयमाना महता मुवर्णालङ्कारेण युष्माकं गेहं प्रविष्टा । सा श्वो निर्यातवितव्येति । ] १२ गणिका-हं वळकारेण णीअमाणत्ति णं भणादि । भोदु, असं पत्त- कायो । (प्रकाशम् ) अय्य ! सरणागदम्हि । [हं बलात्कारेण नीय- मानेति ननु भणति । भवतु, अयं प्रातकालः । आर्य ! शरणागतास्मि । ] १५ नायकः-न भेतव्यम् । न भेतव्यम् । किं वसन्तसेनैपा । विदूषकः-अविहा वसन्तसेणा । (अपवार्य) भो चारुदत्त ! वसन्तसेणा खु इअं, जा भवदा कामदेवाणुआगप्पहुदि णअण ९ राजस्थाल: २१ ·-1.28.10] प्रथमोऽङ्कः। २११ १८ मत्तसंस्थुदा सणिहिदमणोभवेण हिअएण उन्नहीअदि । ता पेक्खदु इअं[ अबिहा वसन्तसेना । भोः चारुदत्त ! यसन्तसेना सल्लियं, या भवता कामदेवानुयानप्रभृति नयनमानसंस्तुता सन्निहित- २१ मनोमवेन हृदयेनोदुह्यते । तत् पश्यत्तिमाम् ।] नायकः-बयस्य ! पश्याम्येना, यत्र में पतितः कामः क्षीणे विभवसम्चये। रोपः फुपुरुपस्येव स्वाहगेष्वेवायसीदति ।। २८॥ गणिका-अदिण्णभूमिप्पवैसपरिसणेण अवरद्धा अहं अय्यं सीसेण पसादेमि । अदत्तभूमिप्रवेशप्रधर्षणेनापराद्वाहमार्य शरिर्पण प्रसादयामि।। ३ नायकः-यद्येवमहमपि तावदविज्ञातप्रयुक्तेन प्रेष्यसमुदाचारेण सापराधो भवती प्रसादयामि। विदुषा:-भो ! वियहन्ता इब सअडिअं दुब्बिणीदबळीवद्दा ६ अण्णोपण सङ्किसन्ति । अहं दाणि कं पसादेमि । भोटु, दाणि रदणिों पसादेमि । रदणिए ! पसीददु, पसीददु होदी । [ भोः ! वियहन्ताविव शटिको दुर्विनीतबलीययन्योन्य लेशयतः । अहः ९ मिदानी के प्रसादयामि । भवतु, इदानीं रदनिकां प्रसादयामि । रदनिके ! प्रसीदतु, प्रसीदतु भवती ।। नायक:- भवति ! परवानस्मि । किमनुतिष्ठति स्नेहः । १२ गणिका-(आत्मगतम् ) महुरं खु इच्छिदव्वं । अदक्षिणं खु पढम- दसणे जइच्छागदाए इह यसिढुं । ता एवं करिस्सं । (प्रकाशम् ) जइ मे अय्यो पसण्णो, अअं मे अबकारो इह एव्य चिहृदु । १५ अलमारणिमित्तं पाया में अणुसरन्ति । अहं पि अव्येण रक्सिदा गेहं गन्तुमिच्छामि । [ मधुर सल्वेष्टन्यम् | अदक्षिणं सलु प्रयमदर्शने यहागरायेह यस्तुम् । तदेवं करिष्यामि । यदि में आर्यः प्रसन्नः, १८ अय मेऽलङ्कार इहैव तिष्ठतु । अलङ्कारनिमित्तं पापा मामनुसरन्ति । अहमप्यायेंग रक्षिता गेहं गन्तुमिच्छामि।

·२१२ चारुदत्ते [i.2820-- नायक:-अन्वर्थमुपदिशति । मैनेय ! गृह्यताम् । २१ विदूषकः-ण मे सद्धा । [ न मे श्रद्धा।] नायक:-मूर्ख ! गृह्यताम् । विदूषकः-जं भवं आणवेदि । आणेदु भोदी । [ यद् भवानाज्ञा- २४ पयति । आनयतु भवती । ] (गणिका विमुच्यालङ्कारं प्रयच्छति ।) विदूषकः- ( गृहीत्वा ) रदणिए ! गण्ह एवं सुवण्णालङ्कारं तुवं । २७ सहीए सत्तमीए अ धारेहि । अहं अट्ठमीए अणद्धाए धारइरसं । [रदनिके ! गृहाणैतं सुवर्णालङ्कार त्वम् । षष्ठयां सप्तम्यां च धारय । अहमष्टम्गामनध्याये धारयिष्यामि ।] ३० चेटी- ( विहस्य ) सत्यं वक्खाणअन्तस्स भट्टिपुत्तरस तदार्णि अवसरो होदि । आणेदु अय्यो । (गृहीत्वा निष्क्रान्ता । ) [ शास्त्रं व्याचक्षाणस्य भर्तृपुत्रस्य तदानीमवसरो भवति । आनयत्वार्यः । ] ३३ नायक:-कोऽत्र भोः !। दीपिका तावत् । विपक:-भोः ! दीविआ गणिका विअ णिस्सिणेहा संवुत्ता । [भोः । दीपिका गणिकेव निःस्नेहा संवृत्ता।] ३६ नायक:- कृतं दीपिकया । ( विलोक्य ) उदितो भगवान् सर्वजन- सामान्यप्रदीपश्चन्द्रः । अतः ग्बलु, उदयति हि शशाङ्कः छिन्नखजूरपाण्डु- युवतिजनसहायो राजमार्गप्रदीपः। तिमिरनियमध्ये रश्मयो यस्य गौरा हृतजल इव पङ्के क्षीरधाराः पतन्ति ॥ २९ ॥ भवति ! राजमार्गे निष्क्रमणः क्रियताम् । सखे ! अनुगच्छात्र- भवतीम् । ३ विदूषकः-जं भवं आणवेदि । एदु एदु भोदी । [ यद् भवानाज्ञापयति । एत्वतु भवती । ] (निष्क्रान्ता: सर्वे।) प्रथमोऽङ्कः। २२

·अथ द्वितीयोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति गणिका चेटी च ।)
३ गणिका-तदो तदो। [ततस्ततः ।)
चेटी-अम्महे ण किश्चि मए भणिदं । कि तदो तदो त्ति। [अम्महे
न विझिन्मया भणितम् । कि ततस्तत इति ।]
६ गणिका-हले। कि मए मन्तिदं । [हले । किं मया मन्तितम् । ]
चेटी-अजुए ! सिणेहो पुच्छदि, ण पुरोभाइना । कि चिन्तीअदि ।
[अनु ! स्नेहः पृच्छति, न पुरोभागिता । किं चिन्त्यते 1 ]
९ गणिका-हजे ! तुमं दाय कि ति तकसि । [ हो ! स तावत्
किमिति तर्कयसि । ]
चेटी-अप्पओअणदाए गणिआभावस्स अज्जुआ कं पि कामेदि त्ति
१२ तकमि । [ अप्रयोजनतया गणिामारस्याज्जुका क्मपि पामयत इति
तर्कयामि।]
गणिका-मुटु तुए किदं । अयश्चिदा दे दिट्ठी । ईदिसवण्णय्येव ।
१५ [ सुष्टु त्वया कृतम् । अवञ्चिता ते दृष्टिः । ईशवणे ।।
चेटी-अणरकिर्द पि अज्जु मण्डिखें विअ पेक्सामि । कामो
हि भअव अणयगीदो ऊसुवो तरणनणरस । [अनल्छूतामप्यन्नुका
१८ मण्डितामिव पश्यामि । कामो हि भगवाननीत उत्सरारुणजन
स्था
--
गणिमा-हदासे ! उकाण्ठिदव्वे का दे रदी । [ हताशे ! उत्तण्ठित ये
२१ का ते रतिः । ]
चेटी-अज्जुए। इच्छामि पुच्छि, वहुमाणो विअ रमणीओ कोशि
रामकुमारो।[अनुरे ! इच्छामि प्रष्टं बहुमान इव रमणीय. कश्चिद्
२४ राजकुमारः I]
१. पुरोमाईदाए.
२३

·२१४ चारुदत्ते [ii. गणिका-रमिदुं इच्छामि, ण सेचिदं।रन्तुमिच्छामि, न सेवितुम् । ] चेटी-किण्णु खु विज्जाविसेसरमणीओ कोच्चि वम्हणदारओ । २७ [ किन्नु खलु विद्याविशेषरमणीयः कश्चिद् ब्राह्मणदारकः । ] गणिका-अस्थि अदिबहुमहो विस्संभो । पूअणीओ खु सो जणो । [ अस्त्यतिबहुमतो विस्तम्भः । पूजनीयः खलु स जनः ।] ३० चेटी-किण्णु हु वणिजदारओ कोचि आगन्तुओ। [किन्नु खलु वणिग्दारकः कश्चिदागन्तुकः।] गणिका-उम्मत्तिए ! आसाच्छेदं उकण्ठन्ता का सहेदि । [ उन्म- ३३ त्तिकै ! आशाच्छेदमुत्कण्ठमाना का सहते । । चेटी-किं ण सकं सोढुं । को अम्हाणं मणोरहाउत्तो । [ किं न शक्यं श्रोतुम् । कोऽस्माकं मनोरथावुत्तः ।। ३६ गणिका-किं तुवं कामदेवाणुयाणे ण आअदा सि । [ किं त्वं काम. देवानुयाने नागतासि । ] चेटी-णं आअदम्हि [ नन्वागतास्मि । ] ३९ गणिका-केण उदासीणं मन्तेसि । [ केनोदासीनं मन्त्रयसे।] चेटी-भणादु, भणादु अज्जुआ, भणादु । [ भणतु, मणत्वज्जुका, भणतु । ] ४२ गणिका-हले ! सुणाहि दाव । अस्थि सत्यवाहपुत्तो चारुदत्तो णाम ।। हल्ले ! श्रृणु तावत् । अस्ति सार्थवाहपुत्रश्चारुदत्तो नाम । चेटी-जेण सरणागदा तुवं रक्खिदा ।। येन शरणागता त्वं रक्षिता ।। ४५ गणिका- सो एव्य । [ स एव । ] चेटी-हद्धि, दरिदो क्खु सो। हा धिक, दरिद्रः खलु सः । ] गणिका-अदो क्खु कामीअदि । अदिदरिद्दपुरुससत्ता गणिआ ४८ अवअणीआ होइ। [अतः खलु काम्यते । अतिदरिद्रपुरुषसक्ता गणिकाअवचनीया भवति ।]

·~ii.] द्वितीयोऽदः। २१५ चेटी-अज्जुए ! उदपुप्फ सहआरं महुअराओ व्यासन्ति । ५. [अनुरे ! उद्धृतपुष्पं सहकार मधुम्रा उपासते ।। गणिमा-हो ! एवं. उवामन्ति । दे महुअरा त्ति पुन्छीअन्ति । [हजे ! एवम् , उपासते । ते मधुकरा इति पृच्छयन्ते ।। ५४ चेटी-किं, विहवमन्ददाए बेसवासप्पसङ्गकादरो दुक्सं ति जड ण आअच्छे । [किं, विभरमन्दतया वेशवासप्रसनकातरो दुग्नमिति यदि नागच्छेत् ।] ५७ गणिका-ण अहं तं कामेमि।। नन्वह तं कामये।] चेटी-जइ एत्तओ बहुमाणो, किं णाभिसरीअदि । [ ययेतारान् बहुमान', किं नामिस्रियते । ] ६. गणिा-ण हु ण गच्छामि । किन्तु सहसा अभिसरिदो पच्युअआर- दुनाभदाए. पुणो मे दुनळभो भवे चि विळम्येमि । न खलु न गच्छामि । मिन्नु सहमामिस्त. प्रत्युपकारदुर्लमतया पुनमै दुर्लभो ६३ भवेदिति विलम्ये। 10 चेटी-हं, कि एतणिमित्तं तहिं एव्य सो अङ्कारो ठाविदो। हं, क्मितनिमित्त तौर सोडलद्वार.स्थापितः।] ६६ गणिका-ई दिसं एच । [ ईदृशमेव ।] (तत प्रविशन्यपटीक्षेपेण सवाहकः।) सवाहक:-अय्ये ! सरणागदो म्हि । आयें। शरणागतोऽस्मि । ६९ गणिका-अर अय्यरस सम्ममेण । [ थलमार्यस्य सम्भ्रमेण । ] चेटी-हं, को दाणि एसो । [हे, क इदानीमेपः ।। गणिका-उन्मत्तिए ! किं सरणाअदो पुच्छीअदि। [उन्मत्तिके ! ७२ किं दशरणागतः पृच्छयते ।। चेरी-अवि णाम साहसिओ भवे । [ अपि नाम साहसिको भवेन् । ] गणिका-उन्मत्तिए ! गुणवन्तो रक्पिदव्यो होदि । [उमत्तिके ! ७५ गुणवान् रचित यो भवति ।] २५ ·. २१६ चारुदत्ते [ii.14.26..- संवाहक:-अय्ये ! णं भएण उवआरो विस्सरिदो, ण परिभवेण । पेक्खदु अय्या, भीदाहवा परिसिदाहवा आवण्णावा सुटभचा. ७८ रित्तवञ्चणाहवा अबराहे, समत्या होन्ति । [आयें ! ननु भयेनोपचारो विस्मृतः, न परिभवेन । पश्यत्वार्या, भीता अथवा प्रधर्षिता अथवा आपन्ना अथवा मुलभचारित्रवञ्चना वा अपराधयितुं समर्था भवन्ति । ] ८१ गणिका-भोदु, भोदु । विस्सत्यो भोदु अय्यो । गणिआ खु अहं । [ भवतु, भवतु । विश्वस्तो भवत्वार्यः । गणिका सल्वहम् । ] संवाहक:-अभिजणेण, ण सीळेण । [अभिजनेन, न शोलेन । ] ८४ गणिका-हले ! एवं विअ । [ हजे ! एवमिव । ] चेटी-अज्जुआ अय्यं पुच्छदि, कुदो अय्यस्स भ ति । [अन्जुकार्य पृच्छति, कुत आर्यस्य भयमिति । ] ८७ संवाहक:- अय्ये ! धणिआदो। [आयें ! धनिकात् । ] गणिका-जइ एवं, आसणं देदु अय्यरस । [यद्येवम् , आसनं दीयतामार्यस्य । ] ९० चेटि-तह । (आसनं ददाति ।) [तथा।] गणिका--उपविसदु अय्यो। [ उपविशत्वार्यः । ] रांवाहका-(स्वगतम् ) पूआविसेसेण जाणामि कय्यं ति । (उप- ९३ विशति ।) [पूजाविशेषेण जानामि कार्यमिति । ] गणिका-हले ! एवं विअ । [हजे ! एवमिव । ] चैटी-अज्जुए ! तह । अय्य ! राअमग्गे विस्सत्यसम्पादं अय्यं कादं ९६ इच्छदि अज्जुआ। करस किं कत्तव्यं । [अज्जुके ! तथा । आर्य ! राजमार्ग विश्वस्तसम्पातमार्य कर्तुमिच्छत्यन्जुका । कस्य किं कर्तव्यम् । ] संवाहकः-सुणादु अय्या। [शृशोत्वार्या । ] ९९ गणिका-अवहिदम्हि । [अवहितास्मि !] संवाहकः-पाडळिपुत्तं मे जम्मभूमी । पकिदीए वणिजओ अहं । - ·-ji. 125] द्वितीयोऽङ्कः। तदो भाअवेअपरिवुत्तदाए दसाए संबाहअत्ति उबजीनामि । १०२ [ पाटलिपुत्र मे जन्मभूमिः । प्रमया वगिगहम् । ततो भागवेरपरिवृत्त. तया दशया सवाहावृत्तिमुपजीवामि । ] गणिका-संगाहओ अय्यो । सुउमारा कव्या सिक्पिदा अय्येण । १०५ [ सवाहक आर्यः । सुरुमारा क्ला शिक्षितार्येण । ] सवाहक -कत्ति सिक्सिदा । आजीविसं दाणि संवुत्तम् । [क्लेति शिविता | आजीविकेदानीं सवृत्ता।] १०८ गणिका-णिव्वेदमूअअं भि चक्षणं अव्यस्म । तदो तो । [निटसूचसमिर वचनमास्य । ततस्तत ।] समाहा -अज्जुए । मो दाणि अहं आअन्तुआणं सुणि पुरुस १११ विसेसोहळेण आअदो म्हि इम उज्जमणि । [ भन्नुके ! स इदानीमहमागन्तुमाना थक्षा पुरुषविशेषनौतूहलेनागतोऽस्मीमामुग्जय नीम् । ११४ गणिका-- तदो तदो। [ ततस्ततः ।] सपाहफा-तदो इह आअदमत्त एव्य कोच्चि सत्यवाहपुत्तो समासा- दिदो । [ तत इहागनमान एर कश्चित् सार्थवाहपुत्रः समासादित. 1] ११७ गणिका-फेरिसो। [ कीदृशः ।] बाहक.-आददिमन्तो अधिन्भमन्तो अणुच्छित्तो निनो दरिद- दाए अनिम्हओ चटरो महुरो दरसो समिओ अमिमदो १२० आइदो तुह्रो होदि । दय्य ण विक येदि । अप्पं वि सुमरदि, बहुरं पि अपइदं निसुमरदि । अजुए ! किं बहुणा, तस्म कुलमुत्तस्स गुणाणं चउमा पि मुदिग्ण वि गिम्हदिअहेण १२३ वगिहुँ ण सम्क कि बहुणा, दक्सिनदाए परकर रिअ अत्तणो सरीरं धारेदि । [ आकृतिमान् अविभ्रमन् अनुत्सित्तो ररितो ललिततयाविस्मयश्चतुरो मधुरो दक्षः सदाक्षियोऽभिमत आचितस्तुष्टो २७ ·[ii. 126- २१८ चारुदत्ते १२६ भवति । दत्वा न विक्रयते । अल्पमपि स्मरति, बहुकमप्यपकृत विस्मरति । अचुके ! किं बहुना, तस्य कुलपुत्रस्य गुणानां चतुर्भाग- मपि सुदीर्धेगापि ग्रीष्मदिवसेन वर्णयितुं न शक्यम् । किं बहुना, १२९ दक्षिणतया परकीयमिवात्मनः शरीरं धारयति ।। गणिका-( अपवार्य)हजे ! को गु खु सो अय्यचारुदत्तस्स गुणाणं अणुकरेदि । [हले ! को नु खलु स आर्यचारुदत्तस्य गुणाना- १३२ मनुकरोति । ] चेटि-मम पि कोदूहळं सोढुं । को णु हु उज्जअणिं अत्तणो गुणेहि मण्डेदि । [ ममापि कौतूहल श्रोतुम् । को नु खलूज्जयनीमात्मनो गुणे- १३५ मण्डयति । गणिका-तदो तदो। [ ततस्ततः । ] संवाहकः-तदो तस्स गुणविक्किणिदसरीरो विस्सरिदकळत्तो उव. १३८ जीविओ संवुत्तो । । ततस्तस्य गुणविक्रीतशरीरो विस्मृतकलन उपजीवी सवृत्तः ।] गणिका-किं सो दरिदो । [ किं स दरिद्रः ।] १४१ सवाहकः-कहं अणाचिविखदे अय्या जाणादि । [कयमनाख्यात आर्या जानाति ।] गणिका-एअरिंस दुळ्टहो गुणविभवो त्ति । तदो तदो। [ एक- १४४ स्मिन् दुर्लभो गुणविभव इति । ततस्ततः ।] चेटि-को पाम सो अय्यो। [को नाम स आर्यः ।। सवाहक:-अय्यचारुदत्तो णाम ! [ आर्यचारुदत्तो नाम ।] १४७ गणिका-जुज्जइ । तदो तदो।। युज्यते । ततस्तत ।] संवाहकः-तदो सो विभवमन्ददाए अस्साहीगपरिजणो विसज्जि. अकुडुम्बभरणो चारित्तमत्तावसेसो सत्यवाहकुळे पडिवसदि । १५० अहं पि तेण अय्येण अभणुयादो-अण्ण उवचिट्ठदु ति । कहं २ ·स्भेयेति, -1175] द्वितीयोऽड्क । २१९ अण्ण एरिस मणुरसरअण सभेअ ति, यह च तस्स योमर ळिवमहुरसरीप्परिसकिदत्य मे हत्थ साहारणसरीरसम्मद्देण सो १५३ अणीअ करिरस ति जादणिव्दो दर्सरीररक्सणस्थ जूदोयजीवी सयुत्तो। [तत स विभवमदतयास्वाधीनपरिजनो विसर्जितमुटुम्न भरणश्वारिनमागावशेष सार्थवाहाले प्रतियसति । अहमपि तेनार्येणाभ्यनु १५६ ज्ञातोऽयमुपतिष्ठतामिति कथम यमीदृश मनुष्यरत्न कथ च तस्य कोमल उलितमधुरशारीरस्पर्शनार्थ मे हस्त साधारणशरीर समर्दैन शोचनीय करिष्यामीति जातनिवेदो दग्धशरीररक्षणार्थ द्यूतो १५९ पजीवी सवृत्त । (गणिका सहर्षनाष्प चेटीमवरोकयति । ) चेटी- तदो तदो। [ ततस्तत ।] १६२ सवाहत -तदो बहूणि दिणाणि मए पराइदेण पुरसेण कदाइ अह पि दहसु सुवण्णेसु पराइदो म्हि । [ ततो बहूनि दिनानि मया पराजितेन पुरुपण कदाचिदहमपि दशसु सुवर्णेषु पराजितोऽस्मि । १६५ गणिका-तदो तदो।। ततस्तत ।] सथाहक -तदो अज्ज वेसमग्गे जइच्छोवणदो समासादिदो म्हि । तस्स भएण इह पविठ्ठो । एव अय्या जाणादु । [रतोऽद्य १६८ वेशमार्ग यहच्छोपनत समासादितोऽस्मि । तस्य भयेनेह प्रविः । एवमार्या जानातु ।] गणिका- (आत्मगतम् ) अहो अच्चाहिद । एव सु मण्णे वासपाद १७१ पविणासेण परिग्मणो आहिण्डन्ति ति। (प्रकाशम् ) एव गदे अत्तरओ अय्यो । द्या! एहि त जण विसज्जेहि । [अहो अत्याहितम् । एव सलु मये यासपादपविनाशेन पक्षिण आहिण्डत १७४ इति । एव गत आत्मीय आर्य । हरा ! एहि त जन विसर्जय।] चेटि-वह । (निताता[ तथा । ] ·२२० चारुदत्ते [ii.re- गणिका-ण खु अय्येण अत्थगिमित्ता चिन्ता कादव्या । अय्यचारु- १७७ दत्तो एच देदि त्ति अय्यो जाणादु । [ न खल्याणार्थ निमित्ता चिन्ता वर्तव्या । आर्यचारुदत्त एव ददातीत्यार्यो जानातु । ] (प्रविश्य) चेटी-अज्जुए ! विसज्जिदो सो जणो, परितुट्ठो गदो १८० अ[ अनुके ! विसर्जितः स जनः, परितुष्टो गतश्च । । संवाहक-अणुग्गहिदो म्हि । [ अनुगृहीतोऽस्मि । ] गणिका-गच्छदु अय्यो सुहिज्जणदसणेण पीदि णिव्यत्तेढुं । १८३ [ गच्छत्वार्यः सुहृज्जनदर्शनेन प्रीति निर्वर्तयितुम् । ] संवाहक:-अज्ज एव कदाइ णिव्वेदेण पञ्चजेअंजइ इअं परिअणे सड़कन्ता कव्या भये, तदो अय्याए अणुग्गहिदो भवेअं1 [ अवैव १८६ कदाचिनिदेन प्राजेयम् । यदीयं परिजने सक्रान्ता कला भवेत् , तत आर्ययानुगृहीतो भवेयम् । ] गणिका-जस्स किदे इशं कटा सिक्खिदा, सो एव्य अय्येण १८९ उपचिहिदव्यो भविरसदि। [ यस्य कृते इयं कला शिक्षिता, स एयायेंगोपस्थातन्यो भविष्यति ।] संवाहकः-(स्वगतम् ) णिणं खु पञ्चाचक्सिदो म्हि । को हि णाम १९२ अप्पणा किदं पच्चुअआरेण विणासेदि । (प्रकाशम् ) अपये ! गच्छामि दाव अहं । [निपुणं पटु प्रत्याख्यानोऽन्नि । यो दि नामात्मना कृतं प्रत्युषकारेण विनाशयति । आयें ! गच्छामि ताबदहम् । ] १९५ गणिका-गच्छदु अय्यो पुणो दंसणाअ । [ गटवार्यः पुनः नाय I] सवाहकः अय्ये ! तह । (निपान्तः । [आयें ! तथा । १९८ गणिका-ई, मदो विअ । [ह, शब्द इव । ) ( प्ररित) चेट:-विच्छित्तिए ! विच्छित्तिए ! कहिं पाहि अन्जुआ। [विधि- २०१ ति! वििित! पुत्र कुत्रानुरा।]

·--in.22s ] द्वितीयोऽक। २२१ गणिका-हजे ! कि एटं। जे । तिमेतत् । ] चेट -हं, विप्पगद्धो म्हि, बादाअणणिस्सामिदपुरकाआए ओण २०४ मिअपओहराए कण्णसरस्स परिप्पन्दो अजुआए जेण ण दिट्ठो। [ह, विप्रलब्धोऽस्मि, यातायन निष्कामितपूर्वकाययावनमितपयोधरया कर्णपूरस्य परिस्पन्दोऽजुकया येन न दृष्ट ।] २०७ गणिका-हुजणरस सुराहो विम्हओ। कि दे उरसेअरस कारणम् । [लघुजनस्य सुलभो विस्मय । किं ते उरसेक्स्य कारणम् 1 3 चेर -सुणादु अज्जुआ-एसो उम्गवेगेण ओगाणिव्यत्तिदेण २१० परसुदमदगन्धं राअमग्ग करन्तेण मगरहस्थिणा भदोदएण अणेअपुरुससकुळेसु राअमग्गेसु उत्तरिअपडविराअदाएअहि- अवसणीओ कोचि पव्वइदो समासादिदो । [ शृणोलजुका- २१३ एप उप्रवेगेनायगाहननिवर्तितेन प्रलुतमदगन्ध राजमार्ग कुर्वता मा. लहस्तिना भद्रपोतकेनानेकपुरुपसलेषु राजमार्गेपूत्तरीयपटविरागत- याधिकलक्षणीय पश्चित् प्रप्रजित समासादित ।। २१६ गणिका-हं, तदो तदो। [ह, ततस्तत 11 चेट -वदो मए हत्यिहत्थामिद्दताडिअमाणो दन्तन्तरपरिवत्तमाणो हत्यिहत्यपडिदचरणो तदोहा हा विपाडिदोहा हा हदो त्ति जणवादे २१९ सयुत्ते तदो दिण्णकरप्पहारेण परिवत्तिद हरिय करिअ मोइदो सो परियाजो । ततो मया हस्तिहनामर्दताड्यमानो दाता तरपरिवर्त मानो हस्तिहस्तपतितचरण ततो हा हा विपाटितो हा हा हत इति २२२ जनवादे सवृत्ते ततो दत्तरप्रहारेण परिवर्तित हस्तिन वृत्ता मोचित स परिबाट । गणिका-पिअ मे । तदो तटो। पिर मे । ततस्तत । २२५ चेट -तदो सन्यो जणो भणादि-अहो चेडस्स क्म्म त्ति । उण कोशि कि पि इच्छइ दाउ । तदो अज्जुए । केण वि कुम्वुत्तेण घा.द..६ ·२२२ चारुदत्ते [ii.227- उइदाणि आभरणट्ठाणाणि विठोइअ अगुडेणाणि वि उण २२८ अळद्धं पेक्खिअ दव्वं उवाळभिअ दिग्धं हिस्ससिअ एत्तओ मे विभवो त्ति करिअ परिजणहत्थे अअं पावरओ पेसिदो। [ततः सर्वो जनो भणति- अहो चेटस्य कर्मेति । न पुनः कश्चित् किमपीच्छति २३१ दातुम् । ततोऽज्जुके ! केनापि कुलपुत्रेणोचितान्याभरणस्थानानि विलोक्याड्गुछेनानीयापि पुनरलब्धं प्रेक्ष्य दैवमुपालभ्य दीर्घं निःश्वस्यै- तावान् मे विभव इति कृत्वा परिजनहस्तेऽयं प्रावारकः प्रेषितः । ] २३४ गणिका-को गु खु अय्यचारुदत्तस्स गुणाणि' अणुकरेदि । [ को नु सल्यार्यचारुदत्तस्य गुणाननुक्रोति । ] चेटी-अज्जुए ! मम वि कोदूहलं अस्थि । को णु खु एसो । २३७ [ अझुके ! ममापि कौतूहलमस्ति । को नु सल्वेषः।। गणिका-केण वि साहुणा पुरुसेण होदव्यं । [फेनापि साधुना पुरुषेण भवितव्यम् । ] २४० चेटी-साहु पुच्छीअदु दाव। [ साधु पृच्छयतः तावत् 1 ] गणिका-हजे! एकपुरुसपक्खयादिदा सव्वगुणाणि हन्ति ।[हजे ! एकपुरुषपक्षपातिता सर्वगुणान् हन्ति । ] २४३ चेटी-भद्द ! से णाम तुवं जाणासि । [ भद्र । अस्य नाम त्वं जानासि । चेट:-ण हु जाणामि । [न सलु जानामि । ] २४६ गणिका-अदिहु तुए किदं । [ अतिलघु त्वया कृतम् । ] चेटी-जइ एवं, इह तुप को त्ति' मन्तिदं। [यद्येयम्, इह त्वया क इति मन्वितम् । ] २४९ चेटः-अहं एत्तसं तु जागामि---भद्दओ अविम्हओ ति। [अह- मेतायत् नु जानामि- भद्रकोऽविरमय इति । ] १. गुगागं २. गुणागं ३. किं ति.

·iii. 1.7] तृतीयोऽः। २२३ गणिका-एहि दाय तं पेक्सामो।। एहि तावत् तं पश्यामः ।। २५२ चेट:-पेक्सदु पेक्सदु अज्जुआ। एसो गच्छड । [ पश्यतु पश्य- खजुका । एप गच्छति । गणिका-(प्रासादाद् विलोक्य ) हम्जे ! एसो हि सो अय्यचारुदत्तो २५५ एव्य अण्णोववीदमत्तपावरओ गच्छद । ता जाय दूरं गओ ण भविस्सदि एसो, पेक्सम्ह दाव णं। [हले ! एप हि स आर्यचारुदत्त एव यज्ञोपवीतमात्रावारको गच्छति । तद् यावद् दूर गतो न २५८ भविष्यत्येष, पश्यामस्तारदेनम् । ] (निष्मान्ताः स।) द्वितीयोऽङ्कः। ३ । अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति नायसे विदूषकश्च ।) नायक-वयस्य ! वीणा नामासमुद्रोस्थितं रत्नम् । फुतः, उत्कण्ठितस्य हृदयानुगता सखीव सङ्कीर्णदोपरहिता विपयेपु गोष्ठी। क्रीडारसेपु मदनव्यसनेषु कान्ता स्त्रीणां तु कान्तरतिविघ्नकरी सपत्नी ॥ १ ॥ चिट्या-मो वयस्स ! को काळो किदपरिनोपणदाए णिस्सम्पादा राअमरगा । कुक्कुरा वि ओमुत्ता । यअंणिदं ण सभामो । अण्णं च दाणि अच्छरीअं । इमं हदवीणं ण रमामि । अहिअदिढत्थाणे वैच्छिण्णतन्निा होदु। [ भो वयस्य ! कः काल. परिघोपणतया नि,सम्पाता राजमार्गाः । कुनकुरा अप्यवस्सुप्ताः । चयं निद्रा न लभामहे । अन्यच्चेदानीमाश्चर्यम् । इमा हतबीणा न रमे । अधिकदृढ स्थाने विच्छिनतन्तीका भवतु ।।

·२२४ चारुदत्ते [ii.1.8- नायक:-बयस्य! भावशावलेन बहुशः खल्बध मधुरं गीतम् । न : ९ च भवान् रमते । विदूषकः-अदो एव्य एदं अहं ण रमामि । महुरं पि बहु खादिअं अजिणं होइ।। अत एवैतामहं न रमे। मधुरमपि बहु सादितम- १२ जीणं भवति । नायक:- सर्वथा सुव्यक्तं गीतम् । कुतः, रक्तं च तारमधुरं च समं स्फुटं च भावार्पितं च न च साभिनयप्रयोगम् । किं वा प्रशस्य विविधैर्वहु तत्तदुक्त्वा मित्त्यन्तरं यदि भवेद् युवतीति विद्याम् ॥ २॥ विदूषकः- काम पसंसेटु भवं ! मम खु दाव गाअन्तो मणुस्सो इथिआ वि पठन्ती उभअं आदरं ण देदि । गाअन्तो दाय ३ मणुस्सो रत्तसुमणावेट्टिदो विअ पुरोहिदो दिढं ण सोहइ । इत्थिा वि पठन्ती छिण्णणासिआ विअ घेणुआ अदिविरूवा होइ । [ फार्म प्रशंसतु भवान् । मम खलु तावद् गायन् मनुष्यः स्यपि पठन्त्यु- ६ भयमादर न ददाति । गायंस्तावन्मनुप्यो रक्तमुमनोवेष्टित इव पुरोहितो दृदं न शोमते । स्न्यपि पठन्ती छिन्ननास्केिय धेनुरतिविरूपा भवति ।] १ नायक:- सखे ! उपारुढोऽर्धरात्रः । स्थिरतिमिरा राजमार्गाः । निरसम्पातपुरुषत्वात् प्रसुप्तवोजयनी प्रतिभाति । कुतः, असौ हि दत्त्या तिमिरावकाशमतं गतो घाटमपक्षचन्द्रः । तोयायगाढस्य पनद्विपस्य विपाणकोटीच निमनमाना ॥ ३ ॥ विपक:-मुठ्ठ भवं भणादि । अन्तद्धिअमाणचन्ददायआसो ओदरदी विष पासादादो अन्धआरो [ मुटु मान् मगति । ३ अन्तर्दधानचन्द्रलम्भावकाशोऽयतरतीय मासादादधकारः।] ३४

·-iii.4.2]
तृतीयोऽका।
૨૨૬
नायक-(परिक्रम्य ) इदमस्मदीयं गृहम् । वर्धमानवक वर्धमानयक!
विदूषकः- बद्धमाणपत्र ! पद्धमाणयअ ! दुवारं अवायुद । [ वर्ध.
६ माननक ! वर्धमानवक ! द्वारमपावृणु 1 ]
( प्रविश्य )
चेट:- अम्मो अय्यमेत्तेओ।[ अम्मो आर्यमैत्रेयः ।।
९ नायक:- वर्धमानवक!
चेटः- अम्मो भट्टिद्वारओ। भट्टिदार ! बन्दामि । अग्मो भर्तृटा-
रकः । भर्तृदारक ! वन्दे ।।
१२ नायक:- पादोदकमानय ।
चेटः- (परिकम्य ) इदं पादोदकं (नायकम्य पादौ प्रचालयति ।)
[इदं पादोदकम् । 3
१५ विदूषकः- वड्ढमाणवअ ! मम वि पादं पक्खाळेदि। वर्धमानवक !
ममापि पादं प्रचालय ।]
चेट:- सुहोदेसु पादेसु भूमीए पटोहिदव्यं । उदअं विणासेहि ।
'१८ अहव आणेहि । पक्साळइस्सं । ( नाटयेन विदूषक्स्य पादौ प्रक्षा-
लयति । ) [ सुधौतयोः पादयो म्या प्रोटितन्यम् । उदक विनाशय ।
अथरानय । प्रक्षालयिष्यामि।]
२१ विदूषकः- ण केवळ दासीएपुत्तेण पादा घोदा, मुहं वि धोदं ।
न केवल दास्याः पुत्रेण पादौ धौती, मुसमपि धौतम् ।]
नायका- पयस्य!
इयं हि निद्रा नयनावलम्विनी ललाटदेशादुपसर्वतीय माम् ।
अदृश्यमाना चपला जरेय या मनुष्यवीयं परिभूय वर्धते ।।४।।
मैत्रेय : सुप्यताम्।
(निकान्तश्चेटः)

·२२६ चारुदत्चे [ii. 4.3- ३ ९ नायक:- १२ नायक:- (प्रविश्याभरणसमुद्गहस्ता) चेटी- अय्यमेत्तेअ ! उडेहि उद्वेहि ! [ आर्यमैत्रेय ! उत्तिटोत्तिष्ठ । विदूषकः- भोदि ! किं एदं । [ भवति ! किमेतत् । ] ६ चेटी- इ सुवण्णभण्डं सट्ठीए सत्तमीए परिवेट्टामि । अट्ठमी खु अन्ज । [ इदं मुवर्णभाण्ड पठयां सप्तम्यां परिवर्तयामि | अष्टमी खल्वद्य इदं तद् वसन्तसेनायाः स्वकम् । चेटी- आम । भणादु' भणादु भट्टिदारओ, गण्हदु ति ।[ आम । भणनु भणतु भर्तृदारकः गृहात्विति । ] मैत्रेय ! गृह्यताम् । विदूषकः- किं णिमित्तं असं अकारो अन्भन्तरचउस्सालं ण प्पवेसीअदि । [ किन्निामेत्तमयमलङ्कारोऽभ्यन्तरचनुःशालं न प्रवेश्यते । ] १५ नायक:- मूर्स ! वाह्यजनधारितमलङ्कारं गृह्जनो न द्रष्यति । विदूषकः-- का गई ! आणेहि गण्हामि चोरहिं गण्हिअमाणं । [का गतिः । आनय गृहामि चोरेगुह्यमाणन् । ] (चेटी दत्या निष्क्रान्ता ।) विदूषकः- भो ! फिणिमित्तं सो पावरओ तस्स गणिआपरिआर. अस्स दिण्णो। [ भोः ! किनिमित्तं स प्रावारकस्तस्मै गगिकापरिचा. २१ रकाय दत्तः । ] नायकः- सानुक्रोशतया । विदूषकः- इह वि सागुफोसदा ! [इहागि सानुकोगता 1] २४ नायक:- ययस्य ! मा मेवम् । विदूषकः- अहं भरिदगद्दभो विज भूमीए पयोहामि । [अहं भरि- वगर्दभ इत्र भूम्यां प्रदामि । ] .

·२२७
-iii.8.]
तृतीयोऽङ्कः ।
२७ नायक:-निद्रा मां वाधते । तूप्णी भव ।
विदूषकः-सअदु भवं मुहप्परोहाअ । जाव अहं पि सुविरसं ।
[शेवा भवान् सुसमनोधाय । यावदहमपि स्वप्स्यामि।]
३०
(द्वावपि स्वपितः ।)
(तत. प्रविशति सजलकः ।)
सजलका-एप भोः।
कृत्वा शरीरपरिणाहसुसप्रवेशं
शिक्षाग्लेन च बलेन च कर्ममार्गम् ।
गच्छामि भूमिपरिसर्पणघृष्टपार्यो
निर्मुच्यमान इव जीर्णतनुर्भुजङ्गः॥५॥
भोः ! वृक्षवाटिकापक्षद्वारे सन्धि ठित्वा प्रविष्टोऽस्मि । यावदि-
दानी चतुःशालमुपसर्पामि । ( सनिषेदं विचिन्त्य) भो।
कामं नीचमिदं वदन्तु विबुधाः सुनेपु यद्वर्तते
विश्वस्तेपु हि चञ्चनापरिभवः शौर्य न काश्यता।
स्वाधीना पचनीयतापि तु वरं वद्धो न सेवाञ्जलि.
मार्गश्चैप नरेन्द्रसौप्तिकवघे पूर्व कृतो द्रौणिना ॥६॥
( विचिन्त्य)
लुन्थोऽर्थवान साधुजनावमानी वणिक् स्ववृत्तावतिकर्कशश्च ।
यस्तस्य गेहं यदि नाम लप्स्ये भवामि दुःसोपहतो न चित्ते ॥७॥
यद्वा तद्वा भवतु किं यान कारयति मन्मथः। सावदारभे कर्म। भोः !
देशः को नु जलायसेकशिथिलइछेदादशब्दो भवेद्
भित्तीनां क नु दर्शितान्तरसुस सन्धिः करालो भवेत् ।
क्षारक्षीणतया चलेप्टकलशं हम्यं क जीणं भवेत्
कुन स्त्रीजनदर्शनं च न भवेत् स्वन्तश्च यलो भवेत् ॥८॥

·: २२८ चारुदत्ते [ifi.8.1- (परिक्रम्य ) इयं वास्तुविभागक्रिया । सोपस्नेहतया गृहविशिष्ट इवायं भवन विन्यासः । इह तायत् प्रवेशावकाशं करिष्ये । भोः ! ३ कीदृश इदानी सन्धिच्छेदः कर्तव्यः स्यात् । सिंहाकान्तं पूर्णचन्द्रं झपास्यं चन्द्रार्ध वा व्याघ्रवक्त्रं त्रिकोणम् । सन्धिच्छेदः पीठिका वा गजास्यमस्मत्पक्ष्या विस्मितास्ते कथं स्युः॥९॥ भवतु, सिंहाकान्तमेव च्छेदयिष्ये । विदूषकः-भो ! जागति खु भवं, णहि । [ भोः ! जागर्ति खलु ३ भवान्, नहि ।] नायक: किमर्थम् । विद्धकः-अहं खु दाव कत्तव्यकरथीकिदसङ्केदो विअ सकिअस- ६ मणओ णि ण ठभामि । वाम खु मे अक्सि फन्दे दि । चोरो सन्धि छिन्ददी विअ पेक्खामि । जइ ईदिसी अवस्था अत्थाणं, जादीए दरिदो एव्व होमि । [अहं सलु तावत् कर्तव्यकरस्त्रीकृतसङ्केत ९ इव शाक्यश्रमणको निद्रा न लभे । याम खलु मेऽक्षि स्पन्दते । चोरः सन्धि छिनत्तीय पश्यामि । यदीदृश्यवस्थार्थानां, जात्या दरिद एय भवामि । १२ नायकः-मूर्ख ! धिक् त्वाम् । दारिद्रथमभिलपसि । सजलक:-अथ केनेदानी सन्धिच्छेदमार्गः सूचयितव्यः स्यात् । नन्विदं दिवा ब्रह्मसूत्रं रात्रौ कर्मसूत्रं भविष्यति । अद्यास्य भित्तिपु मया निशि पाटितासु छेदात् समासु सझदर्पितकाकलीपु । काल्यं विपादविमुखः प्रतिवेशव! दोपांश्च मे वदतु कर्मसु कौशलं च ॥ १० ॥ नमः खरपटाय । नमो रात्रिगोचरेभ्यो देवेभ्यः । (वया करोति ।) ३८ ·-li.13.1 तृतीयोऽक्तः। २२९ हन्त अवसितं कर्म । प्रविशामस्तावत् । (प्रविश्य ) अये! वलति ३ दीपः । अपसरामि तावत् । धिक्, सज्जलकः सल्यहम् । मार्जारः प्लवने वृक्षोऽपसरणे श्येनो गृहालोकने निद्रा गुप्तमनुष्यवीर्यतुलने संसर्पणे पनगः । माया वर्णशरीरभेदकरणे वाग् देशभापान्तरे दीपो रानिपु सङ्कटे च तिमिरं वायु. स्थले नौले ॥ ११ ॥ (सर्वतो विलोक्य) आगन्तुकत्वादविदितसमृद्धिविस्तरः केवलं भवन- प्रत्ययादिह प्रविष्टोऽस्मि । न चेदानी कश्चित् परिच्छदाविशेपं ३ पश्यामि । किन्तु सलु दरिद्र एवायम् । उताहो अयं संयमन- निरर्थकं द्रष्टव्यं धारयति । अथवा, अभिजातोऽयं भवनचिन्यासः। उपमुक्तप्रनष्टविभवनानेन भविवन्यम् । तथा विभवमन्दोऽपि जन्मभूमिव्यपेक्षया । गृहं विक्रयकालेऽपि नीरस्नेहेन रक्षति ॥ १२॥ भवतु पझ्यामतावत् । अथवा, न खलु मे तुल्यावस्थः फुलपुत्रः पीडयितव्यः । गच्छामि तावत् । ३ विदूषकः-भो । गण्ड एई सुरण्णभण्डअं । [ भो ! गृहाणैतत् सुवर्णभाण्डम् | 1 सजलक-कथं सुवर्णभाण्डमित्याह । मां दृष्ट्वाभिभापते। ६ आहोस्वित् सत्त्वलापयात् स्वमायते । भपतु पश्यामस्तावत् । ( दृष्ट्या ) भूतार्थ सुप्त एवायम् । तथाहि, नि.श्वासोऽस्य न शकितो न विपमस्तुल्यान्तरं जायते गानं सन्धिपु दीर्घतामुपगतं शय्याप्रमाणाधिकम् । हिगढनिमीलिता न चपलं पक्ष्मान्तरं जायते दीपं चैव न मर्पयेदभिमुखः स्यालक्षमुप्तो यदि ॥ १३ ॥ .

·२३० चारुदत्ते [iii.13,1-- क नु खलु तत् । अये जर्जरप्रावरणेकदेशे दीपप्रभाव्यक्तीकृतरूपं दृश्यते । मुपरिगृहीतमनेन । अयमत्र प्राप्तकाल: । इमे मया गृहीताः ३ शलभाः । दीपनिर्वापणार्थमेकं मुञ्चामि । (भ्रमरकरण्डकादेकं मुञ्चति । ) अये एप दीपं निर्वाप्य पतति । विदूषकः-अविहा णिव्वाविदो दीवो दाणि । मुसिदो म्हि । भो ६ चारुदत्त ! गण्ह एदं सुवण्णाङ्कारं । अहं खु भीदीए उप्पहप्पयुत्तो विअ वणिजो णि ण ठभामि । मम बम्हत्तणेण साविदो सि, जइ ण गण्हसि । [ अविहा निर्वापितो दीप इदानीम् । मुपितोऽस्मि । ९ भोश्चारुदत्त ! गृहाणेम सुवर्णालङ्कारम् । अहं खलु भीत्योत्पथप्रवृत्त इव वणिग् निद्रा न लभे । मम ब्रह्मत्वेन शापितोऽसि, यदि न गृह्णासि । १२ सालक:-किमत्र शपथपरिग्रहेण । एप प्रतिगृह्णामि । (गृह्णाति । ) विदूषकः-( दत्वा ) अहं विकिणिदभण्डओ विअ घणिजओ सुहं सइरसं ।। अहं विक्रीनभाण्डक इव वणिक् सुखं शयिष्ये ।। १५ सझलक:-सुखं स्वपिहि महाब्राह्मण । । (विचिन्त्य ) भोः ! ब्राह्मणेन विश्वासाद् दीयमानं मया हर्तव्यमासीत् । धिगस्तु खलु दारिद्र्यमनिर्वेदं च यौवनम् । यदिदं दारुणं कर्म निन्दामि च करोमि च ॥ १४ ॥ ( नेपथ्ये पटहराब्दः क्रियते ।) सज्जलक:-( कर्ण दत्त्वा ) अये प्रभातसमयः संवृत्तः । अपसरामि ३ तावत् । ( निष्क्रान्तः सज्जलकः ।) ( प्रविश्य) ६ चेटी-( साक्रन्दम् ) अय्यमेत्तेअ ! अम्हाणं रुक्खवाडिआपक्ख. दुवाले सन्धि छिन्दिअ चोरो पविट्ठो। [आर्यमैनेय ! अस्माकं ४०

·-jii.14.2] तृतीयोऽङ्कः।
२.३१
वृशनाटिकापसद्वारे सन्धि छिया चोरः प्रविष्टः ।।
९ विदूषकः- (सहमोत्याय ) किं भणादि होदी। [कि भणति भनवी।।
(चेटी कपाडिअत्ति पठति ।)
विदूषकः-चोरं छिन्दिअ सन्धी पविहो।चोर डिस्या सन्धिः प्रविष्टः।
:11
१२ चेटी-हदाम ! सन्धि छिन्दिअ चोरो पविट्टो । [ हताश ! सन्धि
छिया चोरः प्रविष्टः।
विदूषकः-आअच्छ णं दंसेहि । आगच्छ मनु दर्गय । ]
१५ चेटी- (परिक्रम्य ) एदं। [एतत् ।।
पिपः-अविहा दासीएवुत्तेण कुक्कुरेण पवेसो क्दिो । भोदि !
आअच्छ, चारुदत्तस्स पिअंणिवेदेमि ।
( उभानुपगम्य)
भो चारुदत्त ! पि दे णिवेदेमि ।
[अविहा दाम्या पुनेश कुकारेण प्रवेशः भृतः । भवति ! आगच्छ
२१ चारुदत्तम्य मिर निवेदयामि । भोश्चारुदत्त ! प्रियं ते निवेदयामि । ]
नायक ( बुद्ध्या ) किं में प्रियम् । ननु वसन्तसेना प्राप्ता।
विदूषकः-ण सु वसन्तसेणा, वसन्तसेणो पत्तो । [न सलु वसन्त.
२४ सेना, वसन्तसेन. प्राप्त. []
नायकः-रदनिक ! किमेतत् ।
चेटी-भट्टिदारअ ! अम्हाणं स्क्सगाडिआपक्रयदुवारे सन्धि
२७ ठिन्दिा चोरो पविष्टो। । भर्तृदारक ! भरमा वृशवाटिकापक्षद्वारे
सन्धि चिया चौरः प्रविष्टः ।।
गायक:-कि चोरः प्रविष्टः ।
३० मिट्यका-मो पअरस ! सव्यहा तुवं भणासि, मुक्सो मेत्तेओ
अपण्डिमो मेत्तेओत्ति । णं मए सोभणं किदं तं सुयण्णभण्डों
तय हत्ये समप्पअन्तेण । [ भो वयम्य ! सर्वया व भगसि, मूर्ती
४२

·, २३२ चारुदत्ते [iii.14.93- ३३ मैत्रेयोऽपण्डितो मैत्रेय इति । ननु मया शोभनं कृतं तत् सुवर्णभाण्डक तव हस्ते समर्पयता। नायकः-किं भवता दत्तम् । ३६ विदूषक:- अहई ।। अथ किम् । ] नायक:-कस्यां वेलायाम् । विदूषकः- अद्धरत्ते । [ अर्धरात्रे । ] ३९ नायकः-किमर्धरात्रे । वाढं दत्तम् । विदूषकः- भो चारुदत्त ! जं वेळं पडिबुद्धो आसि, तस्सि वेळा खु दिणं । [ भोश्चारुदत्त ! यस्यां वेलाया प्रतिबुद्ध आसीः, तस्यां ४२ वेलाया खलु दत्तम् । ] नायक:- हन्त हृतं सुवर्णभाण्डकम् । विदूषकः-दाणिं मे हत्थे पडिच्छिदु अत्तभवं। [ इदानीं मम हस्ते ४५ प्रयच्छवित्रभवान् ।] नायकः- ( आत्मगतम्) कः श्रद्धास्यति भूतार्थं सर्वो मां तुलयिष्यति । शङ्कनीया हि दोपेषु निष्प्रभावा दरिद्रता ॥ १५ ॥ (प्रविश्य) ब्राह्मणी-रदणिए ! रदणिए ! आअच्छ । णहि सुणादि । कवाडसई ३ दाव करिस्सं । (तथा करोति ।) [रदनिके ! रदनिके! आगच्छ । नहि शृणोति । फवाटशब्दं तावत् करिष्यामि । ] चेटी-हं, कवाडसदो विअ । भट्टिदारिआ मं सहावेदि । (परिक्रम्य) भट्टिदारिए ! इअ म्हि । [ । भर्तृदारिका मां शब्दापयति । भर्तृदारिके ! इयमालि । ] ब्राह्मणी-ण परिक्खदो ण चावादिदो अय्यउत्तो अय्यमेत्तेओ वा। ९ [न परिक्षतो न व्यापादित आर्यपुत्र आर्यमैत्रेयो वा] ४२ ·२३३ ---iii. 16.] तृतीयोऽङ्कः। चेटी- कुसी भट्टिदारओ अय्यमेत्तेओ अ। जो तरस जणस्स अङ्गारो चोरेण गहीदो। [उगठी मदारक आर्यमत्ररथ । १२ यस्तम्य जनम्यालङ्कारश्वोरेण गृहीतः।] बाह्मणी- किं भणासि चोरेण गदीद ति। [कि भगसि चोरेण गृहीत इति । १५ चेटी- अह । [अथ किं । ] ब्राक्षणी- किंणु खु तस्स जणरस दादव्वं भविस्सदि । अब एवं दइस्सं । ( वर्णो स्पृष्ट्वा ) हद्धि ताळीपत्तं सु एदं । सो दाणि परि- १८ अओ में विटम्येदि । किं टाणि करिस्सं । ( विचिन्त्य ) भोदु, दिहँ । मम मादिकुलादो लद्धा सदसहस्समुळ्या मुत्तावठी। तं पि अय्यरत्तो सोढीदाए पढिच्छदि । भोटु, एवं दाय २१ करिस्सं । (निष्कान्ता ) [मिन्नु सटु तस्मै जनाय दातय भविष्यति । अथचैतद् दास्यामि । हा धिर ताटीपनं सल्वेतत् । स इदानीं परिचयो मा विडम्पयति । किमिदानी करिष्यामि । भरतु, दृष्टम् । मम ज्ञाति कुगद् २४ लब्धा रातसहसमूल्या मुक्तावली । तामप्यार्यपुनः शोटीरतया प्रतीच्छति । भवतु, एवं तावत् करिष्यामि ।। विदूषकः- इमस्स अन्धआरुप्पादिदस्स श्रवराहस्स किदे भवन्तं २७ सीसेण पसादेमि । दाणि मे हत्थे पहिच्छदु अत्तमयं। [अम्पान्ध- पारोत्यादितस्यापराधस्य कृते मनन्त शीर्षेण प्रसादयामि । इदानी मे हस्ते प्रयच्छवयमवान् ३. नायक:- किं भवानिदानी मां वायते । भनांस्तायविश्वासी शीलनो मम नित्यशः । किं पुनः स क्लाजीवी वञ्चनापण्डितो जन. ॥ १६ ॥ विदूषकः- मण्णे मए मन्दभग्गेण कुम्मीळम्स हत्थे दिणं । (विषण्णस्तियति ।) [ मन्ये मया मन्दमाग्येन कुम्मीलस्य हस्ते दत्तम् ।।

·२३४
चारुदत्ते
[iii.16.3-
३
(प्रविश्य)
ब्राह्मणी- रदणिए ! अय्यमेत्तेअं सद्दावेहि । [रदनिके ! आर्यमैत्रेय
शब्दापय ।
६ चेटी-- अय्यमेत्ते ! भट्टिदारिआ तुमं सद्दावेदि। [आर्यमैत्रेय !
भर्तृदारिका त्या शब्दापयति । ]
विदूषक:- भोदि ! किं मं । [ भवति ! किं माम् I ]
९ चेटी- आम । [आम I ]
विदूषकः- एस आअच्छामि । ( उपसर्पति । ) [ एप आगच्छामि।]
ब्राह्मणी- अय्यमेत्तेअ ! इमं पडिग्गहं पडिगण्ह । [ आर्यमैत्रेय !
१२ इमं प्रतिग्रहं प्रति गृहाण । ]
विदूषक:- अवस्थाविरुद्धो खु अभं पदाणविभयो । कुदो एदरस
आगमो। [ अवस्थाविरुद्धः सत्ययं प्रदानविभवः । कुत एतस्या-
२५ गमः । ]
ब्राह्मणी- गं सहि उववसामि । सव्यसारविभवेण वम्हणेण सोस्थि
पाअइदब्बं ति एसो इमस्स आगमो। [ननु पष्ठीमुपवसामि ।
१८ सर्वसारविमवेन ब्राह्मणेन स्वस्ति वाचयितव्यमित्येपोऽस्यागमः []
विदूषकः-- अहमी खु अन । [ अष्टमी सल्यद्य । ]
बादाणी- पमादादो अदिकमो फिदो । अज्ज पूआ णिव्यत्तीअदि ।
२१ प्रमादाद् अतिक्रमः कृतः । अद्य पूजा निर्वत्यते।।
विदूषकः- अणणुरुवदाए पदाणस्स अणुफोसो विष पडिभादि ।
( जनान्तिकम् ) रदणिए ! कि करिरसं । [ अननुरूपतया
२४ प्रदानस्यानुकोश इव प्रतिभाति । रदनिके ! किं परिष्यामि ।]
चेट- ( अपवाय) किंणु खु तरस जणस्स दादव्यं मयिरमदि त्ति
एदणिमित्तं भट्टिद्वारओ सन्तप्पदि त्ति भट्टिदारिआ तय हत्थे
२७ दअ अय्यतं अणिरिणं फरिरसामि त्ति एवं फरेदि । सा गह
४४

·। ---iii.17.8] तृतीयोऽङ्कः। २३५ एवं। [ मिन्नु पछ तस्मै जनाप दात मविष्यतीत्येतन्निमित्तं भर्तृटारसः सतप्यत इति मर्तुदारिका ता हस्ते दचार्यपुत्रमनृश करिष्यामीत्येवं ३० करोति । तद् गृहाणेतन् ।] ब्राह्मणी-उदअसम्भवदाए मुत्तावठीए तत्र अ दुबाहदाए उवआरो बिस्सरिदो । गण्ह एवं ( ददाति ।) [ उदकसम्भवतया मुक्ता- ३३ यल्यासत्र च दुर्लमनमोपचारो विस्मृतः । गृहागैतन् । ] विदूषकः-(गृहीत्वा ) सञ्चं दाव चिहृदु । रोदिदी विअ होदीए विहि । [ सत्र तावत् निधनु । रोदितीव मान्या दृष्टिः । ] ३६ ब्राह्मणी-देवउधूमेण रोदाविदा । [ देयकुलधूमेन रोदिता । ] विदूषकः-साविदासि तत्तहोदा चारुदत्तेण, जइ अळि भणासि । [शापितासि तनमना बादचैन, यद्यत्री मणसि ।। ३९ ब्राह्मणी-हद्धि । (निष्मान्ता । ) [ हा धिक् । ] विदूषकः-एसा वाआए दुक्सं रस्सिा अस्सूहि सूइस गा। (उपगम्य ) भो ! इदें। [एपा याचा दुभ रविवाऽश्रुभिः सूचयित्वा ४२ गता। मोः ! इदम् । ] नायक:-फिमेतत् । विदूष:- सरिसकुळदारसद्गहस्स फो। [ हालदारराग्रहम्म ४५ फलम् । नाय:-कि ब्राह्मणी मामनुकम्पते । विपाः-एवं विश[एपमिव । ] ४८ नायकः-धिगामानम् । अद्य इतोऽस्मि । मयि द्रव्यमयक्षीणे स्त्रीद्रव्येणानुकम्पितः । अर्थतः पुरुषो नारी या नारी मार्यतः पुमान् ॥ १७॥ विदूषकः-तत्तहोदी हिअपण तुमं याचेदि । अहं सीसेण याचेमि । गण्द एवं तपमानी हृदयेन ता याचते । अहं शीण याचे । ३ गृहाणेतत् ।

·२३६ चारुदत्ते [iii.17.4- नायक:-तथा । (गृहीत्वा ) वयस्य ! इमां मुक्तावली गृहीत्या वसन्तसेनायाः सकाशं गच्छ । अर्थेषु काममुपलभ्य मनोरथो मे स्त्रीणां धनेप्वनुचितं प्रणयं करोति । माने च कार्यकरणे च विलम्बमानो धिग् भोः ! कुलं च पुरुपस्य दरिद्रतां च ॥ २८॥ विदूपकः-अहो अप्पमुन्यरस मुण्णभण्डअस्स किदे सदसहस्स- मुल्ला मुत्तावठी णीआदइदव्या । [अहो अल्पमूल्यस्य सुवर्ण- ३ भाण्डकस्य कृते शतसहस्रमूल्या मुक्तावली निर्यातयितव्या । ] नायक:-ययस्य ! मा मैवम् । यं समालक्ष्य विश्वास न्यासोऽरमासु कृतस्तया । तस्यैतन्महतो मूल्यं प्रत्ययस्य प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः। अथ चतुर्थोऽकः । (ततः प्रविशति सोरकण्ठा वसन्तसेना, चित्रपट कामादाय वर्तिकावरण्डहस्ता चेटी च । ) ३ गणिका- हब्जे ! पेक्खसि सरिसो तरस जणस्स । ह ! पश्यसि सशस्तस्य जनस्य।] चेटी-अज्नुए ! तस्सि हस्थिविमद्दकोठा वहुमाणपव्यस्थाए ६ दिहिए दूरदो दिट्टो सो भट्टिदारओ ईदिसो एव्य । [अन्जुके ! तस्मिन् हन्तिपिमर्दयोलाहले बहुमानपर्यतया दृष्टया दूरनो दृष्टः मनदारक इंदृश एवं I] ४६ स ·-17327 चतुर्थोऽ। २३७ ९ गणिका-तुम दान दक्लो वेसवासजणो त्ति जणवाद पूरअन्ती अनिअ भणासि । त्व तावद् दधो वेशवासजन इति जनवाद पूरयन्त्यलोक भणसि ।। १२ चेटी-कि एद वेसवासजणो सव्वो दक्षिणो होइ ति । पेक्सदु अज्जुआ, चम्पआरामे पिचुमन्दा जाअन्ति । अदिसरिस त्ति मम हिअअ अहिरमदि । परमत्यदो एकप पससीअदि, ण कामदेयो । १५ [ तिमेतद् वेशवासजन सर्वो दक्षिणो भवतीति । पश्यर का, चम्पकारामे पिचुमदा जायते । अतिसदृश इति मम हृदयमभिरमते । परमाथत एव प्रशस्यते, ननु कामदेव ।] १८ गणिका-हजे । सहीजणेण अवहसणीअत्तण अत्तणो परिहामि । [खे | सखीजननापहसनीयत्वमात्मन परिहामि । ] चेटी-एद जुञ्जइ । सहीजणसपत्तिओ गणिआजणो णाम ।। एतद् २१ युज्यते । सखीजनसपत्नीको गणिकाजनो नाम ! ] (तत प्रविशत्याभरणहस्ताऽपरा चेटी।) चेटी-सुह अज्जुआए। [ सुसमन्जुकाया 1] २४ गणिका-हजे । साअद दे। [ हा । स्वागत ते । चेटी-अज्जुए । अत्ता आणचेदि-इद दुवार पविट्ठ पोक्खर उवापत्तिद पहरण । ता तुघरमाणमण्णा गहीदाय उण्ठणा आअ २७ च्छदु त्ति । इह अपहार अब करेदु अज्जुआ। [अजुरे । अम्माज्ञापयति- प्रविष्ट पौष्करमुपावर्तित प्रणम् । तत् खरमाणमण्डना गृहीतावगुण्ठनागच्छत्विति । इहालद्वारमरकरो- ३० त्वज्जुका।] गणिका-कि अग्यचारुदत्तो मण्डइस्सिदि । [विमार्यचारुदत्तो मण्डयिष्यति । इद द्वार ·२३८ चारुदत्ते [iv.s--- ३३ चेटी-णहि, जेण अङ्कारो पेसिदो सो राअसाटो सण्ठाणो। [न हि, येनालङ्कारः प्रेपितः स राजस्थालः संस्थानः।] गणिका-अवेहि अविणीदे।[ अपेह्यविनीते ।। ३६ चेटी-पसीदु पसीददु अज्जुआ । सन्देसं खु अहं मन्तेमि । ( पादयोः पतति ।)[प्रसीदतु प्रसीदत्वजुका । सन्देश खल्वहं मन्त्रये।] गणिका-उठेहि उद्वेहि । कुसन्देसं असूआमि, ण तुवं । [उत्तिष्टो. ३९ तिट । कुसन्देशमसूयामि, न त्वाम् ।] चेटी-किं अहं अत्तं भणामि । [ किमहमम्बा भगामि 1 ] गणिका-भणेहि अत्तं--जदा अय्यचारुदत्तो अभिसारइदव्यो ४२ तदा मण्डेमि त्ति । [ भगाम्बां- यदार्यचारुदत्तोऽभिसारयितव्य. सदा मण्डयामीति ।] चेटी-तह । ( निष्क्रान्ता । ) [ तया।] (ततः प्रविशति सबलकः ।) सन्चलक:- ३ कृत्या निशायां वचनीयदोपं निद्रां च हित्वा तिमिरं भयं च । स एव सूर्योदयमन्दवीर्यः शनैर्दिवाचन्द्र वारिम मीतः ॥ १॥ दिष्टया कर्मान्ते प्रभातम् । यावदिदानी वसन्तसेनायाः परिचारि- काया मदनिकाया निष्क्रयार्थ मयेदं कृतम् । ( परिक्रम्य ) इदं यमन्तसेनाया गृहम् । यावत् प्रवियामि । ( प्रविश्य ) किन्नु ग्गल्यभ्यन्तरस्था मदनिका । अथवा, पूर्वाहे गणिकानामभ्यन्तरे सान्निध्यम् । अतस्तत्रैव तया भवितव्यम् । यायच्छब्दापयामि । ६ मदनिके ! मदनिके!। चेटी-(आर्य ) सजअस्स विअ सरो। वावुदा अज्जुआ। वा उपसप्पिरसं। (उपगम्य ) अम्हि । [समकायेर स्वरः । व्यापा. शुध । तदुपमर्पियामि । इयमस्मि ।] ४८ ·--iv,1.10] चतुर्थोऽ २३९ साजलक:- इतस्तावत् । चेटी-किं तुर्व सकिदवण्णो वि। [किं अङ्कितवर्ण इच 11 १२ सज्जलकः-न खलु, किञ्चित् कथयितुकामः । गणिका-हजे! इमं चित्तफळ सअणीए ठावहि । ( विलोक्य) कहिं गआ हदासा । अब अदूरगआए होदव्यं । जाव णं १५ पेक्सिस्सं । ( परिक्रम्यावलोक्य ) अम्मो इ सा अविसिणिद्धाए दिट्टीए केण वि मणुरसेण पियन्ती विअ सह मन्तअन्ती चिट्टइ । तक्केमि एसो जो कोयि करण मं याचेदि। हले ! इदं चित्रफलक १८ रायनीये म्यापय । कुन गता हताशा । अथवा अदूरगतया भवित- व्यम् । यावदेन मेक्षिष्ये । अम्मो इयं साऽतिस्निग्धया दृपया नापि मनुष्येण पिबन्तीय सह मन्दयमाणा तिष्ठति । तयाम्येए यः कोऽपि. २१ प्रत्येक मां याचते। सज्जलका :-श्रूयतां रहस्यम् । गणिका-अजुत्तं पररहरस सोढुं, अहं गमिस्सं । [ अयुक्तं पररहस्य २४ श्रोतुम् , अहं गमिष्यामि।] सज्जलक:-अपि वसन्तसेना ( इत्यधोक्त)। गणिका-अहं अहिइदा गदाअं कहा । होदु, सुणिरसं दाव २७ भविरसदि । ( पुनः प्रतिनिधृत्य स्थिता ।) [अहमधिकृततरयां कथा- याम् । मवनु, श्रोष्यामि तावद् भविष्यति । । सज्जका-कि दारयति त्वां निप्क्रयेण । ३० गणिका-सो एव्य एसो। दोदु, मुणिरसं ! [स एवैषः । भवतु, . . श्रीभ्यामि । चेटी-सज्जर ! गम पदाणं पुढमं एव अजुआए उत्तं। [ सज्ज- १३ लक! मम प्रदान प्रथममेवान्नुस्योताम् । ] सम्जलक:-तेन हीममस्यै प्रयच्छ, एवं वक्तव्या च- ४९ ·२४० चारुदत्ते [iv.2-- अयं तव शरीरस्य प्रमाणादिव निर्मितः। अप्रकाश्यो ह्यलङ्कारो मत्स्नेहाद् धार्यतामिति ॥२॥ चेटी-पेक्खामि दाव । [ पश्यामि तावत् । ] सज्जलका-गृह्यताम् । (दर्शयति ।) ३ चेटी-दिट्ठपुरुषो विअ अअं अङ्कारो। [ दृष्टपूर्व इवायमलङ्कारः । ] गणिका-भमकेरओ विअ अअं अलङ्कारो। [ मदीय इवायमलङ्कारः ।। चेटी-भणाहि भणाहि । को इमस्स आअमो। [ भग भग । ६ कोऽस्यागमः ।] सजलक:- त्वत्स्नेहात् साहसं कृतम् । उभे-हं, साहसिओ। [हं, साहसिकः।] ९ चेटी-( आत्मगतम् ) आ, अज्जुआए खु इमरस आइदी कम्मदारुणदाए उव्वेअणीआ संवुत्ता। (प्रकाशम् ) हद्धि मम किदे उभअं संसइदं संवुत्तं-तव सरीरं चारित्तं च । [भा, १२ अन्जुकाया: सल्वस्याकृतिः कर्मदारुणतयोद्वैजनीया संवृत्ता । हा धिग् मम कृते उभयं संशयितं संवृत्तं- तब शरीर चारित्रं च । सज्जलक:-उन्मत्तिके ! साहसे खलु श्रीर्वसति । १५ चेटी-अपण्डिदो यु सि।को हि णाम जीविदेग सरीरं विक्कीणि- स्सदि । अह कस्स गेहे इअं विरसासवञ्चणा किदा। [ अपण्डितः सल्वसि । यो हि नाम जीवितेन शरीरं विक्रेन्यति । अथ क्स्य गेहे १८ इयं विश्वासवञ्चना कृता !] सज्जलमा यथा प्रभाते मया श्रुतं--प्रेष्टिचत्वरे प्रतिवसति सार्थवाहपुत्रश्वारुदत्तो नाम । २१ उमे-हुम् । सजल:-अयि, ·-iv..] चतुर्थोऽक्का। २४१ विषादसस्तसर्यानी सम्भ्रमोत्फुललोचना । मृगीव शरविद्धाही कम्पसे चानुकम्पसे ॥३॥ चेटी-सच भणाहि । सत्यवाहकुळे साहसं करन्तेण तुए कोचि' कुव्युत्तो सत्थेण अस्थि परिक्सदो यावादिदो वा ।। सत्य भण । ३ सार्थवाहाले साहस उर्चता त्यया कथित् फुलपुत्रः शस्त्रेणास्ति परिचतो व्यापादितो वा । गणिका-सुळु, मए वि पुच्छिदव्यं एदाए पुच्छिदं । [ सुधु, मयापि ६ प्रष्टव्यमेतया पृष्टम् । ] सजलक: मदनिके ! एतावत् किं न पर्याप्तं, द्वितीयमप्यकार्य करिष्यामि । न सल्यन शस्त्रेण कश्चित् परिक्षतो व्यापादितो था । ९ चेटी- सज्जम्म! सचं [ सजलक ! सत्यम् । सज्जर क:-सत्यम् । चेटी-साहु सज्जा ! पिअं मे। [साधु सज्जलक ! प्रियं मे1] १२ सम्मला.-किं किं नियमित्याह । ईदृशं मदनिके ! स्यत्स्नेहबद्धहृदयो हि करोम्यवार्य सन्तुष्टपूर्वपुरुपेऽपि कुले प्रसूतः । रक्षामि मन्मथगृहीतमिदं शरीरं मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि ॥४॥ चेटी-सजट ! सुणाहि । अज्जुआए अअं अकारो। (वर्णे।) एवं विज । [ सन्जल्क ! श्रृणु । अन्नुकाया अयमलङ्कारः। ३ एवमिर ।] सज्जलका-एवम् । अज्ञानाद् या मया पूर्व शासा पत्रवियोजिता। छायार्थी प्रीप्मसन्तप्तस्तामेव पुनराश्मितः॥५॥ ५१ ·। २४२ चारुदत्ते [ir,51- गणिका-सन्तप्पदि त्ति तक्केमि एदेण अकय्यं किदं ति । [ संतप्यत इति तयामि एतेनाकार्य कृतमिति । ] ३ सज्जलक: -मदनिके ! एवं गते किं कर्तव्यम् । चेटी-तहिं एव णिच्यादेहि, पहि मण्डइस्सदि अन्जुआ । [ तत्रैव निर्यातय, नहि मण्डविध्ययजुका।] ६ सज्जलकः-अथेदानीं सोऽमान्मां चोर इति रक्षिपुरुपैाहयिष्यति चेदन किं करिप्यामि । चेटी-मा भाआहि मा भाआहि । कुवुत्तोखु सो गुणाणं परितुरसदि। ९ [मा बिमीहि मर विभीहि । कुलपुनः खलु स गुगानां परितुष्यति ।) गणिका-साहु भद्दे ! अवत्तव्यासि, अमड्किदा विअ एदेण यअ- णेण । [ साधु भद्रे ! अव्यक्त याति, अलङ्कृतेवैतेन वचनेन । ] १२ सज्जलक:-सर्वथा न शश्याम्यहं तत्र गन्तुम् । चेटी-अअं अण्णो उवाओ । [अयमन्य उपायः 1 ] गणिका-एदे गुणा वेसवासस्स । [ एते गुणा वेशयासस्य । ] १५ सज्जलक:-कोऽन्य उपायः । चेटी-णं तव रूपया अज्जुआ अवि सत्यवाहपुत्तो अ। [ननु तर रूपज्ञाऽनुशापि सार्थवाहपुनश्च ।] १८ सम्जलक:-नसछु। चेटी-तेण हि इमं दाव अकारं तरस सत्यवाहपुत्तरस वअणादो अज्जुआए णिय्यादेहि । एवं च किदे तुवं रक्सिदो, सो अय्यो २१ अ अणिव्यिण्णो भविरसदि । अहं च पीडिदा ण भविसं । आदु अज्जु च पुणो पश्चिअ पुणो एव्य दासभायो भवे । वेन हीनं तावदलद्वारं तम्य सार्थवाहपुत्रम्य वचनादम्जुकाये निर्यातय । एवं च २४ ते संरक्षितः, स आर्यधानिदियो भविष्यति । अहं च पीडिता न मविपामि । अथरा अन्जु च पुनश्चयिरा पुनरेव टासमायो मयेत् । ] .

·--115.10] चतुर्थोऽङ्कः। २४३ सज्जलक-मदनिके! प्रीतोऽस्मि । २७ गणिका-भोदु, अन्भन्तरं पविसिअ उपविसामि । (तथा क्रोति । ) [ भवत्वभ्यन्तर प्रविश्योपविद्यामि । ] चेटी-मज्जर.अ ! आअच्छ, कामदेवरळे मं पडिवाळेहि । अहं ३० ओसरं जाणिअ अज्जुआए णिवेदेमि । [ सजलक । आगन्छ, कामदेवाले मा प्रतिपालय । अमरसर ज्ञात्वानुसये निवेदयामि ।। सज्जलकः-चाढम् । (निप्मान्तः । ) ३३ (ततः प्रविशत्यपरा चेटी।) चेटी-सुई अज्जुआए । एसो सत्यवाहपुत्तस्स सआसादो कोच्चि यम्हणो आअदो अज्जु पेक्निदु । [ सुखमनुकायाः । एप ३६ सार्थवाहपुनस्य सकाशात् कश्चिद् ब्राह्मण आगतोऽज्जुका द्रष्टुम् ।] गणिका-(सादरम् ) गच्छ, सिग्धं पवेसेहि णं । [गच्छ, शीघ्र प्रवेशयनम् । ३९ चेटी-तह । (उपमृत्य) एटु एदु अय्यो। [तथा । एवेत्यायः ।। (प्रविश्य ) विदूषक.- (सतो विलोक्य ) अहो गणिआनाडरस सस्सिरीअदा । ४२ गाणापट्टणसमागदेहि आअमिरहि पुत्थआ वाईअन्ति । सओज- अन्ति अ आहारम्पआराणि । वीणा वादीअन्ति । सुवण्णआरा अलङ्कारप्पआराणि आदरेण जोजअन्ति । [अहो गणिकायाटम्य ४५ सश्रीक्ता नानापट्टणसमागतैरागनिकैः पुस्तकानि वाच्चन्ते । सयो यन्ते चाहारप्रकारा । वीणा पाद्यन्ते । नुवर्णकारा अलङ्कारप्रका- रानादरे ४८ चेटी-एसा अज्जुआ। उवसप्पटु अय्यो । एषान्नुस ! उपसर्प- योजयन्ति ! स्वार्य [] विदूषन - ( उपगम्य) सोत्थि होदीए । [ स्वस्ति मात्यै ।।

·+ २४४ चारुदत्ते [iv.5.1- ५१ गणिका-साअदं अय्यरस । हो ! आसणं अय्यरस, पादोदरं च । [ स्वागतमार्यस्य । हजे ! आसनमार्यस्य, पादोदकं च ।। विदूषकः-( आत्मगनम् ) सव्वं आणेदु वज्जिअ भोअण। [ सर्व- ५४ मानयतु वर्जयित्वा भोजनम् । ] चेटी-जं अज्जुआ आगवेदि । ( आसनं ददाति पादोदकं च ।) उपविसदु अय्यो । [ यदज्जुकाज्ञापयति । उपविशत्वार्यः ।] ५७ विदूषकः- ( उपविश्य ) पडिच्छदु आसणं भोदी । अहं किञ्चि भणिदुं आअदो। [ प्रतीच्छत्वासनं भवती । अहं किञ्चिद् भणितु- मागतः । ] ६. गणिका-( उपविश्य ) अवहिदम्हि । [ अवहितास्मि । ] विदूषकः-केत्तिअमत्तं खु तस्स अङ्कारस्स मुकम्पमाणं! [ किय- न्मानं सलु तस्यालङ्कारस्य मूल्यप्रमाणम् । ] ६३ गणिका-किणिमित्तं खु अय्यो पुच्छदि । [ किनिमित्तं सल्वार्यः पृच्छति । विदूषकः-सुणादु भोदी । तत्तहोदो चारुदत्तस्स • गुणप्पया. ६६ अणणिमित्तं खु तुए अलङ्कारो तहिं णिक्खित्तो । सो तेण जूदे हारिदो । । शृणोतु भवति । तत्रभवतश्चारुदत्तस्य गुणप्रयायननिमिचं सद्ध वयालकारस्तस्मिन् निक्षिप्तः । स तेन छूते हारितः। ] ६९ गणिका-ज्दै । जुञ्जइ । तदो तदो। [यूते । युज्यते । ततखतः ।। विदूषकः- तदो तस्स अलङ्कारस्स मुख्यभूदं इमं मुत्तावहिं पडि. च्छदु मोदी । [ ततस्तस्यालद्वारम्य मूल्यभूतामिमां मुक्तावली प्रवीनु ७२ भरती ] गणिका-(आत्मगतम्) धिक् खु गणिआभावं । दुद्धत्ति में तुळ. अदि । जइ ण पहिच्छे, सो एव्य दोसो भविस्सदि। (प्रकाशम् ) ·२४६ चारुदत्ते [iv.6.1.- मदनिका- एसा अज्जुआ। उवसप्पदु अय्यो । [ एषाज्जुका । उपसर्पवार्यः। ३ सन्जलक:- ( उपसृत्य ) सुखं भवत्यै । गणिका- साअदं अय्यरस । हजे! आसणं देदु अय्यस्स । [स्वागतमार्यस्य । ह ! भासनं दीयतामार्याय।] ६ सजलक:- भवतु भवतु । गृहीतमासनम् । त्वरिततरमनुप्ठेयं किञ्चित् कार्यमस्ति। गणिका- एवं भणादु अय्यो । [एवं, मणवार्यः । ] ९ संज्जलक:- आर्यचारुदत्तेनास्मि प्रेपित:-यस्ताबदलङ्कारो मम हस्ते निक्षिप्तः, स त्वसंभोगमलिनतया गृहस्थासान्निध्यान् कोडुम्बिकानां दुरारक्षः । तद् गृह्यताम् इति । १२ गणिका- इमं तस्स चारुदत्तस्य देदु अय्यो । [ इमं तस्मै चार- दत्ताय ददात्वार्यः।। सज्जलक:- भवति ! न खल्वहं गच्छामि । १५ गणिका-- अहं जाणामि तस्स गेहे साहसं करिअ आणीदो अअं अलङ्कारो तरस गुणाणि अणुकम्पेटु अय्यो। [ अहं जानामि तस्य गेहे साहसं कृत्वानीतोऽयमलङ्कारः । तम्य गुणाननुकम्पवामार्यः । ] १८ सजलकः- ( आत्मगतम् ) कथं विदितोऽस्यनया। गणिका- को एत्थ, पवणे दाय अय्यस्स । [योऽत्र, प्राहणं तापदार्यस्य । २१ मदनिका- मिसद्दो विअ मुणीअदि । आअदेण पणेण होदव्यं E नेमिरान्द इव श्रूयते । आगतेन प्रत्रहणेन भवितव्यम् । ] गणिका- ( स्वैराभरणमंदनिकामलत्य ) आरइदु अय्यो अय्याए २४ सह पवहणं । [ आरोहत्यार्य आयंया सह प्रमहणम् 1] मदनिका- अन्जुए ! किं एदं । [अजुके ! फिमेतत् ।

·३ -~iv.7.1] चतुर्थोऽक । २४७ गणिका-मा खुमा सु एवं मन्ति । अय्या सुसि दाणि संयुत्ता। २७ गण्हदु अय्यो । ( मदनिका गृहीत्वा सन्जल्काय प्रयच्छति ।) [मा सलु मा सल्वेव मन्त्रयित्वा । आर्या खल्बसीदानी सत्ता । गृहावार्य, !] सज्जलकः-(आत्मगतम् ) भोः ! कदा गल्बस्याः प्रतिकर्तव्यं भवि- प्यति । अथवा, शान्तं शान्तं पापम् । नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तौ लभते फलम् । द्विपतामेव कालोऽस्तु योऽस्या भवतु तस्य वा ॥७॥ (तया सह निफ्रान्तः सज्जलकः 1) गणिका--चउरिए ! [चतुरिके 1 ] (प्रविश्य) चेटी- अज्जुए ! इअम्हि । [अन्नुके ! इयमस्मि । ] गणिका-हजे । पेक्स जागरन्तीए मए सिविणो दिवो एवं । [हले! ६ पश्य जाग्रन्या मया स्वप्नो दृष्टः एवम् । ] चेटी-पि मे, अमुदंकणाड संवुत्तं । [ प्रिय मे, अमृताङ्कनाटकं संवृत्तम् । ९ गणिका-एहि इमं अटड्कारं गण्हिअ अय्यचारदत्तं अमिसरि- स्सामो। [ एहीममलकार गृहीवार्यचारुदत्तमभिसरिप्याच. । चेटी-अज्जुए ! तह । एदं पुण अभिसारिआसहाअभूदं दुहिणं १२ उण्णमिदं । [अन्जुके ! तथा । एतत् पुनरमिसारिकासहायभूत दुर्दिनमुन्नमितम् । गणिका-हदासे ! मा हु वढावेहि । हताशे ! मा सतु वर्धय ! ] १५ चेटी-एदु एदु अज्जुआ। [एवेत्वज्तुका । ] (निष्क्रान्ते।) चतुर्थोऽङ्कः।

·चारुदत्तस्य श्लोकानुक्रमणिका । IV. 27 14 IV. III. अकामा हियते अज्ञानाद् या अद्यास्य भित्तिपु अभिनयति क्षयं तव शरीर भयपु काम अविज्ञातप्रयुक्तेन अशि फ्खु तिखे असौ हि दावा मालोकविशाला इयं हि निद्रा उरकण्टितस्य उदयति हि शशा० एशा हि वासू एपा रङ्गप्रवेशेन एषा दि वयसो का घद्धास्यति कामं नीचमिदं काम प्रदोप किं स्वंपदात् किवं भयेन कियाशिधावशि किं वाशुजेवे कृपवा निशायां कृत्वा शरीर क्षीणा ममाथी घिदगुळ ददि III. 18 I. 17 4 I. 6 L. 10 III. 8 JII. 17 13 I. 18 III. 16 III. 17 III. 11 III. IV. 6 I. 28 I. 2 ITI. 2 I. 19 III. 7 I. 7 3 I. 5 I. 26 III. 9 I. 8 I. 20 I. 25 तथा विभव IV. 5 तरुणजन. III. 10 स्वस्नेहबद्ध I. 16 दारिद्यात पुरुषस्य IV. 2 दुवेहि अम्हेहि III. 18 देशः को नु जला I. धिगस्तु खल I. 15 नरः प्रत्युपकारार्थी III. 3 निःश्वासोऽस्य I. 21 परिचिततिमिरा III. 4 भवांस्ताव III. 1 मयि द्रव्यक्षयक्षीणे I. 29 माजारः प्लवने I. 23 य समालक्ष्य I. 24 यः कश्चिच्चकित. I. 22 III. 15 यत्र मे पतितः III. यासां यलिर्भवति 6 I. 18 रक्तंच वार I. लिम्पतीव तमो 11 I. लुब्धोऽर्थवान् 9 I. 8 विभवानुवशा I. 13 विधादनस्त. सत्यं न मे IV. 1 III. 5 स मद्विधानां I. 4 सिंहाकान्तं 1 मुरी हि दुःखा. I. 14 मुलमशरण. ६० 19 IV. जनयति खल ·प्रतिमायाः कथावस्तु। अत्र कथावस्तु प्रायः सबै रामायणाद् गृहीतम् । तर प्रथमं श्रीरामस्या- मिपके प्रवृत्ते सति राश: कणे मन्थरया विमप्यभिहितम् । ततश्च विच्छिनोड- मिपेकः । गमश्च कैकेयीपचनाद् रज्ञा निर्वासितः । ततः पुत्रगोगाद् राजा दशरयो विपन्नः । अय मातुलगृहनिवासात् प्रतिनिवृत्तो भरतः प्रतिमा- गृहे पितामहादिप्रतिमाभिः सह स्थापितो ददारयस्य प्रतिमा दृट्या विदित. पीत्यापत्तिः कैकेयी निर्भसयान | स्वयं च सुमन्नसहितो रामं द्रष्टुमरण्ये गया तस्मात् उत्पादुके गृहीत्लाभिषेक्जलं तयोरेवावर्जयितुमभ्यनुजामादाय नगर प्रन्याजगाम | तर चारण्यासमनुभवति रामे मायाभिक्षुणा रावणेन सीतापद्दता । सामभ्यरपतुमागतो जटायुहतो रावणेन । सुमन्त्रनिवेदित. सीतापहारो भरतो रामसाहाय्यार्थ लङ्का गन्तुं विनिश्चिकाय । ततो वानर. सहायो लड़केश्वरं निहत्य सीतामादाय रामः पुनरप्याश्रमं प्राप्त इति उदन्त- मुपलभ्य मातृभिः सह सप्रकृतिको भरतस्तव राम प्रत्युदतः । तदनन्तर भरतात् प्रतिगृहीतरान्यो रामो राज्येऽभिपिपिचे। पात्राणि। पुरुषा:--- राजा--दशरथः कोसलाधिपः । । लस्रमणः -दशरथस्य पुनाः। भरतः शनुनः मुमन्ना-दशरथस्य सारथिः । रावण:--राक्षसाधिपः परिबाजकवेषः। कान्चुकीयः

·(२)
देवकुलिक:-प्रतिमागृहरक्षकः ।
भट:
सुधाकारः
वृद्धतापसी
तापसः
नन्दिलक:
स्त्रियः-
सीता--रामस्य पत्नी।
कौसल्या
सुमित्रा ---राममातरः।
कैकेयी
अवदातिका-चेटी सीतायाः।
विजया--प्रतीहारी ।
नन्दिनिका--चेटी।
तापसी
}

·३ भासनाटकचके प्रतिमा। ( नान्द्यन्ते तत प्रविशति सतधार ।) सूनधार । सीताभर पातु सुमन्तुष्ट सुग्रीराम सहलक्ष्मणश्च । यो रारणार्यप्रतिमच देव्या विमीपणामा भरतोऽनुसर्गम ॥१॥ (नेपथ्यामिमुसमय रोक्य) आर्ये, इतस्तावत् । (प्रविस) नटी-अप्य इअम्हि । [ आर्य, इसमस्मि । ] सूत्रधार -आयें, इदमेचेदानीं शरत्कालमधिकृत्य गीयता सानन् । ६ नटी-अय्य, तह । ( गायति।) [ आर्य, तया 11 सूत्रधार -अस्मिन् हि काले चरति पुलिनेपु इसी काशाशुकरासिनी सुसहटा । (नेपथ्ये) अथ्य, अप्य । [आर्य, आर्य । ] ( आकर्ण्य । ) सुखधार -भरतु विनातम् मुदिता नरेन्द्रभवने त्यरिता प्रविहाररक्षीर ।।२।। (निष्कान्तो।) स्थापना। ३ ·२५० प्रतिमानाटके [i.2.3-- ३ ६ । (प्रविश्य 1) प्रतिहारी-अय्य को इह कञ्चुईआणं संणिहिदो। [ आर्य क इह काञ्चुकीयानां संनिहितः। (प्रविश्य ।) काञ्चुकीयः-भवति, अयमस्मि । किं क्रियताम् । प्रतिहारी-अय्य ! महाराओ देवासुरसङ्गामेसु अप्पडिहदमारहो ९ दसरहो आणवेदि-सिग्धं भट्टिदारअरस रामस्स रज्जप्पहावस- ओअकारआ अहिसेअसम्भारा आणीअन्तु त्ति । [आर्य, महाराजो देवासुरराड्यामेष्वप्रतिहतमहारथो दशरथ आशापयत्ति १२ शीघ्रं भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यप्रभावसयोगकारका अभिषेकसभारा आनीयन्तामिति । ] काञ्चुकीयः-भवति, यद्यदाज्ञप्तं महाराजेन, तत् सर्वमुपस्थापितम् । १५ पश्य । छत्रं सव्यजनं सनन्दिपटहं भद्रासनं कल्पितं न्यस्ता हेममयाः सदर्भकुमुमास्तीर्थाम्बुपूर्णा घटाः । युक्तः पुप्यरथश्च मन्त्रिसहिताः पौराः समभ्यागताः सर्वस्यास्य हि मङ्गलं स भगवान् वेद्यां वसिष्ठः स्थितः ॥ ३ ॥ प्रतिहारी-जइ एव्वं, सोहणं किदं । [यद्येवं, शोभनं कृतम् । ] काञ्चुकीयः-हन्त भोः इदानीं भूमिपालेन कृतकृत्याः कृताः प्रजाः। रामाभिधानं मेदिन्यां शशाङ्कमभिपिश्चता ॥४॥ प्रतिहारी-तुवरदु तुवरदु दाणि अय्यो । हसरतां त्वरतामिदानी- मार्यः 11 ३ काञ्चुकीयः-भवति ! इदं त्वर्यते।

·~i4.28 प्रथमोऽसः। w २५१ (निक्रान्तः ।) प्रतिहारी-(परिजम्यालोक्य ) अय्य! सभव ! संभव ! गच्छ तुर्व पि महाराअवअणेण अय्यपुरोहिदं जहोपआरेण तुयारेहि । ६ (अन्यतो गत्वा ! ) सारसिए । सारसिए ! सद्गीदयाळं गच्छिम नाडईआण विण्णवेहि-काठसवादिणा णाडएण सज्जा होह ति। जाव अहं वि सव्यं किदं त्ति महाराअरस णिवेदेमि । (निकान्ता।) ९ आर्य । राभरक । सभक ! गच्छ, समपि महाराजपचनेनार्यपुरोहिवं ययोपचारेण यस्य । सार सिके । सारसिके ! सङ्गीतशाला गत्वा नाटकीयाना निशापय-कारसादिना नाटोन सज्जा भरतेति । यावदहमपि सर्व १२ कृतमिति महाराजाय निवेदयामि ।। (तत प्रविगत्यपदातिका वल्कल गृहीत्वा ।) अबदातिका-अहो अच्चाहिदं । परिहासेण वि इम वकळं उवण- १५ अन्तीए मम एत्तिअं भरं आसी, किं पुण व्योमेण परधणं हरन्तरस । हसिदु विअ इच्छामि । ण खु एआदणीए हसिदन्यं । [ अहो अत्याहितम् । परिहासेनापीम बल्कर मुपनयन्त्या ममतावद् १८ भयमासीत्, कि पुनर्लोभेत परधन हरतः । हसितुमिवेच्छामि । न सस्कारिन्या हसित यम् ।] (ततः प्रविशति सीता सपरिवारा) २१ सीता-हो, ओदादिआ परिसकिदवण्णा विअ दिस्सइ । कि णु हु विअ एद । [ हजे, अवदातिका परिवाङ्कितवणव दृश्यते । किन्नु सल्लितन् । २४ चेटी-भट्टिणि ! सुहावराहो परिअणो णाम । अवरज्झा भवि. स्सदि । [ भद्विनि ! सुलभापराधः परिजनो नाम । अपरादा । भविष्यति ।

·[i. 4. 27.- २५२ प्रतिमानाटके २७ सीता-गहि पहि। हसिढुं शिअ इच्छदि। नहि नहि, हसिनु- ‘मिच्छति।] अवदातिका-( उपसृत्य । ) जेदु भट्टिणी ! भट्टिणि ण खु अहं ३० अवरज्झा।[जयतु भट्टिनी ! भट्टिनि न खल्बमपराद्धा।] सीता-का तुम पुच्छदि । ओदादिए ! किं एवं वामहत्थपरिगहिदं । [ का त्वां पृच्छति । अवदातिकै ! किमेतद् वामहस्तपरिगृहीतम् । ३३ अवदातिका-भट्टिणि ! इदं वक्कळ । [ भट्टिनि ! इदं वल्कलम् 1 ] सीता-बकळं किस्स आणीदं । [ वल्कल क्स्मादानीतम् । ] अवदातिका-सुणादु भट्टिणी । णेवच्छपाळिणी अय्यरेवा णिन्यु- ३६ त्तरङ्गप्पओअणं असोअरुक्खरस एक किसरअं अम्हेहि जाइदा आमि । ण अ ताए दिण्णं । तदो अरिहदि अवराहो त्ति इदं गहिदं। [शृणोतु भट्टिनी । नेपथ्यपालिन्यार्यरेवा निवृत्तरङ्गप्रयोजनम- ३९ शोकवृक्षस्यैकं किसलयमस्माभियांचितासीत् । च तया दत्तम् । ततोऽहत्यपराध इतीदं गृहीतम् । ] 'सीता-पाव किदं । गच्छ, णिय्यादेहि । [ पापकं कृतम् । गच्छ, ४२' निर्यातय । ] अवदातिका-भट्टिणि ! परिहासणिमित्तं खु मए एवं आणीदें । [ भहिनि ! परिहासनिमित अलु मौतदानीतम् । ] ४५ सीता-उम्मत्तिए ! एवं दोसो यड्ढइ । गच्छ णिय्यादेहि, णिय्या- देहि । [ उन्मत्तिके ! एवं दोषो वर्धते । गच्छ, निर्यातय, निर्यातय । ] अवदातिका-जं भट्टिणी आणवेदि । ( प्रस्थातुमिच्छति ।) [ यद् ४८ भट्टिन्याज्ञापयति । सीता-हल्या ! एहि दाव । [हला ! एहि तावत् ।। अवदातिका-भट्टिणि ! इअम्हि । [ मट्टिनि ! इयमसि । न । ४ ·--1.475 प्रथमोऽङ्क । २५३ ५१ सीता-हा कि गुहु मम वि दार सोहादि । । हरा । किन्नु सलु ममापि ताप गोमते। अवदातिका-भट्टिणि ! सव्यसोवणीअ सुरुवं णाम । अवरोदु ५४ भट्टिणी [ मट्टिनि । सर्वगोभनीय सुरूप नाम ! अलङ्कगेतु महिनी। सीता-आणेहि दान । (गृहीतारहत्य 1 ) हला ! पेक्रत, किं दाणि सोहदि । [ मानय तावत् । हला । पदय, किमिदानी शोभते ।। ५७ अपदाति का-तव खु सोहदि णाम । सोपण्णि विअ वपळ सवुत्तं । तर ग्लु गोमते नाम ! सौवणिरमिय वल्क्ल सवृत्तम् । ] सीता-हो । तुच किश्चि भणासि । [हले ! त्य निश्चिन भणसि।] ६० चेटी-त्थि बाआए पओअणं । इमे पहरिसिदा सणूरहा मन्तेन्ति । ( पुलक दर्शयति । ) [ नास्ति याचा प्रयोजनम् । इमानि प्रहषितानि तनूरुहाणि मनयन्ते । ] ६३ सीता-हले आईसअ दाय आणेहि ! [हले । आदर्श तार- दानय 1] चेटी-ज मट्टिणी आणवेदि।( निष्पम्य प्रविश्य {) भट्टिणि । अर्थ ६६ आदमओ। [ यद् महिन्याज्ञापयति । भहिनि । अगमादर्श 13 सीता-(चेरीमुग्र विलोक्य ) चिठ्ठदु दाय आदसओ । दुवं कि वि पत्तकामा निअ [तिष्ठतु तादादर्श । त्व किमपि वस्तुकामेव ।। ६९ चेटी-भट्टिणि, एव मए सुद । अय्यबालाई कन्चुई भणादि' अहिसेओ अहिसेओ ति । [ भट्टिनि । एव मया श्रुतम् । आर्य- बाली कम्युकी भणति-अभिषेोऽमिक इति । ] (पविश्यापरा) चेरी-भट्टिणि ! पिअक्साणिों पिअक्पाणि । [ भहिनि, प्रियामानिक प्रियायानिक्म् ।। ७५ सीता-कि कि पडिच्छिअ मन्तेसि । [किं किं प्रतीभ्य मनपसे । ] ७२

·२५४
प्रतिमानाटके
[i. 4. 76-
चेटी-भट्टिदारओ किळ अहिसिनीअदि । [ भर्तृदारकः किलामि-
षिच्यते ।
७८ सीता-अवि तादो कुसी। [अपि तातः कुगली ।।
चेटी-महाराएग एव्य अहिसिश्चीअदि । [ महाराजेनवाभिषिच्यते । ]
सीता-जइ एवं, दुदीअं मे पिअं सुदं । विसाळदरं उच्छङ्गं
८१ करेहि । [ यद्येवं, द्वितीयं मे प्रिमं श्रुतम् । विशालतरमुत्मह्यं कुरु ।]
चेटी-मट्टिणि ! तह । (तथा करोति । ) [ भट्टिनि ! तथा !]
( सीता आभरणान्यवमुच्य ददाति ।)
८४ चेटी-भट्टिणि ! पटहसद्दो विअ । [ भट्टिनि ! पटहशब्द इव । ]
सीता-सो एव्य । स एव ।।
चेटी-एक्कपदे ओघट्टीअ तुीओ पटहसदो संवुत्तो । [एकपदे
८७ अवघट्य तूणीकः पटहशब्दः स्वृतः।]
सीता- को गु खु उग्घादो अहिसेअस्स । अहव वहुवुत्तन्ताणि
राअउळाणि णाम ! [ को नु खलुद्धातोऽभिषेकस्य । अथवा बहुवृत्तान्तानि
९. राजकुलानि नाम।]
म्चेटी-भट्टिणि, एवं मए सुदं-भट्टिदारअं अहिसिश्चिअ महा.
राओ वणं गमिस्सदि त्ति । [भहिनि ! एवं मया श्रुतं-भर्तृदारक
९३ ममिपिच्य महागजो बन गमिष्यतीति । ]
सीता-जइ एव्वं, ण सो अहिसेओदओ, मुहोदरं णाम ।
[ यद्येवं, न तदभिपेकोदकं, मुखोदकं नाम ! 7
(ततः प्रविशति रामः।)
रामः-हन्त भोः!
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने भद्रासने लघिते
स्कन्धोच्चारणनम्यमानबदनप्रच्योतितोये घटे।
६
.

·~~i.6.22] प्रथमोऽन्तः। २५५ राक्षाहूय विसर्जिते मयि ननो धर्येण मे विस्मितः स्वः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भो! विश्मयः ॥५॥ विश्रभ्यतामिदानी पुत्रेति स्वयं राज्ञा विसर्जितस्यापनीतभारो- च्छ्यसितमिव मे मनः । दिष्ट्या स एवास्मि रामः महाराज एप ३ महाराजः । यायदिदानी मैथिली पक्ष्यामि । अवदातिका-भट्टिणि ! भट्टिदारओ खु आअच्छइ । णावणीदं पकलं । [ भटिनि ! भर्तृदारकः सत्वागउति । नापनीत वल्कलम् । ६ रामः-मैथिलि | किमास्यते । सीता-हं अय्यउत्तो । जेदु अय्यउत्तो। [है आर्यपुनः । जयत्वार्य- पुषः । ९ रामः-मैथिलि ! आस्यताम् । ( उपविशति । ) सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । ( उपविशति । ) [ यद् आर्यपुत्र आशापयति ।। १२ अवदानि का मट्टिणि । सो एव्य भट्टिदारअस वैसो। अळि विक्ष एदं भवे । । महिनि ! स एव भतदारक्स्य वेपः। अलीक मिरवद् भवेत् ।। सीता-सादिसो जणो अलिअंण मन्ते दि । अहय बहुवुत्तन्वाणि १५ राअउव्याणि णाम | [ तादृशो जनोऽलीक न मन्यते । अथवा महु- वृत्तान्तानि राजगुलानि नाम । समा-मैथिलि ! किमिदं कथ्यते । १८ सीता-ण खु किचि । इ दारिआ भणादि-अहिंसेओ अहिसेओ त्ति ।[न सलु किंचित् । इयं दारिका भणति-अभिषेकोऽभिषेक इति 11 २१ रामः-अवगच्छामि ते कौतूहलम् । अस्त्यमियेकः । श्रूयताम् । अद्यारिम महाराजेनोपाध्यायामात्यप्रकृतिजनसमक्षमेकप्रकारसंक्षिप्त ·प्रतिमानाटके [i.5.23- P २७ रामः- रामः-सुष्टु कोसलराज्यं कृत्वा बाल्याभ्यस्तमङ्कमारोप्य मातृगोत्रं स्निग्धमाभाष्य '२४ पुत्र ! राम ! प्रतिगृह्यतां राज्यमित्युक्तः । सीता-तदाणी अय्यउत्तेण किं भणिदं । [तदानीमार्यपुत्रेण किं भणितम् । ] :-मैथिलि ! त्वं तावत् किं तकयसि । सीता-तकेमि अय्यउत्तेण अभणि किञ्चि दिग्धं हिस्ससिअ महाराअस्स पादमूळेसु पडिअं त्ति। [ तर्कयाभ्यार्यपुनेणाभणित्वा ३० किञ्चिद् दीर्घ निःश्वस्य महाराजस्य पादमूलयोः पतितमिति । ] तर्कितम् । अल्पं तुल्यशीलानि द्वन्द्वानि सृज्यन्ते । तत्र हि पादयोरस्मि पतितः । समं बाप्पेण पतता तस्योपरि ममाप्यधः । पितुर्मे क्लेदितौ पादौ ममापि छेदितं शिरः ॥६॥ सीता-दो तदो। ततस्ततः।] रामः-ततोऽप्रतिगृह्यमाणेष्वनुनयेषु आसन्नजरादोपैः स्यैः प्राणैरस्मि । १३ शापितः । सीता- तदो तदो। ततस्ततः ।] रामः-ततस्तदानी, शत्रुध्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिपेके छत्रे स्वयं नृपतिना रुदता गृहीते । सम्भ्रान्तया किमपि मन्धरया च कर्णे राज्ञः शनैरभिहितं च न चास्मि राजा ॥७॥ सीता- पिअं मे । महाराओ एव महाराओ, अय्यउत्तो एव्य अय्यउत्तो । [प्रियं मे । महाराज एव महाराजः, आर्यपुत्र 1..३ एवार्यपुत्रःt] : ८ ·~1910] प्रथमोऽङ्क। २५७ राम - मैथिलि, किमर्थ निमुत्तारकारासि । सीता ण खु दान, आनन्दामि । [न वाद् , श्रावध्नामि । ] न सलु । प्रत्यपारतारितैर्भूपणैर्भवितव्यम् । तथाहि-~ कर्णी त्वरापहतभूपणभुमपाशी सससिताभरणगौरतरी च हस्तौ । एतानि चाभरणभारनतानि गात्रे स्थानानि नैर समतामुपयान्ति तापत् ॥ ८॥ सीता- पारेदि अय्यउत्तो अजिअ पि सच्च मिस मन्तेदु । [पारययार्यपुत्रो लीक्मपि सत्यमिा मन्त्रयितुम् । ] ३ राम -तेन हि अलदियताम् । अहमादर्श धारयिष्ये । (तया या निवण्य ।) तिष्ठ । आदर्शे वल्कलानीच किमेते सूर्यरश्मय । हसितेन परिज्ञात मीडेय नियमस्पृहा ॥ ९॥ अनदातिके, फिमेतत् । अवदालिका-भट्ठा : विष्णु हु सोहदि ण सोहदित्ति कोहळेण ३ आवझा।[मर्न ! कि तु सलु योमते न शोभत इति कीन्हलैनानवानि !] राम -मैथिलि ! किमिदम् । इश्वाकूणा वृद्धालङ्कारस्त्वया वार्यते । अस्त्यरमाक प्रीति । आनय । ६ सीता- मा सु मा सु अय्यउत्तो अमग भगादु । [ मा खल्ल मा सत्यार्यपुत्रोऽमङ्गल भगत ।] राम -मैथिलि, किमर्थ वारयसि । १ सीता-उन्झिदाहिसेअस्स अय्यउत्तस्स अमग विअ मे पडिआदि । [ उझिताभिषेकस्यार्यपुत्रस्यामङ्गलमिर में प्रतिभाति 1] ·२५८ प्रतिमानाटके [i.9.1- रामः- मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य परिहासे विशेपतः। शरीरार्धेन मे पूर्वमावद्धा हि यदा त्वया ॥ १०॥ (नेपथ्ये) हा हा महाराजः। ३ सीता- अय्यउत्त ! किं एदं । [ आर्यपुत्र, किमेतत् । । रामः (आयये ।) नारीणां पुरुषाणां च निर्मादो यदा ध्वनिः । सुव्यक्तं प्रभवामीति मूले दैवेन ताडितम् ।। ११ ॥ तूर्ण ज्ञायतां शब्दः। ( प्रविश्य ) ३ काञ्चुकीयः- परित्रायतां परित्रायतां कुमारः। आर्य ! कः परित्रातव्यः । काञ्चुकीयः- महाराजः। ६ रामः- महाराज इति । आर्य ! ननु वक्तव्यम्,. एकशरीरसंक्षिता पृथिवी रक्षितव्येति । अथ कुत उत्पन्नोऽयं दोपः । काञ्चुकीयः-- स्वजनात् । २ रामः- स्वजनादिति । हन्त नास्ति प्रतीकारः। शरीरेऽरिः प्रहरति हृदये स्वजनस्तथा । कस्य स्वजनशब्दो मे लजामुत्पादयिष्यति ॥ १२ ॥ काञ्चुकीयः- तत्रभवत्याः कैकेय्याः। राम:- किमम्बायाः । तेन हि उदर्केण गुणेनात्र भवितव्यम् । ३ काञ्चुकीयः- कथमिव । रामः-भूयतां, रामः- ·1.16.11 प्रथमोऽङ्कः। २५९ यस्याः शकसमो भर्ता मया पुत्रवती च या । फले परिमन् स्पृहा तस्या येनाकार्य करिष्यति ॥ १३ ॥ काञ्चुकीयः-कुमार ! अलमुपहतासु खीवुद्धिषु स्वमार्जयमुपनिक्षे. प्तुम् । तस्या एव रालु यचनाद् भवदमिपेको निवृत्तः । ३ रामः-आर्य, गुणा: खल्वत्र । काञ्चुकीय -कथमिव । -भूयता, वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव ताव- न्मम पितृपरवत्ता बालभारः स एव । नवनृपतिविमर्शे नास्ति शवा प्रजाना-- मथ च न परिभोगश्चिता भ्रातरो मे ॥ १४ ॥ काञ्चकीयः-अथ च तयानाहूतोपसृतया भरतोऽमिपिच्यतां राज्य इत्युक्तम् । अत्राप्यलोमः । ३ रामः-आर्य ! भवार सल्बरमत्पक्षपातादेव नार्थमवेक्षते । कुतः, शुल्के विपणितं राज्यं पुत्रार्थे यदि याच्यते । तस्या लोभोऽत्र नास्मा भ्रातराज्यापहारिणाम् ॥ १५॥ काञ्चुकीयः-अथ- रामः-अतः परं न मातु परिवादं श्रोतुमिच्छामि । महाराजस्य ३ वृत्तान्तस्तानदमिधीयताम् । काञ्चुकीयः-ततस्तदानीं, शोकादवचनाद् राज्ञा हस्तेनैव विसर्जितः । किमप्यभिमतं मन्ये मोहं च नृपतिर्गतः ॥ १६ ।। राम-कथं मोहमुपगतः।

·२६० प्रतिमानाटके [i.16.2- (नेपथ्ये) ३ कथं कथं मोहमुपगत इति । यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः स्पृश मा दयाम् समः-( आकर्ण्य पुरतो विलोक्य ।) अक्षोभ्यः क्षोभितः केन लक्ष्मणो धैर्यसागरः । येन सप्टेन पश्यामि शताकीर्णमिवाग्रतः ॥ १७ ॥ ( ततः प्रविशति धनुर्बाणपाणिर्लक्ष्मणः ।) लक्ष्मणः- ( सक्रोधम् । ) कथं कथं मोहमुपगत इति । यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः स्पृश मा दयां स्वजननिभृतः सर्वोऽप्येवं मृदुः परिभूयते । अथ न रुचितं मुञ्च त्वं मामहं कृतनिश्वयो युवतिरहितं लोकं कर्तुं यतश्छलिता वयम् ।। १८ ॥ सीता-अय्यउत्त ! रोदिदव्वे काळे सोमित्तिणा धणू ग हीदं - अपुव्वो खु से आआसो। [आर्यपुत्र ! रोदितव्ये काले सौमित्रिणा ३ अनुर्गृहीतम् । अपूर्वः खल्यस्यायासः । ] :-सुमित्रामातः ! किमिदम् । लक्ष्मण:-कथं कथं किमिदं नाम । क्रमप्राप्त हृते राज्ये भुवि शोच्यासने नृपे। इदानीमपि सन्देहः किं क्षमा निर्मनस्विता ॥ १९ ।। :-सुमित्रामातः! अस्मद्राज्यभ्रंशो भवत उद्योग जनयति । आः, अपण्डित: खलु भवान् । । भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम् । यदि तेऽस्ति धनुःश्लाघा स राजा परिपाल्यताम् ॥ २०॥ १२ रामः- रामः- ·-1.24.] प्रथमोङ्कः। लक्ष्मणः-न शक्नोमि रोपं धारयितुम् । भवतु भवतु । गच्छामस्ता. यत् (प्रस्थितः।) त्रैलोक्यं दग्धुकामेव ललाटपुटसंस्थिता । भ्रुकुटिलक्ष्मणस्यैपा नियतीव व्यवस्थिता ॥ २१ ॥ सुमित्रामातः ! इतस्तावत् । लक्ष्मण-आर्य ! अयमस्मि । ३ राम-भवतःस्थैर्यमुत्पादयता मयैवममिहितम् । उच्यतामिदानीम्। वाते धनुर्नमयि सत्समवेक्षमाणे मुश्चानि मातरि शरं स्वधन हरन्याम् । दोपेषु वाह्यमनुजं भरतं हनानि किं रोपणाय रुचिरं त्रिपु पातकेषु ॥ २२ ॥ लश्मणः-( सबाप्पम् । ) हा धिक् । अस्मानविज्ञायोपालभसे । यत्कृते महति केशे राज्ये मे न मनोरथः । चीणि फिल वस्तव्यं चतुर्दश वने त्वया ॥ २३ ।। रामः-अन मोहमुपगततरभवान् । हन्त निवेदितमप्रमुत्यम् । . मैथिलि ! मङ्गलार्थेऽनया दत्तान् वल्कलांनारदानय । करोम्यन्नधर्म नेयाप्तं नोपपादितम् ॥ २४ ॥ सीता--गणदु अय्यरत्तो । गृह्णात्वार्यपुन: । ] रामः-मैथिलि ! कि व्यवसितम् । ३ सीता-णं सधम्मआरिणी क्षु अहं । ननु सधntent पल्वहम् । रामः-मयकाकिना किल गन्तव्यम् ।

·२६२ प्रतिमानाटके [i.24.6.- रामः- ६ सीता-अदो णु खु अणुगच्छामि । [अतो नु खल्वनुगच्छामि । ] -बने खलु वस्तव्यम्। सीता-तं खु मे पासादो। [ तत् खलु मे प्रासादः । ] ९ रामः :-श्वश्रूश्वशुर शुश्रूपापि च ते निर्वर्तयितव्या । सीता-णं उद्दिसिअ देवदाणे पणामो करीअदि । [ एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणामः क्रियते । ] १२ रामः-लक्ष्मण ! वार्यतामियम् । लक्ष्मण:-आर्य नोत्सहे श्लाघनीये काले वारयितुमत्रभवतीम् । कुतः, अनुचरति शशाङ्क राहुदोपेऽपि तारा पतति च वनवृक्षे याति भूमि लता च । त्यजति न च करेणुः पङ्कलग्नं गजेन्द्र ब्रजतु चरतु धर्म भर्तृनाथा हि नार्यः ।। २५ ॥ ( प्रविश्य ) चेटी-जेटु भट्टिणी । णेवच्छपारिणी अय्यरेवा पणमिअ विष्ण- ३ वेदि-ओदादिआए सङ्गीदसाव्यादो अच्छिन्दिन वक्तव्य आणीदा । इमा अवरा अणणुहूदा वक्कव्या । णिव्यत्तीअदु दाव किळ पओअणं त्ति । [ जयतु भटिनी । नेपथ्यालिन्यायरवा प्रणम्य ६ विज्ञापयति-अवदातिकया सङ्गीतशालाया आच्छिद्य आनीताः । इमेऽपरा अननुभूता वल्कला: । निर्वर्त्यता तावत् किल प्रयोजनमिति । ] ९ रामः-भद्रे ! आनय, संतुष्टैपा । वयमर्थिनः । चेटी-गहदु भट्टा ( तथा कृत्वा निष्कान्ता ।) [गृहातु मा ।। (गमो गृहीत्वा परिधत्ते ।) १२ लक्ष्मण:-प्रसीदत्वार्यः । बल्कम ·--1292 - 2] प्रथमोऽङ्क । २६३ निर्योगाद् भूपणान्माल्यात् सर्वेभ्योऽध प्रदाय में । चीरमेकाकिना वद्ध चीरे सल्मसि मत्सरी ॥ २६ ॥ राम -मैथिलि । वार्यतामयम् । सीता-सोमित्ते । णिवत्तीअदु कि । [ सौमिरे 1 निवर्सता क्लि ।] ३ लक्ष्मण आयें । गुरोर्मे पादशुश्रुषा त्यमेका र्तुमिच्छसि । तवैर दक्षिण पादो मम सव्यो भविष्यति ॥ २७ ॥ सीता-दीथदु सु आयउत्तो । सन्तप्पदि सोमित्ती ।[ दयता सरकार्यपुन । सतप्यते सौमिति 1] ३ राम - सौमिने ! श्रूयताम् । वल्फलानि नाम, तप सङ्ग्रामस्वच नियमद्विरदाकुश । खलीनमिन्द्रियाश्वाना गृह्यता धर्मसारथि ॥ २८ ॥ लक्ष्मण - अनुगृहीनोऽस्मि । ( गृहीत्रा परिधत्त । ) राम श्रुतवृत्तान्त पारै सनिरुद्धो राजमार्ग । उत्सार्यतामुत्सा- ३ र्यता तारत् । आर्य ! अहमप्रतो यास्यामि । उत्सार्यतामुत्सार्यताम् । गम -मैथिलि । अपनीयतामयगुण्ठनम् । ६ सीता-ज अय्यउत्तो आणवेदि। (अपनयति ।) [यदायपुन आज्ञापयति । ] राम - भो भो पौरा । शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्त । स्वैर हि पश्यन्तु करतमेतद् याप्पाकुलावदनैर्भवन्त । निर्दोपदृश्या हि भवन्ति नार्यो यज्ञे विवाहे व्यसने वने च ॥२९॥ (प्रविश्य ) फाञ्चुकीय -कुमार ! न सलु न खलु गन्तव्यम् । एप हि महाराज , ·२६४ प्रतिमानाटके [i.30-- श्रुत्वा ते वनगमनं वधूसहाय सौभ्रात्रव्यवसितलक्ष्मणानुयात्रम् । उत्थाय क्षितितलरेणुरूपिताङ्गः कान्तारद्विरद इवोपयाति जीर्णः॥३०॥ ग:-आर्य ! चीरमात्रोत्तरीयाणां किं दृश्यं वनवासिनाम् । टक्ष्मण:- राम:- गतेष्वस्मासु राजा न शिरःस्थानानि पश्यतु ॥३१ ।। ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) प्रथमोऽङ्कः। अथ द्वितीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।) ३ काञ्चुकीयः-भो भोः प्रतिहारव्यापृताः ! स्वेषु स्वेषु स्थानेष्वप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः। (प्रविश्य) ६ प्रतिहारी-अय्य किं एवं ।। आर्य ! किमेतत् ।। काञ्चुकीयः-एप हि महाराजः मत्ययवनरक्षणपरं राममरण्य गच्छन्तमुपाययितुमशक्तः पुत्रविरह्योकामिना दग्धहृदय उन्मत्त ९ इव यहु प्रलपन समुद्रगृहके शयानः, मेरुश्वसनिय युगअयमन्निक शोपं ब्रजनिय महोदधिरप्रमेयः। सूर्यः पतनिय घ मण्डलमारलक्ष्यः शोकाभृशं शिथिलदेवमतिर्नरेन्द्रः ।। १॥

·-11.4.] द्वितीयोऽङ्कः। २६१ प्रतिहारी-हा हा एव्यंगओ महाराओ। हा हा एवंगतो महाराजः!] काञ्चुकीयः-भवति! गच्छ । ३ प्रतिहारी-अय्य ! तह । ( निष्कान्ता ! ) [आर्य ! तथा ! ] काञ्चुकीयः-( सर्वतो विलोक्य ! ) अहो तु खलु रामनिर्गमनदिना- दारभ्य शून्येवेयमयोध्या संलक्ष्यते । कुतः, नागेन्द्रा यवसाभिलापविमुखाः सालेक्षणा यासिनो हेयाशून्यमुखाः सवृद्धवनितावालाश्च पीरा जनाः । त्यक्ताहारकथाः सुदीनवदनाः क्रन्दन्त उपेर्दिशा रामो याति यया सदारसहजस्तामेव पश्यन्समी ॥२॥ यावदहमपि महाराजरय समीपवता भविष्यामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये ! अयं महाराजो महादेव्या सुमित्रया च मुदुःसहमपि पुत्र. ३ विरहसमुद्भवं शोकं निगृह्यात्मानमेव संस्थापयन्तीभ्यामन्यास्यमान- स्तिष्ठति । कष्टा सल्वरस्था चर्तते । एप एप महाराजः, पतत्युत्थाय चोत्थाय हा इत्युओर्लपन मुहुः । दिशे पश्यति तामेव यया यातो रधूद्वहः ॥ ३ ॥ (निष्क्रान्तः।) मिश्रविष्कम्भकः । : (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा देव्यो च !) राजा- हा वत्स ! राम ! जगतां नयनाभिराम ! 'हा यत्स ! लक्ष्मण ! सुलझणसर्वगान!। हा साध्धि ! मैथिलि ! पतिस्थितचित्तवृत्ते ! हा हा गताः किल यनं वत मे वनूजाः ॥४॥ !

·૨૬૬ प्रतिमानाटके [ii.4.1-- चित्रमिदं भोः ! यद् भ्रातरनेहात् पितरि विमुत्तरनेहमपि तापल्ल- क्ष्मणं द्रष्टुमिच्छामि । वधु वैदेहि । रामेणापि परित्यत्तो लक्ष्मणेन च गर्हितः । अयशोभाजनं लोके परित्यक्तस्त्वयाप्यम् ॥५॥ पुत्र राम ! वत्स लक्ष्मण ! वधु वैदेहि । प्रयच्छत मे प्रतिवचनं पुत्रकाः ! शून्यमिदं भोः । न मे कश्चित् प्रतिवचनं प्रयच्छति । ३ कौसल्यामातः कासि । सत्यसन्ध ! जितक्रोध ! विमत्सर ! जगत्प्रिय!। गुरुशुश्रूपणे युक्त ! प्रतिवाक्य प्रयच्छ मे ॥ ६॥ हा कासी सर्वजनहृदयनयनाभिरामो रामः, कासौ मयि गुर्वनु- वृत्तिः । वासौ शोकातेवनुकम्पा । कासौ तृणवदगणितराज्यैश्वर्यः। ३ पुत्र! राम ! वृद्धं पितरं मां परित्यज्य किमसम्बद्धेन धमण ते कृत्यम् हा धिक् । कष्टं भोः ! सूर्य इय गतो रामः सूर्य दिवस इव लक्ष्मणोऽनुगतः । सूर्यदिवसावसाने छायेव न दृश्यते सीता ।। ७ ।। (ऊर्वमवलोक्य । ) भोः कृतान्तहतक ! अनपत्या वयं रामः पुत्रोऽन्यस्य महीपतेः । बने व्यात्री च कैकेयी त्यया कि न कृतं त्रयम् ॥८॥ कौसल्या- ( सरुदितम् ) अ दाणि महाराओ अदिमत्तं सन्तरिपत्र परवसं अत्तागं काहुँ । णं सा ते अ कुमारा महाराअस्स सम- ३ आवसाणे पेक्सिदव्या भवित्सन्ति । [ अलमिदानी महारारोs. तिमात्र सन्तप्य परवशमात्मानं पर्नुम् । ननु सा नौ च कुमारी माा. राजस्य समयावसाने प्रेक्षितया मविष्यन्ति । ] ६ रना-या त्यं भोः ।

·-~ii. 10.33 द्वितीयोऽङ्कः। २६७ कौसल्या-असिणिद्धपुत्तप्पसविणी खु अई। अस्निग्धपुनप्रसविनी रगल्वहम् ।। ९ राजा-कि कि सर्वजनहृदयनयनाभिरामस्य रामस्य जननी स्वमसि कौसल्या । कोसल्या-महाराज ! सा एव मन्दभाइणी खु अहं । महाराज ! १२ सैव मदभागिनी सल्लहम् ।। राजा-कौसल्ये सारवती सत्यसि । सया हि सलु रामो गर्भ धृतः। अहं हि दुःखमत्यन्तमसह्यं चलनोपमम् । नेय सोढुं न सहर्तुं शक्नोमि मुपितेन्द्रियः ॥ ९॥ (सुमित्रा विलोक्य ।) इयमपरा का । कौसल्या महाराअ ! वच्छलक्षण-1 ( इत्योंक्त ) [ महाराज ! ३ वत्सलश्मण-1 राजा-(सहसोत्याय-) कासो कासौ लक्ष्मणः । न दृश्यते । भोः कष्टम् । (देव्यो ससंभ्रममुस्थाय राजानमवलानेते ।) कौसल्या-महाराअ ! यच्छरक्सणरस जणणी सुमित्तत्ति वर्तुं मए उवकन्दं । [महाराज ! वत्सलक्ष्मणस्य जननी मुमिनेति वस्तु ९ मयोपक्रान्तम् ।। राजा-अयि सुमिन्ने ! खचैव पुत्रः सत्पुत्रो येन नक्कन्दिवं बने । रामो रघुकुलश्रेष्ठश्छाययेवानुगम्यते ॥ १० ॥ ( प्रविश्य) काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः । एप स्खल तत्रभधान मुगन्धः ६ प्र.१८ ·. २६८ प्रतिमानाटके [ii.10.1- राजा-(सहसोत्थाय सहर्यम् । ) अपि रामेण । काञ्चुकीयः 1:-न खलु, रथेन । .६ राजा-कथं कथं रथेन केवलेन । ( इति मूच्छितः पतति ।) देव्यो-महाराअ ! समस्ससिहि समस्ससिहि । ( गात्राणि परामशतः ।) [महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।] ९ काञ्चुकीयः-भोः । कष्टम् । ईदृग्विधाः पुरुषविशेषा ईदृशीमापदं प्राप्नुवन्तीति विधिरनतिक्रमणीयः । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । १२ राजा-( किञ्चित् समाश्वस्य । ) बालाके ! सुमन्त्र एक एव ननु प्राप्तः । काञ्चुकीयः-महाराज ! अथ किम् । १५ राजा-कष्ट भोः! शून्यः प्राप्तो यदि रथो भग्नो मम मनोरयः । नूनं दशरथं नेतुं कालेन प्रेपितो रथः ॥ ११ ।। तेन हि शीघ्र प्रवेश्यताम् । काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः। ( निष्क्रान्तः ।) ३ राजा- धन्याः खलु वने वातास्त टाकपरिवर्तिनः । विचरन्तं वने रामं ये स्पृशन्ति यथासुखम् ॥ १२॥ (ततः प्रविशति सुमन्त्रः।) सुमन्त्रः- ( सर्वतो विलोक्य सशोक्म् ।) एते भृत्या: स्वानि कर्माणि हित्वा स्नेहाद् रामे जातबाप्पाकुटामाः। चिन्तादीनाः शोकसंदग्धदेहा विक्रोशन्तं पार्थिवं गईयन्ति ॥१३॥ ( उपेत्य ।) जयतु महाराजः।

·-11.14.18 ] द्वितीयोऽङ्कः। २६९ ६ राजा-प्रातः ! सुमन्त्र ! कमे ज्येष्ठो रामः- नहि नहि युक्तममिहितं मया । क ते ज्येष्टो रामः प्रियसुत ! सुतः सा क दुहिता निदेहानां भर्तुनिरतिशयभत्तिगुरुजने । फ चा सौमित्रिर्मा हतपितृकमासन्नमरण किमप्याहुः किं ते सकलजनशोकार्णवकरम् ।। १४ ॥ सुमन्नः- महाराज! मा मेवममगलवचनानि भापिष्टाः। अचिरा- देव तान् द्रक्ष्यसि । ३ राजा-सत्यमयुक्तमभिहितं मया । नायं तपखिनामुचितः प्रभः । तत् कथ्यताम् । अपि तपस्विनां तपो वर्धने । अप्यरण्यानि स्वाधीनानि विचरन्ती वैदेही न परिखिद्यते। ६ मुमित्रा-सुमन्त ! बहुवकलाविदसरीरा पाळा चि अधारचरिता भत्तुणो सहधम्मारिणि अम्हे महाराअं च किश्चि पाळचदि । [ मुमन्य ! बहुवललालकृतशरीरा बालाप्यपालाचारित्रा भर्तुः सहधर्म- ९ चारिणी व्यस्मान् महाराज च विञ्चिन्नास्पति ।] मुमन्त्र- सर्व एव महाराजम् । राना-न न । श्रोत्ररसायनर्मम हृदयातुरौषधेस्तेषां नामयैरेव १२ श्रावय। मुमन्त्रः-यदाज्ञापयति महाराजः । आयुष्मान रामः । राजा-राम इति । अयं रामः। सन्नामश्रवणात् स्पृष्ट इव मे १५ प्रतिभाति । ततस्ततः। सुमन्या- आयुष्मान् लक्ष्मणः। राना-अयं लक्ष्मणः। ततस्ततः । १८ सुमन्त्रः- आयुष्मती सीता जनकराजपुत्री। ha - ·२७० प्रतिमानाटके [i. 14. 19- राजा-इयं वैदेही । रामो लक्ष्मणो वैदेहीत्ययमक्रमः। सुमन्त्र:-अथ का ऋमः। २१ राजा-रामो वैदेही लक्ष्मण इत्यभिधीयताम् । रामलक्ष्मणयोर्मध्ये तिष्टत्यत्रापि मैथिली । बहुदोपाण्यरण्यानि सनाथैपा भविष्यति ॥ १५ ॥ सुमन्त्रः-यदाज्ञापयती महाराजः । आयुष्मान् रामः । राजा-अयं रामः। • १ सुमन्त्रः-आयुष्मती जनकराजपुत्री। राजा-इयं वैदेही। सुमन्त्रः-आयुष्मान् लक्ष्मणः । ६. राजा-अयं लक्ष्मणः ! राम ! वैदेहि ! लक्ष्मण ! परियजध्वं मां पुत्रका:!। सकृत् स्पृशामि वा रामं सकन् पश्यामि या पुनः। गतायुरमृतेनेच जीवामीति मतिर्मम ॥ १६ ॥ सुमन्त्रः-श्रृङ्गिवेरपुरे रथादयतीर्यायोभ्याभिमुखाः स्थित्वा सर्व एप महाग शिरसा प्रणम्य विज्ञापयितुमारब्धाः । कमप्यर्थ चिरं ध्यात्या वक्तुं प्रस्फुरिताघराः । याप्पस्तम्भितकण्ठत्वादनुफ्त्वैव वनं गताः ॥ १७ ॥ राजा-कथमनुक्त्यैव यनं गताः । (इति द्विगुगं मोहमुपगतः।) सुमन्यः- ( ससम्भ्रमम् ) बालाके ! उच्यताममायेभ्य:- ३ अप्रतीकारायां दशायां वर्तते महाराज इति । कान्चुकीयः- तथा । कान्तः।) देन्यो-महाराअ ! समरससिहि समस्ससिहि । [महारान ! ६ समाश्वास र समाश्वसिहि । ] राना- (किञ्चित् समावस्य।) २२ -- ·-~11.21.23 द्वितीयोऽङ्कः। २७१ अझं मे स्पृश कौसल्ये ! न त्यां पश्यामि चक्षुया! रामं प्रति गता बुद्धिरद्यापि न निवर्तते ॥ १८ ॥ पुत्र ! राम ! यत् सलु मया सन्ततं चिन्तित, राज्ये त्वामभिपिच्य सन्नरपतेलामात् कृतार्थाः प्रजाः कृत्या त्वत्सहजान् समानविभवान् कुर्वात्मनः सन्ततम् । इत्यादिश्य च ते तपोवनमितो गन्तव्यमित्येतया कैकेय्या हि तदन्यथा कृतमहो नि.शेपमेकक्षणे ॥ १९ ॥ सुमन्त्र ! उच्यतां कैकेय्या:- गतो रामः प्रियं तेऽस्तु त्यतोऽहमपि जीवितैः । क्षिप्रमानीयतां पुत्रः पापं सफलमस्विति ॥ २०॥ मुमन्त्र -यदाज्ञापयति महाराजः । राजा-( ऊमरलोक्य 1) अये रामकथाश्रवणसन्दग्धहृदयं मामा- ३ श्वासयितुमागताः पितरः कोऽत्र। (प्रविश्य ) काञ्चुनीया--जयतु महाराजः । ६ राजा-आपस्तानत् । फा-चुतीय -यदाज्ञापयति महाराजः। ( निष्पम्य प्रविश्य । ) जयतु महाराजः। इमा आपः । राजा-(आचम्याचलोक्य।) अयसमरपतेः ससा दिलीपो रघुरयमत्रभचानज- पिता मे। किमभिगमनकारणं भवद्भिः सह चसने समयो ममापि तत्र ॥२१॥ राम ! वैदेहि ! लक्ष्मण ! अहमितः पितॄणां सकाशं गच्छामि । हे पितर. ! अयमयमागच्छामि । (मूळया परामृष्ट. 1) २३ .

·२७२
प्रतिमानाटके
[ii.21.8---
( काञ्चुकीयो यवनिकास्तरणं करोति ।)
-सर्वे -हा हा महाराओ।। हा हा महाराजः।]
(निष्कान्ताः सर्वे1)
द्वितीयोऽङ्कः।
अथ तृतीयोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति सुधाकारः ।)
३ सुधाकार:-( सम्मार्जनादीनि कृत्वा ।) भोदु, दाणि किदं एत्थ कय्य
अय्यसम्भवअस्स आणत्तं । जाय मुहुत्तं मुविस्सं । (खपिति ।)
[ भवतु, इदानीं कृतमत्र कार्यमार्यसंभवकस्याप्तम् । यावन्मुहूर्त
६ स्वप्स्यामि ।]
(प्रविश्य )
भटः-(चेटमुपगम्य ताडयित्वा । ) अङ्घो दासीएपुत्त ! कि दाणि
९ कम्मं ण करेसि । (ताइयति ।) [ अद्धो दास्याः पुत्र ! किमिदानी कर्म
न करोषि ।
.
मुषाकार:- ( बुवा । ) ताळेहि मं ताळेहि मं [ ताडय मां ताडय
१२ माम् ।
भट:-ताडिदे तुवं किं करिस्ससि । [ ताडिते स्वं किं करिष्यसि 1 ]
मुधाकार:-अहण्णरस मम कत्तबीअस्स विअ याहुसहरसं णस्थि ।
१५ [अधन्यस्य मम कार्तवीर्यस्येव बाहुसहसं नास्ति।]
भट: चाहुसहस्सेण किं कय्यं । [ पाहुसहस्रेण कि कार्यम् । ]
मुषाकार:-तुवं हणिरसं । [त्वां हनिष्यामि।]
१८ भटः-एहि दासीएपुत्त ! मुदे मुश्चिस्सं । (पुनरपि ताहयति ।)
[ एहि दाम्याः पुत्र ! मृते मोश्यामि । ]
मुघाकार:-(कदिखा 1) सदाणि मट्टा ! मे अपराहं जाणिदुम् ।

·---iii.1.] तृतीयोऽङ्कः। २७३ २१ शक्यमिदानी भतः ! मेऽपराधं शातुम् 1 ] भटः-गस्थि किळ अवराहो णस्थि । णं मए सन्दिहो भट्टिदारअस्स रामस्स रज्जविन्भहकिदसन्दावेण सग्गं गदस्स भट्टिणो दसरहस्स २४ पडिमागेहं देर्छ अज्ज कोसळापुरोएहि सन्वेहि अन्तेठरेहि इह आअन्तव्यं त्ति । एत्य दाणि तुए किं किदं । [ नास्ति क्लिापराधो नास्ति । ननु मया सन्दिप्टो भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यविभ्रष्टकृत. २७ सन्तापेन स्वर्ग गतस्य भर्तुर्दशरथस्य प्रतिमागेह द्रवमय कोसल्यापुरोगः सरन्त पुरेरिहागन्तव्यमिति । अदानीं त्वया किं कृतम् । ] सुधाकार:-पेक्खदु भट्टा । अवणीदकरोदसन्दाणअंदाय गम्भगिहं। ३० सोहवण्णअदत्तचन्दणपञ्चाद्गुळा भित्तीओ । ओसत्तमल- दामसोहीणि दुवाराणि । पइण्णा वाळुआ । एत्थ दाणि मए किं ण किदं। [पश्यतु भर्ता । अपनीतकपोतसन्दानक तावद् गर्भगृहम् । ३३ सोधवर्णकदत्तचन्दनपञ्चागुला भित्तय. । अयसक्तमाल्यदामथोमीनि द्वाराणि । प्रकीर्णा घालुकाः । अदानीं मया किं न कृतम्) भटः-जइ एवं, विस्सत्थो गच्छ । जाव अहं वि सव्यं किदं ति ३६ अमच्चस्स णिवेदेमि 1 [ययेवं, विश्वस्तो गच्छ । यावदहमपि सबै कृतमिन्यमात्याप निवेदयामि। (निष्क्रान्तौ ।) प्रवेशका । (ततः प्रविशति भरतो रथेन सूतश्च ।) भरतः- ( सायेगम् । ) सूत ! चिरं मातुलपरिचयादविज्ञातवृत्ता. ४२ न्तोऽस्मि । भुतं मया दृढमकल्यशरीरो महाराज इति । तदुच्यताम् शिशु को व्याधिः सतः- हृदयपरितापः सलु महान् २५

·प्रतिमानाटके
[iii.l-
मरत:- किमाहुरतं वैद्याः
सूत:-
न खलु मिपजस्तन निपुणाः।
भरत:- किमाहारं भुङ्क्ते शयनमपि
सतः-
भूमौ निरशनः
भरत:-
किमाशा स्याद्
सूतः-
देवं
भरत:-
स्फुरति हृदयं वाहय रथम् ॥१॥
सूतः- यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । (रयं वायति ।)
भरत:-( रथवेगं निरूप्य ) अहो नु खलु रथवेगः । एते ते
द्रुमा धायन्तीव द्रुतरथगतिक्षीणविपया
नदीयोवृत्ताम्बुनिपतति मही नेमिविवरे ।
अरव्यक्तिर्नष्टा स्थितमिव जवाञ्चक्रवलयं
रजश्वाश्वोद्धृतं पतति पुरतो नानुपतति ॥ २॥
सूतः- आयुप्मन् ! सोपरनेहतया वृक्षाणामभितः खल्वयोध्यया
भवितव्यम।
३ भरतः-अहो नु सलु स्वजनदर्शनोत्सुकस्य त्वरता मे मनसः।
सम्प्रति हि,
पतिवमिव शिरः पितुः पादयोः
स्निह्यतेवारिम राज्ञा समुत्थापितः
त्वरितमुपगता इय भ्रातरः
हेदयन्तीय मामश्रुभिर्मातरः।
सदृश इति महानिदि व्यायतश्चेति
मृत्यरिवाएं स्तुतः सेवया
परिहसितमियात्मनसत्र पश्यामि
वेपं प भापांच सौमित्रिणा ॥३॥

·--iii.4.20] तृतीयोऽङ्कः २७५ सूतः-(यात्मगतम् ) भोः ! कष्टम् , यदयमविज्ञाय महाराजविनाश- मुदकें निष्फलामाशां परिवहनयोध्यां प्रवेक्ष्यत्ति कुमारः । जान- ३ द्भिरप्यस्माभिर्न निवेद्यते । कुतः, पितुः प्राणपरित्याग मातुरेश्वर्यलुब्धताम् । ज्येष्ठनातुः प्रवासं च त्रीन् दोषान् कोऽभिधास्यति ॥४॥ ( प्रविश्य) भट:-जयतु कुमारः। ३ भरत:-भद्र ! किं शत्रुघ्नो मामभिगतः । भट:-अभिगतः सलु वर्तते कुमारः। उपाध्यायास्तु भवन्तमाहुः । भरत:-किमिति फिमिति । ६ भद्रः-एकनाडिकावशेपः कृत्तिकाविषयः । तस्मात् प्रतिपन्नायामेय रोहिण्यामयोध्यां प्रवेक्ष्यति कुमारः । भरत:-पाढमेयम् । न मया गुरुवचनमतिकान्तपूर्वम् । गच्छ त्यम् । ९ भट.-यदाज्ञापयति कुमारः। (निप्रान्त: 1) भरत -अथ कस्मिन् प्रदेशे विश्रमिप्ये । भवतु, दृष्टम् । एतस्मिन् वृक्षान्तराविष्कृते देवकुले मुहूर्त विभागिये । तदुभयं भविष्यति १२ दैवतपूजा विश्रमश्च । अथ च उपोपविश्य प्रवेष्टव्यानि नगराणीति सत्समुदाचारः । तस्मात् स्थाप्यतां रथः । सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । ( रथं स्थापयति ।) १५ भरत.-( रथादवतीर्य ) सूत ! एकान्ते विश्रामयाश्वान् । सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । ( निष्क्रान्तः ।) भरत:-(रिञ्चिद् गलावोक्य) साधुमुक्तपुष्पलाजाविता वलय १८ दत्तचन्दनपश्चाङ्गुलाभित्तयः, अवसक्तमाल्यदामशोमीति द्वाराणि, प्रकीर्णा यालुकाः । किन्नु सलु पार्वणोऽयं पिशेप, अथवा आहिकमास्तिक्यम् । कस्य नु सलु देवतस्य स्थानं भविष्यति । २७

·२७६
प्रतिमानाटके
[iii.4.1-
२१ नेह किश्चित् प्रहरणं ध्वजो वा बहिश्चिह्न दृश्यते । भवतु, प्रविश्य
ज्ञास्ये । (प्रविश्यावलोक्य।) अहो क्रियामाधुर्य पापाणानाम् । अहो
भावगतिराकृतीनाम् । दैवतोद्दिष्टानामपि मानुषविश्वासतासां
२४ प्रतिमानाम् । किन्नु खलु चतुर्दैवतोऽयं स्तोमः । अथवा यानि
तानि भवन्तु । अस्ति तावन्मे मनसि प्रहर्षः ।
'कामं देवतमित्येव युक्तं नमयितुं शिरः ।
वार्डलस्तु प्रणाम: स्यादमन्त्रार्चितदैवतः ॥ ५॥
( प्रविश्य )
देवकुलिक:-भोः ! नत्यकावसाने प्राणिधर्ममनुतिष्ठति मयि को नु
३ खल्वयमासां प्रतिमानामल्पान्तराकृतिरिय प्रतिमागृहं प्रविष्टः ।
भवतु, प्रविश्य ज्ञास्ये । ( प्रविशति ।)
भरतः नमोस्तु ।
६ देवकुलिक:- न खलु न खलु प्रणामः कार्यः।
भरतः- मा तावद् भोः !
वक्तव्यं किञ्चिदस्मासु विशिष्टः प्रतिपाल्यते ।
किकृतः प्रतिषेधोऽयं नियमप्रभविष्णुता ॥ ६ ॥
देवकुलिक:- न खल्वेतैः कारणः प्रतिषेधयामि भवन्तम् । किन्तु
दैवतशया ब्राह्मणजनस्य प्रणामं परिहरामि । क्षत्रिया ह्यत्रभवन्तः।
३ भरत:-एवम् । क्षत्रिया ह्यत्रभवन्तः । अथ के नामावभवन्तः ।
देवकुलिक:- इत्वाकरः ।
भरत:-( सहर्षम् ) इस्वाकय इति । एते तेऽयोध्याभारः ।
एते ते देचतानामसुरपुरषधे गच्छन्त्यमिसरी-
मेते ते शकलोके सपुरजनपदा यान्ति स्वसुकृतेः ।
एते ते प्राप्नुपन्तः स्वमुजयलजितां कृत्स्ना वसुमती-
मेते ते मृत्युना ये चिरमनवसिताइछन्दं मृगयता ॥७॥

·-~iii.7.6 ] तृतीयोऽङ्कः। २७७ भोः ! यदृच्छया खलु मया महत् फलमासादितम् । अभिधीयतां कतावदत्रमवान् । ३ देवकुलिक:-अयं सलु तावत् सन्निहितसर्वरत्नस्य विश्वजितो यज्ञस्य प्रवर्तयिता प्रज्वलितधर्मप्रदीपो दिलीपः। भरत.-नमोस्तु धर्मपरायणाय । अभिधीयतां कस्तावनभवान् । ६ देवकुलिक:-अयं सलु तावत् संवेशनोत्थापनयोरनेकब्राह्मणजन- सहस्रप्रयुक्तपुण्याहशब्दरचो रघुः । भरत:-अहो बलवान् मृत्युरेतामपि रक्षामतिक्रान्तः । नमोस्तु ९ ग्रामणजनावेदितराज्यफलाय । अभिधीयतां कस्तायदाभवान् । देवकुलिक:-अयं खलु तावत् प्रियायियोगनिर्वेदपरित्यक्तराज्यभारो नित्यावभृथस्नानप्रशातरजा अजः। १२ मरता-नमोऽस्तु शायनीयपश्चात्तापाय । ( दशरथस्य प्रतिमामप- लोकयन् पर्याकुलो भूत्या । ) भोः ! यहुमानव्याक्षिप्तेन मनसा सुव्यक्तं नावधारितम् । अभिधीयतां कस्तावदत्रभवान् । १५ देवकुलिक:-अयं दिलीपः । भरत:-पितृपितामहो महाराजस्य । ततस्ततः । देवलि: अत्रभवान् रघुः । १८ भरत:-पितामहो महाराजस्य । ततस्ततः । देवकुलिक:-अत्रभवानजः। भरत:-पिता तातस्य । किमिति किमिति । २१ देवलिक:-अयं दिलीपः, अयं रघुः, अयमजः । भरतः-भवन्तं किञ्चित् पृच्छामि । घरमाणानामपि प्रतिमाः स्थाप्यन्ते। २४ देवकुलिका-न सलु अतिकान्तानामेव । भरता-तेन हपृच्छे भवन्तम् । देवकुलिका-विष्ट।

·२७८ प्रतिमानाटके [ii. 8.- येन प्राणाश्च राज्यं च स्त्रीशुल्कार्थे विसर्जिताः। इमां दशरथस्य त्वं प्रतिमां किं न पृच्छसे ॥८॥ मरतः-हा तात ! । (मूर्छितः पतति । पुनः प्रत्यागत्य ।) हृदय भव सकामं यत्कृते शङ्कसे त्यं श्रृणु पितृनिधनं तद् गच्छ धैय च तावत् । स्पृशति तु यदि नीचो मामयं शुल्कशब्द- स्त्वथ च भवति सत्यं तत्र देहो विशोध्यः ।।९।। आर्य ! देवकुलिक:-आर्येति इक्ष्वाकुकुलालापः सल्वयम् । कचित् ३ कैकेयीपुत्रो भरतो भवान् ननु । भरतः-अथ किमथ किम् । दशरथपुत्रो भरतोऽस्मि न फैकेय्याः। देवकुलिक:-तेन ह्यापच्छे भवन्तम् । ६ मरतः-तिष्ठ । शेषममिधीयताम् । देवकुलिक:-का गतिः । श्रूयताम् । उपरतस्तत्रभवान् दशरयः । सीतालक्ष्मणसहायस्य रामस्य यनगमनप्रयोजनं न जाने । ९ भरत:-कयं कथम् , आर्योऽपि वनं गतः । ( द्विगुणं मोहमुपगतः ।) देवकुलिक:-कुमार | समाश्वसिहि समाश्वसिहि । मरतः-(समाश्वम्य ।) अयोध्यामटवीभूतां पित्रा भ्रात्रा घ वर्जिताम् । पिपासातॊऽनुधायामि क्षीणतोयां नदीमिव ॥ १०॥ आर्य ! विस्तरप्रवर्ण मे मनसः रधर्यमुत्पादयति । तत् सर्वमन- वशेषमभिधीयताम। ३ देवकुलिक:-शृयतां, तत्रभवता रामाभिपिच्यमाने वत्रभवति रामे भयतो जनन्याभिहित किल । भरत:-तिष्ठा ३० ·--jii.1403 तृतीयोऽङ्कः। २७९ सं स्मृत्वा शुल्कदोपं भवतु मम सुतो राजेत्यभिहित तद्धेर्येणाश्चसत्या अज सुत ! वनमित्यार्योऽप्यमिहितः। तं दृष्ट्वा पद्धचीरं निधनमसदृशं राजा ननु गतः पात्यन्ते धिशलापा ननु मयि सदृशाः शेषाः प्रकृतिभिः ॥११॥ ( मोहमुपगत. ।) (नेपथ्ये) ३ उत्सरह अय्या ! उरसरह । [ उत्सरतार्याः ! उत्सरत । ] देयकुलिक:-(विलोक्य।) अये, काले सल्वागता देव्यः पुत्रे मोहमुपागते । हस्तस्पर्शी हि मातृणामजलस्य जलाअलिः ॥ १२ ॥ (ततः प्रविशन्ति देव्यः सुमन्त्रध।" सुमन्त्र.-इत इतो भवत्यः । इदै गृहं तत् प्रतिमानृपस्य न. समुच्छ्रयो यस्य स हयंदुर्लभः । अयन्त्रितरप्रतिहारिकागतेविना प्रणाम पथिकैरुपास्यते ॥ १३ ॥ (मविश्यावलोक्य । ) भवत्यः न सलु न खलु प्रवेष्टव्यम् । अयं हि पतितः कोऽपि वयरस्थ इव पार्थिवः । देवकुलिक - परशङ्कामलं कर्तु गृह्यतां भरतो ह्ययम् ॥ १४ ॥ (निष्क्रान्त.) देव्य.-(सहसोपगम्म । ) हा जाद ! भरद !![हा जात ! मरत ! 3 ३ भरतः-(किञ्चित् समाश्वस्य ।) आर्य! । सुमन्त्र.-जयतु महा- (इत्यक्ति विषादम् ।) अहो खर- सारश्यम् । मन्ये प्रतिमास्थो महाराजो न्याहरतीति । ६ भरतः-अथ मातृणामिदानी कावस्था ।

·२८० प्रतिमानाटके [iii.14.1- देव्यः-जाद ! एसा णो अवस्था। (अवगुण्ठनमपनयन्ति 1) [जात ! एषा नोऽवस्था । ९ सुमन्त्र:-भवत्यः ! निगृह्यतामुत्कण्ठा । 1. . भरतः- ( सुमन्त्रं विलोक्य । ) सर्वसमुदाचारसन्निकर्षस्तु मां सूच- यति । कञ्चित् तात ! सुमन्त्रो भवान् ननु । १२ सुमन्त्रः- कुमार ! अथ किम् । सुमन्त्रोऽस्मि । अन्वास्यमानश्चिरजीवदोषैः कृतघ्नभावेन विडम्ब्यमानः । अहं हि तस्मिन नृपतौ विपन्ने जीवामि शून्यस्य रथस्य सूतः ॥ १५॥ १५ भरतः-हा तात ! ( उत्थाय । ) तात ! अभिवादनक्रममुपदेष्टुमि- च्छामि मातृणाम् । सुमन्त्रः-बाढम् । इयं तत्रभवतो रामस्य जननी देवी कौसल्या । २८ भरतः-अम्ब ! अनपराद्धोऽहमभिवादये। कौसल्या-जाद ! णिस्सन्दावो होहि । [जात ! नि:संतापो भव । ] भरतः-( आत्मगतम् । ) आक्रुष्ट इवास्म्यनेन । (प्रकाशम् ।) अनु- २१ गृहीतोऽस्मि । ततस्ततः । सुगन्त्रः-इयं तत्रभवतो लक्ष्मणस्य जननी देवी सुमित्रा । भरत:-अम्ब ! लक्ष्मणेनातिसन्धितोऽहममिवादये। २४ सुमित्रा-जाद ! जसोभाई होहि । [ जात ! यशोभागी भय । ] भरत:-अम्ब ! इदं प्रयतिष्ये । अनुगृहीतोऽस्मि । ततस्ततः । सुमन्त्रः-इयं ते जननी। २७. भरत:-( सरोषमुत्थाय 1) आः पापे ! मम मातुश्च मातुश्च मध्यस्था त्वं न शोभसे। गद्गायमुनयोर्मध्ये कुनदीव प्रवेशिता ॥ १६ ॥ कैकेयी-जाद ! किं मर फिदं। [ जात ! किं मया कृतम् । मरत:- किं कृतमिति वदसि । ३२

·--iii. 20]
तृतीयोऽङ्कः।
२८१
चयमयशसा चीरेणार्यो नृपो गृहमृत्युना
प्रततरुदितैः कृत्स्नायोध्या मृगः सह लक्ष्मणः।
दयिततनया: शोकेनाम्बाः स्नुपाध्यपरिश्रम-
धिंगिति वचसा चोप्रेणात्मा त्वया ननु योजिताः ॥१७॥
कौसल्या-जाद ! सव्वसमुदाआरमज्झत्थो किं ण चन्दसि मादरं ।
[जात ! सर्वसमुदाचारमभ्यस्यः किं न चन्दसे मातरम् । ]
भरत.-मातरमिति । अम्ब ! त्वमेव मे माता। अभ्य ! अभिवादये।
कोसल्या-हि पाहि ! इअं दे जणणी । [नहि नहि । इय ते जननी।
भरत:-आसीत् पुरा । न त्विदानीम् । पश्यतु भवती,
त्यक्त्वा स्नेहं शीलसमान्तदोषैः
पुत्रास्तावन्नन्वपुत्राः क्रियन्ते ।
लोकेऽपूर्व स्थापयाम्येप धर्म
भवृद्रोहादस्तु माताप्यमाता ।। १८ ॥
कैकेयी-जाद ! महाराअस्स सञ्चवअणं रक्सन्तीए मए तह उत्तं ।
[ जात ! महाराजस्य सत्यवनन रक्षन्या मया तथोक्तम् ।।
:-किमिति किमिति ।
कैकेयी-पुत्तओ मे राजा होदु त्ति । [ पुत्रको मे राजा भवत्विति । ]
भरत.-अथ स इदानीमार्योऽपि भवत्या. क.।
पितुर्मे नौरसः पुत्रो न क्रमेणामिपिच्यते।
दयिता भ्रातरो न स्युः प्रकृतीनां न रोचते ॥ १९ ।।
कैपेयी-जाद ! सुकालुद्धा गणु पुंच्छिदव्या ।। जात ! शुस्कलुन्या
ननु प्रष्टया 13
भरत:-
भरत.-
वल्फलेहतराज्यश्रीः पदातिः सह भार्यया ।
पनवासं त्वयाक्षप्तः शुल्केऽप्येतदुदाहृतम् ॥ २० ॥

·२८२ प्रतिमानाटके [iii.20.1- कैकेयी-जाद ! देसकाळे णिवेदेमि। [नात ! देशकाले निवेदयामि।] भरत:- अयशसि यदि लोभः कीर्तयित्वा किमस्मान किमु नृपफलतपः किं नरेन्द्रो न दद्यात् । अथ तु नृपतिमातेत्येप शब्दस्तवेष्टो वदतु भवति ! सत्यं किं तवार्यो न पुत्रः ॥ २१ ॥ कष्टं कृतं भवत्या त्वया राज्यपिण्या नृपतिरसुमि व गणितः मुतं ज्येष्ठं च त्वं व्रज वनमिति प्रेपितवती । न शीर्ण यद् दृष्ट्वा जनकतनयां वल्कलवती- महो धात्रा सृष्टं भवति हृदयं वनकठिनम् ॥ २२ ॥ सुमित्रा-कुमार ! एतौ वसिष्टयामदेवौ सह प्रकृतिमिरमिक पुरस्कृत्य भवन्तं प्रत्युद्गती विज्ञापयतः । गोपहीना यथा गायो विलयं यान्त्यपालिताः । एवं नृपतिहीना हि विलयं यान्ति वै प्रजाः ॥ २३ ॥ मरत:-अनुगच्छन्तु मां प्रकृतयः ! सुमित्र:-अभिपेकं विसृज्य क भवान् यारयति । ३ भरत:-अभिपेकमिति । इहात्रभवत्यै प्रदीयताम् । मुमित्र:-क भवान् यास्यति । मरत:- तत्र चास्यामि यत्रासौ वर्तते लक्ष्मणप्रियः । नायोध्या तं विनायोध्या सायोध्या यत्र राघवः ॥२४॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे ) तृतीयोऽङ्कः ३४ ·अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशतधेटयौ।) विजया -हव्या गन्दिणिए ! भगेहि भणेहि । अज कोसळा. ३ पुरोगेहि सव्वेहि अन्तेपुरेहि पडिमागेहं दटुं गदेहि तहिं किळ भट्टिदारओ भरदो दिहो। अहं च मन्दभाआ दुवारे हिदा । [हला नन्दिनिके! भण भण । अद्य कौसल्यापुरोगैः सरन्तःपुरैः ६ प्रतिमागेह द्रष्टुं गतस्तत किल भर्तृदारको भरतो दृष्टः । अहं च मन्द- भागा द्वारे स्थिता ।] नन्दिनिका-हला ! दिवो अम्हेहि कोहळेण भट्टिदारओ भरदो । ९ [इल ! दृष्टोऽगामि कौतूहलेन भर्तृदारको भरत: 13 विजया-भट्टिणी कुमारेण किं गणिया ।[ महिनी कुमारेण किं भगिता 11 १२ नन्दिनिका- किं भणिदं । ओव्ोइ, वि णेच्छदि कुमारो। [कि भणितम । अवलोरिनुमपि नेच्छति कुमारः। ] यिजया-अहो अथाहिदम् । रजलुद्धाए भट्टिदारअस्स रामस्स १५ रजविल्भव करतीए अचणो वेहवं आदि। लोओ वि विणासं गमिओ। णिरिपणा हु भट्टिणी । पाप किदं। [ अहो अन्यादितम् । राज्यलुन्ध्या भर्तृदाश्वस्य रामस्य राज्यविभ्रष्ट कुर्व. १८ त्यात्मनो वैध यमादिष्टम् । लेरोऽपि विनाश गमितः । निघृणा रालु महिनी । पापर्क वृतम् । नन्दिनिका-हटा ! सुणाहि । पइदीहि आणीदं अमिसे विस- २१ विजअ रामतयोयणं गदो कुमारो। [हला ! शृणु । प्रतिमिरानीत- मभिषेक रिसज्य रामतपोननं गतः कुमार.1] विजया - ( सरिपादम् ) हं । एवं गदो कुमारो । णन्दिणिए ! एदि, 4.१९

·२८४
प्रतिमानाटके
[ir.
२४ अम्हे भट्टिणि पेक्खामो। [हम् । एवं गतः कुमारः । नन्दिनिके !
एगावां महिनी पश्यावः ।।
( निष्क्रान्ते ।)
प्रवेशकः।
(ततः प्रविशति भरत रथेन सुमन्त्रः सूतश्च ।)
स्वर्ग गते नरपतौ
सुकृतानुगडे
पौराश्रुपातसल्लिग्नुगम्यमानः ।
द्रष्टुं प्रयाम्यकृपणेषु तपोवनेपु
रामामिधानमपरं जगतः शशाङ्कम् ॥१॥
सुमन्त्रः- एप एप आयुष्मान् भरतः,
दैत्येन्द्रमानमथनस्य नृपस्य पुत्रो
यज्ञोपयुक्तविभवस्य नृपस्य पौत्रः।
भ्राता पितुः प्रियकरस्य जगत्प्रियस्य
रामम्य रामसदृशेन पथा प्रयाति ॥ २॥
भरत:-भोस्तात!
सुमन्त्रः-कुमार, अयमस्मि ।
३ भरत:-क तत्रभवान् ममार्यो रामः । कासौमहाराजस्य प्रतिनिधिः।
क मनिदर्शनं मारवताम | कामो प्रयादेश राज्यलुब्धायाः
फैकेय्याः । क तत् पात्रं यशसः । फासो नरपतेः पुत्रः । कासौ
६ सत्यमनुप्रतः।
मम मातुः प्रियं कतं येन लक्ष्मीविसर्जिता ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि देवतं परमं मम ॥३॥

·मरत:- भरत:- :--iv.b.] चतुर्थोऽङ्कः। २८५ सुमन्त्रः-कुमार ! एतस्मिन्नाश्रमपदे । अत्र समश्च सीता च लक्ष्मणश्च महायशाः। सत्यं शीलं च भक्तिश्च येपु विप्रयत् स्थिता ॥४॥ -तन हि स्थाप्यतां रथः । सूत: यदाज्ञापयत्यायुप्मान । (तथा क्रोति ) ३ भरत:-( रथादवकीर्य ।) सूत ! एकान्ते विश्रामयाश्वान् । सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् ।( निष्क्रान्तः 1) -भोलात ! निवेद्यतां निवेद्यताम् । ६ सुमन्त्रः-कुमार ! किमिति निवेद्यते । भरत:-राज्यलुब्धायाः कैकेय्याः पुत्रो भरत: प्राप्त इति । सुमन्त्रः-कुमार ! अलं गुरुजनापयादभिधातुम् । ९ मरत:-मुनु, न न्याय्यं परदोपमभिधातुम् । तेन उच्यता. मिक्ष्वाकुकुरन्यगभूतो भरतो दर्शनमभिलपतीति । सुमन्धः-कुमार ! नामेवं यक्तुं समर्थः । अथ पुनर्भरत: प्राप्त इति १२ याम् । भरत:-नन । नाम केवलमभिधीयमानमकृतप्रायश्चित्तमिव मे प्रतिभाति । किं ब्रह्मानामपि परेण निवेदनं क्रियते । तस्मात् १५ तिष्ठतु तातः अहमेव निचेदयिष्ये । भो भो । निवेद्यतां निवेद्यता वत्रभक्ते पितृवचनकराय राघवाय-- निपुणश्च कृतमश्च प्रास्त: प्रियसाहसः । भचिमानागतः कवि कथं तिष्ठतु यात्विति ॥ ५॥ (ततः प्रविशति रामः सितालक्ष्मणाभ्याम् ।) राम:-( आर्य सहर्षम् ।) सौमित्रे! किंशृणोपि । अयि विदेह- ३ राजपुत्रि ! त्वमपि शृणोपि।

·०२८६ प्रतिमानाटके ive- कस्यासो सहशतरः स्वरः पितुर्मे गाम्भीर्यात परिभवतीव मेघनादम् । यः कुर्वन् मम हृदयस्य बन्धुशवां सस्नेहः श्रुतिपथमिष्टतः प्रविष्टः ॥ ६ ॥ लक्ष्मणः-आर्य ! ममापि खल्वेप स्वरसंयोगो बन्धुजनबहुमानमा- वति । एप हि, घनः स्पष्टो धीरः समवृपस्निग्धमधुरः कल: कण्ठे वक्षस्यनुपहतसञ्चाररमसः। यथास्थानं प्राप्य स्फुटकरणनानाझरतया चतुणों वर्णानामभयमिव दातुं व्यवसितः ॥ ७॥ रामः-सर्वथा नायमवान्धवस्य स्वरसंयोगः।छेदयतीय मे हृदयम् । वत्स लक्ष्मण ! दृश्यतां तावन् । लामणः-यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिकामति ।) भरत:-अये कथं न कश्चित् प्रतिवचनं प्रयच्छति । किन्नु सलु विज्ञातोऽस्मि कैकेय्याः पुत्रो मरत: प्राप्त इति । ६ लश्मगः-(विलोक्य) अये अयमार्यों रामः । न न । रूपसादृश्यम् । मुसमनुपमं त्वार्यस्याम शर्मनोहरं मम पितृसमं पीनं वक्षः मुरारिशरक्षतम् । धुतिपरिवृतस्तेजोराशिर्जगत्प्रियदर्शनो नरपतिरयं देवेन्द्रो या स्वयं मधुसूदनः ॥ ८॥ (मुमन्त्रं दृष्ट्वा 1 ) अये तातः । सुमत्र:-अये मुमारो दमणः । ३ मरत:-एपं, गुरुयम् । आर्य, अभियादये। हमनः-एहि । आयुष्मान भय। (मुन्न्यं पीश्य।) साठ ! कोऽप्रभवान् । ३८ ·-iv.12.1] चतुर्थोऽङ्कः। २८७ (६ सुमन्त्रः- कुमार ! रयोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः पितुः प्रकाशस्य तव द्वितीयः। यस्यानुजस्त्वं स्वकुलस्य केतोस्तस्यानुजोऽयं भरतः कुमारः ॥९॥ लक्ष्मण.-एोहीस्वाकुयुम्मार ! स्वस्त्यायुप्मान् भव । असुरसमरदर्वयसंघृष्टचापै-- स्नुपमपलवीर्यः स्पैः फुलैस्तुल्पवीर्यः । रघुरिव स नरेन्द्रो यज्ञविश्रान्तकोशो भव जगति गुणानां भाजन भ्राजितानाम् ।।१०।। भरत - अनुगृहीतोऽस्मि । लक्ष्मणः-कुमार । इह तिष्ठ । त्वदागमनमार्याय निवेदयामि । ३ भरत:-आर्य । अचिरमिदानीमभिवादयितुमिच्छामि । शीघ्र निवेद्यताम् । लक्ष्मण. बाढम् । ( पेत्य । ) जयत्वार्यः । आर्य ! अयं ते दयितो भ्राता भरतो भ्रातृवत्सलः। संकान्तं यत्र ते रुपमादर्श इव तिष्ठति ॥११॥ राम.-वत्स लक्ष्मण ! किमेवं भरतः प्राप्तः। एश्मणः- आर्य ! अथ किम् । - मैथिलि ! भरतावलोकनार्थ विशालीक्रियतां ते चक्षुः । सौता-अय्यउन्त ! किं भरदो आअदो । [आर्यपुत्र ! किं भरत ३ राम.- आगत:1 ६ राम मैथिलि ! अथ किम् । अद्य सल्यवगच्छामि पित्रा मे दुष्करं कृतम् । कीदृशस्तनयस्नेहो भ्रातृस्नेहोऽयमीदृशः ॥ १२॥ लमग.--आर्य ! किं प्रविशतु कुमारः।

·२८८ प्रतिमानाटके [iv.12.2- :-अये यघूः। 'रामः-वत्स लक्ष्मण ! इदमपि तावदात्माभिप्रायमनुवर्तयितुमिच्छसि। ३ गच्छ सत्कृत्य शीघ्र प्रवेश्यतां कुमारः । लक्ष्मणः-यदाज्ञापयत्यार्यः । रामः-अथवा तिष्ठ त्वम् । इयं स्वयं गच्छतु मानहेतोर्मातेर भावं तनये निवेदय । तुपारपूर्णोत्पलपत्रनेत्रा हर्षास्रमासारमिवोत्सृजन्ती ॥ १३ ॥ सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । ( उत्थाय परिक्रम्य भरतमवलोक्य ।) हं तदो तं वेळं दाणि णिकन्तो अय्यउत्तो । णहि णहि । रूपसा- ३ दिस्सं । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति । हं ततस्ता वेलामिदानी निष्मान्त आर्यपुत्रः । न हि न हि । रूपसादृश्यम् । ] सुमन्त्र:- ६ भरत:- :-अये इयमत्रभवती जनकराजपुत्री। इदं तत् स्त्रीमयं तेजो जातं क्षेत्रोदराद्धलात् । जनकस्य नृपेन्द्रस्य तपसः सन्निदर्शनम् ।। १४ ।। आयें ! अमिवादये भरतोऽहमस्मि । सीता- (आत्मगतम् । ) णहि रूवं एव्य । सरजोओ वि सो एव्य। ३ (प्रायम् । ) वच्छ ! चिरंजीव । [नहि रूपमेव । स्वरयोगोऽपि स एव । वत्स ! चिरं जीव । ] भरत:-अनुगृहीतोऽस्मि । ६ सीता-एहि यच्छ ! मादुमणोरहं पूरेहि । [एहि वत्स ! भ्रातृमनोरथ पूरय I] मुमन्नः-प्रविशतु कुमारः। ९ भरत:-ताव ! इदानी किं करिप्यसि । ।

·iv.18.61 चतुर्थोऽङ्कः। २८९ . सुमन्ना- अहं पश्चान् प्रवेक्ष्यामि स्वर्ग याते नराधिपे । विदितार्थस्य रामस्य ममेतत् पूर्वदर्शनम् ॥ १५ ॥ भरत:-एवमस्तु । (राममुपगम्य ) आर्य ! अभिवादये भरतोs- हमस्मि । ३ रामः-(महर्षम् ) एोहि, इक्ष्वाकुकुमार ! स्वस्ति, आयुष्मान भव । वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाणमालिङ्ग मां सुपिपुलेन मुजदयेन । उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्पं प्रहादय व्यसनदग्धमिदं शरीरम् ।। ६ भरतः-अनुगृहीतोऽस्मि । सुमन्त्र:-( उपेत्य ।) जयत्वायुष्मान् । रामः-हा तात! गत्या पूर्व स्वमन्यैरभिमरिसमये खं समानर्बिमाने-- विख्यातो यो यिमर्दे स स इति बहुशः सासुराणां मुराणाम् । स श्रीमांस्त्यक्तदेहो दयितमपि विना स्नेहवन्तं भयन्तं स्वास्थः साम्प्रतं किं रमयति पितृभिः स्पैनरेन्द्रनरेन्द्रः ॥१७॥ सुमन्त्रः-( सशोषम् ) नरपतिनिधनं भवत्प्रयासं भरतविपादमनाथतां कुलस्य । बहुविधमनुभूय दुष्पसा गुण इस बहपराद्धमायुपा मे ॥१८॥ सीता-रोदन्तं अय्यउचं पुणो वि रोदावीअदि तादो। [ रुदन्त. मार्यपुर्व पुनरपि रोदयति तातः । ] ३ रामः-मैथिलि ! एप पर्यवस्थापयाम्यात्मानम् । यत्स ! लक्ष्मण ! आपस्तावत्। लक्ष्मण;-यदाज्ञापयत्यार्यः । ६ मरतः-आर्य ! न खलु न्याय्यम् । क्रमेण शुश्रूपयिष्ये। अमेय ·२९० प्रतिमानाटके [iv. 18.7- यास्यामि । ( कलशं गृहीत्वा निष्क्रम्य प्रविश्य।) इमा आपः। रामः- आचम्य । मैथिलि ! विशीर्यते खलु लक्ष्मणस्य व्यापार । ९ सीता-अय्यउत्त ! णं एदिणा पि सुस्सूसइदव्यो । [आर्यपुत्र ! नन्वेतेनापि शुश्रूषयितव्यः । रामः-सुप्नु खल्विह लक्ष्मणः शुश्रूपयतु । तत्रस्थो मां भरतः २२ शुभपयतु । भरत:-प्रसीदत्वार्यः । इह स्थास्यामि देहेन तत्र स्थास्यामि कर्मणा । नाम्नैव भवतो राज्यं कृतरक्षं भविष्यति ॥ १९॥ रामः-वत्स ! कैकेयीमात: ! मा मैवम् । पितुर्नियोगादहमागतो यनं न वत्स ! दपन्न भयान्न विभ्रमात । कुलं च नः सत्यधनं ब्रवीमि ते कथं भवान् नीचपथे प्रवर्तते ॥ २० ॥ सुमन्त्रः-अथेदानीममिपेकोदकं फ तिष्ठतु । रामःयत्र में मात्राभिहितं, तत्र तावन् तिष्ठतु । ३ भरत:-प्रसीदत्वार्यः । आर्य ! अलमिदानी व्रणे प्रहर्तुम् । अपि मुगुण ! ममापि त्वत्प्रसूतिः प्रसूतिः स खलु निभृतधीमांस्ते पिता मे पिता । सुपुरुष ! पुरुषाणां मातृदोपो न दोपो घरद ! भरतमातं पश्य तावद् यथावन ॥२१॥ सीता-अय्यरत्त ! अदिकरुणं मन्तेअइ मरदो । कि दाणिं अप्य. रत्तेक चिन्तीअदि । [आर्यपुत्र ! अतिकरगं मन्ययते मरतः । ३ किमिदानीमापुग चिन्त्यते । ] पम:-मैथिलि। ४२ ·-iv.24.10] चतुर्थोऽ। २९१ तं चिन्तयामि नृपति सुरलोकयातं येनायमात्मजविशिष्टगुणो न रटः। ईग्विधं गुणनिधि समवाप्य लोके धिग् भो ! विधेर्यदि बलं पुरुषोत्तमेपु ॥ २२॥ वत्स ! कैकेयीमातः। यत्सत्यं परितोपितोऽस्मि भवता निष्कल्मपात्मा भवां- स्त्वदाम्यस्य वशानुगोऽस्मि भवतः ख्यातेर्गुणैर्निर्जितः। किन्तवेतन्नृपतेर्वचस्तदनृतं कर्तुं न युक्तं त्वया किम्वोत्पाद्य भवद्विधं भवतु ते मिथ्याभिधायी पिता ॥२३॥ भरत.- यावद् भविष्यति भवन्नियमावसानं वावद् भवेयमिह ते नृप ! पादमूले। मैं नृपः स्वसुकृतैरनुयातु सिद्धि मे शापितो न परिरभसि चेत् स्वराज्यम् ॥२४॥ भरत:-हन्त ! अनुत्तरममिहितम् । मवतु समयतस्ते राज्यं परि- पालयामि। ३ रामः-यत्स ! कः समयः। भरत.-मम हस्ते निक्षिप्तं तव राज्यं चतुर्दशवर्षान्ते प्रतिग्रहीतु- मिच्छामि। ६ राम.-एवमस्तु । भरतः आर्य ! श्रुतम् ! आर्ये श्रुतम् । तात अवम् । सर्वेन्ययमपि श्रोतारः। ९ भरतः आर्य ! अन्यमपि वरं हर्तुमिच्छामि । रामः-वत्स ! किमिच्छसि । किमहं ददामि । किमहमनुष्यास्यामि ।

·२९२ प्रतिमानाटके [iv.24.11.- भरत:- पादोपभुक्ते तव पादुके म एते प्रयच्छ प्रणताय मूर्ना । यावद्भवानेप्यति कार्यसिद्धि तावत् भविष्याम्यनयोर्विधेयः ॥२५॥ गमः-(स्वगतम् ) हन्त भोः ! सुचिरेणापि कालेन यश: किश्चिन्मयार्जितम् । अचिरेणैव कालेन भरतेनाद्य सश्चितम् ।। २६ ।। सीता-अय्यउत्त ! णं दीयदि खु पुडमजाअणं भरदरस । [ आर्य- पुत्र ! ननु दीयते सलु प्रयमयाचनं भरताय । ] ३ रामः- तस्थास्तु । वत्स ! गृह्यताम् । ( पादुके अर्पयति ।) भरत:-अनुगृहीतोऽस्मि । (गृहीत्या ) आर्य! अनामिपेकोदकमा- वर्जयितुमिच्छामि । ६ रामः-नात ! यदिष्टं भरतस्य तत् सर्व क्रियताम् । सुमन्त्र.-यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । भरतः-( आत्मगतम् ) हन्त भोः, श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो लोकस्य दृष्टिक्षमः स्वर्गस्थस्य नराधिपस्य दयितः शीलान्वितोऽहं सुतः । भ्रातृणां गुणशालिनां यहुमतः कीर्तेर्महद् भाजनं संबादेषु कथानयो गुणवतां लब्धप्रियाणां प्रियः ॥२७॥ रामः-यत्स कैकेयीमातः ! राज्यं नाम मुहूर्तमपि नोपेक्षणीयम् । तम्मादद्यैव विजयाय प्रतिनियर्ततां कुमारः। ३ सीता-६ अग्ज एव्य गमिस्सदि पुमारो भरदो हम अथैव गमिष्यति कुमारी भरतः ।] गमः-अलमतिस्नेहेन । अधेय विजयाय प्रतिनियतता कुमारः। ६ भरत:-आर्य | अयाहं गमिष्यामि । ४४ ·7.V.10] पंञ्चमोऽङ्कः। २९३ आशावन्तः पुरे पौराः स्थास्यन्ति त्वदिक्षया। तेषां प्रीति करिष्यामि त्वत्प्रसादस्य दर्शनात् ॥ २८ ॥ सुमन्त्र -आयुप्मन् ! मयेदानी किं कर्तव्यम् । राम-तात ! महाराजयत् परिपाल्यता कुमारः। ३ सुमन्त्र.-यदि जीवामि, तावत् प्रयतिष्ये । रामः-वत्स कैकेयीमातः! आरह्यतां ममाग्रतो रथः । भरत..-यदाज्ञापयत्यायः । ( रथमारोहत. ।) ६ राम -मैथिलि ! इतस्तापत् । वत्स लक्ष्मण ! इतस्तावत् । आश्रमपदद्वारमात्रमपि भरतस्यानुयात्र भविष्यामः । (इति निष्कान्ता. भ।) चतुर्थोऽटकः । अथ पञ्चमोऽङ्कः। (सत प्रविशति सीता तापसी च ।) ३ सीता-अय्ये । उवहारसुमणादण्णो सम्मज्जिदो अस्समो । अस्सम- पदविभवेण अणुहिओ देवसमुदाआरो। ता जाय अय्यरत्तो ण अच्छदि दाव इमाणं बाळरुस्खाणं उदअप्पदाणेण अणुको- ६ सहसं । [आर्ये । उपाहारसुमनाकीर्ण संमार्जित माधमपदयिमयेनानुष्ठितो देवसमुदाचारः । तद् यावदार्यपुत्रो नाग- न्छति, सावविमान् मालवृक्षानुदकप्रदानेनानुकोशयिष्यामि । ] १ तापसी-अविग्घं से होहूँ ।। अविघ्नमस्य भवतु ।) राम-(सशोकम् ।) आश्रमः . - ·२९४ प्रतिमानाटके [-7.1. त्यक्त्वा तां गुरुणा मया च रहिवां रम्यामयोध्यां पुरी- मुद्यम्यापि ममामिषेकमखिलं मत्सन्निधावागतः। रक्षार्थ भरतः पुनर्गुणनिधिस्तत्रैव सम्प्रेपितः कष्टं भो नृपतेधुरं सुमहतीमेकः समुत्कर्षति ॥१॥ (विमृश्य ) ईदृशमेवैतत् । यावदिदानीमीदृशशोकविनोदनार्थमव- स्थाकुटुम्बिनी मैथिली पश्यामि । तत् क नु खलु गता वैदेही । ३ (परिक्रम्यावलोक्य ) अये इमानि खलु प्रत्यपामिपितानि वृक्ष- मूलानि अदूरगतां मैथिली सूचयन्ति । तथाहि, भ्रमति मलिलं वृक्षावर्ते सफेनमवस्थितं तृपितपतिना नैते क्लिष्टं पिबन्ति जलं खगाः । स्थलमभिपतन्त्यााः कीटा विले जलपूरिते नववलयिनो वृक्षा मूले जलक्षयरेखया ॥ २ ॥ ( विलोक्य । ) अये इयं वैदेही । भोः ! कष्टम् । योऽस्या: करः धाम्यति दर्पणेऽपि स नैति खेदं कलशं वहन्त्याः । कष्टं वनं सीजनसौकुमार्य समं सतामिः कठिनीकरोति ॥ ३॥ ( उपेत्य ) मैथिलि ! अपि तपो वधते । सीता-हं अय्यरत्तो । जेदु अय्यउत्तो । [इम् आर्यपुत्रः । अय- ३ खायपुत्रः 1] :-मैथिलि ! यदि ते नास्ति धर्मविन्नः, आस्यताम् । सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । उपविशति ।) [यदायपुर ६ आशापयति। समः-मैथिलि ! प्रतिपचनार्थिनीमिय त्यां पश्यामि । किमिदम् । रामः- ·--.7.] पञ्चमोऽङ्कः। २९५ सीता-सोअसुण्णहिअअस्स विअ अय्यउत्तम्स मुहराओ । कि ९ एदं । [शो शून्यहृदयस्येवार्यपुत्रस्य मुम्बराग. । किमेतत् ।। रामः-मैथिलि ! स्थाने खलु कृता चिन्ता । कृतान्तशल्यामिहते शरीरे तथैव तावहृदयव्रणो मे । नानाफलाः शोकशराभिधातास्तत्रैव तत्रैव पुन पतन्ति ॥४॥ सीता-अय्यउत्तस्स को विअ सन्दावो । [आर्यपुत्रस्य क इव सन्ताप । ३ रामः-श्वस्तत्रभवतस्तातस्यानुसंवत्सरश्राद्धविधि. । कल्पविशेपेण निवपनक्रियामिच्छन्ति पितरः । तत् कथं निवर्तयिष्यामीत्येतच्चि न्यते । अथवा । गच्छन्ति तुष्टि सलु येन केन त एव जानन्ति हि तां दशां मे। इच्छामि पूजां च तथापि कर्तुं तातस्य रामस्य च सानुरूपाम् ॥५॥ सीता-अय्यउत्त ! णिव्वत्तइस्सिदि सद्धं भरदो रिद्वीए, अवस्था- गुरुवं फळोदएण वि अय्यरत्ती । एदं तादस्स बहुमदअरं भवि ३ रसदि ।। आर्यपुत्र ! नर्तयिष्यति श्राद्ध भरत उदया, अवस्था- नुरूप फलोद कैनाप्यार्यपुन. । एतत् तातस्य बहुमततर भविष्यति । •-मेथिलि! फलानि दृष्ट्वा दर्भेषु वहस्तरचितानि न. । स्मारितो वनवासं च वातस्ततापि रोदिति ॥६॥ ( वत. प्रविशति परिवानक्वेपो रावण. 1) रायण.-एप भो.. नियतमनियतात्मा रूपमेतद् गृहीत्वा सरवधकृतवैरं राघवं पञ्चयित्या। स्वरपदपरिहीणां हव्यधारामिवाह जनकनृपसुता ता हतुकाम. प्रयामि ॥ ७ ॥ राम.- ·२९६ प्रतिमानाटके [v.7.1- रावण:- . ( परिक्रम्याधो विलोक्य ) इदं रामस्याश्रमपदद्वारम् । (यादवतरामि ) (अवतरति । ) यावदहमप्यतिथिसमुदाचारमनुष्ठास्यामि । अहम ३ तिथि: । कोऽत्र भोः!। रामः-( श्रुत्म। ) स्वागतमतिथये ! :-साधु विशेपितं खलु रूपं स्वरेण । ६ रामः-( विलोक्य) । अये भगवान् । भगवन् । अभिवादये। रावण:-स्वस्ति। रामः-भगवन् ! एतदासनमास्यताम् । ९ रावण:-( आरमगतम् । ) कथमाज्ञप्त इयारम्यनेन । (प्रकाशम् ) बाढम् । (( उपविशति ।) रामः-मैथिलि ! पाद्यमानय भगवते । १२ सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । ( निष्क्रम्य प्रविश्य ।) इमा आयो । [ यदार्यपुत्र आशापयति । इमा आपः।] रामः-मुश्रूपय भगवन्तम् । १५. सीता-जं अय्यउत्तो आगवेदि। [ यदार्यपुत्र आज्ञापयति । ] रावग.-( मायाप्रागनपर्यावुलो भूता ) भवतु, भवतु, इयमेका पृथिव्यां हि मानुपीयामरुन्धती । यस्या भतेति नारीभिः सत्कृतः कथ्यते भवान् ॥८॥ राम:-तेन हि आनय, अहमेव शुश्रूषयिष्ये । रावण -अयि छायां परिहत्य शरीरं न लद्घयामि । चाचानुवृत्तिः ३ खल्यतिथिमत्कारः । पूजितोऽस्मि । आस्यताम । रामः-बाढम् । ( उपविशनि ।) गवण:-( आत्मगतम्। ) यावदहमपि ग्राक्षणसमुदागरमनुष्ठास्यामि । ६ (प्रशाशम् ) भोः ! काश्यपगोत्रोऽस्मि । सानोपानं वेदमधीये मानवीयं धर्मशानं. माहेश्वरं योगशास्र, पाईपत्यमर्यावं, मेधा तियेन्यायशास्त्रं, प्राचेतसं श्राद्धफल्पं च।

·-~~-v. 10.3
पञ्चमोऽङ्कः ।
रावण:-
,
९ रामः-कथै कथं श्राद्धकल्पमिति ।
रावणः-सर्वाः श्रुतीरतिक्रम्य श्राद्धकल्पे स्पृहा दर्शिता । किमेतत् ।
रामः-भगवन् ! भ्रष्टायां पितृमत्तायामागम इदानीमेषः ।
१२ रावणः-अल परिहत्य । पृच्छतु भवान् ।
रामः-भगवन् ! निवपनक्रियाकाले केन पितृस्तर्पयामि ।
रायणः-सर्व श्रद्धया दत्तं श्राद्धम् ।
१५ रामः-भगवन् ! अनादरतः परित्यक्तं भवति । विशेपार्थ पृच्छामि ।
:-श्रूयताम् । विरूढेपु दर्भाः, ओपधीपु तिलाः, कलायं शाकेपु,
मत्स्येषु महाशफरः, पक्षिषु वार्धाणसः, पशुपु गौः खड्गो पा, इत्येते
१८ मानुपाणां विहिता ।
रामः-भगवन् ! वाशब्देनावगतमन्यदप्यस्तीति ।
रावण:-अस्ति प्रभावसम्पाद्यम् ।
२१ राम:-भगवन् ! एप एव मे निश्चयः ।
उभयम्यास्ति सान्निध्यं यद्येतत् साधयिष्यति ।
धनुर्वा तपसि भान्ते भान्ते धनुपि वा तपः ॥९॥
रायण -सन्ति । हिमपति प्रतिवसन्ति ।
रामः-हिमवतीति । ततस्ततः।
३ रावण:-हिमवतः सप्तमे शृङ्गे प्रत्यक्षस्थाणुशिर पतितगङ्गाम्बु-
पायिनो वैदर्यश्यामपृष्टाः पवनसमजवाः काश्चनपार्था नाम मृगाः,
यैर्धेसानसवालखिल्यनैमिशीयादयो महर्पयश्चिन्तितमानोपस्थित
६ विपन्नः श्राद्धान्यमिवर्धयन्ति ।
तेस्तर्पिताः सुतफलं पितरो लभन्ते
हिस्या जरां समुपयान्ति हि दीप्यमानाः ।
तुल्यं सुरैः समुपयान्ति विमानवास-
मावर्तिमिश्च विषयेन बलाध्रियन्ते ॥ १० ॥

·[V.10.L- . . रावणः-६ २९८ प्रतिमानाटके राम:- मैथिलि! आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् द्रुमांश्च विन्ध्यं वनं तव सखीर्दयिता लताश्च ।। वत्स्यामि तेपु हिमवगिरिकाननेषु दीप्तैरिवौपधिवनैरुपरञ्जितेपु ॥११॥ सीता-जे अय्यरत्तो आणवेदि । [यदार्यपुत्र आज्ञापयति ।] -कौसल्यामातः ! अलमतिमनोरथेन । न ते मानुपश्यन्ते । ३ रामः-भगवन् ! किं हिमवति प्रतिवसन्ति । रावण:-अथ किम् । रामः-तेन हि पश्यतु भवान् । सौवर्णान् या मृगांस्तान मे हिमवान् दर्शयिष्यति । मिन्नो मद्वाणवेगेन क्रौञ्चत्वं वा गमिष्यति ॥ १२ ॥ रावणः-(स्वगतम् ।) अहो असह्यः खल्वस्यावलेपः । राम:- ( दिशो विलोक्य । ) अये विद्युत्सम्पात इव दृश्यते । ३ रावणः-(प्रकाशम् । ) कौसल्यामातः । इहस्थमेव भवन्तं पूजयदि हिमवान् । एप काश्चनपार्थः । रामः-भगवतो वृद्धिरेपा। ६ सीता-दिद्विआ अय्यउत्तो बड्ढइ [ दिष्टयार्यपुत्रो वर्धते ।। रामः-नन, तातस्यैतानि माग्यानि यदि स्वयमिहागतः । अईत्येप हि पूजायां लक्ष्मणं यूहि मैथिलि ।। १३ ।। सीता-अय्यउत्तणं तित्यअत्तादो व्यायत्तमाणं कुठयदि पच्चु. ग्गच्छेहित्ति सन्दिहो सोमित्ती। [आयपुर। ननु वीर्यपानात ३ उपायर्तमानं कुलपति प्रत्युद्गच्छेति सन्दिरः सौमित्रिः ।] ५० ·९ -~v.16.13 पञ्चमोऽङ्कः। २९५ रामा-तेन हि अहमेव यास्यामि । सीता-अय्यउत्त! अहं किं करिस्सं। [आर्यपुत्र ! अहं कि ६ करिष्यामि । रामः-शुश्रूपयस्व भगवन्तम् । सीता-जं अय्यउत्तो आणवेदि । । यदार्यपुत्र आशापयति ।] (निधान्तो रामः।) रावण:-अये, अयमय॑मादायोपसर्पति राघवः । एप इदानी पूजा- मनवेक्ष्य धावन्तं मृगं दृष्ट्वा धनुरारोपयति राघवः । अहो बलमहो वीर्यमहो सत्यमहो जयः । राम इत्यक्षरैरल्पैः स्थाने व्याप्तमिदं जगत् ।। १४॥ एप मृगः । एफप्लुतातिकान्तशरविपयो बनगहनं प्रविष्टः । सीता-(आत्मगतम् ।) अय्य उत्तविरहिदाए भों मे एत्थ उप्पज्जा । ३ [ आर्यपुरविरहिताया भयं मेऽप्रोत्पद्यते । ] रावणः-(आत्मगतम् ।) माययापहृते रामे सीतामेकां तपोवनात् । हरामि रुदती वालाममन्त्रोकामियाहुतिम् ॥ १५॥ सीता-जाप उदजं पविसामि । (गन्तुमीहते) [यावदुटनं प्रविशामि।] रावण:-(स्वरूप गृहीत्या।) सीते ! तिष्ठतिष्ठ। ३ सीता--(समयम् । ) को दाणि अअं। [ ह क इदानीमयम् । ] रावण:-किन जानीये। युद्धे येन सुराः सदानवगणाः शक्रादयो निर्जिता या शूर्पणसाविरुपकरणं श्रुत्वा हतो भ्रातरी। दर्पाद् दुर्मतिमप्रमेयवलिनं राम विलोभ्य च्छले. स त्वां हनुमना विशालनयने ! प्राप्तोऽस्म्यहं रावणः ॥१६॥ सीता-हं ळायणो णाम । ( प्रतिष्ठने ।) [ह रावयो नाम 11 म.२.

·प्रतिमानाटके [v.16.2- रावण:-आः, रावणस्य चक्षुर्विषयमागता क यास्यसि । ३ सीता-अय्यत्ति ! परित्ताआहि परित्ताआहि । सोमित्ती! परित्ता. आहि परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परित्रायस्व परित्रायस्व । सौमित्रे परित्रायख परिवारस्व माम् ।। ६ रावणः-सीते ! श्रूयतां मत्पराक्रमः। भमः शक्रः कम्पितो वित्तनाथः कृष्टः सोमो मर्दितः सूर्यपुत्रः । धिम् भोः स्वर्ग मीतदेवैर्निविष्टं धन्या भूमिवर्तते यत्र सीता ॥१७॥ सीता-अय्यउच! परित्ताआहि परिचाआहि । सोमित्ती! परित्ताआहि परित्ताआहि मं ।[आर्यपुत्र! परिवायख परित्रायल । ३ सौमित्रे ! परिवायस्व परित्रायख माम् ।। रावण:- राम वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा स्वर्गस्थं दशरथमेव वा नरेन्द्रम् । किं वा स्यात् कुपुरुपसंश्रितैर्वचोभि- नव्यानं मृगशिशवः प्रधर्षयन्ति ॥ १८ ॥ सीता-अय्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआदि । सोमित्ती ! परित्ताआहि परित्ताआहि मं । [आर्यपुत्र ! परिभायख परि- ३ प्रायस्व । सौमिने ! परित्रायस्व परियायस्व माम् । ] 1 रावण:-- विलपसि किमिदं विशाटनेने विगणय मां च यथा तवार्य पुत्रम् । विपुटपलयुतो ममेप योद्धं समुरगणोऽप्यसमर्थ एव रामः ॥ १९ ॥ सीता-(सरो) सत्तो सि[सोऽसि । ] रावणः-हद्दह ! अहो पतिव्रतायास्तेजः।

·vi.1.11 पष्टोऽङ्कः। योऽहमुत्पतितो वेगान दग्धः सूर्यरदिममिः। अस्याः परिमितर्दग्धः शप्तोऽसीत्येभिरक्षरः ॥ २० ॥ सीता-अय्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआदि । [ आर्यपुन ! परित्रायस्य परिमायस्व । ३ रावण:-(सीता ग्रहीया ) भो भो जनस्थानवासिनस्तपस्विनः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । बलादेय दशग्रीवः सीतामादाय गच्छति । क्षात्रधर्म यदि निग्धः कुर्याद् रामः पराक्रमम् ।। २१ ॥ सीता-अभ्यउत्त ! परित्ताआहि परित्ताआहि ।। आर्यपुत्र ! परि- प्रायस्व परिप्रायस्य । ] ३ रायणः-( परिकामन् विलोक्य 1 ) अये स्वपक्षपवनोत्क्षेप मितवन- पण्डचण्डचञ्चुरमिघायत्येप जटायुः । आः तिष्ठेदानीम् । मभुजाकृष्टनिग्निशमत्तपक्षक्षतच्युतः । रुधिरैरागानं लो नयामि यमसादनम् ॥ २२ ॥ (निष्कान्तो।) पञ्चमोऽङ्कः। अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशतो वृद्धत्तापौ।) ३ उभौ-परिवायतां परिवायतां भवन्तः ! प्रथम:- इयं हि नीलोत्पलदामवर्चसा मृणालशुकोज्यलदंष्ट्रहासिना । निशाचरेन्द्रेण निशाचारिणा मृगीव सीता परिभूय नीयते ॥१॥ द्वितीयः-एपा सलु तत्रभवती येदेही ·३०२ प्रतिमानाटके [ vi.2.- विचेष्टमानेव भुजङ्गमाङ्गना विधूयमानेव च पुष्पिता लता । प्रसह्य पापेन दशाननेन सा तपोवनात् सिद्धिरिवापनीयते ॥२॥ :. उभौ-परित्रायतां परित्रायतां भवन्तः ।। प्रथमः- (ऊर्ध्वमवलोक्य । ) अये वचनसमकाल एव दशरथस्या- ३ नृण्यं कर्तुं मयि स्थिते क यास्यसीति रावणमाहूयान्तरिक्षमुत्पतितो जटायुः। द्वितीयः-एप रोपादुवृत्तनयनः प्रतिनिवृत्तो रावणः । ६ प्रथमः-एप रावणः । द्वितीयः-एप जटायुः। उभौ-हन्तैतदन्तरिक्षे प्रवृत्तं युद्धम् । ९ प्रथमः-काश्यप ! काश्यप ! पश्य कव्यादीश्वरस्य सामर्थ्यम् । पक्षाभ्यां परिभूय वीर्यविपर्य द्वन्द्वं प्रतिव्यूहते तुण्डाभ्यां सुनिघृष्टतीक्ष्णमचलः संवेष्टनं चेष्टते। तीक्ष्णैरायसकण्टकैरिव नीमान्तरं यक्षसो यत्रागैरिव दार्यमाणरिपमाच्छेलाच्छिला पाटयते ॥३॥ द्वितीय:-हन्त संक्रुद्धेन रावणेनासिना फ्रन्यादीश्वरः स दक्षिणांस. देशे हतः। ३ उभी-हा धिक् ! पतितोऽत्रभवान् जटायुः, प्रथमः- भोः कष्टम् । एप खलु तत्रभवान् जटायुः, कृत्या स्ववीर्यसदृर्श परमं प्रयत्न क्रीडामयूरमिव शरमचिन्तयित्या दीतं निशाचरपतेरवधूय तेजो नागेन्द्रभनवनवृक्ष इवावसन्नः ॥४॥ ५४ ·९ ~~vi.6.] पष्ठोऽङ्कः। उभौ-स्वयर्योऽयमस्तु । प्रथमः-काश्यप ! आगम्यताम् । इमं वृत्तान्तं तत्रभवते राघवाय ३ निवेदयिष्यावः। द्वितीयः-बाढम् । प्रथमः कल्पः। ( निष्प्रान्ती।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशति कान्चुरीयः।) काञ्चुकीयः- क इह भोः ! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (प्रविश्य) प्रतिहारी-अय्य ! अहं विजया ! किं करीअदु । [ आर्य । अहं विजया । किं क्रियताम् ।। १२ काञ्चुकीयः- विजये । निवेद्यतां निवेद्यतां भरतकुमाराय-एप स्खल रामदर्शनार्थ जनस्थानं प्रस्थितः प्रतिनिवृत्तस्तत्रभवान् इति । प्रतिहारी-अय्य ! अवि किदत्थो तादसुमन्तो आअदो।। आर्य ! १५ अपि कृतार्यस्तातसुमन्त्र आगतः 1] काञ्चुकीयः-भवति ! न जाने। हृदयस्थितशोकामिशोपिवाननसागतम् । दृष्ट्ये वाकुलमासीन्मे सुमन्त्रमधुना मनः ॥ ५॥ प्रतिहारी-अय्य ! पदं सुणिअ पय्याउळ विअ मे हिअ । [ आर्य ! एतच्छुत्या पर्याकुलमिव मे हृदयम् । ] ३ काञ्चुकीयः-भवति ! किमिदानी स्थिता । शीघ्र निवेद्यताम् । प्रतिहारी-अय्य । इणिवेदेमि । (निष्कान्ता।) [आर्य ! इयं निवेदयामि । ६ कान्चुकीयः-(विलोक्य ।) अये ! अयमत्रभवान भरतकुमारः सुमन्त्रागमनजनितकुतूहलहृदयश्चीरवल्कलपसनश्चिनजटापुञ्जपिज. रितोत्तमाग इव एवामिवर्तते । य एपः, - 1 ।

·३०४ प्रविमानाटके [ri.6.- प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल- स्तिग्मांशुवंशविटकत्रिदशेन्द्रकल्पः । आज्ञावशादखिलभूपरिरक्षणस्यः श्रीमानुदारकलभेमसमानयानः ॥६॥ (ततः प्रविशति मरतः प्रतिहारी च ।) मरत:-विजये ! एवम् , उपगस्तत्रभवान् मुमन्त्रः। गत्वा तु पूर्वमयमार्यनिरीक्षणार्थ लब्धप्रसादशपये मयि सन्निवृत्ते । दृष्ट्वा किमागत इहानमवान् मुमन्त्रो रामं प्रजानयनबुद्धिमनोमिरामम् ॥ ७॥ काञ्चुकीयः- (उपगम्य ।) जयतु कुमारः। भरतः-अथ कस्मिन् प्रदेशे पर्वते तत्रभवान् सुमन्त्रः । ३ काञ्चुकीयः-असौ काञ्चनतोरणद्वारे । :-तेन हि शीघ्रं प्रवेश्यताम् । कान्चुकीयः यदाज्ञापयति कुमारः। (निप्कान्तः ।) (ततः प्रविशति मुमन्त्र: प्रतिहारी च ।) सुमन्त्रः-( सोकम् ) कष्टं मोः ! कष्टम् । नरपदिनिधनं मयानुभूतं नृपतिमुतव्यसनं मयैव दृष्टम् । श्रुत इह स प मैथिलीप्रणाशो गुण इव यहपराद्धमायुपा मे ।।८॥ प्रतिहारी-(मुपन्त्रमुद्दिश्य । ) एदु एदु अय्यो । एसो मट्टा । उप. सप्पदु अय्यो। [एनेस्यायः । एष मा । उपसर्वस्वार्यः ।। ३ समन्त्रः- (ठामृत्य । ) जयतु युमारः । भरतः-तात ! अपि दृष्टस्त्वया लोकाविष्कृतपितृम्नेहः । अपि घटे द्विधाभूतमरुन्धतीचारित्रम् । अपि दृष्टं त्वया निष्कारणारहित ६ यनयासे सौभात्रम्। मरत:- ·-11033 पष्टोऽङ्क । (सुमन सचिन्ततिष्ठति।) प्रतिहारी-भट्टिदारओ खु अय्य पुच्छदि । [ भर्तृदारक सत्यार्य ९ पृच्छति !] समत्र-भवति किं माम् । मरत -(स्वगतम् । ) अतिमहान् सल्लायास । सन्तापाद् भ्रष्ट- १२ हृदय । (प्रकाशम् । ) अपि मार्गात प्रतिनिवृत्तस्लमवान् । सुमत्र -कुमार | त्यन्नियोगाद् रामदर्शनार्थ जनस्थान प्रस्थित कथमहमन्तरा प्रतिनिर्तिप्ये। १५ मरत -किन्तु सलु गोपेन या लज्जया चात्मान न दर्शयन्ति । सुमत्र-कुमार। धृत कोधो रिनीताना लचा वा कृतचेतसाम् । मया दृष्ट तु तच्चून्य तैतिहीन तपोयनम् ॥ ९ ॥ मरत -अथ क गता इति श्रुता । सुमत्र -अस्ति किल किष्किन्धा नाम वनौकसा निवास । वन ३ गता इति श्रुता । भरत हन्त । अविज्ञातपुरुपनिशेपा रालु वानरा । दु सिता प्रतिवसन्ति । ६ सुमत्र -कुमार! तिर्यग्योनयोऽप्युपकृतमवगच्छन्ति । मरत-सात स्थमिव । सुमन मुनीरो भ्रशितो राज्यात् भ्राना ज्येष्ठेन वालिना । हतदारो यसले तुल्यदु सेन मोक्षित ॥१०॥ भरत - तात ' क्थ तुल्यदुःखेन नाम । मुमन्य - (आत्मगतम् ।) हन्त सर्पगुक्तमेव मया । (प्रकाशम् । )कुमार! ३ न सलु किञ्चित् । ऐश्वर्यभ्रशतुल्यता ममामिप्रेता ।

·प्रतिमानाटके [vi.10.1- भरतः-तात! किं गृहसे स्वर्ग गतेन महाराजपादमूलेन शापितः स्याः, यदि सत्यं न ब्रूयाः । ६ सुमन्त्रः-का गतिः । श्रूयतां, वैरं मुनिजनस्वार्थे रक्षसा महता कृतम् । सीता मायामुपाधिस रावणेन ववो हृता ॥ ११ ॥ मरतः कयं हृतेति । ( मोहनुपगतः ।) सुमन्त्रः-समाश्वसिहि समाश्वसिहि । ३ भरतः-(पुनः समाश्वस्य ।) भोः ! कष्टम् । पित्रा च वान्धवजनेन च विप्रयुक्तो दुःखं महत् समनुभूय वनप्रदेशे। भार्यावियोगमुपलभ्य पुनर्ममार्यो जीमूवचन्द्र इव से प्रमया वियुक्तः ॥ १२ ॥ भो ! किमिदानीं करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । अनुगच्छतु मां दावः । सुमन्त्र:-यदाज्ञापयवि कुमारः 1 ( उमो परिकामतः ।) सुमन्त्रः-कुमार ! न खलु न सलु गन्तव्यम् । देवीनां चतुदशाल- मिदम् । ९ भरत:- अत्रैव मे कार्यम् । मोः ! फ इह प्रतिहारे । (प्रविश्य ।) प्रतिहारी-जेदु मट्टिद्वारओ। विजआ खु अहं । [बयतु म १२ दारकः । दिबया सल्वहम् । ] ये ! ममागमनं निवेदयात्रमयत्यै । प्रतिहारी-फदमाए भट्टिणीए निवेदेमि । [ कदमस्यै महिन्ये निवे. १५ दयामि] मरतः-या मां राजानमिच्छति। ६ मरत:-

·vi12.41]
पप्ठोऽङ्कः ।
प्रतिहारी-- (आत्मगतम् । ) हं किं गु खु भवे । (प्रकाशम् I ) भट्टा!
१८ तह । ( निष्क्रान्ता) [ह किन्नु स भवेत् ! भर्तः । तथा । ]
(तत. प्रविशति कैकेयी प्रतिहारी च ।)
कैकेयी-विजए ! म पेक्सिदुं भरदो आअदो । [ विजये ! मा
२१ प्रेक्षितु मरत आगत ।]
प्रतिहारी-भट्टिणि । तह । भट्टिदारअस्स रामरस सआसादो
तादसुमन्तो आअदो । तेण सह भट्टिदारओ भरदो भट्टिणि
२४ पेक्सिद् इच्छदि किळ । [ महिनि ! तथा । भर्तृदारकस्य रामस्य
सकाशात् तातसुमन्न आगत । तेन सह भर्तृदारको भरतो भटिनी
प्रेक्षितुमिच्छति किल । ]
२७ कैकेयी-(स्वगतम् ।) केण सु उग्घादेण में उवाळम्भिस्सिदि भरदो।
[ केन सलुद्धातेन मामुपालप्स्यते भरत ।]
प्रतिहारी-भट्टिणि ! कि पविसदु भट्टिदारओ । [ मधिनि ! कि
१० प्रविशतु भर्तृदारक ।]
कैकेयी--गच्छ । पवेसेहि थे।[गच्छ । प्रवेशपैगम् ।।
प्रतिहारी-भट्टिणि ! तह । (परिकम्योपसत्य ) जेदु मट्टिदारओ।
३ पविसद्ध किळ । [ महिनि ! तथा ! जयतु भर्तृदारक । प्रविशतु
किल []
भरत -विजये ! किं निवेदितम् ।
प्रतिहारी-आम ।
भरत:- तेन हि प्रविशावः।
(प्रविशत)
केकेपी-जाद | विअआ मन्तेदि-रामस्स सआसादो सुमन्तो
आअदोत्ति। [जात ! विजया मन्ययते--रामस्य सकाशात् सुमन्त
थागत इति ।
५९
.

·४८ मरत:- प्रतिमानाटके [vi.12.2- ४२ भरत:- अतः परं प्रियं निवेदयाम्यत्रभवत्यै । कैकेयी-जाद ! अवि कोसळ्या सुमित्ता अ सदावइदया। [ नाव ! अपि कौसल्या सुमित्रा च शब्दापयितव्ये 1] ४५ भरतः न खलु वाभ्यां श्रोतव्यम् । कैकेयी-- ( आरमगतम् । ) हं कि गुहु भवे । (प्रकाशम् ।) भणाहि जाद !। [हं किन्नु खलु भवेत् । मग जात !1] भूयतां, यः स्वराज्यं परित्यज्य त्यन्नियोगाद् वनं गतः । तस्य भार्या हृता सीता पर्याप्तरते मनोरथः ॥ १३ ॥ कैकेयी-हं । मरत:- हन्त भोः ! सत्वयुक्तानामिक्ष्याकूणां मनस्विनाम् । वधूप्रधर्पणं प्राप्तं प्राप्यानभवती वधूम् ।। १४ ।। कैकेयी-( आत्मगतम् । ) भोदु, दाणि काळो कहेडं । (प्रकाशम् ।) जाद ! तुवं ण आणासि महाराअस्स सावं। [ भवतु, इदानीं काल: । ३ कथयितुम् । जात ! त्वं न जानावि महाराजस्य द्यापम् । ] भरतः-किं शप्तो महाराजः। कैकेयी-सुमन्त ! आअक्ख वित्थरेण । [सुमन्त्र ! ६ विस्तरेण 1] मुमन्वः-यदाज्ञापयति भवती । कुमार ! धृयताम्-पुरा मृगयां गतेन महाराजेन करिमश्चिन् सरसि कलशं पूरयमाणो वनगज- • हितानुकारिशब्दसमुत्पन्नयनगजशङ्कया शब्दवेधिनाशरेण विपन्न. चतुपो महश्चक्षुभूतो मुनिवनयो हिंसिवः । :-हिंसित इति । शान्तं पापं शान्त पापम् । ततस्ततः । १२ सुमन्यः-ततस्तमेवंगवं दृष्ट्वा, ६० आचश्व भरत:- ·--vi.16.23] पष्ठोऽङ्कः। ३०९ तेनोक्तं रुदितस्यान्ते मुनिना सत्यमापिणा । यथाहं भोस्त्वमप्येवं पुत्रशोकाद् विपत्स्यसे ।। १५ ।। इति । भरत -नन्यिदं कष्टं नाम । ३ फेरेयी-जाद ! एदण्णिमित्तं अपराहे में णिक्सिविअ पुत्तओ रामो वणं पेसिदो, ण हु रनव्हेण । अपरिहरणीओ महरिसि. सावो पुत्तविप्पवासं विणा ण होइ । [जात ! एतनिमित्तमपराधे ६ मा निक्षिप्य पुत्रको रामो वनं प्रेपितः, न रालु राज्पोमेन । अपरि. हरणीयो महर्षिगापः पुनविप्रवास विना न भवति ! 3 भरत -अथ तुल्ये पुत्रविप्रवासे कथमहमरण्यं न प्रेपितः । ९ कैकेयी-जाद ! मादुटकुळे यत्तमाणस्स पइदीहूदो दे विप्पवासो। [जात ! मातुलकुले वर्तमानस्य प्रतीभूतस्ते विप्रयास. 13 भरत -अथ चतुर्दश वर्षाणि किं कारणमवेक्षितानि । १२ कैकेयी-जाद ! चउद्दस दिअस त्ति वत्तुकामाए पय्याउळहिअआए चउद्दस परिसाणि त्ति उत्तं।[जात ! चतुर्दश दिवसा इति वक्तु. कामया पर्याकुल्हृदयया चतुर्दश वर्षाणीत्युक्तम् ।। १५ भरत:-अस्ति पाण्डित्यं सम्यग विचारयितुम् । अथ विदितमेतद् गुरुजनस्य। सुमन्त्र -कुमार ! वसिष्ठपामदेवप्रभृतीनामनुमतं विदितं च । १८ भरत:-हन्त त्रैलोक्यसाक्षिणः सल्वेते । दिष्टथानपराद्धानभवती । अम्ब । यद् भ्रातृस्नेहात् समुत्पन्नन्युना मया दूपितानभवती, तत् सर्व मर्पयितव्यम् । णम्ब ! अभिवादये । २१ कैकेयी-जाद ! का णाम माझ पुत्तअरस अवराह ण मरिसेदि। उद्देहि उठेहि । को एत्य दोसो। [जात का नाम माता पुमक- स्यापरान मर्पयति । उचिठोत्तिष्ठ | कोड दोषः।

·[vi. 15.24- प्रतिमानाटके २४ भरतः- अनुगृहीतोऽस्मि । आपृच्छाम्यत्रभवतीम् । अद्यैवाहमार्यस्य साहाय्यार्थं कृत्स्नं राजमण्डलमुद्योजयामि । अयमिदानी, वेलामिमां मत्तगजान्धकारां करोमि सैन्योपनिवेशनद्धाम् । चलैस्तरद्भिश्च नयामि तुल्यं ग्लानि समुद्र सह रावणेन ॥१६॥ अये शब्द इव । तूर्ण ज्ञायतां शब्दः । (प्रविश्य ।) ३ प्रतिहारी-जेदु कुमारो । इयं वुत्तन्तं सुणिअ जेट्टभट्टिणी मोहं गआ। [ जयतु कुमारः । इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा ज्येष्ठमहिनी मोहं गता।] कैकेयी-हं! ६ भरतः कथं मोहमुपगताम्या । : कैकेयी-एहि जाद ! अय्यं अस्सासइस्सामो। [एहि ! जात ! आर्यामाश्वासयिष्यायः । ९ भरत:-यदाज्ञापयत्यम्या। (निष्कान्ता: सर्वे ।) पठोऽङ्कः। अथ सप्तमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति वापसः ।) ३ तापस: :-नन्दिलक! मन्दिलक ! (प्रविश्य) नन्दिलक:-अय्य ! असं म्हि [आर्य ! अयमस्मि । ] ६ तापसः-नन्दिटक ! फुलपतिर्विज्ञापयति--एष सलु खदारापहा. रिणं प्रेसोक्यविद्रायणं रायणं नाशयित्या राक्षसगणविरुद्धवृत्तं गुण- गणविभूषणं विभीषणमभिपिच्य देवदेवर्षिसिद्धविमलचारित्रां तत्र ९ भयती सीतामादाय ऋक्षराक्षसयानरमुख्यैः परिश्वः सम्प्राप्तताः ६२ ·~~vii.2.3 सप्तमोऽङ्कः। भवान् शरद्विमलगगनचन्द्रामियमो रामः । तदद्यास्मिन्नाश्चमपदेऽ. स्मद्विभवेन यत् सङ्कल्पयितव्यं तत् सर्व सजीक्रियतामिति । १२ नन्दिलक:- अव्य ! सव्वं सज्जीकिदं । किन्तु-आर्य ! सर्व सज्जी- कृतम् । किन्तु-] तापसः किमेतत् । १५ नन्दिलक:-एत्थ विभीसणकेरा रक्खसा । तेसं भक्खणणिमित्तं कुळयदी पमाण। [ अत्र विमीपणसम्बन्धिनी राक्षसाः । तेषां मश्चण- निमित्तं फुलपतिः प्रमाणम् 1] १८ तापस:-किमर्थम् । नन्दिलक:-ते खु खजन्ति । [ ते सलु सादन्ति । ) तापस:-अलमलं सम्भ्रमेण । विमीपणविधेयाः खलु राक्षसाः २१ नन्दिलक:-णमो रक्खससजणा । (निष्क्रान्तः ।)[ नमो राक्षस समनाय 11 तापस:- ( विलोक्य ।) अये अयमनभवान् राघवः । य एप जय नरवर ! जेयः स्याद् द्वितीयस्तवारि- स्तय भवतु विधेया भूमिरेकातपत्रा। इति मुनिमिरनेकैः स्तूयमानः प्रसन्नैः क्षितित्तलमपत्तीर्णो मानवेन्द्रो विमानात् ।। १॥ जयतु भवान् जयतु । (निष्कान्तः ।) मिश्रधिष्कम्भकः। (ततः प्रविशति रामः।) रामा-भोः समुदितवलबीर्य रावणं नाशयित्वा जगति गुणसमप्रां प्राप्य सीता विशुद्धाम् । यचनमपि गुरूणामन्तशः पूरयित्वा मुनिजनवनवासं प्राप्तवानस्मि भूयः ॥२॥ .. ३ ·३१२ प्रतिमानाटके [vii.2.1- तापसीनाममिवन्दनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा चिरायते खलु मैथिली । (विलोक्य । ) अये इयं वैदेही, सखीति सीतेति च जानकीति यथावयः स्निग्धतरं स्नुपेति । तपखिदारैर्जनकेन्द्रपुत्री सम्भाष्यमाणा समुपैति मन्दम् ॥ ३ ॥ (ततः प्रविशति सीता तापसी च ।) तापसी-हव्या ! एसो दे कुडुम्बिओ । उवसप्प णं । ण सकं तुमं ३ एआइणि पेक्खिदुं। [हला ! एप ते कुटुम्बिकः । उपसनम् । न शक्यं त्वामेकाकिनी प्रेक्षितुम् ।] सीता-हं! अन्ज वि अविस्ससणीअं विअ मे पडिभादि । (उपसृत्य।) ६ जेदु अय्यउत्तो। [हम् ! अद्याप्यविश्वसनीयमिव मे प्रतिभाति । जयंत्वार्यपुत्रः।] रामः-मैथिलि ! अपि जानासि, पूर्वाधिष्ठानमस्माकं जनस्थान- ९ मासीत् । अप्यत्र ज्ञायन्ते पुत्रकृतका वृक्षाः । सीता-जाणामि जाणामि । ओटोइअपत्तआ उळोअइदव्वा दार्णि संवुत्ता । [जानामि जानामि । अवलोकितपत्रका उलोकयितव्या १२ इदानीं संवृत्ता:- रामः-एवमेतत् । निम्नस्थलोत्पादको हि कालः । मैथिलि ! अप्यु- पलभ्यतेऽस्य सप्तपर्णस्याधस्ताच्छुच्छ्वाससं भरतं दृष्ट्वा परित्रस्तं १५ मृगयूथमासीत् । सीवा-अय्यउत्त ! दिदं खु सुमरामि [आर्यपुत्र ! दृढं सलु स्मरामि । १८ रामः-अयं तु नस्तपसः साक्षिभूतो महाकच्छः । अत्रास्माभिरा. सीनेस्तातस्य निवपनक्रियां चिन्तयद्भिः काञ्चनपार्थो नाम मृगो दृष्टः।

·आर्य! ~vii. 6.] सप्तमोऽङ्कः। २१ सीता-हं अय्यउत्त ! मा खु मा सु एवं भणिटुं । (मीता वेपते। ) [हम् आर्यपुत्र ! मा नलु मा सल्वेव मगितुम् । ] रामः-अलमलं सम्भ्रमेण । अतिक्रान्तः सल्वेप कालः। (दियो २४ विलोक्य ।) अये कुतो नु, रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः सम्प्रावृणोति च दिशः पवनायधूतः । शवध्वनिश्च पटहस्पनधीरनादेः सम्मूछितो वनमिदं नगरीकरोति ॥ ४ ॥ (प्रविश्य ) लक्ष्मणः-जयत्यायः अयं सैन्येन महता त्वदर्शनसमुत्सुकः । मातृभिः सह सम्प्राप्तो भरतो भ्रातृवत्सलः ॥ ५॥ रामः-यत्स लक्ष्मण ! किमेयं भरतः प्राप्तः । लश्मणः-आर्य ! अथ किम् । ३ रामः-मैथिलि ! श्वशूजनपुरोग भरतमवलोकयितुं विशालीक्रियतां सीता-अय्यरत्त ! इच्छिदव्वे काळे भरदो आअदो आर्यपुत्र ! ६ एरव्ये पाले भरत आगतः। (ततः प्रविशति भरतः समातृकः ।) भरत:- सस्तेः प्रवृद्धविपयेविपमैर्जिमुक्त मेधैर्निमुत्तममलं शरदीय सोमम् । आर्यासहायमहमद्य गुरुं दिदृक्षुः प्राप्तोरिम तुष्टहृदय. स्वजनानुबद्धः ॥ ६॥ ते चक्षुः।

·- ३१४ प्रतिमानाटके [vii.6.1- रामः-अम्बाः ! अभिवादये। सर्वाः-जाद ! चिरं जीव । दिट्ठिआ वड्ढामो अवसिदपडिण्णं ३ तुर्म कुसलिणं सह वहूए ऐक्खिअ । [जात ! चिरं जीव | दिष्टया वर्धामहे अवसितप्रतिशं त्वां कुशलिनं सह क्भ्वा प्रेक्ष्य ।। रामः-अनुगृहीतोऽस्मि । ६ लक्ष्मण:-अम्बाः ! अमिवादये। सर्वा:-जाद ! चिरंजीव । [ जात ! चिरं जीव । ] लक्ष्मण:-अनुगृहीतोऽस्मि । ९ सीता-अय्या ! चन्दामि ।। आर्याः ! वन्दे । ] सर्वाः-वच्छे ! चिरमङ्गव्य होहि । [ वत्से ! चिरमङ्गला भव । ] सीता-अणुग्गहिदम्हि । [ अनुगृहीतास्मि 1 ] :-आर्य ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि । रामः-एह्येहि वत्स! इक्ष्वाकुकुमार ! स्वस्ति, आयुष्मान भव । वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाण- मालिङ्ग मां सुविपुलेन भुजद्वयेन । उन्नामयाननमिदं शरदिन्दुकल्पं प्रल्हादय व्यसनदग्धमिदं शरीरम् ॥ ७॥ भरत:-अनुगृहीतोऽस्मि । आयें ! अभिवादये भरतोऽहमस्मि । सीता-अय्यउत्तेण चिरसधारी होहि । [आर्यपुत्रेण चिरसकारी ३ भव] -अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये । लक्ष्मण:-एह्येहि घरस । दीर्घायुर्भय । परिप्यजस्य गाढम् । ६ (आलिङ्गति।) भरत:-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य प्रतिगृह्यतां राज्यभारः। रामः-यत्स ! कथमिव । १२ भरत:- भरत:- ।

·-vii.9.73 सप्तमोऽङ्कः। ९ कैकेयी-जाद ! चिराहिसिदो सु एसो मणोरहो । नात! चिराभिलषितः सत्वेष मनोरथः । । (ततः प्रविशति शत्रुघ्न ।) २२ शत्रुघ्नः- विविधैर्व्यसनेः सिष्टमछिटगुणतेजसम् । द्रष्टुं मे त्वरते बुद्धी रावणान्तकरं गुरुम् ॥ ८॥ (उपगम्य । ) आर्य ! शत्रुन्नोऽहमभिवादये। रामः-एहोहि धत्स ! स्वस्ति, आयुष्मान भव । ३ शत्रुमः-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्ये अभिवादये। सीता-वच्छ ! चिर जीव। । वत्स ! चिर जीव । ] शभुत.-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! अभिवादये । :-स्वस्ति, आयुष्मान् भव । शत्रुधा-अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य ! एती वसिष्ठयामदेवौ सह प्रकृतिभिरभिषेक पुरस्कृत्य त्वद्दर्शनमभिलपतः । तीर्थोदकेन मुनिभिः स्वयमातेन नानानदीनदगतेन तव प्रसादात् । इच्छन्ति ते मुनिगणा. प्रथमाभिषिक्तं द्रष्टुं मुसं सलिलसिक्तमिवारविन्दम् ॥९॥ कैकेयी-गच्छ जाद ! अभिटसेहि अभिसेकं । [गच्छ जात ! अभिलपाभिषेकम् 11 ३ राम.-यदाज्ञापयत्यम्बा । ( निष्मान्तः ।) (नेपथ्ये) जयतु भवात् । जयतु स्वामी । जयतु महाराजः । जयतु देयः । ६ जयतु भद्रमुसः । जगत्वार्यः । जयतु रावणान्तकः । कैकेयी-एदे पुरोहिदा कञ्चुइणो पुत्तभरस मे विजअधोसं घड्ढ• ·प्रतिमानाटके (vii.9.8- अन्तो आसीहि पूजअन्ति । [एते पुरोहिताः कञ्चुक्निः पुत्रस्य ९ मे विजयघोषं वर्धयन्त आशीभिः पूजयन्ति । ] सुमित्रा-पइदीओ परिचारआ सज्जणा अ पुत्तअस्स मे विज घड्ढअन्ति । [प्रकृतयः परिचारकाः सज्ञनाश्च पुत्रकस्य मे विजयं १२ वर्धयन्ति । (नेपथ्ये) भो भो जनस्थानवासिनस्तपस्विनः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्तः । हत्या रिपुप्रभवमप्रतिमं तमोघं सूर्योऽन्धकारमिव शौर्यमयैर्मयूखैः । सीतामवाप्य सकलाशुभवर्जनीयां रामो महीं जयति सर्वजनामिरामः ॥१०॥ कैकेयी-अम्महे, पुत्तस्स मे विजअघोसणा वड्डइ । [ अम्महे पुत्रस्य मे विजयघोषणा वर्धते ।] ( ततः प्रविशति कृताभिषे रामः सपरिवारः ।) राम:-( विलोक्याकाशे । ) भोस्तान ! खर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यं कर्म त्वयाभिलपितं मयि यत् तदेतत् । राजा फिलारिम भुवि सत्कृतभारवाही धर्मेण लोकपरिरक्षणमभ्युपेतम् ॥ ११॥ अधिगननृपशब्दं धार्यमाणातपत्रं विमितनमौलि तीर्थतोयाभिपित्तम् । गुरुमधिगतलीलं वन्द्यमानं जनौप- नकाशिनमियाय पश्यतो मेन तृप्तिः ॥ १२॥ राम.-एनदायभिपेकेग फुलं मे नष्टकल्मपम । पुनः प्रकाशनां याति मोमश्येयोदये जगत ॥ १३ ॥ ३ मरत:- ·३ -vii. 15.33 सप्तमोऽङ्कः। रामः-वत्स लक्ष्मण ! अधिगतराज्योऽहमस्मि । लक्ष्मणः-दिष्टधा भवान् वर्धते । (प्रविश्य ) कान्नुकीयः- जयतु महाराजः । एप सलु तत्रभवान् विमीपणो विज्ञापति, सुग्रीवनीलमैन्दजाम्यवद्धनूमत्प्रमुखाश्चानुगच्छन्तो ६ मिनापयन्ति-दिष्टया भयान वर्धत इति । राम.- महायानां प्रसादाद् वर्धत इति कथ्यताम् । कान्शीय:- यदाज्ञापयति महाराज. । ९ कोयी- धणा सुम्हि । इदं अन्भुदरं अओझा पेक्सिटुं इच्छागि । धिया सत्यस्मि । इममभ्युदयमयोभ्याया प्रेक्षितुमिच्छामि ।। १२ राम द्रक्ष्यति भवती । ( विलोक्य 1 ) अये प्रभामिनमिदमसिलं सूर्यवत् प्रतिभाति । (विमा य1) आ ज्ञातम् । सम्प्राप्तं पुष्पक दिवि रावणस्य विमानम् । कृतसमयमिदं स्मृतमात्रमुपगच्छतीति । २५ तत् सर्वरारुह्यताम्। ( सर्व आरोहन्ति ।) अधव यात्यामि पुरीमयोध्यां सम्बन्विमित्ररनुगम्यमानः । अद्यैन पश्यन्तु च नागरास्त्यां चन्द्रं सनक्षत्रमिवोदयस्थम् ॥ १४ ॥ ( भरतवाक्यम् ।) यथा रामश्च जानश्या बन्धुमिश्व समागतः । तथा लक्ष्म्या समायुत्तो राजा भूमि प्रशास्तु नः ॥ १५ ॥ (निप्रान्ताः स।) मसमोऽङ्कः। प्रतिमानाटक समाप्तम् । लक्ष्मण:- ·श्लोकानुक्रमणिका । 17 IV. । 19 9 13 13 17 दुमा धावन्तीव 11 8 6 5 12 9 4 भक्षोभ्यः क्षोभितः I. अड्ग में स्पृश II. अन्न रामश्च सीता IV. सद्य खड्वव IV. अद्यैष यास्यामि VII. अधिगत नृप VII. भनपत्या वयं II. भनुचरति शशासक I. अन्वास्थमान. III. भपि सुगुण तवापि IV. अयं ते दयितो IV. अयं सभ्येन VII. अयं हिपतितः III. अयममरपतेः II. भयशसि यदि III. अयोध्यामटवी. III. असुरसमर. IV. IV. II. भहो यलमहो v. भादस पलकला. I. मापूछ पुनकृत भारव्ये पट I. आतावन्तः IV. इदं गृह तत् III. इतर स्त्रीम IV. इदानी भूमि I. इयं स्वयं गाय IV. ६ दिनीलोत्पल. VI. VII. III. II. II. III. I. IV. III. III. VI. v. VI. I. Ir. V. II. VI. IV. कुतः क्रोधो इयमका पृथियां 18 इ६ स्थास्यामि 4 उभयस्यास्ति 12 एवदार्याभि. 14 एते ते दैवताना० 12 एते भृत्याः स्वानि 8 कमप्यर्थ चिरं 25 16 कणों त्वरापहृत. 21 कस्याप्ती सहश कामं देवत० 5 काले खल्बायता 14 21 कृतान्तशल्यामि 21 19 क्रमप्रासे इते कते ज्येष्टो 16 गरहन्ति नुटिं 9 गतो रामः प्रियं 14 गरवा तु पूर्व 9 गावा पूर्व स्व. 11 गुरोमें पाद. 6 गोपहीना यथा, 28 घनः स्पष्टो धीरः 18 चरति पुलिनेषु 14 चीरमानोती. छ सयजनं 18 जप नरवर 1 चिन्ठपामि कृत्वा स्ववीर्य 10 भई पश्चात् अहं हि दुःख० 15 14 5 20 7 17 27 23 III. IV. I. I. I. VII. IV. 91 1 ·श्लोकानुक्रमणिका स्मृावा शुल्क तर यास्यामि सामग्राम शव पुनः III. III. वातस्यतानि ताने धनुनम० तीयोंकन तेनोक्त रुदित. स्तर्पिता: सुत. फलानि दृष्ट्या उस्तेः प्रवृन्द . III. I. II. V. I. VII. VI. v. VII. v. III. I. . IV. IV. I. त्पकत्वा सांगुरुणा श्यक्रवा स्ने प्रैलोक्यं दग्धु स्वया राज्य पिण्या दयेन्द्रमान. रघोचतुर्थों धन्याः सलु वने नरपतिनिधनं भव. IV. नरपतिनिधनं मया. VI. नागेन्द्रा यवसा. नारीणां पुरुषाणां नियमनियतारमा निघृणश्च कृतान. निर्योगाद् भूपणा. पक्षाभ्यां परिभूय. पतयुष्याय पतितमिव शिरः पादोपभुक्त पितुःप्राणपरिक 11 पितुर्नियोगा. 24 पितुम को व्याधिः 28 पितुम मौरसः 10 पिना बान्धव. 13 प्रख्यातसद्गुण 22 9 बलादेप दराप्रीवः 15 मनःशक्रः 10 भरतो वा मवेद 6 भ्रमति सलिलं 1 मालायेंऽनया 18 मदभुजाकृष्ट 21 मम मातुः प्रियं 22 मम मातुश्श 2 माययापहते 9 मा स्वयं मन्यु 18 मुखमनुपम 18 मेरुवलसिव 8 यः स्वराज्य 2 यरकृने महति यत्सत्यं परि० 7 यथा रामन 5 यदिन सहसे 26 यस्याः शकममो 3 यावद् भविष्यति 3 युदे येन सुराः येनं प्राणाव योऽस्याः का० 4 योमुत्पतितो IV. 20 I 19 VI. 12 VI. 6 v. 6 V. 21 y. 17 I. 20 2 I. 24 22 IV. 8 III. 16 . 15 I. 10 IV. 8 TI. 1 VI. 18 I. 23 28 VII. 15 I. 18 I. 13 IV. 24 16 III. 8 3 IT. I. 11 IV. IV. I. VI. II. IIL. IV. g 25 ·३२० . v. II. 18 राज्ये वामभिषिच्य राम वाशरण. रामलक्ष्मणयो. रामेणापि परि० रेणुः समुत्पतति व्यक्तव्यं किंचि. वक्षः प्रसारय वक्षःप्रसारय धनगमन वयमयास वहालैहन. विचेष्टमानेव विलपसि किमि विविधैर्व्यसनः वेलामिमा 27 30 16 3 6 6 2 1 10 26 7 12 1 तीताभवः पातु श्लोकानुक्रमणिका 19 प्रद्धयः स्वमनस्य IV. धुन्वा ते वनगमनं I. 15 सकृद स्पृशामि II. 5 सखीति सीवेति VII. 4 सन्यसन्ध जित II. 7 समं बाप्पण 1. 16 समुदितबल. VII. 7 I. 14 सुप्रीवो प्रशितो V. 17 सुचिरेणापि IV. 20 सूर्य इव गतो II. 2 सौवर्णान् वा मृगान् . 19 स्वर्ग गते नर० IV. 8 स्वगेऽपि नुष्टि VIL. 16 I. 11 इत्या रिपुप्रभव VII. 7 हन्त भो. सत्व. VI. 12 15 हा वरत राम II. हृदय भव III. 16 हृदयस्थित VI. III. IV. VII. I. III. II. VI. V. VII. VI. VI. I. I. I. II. I. स्वैरं हि पश्यन्तु वैरं मुनिजनक 11 29 10 14 4 शत्रुध्नलक्ष्मण शरीररि गुरुके विपगितं शून्यः प्रातो यदि 9 5 शोकादवचनाद्

·अभिपेकस्य कथावस्तु ।
अत्र किष्किन्धा-सुन्दर सुद्धकाण्डगत रामचरित सर्व प्रपस्चितम् ,
देचैर्दशरथानुमत्या रामो राज्येऽभिषिक्त ।
पात्राणि ।
अन्ते च
पुरुपा.-
राम-दशरथस्य ज्येष्ठ पुत्रः।
लश्मण.--रामानुजः।
सुग्रीक.---पीश्वर.।
नील.--सुग्रीवरिधेयो वानरः ।
मिमीपण.--लकेश्वरस्य भ्राता ।
वाली-किष्किन्धाधिपति ।
अङ्गद यालिपुन ।
रावण
-लकेश्वर
हनूमान्यानरमुख्यः ।
चलाध्यक्ष -वानरसेनापतिः।
विद्युचित -राक्षस 1
शकुकर्ण:-रकेश्वरस्य वार्ताहर ।
अक्ष.
इन्द्रजित्
}-लहेश्वरस्य पुत्रौ।
शुकसारणौ-मायारूपधारिणो राक्षसो ।
पिलमुस-सुग्रीवस्य वार्ताहरः ।
ककुम -वानरेश्वरस्य भत्य ।
काञ्चुकीय.--राक्षसेश्वरस्य मृत्यः ।
साञ्चुकीयः--वानरेश्वरस्य मृत्य.!

·(२)
प्रथमः
द्वितीयः -विद्याधराः ।
तृतीयः
अग्निः
वरुणः
स्त्रिया-
सीता-रामपत्नी।
तारा-वालिपत्नी।
राक्षस्यः

·॥ श्रीः॥ भासनाटकचके अभिषेकनाटकम् । ( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधार:- यो गाधिपुनमसविघ्नकराभिहन्ता युद्ध विराधसरदूषणगीर्यहन्ता । दर्पोद्यतोल्बणकनन्धक्पीन्द्रहन्ता पायात् स यो निशिचरेन्द्रकुलाभिहन्ता ॥१॥ एवमार्यमिश्रान विज्ञापयामि। (परिक्रम्याचलेक्य) अये फिन्नु खल मयि विज्ञापन व्यग्रे शब्द इय श्रूयते ! अङ्ग ! पश्यामि । ( नेपथ्ये) सुप्रीय ! इन इतः। (प्रविश्य ) ६ पारिपाश्विक:-भाव ! चुतो नु सल्वेष समुत्थितो पनिः प्रयतते श्रोत्रविदारणो महान् । प्रचण्डयातोद्धवभीमगामिना चलाहकानामिव खेऽमिगताम् ॥ २॥ सूत्रधार.-मार्प! किं नावगच्छसि । एप सलु सीतापहरणजनिव- सन्दापस्य रघुकुलप्रदीपस्य सर्वलोकनयनाभिरामस्य रामस्य प, ३ १

·३
३२२
अभिपेकनाटके
Ei.2.3--
३ दाराभिमर्शननिर्षिषयीकृतस्य सर्वहयृक्षराजस्य सुविपुलमहामीवस्य
सुग्रीवस्य च परस्परोपकारकृतप्रतिज्ञयोः सर्ववानराधिपति हेम-
मालिनं वालिनं हन्तुं समुद्योगः प्रवर्तते । तत एतौ हि,
इदानीं राज्यविभ्रष्टं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ ।
पुनः स्थापयितुं प्राप्ताविन्द्रं हरिहराविव ॥३॥
(निष्क्रान्तौ)
स्थापना।
( ततः प्रविशति रामो, लक्ष्मणसुग्रीवो, हनुमांश्च ।)
रामः-सुग्रीव ! इत इतः।
मत्सायकान्निहतमिन्नविकीर्णदेह
शत्रु तवाद्य सहसा भुवि पातयामि ।
राजन् ! भयं त्यज ममापि समीपवर्ती
दृष्टस्त्वया च समरे निहतः स वाली ॥४॥
मुग्रीयः-देव ! अहं खल्वार्यस्य प्रसादाद् देवानामपि राज्यमाशके,
किं पुनर्वानराणाम् । कुतः,
मुत्तो देव ! तवाद्य वालिहृदयं भेत्तुं न मे संशयः
सालान् सप्त महावने हिमगिरेः शृङ्गोपमाञ्छ्रीधर ।।
मित्त्वा वेगवशात् प्रविश्य धरणीं गत्वा च नागालयं
मजन् वीर ! पयोनिधौ पुनरय सम्प्राप्तवान् सायकः ॥५॥
हनुमान्-
तव नृप । मुखनिःसृतैर्वचोभि-
पिंगतभया हि वयं विनष्टशोकाः ।
रघुवर ! हरये जयं प्रदातुं
गिरिमभिगच्छ सनीरनीरदाभम् ॥६॥

·--i.9. प्रथमोऽङ्कः। ३२३ लक्ष्मणः-आर्य ! सोपस्नेहतया बनान्तरस्यामितः सलु किष्कि- न्धया भवितव्यम् । ३ सुग्रीवः-सम्यगाह कुमारः। सम्प्राप्ता हरिपरबाहुसम्प्रगुप्ता किष्किन्धा तव नृप । वाहुसम्प्रगुप्ता । तिष्ठ त्वं नृयर ! करोम्यहं विसंज्ञ नादेन प्रचलमहीधरं नृलोकम् ॥ ७॥ रामः-भवतु, गच्छ । मुग्रीवः यदाज्ञापयति देवः । ( परिक्रम्य ) भोः ! अपराधमनुद्दिश्य परित्यत्तस्त्वया विभो!। युद्धे त्वत्पादशुश्रूषां सुग्रीवः कर्तुमिच्छति ॥ ८॥ (नेपथ्ये) कथं कर्य सुग्रीव इति । (ततः प्रविशति वाली, गृहीतवस्त्रया तारया सह ।) थाली-कथं कथं सुग्रीव इति । तारे! विमुश्च मम वखमनिन्दितानि ! प्रसस्तवक्त्रनयने । फिमसि प्रवृत्ता। सुग्रीवमद्य समरे विनिपात्यमानं तं पश्य शोणितपरिप्लुतसर्वगात्रम् ॥९॥ तारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ। अप्पेण कारणेण ण आग- मिस्सइ सुग्गीओ । ता अमञ्चयग्गेण सह सम्मन्तिअ गन्तव्यं । ३ [ मसीदतु प्रसीदतु महाराजः। अल्पेन कारणेन नागमिष्यति मुग्रीवः । तदमासवर्गेण सह समन्व्य गन्तव्यम् ।] वाली-आ:, ३ ·३२४ अभिषेकनाटके [i.10.- शको वा भवतु गतिः शशाङ्कवाने ! शत्रोर्मे निशितपरश्वधः शिवो वा। नालं मामभिमुखमेत्य सम्प्रह विष्णुर्वा विकसितपुण्डरीकनेत्रः ॥ १० ॥ तारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ। इमरस जणरस अणुग्गई दाव करेउ अरिह दि' महाराओ । [प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अस्य जनस्यानुग्रहं तावत् कर्तुमर्हति महाराजः 1] वाली-श्रूयतां मत्पराक्रमः। तारे ! मया खलु पुरामृतमन्थनेऽपि गत्वा प्रहस्य सुरदानवदैत्यसवान् । उत्फुल्लनेत्रमुरगेन्द्रमुदग्ररूप- माकृष्यमाणमवलोक्य सुविस्मितारते ।। ११ ।। तारा-पसीअउ पसीअउ महाराओ। [ प्रसिदतु प्रसीदतु महाराजः ।। वाली-आः, मम वशानुवर्तिनी भव । प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । ३ तारा-एसा गच्छामि मन्दभाआ (निष्कान्ता ) [एषा गच्छामि मन्दभागा । वाली-हन्त प्रविष्टा तारा । यावदह सुग्रीवं भग्नग्रीवं करोमि । ६ (द्रुतमुपगम्य ) सुग्रीव ! तिष्ठ तिष्ठ । इन्द्रो वा शरणं तेऽस्तु प्रभुर्वा मधुसूदनः । मच्चक्षुष्पथमासाद्य सजीवो नैव यास्यसि ॥१२॥ इत इतः। सुग्रीवः यदाज्ञापयति महाराजः। (उभौ नियुद्धं कुरुतः ।) १ अर्हदि । ३ ४

·~i. 16.23
प्रथमोऽ
लमग.-
राम.-एष एप पाली,
सन्दष्टोष्ठश्चण्डसरपनेत्री
मुष्टि कृत्या गाढमुद्गृत्तदंष्ट्रः ।
गर्जन मीम यानरो भाति युद्ध
सवानिः सन्दिधार्यधेय ।। १३ ॥
.-सुग्रीवमपि पश्यत्याय:,
विकसितशतपासनेत्र.
कनकमयाजदनपीनयाः।
हरिवरगुपयाति यानरत्वाद्
गुरुमभिभूय सता विदाय राम १४
पालिना ताडित पतितः सुप्रीयः ।
हनुमान् -हा ! घिस् । (रासम्भा राममुपगम्य) जयगु यः।
३ पावस्था।

·[i.17.--- अभिपेकनाटके युक्तं भो ! नरपतिधर्ममास्थितेन युद्धे मां छलयितुमक्रमेण राम !। वीरेण व्यपगतधर्मसंशयेन लोकानां छलमपनेतुमुद्यतेन ॥ १७ ॥ हन्त भोः। भवता सौम्यरूपेण यशसो भाजनेन च । छलेन मां प्रहरता प्ररूढमयशः कृतम् ॥ १८॥ भो राघव ! चीरवल्कलधारिणा वेषविपर्यस्तचित्तेन मम भ्रात्रा सह युद्धव्यग्रस्याधर्म्यः खलु प्रच्छन्नो वधः । रामः-कथमधर्म्यः खलु प्रच्छन्नो वध इति । ३ वाली-कः संशयः। राम:-न खल्वेतत् । पश्य, वागुराच्छन्नमाश्रित्य मृगाणामिष्यते वधः । वध्यत्वाच्च मृगत्वाच भवाञ्छन्नेन दण्डितः ॥१९॥ वाली-दण्ड्य इति मां भवान् मन्यते । रामः-कः संशयः । ३ वाली-केन कारणेन । रामः-अगम्यागमनेन । वाली-अगम्यागमनेनेति । एषोऽस्माकं धर्मः। ६ रामः-ननु युक्तं भोः ! भवता वानरेन्द्रेण धर्माधर्मों विजानता । आत्मानं मृगमुद्दिश्य भ्रातृदाराभिमर्शनम् ॥ २० ॥ वाली-भ्रातृदाराभिमर्शनेन तुल्यदोपयोरहमेव दण्डितो, न सुग्रीवः । रामः-दण्डितस्त्वं हि दण्डयत्वाद् , अदण्डयो नैव दण्डयते । ३ वाली- ६ ·-1.23.J प्रथमोऽः। मुप्रीवेणाभिमृष्टाभू धर्मपत्नी गुरोर्मम । तम्य दाराभिम न पचं दण्डयोऽग्मि रापय ।। २१ ॥ रामः-न बेर दि पदाचियेष्ठम्य यकीयमो दाराभिमानम् । पाली-दन्त अनुसरा ययम् । भरता दण्डिनामद गिन- ३ पापोऽई ननु । राम.-एपमस्तु । मुमीर.-हा धिक् । परिकरमदशौ गजेन्द्रगामि- तर रिपुगनपरिभताङ्गदी । अनितलगती समीक्ष्य याहू हरियर ! हा पततीर मेऽय चित्तम् ॥ २२ ॥ चाली-सुप्रीव ! अलमलं विपादेन । ईशो लोकधर्म. । (नेरष्ये) ३ हा हा महाराओ। बाली-सुपीर। सपार्यतां संवार्यता स्त्रीजन. । एवंगतं नाईति मां द्रष्टुम् । ६ सुग्रीव -यदाज्ञापयति महाराजः । हनूमन् ! एवं रिताम । हनमान्-यदाज्ञापयति कुमारः।(तिमन ।) ( तन परिशयन्दो हन्नाथ) १ नमान्-अगद ! इस इत' । अगदा- भुत्वा काल यान्तं हरिमृगगेश्वरम् । समापतितसन्ताप प्रयानि दिघिलयमः ॥ २३ ॥ हनूमन् ! कुन महाराजः ।

·२३२८ अभिषेकनाटके [i.23.2 हनुमान्-एप महाराजः, शरनिर्भिन्नहृदयो विभाति धरणीतले । गुहशक्तिसमाक्रान्तो यथा क्रौश्वाचलोत्तमः ॥ २४ ॥ अगदः-( उपसृत्य ) हा महाराज ! अतिबलसुखशायी पूर्वमासीहरीन्द्रः क्षितितलपरिवर्ती क्षीणसर्वाङ्गचेष्टः । शरवरपरिवीतं व्यक्तमुत्सृज्य देह किमभिलषसि वीर स्वर्गमद्याभिगन्तुम् ॥ २५ ॥ ( इति भूमौ पतितः ।) वाली-अङ्गद ! अलमलं विपादे । भोः सुग्रीव ! मया कृतं दोषमपास्य बुद्धया त्वया हरीणामधिपेन सम्यक् । विमुच्य रोपं परिगृह्य धर्म कुलप्रवालं परिगृह्यतां नः ॥ २६ ॥ सुग्रीवः-यदाज्ञापयति महाराजः । घाली-भो राघव ! यस्मिन् कस्मिन् वापराऽनयोर्वानरचापलं १ क्षन्तुमर्हसि । रामः-बाढम्। वाली-सुग्रीव ! प्रतिगृह्यतामस्मत्कुलधनं हेममाला । ६ सुग्रीवः-अनुगृहीतोऽस्मि । (प्रतिगृह्णाति । ) वाली-हनूमन् ! आपस्तावत् । हनूमान् -यदाज्ञापयति महाराजः। ( निष्क्रम्य प्रविश्य ) इमा आपः। ९ वाली- ( आचम्य ) परित्यजन्तीव मां प्राणाः । इमा गङ्गाप्रभृतयो महानद्य एता उर्वश्यादयोऽप्सरसो मामभिगताः । एष सहस्र- १ मद्यापि गन्तुम् ।

·--ii.] द्वितीयोऽः। ३२९ समयुगो धीरयाही विमानः पालेन प्रेपितो मां नेतुमागतः। १२ भयतु । अयमयमागच्छामि । (सातः ।) स-हा हा महाराज। राम: इन्त स्वर्ग गतो घाली। सुप्रीन ! क्रियतामम्य संकारः। १५ भुमीता-यदासापयति देवः । रामः-लक्ष्मण ! मुप्रीयस्याभिषेक: करप्यताम् । लश्मणः-यदाक्षापयत्यार्यः। (निष्प्रान्ताः सरें।) प्रथमोऽङ्कः। अथ द्वितीयोऽशः। (ततः प्रविशति कुमः ।) ३ फरमः-निष्ठितप्रायवान् कार्यन्याहारव्याता: यानरयूपाः। तस्मादहमपि किञ्चिदाहारजातं सम्भाश्यामि । (तपा पेलि ।) (प्रविश्य) ६ शिल्नुस:-पेसिओ म्हि महाव्याण मुगावण-अप्यरामस्स किदो- वारप्पच्युवआरणि मित्तं सव्यामु दिसासु सीदापिअमगे पेसिआ सच्चे पागा आमदासं दरिसमापहमुहास कुलारस अङ्ग- १ दस पत्ति जाणि सिग्मं आअञ्चत्ति । वा कहिं गुहु गओ कुमारो। ( परिक्रमाप्रतो विरोष ) एसो अय्यक हो । जार में पुच्छामि । ( उपतृ ) मुहं अय्यरस । मेपिटोऽस्मि महायजेन १२ नमीोग-आपरामस्य स्टोरमामत्पुपरनिमित्तं सर्जानु सौतापिचपने प्रेषिताः स. वानरा आगदाः । वेशा दधिमाल भ.२२ ९ ·अमिपेकनाटके [ii.14.-- : . कुमारस्याङ्गदस्य प्रवृत्तिं ज्ञात्वा शीघ्रमागच्छेति । तत् क नु खलु गतः १५ कुमारः । एप आर्यककुभः । यावदेनं पृच्छामि । सुखमार्यस्य । ] ककुभ:-अये विलमुखः । कुतो भवान् । बिलमुख:-अय्य ! महाव्ाअस्स सासणेण कुमारं अगदं पेक्खिदूं १८ आअदो म्हि । [ आर्य ! महागजस्य शासनेन कुमारमगदं प्रेक्षितु. मागतोऽस्मि ।] ककुभ:-अपि कुशली आर्यरामो महाराजश्च । २१ बिलमुखः-आम् । ककुभ:-कोऽभिप्रायो महाराजस्य । (बिलमुखः पेसिओ म्हि इति पूर्ववत् पठति ) २४ ककुभः किं न जानीपे निष्ठितमध कार्यस्य । बिलमुत्रः-किं किम् । ककुभ:- :-श्रूयतां, लब्ध्वा वृत्तान्तं रामपत्न्याः खगेन्द्राद् आरुह्यागेन्द्रं सद्विपेन्द्र महेन्द्रम् । लकामभ्येतुं वायुपुत्रेण शीघ्र वीर्यप्रावल्याल्लवितः सागरोऽद्य ॥१॥ तस्मादागच्छ, कुमारपादमूलमेव संश्रयावः । ( निष्क्रान्तौ । ) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति राक्षसीगणपरिवृता सीता ।) सीता-हद्धि अदिधीरा खुम्हि मन्दभाआ । जा अय्यउत्तविरहिदा ६ रक्खसराअभवणं आणीदा अणिट्ठाणि अणरिहाणि जहमणोरहप्प- वुत्ताणि वअणाणि साविअमाणा जीवामि मन्दभाआ। आदु ·-71 41 द्वितीयोऽङ्क । अय्यउत्तसाअअपञ्चएण कह दि अत्ताण पय्यवस्थावेमि । किशु सु ९ अज पजानिअमाणे कम्मआरग्गिमण्डले उदअप्पसेओ विज किञ्चि हिअअप्पसादो समुप्पण्णो । किं णु सु म अन्तरेण पसण्ण- हिअओ अय्यउत्तो भवे । [ हा घिग अतिधीरा सल्यस्मि मन्दभागा । २ यार्यपुनविरहिता राक्षसराजभवनमानीतानिष्टायनर्वाणि यथामनोरथ- प्रवृत्तानि वचनानि श्रायमाणा नीवामि मन्दभागा । अथवा आर्य पुरसायक्प्रत्ययेन कथमप्यारमान पर्यवस्थापयामि । किनु खत्वद्य १५ प्रग्याल्यमाने फर्मकाराग्रिमण्डले उदफप्रसेक इस किञ्चिद् हृदयप्रसाद. समत्पन । रिन्नु सङ मामतरेण प्रसन्नहृदय आर्यपुत्रो भवेत् ।। (तत प्रविशति हनूमान् अगुलीयकहस्त ।) .८ हनूमान्-( लङ्का प्रविश्य ) अहो रावणभवनस्य विन्यास । कनवरचितचिनत्तोरणाढथा मणिवरविद्रुमशोभितप्रदेश। विमलचिकत्तसञ्चितैर्चिमानै बियति महेन्द्रपुरीच भाति लङ्का ॥२॥ अहो तु सलु एता प्राप्य दशग्रीवो राजलक्ष्मीमनुत्तमाम् । विमार्गप्रतिपन्नत्वाद् व्यापादयितुमुद्यत ॥३॥ (सनतो गया ) विचरिनप्राया मया लड्का । गर्भागारविनिप्पुटेपु पहुश शालाविमानादिपु स्नानागारनिशाचरेन्द्रभवनप्रासादयेयु च । पानागारनिशान्तदेशविघरेप्वाकान्तवानस्म्यह सर्व भो । विचित न चैव नृपते पत्नी मया दृश्यते ·३३२ अभिषेकनाटके अहो व्यर्थो मे परिश्रमः । भवतु, एतद्धाप्रमारह्यावलोकयामि । ( तथा कृत्वा) अये अयं प्रमदवनराशिः। इमं प्रविश्य परीक्षिष्ये । ३ (प्रविश्यावलोक्य ) अहो प्रमदवनसमृद्धिः । इह हि, कनकरचितविद्रुमेन्द्रनीलै- विकृतमहादुमपङ्किचित्रदेशा । रुचिरतरनगा विभाति शुभ्रा नभसि सुरेन्द्रविहारभूमिकल्पा ॥५॥ अपि च, चित्रप्रसुवहेमधातुरुचिराः शैलाश्च दृष्टा मया नानावारिचराण्डविरचिता दृष्टा मया दीर्घिकाः । नित्यं पुष्पफलाढयपादपयुता देशाश्च दृष्टा मया सर्व दृष्टमिदं हि रावणगृहे सीता न दृष्टा मया ॥६॥ को नु खल्वेतस्मिन् प्रदेशे सप्रभय दृश्यते । तत्र तावदवलोकयामि । (तथा कृत्वा ) अये का नु खल्वियम् । राक्षसीमिः परिवृता विकृतामिः सुमध्यमा । नीलजीमूतमध्यस्था विद्युल्लेखेव शोभते ॥७॥ यैपा, असितभुजगकल्पां धारयन्त्येकवेणी करपरिमितमध्या कान्तसंसक्तचित्ता । अनशनकृशदेहा याप्पसंसिक्तवना सरसिजवनमालेवावपे विप्रचिद्धा ॥८॥ अये कथं दीपिकावलोकः । ( विलोक्य ) अये रायणः । मणिविरचितमौलिश्चारुताम्रायताक्षो मदसललितगामी मत्तमातगलील: । ૨ ·-1.18.17 द्वितीयोऽङ्कः। युवतिजननिकाये भात्यसौ राक्षसेशो हरिरिव हरिणीनामन्तरे चेष्टमानः ॥९॥ किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एनमशोकपादपमारहा कोट- रान्तरितो भूत्वा दृढं वृत्तान्तं ज्ञास्यामि । (तथा करोति ।) (ततः प्रविशति रावणः सपरिवारः।) रावण:- दिव्यालेः सुरदैत्यदानवचमूविद्रावणं रावणं युद्धे क्रुद्धसुरेभदन्तकुलिशव्यालीढयक्षस्थलम् । सीता मामविवकिनी न रमते सत्ता च मुग्धेक्षणा क्षुद्रे क्षत्रियतापसे ध्रुवमहो देवस्य चिनक्रिया ॥ १०॥ (ऊर्ध्वमवलोक्य ) एप एप चन्द्रमाः, रजतरचितदर्पणप्रकाश करनिकारहृदयं ममामिपीड्य । उदयति गगने विजृम्भमाणः कुमुदवनप्रियवान्धवः शशाङ्कः ॥ ११ ॥ (परिक्रम्य ) एषा सीता पादपमूलमाश्रित्य ध्यानसंवीतहृदयानशन- क्षामवदना स्वदेहमिय प्रवेष्टुकामा सगूढस्तनोदरी दुर्दिनान्तर्गता ३ चन्द्रलेसेय राक्षसीगणपरिवृत्तोपविष्टा । येपा, अपास्य भोगान् मां चैव नियं च महती मिमाम् । मानुषे न्यस्तहृदया नेय वश्यत्वमागता ॥ १२ ॥ हनुमान-दन्त मुविज्ञातम् । श्यं सा राजतनया पत्नी रामस्य मैथिली। सिंहदर्शनवित्रस्ता मृगीव परितप्यते ॥ १३ ॥ रावण:-( उपेत्य ) ·३३४ अभिषेकनाटके [ii.14.-- सीते ! सज त्वं व्रतमुग्रचर्य भजस्व मां भामिनि ! सर्वगात्रैः । अपास्य तं मानुपमद्य भद्रे ! गतायुपं कामपथानिवृत्तम् ।। १४ ।। सीता-हस्सो खु रावणओ, जो वअणगदसिद्धिं वि ण जाणादि । [ हास्यः खलु रावणकः, यो वचनगतसिद्धिमपि न जानाति । ] ३ हनूमान्-(सक्रोधम् ) अहो रावणस्यावलेपः । तौ च याहु न विज्ञाय तचापि सुमहद् धनुः। सायकं चापि रामस्य गतायुरिति भापते ॥ १५ ॥ न शक्नोमि रोपं धारयितुम् । भवतु, अहमेवार्यरामस्य कार्य साधयामि । अथवा, यद्यहं रावणं हन्मि कार्यसिद्धिर्भविष्यति । यदि मां प्रहरेद् रक्षो महन् कार्य विपद्यते ॥ १६ ॥ रावण:- वरतनु ! तनुगात्रि! कान्तनेत्रे ! कुवलयदामनिमां विमुच्य वेणीम् । बहुविधमणिरत्नभूपिताङ्गं दशशिरसं मनसा मजस्य देवि।।। १७ ॥ सीता-हं विपरीओ सु धम्मो, जं जीवदि खु अ पापरक्ससो। [६, विपरीतेः सलु धर्मः, यद् जीवति सल्वयं पापराक्षसः 1] ३ रावण:-ननु देवि । सीता-सत्तो सि! [ सप्तोऽसि । ] रावण:-हहह, अहो पतिव्रतायास्तेजः।

·ii.20.5] द्वितीयोऽङ्कः। देवाः सेन्द्रादयो भग्ना दानवाश्च मया रणे । सोऽहं मोहं गतोऽस्म्यद्य सीतायास्त्रिभिरक्षरः॥१८॥ (नेपथ्ये) जयतु देयः । जयतु लकेश्वर । जयतु स्वामी । जयतु महाराजः। ३ दश नाडिका पूर्णाः । अतिकामति स्नानवेला । इत इतो महाराज.। (निष्कान्तः सपरिवारो रायणः ।) हनुमान्-हन्त निर्गतो रावणः, सुप्ताश्च राक्षसस्त्रियः । ६ अयं कालो देवीमुपसर्पितम् । ( कोठरादयरुह्य ) जयत्यविधवा । प्रेपितोऽहं नरेन्द्रेण रामेण विदितात्मना । स्वगत्तस्नेहसन्तापविलवीत्तचेतसा ॥ १९ सीता-( आत्मगतम् ) को गु खु अअं, पापरक्यसो अय्यउत्तकेरओ त्ति अत्ताणं ववदिसिअ वाणररुवेण में वञ्चिदुकामो भवे । भोदु, ३ तुहिआ भविस्सं । [ को नु सल्यय, पापराक्षस आर्यपुत्रसरन्धीत्या. मान व्यपदिश्य वानररूपेण मा वञ्चयितुकामो भवेत् । भवतु, तूष्णीरा भविष्यामि । ६ हनुमान-कथं न प्रत्येति भवती। अलमन्यशझ्या । श्रोतुमईति भवती । इक्ष्वाकुकुलदीपेन सन्धाय हरिणा त्यहम् । प्रेषितरत्यद्विचित्यर्थ हनूमान् नाम वानरः ॥२०॥ सीता-( आत्मगतम् ) जो चा को या भोदु । अय्यउत्तणामसड्कि- तशेण अहं एदेण अमिमासिस्स । (प्रकाशम् ) भद्द ! को वुत्तन्तो ३ अय्यत्तस्स । [यो वा को या भवतु | आर्यपुत्रनामसकीर्तनेनाह. मेतेनामिमाचिये । भद्र ! को वृत्तान्त आर्यपुत्रस्य ।] हनुमान-भवति ! श्रूयताम् , १५ ·अभिषेकनाटके [ii.21.- अनशनपरितप्तं पाण्डु स क्षामवक्त्रं तव वरगुणचिन्तावीतलावण्यलीलम् । वहति विगतधैर्य हीयमानं शरीरं मनसिजशरदग्धं बाप्पपर्याकुलाक्षम् ॥२१॥ सीता-( यात्मगतम् ) हद्धि वीडिआ खु म्हि मन्दभाआ एवं सोअन्तं अय्यटत्तं सुणि । अय्यउत्तस्स विरहपरित्समो वि में ३ सफलो संवुत्तो त्ति पेक्खामि, जदि तु असं वाणरो सचं मन्तेदि । अय्यउत्तस्स इमस्सि जणे अणुक्कोस परिस्समं च सुणि सुहस्स दुक्खस्स अ अन्तरे डोळाअदि विअ मे हिअ । (प्रकाशम्) भह ! ६ कहं तुम्हेहि अय्यउत्तस्स सङ्गमो जादो। [ हा घिग ब्रीडिता खल्वस्मि मन्दमागा एवं शोचन्तमार्यपुत्रं श्रुत्वा । आर्यपुत्रस्य विरह- परिश्रमोऽपि, मे सफलः संवृत्त इति पश्यामि, यदि म्बल्वयं वानरः ९ सत्यं मन्त्रयते । आर्यपुत्रस्यास्मिन् जनेऽनुको परिश्रमं च भुन्वा मुग्वस्य दुःखम्य चान्तरे दोलायत इव मे हृदयम् । मद ! कर्य युप्मा- मिरायपुत्रस्य संगमो बातः ।। १२ हनूमान्-भवति ! श्रूयतां । हत्वा पालिनमाहवे कपिबरं त्वत्कारणादप्रज सुप्रीयस्य कृतं नरेन्द्रवनये ! राज्यं हरीणां ततः । राज्ञा त्वद्विचयाय चापि हरयः सयां दिश: प्रेपिता- स्तेषामस्म्यहमद्य गृध्रवचनात् त्वां देवि! सम्प्राप्तवान् ।।२२।। अपि च, ईशमिव । सीदा-अहो अअरुणा क्तु इस्सरा एवं सोअन्तं अव्यउत्तं कर. ३ अन्तो। [अहो अमरगा: सल्लीश्वरा एवं गोचन्तमार्यपुत्र कुर्वन्तः ।] हनुमान-मवति ! मा विषादेन । रामो हि, ·-~11.26.] द्वितीयोऽङ्कः। प्रगृहीतमहाचापो वृतो वानरसेनया। समुद्धतु दशग्रीयं लकामेवाभियास्यति ॥ २३ ॥ सीता- किण्णु खु सिविणो भए दिहो। भद्द ! अपि सच । ण आणामि किन्नु पलु स्वप्नो मया दृष्टः । मद्र ! अपि सत्यम् । ३ न जानामि । हनूमान्- (स्वगतम्) भोः ! कष्टम् । एवं गाढं परिज्ञाय भतारं भर्तृवत्सला । न प्रत्यायति शोकातो यथा देहान्तरं गता ॥ २४॥ (प्रकाशम् ) भवति ! अयमिदानी, समुदितवरचापयाणपाणिं पतिमिह राजसुते ! तवानयामि । भव हि विगतसंशया मयि त्वं नरवरपार्श्वगता विनीतशोका ॥२५॥ सीता--भद्द ! एदं मे अवत्थं सुणिअ अय्यउचो जह सोअपरखसो ण होइ, वह मे उत्तन्त भणेहि। [भद्र ! एता मेऽवस्था भुरवायपुमो ३ यथा शोकपरवदो न भवति, तथा मे वृत्तान्तं मण।] हनूमान् यदाज्ञापयति भयत्ती। सीता-गच्छ, फय्यसिद्धी हो। [ गच्छ, कार्यसिद्धिर्भवतु ।] ६ हनूमान्-अनुगृहीतोऽस्मि । (परिक्रम्य ) कथमिदानी ममागमनं रावणाय निवेदयामि । भवतु, रटम् । परभृतगणजुष्टं पद्मपण्डाभिरामं सुरुचिरतरुपण्डं तोयदामं त्रिकूटम् । करचरणविमर्दैः काननं चूर्णयित्वा विगतविषयदर्प यक्षसेशं करोमि ।। २६ ॥ (निष्कान्तौ) द्वितीयोऽङ्कः। १७

·3
अथ तृतीयोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति शङ्कुकर्ण:)
' ३ शकुकर्णः-क इह भोः ! काञ्चनतोरणद्वारमशून्यं कुरुते ।
(प्रविश्य )
प्रतिहारी-अय्य ! अहं विजया। किं करीअदु । [आर्य ! अहं
६ विजया । किं क्रियताम् ।।
शकुकर्णः-विजये ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजाय लकेश्वराय-
भनप्रायाशोकवनिकेति ! कुतः,
यस्यां न प्रियमण्डनापि महिपी देवस्य मण्डोदरी
स्नेहाल्लुम्पति पल्लवान्न च पुनर्वीजन्ति यस्यां भयात् ।
वीजन्तो मलयानिला अपि करैरस्पृष्टयालकुमा
सेयं शक्ररिपोरशोकवनिका भग्नेति विज्ञाप्यताम् ॥ १ ॥
प्रतिहारी-अय्य ! णिचं भट्टिपादमूले वत्तमाणस्स जणरस अदिट्ट-
पुरुषो अअं सम्भमो । किं एदं । [ आर्य ! नित्यं भतपादमूले
३ वर्तमानस्य जनस्यादृष्टपूर्वोऽयं संभ्रमः । किमेतद् । ]
शकुकर्णः-- भवति । अतिपाति कार्यमिदम् । शीनं निवेद्यतां
निवेद्यताम्।
६ प्रतिहारी-अय्य ! इयं णिवेदेमि । ( निष्मान्ता ) [आर्य ! इ
निवेदयामि ।
शकुकर्णः-( पुरतो विलोक्य ) अये अयं महाराजो केश्वर इत
९ एवाभिवर्तते । य एषः,
अमलकमलसन्निभोग्रनेत्रः
कनकमयोग्बलदीपिकापुरोगः।
स्वरितममिपतत्यसो सरोपो
युगपरिणामसमुद्यतो यथार्कः ॥२॥

·-~jiib..] वृत्तीयोऽ। (ततः प्रविशति ययानिर्दिष्टो रावणः 1) रावण.- कथं कथं भो नवाश्यवाविवृणोमि शीघ्र पद केन चाय । मुमूर्पणा मुक्तभयेन धृष्टं वनाभिमर्दात् परिधर्पितोऽहम् ।। ३ ।। राइकर्ण.--(उपसृत्य ) जयतु महाराजः । अविदिवागमनेन केनचिद् वानरेण ससंरम्भममिमृदिताशोकवनिका। ३ रावणः-- ( सावशम् ) कथं वानरेणेति । गच्छ, शी निगृहानय । शर्ग.-यदानापयति महाराजः। ( निष्कान्त. 1) रायणः-भयतु भवतु। युधि जगत्त्रयमीतिकृतोऽपि मे यदि कृतं त्रिदर्शरिदमप्रियम् अनुभवन्त्वचिरादमृताशिनः फलमतो निजशाठयसमुद्भवम् ॥४॥ (प्रविश्य ) शार्ग:-जयतु महाराजः । महाराज ! महारलः सल स ३ वानरः । तेन सलु मृणालयदुत्पाटिताः सालवृक्षा, मुष्टिना भनो दारुपर्वतक., पाणितलाभ्यामभिमृदिवानि लतागृहाणि, नादेनच विसंघीमताः प्रमदवनपाला. । तस्य ग्रहणसमर्थ वलमाज्ञापयितु- ६ मर्हति महाराज रावण. तेन हि किङ्कराणां सहस्रं बलमाज्ञापय वानरग्रहणाय । सवर्ण:-यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्कम्प प्रविश्य ) जयतु ९ महाराजः। अस्मदीयमहावृक्षरस्मदीया महाबलाः । क्षिप्रमेव हतारतेन किड्करा दुमयोधिना ॥ ५॥ रावण.-पथं हवा इति । तेन हि कुमारमझमाज्ञापय बानरमहणाय। शहाणे,-यदाशापयत्ति महाराजः । ( निष्कास) ·३४० अभिषेकनाटके [ii.5.:- ३ रावण:-( विचिन्स) कुमारो हि कृतास्त्रश्च शूरश्च बलवानपि । प्रसह्य चापि गृहीयाद्धन्याद् वा तं वनौकसम् ।। ६ ।। (प्रविश्य ) शकुकर्ण:-अनन्वरीयं बलमाज्ञापयितुमर्हति महाराजः । ३ रावणः-किमर्थम् । शकुकर्णः-श्रोतुमर्हति महाराजः । कुमारं वानरमभिगच्छन्तं दृष्ट्वा महाराजेनानाज्ञापिता अप्यनुगताः पञ्च सेनापतयः । ६ गवगः-ततस्ततः। शकुकर्णः-ततस्तानमिद्रुतान् दृष्ट्वा किञ्चिद् मीत इब तोरण- माश्रित्य काञ्चनपरिपमुद्यम्य निपातितास्तेन हरिणा पञ्च सेना. ९ पतयः। रावण:-ततस्ततः। शकुकर्ग:-ततः कुमारमक्षं क्रोधान संरक्तनेत्रं त्वरितवरयं स्पन्दनं वाड्यन्तं प्रावृटकालाभ्रकल्पं परमलघुतरं चाणजालान् यमन्तम् । तान वाणान् निर्विघ्न्वन् कपिरपि सहसा वद्रयं लडयित्वा कण्ठे सगृह्य घृष्टं मुदिततरमुखो मुष्टिना निर्जघान ॥७॥ रावगः-(सरोपम् ) आः, कयं कथं निर्जधानेति । विष्ट त्वमहमेवैनमासाद्य कपिजन्तुकम् । एप भस्मीकरोम्यरमकोधानलकणैः क्षणान् ॥८॥ अकुकर्णः - प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । कुमारमझं निहतं श्रुत्वा क्रोधाविष्टहृदयः कुमारेन्द्रजिदभिगदवास्तं यनौकसम् । ३ रावग:-तेन हि गच्छ । भूयो शायतां वृचान्तः ।

·-ii. 12.] तृतीयोऽङ्कः। ३४१ शकुकर्णः-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्कान्तः।) रावणः-कुमारो हि कृतास्त्रश्च, अवश्यं युधि वीराणां वधो या विजयोऽथवा । तथापि क्षुद्रकर्मेदं मह्यमीषन्मनोज्वरः ॥ ९ ॥ (प्रविश्य) शकुकर्ण:-जयतु महाराज जयतु लड्केश्वरः । जयतु भद्रमुखः । संवृत्तं तुमुलं युद्ध कुमारस्य च तस्य च । ततः स वानरः शीघ्र पद्धः पाशेन साम्प्रतम् ॥ १० ॥ रावणः-कोऽत्र विस्मय इन्द्रजिता शाखामृगो बद्ध इति । कोऽत्र भोः।। (प्रविश्य) राक्षस:-जयतु महाराजः । रावणा-गच्छ विमीपणस्ताबदाहयताम् । ६ राक्षस: यदाज्ञापयति महाराजः 1 (निष्क्रान्तः।) रावणः-स्वमपि तावद् यानरमानय । शकुकर्णः-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रान्तः ।) ९ रावणः-( विचिन्त्य ) भोः ! कष्टम् । अचिन्त्या मनसा लङ्का सहितैः सुरदानः। अमिभूय दशग्रीयं प्रविष्टः किल वानरः ।।११।। अपि च, जित्वा त्रैलोक्यमाजी ससुरवसुतं यन्मया गर्वितेन कान्त्वा कैलासमीशं स्वगणपरिवृतं साकमाकम्प्य देव्या । लब्ध्या तस्मात् प्रसादं पुनरगसुतया नन्दिनानाहतत्याद् दत्तंशसंचताभ्यां यदि कपिविकृतिच्छद्मनातन्मम स्यात् ॥१२॥ १. मामीषा मनोचरः- ·३४२ अभिपेकनाटके [iii.12.1- (ततः प्रविशति रिमीषणः ।) विभीषण:-( सविमर्शम् ) अहो तु खलु महाराजस्य विपरीता खलु ३ बुद्धिः संवृत्ता । कुतः, मयोक्तो मैथिली तस्मै बहुशो दीयतामिति । न मे शृणोति वचनं सुहृदां शोककारणात् ॥ १३ ।। (उपेत्य) जयतु महाराजः। ३ रावण:-विमीपण ! एहोहि । उपविश । बिमीपण:-एप एप उपविशामि । ( उपविशति) रायणः-विमीपण ! निर्षिण्णमिव त्यां लक्षये । ६ बिभीषणः-निर्वेद एव खल्वनुक्तमाहिणं खामिनमुपाश्रितस्य भृत्यजनस्य। रावणः-छिद्यतामेपा कथा । त्वमपि तावद् वानरमानय । ९ विमीपणा-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः।) (ततः प्रविशति राक्षसैगृहीतो हनूमान् ।) सर्वे -आः इत इतः। १२ हनूमान्- नैवाहं धर्पितस्तेन नेनतेन दुरात्मना । स्वयं प्रणमापन्नो राक्षसेशदिदृक्षया ॥ १४ ॥ (उपगम्य) भो राजन् ! अपि फुशली भवान् । ३ रावणः-( सावशम् ) विमीपण ! किमस्य तत् फर्म । विभीषणः-महाराज! अतोऽप्यधिकम् । रायग:-कयं त्यमयगच्छसि । २२ .

·~iii. 17.1 तृतीयोऽक । विमीपण:-प्रष्टुमर्हति महाराज. कस्त्वमिति । रावण -भो पानर ! पत्यम् । केन कारणेन वर्षियोऽस्माकमन्तःपुरं ३ प्रविष्टः। हनूमान्-भो. ! श्रूयताम् , अञ्जनायां समुत्पन्नो मारुतस्यौरस. सुत. 1 प्रेपितो राघवेणाहं हनूमान् नाम वानरः ॥ १५ ॥ विमीपण -महाराज । किं श्रुतम् । रावण -किं श्रुतेन । ३ विमीपण -हनूमन् ! किमाह तत्रभवान् राघवः । हनूमान् -भोः। श्रूयता रामशासनम् । कथं कथं रामशासनमित्याह । आः हन्यतामयं वानरः । ६ निमीपण:-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराज.। सर्वापरावेतवध्या सलु दूता । अथवा रामस्य वचनं श्रुत्वा पश्चाद् यथेष्टं कर्तुमर्हति महाराज.. ९ रावण-भो बानर । किमाह स मानुप. । हनूमान्- परमारणमुपेहि शड्नरं वा प्रविश च दुर्गतमं रसातलं या। १२ शरवरपरिसिन्नमगार यमसदनं प्रतियापयाम्यहं त्वाम् ॥१६॥ रावणा- ह ह ह । दिव्याखिदशगणा मयामिभूता देवेन्दा मम वशवर्तिन समस्ताः । पौलस्त्योऽप्यपहतपुप्पकोऽवसनी मो ! रामः कथममियाति मानुपो माम् ॥ १७ ॥ २३ रावण'- -भोः श्रूयत्ता, ·रावण:- ३४४ अभिषेकनाटके [iii. 17.1- हनूमान्-एवंविधन भवता किमर्थ प्रच्छन्नं तस्य दारापहरणं कृतम् । बिभीषणा- सम्यगाह हनूमान् । अपास्य मायया रामं त्वया राक्षसपुङ्गव !। मिक्षुवेपं समास्थाय च्छलेनापहृता हि सा ॥१८॥ रावण:-विमीपण ! किं विपक्षपक्षमवलम्बसे । विभीषणः- प्रसीद राजन् ! वचनं हितं मे प्रदीयतां राघवधर्मपत्नी । इदं कुलं राक्षसपुङ्गवेन त्वया हि नेच्छामि विपद्यमानम् ।।१९।। :-विमीपण ! अलमलं भयेन । कथं लम्बसटः सिंहो मृगेण विनिपात्यते । गजो वा सुमहान् मत्तः शृगालेन निहन्यते ॥ २०॥ हनूमान्-भो रावण ! विपद्यमानभाग्येन भवता किं युक्तं राघवमेवं वक्तुम् । मा तावद् भोः । नक्तश्चरापसद ! रावण ! राघवं तं वीराप्रगण्यमतुलं त्रिदशेन्द्रकल्पम् । प्रक्षीणपुण्य ! भवता भुवनेकनाथ वक्तुं किमेवमुचितं गतसार ! नीचः ।। २१ ॥ रावण:-कयं कथं नामाभिधत्ते । हन्यतामयं वानरः । अथवा दूत: वधः खलु यचनीयः । शङ्कुकर्ण ! लागूलमादीप्य विसृज्यतामयं ३ यानरः। शकुकर्णः यदाज्ञापयति महाराजः । इत इतः । रायग:-अथवा एहि सावन् । ६ हनूमान्-अयमस्मि । :-अभिधीयतां मचनात् स मानुपः। 4 रावण:- २४ ·. ३ ~11.23.18 ] तृतीयोऽङ्कः । ३४५ अभिभूतो मया राम ! दारापहरणाइसि । यदि तेऽस्ति धनुःलाया दीयतां मे रणो महान् ॥ २२ ॥ हनुमान्--अचिराद् द्रक्ष्यसि, अमिहतवरवप्रगोपुराट्टां रघुवरकार्मुकनादनिर्जितस्त्वम् । हरिगणपरिपीडितः समन्तात् प्रमदवनरमिसंवृतां स्वलकाम् ॥ २३ ॥ रावण:-आः निवांस्यतामयं वानरः। राक्षसाः-इत इतः। (रक्षोभिः सह निष्कान्तो हनूमान 1) निमीपण -प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अस्ति काचिद् विवक्षा महाराजस्य हितमन्तरेण । ६ रावण:-उच्यता, तच्छेयो वयमपि श्रोतारः। निमीषणः-सर्वथा यक्षसकुलरय विनाशोऽभ्यागत इति मन्ये । रावण.-केन कारणेत। ९ मिमीपणः-महाराजस्य विप्रतिपत्त्या । रावण का मे विप्रतिपन्तिः। निमीपण.-ननु सीतापहरणमेव । १२ रावणः-सीतापहरणेन को दोप: स्यात् । विभीषण -अधर्मश्च । रायण:-चन्देन सायशेपमिय ते वचनम् । तद् ब्रूहि । १५ किमीपणा तदेव ननु । रायणः-विमीपण ! किं गृहसे । मम सलु प्राणैः शापितः स्याः, यदि सत्यं न ब्रूयाः । ८ विभीषण:-अभयं दातुमर्हति महाराजः । थ.२३ ·३४६ अभिषेकनाटके [iii.23.11- रावणः- दत्तमभयम् । उच्यताम् । विमीपण:- वलवद्विग्रहश्च । २१ रावणः-(सऐपम् ) कथं कथं चलवद्विग्रहो नाम । शत्रुपक्षमुपाश्रित्य मामयं राक्षसाधमः । क्रोधमाहारयस्तीव्रममीरुरमिमापते ॥ २४ ॥ कोऽत्रा ममानवेक्ष्य सौभ्रानं शरुपक्षमुपाश्रितम् । नोत्सहे पुरतो द्रष्टुं तस्मादेप निरस्यताम् ॥ २५ ॥ विमीपण:-प्रसीदतु महाराजः । अहमेव यास्यामि । शासितोऽहं त्वया राजन् ! प्रयामि न च दोपवान् । त्यक्त्वा रोपं च कामं च यथा कार्य क्या फुरु ॥ २६ ॥ (परिझम्य) अयमिदानीम्- अद्यैव तं कमललोचनमुपचाप रामं हि रावणवधाय कृतप्रतितम् । संश्रिय संश्रितहिवप्रपितं नृदेयं नष्टं निशाचरकुलं पुनरूद्धरिप्ये ॥ २७ ॥ (निष्क्रान्तः ।) रागः-इन्व निगतो विमीपणः । यावदहमपि नगररक्षा सम्पा. १ दयामि । (निष्णान्तः।) तृतीयोs:

·बलाव्यक्ष:-3
अथ चतुर्थोऽङ्कः।
(ततः प्रविशति वानरकाञ्चुकीयः।)
३ काञ्चुकीयः-भो भो बलाध्यक्ष ! सन्नाहमाज्ञापय वानरवाहिनीम् ।
(प्रविश्य )
-आर्य । किंमतोऽयं समुद्योगा।
६ काञ्चुकीयः-तत्रभवता हनुमतानीतः खल्वार्यरामस्य देव्याः सीताया
वृत्तान्त:।
चलाध्यक्ष.-किमिति किमिति ।
९ काञ्चुकीय -श्रूयता,
लड़काया किल वर्तते नृपसुता शोकाभिभूतां भृशं
पौलस्त्येन विहाय धर्मसमयं सछेश्यमाना ततः।
श्रुत्वेतद् भृशशोकतसमनसो रामस्य कार्यार्थिना
राज्ञा वानरवाहिनी प्रतिभया सन्नाहमानापिता ॥१॥
चलाध्यक्ष एवम् । यदाज्ञापयति महाराजः।
काञ्चुकीय. यावदहमपि सनद्धा पानरवाहिनीति महाराजाय
३ निवेदयामि ।
( निष्मान्ती।)
विष्कम्भक ।
(तत. प्रविशति रामो लक्ष्मणः सुग्रीयो हनूमाश्च ।)
आक्रान्ता पृथुसानुकुसगहना मेधोपमा पर्वता'
सिंहव्याघ्रगजेन्द्रपीतसलिला नद्यश्च तीर्णा मया ।
प्रान्त पुप्पफलाढयपादप्रयुत्तं चित्र महत् काननं
सम्प्राप्तोऽस्मि कपीन्द्रसैन्यसहितो वेलातदं साम्प्रतम् ॥२॥

·३४८ अमिपेकनाटके [iv.2.1- लक्ष्मणः-एप एप भगवान् वरुणः, सजलजलधरेन्द्रनीलनीरो विलुलितफेनतरङ्गचारहारः । समधिगतनदीसहस्रबाहुइरिरिव भाति सरित्पतिः शयानः ||३|| रामः-फार्थ कयं भोः ! रिपुमुद्धर्तुमुद्यन्तं मामयं सक्तसायकम् । सजीवमद्य तं कर्तुं निवारयति सागरः ॥४॥ मुग्रीवः-अये वियति सजल जलदसन्निमप्रकाशः कनकमयामलभूपणोज्ज्वलाङ्गः । अमिपतति कुतो न राक्षसोऽसौ शलभ इवाशु हुताशनं प्रवेष्टुम् ॥ ५॥ हनूमान्-भो भो वानरवीराः ! अप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः । रोटदुमैः सम्प्रति मुष्टियन्धैर्दन्तैनर्जानुभिरुपनादः । रक्षोयधार्थ युधियानरेन्द्रास्तिष्ठन्तु रक्षन्तु चनो नरेन्द्रम् ॥६॥ रामः-राक्षस इति । हनूमन् ! अलमलं सम्भ्रमेण । हनूमान् यदाज्ञापयति देयः । (ततः प्रविशति विमीपणः।) विभीषणः-मोः । प्राप्तोऽस्मि रापवस्य शियिरसन्निवेशम् । (विचिन्त्य) अवदूतसम्प्रेपगमविदितागमनममित्रसभ्यन्धिनं ६ फयं नु गलु मामयगच्छेन् उत्रभयान राषयः । पुतः, शुद्धस्य यस्य पुरतः महितोऽप्यसक्तः स्थानु मुरैः मुररिपोयुधि पमपाणिः। वस्यानु रपुपतिः शरणागवं मां किं पश्यतीति हदयं परिशनिं मे ॥७॥ २८ . ३ ·---jv. 10.63 चतुर्थोऽङ्कः। अथवा, दृष्टधर्मार्थतत्वोऽयं साधुः संश्रितवत्सलः । शनीयः कथं रामो विशुद्धमनसा मया ॥८॥ (अधोऽवलोक्य ) इदं रघुकुलपभल स्कन्धातारम् । यावदवत. रामि । ( अवतीर्य) हन्त इह स्थित्या ममागमनं देवाय निवेदयामि । ३ हनूमान्-(ऊर्ध्वमवलोक्य ) अये कथं तत्रभवान् विमीपणः । विमीयणः-अये हनूमान् । हनूमन् ! ममागमनं देवाय निवेदय । हनूमान् बाढम् । (उपगम्य ) जयतु जयतु देवः । राजंस्त्वत्कारणादेव भ्रात्रा निर्विपयीकृतः । विमीपणोऽयं धर्मात्मा शरणार्थमुपागतः ॥ ९॥ राम'-कथं विभीषणः शरणागत इति । वत्स लक्ष्मण ! गच्छ, सत्कृत्य प्रवेश्यतां विमीपणः। ३ लक्ष्मणः यदाज्ञापयत्यार्यः । रामः-सुप्रीय यत्तुकाममिव त्वां लक्षये। सुग्रीवः-देव ! बहुमायाश्छलयोधिनश्च राक्षसाः। तस्मात् सम्भ- ६ धार्य प्रवेश्यतां विमीपणः । हनूमान्-महाराज ! मा मेवं, देवे यथा वयं भक्तास्तथा मन्ये चिमीपणम् । धागा विवदमानोऽपि दृष्टः पूर्व पुरै मया ॥ १०॥ रामः यद्येयं, गच्छ, सत्कृत्य प्रवेश्यतां विमीपणः । लक्ष्मण:-यदाज्ञापयत्यार्यः। ( परिक्रम्य ) अये विभीषणः। विमी- ३ पण | अपि कुशली भवान् । विभीषण:-अये धुमारो लक्ष्मणः कुमार!अद्य मुशली संवृत्तोऽस्मि । लक्ष्मणः-विमीपण ! उपसविस्ताबदार्यम् । २९ ·३५० अभिषेकनाटके [iv. 10,6- ६ विमीषण: बाढम् । ( उपसर्पतः । ) लक्ष्मण:-जयत्वार्यः। ९ विभीषणः-प्रसीदतु देवः । जयतु देवः । रामः-अये विभीषणः । विमीपण ! अपि कुशली भवान् । विभीषणः-देव ! अद्य कुशली संवृत्तोऽस्मि । भवन्तं पद्मपत्राक्षं शरण्यं शरणागतः । अद्यास्मि कुशली राजंस्त्वदर्शनविकल्मपः ॥११॥ रामः-अद्यप्रभृति मद्वचनालकेश्वरो भव । विभीषण:- अनुगृहीतोऽस्मि । ३ राम:-विमीपण ! त्वदागमनादेव सिद्धमरमत्कार्यम् । सागरतरणे खलूपायो नाधिगम्यते । विभीषणः-देव 1 किमत्रावगन्तव्यम् । यदि मार्ग न ददाति, समुद्रे ६ दिव्यमस्त्रं तावद् विस्रष्टुमर्हति देवः । रामः-साधु विमीपण ! साधु । भवतु, एवं तावत् करिष्ये । (सहसोत्तिष्ठन् सरोपम् ) मम शरपरिदग्धतोयपद हतशतमत्स्यविकीर्णभूमिभागम् । यदि मम न ददाति मार्गमेनं प्रतिइतवीचिरवं करोमि शीघ्रम् ॥१२॥ (ततः प्रविशति वरुणः ।) वरुणः-( ससम्भ्रमम् ) नारायणस्य नररूपमुपाश्रितस्य फार्थमभ्युपगतस्य कृतापराधः । देवस्य देयरिपुदेहहरान प्रतूर्ण मीवः शराच्छरणमेनमुपाश्रयामि ॥ १३ ॥ (विलोक्य ) अये अयं भगवान्, ३० ·---in.16,17 चतुर्थोऽङ्कः। मानुपं रुपमाथाय चकशागदाधरः। स्वयं कारणभूतः सन् कार्यार्थी समुपागतः ॥ १४ ॥ नमो भगवते त्रैलोक्यकारणाय नारायणाय । लक्ष्मणः-(चिलोक्य ) अये को नु सल्वेपः। मणि विरचितमौलिश्चारुताम्रायताक्षो नवकुवलयनीलो मत्तमातङ्गलीलः । सलिलनिचयमध्यादुत्थितस्त्वेप शीघ्र. मवनतमिव कुर्वरतेजसा जीवलोकम् ॥ १५ ॥ विभीषण:-देव ! अयं सलु भगवान् वरुणः प्राप्तः । राम-किं वरुणोऽयम् । भगवन् ! वरुण ! नमस्ते । ३ वरुणः-न मे नमस्कारं कर्तुमर्हति देवेशः । अथवा, राजपुन ! कुतः कोपो रोपेण किमलं तय । कर्तव्यं तावदस्माभिर्वद शीघ्रं नरोत्तम ! ॥ १६ ॥ रामः-लकागमने मार्ग दातुमर्हति भवान् । वरुण:-एप मार्गः। प्रयातु भवान् । ( अन्तर्हितः ।) ३ राम:-कथमन्तहितो भगवान वरुणः । चिमीपण ! पश्य पश्य भगवत्प्रसादाग्निष्कम्पवीचिमन्तं सलिलाधिपतिम् । विभीषणः-देव ! साम्प्रतं द्विधाभूत इव दृश्यते जलनिधिः। ६ रामः-क हनूमान् । हनूमान्-जयतु देवः । रामः-हनूमन् ! गच्छामतः । ९ हनुमान्-यदाज्ञापयति देवः । (सर्वे परिकामन्ति ।) रामः-( विलोक्य सविस्मयम् ) वत्स लक्ष्मण ! वयस्य विभीषण!

·३५२ अभिषेकनाटके [iv.16.12- १२ महाराज सुग्रीव ! सखे हनूमन् ! पश्यन्तु पश्यन्तु भवन्तः । अहो विचित्रता सागरस्य । इह हि, कचित् फेनोद्गारी कचिदपि च मीनाकुलजल: कचिच्छङ्खाकीर्णः कचिदपि च नीलाम्बुद निमः । क्वचिद् वीचीमालः कचिदपि च नक्रप्रतिभयः क्वचिद् मीमावर्तः कचिदपि च निष्कम्पसलिलः ॥ १७ ॥ भगवत्प्रसादादतीतः सागरः। हनूमान्-देव ! इयमियं लङ्का । ३ रामः-( चिरं विलोक्य ) अहो राक्षसनगरस्य श्रीरचिराद् विपत्स्यते । मम शरवरवातपातमन्ना कपिवरसैन्यतरङ्गताडितान्ता । उदधिजलगतेय नौविपन्ना निपतति रावणकर्णधारदोपात् ॥ १८ ॥ सुप्रीय ! अस्मिन् सुवेलपर्वते क्रियता सेनानिवेशः । ( उपविशति । ) सुग्रीवः-यदाज्ञापयति देवः । नील ! एवं क्रियताम् । (प्रविश्य ) नीला-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु देवः । क्रमान्निवेश्यमानासु सेनासु घृन्दपरिप्रहेषु परीक्ष्यमाणेषु पुस्तक ६ प्रामाण्यात् कुतश्विप्यविज्ञायमानौ द्वौ यनौकसौ गृहीती । वयं न जानीमः कर्तव्यम् । देवस्तस्मात् प्रमाणम् । रामः-शीघ्र प्रवेशयत्वेती। ९ नीलः यदाज्ञापयति देवः। (निष्क्रान्तः ) (ततः प्रविशति नीलो वानरैर्गुह्यमाणो यानररूपधारिणी सम्पुटिकाहस्ती शुकसारणौ च ।) १२ वानरा: :-अपो भणय । के तुम्हे भणय । [ अड्यो भगत को युवा मगतम् ।] ३२ ३ ·-iv.21.63 चतुर्योऽङ्कः। उभौ-मट्टा ! अम्हे अन्यकुमुदस्स सेनआ। [मतः । आवामार्य- १५ कुमुदस्य सेवको।। चानरा:-मट्टा ! अय्यकुमुदस्स सेवअति अत्ताणं अवदिसन्ति । [ भर्त. ! आर्यकुमुदस्य सेवाचियात्मानमपदिशतः 13 १८ विभीषण.-( सावधान झुकसारणी विलोक्य ) खसैनिको न चाप्येतो न चाप्येतो वनौकसौ। प्रेपितो रापणेनती राक्षसो शुफसारणी ॥ १९ ॥ उमौ-( आत्मगतम् ) हन्त कुमारेण विज्ञातौ स्वः। (प्रकाशम् ) आर्य! आवां सलु राक्षसराजस्य विप्रतिपत्त्या विपद्यमानं राक्षस. ३ पुलं दृष्ट्यास्पदमलभमानी आर्यसंश्रयार्थ पानररूपेण सम्प्राप्ती । राम -बयस्य ! विमीपण ! कथमिव भवान् मन्यते । विभीषण -देव! एतौ हि राक्षसेन्द्रस्य सम्मती मन्त्रिणौ नृप !! प्राणान्तिकेऽपि व्यसने लकेशं नैव मुलतः ॥ २०॥ तस्माद् यथा दण्डमानापयतु देवः । राम -चिमीपण ! मा मैषम् । अनयो शासनादेय न मे वृद्धिर्मविष्यति । क्षयो वा राक्षसेन्द्रस्य तस्मादेती विमोचय ॥ २१॥ रथमग:-यदि विमुचेत , सर्वसन्धातारं प्रविश्य परीक्ष्य पुनमो- क्षमाज्ञापयत्यार्यः। ३ राम -सम्यगमिहितं रमणेन | नील। एवं नियताम् । नील -यदाज्ञापयति देव । राम -अथवा एहि वारत् । ६ उभो-इमौ स्व.।

·. ३५४ अभिपेकनाटके [iy.21.7- राम:-अभिधीयतां मद्वचनात् स राक्षसेन्द्रः । मम दारापहारेण स्वयमाहितविप्रहः । आगतोऽहं न पश्यामि द्रष्टुकामो रणातिथिः ॥ २२ ॥ इति । उभौ-यदाज्ञापयति देवः। (निष्क्रान्ती।) ३ राम:-विमीयण ! वयमपि तावदानन्तरीयं बलं परीक्षिष्यामहे । विभीषणः-यदाज्ञापयति देवः । रामः ( परिक्रम्य विलोक्य ) अये अस्तमितो भगवान् दिवाकरः । '६ सम्प्रति हि, अस्ताद्रिमस्तकगतः प्रतिसंहृतांशुः सन्ध्यानुरञ्जितवपुः प्रतिभाति सूर्यः । रक्तोज्ज्वलांशुकवृते द्विरदस्य कुम्भ जाम्बूनदेन रचितः पुलको यथैव ।। २३ ।। (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) चतुर्थोऽङ्कन अथ पञ्चमोऽङ्कः। (ततः प्रविशति राक्षसकाञ्चुकीयः ) .३ राक्षसकाञ्चुकीयः-क इह भोः ! प्रवालतोरणद्वारमशून्यं कुरुते । (प्रविश्यान्यो राक्षसः) राक्षस:-आर्य ! अयमस्मि । किं क्रियताम् । ६ काञ्चुकीयः-गच्छ, महाराजस्य शासनाद् विद्युज्जिहस्ताबदा- हूयताम् । राक्षसः-आर्य! तथा । (निष्फ्रान्तः ।)

·3.18 ] पञ्चमोऽङ्कः। ९ काञ्चुकीयः-अहो तु सलु विपद्यमानाभ्युदये राक्षसकुले विपनसर्व- साधनस्य निहतवीरपुरुषस्य स्वयं च प्राणसंशयं प्राप्तस्येदानीमपि प्रसन्नत्वं नोपगच्छति महाराजस्य बुद्धिः । को हि नाम, चलत्तरगाहतभीमवेलमुदीर्णनकाकुलनीलनीरम् । समुद्रमाकान्तमवेक्ष्य तस्मै दारप्रदानान्न करोति शान्तिम् ॥ १॥ अपि, च प्रहस्तप्रमुखा वीरा कुम्भकर्णपुरस्सराः । निहता राघवेणाद्य शऋजिचापि निर्गतः ॥२॥ एवमपि गते, मदनवशगतो महानयार्थ सचिववचोऽप्यनवेन्य वीरमानी। रघुकुलयूपभस्य तस्य देवी जनकसुतां न ददाति योद्धुकामः ॥३॥ (प्रविश्य) विद्युज्जिहः-अपि सुखमार्यस्य । ३ काञ्चुकीय -विद्युज्जितु । गच्छ, महाराजवचनाद् रामलक्ष्मणयोः शिरःप्रतिकृतिरानीयताम् । विद्युज्जिह -यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः ।) ६ काञ्चुकीयः-यावदहमपि महाराजस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि । (निष्क्रान्तः ।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति राक्षसीगणपरिवृता सीता) सीता-किण्णु हु अय्यउत्तरस आगमणेण पहादिअस्स हिअअस्स अज्ज आवेओ विअ संयुत्तो । अणिवाणि णिमित्ताणि अ १२ दिस्सन्ति । एवं वि दाणि (अचाहि?) हिअअस्स महन्तो अध्भुदओ बड्डइ । सव्यहा इस्सरा सन्ति करन्तु । [किन्नु सल्वार्य- ३५ ·अभिषेकनाटके [7.3.11- पुत्रस्यागमनेन प्रहादितस्य हृदयस्पाद्यावेग इस संदृतः । अनिशानि १५ मिनिचानि च दृदयन्ते । एवमदानी हृदयस्य महानन्युयो वर्ष । सर्वयेश्वरा: शान्ति कुर्वन्नु । ] (वः प्रविशति रामना) १८ रावगः-मा तावद्, एपा विहाय भवनं मम सन्प्रयाता नारी नवामलजलोद्भवलमहता। लङ्का यदा हि समरे यशमागता ने पौलस्लमागु परिजिल तदा गृहीता ॥४॥ भवति ! विष्ट विष्ट । न खलु न खलु गन्तव्यम् । किं ब्रवीपि- उत्सृज्य त्वां राममुपगच्छामीति । आः अपयंस । वलादेव गृहीतासि वदा वैश्रवणालये । वलादेव ग्रहीप्ये त्वां हत्वा राववनावे ॥५॥ किमनया। यावदहनपि सीवां विलोमयिये। (मदनावेशं निरूप) अहो तु सल्यतुलबस्ता कुनुमधन्वनः । कुवः, निद्रां मे निशि विस्मरन्ति नयनान्यालोक्य सीवाननं तत्संश्लेपमुसार्थिनी तनुवरा यावा उनुः पाण्डुतान् । सन्तापं रमणीयवस्तुविषये दप्नावि पुप्पेपुगा कटं निर्जितविष्टपत्रयनुजो निर्जीयते रायगः ॥६॥ (उपेस) सीते! त्यज वनरविन्दपलाशनेत्रे! चित्तं हि मानुपगदं मन चिचनाये!। शरोग मेऽद्य समरे विनिपासनानं प्रेशव दमयुतं तर चिचकान्वम् ।।७।।

·३ रावण:- -v.10.2] पञ्चमोऽङ्कः । सीता-हं मूढो खुसि रावणओ, जो मन्दरं हत्येण तुळयिदुकामो। [ह मूदः खल्बसि रावणकः, यो मन्दरं हस्तेन तुलयितुकामः ।] (प्रविश्य ) राक्षस:-जयतु महाराजः । एते तयोर्मानुपयोः शिरसी राजपुत्रयोः। युधि हत्या कुमारेण गृहीते त्यत्प्रियार्थिना ॥८॥ :-सीते! पश्य पदय तयोर्मानुपयोः शिरसी। सीता-हा अय्यरत्त ! । ( इति मूर्छिता पतति ) [ हा आर्यपुन ! 1] ३ रावपाः- सीते ! भावं परित्यज्य मानुषेऽस्मिन् गतायुपि । अद्यैव त्वं विशालाक्षि ! महतीं श्रियमाप्नुहि ॥९॥ सीता-( प्रत्यभिशाय) हा अय्यउत्त ! परिमळणवकमळसण्णि घदणे परिवुत्तणअणे पेक्सन्ती अदिधीरा खुम्हि मन्दभाआ । हा ३ अय्यउत्त ! एरिस दुःससाअरे में णिक्सिविअ कहिं गदो सि । जाव ण मरामि । किं णु सु अळि एदं भवे । भद्द ! जेण असिणा अय्यउत्तस्स असदिसं किदं, तेण में वि मारेहि । [ हा आर्यपुत्र ! ६ परिमलनरकमल्सन्निमे वदने परिवृत्तनयने पश्यन्ती अतिधीरा सल्यस्मि मन्दमागा। हा आर्यपुन ! एतस्मिन् दु.ससागरे मा निक्षिप्य कुन गतोऽसि | यावन्न म्रिये । किन्नु सल्बलीकमेतद् भवेत् । भद्र ! येना- ९ सिनार्यपुत्रस्यासदृश कृत तेन मामपि मारय । ] रावण.- व्यक्तमिन्द्रजिता युद्धे हते तस्मिन् नराधमे । लक्ष्मणेन सह भ्राता केन त्वं मोक्षयिष्यसे ॥१०॥ (नेपथ्ये) रामेण रामेण ।

·-V. 161] पश्चमोऽङ्कः। ३५९ राक्षस:-हा धिक् त्रैलोक्यविजयी लकेवर एतामवस्था प्रापितो ३ हतकेन विधिना । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । रावणः-( समाश्वस्य ) इदानीमनर्थ हेतुभूतया सीतया किमनया त्रैलोक्यविजयविफलया चपलया श्रिया च । किं भोः कृतान्तहतक ! ६ अद्यापि भयविह्वलोऽसि । इदानीमपि नि.स्नेहो वत्सेनेन्द्रजिता विना । फष्टं कठोरहृदयो जीवत्येप दशाननः ।। १४॥ (इति सन्तापात् पतति ।) राक्षसः-हा भो रजनीचरवीराः। एवंगते राजन्यन्तःकक्ष्यास्थिता ३ रक्षिणश्याप्रमत्ता भवन्तु भव (नेपथ्ये) भो भो रजनीचरवीरा ! समरमुनिरस्तप्रहस्तनिकुम्भकुम्भक- ६ पेंन्द्रजिद्विकलबलजलधिजनितभयचकितविमुसा. ! चपलपलायन- मनुचितमविरतममरसमराणि जितयतां भवताम् , अथ च विश्वलोक. विजयविख्यातविंशद्वादशालिनि भर्वर्यन स्थिववति लकेश्वरे । ९ रावणः- ( श्रुषा सामर्षम् ) गच्छ, भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । राक्षस:-यदाशापयति महाराज. । (निष्कम्य प्रविश्य ) जयतु महा- राजः । एप हि रामः, धनुपि निहितयाणस्त्वामतिक्रम्य गर्या- द्धरिंगणपरिवारो हाससम्मुलनेत्रः । रणशिरसि सुतं ते पातयित्वा तु राज. अभिपतति हि लवां सन्दिधक्षुर्यथैव ॥ १५ ॥ रारणा-( सहसोत्याय सरोषम् ) फासौ कासो । ( असिमुधम्य ) ·३५८ अभिपेकनाटके [v.10.3.- ३ सीता- चिरंजीव । (प्रविश्य) राक्षस:-(ससम्भ्रमम् ) रामेण रामेण । ६ रावण:-कथं कथं रामेणेति । राक्षस:-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अतिपातिवृत्तान्तनिवेदन- त्वरयावस्यान्तरं नावेक्षितम् । ९ रावण: :-ब्रूहि ब्रूहि । किं कृतं मनुजतापसेन । राक्षस:-श्रोतुमर्हति महाराजः । तेन खलु, उदीर्णसत्त्वेन महायलेन लङ्केश्वरं त्वाममिभूय शीघ्रम् । सलक्ष्मणेनाद्य हि राघवेण प्रसह्य युद्धे निहतः मुतस्ते ॥ ११ ॥ रावणः-आ: दुरात्मन् ! समरमीरो ! देवाः सेन्द्रा जिता येन देयाश्चापि पराङ्मुखाः । इन्द्रजित् सोऽपि समरे मानुषेण निहन्यते ।। १२॥ राक्षस:-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । महाराजपादमूले कुमारम- न्तरेणानृतं नाभिधीयते । ३ रावणः-हा वत्स ! मेघनाद !। ( इति मूस्तिः पतति ।) यशसः-महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। रावगः-(प्रत्यभिशाय) हा वत्स ! सर्वजगतां ज्वरकृत् ! कृतात्र! हा वत्स ! यासयजिदानतवैरिचक्र !। हा वत्स ! वीर ! गुरुयत्सल ! युद्धशौण्ड ! हा वत्स ! मामिह विहाय गतोऽसि करमात् ।। १३ ।। (इति मोहमुरगतः।)

·-V. 15.1] पञ्चमोऽङ्कः। ३५९ राक्षस:-हा धिक् त्रैलोक्यविजयी लकेश्वर एतामयस्यां प्रापितो ३ हतकेन विधिना । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । रावणः-(समावस्य) इदानीमनर्थ हेतुभूतया सीतया किमनया त्रैलोक्यविजयविफलया चपलया श्रिया च । कि भोः कृतान्तहतक ! ६ अद्यापि भयविहलोऽसि । इदानीमपि निःस्नेहो वत्सेनेन्द्रजिता विना । कष्टं कठोरहृदयो जीवत्येप दशाननः ॥ १४ ॥ (इति सन्तापात् पतति ।) राश्चयः-हा भो रजनीचरवीराः । एवंगते राजन्यन्तःकक्ष्यास्थिता ३ रक्षिणयाप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः। (नेपथ्ये) मो मो रजनीचरवीराः ! समरमुसनिरस्तप्रहस्तनिकुम्भकुम्भक- ६ र्णेन्द्रसिद्विकलबलजलधिजनितभयचकितविभुसाः ! चपलपलायन- मनुचितमविरतममरसमराणि जितवतां भवताम् , अथ च विश्वलोक- विजयविरयातविंशवाहुशालिनि भर्तर्यत्र स्थितवति लङ्केश्वरे । ९ रावणः- ( श्रुता सामर्षम् ) गच्छ, भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । राक्षस:-यदाज्ञापयति महाराज. । ( निष्कम्य प्रविश्य )जयतु महा. राजः । एप दि रामः, धनुपि निहितवाणस्वामविकम्य गर्या- द्धरिंगणपरिवारो हाससम्मुलनेत्रः । रणशिरसि सुतं ते पातयित्वा तु राज- नभिपतति हिलवां सन्दिधक्षुर्यथैव ॥१५॥ रापणा-( सहसोत्याय सरोपम् ) कासौ फासौ । (मसिमुद्यम्य ३९ N ·अभिषेकनाटके [V. 16.- वधीभकुम्भवटभेदकठोरधारः क्रोधोपहारमसिरेप विधारयति त्वाम् । सम्प्रत्यवन्त्वनिमिपा इह मत्करस्थः क्षुद्र । क यास्यसि कुतापस ! तिष्ठ तिष्ठ ॥ १६ ॥ राक्षस:-महाराज ! अलमतिसाहसेन । सीता-अणिहाणि अणरहाणि अणिमित्ताणि इदाणि करअंतस्स ३ रावणस्स अइरण भरणं भविस्सिदि। [ अनिष्टान्यनर्हाग्यनिमित्ता. नीदानी कुर्वतो रावणास्याचिरेण मरणं भविष्यति । ] रावणः-अस्याः कारणेन बहवो भ्रातरः सुताः सुहृदश्च मे ६ निहताः । तस्मादमित्रविषयमस्या हृदयं भित्त्वा कृष्टान्त्रमालाल- कृतः खड्गाशनिपातेन समनुजयुगलं सकलवानरकुलं ध्वंसयामि । राक्षसः-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अलमल मिदानीमरिवलायले. ९ पमन्तरेणानवरतवृथाप्रयासेन । अवश्यं च स्त्रीवधो न कर्तव्यः । रावण:-तेन हि स्यन्दनमानय । राक्षस:- यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु महा. १२ राजः । इदं स्यन्दनम् । रावण:-( रथमारहा) समावृतं सुरैरव सीते ! द्रक्ष्यसि राघवम् । मम चापच्युतैरतीक्ष्णैर्याणेराकान्तचेतसम् ॥ १७ ॥ (निष्क्रान्तः सपरिवारो रावणः।) सीता-इस्सरा ! अत्तणो कुळसदिसेण चारित्तेण जदि अहं अणु: ३ सरामि अय्यरत्तं, अय्यउत्तस्स विजओ होदु । [ईश्वराः ! आत्मनः कुलसदृशेन चारित्रेण यद्यहमनुससम्यार्यपुत्रम् , आर्यपुत्रस्य विजयो मचतु ।] (निष्मान्ता।) पञ्चमोऽस्का। ६ ४० ·अथ पष्ठोऽङ्कः। (ततः प्रविशन्ति विद्यापरास्त्रयः।) ३ सर्वे-एते स्मो भो! एते स्मः। प्रथमः- इक्ष्वाकुवंशविपुलोज्ज्वलदीप्तकेतोः द्वितीयः- रामस्य रावणवधाय कृतोद्यमस्य । तृतीय:- सझामदर्शनकुतूहलबद्धचित्ताः सर्वे- प्राप्ता वयं हिमवतः शिसरात् प्रतूर्णम् ॥१॥ प्रथमः-चित्ररथ ! एते देवदेवर्षिसिद्धविद्याधरादयो निरन्तरं नमः कृत्वा स्थिताः । तस्माद् वयमप्येतेषामेवान गणार परिदरन्तः ३ स्वैरमेकान्ते स्थित्या रामरावणयोर्युद्धविशेष पश्यामः। उभौ-बाढम्।

·६ ३६२ अभिषेकनाटके [vi.3.1- तृतीयः- एते चापि द्रष्टव्या भवद्भयां, निशितविमटखगाः क्रोधविस्फारितामा विमलविकृतदंष्ट्रा नीलजीमूतकल्पाः । हरिगणपतिसैन्यं हन्तुकामाः समन्ताद् रभसविवृतवक्त्रा राक्षसाः सम्पदन्तिः ॥४॥ प्रथमः-अहो तु खलु, वाणाः पात्यन्ते राक्षसैर्वानरेषु ३ द्वितीयः- शैला क्षिप्यन्ते वानरैनैऋतेषु । तृतीयः- मुष्टिप्रक्षेपेर्जानुसङ्घट्टनैश्च सर्वे- मीमश्चित्रं भोः ! सम्प्रमर्दः प्रवृत्तः ॥ ५ ॥ प्रयम:-रावणमपि पश्येतां भवन्ती, कनकरचितदण्हां शक्तिमुल्लालयन्तं विमलविकृवदंष्ट्र स्पन्दनं बाहयन्तम् । उदयशिसरिमध्ये पूर्णविम्यं शशाई प्रमिय भगणेशं राममालोक्य रष्टम् ॥६॥ दिवीयः-राममपि पश्येतां भवन्तौ । सव्येन चापमयलम्च्य फरेण वीर- मन्येन सायफयरं परिवर्तयन्तम् । भूमौ स्थित रयगतं रिपुमीक्षमाणं ऋौ यया गिरिवरं युधि कार्तिकेयम् ॥ ७॥ सुतीयः-इहह । ४२ - -

·-vi.18.]
पष्ठोऽङ्कः।
रावणेन विमुक्तयं शक्तिः कालान्तकोपमा ।
रामेण समयमानेन द्विधा छिन्ना धनुष्मता ॥८॥
प्रथम:-
शक्ति निपातितां दृष्ट्वा क्रोधविस्फारितेक्षणः ।
रामं प्रत्यैपर्व वर्षमभिवपति रावणः ॥९॥
द्वितीय:-अहो रामस्य शोभा।
एता रावणजीमूताद् वाणधारा विनिस्सृताः।
विभान्ति राममासाद्य वारिधारा वृषं यथा ॥१०॥
तृतीया-एप एपः,
कनकरचितचापं तीक्ष्णमुद्यम्य शीघ्र
रणशिरसि सुघोरं वाणजालं विधून्वन् ।
रथगतमभियान्तं रावणं याति पद्धयां
गजपतिमिव मत्तं तीक्ष्णदंष्ट्रो मृगेन्द्रः ॥ ११ ॥
सर्वे-अये ज्वलित इव प्रभायायं देशः । किन्नु खल्विदम् ।
प्रथम:-आ युद्धसामान्यजनितशकेन महेन्द्रेण प्रेपितो मातलि-
३ वाहितो रथः।
द्वितीय:-उपस्थितं मातलिं दृष्ट्वा तस्य वचनाद् रथमारूढवान्
रामः।
६ तृतीयः- एप हि,
सुरवरजयदपैदेशिकेऽस्मिन् दितिसुतनाशकरे रथे विभाति ।
रजनिचरविनाशकारण: संत्रिपुरवधाय यथा पुरा कपर्दी ॥१२॥
प्रथम:-अहो महत् प्रवृत्तं युद्धम् ।
शरवरपरिपीततीव्रवाणं नरवरनै तयोः समीक्ष्य युद्धम् ।
विरत्तविधिशलपातमेते हरिपाराक्षससैनिकाः सिताश्च ॥१३॥

·३६४ अभिपेकनाटके [vi. 18.1- द्वितीयः-अहो तु खलु, चारीमिरेती परिवर्तमानौ रथे स्थितौ बाणगणान् वमन्तौ । स्वरश्मिजालैर्धरणि दहन्तौ सूर्याविव द्वौ नभसि भ्रमन्तौ ॥१४॥ तृतीयः-रावणमपि पश्येतां भवन्तौ । शरैर्भीमवेगैर्हयान् मर्दयित्वा ध्वजं चापि शीघ्रं बलेनामिहत्य । महद् वाणवर्ष सृजन्तं नदन्तं हसन्तं नृदेवं भृशं भीपयन्तम् ॥१५॥ प्रथमः-एप हि रामः, स्थानाक्रामणवामनीकृततनुः किञ्चित् समाश्वास्य थै तीव्र याणमवेक्ष्य रक्तनयनो मध्याह्नसूर्यप्रमः । व्यक्तं मातलिना स्वयं नरपतिर्दचारपदो वीर्यवान् क्रुद्धः संहितवान् वरात्रममितं पैतामहं पार्थिवः॥१६॥ द्वितीयः एतदत्रं, रघुवरभुजवेगविप्रमुक्तं ज्वलनदिवाकरयुक्ततीक्ष्णधारम् । रजनीचरवरं निहत्य सङ्ग्ये पुनरभिगच्छति राममेव शीघ्रम् ॥१७॥ सर्वे-हन्त निपातितो रावणः । प्रथमः- रावणं निहतं दृष्ट्वा पुष्पवृष्टिनिपातिता । एता नदन्ति गम्भीरं भेर्यत्रिदिवसझनाम् ॥ १८ ॥ द्वितीयः-भवतु । सिद्ध देवकार्यम् । प्रथमः-तदागम्यताम् । वयमपि तावत् सर्वहितं रामं सम्भाव. ३ यिष्यामः। उभौ-बाढम् । प्रथमः कल्पः। (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) विष्कम्भकः। ४४ ·-vi.22.23 पष्ठोऽङ्कः। ३६५ (ततः प्रविशतिरामः ।) रामः- लक्ष्मण:- हत्वा रारणमाहवेऽद्य तरसा मद्वाणवेगार्दित कृत्वा चापि विमीपणं शुभमति लङ्केश्वरं साम्प्रतम् । तीनी चैवमनल्पसत्त्वचरितं दोभ्यो प्रतिज्ञार्णवं लङ्कामभ्युपयामि वन्धुसहितः सीतां समाश्वासितुम् ॥ १९॥ (प्रविश्य ) लक्ष्मण -जयत्वार्यः । आर्य ! एपा हार्यायस्य समीपमुपसर्पति । ३ राम.- वत्स ! लक्ष्मण ! अपायाय हि वैदेह्या उपिताया रिपुक्षये। दर्शनात् साम्प्रतं धैर्य मन्युमें वारयिष्यति ॥ २० ॥ :-यदाज्ञापयत्यार्यः । ( निष्कान्तः ।) ( प्रविश्य) ३ विमीपणः-जयतु देवः । एपा हि राजंस्तव धर्मपत्नी त्वद्वाहुवीर्येण विधूतदुसा। लक्ष्मीः पुरा देयकुलच्युतेव तव प्रसादात् समुपस्थिता सा ॥२१॥ राम-विमीपण ! तत्रैव तापत् तिष्ठतु रजनिचरावमर्शजातकल्मपा इक्ष्वाकुकुलस्याड्कभूता । राजानं दशरथे पिवरमुद्दिश्य न युक्तं भो ३ लल्काधिपते ! मां द्रष्टुम् । अपि च, मज्जमानमफाउँपु पुरुप विपयेषु वै । निवारयति यो राजन् ! स मित्रं रिपुरन्यथा ॥२२॥ विमीषण:-प्रसीदतु देव.. :-नाईति भवानतः परं पीडयितुम् ।

·अभिषेकनाटके [vi.22.3 ३ (प्रविश्य) लक्ष्मणः- जयत्वार्यः । आर्यस्याभिप्रायं श्रुत्वैवामिप्रवेशाय प्रसाद प्रतिपालयत्यार्या। ६ रामः-लक्ष्मण ! अस्याः पतिव्रतायाश्छन्दमनुतिष्ठ । लक्ष्मण:-यदाज्ञापयत्यार्यः । (परिक्रम्य ) भो: ! कष्टम् । विज्ञाय देव्याः शौचं च श्रुत्वा पार्यस्य शासनम् । धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता बुद्धिर्दोलायते मम ॥२३॥ कोऽत्र। ९ (प्रविश्य) ३ हनूमान्- जयतु कुमारः। लक्ष्मण: :-हनूमन् ! यदि ते शक्तिरस्ति, एक्माज्ञापयत्यार्यः । हनूमान्-अत्र किं तर्कयति कुमारः। ६ लक्ष्मणः-निष्फलो मम तर्कः । अथवा वयमार्यस्याभिप्रायमनुवर्ति- तारः। गच्छामस्तावत् । हनूमान्- यदाज्ञापयति कुमारः। ( निष्क्रान्ती ।) (प्रविश्य) लक्ष्मण:-प्रसीदत्वार्यः। आर्य ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । एपा ह्यार्या, विकसितशतपत्रदामकल्पा ज्वलनमिहाशु विमुक्तजीविताशा । श्रममिह तव निष्फलं च कृत्वा प्रविशति पद्मवनं यथैव हंसी ॥२४॥ म:-आश्चर्यमाश्चर्यम् । लक्ष्मण ! निवारय निवारय । लक्ष्मणः-यदाज्ञापयत्यायः। (प्रविश्य) हनूमान्-जयतु देवः ।

·३ -vi.29.21 पष्टोऽ ३६७ एपा फनक्रमालेच ज्वलनाद् पर्धितप्रमा। पायना पायकं प्राप्य निर्विकारमुपागदा ॥ २५॥ ग्रमः-(सरिस्मयम् ) फिमिति किमिति । लक्ष्मण:-अहो, आश्चर्यम् । (प्रविश्य ) मुग्रीवः-जयतु देवः। को नु सल्वेप जीवन्तीमादाय जनकात्मजाम् । प्रणम्यरूपः सम्भूतो बलतो हव्यवाहनात् ॥ २६ ॥ सरपण:-अये अयमायाँ पुरस्कृत्येत एनाभिवर्तते भगवान चिमावसुः । राम:-अये अयं भगवान हुताशनः । उपसमिसावत् । ( सर्व उपसर्पन्ति ।) (ततः प्रविश्यत्यमिः सीता गृहीता।) अग्निः एप भगवान् नारायणः । जयतु देवः । ६ रामः-भगवान् ! नमस्ते । अमि:-न मे नमस्कार कर्तुमर्हति देवेशः । इमां गृहीध्य राजेन्द्र ! सर्वलोकनमस्कृताम् । अपापामक्षतां शुद्धां जानकी पुरुषोत्तम ! ॥२७॥ ३ अपि च, रामः- इमां भगवती लक्ष्मी जानीहि जनकात्मजाम् । सा भवन्तमनुप्राप्ता मानुषी वनुमास्थिता ॥ २८ ॥ अनुगृहीतोऽस्मि । जानवापि च वैदेह्याः शुचितां धूमकेतन !। प्रत्ययायं हि लोकानामेवमेव मया कृतम् ॥ २९ ॥ (नेपथ्ये दिव्यगन्धर्वा गायन्ति ।) नमो भगवते त्रैलोक्यकारणाय नारायणाय ।

·अभिपेकनाटके - [vi. 30.- . ब्रह्मा ते हृदयं जगत्त्रयपते ! रुद्रश्च कोपस्तव नेत्रे चन्द्रदिवाकरौ सुरपते ! जिह्वा च ते भारती। सब्रह्मेन्द्रमरुद्गणं त्रिभुवनं सृष्टं त्वयैव प्रभो! सीतेयं जलसम्भयालयरता विष्णुर्भवान गृह्यताम् ।। ३० ।। (पुननेपथ्ये अपरे गायन्ति !) मग्नेयं हि जले वराहवपुषा भूमिस्त्वयैवोद्धृता विक्रान्तं भुवनत्रयं सुरपते ! पाद्रयेण त्यया । स्वैरं रूपमुपस्थितेन भवता देव्या यथा साम्प्रतं हत्या रावणमाहवे न हि तथा देवाः समाश्वासिताः ॥ ३१ ॥ अमिः-भद्रमुख ! एते देवदेवर्पिसिद्धविद्याधरगन्धर्वाप्सरोगणाः स्वविभवैर्भवन्तं वर्धयन्ति । ३ रामः-अनुगृहीतोऽस्मि । अनिः-भद्रमुख ! अभिपेकार्थमित इतो भवान् । रामः-यदाज्ञापयति भगवान् । ( निष्क्रान्ती) (नेपथ्ये) जयतु देवः । जयतु स्वामी । जयतु भद्रमुखः । जयतु महाराजः । जयतु रावणान्तकः । जयत्वायुष्मान् । विभीषणः-एप एप महाराजः, तीवो प्रतिज्ञार्णवमाहवेऽद्य सम्प्राप्य देवी च विधूतपापाम् । देवैः समस्तैश्च कृताभिपेको विभाति शुभ्रे नभसीय चन्द्रः ॥ ३२ ।। लक्ष्मणः-अहो तु खल्वार्यस्य वैष्णवं तेजः। ६ ·. -vi.36.] पष्ठोऽङ्क ३६९ यमवरुणकुवेरवासवायैत्रिदशगणैरभिसंवृतो विभाति । दशरथवचनात् कृताभिपेकनिदशपतित्वमवाप्य बहेव ॥३३॥ (सतप्रविशति कृताभिषेको रामः सीतया सह ।) राम:- वत्सलक्ष्मण ! येनाहं कृतमङ्गलप्रतिसरो भद्रासनारोपितो ऽप्यम्बायाः प्रियमिच्छता नृपतिना भिन्नाभिपेकः कृतः । व्यक्तं देवगतिं गतेन गुरुणा प्रत्यक्षतः साम्प्रतं तेनेवाद्य पुनः प्रहृष्टमनसा प्राप्ताभिपेक. कृतः ॥ ३४॥ अमि - भद्रमुस ! एता हि महेन्द्र नियोगाद् भरतशगुनपुर.सरा प्रकृतयो भवन्तमुपस्थिताः। ३ राम.- भगवान् । प्रहृष्टोऽस्मि । अमिः-- इमे महेन्द्रादयोऽमृतभुजो भवन्तमभिवर्धयन्ति । अनुगृहीतोऽस्मि । ६ अमि.- भद्रमुस । किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । राम'- यदि मे भगवान् प्रसन्नः, किमतः परमहमिच्छामि । (भरतवाक्यम् ।) भवन्त्वरजसो गावः परचक्र प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृतनां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ ३५॥ (निष्कान्ता. सर्वे) पष्ठोऽङ्कः । अभिषेकनाटकं समाप्तम् । राम- । ४९ ·अमिपेकनाटके श्लोकानुक्रमणिका। II. VI. V. VI. 3 10 8 3 20 एते पादप IV. . अचिन्रया मनसा मम्जनायां समु अतिबलसुख सधैव तं कमल जनयोः शासना अनशनपरि अपराधमनु अपायाच दिवै अपास्य भोगान् अपास्य मायया अभिभूतो मया अभिदतवर अमलकमल अवश्यं युधि वी सासितभुजग अस्तादिमस्तक भस्मदीयमहा भाक्रान्ताः पृथु इक्ष्वाकुकुल इक्ष्वाकुवंशवि इदानी राज्यवि इदानीमपि निः इन्द्रो वा शरणं इमां गृह्णीष्व इमां भगवती इयं सा राजत उदीर्णसत्वेन III. TII. I. III. IV. II. I. VI. II. III. III. III. III. . II. IY. III, IV. II. 11 एतां प्राप्य दश 15 एता रावण 25 एते तयोर्मानु 27 21 एतौ हि राक्षसे 21 एवं गाढं परि 8 एपा कनकमा 20 एषा विहाय भव 12 एपा हि राजस्व 18 कथं कथं भो ! मव 22 कथं लम्बसट: 23 कनकरचितचाप 2 कनकरचितचित्र 9 कनकरचितदण्ड 8 कनकरचितविद् 23 करिकरसहशो 5 कुतो नु खल्वेष 2 कुमारो हिक 20 को नु खल्वेप जी 1 कुद्धस्य यस्य पु 3 क्रोधात् संरक्त 14 कचित् फेनोद्गारी 12 गर्भागारविनि 27 चलत्तरताहत 28 चारीभिरेतो 18 चित्रप्रचुतहे 11 जानतापि च 25 4 21 8 20 11 2 6 II. VI. v. VI. III. III. VI. II. VI. II. I. I. III. VI. IV. III. IV. II. v. 22 2 6 26 7 7 17 v. VI. VI. II. V. VI. 1 14 6 29 II. VI.

·शेकानुक्रमणिका। भवता सौम्य 18 11 III. r. I. I. II. 85 31 I. IV. VI. VI. VI. r. IV. I. v. 22 9 15 IV. जिस्वा त्रैलोक्य तब नृप मुख तारे । मया खल सारे विमुश्च मम विष्ट स्वमहमे तीरवा प्रतिज्ञार्णव तौ च याहू न दिध्यास्नै सुरद दिल्याबैत्रिदो दृष्टधर्मार्थत देवाः सेन्द्रा देवा सेन्द्रादयो देवे यथा वयं धनुषि निहित मतञ्चरापसद। नारायणस्य नर निदा मे निशि निशितविमल नेपानीपत परमृतगण प्रगृहीतमहा प्रसीद राजन् । प्रहस्तप्रमुखा प्रेपितोऽहनरे II. III. IV. v. I IV. V. III. IV. 12 6 मवन्त पनप 12 मवनवरजसो 9 मयं हि जले 8 मजमानमकार्येषु 92 मणिविरचित 16 मणिविरचित 10 मरसायकानिहत 17 मदनवशगयो 8 ममदारापहा 12 मम शरपरि 18 ममशरवर 10 ममानवेक्ष्य सौ 16 मया कृत दोष al मयोको मैथिली 13 मानुपं रूपमा 6 मुक्तो देव ! 4 यद्यहं रावणं 14 यमवरुणकुबेर 26 यस्ान प्रिय 23 युक्तं भो! नर 19 युधि जगस्नय 2 येनाई कृत 19 यो साधिपुन 16 रघुवरभुज 5 रजवरचित । रजनियरशरीर 80 राक्षसीमिः परि 20 राजस्वकारणा IY. IV. III. I. III. IV. I. II. VI. 8 22 12 18 25 26 18 14 5 16 98 1 17 VI. III. II. II. III. 84 1 17 11 बलवान् वानरे I. III. VI. I. VI. II. VI. II. IV. II. I V. YI VI I. बलादेव गृही वाणा: पारयन्त मझाते हृदय भयता वानरे म 9 ·३७२ अभिषेकनाटके' IV. राजपुत्र ! कुतः IV. रावणं निहतं VI. रावणेन विमु VI. रिपुमुद्धर्तुमुधन्तं IV. रुधिरकलित लङ्कायां किल ब्ध्वा वृत्तान्त II. वन्नीमकुम्भतट V. वरतनु ! तनुगात्रि । II. वरशरणमुपेदि III. पागुराच्छयमा I. विकसितशत 1. विकसितशत VI. विज्ञाय देण्या: VI. ध्यक्तमिन्द्रजिता V. शक्ति निपातितां VI. माक्रो वा भवतु I. शत्रुपक्षमुपा TII. शारनिर्मिनह 1. शरबरपरिपीत VI. शरैर्भीमवेगै VI. 16 शासितोऽहं स्वया 18 शैलैर्दुमैः सम्प्रति 8 श्रुरवा कालवशं 4 संवृत्तं तुमुलं 16 सजलजलदस 1 सजलजलघरे 1 सन्दष्टोएचण्ड 16 समावृतं सुरै 17 समुदितवरचाप 16 सम्प्राहा हरिवर 19 सम्येन चापम 14 सीते! त्यज वं 24 सीते! भावं त्व 23 सीते भावं परि 10 सुप्रीवेणामिमृष्टा 9 सुरवरजयदर्प 10 स्थानाक्रामण 24 स्वसैनिकोन 24 हत्वा रावणमा 13 हरवा वालिनमा 15 हा वरस । सर्व III. IV. I. III. IV. IV. I. V. II. I. VI. II. 26 6 28 10 5 8 18 17 25 7 7 14 7 9 21 12 16 19 19 22 13 v. I. VI. VI. IV. VI. II. V.

·दास्यामि" पञ्चरात्रस्य कथावस्तु । यजस्यान्ते दुर्योधनो यचाङ्गदक्षिणात्वेनाचार्याय द्रोणाय तदीप्सितस्य यस्य कस्याप्यर्थस्य दानं प्रतिशुश्राव । ततः पाण्डवेम्योर्घराज्यसंविभागमेव स्वामीसितमपं द्रोणः शशंस । ततः अनिच्छन्दानुवतिना दुर्योधनेन " यदि पञ्चरामाभ्यन्तरेऽज्ञातवासिनां पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपलभ्येत तर्हि तेभ्योऽधराज्य इत्यपूर्वः समयः परिकल्पितः । अनान्तरे विराटनगरात् प्रातेन दूवेन महामलस्य कीचकशतस्य निगूदवचे निवेदिवे भीमरोनादपये न कोऽपि एतत्कतु समर्थ इति मला विराटपुरे पाण्डवप्रवृत्तेरुपलम्मनीयता सम्भावयतो भीष्मस्य प्रेरणया द्रोणेनाङ्गीकृतः समयः । यज्ञानागमना- पराधं चापदिश्य विराटस्य गोग्रहणं फतुं भीष्मद्रो दुर्योधनादयः सर्वेऽपि युद्धार्थ तन्नगरीममिप्रतस्थिरे । तत्र बृहन्नलावेपच्छन्नात्मनार्जुनेन सर्वेऽपि कौरवाः पराजिताः समरमपास्य प्रदुद्रुवुः । ततोऽशातवेपेण निवसतः पाण्डवान् शाला सत्कृत्य विराटेन गोग्रहणविजयशुल्काथें दत्ता स्वपुत्रायऽर्जुनेन प्रतिगृहीता । तत उत्तराभिमन्युविवाहकार्य निवेदयितुं युधिष्ठिरेण स्वपितामहाय प्रेपितो विराटपुत्र उत्तरः । इत्यं च पञ्चरानाभ्यन्तरे पाण्डवानां प्रवृत्तिमुपलभ्य यथाप्रति दुर्योधनः पाण्डवेभ्योऽधराज्यं ददो। पात्राणि । दुर्योधनः---कुरुराजः । भीष्मः---दुर्योधनादीना पितामहः । द्रोणा-दुर्योधनादीनां धनुराचार्यः । कार्ग:-थङ्गेश्वरो दुर्योधनस्य ससा । शकुनिः-दुर्योधनस्य मातुलः । -दुर्योधनस्य मृत्यः । वृद्धगोपालक:-गोकुलाध्यक्षः । उत्तरा

·(२)
गोमित्रक:-कश्चिद् गोपालः।
राजा-मत्स्यदेशाधिपतिविराटनामा ।
भगवान् ब्राह्मणव्यञ्जनो धर्मपुत्रः ।
भीमसेनः-धर्मपुत्रस्यानुजः !
अर्जुन:-तथा ।
बृहन्नला-अर्जुनः ।
अभिमन्युः-अर्जुनस्य पुत्रः ।
उत्तरः-विराटस्य पुत्रः।
सूतः-विराटस्याभिमन्योश्च सारथिः ।
काञ्चुकीयः-विराटस्य परिजनः ।
दूत: -तथा।
मट:-विराटस्य मृत्यः ।
.

·॥ श्रीः॥ भासनाटकचके पञ्चरात्रम् (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।) सूत्रधार:- ३ द्रोणः पृथिव्यर्जुनमीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य । दुर्योधनो मीप्मयुधिष्ठिरः स पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः॥१॥ (परिक्रम्य ) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नु सलु मयि विज्ञापनव्यप्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः। स्वधार:-भवतु, विज्ञातम् । सधैरन्तःपुरैः सार्ध प्रीत्या प्राप्तेपु राजसु । यज्ञो दुर्योधनस्यैप फुरुराजस्य वर्तते ॥२॥ (निष्क्रान्तः ।) स्थापना। (ततः प्रविशन्ति ब्राझगास्त्रयः।) सर्वे-अहो ! कुरुपजस्य यज्ञसमृद्धिः। प्रथमः- इह हि, १ ३ ·- पञ्चरात्रे [i.3.- द्विजोच्छिष्टैरनैः प्रकुसुमितकाशा इव दिशो हवि मैः सर्वे हृतकुसुमगन्यालरुगणाः । मृगैस्तुल्या व्याघ्रा वधनिभृतसिंहाश्च गिरयो नृपे दीक्षां प्रातें जगदपि समं दीक्षितमिव ॥३॥ द्वितीयः-सम्यग् भवानाह । तृप्तोऽग्निहविषामरोत्तममुसं तृप्ता द्विजेन्द्रा धन- स्तृप्ताः पक्षिगणाश्च गोगणयुतास्ते ते नराः सर्वशः । हृष्टं सम्प्रति सर्वतो जगदिदं गर्जन्नृपे सद्गुण- रेवं लोकमुदारुरोह सकलं देवालयं उद्गुणेः ॥४॥ तृतीयः-इमेऽत्रमवन्तो द्विजावयः, राज्ञां वेष्टनपट्टयष्टचरणाः लाव्यप्रभूतप्रवा वाक्येऽप्यभिवर्धमाननियमाः स्वाध्यायरर्मुसैः । विप्रा यान्ति बयाप्रकर्षशिथिला यष्टित्रिपादक्रमाः शिष्यस्कन्धनिवेशिवाशितकरा जीर्णा गजेन्द्रा इव ॥५॥ सर्वे-मो मो मागवकाः! मो मो माणवकाः! अनवसितेऽव. भृघस्नाने न सलु तारदमिस्त्वष्टव्यो भवद्रिः। प्रपमः-हा घिर, दर्शितमेव तायद् घटुचापलम् । एपा दीसेकयूपा कनकमयमुजेवाभाति वसुधा त्यामिलौकिकाप्रिं द्विज इय वृपलं पाईं न सहते । नात्यर्थ प्लुटपृष्टा हरितकुशतया घेदी परिवृता प्राग्यश चैप धूमो गज इन नलिनी पुलां प्रविशति ॥६॥ द्वितीयः-एयमेतद्, अमिरमिमयादेप मीनियांस्यते दिलैः । फ्ले व्युत्मान्तचारित्रे ज्ञातिहातिमयादिव ॥७॥ २ ·- प्रथम - -1 13] प्रथमोऽङ्कः । ३७५ तृतीयः- शकटी च घृतापूर्णा सिच्यमानापि वारिणा । नारीयोपरतापत्या वालस्नेहेन दह्यते ॥८॥ सम्यग् भवानाह। पता चक्रधरम्य धर्मशकटी दग्धुं समभ्युद्यतो दर्भ शुष्यति नीलशालतया वह्नि शनैर्वामनः। पातेनाकुलित शिसापरिगतश्च क्रमेणागतो नेमीमण्डलमण्डलीवृतयपु सूर्यायते पावक ॥९॥ द्वितीय - इदमपरं पश्य, चल्मीकमूलाद् दहनेन भीता स्तत्कोटरै पञ्च सम भुजङ्गा । सम विपन्नस्य नरस्य देहाद् विनि सृता पञ्च यथेन्द्रियाणि ॥१०॥ तृतीय - इदमपर पश्येता भवन्ती, दह्यमानस्य वृक्षस्य सानिलेन मसाग्निना। फोटरान्तरदेहस्था खगा प्राणा इवोद्गता ॥११॥ प्रथम:- एवमेतत् , शुष्केणकेन वृक्षेण वन पुप्पितपादपम् । कुल चारिनहीनेन पुरुपेणेव दह्यते ॥ १२ ॥ वन सवृक्षचपगुल्ममेतत् प्रकाममाहारमिवोपभुज्य। कुशानुसारेण हुताशनोऽसौ नदीमुपस्पष्टुमिवावतीर्ण ॥ १३ ॥ पञ्च, २५ ३ - ·पञ्चरात्रे [i.18.4 द्वितीयः- एप एषः, गतो वृक्षाद् वृक्षं विततकुशचीरेण दहनः कदल्या विप्लुष्टं पतति परिणामादिव फलम् । असौ चाले तालो मधुपटलचक्रेण महता चिरं मूले दग्धः परशुरिव रुद्रस्य पतति ॥ १४ ॥ तृतीयः-हन्त सत्पुरुषरोप इव प्रशान्तो भगवान हुताशनः । एतद वलं नष्टमिन्धनानां परिक्षयात् । दानशक्तिरिवार्यस्य विभयानां परिक्षयात् ।। १५ ॥ , प्रथम:- सम्भाण्डमरणीं दर्भानुपभुके हुताशनः । व्यसनित्वान्नरः क्षीणः परिच्छदमिवात्मनः ॥१६॥ द्वितीय:- अवनतविटपो नदीपलाश: पवनवशाचलितैकपर्णहस्तः । दवदहनविपन्नजीविताना- मुदकमिवैध करोति पादपानाम् ॥ १७॥ तृतीयः-तदागम्यताम् । ययमपि तावदुपस्पृशामः । उभौ-याढम् । (सर्वे उपस्पृश्य) प्रथमः-अये अयमत्रभवता कुरुराजो दुर्योधनो मीप्मद्रोणपुरःसरः सर्वराजमण्डलेनानुगम्यमान इत एवामियर्तते । इमे हि, यझेन मोजय महीं जय विममेण रोयं परित्यज, भय सजने दयावान् ।

·૩૭૭ --1.21.3 प्रथमोऽङ्कः । इत्येवमागतकथामधुरं ब्रुवन्तः कुर्वन्ति पाण्डवपरिग्रहमेव पौराः ॥ १८॥ तदागम्यताम् । वयमपि तावत् कुरुराज सम्माययामः । उमो-बाढम् । सर्वे-जयतु भवान् जयतु । ( निष्क्रान्ताः सर्वे ।) विष्कम्भकः। (ततः प्रविशतो भीष्मद्रोणो।) द्रोणः-धर्ममालम्बमानेन दुर्योधनेनाहमेवानुगृहीतो नाम । कुतः, अतीत्य यन्धूनवलध्य मित्रा- ण्याचार्यमागच्छति शिष्यदोपः ! बालं हपत्यं गुरवे प्रदातु- #वापराधोऽस्ति पितुर्न मातुः ॥ १९ ॥ भीष्मः-एप दुर्योधनः, अवाप्य रूप्यग्रहणात् समुच्छ्यं रणप्रियत्यादयशो निपीतवान् । निपेव्य धर्म सुकृतख भाजनं स एव रूपेण चिरस्य शोभते ॥ २० ॥ (ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्च ।) दुर्योधनः- कृतभदो छात्मा वहति परितोषं गुरुजनो जगद् विश्वस्तं मे निवसति गुणो नष्टमयशः । मृतः प्राप्यः स्वर्गो यदि कथयत्येतदनृतं परोक्षो न स्वर्गो बहुगुणमिस्वैप फलति ।। २१ ।।

·4 - ३७८ पञ्चरात्रे [i. 21.1-- कर्ण:-गान्धारीमातः ! न्यायेनागतमर्थमतिसृजता न्याय्यमेव भवता कृतम् । कुतः, बाणाधीना क्षत्रियाणां समृद्धिः पुत्रापेक्षी कच्यते सन्निधाता। विप्रोत्सङ्गे वित्तमावर्त्य सर्व राज्ञा देयं चापमानं सुतेभ्यः ॥ २२ ॥ शकुनिः-सम्यगाह गङ्गोपस्पर्शनाद् धौतकल्मषाङ्गोऽङ्गराजः । कर्ण:- इक्ष्वाकुश-तिययातिराम- मान्धातूंनाभागनूगाम्बरीपाः। एते सकोशाः पुरुपाः सराष्ट्रा नष्टाः शरीरैः ऋतुभिर्धरन्ते ॥ २३ ॥ सर्व-गान्धारीमातः ! यज्ञसमाप्त्या दिष्टथा भवान् वर्धते । दुर्योधनः-अनुगृहीतोऽस्मि । भो आचार्य ! अभिवादये । ३ द्रोण:- एोहि पुत्र ! अयमक्रमः । दुर्योधनः-अथ कः क्रमः । द्रोणः-किं न पश्यति भवान् , दैवतं मानुपीभूतमेप तावन्नमस्यताम् । अन्यायाचरणं मन्ये मीममुत्क्रम्य वन्दितुम् ।। २४ ॥ भीष्मः-मा मा भवानेवम् । बहुभिः कारणैरपकृष्टोऽहं भवतः । फुत, अहं हि माना जनितो भवान् स्वयं ममायुधं वृत्तिरपह्रवस्तव । द्विजो भवान् क्षत्रियवंशजा ययं गुरुभवान् शिप्यमहत्तरा वयं ॥ २५ ॥ :६ ·! --.27.] प्रथमोऽङ्कः। ३७९ द्रोणः-नोत्सहन्ते महात्मानो यात्मानमपस्तोतुम् । एहि पुत्र ! अभिवादयस्व माम् । ३ दुर्योधन:-आचार्य ! अभिवादये। द्रोगः-एहि पुत्र ! एवमेवावभृथरनानेपु रोदमवाप्नुहि । दुर्योधनः-अनुगृहीतोऽस्मि । पितामह ! अभिवादये। ६ भीम:-एोहि पौन ! एवमेव ते बुद्धिप्रशमनं भवतु । दुर्योधनः अनुगृहीतोऽस्मि । मातुल ! अभिवादये। शकुनि:-वत्स! एयमेव अतून सर्वान् समानीयाप्तदक्षिणान् । राजसूये नृपान् जित्ला जरासन्ध इवानय ।। २६ ।। द्रोण:-अहो ! आशीर्वचनेऽपि शकुनिस्द्योग जनयति । अहो । प्रियविरोधः सल्वयं क्षत्रियकुमारः। दुर्योधनः :-ययस्य कर्ण ! गुरुजनप्रणामावसाने प्राप्तकममुपभुज्यता वयस्य विस्तम्भः। वर्ण:-गान्धारीमातः ! ऋतुव्रतेस्ते तनु गावमेतत् सोढुं वलं शश्यसि पीडयानि । अन्तस्त्वनामन्य न धर्पयामि राजर्पिधीराद् वचनाद मयं मे ॥ २७ ॥ दुर्योधनः-एवमेव ते घुद्धिरस्तु । द्रोणा-पुत्र दुर्योधन ! एप महेन्द्रप्रियसखो भीप्मको नाम भवन्तं ३ सभाजयति। दुर्योधना-स्वागतमार्याय । अभिवादये। भीष्मः-पौत्र दुर्योधन । एष दक्षिणापथपरिघमूतो मूरिश्रवा ७ ·पञ्चराने [i.27.5- ६ नाम भवन्तं समाजयिष्यति । दुर्योधनः-स्वागतमार्याय। द्रोणः-पुत्र दुर्योधन ! भवतो यज्ञं सभाजयता वासुभद्रेण ९ प्रेपितोऽभिमन्युभवन्तं सभाजयति । शकुनिः-वत्स दुर्योधन ! एप जरासन्धपुत्रः सहदेवो भवन्तममि- यादयति । १२ दुर्योधनः-एहहि वत्स ! पितृसदृशपराक्रमो भव । सर्वे-एतत् सर्वराजमण्डलं भवन्तं सभाजयति । दुर्योधनः-अनुगृहीतोऽस्मि । भोः ! किन्नु खलु समागते सर्वराज- १५ मण्डले विराटो नागच्छति । शकुनि:-प्रेपितोऽस्य मया दूतः, शके पथि वर्तत इति । दुर्योधनः-मो आचार्य ! धर्म धनुपि पाचार्य । प्रतिगृह्यतां २८ दक्षिणा। द्रोणः-दक्षिणेति । भवतु भवतु । व्यपनयिष्ये भवन्तम् । २१ दुर्योधन:-कथमाचार्योऽपि व्यपश्रयिप्यते । भीष्मः-भोः ! किन्नु खलु प्रयोजन, यदा- पीतः सोमो वाल्यदत्तो नियोगा- च्छत्रच्छाया सेव्यते ख्यातिरस्ति । किं तद् द्रव्यं किं फलं को विशेषः क्षत्राचार्यो यत्र विप्रो दरिद्रः ॥ २८ ॥ दुर्योधनः-आशापयतु भवान् किमिच्छति । किमनुतिष्ठामि । द्रोगः-पुत्र दुर्योधन ! कययामि । दुर्योधनः-फिमिदानी मयता विचार्यते, तावद् ·-i.31,] प्रथमोड प्राणाधिकोऽस्मि भवता च कृतोपदेशः शूरेषु ग्रामि गणानां कृतसाहसोऽस्मि । म्वच्छन्दतो यद किमिच्छमि किं ददानि हरते स्थिता मम गदा भवतश्च सर्वम् ॥२९ ।। द्रोण:-पुत्र ! ब्रवीमि सलु तावत् । याप्पवेगस्तु मां बाधते । सर्वे-फथमाचार्योऽपि वाप्पमुत्सृजति । ३ भीष्मः-पौत्र दुर्योधन ! अफलस्ते परिश्रमः । दुर्योधनः कोऽत्र । (प्रविश्य) ६ मट:- जयतु महाराजः। दुर्योधन:-आपस्तावत् । भरः-यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्कम्य प्रविश्य ) जयतु महा. ९ राजः । इमा आपः। दुर्योधनः-आनय । (कलशं गृहीत्वा ) भो आचार्य ! अश्रुपातो- च्छिष्टस्य क्रियतां शौचम् । १२ द्रोणः-भवतु भवतु । मम कार्यक्रियैव मुखोदकमस्तु । दुर्योधनः-हा धिग्, यदि विमृशसि पूर्वजिह्मतां मे यदि च समर्थयसे न दास्यतीति । शरशतकठिनं प्रयच्छ हस्तं सलिलमिदं करणं प्रतिग्रहाणाम् ॥३०॥ द्रोण:-इन्त लब्धो में हृदयविश्वासः । पुत्र ! श्रूयतां, येपां गति: क्यापि निराश्रयाणां संवत्सरेादशभिर्न दृष्टा। ९ ·- पञ्चरात्रे [i.31:- त्वं पाण्डवानां कुरु संविभाग- मेया च भिक्षा मम दक्षिणा च॥३१॥ शकुनिः- ( सोद्वेगम् ) मा तावद् भोः ! उपन्यस्तस्य शिष्यस्य विश्वस्तस्य च गौरवे । यदप्रस्तुतमुत्पाद्य युक्तयं धर्मवञ्चना ३२॥ द्रोणः कथं धर्मवचनेति । मा तावद् भो गान्धारविषयविस्मित शकुने ! त्वदनार्यभावात् सर्वलोकमनार्यमिति मन्यसे । हन्त भोः! भ्रातृणां पैतृकं राज्यं दीयतामिति वञ्चना । किं वरं' याचिर्दत्तं बलात्कारेण तेहृतम् ॥३३॥ सर्वे-कथं बलात्कारेण नाम । भीष्मः-पौत्र दुर्योधन ! अवभृथस्नानमात्रमेव खलु तापत् । मित्रमुखस्य शत्रोः शकुनेर्वचनं न श्रोतव्यम् । पश्य पौत्र । यत् पाण्डवा दुपदराजसुतासहायाः कान्ताररेणुपरुपाः पृथिवी भ्रमन्ति । यत् त्वं च तेषु विमुसस्त्वयि ते च पामा. स्तत् सर्वमेव शकुनेः परुपापलेपः ॥ ३४॥ दुर्योधनः- भवतु, एवं तावदाचार्य ! पृच्छामि । द्रोणा-पुत्र ! कथय । दुर्योधन:- यत् पुरा ते समामध्ये राज्ये माने च धर्पिताः। यलात्कारसमर्थस्तैः किं रोपो धारिवस्तदा ॥३५॥ द्रोण:-अदानीं धर्मच्छलेन पश्चितो द्युतामयत्तियुधिष्टिर.प्रष्टव्यः, येन भीमा समास्तम्भ तुलयन्नेय यारितः । यद्यस्मिन् विमुक्तः स्यानास्मान्छकुनिराक्षिपेत् ॥३६॥ १.परम् ।

·-- -139.] प्रथमोऽसः। ३८३ भीष्मः-अन्यत् प्रस्तुतमन्यदापतितम् । भो आचार्य । कार्यमत्र गुरुतरं, न कलहः। ३ द्रोण:-मात्र कदर्थनं कार्य, कलह एव भवतु । भीष्मा-प्रसीदत्याचार्यः। पश्य पौत्र ! ये दुर्वलाश्च कृपणाश्च निराश्रयाश्च स्वत्तश्च शर्म मृगयन्ति न गर्वयन्ति । ज्येष्ठो भवान् प्रणयिनरत्ययि ते कुटुम्बे तान् धारयिष्यसि मृगैः सह वर्तयन्तु ।। ३७ ॥ शनिः-धर्तयन्तु चर्तयन्तु। कर्ण:-भो आचार्य ! अलममर्पण । दुर्योधनो हि नाम, हितमपि परुपार्थ रुप्यति श्राव्यमाणो वरपुरुषविशेषं नेच्छति स्तूयमानम् । गतमिदमवसानं रक्ष्यतां शिष्यकार्य गज इव बहुदोपो मार्दवेनैव प्रायः ॥ ३८॥ द्रोण.-वत्स कर्ण ! तेजस्वि ब्राह्मण्यम् । काले सम्बोधितोऽस्मि । एपोऽहं भवच्छन्दमनुवर्ते । पुन दुर्योधन ! अहं तव प्रभावी ३ ननु । भीष्मः-एप इदानी मार्गेणारब्धः। सान्त्वं हि नाम दुर्बिनीताना मौषधम् । ६ दुर्योधनः-न ममैव, कुलस्यापि मे भवान् प्रभुः। द्रोण:-एतत् तवैव युक्तम् । तत् पुत्र ! त्वं वञ्च्यसे यदि मया न तवान दोप- स्त्यां पीडयामि यदि वास्तु तत्रैप लाभः । भेदाः परस्परगता हि महाकुलानां धर्माधिकारवचनेषु शमीभवन्ति ।। ३९ ॥ - ·३८४ पश्चराने [i,39.-- 'दुर्योधन:-तेन हि समर्थयितुमिच्छामि । द्रोणः-पुत्र ! केन समर्थयितुमिच्छसि । मीघ्मेण कर्णेन कृपेण केन किं सिन्धुराजेन जयद्रथेन । किं द्रौणिनाहो विदुरेण साधं पित्रा स्वमानावद पुत्र! केन ॥४०॥ दुर्योधनः-नहि नहि, मातुलेन । द्रोण:-शकुनिना । हन्त विपन्नं कार्यम् । ३ दुर्योधनः-मातुल ! इतस्तावत् । वयस्य कर्ण ! इतस्तावत् । द्रोणः-मवतु, एवं तावत् करिष्ये । वत्स गान्धारराज ! इवस्तावत् । ६ शकुनि:-अयमरिमा द्रोण:-यत्स। मोघमायं वयो जीर्ण क्षन्तव्यं घटुचापलम् । अस्य रुक्षस्य वचसः परिप्यङ्गः शमीक्रिया ॥४१॥ भीमा-(आत्मगवम्) एप शिप्यस्य यात्सल्याच्छकुनि याचते गुरुः । एवं सान्त्वीकतो घेप नेव मुञ्चति जिझताम् ॥ ४२ ॥ शकुनिः-(आत्मगतम् ) अहो शठः खल्याचार्यः स्वकार्यटोमान्मां सान्त्वयति । (सवे परिक्रम्योपविशन्ति ।) दुर्योधनः-मातुल ! पाण्डवानां राज्याचं प्रति फो निश्चयः । शकुनिः-न दातव्यमिति मे निश्वयः। ६ दुर्योधनः-दातव्यमिति घक्तुमईति मातुलः । १. सारवीक्तोऽप्य। १२ ३ ·--1,4561 प्रथमोऽङ्कः। माकुनिः-यदि दातव्ये राज्ये फिमस्मामिः सह मन्त्रयसे। ननु सर्वमेव प्रदीयताम् । ९ दुर्योधनः-क्यस्य अद्गराज! भवानिदानी न किञ्चिदाह । कर्ण:-इदानी किममिधास्यामि, रामेण भुक्तां परिपालितां च सुभ्रातृतां न प्रतिषेधयामि । क्षमाक्षमत्वे तु भवान् प्रमाणं सङ्नामकालेपु वयं सहायाः ।। ४३ ।। दुर्योधनः-मातुल ! बलवत्प्रत्यमित्रोऽनुपजीव्यश्च कश्चित् कुदेशश्चि. न्यताम् । तत्र यसेयुः पाण्डवाः । ३ शकुनिः हन्त भोः। शून्यमित्यमिधास्यामि कः पार्थाद् बलवत्तरः। ऊपरेप्पपि सस्यं स्याद् यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ४४ ॥ दुर्योधनः-अथेदानी, गुरफरतलमध्ये तोयमावर्जितं मे श्रुतमिह कुलवृद्धर्यत् प्रमाणं पृथिव्याम् । तदिदमपनयो वा वश्चना वा यथा वा भपतु नृप ! जल तत् सत्यमिच्छामि कर्तुम् ॥ ४५ ॥ शकुनि.-अनृतवचनान्मोचयितव्यो भवान् ननु । दुर्योधन -अथ किम् । ३ शकुनि:-तेन हि इतस्तावत् । (उपसृत्य) भो आचार्य ! इहानभवान् कुरुराजो भवन्तं विज्ञापयति । द्रोण. वत्स गान्धारराज ! अभिधीयताम् ।

·३८६ पश्चराने [i.45.6- ६ शकुनिः-यदि पञ्चरात्रेग पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतन्या, राज्यस्याचं प्रदास्यति किल । समानयतु भवानिदानीम् । द्रोण:-मा तावद् भोः! ये कर्तुकामेश्छलनं भवद्भिः संवत्सरेदिशभिर्न दृष्टाः। ते पश्चरात्रेण मयोपनेया वरं ह्यदत्तं विशदाक्षरेण ॥ ४६॥ मीन:-पौत्र दुर्योधन ! अच्छलो धर्मः । ययमपि तायदरिमन्नर्थे प्रीताः स्मः । पदय पौत्र ! वण या वर्षशतेन तेपा त्वं पाण्डवानां कुरु संविमागम् । तस्मान् प्रतिज्ञां कुरु वीर ! सत्यां सत्या प्रतिक्षा हि सदा फुरूणाम् ॥४७॥ दुर्योधनः-एप एव मे निश्चयः। होग:-(भारमगतम्) अद्य में कार्यरोभेन हनूमत्त्वं गता स्पृहा । लक्ष्ययित्वार्ग येन नष्टा सीवा निवेदिता ॥४८॥ वन फुतो नु रालु पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतल्या। (प्रविस) ३ म-जयतु महाराजः । विराटनगरा दूतः मानः । -शीनं प्रवेश्यताम् । मटः-यदाशापयय । (नियन्तः ।) ६ दूतः-जयतु महापत्रः।

·-1.51.1 प्रथमोऽङ्कः। ३८७ सर्वे-किसागतो विराटेश्वरः । ९ भट:-विशादेनावृतो नोपगच्छति, यत्तत्सम्बन्धि सन्निकृष्टं कीच. कानां भ्रातृशत, रात्री छन्नेन केनापि याहुभ्यामेय हिंसितम् । दश्यते हि शरीरापामशवजनितो वधः ॥ ४९ ।। इति । मीष्मः कथमशनेणेति । भो आचार्य ! अभ्युपगम्यतां पञ्चरात्रम् । ३ द्रोणः-किमर्थम् । मीप्य:- भीमसेनस्य लीलपा सुव्यकं बाहुशालिनः । योऽस्मिन् भ्रातृशते रोप: स तस्मिन् फलितः शते ॥५०॥ द्रोगः--फयं भवान जानाति । भीमा- कये पण्डित ! कूलेपु भ्रान्तानां घालचापलम् । नामिजानन्ति वरसानां शृङ्गस्थानानि गोवृषाः ।। ५१॥ द्रोणः-- गोवृपा इति । हन्त सिद्धं कार्यम् । पुत्र दुर्योधन ! अस्तु पञ्चरानम् । ३ दुर्योधनः :-अय किम् । द्रोणा-भो भो यज्ञमनुभवितुमागता राजानः ! शृण्वन्तु शृण्वन्तु भयन्तः । इहात्रभयान शुहताजो दुर्योधनः, न,'न, मातुलसहितः ६ यदि पाण्डवानां प्रवृत्तिरुपनेतव्या, राज्यस्याधं प्रदास्यति किल । ननु पुत्र! दुर्योधनः- अय किम् । ९ द्रोगा- एवद् द्विस्त्रिः सम्प्रभार्यताम् । "

·૨૮૮
पञ्चरात्रे
[i.b1.10--
शकुनि:- काले ज्ञास्यामि ।
द्रोण:-ननु गाङ्गेय!
१२ भीमा-(भारमगतम्)
आचार्यस्य यदा हों धैर्यमुकम्य सूचितः ।
शके दुर्योधनेनैप पच्यमानेन वचितः ।। ५२ ॥
(प्रकाशम् ) पौत्र दुर्योधन ! अस्ति मम विराटेनाप्रकाशं चरम् ,
अथ भवतो यज्ञमनुमवितुमनागत इति । तस्मात् क्रियतां वस्य
३ गोग्रहणम् । ब्राह्मणार्जवबुद्धे !
धर्पिता रथशब्देन रोपमेप्यन्ति पाण्डयाः ।
अस्ति तेषां कृतज्ञत्वमिष्टं गोप्रहणे स्थितम् ॥ ५३
(प्रविश्य )
भट:-सनाः खलु रया वाहाः प्रवेशाभिमुसाय ते ।
दुर्योधनः-
एभिरेव रयः शीघ्र क्रियतां तस्य गोमहः ।
गदा यक्षप्रशान्ता च पुनर्मे करमेष्यति ॥५४॥
तस्मान्मे रयमानयन्तु पुरुषाः,
शकुनिः-हस्ती ममानीयतां,
कर्ग:-
मारार्थ मृशमुद्यतेरिह हयेयुक्तो रयः स्याप्यताम् ।
बुद्भिर्मे त्यरते विराटनगरं गन्तुं धनुस्त्वर्यतां
सर्व-
मुक्त्या पापनिहेव विष्टनु भपानामाविया पयम् ॥५५॥

·-ii.] द्वितीयोऽः। ३८९ द्रोणः-पुत्र दुर्योधन ! आवां तव युद्धे पराक्रमं द्रष्टुमिच्छार । दुर्योधनः-- यदभिरुचितं भवते । ३ द्रोण:- वत्स गान्धारराज ! अस्मिन् गोग्रहणे तव सलु प्रथमरथः । शकुनि:-बाढम् । प्रथमः कल्पः । (निष्क्रान्ता. सर्वे ।) प्रथमोऽङ्कः। अथ द्वितीयोऽड्का । (ततः प्रविशति वृद्धगोपालक ) ३ वृद्धगोपालक.- गावो मे अहीणवच्छा होन्तु । अविहया अ गोवा जुवदीओ होन्तु । णो याआ विळाडो एकच्छत्तप्पुहुवीपदी होदु । महागाअष्प विळाडश्श वप्पवड्ढणगोप्पदाणनिमित्तं इमपि णअो- ६ ववणवीहीए आअन्तु गोधण पव्वे च किदमङ्गळमोदआ गोवदाळआ दाळिआ अ दाव । एपु ज्जेष्ठं गच्छिअ अणुभविष्यम् । (विलोक्य) किण्णु हु एपो धाअपो पुक्सलुक्यं आळुहिअ पुक्सपासाणिपट्टि- ९ अतुण्डं आदिशाहिमुई विप्पळं विळवदि । पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हाणं गोघणष्प अजाव एषु जेष्टं गच्छिा गोवदाळआणं दालिआणं याहव्यामि । गोमित्त ! गोमित्त गावो मेऽहीन- १२ वत्सा भवन्तु । अविधवाश्च गोपयुक्तयो भवन्तु । अस्माक राजा विराट एकच्छापृथिवीपतिर्भवतु । महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदान- निमिचमस्या नगरोपवनवीथ्यामायान्तु गोधन स च कृतमङ्गलमोदका १५ गोपदारका दारिकाश्च तावत् । एषु ज्येष्ठय गत्वानुमविष्यामि। किंतु खल्वेष वायस शुष्पवृक्षमारुह्य शुष्कशासानिषट्टिततुण्डमादित्यामिमुस विस्वर विपति । शान्तिर्भवतु शान्तिर्मवतु अस्माक गोधनस्य च ।

·पञ्चरात्रे [ii.18 - . २८ यावदेषु ज्यैष्ठयं गत्या गोपदारकाण दारिकाणां व्याहरामि । गोमित्रक ! गोमित्रक!] (प्रविश्य) २१ गोमित्रक-मातुळ ! वन्दामि । [ मातुल ! वन्दे । ] वृद्धगोपालकः-पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हासं गोधणप्प अ । अळे गोमित्त ! महाव्याजप्प विटाडश्श वष्यवड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं २४ इमपि णअळोवयणवीहीए आअन्तु गोधणं पव्ये च किदमङ्ग- रमोदआ गोवदाळिआ अ । अळे गोमित्त ! गोवदाळआणं दाळिआणं याह । [ शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोधनस्य २७ च । अरे गोमित्रक ! महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्यां नगरोपवनवीथ्यामायान्तु गोधनं सर्वे च कृतमङ्गलमोदका गोपदारका दारिकाश्च । अरे गोभित्रक ! गोपदारकाणां दारिकाणां ३०.ध्याहर। गोमियक:-जं मादुळो आणवेदि । गोरस्खिणिए ! घिदपिण्ड ! पामिणि ! वफ्भदत्त ! कुम्भदत्त ! महिपदत्त ! आअच्छह आअच्छह ३३ शिग्धं । [यमातुल आज्ञापयति | गोरक्षिणिके ! घृतपिण्ड ! स्वामिनि । नृपमदत्त ! कुम्भदत्त ! महिपदत्त । आगच्छतागच्छत शीघ्रम् । (ततः प्रविशन्ति सर्वे ।) सर्वे-मादुळ ! वन्दामो। [ मातुल ! चन्दामहे । ] पृद्धगोपालक:-पन्ती होदु पन्ती होदु अम्हाणं गोयदा आणं । २९ महालाअप्प विटाडप्प पप्पपड्ढणगोप्पदाणणिमित्तं इमपिणअो- पवणवीहीए आअन्तु गोषणं । वत्त वेळ गाअन्दो गयन्तो होम | [ शान्तिर्भवतु शान्तिर्भवतु अस्माकं गोपदारकागां दारिकानां ·---1.57 द्वितीयोऽङ्कः। ४२ च । महाराजस्य विराटस्य वर्षवर्धनगोप्रदाननिमित्तमस्या नगरोपवन- वीप्यामायातु गोधनम् । तावी घेलां गायन्तो नृत्यन्तो भवामः 1] सर्वे- मादुटो आणवेदि । (सर्वे नृत्यन्ति ।) [ यन्मानुल आशा- ४५ पयति । वृद्धगोपालकः-हीही पुछु णञ्चिदम् , पुछ गाइदं । जाव अहं पि पञ्चेमि । । होही सुष्टु नर्तित, मुटु गीत, यावदहमपि नृत्यामि।] ४८ सर्वे-हाहा मादुळ ! अदिमहन्तं ळे' उप्पदिदो । हहाहा मातुल ! अतिमहान् रेणुरुत्पतितः ।) वृद्धगोपालक.-ण हु ळेणु एव्वं, पंक्खुदुन्दुमिघोपं उप्पदिदो । ५१ [ न खलु रेणुरेव, शङ्खदुन्दुभिघोषः उत्पतितः ।। सर्वे-दिवाचन्दप्पभापण्डुळजोहारगुण्ठिदो पदमण्डलु पुग्यो अस्थि अ णस्थि अ ।। दिवाचन्द्रप्रभापाण्डुरन्यौल्लावगुण्ठितः ५४ शतमण्डल: सूर्योऽस्ति च नास्ति च । गोमित्रक'-हाहा मादुळ ! एदे के यि मणुप्पा दहिपिण्डपण्डरेहि छत्तेहि घोडअपअडिअं आळुहिअ पव्यं घोपुं विदयन्ति चोळा। ५७ [ हाहा मानुल ! एते केऽपि मनुष्या दधिपिण्डपाण्डरेश्र्पोटकशक- टिकामारुह्म सर्व घोषं विद्रयन्ति चोरा: 13 युद्धगोपालकः हीही परपंपादा उहिदा । दारआ ! दादिआ ! ६. पिग्धं पफर्ण पविपह । [हीही शरसपाता उस्थिताः । दारकाः ! दारिकाः ! शीन पक्षणं प्रविशत। 3 उ-जं मादुटो आणवेदि । (निष्क्रान्ताः 1) [यमातुल आशा. ६३ पयति । वृद्धगोपालक:-हाहा चिट्ठह चिट्टह । पहरह पहरह । गढह गहह । इमं पुत्तन्तं महान्याविाडश णिवेदइष्पामो शहा तिष्ठत तिष्ठत। पच.२६ ·३९२ पश्चरात्रे [ii.es- ६६ महरख महरत यहीत गृहीव । इमं वृचान्त महायजविराटय निवेदयिष्यामः ।] (निष्क्रान्तः।) ६९ प्रवेशकः। (ततः प्रविशति भटः) -भोभो निवेद्यतां निवेद्या महाराजाय विराटेश्वराय- एता ३ हि दस्युकर्मप्रच्छन्नविक्रमेधार्तराष्ट्रहियन्ते गाव इति । तत्र हि, हृतेश्च वत्सैर्व्यथितेश्च गोगणे- निरीक्षणनस्तमुखैश्च गोवृपैः। कृतार्तनादाकुलितं समन्ततो गवां कुलं शोच्यमिहाकुलाकुलम् ॥ १॥ इति । ( नेपथ्ये ) किं धार्तराष्ट्ररिति । भट:-आर्य ! अथ किम् । (प्रविश्य ) ६ काञ्चुकीयः-सदृशमेतद् भ्रातृजनेप्यपि द्रोहिणाम् । सजैश्यापर्वद्धगोवाङ्गुलिवा वर्मच्छन्नाः कल्पितस्यन्दनस्थाः। वीयोत्सिता युद्धसनाः कृवात्रा राझो वरं गोपु निर्यातयन्ति ॥२॥ जयसेन ! जन्मनक्षत्रक्रियाव्याटवस्व महाराजस्य वायदकाल- निवेदनं मन्युमुत्पादयति । तस्मान् पुण्याहावसाने निवेदयिष्ये । ३ २० ·३९३ -ii.6.91 द्वितीयोऽgः। ३ भटः-आर्य ! अतिपाति कार्यमिदं, शीघ्र निवेद्यताम् । काञ्चुकीयः-इदं निवेद्यते । (तत. प्रविशति राजा ।) ६ राजा- मा तावद् व्यथितविकीर्णवालवत्सा गाचो मे रथरचशङ्कया ह्रियन्ते । पीनांसश्चलवलयः सचन्दनाद्रों निर्लजो मम च करः कराणि मुहक्के ॥ ३ ॥ जयसेन ! जयसेन ! (प्रचिश्य) ३ भटः-जयतु जयतु महाराजः। राजा-अलं महाराजशब्देन । अवधूतं मे क्षत्रियत्वम् । उच्यतां रणविस्तरः। ६ भटः-न विस्तराहाणि विप्रियाणि । एप समासः, एकवर्णेपु गानेषु गवां स्यन्दनरेणुना । कशापातेपु दृश्यन्ते नानावर्णविभक्तयः ॥ ४ ॥ राजा-तेन हि, धनुरुपनय शीघ्र कल्प्यतां स्यन्दनो मे मम गतिमनुयातु च्छन्दतो यस्य भक्तिः । रणशिरसि गवार्थे नास्ति मोघ. प्रयत्नो निधनमाप यश स्यान्मोक्षयित्वा तु धर्मः ॥५॥ भटः यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रान्तः ।) राजा-भोः । किन्नु सलु दुर्योधनस्य मामन्वरेण धैरम् । आ यज्ञ. ३ मनुभवितुमागत इति । कथमनुभवामि । कीचकानां विना- २१ ·३९४ पश्चराने [ii.b.- शेन वयमुन्नीतसन्तापाः संवृत्ताः। अथवा परोक्षमपि पाण्डवानां स्निग्ध इति । सर्वथा योद्धव्यम् । हस्तिनपुरनिवासाच्छीलज्ञो ६ भगवान् दुर्योधनस्य । अथवा, कामं दुर्योधनस्यैष न दोषममिधास्यति । अर्थित्वादपरिश्रान्तः पृच्छत्येव हि कार्यवान् ॥६॥ कोऽत्र। (प्रविश्य) भट: जयतु महाराजः। ३ राजा-भगवांस्तावदाहूयताम् । (निष्क्रान्तः ।) (ततः प्रविशति भगवान् ।) भगवान्-( सर्वतो विलोक्य ) भोः ! किन्नु खल्विदम् । गजेन्द्राः कल्प्यन्ते तुरगपतयो वर्मरचिताः रथाः सानूकर्षाः कृतपरिकरा योधपुरुपाः । समुद्योगं दृष्ट्वा भयमननुभूतं स्पृशति मां न खल्वात्मन्यस्तं कृतमतिरहं ते तु चपलाः॥७॥ राजा-जयतु भगवान् जयतु । विराटो भगवन् ! अमियादये । भगवान्-स्वस्ति । ३ विराटः-भगवन् । एतदासनमास्यताम् । भगवान्-( उपविश्य ) भो राजन् ! उद्योगः प्रस्तुतः करमाच्छ्रीन सन्तोपमिच्छति । पीडयिप्यति सोत्सेकान् पीडितान् मोक्षयिष्यति ॥८॥ राजा-भगवन् । गोग्रहणादवमानितोऽस्मि । भगवान्-केन कारणेन । ३ राजा-धाराष्ट्रैः। २२ ·-ii. 12.] द्वितीयोऽङ्कः। ३९५ भगवान्-( आत्मगतम् ) मो. कष्टम् , एकोदकत्वं सलु नाम लोके मनस्विनां कम्पयते मनांसि । पैरप्रियस्तैर्हि कृतेऽपराधे यत्सत्यमरमाभिरिपापराद्धम् ॥९॥ विराट -भगवन् । किमिदानी विचार्यते । भगवान-न सलु किश्चित् । तेपामुत्सुकः । ३ राजा-अयप्रमृति निभृता भविष्यन्ति । यदि शत्तोऽपि युधिष्ठिरो मर्पयति, अहं न मर्पयामि । भगवान्-(आत्मगतम्) अदानी पर्णशय्या च भूमौ राज्यभ्रंशो द्रौपदीधर्षणं वा । वैपान्यनं सश्रितानां निवासः स शाध्यं यत्क्षमा ज्ञायते मे ॥१०॥ (प्रविश्य) भट-जयतु महाराजः। ३ राजा-अथ किं चेष्टते दुर्योधनः । मट, न खलु दुर्योधन एव, पृथिव्यां राजानः स प्राप्ता। द्राणश्च मीप्मश्च जयद्रयश्च शल्योगराजः शकुनिः कृपश्च । तेषां रथोत्कम्पचलत्पताकैर्भग्ना घरेय वयं न वाणे. ॥ ११ ॥ राजा-( उत्थाय कृताञ्जलि. ) कथं तनभयान गाङ्गेयोऽपि प्राप्तः । भगवान-साधु धर्पितेनापि नातिकान्त. समुदाचार' । (आत्म ३ गतम् ) भो, किमर्थ सलु सम्प्राप्तः कुरूणां गुरुरुत्तम । शके तीर्णा प्रतिक्षेति स्मारणं क्रियते मम ॥ १२॥ (प्रकाशम्) राजा-कोऽत्र (प्रविश्य) मटा-जयतु महाराजः। १. अन्न द्विवाणि वाक्यानि श्रुटितानि । २३ ·पश्चराने [ii. 12.8- विराटः-सूतस्तापदाहूयताम् । ६ भटः-यदाज्ञापयति महाराजः। ( निष्क्रान्तः ।) (प्रविश्य ) सूतः-जयत्वायुष्मान् । ३ विराट:- रथमानय शीघ्रं मे श्लाघ्यः प्राप्तो रणातिथिः । तोपयिष्ये शरीप्म जेप्यामीत्यमनोरथः ।।१३।। सूतः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् । आयुप्मन् ! रिपूणां सैन्यभेदेपु यस्ते परिचितो रथः । स्थचर्या बहिप्कतुं वमास्थायोत्तरो गतः ॥ १४ ॥ विराटः कथं निर्यातः कुमारः। भगवान्-भो राजन् ! संवार्यतां संवार्यतां कुमारः। अगणितगुणदोपो युद्धतीक्ष्णश्च वाल्या- न च दहति न कश्चित् सन्निकृष्टो रणामिः। अथ च परिहरन्ते धार्तराष्ट्रा न किञ्चि- न सलु परिभवात् ते युद्धदोपान प्रवीमि ।। १५ ।। राजा-तेन हि शीघ्रमन्यो रथ: कल्प्यताम् । सूतः यदाज्ञापयत्यायुप्मान् । ६ राजा-अयथा एहि तावत् । सूतः-आयुप्मन् ! अयमस्मि । राजा- स्वमिदानी कुमारस्य किं न पाहिल्यान् रयम । अनुमातोऽसि किं तेन न रामां सारयिर्मयाद ॥१६॥ २४ ·ri. 20.83 द्वितीयोऽङ्कः। ३९७ सूत:-प्रसीदत्यायुष्मान् । रथं कल्पयित्वा तु सूतसमुदाचारेणो. पस्थितः सल्यहम् । कुमारण, किन्नु तत्परिहासाथ किन्नु तत्राति कौशलम् । मामतिक्रम्य सारथ्ये दिनियुक्ता बृहन्नला ॥१७॥ भगवान्-राजन् ! अलमलं सम्भ्रमेण । यदि स्वचकोद्धतरेणुदुर्दिनं रथं समास्थाय गता बृहन्नला। परान् क्षणैर्नेमिरवैर्निवारयन् विनापि वाणान् रथ एप जेष्यति ॥ १८ ॥ राजा-तेन हि शीघ्रमन्यो रथः कल्प्यताम् । सूतः यदाज्ञापयत्यायुष्मान् (निगान्त !) (प्रविश्य ) मट:-मनासलु कुमारस्य रथः। राजा-कथं भग्नो नाम । ६ भट:- श्रोतुमर्हति महाराजः। बहुभिः समराभिहाच्छिन्नोऽश्वपयः परः। भनो वाईनलोभेन श्मशानाभिमुसो रयः ।।१९।। भगवान--(भारमगतम् ) आः अत्र गलु गाण्टीयम् । (प्रकाशम् ) ३ मो राजन् ! निमित्तं किञ्चिदुत्पन्नं श्मशानामिमुग रये । धार्तराष्ट्राः स्थित्ता यत्र श्मशानं न माययति ॥२०॥ राजा-भगवन् ! अकाले स्वस्थवास्यं मन्युमुन्पादयनि । भगवान्-अलं मन्युना । कदाचिन मोहपूर्वमा ३ गजा-आ अस्त्येतत। गच्छ मयों डायनां यत्नान्नः । १. गहनोमेन ।

·३९८ पञ्चरात्रे [ii. 20.1- भट:- यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः ।) को नु खल्वेप सहसा कम्पयन्निव मेदिनीम् । नदीस्रोत इवाविद्धः क्षणात् संवर्तते ध्वनिः ॥२१॥ ज्ञायतां शब्दः। (प्रविश्य) ३ भटः-जयतु महाराजः । श्मशानान्मुहूर्तविश्रान्ततुरगेण कुमारेण तु. भगवान्-एप मामनृतवादिनं न कुर्यात् । मट:- कृता नीला नागाः शरशतनिपातेन कपिला हयो वा योधो वा न वहति न कश्चिच्छरशवम् । शरैः स्तम्मीभूताः शरपरिकराः स्यन्दनवराः शरैश्छन्ना मागाः सवति धनुरुषां शरनदीम् ॥२२॥ भगवान्-(आत्मगतम् ) एतदक्षयतूणीत्वं येन शक्रस्य साण्डवे । यावत्यः पतिता धारास्तावन्तः प्रेपिताः शराः ॥ २३ ॥ राजा-अय परेविदानी को वृत्तान्तः । भटः-अप्रत्यक्षं हि तत्र मे । प्रवृत्तिपुरुषाः कथयन्ति-- धनुर्घोपं द्रोणस्तदिदमिति युवा प्रतिगतः ध्यजे' वाणं दृष्ट्या कृतमिति न मीप्मः प्रहरति । शरैर्भमः कर्णः किमिदमिति चान्ये नृपतयो भयेऽप्येको पाल्यान्न भयमभिमन्युर्गणयति ॥२४॥ भगवान् कथममिमन्युः प्रातः । मो राजन् ! १. वजे । २६ ·--ii. 28] द्वितीयोऽङ्कः ३९९ युध्यते यदि सौभद्रस्तेजोनिवशयो योः । सारथिः प्रेष्यतामन्यो विश्लवान बृहन्नला ॥ २५॥ राजा-मा मा भवानेवम् । मीष्मं रामशरैरमिन्नकवचं द्रोणं च मन्त्रायुधं कृत्वा कर्णजयद्रथौ च विमुखो शेषांश्च वांस्तान भूपान् । सौभद्रं स्वशरैर्न धर्षयति किं मीतः पितुः प्रत्ययात् संसृष्टोऽपि ययस्यभावसदृशं तुल्यं वयो रक्षति ॥ २६ ॥ भटः-एप सलु कुमारस्य रथः, आलम्बितो भ्रमति धापति तेन मुक्को न प्राप्य धर्पयति नेच्छति विप्रकर्तुम् । आसन्नभूमिचफ्लः परिवर्तमानो योग्योपदेशमिव यस्य रथः करोति ॥२७॥ राजा-गच्छ । भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः । मटः-यदाज्ञापयति महाराजः।( निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु महा. ३ राजः । जयतु विराटेश्वरः । प्रियं निवेदये महाराजाय । अपजितं गोग्रहणम् । अपयाना धार्तराष्ट्राः । भगवान्-दिष्टथा भवान् वर्धते । ६ राजा-न न । भगवतो वृद्धिरेपा । अथ कुमार इदानीं क। मरः-दृष्टपरिस्पन्दानां योधपुरुपाणां कर्माणि पुस्तकमारोपयति कुमारः। ९ राजा-अहो ग्लाघनीयव्यापारः सल्वयं कुमारः। ताडितस्य हि योधस्य श्लाघनीयेन फर्मणा। अकालान्तरिता पूजा नाशयत्येव वेदनाम् ॥२८॥ अथ वृहमलेदानी का .२७ ·पञ्चरात्रे [ii. 28.13 " मट:-प्रियनिवेदनार्थमभ्यन्तरं प्रविष्टा ३ राजा-वृहन्नला तावदाहूयताम् । मटः यदाज्ञापयति महाराजः। (ततः प्रविशति वृहन्नला।) ६ वृहन्नला- (निरूप्य संविमर्शम् ) गाण्डीवेन मुहूर्तमावतगुणेनासीत् प्रतिस्पर्धित वाणानां परिवर्तनेप्वविशदा मुष्टिर्न मे संहता। गोधास्थानगता न चाति पटुता स्थाने हृतं सौष्टवं स्त्रीभावाच्छिपिलीकृतः परिचयांदात्मा तु पश्चात् स्मृतः ॥२९॥ मया हि, अनेन वेपेण नरेन्द्रमध्ये टनायमानेन धनुर्विकृष्टम् । यात्रा तु वावच्छरदुर्दिनपु शीघ्र निमनः क्लुपश्च रेणुः॥३०॥ भो! जित्वापि गां विजयमप्युपलभ्य राज्ञो नैवास्ति मे जयगतो मनसि प्रहपः। दुःशासनं समरमूर्धनि सन्निगृह्य ववा यदद्य न विराटपुरं प्रविष्टः ॥३१॥ उत्तराप्रीविदत्वालङ्कारेणाटवो नीळित इवास्मि राजानं द्रष्टुम् । तस्माद् विराटेश्वरं पश्यामि । अये ! अयमायाँ युधिष्टिरः, सयौवनः श्रेष्टतपोक्ने रतो नरेश्वरो वाह्मणवृत्तमाश्रितः । विमुखराज्योऽप्यमिवर्धितः प्रिया त्रिदण्डधारी न च दण्डधारकः ॥३२॥ (टागम्य) भगवन् ! अनिवादये । ૨૮ ·-ii 351] द्वितीयोऽ। ४०१ भगवान्-- स्वस्ति । ३ बृहनला-जेदु भट्टा । [ जयतु मर्ता । ] सना- अकारण रूपमकारण कुल महत्सु नीचेषु च कर्म शोभते । इद् हि रूप परिभूतपूर्वक तदेव भूयो बहुमानमागतम् ॥ ३३ ॥ बृहन्नले । परिश्रान्तामपि भवतीं भूय परिश्रमयिष्ये । उच्यतां रणविस्तर । ३ बृहमला- सुणादु भट्टा। [भृणोतु मा ।। राजा-अर्जित कर्म । सस्कृतमभिधीयताम् । बृहन्नला-श्रोतुमर्हति महाराज । (भविश्य) भर -जयतु महाराज । ६ राजा- अपूर्व इय ते हों ब्रूहि केनासि विस्मित । अश्रद्धेयं प्रियं प्राप्तं सौभद्रो ग्रहणं गत ॥ ३४॥ वृहलाला-कथ गृहीत । ( आत्मगतम् ।) तुलितनलमिदं मयाद्य सैन्य परिगणित च रणेऽद्य मे स दृष्ट । सहश इह तु तेन नास्ति कश्चित् क इह भवेनिहतेषु कीचकेषु ॥ ३५॥ भगवान्-वृहलले । किमेतत् ।

·४०२ पञ्चरात्रे [i.35.2- वृहमला-भगवन् ! न जाने तस्य जेतारं बलवाञ्छिक्षितस्तु सः। पितृणां भाग्यदोषेण प्राप्नुयादपि धर्पणम् ॥ ३६ ॥ राजा-कथमिदानी गृहीतः । मट:- रथमासाद्य निःशहूं वाहुभ्यामवतारितः। राजा-केन । यः किलप नरेन्द्रण विनियुक्तो महानसे ॥ ३७॥ वृहन्नला-( अपवार्य ) एवमार्यमीमेन परिश्वक्तः, न गृहीतः । दूरस्था दर्शनादेव वयं सन्तोपमागताः । पुत्रस्नेहस्तु निर्विष्टो येन मुव्यक्तकारिणा ॥ ३८ ॥ राजा-तेन सत्कृत्य प्रवेझ्यताममिमन्युः। मगवान-मो राजन् ! वृष्णिपाण्डवनाथस्यामिमन्योः पूजां मया. ३ दिति सोको ज्ञास्यति । तदवधारणमस्य न्याय्यम् । राजा-नावधीरणमर्हति यादवीपुत्रः । कुतः, पुत्रो टेप युधिष्ठिरस्य तु वयतुल्यं हि नः सूनुना सम्बन्धो दुपदेन नः कुलगतो नता हि तस्माद् भवेन् । जामातृत्वमदूरतोऽपि च भवेन् कन्यापितृत्वं हि नः पूजार्दोऽप्यतिथिर्भवेत् स्वविमवैरिष्टा हि नः पाण्डवाः ॥३९॥ भगवान्-एवमेवन् । वक्तव्यं परिहर्तव्यं च । राजा-अय फेनार्य प्रवेशयितव्यः । ३ भगवान-वृहन्नटया प्रवेशयितव्यः । राजा-वृहमले ! प्रवेश्यताममिमन्युः। ३० ·ii. 43.] द्वितीयोऽङ्कः। ४०३ बृहन्नल-यदाज्ञापयति महाराज. । (आत्मगतम् ) चिरस्य स- ६ ल्वाकाशितोऽयं नियोगो लब्धः । भगवान्-(आत्मगतम्) अद्येदानी यातु सन्दर्शन चा शून्ये दृष्ट्या गाढमालिङ्गन था। स्वैरं तावद् यातुमुद्वाप्पतां वा मत्प्रत्यक्षं लज्जते ह्येप पुत्रम् ॥४०॥ राजा-पश्यतु भवान् कुमारस्य कर्म । नृपा भीष्मादयो भन्मा. सौभद्रो प्रहणं गतः। उत्तरेणाध संक्षेपादर्थत पृथिवी जिता ॥ ४१ ॥ (ततः प्रविशति भीमसेनः ।) भीमसेनः- आदीपिते जतुगृहे स्वभुजावसक्ता मभ्रातरश्च जननी च मयोपनीताः । सौभद्रमेकमवतार्य रथात्तु वालं तं च श्रमं प्रथममद्य समं हि मन्ये ।। ४२ ।। इत इत. कुमारः। (ततः प्रविशत्यभिमन्युः।) अमिमन्यु - भोः । को नु खल्वेपः, विशालयक्षास्तनिमार्जितोदरः स्थिरोन्नतांसोरुमहान कटीकृशः। रद्दाहतो येन भुजैकयन्त्रितो घलाधिकेनापि न चास्मि पीडितः ।।४३ ।। बृहमला-इत इतः कुमारः। अमिमन्यु:-अये अयमपर. कः, ·४०४ पञ्चराने [ii.44- अयुज्यमानः प्रमदाविभूपणैः करेणुशोमाभिरिवार्पियो गजः । लघुश्च वेयेण महानिवौजसा विभाबुमावेपनियाश्रितो हरः ॥ १४ ॥ बृहन्नला-( अपवार्य ) इममिहानयता किमिदानीमार्येण कृवम् । अवजित इति वावद् दूपिकः पूर्वयुद्धे दयिठसुववियुक्ता शोचनीया सुमद्रा। जिव इति पुनरेन रुष्यते वासुमद्रो भवतु बहु किमुक्त्वा दूपितो हस्तसारः ॥ ४५ ॥ भीमसेनः-अर्जुन ! बृहन्नला-अथ किमय किमर्जुनपुत्रोऽयम् ३ भीमसेनः-(अवार्य) जानाम्येतान् निमहादस्य दोषान् को वा पुत्रं मर्षयेच्छत्रुहस्ते। इष्टापत्त्या किन्तु दुःखे हि ममा पश्यत्वेन द्रौपदीयाहतोऽयम् ॥ ४६ ।। बृहन्नला-(अपवार्य) आर्य ! अभिमापणकौतूहलं में महत् । वाचालयत्वेनमार्यः। ३ भीमसेनः-वाढम् । अभिमन्यो ! अमिमन्यु:-अभिमन्यु म । भीमसेनः- रुप्यलेप मया । त्वमेवेनममिभापय । ६ बृहमला- अभिमन्यो ! अभिमन्युः कय कयम् । अभिमन्युनामाहम् । मोः! नीचेरप्यभिमाध्यन्ते नामभिः क्षत्रियान्वयाः। इहाय समुदाचारो प्रहणं परिभूयते ॥४७॥ ३२ ·-ii. 62.] द्वितीयोऽङ्कः। वृहन्नला-अमिमन्यो । सुसमारते ते जननी । अभिमन्यु:- कथं फयम् । जननी नाम । किं भवान् धर्मराजो मे मीमसेनो धनञ्जयः। यन्मां पितृवदाक्रम्य स्त्रीगतां पृच्छसे कयाम् ॥४८॥ बृहन्नला-अभिमन्यो । अपि कुशली देवकीपुत्रः केशवः । अभिमन्यु:-कथं तत्रभवन्तमपि नाम्ना । अथ किम्, अथ किम् । ३ कुशली भवता संसृष्टः । ( उमी परस्परमरलोकयतः।) अमिमन्यु:-कथमिदानी सारशमिव मां हस्यते । ६ बृहनला-न सलु किञ्चित् । पार्थ पितरमुद्दिश्य मातुलं च जनार्दनम् । तरुणस्य वारस युत्तो युद्धपराजयः ॥ ४९ ॥ अभिमन्यु:- अलमात्मस्तवं कर्तुं नास्माकमुचित कुले । हतेषु हि शरान पश्य नाम नान्यद् भविष्यति ॥५०॥ बृहन्नला-(आत्मगतम्) सम्यगाह कुमारः। सरथतुरगहप्तनागयौधे शरनिपुणेन न कश्चिदप्यविद्धः। अहमपि च परिक्षतो भयेयं यदि न मया परिवर्तितो रथः स्यात् ।। ५१ ।। (प्रायम् ) एवं वाक्यौण्डीर्यम् । किमर्थ तेन पदाविना गृहीतः। अभिमन्यु:- अशस्त्रो मामभिगतसतोऽस्मि ग्रहणं गतः। ग्यतशत्रं हि को हन्यादर्जुनं पितरं स्मरत् ।। ५२॥

·पञ्चराने [ii. 52.1- भीमसेन:- धन्यः खल्बर्जुनो येन प्रत्यक्षमुभयं श्रुतम् । पुत्रस्य च पितुः श्लाघ्य सङ्ग्रामेपु पराक्रमः ॥ ५३॥ राजा-त्वर्यतां त्वर्यताममिमन्युः । बृहन्नला-इत इतः कुमारः । एप महाराजः । उपसर्पतु कुमारः। १३ अमिमन्यु:-आः कस्य महाराजः । वृहन्नला-न न । ब्राह्मणेन सहास्ते । अभिमन्यु:- ब्राह्मणेनेति । भगवन् ! अभिवादये । ६ भगवान्-एहि वत्स ! शौण्डीय धृतिविनयं दयां स्वपक्ष माधुर्य धनुपि जयं पराक्रमं च । एकस्मिन् पितरि गुणानवाप्नुहि त्वं शेषाणां यदपि च रोचते चतुर्णाम् ॥५४॥ राजा-एह्येहि पुत्र ! कथं न मामभिवादयसि । अहो उत्सितः खल्वयं क्षत्रियकुमारः । अहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । अथ केनायं ३ गृहीतः। भीमसेनः-महाराज ! मया । अभिमन्यु:- अशस्त्रेणेत्यभिधीयताम् । ६ भीमसेनः- शान्तं शान्तं पापम् । सहजौ मे प्रहरणं भुजौ पीनांसकोमली। तापाश्रित्य प्रयुध्येयं दुर्वलगाते धनुः ॥ ५५॥ अमिमन्यु:-मा वावद् मोः ! वाहुरक्षौहिणी यस्य निर्व्याजो यस्य विक्रमः । किं भवान् मध्यमस्तातस्तस्यैतत् सदृशं यचः ।।५६ ।। .

·--11.60.] द्वितीयोऽङ्कः ४०७ भगवान्-पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम । अभिमन्यु:-श्रूयताम् । नन्वनुत्तरा वयं ब्राह्मणेषु, साध्यन्यो ३ ब्रूयात् । राजा-भवतु भवतु । मद्वचनात् पुत्र ! कोऽयं मध्यमो नाम । अभिमन्यु.-भूयताम् । येन, तुलयित्वा जरासन्धं कण्ठग्लिटेन बाहुना । असह्यकर्म तत् कृत्वा नीतः कृष्णोऽतदईताम् ॥ ५७ ॥ राजा- न ते क्षेपेण रुप्यामि रुप्यता भक्ता रमे। किमुक्त्वा नापराद्धोऽहं कथं तिष्ठति यात्विति ।। ५८ ॥ अमिमन्यु:-यद्यहमनुमाहाः, पादयोः समुदाचारः क्रियतां निग्रहोचितः। बाहुभ्यामाहृतं मीमो बाहुभ्यामेव नेष्यति ॥ ५९॥ (ततः प्रविशत्युत्तरः ।) मिथ्याप्रशंसा सलु नाम कष्टा येषां तु मिथ्यावचनेषु भक्ति । अहं हि युद्धाश्रयमुच्यमानो वाचानुवर्ती हृदयेन लजे ॥६॥ ( उपसृत्य ) भगवन् ! अभिवादये। भगवान्-स्वस्ति। ३ उत्तर.-तात ! अभिवादये। राजा-एसोहि पुत्र ! आयुष्मान् भव । पुन ! पूजिताः कृतकर्माणो योधपुरुपाः। ६ उत्तर-पूजिताः । पूज्यतमस्य क्रियतां पूजा । राजा-पुन्न ! कस्मै। पञ्च.२७ ·.४०८ पञ्चरात्रे [ii.co.- उत्तर:-इहात्रभवते धनञ्जयाय । ९ राजा-कथं धनञ्जयायेति । उत्तर:-अथ किम् । अत्रभवता, श्मशानाद्धनुरादाय तूणी चाक्षयसायके । नृपा भीष्मादयो भमा वयं च परिरक्षिताः ॥ ६१ ।। बृहन्नाला-प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अयं वाल्यात्तु सम्भ्रान्तो न वेत्ति प्रहरन्नपि । कृत्स्नं कर्म स्वयं कृत्वा परस्येत्यवगच्छति ॥ २ ॥ उत्तर:-व्यपनयतु भवाञ्छङ्काम् । इदमाख्यास्यते, प्रकोष्ठान्तरसगूढं गाण्डीवज्याहतं किणम् । यत्तद् द्वादशवर्षान्ते नैव याति सवर्णताम् ॥ ६॥ बृहन्नला- एतन्मे पारिहार्याणां व्यावर्तनकृतं किणम् । सन्निरोधविवर्णत्वाद् गोधास्थानमिहागतम् ॥ ६४ ॥ राजा-पश्यामस्तावत् । वृहमला- रुद्रयाणावलीढाङ्गो यद्यहं भारतोऽर्जुनः । अव्यक्तं मीमसेनोऽयमयं राजा युधिष्ठिरः ॥ ६५ ।। राजा-मो धर्मराज ! पृकोदर ! धनञ्जय ! कथं न मां विश्वसिय । भवतु भवतु प्राप्तकाले । वृहन्नले ! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । ३ वृहमला-यदाज्ञापयति महाराजः। भगवान्-अर्जुन ! न खलु न सलु प्रवेष्टव्यम् । तीर्णप्रतिज्ञा ययम् । अर्जुन:-यदाज्ञापयत्यायः।

·--ii. 70.] द्वितीयोऽङ्कः। ६ राजा- शूराणां सत्यसन्धानां प्रतिज्ञां परिरक्षताम् । पाण्डवानां निवासेन कुलं मे नष्टफल्मपम् ।। ६६ ।। अभिमन्यु--इहात्रभवन्तो मे पितरः । तेन एलु, न रुष्यन्ति मया क्षिप्ता हसन्तश्च क्षिपन्ति माम् । दिएथा गोग्रहणं स्वन्तं पितरो येन दर्शिताः ।।६७॥ (भीमसेनमुद्दिश्य ) भोस्तात । अज्ञानात्तु मया पूर्व यद् भवान् नाभिवादितः । तस्य पुत्रापराधस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ६८ ॥ भीमसेन -एोहि पुत्र । पितृसदृशपराक्रमो भव । पुत्र ! अभि- वादयस्व पितरम् । ३ अमिमन्यु'-भोस्तात ! अभिवादये। अर्जुन:-एोहि पुन! अयं स हृदयहादी पुत्रगानसमागमः। यत्तद् द्वादशवर्यान्ते प्रोपितः पुनरागतः ॥ ६९ ॥ पुन्न ! अभिवाद्यतां विराटेश्वरः । अमिमन्यु -अभिवादये। ३ राना-एोहि पत्स! यौधिष्ठिरं धैर्यमवाप्नुहि त्वं भैमं बलं नैपुणमर्जुनस्य । माद्रीसुतात् कान्तिमथाभिरूप्यं कीर्ति च कृष्णस्य जगत्प्रियस्य॥७॥ ( आत्मगतम् ) उत्तरासन्निकर्षस्तु मां बाधते । किमिदानी करिष्ये। भवतु घटम् । कोऽन्न। (प्रविश्य) मटः-जयतु महाराजः। ३७ ३ ·पश्चरात्रे [ii. 70.6 राजा-आपरतावत्। ६ भट:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य ) इमा आपः । राजा-अर्जुन ! गोग्रहणविजयशुल्कार्थ प्रतिगृह्यतामुत्तरा। भगवान्-एतदवनतं शिरः। ९ अर्जुन:-कथं चारित्रं मे तुलयति । भो राजन् ! इष्टमन्तःपुरं सर्व मातृवत् पूजितं मया । उत्तरपा त्वया दत्ता पुत्रार्थे प्रतिगृह्यते ॥ ७१ ॥ भगवान्-एतदुन्नतं शिरः । राजा-भवतु पितामहसकाशमुत्तरं प्रेपयामः । धर्मराज । वृकोदर ! ३ धनञ्जय ! इत इतो भवन्तः । (निष्कान्ताः सर्वे ।) द्वितीयोऽलकः। अथ तृतीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति मटः1) ३ भटः-मो भोः । निवेद्यतां निवेद्यतां सर्वक्षत्राचार्यपुरोगाणां क्षत्रि- याणाम् । एप हि, आपस्य नारायणचक्रजं भयं चिरप्रनष्टान परिभूय बान्धवान् । घनुःसहायैः कुरुभिर्न रक्षितो हृतोऽभिमन्युः क्रियतां व्यपत्रपा ॥१॥ इति । (ततः प्रवियतो भीष्मद्रोगो।) द्रोण:-सूत ! फयय फयय । ३८ ·-iii. 6.] तृतीयोऽङ्कः। रणभुव टपनीतः केन मे शिष्यपुत्रः क इह मम शरैस्तदेवतर्यो कामः । कथय पुरुपसारं यानदुखं चलं या वलात इव दूतांस्तन सम्प्रेषयामि ॥२॥ भीष्म-सूत! कथय कथय । भग्नापयानेप्वनभिज्ञदोपस्तारुण्यभावेन विलम्बमानः । केनेप हस्तिग्रहणोद्यतेन यूथे प्रयाते कलभो गृहीतः ॥३॥ ( ततः प्रविशति दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्च ।) दुर्योधनः-सूत ! कथय कथय । केनापनीतोऽमिमन्युः । अहमेवेनं मोक्ष्यामि । कुतः, मम हि पितृमिरस्य प्रस्तुतो ज्ञातिभेद- स्तदिह मम च दोपो वकृमिः पातनीयः । अथ च मम स पुत्रः पाण्डवानां तु पश्चात् सति च कुलविरोघे नापराध्यन्ति बालाः ॥४॥ वर्ण-अतिस्निग्धमनुरूपं चाभिहितम् । गान्धारीमातः ! मा तारत् स्वजनधिया तु पालभावाद् व्यापन्नः समरमुखे तव प्रियार्थम् । अस्माभिन च परिरक्षितोऽभिमन्यु- गुह्यन्तां धनुरपनीय वल्कलानि ॥५॥ शबुनि:- बहुनाथः सलु सौभद्रः। मुक्त एवेति सम्प्रधार्यताम् । छुतः, मुब्चेदर्जुनपुन इत्सवगतो राजा विराटः स्वयं स्मृत्वा चाद्य रणाजिरादपगत मुल्चेत् स दामोदरम् । क्रोधोद्भुतहलात् प्रलम्बमथनाद् मीतेन मुच्येत या मीमरत्वेनमिहानयेद् बलमहान् हत्या रिपूर्जितान् ॥६॥ १. रणपटुम्पनीत. ३९ 12 ·४१२ पञ्चरात्रे. [ii. 6.1. द्रोणः-सूत ! कथय कथय । कथमिदानी गृहीतः । पर्यस्तोऽस्य रथो हया नु चपलाश्चक्राक्षमा मेदिनी तूणी क्षीणशरे त्वमस्य विगुणो ज्याच्छेदवन्ध्यं धनुः । एता देवकृता भवन्ति रथिनां युद्धाश्रया व्यापदो बाणैरप्यवकृप्यते खलु परैः स्वाधीनशिक्षस्तु सः॥७॥ सूतः-आयुष्मन् ! परुपमयो धनुर्वेदः। किमायुष्मता न ज्ञायते । 'न चापि दोपा भवताभिभापिताः स चापि पाणौघमयो महारथः । 'अलातचक्रप्रतिमस्तु मे रथो गृहीत एवापतता पदातिना ॥८॥ सर्वे-कथं पदातिनेति । अथ कीदृशः स पदातिः । सूत:-किमभिधास्यामि रूपं वा पराक्रम वा । भीष्मः-रूपेण खियः कथ्यन्ते । पराक्रमेण तु पुरुषाः । तत् पराक्रमो- ऽस्यामिधीयताम् । सूतः-आयुप्मन् ! दुर्योधनः- किमर्थ स्तूयते कोऽपि भवता गर्विताक्षरैः । कथ्यतां नास्ति मे त्रासो यद्येप पवनो जये ॥९॥ 'सूत:-श्रोतुमर्हति महाराजः । तेन खलु, लड्ययित्या जवेनाश्वान् न्यस्त आपस्करे फरः । प्रसारितहयग्रीवो निष्कम्पश्च रथः स्थितः ॥१०॥ भीष्मः-तेन हि न्यस्यन्तामायुधानि । सवे-किमर्थम् । १. अवादचका ४० ·-iii.16.] तृतीयोऽङ्कः। ४१३ भीष्म:- हतप्रवेगो यदि या'न या रथो वृकोदरस्याङ्कगतः स चिन्त्यत्ताम् । पुरा हि तेन द्रुपदात्मजां हरन् पदातिनैवावजितो जयद्रथः ॥ ११॥ द्रोणः-सम्यगाह गाङ्गेयः । वाल्योपदेशात् प्रभृत्यहं तस्य जपमय- गच्छामि । इष्वत्रशालायां हि, कर्णायते तेन शरे विमुक्त विकम्पितं तस्य शिरो मयोक्तम् । गत्वा तदा तेन च बाणतुल्य- मप्राप्तलक्षः स शरो गृहीतः ॥ १२ ॥ शकुनि:-अहो हास्यमभिधानम् । नास्त्यन्यो बलवाँल्लोके सर्वमिटेपु कथ्यते । जगब्याप्तान भवन्तः किं सर्वे पश्यन्ति पाण्डवान् ॥ १३ ॥ भीष्मः-गान्धारराज ! सर्वमनुमानात् कथ्यते । ययं व्यपाश्नित्य रणं प्रयामः शस्त्राणि चापानि रथाधिरूढाः । द्वावेष दोभ्यो समरे प्रयाती हलायुधश्चैव वृकोदरश्च ॥ १४ ॥ शकुनि:-एफेनैव चयं भग्नाः सहसा साहसप्रियाः। उत्तरं च तमप्येके कथयिष्यन्ति फल्गुनम् ॥ १५ ॥ द्रोण:-भो गान्धारराज ! अत्रापि तावद् भवतः सन्देहः । किमुत्तरेणापि रणे विकृप्यते निसृष्टशुष्काशनिगर्जितं धनुः । किमुत्तरस्यापि शरहतातपः कृतो मुहूर्तास्तमितो दिवाकरः ॥ १६ ॥ १. बाहुना।

·४१४ पञ्चरात्रे [ii. 16.1- भीष्मः-गान्धारीमातः! विस्पष्टं खलु कथ्यते । ननु जानीते भवान् । बाणपुङ्वाक्षरैर्वाक्यैया॑जिहापरिवर्तिभिः । विकृष्टं खलु पार्थेन न च श्रोत्रं प्रयच्छति ॥ १७ ॥ (प्रविश्य) सूतः-जयत्वायुष्मान् । शान्तिकर्मानुष्ठीयताम् । १ भीमा-किमर्थम् । सूत:- उचितं ते पुरा कर्तुं ध्वजे वाणप्रधर्षिते । अयं हि बाणः कस्यापि पुर्खे नामाभिधीयते ॥ १८ ॥ मीष्मः-आनय। ( सूत उपनपति।) भीष्मः-(गृहीत्वा निरीश्य ) वत्स ! गान्धारराज! जराशिथिलं में चक्षुः । वाच्यतामयं शरः । शकुनि:-( गृहीत्वानुवाच्य ) अर्जुनस्य । ( इति क्षिपति । द्रोणस्य पादयोः पतति ।) द्रोग:-(शरं गृहीत्वा ) एह्येहि वत्स ! एप शिष्येण में क्षिप्तो गाङ्गेयं वन्दितुं शरः । पादयोः पतितो भूमौ मां क्रमेणाभिवन्दितुम् ॥ १९ ॥ सनिः- यौधः स्यादर्जुनो नाम तेनायं चोझिवः शरः । लिखितं चोत्तरेणापि प्रकाशमुपनीयताम् ॥२०॥ दुर्योधनः- तेषां राज्यप्रदानार्थमनृतं कथ्यते यदि । राज्यस्यार्घ प्रदास्यामि यावद् दृष्टे युधिष्टिरे ॥२१॥ ४२

·४१५
-iii.24.]
तृतीयोऽङ्कः ।
(प्रविश्य )
भट:-जयतु महाराजः । विराटनगराद् दूतः प्राप्तः ।
दुर्योधनः-प्रवेश्यताम् ।
भटः-यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशत्युचरः।)
अध्यानमल्पमतिमुक्तजस्तुरङ्गे-
रागच्छता पथि रथेन विलम्बितं मे ।
कौन्तेयवाणनिहतैरिदैः : समन्वाद्
दुःखेन यान्ति तुरगा पिपमा हि भूमिः ॥ २२ ॥
( प्रविश्य कृताञ्जलिः ) भो भो ! आचार्यपितामहपुरोग सर्व-
राजमण्डलमभिवादये।
सर्वे-आयुष्मान् भव ।
द्रोण:-किमाह तत्रमवान् विराटेश्वरः ।
उत्तर:-नाहं तत्रभवता प्रेषितः ।
द्रोण:-अथ फेन त्वं प्रेपितः।
उत्तरः-तत्रभवता युधिष्ठिरेण ।
द्रोण:-किमाह धर्मराजः।
उत्तर:-श्रूयताम् ।
उत्तरा मे स्तुपा लब्धा प्रतीक्षे राजमण्डलम् ।
तत्रैव किमिहैवास्तु विवाहः क प्रवर्वताम् ॥ २३ ॥
शकुनि:-तत्रैव तत्रैव ।
द्रोण:-
इत्यर्थ चयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते ।
धर्मेणार्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥ २४॥

·: पञ्चरात्रे . [iii.24.1- दुर्योधनः- बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् । मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ २५ ॥ द्रोण:- हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसङ्ग्रहाः । इमामपि महीं करना राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ २६ ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे ।) तृतीयोऽङ्कः । अवसितं पञ्चरात्रम् । ४४ ·38 4 15 9 23 16 64 9 54 29 23 सकारणं रूप अगणितगुण अग्निरनिमया मज्ञानानु मया अतीत्य बन्धून् मध में कार्यलो मधेदानी पर्ण मदानी यात मध्यानमल्पमति अनेन घेपेण थपास्य नाराय अपूर्व इव भयं बाल्पा अयं स हृदय अयुष्यमानः मलमारमस्त अवजित इति अवनतविटपो अवाप्य रूप्यम अशस्त्रो मामि अहं हि मात्रा माचार्यस्य यदा मादीपिते जतु मालम्बितो श्रम इक्ष्याकुशांति इरयर्थ चयमानी इष्टमन्तापुर उचित से पुरा उत्तरा मेस्नुपा अयोगः प्रस्तुतः I. II. II. II. II. L II. 1. I. L I. II. . I. III. II. एवमेव ऋतून श्लोकानुक्रमणिका। II. 38 उपन्यस्तस्य II. 16 एकवणेषु गा I. 7 एकैनव वर्ष II. 68 एकोदकरवं खल I. 19 एतदक्षयतूणी 48 एतदर्द II 10 एतन्मे परिहा . 40 एतां चक्रधरस्य III. एभिरेव रथै 30 1 एपशिष्यस्य 34 एप शिष्येण मे 69 एपा दोसैकयू कथं पण्डित 44 कर्णायवे तेन 50 कामं दुर्योभन II. 45 10 कि मवान् धर्म किन्नु वत्परिहा I. 20 किमय II. 62 किमयं स्तूयते 25 62 किमुत्तरेणापि II. 42 कृतश्रद्धो मारमा . कृता नीला नागा: 28 को नु खल्वेष 24 ऋतुवस्वे न II. 71 कोषमार्य वयो 18 गजेन्द्राः कल्प्यन्त 19 6 51 12 9 48 17 खलु स 18 9 16 TII. III. I. 1. II. 27 I. II. I. 21 27 41 7 14 29 23 गतो वृक्षाद् गाण्डीवेन मुहू - 8 ·४१८ पश्चरात्रे पादयोः समुदा II. गुरुकरतलमध्ये जानाम्यवान् I. जित्वापि गांवि तस्मान्मे रथ ताडिवस्य दियो तुलयिखा जरा II. तुलित बलमि II. तृप्तोऽमि विपा I. तेषां राज्यप्रदा ITI. वं पञ्च्यसे यदि I. स्वमिदानी कुमारस्य II. दद्यमानस्य I. IL. देवतं मानुपी I. II. द्रोणः पृयिव्यर्जुन द्रोण भीमश्च II. द्विजोछिटरवः धनुरूपनय धनुघोंप दोण धन्यः सल्वर्जुनो II. घर्पिता रय न चापि दोपा न जाने तस्य IL न ते क्षेपण IT. नरूप्यन्ति मया मारस्यन्यो यस M. निमित्त विशि II. नीचरप्यमिमा II. दूरस्था दर्शना 7 59 49 82 39 63 29 19 25 17 22 56 3 50 40 26 33 - दुतश्च वरसैन्य 45 नृपा भीमादयो II. 46 पर्यस्तोऽस्य IIT. 31 55 पार्य पितरम II. 28 पीतः सोमो बाल्य I. 57 पुत्रो होप युधि . 85 प्रकोष्टान्तरस II. 4 प्राणाधिकोऽस्मि I. 21 बहुमिःसमराभि T. 39 बाई दत्तं मया III. 16 बाणपुडाक्षर III. 11 बाणाधीना क्षत्रियाणां I. 38 वाहुरक्षौहिणी II. 24 मनापयानेव III. 1 भीमसेनस्य ली I. 1 मोमेण कर्णेन I. 11 भीमं रामनार II. 8 5 मम हि पितृभिर III. 24 मा ताबद्प्यथित 53 मायावत् स्वजन III. मिप्याप्रशंसा 8 मुछेदर्जुनपुत्र III. 36 यन मोजय I. 58 67 यत् पाण्डवा दुप I. 18 यत् पुरा ते समा I. 20 यदि विमसि I. 47 यदि सपकोद II. प्रातॄणां पैतृकं PBHEREHEHE 93 3 5 60 6 18 34 35 30 18 ·४१९ युध्यते यदि सो ये दुर्यलाश कृ येन भीमः समा येपां गतिः कापि ये कर्नु कामे योधिष्ठिरं धैर्य योधः स्वादजं शकटी च घृता 47 10 48 8 12 44 श्लोकानुक्रमणिका 25 वर्षेण वा वर्ष 37 वल्मीक्मूला 36 विशालवक्षास्त 31 46 शुष्केणकेन 70 शून्यमित्यभिधा 20 शूराणां सरयस 2 शौण्डीय तिथि 18 श्मशानादनुरा 37 सजैश्वापद 6 सयौवन श्रेष्ठ 49 सरथ तुरग 43 सरन्त:पुरेः 14 सहजी मे प्रहरणं 62 घुग्माण्डमरणी 10 13 हिवमपि परु 14 हतप्रवेगो यदि I. I. II. I. I. I. II. I II. II. II. II. II. I. I. I. I. II. III. रणभुव उपनी III. रथमानयशी II. रथमासाद्य II. राज्ञां वेष्टन I. राम्री छनेन I. I. रिपूणां सैन्य II. रुद्रयाणावली II. लक्ष्ययिस्वा जवेना . 1I. वयं व्यपाधिस्य ITI 66 54 रामेण भुक्त 61 2 32 51 2 65 16 26 28 11 घने सवृक्ष हन्त सर्वे IL. I. III. I. III.

·मध्यमव्यायोगस्य कथावस्तु । "मो मध्यम अप कदाचिद् दारपुमत्रयानुयातः कश्चिद् वृद्धो मादागो हिडिम्बावने घटोत्कचेन मीमसेनस्नुना रद्धोऽभूत । 'मन्मातुहिडिम्बाया उपवासनिसर्गार्य निपु पुरेषु त्वमेकं विसर्जय' इति तेनोक्तो द्वितीय पुतं मध्यमनामानं पित. भ्रातृवत्सलं विसर्जयामास । अथ पिंपाधाप्रतीकारार्थमदूरवर्तिनं कमपि जलाशय राक्षसानुमल्या गतश्विरायमाणो मातुराहारकालातिकमावया शीप्रमागच्छ " इति उच्चैरसकृत् तेनाहूतः । ततः पाण्डवमध्यमो भीम भारमानमेव मध्यमनाम्नाहूयमानं मत्वा तस्मिन् देशे प्राप्तः सन् वृद्धेनामय पाचितः। ततो भीम आरमानमेव राक्षसानुगामिन प्रतिशाय ब्राह्मणपुत्रं मध्यम राक्षसान्मोचयामास । अथ स्वपुत्रस्य घटोत्कचस्य मलपरीक्षणेच्छया तमवोचत् " धक्तश्चेद् बलात्कारेण मा नय" । तत्र युद्धे पराजेतुमशक्नुपवा राक्षसेन पूर्वसमयं स्मारितो भीमसेनसमनुसरन् हिडिम्बाया अन्तिकमास- साद । तत्र हिडिम्बया भार्योचितसमुदाचारेण सम्भावितः । घटोत्कचोऽपि मातृवाक्यात्तमात्मनः पितरं विज्ञाय तमम्यवादयत । मीमथ तं परिष्वन्याशि- पाभिननन्द। पात्राणि। पुरुषा:-- वृद्धः--बामणः केशवदासनामा । प्रयम:-वृद्धस्य ज्येष्ठः पुत्रः । द्वितीय:--वृद्धस्य द्वितीयः पुत्रो मध्यमनामा । तृतीयः-वृद्धस्य कनिष्ठः पुत्रः। घटोत्कचः-राक्षसो हिडिम्बामीमसेनयो सनः । भीमसेनः-मध्यमः कुन्तीपुत्रः। खियः- पासणी--पृद्धस्य भार्या । दिदिम्बा-राक्षसी भीमसेनस्य पल्ली।

·॥ श्रीः॥ भासनाटकचके मध्यमव्यायोगः। (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूरघारः।) सूत्रधार:- पायात्स वोऽसुरवधूहृदयारसाद. पादो हरेः कुवलयामलसङ्गनील. । यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनेक्रमणे रराज वैडूर्यसक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥१॥ एवमायेमिश्राविज्ञापयामि । अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्य शब्द इव श्रूयते । अङ्ग पश्यामि । (नेपथ्ये) भोस्वात । को नु सल्वेप । सूत्रधार:-भवतु, विज्ञातम् । भोः शब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः। त्रास्यते निर्विशकेन केनचित्पापचेतसा ॥२॥ (पुनर्नैपये) भोस्तात ! को नु सल्वेपः। ३ सूत्रधार -हन्त दृढं विज्ञातं । एप सलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडिम्बारणिसभूतो राक्षसामिरकतवैरं ब्राह्मणजनं विनासयति । मोः कष्टम् । अन्न हि. १. भुवनकमणे । २. कष्ट कष्ट खलु पलीसुतपरिवृतस्य माझगस्य मध्य, २८ ३ ·४२२ मध्यमव्यायोगे [i ..- भ्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारैः वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एपः । व्याघ्रानुसारचकितो वृपभः सधेनुः सन्त्रस्तवत्सक इवाकुलतामुपैति ॥३॥ (निष्क्रान्ताः।) स्थापना । ३ (ततः प्रविशति सुतायकलत्रपरिधृतो ब्राह्मणः पृष्ठतो घटोत्कचश्व।) ब्राझण:- भोः को नु खल्वेषः । तरुणरविकरप्रकीर्णकेशो भ्रुकुटिपुटोज्ज्वलपिङ्गलायताक्षः। सतडिदिव घनः सकण्ठसूत्रो युगनिधने प्रविमाकृतिहरस्य ॥४॥ .: प्रथमः-मोस्तात ! को नु खल्वेपः। ग्रहयुगलनिभाक्षः पीनविस्तीर्णवक्षाः कनककपिलकेशः पीनकौशेयवासाः। तिमिरनिवहवर्णः पाण्डरोवृत्तदंष्ट्रो नव इव जलार्मों लीयमानेन्दुलेखः ॥५॥ द्वितीयः-क एप भोः कलमदशनदंष्ट्रो लाङ्गलाकारनासः करिवरकरवाहुनीलजीमूतवर्णः। हुतहुनवहदीप्तो य स्थितो भाति मीम- खिपुरपुरनिहन्तुः शङ्करस्येव रोपः ॥ ६ ॥ तृतीयः-मोस्ताव ! को नु सल्वयमस्मान्पीडयति । । १. भान्तैः । २. सरोपः । ३. म्यामानुचारचकितो, म्याघ्रानुसारचरितो ।.. .२ ·-1.9.] प्रथमोऽङ्कः। ४२३ वम्रपातोऽचलेन्द्राणां श्येनः सर्वपतत्रिणाम् । मृगेन्द्रो मृगसंघानां मृत्युः पुरुपचिप्रहः ।।७।। ब्राह्मणी--अय्य को एसो अम्हा सन्दावेइ । [ आर्य ! क एषोऽ- स्मान् सन्तापयति । ३ घटोत्कचः-भो ब्राह्मण ! तिष्ठ तिष्ठ। किं यासि मद्भयविनाशितधैर्यसारो वित्रस्तदारसुतरक्षणहीनशक्ते!। तााग्यपक्षपवनोद्धतरोपवहि- तीव्र कलत्रसहितो भुजगो यथार्तः ॥८॥ भो ब्राह्मण ! न गन्तव्यं न गन्तव्यम् । पृधः-ब्राह्मणि ! न भेतव्यम् । पुत्रकाः न भैतव्यम् । सविमर्श ३ घस्य वाणी। पटोत्कचः-भोः ! कष्टम् । जानामि सर्वत्र सदा च नाम द्विजोत्तमाः पूज्यतमाः पृथिव्याम् । अकार्यमेतच्च गयाय कार्य मातुर्नियोगादपनीय शङ्काम् ॥९॥ वृद्धः-ब्राह्मणि ! किं न स्मरसि तत्रभवता जलक्लिन्नेन मुनिनोक्तं. अनपेतराक्षसमिदं वनमप्रमादेन गन्तव्यमिति । तदेवोत्पन्नं भयम् । ३ ब्राह्मणी-किं दाणि अय्यो मज्झत्थवण्णो विअ दिस्सदि। कि. मिदानीमार्यो मध्यस्थवर्ण इव दृश्यते ।। वृद्ध -किं करिष्यामि मन्दभाग्यः । ६ भादाणी-णं विक्कोसामो। [ननु विक्रोशामः !] प्रथमः-मयति कस्य वयं विक्रोशामः। १. मुजङ्गानाम् । २. अपनीतराहम् ।

·४२४ मध्यमव्यायोगे [i. 10- इदं हि शून्यं तिमिरोत्करप्रभैनंगप्रकारवरुद्धदिक्पथम् । खगैमूंगैश्वापि समाकुलान्तरं वनं निवासाभिमतं मनस्विनाम् ॥१॥ वृद्धः-ब्राह्मणि ! न भेतव्यं, न भेतव्यम् । मनस्विजननिवास- योग्यमिति श्रुत्वा विगत इव मे संत्रासः । शके नातिरेण ३ पाण्डवाश्रमेण भवितव्यं । पाण्डवास्तु, युद्धप्रियाश्च शरणागतवत्सलाच दीनेषु पक्षपतिताः कृतसाहसाश्च । एवंविधप्रतिभयाकृतिचेष्टितानां दण्डं यथाई मिह धारयितुं समर्थाः ॥११॥ प्रथमः भोस्तात । न तत्र पाण्डवा इति मन्ये । वृद्धः-कथं त्वं जानीपे । ३ प्रथमः-श्रुतं मया तस्मादागच्छता केनचिब्राह्मणेन शतकुम्भ नाम यज्ञमनुभवितुं महौम्यस्याश्रमं गता इति । वृदः-हन्त हताःस्मः। ६ प्रथमः-तात ! न तु सर्व एव । आश्रमपरिपालनार्थमिह स्थापितः किल मध्यमः। वृद्धः-ययेवं सन्निहिताः सर्वं पाण्डवाः । ९ प्रथमः स पाप्यस्यां वेलायां व्यायामपरिचयार्थ विप्रकृष्टदेशस्य इति श्रूयते । वृद्धः-हन्त निराशाः स्मः । भवतु पुत्र न्यायिध्ये तापदेनम् । १२ प्रथम:-अलमलं परिश्रमेण । पृधः-पुत्र ! निर्वेदप्रत्यर्थिनी खलु प्रार्थना । भयतु पश्यामस्तावत् । भो भोः पुरुप ! अस्त्वस्माकं मोक्षः । १. नागातिदूरेण । २, 'इथितं' इति विवधि भाति । ३. स्परयिष्ये । , ४ ·--1.16.] प्रथमोऽङ्कः । ४२५ १५ घटोत्कचा-मोक्षोऽस्ति समयतः । वृद्धः-क: समयः। घटोत्कचः अस्ति मे तत्रभवती जननी। तयाहमानप्तः। पुत्र ! १८ ममोपचासनिसर्थमस्मिन्वनप्रदेशे कश्चिन्मानुप: प्रतिगृह्यानेतन्य इति । ततो मयासादितो भवान् । पल्या चारित्रशालिन्या द्विपुत्रो मोक्षमिच्छसि । बलावलं परिज्ञाय पुत्रमेकं विसर्जय ॥ १२ ॥ वृद्धः-हं भो राक्षसापसद ! किमहमवाझणः । ब्राह्मणः श्रुतवान्वृद्धः पुत्रं शीलगुणान्वितम् । पुरुपादस्य इत्याहं कथं निवृतिमाप्नुयाम् ॥ १३ ॥ घटोत्कचः- यद्यार्थितो द्विजश्रेष्ठ ! पुत्रमेकं न मुञ्चसि । सकुटुम्बः क्षणेनेय विनाशमुपयास्यसि ॥ १४॥ वृद्धः-एप एव मे निश्चयः । कृतकृत्यं शरीरं मे परिणामेन जर्जरम् । राक्षसानो सुतापेक्षी होप्यामि विधिसंस्कृतम् ॥ १५ ॥ बामणी-अय्य! मा मा एवं । पदिमत्तधम्मिणी पदिव्वदत्ति णाम । गहीदफळेण एदिणा सरीरेण अय्यं युळं च रक्सिदुमिच्छामि । ३ [ आर्य, मा मैवम् । पतिमात्रधर्मिणी पतिव्रतेति नाम । गृहीतफ्रेनोन शरीरेणार्य कुलं च रक्षितुमिच्छामि । घटोत्कच.-भवति । न सलु स्त्रीजनोऽभिमतस्तत्रमयत्या । ६ वृदः-अनुगमिष्यामि भयन्तम् । घटोत्कचः-आः वृद्धस्त्वमपसर । १. परिमृग्या २. किमहं श्रुतवान् । ५ ·[i.16.8- ४२६ मध्यमव्यायोगे प्रथमः-भोस्तात ! ब्रवीमि खलु तावत्किचित् । ९ वृद्धः-ब्रूहि ब्रूहि शीघ्रम् । प्रथम:- . मम प्राणैर्गुरुप्राणानिच्छामि परिरक्षितुम् । रक्षणार्थ कुलस्यास्य मोक्तुमर्हति मां भवान् ॥ १६ ॥ द्वितीयः-आर्य ! मा मैवम् । ज्येष्ठः श्रेष्ठः कुले लोके पितॄणां च सुसंप्रियः । ततोऽहमेव यास्यामि गुरुवृत्तिमनुस्मरन् ॥ १७ ॥ तृतीयः-आयौँ ! मा मैवम् । ज्येष्ठो भ्राता पितृसमः कथितो ब्रह्मवादिभिः । ततोऽहं कर्तुभस्म्य) गुरूणां प्राणरक्षणम् ॥ १८ ॥ प्रथम:-वत्स ! मा मैवम् । आपदं हि पिता प्राप्तो ज्येष्ठपुत्रेण तार्यते । ततोऽहमेव यास्यामि गुरूणां प्राणरक्षणात् ॥ १९ ॥ वृद्धः-ज्येष्ठमिष्टतमं न शक्नोमि परित्यक्तुम् । ब्राह्मणी-जह अय्यो ज्येष्ठमिच्छदि तह अहं पि कणिमिच्छामि । ३ [यया? ज्येष्ठमिच्छनि तयाहमपि कनिष्ठमिच्छामि । ] द्वितीयः-पित्रोरनिष्टः कस्येदानी प्रियः । घटोत्कचः-अहं प्रीतोऽस्मि ! शीघ्रमागच्छ । द्वितीयः-धन्योऽस्मि यद् गुरुप्राणाः स्वैः प्राणः परिरक्षिताः । यन्धुस्नेहाद्धि महतः कायस्नेहस्तु दुर्लमः ।। २० ॥ घटोत्कचः-अहो स्वजनवात्सल्यमस्य ग्राझणमटोः । द्वितीयः-मोस्तात ! अभिवादये। १. 'मनुस्मर । २. पार्यते । ३. कालस्नेहस्तु ।

·४२७ -1.23.J प्रथमोऽङ्कः। ३ वृद्धः-एहोहि पुत्र विनिमाय गुरुनागान स्वैः प्रागैर्गुरुस्त्सल । अकृतात्मदुरावापं ब्रह्मलोकमवाप्नुहि ॥ २१॥ द्वितीय'-अनुगृहीतोऽस्मि । अम्ब ! अमिवादये। ब्राझणी-जाद । चिरंजीव । जात ! चिर जीव । ] ३ द्वितीय -अनुगृहीतोऽस्मि । आर्य । अभिवादये। प्रयम:-एोहि वत्स। परिष्वजस्य गाढं मां परिष्वक्तः शुभैर्गुणैः। कीया तव परिप्यता भविष्यति वसुन्धरा ॥ २२ ॥ द्वितीयः-अनुगृहीतोऽस्मि । तृतीय -आर्य ! अमिवादये। ३ द्वितीय.-स्वस्ति । नृतीय-अनुगृहीतोऽस्मि । द्वितीय:-भोः पुस्प ! किंचिद्रवीमि । ६ घटोत्कच.-बेहि ब्रूहि शीघ्रम् । द्वितीय -एतस्मिन्वनान्तरे जलाशय इव दृश्यते । तत्र में प्रकल्पित- परलोकस्य पिपासाप्रतीकारं करिष्यामि । ९ घटोत्कच-दृढव्यवसायिन् ! गम्यताम् । अतिक्रामति मातुराहार- काल । शीघ्रमागच्छ । द्वितीय -भोस्तात । एप गच्छामि । ( निष्कान्तः।) ११ पृद्धा-हा हा परिमुपिताः स्मो भोः ! परिमुपिताः स्मः । यनिशृंगो मम त्यासीन्मनोज्ञो वंशपर्वत । समध्यशृंगभङ्गेन मनस्तपति मे भृशम् ॥ २३ ॥ हा पुत्रक! कये गत एव । ७ ·४२८ मध्यमव्यायोगे [1.24.- . तरुण ! तरुणतानुरूपकान्ते ! 'नियमपराध्ययनप्रसक्तबुद्धे ! । कथमिव गजराजदन्तमन स्तरुरिव यास्यसि पुष्पितो विनाशम् ॥२४॥ घटोत्कचः-चिरायते खल ब्राह्मणबटुः । अतिक्रामति मातुराहार- कालः। किं नु खलु करिष्ये । भवतु दष्टम् । भो ब्राह्मण ! आहूयतां ३ तव पुत्रः । धृद्धः आः अतिराक्षसं खलु ते वचनम् । घटोत्कचः-कथं रुष्यति । मर्पयतु भवान्मर्पयतु । अयं मे प्रकृति- ६ दोपः । अथ किनामा तव पुत्रः । वृद्धः-एतदपि न शक्यं श्रोतुम् । घटोत्कचः-युक्तं भोः । ब्राह्मणकुमार ! किनामा ते भ्राता। ९ प्रथमः-तपस्वी मध्यमः। घटोत्कचः- मध्यम इति सदृशमस्य । अहमेवाहयामि । भो मध्यम ! मध्यम ! शीघ्रमागच्छ । (ततः प्रविशति भीमसेनः ।) भीमा-फस्यायं स्वरः। खगशतविरुते विति वारं द्रुमगहने दृढसंकटे बनेऽस्मिन् । जनयति च मनोज्वरं स्वरोऽयं पहुसटशो हि धनंजयखरस्य ॥ २५॥ घटोत्कचः-चिरायते खलु ब्राझणवटुः । अतित्रामति मातुराहार- फालः । किं नु सलु फरिप्ये । भवतु दृष्टम् । सः शब्दापयामि । ३ मो मध्यम ! शीघमागच्छ । १२ १.धनंजयस्य धन्दा ।

·-1.28.1] प्रथमोऽङ्कः। भीमा-मोः। को नु सल्वेतस्मिन्वनान्तरे मम व्यायामविनमुत्पाद्य मध्यम इति मां शब्दापयति । भवतु पश्यामस्तावत् । (परिक्रम्या- ६ वलोक्य सविस्मय ) अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । अयं हि, सिंहास्यः सिंहदंष्यो मधुनिभनयनः स्निग्धगम्मीरकण्ठो पभ्रुधूः श्येननासो द्विरदपतिहनुर्दीप्तं विशिष्टकेशः । न्यूढोरा पत्रमध्यो गजवृपभगतिलंगपीनांसवाहुः सुव्यक्तं राक्षसीजो विपुटबलयुतो लोक्वीरस्य पुनः ॥२६॥ पटोत्कच.-चिरायते सलु ब्राह्मणनटुः । उच्च शब्दापयामि । मो मो मध्यम ! शीप्रमागच्छ । ३ भीम -मोः ! प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः-न सत्ययं ब्राह्मणनटुः । अहो दर्शनीयोऽयं पुरुषः । य सिंहाकृतिः कनकतालसमानमाहुः मध्ये तनुर्गरुडपक्षविलिप्त पक्ष । विष्णुर्भवेद्विकसिताम्बुजपत्रनेत्रो नेने ममाहरति वन्धुरिवागतोऽयम् ॥२७॥ मो मध्यम : त्या सल्यहं शब्दापयामि। भीमः-अतः सल्वहं प्रासः। ३ घटोत्कचः-किं भवानपि मध्यम । भीमा-न तावदपरः। मध्यमोऽहमपध्यानामुत्सितानां च मध्यमः। मध्यमोऽहं क्षिती भद्र भ्रातृणामपि मध्यमः ॥ २८ ॥ घटोत्कच.-मविवव्यम् । १.'दीर्ष०। २. चिलिसपाः। ५ ·मध्यमव्यायोगे 1.28.2- भीम:-अपि च, मध्यमः पश्चभूतानां पार्थिवानां च मध्यमः। भये च मध्यमो लोके सर्वकार्येषु मध्यमः ॥२९॥ वृद्धः- मध्यमस्त्विति संप्रोक्ते नूनं पाण्डवमध्यमः । अस्मान्मोक्तुमिहायातो दर्पान्मृत्योरिवोत्थितः ॥३०॥ (प्रविश्य) मध्यमा- अस्यामाचम्य पद्मिन्यां परलोकेपु दुर्लभम् । आत्मनैवात्मनो दत्तं पद्मपत्रोज्ज्वलं जलम् ॥३१॥ (उपगम्य ) भोः पुरुष ! प्राप्तोऽस्मि । घटोत्कचः-भवानि दानि खल्वसि मध्यमः । मध्यम ! इत इतः । ३ वृद्धः-(भीमसेनमुपगम्य ) भो मध्यम ! परित्रायस्व ब्राह्मणकुलम् । मीमः-न भेतव्यम् न भेतव्यम् । मध्यमोऽहमभिवादये। वृद्धः-घायुरिख दीर्घायुर्भव। ६ मीमः-अनुगृहीतोऽस्मि । कुतो भयमार्यस्य । वृद्धः-श्रूयताम् । अहं खलु कुरुराजेन युधिष्ठिरेणाधिष्ठितपूर्वे कुरुजाङ्गले यूपग्रामवास्तव्यो माठरसगोत्रश्च कल्पशाखाध्वर्युः ९ केशवदासो नाम ब्राह्मणः । तस्य ममोत्तरस्यां दिशि उद्यामकग्राम- वासी मातुल: कौशिकसगोत्रो धज्ञबन्धु मास्ति । तस्य पुत्रोपनय- नार्थ सकलत्रोऽस्मि प्रस्थितः। १२ मीम:-अरिष्टोऽस्तु पन्थाः। ततस्ततः । वृद्धः-ततो मामेप हि- १. भवे । २. प्रासवान् इदानी खल्वसि।

·-1.36.] प्रथमोऽङ्कः। सजलजलदगान. पद्मपत्रायत्ताक्षो मृगपतिगतिलीले राक्षसः प्रोपदंष्ट्रः । जगति विगतशङ्कस्त्वद्विधानां समक्षं ससुतपरिजनं भरे ! हन्तुकामोऽभ्युपैति ॥ ३२॥ भीमः-एवम् । अनेन ब्राह्मणजनस्य मार्गविन. कृतः । भवतु निग्रहिप्यामि तावदेनम् । भोः पुरुप! तिष्ठ तिष्ठ । ३ घटोत्कच.-एप स्थितोऽस्मि । भीमा-फिमर्थ ब्राह्मणजनमपैराध्यसि । पुत्रनक्षत्रकीर्णस्य पत्नीकान्तप्रभस्य च । वृद्धस्य विप्रचन्द्रस्य भवान् राहुरिवोत्थितः ।। ३३ ।। घटोत्कच. अथ किम् । राहुरेव । . भीमः-आ', निवृत्तव्यवहारोऽयं सदारस्तनयैः सह । सर्वापरावेऽवध्यत्यान्मुच्यतां द्विजसत्तमः ॥ ३४ ॥ घटोत्कचः-न मुच्यते। मीमः-(आत्मगतम् ) भोः । कस्य पुत्रेणानेन भवितव्यम् । भ्रातृणां मम सर्वेषां कोऽयं भोः ! गुणतस्करः । दृष्टेवतद्धालौण्डीर्य सौभद्रस्य रमराम्यहम् ॥ ३५ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुष ! मुच्यताम् । घटोत्कचः-न मुच्यते । मुच्यतामिति विस्रब्धं ब्रवीति यदि मे पिता। न मुच्यते तथा झेप गृहीतो मातुराज्ञया ॥३६॥ १. पर (रा) स्यसि ।

·मध्यमव्यायोगे [i.86.- भीमः-( आत्मगतम् ) कथं मातुराज्ञेति । अहो गुरुशुभूपुः खल्वयं तपस्वी। माता किल मनुष्याणां दैवतानां च दैवतम् । मातुराज्ञां पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः ।। ३७ ।। (प्रकाशम् ) भोः पुरुष ! प्रष्टव्यं खलु तावदस्ति । 'घटोत्कचः-ब्रूहि ब्रूहि, शीघ्रम् । ३ मीमा-का नाम भवतो माता। घटोत्कचः-भूयता, हिडिम्बा नाम राक्षसी, कौरव्यकुलदीपेन पाण्डवेन महात्मना। सनाथा या महाभागा पूर्णेन द्यौरिवेन्दुना ॥ ३८ ॥ मीमा-(संहर्षमात्मर्गतम्) एवं हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम् । सदृशो ह्यस्य गर्वः। रूपं सत्त्वं बलं चैव पितृमिः सदृशं वहु । प्रजासु वीतकारुण्यं मनश्चैवास्य कीदृशम् ॥ ३९ ॥ (प्रकाशम् ) भोः पुरुष ! मुच्यताम् । घटोत्कचः-न मुच्यते । ३ मीमा-भो ब्राह्मण ! गृह्यतां तव पुत्रः । वयमेनमनुगमिष्यामः । द्वितीयः-मा मा भवानेवम् । त्यक्ताः प्रागेव मे प्राणाः गुरुप्राणेष्वपेक्षया । युवा रूपगुणोपेतो भवास्तिष्ठतु भूतले ॥ ४० ॥ भीमा-आर्य ! मा मैवम् । क्षत्रियकुलोत्पन्नोऽहम् । पूज्यतमाः खलु ब्राह्मणाः । तस्माच्छरीरेण ब्राह्मणशरीरं विनिमातुमिच्छामि । ६ घटोत्कचः-एवं क्षत्रियोऽयं, तेनास्य दर्पः। भवतु, इममेव हत्या नेष्यामि । अथ केनायं वारितः । १. "रिवारमना। १२ ·-5.42.2] प्रथमोऽङ्कः। ४३३ मीमा-मया। ९ घटोत्कचः-किं त्वया । मीमा-अथ किम् । घटोत्कचः-तेन हि भवानेवागच्छतु । १२ मीमः-एवमतिवीर्यान्नानुगच्छामि । यदि ते शक्तिरस्ति बला. त्कारेण मां नय। घटोत्कचा कि मां प्रत्यभिजानीते भवान् । १५ मीमः-मरपुन इति जाने । घटोत्कचः कथं कथं तव पुत्रोऽहम् । भीमः कथं रुप्यति । मर्पयतु भवान् । सर्वाः प्रजाः क्षत्रियाणां १८ पुत्रशब्देनामिधीयन्ते । अत एवं मयामिहितम् । घटोत्कचः-मीतानामायुधं गृहीतम् । भीम:- शपामि सत्येन भयं न जाने ज्ञातुं तदिच्छामि भवत्समीपे । किंरूपमेतद्वद भद्र वस्य गुणागुणज्ञः सदृशं प्रपत्स्ये ॥४१॥ घटोत्कचः-एप ते भयमुपदिशामि । गृह्यतामायुधम् । भीमः-आयुधमिति, गृहीतमेतत् । ३ घटोत्कचः-कथमिव । भीम:- काञ्चनस्तम्भसहशो रिपूणां निग्रहे रतः । अयं तु दक्षिणो याहुरायुधं सहज मम ॥४२॥. घटोत्कचः-इदमुपपन्नं पितुर्मे मीमसेनस्य । भीमा-अथ कोऽयं मीमो नाम । १. अतिवीरलं । २. सदृशं । , ·४३४ मध्यमव्यायोगे [i.43.- विश्वका शिवः कृष्णः शक्रः शक्तिधरो यमः। एतेषु कथ्यतां भद्र केन ते सदृशः पिता ।। ४३ ॥ घटोत्कचः-सर्वैः। मीमः-धिगनृतमेतत् । ३ घटोत्कचः-कथं कथमनृतमित्याह । क्षिपसि मे गुरुम् । भवत्विमं स्थूलं वृक्षमुत्पाटय प्रहरामि । ( उत्पाट्य प्रहरति ।) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एतगिरि- ६ कूटमुत्पादथ प्रहरामि । शैलकूटं मयाक्षिप्त प्राणानादाय यास्यति । भीम:- रुष्टोऽपि कुञ्जरो वन्यो न व्याघ्र धर्षयेद्वने ॥ ४४ ॥ घटोत्कचः-(प्रत्य) कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु खलु करिष्ये । भवतु दृष्टम् । नन्वहं भीमसेनस्य पुत्रः पौत्रो नभस्वतः । तिष्ठेदानी सुसन्नद्धो नियुद्धे नास्ति मत्समः ॥ ४५ ॥ ( इत्युभौ नियुद्धं कुरुतः ।) घटोत्कचः-( मीमसेनं बद्ध्वा ) ब्रजसि कथमिह त्वं वीर्यमुलक्ष्य बाहो. गंज इव दृढपाशैः पीडितो मद्भुजाभ्याम् । भीमः-(आत्मगतम्) कथं गृहीतोऽस्म्यनेन । भोः सुयोधन ! वर्धते ते शत्रुपक्षः। कृतरक्षो भव । (प्रकाशम् ) भोः पुरुष ! अवहितो ३ भव। घटोत्कचः-अवहितोऽस्मि । भीमः-(नियुद्धबन्धमवधूय ) ·-~1,48.] प्रथमोऽङ्कः। ४३५ न्यपनय बलदर्प दृष्टसारोऽसि वीर! न हि मम परिसेदो विद्यते माहुयुद्धे ।। ४६ ॥ घटोत्कच.-कथमनेनापि न शक्यते हन्तुम् । किं नु सलु करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । अस्ति मातृप्रसादलब्धो मायापाशः । तेन बध्येनं ३ नेष्यामि। कुतः सल्वाप.। भो गिरे ! आपस्तावत् । हन्त सवति । (आचम्य मन्त्र जपति । ) भोः पुरुप ! मायापाशेन बद्धस्त्वं वियशोऽनुगमिष्यसि । राजसे रज्जुभिर्बद्धः शक्रध्वज इवोत्सवे ॥ ४७ ।। ( इति मायया बध्नाति ।) मीमः- कथं मायापाशेन चद्धोऽस्मि । किमिदानीं करिष्ये । भवतु ३ दृष्टम् । अस्ति मे महेश्वरप्रसादालन्धो मायापाशमोक्षो मन्त्रः। तं जपामि । कुत. सल्वापः। भो ब्राह्मणकुमार ! आनय कमण्डलु- गता आपः। ६ वृद्धः-इमा आप। (भीम आदायाचम्य मन जप्त्वा मायामपनयति ।) घटोत्कच -अये पतितः पाश.1 किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । ९ भो. पुरुप ! पूर्वसमयं स्मर । भीमा-समयमिति । एप स्मरामि । गच्छाप्रतः। (उमौ परिकामतः1) वृद्धा-पुत्रकाः किं कुर्मः । अयं गच्छति वृकोदरः । आक्रम्य राक्षसमिमं ज्वलदुअरूप. मुगेण बाहुवलवीर्यगुणेन युक्तम् । एष प्रयाति शनकैरवधूय शीघ्र. मासारवर्पमिय गोवृपभस्सलीलम् ॥४८॥ १. न गमिष्यति।

·मध्यमव्यायोगे
[i.48.1-
घटोत्कचः-इह तिष्ठ । त्वदागमनमम्बायै निवेदयामि ।
भीमा-बाढम् । गच्छ ।
३ घटोत्कचः-( उपसृत्य ) अम्ब ! अयममिवादये । चिराभिलपितो
भवत्या आहारार्थमानीतो मानुपः ।
(प्रविश्य)
६ हिडिम्बा-जाद ! चिरं जीव । [जात ! चिरं जीव । ]
घटोत्कचः-अनुगृहितोऽस्मि ।
हिडिम्बा-जाद ! कीदिसो माणुसो आणीदो। [जात, कोदो
९ मानुष आनीतः । ]
घटोत्कचः-भवति रूपमात्रेण मानुषः । न वीर्येण ।
हिडिम्बा-किं बह्मणो।। किं ब्राह्मणः।]
-१२ घटोत्कच:-न ब्राह्मणः ।
हिडिम्बा-आदु थेरो । [ अथवा स्थविरः । ]
घटोत्कचः-न वृद्धः।
१५ हिडिम्मा-किं वाळो।[कि बालः । ]
घटोत्कचः-न बालः।
हिडिम्बा-जइ एव्वं, पेक्खामि दाव णं। (उभौ परिक्रामतः।) [ यद्येवं
१८..पश्यामि वावदेनम् । ]
हिडिम्बा- कि एसो माणुसो आणीदो । किमेष मानुष आनीतः।।
घटोत्कचः-अम्ब ! कोऽयम् ।
२१ हिडिम्बा-उम्मत्तअ दुव्वदं खु अम्हा। उन्मत्तक दैवतं खल्वरमा-
कम्।
घटोत्कचः-आः कस्य दैवतम् ।
२४ हिडिम्बा-तव अ, मम अ[ तव च, मम च।।
घटोत्कचः-कः प्रत्ययः।

·i.50.] प्रथमोडी हिदिम्बा--असं पाओ । जेदु अय्यउचो । [अयं प्रत्ययः ! २७ नयत्वार्यपुत्रः ।। मीम:-( विलोक्य ) का पुनरियम् । अये देवी हिडिम्बा । अस्माकं भ्रष्टराज्यानां भ्रमतां गहने बने। जातकारुण्यया देवि ! संतापो नाशिवस्त्यया ॥१९॥ हिडिम्ये ! किमिदम् । हिडिम्बा-(कणे) अप्यउत्त! इंदिसं विआर्यपुत्र ! शमिव।] ३ भीमः-जात्या रामसी, न समुदाचारेण । हिदिम्बा-उम्मत्तम ! अभिवादेहि पिदरं।[म्मचक ! अभिवादय पितरम् 11 ६ घटोत्कचः-भोस्वाद ! 'अज्ञानातु मया पूर्व यद्रवान्नामिवादितः । अस्य पुत्रापराधस्य प्रसादं कर्तुमईसि ॥५०॥ अहं स धाराष्ट्रयनदयामिर्घटोत्कचोऽभिवादये। पुत्रचापलं क्षन्तु- महसि । ३ मामः-एहहि पुन व्यतिक्रमकृतं क्षान्तमेव । ( इति परिष्वज्य ) अयं स धार्तराष्ट्रवनदवामिः । पुत्रापेक्षीणि सल पितृहृदयानि । पुत्र, अतिवलपरानमो भव । ६ पोकचः-अनुगृहीतोऽस्मि । वृदः-एवं मीमसेनपुत्रोऽयं घटोत्कचः । भीमा-पुत्र ! अभिवादयानमयन्तं केशवदासम् । ९ घटोत्कचः-भगवन्नभिवादये । १. अय होऊः मुद्रितपुस्तकेषु न दृश्यते । २. कान्तमे।। 1. पागष्ट-~ वनदयामिपुत्रापेक्षिणि । मध्य.२९ ·मध्यमव्यायोगे [1.60.10- :-पितृसदृशगुणाकीर्तिर्भव। घटोत्कचः-अनुगृहीतोऽस्मि । १२ वृद्धः-भो वृकोदरं ! रक्षितमस्मत्कुलं, स्वकुलमुद्धृतं च । गच्छाम- स्तावत्। भीम:- अनुमहात्तु भवतः सर्वमासीदिदं शुभम् । .आश्रमोऽदूरतोऽस्माकं तत्र विश्रभ्य गम्यताम् ।। ५१ ॥ वृद्धः-कृतमातिथ्यमनेन जीवितप्रदानेन । तस्माद्गच्छामस्तावत् । भीमः-गच्छतु भवान् सकुटुम्बः पुनदर्शनाय । ३ वृद्धः-बाढम्। प्रथमः कल्पः। (सपुत्रत्रयकलस्रो निष्क्रान्तः केशवदासः 1) भीमः-हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स घटोत्कच ! इतस्तावत् । तंत्र- भवन्तं केशवदासं आश्रमपदद्वारमानमपि संभावयिष्यामः । यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो यथाहुतीनां प्रभवो हुताशनः । यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि तथा प्रभुनों भगवानुपेन्द्रः ॥ ५२ ।। (निष्कान्ता: सर्वे ।) ॥ मध्यमव्यायोगं नाम नाटकं समाप्तम् ।।

·श्लोकानुक्रमणिका । I. I. मनुप्रहाच भस्माकं भ्रष्ट मस्यामाचम्य मज्ञानाच आक्रम्य राक्षस आपदं हि पिता इदं हि शून्य कलमदशन काम्चनस्तम्म 33 I3 8 35 B 29 30 28 कियासि मद I. I. L. 1. L. I. I. 52 पुवनक्षत्र L 49 ग्राम्हणा श्रुत I. 31 मोइशदोरा I. 50 प्रावृणां मम 48 भ्रान्तः सुवै I. 19 मध्यमः पन्च L. 10 मध्यमस्स्विति I. 6 मध्यमोह I. 42 मम प्राणगुरु 8 माता कि मनुष्याणां I. 15 मायापाशेन I. 38 मुध्यतामिति I. 25 यथानदीना I. 6 यथितो द्विज I. I. 17 युद्धप्रियाच I. 18 रूपं सरवं I. 24 बसपातो I. I. 40 विश्वकतो शिव: I. 20 वनसि कयमिह I. 45 पापरमि सस्पेन I. 84 शैलकटं I. 12 सजलजलद 22 सिंहाकृतिः कनक 1. 1 सिंहास्यः सिंह L १ यत्रिशृङ्गो कृतकृत्यं शरीरं कौरन्यकुल खगवविरते प्रहयुगल जानामि सर्वत्र ज्येष्टः श्रेष्ठ: कुले ज्येटो माता तरणतरुणा तरुण रविकर स्वकाः प्रागेव धन्योऽस्मि यद मन्वहंभीम निवृचम्यवहारो पान्या चारित्र परिष्वजस्व गाई पापास वोऽसुर I. I. I. 16 37 47 36 61 14 28 11 89 7 31 48 46 41 विनिमाय गुरु I. I. I. I. I. I. I. 82 27 26 ·दूतवाक्यस्य कथावस्तु । श्रीकृष्णेन पाण्डयाथै सर्वक्षनियकुलसंक्षयकारकस्य कुरुपाण्डवयुद्धस्य प्राक् दुर्योधनसमायां कृतं दौत्यमस्य नाटकस्य कथावस्तु । पात्राणि । काञ्चुकीयः-दुर्योधनस्य भृत्यो बादरायणः । दुर्योधनः कौरवमुख्या। वासुदेवः-पाण्डवता श्रीकृष्णः । मुदर्शन:-श्रीकृष्णस्यायुधधरम् । धृतराष्ट्र:-दुर्योधनस्य पिता। ma- ·सूमधार:- ॥ श्रीः ।। भासनाटकचक्रे दूतवाक्यम्। (नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रपार' ।) पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः। व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताननखेन खे ॥ १ ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किं नु सलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इब श्रूयते । अन ! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भोः प्रतिहाराधिकृताः । महाराजो दुर्योधन- समामापयति । सूत्रधार:- भवतु, विज्ञातम् । उत्पन्ने धार्तराष्ट्राणां विरोघे पाण्डवैः सह । मन्त्रशाला रचयति भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥२॥ (निष्कान्तः।) स्थापना। ३ (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः-भो भोः प्रतिहाराधिकृताः ! महाराजो दुर्योधन १५. ३ ज्ञापयति-अद्य सर्वपार्थिवे. सह मन्त्रयितुमिच्या- हूयन्तां सर्वे राजान इति । (परित्रम्यावलोक्य) पोतो दुर्योधन इत्त एवाभिवर्तते । य एषः, १ ·४४२ दूतवाक्ये [i.3.- श्यामो युषा सितदुफूलकवोत्तरीयः सच्छत्रचामरवरो रचिताङ्गरागः । श्रीमान् विभूपणमणिद्युतिरञ्जिताङ्गो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ॥३॥ (ततः प्रविशति ययानिर्दिष्टो दुर्योधनः ।) दुर्योधनः-उद्धृतरोपमिव मे हृदयं सहर्ष प्राप्तं रणोत्सबमिमं सहसा विचिन्त्य । इच्छामि पाण्डवबले वरवारणाना- मुत्कृदत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम् ॥ ४॥ काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः। महाराजशासनात् समानीतं सर्व- राजमण्डलम् । ३ दुर्योधनः-सम्यक् कृतम् । प्रविश त्वमवरोधनम् । काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रान्तः ) दुर्योधनः-आर्यों पैकर्णवर्पदेवौ ! उच्यताम्-अस्ति ममैकादशाक्षी- ६ हिणीवलसमुदयः । अस्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हति । किं किमाह- तुर्भवन्तौ-महान् खल्वयमर्यः । मन्त्रयित्या वक्तव्यमिति । सदृशमेतत् । तदागम्यतां मन्त्रशालामेव प्रविशामः । आचार्य ९ अभिवादये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । पितामह ! अभिया. दये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । मातुल ! अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । आर्यों चैकर्णवर्षदेवी ! प्रविशता १२ भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः ! स्वैरै प्रविशन्तु भवन्तः । वयस्य ! कर्म ! प्रविशामस्तावत् । (प्रविश्य) १५ आचार्य ! एतत् कूर्मासनम् , आस्यताम् । पितामह ! एतत् सिंहा. सनम् , आस्यताम् । मातुल ! एतच्चासनम् , आस्यताम् । आर्यों . २ ·~i. 62] प्रथमोऽङ्क । वैकर्णवर्षदेवी ! आसाता भवन्तो । भो मोः सर्वक्षत्रियाः ! १८ स्वरमासतां भवन्तः । किमिति किमिति महाराजो नात इति । अहो सेवाधर्मः । नन्वयमहमासे । वयस्य कर्ण ! त्यमप्यास्त्र । ( उपविश्य ) आर्यों बैकर्णवर्षदेवौ ! उच्यताम्-अस्ति ममेकादशा- २१ क्षौहिणीवलसमुदयः । अस्य क सेनापतिर्भवितुमईतीति । किमाहतुर्भवन्तो-अत्रमवान् गान्धारराजो यक्ष्यतीति । भवतु, मातुलेनाभिधीयताम् । किमाह मातुल:-अनभवति गाङ्गेये स्थिते २४ कोऽन्यः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । सम्यगाह मातुलः । भवतु भवतु, पितामह एव भवतु । वयमप्येतदमिलपामः । सेनानिनादपटहखनशड्सनादे- श्वण्डानिलाहतमहोदधिनादकल्पै । गानेयमूर्ध्नि पतितरभिपेपतोयः सार्थ पतन्तु हृदयानि नराधिपानाम् ॥५॥ (प्रविश्य) माञ्चुकीय -जयतु महाराज.। एप सलु पाण्डवस्कन्धाकाराद् ३ दौत्येनागत. पुरुपोत्तमो नारायणः । दुर्योधन.- मा तावद् भो बादरायण ! । किं कि कंसमृत्यो दामोदर- स्तर पुरुषोत्तमः । स गोपालकस्ताय पुरुषोत्तम । याद्रयापहृतदि. ६ पयकीर्तिमोगस्तव पुरुषोत्तम. । अहो पार्थिवासनमाश्रितस्य भृत्य- जनस्य समुदाचारः । सगर्व सल्यस्य वचनम् । आ अपध्वंस । काञ्चुकीयः-प्रसीदतु महाराजः। संभ्रमेण समुदाचारो विस्मृतः । ९ (पादयोः पतति । दुर्योधन.-संभ्रम इति। मनुष्याणामस्त्येव संभ्रमः उत्तिष्ठोत्तिष्ठ) काञ्चुकीय -अनुगृहीतोऽस्मि । १२ दुर्योधन -इदानी प्रसन्नोऽस्मि । क एप दूत. प्राप्तः । 7 a ·[.i.6.18.- । । दूतवाक्ये .:. काञ्चुकीयः-दूतः प्राप्तः केशवः । दुर्योधनः-केशव इति । एवमेष्टव्यम् । अयमेव समुदाचारः । भो १५ भो राजानः! दौत्येनागतस्य केशवस्य किं युक्तम् । किमाहुर्भवन्तः- : अर्घ्यप्रदानेन पूजयितव्य: केशव इति । न मे रोचते । ग्रहणम. स्यात्र हितं पश्यामि। ग्रहणमुपगते तु वासुभद्रे इतनयना इव पाण्डवा भवेयुः । गतिमतिरहितेपु पाण्डवेपु क्षितिरखिलापि भवेन्ममासपत्ना ॥६॥ अपि च योऽत्र केशवस्य प्रत्युत्थास्यति, स मया द्वादशसुवर्णभारेण दण्ड्यः । तदप्रमत्ता भक्तु भवन्तः । को नु खलु ममाप्रत्युत्था- ३ नस्योपायः। हन्त दृष्ट उपायः । बादरायण ! आनीयतां स यत्र द्रौपदीकेशाम्बरावकर्पणमालिखितम् । (अपवार्य) तस्मिन् दृष्टिविन्यासं कुर्वन् नोत्थास्यामि केशवस्य । ६ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः। (निष्क्रम्य प्रविश्य) जयतु महाराजः । अयं स चित्रपटः । दुर्योधनः-ममाग्रतः प्रसारय । ९.काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । (प्रसारयति।) दुर्योधनः-अहो दर्शनीयोऽयं चित्रपटः । एष दुःशासनो द्रौपदी ... फेशहस्ते गृहीतवान् । एषा खलु द्रौपदी, दुःशासनपरामृष्टा सम्भ्रमोत्फुल्ललोचना । राहुवक्त्रान्तरगता चन्द्रलेखेव शोभते ॥ ७॥ एप दुरात्मा भीमः सर्वराजसमक्षमवमानितां द्रौपदी दृष्ट्या प्रवृद्धा. मर्पः सभास्तम्भ तुलयति । एप युधिष्ठिरः, चित्रपटो ननु, ४ ·-1.12.13 प्रथमोऽङ्कः। ४५५' सत्यधर्मघृणायुक्तो द्यूतविभ्रष्टचेतनः । करोत्यपाङ्गविक्षेपः शान्तामर्ष वृकोदरम् ॥ ८॥ एप इदानीमर्जुन, रोषाकुलाक्षः स्फुरिताघरोष्ठ- स्तृणाय मत्वा रिपुमण्डलं तत् । उत्सादयिष्यन्निव सर्वराज्ञः शनैः समाकर्षति माण्डिवज्याम् ॥ ९॥ एप युधिष्ठिरोऽर्जुनं निवारयति । एतौ नकुलसहदेयौ, कृतपरिकरबन्धौ धर्मनिविंशहस्ती परुपितमुसरागी स्पष्टदष्टाघरोष्ठौ । विगतमरणशकी सत्वरं भ्रातरं मे हरिमिव मृगपोतो तेजसामिप्रयातौ ॥ १० ॥ एप युधिष्ठिरः कुमारावुपेस निवारयति- नीचोऽहमेव विपरीतमतिः कयं या रोपं परित्यजतमद्य नयानयज्ञो। द्यूताधिकारमयमानममृष्यमाणाः सत्वाधिकेषु वचनीयपराक्रमाः स्युः॥ ११ ॥ इति । एष गान्धारराजा, अक्षान क्षिपन् सकितवं प्रहसन सगर्व सङ्कोचयनिव मुर्द द्विषतां स्वकीया। स्यैरासनो दुपदराजमुतां रुदन्ती कादेण पश्यवि लिखत्यभिसं नयनः ॥ १२ ॥ एतावाचार्यपितामही तां दृष्ट्वा उन्नायमानौ पटान्तान्तर्दिनमुसौ ·, दूतवाक्ये [i.12.2- स्थितौ । अहो अस्य वर्णाव्यता । अहो भावोपपन्नता । अहो युक्त ३ लेखता। सुव्यक्तमालिखितोऽयं चित्रपटः । प्रीतोऽस्मि । कोऽत्र । काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः। दुर्योधनः- बादरायण ! आनीयतां स विहगवाहनमात्रविस्मितो दूतः । ६ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्फान्तः ) दुर्योधनः-वयस्य कर्ण ! प्राप्तः किलाद्य वचनादिहं पाण्डवानां 'दौत्येन भृत्य इव कृष्णमतिः स कृष्णः । श्रोतुं सखे ! त्वमपि सजय कर्ण ! कर्णी नारीमृदूनि वचनानि युधिष्ठिरस्य ॥ १३ ॥ (ततः प्रविशति वासुदेवः काञ्चुकीयश्च ।). ३ वासुदेवः अद्य · खलु धर्मराजवचनाद् धनञ्जयाकृत्रिममित्रतया चाहवदर्पमनुक्तग्राहिणं सुयोधनं प्रति मयाप्यनुचितदौत्यसमयोs. नुष्ठितः । अथ च, कृष्णापराभवभुवा रिपुवाहिनीभ- कुम्भस्थलीदलनतीक्ष्णगदाधरस्य । भीमस्य कोपशिखिना युधि पार्थपत्रि- चण्डानिलैश्च कुरुवंशवनं विनष्टम् ॥ १४ ॥ इदं सुयोधनशिविरम् । इह हि, आवासाः पार्थिवानां सुरपुरसदृशाः स्वच्छन्दविहिता विस्तीर्णाः शस्त्रशाला बहुविधकरणैः शस्त्रैरुपचिताः। हेपन्ते मन्दुरास्थास्तुरगवरघटा हन्ति करिण ऐश्वर्य रफीतमेतत् खजनपरिभवादासन्नविलयम् ॥ १५॥ 'भोः! - ६ ·- । -1.18.] प्रथमोऽङ्क । दुष्टवादी गुणद्वेपी शठः स्वजननिर्दयः । सुयोधनो हि मां दृष्ट्वा नैव कार्य करिष्यति ॥ १६ ॥ भो बादरायण ! किं प्रवेष्टव्यम् । काञ्चुकीय.- .-अथ किमथ किम् । प्रवेष्टुमईति पद्मनाभः । ३ वासुदेयः-(प्रविश्य) कथं कथं मां दृष्ट्या संभ्रान्ताः सर्वक्षत्रियाः । अलमलं संभ्रमेण । स्वैरमासतां भवन्तः । दुर्योधन'-कथं कथं केशवं दृष्ट्वा संभ्रान्ता. सर्वक्षनिया । अल ६ गलं संभ्रमेण । स्मरणीय पूर्वमाभावितो दण्डः। नन्वहमाक्षप्ता ! वासुदेव.-भो. सुयोधन ! किमात्से । दुर्योधनः-(आसनात् पतित्वा आत्मगतम्) सुव्यक्त प्राप्त एव केशवः । उत्साईन मतिं कृत्वायासीनोऽस्मि समाहितः । केशवस्य प्रभावन चरितोऽस्न्यासनादहम् ॥ १७ ॥ अहो बहुमायोऽयं दूतः । (प्रकाशम् ) भो दूत ! एतदासन- मात्यताम् । ३ वासुदेव.-आचार्य ! आस्यताम् । गाड्यप्रमुखा राजानः ! स्वैर. मासतां भवन्त । वयमप्युपविशामः । (उपविश्य ) अहो दर्शनी. योऽयं चित्रपटः । मा तावत् । द्रौपदीकेशधर्पणमत्रालिसितम् । -- - ६ अहो तु राल, सुयोधनोऽयं स्वजनावमानं पराक्रमं पश्यति यालिशत्वात् । को नाम लोके स्वयमात्मदोपमुद्घाटयेन्नष्टघृणः समासु ॥ १८ ॥ आः अपनीयतामेय चित्रपटः। दुर्योधन -वादरायण! अपनीयतां किल चिन्नपटः । ३ काञ्चुकीय -यदाज्ञापयति महाराजः। (अपनयति ।) । दुर्योधन.-भो दूत!

·• दूतवाक्ये ४४८ [i. 19.- धर्मात्मजो वायुसुतश्च भीमो भ्रातार्जुनो मे त्रिदशेन्द्रसूनुः । यमौ च तावश्विसुतौ विनीती सर्वे सभृत्याः कुशलोपपन्नाः ॥१९॥ वासुदेवः-सदृशमेतद् गान्धारीपुत्रस्य । अथ किमथ किम् । कुश. लिनः सर्वे । भवतो राज्ये शरीरे बाह्यभ्यन्तरे च कुशलमनामयं : ३ च पृष्ट्वा विज्ञापयन्ति युधिष्ठिरादयः पाण्डवाः- अनुभूतं महद् दुःखं संपूर्णः समयः स च । अस्माकमपि धम्यं यद् दायाचं तद् विभज्यताम् ॥ २० ॥ इति । दुर्योधनः-कथं कथं दायाद्यमिति । वने पितृव्यो मृगयाप्रसङ्गतः कृतापराधो मुनिशापमाप्तवान् । तदाप्रभृत्येव स दारनिस्पृहः परात्मजानां पितृतां कथं व्रजेत् ॥२॥ वासुदेवः-पुराविदं भवन्तं पृच्छामि । विचित्रवीर्यो विषयी विपत्ति क्षयेण यातः पुनरम्बिकायाम् । व्यासेन जातो धृतराष्ट्र एष लभेत राज्यं जनकः कथं ते ॥२२ ।। मामा भवान् एवं परस्परविरोधविवर्धन शीघ्रं भवेत् कुरुकुलं नृप ! नामशेषम् । तत् कर्तुमर्हति भवानपकृप्य रोपं यत् त्वां युधिष्ठिरमुखाः प्रणयाद् ब्रुवन्ति ॥ २३ ॥ दुर्योधनः-भो दूत ! न जानाति भवान राज्यव्यवहारम् । राज्यं नाम नृपार सहृदय रिपून भुज्यते तल्लोके न तु याच्यते न तु पुनर्दीनाय वा दीयते । काङ्क्षा चेन्नृपतित्वमाप्तुमचिरात् कुर्वन्तु ते साहसं स्वैरं वा प्रविशन्तु शान्तमतिमिर्जुष्टं शमायाश्रमम् ॥२४॥ ८

·--5.31.1
प्रथमोक्षः।
वासुदेवः-भो सुयोधन ! अलं बन्धुजने परुपममिधातुम् ।
पुण्यसञ्चयसम्प्राप्तामधिगम्य नृपश्रियम् ।
कञ्चयेद् यः सुहृद्धन्धून् स भवेद् विफलश्रमः ॥२५॥
दुर्योधनः-
स्यालं तव गुरोभूपं कंसं प्रति न ते दया ।
कथमस्माकमेवं स्यात् तेपु नित्यापकारिपु ।। २६ ॥
वासुदेव:-अलं तन्मदोपतो ज्ञातुम् ।
कृत्या पुत्रवियोगाता बहुशो जननी मम ।
युद्ध स्वपितरं बया हतोऽयं मत्युना स्वयम् ॥२७॥
दुर्योधनः-सर्वथा वश्चितस्त्वया कंसः । अलमात्मस्तवन । न शौर्य-
मेतत् । पश्य,
जामानाशव्यसनामितप्ते रोपामिभूते मगधेश्वरेऽथ ।
पलायमानस्य भयातुरस्य शौर्य तदेतत् क गतं तवासीत् ॥२८॥
यासुदेय,-मो सुयोधन ! देशकालावस्थापेक्षितं यलु: शौर्य नया
नुगामिनाम् । इह तिष्ठतु तावदस्मद्गतः परिहासः । स्वकार्य-
मनुष्टीयताम् ।
कर्तव्यो भ्रातूपु स्नेहो विस्मर्तव्या गुणेतराः ।
सम्बंधो वन्धुमिः श्रेयान् लोकयोरुभयोरपि ॥२९॥
दुर्योधन.-
देवात्मजैर्मनुष्याणां कथं वा वन्धुता भवेत् ।
पिष्टपेपणमेतावत् पर्याप्तं छिधवां कथा ॥३०॥
वासुदेव:- (आमगतम्)
प्रसाद्यमानः साम्नायं न स्वभावं विमुञ्चति ।
हन्त संक्षोभयाम्येनं वचोभिः परुपाक्षरैः ॥ ३१ ॥

·४५० दूतवाक्ये [1.31.-- (प्रकाशम् ) भो सुयोधन ! किं न जानीपेऽर्जुनस्य बलपराक्रमम् । दुर्योधनः-न जाने। वासुदेवः-भोः ! श्रूयतां, कैरातं वपुरास्थितः पशुपतियुद्धेन संतोपितो वढेः खाण्डवमश्नतः सुमहती वृष्टिः शरैश्छादिता । देवेन्द्रार्तिकरा नियातकवचा नीताः क्षय लीलया नन्वेकेन तदा विराटनगरे भीष्मादयो निर्जिताः॥३२॥ अपि च, तवापि प्रत्यक्षमपरं कथयामि । ननु त्वं चित्रसेनेन नीयमानो नभस्तलम् । विक्रोशन घोपयात्रायां फल्गुनेनैव मोक्षितः ।। ३३ ।। - किंबहुना, . -4 . दातुमर्हसि मद्वाक्याद् राज्याधं धृतराष्ट्रज ! | अन्यथा सागरान्तां गां हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः ॥३४॥ दुर्योधनः-कथं कथम् । हरिष्यन्ति हि पाण्डवाः । प्रहरति यदि युद्धे मारुतो भीमरूपी प्रहरति यदि साक्षात् पार्थरूपेण शक्रः । परुपवचनदक्ष ! त्वद्वचोमिन दास्ये तृणमपि पितृभुक्ते वीर्यगुप्ते स्वराज्ये ॥३५॥ वासुदेवः-भोः कुरुकुलकलभूत ! अयशोलुब्ध ! पयं किल तृणा- न्तरामिभाषकाः । ३ दुर्योधनः-भो गोपालक ! तृणान्तराभिभाष्यो भवान् । अवध्यां प्रमदां हत्वा हयं गोवृपमेव च ।।। !! • मल्लानपि सुनिर्लज्जो वक्तुमिच्छसि साधुभिः ॥३६॥ -

·४५१
-1,40.]
प्रथमोऽङ्कः।
वासुदेवः-भोः सुयोधन ! ननु झिपसि माम् ।
दुर्योधनः-आः, अभाप्यस्त्वम् ।
अहमयधृतपाण्डरावपत्रो द्विजयरहस्तघृवाम्बुसिक्तमूर्धा ।
अपनतनृपमण्डलानुयात्रैः सह कथयामि भवद्विधैर्न मापे ॥३॥
वासुदेव-न व्याहरति किल मां सुयोधनः । भोः !
शठ ! बान्धवनिःस्नेह ! काक ! केकर ! पिङ्गल।।
त्वदर्थात् कुरुवंशोऽयमचिरान्नाशमेष्यति ॥ ३८ ॥
भो भो राजानः ! गच्छामस्तावत् ।
दुर्योधनः-कथं यास्यति फिल केशयः । दुःशासन ! दुर्मर्षण !
२ दुर्मुस ! दुर्बुद्धे ! दुऐश्वर ! दूतसमुदाचारमतिक्रान्तः केशवो वध्य-
खाम् । कथमशक्काः। दुःशासन ! न समर्थः खल्वसि ।
करितुरगनिहन्ता फंसहन्ता स कृष्णः
पशुपकुलनिवासादानुजीव्यानमिक्षः।
हतभुजबलवीर्यः पार्थिवानां समझ
खवचनकृतदोषो यध्यतामेय शीघ्रम् ।। ३९ ।।
अयमशक्तः । मातुल ! घध्यतामयं केशवः । कयं पराङ्मुसः
पतति । भवतु, अहमेव पाशैर्बध्नामि । ( उपसर्पति ।)
३ पासुदेवः कथं बद्धकामो मां किल सुयोधनः । भवतु, सुयोधनस्य
सामर्थ्य पश्यामि । ( विश्वरूपमास्थितः।)
दुर्योधनः-भो दूत !
सुजसि यदि समन्ताद् देवमायाः स्वमायाः
प्रहरसि यदि या त्वं दुर्निवारैः सुरास्त्रैः।
हयगजवृपभाणां पाचनाजावदों
नरपतिगणमध्ये बध्यसे त्वं मयाद्य ॥४०॥

·४५२ दूतवाक्ये [i.40.1.- आः तिष्ठेदानीम् । कथं न दृष्टः केशवः । अयं केशवः । अहो हूस्वत्वं केशवस्य । आः तिष्ठेदानीम् । कथं न दृष्टः केशवः । ३ अयं केशवः । अहो दीर्घत्वं केशवस्य । कथं न दृष्टः केशवः । अयं १. केशवः । सर्वत्र मन्त्रशालायां केशवा भवन्ति । किमिदानी करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । भो भो राजानः ! एकेनैकः केशवो ६ वध्यताम् । कथं स्वयमेव पाशैर्वद्धाः पतन्ति राजानः। साधु भो जम्भक । साधु ! "मत्कार्मुकोदरविनिःसृतवाणजाले- विद्धक्षरक्षतजरञ्जितसर्वगात्रम् । पश्यन्तु पाण्डुतनयाः शिविरोपनीतं त्यां वाष्परुद्धनयनाः परिनिःश्वसन्तः ॥४१॥ (निष्क्रान्तः) वासुदेवः-भवतु, पाण्डवानां कार्यमहमेव साधयामि । भोः ३ सुदर्शन ! इतस्तावत् । (ततः प्रविशति सुदर्शनः।) सुदर्शन:-एप भोः । श्रुत्वा गिरं भगवतो विपुलप्रसादा- निर्धावितोऽस्मि परिवारिततोयदोघः। कस्मिन् खलु प्रकुपितः कमलायताक्षः कस्याद्य मूर्धनि मया प्रविम्भितव्यम् ॥४२॥ कनु खलु भगवान् नारायणः । अव्यक्तादिरचिन्त्यात्मा लोकसंरक्षणोद्यतः । एकोऽनेकवपुः श्रीमान् द्विशद्वलनिपूदनः ॥ ४३ ॥ (विलोक्य ) अये अयं भगवान् हस्तिनपुरद्वारे दूतसमुदाचारेणोप. स्थितः ॥कुवः सल्पापः, कुतः खल्यापः । भगवति आकाशगङ्गे ! m P ·-1.46.14] प्रथमोऽङ्कः। ४५३ आपस्तानत् । हन्त स्रवति । (आचम्योपमृत्य) जयतु भगवान नारायणः । (प्रगमति) १ वासुदेव.-सुदर्शन ! अप्रतिहत्तपरानमो भव । सुदर्शन:-अनुगृहीतोऽस्मि । वासुदेव.-दिष्टया मवान कर्मकाले प्राप्तः । ६ मुदर्शन.- कथं कथं कर्मकाल इति । आज्ञापयतु भगवानाज्ञापयतु । कि मेरुमन्दरकुलं परिवर्तयामि संक्षोमयामि सकलं मकरालयं या । नक्षत्रवंशमखिलं भुवि पातयामि नाशक्यमस्ति मम देव ! तर प्रसादात् ।।४४॥ यासुदेयः-भोः सुदर्शन ! इतस्तापत् । भोः सुयोधन ! यदि ल्यणजलं वा कन्दरं वा गिरीणां ग्रहगणचरितं वा वायुमार्ग प्रयासि । मम भुजवलयोगमाप्तसंजातवेगं भवतु चपल ! चक्र कालचक्र तवाय ॥ ४५ ॥ सुदर्शन:-मो. सुयोधनहतक । ( इति पुनर्विचार्य ) प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान नारायणः । महीमारापनयनं कतुं जातस्य भूतले । अस्मिन्नेव गते देव ! ननु स्याद् विफलः श्रमः ॥ ४६॥ वासुदेव -सुदर्शन ! रोपात् समुदाचारो नावेक्षितः । गम्यता स्वनिलयमेव । :: सुदर्शन -यदाज्ञापयति भगगन नारायणः । कथं कयं गोपालक इति । त्रियरणातिकान्तत्रिलोको नारायणः खल्चत्रमवान् ·४५४ दूतवाक्ये [-1.46. व्रजन्तु भवन्तः । यावद् गच्छामि । अये एतद् भगवदायुधवरं ६ शाङ्ग प्राप्तम् । तनुमृदुललिताङ्गं त्रीस्वभावोपपन्न हरिकरधृतमध्यं शत्रुसङ्गककालः । कनकखचितपृष्ठं भाति कृष्णस्य पार्थे नवसलिलदपार्थे चारुविद्युल्लतेव ॥४७॥ भो भोः ! प्रशान्तरोपो भगवान् नारायणः । गम्यतां स्वनिलयमेव । हन्त निवृत्तः । यावद् गच्छामि । अये इयं कौमोदकी प्राप्ता । मणिकनकविचित्रा चित्रमालोत्तरीया सुररिपुगणगात्रध्वंसने जाततृष्णा । गिरिवरतटरूपा दुर्निवारातिवीर्या व्रजति नभसि शीघ्रं मेघवृन्दानुयात्रा ॥४८॥ हे कौमोदकि ! प्रशान्तरोपो भगवान् नारायणः । हन्त निवृत्ता। यावद् गच्छामि । अये अयं पाञ्चजन्यः प्राप्तः । पूर्णेन्दुकुन्दकुमुदोदरहारगौरो नारायणाननसरोजकृतप्रसादः । यस्य स्वनं प्रलयसागरघोपतुल्यं गर्भा निशम्य निपतन्त्यसुराङ्गनानाम् ॥४९॥ हे पाञ्चजन्य ! प्रशान्तरोषो भगवान् । गम्यताम् । हन्त निवृत्तः । अये नन्दकासिः प्राप्तः। धनिताविग्रहो युद्धे महासुरभयङ्करः। प्रयाति गगने शीघ्रं महोल्केव विभात्ययम् ॥५०॥ हे नन्दक ! प्रशान्तरोपो भगवान् । गम्यताम् । हन्त निवृत्तः । यावद् गच्छामि । अये एतानि भगवदायुधवराणि ।

·--1.54.4] प्रथमोऽङ्कः। सोऽयं सङ्गः सरांशोरपहसिततनु. स्वैः करनन्दकारयः सेयं कौमोदकी या सुररिपुकठिनोरःस्थलझोददक्षा । सेपा शाभिधाना प्रलयधनरवज्यारवा चापरेसा सोऽयं मम्मीरघोपःशशिकरविशदः शङ्खराट् पाश्चजन्यः ॥५१॥ हे शार्टी ! कौमोदकि! पाञ्चजन्य ! दैत्यान्तकृन्नन्दक ! शत्रुवढे ! । प्रशान्तरोपो भगवान् मुरारिः स्वस्थानमेवान हि गच्छ सायत् ।। ५२ ।। हन्त निवृत्ताः । यावद् गच्छामि । अये अत्युदंतो वायुः । अति- तपसादित्यः।चलिताः पर्वताः । क्षुब्धाः सागराः ( पतिताः वृक्षाः। ३ भ्रान्ता मेघाः । प्रलीना वासुकिप्रभृतयो भुजङ्गेश्वराः। किन्नु सल्यि- दम् । अये अयं भगवतो वाहनो गरुडः प्राप्तः। सुरासुराणां परिखेदलब्धं येनामृतं मातृविमोक्षणार्थम् । आच्छिन्नमासीद् द्विपतो मुरारेस्त्वामुदहामीति बरोऽपि दत्तः॥५३॥ हे काश्यपप्रियसुत ! गरुड ! प्रशान्तरोपो भगवान् देवदेवेशः । गम्यतां स्वनिलयमेव । हन्त निवृत्तः । यावद् गच्छामि । एते++++++++++ +++संभ्रमचलन्मकुटोत्तमाङ्गाः। सप्टेऽच्युते विगतकान्तिगुणाः प्रशान्तं श्रुत्वा श्रयन्ति सदनानि निवृत्ततापाः ॥ ५४॥ यावदहमपि कान्तां मेरुगुहामेय यास्यामि । (निष्कान्तः।) यासुदेवः-यावदहमपि पाण्डवशिविरमेय यास्यामि । (नेपथ्ये) नसलुनसलु गन्तव्यम् । ३ ·[i.64.- :४५६ दूतवाक्ये वासुदेव:-अये वृद्धराजस्वर इव । भो राजन् ! एप स्थितोऽस्मि । (ततः प्रविशति घृतराष्ट्रः ।) धृतराष्ट्र:-क नु खलु भगवान् नारायणः । क नु खलु भगवान् .: पाण्डवश्रेयस्करः। कनु खलु भगवान् विप्रप्रियः । क नु खलु भगवान् ९ देवकीनन्दनः। मम पुत्रापराधात् तु शाङ्गपाणे ! तवाधुना। एतन्मे त्रिदशाध्यक्ष ! पादयोः पतितं शिरः॥ ५५ ॥ वासुदेवः :-हा धिक् पतितोऽत्रभवान् । उतिष्टोत्तिष्ठ । धृतराष्ट्रः-अनुगृहीतोऽस्मि । भगवन् ! इदमय॑ पाद्यं च प्रति- ३ गृह्यताम् । वासुदेवः-सर्व गृहामि । किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । धृतराष्ट्रः-यदि मे भगवान प्रसन्नः, किमतःपरमिच्छामि । ६ वासुदेवः-गच्छतु भवान पुनदर्शनाय । घृतराष्ट्र:-यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः । (निष्क्रान्तः ।) (भरतवाक्यम् ) इमां सागरपर्यन्ता हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्को राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥५६॥ ( निष्क्रान्ताः सर्वे) दूतवाक्यं समाप्तम् ।

·भनुभूतं महद् दूतवाक्ये श्लोकानुक्रमणिका। । क्षात् क्षिपन् I. 12 नोवोऽहमेव I. 20 पादः पायात भवभ्यां प्रमा I. 36 पुण्यसंचय भव्यक्तादि 1. 43 पूर्णेन्दुकुन्द अहमवएत 37 प्रसाधमान: भावासा: पार्थिवानाम् I. 16 प्रदरति यदि हमासागर I 56 प्राप्तः किलाच उत्पने धाराष्ट्राणम् I. 2 मणिकन उरसाहेन भविम् I. 17 मरकामुकोदर उद्धृतरोप I. 4 मम पुनापराधात् एते xxx I 54 महीमारापनयनम् एव परस्पर I. 23 यदि लवणजलम् करितुरगनिहन्ता I. 39 राज्यं नाम I. 29 रोपाकुलाम कि मेरुमन्दर I. 44 वनिताविग्रहो कृतपरिकरबन्धी I. 10 चने पितृन्यो करवा पुत्रवियोगाता I. 27 निचित्रवीयों कृष्णापरामच I. 14 I. 33 श्यामो युवा प्रहणमुपगते I. 6 जामातृनाश I, 78 सत्यधर्मपणा तनुमृदुल I 47 सुयोधनोऽय दातुमर्हसि I. 84 सुरासुराणां दुशासनपरा I. 7 सजसि यदि I. 16 सेनानिनाद देवात्मजमनुष्याणां I. 80 धमात्मा I. 19 स्याल तव ननु वंचिय I. 88 हे शाशूकोमोदकि I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. 1. I. 1. 1. I. . I. I. I. I. 1. I. I. I. I. I. I. 11 1. 15 49 81 35 13 48 41 56 46 45 24 9 50 21 22 मनग्यो थात्पु शठ यांधव 88 करावं च श्रुत्वा गिरं 8 42 8 18 58 40 6 51 26 32 दुष्टवादी गुण सोऽय खड्ग

·दूतघटोत्कचस्य कथावस्तु ।
अथ प्रवृत्ते कुलविग्रहे बहुभिमिलित्वा कौरववी लोऽमिमन्युनिहतः ।
ततो श्रीकृष्णप्रेरितो घटोत्कची दुर्योधनपक्षे दौत्येन प्राप्तः । ततो दुर्योधनेन
प्रतिसदिष्टम्- " मम वचनादेवं स कृष्णः वक्तव्य:- तिष्ठ ख सह पाण्डवैः
प्रतिवचो दास्यामि ते सायकैरिति । अय संदर्भोऽपूर्वः विना स्वयमुत्मेश्य
निबद्धः।
-
.
पात्राणि ।
पुरुषा-
धृतराष्ट: •~-वृद्धो दुर्योधनपिता।
मट:---जयनातो वार्ताहरः ।
दुर्योधनः----कुरुराजः।
दुश्शासन:-कुरुराजस्य यवीयान् प्राता ।
शकुनि:-~मातुलः कुरुराजस्य ।
घटोत्कचः---दौत्येनागतो मीमपुप्रो राक्षसः |
त्रियः
गान्धारी-माता दुर्योधनस्य ।
दुःशला-खसा दुर्योधनस्य, जयद्रयपत्ती ।
प्रतिहारी-राजकुले द्वारपालिका ।

·॥ श्रीः॥ भासनाटकचके दूतघटोत्कचम् । ३ ( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ।) सूत्रधार:- नारायणस्त्रिभुवनैकपरायणो वः पायादुपायर्शतयुतिकरः सुराणाम् । लोकत्रयाविरतनाटकतन्त्रवस्तु. प्रस्तावनप्रतिसमापनसूत्रधारः ॥ १॥ (परिकम्य ) एवमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । अये किं नु सलु मयि विज्ञापनन्यग्रे शब्द इव भ्रूयते । अङ्ग पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भो निवेद्यतां निवेद्यतां तावत् । सूपधार.-भवतु । विज्ञातम् । एप सलु संशप्तकानीकनिवाहिते' ६ जनार्दनसहाये धनअये तदनन्तरमुपगतमीप्मवधामर्पितर्धार्तराष्ट्रः परिवार्य निपातितः कुमारोऽभिमन्यु । तथाहि यान्त्यर्जुनप्रत्यमियानमीता यतोऽर्जुनस्तां विशमीक्षमाणाः । नराधिपाः स्वानि निवेशनानि सौभद्रवाणाद्वितनष्टसंज्ञा ॥२॥ ( निष्क्रान्तः1) स्थापना। . १. 'दुपायगत०।२. निर्वासिते।

·४६० दूवघटोत्कचे [i.2.1- भट:- (ततः प्रविशति भटः।) :-भो भोः ! निवेद्यतां तावत्पुत्रशतश्लाघ्यवान्धवाय विज्ञान- विस्तारितविनयाचारदीर्घचक्षुपे महाराजाय धृतराष्ट्राय । एष खलु योधस्यन्दनवाजिवारणवधैर्विक्षोभ्य राज्ञां बलं बालेनार्जुनकर्म येन समरे लीलायता दर्शितम् । सौभद्रः स रणे नराधिपशतैर्वेगागतैः सर्वशः खे शक्रस्य पितामहस्य सहसैवोत्सङ्गमारोपितः ॥३॥ (ततः प्रविशति धृतराष्ट्रो गान्धारी दुःशला प्रतिहारी च 1) धृतराष्ट्र:-कथं न भोः! केनैतच्छ्रुतिपथदूपणं कृतं मे कोऽयं मे प्रियमिति विप्रियं ब्रवीति । कोऽस्माकं शिशुवधपातकाङ्कितानां वंशस्य क्षयमवघोपयत्यमीतः ॥४॥ गान्धारी-महाराअ ! अस्थि उण जाणीअदि केवळं पुत्तसंखअका- रओ कुळविग्गहो भविस्सिदि त्ति । [ महाराज ! अस्ति पुनर्शायते ३ केवलं पुत्रसंक्षयकारकः कुलविग्रहो भविष्यतीति । ] धृतराष्ट्रः-गान्धारि ! ज्ञायते । गान्धारी-महाराअ कदा णु खु। [ महाराज कदा न खलु । ] ६ धृतराष्ट्र:-गान्धारि ! शृणु अद्याभिमन्युनिधनाजनितप्रकोपः सामर्पकृष्णधृतरश्मिगुणप्रतोदः । पार्थः करिष्यति तदुप्रधनुःसहायः शन्ति गमिष्यति विनाशमवाप्य लोकः ।।५।। गान्धारी-हा वच्छ अभिमन्यो ! ईदिसे वि णाम पुरुसखअकारए २ ·:-को भवान् । -1.6.10] प्रथमोऽङ्कः । ४६१ पुरविग्गहे वत्तमाणे वाळभावणिमज्जणं अम्हाणं मग्गकमेण ३ करतो कहिं दाणिं पोत्तम ! गदोसि । [ हा यत्स अभिमन्यो ! ईदृशेऽपि नाम पुरुषचयकारके कुलविग्रहे वर्तमाने मालमारनिमग्नन- मस्माक भाग्यक्रमेण कुर्यन कुवेदानी पौरक ! गतोऽसि । ] ६ दुःशला-जेण दाणि बहूए उत्तराए वैधव्वं दाइदं, तेण अत्तणो जुयदिजणस्स वेघव्वमादिढे । [येनेदानी व उत्तराये वैधयं दचं, तेनारमनो युवतिजनाय वैध यमादिष्टम् । ] ९ धृतराष्ट्र:-अथ केनैप व्यसनार्णवस्य सेतुबन्धः कृतः। भट.-महाराज ! मया । धृतराष्ट्रः- १२ भटः-महाराज ! ननु जयनातोऽस्मि । धृतराष्ट्रः-जयत्राव। केनामिमन्युनिहतः कम्य जीवितमप्रियम् । पञ्चानां पाण्डवानीनां आत्मा केनेन्धनीकृतः ॥६॥ मा-महाराज ! बहुमिः किल पार्थिवैः समागनिहतः फुमारोs. भिमन्युः । स्यानु जयद्रथो निमित्तभूतः । ३ धृतराष्ट्रः-हन्त जयद्रथो निमित्तभूतः । भट.-महाराज अथ किम् । धृतराठः-हन्त जयद्रथो निहतः । (वन्छुत्या दुःयला येदिति ।) धृतराष्ट्रः-कपा रोदिति । मवीहारी-महाराज! भट्टिदारिमा दुश्शय। [ महार जि भर्तृ- ९ दारिका दुःशला। पूवराष्ट्र:-वत्से अलमले रुदितेन । पश्य, ६ ३ ·. ४६२ दूतघटोत्कचे [i.7.-- भर्तुस्ते नूनमत्यन्तमवैधव्यं न रोचते । येन गाण्डीविबाणानामात्मा लक्षीकृतः स्वयम् ॥७॥ दुःशला-तेण हि अणुजाणादु मं तादो, अहं वि गमिस्सं वहूए उत्तराए सआसं । [तेन धनुजानातु मां तातः, अहमपि गमिष्यामि ३ वभ्या उत्तरायाः सकाशम् ।) धृतराष्ट्र:-वत्से किममिधास्यसि । दुःशला-ताद ! एवं च भणिसं-अजकाळिअं च दे बेसग्गणं ६ अहं वि उवधारइस्सामि त्ति। [तात ! एवं च मणिष्यामि-अद्य. कालिकं च ते वेषग्रहणमहमप्युपधारयिष्यामीति । ] गान्धारी-पुत्तिए ! मा खु मा खु अमंगळ भणाहि । जीयदि खु ९ दे भत्ता।[ पुत्रिके ! मा खलु, मा खल्वमनलं भग । जीवति खलु ते भर्ता । दुःशला-अम्य । फुदो मे एत्तिआणि भाअधेआणि । जो जण- १२ दणसहाअस्स धणंजअस्स विप्पिरं फरिअ कोहि णाम जीविस्सिदि । [सम्म ! कुतो मे एतावन्ति भागधेयानि । यो जनादनसहायस्य धनञ्जयस्य विप्रियं कृत्वा को हि नाम जीविष्यति । ] १५ धृतराष्ट्रः-सत्यमाह तपस्विनी दुश्शला । फुतः, कृष्णस्याप्टमुजोपधानरचिते योऽके विवृद्धश्चिरं यो मत्तस्य हलायुधस्य भवति प्रीत्या द्वितीयो मदः । पार्यानां मुरतुल्यविक्रमवतां स्नेहस्य यो भाजनं तं हत्या क इहोपलप्स्यति चिरं स्वैर्दुप्वैर्जीवितम् ॥८॥ जयत्रात ! अय वदवरथं पुत्रं हप्ट्या किं प्रतिपनं तेन गाण्डीय. धन्यना। ३ मट:-महाराज ! किं पार्जुनसमीपे पृत्तमेतत् । .. ४ ·~i.11.13 प्रथमोऽङ्कः। धृतराष्ट्रः कथमर्जुनोऽपि नानासीत् । मटः-महाराज ! अथ किम् । ६ धृतराष्ट्र:- कमिदानी वृत्तमेवत् । भटः श्रूयतां-संशप्तकानीकनिवाहिते' जनार्दनसहाये धनंजये स वालभावाददृष्टदोपः संप्राममवतीर्णः कुमारोऽभिमन्युः । ९ धृतराष्ट्र:- हन्त युक्तरूपोऽस्य वधः । कोहि संनिहिवशार्दूलो गुहां धर्पयितुं शक्तः । अथ शेपाः पाण्डवाः किमनुतिष्ठन्ति । भटः-महाराज ! श्रूयताम् । चितां न तावत्स्वयमस्य देहमारोपयन्त्यर्जुनदर्शनार्यम् । तेपां नामान्युपधारयन्ति यैस्तस्य गात्र प्रहवं नरेन्द्रः ॥९॥ धृतराष्ट्रः-गान्धारि ! वदागम्यताम् । गङ्गाफूटमेय यास्यायः । गान्धारी-महाराज! गं तहिं गाहामो। [महाराज ! ननु तत्र ३ गाहावहे 1] धृतराष्ट्रः-गान्धारि! शृणु। अधेव दास्यामि जलं हतेभ्यः स्खेनापरावेन तयात्मजेभ्यः। न त्वरिम शक्तः सलिलप्रदानः क्तुं नृपाणां शिपियेपरोधम् ॥१०॥ (ततः प्रविशति दुर्योधनो दुरशासन: शकुनिश्च।) दुर्योधनः :-वत्स दुश्शासन ! यावोऽभिमन्युनिधनात् स्थिरतां विरोध: प्राप्तो जयः प्रचलिता रिपयो निरस्वाः। उन्मूलितोऽस्य च मदो मधुसूदनस्य लब्धो मयाय सममभ्युदयेन शब्दः ॥ ११ ॥ दुधासन-अहो तु सलु, १. निर्वासिते। ५ ·- , ४६४ः दूतघटोत्कचे [i. 12.- रुद्धाः पाण्डुसुता जयद्रथबलेनाक्रम्य शत्रोर्वलं सौभद्रे विनिपातिते शरशतक्षेपैर्द्वितीयेऽर्जुने । प्राप्तैश्च व्यसनानि भीष्मपतनादस्माभिरद्याहवे तीवाः शोकशराः कृताः खलु मनस्येषां सुवोत्सादनात् ।।१२।। शकुनि:-. जयद्रथेनाद्य महत्कृतं रणे नृपैरसंभावितमात्मपौरुपम् । प्रसह्य तेषां यदनेन संयुगे समं सुतेनाप्रतिमं हृतं यशः ॥१३॥ दुर्योधनः-मातुल ! इतस्तावत् । दुश्शासन ! इतस्तावत् । तत्र. भवन्तं तातमभिवादयिष्यामः । १३ शकुनिः-वत्स दुर्योधन ! मा मैवम् । कामं न तस्य रुचितः कुलविग्रहोऽय- मरमांश्वगर्हयति स प्रियपाण्डवत्वात् । युद्धोस्थितैर्जयमवाप्य हि तुल्यरूपं एवं प्रहृष्टयदनैरेभिगन्तुमेनम् ॥ १४ ॥ दुर्योधन:-मातुल ! मा मैवम् । यथा तथा भवतु । वत्रभवन्तं तात. मभिवादयिष्यामः। ३ उभौ-बाढम् । (परिक्रामति ।) दुर्योधनः-तात ! दुर्योधनोऽहमभिवादये। दुश्शासनः-तात ! दुश्शसनोऽहमभिवादये। ६ शकुनि:-शकुनिरह्मभिवादये। सर्वे-कथमाशीर्वचनं न प्रयुज्यते । धृतराष्ट्र:-पुत्र ! फथमाशीर्वचनमिति । १. मनाक्तेषां '२. 'गुरवे हि गन्तुम् ।

·--1.1983 प्रथमोऽङ्कः। ४६५ सौभद्रे निहते बाले हृदये कृष्णपार्थयोः । जीविते निरपेक्षाणां कयमाशीः प्रयुज्यते ॥१५॥ दुर्योधनः :-तात ! किंकृतोऽयं संभ्रमः । धृतराष्ट्र:-किंमतोऽयं संभ्रम इति । एका कुलेऽस्मिन्वहुपुत्रनाये लब्ध्वा सुता पुत्रशताद्विशिष्टा । सावान्धवानां भवतां प्रसादाद् वैधव्यमशाध्यमवाप्स्यतीति ॥१६॥ दुर्योधनः 1:-तात ! किं चात्र जयद्रथस्य । धृतराष्ट्रः तेन किल परविदग्धेन रुद्धाः पाण्डवाः । ३ दुर्योधनः-आः, तेन रुद्वाः । बहुमिः सत्वन्यैः । धृतराष्ट्र:-भोः ! कष्टम् । बहूनां समवेतानामेकस्मिन्निघृणात्मनाम् । घाले पुने प्रहरतां कथं न पतिता भुजाः ॥ १७ ॥ दुर्योधनः-- तात! वृद्ध भीमं छलेईत्वा तेपी न पतिता भुजाः । हत्यारमरकं पतिष्यन्ति तमबालपराक्रमम् ।। १८ ।। धृतराष्ट्रः वत्स ! किं मीप्मस्य निपातनमभिमन्योश्च वधः समः । दुर्योधनः-तात | कथं न समः। ३ धृतराष्ट्रः-पुत्र! श्रूयताम्, खच्छन्दमृत्युनिहतो हि मीप्मः स्वेनोपदेशेन कृतात्मतुष्टिः । अयं तु वाल: कुरुवंशनाथश्छिन्नोऽर्जुनस्य प्रथमः प्रवालः ।।१९।। दुश्वासनः-तात ! बालो न बाल इति । अमिमन्युना, धृतराष्ट्र:-किं किं दुश्शसनो व्याहरति । ३ दुरशासन:--अथ किम् । १, क्थे । २, कृतात्मतुष्टः। ७ ·दूतघटोत्कचे [i.20.- सर्वेषां नः पश्यतां युध्यतां च व्यायामोणं गृह्य चापं करेण । सूर्येणैवाभ्यागतैरंशुजालैः सर्वे बाणैरसिता भूमिपालाः ।। २०॥ धृतराष्ट्र:-कष्टं भोः! यालेनैकेन तावद्भोः ! सौभद्रेणेदृशं कृतम् । पुत्रव्यसनसन्तप्तः पार्थो वः किं करिष्यति ॥ २१ ॥ दुर्योधनः-किं करिष्यति । धृतराष्ट्रः-तत्करिष्यति, यत्सापशेपायुपो द्रक्ष्यथ । ३ दुर्योधनः-तात ! कस्तावदर्जुनो नाम । धृतराष्ट्रः-पुत्र ! अर्जुनपि न जानी। दुर्योधनः-तात ! न जाने। ६ धृतराष्ट्रः-तेन हि अहमपि न जाने । किन्तु, अर्जुनस्य बलवीर्यज्ञाः बह्वः सन्ति । तान् पृच्छ । दुर्योधनः-तात ! केऽर्जुनस्य बलवीर्यज्ञा मया प्रष्टव्याः। ९ धृतराष्ट्र:-पुत्र । श्रूयताम् । शक्रं पृच्छ पुरा निवातकवचप्राणोपहारार्चित पृच्छास्त्रैः परितोपितं बहुविधैः कैरातरूपं हरम् । पृच्छानिं भुजगाहुतिप्रणयिनं यस्तर्पितः साण्डवे विद्यारक्षितमद्य येन च जितस्त्वं पृच्छ चित्रांगदम्॥२२॥ दुर्योधनः-यद्येतद्वीर्यमर्जुनस्य किमरमाकं चले न सन्ति प्रतियोद्धा. रोऽर्जुनस्य । ३ धृतराष्ट्र:-पुत्र ! के ते। १. व्याधामोध्यं । ८ ·~i. 26.63 प्रथमोऽङ्कः। दुर्योधनः-ननु कर्ण एव तावत् । धृतराष्ट्र:-अहो हास्य. सलु तपस्वी कर्णः । ६ दुर्योधनः-केन कारणेन । धृतराष्ट्रः-श्रूयतां, शमापनीतकरचोऽधरथः प्रमादी व्याजोपलव्धविफलानयलो घृणावान् । कर्णोऽर्जुनस्य किल यास्यति तुल्यभायं यघनदानगुरवो दहनेन्द्ररुद्राः ॥ २३ ॥ शनि-प्रभवति भवानरमानवधीरयितुम् । धृतराष्ट्रः-शकुनिरेप व्याहरति । भोः शकुने ! त्वया हि यत्कृतं कर्म सततं चूतशालिना । तत्कुलस्यास्य वैरामिालेप्यपि न शाम्यति ॥ २४॥ दुर्योधनः-अये, भूमिकम्पः सशब्दोऽयं कुतो नु सहसोत्थितः । उल्काभिश्च पतन्तीभि. प्रज्यालितमियाम्बरम् ॥ २५ ॥ धृतराष्ट्रः-पुत्र ! एवं मन्ये, सुव्यक्तं निहतं दृष्ट्वा पौत्रमायस्तचेतसः । उल्कारूपाः पतन्त्येते महेन्द्रस्याश्रुविन्दवः ॥ २६ ॥ दुर्योधनः-- :-जयत्रात ! गच्छ, पाण्डयशिविरे शतपटहसिंहनादरयो मिश्रः किंतोऽयं शब्द इति ज्ञायताम् । ३ मटः यदानापयति । (निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु महाराजः । संशप्त- कानीकनिवाहितप्रतिनिवृत्तेन धनंजयेन निहतं पुत्रमस्थमश्रुमिः परिपिच्य जनार्दनावभर्त्तितेन प्रतिज्ञा किलानेन । ६ दुर्योधनः-किमिति किमिति ।

·४६८ दूतघटोत्कचे [i.27.- भट:- तस्यैव व्यवसायतुष्टहृदयस्तदिक्रमोत्साहिमि- स्तुष्टास्यैर्जितमित्यवेक्ष्य सहसा नादः प्रेहर्षात्कृतः । आक्रान्ता गुरुभिर्धराधरवरैः संशोभितः पार्थिवे- भूमिश्चागतसंभ्रमेय युपतिस्तस्मिन् क्षणे कम्पिता ॥ २७॥ धृतराष्ट्र:- प्रतिज्ञासारमात्रेण कम्पितेयं वसुन्धरा। सुव्यक्तं धनुपि स्पृष्टे त्रैलोक्यं विचलिष्यति ॥ २८ ॥ दुर्योधनः-जयत्रात ! किमनेन प्रतिज्ञातम् । मट:- येन मे निहतः पुत्रस्तुष्टिं ये च हते गताः । श्वः सूर्येऽस्तमसम्प्राप्ते निहनिप्यामि तानहम् ॥ २९ ।। इति । दुर्योधनः-प्रतिज्ञाव्याघाते किं प्रायश्चित्तम् । ३ भटः-चित्तारोहणं किल गाण्डीवेन सह । दुर्योधनः-मातुल ! चितारोहणं चितारोहणम् । यत्स दुश्शासन ! चितारोहणं चितारोहणम् । वयमपि तावत्प्रतिज्ञाव्याघाते प्रयत्न. ६ मनुतिष्ठामः । धृतराष्ट्रः-पुत्र ! किं करिष्यसि । दुर्योधनः-ननु सर्याक्षौहिणीसन्दोहेन च्छादयिप्ये जयद्रथं । ९ अपि च, द्रोणोपदेशेन यथा तयाई संयोजये न्यूहमभेद्यरूपम् । खिन्नाशयास्ते सगजाः सयोधा अप्राप्तकामा ज्वलनं विशेयुः ॥३०॥ १. प्रात् । २. स्वरमानेग।

·४७० दूतघटोत्कचे [i. 35.- मन्ये सुरैनिदिवरक्षणजातशङ्क- खासान्निमीलितमुखोऽत्रभवान् हि सृष्टः ॥ ३५ ॥ ( उपसृत्य ) पितामह ! अभिवादये घटोत्क ( इत्यो) न न अयमक्रमः । युधिष्ठिरादयश्च मे गुरवो भवन्तमभिवादयन्ति । ३ पश्चाद्धटोत्कचोऽहमभिवादये। धृतराष्ट्रः-एहोहि पुत्र ! ते' प्रियं दुःखमिदं ममापि यद् भ्रातृनाशाद् व्यथितस्तवात्मा । इत्थं च ते नानुगतोयमों मत्पुत्रदोपात्कृपणीकृतोऽस्मि ॥ ३६ ॥ घटोत्कचः-अहो फल्याणः खल्वत्रभयान् । कल्याणानां प्रसूति पितामहमाह भगवांश्चक्रायुधः। ३ धृतराष्ट्र:-( आसनादुरथाय । ) किमाज्ञापयति भगवांश्चक्रायुधः । घटोत्कचः न न न आसनस्थेनैव भयता श्रोतव्यो जनार्दनस्य सन्देशः। धृतराष्ट्र:-यदाज्ञापयति भगवांश्चक्रायुधः । ( उपविशति ।) ६ घटोत्कचः-पितामह ! श्रूयताम् । हा वत्स अभिमन्यो ! हा पत्स फुरुकुलप्रदीप ! हा यत्स यदुकुलप्रवाल ! तब जननी मातुलं प मामपि परित्यज्य पितामहं द्रष्टुमाशया स्वर्गमभिगतोऽसि । पिता- ९ मह एकपुत्रविनाशादर्जुनस्य तावदीदृशी खल्वयस्था, का पुन- भंवतो भविष्यति । ततः क्षिप्रमिदानीमात्मयलाघानं फुरुष्व । यथा ते पुत्रशोकसमुत्थितोऽमिन दहेप्राणमयं हविरिति । १. न मे ( प्रियादारवमिदं १) ममापि २. प्यसितः ।

·-1.41] प्रथमोऽङ्कः। ४७१ १२ धृतराष्ट्रः- सक्रोधव्यवसायेन कृष्णेनेतदुदाहृतम् । पश्यामीय हि गाण्डीवी सर्वक्षत्रवधे धृतः ॥ ३७॥ सई-अहो हास्यमभिधानम् । घटोत्कचः-किमेतद्धास्यते। ३ दुर्योधनः-एतद्धास्यते। देवैर्मन्त्रयते साधं स कृष्णो जातमत्सरः । पार्थेनकेन यो वेत्ति निहतं राजमण्डलम् ॥ ३८ ॥ घटोत्कचः-- हससि स्वमहं वक्ता प्रेपित्तश्चक्रपाणिना। श्रावित पार्यकर्मेदमहो युक्तं तवैव तु ॥ ३९ ॥ अपि च, भवतापि श्रोतव्यो जनार्दनसन्देश । दुइशासनः-मा तावत् भोः ! क्षत्रियावमानिन् ! पृथिव्यां शासनं यस्य धार्यते सर्वपार्थिवः। सन्देश. श्रोप्यतेऽप्यन्यो न राक्षस्तस्य संनिधौ ॥ ४०॥ पटोत्कच.-कथं दुश्शासनो व्याहरति । अरे दुरशासन । अराजा नाम भवतां चक्रायुधः । ६ भो ! मुक्ता येन यंदा पुरा नृपतयः प्रभ्रष्टमानोच्छ्रयाः येनाध्य नृपमण्डलस्य मिपतो भीष्माग्रहस्ताद्धृवम् । श्रीर्यस्याभिरता नियोगसुमुखी श्रीवक्षशय्यागृहे लाध्यः पार्थिवपार्थिवस्तव कथं राजा न चक्रायुधः ॥४१॥ दुर्योधनः-दुरशासन ! अलं विवादेन । १. बरापुरानृपतयः । २. श्रीवत्स। १३ ·[i.42- ४७२ दूतघटोत्कचे राजा वा यदि वा राजा वली वा यदि वा वली। बहुनात्र किमुक्तेन किमाह भवतां प्रभुः ॥ ४२ ॥ घटोत्कचः-अथ किमय किम् । प्रभुरेव त्रैलोक्यनाथो भगवांश्व- क्रायुधः । विशेषतोऽस्माकं प्रभुः । अपि च, अवसितमवगच्छ क्षत्रियाणां विनाशं नृपशतविनिचित्सा लाघवं चास्तु भूमेः । न हि तनयविनाशादुद्यतोपानमुक्तः समरशिरसि कश्चित्फल्गुनस्यातिभारः ॥ ४३ ॥ शकुनि:- यदि स्याद्वाक्यमात्रेण निर्जितेयं वसुन्धरा । वाक्ये वाक्ये यदि भवेत्सर्वक्षत्रवधः कृतः ॥ ४४ ॥ पटोत्कचः-शकुनिरेप व्याहरति । भोः शकुने ! अक्षान्विमुञ्च शकुने ! कुरु याणयोग्य- मष्टापदं समरकर्मणि युक्तरूपम् । न हन दारहरणं न च राज्यतन्त्रं प्राणाः पणोऽत्र रतिस्प्रेयलेश्च वाणेः ॥ ४५ ॥ दुर्योधनः-मो मोः ! प्रकृतिं गतः । क्षिपसि वदसि रूझ लंघयित्वा प्रमाणं न च गणयसि किशियाहरदीर्घहस्तः । यदि सलु वय दर्षो मारपझोमरूपो ययमपि सलु रौद्राः रामसोमस्वभावाः ॥ ४६॥ घटोत्कचः-शान्तं शान्त पापम् । रामसेभ्योऽपि मपन्त एव फरवराः। कुतः, १..परताय पागाः । २. पृत्तं ।

·~i. 51.3 प्रथमोऽgः। न तु जतुगृहे सुप्तान भ्रातून दहन्ति निशाचराः शिरसि न तथा भ्रातुः पत्नी स्पृशन्ति निशाचराः। न च सुतवध संरये कतुं स्मरन्ति निशाचराः विकृतवपुपोऽप्युमाचारा घृणा न तु वर्जिता ॥४७॥ दुर्योधन:- दूतः सलु भवान् प्राप्तो न त्वं युद्धार्थमागतः । गृहीत्वा गच्छ सन्देश न वयं दूतघातकाः ॥ ४८॥ पटोत्कच -(गरोपम्) किं दूत इति मां प्रर्पियसि । मा तावद् भोः ! न दूतोऽहम् । अलं को व्यवसायेन प्रहरध्वं समाहताः। ज्याच्छेदादुर्बलो नाहममिमन्युरिह स्थितः ॥ ४५ ॥ महानेष कैशोरकोऽयं मे मनोरथः । अपि च, दष्टोप्टो मुष्टिमुद्यम्य तिष्ठत्येप घटोत्कचः । उत्तिष्ठतु पुमान् कश्चिद्गन्तुमिच्छेधमालयम् ॥ ५० ॥ (सर्वे उत्तिष्ठन्ति ।) धृतराष्ट्र.- पौत्र घटोत्कच । मर्पयतु मर्पयतु भवान् । मद्वचनाव- ३ गन्ता भय घटोत्कचः- भवतु भवतु । पितामहस्य वचनादूतोऽहमस्मि । तथापि हि न शक्नोमि रोपं धारयितुम् । किमिति विज्ञाप्यः । ६ दुर्योधन.- आ फस्य विज्ञाप्यम् । मद्वचनादेवं स वक्तव्यः, किं व्यर्थ बहु भापसे न पल ते पारुष्यसाध्या चय कोपान्नाईसि किंचिदेव वचनं युद्धं यदा दास्यसि । निर्याम्येष निरन्तरं नृपशतच्छत्रावलीमित- स्तिष्ट त्वं सह पाण्डवैः प्रतिववो दास्यामि ते सायकः ॥५१॥ १. समागताः । २. पोर (वाय) साध्या ।

·.
.४७४
दूतघटोत्कचे
i.51.1
घटोत्कचः-पितामह ! एप गच्छामि ।
धृतराष्ट्र:- पौत्र ! गच्छ, गच्छ ।
३ घटोत्कचः- भो भो राजानः! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमः सन्देशः ।
धर्म समाचर कुरु स्वजनव्यपेक्षा
यत्कांक्षित मनसि सर्वमिहानुतिष्ठ।
जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी
सूर्याशुमिः सममुपैयति वः कृवान्तः ।। ५२ ।। इति ।
(निष्कान्ताः सर्वे ।)
दूतघटोत्कचं नामोत्सष्टिकाई समाप्तम् ॥

·४७५ दूतघटोत्कचम् श्लोकानुक्रमणिका । 40 28 33 17 21 7 25 41 44 11 मक्षान्विमुश अद्यामिमन्यु अद्यत्र दास्यामि मपि प्रविष्ट पर वो व्य अवसितमवगच्छ एका कुलेऽस्मिन् काम न तस्य कि भ्यर्थ बह कृष्णस्याप्टमुजो केनाभिमन्यु केनवत् रमेवं नरपतिम् क्षिपसि यदसि चिता न तावत् जपद्यनाथ वस्येव व्यवसाय स्वया हि यत् दटोयो मुष्टिं दूतः खलु भवान् देमंन्त्रपते द्रोणोपदेशेन समाचर न त जतुगृहे नते मिय नारायणस्त्रिभुवन L I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. -I. I. I. I. 1. I. I. I. I. I. I. I. I. 46 पृथिव्यां शासन 5 प्रतिज्ञासार 10 प्रयामि सौभद्र 31 बहुना समुपेताना 49 बालेनकेन 48 भर्नुस्ते नून 16 भूमिकपः 14 मुक्का येन यदा 51 यदि स्यात् वाक्य 8 यातोऽभिमन्यु 6 यान्त्यर्जुन 4 पेन मे निहतः 32 यौधस्यन्दन 46 राजा वा यदि 9 रद्धाः पाण्ड 18 वृद्ध भीष्मम् 27 वृद्धोऽप्यनावत 24 शक्रं पूछ पुरा 50 शक्रापनीत 48 सक्रोधन्यव 38 सवेंपो म. पश्यताम् 30 सुन्यक्त निहतम् 52 सौमद्रे निहते 47 स्वच्छन्दमृत्यु 36 इससि त्वमई 1 हैडिम्मोऽस्मि I. I I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. L. I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. 1. I. 29 3 42 12 18 35 22 23 37 20 26 15 19 89 84

·कर्णभारस्य कथावस्तु ।
संदर्भेऽस्मिन् ब्राह्मणच्छाने काय कर्णस्य कवचकुण्डलार्पणमुपनिषदम् ।
पात्राणि
पुरुषा:-
कर्ण:-अश्वरः कौरवसेनापतिः ।
शल्य:-शल्यराजः कर्णमूतः ।
मट:
शक:-माझणपघारीन्द्रः।

·॥ श्री. ॥ भासनाटकचके कर्णभारम् । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः।) सूनधार:- नरमृगपतिवर्मालोकेनभ्रान्तनारी- नरदनुजसुंपर्यव्रातपाताललोक । करजकुलिशपालीमिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये ॥१॥ एवमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । ( परिक्रम्य, कर्ण दत्वा । ) अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यमे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायानेश्वराय । सूनधार:- भवतु विज्ञातम् । संग्रामे तुमुले जाते कणीय कलिताञ्जलिः । निवेदयति संभ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ।। २॥ (निष्क्रान्त ।) प्रस्तावना। (तत. प्रविशति मट ।) भो भो. ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाडेश्वराय युद्धकाल उपस्थित इति । १. सुपर्णइत्यादर्शपुस्तकेयूपलभ्यते । १ ६ ·४७८ कर्णभारे [i.3.- करितुरगरयस्थैः पार्थकेतोः पुरस्तात् मुदितनृपतिसिंहः सिंहनादः कृतोद्य । त्वरितमरिनिनादैरसंहालोकवीरः समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः ॥३॥ (परिक्रम्य विलोक्य ) अये अयमगराजः समरपरिच्छदपरिवृतः शल्यराजेन सह स्वभवनानिष्कम्येत एवाभिवर्तते । भोः ! किं नु ३ खलु युद्धोत्सवप्रमुखस्य दृष्टपराक्रमस्याभूतपूर्वो हृदयपरितापः । एपहि अत्युप्रदीप्तिविशदः समरेऽप्रगण्यः शौर्य च संप्रति सशोकमुपैति धीमान् । प्राप्त निदाघसमये धनराशिरुद्धः सूर्यः स्वभावरुचिमानिव भाति कर्णः ॥४॥ यावदपसामि । (निष्क्रान्तः।) (वतः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यश्च ।) - ३ कर्ण:- मा तावन्मम शरमार्गलभभूताः संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषाः । कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरुणां द्रष्टव्यो यदि स भवेद्धनंजयो मे ॥ ५॥ शल्यराज ! यत्रासावर्जुनलय चोद्यतां मम रथः । घल्यः- वाढम् । (चोदयति) ३ फर्ण:- अहो नु खलु १. दुःसहं लोकवीरः । २. .मभिगतायः ३. किं प्राप्ताः । २ , ·४७९ -1983 प्रथमोऽङ्कः। अन्योन्यशनविनिपावनिहत्तगान- यौधाश्वपारणरथेपु महाहवेपु सुद्धान्तकप्रतिमरिममिणो ममापि वैधुर्यमापतति चेतसि युद्धकाले ॥६॥ भोः कष्टम् । पू युन्या समुत्पन्नो राधेय इति निनुत । युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयामस्तु पाण्डवाः ॥७॥ अयं स काल ऋमलयगोमनो गुणप्रार्पो दिवसोऽयमागत | निरर्थमन च मयाहि शिक्षित पुनश्च मातुर्वचनेन वारित ॥८॥ भो. शल्यराज श्रूयतां ममात्रस्य वृत्तान्त' । अल्य.- ममाप्यस्ति यौतूहमेन वृत्तान्त श्रोतुम् । ३ कर्ण - पूर्वमेयाह जामदग्न्यस्य सराश गतवानस्मि । ततस्तत। शल्य वर्ण-वत, विद्युहतापिरतुङ्गजटाकलाप- मुद्यसमालयिनं परशु दधानम् । बनान्तकं मुनिवरं भृगुवशकेतुं गत्वा प्रणम्य निस्टे निभृत स्थितोऽस्मि ॥ ९॥ शल्य-ततस्तत । कर्ण - ततो जामदनिना ममागीचनं दत्वा पृष्टोऽस्मि । को भवान् ३ किमर्थमिहागत इति । १. निरस्तमस्त्र । २. नामदग्न्येन ।

·४८० कर्णभारे [i.9.4- शल्यः- ततस्ततः । कर्ण:- ततः भगवन् अखिलान्यस्त्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीयुक्त- ६ वानस्मि। शल्य:- ततस्ततः। कर्णः- ततः उक्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेपूपदेशं करिष्यामि न क्षत्रिया. ९ णामिति । शल्यः- अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् । ततस्ततः । १२ कर्ण:- ततो नाहं क्षत्रिय इत्यत्रोपदेशं ग्रहीतुमारब्धं मया । शल्य:- ततस्ततः । कर्ण:- ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्फलमूलसमित्कुशकुसुमा. १५ हरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि । शल्य:- ततस्ततः। कर्ण:- ततः स गुरुवनभ्रमणपरिश्रमान्मदके निद्रावशमुपगतः । १८ शल्य:- ततस्ततः। कर्ण:- ततः कृत्ते वज्रमुखेन नाम कमिणा दैवान्ममोरुद्वये निद्राच्छेदभयादसह्यत गुरोधैर्यात्तदा वेदना । उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोषानलोद्दीपितो बुध्वा मां च शशाप कालविफलान्यस्राणि ते सन्विति ॥१०॥ शल्यः- अहो कष्टममिहितं तत्रभवता । कर्णः- परीक्षामहे तावदनस्य वृत्तान्तम् । (तथा कृत्वा ) एतान्यत्राणि ३ निवीर्याणीव लक्ष्यन्ते । अपि च । १. आरब्धः।

·४८१ i. 14.2] प्रथमोऽ। इमे हि देन्येन निमीलितेक्षणा मुहुः स्खलन्तो विवशास्तुरङ्गमाः। गजाश्च सप्तच्छददानगन्धिनो निवेदयन्तीव रणे निवर्तनम् ॥ ११ ॥ शहादुन्दुभयश्च निःशब्दाः । दाल्या-भोः कष्टं किं नु खल्विदम् । कर्णः T:-शल्यराज ! अलमलं विपादेन । हतोऽपि लभते वग जित्वा तु लभते यशः । उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे ॥ १२॥ अपि च इमे हि युद्धेप्यनिवर्तिताशा हयाः सुपर्णेन समानवेगाः । श्रीमत्सु फाम्योजकुलेषु जाताः रक्षन्तु मां यद्यपि रक्षितव्यम् ॥ १३ ॥ अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम् । अक्षयोऽस्तु पतिव्रतानाम् । अक्षयोऽस्तु रणेष्वपराङ्मुखाना योधपुरुषाणाम् । अक्षयोऽस्तु मम प्राप्तकालस्य । ३ एप भोः प्रसन्नोऽस्मि । समरमुखमसा पाण्डवानां प्रविश्य प्रथितगुणगणाढ्यं धर्मराजं च बद्ध्वा ।। मम शरवरयेगेरर्जुनं पातयित्वा वनमिव हतसिंहं सुप्रवेशं करोमि ॥ १४ ॥ शल्यराज ! यावद्रथमारोहावः । शल्यः-यादम्। १, रक्षन्त्यमी।

·४८२ कर्णभारे [-1.14. ३ (उभौ रथारोहणं नाटयता।) कर्ण:-शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः । (नेपथ्ये) ६ भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । [भौः कर्ण ! महत्तर भिक्षा याचे।] कर्ण:-( आकर्ण्य ) अये वीर्यवान् शब्दः । श्रीमानेष न केवलं द्विजवरो यस्मात्प्रभावो महा- नाकर्ण्य स्वरमस्य धीरनिनंद चित्रार्पिताङ्गा इव । उत्कर्णस्तिमिताञ्चिताक्षवलितग्रीवार्पिताप्रानना- स्तिप्त स्ववशांगयष्टि सहसा यान्तो ममैते हयाः ॥ १५ ॥ आहूयतां स विप्रः । न न । अहमेवाह्वयामि । भगवन्नित इतः । (ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः ।) शक:-भो मेघाः! सूर्येणैव निवर्त्य गच्छन्तु भवन्तः । (कर्णमुपगम्य) ३ भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । [ भोः कर्ण ! महत्तरा मिक्षां याचे।] कर्णः-दृह प्रीतोऽस्मि भगवन् ! यातः कृतार्थगणनामहमद्य लोके राजेन्द्रमौलिमणिरञ्जितपादपद्मः । विप्रेन्द्रपादरजसा तु पवित्रमौलि: कर्णो भवन्तमहमेष नमस्करोमि ॥१६॥ शक्र:-( आत्मगतम् ) किं नु खलु मया वक्तव्यं, यदि दीर्घायुभवेति वक्ष्ये दीर्घायुभविष्यति । यदि न वक्ष्ये मूढ इति मां परिभवति । ३ तस्मादुभयं परिहत्य किं नु खलु वक्ष्यामि।भवतु दृष्टम् । (प्रकाशम्) १. धीरमधुरं।

·-5.18.] प्रथमोऽ। ૪૮૩ भो कण्ण ! सुय्ये विश, चन्दे विअ, हिमवन्ते विस, सागळे विस, चिट्ठदु दे जसो। [ मोः कर्ण ! सूर्य इत्र, चन्द्र इव, हिमवान् इप, ६ सागर हर विश्नु ते यशः ।। कर्ण.- .-भगवान् ! किं न वक्तव्यं दीर्घायुर्भवेति । अथवा एतदेव शोभनम् । कुतः- धर्मो हि यत्नः पुरुपेण साध्यो भुजंगजिहाचपला नृपश्रियः । तस्मात्प्रजापालनमानबुध्या हतेपु देहेपु गुणा धरन्ते ॥ १७ ॥ भगमन , किमिच्छसि । किमहं ददामि । राका-महत्तरं मिक्सं यामि । [ महत्तरा मिशा याचे ।] ३ कर्ण:-महत्तरां मिक्षा भवते प्रदास्ये । श्रूयन्तां मद्विभवा । गुणयदमृतकल्पक्षीरधारामिवर्पि द्विजवर ! रुचितं ते तृप्तवत्सानुयात्रम् । तरुणमधिकमर्थिप्रार्थनीयं पवित्र विहितकनकशृङ्गं गोसहस्रं ददामि ।। १८॥ शक:-गोसहस्सं त्ति । मुहुत्त सिरं पियामि । णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि । [गोसहसमिनि । मुहूर्त क्षीर पिचामि । नेच्छामि वर्ण ! ३ नेच्छामि । कर्ण:-कि नेच्छति भवान् । इदमपि श्रूयताम् । रवितुरगसमानं साधनं राजलक्ष्म्या: सकलनृपतिमान्य मान्यकाम्बोजजातम् । मुगुणमनिलवेगं युद्धदृष्टापदानं सपदि बहु सहस्रं पाजिनां ते ददामि ॥ १९ ॥ १. ०यत्सानुपातम्।

·४८४ कर्णभारे [i,191- शक्रः-अस्स त्ति । मुहुत्त आलुहामि । णेच्छामि कपण ! णेच्छामि । [अश्व इति । मुहूर्तकमारोहामि | नेच्छामि कर्ण! ३ नेच्छामि ।] कर्ण:-किं नेच्छति भगवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । मदसरितकपोलं पट्पदैः सेव्यमानं गिरिवरनिचयाभं मेघगम्भीरघोपम् । सितनखदशनानां वारणानामने रिपुसमरविमर्द वृन्दमेतद्ददामि ॥ २० ॥ शक्र:-गअ त्ति मुहुत्त आळुहामि । णेच्छामि कण्ण ! नेच्छामि । [गज इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि । ] ३ कर्ण:-किं नेच्छति भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्तं कनकं ददामि । शक्रः-गह्निअ गच्छामि । ( किंचिद्गत्वा ) णेच्छामि कण्ण ! ६ णेच्छामि । [गृहीत्वा गच्छामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि । 3 कर्ण:-तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि । :-पुहुवीए किं करिस्सम् । [पृथिव्या किं करिष्यामि ।। ९ कर्ण:-तेन ह्यनिष्टोमफलं ददामि । शक्र:-अग्निट्ठोमफळेण किं कय्यं । [ अग्निष्टोमफलेन किं कार्यम् ।। कर्ण:-तेन हि मच्छिरो ददामि । १२ शक्र:-अविहा अविहा । [ अविहा अविहा । ] कर्णः :-न भेतव्यं नभेतव्यम् । प्रसीदतु भवान् । अन्यदपिश्रूयताम् । अनेः सहैव जनितं मम देहरक्षा देवासुरैरपि न भेद्यमिदं सहास्त्रैः। । शक्रः- ·--- 23.] प्रथमोऽ! ४८५ देयं तथापि कवचं सह कुण्डलाभ्यां प्रीत्या मया भगवते रुचितं यदि स्यात् ॥ २१ ॥ शक -( सहर्पम् ।) देदु, देदु । [ददात, ददातु।] कर्ण -( आत्मगतम् ) एप एवास्य कामः । किं नु सल्यनेककपट- ३ बुद्धः कृष्णस्योपायः । सोऽपि भवतु । धिगयुक्तमनुशोचितुम् । नास्ति संशय. । (प्रकाशम् ) गृह्यताम् । शल्य -अङ्गराज ! न दातव्यं न दातव्यम् । ६ कर्ण -शल्यराज ! अलमलं यारयितुम् । पश्य शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात् सुद्धमूला निपतन्ति पादपाः । जलं जलस्थानगतं च गुप्यति हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥ २२॥ तस्मात् गृह्यताम् । (निकृन्य ददाति । ) शक -(गृहीत्वा भारमगतम् । ) हन्त गृहीते एते । पूर्वोत्रा (१). ३ र्जुनविजयायं सर्पवयत् समर्थित तविदानी मयादिगण । गम्मा दहमप्यरावतमारुह्यार्जुनकर्णयोर्द्वन्द्वयुद्धं पश्यामि । (111) शुष्य.-मो अङ्गराज ! वञ्चित. सलु मयान । ६ कर्ण.-केन । शल्य:-शकेण । कर्ण -न सलु । शक, सलु मया पश्चिमः I TH, अनेकयज्ञाहुविवर्पितो द्विजैः किरीटिमान दानप्रगंधार मुरद्विपारपालनकर्फयापारि मैया श्वार्यः पर, पानापनः ||2|| १. मगपतो।

·४८६ कर्णभारे [i. 281.- (प्रविश्य ब्राह्मणरूपेण) देवदूतः-भोः कर्ण! कवचकुण्डलमहणाजनितपश्चात्तापेन पुरंदरे ३ णानुगृहीतोऽसि । पाण्डवेवेकपुरुषवधार्थममोघमत्रं विमला नाम शक्तिरियं प्रतिगृह्यताम् । • कर्णः-धिग् , दत्तस्य न प्रतिगृहामि । ६ देवदूत:-ननु ब्राह्मणवचनाद् गृह्यताम् । कर्णः-ब्राह्मणवचनमिति । न मयातिक्रान्तपूर्वम् । कदा लभेय । देवदूत:-र :-यदा स्मरसि तदा लभस्व । ९ कर्णः-बाढम् । अनुगृहीतोऽस्मि । प्रतिनिवर्ततां भवान् । देवदूतः-वाढम् । ( निष्क्रान्तः ।) कर्णः-शल्यराज ! यावद्रथमारोहावः । १२ शल्यः-वाढम् । ( रथारोहणं नाटयतः ।) कर्ण:-अये शब्द इव श्रूयते । किं नु खल्विदम् शङ्खध्वनिः प्रलयसागरघोपतुल्य: कृष्णस्य वा न तु भवेत्स तु फाल्गुनस्य । नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा पार्थः करिष्यति यथावलमद्य युद्धम् ॥ २४॥ शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः । शल्यः-बाढम् । (भरतवाक्यम्) सर्वत्र सम्पदः सन्तु नश्यन्तु विपदः सदा । राजा राजगुणोपेतो भूमिमेकः प्रशास्तु नः ॥ २५॥ (निष्क्रान्तो।) कर्णभारमवसिवम् । ३ ·४८७ मझे. सदेव अरयुप्रदीप्ति গানঃরি थन्योन्यत्र भय सकाल इमे हि दैन्येन हमे दि युद्ध करितुरगरथ कृते वचमुसेन गुगपदमृत धर्मों हियरने नरमृगपति वर्णभारम् श्लोकानुक्रमणिका । I 21 मदसरितस्पोट I. मा तावन्मम I 23 यान, कृवार्य I 9 रवितुरगपमान I. 8 वियुद्धता I. 11 दासम्वनि प्रलय I. 13 शिक्षा क्षय गच्छति I 3 श्रीमानेर न I 10 I 18 I. 17 समरमुखमसम I 1 I 7 हतोऽपि रमते I I. I. I I. I I. I. I L I I 20 5 16 19 9 24 22 15 2 13 25 12 संग्रामे तुमुले सर्वत्र सपद. पूर्व कुन्या ११

·ऊरुमङ्गस्य कथावस्तु ।
अत्र मीमेन गदायुद्धे दुर्योधनोरमञ्जन प्रतिपाय वस्तु ।
पात्राणि ।
पुरुषा:-
मटा:
बलदेव'---दुर्योधनस्य गदायुद्ध गुरुः ।
दुर्योधन.-कुरुराज..
धृतराष्ट्रः-शृद्धो दुर्योधनपिता ।
दुर्जय.---दुर्योधनस्य पुनः ।
अश्वत्थामा--द्रोणपुनः ।
स्त्रियः
गान्धारी--कुरुराजस्य माता ।
देव्यो--कुरुराजस्य महिप्यो।
:-

·३ ४९० ऊरुभङ्गे [i.3.- एतंद्रणं हतगजाश्वनरेन्द्रयांचं संकीर्णलेख्यमिव चित्रपट प्रविद्धम् । युद्धे वृकोदरसुयोधनयोः प्रवृत्ते यौधा नरेन्द्रनिधनैकगृहं प्रविष्टाः ॥३॥ (निष्क्रान्ती) स्थापना (ततः प्रविशति भटास्त्रयः ।) सर्वे-एते स्मो भोः ! एते स्मः । प्रथमः-वैरस्यायतनं वलस्य निकष मानप्रतिष्ठागृह युद्धेष्वप्सरसां स्वयंवरसभां शौर्यप्रतिष्ठां नृणाम् । राज्ञां पश्चिमकालवीरशयनं प्राणामिहोमक्रतुं संप्राप्ता रणसंज्ञमाश्रमपदं राज्ञां नभःसंक्रमम् ॥४॥ द्वितीय:-सम्यग्भवानाह । उपलविषमा नागेद्राणां शरीरघराघरा दिशि दिशि कृता गृध्रावासा हतातिरथा रथाः। अवनिपतयः स्वर्ग प्राप्ताः क्रियामरणे रणे प्रतिमुखमिमे तत्तत्कृत्वा चिरं निहताहताः ॥५॥ तृतीयः-एवमेतत् । करिवरकरयूपो वाणविन्यस्तदर्भो हतगजचयनोचो वैरवहिप्रदीप्तः । ध्वजविततवितानः सिंहनादोच्चमन्त्रः पतितपशुमनुष्यः संस्थितो युद्धयज्ञः ॥६॥ १. एतद्रणाहतगजा०। २. विमानः। २ ·--1.10.] प्रथमोऽङ्कः । ४९१ प्रथम:-- इदमपरं पश्येतां भवन्तौ । एते परस्परशरर्हतजीवितानां देहे रणाजिरमहीं समुपाश्तिानाम् । पुर्नन्ति चान पिशिवामुसा विहङ्गा राज्ञां शरीरशिथिलानि विभूपणानि ॥७॥ द्वितीयः- प्रसक्तनाराचनिपातपातित. समग्रयुद्धोद्यतकल्पितो गज । विशीर्णवर्मा सशर सकार्मुको नृपायुधागारमिवारसीदति ॥८॥ तृतीयः- इदमपरं पश्येता भवन्तो। माल्यध्येजापतिते कृत्तमुण्डमाल लैंग्नकसायकररं रथिन चिपन्नम् । जामातरं प्रवणादिव बन्धुनार्यो हृष्टाः शिवा रथमुसादयतारयन्ति ।। ९॥ सो- अहो तु रालु निहतपतितगजतुरगनररधिरकलिलभूमिप्रदेशस्य विक्षिप्तपर्मचर्मातपत्रचामरतोमरशरकुन्तकाचक्रन्धादिपर्याकुलम्य ३ शक्तिमासपरशुमिण्डिपालशूलमुसलमुद्गरवराहवर्णकणयकर्पणश- त्रासिगदादिमिरायुधैरवकीर्णस्य ममन्तपञ्चकस्य प्रतिभयता। प्रयम - इह हि, रुधिरसरितो निस्तीर्यन्ते हतद्विपसम्मा नृपतिरहिते सस्तै. सूतैर्वहन्ति स्थान हया. । पतितशिरस पूर्वाभ्यासाद् द्रयन्ति क्वन्धका. पुरुपरहिता मत्ता नागा भ्रमन्ति यतस्तत. ॥१०॥ १. ररने 01 २. हाटक० । ३ ·[i. 10.1- ४९२ अरुभङ्गे द्वितीयः- इदमपरं पश्येतां भवन्तौ । एते, गृध्रा मधूकमुकुलोन्नतपिङ्गलाक्षा दैत्येन्द्रकुअरनताङ्कुशतीक्ष्णतुण्डाः । भान्त्यम्बरे विततलम्बविकीर्णपक्षा मांसः प्रवालरचिता इव तालवृन्ताः ॥ ११ ॥ तृतीयः- एषा निरस्तयनागनरेन्द्रयौधा व्यक्तीकृता दिनकरोग्रकरैः समन्तात् । नाराचकुन्तशरतोमरखड्गकीर्णा तारागणं पतितमुबहतीव भूमिः ॥ १२॥ प्रथम:-अहो ईश्यामप्यवस्थायामविमुक्तशोभा विराजन्ते क्षत्रियाः। इह हि, स्रस्तोद्वर्तितनेत्रषट्पदगणा ताम्रोष्ठपत्रोत्करा भ्रूभेदाश्चितकेसरा स्खमुकुटव्याविद्धसंवर्तिका । वीर्यादित्यविबोधिता रणमुखे नाराचनालोन्नता निष्कम्पा स्थलपद्मिनीव रचिता राज्ञामभीतैर्मुखैः ॥ १३ ॥ द्वितीयः-- ईदृशानामपि क्षत्रियाणां मृत्युः प्रभवतीति न शक्यं खलु विपमस्थैः पुरुषैरात्मबलाधानं कर्तुम् । ३ सृतीयः- मृत्युरेव प्रभवति क्षत्रियाणामिति । प्रथमः-कः संशयः। द्वितीय:- मा मा भवानेवम् स्पृष्ट्वा खाण्डवधूमरञ्जितगुणं संशप्तकोत्सादनं स्वर्गानन्दहरं निवातकवचप्राणोपहारं धनुः । पार्थेनानवलान्महेश्वररणक्षेपावशिष्टैः शरै- दोसिक्तवशा नृपा रणमुखे मृत्योः प्रतिग्राहिताः॥१४॥ ४ ·--1.18.] प्रथमोऽङ्कः। सर्वे- अये शब्दः । कि मेघा निनदन्ति वचपतनैश्चूर्णीकृता पर्वता निर्घातैस्तुमुलस्वनप्रत्तिभयैः किं दार्यते चा मही । किं मुनत्यनिलावधूतचपलक्षुब्धोर्मिमालाकुलं शब्द मन्दरफन्दरोदरदरीः संहत्य वा सागरः॥ १५॥ भवतु, पश्यामस्तावत्त । ( स परिकामन्ति ।) प्रथमः- अये एतत्खलु द्रौपदीकेशधर्पणावमर्पितस्य पाण्डवमध्यमस्य ३ मीमसेनस्य भ्रातृशतयधकुद्धस्य महाराजदुर्योधनस्य च द्वैपायन हलायुधकृष्णविदुरप्रमुसाना कुरुयदुकुलदैवताना प्रत्यक्षं प्रवृत्तं गदायुद्धम् । ६ द्वितीय.- मीमस्योरसि चारुकांचनशिलापीने प्रतिस्पालिते मिन्ने वासवहस्तिहस्तकठिने दुर्योधनांसस्थले। अन्योन्यस्य मुजद्वयान्तरतटेप्यासज्यमानायुधे यस्मिश्चण्डगदाभिघातजनित. शब्द. समुत्तिष्ठति ॥ १६॥ तृतीय - एप महाराजः, शीर्पोत्कंपनवलगमानमकुट कोधामिकाक्षानन. स्थानाकामणरामनीकृततनु प्रत्यग्रहस्तोच्छूय.। यस्येपा रिपुशोणिताकलिला भात्यमहस्ते गदा कैलासस्य गिरेरियासरचिता सोल्का महेन्द्राशनि. ॥१७॥ प्रथम.- एप सप्रहाररुधिरसिकाजस्तापदृश्यतां पाण्डय.। निर्भिन्नामललाटयान्तरुधिरो भग्नांसकूटद्वयः सान्द्रनिर्गस्तिप्रहाररुधिरैराीकृतोर स्थल । १, शिष्टो०।२. क्रोधाधि।

·४९४ अरुभने [i. 18.- भीमो भाति गदामिघातरुधिरक्लिन्नावगाढव्रणः शैलो मेरुरिवैय धातुसलिलासारोपदिग्धोपलः ॥१८॥ द्वितीयः- मीमां गदां क्षिपति गर्जति वल्गमान: शीघ्रं भुजं हरति तस्य कृतं भिनत्ति । "चारी गतिं प्रचरति प्रहरत्यमीक्ष्णं शिक्षान्वितो नरपतिलवांरतु भीमः ॥ १९ ॥ तृतीयः-- एप वृकोदरः, शिरसि गुरुनिखातस्रस्तरक्तागात्रो धरणिधरनिकाशः संयुगेष्वप्रमेयः । प्रविशति गिरिराजो मेदिनी वादग्धः शिथिलविसृतधातुर्हेमकूटो यथाद्रिः ॥ २० ।। प्रथमः-एप गाढप्रहारशिथिलीकृताङ्गं निपतन्तं भीमसेनं दृष्ट्वा, एकापांगुलिधारितोन्नतमुखो व्यासः स्थितो विस्मितः . । द्विवीयः- दैन्यं याति युधिष्ठिरोऽत्र विदुरो वाष्पाकुलाक्षः स्थितः । तृतीयः- स्पृष्टं गाण्डिवमर्जुनेन गगनं कृष्णः समुद्रीक्षते सर्व- शिष्यप्रीततया हलं भ्रमयते रामो रणप्रेक्षकः ॥ २१ ॥ प्रथमः-एष महाराजः, वीर्यालयो विविधरत्नविचित्रमौलि. र्युक्तोऽभिमानविनयद्युतिसाहसैश्च । १. संशिक्षितो। २. प्रीतितया । ६ ·. -1.25.1 प्रथमोऽङ्कः। ४१५ वाक्यं वदत्युपहसन्न तु मीम ! दीनं चीरो निहन्ति समरेपु भयं सजेति ॥ २२ ॥ द्वितीय.-एप इदानीमपहास्यमानं भीमसेनं दृष्ट्या स्वमूरुममिहत्य कामपि संज्ञा प्रयच्छति जनार्दनः। ३ तृतीयः-एप संज्ञया समाश्वासितो मारुतिः, संहृत्य भृकुटीर्ललाटवियरे स्वेदं करेणाक्षिपन् बाहुभ्यां परिगृह्य मीमवदनश्चित्रागदां स्यां गदाम् । पुतं दीनमुदीक्ष्य सर्वगतिना लब्ध्वेव दत्तं बलं गर्जन सिंहवृपेक्षण. क्षितितलाद्भूय. समुत्तिष्ठति ॥ २३ ॥ प्रथमः-हन्त पुनः प्रवृत्तं गदायुद्धम् । अनेन हि, भूमौ पाणितले निघृष्य तरसा बाहू प्रमृज्याधिर्क सन्दप्टोष्ठपुटेन विक्रमवलात् क्रोधाधिकं गर्जता । त्यक्त्वा धर्मघृणां विहाय समय कृष्णस्य संज्ञासमं गान्धारीतनयस्य पाण्डुतनयेनोनोर्षिमुक्ता गदा ॥ २४॥ सर्वे-हा धिक् पतितो महाराज । तृवीय. एप रुधिरपतनधोतिताङ्गनिपतन्तं कुरुराज दृष्ट्या खमुत्पवितो ३ भगवान द्वैपायनः । य एप , मौलासंवृतलोचनेन इलिना नेनोपरोधः कृत. दृष्ट्या क्रोधनिमीलतं हलधर दुर्योधनापेक्षया । संभ्रान्तै. करपरान्तरगतो द्वैपायनज्ञापितो भीमः कृष्णभुजावलंबितगतिनिर्वाह्यते पाण्डवैः ॥२५॥ प्रथम:-अये अयमप्यमर्पोन्मीलितरभसलोचनो मीमसेनापक्रमण- मुद्धीक्षमाणः इत एवाभिवर्तते भगवान् हलायुधः। य एषः, १.देला ।

·३ ऊरुभङ्गे [i.26.- चलविलुलितमौलिः क्रोधताम्रायताक्षो भ्रमरमुखविदष्टां किंचिदुत्कृष्य मालाम् । असिततनुचिलम्बित्रवस्त्रानुकी क्षितितलमवतीर्णः पारिवेषीव चन्द्रः ॥ २६ ॥ द्वितीय:-तदागम्यतां वयमपि तावन्महाराजस्य प्रत्यनन्तरीभवामः । उभौ-बाढम् । प्रथमः कल्पः । (निष्क्रान्ताः ।) विष्कम्भकः । (ततः प्रविशति बलदेवः ।) ६ बलदेवः-भो भोः पार्थिवाः ! न युक्तमिदम् । मम रिपुषलकालं लागलं लवयित्वा रणकृतमतिसंधि मां च नावेक्ष्य दर्पात् । रणशिरसि गर्दा तां तेन दुर्योधनोर्वोः कुलविनयसमृध्या पातितः पातयित्वा ॥ २७ ॥ । भो दुर्योधन ! मुहूर्त तावदात्मा धार्यताम् । सौभोच्छिष्टमुखं महासुरपुरप्राकारकूटाङ्कुशं कालिन्दीजलदेशिक रिपुबलप्राणोपहारार्चितम् । हस्तोरिक्षप्तहलं करोमि रुधिरस्वेदापंकोत्तरं भीमस्योरसि यावद्द्य विपुले केदारमार्गाकुलम् ॥ २८ ॥ ( नेपथ्ये ) प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः । ३ बलदेवः-अये एवंगतोऽप्यनुगच्छति मां तपस्वी दुर्योधनः । य एपः, श्रीमान् संयुगचन्दनेन रुधिरेणानुलिप्तच्छवि- भूसंसर्पणरेणुपाटलभुजो बालवतं माहितः । १, प्रचलललित। ८ ·-1.33.] प्रथमोऽङ्कः। ४९७ निर्वृत्तेऽमृतमन्थने क्षितिधरान्मुक्त. सुरैः सासुरै- राकर्पनिय भोगमर्णवजले आन्तोन्हिातो वासुकिः ॥ २९ ॥ (ततः प्रविशति भगोव्युगलो दुर्योधनः।) दुर्योधन.-एप भोः ! मीमेन मित्या समयव्यवस्थां गदाभिघातक्षवजर्जरोरुः। भूमी भुजाभ्यां परिकृप्यमाणं सं देहम!परतं यहामि ।। ३०॥ प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान् हलायुधः। त्यत्पादयोर्निपतितं पतितस्य भूमा- वेतच्छिरः प्रथममद्य चिमुच रोपम् । जीवन्तु ते कुस्कुलस्य निवापमेघा वैरं च विग्रहकथाश्च वयं च नष्टाः ॥ ३१ ॥ बलदेव.-भोः दुर्योधन ! मुहूर्त तावदात्मा धार्यताम् । दुर्योधनः-किं भवान्करिष्यति । ३ चलदेच.-मो श्रूयताम् , आक्षिप्तलागलमुसोल्लिसितैः शरीरे- निदारितासहृदयान्मुसलप्रहारः । दास्यामि संयुगहतान्सरयाश्चनागान् स्वर्गानुयानपुरुपांतव पाण्डुपुत्रान् ॥ ३२ ॥ दुर्योधन -मा मा भवानेयम् । प्रतिज्ञावसिते मीमे गते भ्रातृशते दिवम् । मयि चैव गते राम ! विप्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥ बलदेवः-मत्प्रत्यक्ष वश्चितो भवानित्युत्पन्नो मे रोपः। दुर्योधनः-पश्चित इति मा भवान मन्यते । ३ बल्देव.-क: संशयः । २.

·४९८ ऊरुभङ्गे [1,33,4-- दुर्योधनः-हन्त भोः ! दत्तमूल्या इव मे प्राणाः । कुतः आदीप्तानलदारुणाजतुगृहाबुध्यात्मनिर्वाहिणा युद्धे वैश्रवणालयेऽचलशिलावेगप्रतिस्पालिना । भीमेनाद्य हिडिंबराक्षसपतिप्राणप्रतिग्राहिणा यद्येवं समवैपि मां छलजितं भो राम ! नाहं जितः ॥३४॥ बलदेव:-भीमसेन इदानीं तव युद्धवञ्चनामुत्पाद्य स्थास्यति । दुर्योधनः-किं चाहं भीमसेनेन वश्चितः । ३ बलदेव:-अथ केन भवानेवंविधः कृतः । दुर्योधनः-श्रूयताम् , येनेन्द्रस्य स पारिजातकतरुर्मानेन तुल्यं हृतो दिव्यं वर्पसहस्रमर्णवजले सुप्तश्च यो लीलया । तीव्रां भीमगदों प्रविश्य सहसा निव्योजयुद्धप्रिय- स्तेनाई जगतः प्रियेण हरिणा मृत्योः प्रतिग्राहितः॥३५॥ ( नेपध्ये) उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । [ उत्सरतोत्सरतार्याः ! ३ उत्सरत । बलदेवः-( विलोक्य ) अये अयमत्रभवान् धृतराष्ट्रः गान्धारी च दुर्जयेनादेशितमार्गोऽन्तःपुरानुबन्धः शोकाभिभूतहृदयश्चकितगति- ६ रित एवामिवर्तते । य एपः, वीर्याकरः सुतशतप्रविभक्तचक्षु- दर्पोद्यतः कनकयूपविलम्यबाहुः । सृष्टो धुवं त्रिदिवरक्षणजातशंकै- देवैररातितिमिराललिताडिताक्षः ॥ ३६ ॥ १. परित्राण ।

·75,39.] प्रथमोऽक्कः। ४९९ (ततः प्रविशति धृतराष्ट्रो गान्धारी देव्यो दुर्जयश्था) धृतराष्ट्रः- पुत्र कासि। ३ गान्धारी-पुत्तअ ! कहिं सि । [ पुनक ! कासि । ] देव्यो-महाराज ! कहिं सि । [ महाराज | कासि । ] धृतराष्ट्र:-भोः ! कष्टम् । वञ्चनानिहतं श्रुत्या सुतमद्याहवे मम । मुखमन्तर्गतासाक्षमन्धमन्धतरं कृतम् ॥ ३७॥ गान्धारि! किं धरसे। गान्धारी-जीवाचिदम्हि मन्दभाआ। [ जीवितास्मि मन्दमागा । ] ३ देव्यो-महाराअ ! महाराअ ! [ महाराज ! महाराज ! ] राजा-भोः ! कष्टम् । यन्ममापि त्रियो रुदन्ति । पूर्व न जानामि गदामिघात- रुजामिदानीं तु समर्थयामि । यन्मे प्रकाशीकृतमूर्धजानि रणं प्रविष्टान्यवरोधनानि ॥ ३८ ॥ धृतराष्ट्रः-गान्धारि ! किं दृश्यते दुर्योधननामधेयः कुलमानी । गान्धारी-महाराअ ! ण दिस्सदि। [ महाराज ! न दृश्यते । ] ३ धृतराष्ट्रः- कथं न दृश्यते । हन्त भो! अद्यारम्यहमन्धो योऽहम- न्वेष्टव्ये काले पुत्रं न पश्यामि । भोः कृतान्ताहतक ! रिपुसमरविमर्द मानवीर्यप्रदीप्तं सुतशतमतिधीरं वीरमुत्पाद्य मानम् । घरणितलविकीर्ण किं स योग्यो न भोक्तुं सकृदपि धृतराष्ट्रः पुत्रदत्तं निवापम् ॥ ३९ ॥, १. 'मानी' इति स्यात् ।

·अरुभङ्गे [i. 39.1--- गान्धारी-जाद सुयोधण ! देहि मे पडिवअणं । पुत्सदविणास- दुत्थिदं समस्सासेहि महारा। [जात सुयोधन । देहि मे प्रति- ३ वचनम् । पुत्रशतविनाशदुःस्थितं समाश्वासय महाराजम् । ] बलदेवः-अये । इयमत्रभवती गान्धारी । या पुत्रपौत्रवदनेष्वकुतूहलाक्षी दुर्योधनास्तमितशोकनिपीतधैर्या । अररजसमधुना पतिधर्मचिह्न- माकृतं नयनबन्धमिदं दधाति ॥ ४० ॥ धृतराष्ट्रः-पुत्र दुर्योधन ! अष्टादशाक्षौहिणीमहाराज ! कासि । राजा-अद्यास्मि महाराजः । ३ धृतराष्ट्रः-एहि पुत्रशतज्येष्ठ । देहि मे प्रतिवचनम् । राजा-ददामि खलु प्रतिवचनम् । अनेन वृत्तान्तेन ब्रीलितोऽस्मि । धृतराष्ट्रः-एहि पुत्र ! अभिवादयस्व माम् । ६ राजा-अयमयमागच्छामि । ( उत्यानं रूपयित्वा पतति ) हा धिक् ! अयं मे द्वितीयः प्रहारः । कष्टं भोः ! हृतं मे भीमसेनेन गदापातकचग्रहे। सममूरुद्वयेनाद्य गुरोः पादामिवन्दनम् ॥ ४१ ॥ गान्धारी-एत्थ जादा !। [ अत्र जाते !] देव्यो-अय्ये ! इमा म्ह। आयें ! इमे स्वः ।। ३ गान्धारी-अण्णेसह भत्तारं ।। अन्वेषेथा भर्तारम् । ] देव्यो-गच्छाम मन्दभाआ।[गच्छावः मन्दभागे ।। धृतराष्ट्रः-क एप भो ! मम वनान्तमाकर्षन् मार्गमादेशयति । ६ दुर्जयः-ताद ! अहं दुज्जओ । [ तात ! अहं दुर्जयः 1] घृतराष्ट्रः-पौत्र दुर्जय ! पितरमन्विच्छ । दुर्जयः-ताद ! परिस्संतो खु अहं । [ तात ! परिश्रान्तः खल्वहम् । ] ·प्रथमोऽङ्कः। ५०१ ९ धृतराष्ट्र:- गच्छ, पितुरऽ विश्नमम्य । दुर्नय,- ताद ! अहं गच्छामि । (उपसृत्य) ताद ! कहिं सि । [ वात! अह गच्छामि । तात कासि । १२ राजा- अयमप्यागतः । भोः ! सर्वावस्थायां हृदयसंनिहितः पुत्र- स्नेहो मां दहति । कुतः, दुःसानामनभिज्ञो यो ममाङ्कशयनोचितः । निर्जितं दुर्जयो दृष्ट्या किन्नु माममिवास्यति ॥ ४२ ॥ दुर्भयः- अभं महाराओ भूमीए उवविद्यो । [ अयं महाराजो भूम्या मुपविष्टः । ३ राजा-पुत्र किमर्थमिहागत:। दुर्जय.- तुवं चिरायसि त्ति। [त्य चिरायसीति । ] राजा- अहो अस्यामवस्थायामपि पुत्रस्नेहो हृदयं दहवि । ६ दुर्जय:- अई पि तु दे अके उवविसामि । ( अङ्कमारोहति ) [ अह. मपि स ते अङ्के उपविशामि। ] राजा- (निवार्य ) दुर्जय ! दुर्जय ! भोः । कष्टम् । हृदयप्रीतिजननो यो में नेत्रोत्सवः स्वयम् । सोऽयं कालविपर्यासाश्चन्द्रो यहित्यमागतः ।।४६ ।। दुर्जयः-अङ्के उबवेसं किण्णिमित्तं तुर्व वारेसि । [ अङ्क उपवेशं किलिमित्त त्व वारयति । ] सक्त्या परिचित पुन! यन तत्र त्ययास्थताम् । अद्यप्रभृति नारतीदं पूर्वमुक्तं तवासनम् ॥ ४४ ॥ दुर्जय.- कहि गुहु महाराओ गमिस्सिदि । [ कुन नु खलु महाराजो गमिष्यति । १३ ·[i.44.8- ५०२ अरुभङ्गे ३ राजा- भ्रातृशतमनुगच्छामि । दुर्जयः- मं पि तहि णेहि।। मामपि तत्र नय । ] राजा- गच्छ पुत्र ! एवं वृकोदरं ब्रूहि । ६ दुर्जयः- एहि महाराअ ! अण्णेसीअसि । [एहि महाराज ! अन्विष्यसे । ] राजा- पुत्र केन । ९ दुर्जयः- अय्याए अय्येण सव्वेण अन्तेउरेण अ । [आर्ययार्येण सर्वेणान्तःपुरेण च ।] राजा- गच्छ पुत्र ! नाहमागन्तुं समर्थः । १२ दुर्जयः- अहं तुम णइस्सं । [ अहं खां नेष्यामि । ] राजा- बालस्तावदसि पुत्र । दुर्जयः- ( परिक्रम्य ) अय्या ! असं महाराओ। [ आर्याः ! अयं १५ महाराजः।] देव्यौ- हा हा ! महाराओ ! [ हा हा ! महाराजः ।। धृतराष्ट्र:- कासौ महाराजः । १८ गान्धारी- कहिं मे पुत्तओ। [ कुत्र मे पुत्रकः ।। दुर्जयः- अझं महाराओ भूमीए उवविट्ठो [अयं महाराजो भूम्यामुपविष्टः । २१ धृतराष्ट्र:- हन्त भोः ! किमयं महाराजः। यः काञ्चनस्तम्भसमप्रमाणो लोके किलैको वसुधाधिपेन्द्रः । कृतः स मे भूमिगतस्तपस्वी द्वारेन्द्रकीलार्धसमप्रमाणः॥४५॥ गान्धारी- जाद सुयोधण ! परिसंतोसि । [जात सुयोधन | परि- श्रान्तोऽसि । ।] ३ राजा-- भवत्याः खल्वहं पुत्रः। धृतराष्ट्र:- - केयं भोः ।

·-14927 प्रथमोऽङ्क । ५०३ गाधारी-महाराज ! अहममीदपुत्तप्पसविणी । [महाराज । ६ अहममीतपुत्रप्रसविनी ।। राजा-अद्योत्पन्नमिवात्मानमनगच्छामि । भोतात किमिदानी वैक्लव्येन । ९ धतराष्ट्र -पुन कथमविछवो भविग्यामि । यस्य वीर्यरलोत्सिक सयुगाध्वरदीक्षितम् । पूर्व भ्रातृशत नष्ट त्वय्येकस्मिन्हते इतम् ॥ ४६ ।। (पतति ।) राजा-हा धिक् । पतितोऽत्रभवान् । तात । समाचासयान- भवतीम् । धृतराष्ट्र -पुन । किमिति समाश्वासयामि । राना-अपराङ्मुसो युधि हत इति । भोस्तात । शोकनिग्रहेण ६ कियता ममानुग्रह । त्वत्पादमानप्रणताग्रमौलिचलन्तमप्यनिमचिन्तयित्वा । येनेन मानेन सम प्रसूतस्तेनैव मानेन दिव प्रयामि ॥ ४ ॥ घृतराष्ट्र- वृद्धस्य मे जीवितनि स्पृहस्य निसर्गसमीलितलोचनस्य । धृत्ति निगृह्मात्मनि सप्रवृत्तस्तीवस्समानामति पुत्रशोक ॥४८॥ अलदेव -भो । कष्टम् । दुर्योधननिराशस्य नित्यास्तमितचाप । न शक्नोम्यत्रमवत फर्तुमात्मनिवेदनम् ॥ ४९ ।। राजा-विज्ञापयाम्यनमवतीम् । गाधारी-भणाहि जाद। । [ मण जात ] कथ विहयो। १ ·५०४ ऊरुभने [i. 50.- • - राजा-नमस्कृत्य वदामि त्वां यदि पुण्यं मया कृतम् । अन्यस्यामपि जात्यां में त्वमेव जननी भव ॥५०॥ गान्धारी-मम मणोरहो खु तुए भणिदो। [ मम मनोरथः सटु त्वया भणितः।] ३ राजा-मालचि ! त्वमपि शृणु । मिन्ना मे भृकुटी गदानिपतितायुद्धकालोस्थितै-- वक्षस्युत्पतितैः प्रहाररुधिरहरावकाशो हृतः । पश्येमौ व्रणकाश्चनाङ्गदधरौ पर्याप्तशोभी भुजी भर्ता ते नपराङमुखो युधि हतः किं क्षत्रिये रोदिपि ॥५१॥ देवी-बाळा एसा सहधर्मचारिणी रोदामि । [बाला एपा सहधर्म- चारिणी रोदिमि I] ३ राजा-पौरवि ! त्वमपि शृणु । वेदोक्तैर्विविधैर्मखैरमिमतैरिष्टं धृता वान्धवाः शत्रूणामुपरि स्थितं प्रियशतं न व्यंसिताः संश्रिताः । युद्धेऽष्टादशवाहिनीनृपतयः संतापिता निग्रहे मानं मानिनि ! वीक्ष्य मे न हि रुदन्त्येवंविधानां स्त्रियः ॥५२॥ पौरवी-एफकिदप्पवेसणिच्च ण रोदामि । । एककृतप्रवेशनिश्चया न रोदिमि ।] ३ राजा-दुर्जय ! त्वमपि शृणु। धृतराष्ट्रः-गान्धारि ! किं नु सलु पश्यति । गान्धारी-अहं पि एव्य चिन्तेमि । [अहमपि तदेव चिन्तयामि ।] ६ राना-अहमिय पाण्डवाः शुभूपयितव्याः, तत्रभवत्याश्चांयायाः कुन्त्या निदेशो वर्तयितव्यः । अमिमन्योर्जननी द्रौपदी चोभे माता यत्पूजयितव्ये । पश्य पुत्र !

·: ऊरुभङ्गे [i.67.- इह तु विजयभूमौ द्रष्टुमद्योद्यतास्त्रः सरभसमहमेको द्रोणपुत्रः स्थितोऽस्मि ॥ ५७ ॥ किमनया ममाप्यप्रतिलामविजयश्लाघया समरश्रिया । (परिक्रम्य) मा तावत् । मयि गुरुनिवपनव्यप्रे वश्चितः किल कुरुकुलतिलक- ३ भूतः कुरुराजः । क एतच्छ्रद्धास्यति । कुतः, उद्यत्माजलयो स्थद्विपगताश्चापद्वितीयः कर. यस्यैकादशवाहिनीनृपतयस्तिष्ठन्ति याक्योन्मुखाः । मीप्मो रामशराबलीढकवचस्तातश्च योद्धा रणे व्यक्तं निर्जित एव सोऽप्यतिरयः कालेन दुर्योधनः ॥५८॥ वत् क नु खलु गतो गान्धारीपुत्रः । (परिक्रम्यावलोक्य) अये अयममिहतगजतुरगनररयप्राकारमभ्यगतः समरपयोधिपारगः ३ कुरुराजः । य एपः, मौलीनिपातचलकेशमयूखजाले- गाँवर्गदानिपतनक्षतशोणिताः । मात्यस्तमस्तकशिलावलसंनिविष्टः सन्ध्यायगाढ इव पश्चिमकालसूर्यः॥ ५९ ॥ ( उपसृत्य ) भोः फुरुराज ! किमिदम् । राजा-गुरुपुत्र ! फलमपरितोषस्य । ३ अश्वत्थामा-भोः फुरुराज ! सत्कारमूलमावर्जयिष्यामि । राना-किं भयान फरिप्यति । अश्वरयामा-श्रूयताम् । युद्धोध गरुडपृष्टनिपिष्टदेह- मष्टार्धमीममुजमुद्यतशामंचकम् । १. यात्य । २. 'देहं स्पष्ट' ·-i.64.] प्रथमोऽङ्कः। कृष्णं सपाण्डुतनयं युधि शलजाले: संकीर्णलेरयमिव चित्रपटं क्षिपामि ॥६०॥ राजा-मा मा भवानेवम् । गतं धात्र्युत्संगे सकटममिपिक्कं नृपकुलं गतः कर्णः स्वर्ग निपतिततनुः शन्तनुसुतः । गतं भ्रातॄणां मे शतमभिमुसं सयुगमुखे वयं चैवंभूताः गुरुसुत ! धनुर्मुञ्चतु भवान् ।। ६१ ॥ अश्वत्थामा-- -मोः : कुरुराज। संयुगे पाण्डुपुत्रेण गदापातकचमहे । सममूरुद्धयेनाद्य दर्पोऽपि भवतो हृतः ॥ १२ ॥ राजा-मा मेवम् । मानशरीरा राजानः। मानार्थमेव मया निग्रहो गृहीतः । पश्य गुरुपुत्र । यत्कृष्टा करनिग्रहाश्चितकचा धूते तदा द्रौपदी यद्वालोऽपि हतस्तदा रणमुखे पुत्रोऽभिमन्युः पुनः । अक्षव्याजजिता वनं वनमृगैर्यत्पाण्डवाः संश्रिता नन्वल्पं मयि तैः कृतं विमृश भो ! दर्पाहतं दीक्षितः ।। ६३ ।। अश्वत्थामा-सर्वथा कृतप्रतिज्ञोऽस्मि । भवता चात्मना चैव वीरलोकै. शपाम्यहम् । निशासमरमुत्पाद्य रणे धक्ष्यामि पाण्डवान् ॥ ६४ ।। बलदेव.-एतद्भविष्यत्युदाहृतं गुरुपुत्रेण । अश्वत्थामा हलायुधोऽत्रभवान् । ३ धृतराष्ट्रः-दन्त ! साक्षिमती सलु पश्चना । अश्वत्थामा-दुर्जय ! इतस्तायत् । १. दर्पनतं।

·५०८ ऊरभङ्गे [i.65.- पितृविक्रमदायाचे राज्ये भुजवलार्जिते । विनाभिकं राजा त्वं विप्रोक्तैर्वचनैर्भव ।। ६५ ।। राजा-हन्त ! कृतं मे हृदयानुज्ञातम् । परित्यजन्तीव मे प्राणाः । इमेऽत्रभवन्तः शन्तनुप्रभृतयो मे पितृपितामहाः। एतत्कर्णमप्रतः ३ कृत्वा समुत्थितं भ्रातृशतम् । अयमप्यरावतशिरोविपक्तः काक- पक्षधरो महेन्द्रकरतलमवलम्ब्य क्रुद्धोऽभिभापते मामभिमन्युः । उर्वश्यादयोऽप्सरसो मामभिगताः । इमे महार्णवा मूर्तिमन्तः । एता ६ गंगाप्रभृतयो महानद्यः । एप सहस्रहंसप्रयुक्तो मां नेतुं वीरवाही विमानः कालेन प्रेपितः । अयमयमागच्छामि । (स्वर्ग गतः ।) ( यवनिकास्तरणं क्रोति।" ९ घृतराष्ट्र:- याम्येप सज्जनधनानि तपोवनानि पुत्रप्रणाशविफलं हि धिगरतु राज्यम् । अश्वत्थामा- यातोऽद्य सौप्तिकवघोद्यतबाणपाणिः (भरतवाक्यम् ) चलदेवः-गां पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥ ६६ ॥ ( निष्क्रान्ताः सर्वे ।) ऊरुमङ्गं नाम नाटकं समाप्तम् ।। २० ·५०९ ऊरुभगम् श्लोकानुक्रमणिका । मिया मे भृकुटी 51 16 19 भीमा गां 1. I. I. I. . I. I, I. I. I. I. I. I. I. I. I. I. 30 । मौलीनिपात I. I. I. I. भाक्षितलागल मादीसानल उधरमाजलयः उपर विपमा एकामांगुलि एतद्रणाहत एवे परस्पर एपा निरस्त करिवरकर कि मेधा निनदन्ति गतं धाम्युरसङ्गे गृध्रा मधूक चलविलुलित छलयलदलितो त्यपरवा परिचित त्यत्पादमात्र स्वरपादयोः दुःखानां दुर्योधन दुर्योधने नमस्कृत्य वदामि निर्भिधान पितृविक्रम पूर्व न जानामि प्रविशासिते प्रसकनाराष मवता चारमना क.३४ I. I. I. I. I. I. 32 34 भीमस्योरसि 68 5 भीमेन भिस्वा 21 भीष्मद्रोणवां ३ भूमौ पाणिवले 7 मम रिपुबल 12 मालासवृत 6 माल्यैजान 15 61 य काश्चन 11 यरष्टाकर 26 यस्य वीर्यवलो 67 या पुनपान 44 याम्येष सज्जन 47 युदोद्यत गरुट 31 येनेन्द्रस्य 42 रिपुसमरविमर्द 49 रचिरसरितो 66 चन्चनानिहवं 50 वीयर्याकर सुव 18 वीर्यालयो विविध 65 वृद्धस्य मे 38 वेदोकार्विविधः 33 बैरस्यायतनं 8 64 शिष्टोरकंपन I. I. I. I. 1 24 27 25 9 59 45 63 46 40 66 60 35 39 10 37 36 22 48 52 4 20 I. I. I. I. I. 1. I. I. I. I. I. I. शिरसि गुरु I. I. I. 17. २० ·उरुभने .५१० श्रीमान् संयुग लाध्यश्री: संयुगे पाण्ड संहस्य सुकुटी साह दुंदुभि सौमोछिट I. I. I. I. . L. 29 स्कृष्ट्वा खाण्डव 63 स्फुटितकमल 62 सस्तोवर्तित 23 स्वार्थमाहव 54 हवं मे भीम 28 हृदयप्रीति I. I. I. I. I. I. 14 56 18 8 41 48

·चालचरितस्य कथावस्तु ।
चालचरिते बालस्य श्रीकृष्णस्य जन्मदिनादारभ्य कसहननान्तं सर्व चरितं
प्रतिपाद्य वस्तु।
पात्राणि
नारदः-देवर्षिः।
वसुदेवः :-कृष्णस्य जनकः।
नन्दगोप:-~-यसुदेवस्य मिनं गोकुलाध्यक्षः ।
उग्रसेन:-- सस्य पिता ।
दामोदरः
सकर्षणः
मगवन्ती वसुदेवसुतो।
गरहः-विष्णोर्वाहनम् ।
}
-भगवत आयुधवराणि ।
शझः
नन्द
राजा-मयुराधीशा कसः ।
चाणूर
मडविशेषो ससम्बन्धिनौ ।
मुष्टिक:
भटः-- फंसस्य मृन्यो ध्रुवसेननामा ।
काञ्चुकीयः-पंसस्य मृत्यो बालाकिनामा ।
चापः-शापाधिदेवता।
सरशिपुरुषाः ।

·(२)
कुण्डोदरः
कार्त्यायन्या भृत्याः।
नील:
मनोजवः
वृद्धगोपालक:-कश्चिद् गोपालकः ।
दामक:-कश्चिद् गोपालकः ।
अरिष्टर्षभः--असुरविशेषः ।
कालियः-यमुनाइदनिवासी महानागः ।
स्त्रियः-
देवकी -कृष्णस्य जननी।
प्रतिहारी----देवक्या द्वारपालिका ।
धात्री-मायादारिकाया उपमाता ।
सर्वाः--चण्डालयुवतयः ।
काायनी--कंसहस्तादुत्प्लुत्याकाशस्थिता देवी ।
सर्वाः--गोप्यो घोषसुन्दर्यादयः ।
राजश्री:--राज्याधिदेवता ।
प्रतिहारी--पंसस्य द्वारपालिका मधुकरिका ।
प्रतिहारी-कंसस्य द्वारपालिका यशोधरा ।
कौमोदकी --भगवत आयुधवरम् ।

·॥श्रीः॥ भासनाटकचके वालचरितम् । ( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ।) सूत्रधारः-- शक्षंक्षीरवपुः पुरा कृतयुगे नाना तु नारायण. खेतायां विपदार्पितत्रिभुवनो विष्णुः सुवर्णप्रम. । दुर्वाश्यामनिमः स रावणवधे रामो युगे द्वापरे नित्यं योऽअनसन्निभः कलियुगे य. पातु पामोदरः॥१॥ एवमार्यमिश्रान विज्ञापयामि । अये किन्नु खलु मयि विज्ञापनन्यग्रे शब्द इय श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहं गगनसञ्चारी। सूत्रधार -मरतु, विज्ञातम् । पतत्यसौ पुष्पमयी च वृष्टिर्नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम् । द्रष्टुं हरि वृष्णिकुले प्रसूतमभ्यागतो नारद एप तूर्णम् ॥२॥ ( निष्कान्तः।) स्थापना (ततः प्रविशति नारदः।) अहं गगनसञ्चारी निपु लोकेपु विश्रुतः। ब्रह्मलोकादिह प्राप्तो नारदः कलहप्रियः ।। ३॥

·बालचरिते [i. 3.1-- भोः! क्षीणेपु देवासुरविमहेषु नित्यप्रशान्ते न रमेऽन्तरिक्षे। अहं हि वेदाध्ययनान्तरेषु तन्त्रीश्च वैराणि च घट्टयामि ॥४॥ अपि च, . भक्तिः परा मम पितामहभापितेपु सर्वाणि मे बहुमतानि तपोवनानि । सत्यं ब्रवीमि करजाप्रहता च वीणा वैराणि मीमकठिनाः कलहाः प्रिया मे ॥ ५ ॥ तद् भगवन्तं लोकादिमनिधनमव्ययं लोकहितार्थे कंसवधार्थ . वृष्णिकुले प्रसूतं नारायणं दुष्टमिहागतोऽस्मि । अये, इयमत्र- ३ भक्ती देवकी । मायया शिशुत्वमुपागतं त्रिलोकेश्वरं प्रगृह्य वसु- देवेन सह शनैः स्वगृहान्निष्कामति । येषा, लोकानामभयकरं गुरुं सुराणां दैत्यानां निधनकरं रथाङ्गपाणिम् । शोकाता शशिवदना निशि प्रशान्ता बाहुभ्यां गिरिमिव मन्दरं वहन्ती ॥६॥ •एष एष भगवान् नारायणः, अनन्तवीर्यः कमलायवाक्षः सुरेन्द्रनायोऽसुरवीर्यहन्ता । त्रिलोककेतुर्जगतश्च' फर्ता भर्ता जनानां पुरुषः पुराणः ॥७॥ हन्तेवदुत्पन्नं कलहस्य मूलम् । यावदहमपि भगवन्तं नारायणं प्रदक्षिणीकृत्य ब्रह्मलोकमेव यास्यामि । नमो भगवते त्रैलोक्य. ३कारणाय। १. जगतां च कर्ता।

·-19.1] प्रथमोऽङ्क। ५१३ नारायणाय नरलोकपरायणाय लोकाननाय कमलामललोचनाय । रामाय रावणविरोचनपातनाय वीराय वीर्यनिलयाय नमो वराय ॥८॥ (निकान्त ।) (वत प्रविद्यति बालहस्ता देवकी।) ३ देवकी-हदि, पुत्चअस्स मे महणुभावत्तणं सूअइस्सन्दाणि उम्म समयसमुन्मूदाणि महाणिमित्ताणि पच्चक्खीकरअन्ती अवि फंस. हदअणिससत्तण चिन्तअन्ती सुद्छु ण पच्चआमि मन्दमाइणी । ६ कहिं णु गदो अय्यरत्तो । (परिक्रम्य अग्रतो विलोक्य) अम्मो, एसो अय्यउत्तो हरिसचिम्हअफुकरणअणो इदो एव्य आअच्छदि । [हा विक्, पुत्रकस्य मे महानुभावव सूचियिष्यन्ति नमसमयसमु. ९ भूतानि महानिमिचानि प्रत्यक्षीकुर्वत्यपि कसहतकनृधसत्व चिन्तयन्ती मुधुन प्रत्येमि मन्दमागिनी । वनु गत आर्यपुत्रः । अम्मी, एप आर्य- पुत्री हर्षविस्मयपुलनयन इत एवागच्छति । (तत प्रविशति यसुदेव..) वसुदेव.-( सविमर्शम् ) मो. किं नु पल्विदम् । भ्रमति नमसि विद्युच्चण्डनावानुविद्ध. नेजलदनिनादेदिनी सप्रकम्पा । इह तु जगति नूनं रक्षणार्थ प्रजाना- मसुरसमितिहन्या विष्णुरधाववीर्णः ॥९॥ (पिटोक्य ) एपा देवी, १. रहसि । १२ ३ ·५१४ बालचरिते [i..10.:-. . अगणितपरिखेदा याति षण्णां सुताना. मपचयगमनार्थ सप्तमं रक्षमाणा । बहुगुणकृतलोभा जन्मकाले निमित्तैः सुत इति कृतसंज्ञं कंसमृत्युं वहन्ती ॥ १० ॥ देवकी- ( उपसृत्य ) जेदु अय्यउत्तो । [ जयत्वार्यपुत्रः 1] वसुदेवः-देवकि ! अर्धरात्रः खलु वर्तते । प्रसुप्तो मथुरायां सर्वो ३ जनः । तस्माद् यावन्न कश्चित् पश्यति, तावद् बालं गृहीत्वा- पक्रामामि । देवकी-कहिं अय्यउत्तो इमं गइस्सदि । [कार्यपुत्र इमं नेष्यति । ] ६ वसुदेवः-देवकि ! सत्यं ब्रवीपि । अहमपि न जाने । किन्तु, एकच्छत्रच्छायां पृथिवीं समाज्ञापयति दुरात्मा कंसः । तत् क नु खल्वयमायुष्मान् नेतव्यो भविष्यति । अथवा यत्र देवं विधा- .९ स्यति, तन बालं गृहीत्वापकामामि । देवकी-अय्यउत्त ! इच्छामि दाव णं सुदिहँ कत्तुं । आर्यपुत्र ! इच्छामि तावदेनं सुदृष्टं कर्तुम् । ] १२ वसुदेवः-अयि अतिपुत्रवत्सले ! किं द्रष्टव्यः शशाङ्कोऽयं राहोर्वदनमण्डले । त्वयाप्यस्य सुदृष्टस्य फंसो मृत्युभविष्यति ॥११॥ देवकी-सव्वहा ण भविस्सदि। [ सर्वथा न भविष्यति । ] वसुदेवः-यद् भवत्याभिहितं, तत् सर्वदेवतैरभिहितं भवतु । ३ आनय । देवकी-गहदु अय्यउत्तो । [ गृहत्यार्यपुत्रः । ] वसुदेवः-(गृहीत्वा ) अहो गुरुत्वं यालस्य । साधु, १. अर्धरात्र। ।

·-i.16.] प्रथमोऽः। विन्ध्यमन्दरसारोऽयं याला पदादलेक्षणः । गर्ने यया धृतः श्रीमानहो धैर्य हि योपित्तः ॥ १२ ॥ देवकि ! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । देवकी-एसा गच्छामि मन्दभाआ। ( निष्पान्ता) एषा गच्छामि ३ मन्दमागा । वसुदेव: :-एपा देवी, हृदयेनेह तत्रा धिाभूतेव गच्छति । यथा नभसि तोये च चन्द्रलेसा द्विधाकृता ॥ १३ ॥ हन्त प्रविष्टा देयकी । यावदहमपि नगरद्वारं संश्रयामि । एप भोः, प्रथममुतविनाशजातमन्युपतिमयाकुलितः प्रगृह्य बालम् । त्यरिततरमिह प्रयागि मार्गे गिरिमिव गन्दरसुद्वहन्भुजाभ्याम् ॥१४॥ (परिझम्य ) इदं नगरद्वारम् । यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य ) अये प्रसुप्तो मथुरायां सर्वो जनः । यायदपकामामि । (परिक्रम्य ) ३ निष्कान्तोऽस्मि मथुरायाः । अहो बलबांधायमन्धकारः । सम्प्रति हि, लिम्पतीय वमोऽङ्गानि वर्पतीवालनं नमः । असत्पुरुपसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ १५ ॥ अहो तमसः प्रमुलम् । अप्रकाशा इस दिशो घनीभूता इव द्रुमाः। सुनिविष्टस्य लोकस्य कुतो रूपविपर्ययः ॥ १६ ॥ नाई गन्तुं समर्थः । अये दीपिकालोकः । किन्नु सल दुरामा कंसो ममापक्रमणं ज्ञात्वा दीपिकामिः परिवृतो मां ग्रहीतुमागतो भवेत् । ३ भयत्वहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । (सड्गमुत्कौशयति । निवृत्यावलोक्य) अये न कश्चिद् दृश्यते । आ, ·५१६ वालचरिते [i.17.- तमसा संवृते लोके मम मार्गमपश्यतः । अपक्रमणहेतोस्तु कुमारेण प्रभा कृता ।। १७ ॥ एप मार्गः । यावदपक्रामामि । अये इयं भगवती यमुना काल. वर्षसम्पूर्णा स्थिता । अहो व्यर्थो मे परिश्रमः । किमिदानी ३ करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । इमां नदी ग्राहमुजङ्गसङ्घलां महोमिमालां मनसापि दुस्तराम् । भुजप्लवेनाशु गतार्थविक्लयो यहामि सिद्धिं यदि दैवतं स्थितम् ॥१८॥ ( तथा कृत्वा सविस्मयम् ) हन्त द्विधा छिन्नं जलम् , इतः स्थितम् , इत: प्रधावति । दत्तो मे भगवत्या मार्गः । यावदपकामामि । ३ (अवतीर्य ) निष्क्रान्तोऽस्मि यमुनायाः । अये हुङ्कारशब्द इय श्रूयते । व्यक्तं घोपसमीपे वर्तते मन्दभाग्यः । आ, अत्र च समीपघोपे मम वयस्यो नन्दगोपः प्रतिवसति । स खलु मया ६ फंसाज्ञया निगलितः कशामिहतश्च । यावत् प्रविशामि । अथवा रात्री वसुदेवः प्रविष्ट इति शकिता गोपाटका भविष्यन्ति । तस्मादिह न्यग्रोधपादपस्याधस्तात् प्रभातवेलां रजन्याः प्रतिपाल- ९ यामि । भो भो न्यग्रोधदेवताः ! यद्ययं पालो लोकहितार्थ कंस. बधार्थ वृष्णिकुले प्रसूतश्चद् , घोपात् फश्विदिहागच्छतु । न, न, मम पयस्यो नन्दगोप एवागच्छतु । (ततः प्रविशति दारिकां गृहीत्वा नन्दगोपः।) नन्दगोप:-( सशोकम् ) दारिए ! दारिए ! किं दाणि णो गेपि णमि तदो णो उझिअणं गच्छपि । पम्पदि हि महिषपद. १५ सम्पादपदिपं अहो यठिो अन्धआळं। १. (स) नि(हि) ता. २. लोकहितार्यः ।

·-1 19 1J प्रथमोऽङ्कः। ५१७ दुरिणविगहजोहा रत्ती वट्टइ गिनीरिआना। पम्पाउदप्पपुत्ता पीळणिवा बहा गोवी ॥ १९ ॥ बन हि सदरचे अन्हाग कुडुन्विणीए सपोदाए पपूदा इस च दागी वरप्पिणी बादमत्ता एव्य ओग्गदप्पाणा पंवुत्ता । पुवे ३ अम्हाणां घोपप्प उदो इन्दयञ्यो णाम प्युको भविष्यति । तामा नु एदं दुक्खं गोरजणेहि अणुहूअमागं चि भए एकाइमा णिगडगुळुचरणेण इमं दानि गहिअ णिग्गदो म्हि । जपोदा ६ चिवप्पिणी न लाणादि दारओ या दाळिआ वा पपूद ति मोहं गदा । दाळिए । दाळिए ।। [ दारिके ! दारिके ! किनिदानी नो गेहलपम्या न रत्वा ततो न उशित्वा ननु गसि । समति हि ९ महिपाशतर्मपातसदृशोऽहो दलवानन्धकार । दुर्दिनविनष्टन्योत्स्ना रानित निमीलिदाकारा । संप्रावृतप्रमुता नीलनिवसना यथा गोपी ॥ १९॥ अब दायरेऽरमाक कुटुम्बिन्या यशोदया प्रसूतेय च दारी वपखिनी जातमात्रैवापगतप्राणा सवृत्ता । श्वोऽस्माक छोपस्योचित इन्द्रपरो ३ नामोत्सयो भविष्यति । तद् मा खल्वेतद् दुख गोपजनैरनुभूयमान मिति मयेकाकिना निगगुरुचरणेनेमा दारिका गृहीत्वा निर्गतोऽस्मि । यशोदापि तपस्विनी नैव नानाति दारको वा दारिका वा प्रसूत इति ६ मोह गता । दारिके । दारिके !!] यमुदेव -को नु सल्वयं रानी परिदेषयति । असत्सब्रह्मचारी पल्यय तपस्वी। ९ नन्दगोप -कि दाणिं णो गेहळप्पि ण मि तदो णो उम्झिअणं गच्छपि। [विमिदानी नौ गेहल्पम्या न रन्त्या ततो न उज्झित्वा ननु गच्छसि !]

·[i.19, 12-- ५१८ बालचरिते १२ वसुदेवः-खरेण प्रत्यभिजानामि । मम चयस्येन नन्दगोपेन भवि- तव्यम् । यावच्छब्दापयामि । वयस्य नन्दगोप ! इवस्तावत् । नन्दगोप:- (समयम् ) अविहा को दाणि मं पुदपुळुवेण विअ पळ- १५ योगेण णन्दगोव ! णन्दगोव ! त्ति मं पद्दावेदि । किण्णु रक्खशश चा, आदु पिपापो वा । ईदिपीए पदिमअटअणीए मदळिआ दारिआ मम हत्थे । किंशु हु कळिप्पं । [ अविहा क इदानी मां १८ श्रुतपूर्वेणेव स्वरयोगेन नन्दगोप ! नन्दगोप ! इति मां शन्दयति । किं नु राक्षसो वा, उत पिशाचो वा । ईदृश्यां प्रतिमयरजन्यां मृता दारिका मम हस्ते । किं नु सलु करिष्यामि । 13 २१ यमुदेवः-बयस्य नन्दगोप ! अलमन्यशङ्कया। इतस्तावत् । नन्दगोप:-( कर्ण दत्त्वा । सावधानम् ) अम्मो, पटयोगेण भट्टा वपुदेव त्ति जाणामि । जाव उवपप्पिप्पं । अब वहि मम किं फय्यं । २४ एदिणा कंपप्प कलो यअणं पुणिअ अवद्धो फपाहि ताळिअ णिअळेहि पद्धो म्हि । ता ण गमिप्पं । अब धिक्सु मे णिपंप भावं । मम गुणपहप्पं किदं, दुक्खे दुक्खइ, पुहे पुहिणो होदि, २७ वहरि पुमच्यामि ठाअपापणेण किदं एक्वन्धणं । जाय उवपप्पिप्पं । इयं दाठी । किं फटिप्पं । होदु एवं दाय फलिप्पं । (उपसत्याव- लोक्य च । सविस्मयम् ) पमादा रअणी । एपो भट्टा यपुदेयो २० दाळ गहिअ ट्ठिदो। ( उपसत्य) जेदु मट्टा जेदु । [अम्मो, स्वर- योगेम मा यमुदेव इति जानामि । यावदुपसामि । अषया पत्र मम कि फार्यम् । एवेन पंसस्य राशो वचनं श्रुत्वापरादः फगानिसाह. ३३ यित्या निगलेदोऽस्मि । उन गमिष्यामि । अथवा घिर रालु मे ससमायम् । मम गुणसहसं मृतं, दुःसे दुःस्पति, मुसे मुखी भवति, तथापि स्मरामि राजगासनेन कृतमेष पन्धनम् । यावदुपस- २६ पामि । इयं दारी। किं करिष्यामि । भयरवेयं वापत् परिप्यामि । ८ ·-~i.18.50] प्रथमोऽङ्कः। ५१९ प्रमाता रजनी । एप भर्ता वसुदेवो दारकं गृहीत्वा स्थितः । जयतु मां जयतु ।] ३९ वसुदेवः-वयस्य नन्दगोप ! अपि भगरतीभ्यो गोभ्यः कुशलम् । नन्दगोपः-आम भट्टा ! कुपळं । [आम मतः । शलम् । ] वसुदेव:-अथ भवतः परिजनस्य कुशलम् । ४२ नन्दगोपः-परिजणमिति । आम भट्टा! कुपळं । [ परिजनमिति । आम मतः ! कुशलम् ।] यसुदेव:-वयस्य ! किमिदानी प्रच्छाद्यते । ४५ नन्दगोपः-भट्टा ! णस्थि किञ्चि । [ मतः ! नास्ति किंचित् । ] वसुदेवः मम सलु प्राणैः शापितः स्याद् , यदि सत्यं न ब्रूयात् । नन्दगोप.- 1. का गई। पुणादु भट्टा । अज्ज अड्ढळते अम्हाणं कुहु- ४८ विणीए, ण हि ण हि, तुम्हाणं दापीए अपोदाए पपूदा इअंच दाटी तवप्पिणी जादमत्ता एव ओग्गदप्पाणा पंवुत्ता। पुवे सम्हाणं घोषष्प उइदो इन्दयन्यो णाम उप्पयो भविप्पदि । वामा ५१ सु एदं दुक्तं गोपजणेहि अणुहूअमागं त्ति मए एकाइणा णिगळ- गुळुचळणेण इमं दारि गहिअ णिग्गदो म्हि । जपोदा वि तयप्पिणी णैव जाणादि दालओ दालिआ वा पपूद ति मोहं ५४ गदा । [ का गति । भृणोतु भर्ता । अद्याधरानेऽस्माक कुम्विन्या, न हि न हि, युप्माक दास्या यशोदया प्रसूतेय च दारी तपस्विनी जातमायापगतप्राणा सवृत्ता । श्वोऽस्माकं घोषस्योचित इन्द्रयशो १७ नामोरसको भविष्यति । तद् मा सल्वेतद् दु.स गोपजनैरनुभूयमानमिति मयकामिना निगलगुरुचरणेनेमा दारिका गृहीत्वा निर्गतोऽस्मि । यशोदापि तपस्विनी नैव जानाति दारको दारिका .. गता। प्रसूत इति मोह ९ ·[i.19.61-- ५२० बालचरिते वसुदेयः-हन्त भोः ! न शक्यं लोकस्याधिष्ठानभूतं कृतान्तं वञ्च- यितुम् । वयस्य ! काष्ठभूतं कलेवरं त्यज्यताम् । ६३ नन्दगोप:-ण पक्कुणोमि । भट्टा ! ण पक्कुणोमि । [न शनोमि भर्तः । न शक्नोमि ।] वसुदेवः-ईदृशो लोकधर्मः । त्यज्यताम् । ६६ नन्दगोपः-ज भट्टा आणवेदि। दाळिए ! दाळिए ।। ( इति रोदिति ।) [ यद् भर्ताशापयति । दारिके ! दारिके !1] वसुदेवः :-बयस्य ! अलमलं रुदितेन उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । ६९ नन्दगोपः-(तथा कृत्वोपगम्य ) जेदु भट्टा । इमिणा दापजणेण किं कत्तव्वं । [ जयतु भर्ता । अनेन दासजनेन किं कर्तव्यम् । ] वसुदेवः-बयस्य ! ननु त्वमपि जानासि दुरात्मना कंसेन मम ७२ पट् पुत्रा निधनमुपानीता इति । नन्दगोप:-जाणामि भट्टा ! जाणामि । [जानामि भतः ! जानामि । ] वसुदेवः-तत् सप्तमोऽयं दीर्घायुः । नास्ति मम पुत्रेषु भाग्यम् । ७५ तव भाग्याज्जीवितुं गृह्यताम् । नन्दगोपः-भाआमि भट्टा ! भाआमि । जदि कंपो ठाआ पुणादि. वपुदेवष्प दाळओ णन्दगोवष्प हत्ये णापो णिक्खित्तो ति, किं बहुणा, गदं एव्य मे पीपं। [विमेमि मः ! विममि । यदि को राजा शृणोति-वसुदेवस्य दारको नन्दगोपस्य हस्ते न्यासो निक्षिप्त इति, किंबहुना, गतमेव मे शीर्षम् । ] ४९ वसुदेवः- (आत्मगतम् ) हन्त विपन्नं कार्यम् । उक्तज्ञाः खलु नृशंसाः । तदेवं कथयामि । (प्रकाशम् ) पयस्य नन्दगोप ! यद्यस्मि भवतः किश्चिन्मया पूर्वकृतं भवेत् । तस्य प्रत्युपकारस्य कालस्ते समुपागतः ॥२०॥ !

·५२० बालचरिते [i.19.51-- वसुदेवा-हन्त भोः ! न शक्यं लोकस्याधिष्ठानभूतं कृतान्तं वञ्च- यितुम् । वयस्य ! काष्ठभूतं कलेवरं त्यज्यताम् । ६३ नन्दगोप:-ण पक्कुणोमि । भट्टा ! ण पक्कुणोमि । [न शक्रोमि भतः । न शक्नोमि I] वसुदेवः-ईदृशो लोकधर्मः । त्यज्यताम् । ६६ नन्दगोप:-जं भट्टा आणवेदि । दाळिए ! दाळिए 11(इति रोदिति ।) [ यद् भर्ताशापयति । दारिके ! दारिके !1] वसुदेव: :-वयस्य ! अलमलं रुदितेन उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । ६९ नन्दगोप:-( तथा कृत्वोपगम्य ) जेदु भट्टा । इमिणा दापजणेण किं फत्तव्यं ।। जयतु भर्ता । अनेन दासजनेन किं कर्तव्यम् । ] वसुदेवः-वयस्य ! ननु त्वमपि जानासि दुरात्मना कंसेन मम ७२ पट् पुत्रा निधनमुपानीता इति । नन्दगोप:-जाणामि भट्टा ! जाणामि । [जानामि मतः ! जानामि । वसुदेवः-तत् सप्तमोऽयं दीर्घायुः । नास्ति मम पुत्रेषु भाग्यम् । ७५ तय भाग्याज्जीवितुं गृह्यताम् । नन्दगोपः-भाआमि भट्टा ! भाआमि । जदि कंपो व्याआ पुणादि- यपुदेवप्प दाळओ गन्दगोवष्प हत्ये णापो णिक्खित्तो ति, कि ७८ वहुणा, गर्द एव्य मे पीपं। [ बिमेमि मतः । विमेमि । यदि कंसो राजा पृणोति-वसुदेवस्य दारको नन्दगोपस्य हस्ते न्यासो निक्षिप्त इति, किंबहुना, गतमेव में शीर्षम् 1] ८१ वसुदेव:-(आत्मगतम् ) हन्त विपन्नं कार्यम् । उक्तशाः खलु नृशंसाः । तदेवं कथयामि । (प्रायम् ) ययस्य नन्दगोप ! यद्यरिम भवतः फिश्चिन्मया पूर्वकृतं भवेत् । तस्य प्रत्युपकारस्य कालस्ते समुपागतः ॥२० ·-i. 20.25] प्रथमोऽङ्कः । ५२१ नन्दगोपः-किं किं पच्चुपकाळं त्ति । जदि कंपो वा होदु, कंपप्प पिदा उग्गपेणो वा होदु । आणेदु भट्टा दाल। [ कि कि प्रत्यु- ३ पकार इति । यदि कसो वा भवतु, कंसस्य पितोग्रसेनो वा भवतु । आनयतु भर्ता दारकम् 1] वसुदेनः :-वयस्य ! गृह्यताम् । ६ नन्दगोप:-भट्ठा! अचोक्सिदम्दि, मदलिआ वालिआ गहीदा। मुहुत्तों पडिवाळेदु भट्टा । जान जमुणाहळ गच्छिा चोक्खं कळेमि । [ भर्तः ! अशौचितोऽस्मि, मृता दारिका गृहीता । ९ मुहूर्तक प्रतिपालयतु भर्ता, यावद् यमुनाजल गत्वा शौचं करोमि । ] वसुदेवः-वयस्य ! घोपवासात् प्रकृया शुचिरेव भवान् । नन्दगोप.-तेण हि अम्हाणं घोपप्प उइदं पङ्खुणा चोक्तं फळेमि । १२ [ तेन धस्माकं घोषस्योचितं पासुना शौच करोमि । ] वसुदेव.-कोऽत्र दोपः । क्रियतां शौचम् । नन्दगोप.-जं भट्टा आणवेदि । ( तथा कुर्वन् सविस्मयम् ) अच्छ- १५ ळीअं अच्छळीअं भट्टा! अच्छळीअं। पङ्ख्णि मग्गमाणप्प धळणी मिन्दिअ जुगप्पमाणा पटिळधाळा उहिदा। [ यद् माशापयति । आश्चर्यमाश्चर्य भर्त. [ आश्चर्यम् । पासून मार्गयतो घरणी मित्वा युग- १८ प्रमाणा सल्लिधारोस्थिता । ] वसुदेवः-यालस्यैव प्रभावः । क्रियतां शौचम् । नन्दगोप.-भट्टा! तह । (तथा कृत्योपसृत्य) मट्ठा ! अअम्हि । २१ [ मतः ! तथा । मतः ! अयमस्मि ।। वसुदेवः-गृह्यताम् नन्दगोपा-भट्टा ! अदिदुबया मे वाहा मन्दळपदिपं पाळअं २४ गहिदु ण पमत्था । [ भर्त. 1 अतिदुर्बलो मे बाहू मन्दरसदृश बालक ग्रहीतु न समय? 1] ·चक्रोऽस्मि कृष्णस्य कराग्रशोमी मध्याह्नसूर्यप्रतिमोग्रतेजाः । त्रिविक्रमे चामृतमन्थने च मया हता दानवदेत्यसयाः ॥२२॥ ५२२ [i.20.28- बालचरिते पसुदेवः वयस्य ! महापलपराक्रमः खलु भवान् । २७ नन्दगोपः-पुणादु भट्टा मम वळपळकर्म । पन्दाठिीमागे वपमे पिनं गहिअ मोचेमि । पणिमग्गाणि भण्डषअडआणि आध- दृआमि । ईदिपो दाणि अहं दार गहिउं ण पमत्यो म्हि । ३. { शृणोतु मा मम बलपराक्रमं । सन्दारयमाणे वृषमे शृङ्ग गृहीत्वा मोचयामि । पकनिममान् भाण्डशकटकान् आघट्टयामि । ईदृश इदानीमहं दारकं ग्रहीतुं न समर्थोऽस्मि । (ततः प्रविशन्ति पञ्चायुधानि गरुडश्च) अहं सुपर्णो गरुडो महाजवः शाायुधस्यास्य रथो ध्वजश्च । पुरा हि देवासुरविग्रहेषु बहामि भो विष्णुबलेन विष्णुम् ॥२१॥ गरुड:- - शाई:- शाङ्गोऽस्मि विष्णुकरलमसुवृत्तमध्या स्त्री विग्रहात् पुरुपवीर्यबलातिदर्पा । यस्यार्थमाहवमुखेषु मयारिसधाः प्रभ्रष्टनागरथवाजिनराः प्रभमाः ॥ २३॥ कौमोदकी- कौमोदकी नाम हरेर्गदाहमाज्ञावशात् सर्वरिपून प्रमध्य मया हतानां युधि दानवानां प्रक्रीडित शोणितनिनगासु ॥ २४ ॥ ग्रह - अहं हि शहः क्षीरोदाद् विष्णुना स्वयमुद्धृतः। मम शब्देन नश्यन्ति युद्धे ते देवशन्नवः ॥ २५ ॥ १. प्रपीडितं ।

·-1.28.3 प्रथमोऽङ्कः। नन्दक:- नन्दकोऽहं न मे कश्चित् समामेप्वपराङ्मुसः । गच्छामि स्मृतमात्रेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २६ ॥ :-बयस्य चकशाहगदाशानन्दका दैत्यमर्दनाः । वासुदेवस्य कार्यार्थ प्राप्ताः पारिपदा वयम् ॥ २७॥ तरमादागम्यताम् । वयमपि मनुष्यलोकमवतीर्णस्य भगवती विष्णोर्यालचरितमनुचरितुं गोपालकवेपप्रच्छन्ना घोपमेवारतरि- ३ प्यामः। सर्वे- तथास्तु । (विष्णुमुपस्थिताः) यसुदेवः वाल एव नमम्यताम् । ६ नन्दगोपः-भट्टा ! वह । माअदालअ । णमो दे णमो दे । ही, होर्नु, अत्ताणं एव अत्ताणं णिव्यावेहि । अम्हाणं गोपजणप्प तुर्म गहिदु को वळपठकमो। [ भर्तः । तथा । राजदारक ! नमस्ते ९ नमस्ते । ही, भातु, आत्मनैवात्मान निर्वाहय । अस्माकं गोपजनस्य त्वा ग्रहीतु को बल्पराक्रमः । ] :-नमो भगवते नारायणाय । भगवन् ! महाविष्णो ! कार्याण्यकार्याण्यमरासुराणां त्वया भविष्यन्ति यहूनि लोके । तस्माजनस्यास्स लघुत्ययोगात् कुरु प्रसाई यदुवंशकेतो! ॥ २८ ॥ असुदेयः-गृह्यताम् । भन्दगोपः-ज भट्टा आणवेदि। (गृह्णाति) [ यद् माशापयति । ] ३ वसुदेयः-वयस्य ! प्रभाता रजनी । प्रतिनिवर्ततां भवान् । नन्दगोपः-अच्छलीअं अच्छी भट्टा ! अच्छण्टीअं । इमे १. (दिहळ होहि दूरतणय्येव भत्ताण पिण्यामेमि!) २. 'ज्य (खिला) मराणा. ३. ब ( ल ! ला) नि, माल, ३५ चक्रः- ·बालचरिते [i.285- बन्धणे पडिदे ।। आश्चर्यमाश्चर्य भर्तः ! आश्चर्यम् । इमे बन्धने ६ पतिते ।] वसुदेवः-सर्वमेतत् कुमारस्य प्रभावः । प्रतिनिवर्ततां भवान् । नन्दगोपः-जं भट्टा आणवेदि । [ यद् भर्ता शापयति । ।] ९ वसुदेव:-अथवा एहि तावत् । नन्दगोपः-भट्टा ! अअम्हि । [ भर्तः ! अयमस्मि ।] वसुदेवः- जाने नित्यं वत्सलं त्वां प्रकृत्या स्नेहोऽप्यस्मिन्नर्थ्यते रूढभावः। अस्मिन् काले दुग्धभूयिष्ठशेष न्यस्तं बीजं रक्षितु यादवानाम् ॥ २९ ॥ कुमारस्य किं करिष्यति भवान् । नन्दगोपः- :-पुणादु भट्टा । एकपि गेहे गच्छिअ खीरं पिवइ, ३ अण्णपि गेहे गच्छि दधिं भक्खइ । अपरप्पि गेहे गच्छिम णवणीदं गिळइ । अण्णप्पि गेहे गच्छिा पाअपं मुसइ । इद- मष्पि गेहे गच्छिअ तक्कघटं पटोअदि । किं बहुणा, अम्हाणं ६ घोषष्प पदी होइ । [ श्रुणोतु भर्ता । एकस्मिन् गेहे गत्वा धीरे पिबति । अन्यस्मिन् गेहे गत्वा दघि भक्षयति । अपरस्मिन् गेहे गत्वा नवनीतं गिलति । अन्यस्मिन् गेहे गत्वा पायर्स मुक्ते । ९ इतरस्मिन् गेहे गत्वा तऋषटं प्रोकते | किं बहुना, अस्माकं घोपस्य पतिर्मवति । ] वमुदेवः-एवमस्तु । प्रतिनिवर्वतां भवान् । १२ नन्दगोप:-जं भट्टा आणवेदि। ( निष्प्रान्तः।) [ यद् भर्ताशापयति । ] वसुदेवः-ननु निर्गतो नन्दगोपः । यावदहमपि मधुरामेव यास्यामि । (परिक्रम्य) रुदिवशब्द इय श्रूयते । किं नु खलु फसमयात्

·५२५
--ii. 1.]
द्वितीयोऽङ्कः ।
१५ प्रतिनिवृत्तो नन्दगोपः। ( परिक्रम्य ) अये प्रत्यागतप्राणेयं दारिका ।
यावदिमां गृहीत्वा देवक्या हस्ते निक्षिप्य दुरात्मानं फंसं वश्च-
यामि । (गृहीत्वा) अहो गुरुत्वमस्याः । एतदपि कुमारात्
१८ किश्चिदन्तरं महद् भूतम् । यावदपकामामि । अये इयं भगवती
यमुना तथैव स्थिता । यावदपक्रामामि । निष्क्रान्तोऽस्मि
यमुनायाः । एतन्नगरद्वारम् । तथैव प्रसुप्तो मथुरायां सौं जनः ।
२१ यावत् प्रविशामि । (प्रविश्य ) इदं सलु दुरात्मनः फंसस्य गृहं
ज्येष्ठाभितमिव दृश्यते । इदमरमदीयं गृहं श्रियारूदमिव दृश्यते ।
यावदहमप्यन्त.पुरं प्रविश्य देवी समाधासयामि । ईश्वराः
२४ स्वस्ति कुर्वन्तु । ( निष्कान्तः ।)
प्रथमोऽङ्कः।
अथ द्वितीयोऽङ्कः ।
(ततः प्रविशन्ति चण्डालयुवतयः ।)
३ सर्वाः-आअच्छ भट्टा ! आअच्छ । अम्हाणं कपणाणं तुए सह
विवाहो होदु । । आगच्छ मत. ! आगच्छ । अस्माक कन्याना स्वया
सह विवाहो भवतु ।]
(ततः प्रविशति राना ।)
राजा-भोः ! किन्नु खल्विदम् ।
यन्मेदिनी प्रचलिता पविताप्रहा
सन्तारनौरिव विकीर्णमहोर्मिमाला ।
सेव्यैः प्रधानगुणकर्मफलैर्निमिः
किं वागतो व्यसनमभ्युदयो नु तन्मे ॥ १ ॥

·५२६ घालचरिते [ii.1.L- सर्वा:-आअच्छ भट्टा ! आअच्छ । अम्हाणं कण्णआणं तुए सह विवाहो होदु । आगच्छ । भतः ! आगच्छ । अस्माकं कन्यकानां ३ त्वया सह विवाहो मयतु ।। यस्मान्न रक्षिपुरुपाः प्रचरन्ति केचिद् यस्मान दीपकघराः प्रमदाश्चरन्ति । तस्मादिमा मम गृहं समनुप्रविष्टा नीलोत्पलाअननिभा भयदाः श्वपाक्यः ॥२॥ सर्वाः-आअच्छ भट्टा ! आअच्छ । अम्हाणं कण्णआणं तुए सह विषाहो होदु। [ आगच्छ मतः ! आगच्छ । अस्माकं फन्यकानो ३ वया सह विवाहो मयतु । ] राजा-अहो सृष्टाः खल्वेताश्चण्डालयुवतयः- क्रोधेन नश्यति सदा मम शत्रुपक्षः सूर्यः शशी हुतवहश्च वशे स्थिता मे । योऽहं यमस्य च यमो भयदो भयस्य तं मापवादवचनैः परिधर्पयन्ति ॥३॥ सर्वा:-आअच्छ भट्टा ! आअच्छ। [ आगच्छ मर्तः ! आगच्छ।] राजा-आ अपध्वंस । फयं सहसैव नष्टाः । यावदिदानीमभ्य. ३ न्तरमेव प्रविशामि । (ततः प्रविशति शापः।) शाप:-हं, फेदानी प्रविशसि । इदं सलु मम गृहं संवृत्तम् । . ६ राजा- कोऽयं विनिष्पतति गर्भगृहं विगाह्म उल्कां प्रगृह्य सहसासनराशिवर्णः । १. अवध्वंसाः।

·५२७ -11 6 1 ] द्वितीयोऽ भीमोप्रदंष्ट्रवदनो घहिपिङ्गलाक्ष कोधो महेश्वरमुसादिय गा प्रपन्न ॥४॥ को भवान् । शाप -कि न जानीपे माम् । अह सलु मधूकस्य ऋपे शापो ३ वन्नयाहु म । श्मशानमध्यादहमागतोऽस्मि चण्डाल्वेपेण विरुपचण्डम् । कपालमालातिविचिनषेप कसस्य राज्ञो हृदय प्रवेष्टुम् ॥ ५ ॥ क्स -असम्भाव्यमर्थ प्रार्थयसि । सौवर्णकान्ततरकन्दरकूटकुञ्ज मेरु न कम्पयति वायसपक्षवाद । हास्योऽसि भो । समकर मिनोनिमाळ पातु य इच्छसि कराअलिना समुद्रम् ॥ ६ ॥ शाप -काले ज्ञास्यसि। राजा-हं, कथ सहसैव नष्ट । यायदहमपि शयनमुपगम्य नयन ३ व्याक्षेप करोमि । ( स्वपिति । ) शाप -अये प्रसुप्त । अलक्ष्मि । सलति । कालरात्रि । महानिद्रे ! पिनालाक्षि । तदागम्यतामभ्यन्तर प्रविशाम । ६ सर्वा -एवं होदु । [एव भवतु । ] (प्रविश्य) राजश्री -न सलु प्रवेष्टव्यम् । ९ शाप-फा भवती । १७ ·५२८ वालचरिते [ii. 6. 18.- श्री:-हं, लकोपमं मम गृहं नविचिन्य मूढ ! कस्यात्रयाद् विशसि मामवधूय रात्रौ । किं भाषितेन बहुना न च शक्यमेतद् द्रष्टुं प्रवेष्टुमिह तेऽद्य मयामिजुष्टम् ॥ ७ ॥ शाप:-भगवति पद्मालये ! अपक्रामतु किल कंसशरीरात् । विष्णुराज्ञापयति । ३ श्री:-कयं विष्णुराज्ञापयतीति भोः ! कष्टम् । न चाहं चिरसंवासात् त्यक्तुं शक्नोमि पार्थिवम् । पलवान गुणसमाहो रढं वपति मामयम् ॥ ८॥ भक्तु । अनतिक्रमणीया विष्णोराज्ञा । वस्मादहमपि विष्णुसकाश- मेव यास्यामि । ( नियन्वा ।) ३ शाप:-अपक्रान्ता राजश्रीः । हन्तेदानीमिदमस्माकमावासः संवृत्तः । अलक्ष्मि ! खलति ! कालरात्रि ! महानिद्रे ! पिगलाक्षि ! अभ्यः न्तरं प्रविश्य स्वजातिसदृशी क्रीडा क्रियताम् । ६ सर्वा:-अजप्पहुदि अवणीदधम्मचारित्तो होहि । [ अद्यमम. त्यपनीतधर्मचारित्रो भव।] शाप:- परिष्वजामि गाढं त्वां नित्याधर्मपरायणम् । प्रामोमि मुनिशापस्त्यामचिरानाशमेप्यसि ॥९॥ (अन्तर्हितः।) (प्रविश्य) १ प्रतिहारी-जेदु महा। [बस्तु मा । ] रामा-६!

·--ji 11.1] द्वितीयोऽङ्कः। ५२९ प्रतिहारी-भट्टा ! जसोधरा सु अहं । [ भर्तः ! यशोधरा सल्वहम् ।। ६ राजा-यशोधरे । किं त्वया मातङ्गीजनप्रवेशो न दृष्टः । प्रतिहारी-हं मादगिजगत्ति । णिच्चं भट्टिपादमूळे वचमाणस्स व जणस्स इह पवेसो दुटहो, कि उण मादगिजणास [ह ९ मातङ्गीजन इति । नित्यं मत्पादमूले वर्तमानस्यैव जनस्येह प्रवेशो दुर्लमः, किं पुनर्मातङ्गीजनस्य । ] राजा-किं स्वप्नो नु मयानुभूतः । यशोधरे ! गच्छ । बालाकि: १२ काञ्चुकीयः प्रवेश्यताम् । प्रतिहारी-जं भट्टा आणवेदि । (निष्क्रान्ता )[ यद् भशापयति ।। (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः।) १५ काञ्चुकीयः-जयतु महाराजः। राजा-आर्य बालाके ! प्रष्टव्यो सांवत्सरिकपुरोहितो- रात्री वातोभ्रामभूमिकम्पोल्कापाता दैवतप्रतिमाश्च प्रतिभासिताः १८ किमर्थमिति । कान्चुकीयः-महाराज । सांवत्सरिकपुरोहितो विज्ञापयतः । राजा-किमिति । २१ काञ्चुकीयः-श्रूयताम् । भूतं नमस्तलनिवासि नरेन्द्र ! नित्यं कार्यान्तरेण नरलोकमिह प्रपन्नम् । आकाशदुन्दुमिरवैः समहीप्रकम्पै- स्तस्यैप जन्मनि विशेषकरो विकारः ॥१०॥ --अद्य कस्मिाते सशैलेन्द्रा कम्पितेयं वसुन्धरा । ज्ञायतां तस्य पुत्रोऽयं किं वा जन्मप्रयोजनम् ।। ११ ।। इति।

·वालचरिते [ii.11.2-- काञ्चुकीयः यदाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु ३ महाराजः । प्रसूतवती किल देवकी । राजा-किं प्रसूतम् । काञ्चुकीयः-दारिका प्रसूता । ६ राजा-मा तावत् । एतानि महानिमित्तानि दारिकाप्रसूतिमात्रेण उत्पद्यन्ते। काञ्चुकीयः-प्रसीदतु महाराजः । अनृतं नामिहितपूर्व मया । भवतो ९ भृत्यवर्गपरिवृतायाः धात्र्या हस्ते दृष्टा सा । राजा-अथवा ब्राह्मणवचनमनृतमपि सत्यं पश्यामि । गच्छ, वसुदेवस्तावदाहूयताम् । १२ काञ्चुकीयः-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रान्तः । ) राजा-धर्मशीलः सत्यवादी यसुदेवः । अथ तु मम समीपेऽनृतं न ब्रवीति । भवतु, श्रोप्यामस्तावत् । (ततः प्रविशति वसुदेवः ।) वसुदेवः- पण्णां सुतानां समुपेत्य नाशं वहन्निदं शोककृशं शरीरम् । आहूयमानोऽकरुणेन राज्ञा गच्छाम्यहं भृत्य इवास्वतन्त्रः॥१२॥ भोः ! एवंविधा लोकवृत्तिः । स्मरतापि भयं राजा भयं न रमरदापि वा। उभाभ्यामपि गन्तव्यो भयादप्यमयादपि ॥ १३ ॥ ( उपसत्य ) औरसेनीमातः ! आस्यते । राजा-यादवीमातः! आस्यताम् । ३ यमुदेवः-याढम् । ( उपविश्य ) शौरसेनीमावः! किमयं ययमाहूताः । राजा-यादवीमातः ! प्रसूतवती किल देवकी । यमुदेव:-अय किम् , प्रसूतयती। .२० ·-ii. 15.10] द्वितीयोऽङ्कः। 1-किं प्रसूतम् । वसुदेव:-(आरमगतम् ) मयामि नामानृतं वक्तव्यं भविष्यति । अथया कुमाररक्षणार्थमनृतमपि सत्यं पश्यामि । किंमिदानीं ९ करिप्ये । भवतु, दृष्टम् । (प्रकाशम् ) दारिका प्रसूता तया । राजा-दारिका वा कुमारो वा हन्तव्यः सर्वथा मया । देवं पुरुषकारेण पञ्चयिष्याम्यहं ध्रुवम् ॥ १४ ॥ (प्रविश्य) प्रतिहारी-जेदु भट्टा । अम्हाअं भट्टिणी विण्णवेदि-दारित्ति ३ बाळेत्ति अ करीअदु किळ महाराएण अणुक्कोसो। [ जयतु भर्ता । अस्माकं भट्टिनी विज्ञापयति-दारिकैति बालेति च क्रियता किल महा- राजेनानुतोशः।। ६ वसुदेव:-शौरसेनीमातः ! क्रियतां तपस्विन्या देवक्या वाक्यम् । दारिकासु स्त्रीणामधिकतरः नेहो भवति । राज-किं भयान् स्मरति समयम् । मधूकस्य ऋपेः शापं श्रुत्या मे समयस्तदा । देवक्या धारितान् गर्मान् दास्यामीति त्वया कृतः ॥१५॥ वसुदेवः-समय इति । एप न व्याहरामि । प्रतिहारी-भट्टा किं त्ति अम्हाअं भट्टिणीए णिवेदिदल्यं । [ मतः ! ३ किमिन्यस्माकं महिन्यै नियेदयितव्यम् । ] गजा-यशोधरे ! उच्यतां देवक्या:-न युक्तमिदानीं निर्बन्धममि- धातुम् । अन्यत् प्रियतरं करिष्यामीति। ६ प्रतिहारी-जं भट्टा आणवेदि । [यद् माशापयति ।] राजा-यशोधरे ! एवं क्रियताम् । प्रतिहारी-सुहं पयिसदु किळ महा । [ सुखं प्रविशतु किल मर्ता।] १ यमुदेवः-विविक्तमिच्छता मयापि नाम परापत्यं निधनमुपनेतव्यं भवति । किन्नु सलु कुमारमेवानीय प्रयच्छामि । अथवा, १. य (या ! था) ·बालचरिते [ii. 16.- दारिकेयं मृता पूर्व पुनरेव समुत्थिता । अस्य बालस्य माहात्म्यान्नैपा पधमषाप्स्यति ॥ १६ ॥ यावदहमपि देवकी समाश्वासयामि । (निष्कान्तः ।) राजा-यशोधरे ! प्रवेश्यतां सा दारिका । ३ प्रतिहारी-जं भट्टा आणवेदि । ( निष्क्रान्ता) (ततः प्रविशति दारिकां गृहीवा धात्री रक्षिपुरुषाश्च ।) सर्वे-सणि सणिअं अय्या । इदं मझमदुवाळं । पविसदु ६ अय्या। [ शनैः शनैरायां । इदं मध्यमद्वारम् । प्रविशत्वार्या । 11] धात्री-(प्रविश्य ) जेदु भट्टा । इॐ दारिआ अम्हेहि चिरप्पहुदि रक्खिदा । [ नयनु भो । इयं दारिकास्मामिश्चिरात् प्रभृति रक्षिता 13 ९ राजा-अहो येयं दारिका । मयापि नाम स्त्रीवधः कर्वेन्यो भवति। धात्री-सणि सणि भट्टा!।[ शनैः शनैः भतः !13 १२ राजा-इयं कंसशिला । यावत् साहसमनुष्टास्यामि । अयं हि सप्तमो गर्भ ऋपिशापरलोत्थितः । अस्मिन् नाशं गते गर्भ मम शान्तिर्भविष्यति ॥१७॥ (गृहीत्वा प्रहत्य ) अये, एकोशः पवितो भूमावेकांशो दियमुन्नतः । मां निहन्तुमिहोद्भूतः करैः शनसमुज्ज्वलैः ॥ १८ ॥ पये इयमिदानीं तीक्ष्णार्प शूलमालम्च्य औद्रवेपेण जृम्भते । पिनाशकाले सम्माते कालरात्रिरिवोत्थिता ॥ १९॥ (ततः प्रविशति कायिनी सपरिवारा।" कापिनी- मुम्भ निसुम्भं महिपं प हत्या कृत्या सुरासान् हतशत्रुपक्षान् । अहं प्रसूता यमुदेववंशे फाायनी कंसकुलझयाय ॥२०॥ १. एकातितो । २. सुग(गा ! ना )हवाशान् । २२ ·शूल:- करोमि विपुल शान्ति मम मान्तिमयिष्यति ॥२॥ ii.26.2--] द्वितीयोऽक। कुण्डोदर:- कुण्डोदरोऽहमनितो रणचण्डकर्मा देव्याः प्रसूतिजनितोममहानिनादः । शीनं प्रयामि गगनादयनीं विशाला दृशान् जिघांसुरसुरानतिवीर्यदर्पान् ॥ २१ ॥ शूलोऽस्मि भूतमिह भूमितले प्रपन्नो देव्याः प्रसादजनितोज्ज्यलचारुवेपः। कंसं निहत्य समरे परिकर्पयामि तं पादपं जलनिधेरिय कार्तिकेयः ॥ २२ ॥ नील:- अहं हि नीलः कलहस्य कर्ता सम्मामशूरो नपरामुमश्च । निहन्मि कसं युधि दुर्विनीतं मौनं यथा शक्तिधरः प्रमटः ॥२३॥ मनोनय:- मनोजयो मारुततुल्यवेगो देव्याग्नु कार्यार्थ मिहोपयागः । करोमि सम्मामशिरःसु दैत्यान पहिनंटानां नियं यथैव ॥२४॥ फायनी-कुण्डोदर ! शमकर्ण महानील! मनोजयशदागम्य- वाम् । भगवतो विष्णोर्यालचरिलमनुमयितुं गोपाख्यायेपाच्छना धोपमेयावतरियामः। सवे-यदाज्ञापयति भगवती । (निशान्ता परियारा कार्यायनी 1) राजा-अये प्रभावा रजनी अतः प्रविश्य शान्त्यर्थ शान्तिकमाथि गृहप। (निकान्ता: म) द्वितीयोगा। २३ ·५३४ वालचरिते [ii.t- अथ तृतीयोऽङ्कः । ( ततः प्रविशति वृद्धगोपालकः ।) ३ वृद्धगोपालक:-भो मेघदिण्ण ! क्खु, वषभदिण्ण । क्खु, कुम्भदिण्ण ! क्खु, घोपदिण्ण ! क्खु पकाळेथ पकाळेथ गोधणं । एदेष्पि वुन्दा. धणे पकाम पाणी पादूर्ण हुम्भारयं करन्तो आअन्तु गोधणं । ६ एपो गोवैजहादो णिकमिअ परिघट्टिअवमीअमूळो भुजङ्गेहि कुवण्णेहिं णीलुप्पळादामेहि पिंगळग्गेहि विअ वपभो पोभदि । अण्णी वि एपो वपभो उपिदप्पपारिअपुच्छो णिकुकिंच. ९ अजाणू पपीव धवलङ्गो अग्गविपाणेहि महीं उव्यहन्तो विअ पोभदि । जाव दाणि दामों पदावआमि । अळे दाम ! भअवदीणं पुथळे ओदाळिअ पड्वच्छाणं तुयं पि आअच्छ । १२ [ भो मेघदत्त ! खलु, वृषभदत्त ! खलु, कुम्भदच । सलु, घोपदत्त ! खल्लु, प्रकालयत प्रकालयत गोधनम् । एतस्मिन् वृन्दावने प्रकामं पानीयं पीत्वा हुम्भारवं कुर्वदायतु गोधनम् । एष गोवजान् (१) १५ निष्क्रम्य परिघहितवल्मीकमूलो भुजङ्गैः कुवर्गः नीलोत्पलदाममिः श्रृङ्गलमेरिव वृषभः शोभते । अन्योऽप्येप वृषभ उच्छितप्रसारितपुच्छो निकुञ्चितजानुः शाशीव धवलालोऽपविषाणाभ्यां महीमुद्वहमिव शोमते । १८ यावदिदानी दामकं शन्दयामि । अरे दामक ! भगवती: सुस्पलेऽवतार्य सवत्सास्त्वमप्यागच्छ।] (ततः प्रविशति दामकः।) २१ दामकः-अहो महन्तं विणजालं पामिणो गन्दगोषष्प । पुदजण. पदिणादो आदहिअ अहिअदलं आणन्दु-मुदं पदइ । मोदु, चिदु गोधणं, जार मादुळं उयपप्पिप्पं । (उपन्य) २४ मादुळ ! धन्दामि । [ अहो महत् तृगजालं स्वामिनो नन्दगोपस्या १. (जोवगाहनूवादो !) गोयपहनहाय ( गोषमयूथात् इति न्याया).

·--iii. 9 493 तृतीयोऽङ्कः। सुतजननदिनादारभ्याधिफतरमानन्दाद्भुतं वर्धते । भवतु, इह तिनु गोधनं, यावमातुलमुपसप्स्यामि । मातुल ! चन्दे । ] २७ वृद्धगोपालक:-पन्ती होटु पन्ती होटु अम्हाणं गोधणप्प अ । [शान्तिर्भवतु शान्तिर्मवत्वस्माकं गोधनस्य च । दामकः-मादुळ! जदप्पहुदि नन्दगोवपुत्ते पपूदे, तदप्पहुदि अम्हाणं ३० गोधणे बज्जिअरोरं पंवुत्तं । ण (१)पव्याणं गोयजणाणं पीदी बढइ । अण्णं च, खादे खादे मूळाणि, फळाणि गुम्हे गुन्हे । मधु केत्तिसं दुध्यदि क्खीरं तत्तों एव्य घिदं ।। मातुल ! यदा- ३३ प्रभृति नन्दगोपपुनः प्रसूतः, नदामभृत्यस्माकं गोधनं वर्जितरोगं संवृत्तम् । ननु सर्वेपा गोपजनाना प्रीतिर्वर्घते, अन्यच, साते साते मूलनि, फलानि गुल्मे गुल्मे । मधु कियद् दुहते क्षीरं तावद् एव घृतम् ।। ३६ वृद्धगोपालकः-अण्णं च इदं अच्छळिरं । दपरत्तप्पपूदे णन्दगोव- बुत्ते पूतणा णाम दाणवी विषपम्पूरिदत्थणा गन्दगोवीए रूवं गहिअ आअदा । तदो ताए दाळ गहिअ तप्प मुहे स्थणं ३९ पक्खितं । सदो तं विजाणि पुचिदा पाडिदा चम्मवपेपा दाणवी भयिा तत्तो एव्य मुदा । तदो मापमत्ते णन्दगोवपुत्ते पअढो णाम दाणयो पअडवेपं गहिअ आअदो। तं पि जाणिों ४२ एकपादप्पहारेण चुण्णीकिदो पो वि दाणयो भपिअ तत्तो एव्य मुदो । तदो मापपरिवुत्ते नन्दगोववृत्ते एकपि गेहे गच्छिा खीरं पिवइ, अण्णपि गेहे गच्छिअ दधिं भक्खर, एकष्पि गेहे ४५ गच्छिा गवणीदं गिळदि, अण्णपि गेहे मच्छिम पाअसं मुअइ, अपरपि गेहे गच्छिअ तकपटं पटोअदि । तदो बुढाहि गोवजुचदीहि गन्दगोवीए उत्तं । तदो मुहाए णन्द- ४८ गोवीए, दामं गहिअ तप मज्झे बधिअ पेपं उळूहळे वझं । तदो तं पि उळूहळ आघट्टअन्तं पेक्सिा जमलज्जुणे ·वालचरिते [iii. 50.- णाम दाणवे णिक्खित्तं । तदो दुवे एकीभूदे । तेषं अन्तळेण ५१ गच्छन्तेण णन्दगोववुत्तेण आघट्टअन्तेण पमूळविडवं चुण्णीकिदे ते वि दाणवे भविअ वत्तो एव्व मुदे । तदो गोवजणेहि उत्तं- महाबळपटकमो अचप्पहुदि भट्टिदामोदो णाम होदु ति । तदो ५४ आहावणप्पहावणमत्ते गन्दगोववुत्ते पळंबो णाम दाणवो भन्द- गोववेसं गहि आअदो। तदो पङ्कळिपणं कण्ठे णिक्खिविल गच्छन्तं तं विजाणिअ भट्टिणा पट्कळिपणेण तष्प दाणवष्प पीपे ५७ मुट्ठिप्पहारो किदो । तेण प्पहारेण उक्खित्तचक्खू पो वि दागयो भविअ तत्तो एव्य मुदो गोवजणेहि परिखुदो ताम्हळाणि गहिदूं वाळवणं गदो । तहिं ताळवणे घेणुओ णाम दाणवो गद्दभवेसं ६. गहिअ आअदो। तदो तं पि जाणिअ भट्टिदामोदळेण तप्प वामपादं गहिअ उक्खिविअ पादिदाणि ताळफाणि । पो वि दाणको भविअ तत्तो एव्व मुदो । तदो केसी णाम दाणको ६३ तुळङ्गवेसं गहिअ आअदो। तदो तं पि जाणिअ भट्टिदामो- दळेण तप्प मुहे कोप्परो दिण्णो । तदो तेण देवी (१) पाडिदो तुरङ्गो । पो वि दाणको भविअ तत्तो एव मुदो। ६६ एदाणि अण्णाणि (अ) कम्माणि किदाणि भट्टिदामोदळेण । [अन्यचेदमाश्चर्यम् । दशरात्रप्रसूते नन्दगोपपुत्रे पूतना नाम दानवी विषसम्पूरितस्तना नन्दगोप्या रूपं गृहीत्वागता । ततस्तया दारक ६९ गृहीत्वा तस्य मुखे सनः प्रशितः । ततस्तां विधाय सुप्ता पातिता सापि दानवी भूत्वा तत एव मृता । ततो मासमात्रे नन्दगोपपुरे शकटो नाम दानव: शुक्टवेषं गृहीत्वागतः । तमपि शात्वेकपादप्रहारेण चूर्गी- ७२ कृतः सोऽपि दानवो भूत्वा तत एव मृतः । ततो मासपरिवृत्ती नन्दगोपपुत्र एकस्मिन् गेहे गत्वा क्षीरं पिबति, अन्यस्मिन् गेहे गरवा दघि भक्षयति, एकस्मिन् गेहे गत्वा नवनीतं गिरति, अन्य. २६ ·-iii. 99 ] तृतीयोऽङ्कः। ७५ स्मिन् गेहे गत्वा पायसे मुक्त अपरस्मिन् गेहे गत्वा तक्रघटं प्रलोकते ततो स्टामिर्गोपयुवतिमिर्नन्दगोप्यै उत्तम् । ततो स्टया नन्दगोप्या दाम गृहीत्वा तस्य मध्ये बद्ध्या शेषमुलूखले बद्धम् । ७८ ततस्तदप्युलूग्वलमाधट्टयत् प्रेक्ष्य यमलार्जुनयो म दानवयोनिक्षिप्तम् । ततो द्वावेकीभूती । तयोरन्तरेण गच्छता नन्दगोपपुनेणाघयता समूल- विटपं चूर्णीकृतो तावपि दानवो भूला तत एव मृतौ । ततो ८१ गोपजनरुक्त-महाबलपराक्रमोऽद्यप्रभृति भर्तृदामोदरो नाम भवतु इति । तत आपापनप्रपावनमाने नन्दनोपपुढे प्रलम्नो नाम दानको नन्दगोपवेषं गृहीत्वागतः । ततः सकण कण्ठे निक्षिप्य गच्छन्तं तं ८४ विज्ञाय भी सकर्षणेन तस्य दानयस्य शीर्षे मुष्टिप्रहारः कृतः । तेन प्ररेणोरिक्षसचक्षुः सोऽपि दानवो भूत्या तत एव मृतः । गोपजनैः परिवृतस्तालफलानि ग्रहीतुं तालपन गतः । तत्र तालवने घेनुको नाम ८७ दानयो गर्दभवेष गृहोस्वागतः । ततस्तमपि ज्ञावा मतदामोदरेण तस्य वामपादं गृहीत्वोत्क्षिप्य पातितानि तालपलानि । सोऽपि दानवो भूत्वा तत एव मृतः । ततः वे शी नाम दानवः तुरगवेपं गृहीत्वा- ९० गतः । ततस्तमपि ज्ञात्वा भर्तृदामोदरेण तस्य मुखे वर्परो दत्तः । ततस्तेन द्विधा पाटितस्तुरङ्गः । सोऽपि दानवो भूत्वा तत एव मृतः । एतान्यन्यानि (च) कर्माणि कृतानि मर्नेदामोदरेण । ] ९३ दामक:- मादुळ ! पव्वं दाव चिट्टदु । अन्न भट्टिदामोदो इमम्पि बुन्दायणे गोवकण्णआहि पह हळ्ळीपों णाम पकीरिढुं आअ. च्छदि । मातुल ! सर्व तावत् तिनु । अद्य भर्तृदामोदरोऽस्मिन् ९६ पृन्दावने गोपकन्यकामिः सह हल्लीस नाम प्रक्रीडितुमागच्छति ।। वृद्धगोपालका- तेण हि पव्वेहि गोवजणेहि पह भट्टिदामोदळप्प हळ्ळीप पेक्खम्ह । [ तेन हि सर्वर्गोपजनैः सह भर्तृदामोदरस्य ९९ हद्धीसकं पश्याम: 11 হত ·बालचरिते [iii.100- दामक:- जं मादुळो आणवेदि । [ यद् मातुल आशापयति । ] (निष्क्रान्तौ।) प्रवेशकः। १०२ (प्रविश्य ) वृद्धगोपालक:- अणुदिअमत्ते पुय्ये पणमह पव्वादळेण पीपेण । णिचं जगमादूर्ण गोणाणं अमिदपुण्णाणं ॥१॥ अहो अम्हाणं पक्कणाणं पमिद्धी । आडोवपज्जाओ पडहरूववेसाओ वाहलिटुं गच्छामो । अम्हाअं गोवकण्णआओ ! घोषपुन्दळि ! ३ वणमाळे ! चन्दळेहे ! मिअक्खि ! आअच्छह आअच्छह पिग्धं । [अनुदितमाने सूर्य प्रणमत सर्वादरेण शीर्षण । नित्यं जगन्मातॄणां गवाममृतपूर्णीनाम् ॥ १ ॥ अहो अस्माकं पकणाना समृद्धिः । आटोपसनाः पटहरूपवेषा व्याहतु गच्छामः । अस्माकं गोपकन्यकाः ! घोषसुन्दरि ! वनमाले ! चन्द्ररेखे ! ३ मृगाधि ! आगच्छतागच्छत शीघम् । ] (ततः प्रविशन्ति सर्वाः ।) सर्वाः- मादुळ ! चन्दामो। [ मातुल ! बन्दामहे ।। ६ वृद्धगोपालक:- दाळिआ ! एपो भट्टा दामोदळो गोकरवीरपण्डरेण भट्टिणा पङ्कळिपणेण पह गोवाळएहि अ परिखुदो गुहाणिक्खित्तो पिहो विअ इदो एव्य आअच्छदि । [ दारिका: ! एप मर्ता दामो. ९ दरः गोक्षीरपाण्डरेण भर्ना सङ्कपणेन सह गोपालकैश्च परिवृतः गुहानिक्षितः सिंह इवेत एवागच्छति । (ततः प्रविशति गोपजनपरिवृतो दामोदरः सङ्कर्षणश्च ।) १२ दामोदर:- ( सविस्मयम् ) अहो प्रकृत्या रमणीयानां गोपकन्यकानां वेपमहणविशेषः। २८ ·५४० वालचरिते Liii. 8.16- । ( सर्वे नृत्यन्ति ।) वृद्धगोपालकः-ही ही पुछु ईदं । पुछु वाइदं । पुछु णच्चिदं । जाव १८ अहं वि णच्चेमि । परिस्सन्तो खु अहं । [ ही ही सुष्टु गीतम् । सुष्ठु वादितम् । सुष्टु नर्तितम् । यावदहमपि नृत्यामि । परिश्रान्तः खल्वहम् ।] (प्रविश्य ) २१ गोपालकः-हा हा भट्टा अवकमदु इमादो देसादो। [ हा हा भर्ता अपकामत्वस्माद् देशाद् ।] दामोदरः-दामक ! किमसि सम्भ्रान्तः । २४ गोपालकः-एपो अद्विवपभो णाम दाणवो पिण्डीकिदणीग्धादरूवो भूमिदळं खुरपुडेहि लिहन्तो, जप्प घोपो मेघरवत्ति पङ्किदो जादो। [ एपोऽरिष्टवृषभो नाम दानवः पिण्डीकृतनिर्घातरूपो भूमितलं २७ खुरपुटैलिखन् , यस्य घोषो मेघरव इति शक्तितो जातः ।] दामोदरः-एवं, प्राप्तोऽरिष्टर्पभः । इमा नो गोपदारिका दारकांश्च गृहीत्वेतत् पर्वतशिखरमारा दुरात्मनो मम च युद्धविशेपं पश्य- ३० त्वार्यः । अहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । (सङ्कर्षणस्तैः सह निष्कान्तः ।) दामोदरः-एप एप दुरात्मारिष्टर्पभः । कृत्या खुरभूमितलं प्रमिन्नं शृङ्गेश्च फलानि समाक्षिपश्च । भयार्तगोपैः प्रसमीक्ष्यमाणो नदन समाधावति गोपेन्द्रः ॥४॥ (ततः प्रविशत्यरिष्टर्पमः ।.) अरिष्टर्पमः-एप भोः। शृङ्गामकोटिकिरणैः समियालिसंश्च शत्रोधार्यमुपगम्य वृपस्य रूपम् । वृन्दावने सललितं प्रतिगर्जमान- माफम्य शत्रुमहमद्य मुसं घरामि ॥५॥ ३० ·iii.10.] तृतीयोऽ। ५४१ हुङ्कारशब्देन ममेह घोपे सवन्ति गर्दा वनिताजनस्य । खुरामपातलिखितार्धचन्द्रा प्रकम्पते सदुमकानना भूः ॥६॥ छ नु सलु गतो नन्दगोषपुनः । भो नन्दगोषपुत्र ! कासि । दामोदर:- भो गोवृपाधम ! इत इतः । एप स्थितोऽस्मि । ३ अरिष्टर्पमा- ( दृष्ट्वा ) अहो, सारवान खल्वयं यालो यो मां दृष्ट्वा महाबलम् । उग्ररूपं महानादं नेव भीतो न विस्मितः ।।७॥ दामोदर:- किमेतद् भो ! भयं नाम भवतोऽद्य मया श्रुतम । भीतानामभयं दातुं समुत्पनो महीतले ॥ ८॥ अरिष्टर्षभ - भो ! बालस्त्यम् । अतः सलु भय न जानासि । दामोदर'- भो गोवृपाधम ! किं बाल इति प्रधर्षयसि। किं दुष्ट. कृष्णसर्पण बालेन न निहन्यते । बालेन हि पुरा क्रौञ्च स्कन्देन निधनं गतः ॥ ९ ॥ भवितव्यम् । अपीदं शृणु मूर्स ! त्वं कठिनोपलसन्तयः । किं न पल्लवमात्रेण शैलो पत्रेण पातितः ॥१०॥ अरिष्टर्पभ.- भो नन्दगोपपुत्र ! कि व्यसितम् । दामोदर:- त्वां निधनमुपनेतुम् । ३ अरिधर्षभः-समर्थो भवान् । दामोदर:- कः संशयः। भरिधर्षम.- तेन हि गृसतां स्वजातिसदृशं प्रहरणम् । ६ दामोदर:- प्रहरणमिति । हं भोः !

·५४२ बालचरिते [iii. 11.- गिरितटकठिनांसावेव वाहू ममैतौ प्रहरणमपरं तु त्वादृशां दुर्वलानाम् । अथ मम भुजदण्डैः पीड्यमानश्च शीघ्र यदि न पतसि भूमौ नारिम दामोदरोऽहम् ॥ ११ ॥ अरिष्टर्षभः- तेन हि प्रवर्वतां युद्धम् । दामोदरः- भो गोवृपाधम ! यदि ते शक्तिरस्ति, मां पादेनैकेन ३ स्थितं स्थानात् कम्पय । अरिटर्षभ:- कोऽत्र संशयः । (तथा कर्तु चेष्टयित्वा मूर्छितः पतति ।) दामोदर:- भो गोवृप ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । अनेन वीर्येण ६ भवान् गर्वितः। अरिष्टर्पमः- (आश्वस्य, आत्मगतम् ) अहो दुष्प्रसहोऽयं पालः । रुद्रो यायं भवेच्छको विष्णुर्वापि स्वयं भवेत् । अमिथ्या खलु मे तर्कः स एव पुरुषोत्तमः ॥ १२ ॥ आ, - यत्र यत्र वयं जातास्तत्र तत्र त्रिलोकधृत् । दानवानां वधार्थाय यतते मधुसूदनः ॥ १३ ॥ भवतु । विष्णुना हतस्याप्यक्षयो लोको मे भविष्यति । तस्माद् युद्ध करिष्यामि । (प्रकाशम् ) भो नन्दगोपपुत्र ! पुनरपि जातो मे दर्पः । ३ दामोदरः- हम् । तिष्ठ विष्टेदानीम् । किं गर्जसे भुजगतो मम गोपेन्द्र ! पातप्रवृद्ध इव वार्पिककालमेघः । एहि क्षिपामि धरणीवलमभ्युपेहि यमावलट इवाखनपर्यतस्य ॥१४॥ १. (ोर ? संतो) ३.

·-iii. 16.] तृतीयोऽतः। ५४३ ( तथा कृत्वा) एप दुरात्मारिष्टर्पभः, विसृतरुधिरधाराक्लिन्ननासास्यनेत्रं चलितककुदवाल प्रस्फुरत्पादकर्णः । निपतति विगतात्मा भूतले वनभिन्नो गिरिरिव शिसरामेोवृपो दानवेन्द्रः ॥ १५॥ (प्रविश्य ) दामक:-जेदु भट्टा । एपो भट्टा पङ्कळिपणो पव्वदादो जमुणाहळे ३ कारिओ जाम महाणाओ उहिदो त्ति पुणिअ तं पडिगओ। पाळेहि वाळेहि भट्टा ! पचळिपणं । [जयनु मर्ता । एप मर्ता संकर्षणः पर्वताद् यमुनाहदे कालियो नाम महानाग उत्थित इति श्रुत्वा ६ त प्रतिगत । वारय वारय भर्त. ! सार्पणम् ।] दामोदर:-कालियो नाम मयापि श्रूयते सदर्पः पन्नगपतिः । भव- त्यहमस्य दर्पप्रशमनं करोमि । गोब्राह्मणादयस्तेन सुजूप्यन्ते किल प्रजाः । अद्यप्रभृति शान्तात्मा निष्प्रभः स भविष्यति ॥ १६ ॥ ( निष्फ्रान्तौ।) तृतीयोऽङ्कः । --- ३ ·५४४ बालचरिते [iv.t- अथ चतुर्थोऽङ्कः ।। (ततः प्रविशति दामोदरः।) दामोदर:- एता मत्तचकोरशावनयनाः प्रोद्भिन्नकम्रस्तनाः कान्ताः प्रस्फुरिताधरोष्ठरुचयो विस्खस्तकेशस्त्रजः। सम्भ्रान्ता गलितोत्तरीयवसनानासाकुलव्याहृता- खस्ता मामनुयान्ति पन्नगपति ट्वैव गोपाङ्गनाः ॥१॥ (ततः प्रविशन्ति गोपकन्यकाः।) सर्वाः-मा खु मा खु भट्टा ! एदं जळासों पविसिढुं । एसो खु ३ दुट्टमहोरअकुळावासो । [ मा खलु मा खलु भर्तः ! एतं जलाशयं प्रवेष्टुम् । एष खलु दुष्टमहोरंगकुलावासः । ] दामोदर:- न खलु न खलु विषादः कार्यः । पश्यन्तु भवत्यः । निष्पक्षिव्यालयूथं भयचकितकरिवातविप्रेक्षिताम्भो. गम्भीरं स्निग्धनीरं ह्रदमुदधिनिभं क्षोभयन् सम्प्रविश्य । गोपीमिः शङ्किताभिः प्रियहितवचनैः पेशलैार्यमाणः कालिन्दीवासरक्तं भुजगमतिबलं कालियं धर्पयामि ॥२॥ सर्वाः-भट्टा ! पङ्कळिषण ! वाळेहि वाळेहि भट्टिदामोदळं । [ भर्तः ! संकर्षण ! वारय वारय भर्तृदामोदरम् । ] (प्रविश्य) सङ्कर्षण.-अलमलं भयविपादाभ्याम् । दर्शितोऽनुरागः । पश्यन्तु भवत्यः। विपदहनशिखाभिर्यन्मुखात् प्रोद्गतामिः कपिशितमशिवाभिश्चक्रवालं दिशानाम् । सरभसमभियान्तं कृष्णमालक्ष्य शक्की नमयति शिरसान्तमण्डलं चण्डनागः ॥३॥ ३ ३४ ·-iv.6..] चतुर्थोऽद सर्वाः-हं भट्टिदामोदको वि तादिसो एन । [हं मर्तृदामोदरोऽपि तादृश एव 1] ३ दामोदर:-सर्वप्रजाहितार्थ द्रुततरं नाग मे वर्श करोमि । (इनि हुद प्रविष्टः।) सर्वा:-हा हा धूमो रहिदो । [हा हा धूम उत्थित ।। ६ दामोदर: अहो हृदस्य गाम्मीर्यम् । इह हि, सितेतराभुनदुकूलकान्तिद्रुतेन्द्रनीलप्रतिमानवीचिम् । इमामहं कालियधूमधूम्रो सान्तर्निपानि यमुना क्रोमि ॥४॥ ( निष्क्रान्त ।) (तत प्रविशति वृद्धगोपालक ।) ३ वृद्धगोपालक:-हा भट्टा ! एपो कण्यआहि पाठिअमाणो जमुणा हलं पविहो । मा खु मा खु पाहपं कलिम पविपिहूँ । एत्थ वग्या वराहा इतिथणो पाणी पिवित्र वहिं तहिं एव्य विमरन्ति । ६ कहंण दिस्सदि । किं दाणिं करोमि । होदु, इमं दार कुम्भवव्या आहिअ णिज्झाआमि । ( आरुह्यामलोस्य ) हा हा धूमो उहिदो। [ हा मनः ! एप बन्यकामियमाणो यमुनाहद प्रविष्टः । मा खलु ९ मा सङ साहस कृत्वा प्रवेष्टुम् । अन व्याघा वराहा हस्तिनः पानीय पीत्वा तत्र तत्रैव विनियन्वे । क्थ न दृश्यते । किमिदानी मरोमि । मातु, इम तावत् कुम्मपलाशमारुम निघ्यायामि । हा हा धूम १२ उरिथतः । ] सङ्कर्षण.-पश्यन्तु भवत्यः। दामोदरोऽयं परिगृह्य नागं विक्षोभ्य तोयं च समूलमस्य । मोगे स्थितो नीलमुजङ्गमस्य मेघे स्थितः शाम इवायभाति ।।५।। वृद्धगोपाल क ही ही पाहु महा! पाहु । [ही ही साघु मत. ! साधु।] ३५ ·५४६ बालचरिते [iv.s:- (ततः प्रविशति कालियं गृहीत्वा दामोदरः ।) दामोदरः-एप भोः ! निर्मय॑ कालियमहं परिविष्फुरन्तं मूर्धाश्निकचरणश्चलबाहुकेतुः । भोगे विपोल्बणफणस्य महोरगस्य हल्लीसकं सललितं रुचिरं वहामि ॥६॥ सर्वाः-अच्छळीअं भट्टा ! अच्छीअं । काळिअस्स पश्च फणाणि अकमन्तो हळ्ळीपों पकीळदि । [ आश्चर्य भर्तः ! आश्चर्यम् । ३ कालियस्य पञ्च फगानाकामन् हल्लीसकं प्रक्रीडति । ] दामोदर:-यावदहमपि पुष्पाण्यपचिनोमि । कालियः-आ, लोकालोकमहीधरेण भुवनाभोगं यथा मन्दरं शैलं शर्वधनुर्गुणेन फणिना यद्वञ्च यादोनिधौ । स्थूलाखण्डलहस्तिहस्तकठिनो भोगेन संवेष्टितं त्वामेष त्रिदशाधिवासमधुना सम्प्रेषयामि क्षणात् ॥७॥ वृद्धगोपालक:-हा हा भट्टा!। एसो भट्टिदामोदो पुप्फाणुकारेहि पदेहि आआरवन्तं विअ जमुणाइळं महाणारं पादेण परिघट्ट- ३ अन्तो पुप्फाणि अवइणोदि । ( अवतीर्य ) पाहु भट्टा! पाहु । फळेहि फळेहि । अहं वि पहाओ होमि । अहो भाआमि भट्टा ! भाामि ।. जाय इमं वुत्तन्तं जन्दगोवप्प णिवेदेमि । ६ (निष्कान्तः।)[हा हा भर्तः ! एष भर्तृदामोदरः पुष्पानुकाराम्या पदा. भ्यामाकारवन्तमिव यमुनाइदं महानागं पातेन परिघट्टयन पुष्पाण्यवचिनोति । साधु मतः ! साधु । फालय फालय । अहमपि सहायो भवामि । अहो ९ विममि भतः ! निमेमि । यावदिमं वृत्तान्तं नन्दगोपाय निवेदयामि । ] ·-iv. 11. ] चतुर्थोऽकः। ५४७ दामोदर:- विध्वस्तमीनमकराद् यमुनाहदान्ताद् दर्पोच्छ्येण महता दृढमुच्छ्वसन्तम् । आशीविषं कलुपमायतवृत्तमोग- मेप प्रसह्य सहसा भुवि विक्षिपामि ॥८॥ कालियः-एप भोः! रोपेण धूमायति यस्य देहस्तेनैव दाहं पृथिवी प्रयाति । ३ ज्वालावलीमिःप्रदहामि सोऽहं रक्षन्तु लोकाः समरुद्रणास्त्वाम् ॥९॥ दामोदर:-कालिय ! यदि ते शक्तिरस्ति, दह्यतां ममैको मुजः । कालिया-हहह, चतुःसागरपर्यन्ता ससप्तकुलपर्वताम् । दहेयं पृथिवीं कृत्स्नो कि भुजं न दहामि ते ॥१०॥ ह, तिष्ठेदानीम् । एप त्वां भस्मीकरोमि । ( विपानि मुञ्चति) दामोदरः- हन्त दर्शितं ते वीर्यम् । ३ कालियः-प्रसीदतु प्रसीदतु भगवान नारायणः । दामोदरः अनेन वीर्येण भवान् गर्वितः । कालियः-प्रसीदतु भगवान् । गोवर्धनोद्धरणमप्रतिमप्रमाणे बाहुं सुरेश ! तव मन्दरतुल्यसारम् । का शक्तिरस्ति मम दग्धुमिमं सुवीर्य यं संश्रितास्त्रिभुवनेश्वर ! सर्वलोकाः॥११॥ भगवन् ! अज्ञानादतिक्रान्तवान्, सान्त.पुरः शरणागतोऽस्मि । -दामोदर:-कालिय ! किमर्थमिदानी यमुनाइदं प्रविष्टोऽसि ।

·+ ५४८ बालचरिते [iv. 11.8- ३ कालियः-भगवतो वरवाहनाद् गरुडाद् मीतोऽहमिह प्रविष्टोऽस्मि । तदिच्छामि गरुडादभयं भगवत्प्रसादात् । दामोदरः-भवतु भवतु। मम पादेन नागेन्द्र ! चिह्नितं तव मूर्धनि । सुपर्ण एव दृष्ट्वेवमभयं ते प्रदास्यति ॥१२॥ कालियः-अनुगृहीतोऽस्मि । दामोदरः-प्रविशतु भवान् । ३ कालियः यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः । दामोदरः-अथवा एहि तावत् । कालियः-भगवन् ! अयमस्मि । ६ दामोदरः-अद्यप्रभृति गोब्राह्मणपुरोगासु सर्वप्रजास्वप्रमादः कर्तव्यः। कालियः-- भगवन् ! मद्विपदूपितमिदं जलम् । तदिदानीमेव विपं संहृत्य यमुनाइदान्निष्कामामि । ९ दामोदर:-प्रति निवर्ततां भवान् । कालियः यदाज्ञापयति भगवान् नारायणः । (सपरिजनो निष्क्रान्तः1) दामोदरः-यावदहमपि दाद् गृहीतानि पुष्पाणि गोपकन्यकाभ्यः १२ प्रयच्छामि । सर्वाः-एसो भट्टा अम्हाणं हिअआणन्दं करन्दो अक्सदसरीरो इदो एव आअच्छदि । जेदु भट्टा । [एप भर्तारमाकं हृदयानन्द १५ कुर्वन् अक्षतधरीर इत एवागच्छति । जयनु मर्ता ] सहर्षण:-दिष्टया गोद्राक्षणहितं कृतम् । दामोदर:-गृह्यन्तां पुष्पाणि । सर्वाः-महा! एदाणि मुणिसधेहि अणवहदपुव्याणि युप्फाणि पळा. १८ मिट्टाणि पन्दादिपकिरणेहि अपरिमदिदाणि । माआमो भट्टा!! ३८ ·~~iv. 13.23 चतुर्थोऽनः। ५४९ [मतः ! एतानि मुनिसरनवचिवपूर्वाणि पुष्पाणि परामृष्टानि चन्द्रा- नित्यकिरणैरपरिमदितानि | निमीमो मतं. !1] २१ दामोदर.-पूर्व दृष्टभया वित्रस्तास्तपरिचन्यः । न भेतव्यं न भेतव्यम् । इदानी सलु मत्करस्पर्शनात् सौम्यभावमुपगतानि गृह्यताम् । २४ सर्वा.-जं भट्टा आणवेदि । । यद् माशापयति । ] (प्रविश्य) भटः-मो गोपालक ! क गतो नन्दगोपपुत्रः । २७ गोपालक:-एपो भट्टा काळि णाम महाणा परिपीडिल गोय- कण्णआहि परिखुदो हिओ । [एए भर्ता कालिय नाम महानागं परिपीज्य गोपकन्यकामिः परिवृतः स्थितः ३० मर:- ( उपगम्य ) मो नन्दगोपपुत्र ! अनुगतार्थनामधेयस्य महा- राजस्योपसेनस्य पुत्रः कंसराजो भवन्तमाज्ञापयति । दामोदर.-कथमाज्ञापयतीति । मधुरायां धनुर्महो नाम महोत्सो भविष्यति । तमनुभवितुं सपरिजनाभ्यां भवद्भयामागन्तव्यमिति । दामोदर:-आर्य । अयं ननु देवरहस्यकालः । ३६ सङ्कर्षण -शीघ्रमिदानी गमिप्याव.। दामोदरः-बाढम् । प्रथमः करपः । एष मोः ! प्रभ्रष्टरत्नमुकुट परिकीर्णकेशं विच्छिन्नहारपतिताङ्गदलम्बसूत्रम् । आइप्य कंसमहमद्य दृढं निहन्मि नागं मृगेन्द्र इव पूर्वकृतावलेपम् ॥ १३ ॥ ( निष्क्रान्ता. सर्वे ।) चतुर्थोऽङ्कः।

·५५० बालचरिते [r.1- अथ पञ्चमोऽ। (ततः प्रविशति राजा ।) ३राजा- राजा- श्रुत्वा व्रजे विपुलविक्रमवीर्यसत्त्व दामोदरं सह बलेन समाचरन्तम् । आदिश्य कार्मुकमहं तमिहोपनीय मल्लेन रङ्गगतमद्य तु घातयामि ॥१॥ ध्रुवसेन ! ध्रुवसेन ! (प्रविश्य) ३ भटः-जयतु महाराजः। 1-ध्रुवसेन ! किमागतो नन्दगोपपुत्रः । भट:-श्रोतुमर्हति महाराज:--प्रविशन्नेव दामोदरः ससकर्पणो ६ गोपजनपरिवृतो रजकेभ्यो वखाण्याच्छिद्य गृहीतयानिति श्रुत्या महामानेणोत्पलापीडो नाम गन्धहस्ती सञ्चोदितस्तमभिघात- यितुम् । ततः, समापतन्तं सहसा समीक्ष्य संमीतगोपालकवृन्दमध्ये । यालो बलेनाद्रिनिभं गजेन्द्रं दन्तं समाकृष्य जघान शीघ्रम् ॥ २॥ राना-फयं जघानेति । गच्छ । भूयो शायतां वृत्तान्तः । मट:-यदाज्ञापयति महाराजः । (निफम्य प्रविश्य ) जयतु ३ महाराजः । एप इदानी नन्दगोपपुत्र उत्सयाधिकारोच्छूितध्वज. पताकमयसकमाल्यदामालकृवमुत्यापितागुरुधूपसमाकुल महापयं प्रविश्य राजकुलद्वारे गन्धसमुद्गायसक्तहस्तां मदनिका नाम ६ फुन्जिकां दृष्ट्या वस्था हनाद् गन्धमादाय स्वगात्रमनुलिप्य तेनेय हसेन फुन्जस्यानुमानेन विगतफुजभाषां वां कृत्या १. (मे) गो.

·५५२ बालचरिते [v.4.1- मुष्टिक:- मोहमयमुढिहत्थो णामेण अ मुट्टिओ लुति । पादेमि अज व्यामं गिळिवळकूटं जहा वजो ॥५॥ [लोहमयमुष्टिहस्तो नाम्ना च मुष्टिको सप्टः । पातयाम्यद्य रामं गिरीवरक्टं यथा वनः ।।] भट:-एप महाराजः । उपसतां भवन्तौ । उभौ-( उपेत्य ) जेदु भट्टा। [जयतु भर्ता । ] ३ राना-चाणूरमुष्टिको ! सर्वप्रयत्नेन युवाभ्यामानण्यं कर्तव्यम् । उभी-सुणादु भट्टां । अड्ढिदकरणसन्धाबन्धप्पहारेहि जुद्धविसेसेहि सिद्धिं गच्छामो । हं पेक्खदु भट्टा । [ श्रृणोतु भर्ता । ६ ( अछिद १) करणसन्धावन्धप्रहारैर्युद्ध विशेषैः सिद्धिं गच्छामः । ई पश्यतु भर्ता । ] राजा-बाढमेवं क्रियताम् । ध्रुवसेन ! प्रवेश्यतां गोपदारको । ९ भरः-यदाज्ञापयति महाराजः । ( निष्क्रान्तः ।) (ततः प्रविशतो दामोदरसङ्कर्षणी ध्रुवसेनेन सह ।) दामोदरः-आर्य। मत्येपु जन्म विफलं मम तानि घोपे कर्माणि चाद्य नगरे धृतये न तावत् । यावन्न कंसहतकं युधि पातयित्वा जन्मान्तरासुरमहं परिकर्पयामि ॥६॥ सङ्घर्षणः- प्रविश्य रङ्गं कृतलोहमुष्टिं तं मुष्टिना मुष्टिकमद्य रुष्टम् । हत्वा चरिष्याम्यनिलप्रचण्डः प्रलम्बमम्भोदमिवान्तरिक्षे ॥७॥ भटः-एप महाराजः । उपसतां भवन्तो। ४२ ·-V. 10.] पञ्चमोऽङ्कः । उमौ-आः कस्य महाराजः । ३ मट: सर्वस्य जगतोऽस्माकं च। दामोदर:- अद्यप्रभृति न भविष्यति । मट:- जयतु महाराजः । एतौ तौ। ६ राना- (विलोक्य) अयं स दामोदरः । अहो, श्रीमान् मदान्धगजधीरविलासगामी श्यामः स्थिरांसभुजपीनविकृष्टवक्षाः। पूर्व श्रुतानि चरितानि न चिन्नमस्स लोकत्रयं हि परिवर्तयितुं समर्थः ॥८॥ अयं नु ललितगम्मीराकृतिः पूर्वजोऽस्य राम इति श्रूयते । अमिनवकमलामलायताक्षः शशिनिममूर्तिरदारनीलवासाः । रजतपरिघवृत्तदीर्घबाहुश्चलदसितोपलपत्रचित्रमालः ।। ९ ।। दामोदर:- आर्य ! एतावेवावाभ्यां युद्धसन्नद्वापिति मन्ये । सङ्कर्षण:- भवितव्यम् । ३ राना- ध्रुवसेन ! प्रवर्ततां युद्धम् । भटः- यदाज्ञापयति महाराजः ( माला क्षिपति ।) मछौ- अड्यो ! वादेथे वादेय सङ्घपटहाणि । [ अहो ! बाद- ६ यत वादयत सयपटहान् । 1] चाणूर:-- एहि दामोदळ ! अज मे मुजजुअटेहि सिद्धि गच्छ । [एहि दामोदर ! अद्य मे भुजयुगलेन सिद्धिं गच्छ ।] ९ दामोदर:- प्राप्तोऽस्मि विष्ठ मम वेगमिमं सहस्व मुष्टिक:- ए ए ठाम ! अन मे मुढिपिहिगत्तगलिअहिळपडळमनो जीवि उज्झसि । [ए ए राम ! अद्य में मुष्टिपिष्टगानगलितरुधिर- ३ पटलमज्जो जीवितमुद्भासि] १. वादे (ह) वादे (ह). ४३ ।

·६५४ बालचरिते [7.10.- सङ्कर्षण:- वामद्य मुष्टिक ! यमाय निवेदयामि । ( सर्वे नियुद्धं कुर्वन्ति ।) दामोदर:-(चाणूरं निहत्य) भमास्थिरेप निहतो सङ्कर्षण:- निहतो मयापि दामोदर:- कंसासुरं च यमलोकमहं नयामि ॥१०॥ (प्रासादमारुह्य कंसं शिरसि निगृह्य पातयित्वा ) एप एप दुरात्मा कंस:, विस्तीर्णलोहितमुखः परिवृत्तनेत्रो भनांसकण्ठकटिजानुकरोरुजयः । विच्छिन्नहारपतिताणदलम्बसूत्रो पत्रप्रभमशिखरः पतितो यथाद्रिः ॥११॥ (नेपथ्ये) हा हा महाराजः। (पुनर्नेपथ्ये) भो भो वृष्णियोधाः ! अनावृष्टिशिवकहदिकपृथुकसोमदत्ताकूर- प्रमुखाः ! अयं खलु भर्तृपिण्डनिष्कयस्य फालः । शीघ्रमागच्छन्तु ६ भवन्तः। दामोदर:- आर्य ! संवार्यवां सैन्यम् । सङ्कर्षण:-अयमयं वारयामि। द्रुततरगरयेमभ्रान्तयोघोप्रनादं विलसदमलसङ्गप्रासशक्त्यृष्टिकुन्तम् । ४४ ·--7.13.161 पम्नमोऽः। पवनवलविकीर्ण फेनजालोमिमालं जलनिधिमिव दोभ्या क्षोभयाम्येप सैन्यम् ॥ १२ ॥ (ततः प्रविशति यमुदेवः ।) वसुदेव:-भो भो मधुराचासिनः । अटमलं साहसेन । ज्येष्ठोऽयं मम तनयस्तु गहिणेयो देवक्यास्तनयमिमं च किं न विस्य । सन्नाहं त्यजत किमायुधैश्च कार्य कंसार्थ स्वयमिह विष्णुराजगाम ॥ १३ ॥ सङ्कर्षण:- (विलोक्य ) अये तातः । तात ! सङ्घर्पणोऽहममिवादये। दामोदर-तात ! दामोदरोऽहममिवादये। ३ वसुदेवः-अक्षयविजयिनौ भवेतां भवन्तौ । सत्पुत्रजन्मफलमद्य प्राप्तवानस्मि । उभौ-अनुगृहीतौ स्वः। ६ यमुदेवः कोऽन्न । (प्रविश्य) भट:-जयत्वार्यपुत्र। ९ यमुदेव.-अपविध्यन्तां कलेवराणि । मटा-यदाज्ञापयत्यार्यपुत्रः। गोपाल का.सर्व-ही ही गोवाळआणं रज्जं संनुत्तं । [ही ही १२ गोपालमाना राज्यं संवृत्तम् । ] वमुदेवः कोऽत्र । भटः-जयत्वार्यपुत्रः। १५ वसुदेय नाच्छ, शीघ्र दामोदरस्यादेशादनावृष्टिमाज्ञापय-महा. राजमुप्रसेनमपनीय निगलान्निर्वृत्तामिपेकं कृत्वा प्रवेशयेति । पाल.३७

·वाटचरिते
[r.18.--
भटः यदाज्ञापयलार्यपुत्रः । ( निष्प्रान्तः।)
१८ वसुदेवः-अये,
नदन्ति सुरतूर्याणि वृष्टिः पतति कौसुमी ।
कंसान्तकस्य पूजार्य प्रायो देवाः समागताः ॥१४॥
(नेपथ्ये)
श्रीमानिमा कनकचित्रिवहय॑मायं
विस्तीर्णराजभवनापणगोपुराट्टाम् ।
पायान् सदैव मघुरां कमलायवाक्ष-
बैलोक्यजिन् सुरवरखिदशेन्द्रनायः ॥ १५॥
वमुदेवः-भो भो मघुरावासिनः ! शृण्वन्तु अण्वन्तु भवन्तः ।
अस्य खलु दैत्येन्द्रपुरार्गलोत्पाटनपटोः सर्वक्षत्रपराङ्मुखावलोकिनो
३ वसुदेवसम्भवस्य वासुदेयस्य प्रसादान् पुनरपिंगवराज्यस्योप्रसेनस्य
शासनमिदानीमवघुप्यते।
सर्वे-प्रतिष्टितमिदानी वृष्णिराज्यम।
६ वसुदेवः-प्रवेश्यतां महाराजः।
मरः यदाज्ञापयत्यार्यपुत्रः । (निशन्तः ।)
(ततः प्रविग्लुप्रसेनः।)
. उपनेन:-
चिरोपरोधसम्प्रातः शो में फेशिमूदनान् ।
अपनीतः सवीर्यग यया विष्णो: शतक(तु? वो):॥१६॥
भगवत्प्रसादाद् व्यसनावादुचारितोऽस्मि ।
(दवः प्रविशति नारदः।).
नारद:- फंसे प्रमयित विष्णोः पूजार्य देवशासनान् ।
सगन्धर्वाप्सरोमिश्च देक्टोत्रादिद्वागतः ॥ १७ ॥

·---V. 2081 पञ्चमोऽः। दामोदर'-अये देवपिनारद.। देवर्षे । स्वागतम् । इदमध्ये पाद्यं च । नारदः-सर्व गृहामि । गन्धर्चाप्सरसो गायन्ति । नारायण । नमस्तेऽस्तु प्रणमन्ति च देवताः। अनेनासुरनाशेन मही च परिरक्षिता ॥ १८॥ दामोदर:-देवर्षे ! परितुष्टोऽस्मि । किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । नारद:- प्रहृष्टो यदि मे विष्णु. सफलो मे परिश्रमः । गमिष्ये विबुधावास सह सर्वैः सुरोत्तमैः ॥ १९॥ दामोदर:-गच्छतु भवान् पुनदर्शनाय । नारद.-यदाज्ञापयति भगवान नारायणः । (निष्क्रान्तः ।) (भरतवाक्यम्) इमा सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपनाङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ २०॥ (निष्क्रान्ता सर्वे) पञ्चमोऽदकः । अवसित बालचरितम् ॥ - ·बालचरिते श्लोकानुक्रमणिका। अगणितपरि अणुदिअम अतः प्रविश्य अनन्तवीर्य: 4 24 3 I. III. II. I. III. I.. V. अपीदं शूशु यप्रकाशा इव अभिनवकम स्वयं हि सप्त अहं गगन भई सुपर्णी अहं हि नील: मापीडदाम इमां नदी प्रा इमो सागर एकांशपतितो एताः प्रफुल FFRES 13 11 16 11 27 22 10 16 29 13 17 . ज्येष्ठोऽयं मम II. I. II. I. III. III. IV. I. I. IV, v. I. V. I. v. II. IV. II. II. I. v. II. V. I. v. 10 कोऽयं विनिष्प 1 कौमोदकी ना 25 क्रोधेन नश्य 7 क्षीणेपु देवासुर 10 गिरितटकठि 16 गोब्राह्मणाद 9 गोवर्धनोद 17 चक्रशाईगदा चक्रोऽस्मि कृष्णा 21 चतुस्सागरप 23 चिरोपरोध 8 जाने नित्यं व 18 20 तमसा संवृते 18 तमापतन्तं 2 तीक्ष्णाग्रं शूल 1 दामोदरोऽय 4 दारिका वा कु 11 दारिकेयं मृता 17 दुहिणविण? 28 दुलनुपरये 14 न चाहं चिरस 9 11 नन्दकोऽईन मे 8 नारायण! नमस्ते 21 नारायणाय 4 निर्भत्स्य कालि જ૮ - एता मत्तचको एसो म्हि जुन्छ कस्मिजाते स कसे प्रमथिते कार्यायकाया कि गर्जसे भुज किदष्टः कृष्ण किं द्रष्टम्यः श किमेतद् भो! फुण्डोदरोऽहम् करवा सुरy II. III. IV. V. II. V. I. IIT. III. I. III. II. III. 19 5 14 16 19 12 8 14 26 18 8 6 नदन्ति मुरत् IV.

·श्लोकानुक्रमणिका। निप्पक्षिज्याल पतस्यसौ पुष्प IV. I. II. परिष्वजामि गाढ़ प्रथमसुतविना प्रभ्रष्टरस्नमकु प्रविश्य र कृत प्रहृष्टो यदि मे प्राप्तोऽस्मि तिष्ट भक्तिः परा मम भूतं नमस्तल भ्रमति नमसि IV. v. v. v. 6 7 8 12 8 16 11 1 25 23 22 5 5 8 मधूकस्य ऋषेः 2 लोकानामम 2 लोकालोक्म 9 विध्वस्तमीनम विम्यमन्दर 14 विपदहनाशि 18 विस्तरुधिर 7 विस्तीर्णलोहि 19 शङ्खक्षीरवपुः 10 शवोऽहमस्मि 5 शाङ्गोऽस्मि वि 10 शूलोऽस्मि भूत 9 शृनायकोटि 15 श्मशानमध्या 24 श्रीमान् मदा 12 श्रीमानिमांकन 6 18 पण्णां सुतानां 20 सारवान् खल्व 1 सितेतरामुन 2 सुभं निसुम्भ 3 सौवर्णकान्ततर 12 स्मरतापि भपं 9 हुकारशब्देन 7 हृदयेनेह वना 16 लोहमयमुट्टि I. II. I. I. II. IV. v. III. I. II. II. I. IV. IV. I. IV. III, V. I. I. I. II. III. II. v. V. v. II. III. IV. II. I. II. III. I. v. मनोजवो मारुत मम पादेन ना मर्थेषु जन्म वि यत्र यत्र यं यद्यस्मि भवतः यन्मेदिनी प्रच यस्मा रक्षि रकैवेसुकटि रुदो वायं म रोपेण धूमायति लकोपमं मम लिम्पतीय त 16 श्रुत्वा बजे विपु 1 12 7 4 9 6 13 9 18 5 IV. II. I. ४९ ·APPENDIX A . Metrical Analysis (Starzas marked with an asterisk are in Prakrta.) अनुष्टुप् (लोक) पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तम द्विचतुर्थयो । गुरु पष्ठं च पादानां चतुर्णा स्यादनुष्टुमि ॥ Svapna. : 1.2,7, 10, 15, IV.6,8,9,10; V.6, 7, 8,9, 10, 11; VI. 3, 6, 7, 9, 11, 12, 13, 14, 16, 17, 18, 19. Pratijiia : I. 1, 2, 7, 9, 10, 15-17 II. 6-7, 10, 11, 23: III. 3, 7-9; IV. 8, 10, 14, 15, 17, 19-21, 23-25. Avimaraka: 1.4; II.4, 10; IV. 1,143 V.3; VI. 3, 68, 12-14, 17, 22.Carudatta: I, 7, 19, 22, 24,25,27, 28; III. 12, 14--17, 197 IV. 2, 3, 5, 7. Pratima : I, 4, 6,9-18, 16-17, 19-21, 23, 24, 26-28, 31: II. 3, 6,6, 8-12, 16-18, 20; III. 4-6, 8, 10, 12, 14, 16, 19, 20, 23, 243 IV. 3-5, 11, 12, 14, 16, 19, 26, 28: V.6, 8, 9, 12- 16, 20-228 VI, 5,9-11, 13-15: VII. 5, 8, 13, 16. Abhiseka : I. 3, 8, 12, 16. 18-21, 23, 243 II. 3, 7, 12, 18, 15, 10, 18-20, 23, 24; II. 5, 6,8-11, 13-15, 18, 20, 22, 24-26; IV.4, 8-11, 14, 16, 19-225 V. 2, 5, 8-10, 12, 14-173 VI. 8-10, 18, 20, 22, 23, 25-29, 35. Palicaratraul : I. 2,7,8, 11, 12, 15, 16, 24, 26, 32, 33, 36, 36, 41, 42, 44, 48-54:II. 4, 6, 8. 12-14, 16, 17, 10- 21, 23, 26, 28, 34, 36-38, 41, 47-50,53, 53,55-69,61- 69, 71 III, 9, 10, 13, 16, 17-21, 23-26. Madhyamavya. yoga : I. 2,7,12-23, 28-31. 38-40, 42-45, 47, 49-51. Datavakyam : I. 1,2,7,8,16, 17, 20, 25-27, 29-31, 33, 34, 36, 38, 43, 46, 60, 55, 56. Dntaghatotkace : I. 6, 7, 16, 17, 18, 21, 24-26, 28, 29, 31, 32, 34-40, 42,44, 48-50. Karnabbaram : I, 2, 1, 12,25 0rubhangain : I. 38,37,41-44,46-49,50,62,64,65. Balacaritam : I.3, 11-13, 15-17, 20, 25-27; II.8, 9, 11, 13-19, 25; . 7-10, 12, 13, 16, IV. 10, 12, V. 14, 16-20. 661 ·562 APPENDIX A इन्द्रवत्रा स्यादिन्द्रवजा यदि तौ जगौ गः । Avimaraka: III. 6; IV. 2; VI. 2, 15, 16. Pratima : I. 29; IV. 25; VII. 14. Pafioaratram : I. 1, 23, 31, 40, 47; II. 11, 70; III. 3. Dataghatotkacam: I. 10, 16, 30. Balacaritam : IV 5, 9. उपेन्द्रवज्रा उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ। Svapna : V. 13. Avinaraka: I. 9. Carudatta: I. 10* (Pada a has one Syllable in excess). Abbiseka: I.26: III. 3,198 V.11. Paficaratram : I 18. Madhyamavyayoga: I.62. उपजाति स्थादिन्द्रवज्रा यदि ती जगौ गः। उपेन्द्रवना जतजास्ततो गौ ॥ (इस्यनयोरुपजातिः 1) Svapna : V. 5. Pratijila. : I 5,12; II. 13 IV. 2. Avimaraka: L 3, 10; II.8, 9, 12; III. 18, IV. 6, 15, 16,17,213 V.I.5; VI. 5, 10, 20,21. Carudatta: I.4,12,23, III. 3,7; IV. 1. Pratima : I. 1; III. 15; IV.9, 13; V. 3, 4, 6. VI. 16; VII. 3. Abhiseka: II. 143 IV.6; V. 1 VI. 14, 21, 32. Pificaratram: I. 10, 19, 27, 43, 4G: II.9, 30, 60; IIL 12, 14. Madhyamavyayoga : I. 3, 41. Datavakyam : 1.8,18,19,22, 28,62, 63. Dutaghatotkacam : I.2, 9, 19, 36. Karngbharam : I. 18,17,-(Pada bisa घंशस्य),Urubhangains I.30,38,45,47,48, 65. Balacaritam: I. 3. 4, 7,21 (Pads a is a वंशस्य), 22, 24, 28; II. 5, 12, 20, 23, 243 III.4,6. IV.4BV.2,7. शालिनी माती गी चेष्टालिनी घेद लोकः । Srapea: I. 13: IV. G. VI. 10. Pratijha : I. 18, 18; II.14, IV.11.Avināraka: I. 7:III. 5.Carudatta:III. 9. Pratima: II.18 II. 183 V. 17. Abhiseka1.13.

·APPENDIX A 668 1 Paicaratram : I. 22, 23; II. 2, 10,40,46. Dataghatotka- Gam : I. 20. Balacaritam:I. 29. द्रुतविलम्बित द्रुतविलम्बितमाह नमौ मरी। Abhiseka : III.4. पुष्पितामा अयुजि मयुगरेफतो यकारो युजि पनजी जरगाश पुप्पिसामा। Svapna : I.6; VI. 1. Pratijfit : II. 12; IV.5, 9. Avimaraka : II. 11; III. 4, 9, 11, 13; IV. 12, 20; V. 4: VI. 4, 9, 18. Carudatta: I. 16, 20. Pratima : II. 21; IV. 18; V. 19, VI. 8. Abhiseka : I 8, 14, 22; II.2, b, 11, 17, 25; III. 2, 16, 28; IV. 3, 5, 12, 18, V.'; VI. 2, 12, 18, 17, 24, 33. Psficaratram : I. 17, 30; II. 35,51. Nadhyamavyayoga : I. 4,24, 25. DO vākyam: I.6,37. भुजंगप्रयात भुजंगप्रयातं चतुभिर्यकारः । Abhiseka : VI. 15. वंशस्थ जती तु पंशस्थमुदीरितं जरी। Pratijra : III..2; IV. 18, 22. Avimāraka : TV, 23. Carudatta: I. 3, 16, 26; III. 4. Pratima, IIT, 13; IV. 205 VI. 1, 2, Abhiseka : '1.2. Paficaritrani I. 20, 25, II. 1, 18, 32, 33, 43, 44; III. 1, 8, 11,10, Madhyamavyayoga : I. 10. Datavākyam I, 21. Dūtaghatotkacam: I. 13, 33. Karnabhāram : 1. 8, 11, 22 (Pada afs इन्द्रवशा), 23. Urabhangam : I .. Balacaritam : I..18. वैश्वदेवी पम्चाचेगिमा पैश्वदेवी ममौ यो। Svapna : I. 9. Pratijšā. : I. 3; II, 8, Awhaka: Inne 1B VI.6. i- ·664 APPENDIX A प्रर्पिणी ध्याशामिमनजरगाः प्रहर्षिणीयम् । Avimāraka : 1. 8; IV. 3. Carudatta : IV.6. Pratimā I. 30; IV.6; V. 18. Abhiseka: I. 7, 10. 17 III. 17. Paricaratram: II. 3,543 III.5. Dutaghatotkacam:I.4. Kargabhāram : 1. 5. Balaca ritam : I. 6; V. 13. वसन्ततिलका ज्ञेया वसन्ततिलका तमजा जगौ गः। .. Svapna.: I. 4, 6, 11; IV. 2 V. 1-3; VI. 2, 4, 6, 15. Pratijña: I. 4, 6; L. 2, 9; III. 4; IV. 4, 6, 7. Avimāraka: 1.3,6, 113 II. 1,2,7,13; III. 1, 7, 8, 10, 12, 15.17, 198 IV. 1, 5, 8, 18, 18, 22; V. 2,73 VI. 1. 11,19. Caru. datta : I.2,5,809, 11, 18; M. 1,3,5, 10, 18; IV. 4. Pratima : I. 7,8, 22; II. 2,4;IV. 1,2,16,22,243; V.10, 115 VI. 4,6,7,133; VII. 4,6,7,9-11. Abhiseka : I.1,4, 9, 11; III. 21, 273 IV.7, 13,23; V.4,7,13,165 VI.1, 7. Paficaratram : I. 18, 29, 34, 37, 39; II. 27,31, 42; Iu. 22. Madhyamavyayoga : I. 1,3,8,11, 27, 48. Datarikyam : L 3-5, 11-14, 23, 41, 43, 44, 49,54. Datagha. totkacam : I. 1, 5, 11,14,23, 95,45,52. Karnabhāram: 14,6, 9, 16,21,34. Drubhangam : I.2,3,7.9, 11, 12, 19,22, 31, 32, 36, 40, 54, 59,60,66. Balacaritam : I. 5,8.23; II. 1-4, 6, 7, 10, 21, 221 II. 2,5, 14; IV.6, 8, 11, 13; V.1,3,6,8, 10, 11, 15. मालिनी ननमयययुयं मालिनी मोगिलोकः । Pratijna: I.11,14:11.3;IV.3,18.Avimiraka: II.5. III.2; IV. 9. Chrudatta: I.13.14, 17,29. Pratinna : I. 14,86 III. 9,21: IV.10, 20.V.75 VII. 1,2,13. Abbiseka: I. 10,35:11.8,9,21, 26; IV. 15, V. 16, I. 4.

·APPENDIX A
ច
..
6,11. Paicarātram : I. 38, 46, II. 5, 16, 45, III. 2,4.
Madhyamavyayoga: I. 5, 6, 32, 46. Datavākyan: 1. 10,
35, 39, 40, 45, 47, 48. Dataghatotkacam : I. 43, 46.
Karnabbāram : I. 1, 3, 14, 18-20. Orubhangama : I. 6,
20, 26, 27,30, 56,67. Balacaritam : I. 1, 10, III. 11,
16, IV.3; V. 12.
पृथ्वी
जसा जसयला यमुग्रहयविश्व पृथ्वी गुमः ।
Avimāraka: II. 6
हरिणी
नसमरसला ग पट्वेदैईयईरिणी मसा ।
Svapna. : VI. 8. Fratima : I. 18, III. 171IV.8, V.2.
Datagha totkaca : I. 47. Urubhangam : T.6, 10.
शिसारिणी
रसे रच्छिद्धा यमनसभला ग शिखरिणी।
Svapna: 1.14, 16. Pratijfia: 11.4. Avimüraka : 1.03
II. 3, in. 14. Pratima : II. 14; III. 1, 2, 225 TV.7.
Abhiseka : IV. 17. Paficarātram : I. 3, 14,21; II. 7,22,
24. Urubhangam : I 61.
शार्दूलविक्रीडित

·.. 666 APPENDIX A Karnabhāram:I.10, 15. Orabhatigam I.1,4,13-18,21, 23-25, 28, 29, 34,35,61-53, 58, 63, Balasaritam : I. 15 III.3; VI. 1, 7. सुवदना ज्ञेया सप्तश्वषड्भिर्मरभनययुता म्लो गः सुवदना । Pratimā :III. 7, 11. Paficarātram:I.6. Dūtavākyam: 1.15. स्स्रग्धरा नम्नानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । Avimāraka : 1.1, 12; Iv. 19. Pratimā: IV. 17. Abhişeka : III. 7, 12. Dūtavākyam: I. 61. Balacaritam: IV.2. मेघमाला (सकृतिभेदः) Pratima:III.3. दण्डक (चण्डवृष्टिः रन । ७२) Avimāraka : V. 6. वैतालीय पड्विपमेऽष्टौ समे कलास्ताव समे स्युनिरंतराः । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रली गुरु।। Pratijfia: II.1.. आर्या यस्याः पादपथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि । भष्टादश द्विवीये धतुर्थ के पंचदा सार्या ।। Svapna.: I. 1; IV. 3, 4, Pratijñā : IV. 1*, Carddatta : I. 1,21. Pratima : I.2; IT. 7. Balacaritam : I. 19*3 III. 1"; v.4*. मार्योत्तरानुरूपं प्रथमाधमपि प्रयुकं चत् । कामिनि तामुपगीति प्रतिमापते महाकवयः ।। Balacaritam : V. 6.* .. .. उपगीति, ·APPENDIX A 567 tadoss Pra..Yaug. Avimbrala Carudatta Pratimo Abhisela Paficarátran 11. Vykyoga Ditasakyan Dateuchte Date-gbata Karpadharama wwwqqasd a ElftDeleg Total Aloka . le.... 1........ . . Indrayajra Upendravajra .. Upajat: Kalini Drutapılambits Pushprtages Bhujangaprayāts Vontantha Vaidyadevi Praharpini Vesantatalska ... Malin! Pithy Harini Siklarini Gardalavi Savedana Sragchard Meghamala Dandata Vaſtaliya Arya Upagiti 2629/10/17766876342222) 412 37 437 3...8...... 3.. 2 21 1 al 1 4 1 1..... 9- 1 417 6 6 10 2 7 4 2 617 91 3) 4 2 1 3 1 6....... 22 1 2 311 2 422 4 3 2 2 55 1 31 11 4 4 112 1 1 2 4 1 1 35 1/ 2 2!. 5 2 1 3 4 3.......... 17 11 827/12/22 16 9 613 8 616 26 179 5 31 4 1011 7 4 7 2 6 7 6 72 1.. 1 8 2 1 3 616..... 19 6 516 5 916 9 11 2 8 221 4 92 2 1.. 31 8 1 1 1 31 1 11 1 1 167'66/9765/157 151 152/52 60'52 25'66103 1092 .. A1.... 1...2.. . 20 + . 1 . Total

·APPENDIX B
List of irregular Constructions and Solecisms
Irregular Sandhi
स्मराम्यवन्त्याधिपतेः सुताया: 1 P. 39
हस्वा रिपुप्रभवमप्रतिमं तमोघम् । P. 316
कोऽयं विनिष्पतति गर्भगृहं विगाद्य' उल्कां प्रगृव । P. 526
१. इह विसन्धिता दृश्यते । श्लोकाधे च संहिता नित्या ।
Use of Parasm. for Atm.
आपृच्छामि भवन्ती। P. 11
साधुजनहरतगतैपा नोत्कण्ठिप्यति । P. 12
रष्टिन तृप्यति परिप्वजतीव साङ्गम् । P. 143
पुत्रं पितेव च परिष्वजति प्रष्टः । P. 171
गाई परिप्वज सस्ते । P. 176
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् द्रुमांश्च | P. 298
यापृच्छामि अग्रभवतीम् | P. 310
तं हत्वा क इहोपलप्स्यति चिर्र स्वैर्दुष्कृत विठम् 1 P. 462
परिप्वजामि गाढं स्पाम् । P.528
रोपेण धूमायति यस्य देवः। P. 553
Use of Atm. for Parasm.
अपरिचयातु न लिप्यते मे मनसि । P.3
फाले काले छिपते रहते । P. 60
देवप्रामाण्याद् भ्रश्यते वर्धते या । P.58
कथमगणिवपूर्व द्रक्ष्यते तं मरेन्द्रः
कयमपुरुषवाक्यं थोप्यते सिद्धवाश्यः। 2.67
करतीममिलपमाणो। P. 154
यदि विमुम्चे रयते मवान् । P. 165
सीलातिनः कान्तिः परिम्लायते । P. 198
568

·670
भासनाटकचके
Intransitive roots used transitively
इमं हदवीणं ण रमामि । P. 223
अदो एव्व एदं अहं ण रमामि । P. 224
सीता मामविवकिनी न रमते | P. 333
सवति धनुस्यां शरनदीम् । P.998
मत्प्रत्यक्षं लजते ह्येष पुत्रम् | P. 413
Simplex for the Causative
भूयः पख्यसनमेत्य विमोक्तुकामा । P. 113
अमच्चो अय्यभूदिओ... महाराएण पूइदो पत्थिदो अ । P. 127
तात अभिवादनक्रममुपदेष्टुमिच्छामि मातृणाम् | P. 220
मम हस्ते निक्षिप्तं तव राज्यं चतुर्दशवर्षान्ते प्रतिग्रहीतुमिच्छामि | P.291
Irregular Compounds
एवं लोकस्तुल्य' धर्मो बनानां । P. 50
स्वस्ति भवते सपत्नीकाय | P. 185
जयवर्मणे सुमिना प्रदीयता काशिराज्ञे । P. 187
प्यूढोरा वज्रमध्यो । P. 429
उत्सादयिष्यन्निव सर्वराज्ञः।' P.446
१. 'धर्मादनिन् केवलात्' (V.4-124) इति 'अनिच् ' विहितः ।
सोऽत्र न कृतः । २. 'प्रत्याशिपि' (VI. 3-83) इति सूरेण आशिषि
विहितः प्रकृतिभावः सहशब्दस्य । अत्र तु तस्य समावः विधिविरुद्धः । ३.
राजाह. सखीभ्यः' (V.4-91) इति समासान्तप्रत्ययो न कृतः । ४.
'उसप्रकृतिभ्यः कप्' (V.4-161) इति नित्यं 'क' प्रत्ययविधानम् ।
Irregular Syntactial Combinations
अय्ये' मा दाणि अन् चिन्ति। P. 18
मा मा' भूयो अवगि। P.23
अम्पउत्तो इह आधिभ इमं कुमुमसमिद्धिं पक्तिभ सम्मागिदा
.

·APPENDIX B 571 मोरं। P.28 दुःसं त्यक्तुं यद्धमूलोऽनुरागः | P. 32 मा दाणि मयं अपत्थं चिन्ति। P.44 मा दाथि भट्टा ! अदिमत्तं सन्तप्पिदु । P. 60 मा' सा मा सु मंशविदुं । P.87 योवं नलागिरिग्रहमार्थ विमुक्तश्चेद् 1 P. 104 याचेमि मा णिन्वन्धिमा । P. 184 इष्टं चेकचित्ताना यद्यमिः साधयिष्यति । P. 161 यावत् प्रच्छन्नरूपेण तावत् संवत्सर व्रजेः। P. 178 अळं दाणि भवं यदिमत्तं सन्तप्पिदुं । P. 196 मा' स्वयं मन्युमुत्पाद्य | P. 258 अलमुपहतामु स्त्रीदिपु स्वमार्जरमुनिश्चत्तम् । P. 259 अळं दागि महाराओ अदिमत्तं सन्तप्पिस परवसं अचागं कादु । P. 266 परशङ्कामलं कर्तुं गृह्यता भरतो ह्ययम् | P.279 कुमार ! अलं' गुरुजनापनादमामिधातुम् । P. 285 अलमिदानीं नगे प्रहर्तुम् । १. 290 है अय्यउत! मा खु मा पु एवं मणिदं । P.318 --भो भो बगध्यक्ष ! सन्नाहमाशापय' वानरवाहिनीम् । P. 347 राश वानरवाहिनी प्रतिमया सन्नाहमागपिता1P.347 * यदि दातव्ये राज्ये किमस्माभिः सह मलयसे । P.385 मा' खु मा खु महा एद नळासभं पविसिढुं । P.544 मा' खुमासु पाहशं पळिअ पविपिटुं । P. 645 १. इह मा शब्दयोगे 'क्त्वा' प्रत्ययः 'तुमुन् ' प्रत्ययो वा प्रयुत्तोऽशास्रीयः। २. यदिशब्दवेच्छन्दयोः सहप्रयोगोऽपूर्वः । ३, 'अन' यावत् , शन्दी फेवलं पादपूरणार्यको द्रष्टयौ । ४. “ अलंगल्योः" (III.4.18) सलु इत्येतयोः प्रतिषेधवाचिनोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा प्रत्ययो विहितः। अन तु 'तुमुन् ' कृतः । ५. अत्र द्विकर्मक्ल चिन्त्यम् । ६. अन यदिशब्दस्य सत्सतम्याश्च सहप्रयोगोऽपूर्वः । मा ना.३८ 'तावत इति सूनेग अल ·572 भासनाटकचके Anomalous Formations अद्यापि गन्धेन न संध्यन्ते । P. 160 ताते धनु मयि । P.261 क्रमेण शुधूपयिष्ये । P. 289 सुस्सूसइद वो P. 290 सुष्ठु खल्लिह लक्ष्मणः शुश्रूषेयतु । तत्रस्यो भरतः शुधूपयतु । P. 290 शुपयस्व भगवन्तम् | P.299 न प्रत्यायति शोकार्ता । P. 837 विजयविख्यात विंशबाहुशालिनि '. 359 लकामम्युपयामि बन्धुसहितः सीतां समाश्वासितुम् । P. 366 अहमेवैनं मोक्षयामि । P.411 अशान् विपन् सकितव| P.445 द्रुपदराजमुना रुदन्तीम् । P.445 व्यायामोणं गृन "चापं परेण । P.466 अहमिय पाण्डवा गुथपपितम्याः । 12.604 घोपे जागरिमा"P.539 १. संश्रयन्ते इति प्रामादिकं रूपम् । “ संश्रियन्ते" इति तु युक्तम् । २. अस्य स्थाने नमय' इति था नमनु' इति वा पटिर्नु योग्यम् । ३. 'शाशुस्मृदृशां सनः' (I. 3. 67) ति सूग सन्नन्तात् आत्मनेपदं विहितम् । अत्र तु स्वार्थे गिचः प्रयोगः अवैधः । ४. 'प्रत्येति' इत्य "प्रयायति " रूपं चिरयम् । प्रत्यापूर्वस्यायने रूपमेतदिति समाधेयम् । अपनेरारमनेपदं च न तम् । ५. 'विशति' इत्यस्य स्थाने 'विशद् '- इति रूप प्रामादिकम् । ६. अत्र गिलोप. प्रामादिकः । ७. " मोशे " " मुमुझे" इति शास्त्रीय रूपम् । स्वा गिजविहित.। ८. 'सकताम्' इत्येपेशितं मानि । 'सकिनरः' इति पाठः सूचितः । १. इह 'नुम् ' अशास्त्रीयः । १०. रसायाने स्परपूर्वः अशास्त्रीयभ। ११. अन जागरसन्दान् इमनिचः प्रयोग: चिन्नयः । , ·APPENDIXO 678 Implied alternative sentences 'प्रीडेयं नियमस्पृहा । P. 257 'किं क्षमा निर्मनस्थिता । P.260 कथं तिष्ठतु, यात्विति । P. 285 तान् धारयिष्यसि, मृगैः सह वर्तयन्तु | P. 383 अनुशातोऽसि किं तेन, न राशा सारयिमतान् । P.396 'इहायं समुदाचाये, ग्रहणं परिभूयते | P. 404 १. अन हि विकल्पः आक्षित । वाशब्दस्याप्रयोगात् । Use of # at the beginning of a quarter 'मे शापितो न परिरक्षसि चेत् स्वराज्यम् । P.291 १. अन पादादी युष्पच्छन्दस्य " मे" आदेशः न युक्तः । --- - APPENDIX C References to Bhasa or hig works in literature (१) भासनाटकचकेऽपि च्छेः सिसे परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून पायकः ॥ Attributed to Rajaſekhara in Saktimuktavali (२) "तुल्यवेतनोऽस्मि, भवद्भिः सहभोग्यमिद राज्य, मयामिहितः परोऽभि- हन्तव्यः " इति, वेदेष्यप्यनुश्रूयते-- 'समातदक्षिणाना यशानामवभृथेषु सा,ते गतिर्या शूराणाम्' इति अपीह श्लोकी भवत - . यान् यशसधैस्तपसा च विप्रा. स्वर्गेपिण. पानचयाश्च यान्ति । क्षणोन तान्यप्यतियान्ति शूरा प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्त ॥ नव शरावं सलिलस्य पूर्ण मुरास्तं दर्भहतोत्तरीयम् ।। तत् तस्य मा भूनरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ।। इति मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद् योधान् ।। From Rautalıya Artbaśāstra, Adhikarana X-Adhyāya II. (३) प्रथितयशसा भाससौमिछाविपुतादीना प्राधानतिक्रम्य " etc.

·574 भासनाटकचके -Kalidasa in Malavikāgnimitra Act I. (४)" अणेण मम भादा हदो अणेण मम पिदा, अणेण मम सुदो " From Pratijñā seems to be referred to in हतोऽनेन मम भ्राता मम पुत्रः पिता मम । मातुलो भागिनेयश्च रुपा संरब्धचेतसः ।। ४४ ॥ vide काव्यालंकार of मामह chapter iv, verses 40-47 (५) सूत्रधारकृतारम्भैाटकैहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ।। - हर्षचरितम् (६) लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेय प्टिनिष्फलतां गता ॥ From Bālacarita and Cārudatta oited by Dandin in Kavyadarba. II. 226 (७)" यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् " From āratijñā cited by Vāmana ia Kāvyālankāra, Adhikarsna. II. (८) यासां बलिर्भवति मद्गृहदेहलीनां हंसैश्च सारसगणेश्च विसपूर्वः । 'तास्वेय पूर्वबलिरुदयबाबुराम चीजाजलिः पतति कीटमुसावलीदः ।। Cited by Vāmans in his Kāvyālaikāra, Adhikaraņa, V. (९) शरच्छणागौरेण वाताविरेन मामिनि । कासपुष्पलयेनेदं साभुपात मुसं मम ।। From Svapas. cited by Vamans in Adhikaran. IV Adbyāya III. (१०) मासम्मि जलगमित्ते कन्तीदेवे अ अस्स रहुआरे । सोयरे अबधम्मि हारियन्दे अ आगन्दो । गउडवहो-वेदग्प्परगनम् । Bombay Sanskrit and Prakrit Series No. 84-P.221 ·APPENDIX C 576 - (११) महाकविना मासेनापि स्वप्रबन्ध उक्त:- नेतायुगं तद्धि न मैथिली सा यमस्य रागपदवी मृदु चास्य चैत । लम्वा जनस्य यदि गवणमस्य काय प्रोत्कृत्य तन्न तिलयो न वितृप्तिगामी ॥ अमिनसभारती-- P. 320. Comm, on नाट्यशास्त्र (Gaekwad's Oriental Series) (१२) सञ्चितपश्मपाट नयनद्वार स्वरूपतडनेन (१)। उद्घाट्य सा प्रविष्टा हृदयगृहं मे नृपतनूजा ।। Abhinavagupta's comm, on ध्वन्यालोक. (१३) "क्वचित् ग्रीडा यथा स्वप्रयासपदत्तायाम्" From Abhinava bhārati also-तत एव विक्रमोर्वशीयस्वमासदत्ता (त्ते) नाटकमिति व्यरहरन्ति । Abhinavabbārati, Page 17, Gaekwad's Oriental Series XXXVI (१४) The following stanza from काव्यादर्श 11. 280 is also given by Bhojadeya:- 'मृतेति प्रेत्य संगन्तुं यया मे मरणं मवम् । सैनावती मया लब्धा क्थमनेर जन्मनि ॥ अत्र स्थायिनो विमावानुभावन्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिरिति रतिरेव शृङ्गार- रूपेण निष्पयते । यथावत्या वासयदचाया आलम्बनविभावभूतायाः सकाशादुत्पनो चरसेश्वरस्य रतिस्थायिमायः, तस्याः पुनर्जीवनादिमिन्दीपनविमारेरदीप्यमानो मृतेत्या- दिना यागारम्मानुमावेनानुमीयमानहपतिप्रभृतिभिः मुतात्मन्यभिचारिभिः संस्- ज्यमानः करणान्तर. संमोगः शृङ्गाराख्या लमते ।। सरस्वतीक्ण्टाभरणम् । पन्चमो परिच्छेदः । (Kavyamala No. 94-P.696) - ·576 भासनाटकचके (१५) शकार किं प्रार्थनया ग्रावारेणामिषेण वा । अकार्यवज मे हि किमभीष्टं क्रोमि ते ।। --सरस्वतीक्ण्टाभरणे पञ्चमपरिच्छेदे ४११ the dislocated elements of which are found in 73 कटिक. It is, however, probable that Bhoja may have versified the prose of the मृच्छकटिक. (१६) स्वप्नवासवदत्ते पद्मावतीमस्वस्था द्रष्टुं राजा समुद्रगृहकं गतः । पद्मावती- रहितं च तदवलोक्य तस्या एव शयने सुप्वाप । वासवदत्ता च स्वमरदस्वप्ने ददर्श। स्वप्नायमानश्च वासवदत्तामाबभागे | स्वप्नशब्देन चेह स्वापो या स्वप्नदर्शनं वा स्वप्नायितं वा विवक्षितम् । from शृङ्गारप्रकाश of भोजदेव, (१७) प्रशान्तरसभूयिष्ठ प्रशान्तं नाम नाटकम् । न्यासो न्याससमुद्भेदो चीजोक्तिीजदर्शनम् ।। ततोनुद्दिष्टसंहारः प्रशान्ते पञ्च सघय । स्वप्नवासवदत्ताख्यमुदाहरणमत्र तु ।। आच्छिद्य भूपाद्वयसनाद्देवी मागधिकाररे । न्यस्ता यतस्ततो न्यासो मुखसन्धिरयं भवेत् ।। न्यासस्य च प्रतिमु समुद्रेद उदाहृतः । पद्मावया मुग्नं वीश्य विशेषविभूषितम् । जीवत्यावन्तिरेत्येतज् हात भूमिभुजा यया ॥ उत्कण्ठितेन सोद्वेग बीजोगिम पीर्तनम् । एहि वासवदत्चेति छ यासीत्यादि दृश्यते ।। सहावस्थितयोरेक्प्राप्यान्यस्य गरेपनम् । दर्शनस्पर्शनालापरेतत्स्याद् पीजदर्शनम् ।। चिरप्रमुमः पामो मे वीणया प्रतिमोषितः । ता तु देवी न पश्यामि यस्या घोषवती प्रिया ।। कि ते भूयः प्रियं कार्यमिति वाग नोच्यते । तदिष्टसंहारमित्याहुर्भरतादय ॥ --भावपराधिारदावनय 2 ·APPENDIXC 577 (१८) स्वदिशमात्मसारवर्तुम् उदयनस्य पद्मावतीपरिणयोऽर्थशृङ्गारः स्वम- वासवदत्ते, तृतीयस्तस्यैव वासवदत्तापरिणय कामशृगारः । -अमरसोशटीकासर्वस्वे सर्वानन्दविरचिते । P. 147. (१९) कूण सङ्कोचने " चुरादिर्दीर्घादिरिति धातुप्रदीप. । तथा च बूण बाहुयुग" मिति भासकवि । टीमासर्वस्वे । P.305. (२०) यथा स्वमवासवदत्ते । नेपथ्ये सूत्रधार. उत्सारणा श्रुत्वा पठति । अये कयं तपोवनेऽप्युत्सारणा । (विलोक्य) कय मन्त्री यौगन्धरायणो वरस- राजस्य राज्यप्रत्यानयन कर्नुकाम. पद्मावतीयजनेनोत्सार्यते । - नाटक्लक्षणरत्नकोशः of सागरनन्दिन । (२१) श्रृङ्गाराश्च नयः । धर्मशृङ्गारः । कामश्रृङ्गारः । अर्थशृङ्गार.। ... तत्राद्यो यया । लामकायनाके नन्दयन्त्या ब्राह्मणभोजनादि । स्वदेशमात्म- या रुदयनस्य पद्मावतीपरिणय अर्थश्रृङ्गार' । कामशृङ्गार' तस्यैव पासव- दत्तापरिणयः। नाटकलक्षणरत्नकोशः। P.117. (२२) पादामान्तानि पुष्पाणि सोम चेद शिलातलम् । नूनं काचिदिहासीना मा दृष्ट्वा सहसा नता (गता )। नाश्वदर्पण of रामचद्र and गुणचद्र (२३) यथा चारुदत्त शुष्पद्रुमगतो रोति आदित्याभिमु स्थितः । क्थयत्यनिमित्त मे वायसो ज्ञानपण्डित || -- नाटमलक्षणरत्नकोशे । P.41. (२४) A reference to the story of Avimaraka:- शौनकमिव बन्धुमती कुमारमविमारक कुरङ्गीव । अर्हति कीर्तिमतीय पान्त कल्याणवर्माणम् ।। -कौमुदीमहोत्सवे II. 15, and v 9 (२५) चायदते पुनः सूत्रधारस्यापि प्रास्तम् -शाकुन्तलयाख्या (२६) सुविभक्तमुपाद्यौर्यत्तलक्षणवृत्तिमिः । परेतोऽपि स्थितो मास शरीरेणैव नाटकै ॥ -अवन्तिमुन्दरीकथा दण्डिन् v II. Cited in Ind. Hist. Quarterly 1929, 726 ·578 भासनाटकचके APPENDIX D Stapzas attributed to Bhāsa in the Anthologies, but not found in the existing texts. 1 दुग्धे मनोभवतौ वालाकुचकुम्भसंभृतैरमृतैः । त्रिवलीकृतालवाला जाता रोमावली वल्ली ।। सदुक्तिकर्णामृते पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षणीयं ग्राह्यः स्वभावललितो विकटश्च वेपः । येनेदमीदृशमदृश्यत मोक्षवर्म दीर्घायुरस्तु भगवान् स पिनाकपाणिः॥ 3 तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिराढयः शृङ्ग रुरुस्त्यजति मित्रमियाकृतज्ञः। तोयं प्रसीदति मुनेरिव चित्तमन्तः कामी दरिद्र इव शोपमुपैति पकः ।। शाङ्गंधरपद्धती 4 वाला च सा विदितपञ्चशरप्रपञ्चा तन्वी च सा स्तनभरोपचिवाङ्गयष्टिः। लम समुदहति सा सुरतावसाने हा कापि सा किमिव किं कथयामि तस्याः । मुभापितावल्याम् । कपाले मार्जारः पय इति फरॉल्लेडि शशिन- तरुच्छिद्रमोवान्विसमिति फरी संकलयति । रवान्ते तल्पस्थान् हरति यनिताप्यंगुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्लवयति ।। वाघरसदती

·APPENDIX D
679
6 कठिणहृदये मुश्च क्रोधं सुसप्रतिघातक
लिसति दिवसं यातं यातं यमः किल मानिनि ।
चयसि तरुणे नेतद्युकं चले च समागमे
भवति कलहो यावत्तापद्वरं सुभगे रतम् ।।
सुभाषितावल्याम्
1 कृतककृतकर्मायासख्यस्त्वयाम्यतिवश्चिता
निभृतनिभृतेः कार्यालापैर्मयाप्युपलभिवम् ।
भवतु विदितं नेष्टाहं ते वृथा किमु खिद्यसे
ह्यहमसहना त्वं निःस्नेहः समेन समं गतम् ॥
सुभाषितावल्याम्
8 विरहिवनितावक्त्रौपम्यं विभर्ति निशापति-
गलितविभवस्या वाद्य द्युतिर्मसृणा रवः ।
अमिनवयधूरोपस्वादुः करीपतनूनपा-
दसरलजनालेपकूरस्तुपारसमीरणः ॥
सदुक्तिकर्णामृते
9 यदपि विबुधैः सिन्धोरन्तः कथंचिदुपार्जितं
तदपि सकलं चारुस्त्रीणां मुखेपु विलोक्यते ।
सुरसुमनसः श्वासामोदे शशी घ कपोलयो-
रमृतगधरे तिर्यग्भूते विपं च विलोचने ।
सूक्तिमुक्तावल्याम्
10 दुःसार्ने मयि दु.खिता भवति या हृष्टे प्रहृष्टा तथा
दीने दैन्यमुपैति रोपपरुपे पथ्यं वचो भापते ।
कालं येत्ति कथाः करोति निपुणा मत्संस्तवे रज्यति
मार्या मन्त्रिवरः ससा परिजनः सैका बहुत्वं गता ।।
सुभाषितावल्या

·578 मासनाटकचके APPENDIX D Stazas attributed to Bhāsa is the Asthologies, but not found in the existing tezts. 1 दुग्धे मनोभवतरौ वालाकुचकुम्भसंभृतैरमृतैः । त्रिवलीकृताव्याला जावा रोमावली वल्ली ।। सदुक्तिकर्यामृते 2 पेया सुरा प्रियतमामुखमीक्षणीयं प्रायः स्वभावललितो विकटश्च वेपः । येनेदमीशमदृश्यत मोझवर्म दीर्घायुरस्तु भगवान् स पिनाकपाणिः॥ 3 तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिरादयः शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिच चित्तमन्तः कामी दरिद्र इव शोषमुपैवि पकः ।। शाघरपद्धती 4 बाटा च सा विदिवपञ्चशरप्रपञ्चा तन्वी च सा वनभरोपचिवागयष्टिः । लनां समुद्हति सा सुरतावसाने हा कापि सा किमिय किं कथयामि तस्याः। मुभाषितावल्याम् 5 कपाले माजारः पय इति कराँढेडि शशिन- सरच्छिद्रप्रोवान्विसमिति करी संकलयति । रतान्ते तत्पस्थान हरति यनिताप्यंभुकमिति प्रमामचम्यन्दो जगदिदमहो विषयति ॥ सापरसस्टी

·APPENDIX D
679
6 कठिणहृदये मुश्च क्रोधं सुसप्रतिघावर्क
लिसति दिवसं यातं यातं यमः किल मानिनि ।
वयसि तरणे नेतद्युक्तं चले च समागमे
भवति कलहो थावत्तापद्वरं सुभगे रतम् ॥
सुभाषितावल्याम्
7 कृतककृतकैर्मायासख्यैस्त्वयास्यतिवश्चिता
निभृतनिभृतैः कार्यालापैर्मयाप्युपलक्षितम् ।
भवतु विदितं नेष्टाहं ते वृथा किमु खिद्यसे
यहमसहना त्वं निःस्नेहः समेन समं गतम् ॥
सुभाषितावल्याम्
8 विरहिवनिवस्वस्त्रौपम्यं विभर्ति निशापति-
गलितविभवस्याज्ञेवाद्य द्युतिर्मसृणा रवः ।
अमिनववधूरोपवादुः करीपतनूनपा-
दसरलजनाश्लेपनूरखपारसमीरणः॥
सदुक्तिकर्णामृते
9 यदपि विबुधैः सिन्धोरन्तः कथंचिदुपार्जितं
तदपि सकलं चारुस्त्रीणां मुखेपु विलोक्यते ।
सुरसुमनसः श्वासामोदे शशी च कपोलयो-
रमृतमधरे तिर्यग्भूते विपं च विलोचने ॥
सूक्तिमुक्तावल्याम्
10 दुःखाते मयि दु खिता भवति या हृष्टे प्रहृष्टा तथा
दीने दैन्यमुपैति रोपपरुपे पथ्यं वचो भापते ।
कालं येत्ति कथाः करोति निपुणा मत्संस्तवे रज्यति
भार्या मन्त्रिवरः सखा परिजनः सैका बहुत्वं गता ।।
सुमाषितावल्यामू

·580 भासनाटकचक 11 प्रत्यासन्नविवाहमङ्गलविधौ देवार्चनव्यप्रया दृष्ट्वाग्रे परिणेतुरेव लिखितां गङ्गाधरस्याकृतिम् उन्मादस्मितरोमलज्जितरसैौर्या कथंचिचिरा- द्वद्धः सीवचनातिप्रये विनिहितः पुष्पांजलि: पातु वः ॥ सदुक्तिकर्णामृते 12 अस्या ललाटे रचिता सखीभि- विभाव्यते चन्दनपत्रलेखा । आपाण्डुरक्षामकपोलभित्ता- वनङ्गवाणव्रणपट्टिकेव ।। दयिताबाहुपाशस्य कुतोऽयमपरो विधिः । जीवयत्यर्पितः कण्ठे मारयत्यपवर्जितः ॥ शाईघरपद्धती APPENDIX E Select Glossary अट्टालः (पृ. १४१)-प्रामारादुपरि- अर्जिता (पृ.६०)- अमहती । सममुन्नतं स्थानम् । अन्तलिक्सवासो (पृ. १४५)-अन्त- अतिपाति (कार्य) (पृ. ३३४ ) रीयवासः, परिधानवस्त्रम् । विलम्बासहम् । अपनयः (पृ.५४) अपनयनम् । अधिकरणं (पृ.५४) साशी. अभ्यरपतुनामः (पृ.९)-रक्षां परि. अदमगसिलावट्टएहिं (पृ. २२ ) प्राण या चिकीयुः। अर्धमनःशीलपहके। अयः (वासवदचायः) (पृ.५७)- अनभिवादकः (पृ. ११६)-प्रतिकूल शुमावहः विधिः। वार। अवजिदि (पृ. १२ )-अपचिति, अनिविष्टः (कल) (पृ. ११५) निष्फयम् । अविसहित अवतीर्णम् (पृ.) अवतारः ।

·APPENDIX E 581 अश्वारोहणीयम् (पृ. ६.)-तुरङ्ग- कपिशीर्षम् (पृ. १४१ प्राधारा- सादिवलम् । ग्रम् असमायुक्तः (पृ. १०२ )-असम्यक् कर्कटकरज्जुः (पृ. १४१)-संदंशक्युमा शिक्षितः । आदत्तो (पृ. ९७) आधीकृतः । कर्मकारः (पृ. ३३१ )-लाहकारः । आधारय (वृत्तान्तं (पृ. ६६ )- क्योदसन्दाणों (पृ. २७३ )-पोत- ईपत् स्थापय, विरमय । सन्दानकं, पोतनीडम्। आपन (पृ.६६)-विपद्गतम् । क्स्यूलिका (पृ. ८१)-निशाहिमजलं, अवश्यायसलिलम् । आर्यपुनः ( पृ. ४४ )काञ्चुकीयेन काक्ली ( पृ. २२८ )-सन्ध्युत्पाद- भटेन वा प्रयुक्तोऽयं राज्ञ आमन्त्रण- कश्वोरसाधनविशेषः। शब्दोऽपूर्वः । काक्षः (पृ. ४४५)-पटाक्षः । आवर्तयति (विद्या ) (पृ. १५४)- काल्यं (पृ. २२८ )-प्रत्यूषः । चिन्तयति । केरः (पृ. ४५१)-बलिरः, नेत्र- आसन्न (पृ. ४४३ )-अन्तिकं, चियुक्त। निक्टम्। कौतुकक्रिया (पृ. १०६) मालकर्म । उग्धादो (पृ. २५६ )-उदाता, कार्योपकमः। क्षुपाः ( १७७) शुदवृक्षाः। क्षुरप्रमाला (पृ. ९७)-अर्धचन्द्रमाला। उपक्रोशः (पृ. १०५)-निन्दा । उल्हालिम ( पृ. १९४ )-उल्लाल्य, गण्डभेद (पृ. १२१)-गण्डिभेदअ ? ग्रन्यिभेदकः, कुम्मीलकः। एकायनस्थः (पृ. ६४)-अगतिकः । गृष्टिः (पृ. १७१ )-सत्मसूता गौः। ओघटिइमो (पृ. ५९/-औपस्थितिक घोटअ (पृ. ३९१ )-घोटकः , अश्वः । उपस्थिति समीपावस्थानं नित्य- चानेरिका (पृ. १४६ )-चाङ्गेरी वात- मर्हति सः । अन्तिकचरः। पिचहरा काचिदोषधिः । कण्डिलं (पृ. ८७)-सुरायुक्तम् । जम्भः (पृ. १७१,४५२)-मायावी। फण्डिलमुण्डिगिणी (पृ. ९४)-कण्डिल- डिण्डिकः (पृ. ८२)-वितवेषभापो शौण्डिकी कण्डिला-मत्ता विकयिगी। तपः (पृ. २८२)-तृष्णा । उपच्छन्य। मद्य- याचकः।

·582 भासनाटकचके त्रिवर्णा (दशा) (पृ. १०)- परिवेहामि (पृ. २२६ )- परिवर्त- त्रिरूपा । यामि, प्रत्यर्पयामि। खरता (पृ. ११५)-स्वरा । परिस्पन्दः (पृ. ३९९ )-पराक्रमः । दुर्गुणितम् (पृ. १२२)-दुरभ्यस्तम् । पिअक्खाणिों (पृ. २५३)-प्रियाख्या- दूतसंपातः (पृ. ५) दूतसंप्रेषणम् । निकं, प्रियवार्ता । देशिकः ( राजधर्मस्य) (पृ. ५)- पुष्यरथः (पृ. २५०)-क्रीडारथः । उपदेष्टा । प्रक्षेपभूमिः (पृ. १६०)-निषिद्धा नन्दिपटहः (पृ. २५०)-आनन्द- भूमिः। सूचकः मङ्गलपटहः। प्रतिच्छन्दः (पृ. १२२)-प्रतिमा । नवयोगा (पृ. ४६ )-नवतन्त्रीभिः प्रतिसरा (पृ. ५८)-हस्तधार्य रक्षा- प्रतियोजिता । सूत्रम् । निर्विष्टः (पृ. १८१)-कृतदारसरिग्रहः । प्रतीक्षः (पृ. ७३)-प्रतीक्षमाणः । निशान्तम् (पृ. ३३१ )-मन्दिरं, प्रतीहारः (अदेशकालः प्रतीहारस्य), गृहम्। (पृ. ४५)-प्रवेशद्वारम् । निष्ठाणिता (पृ. ८७)-तेमनयुक्ता, प्रतोली (पृ. १४१ ) अभ्यन्तरमार्गः । दध्यादिव्यञ्जनयुक्ता। भृङ्गारः (पृ. १०५)-स्वर्णरचित- नैत्यकम् (पृ. २७६ )-नित्यकर्म । पात्रविशेषः। न्यगम् (पृ. ६०, २८५)-अवद्यम् , मगमदअणीए (पृ. ६१)-मार्ग- दोषः। मदन्या, मार्ग मृगसमूहः तन्मद- यति इति मार्गमदनी, तया । पक्कणं (पृ. ३९१ )-आभीरशबरा- दीनां निवासस्थानम् । मरुत्प्रपातः (पृ. १५२)-पर्वतपतन- पञ्चन्तवासी (पृ. ६२ )-प्रत्यन्तवासी, यवनिका (पृ. ५४)-मुखाच्छादन- स्थान, भृग्वादि प्राणत्यागार्थम् । अनार्यदेशवासी। वस्त्रं, अवगुण्ठनम् । परिणीवित । (पृ. ७३ )-स्थूलित, योगः (पृ. १२६ )-ध्यानम् , परिहित । संगमश्च । परिप्फन्दो (पृ. २२१)-परिस्पन्दः रजविन्भह (पृ. २८३) राज्यविभ्रष्ट, पराक्रमः ऊर्जितं कर्म । राज्यभ्रंशः। ।

·APPENDIX E
583
यो (पृ. १९२)- लण्डितः। ब्याचपः (पृ. १५४)-चित्तविशोमा,
उत्थितः।
चित्तभ्रमः।
पहिवस्सअजयो (पृ १९१)-परि शिरस्यानानि (पृ. २६४)-प्रधाना-
पस्यम्जन, प्रतानुरुपको धार्मिकः ।
वसथानि ।
वणिआरं (पृ. १३५ )-वर्णिकार। गृहारम् (पृ. १४०)-चतुष्पयम् ।
वयस्यः (पृ. २७९ ) ययसि पूर्व समाहिद (पृ. २५)-समाहितं,
स्थितः । युवा ।
सुश्लिष्टम् ।
वरण्टी (पृ. १९२ )- वरण्ड , तृण- संपाग्निः (पृ. ३२५)-प्रलयामिः ।
सवयः।
सानूकर्पा (पृ. ३९४)-रयस्य अघो-
गादसोगिदं (पृ. २० ) वातशोणिनम्, सायिम (पृ. ६० ) सावेगम् ।
धरणदार अनुक्र्याख्य, तात्ता ।
तत्वोमजनितविकारः।
सुमणावग्गा (पृ. २१ ) मुमनो-
विवाः (१.२०.)-विमार्गाः ।
वर्णकं पुष्पल्पनादि ।
विद्यारक्षितः (पृ. ४६६ )-विद्याधरः। श्रुतिविशेषणायं (पृ. ८)- श्रुतीना
वीरमानी (पृ. ८१, ३५५) वीरें विशेपपरिचयाम् ।
आत्मानं मन्यते सः।
सोपस्नेहता (पृ. २२८)-वृसलता-
वेदालिआ (पृ. ७५ ) चैतालिकी,
बाहुल्यप्रयुक्त स्निग्घलम् ।
वीणादिवादनवृत्तिः स्त्री।
हस्तारः (पृ. ४०४ ) हस्तबल,
प्यपाश्रयगा (पृ.६)-प्रार्थना । बाहुबलम् ।