·तिरुमल - तिरुपति - देवस्थान - वेदान्तप्रचार ग्रन्थमाला - स. ४६ (द्वितीयावृत्तिः)
श्री
श्रीनिवासाय नमः
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादप्रणीत
तत्त्वसङ्घयानम्
श्रीमजयतीर्थ विरचितटीकासहितम्
श्रीमद्विजयीन्द्रतीर्थ श्रीपाद - श्रीरोडी वेङ्कटभट्टोपाध्याय
श्री श्रीमुष्ण अनन्ताचार्य - रचित व्याख्यानयोपेतम्
NAST
TIRUMALA
बिजयते
श्री वेङ्कटेश्वरप्राच्यमहाकलाशालातः निवृत्तव्याकरणप्रधानाध्यापकेन
रा. राममूर्तिशर्मणा
सम्भादितम्

·Aripall Devasthannis:
Imdi
Tirupuri
SECOND EDITION
SI VYA WA
2:17.
acr.dis.
Dat?...
T!
Published under the authoriti ol
Sri P. V. R. K. PRASAD, 1.A.S.,
Executive Officer,
7. T. Devasthanans, Tirupan.
PLACED ON THE SHEL
Dpto.............
Artes
PRINTED AT
TIRUMALA-TIRUPATI DEVASTHANABIS LRESS,
TID TID A TI

·ये शङ्खचक्रोज्वलयाहुयुग्माः
स्वाघ्रिं भजन्ते भवसिन्धुरेषः ।
कटिप्रमाणस्त्विति वेङ्कटेशः
स्फुटीकरोत्यात्मकराम्बुजाः ॥
दृष्वा दिशि दिशि स्वीयान् दयया पालयन्निव ।
वर्तने विश्वनश्चक्षुः वेङ्कटे वेङ्कटेश्वरः ।।
श्रुतिशतपरिगीतः शुद्धभार्गृहीतः
कमलनिलयतातः कअनेत्रः प्रतीतः ।
मकलजगदतीतः सर्वसम्पत्समेतः
प्रविशतु मम चेतः प्रत्यहं श्रीनिकतः ।।
श्रीवेङ्कटलसच्छैलवासी दासीकृतामरः ।
छायया पातु मां नित्यं श्रीनिवाससुरद्रुमः ।।
समस्तसुजनाधारं दोषदुरं गुणाकरम् ।
श्रीवेङ्कटाचलावासं श्रीनिवासं भजेऽनिशम् ।।

·सनीरनीरदप्रख्यं सञ्चिदानन्दविग्रहम् । रमारमणमीशशं विलं समुपास्महे ।। महदिदमामोदस्थानं, यत् - प्रायः पञ्चविंशतिसंवत्सरेभ्यः पूर्वं तिरुमल - तिरुपति - देवस्थानाधिकारि सिः मुद्रापितं यत् तत्वसङ्ख्यानम्', तदिदं पुनर्मुद्रापितमद्येति ॥ पूर्व मुद्रापितस्य ग्रन्थस्यावलोकने बहव आसक्ताः कथञ्चित् ग्रन्थलाभाय महान्तं यत्नमास्थाय तदला भेन, पुनर्मुद्रापणे देवस्थानाधिकारिभ्यो निवदेनीय. मिति मां बहवो बहुशो बोधयामासुः । तथैव इदानीन्तनाधिकारिणां सहाशे न्यवेदयम्। मत्यपि कार्यान्तर भारे, एतादृशे सत्कर्मणि नितान्तमुत्साहवन्तः, उदारहृदयाः अनवरत श्रीमन्नारायणचरणारविन्दमकरन्दास्वादनपरा: अतएव श्रीश्रीनिवासमहाप्रसादा- सादितमहापदवीका: श्री पि.वि.आर.के. प्रसादमहोदयाः (Sri P.V.R.K. Prasad, I.A.S.) प्रार्थनां मदीयां उरसिकृत्य पुनर्मुद्रापणे सामोदमङ्गीचक्रुः ।। प्रथममुद्रापणे व्याख्याद्वयमेवासीत्। इदानीं तु तृतीया व्याख्या 'तत्व- दीपिकाख्या, लोकविख्याताना श्रीमती श्रीमुष्ण आर्याचार्याणामात्मजै: पण्डितप्रवरैः श्रीमद्भिः अनन्ताचार्यवयैर्विरचिता च विराजते ।। इयमेकैव मातृका अस्मच्छशुरपादैः गुरुवर्यै : महामहोपाध्याय-श्रीमुष्ण- सेतुमाधवाचार्यः संपादिता । यथामातृकं मुद्रापिनम् । यदि दोषाः स्युः, शोधयन्तु बोधयन्तु च गुणैकपक्षपातिनो महाजनाः ॥ पु. २९. स घट इत्येवो- त्तरमित्यस्य - स्थाने संघटमित्येवेति पाठयम् ।। व्याख्यात्रयोपेतोऽयं कोशः जिज्ञासूना महते उपकाराय भवतीति नातिवक्तव्यमिति मन्ये ॥ 135, T. Nagar, TIRUPATI 6-6--1980 इत्थम् विदुषामनुचरः रा. राममूर्तिशर्मा ·FOREWORD I am very glad to introduce to the public the present work of Tattvasankhyāna by Sri Madhvāchārya which is now issued as one of the volumes in the series with the gloss of Sri Jayatirtha and the commentaries of Sri Vijayindratirtha and Rotti Venkatabhatta. This is the first work on Dvaita philosophy to be published in the series and the circumstances of its publication may be mentioned in brief. The S. V. Oriental College has been in existence for the last seventy years but with the starting of the S. V. Oriental Institute, it was included in the latter and placed under the supervision of the Director of the Institute. One of the objects of the arrangement was to encourage the Lecturers of the College to undertake research work following the Readers in the Institute. Some of the Pandits took up the cue and produced work reflecting credit on the authors thereof. The present work is one of the fruits, though not the first of the effort. Pandit R. Ramamurti Sarma, the Senior Vyakarana Lecturer in the College, took up a work of Dvaita Philosophy for editing. He studied Vyakarana in the College and later Dvaita Philosophy, both under his father-in-law Mahāmahöpādhyāya Sri S. Setumadhavacharya, Professor of Vyakarana and attained proficiency in the two sciences. He is therefore the proper person to edit the work both by virtue of his scholarship and of his persuasion. In ten stanzas, the work sets forth and explains the nature of the universe so that the reader mav

·know the difference between huiselt and the Supreine
Being who is the cause of the creation, existence and
destruction of the universe and realise that there is
no identity between the finite and the Absolute.
Pluralism is thus indirectly established in this work.
The present work is included in the ten Prakaranas
of Sri Madhvāchārya which together present
comprehensive idea of his Philosophy.
The editor has given an account of the life and
work of each of the coinmentators in his Sanskrit
Introduction, and added notes to the work.
a
Grateful thanks are due to Mahāmahopādhyāya
Sri S. Setumadhavacharya. Retired Vyakarana
Professor of the S. V. O. College, for kindly lending
the manuscripts of the works and for several valuable
suggestions.
P. V. RAMANUJASWAMI,
S. V. O. INSTITUTE
TIRUPATI.
24th August, 1954.
DIRECTOR

·श्रीमदानन्नतीर्थ भगवत्पादाचार्येभ्यो नमः भूमिका उत्पत्तिस्थितिसंहतिप्रणियतिज्ञानानि बन्धावृती मोक्षश्चेति यतो भवन्ति जगतो भावास्स्वतन्त्रात्परात् । तं वन्दे निरवद्यसद्गुणतनुं लक्ष्मीधरालिङ्गितं दोभिश्चक्रगदाम्बुजाऽभयभूतं भक्त्येक गम्यं हरिम् ।। शङ्कररविशशिमुख्याः किङ्करपदवीमुपाश्रिता यस्य । वेङ्कटगिरिनाथोऽसौ पङ्कजनयनः परात्परो जयति ।। विदितचरमिदमखिलं समेषां विदुषां भुवनभूषणानाम, यदस्मिन् भारते वर्षे मतानि त्रीणि चकासति अद्वैतं, विशिष्टाद्वैत, द्वैतमिति । तत्राद्ययोर्मतयोः प्रवर्तकाः श्रीशङ्कराचार्याः, श्रीरामानुजाचार्याः, उमापतेरादिशेषस्य चापरावताराः । द्वैतस्य तु मतस्य श्रीमन्मध्वाचार्यनामानः समस्तजगतः कारणस्य श्रीहरेः सचिवस्थानीयस्य मुख्यप्राणाभिधस्य वायोरवतार- श्रीमतां भाध्य- स्तृतीयः । ये च श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादा इत्यपर- काराणां परिचयः नामधेयाः श्रीमन्नारायणस्याज्ञा शिरसा वहन्त आम्नायार्थ- तत्वं स्वाभिमतं सजनानां सम्यग्बोधयितुमवतीर्य भुवनतलं, यथाऽऽचार्याभिप्राय श्रुत्यर्थप्रकाशकान् सप्तत्रिंशतं (३७) ग्रन्थान् विनिर्माय, कलिकालकलुषि- तान्तरङ्गानपि तत्त्वबुभुत्सून् साधुजनान् समन्वगृह्णन् । उक्तं ह्याचार्यनति- वचनेन- 'यो वै वैकुण्ठभर्तुः सकलसुर शिरश्श्रेणिसँल्लालिताज्ञां भृत्वा, गत्वा च भूमि श्रुतिनिकरपुराणादिभिर्वादिवृन्दम् । 0wwwm mrary ·१ - एत श्रीमद्भगवत्पादाः स्वकृतसूत्रभाष्यादा तत्र तत्र निरूपितषु प्रमय- जातेषु कतिपयान्यवश्यवेद्यानि तत्त्वानि " तत्त्वसङ्ख्याना" ग्रन्थपरिचयः ख्येऽस्मिन् प्रकरणग्रन्य शिष्यहिताय दशभिः कारिकाभिः प्रत्यपादयन् ।। यथा हि -- " मुमुक्षुणा खलु, परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेनाव- श्यमवगन्तव्य इति सकलसच्चास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः । इत्या दनाऽत्र ग्रन्थादौ प्रतिपादितदिशा संसारमागरतारणैककारणतरणिभूतेन जगदुदयादिनिमित्तत्व- प्रकारकपरमात्मज्ञानेनैव भवबन्धान्मोचनं भवेन्नान्यथेति ।। यथा च आदौ "स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिप्यते' इत्यभिधाय " सृष्टिस्स्थिति '' रित्यारभ्य, "विष्णुनास्य समस्तस्य" इति ---- अन्ते प्रति- पादितेन भगवद्भाष्यकारवचनेन, तथा "परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्त- तया विदितं हि निश्श्रेयसाय भवति ।....अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविध तत्त्वमिति स्वतन्त्रतत्त्वस्य प्राधान्यात्तदेवादावुद्दिष्टम् ' इति श्रीमट्टीकाकाराणां वचनेन च, निश्श्रेयसोपयोगिज्ञानविशेष्यत्वरूप प्राधान्यं विवक्षितम् ।। उक्तं हि तत्त्वविवेके -- एतत्प्रकरणशेषभूते " य एतत्परतन्तन्तु सर्वमेव हरेस्सदा । वशमित्येव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ।। इति च ।। एवञ्च-तादृशतत्त्वज्ञानसमनन्तरसमुद्भूतसम्यग्दर्शनसञ्जातसंप्रसादः सबै- लसद्गुणसमलङ्कृतपरभपुरुषानुगृहीतो हि जीवः निखिलपरिक्लेशप्रहाणेन प्रभू- तानन्दानुभवोऽवतिष्ठत इति निश्चप्रचम् ।। एतादृशस्यास्य तत्वसङ्ख्यानस्य वह्वर्थगर्भस्य मिताक्षरस्य न सर्वे यथा- वदथं जानीयुरिति --- श्रीजयतीर्थश्रीमचरणैः, पूर्वस्मिन् टीकाकृत्पादानां जन्मनि श्रीमद्भगवत्पादसुषेवणविज्ञातश्रीमदाचार्यग्रन्थगभीर- परिचय: भावैः, पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणैः, सौजन्यसौशील्य- Owwwwww ·- . - ज्ञानभाक्तवराग्याद्यात्मगुणगणरतरत्नाकरः, करुणावरुणालयदारचताम: श्रीमदाचार्याणां ग्रन्थजातस्य टीकाकरणैकवद्धपरिकरैः, तदर्थमेवावनितलमव- तीर्णैः, अत एवं टीकाकारा इति प्रसिद्धिमापन्नैः, "सुधा वा पठनीया वसुधा वा पालनीया" इत्यभियुक्तोक्तरीत्या, अतिगम्भीरया विपुलया च वाचा साधित- सक्रियैः, बाल्य एव सुगृहीततुर्याश्रमैः, मुनिश्रेष्टैरतानि टीका सुबोधा सर्वान्तरङ्गरमणीया च ॥ सर्वज्ञकल्पा महानुभावा एते टोकाचार्याः श्रीपण्डापुरक्षेत्रप्रान्ते "मङ्गलवेड " आख्ये ग्रामे श्रीरघुनाथरायमहोदयानामात्मजत्वेनावतीर्य, विंशति- वर्षदेशीयाः, श्रीमदाचार्याणामन्तेवासिभ्यः श्रीमद्भयः अक्षोभ्यतीर्थश्रीचरणेभ्यः निखिलान्यपि शास्त्राण्यधीत्य, श्रीमत्सर्वज्ञाचार्याणामाज्ञ शिरसा वहन्तः तुरी- याश्रमपदवीमवाप्य, (तीर्थस्य) शास्त्रस्य जयशीलत्वं भविष्यतीति “जयतीर्थे त्यभिधेयतामापन्नाः, तत्वप्रकाशिकाद्यष्टादशटीकाग्रन्थान् . प्रमाणपद्धत्यादीन् पञ्च स्वतन्त्रग्रन्थान् विनिर्माय, विभवाषाढकृष्णपञ्चम्यां (1388 A.D.) काकि- नीनदीतीरपरिसरविराजमान (मान्यखेड्) मलयाद्रि - अपरनामक - मलखेडा . क्षेत्रे बृन्दावनं प्रविश्य, सर्वदा, सर्वथा भक्तान् शिष्यजनाननुगृह्णन्तीत्यतिरोहि- तमेतत्सर्वेषाम् ॥ एतस्याश्च टीकायास्सन्ति बहूनि व्याख्यानानि । तेषु कानिचित् सम्मुद्रय प्रकाशितान्यपि नैवेदानीमुपलभ्यन्ते । कानिचित केवलं तालपत्र- मात्रशरणान्येव विराजन्ते ॥ तत्र भाववर्णनाभिधं, पञ्चिकाख्यं च व्याख्याद्वयं जिज्ञासूनां विदुषां च महते उपकाराय प्रभवतीति मन्वानाः, घटोदरप्रक्षिप्तदीपवत् कुत्रचिन्निलीनानाम् अत एव मलिनीभूतानामावश्यकानां ग्रन्थानां मुद्रापणेऽत्यन्तमादरेण त्वरमाणाः एतत्प्राच्यकलापरिशोधनालयाध्यक्षमहोदयाः, एतद्ग्रन्थपरिशोधने मां प्रेर- यामासुः ॥ .

·तत्राद्य-श्रीमद्भिः विजयीन्द्रसंयमीन्द्रैः, तुङ्गभद्रनिम्नगातटस्थमन्त्रा- ... .mr mलयक्षेत्रमधिवसच्छ्रीमद्राघवेन्द्रतीर्थश्रीचरणानां प्राचार्य, श्रीमद्विजयीन्द्र अप्पय्यदीक्षितसमकालैः, वादेन ग्रन्थप्रणयनादिभिश्च विष्णो: तीर्थाना परिचयः सर्वोत्तमत्वं नीवेशयोभदादिकं च सुदृढं घण्टाघोषेण च निरूपितवद्भिः, “चातुर्यकाकृतियश्चतुरधिकशतग्रन्थरत्नप्रणेता" इत्युक्त. त्या-चतुरधिकशतग्रन्थप्रणेतृभिमुनिवर्य प्रणीतम् ॥ एते चाचार्याः षोडशे शतके (1514 - 195 A. ID.) अलङ्कुर्वन्ति स्म दक्षिणदेशम् ॥ प्राप्ते युक्त वयसि कृतोपनयनसंम्काराः, अधीततर्कव्याकृतिजैमिनीय- तन्ताः - अधिगतसर्वतन्त्रेभ्यः वेदान्तसाम्राज्याभिषिक्तेभ्यः श्रीमचन्द्रिकाचार्या इति ख्यातिमापन्नभ्यः श्रीमद्वयासर जतीथे श्रीपादेभ्यः, 'पड्वारं व्यासराजेन्दुमुखाच्छ्रुत्वा विशेषतः । मध्वशास्त्रार्थसारं तु व्याचक्षाण निजान् प्रति ।। नवकृत्वो न्यायसुधां व्यासतीर्थपयोनिधेः । उदृत्य पीतवन्तं च नाकीन्द्रमिव सन्नुतम् ।" इति प्रमाणतः - सत्सिद्धान्तमधीत्य श्रीसह्यजातीरपरिसरविराजमानकुम्भ- घोणारख्यक्षेत्रवर्यमधिवसन्तः श्रीमद्भगवत्पादानां सिद्धान्तप्रवचनमकुर्वन् ।। द्वितीय तु व्याख्यान - पाणिन्यादितन्त्राभिज्ञैः श्रुत्यन्तविद्याविशारदैः श्रीरोट्टीवेङ्कट- महनीयशीलैः श्रोरोट्टीवेङ्कटभट्टोपाध्यायविरचितं वि- विदिषूणां महदुपकरोतीति न बहु वक्तव्यम् । एते च पण्डितवराः कञ्चन कालं श्रीमदुत्तरादिमठे भगवत्कैकर्य- पराम्सन्तः, पश्चाद्वाराणसीवासिभ्योऽधीतगौतमीयादितन्त्राः श्रीमदुत्तरादिमठा- धीशवयेभ्यो वेदान्तेष्वधीतिनः, दक्षिणापथे आम्रावतीतीरे कस्मिंश्चन ग्रामे " भट्टानां परिचयः - ·.. - wo मण्डनायमानानां, लोकविश्रुनयशःप्रभावविशिष्टानां, 'आर्याचार्या इत्यपरनाम- धेयानां मूलपुरुषाणां नृसिंहाचार्याणां स्तुती-... रोट्टीपदोपपद - वेङ्कटभट्टसूरिः श्रुत्वा सुधार्थमुपमिति यदीरितं तम् । अस्तीत्समीपमुपगम्य सभासु तस्मै श्री नन्नृसिंह्मगुरवेऽस्तु मम प्रणामः ॥ इति "आर्याचार्यगुणमालास्तवे" एषामाचार्याणां स्मरणेन तत्समकालिकत्वमिति निणेतुं शक्यते ॥ ग्रन्थस्यास्य परिशोधनकर्मणि प्रवृत्तभ्य मम एकैव समुपलव्धा लिखिता 'मातृका। तत्रापि कचित् कचित् लेखकानवधानजात पौर्वापर्य- स्मृत्यहाः मुपलब्धम् । तत्समीकरणेन दुरवगाहविषयाश्बोधनेन, एतन्मातृकाकोशविश्राणनेन चोपकृतवद्धयः विद्यागुरुभ्योऽस्मच्छशुरपादेभ्यः, षट्त्रिंशत्संवत्सरानत्रैव महाकलाशालायां व्याकरणप्रधानाध्यापकपदवीमलकृत्य, सांप्रत विश्रान्तेभ्यः वार्धकेऽप्यस्मिन् वयसि नितान्त निगमान्तदर्शनदर्शनेक- मुख्यवृत्तिभ्यः, इदानी पद्मसरोवरं (Tiruchanur) पुरमधिवसद्भ्यः, आर्या- चार्यकुलावतंसानां भुवनभूषितानां 'वैयाकरण केसरी 'त्यादिविरुदभाजां महा- महोपाध्याय-व्याकरण-श्रीमुष्ण सुब्बरायाचार्याणा-मात्मजेभ्यः मध्वसिद्धान्त- भूषण-महामहोपाध्याय-व्याकरणं श्रीमुष्णं श्रीसेतुमाधवाचार्येभ्यः (Mahit mahopadhyaya Vyakaranam Srimushnan Sri S. Sethumadhava charya, Rtd. Prof. Sri Venkateswara Sanskrit College, Tirupoli). नितारा नतिपरम्परामर्पयामि ।। इदमिदानीमतीव प्रमोदस्थानम् -- यदस्मिंश्च कालेऽपि कलौ, अभिवध- मानेऽपि नास्तिकप्रचारे, अत्रत्यदेवस्थानाधिकारिणः धर्मकर्तृ- सङ्घसभ्याः (Board of Trustees, Tirumala-Tirupati Devasthanams, Tirupati.) तथा-सत्यपि कार्यान्तरभारे एतादृशे महति Www धन्यवादाः www.www.wo ·- धनालयाध्यक्षाः, आजानपुतसद्वशजाताना नानातन्त्रस्वतन्लाणा महामहोपाध्याय परवन्तु श्रीरङ्गाचार्यस्वामिनां पौत्राः, श्री परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामि- HETTATE (Sri P. V. Ramanujaswany, M.A., Director, Sri Venkatestwara Oriental Institute ) प्राच्यकलापचारसरण्या, वेदवेदान्ता- दिधर्मप्रतिपादकसदग्रन्थरत्नप्रचारबद्धदीक्षाः -- भक्तयेकगम्यस्य भक्तपरायणस्य स्वाश्रितसकलभक्तजनताऽभीष्टप्रदानकामधेनोः सकलकल्याणगुणाकरस्य भग- वतः श्री श्रीनिवासस्य दिव्यभाण्डागारद्रविणेन एतादृशसत्कार्याण्याचरन्तीति नैव वक्तव्यं विशेषतो विपश्चिदपश्चिमानामिति ॥ अस्मिन् ग्रन्थोपस्कारकर्मणि मां प्रेरितवतां महाशयानां मामकीना हार्दिका धन्यवादाः ॥ इदमन्यच्च महत्प्रमोदस्थान- यदस्मिन् "जय" वत्सरे श्रीम ज्जय" तीर्थानां परमपावनोऽयं प्रबन्धन्तेषां पुण्यदिनेऽस्मिन् सम्प्रकाश्य- तेऽत्रेति ॥ ग्रन्थमेनं सश्रद्धं सम्यङ्मुद्रितवतां श्रीदेवस्थानमुद्रणालयाधिकारिणां तथा तत्कार्यकराणञ्च सर्वदा कृतज्ञो भवामि ।। ग्रन्थेऽस्मिन् मनुजमानसाधारणेन प्रमादादिना अङ्कनदोषेण वा गच्छतः स्खलन · न्यायेन दोषान् समुपलभ्यमानान् , गुणग्रहणैकपक्षपातिनो विद्वद्वरेण्याः "गुणदोषौ बुधो गृह्णन् ' इति सूक्ति मनुसृत्य परिशोध्य, मामनु- गृह्णन्त्विति साञ्जलिवन्धं सप्रश्रयं प्रार्थये ।। ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु । इ श्रीवेङ्कटेश्वर- प्राच्यमहाकलाशाला. तिरुपति. श्रीजयापाढ- -कृष्ण पञ्चमी इति विदुषामनुचरः रा. राममूर्तिशर्मा व्याकरणप्रधानाध्यापक:

·॥ तत्त्वसङ्ख्यानम्॥
स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।
स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्भावाभावौ द्विधेतरत् ॥
प्राक्प्रध्वंससदात्वेन त्रिविधोऽभाव इष्यते ।
चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥
दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् ।
नित्याऽदुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः ॥
स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा ।
दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ।
देवर्षिपितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा ।
एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥
इति द्विधा मुक्त्ययोग्याः दैत्यरक्ष:पिशाचकाः ।
माधमाश्चतुधैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥
ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा ।
नित्यानित्यविभागेन विधैवाचेतन मतम् ॥
नित्या वेदाः, पुराणाद्याः कालः प्रकृतिरेव च ।
नित्यानिय विधा पोतमनित्य विविध मत्तम ॥

·असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् ।
बुद्धिमनः खानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥
संसृष्टमण्ड तद्गश्च समस्त संप्रकीर्तितम् ॥
सृष्टिः स्थितिः संहृतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने ।
बन्धो मोक्षः सुख दुःखमावृतियॊतिरेव च ॥
विष्णुनाऽस्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥

·१- ५ .... ६ ७ .... .... ११ १३ १५ १६ १९ २१ १. मङ्गलवादः २. तत्त्वस्य सामान्यतो विभागः ३. तत्त्वलक्षणनिरूपणम् ४. तत्र मतान्तर निराकरणम् ५. स्वतन्त्रास्वतन्त्रलक्षणनिरूपणम् ६. तत्त्वाभावत्वनिराकरणम् ७. सर्वेषां स्वातव्यनिराकरणम् ८. प्रकारान्तरेण तत्त्वद्वैविध्यनिराकरणम् ९. द्विविधमित्युक्तेः प्रयोजनम् १०. भावाभावयोर्लक्षणनिरूपणम् ११. स्वतन्त्रतत्वस्य प्राधान्यनिरूपणम् १२. अभाव एव नास्तीतिमतनिराकरणम् १३. अभावपदार्थनिरूपणम् १४. प्राक्प्रध्वंसाभावयोर्लक्षणकथनम् १५. सदाभाव इतिसंज्ञाकरणे प्रयोजनम् १६. सदाभावस्य चातुर्थ्यनिराकरणम् १७. अभावस्य द्वैविध्य, चातुर्वेष्यनिराकरणम् १८. भावविभागप्रदर्शनम् १९. चेतनविभागकरणम् २०. रमाऽपेक्षयाऽन्येषामदुःखतानिराकरणम् २६ .... २८ ६१ ३३ ३४ ३५ am ३८ ४०

·४१
४२
४६
२१. मुक्तामुक्तविवेचननिरूपणम्
२२. मुक्तानां प्रभेदकथनम्
२३. मुक्त्ययोग्यानां विभागनिरूपणम्
२४. तमोयोग्यानां प्रभेदनिरूपणम्
२५. तमोगानां पार्थक्येन द्वैविध्यम्
२६. अचेतनविभागकथनं च
२७. नित्यानित्ययोरभावत्वनिराकरणम्
२८. नित्यम्वरूपनिरूपणम्
२९. नित्यानित्यस्य विभागश्च
३०. नित्यानित्यस्वरूपनिरूपणम्
३१. अनित्यविभागः
३२. संसृष्टासंसृष्टविचारः
३३. सृष्टयादेविप्ण्वधीनत्वकथनम्
३४. तत्वदीपिका व्याख्या
४७
४८
....
५२
५५-६०
३५. तत्त्ववृक्षः
६१
....

·श्री हयग्रीवाय नमः
श्रीमज्जयतीर्थभिक्षुविरचिता
तत्त्वसङ्घयानटीका
व्याख्यायोपता
श्रीमद्धनुमद्भीममध्वान्तर्गतरामकृष्णवेदव्यासात्मकलक्ष्मीहयग्रीवाय नमः
लक्ष्मीपतेः पदाम्भोजयुगं नत्वा गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ।।
Maulanamunauth
-ARORADA
BHIDDARRIER
rominema
श्री:
श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः
श्री विजयीन्द्रतीर्थविरचितं भाववर्णनम्
प्रणम्य श्रीपतेः पादपद्मयुग्मं गुरोरपि ।
करिष्ये तत्त्वसङ्खयानव्याख्याया भाववर्णनम् ॥
पारिप्सितस्य ग्रन्थस्याविघ्नपरिसमाप्त्यर्थं कृतं नमस्काररूपं मङ्गलं
शिष्यशिक्षायै निबध्नन् चिकीर्पितं प्रतिजानीते- लक्ष्मीपतेरिति ।। लक्ष्मी-
श्री:
श्री रोट्टि वेङ्कटभट्टविरचिता पश्चिका
रमारमणमाचार्य जयायं च गुरून्नुमः ।
कुर्मोऽथ तत्वसङ्खचानव्याख्यायाः पञ्चिका पराम् ।।
व्यक्तं त्यक्त्वा यदव्यक्तं तद्वचक्तीक्रियते मया ।
मूलमत्र समालोच्य न चोन्मूलं विलिख्यते ।।
अन्थादौ प्रारिप्सितसमाप्त्या दिफलकमङ्गलाचरणपूर्वकं चिकीर्षितं प्रति-
जानीते- लक्ष्मीपतेरिति ॥ ग्रन्थारम्भसमये सकलवाङ्मनसदेवताया लक्ष्म्या
1. आदिना प्रचयादिग्रहः ।

·व्याख्याद्वयोपेता मुमुक्षुणा खलु परमात्मा जगदुदयादिनिमित्तत्वेनावश्यमवगन्तव्य श्री विजयीन्द्रतीर्थाः॥ पतित्वेनोत्कीर्तनं नम्यपदाम्भोजयुगस्य भगवतो विशिष्टेष्टाधिकृतत्वसूचनाय । नत्वेति प्रधानक्रियामात्रापेक्षया न पूर्वकालत्वं त्वाप्रत्ययार्थः, किन्तु करिप्य- माणापेक्षया तद्विवक्षितम् । एवञ्च लक्ष्मीपतिनतेः गुरुनत्यपेक्षया पूर्वकालत्चे दर्शिते गुरुतमादिक्रमेणैव नतिः कर्तव्येत्यपि शिक्षितमिति वेदितव्यम् ।। ननु तत्वविचारस्य मोक्षसाधनतत्त्वज्ञानार्थत्वात् तस्य च 'शास्त्रे कृतत्वात् तत एव तत्त्वज्ञानसम्भवात् पुनस्तद्विचारार्थमेत प्रकरणमनारम्भणीय- मित्याशझ्याह -- मुमुक्षुणेत्यादि । मुमुक्षुणेत्युपलक्षणम् । शमादिमतेत्यपि बोध्यम् । खलु वाक्यालङ्कारे प्रसिद्ध वा । परमात्मा= परं ब्रह्म, विष्णुरिति यावत् । जगच्छब्देन कार्यप्रपञ्चो विवक्षितः। कार्याकार्यप्रपञ्च व वा तयोरपि जन्यत्वव्यपायाभ्यां तन्निमित्तकत्वमस्तीति न कोऽपि दोष इति ध्येयम् । उदयादीत्यादिपदेन स्थितिसंहारनियमनेत्यादिव्यापारो बोद्धव्यः । जगत्प्रत्युपा- दानावं असंभवात् परमात्मनोऽनभिमतमिति सूचयितु निमित्तत्वेनेत्युक्तम् । कर्मणोऽपि तत्वज्ञानद्वारा मोक्षोपायत्वं, न तु तस्य तत्वज्ञानेन समं समुच्चय इति सूचनायावश्यामित्युक्तम् । ब्रह्मविदाप्नोति पर' मित्यादि श्रुतिबलेन तत्वज्ञानस्य श्री रोट्टि वेङ्कटभट्टाः ॥ अपि नम्यत्वादेवमुक्तम्। पदे अभोजे इव पदाम्भोजे, तयोयुगम् । शब्दस्यैवात्र प्रपञ्ची निषिध्यते नार्थम्येति 'नातिविस्तर' मिति ऋदोरविति अबन्तशब्द प्रयुञ्जानम्य भावः ॥ ननु- परापरतत्वविवेकपरमिदं प्रकरणं नारम्भणीयम् , अधिकार्या दिशुन्यत्वात् , अतस्तत् न व्याख्येयमित्यत आह-मुमुक्षुणेति ॥ मुमुक्षुणा = अधिकारिणा, परमात्मा विषयः, जगदुदयादिनिमित्तत्वेन प्रकारेण अवश्य मोक्षस्यान्यथाविरहान्मोक्षार्थ विज्ञेय इति, “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा, जन्माद्यस्य यत' इत्यादि श्रुतितन्मीमांसादि- सच्छास्त्राणां निणीतोऽर्थ इत्यर्थः । तर्हि परतत्वमेव विषयभूतं विविच्यतां, किं , - ।

·इति सकलमच्छास्त्राणामविप्रतिपन्नोऽर्थः । इदश्चावान्तगनेकभेद- भिन्नस्य जगनो विज्ञानमपेक्षत इति जगदपि तथाऽवगन्तव्यम् । तदिदं प्रधानाङ्गभूतं तत्वद्वयं शास्त्रे विक्षिप्य प्रतिपादितं शिप्यहिन- तया सगृह्य प्रतिपादयितुं प्रकरणमिदमारभते भगवानाचार्यः ।। MITA श्री विजयोन्द्रतीर्थाः ।। मोक्षोपायत्वप्रतिपादनायावगन्तव्य इत्युक्तम् । अत एव मुमुक्षुणेत्याह ॥ इदश्चेति ।। जगदुदयादिनिमित्तत्वप्रकारकपरमात्मज्ञानमित्यर्थः ।। अवान्तरेति ।। अशेषजगद्वत्तिधर्मव्याप्यानेक'वैधर्म्यरूपभेदवत इत्यर्थः । एवञ्च जगतो विज्ञा- नान्वये भेदस्य विशेषणत्वेन वैधर्म्यप्रकारकज्ञानविषयीभूतजगदुदयादिनिमित्तत्वेन परमात्मज्ञानं मोक्षसाधनमित्यपि सूचितं भवति । अत एव भगवान् ‘द्विधेतर'. दित्यादिना विशेषरूपेणापि जगद्विभजते --- विज्ञानमपेक्षत इतीति ।। अननुसंहितोपाधे रुपहित प्रत्ययायोगादिति भावः । तथेति ॥ अवान्तरानेक- भेदवत्त्वेनेत्यर्थः ।। श्री रोट्टि वेङ्कटभट्टाः॥ अपरतत्वविवेकेनेत्यत आह इदं चेति ॥ इदं = परमात्मज्ञानम् ।। अवान्तरेति ॥ उदयादीनां वक्ष्यमाणरीत्या प्रतिनियतत्वादिति भावः । अपेक्षित इति ॥ निमित्तज्ञानस्य नैमित्तिकज्ञानाधीनत्वात्, अत आह तथेति ।। अवान्तरानेकभेदभिन्नत्वेनेत्यर्थः। नन्वेतच्छास्त्रीयमधिकार्यादि नास्य ग्रन्थस्यारम्भ- णीयतां प्रयोजयतीत्यत आह-तदिदमिति ।। प्रधानभूतमङ्गभूतं च तत्त्वमित्यर्थः ॥ प्रकरणमिति ॥ सर्वत्र प्रकरणस्य शास्त्रीयाधिकार्यादिनैव अधिकार्यादिमत्त्वम् । अन्यथा प्रकरणमात्रस्यैवानारम्भणीयत्वप्रसङ्गादिति भावः ।। 1. परस्परासमानाधिकरणेत्यर्थः। 2. स्वयोग्यश्वर्यादिगुणवानाचार्य इत्यर्थः । 3. धर्मस्य। 4. विशेषणविशिष्टप्रत्ययायोगात् । विशेषधर्मविशिष्टज्ञानायो- गादिति यावत्। 5. व्यावर्तकधर्मेत्यर्थः । 6. सृष्टिस्स्थितिरित्यादिना एतद्- ग्रन्थान्ते भगवत्पादैरिति योज्यम् ।

·४ व्याख्याद्वयोपेता ननु प्रकरणादौ मङ्गलं किमपि कमानानुष्ठितम् , न तावत्तद- फलमेव, प्रेक्षावद्भिरनुष्ठितत्वात् । नापि प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्य- तिरिक्तफलम् , नियमेन प्रारम्मे तदनुष्ठानात् ; उच्यते ---- अनुष्ठित- मेव भगवता मङ्गलम् । सानसादेरपि तस्य सम्भवात् । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। निबद्धस्यैव नमस्कारादेर्मङ्गलत्वं मन्वानः शकते- नन्विति ॥ प्रेक्षावद्भिरित्यादि ।। मभ्रान्तकृतिविषयत्वादित्यर्थः। निष्ठार्थस्य 'कृत्यतीतत्वस्य व्यर्थत्वादिति भावः । परिसमाप्त्यादीत्यादिपदेन शिष्यार्थदानाविच्छेदरूप- प्रचयगमनपरिग्रहः ॥ प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तेति ॥ तादृश- समाप्त्याद्यफलमित्यर्थः । नियमेनेत्यादि । प्रारब्धपरिसमाप्त्यादिकामनया "अभ्रान्तिकृतिविषयत्वादित्यर्थः । निबद्धस्यैव मङ्गलत्वं नेत्यभिप्रेत्य परिहरति---- उच्यत इति ॥ श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ ग्रन्थनिवेशनमेव मङ्गलानुष्ठानमिति मन्वानश्शङ्कते ----- नन्विति ।। प्रारिप्सितसमाप्त्यादिफलकमिति शेषः । प्रारिप्सितपरिसमाप्त्यादिफलकत्व- सिद्धयर्थ परिशेषमाह - न तावदित्यादिना ॥ यद्वा "मङ्गलं पारिप्सित- परिसमाप्त्यादिफलक, तदितराफलकन्वे सति सफलत्वात्" इत्यभिप्रेतानुमाने विशेष्यविशेषणासिद्धी क्रमेण परिहरति न तावदित्यादिना ॥ अफल- मिति ॥ अभीष्टाफलकमित्यर्थः ॥ प्रेक्षावद्भिरिति । अप्रान्तरित्यर्थः । न च सुखाद्यनुभवे व्वभिचारः, स्वरससुन्दरभिन्नत्वे सतीति विशेषणादिति भावः ।। नियमेनेति ॥ प्रारिप्सितसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तोदेशेनानुष्ठानादिति भावः । एतेन ---- यथाश्रुते 'आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेत्, दर्शपौर्णमासावारिप्स- मान' इति श्रुतिबोधितायां, दर्शादेरारम्भे नियमेनानुष्ठीयमानायामारम्भणीयेष्टी, प्रारिप्सितसमाप्त्यादिव्यतिरिक्तस्वर्गफलिकायां व्यभिचारः, प्रारिप्सितसमाप्त्युद्देशे- नानुष्ठानस्य विवक्षायां, तत एव समाप्तिफलकत्वसिद्धेः परिशेषवैयर्थ्यमिति निरस्तम । न हि प्रत्शनिवेशनसेव महत्तानपातमिराभिमेत्य परिहरति-- ·तच परमास्तिकत्वादनुमीयते । यच्चायं स्वातन्त्र्यादिविशिष्टस्य विष्णोरादित एव सङ्कीर्तनं करोति, किं ततोऽन्यन्मङ्गलं नाम। अन्य- परमपि तद्भक्त्यानुष्ठितं स्वभावात्संपादयत्येवाखिलमङ्गलानीति ॥ श्री विजयोन्द्रतीर्थाः ॥ 'मानसादेरपीति ।। अनिबद्धस्येति शेषः । तथा चानिबद्धस्यापि कायिका- देस्त्रिविधस्य मङ्गलस्वसम्भवान्न निबन्धनाभावे मङ्गलकरणाभाव इत्यर्थः । ननु किं मान 'तत्कृतमित्यनेत्यत आह --- तच्चेति ॥ अनुमानं च -भगवान् कृतमङ्गलः, परमास्तिकत्वात, सत्सम्प्रदायप्रवर्तकत्वात् , सम्प्रतिपन्नवदिति । परिसमाप्तकर्मविशेषत्वादिति वा ॥ नन्वेतावतापि एतद्न्थारम्भसमये मङ्गलं कृतमित्यत्र किं मानमत आह --- परमास्तिकत्वादिति ।। तस्य सत्सम्प्रदाय प्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धरित्यत्र तात्पर्यादिति भावः । निबद्धस्यैव मङ्गल त्वमभिप्रेत्याह - यच्चायमिति ।। ननु वाक्यार्थप्रतीतिपरस्यास्य कथं मङ्गलतेत्यत आह अन्यपरमपीति ॥ स्वभावात् = सामर्थ्यात् । अखिलमङ्गलानि = समाप्त्य- . - भीष्टानि ॥ श्री वेङ्कटभट्टाः ।। मानसादेरिति ॥ ग्रन्थे निवेशनातिरिक्तस्य मानसादिमङ्गलानुष्ठानस्यापि सम्भ- वादित्यर्थः । तथाच ग्रन्थे निवेशनमेव तदनुष्ठानमित्यसिद्धमिति भावः। ननु ग्रन्थे निवेशनमेव तदनुष्ठानमिति न ब्रूमः, किन्तु निवेशनं तद्व्याप्यमिति । एवञ्च तत्कालीने मानसादिमङ्गलानुष्ठाने प्रमाणान्तराप्रवृत्त्या ग्रन्थे निवेशनमेव व्याप्यतया प्रमापकं वाच्यम्, व्याप्यान्तरादर्शनात् । तथा च--- रूपाधु- पलब्ध्येकप्रमाणकस्य चक्षुरादे रूपाद्युपलब्ध्यभावे व्यतिरेकनिर्णयः, सन्देहो वा यथा, एवं ग्रन्थनिवेशनैकप्रमाणकस्य मालानुष्ठानस्य तदभावे व्यतिरेकनिर्णयो कृतमङ्गलादेरपीत्यर्थः आदिना कायिकवाचिकयोर्ग्रहः । 2. मानसादिमङ्गलम् । 3. शास्त्रोक्तपारलौकिकस्वर्गनरकादेर्वास्तवत्वनिश्च- यादित्यर्थः । 4. सदाचारसम्प्रदायप्रवर्तकत्वादित्यर्थः। इदमपि परमत्वोपपाद- 5. मङ्गलत्वमिति वादमभिप्रेत्य तदनुसारेणापीत्यर्थः । ६. तत्वद्वै- विध्यबोधनपरमपि । 7. अनितरसाधारणभगवद्गुणबोधकत्वेन तस्याराभ- मनसा कम। F- ·६ व्याख्याद्वयोपेता तत्र तावत्तत्त्व सामान्यतो विभागेनोदिशति स्वतन्त्रमिति॥ श्री विजयीन्द्रतीर्थाः। तत्रेति ॥ कर्तव्यतात्वेन बुद्धिस्थानां उद्दे'शलक्षणविभागपरीक्षाणां मध्य इत्यर्थः । यद्वा तत्रेति निमित्तसप्तमी। तेन विशेषतो जगद्ज्ञानार्थ- मित्यर्थः । सामान्यतो ज्ञाते विशेषजिज्ञासोदयादिति भावः । सामान्योद्देश- विभागयोः विशेषोदेशविभागद्वारा लक्षणपरीक्षाङ्गत्वमिति भावेनोक्तम् तादिति ॥ द्विविधं तत्त्वमिप्यत' इत्यादिना सामान्योद्देशविभागकरणात 'भावाभावी द्विधेतर 'दित्यादिना च विशेषोद्देशविभागकरणात् नेदं तेन गतार्थमित्याशयेनाह -सामान्यत इति ।। एवञ्च तत्त्वमित्यनेन तत्त्वस्य -- श्री वेङ्कटभट्टाः॥ वा सन्देहो वा स्यादिति कथमनुष्ठितमेवेति निर्णय इत्यत आह तच्चेति ।। व्याप्यान्तरसत्त्वात् ग्रन्थे निवेशनमेव तयाप्यमित्यसिद्धमिति भावः । अनुमानं तु अयं ग्रन्थारम्भः अनुष्ठितमङ्गलकः, परमास्तिककर्तृ- कत्वात, भगवत्पादकर्तृकत्वाद्वा, भाप्यादिवदिति बोध्यम् । किञ्च किमिद ग्रन्थनिवेशनं नाम, किं मङ्गलत्ववाचकशब्दनिवेशः ? ग्रन्थादौ मङ्गलात्मक- शब्दनिवेशो वा ? नाद्यः --- मायावादखण्डनादी स्तौमीत्येवमनुक्तावपि नृसिंह- स्तुत्त्यात्मकमङ्गलानुष्ठानस्य ज्ञातृत्वात् । द्वितीयेतु -- प्रकृतेऽप्यस्तीत्याह यचामिति ॥ स्वातन्त्र्यादीत्यादिशब्देन तत्त्वतापरिग्रहः । तत्वतायास्त- त्वान्तरसाधारण्यात् स्वातन्त्र्यस्य आदित्वेन ग्रहणमिति बोध्यम् ।। नलु युज्यते नृसिंहस्तुत्त्यात्मकशब्दनिवेशस्य मङ्गलानुष्ठानत्वादिकं, म्तुतिरूपमङ्गलत्वेनैव तन्निवेशात् , स्वातन्त्र्यादिसङ्कीर्तनस्य तु पदार्थान्वय- प्रतीत्यर्थ कृतस्य कथं मङ्गलत्वमित्यत आह अन्यपरमपीति ॥ सूत्रादौ अथशब्दादिकमिवेति भावः । तत्र तावत्तत्त्वमिति ॥ कर्तव्यत्वेन बुद्धिसन्निहितानां सामान्य- विशेषविषयाणां उद्देशलक्षणविभागपरीक्षाणां मध्ये, विशेष विषयाणामुद्दे. - ·Sammedna स्वतन्त्रमस्वतन्त्रञ्च द्विविधं तत्त्वमिप्यते । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुर्भावाभावौ द्विधेतरत् ॥१॥ तत्त्वमनारोपितम् प्रमिनिविषय इति यावत् । तेन तस्य भाग- स्तत्त्वमित्यादिखण्डनानवकाशः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। सामान्यत उद्देशः । द्विविधमित्यनेन विभागः । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रमित्यान नदेव द्वैविध्यं दर्शितमिति बोद्धव्यम् ।। ननु अनारोपित आरोपाविषयः, भ्रमाविषय इति यावत् । न हि भ्रमाविषयः कश्चित्प्रसिद्धोऽस्तीत्याशङ्कानिरासायाह - प्रमितिविपय इनीति ।। सर्वांशे प्रमाविषय इत्यर्थः। विवक्षाफलमाह - तेनेति ॥ तत्पढेनैव तत्पदार्थ- श्री वेकुटभट्टाः ॥ शादीनां सामान्यविषयोद्देशादिपूर्वकत्वात् , तत्त्वं तावत्सामान्यतो द्विविधमिति विभज्य स्वतन्त्रं परतन्त्रं चेत्युदिशतीत्यर्थः । अनयोविभागोदेशयोः 'भावा- भावी द्विधेतर' दिति करिप्यमाणविशेषविभागोदेशापेक्षया सामान्यत्वं बोध्यम् । अलक्षितस्य विभागायोगात् , अनुद्दिष्टस्य लक्षणायोगादाक्षेपादेव कथासामान्योहा- लक्षणे इव तत्वसामान्योद्देशलक्षणे विभागाद्याक्षेपलभ्ये आवृत्त्या 'तत्वमिप्यत इति कारिकाखण्डलभ्ये एवेति भावेन तत्वसामान्यलक्षणमाह-तत्वमनारोपित . मिति ॥ नन्वारोपिते शुक्तिरजतादौ अतिव्याप्त्यभावेऽपि अनारोपिते कूर्मरोमादी अतिव्याप्तमिदं लक्षणम् । न च यदि कूर्मरोमादिकं न प्रतीतं तदाऽतिव्यनि- रज्ञानात् , यदि प्रतीतं तर्हि असत्प्रतीतेरारोपत्वेन लक्षणाभावात् , न कोऽपि दोष इति वाच्यम् | लक्षणे वास्तवातिव्याप्तेः इतरभेदसाधने वास्तवव्यभिचारपर्य- वसन्नत्वेनावश्यं दोषत्वादिति चेत्, न। प्रतीतो सत्यां अनारोपितलन्य लक्षणत्वेन विवक्षितत्वात् । एवञ्च यदि असत् प्रतीतं, तदाऽऽरोपितत्वेन विशेष्याभावात् , यदि न प्रतीयते तदा विशेषणाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । एतत्समानार्थतया तत्वविवेकोक्तस्य तत्वलक्षणस्य साक्षित्वमपि सङ्गच्छत इति भावेनाह --प्रमितिविपय इति यावदिति ॥ एतदेवाभिप्रयोक्तं, तत्व- - तथा च ·ननु शुक्तिरजतादिकं कथं न तत्वम् । न हि धर्मा वा रज- तत्वं वा न प्रमेयम् । नापि तयोस्सम्बन्धः । शुक्तिव्यक्तौ रजतत्वस्य श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। निर्वचनम् । स्वतन्त्रस्यान्याधर्मतया तत्त्वतया तत्त्वं न स्यादिति खण्डनान- वकाश इत्यर्थः । तत्त्वंपदार्थयोरुदेश विधेयताऽऽदिशब्दार्थः । सिद्धान्तिनं नैयायिक मत्वा शङ्कते --- नन्विति ॥ शुक्तिरजतादेरपि देशान्तरे सर्वांशप्र- माविषयत्वादिति भावः । प्रमाविषयत्वमुपपादयति न हीति ॥ तयोस्स- म्बन्ध इति ॥ प्रमेयमित्यनुपङ्गः। सः = सम्बन्धः । सिद्धान्ती स्वस्मिन्नयायि- कत्वभ्रान्ति वारयति --- स्यादिदमिति ॥ अभ्युपगच्छतां नैयायिकानामिति . श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ विवेकटीकायां 'अनारोपितं हि तत्व 'मित्यादिना साक्षादसत्वादिप्रकारकप्रमा- विषये तच्च प्रमेयमिति चैकोऽर्थ' इत्यन्तेन । प्रमयास्तीति विधीयमानत्वं विव- क्षितम् । तेन परम्परया ईश्वरज्ञानानुव्यवसायादिप्रमाविषये साक्षादसत्त्वादि- प्रकारकप्रमाविषये च शुक्तिरजतादौ नातिन्याप्तिरिति ध्येयम् । तेनेति ॥ यत् तत्वानुभूतिः प्रमेति' प्रमालक्षणं खण्डयता खण्डनकारेण तत्त्वानुभूतिः प्रमेत्युक्तमयुक्तम् । तत्त्वशब्दार्थस्य निर्वस्तुमशक्यत्वात्, तस्य भावः -- तत्वमुच्यते प्रकृतं च तच्छब्दार्थः, न चात्र प्रकृतं किश्चिदस्ति, यत्, तच्छब्देन परामृश्येतेत्यादिना तत्वशब्दस्य योगार्थमाश्रित्य दूषणमुक्तम् , तस्य तत्वशब्दस्य अनारोपिते रूट्यङ्गीकारेणानवकाशादित्यर्थः । यच तत्वशब्दस्य रूढिपक्ष खण्डयता खण्डनकृतोक्तम् 'अथोच्येत -- अवयवार्थचिन्तनया दूषणाभिधानं इदं त्यज्यताम् । यतोऽयं तत्वशब्दः स्वरूपमात्रवचने इति स्वरूपे रूढिमाशङ्कय कथं च विपर्ययादेर्निरासः । तथाहि -- यो रजतमिति- प्रत्ययः सोऽपि स्वरूपबुद्धिर्भवत्येव, न हि धर्मी वा रजतत्वं वा न स्वरूपम् नापि तयोः प्रतिभासमानम्सम्बन्धः न स्वरूपमिति युक्तम् । समवायो हिं तयोरसम्बन्धः प्रतिभाति । स तस्वरूपमेव । सत्य समवायः स्वरूपः, स एव शुक्तिव्यक्ती रजतत्वस्य नास्तीति चेत्, न--- तत्रासत्वेऽपि स्वरूपतया ·स नास्तीति चेत् मा भूत् । न हि गृहे देवदत्तो नाम्तीत्येतावना न प्रमेय इति ॥ स्यादिदमारोपितस्यान्यत्र सत्तामभ्युपगच्छतां दुषणम् । अत्य- न्तासदेव रजत दोषवशाच्छुक्तिकायामारोप्यत इति वादे तु नाय दोपः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ॥ शेषः ॥ अत्यन्तासदिति ॥ नन्वत्यन्तासद्रजतं न प्रतीयेत, 'तत्सामग्री विर- हादिति चेन्न । ' विशेषादर्शनभेदाग्रहशुक्तीन्द्रियसन्निकर्षादिम्पाया दोषघटि- ताया : सामग्र्यास्सत्त्वात् । न च रजतसाक्षात्कारत्वेन रजतेन्द्रियसंयोगत्वेन कार्यकारणभावावधारणात् , प्रकृते च रजतसंयोगाभावात् कथं रजनसाक्षात्कार- स्स्यादिति वाच्यम् । रजतजन्य एव साक्षात्कारे रजतेन्द्रियसंयोगस्य कारण- स्वात् । प्रकृते च तदभावात् । अन्यथा अन्यथाख्यातिवादेऽप्यगतः । तबन्यथाख्यातिरेवास्तु, अविशेषादिति चेन्न; उक्तविशेषसामग्रीबलेन प्रमाण- सिद्धरजतविलक्षणरजतस्यैव भ्रमविषयतया आवश्यकत्वेनान्यथाम्त्यातिवादस्य विशेषात् । अत एव 'एतावन्तं कालं शुक्तिरेव अत्यन्तासद्जतात्मना प्रत्यभादि त्युत्तरकालपरा मशोऽप्युपपद्यते । किञ्च सत एव रजतरजतत्वतद्वैशिष्ट्यन्य भाने अभ्रमत्वप्रसङ्गात् । विशेष्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिप्रकारकावेन भ्रमत्वोपपत्ति- रिति चेन्न । सत्त्वेन रजतादेः स्वात्यन्ताभावसमानकालीनत्वविरोधात् । श्री वेङ्कटभट्टाः॥ अन्यत्र वृत्तेः, न हि देवदत्तो गृहे नास्तीति स्वरूपं न स्यादिति । तदेतदर्थ- तोऽनूध तुल्यन्यायतया प्रसक्तमिदं दूषणं नास्माकं, किन्तु वैशेषिकादीनामे- वेत्याह 'नन्वित्यादिना नायं दोष' इत्यन्तेन ॥ सम्बन्ध इति ।। न प्रमेय इति वर्तते । 1. असतो वस्तुत्वाभावेन इन्द्रियस्य तत्सन्निकर्षाभावादित्यर्थः ।। 3. विषयस्यापि ज्ञान- ग्राहकविशेषधर्मादर्शनम् । शुक्तिरूप्ययो देनाग्रहत्यर्थः ।। कारणत्वं विषयतया बोध्यम् । 4. गत्यभावात् । 5. भेदात् । 6. सार्वजनीनः स उपपद्यत इत्यर्थः। 7. अधिष्ठानभूतशुक्तीत्यर्थः।। 8. सतः पदार्थस्य अत्यन्ताभाव- 2. रजतत्व- .

·१० व्याख्याद्वयोपेता । एतेन भाविपाकरागः कुम्भः श्यामतादशायां रक्तपितिना रक्ततयोप- लभ्यमानस्तत्वं स्यादित्यपि परास्तम् । भाविनः प्रमेयत्वेऽपि पूर्वस्य श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। स्वप्रतियोगिकाभावकालान्यकालत्वेनैवाविरोधकल्पनात् । प्रागभावप्रध्वंसाभावयो- रेव तथा विशेषकल्पनायां गौरवात् । संसर्गाभावमात्रे प्रतियोगिकालान्यकालत्वेन लाघवादविरोधेनावस्थितिकल्पनात् । एवञ्च शुक्तिसम्बन्धतया प्रतीतस्य रजता- देनन्यगत्याऽत्यन्तासत्त्वं त्वयापि वाच्यम् । तथा च नात्र रजतत्वमित्यादि- बाधज्ञानरूपरजतत्वाद्यभावप्रत्यक्षस्य आकस्मिकत्वपरिहाराय तत्प्रतियोगिज्ञानरूपं कारणमवश्यमभ्युपेयम् । किञ्च भ्रमविषयस्य रजतस्य देशान्तरे सत्त्वं न भ्रमा- न्यथानुपपत्या कल्प्यम्, नापि बाधाऽन्यथाऽनुपपत्त्या, तयोः रजतदेशान्तरसत्त्वा- विषयकत्वात् । न च सद्रजताज्ञानदशायामारोपासम्भवेन तदुपस्थितेरावश्यकत्वात्त- देवारोप्यत इति वाच्यम् । उपस्थितेरकरणत्वात् । न चातिप्रसङ्गः; तदुपस्थि- तिजनितसंस्कारस्यैव स्वरूपसतः तद्बोधकसमवहितस्य भ्रमकारणत्वाङ्गीकारेणाति- प्रसङ्गाभावात् । न चैवं भ्रमस्य स्मृतित्यापत्तिः ; संस्कारध्वंसवदस्मृतित्वोपपत्तेः । संस्कारमात्रासाधारणकारणकस्यैव स्मृतित्वादिति भावः ॥ भावीति ॥ श्यामता. दशायां प्रतीयमानस्य रक्तरूपस्य भाविरक्तरूपाभेदे प्रमाणाभावादित्याशयः ।। . श्री वेङ्कटभट्टाः ।। यदप्युक्तम् , यद्यथाभूतं प्रतीयते, तत्तथा परमार्थतो व्यवस्थितं तत्व- मुच्यत इति यत्तदित्यादिघटितं तत्वलक्षणं खण्डयता खण्डनकृता भाविपाक इत्यादि, तदस्मत्पक्षे न प्रसरतीत्याह -- एतेनेति ॥ एतेनेत्यस्यातिदेशमाह- भाविन इति ॥ पूर्वस्येति । पूर्वप्रतीतस्येत्यर्थः । अयं भावः किमत्र रागस्य तत्त्वता ऽऽपाद्यते? धर्मिणः कुम्भस्य वा? आयेऽपि भाविनो वा? पूर्वमारोपितम्य वा? नाद्यः --भाविनो रागस्य रक्तपित्तदोषजन्यपूर्वारोपाविषयत्वेन -- ·तत्त्वसङ्ख्यानटीका ११ तथा (त्वाभावात् ।) भावाभावात् । धर्मिणस्तथाभावाङ्गीकारादिति । तद्विविधम् । स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं चेतीति इतिशब्दाध्याहारेण योज्यम् । अन्यथा स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च तत्त्वं प्रत्येक द्विविधमिति प्रतीतिस्स्यात् ॥ स्वरूपप्रमितिप्रवृत्तिलक्षणसत्तात्रैविध्ये परानपेक्ष स्वतन्त्रम् । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। तथात्वाभावात् । तत्रावच्छेदेन सर्वांशप्रमाविषयत्वाभावात् ।। अन्यथेति ॥ (इतिपदाध्याहाराभावे) स्वतन्त्रद्वैविध्यस्य 'प्रमाणबाधितत्वं इतिशब्दाच्याहारे बीजमिति हृदयम् ॥ स्वतन्त्र प्राधान्याल्लक्षयति स्वरूपेति ॥ स्वनिप्पत्ति - स्वप्रमिति - श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ एवमाक्षेपात् कारिकाखण्डाद्वा लब्धं तत्वसामान्यलक्षणमाख्याय विभागोद्देशपरं वाक्यं व्याचष्टे -द्विविधमिति ॥ संज्ञानिरुक्तिरेव तयोर्लक्षण- मिति भावेन निर्वक्ति --- स्वरूपति ॥ परानधीनसत्ताकत्वं, तदधीनसत्ताकत्वं चेत्यर्थः, तेन एकविधसत्ताघटितस्यैव लक्षणत्वसम्भवात् सत्तान्तरगर्भत्वे वैयर्थ्यमिति परास्तम् । लक्षणस्य सत्तासामान्यगर्भत्वात् , सतायाः त्रिविधसत्तानु- गतिसूचनाय विध्योक्तेः । एतेनैवापेक्षायाश्चेतनधर्मत्वेन यथाश्रुते स्वतन्त्रलक्षणे अचेतनऽति- व्याप्तिर्विवक्षितेत्यस्वतन्त्रमात्रेऽतिव्याप्तिरिति परास्तम्। अधीनताया एव अपेक्षा- पदेन विवक्षितत्वात् । अत एव परानपेक्षत्वतदपेक्षत्वयोरेव लक्षणत्वसम्भवे शेप- वयर्थ्य मिति निरस्तम् । यथोक्तविशेषणविशेष्यभावे वैयर्थ्याभावात् । न च ·श्री विजयोन्द्रताथाः ।। स्वप्रवृत्त्यन्यतमे परानपेक्षमित्यर्थः । 'अत्र च कार्यप्रपञ्चस्य स्वनिष्पत्तौ स्वमिती स्वप्रवृत्तौ च परापेक्षत्वात्, तदन्यस्य 'चेतनस्याचेतनस्य' वा 'स्वप्रमिती स्वप्रवृत्तौ च परापेक्षत्वात्। 'भव्यक्ततत्वस्यापि स्ववृत्तियावद्धर्मवत्तायाः स्वतन्त्र- विष्णुप्रमिति विषयत्वात्, 'तत्प्रवृत्तिविषयत्वाच्च परापेक्षता । स्वतन्ले विष्णौ तु नैवम्, तस्य स्ववृत्त्यशेषधर्मवत्तया स्वान्यप्रमितिविषयत्वाभावात् , स्वान्यप्रवृत्त्य- विषयत्वाञ्चति नाति प्रसङ्ग इति भावः । एवञ्चोक्तव्यतिरेकेण अस्वतन्त्रलक्षण- . मपि स्पष्टं द्रष्टव्यम् ।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ असम्भवादिप्रसङ्गात् । उक्तं हि - - 'दिशः सर्वत्र पुरुषः स्वतन्त्रः कालनित्यता इत्यादिपु स्वसम्बन्धो यथेति । तत्वविवेकटीकायां तु 'स्वसत्तादौ स्वाधीन न तु परापेक्ष 'मित्यत्र आदिपदं लक्षणत्रयसूचनाय स्वतन्त्रपदस्य स्वाधीनमिति पदार्थमुक्ता तस्य परतन्त्रलक्ष्म्यादावतिव्याप्तत्वात् 'न तु परापेक्ष मिति तात्पर्य- मुक्तम् । ततश्च परानधीनसत्तासामान्यकत्वादि "कमेव लक्षणत्रयं द्रष्टव्यम् । 1. एतदेव विवृण्वन्, अस्वतन्त्रलक्षणविवरणमपि करोति-अत्रेत्यादिना द्रष्टव्य- मित्यन्तेन। 2. जन्यस्य । 3. अजन्यस्य, नित्यस्येति भावः " नित्यो नित्यानां चेतन- रचेतनानां" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादयः चेतनानां नित्यत्वे मानम् । .. अस्य नित्यत्वा- नित्यत्वं " नित्यानित्यविभागेने" त्यादिना भगवत्पादा एव वक्ष्यन्ति । वाशब्द. रचायें। 5. नित्यस्य सृप्टेरभावात् निष्पत्ताविति नोक्तम् । 6. मूलप्रकृतेः तदभि- मानिधीतत्वस्य चेत्यर्थः । 7. विष्णुप्रवृत्तीत्यर्थः। 8. स्वतन्त्रे एतदन्यतमोऽपि नेत्याह- स्वतन्त्र इति । 9. अस्वतन्त्रलक्षणस्य स्वतन्त्र, स्वतन्त्रलक्षणस्यास्वतन्त्र चातिप्रसङ्गो नेत्यर्थः। 10. एतेन अस्वतन्त्रलक्षणपरं “परापेक्षमस्वतन्त्र" मिति वाक्य विवृतं भवतीत्याह-एवञ्चेति । स्वतन्त्रलक्षणाङ्गीकारेचेत्यर्थः । 11. सत्व- विवेकटीकायां " स्वाधीन" मित्युक्तिविरोध परिहरति-तत्वेत्यादिना। 12. आ- दिना पराधीनसत्ताकत्वमिति अस्वतन्त्र लक्षणपरिग्रहः। 13. स्वरूपप्रमितिप्रवृत्ति- भेदेन त्रयमित्यर्थः।

·तत्त्वसङ्ख्यानटीका १३ परापेक्षमस्वतन्त्रम् । तदुपपादनायोक्तं 'इष्यत' इति । प्रामाणिकै- रिति शेषः । तथाहि यदि तत्वमेव नास्तीति ब्रूयात् तदा प्रत्यक्षादि- विरोधः । भ्रान्तिस्सेति चेन्न, बाधकाभावात् । न च निरधिष्ठाना श्री विजयीन्द्रतीर्थाः।। नन्वेवंविधे तत्वे मानाभाव इत्याशङ्कायामाह - तदुपपादनेति ।। भ्रान्ताभ्युपगमेऽपि नैवंविधतत्त्वसिद्धिरित्यत आह - प्रामाणिकैरितीति ।। अनेन प्रमाणसूचनद्वारा अर्थात्परीक्षापि कृतेति बोद्धव्यम् ॥ तथाहीति ।। स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां तत्त्ववैविध्यं नाभ्युपगच्छति '; स प्रष्टव्यः किं तत्त्व- मेव नास्ति, स्वातन्त्र्यादिना द्वैविध्यं कुत इति वा? तदस्तित्वेऽप्यनेक नेति वा? अनकत्वेऽपि सर्वमेव स्वतन्त्रमिति वा 2 सर्वमेवाऽस्वतन्त्रमिति वेति । तत्र न तावदाद्य इत्याह यदि तत्वमेव नेति ॥ प्रत्यक्षेति ॥ विषय विना प्रत्यक्षस्याप्रसारात्, घटोऽयमिति प्रमेयमिति तत्वताग्राहक प्रत्यक्षादिविरोध ... --- इत्यर्थः। श्री वेङ्कटभट्टाः ।। 'इप्यत । इत्युक्तार्थे प्रमाणसूचनेन प्रकारान्तरनिरासात्परीक्षापि सुचिते- त्याह – तदुपपादनायेति ॥ तत्र सामान्यलक्षणपरीक्षा प्रागेव 'कृता, विभागोदेशपरीक्षां करोति -- तथाहीति ।। स्वतन्त्राऽस्वतन्त्रभेदेन तत्वद्वैविध्य- मनङ्गीकुर्वाणः प्रष्टव्यः, तदनङ्गीकारः किं सर्वशून्यवादिरीत्या, तत्त्वस्यैवाभावाद्वा, तत्सद्भावेऽपि विज्ञानवादमायावादरीत्या, तस्यानेकत्वाभावाद्वा, अनेकत्वेऽपि स्वातन्त्र्येण पारतव्येण वा ऐकविध्येन द्वैविध्यासंभवाद्वा, प्रकारान्तरेण द्वैविध्यसम्भवाद्वा; त्रैविध्यादिसम्भवाद्वेति ॥ तत्राद्य दृष्यति – यदि तत्व. मेवेति ॥ प्रत्यक्षादीति ॥ सन् घट इत्यादिप्रत्यक्षविरोध इत्यर्थः ॥ 1. प्रत्यक्षस्य, इन्द्रियार्थसन्निकर्षस्यैव अजननात्, विरोधस्स्यादित्यत्र हेतुरयम् । TITIFIT, 3 सत्यभादीति-जायमानप्रत्यक्षे.

·१४ व्याख्याद्वयोपेता । - भ्रान्तिरस्ति । नापि निरवधिको बाधः । नास्त्येव तत्वमित्यस्यार्थस्य प्रमितत्वाऽप्रमितत्वयोर्व्याघातश्च । यदि चैकमेव तत्वं, तदा भेदोप- लम्भविरोधः । तत्रान्तितायों च बाधकं वाच्यम् । तन्चान्यल श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। न च निरधिष्ठानेनि ॥ ननु निरधिष्ठानभ्रान्तिमभ्युपगच्छता तत्र भ्रान्तित्व केनचित् अवसेयम् ? उत न? । आये अधिष्ठानज्ञानस्यैव भ्रमत्व- ज्ञानहेतुतापत्तौ भ्रान्तेर्निरधिष्ठानत्वं भज्येत । द्वितीये भ्रान्तितत्वबोधकप्रमा- णाभावेन प्रमात्वमेवाङ्गीकृतं स्यादित्याशयः ॥ नन्वप्रमात्वं बाधादेव सिद्धय- तीति चेत् तत्राह – नापि निरवधिक इति ॥ बाधमप्रमात्वसाधकं वदन् प्रष्टव्यः --- स किं निरवधिकः ? आहोस्वित्सावधिकः। आधे प्रमाणा- भावः । सति प्रमाणे च तस्यैव तत्त्वताप्रसङ्गात् । द्वितीये-स बाधः किं भवन्मात्रसिद्धः? उत प्रमाणसिद्धः?। आये-तस्य उत्तरानहत्वात्। द्वितीये- न हि घटादितत्वविषयकः तथाविधो बाधो दृश्यत इति भावः ॥ नास्त्येवेति ।। 'तत्वाभावस्य प्रमितत्वे तस्यैव तत्वतापत्तौ तदभावावगाहिनोऽप्रमाणत्वेन श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ बाधकामावादिति ॥ 'प्रमाणान्तरस्य प्रत्यक्षमूलत्वेन तद्वाधाक्षमत्वादिति भावः । भ्रान्तिबाधयोरङ्गीकारेऽपि तदन्यथानुपपत्त्या तत्वसिद्धिरित्याह -न - चेति ।। यत्र रूपान्तरारोपस्तदधिष्ठानमुच्यते । तद्विनैवेत्थमित्येवं नारोपः कचिदीक्षितः ॥ इति भावः ।। नापीति ।। रूपान्तरप्रसत्तौ हि सोऽवधिर्यत्र बाध्यते । तं विना नेत्थमित्यव न कचिहाध ईक्ष्यते ॥ इति भावः ।। प्रमितत्वाप्पमितत्ययोरिति ॥ यदि प्रमितं तहिं प्रमितिविषयस्यैव तत्त्वताभ्युपगमेन तत्त्वताऽस्तित्वस्यव तत्त्वतासिद्धेः, यद्यप्रमितं तद्विपर्ययस्य ·निरस्तम् ॥ यदि वा लवमेव स्वतन्त्रं स्यात् , तदा पारतच्यादिप्रती- तिविरोधः। नित्यसुखादिप्रसङ्गश्च ।। गदि वा परतन्त्रमेव तत्त्वं भवेत् , तदाऽनवस्थितेरसम्भवाच न कस्यापि सत्तादिकं स्यात् । आगमविरोधश्च ।। श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। ततोऽर्थसिद्धिविरोधः; प्रमाणस्यैवार्थसाधकत्वनियमात् । प्रतियोगिनम्तत्वस्य प्रामाणिकत्वात् तदभावबोधकस्य प्रमाणविरोधो व्याघात इत्यर्थः। द्वितीय निरस्यति -- यदि चैकमेवेति॥ भेदोपलम्भः = भेदप्रमितिः। तच्चान्यतेति ।। भेदोपलम्भस्य प्रमात्वे तद्विषयेण तत्वेनावश्यं भाव्यम् । तदप्रमान्वे बाधक वाच्यम् । तच्च न, प्रत्युत प्रमाण एव विचित्रव्यवहारानुभवयोरबाधितयोम्स- त्वादिति निरस्तमित्यर्थः । तृतीयं दृष्यति -- यदि चेति ॥ नित्य- सुखादीति ॥ आदिपदात् ईश्वरैकनियतधर्मपरिग्रहः ॥ प्रसङ्गश्च ॥ घटो यदि स्वतन्त्रस्स्यात् नित्य सुखी स्यात् , नित्यज्ञानवान् स्यात्, ईश्वरवत् इत्येव- न चाप्योजकता, स्वातन्त्र्यस्य नित्यसुखादिव्याप्तत्वावधारणादिति मादिः । श्री वेङ्कटभट्टाः ।। बाधावश्यम्भावात् तत्वास्तिताया एवं सिद्धाघात इति भावः। द्वितीय निरस्यति – यदि चैकमेवेति ॥ तद्धानिशतायामिति ॥ तद्भान्ति- तायामङ्गीकृतायामप्रमा बाधकं वाच्यमित्यर्थः ॥ तच्चेति ॥ सापेक्ष वात्सावधेश्च तत्वद्वैतप्रसङ्गतः । एकामावान्न सन्देहान्न रूपं वस्तुनो भिदा ।। इत्यादिबाधकं तु विष्णुतत्त्वनिर्णयादौ निरस्तमित्यर्थः । तृतीयं निराचष्टे यदि वा सर्वमिति ।। नित्यसुखादीति ॥ यदि नाम न तस्य वशे सकलं, कथमेव तु नित्यसुखं न भवेत्। इत्युक्तेरिति भावः ॥ न चाचेतनस्य कथं नित्यसुखादिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । 1. तत्वाभावरूपार्थसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । -- ·यद्यपि भावाभावतया वा चेतनाचेतनत्वेन वा नित्यानित्य- तया वाऽस्य द्वैविध्यं शक्यते वक्तुम् । तथाप्यस्य चैयर्थ्यात् अयमेव विभागो न्याय्यः । परतन्त्रप्रमेयं स्वतन्त्रप्रमेयायत्ततया विदितं हि निःश्रेयसाय भवति । तथा च प्रकरणान्ते वक्ष्यति । 1. वक्ष्यति- 'बन्धो मोक्ष' ...... इत्यन्तिमकारिकायामिति भावः । - samaRepe - . श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। भावः। तुरीयं निरस्यति --- यदि वा परतन्त्रमेवेति ॥ अनवस्थितेरिति ।। सर्वस्य पारतन्त्र्ये 'परस्यापि परतन्त्रत्वं, एवमन्यस्यापीत्यनवस्थितेरित्यर्थः । असम्भवाचति ।। कस्यापि पारतन्ध्यं न स्यादित्यर्थः । पारतन्ध्यं हि परप्रेर्यमाणत्वम् । परश्च व्यापारवान् परं प्रेरयेत् । तमपि कश्चिद्वयापारवान् अपर--- इति मूलभूतव्यापारासिद्धौ सर्वव्यापारासम्भवेन तद्धटितपारतव्याऽस- म्भवादिति । किमतो यद्येवमत आइ न कस्यापीति || स्वातन्त्र्याभावे जगन्नोत्पद्येत, न प्रतीयेत, न प्रवततेत्यर्थः । आगमविरोधश्चेति । स्वतन्त्रे- श्वरप्रतिपादकागमविरोध इत्यर्थः ॥ ननु प्रकारान्तरेण द्वैविध्यसत्त्वात् स्वातन्त्र्यपारतव्याभ्यामेव द्वैविध्यो- पवर्णने कि विनिगमकमित्याशङ्कय स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यामेव तत्त्वज्ञानं 'निश्श्रेयससाधन मिति परिहारमाह द्विविधं तत्वमित्यन्तेन ॥ श्री वेङ्कट भट्टाः ॥ अचेतनस्य स्वातन्त्र्यायोगेन सर्वस्यापि स्वतन्त्रत्वेऽचेतने चेतनत्वस्यापाद्यमान- त्वादिति भावेन भादिशब्दप्रयोगः । 'यदि सर्वं तत्वं परं- परतन्त्रमेव स्यात्, तदा 'ऽनवस्थितेरसंभवाचे' त्यन्तराधिकरणीयसूत्रखण्डोक्तन्यायेन परतन्त्रस्य प्रवर्तकवे तत्यापि परतन्त्रान्तरप्रवर्तकमित्यनवस्थितेः, पूर्वपूर्वचेष्टासिद्धौ उत्त- रोत्तरचेष्टाऽसिद्धिरिति मूलक्षतेः। परतन्त्रस्य प्रवत्येन सह परतन्त्रत्वसाम्ये 1. परमात्मनोपि । 2. मोक्षाय । मूले-वैयर्थ्यात् = निष्प्रयोजनत्वात् । अय- मेव -आचार्योक्त एव । 3. सुखादीत्यादिपदप्रयोगः । 4. उत्तरवाक्यमवतार यति-यदीत्यादिना । 5. ब्रह्म-सू ( १-२-१७)। - - - ·तत्त्वसङ्ख्यानटीना १७ % 3D अन्यथा गङ्गावालुकापरिगणनवत् इदं तत्त्वसङ्ख्यानम'पार्थकं स्यात् । अतः स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदात् द्विविधं तत्त्वमिति स्वतन्त्र- तत्वस्य प्राधान्यात् तदेवादावुद्दिष्टम् ; उद्देशेनैव लक्षणं लब्धमिति ॥ 1. अपार्थक अपगतोऽविद्यमानोऽर्थः यस्य तत् निष्प्रयोजनम् । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। प्राधान्यादिति ॥ निश्श्रेयसोपयोगिज्ञान विशेष्यत्वादित्यर्थः उद्देशस्य लक्षणाद्यर्थत्वात्तदनुक्तौ न्यूनते त्याशङ्कयाह उद्देशेनैवेति ॥ इण्यत इत्यनेन सूचिता परीक्षा चशब्दार्थः ।। तत एवेति ।। प्राधान्यादे- श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ प्रवर्तनाऽसम्भवाच्च न कस्यापि प्रवृत्तिस्स्यादित्याह-यदि वा परतन्त्रमेवेति।। आगमविरोधथेति ।। "आनीद'वातं स्वधया तदेकम् " "'नाई कश्चि- दुपाश्रितः" इत्यागमविरोधस्स्यादित्यर्थः। चतुर्थं निराचष्टे – यद्यपीति ॥ चैयर्थ्यमेवोपपादयति -- परतन्त्रप्रमेयमिति ॥ वक्ष्यतीति ॥ यद्यप्येत- प्रकरणान्ते सृष्टयादिविषये इदं परतन्त्रं विष्ण्वायत्तमित्येवोच्यते', न तु तथा ज्ञातस्य निश्श्रेयसहेतुत्वम् , तथाप्येतत्प्रकरणोक्तार्थे 'साक्षित्वेन भगवत्प्रणीत- तत्त्वविवेकगतवाक्योदाहरणरूपतया तत्त्वविवेकस्य 'एतत्प्रकरणशेषत्वात् तदन्ते- य एतत्परतन्त्रं तु सर्वमेव हरेस्सदा । वशमित्यव जानाति संसारान्मुच्यते हि सः ॥ इत्युक्तत्वादियमुक्तिरिति बोध्यम् ॥ "वैयादेव नामरूपकर्मभेदाद्विना त्रैवि- ध्यादिसम्भवादिति चतुर्थोऽपि निरस्त इति भावेनोपसंहरति-अत इति ॥ 1. अक्संहिता (म. १०- सू. १२९ - मन्त्र) 2. रुद्रं समाश्रिता देवाः रुद्रो ब्रह्माणमाश्रितः । ब्रह्मा मामाश्रितो नित्यं नाहं कञ्चिदपाश्रितः ।।

·- अन (नत) एवादौ तन्निर्दिशति-स्वतन्त्र इति ।। स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः" अन्न भगवानिति विष्णोः वातन्त्र्योपपादकम् । अन्यदस्वतन्त्र मिति शेषः । अथवा द्वे तत्वे इत्युक्ते स्वतन्त्रमिवे पर- तन्त्रका व्यक्तिरेव प्रसज्येत । तथाच प्रमाणविरोधो वक्ष्यमाण श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। वत्यर्थः । ननु कि स्वतन्त्रमिति धर्मिजिज्ञासायां विष्णुरिति वक्तव्ये 'भग- बत्तया तन्निदेशानर्थक्यमित्यत आह अत्र भगवानितीति ।। अत्रान्यद- स्वतन्त्रमिति शेयस्यागिमतत्वात् जिमस्वतन्त्रमिति जिज्ञासाऽशान्तिरित्याह अन्यदस्वतन्त्रीमति शंप इति ॥ न चेतरदित्यनेनास्वतन्त्र निर्देशात्तत एव जिज्ञासाशान्तिरिति वाच्यम् , तस्य विभागपरत्वेनान्याविरुद्धतया एतादृशा- कासाऽनिवर्तकत्वादिति भावः । ननु प्रथमं इतिशब्दाध्याहारं विनैव तत्त्वं स्वतन्त्रमस्वतन्त्रमिति अहियान्वयनव द्वैविध्यलाभे विविध मित्यनर्थकम् । अन्यदस्वतन्त्रमिति शेष- दान चाधिकामित्यम्बरसात् कल्पान्तरमाह --- - अथवेति ॥ प्रसज्येतेति ।। तत्त्वं म्वतन्त्रमस्वतन्तं चेति 'चशब्दबलात् स्वतन्त्रास्वतन्त्ररूपे द्वे तत्वे इति श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ ननु – उत्तरकारिकायां स्वतन्त्रतत्वस्यैवादौ शृङ्गग्राहिकया निर्देशः कुतः । न च लक्षितवादादी निर्देश इति युक्तम् , लक्षणोक्तेरेवानुपलब्धेः। आदौ तत्वलक्षणोक्ती बीजाभावाञ्चत्यत आह - स्वतन्त्रतत्त्वस्यैवेति ॥ उद्देशेनै- वेति !! आदाविति शेषः । यथा संज्ञानिरुक्त्यव लक्षणलाभः, तथा उक्तमिति भावः ।! तत एवेति ॥ प्राधान्यादुद्दिष्टस्यादौ लक्षितत्वात् , तदेवादी निर्दिगनि. अप्राधान्यादुद्दिष्टमनन्तरं लक्षितमस्वतन्त्रमन्निर्दिशतीत्यर्थः । अत एवं वक्ष्यति ---- अन्यदस्वतन्त्रमिति शेष इति ।। अन्यद्विष्णोः । अत्रेति ।। तत्वविवेके निर्दोषाखिलसद्गुणत्वस्य स्वातन्त्र्योपपादकस्य 'सत्त्वात् 'भगवान् । 1. तादतिपाद्यगुणविशिष्टतयेत्यर्थः। 2. समुच्चयार्थकचशब्दसामर्थ्यात्। स च मनमभिव्याहतपदार्थस्य स्वघटितवाक्यघटकपदान्त रार्थसाहित्यं बोधयन् बाक्यबोधितपदार्थेषु द्वित्वादिकं बोधयति । तस्य च विशेषकारणाभावे व्यक्तावे बान्वय इति तासर्वम् । 3. टोकाकृदन कर्ता । 4. निर्दोषाशेषेत्यादिविशेषण- मसावित्यर्थः। -- ·RubaanteNDARKARMA विभागविरोधश्च । अर्ता द्विविधामत्युत्तम् । ततश्च स्वतन्त्रमप्यनेक स्यादित्यत 'इदमुक्तम् । अथवा स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदन तत्त्वविध्य- मङ्गीकुर्वाणा अपि साङ्ख्यादयः प्रधानादिकं स्वतन्त्रतत्त्वातिष्ठन्दे । तन्निरासायेदमुदितमिति ॥ 1. इदमुक्तमिति । स्वतन्त्रो भगवानित्युक्तमित्यर्थः । एतदुक्तौ तु स्वतन्त्रान्तरस्य सत्वे प्रमाणाभावेन न तस्यानेकत्वप्रसङ्ग इति भावः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। प्राप्तौ द्वित्वस्यौत्सर्गिकव्यक्त्यन्वयबलात् स्वतन्त्रव्यक्तिवत् अस्वतन्त्रव्य तरेकैव स्यादित्यर्थः। किमतो यद्येवमत आह तथाचेति ।। प्रमाणविरोधयति ।। अस्वतन्त्रव्यक्तिभेदस्यैव प्रमीयमाणत्वादित्यर्थः। द्विविधमिल्युत मिनि ।। "तथाच पूर्वोक्त बाध:त्' प्रकार एव द्वित्वान्वयो न व्यक्तावित्यर्थः । स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुरित्यतदेवावतारयितुमाह -- ततश्चेति ॥ व्यक्ती द्विधान्दयाभावे अस्वतन्त्रव्यक्तिवत् स्वतन्त्रयक्तिरप्यनेका प्रसज्येतेत्यर्थः । स्वतन्त्रो भगवान् श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ इत्यतत्पूजार्थमिति व्याख्यातम् । अत्र पुनः स्वातन्त्र्योपपाद यान्यस्याभावात तदुपपादकमेव तदिति भावः । मा भूदन्यदस्वतन्त्रमित्यध्याहार इति भावेन प्रकारान्तरेण व्याचष्टे अथवा द्वे तत्वे इत्यादिना ।। परतन्त्रमिति ॥ स्वतन्त्रमिवास्वतन्त्रमपीत्यर्थः ॥ प्रसज्येतेति ॥ द्वित्वस्य प्रायेण म्बाश्रययोः व्यक्तथैक्य एव प्रयोगादिति भावः ॥ अतो द्विविधमिन्युतामिति ।। प्रकारद्वित्वेन प्रकारिद्वित्वासिद्धावपि प्रसारद्वित्वेनावश्यं प्रकारिद्वित्वसिद्धेः । अनुक्त्वैव प्रमारिद्वित्वं प्रकार द्वित्वोक्तः प्राययान्तरभेदसद्भावसूचनार्थत्वात् , तत्सूचनार्थ द्विविधमित्युक्तमिति भावः ॥ स्वतन्त्रमयीन ॥ अम्वतन्त्रमिव 1. प्रत्यक्षादिप्रमाणेत्यर्थः । ?. प्रत्यक्षादिना ज्ञायमानत्वे चेत्यर्थः । ... स्वतन्त्रैकत्वाऽस्वतन्त्राने कत्वग्राहकप्रमाणबाधादित्यर्थः । विधाशब्दार्थप्रकार एव । समासघटकस्वोत्तरपदार्थान्वयस्यैव स्वाभाविकत्वादिति भावः । .. द्वित्वाश्रयव्यक्तेरेकत्व एव, न त्वनैकत्वे इत्यर्थः । ततश्च स्वतन्त्रमे परतन्त्रमेकमित्येव स्यादिति भावः । 6. द्विशब्दप्रयोगादित्यर्थः । 6 4. प्रकार एव ·द्विविधमित्युक्तचा परतन्त्रतत्वमवान्तरभेदवदिति सूचितम्, तत्कथं? तबाह - भावेति || "भागभाचौ द्विधेतरत' || इतरत् , खतन्त्रात् । अस्वतन्त्रतत्वं द्विधा। कथम् ? भावोऽभावश्चेति ।। श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। विष्णुरित्युक्तौ वीजान्तरमाह ---- अथवेति ।। पूर्वोक्तत्य स्वातन्त्र्यस्य स्वप्रमि- त्यादौ परापेक्षत्वेन बाधितत्वात, अन्याशस्य चास्मदनभिमतत्वादिति भावः । द्विविधमित्युक्त्येति ।। व्यक्तावौत्सर्गिकद्वित्वान्दयस्य विधागतत्वाभिधान- नेत्यर्थः । इतरदित्यस्य भिन्नार्थकत्वेन भेदप्रतियोगिनमाह- स्वतन्त्रादिति भावाभावावितरदित्युक्ते प्रत्ययोपस्थापित द्वित्वस्य प्रकृत्त्यर्थभूत व्यक्तावन्वयस्य श्री वेङ्कटभट्टाः ।। स्वतन्त्रमपीत्यर्थः । इदमुक्तमिति ॥ स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुरेक एवेत्युक्त- मित्यर्थः । । . एतेनास्वतन्त्रमिव स्वतन्त्रमप्यवान्तरभेदवदिति द्विविधमित्यनेनोक्ता स्वतन्त्रो भगवान् विष्णु' रित्यनेन स्वतन्त्रव्यक्तरेकत्वोक्तौ स्ववचनव्याह तिरित्य- पास्तम् । भावानवयोधात् । न हि प्रकारद्वैविध्योक्तिः प्रभारिणेप्यवान्तरभेदस्य वाचिका, येन 'द्विविध' मित्त्युक्त्या स्वतन्त्रस्याप्यवान्तरभेदो वचनवृत्त्योक्त- स्स्यात् । नापि प्रकारद्वैविध्योक्तिः प्रकारप्रकारिणोः अवान्तरभेदस्य व्याप्यम् । येन द्विविधमित्त्युक्त्या स्वतन्त्रयाप्यवान्तरभेदोऽप्यर्थादुक्तस्स्यात् । किन्तु आश्रययोव्यक्त्यैक्यप्रापकप्रकारिद्वित्वमनुक्ता 'द्विविधमि 'ति प्रकारद्वित्वोक्तिः प्रकार्यवान्तरभेदस्य सूचिकैव, सा चापवादाभावे प्रकारिणोऽशेषस्यावान्तरभेद सूचयति यथा 'भावामायौ द्विधेतर' दित्यादौ। सति त्वपवादे अपवाद- विषयातिरिक्तेऽवान्तरभेदसूचनेनाप्युपपन्ना, नापवादविषये अवान्तरभेदं सूचयति । यथा 'दुःखस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतन' मित्यादौ । तथा च कुतः स्वोक्तिविरोध इत्यादि । । 1. विधापदार्थप्रकारगतेत्यर्थः। 2. औप्रत्ययोपस्थापितेत्यर्थः। 3. भावा- भावपदार्थे । 4. इदं कण्ठतो नोक्तं, भगवत्त्वविशेषणादुक्तप्रायम् । निरवधिकैश्वर्या दिमतोऽन्यस्याभावादिति ज्ञेयम् । 5. द्विविधपदबोधितप्रकारानेकत्वस्य शव्दत : प्रतीयमानत्वेन प्रकारभेद उक्त इति शङ्कितुराशयः । 6. एकत्वेति । भगवानिति विशेषणसामोदेकत्वलाभोक्तौ ।

·? अभावप्रतीतिभावप्रतीत्यधीना अति प्राधागात प्रथम भावस्या- देशः । प्रथमप्रतीतावस्तीत्युपलभ्यते या. भावः । यश्च प्रथ- मोपलब्धौ नास्तीति प्रतीयते सोऽभावः । कुन पेनत ? स्वरूपेण हि श्री विजयोन्द्रतीर्थाः ।। औत्सर्गिकस्य बाधात् योजनाप्रकारमाह-अस्वतन्त्रमित्यादि ॥ प्रथम विधायां द्वित्वान्वयाभिधानन भावाभावावित्यत्रापि सामानाधित यात प्रकार एव द्वित्वान्वये तात्पर्यादिति भावः । अमाप्रतीतिरिति । अभावत्वप्रकारकपनी- तेर्भावज्ञानप्रयोज्यत्वनियमादित्यर्थः । उद्देशकमात् क्रमेण भावाभावय- श्री वेङ्कटमट्टाः ।। न चैवं 'द्विविधमित्युक्त्या स्वतन्त्रमातन्त्रयोस्वान्तर भेदं ऽन्तीति सूचिम् । तत्र स्वतन्त्रप्रमेयमेकमेवेत्युक्तमिति तत्वविवेकटीकोक्तिः कथमिति वाच्यम्- तस्यापि स्वतन्त्रपरतन्त्रयोर्मध्ये अवान्तरभेदोऽरतीति सूचित त्येवं व्याख्ये- यत्वात्। अत एवात्र "वक्ष्यति - 'द्विविधमित्युक्त्या परतन्त्रावान्तर यदिति सूचित 'मित्यवधेयम् ।। तन्निरासायेति ।। "न च कर्मविमामलकालगुण प्रभृतीशमचित्तनु तद्धि यतः" इत्युक्तर त्या प्रधानादिस्वातन्त्र्यनिरासाय स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुरेक एल्युक्त मित्यर्थः । मुले इतिशब्दोऽध्याहार्य इति भावेनाह अभावश्वेतीनि ॥ ननु अभाव- विलक्षणत्वादिना भावप्रतीतिरपि अभावप्रतीत्यधीनेत्यत आह - नियमेनेति॥ न च प्रागभावप्रध्वंसप्रतीतेः प्रतियोगिरूपभावप्रतीत्यधीनत्वेऽपि अत्यन्तासत्प्रति- योगिकात्यन्ताभावस्य प्रतीतिः कथं भावप्रतीत्यधीनति वाच्यम् । तत्राप्यप्रसक्तस्य प्रतिषेधायोगेन प्रसक्तेश्च भ्रान्तिरूपतया अधिष्ठानज्ञानरूपमात्रप्रतीत्यवीनत्वादिनि भावः । ननु कि प्रतीतौ प्रथमं योऽस्तीत्येवं प्रथमग्रहण कालविशेषणाभिप्रेतम् ? किं प्रथमा या प्रतीतिरिति प्रतीतिविशेषणम् ? नाद्यः बुद्धविरम्यव्यापारा- 1. द्विविधद्विधेत्यनयोरेकार्थकत्वात् । 2. उत्तरत्र टीकाकारः। 3. अभाव- ज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानाधीनत्वाऽव्यभिचारेण तथैव सर्वेषामानुभविकत्वेनेत्यर्थः ।

·BALHEARS DURAT dates:-on-S भावाऽभावौ विधिनिषेधात्मानौ, रूपान्तरेणतु निरोधविधिरूपौ। तत्र आपातज्ञायां संविदि स्वरूपमेव भासते । भासते। द्वितीयादिप्रतीतौ श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। विभाजक पाधिमाह-प्रथमेत्यादि । सत्तावद्विशेष्यकप्राथमिकप्रतीतिविषयत्वं भावत्वम् । सत्ताभाववद्विशेष्यकप्राथमिकप्रतीतिविषयत्वं अभावत्वमित्यर्थः ।। न च सत्तादौ सत्ताया अभावेन भावाभावविभाजकोपाध्योरव्याप्तिरिति वाच्यम् । सत्तादावयेकार्थ 'सामानाधिकरण्येन सत्ताया विद्यमानत्वात् , अनावे तु सत्ताभावेऽपि अभेदेन सम्बन्धेन सत्ताभावसत्त्वात् । उभयत्र च श्री वेङ्कटभट्टाः॥ भावात् । द्वितीयेऽपि --- किमिह जन्मनि स्वविषयिका या प्रथमप्रतीतिः सा विवक्षिता? किं वा एकसामग्रीजन्यासु स्वविषयिकासु या स्वविषयिका या प्रथमप्रतीतिः सा? अथवा यदा यदा स्वयं जायते तदा तदा स्वविषयक ज्ञानद्वयम स्त, आपातजं विमर्शजं च। तत्रापातजा या संवित् सा । नाद्यः-गिरि- दरी विवावर्तिनो गजाभावस्य अभावत्वज्ञानात्पूर्वमेव जातायां यत्प्रमेयं तदस्तीत्येतस्यां सामान्याकारेण प्रमेयमात्रविषयिकायां वन्यगजाभावस्य प्रथममस्तित्वेन प्रतीते: भावाभावलक्षणयोरतिव्याप्त्यव्याप्तिप्रसङ्गात्। न द्वितीयः-- एकसामग्र्या अनेक- ज्ञानजनम्त्यायोगात्। सामग्रीभेदाभावे कार्यभेदस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात् । तृती- येऽपि के इमे --- अस्तिनास्तिप्रतीती? किमस्तिनास्तीति व्यवहारोत्पादिके ? किं वाऽस्तिनास्ति दार्थविषयिक ? यद्वा अस्तित्वनास्तित्वकारिके । नाद्यः- अव्याप्तः । ज्ञानस्य व्यवहारजनकत्वनियमाभावेन विवक्षितस्य अस्तीत्यादिप्रतीति- विषयत्वम्याभावात् । उत्पन्नस्यापि ज्ञानस्य व्यवजिही भावेन व्यवहाराजन- कत्वात् । न द्वितीयः --- भावाभावलक्षणयोरतिव्याप्त्यसम्भवापातात् । अभाव- म्याक्तित्वपदार्थत्वात् । अन्यथा कथं पश्चादपि घटाभावोऽस्तीति प्रतीतिः । तृतायऽपि-के इमे अस्तित्वनास्तित्वे ? किं भावत्वाभावत्वे? सत्वनिषेधत्वे वा? आद्य - अन्योऽन्याश्रयः, द्वितीयेऽनुगतसत्तानङ्गीकारेण स्वरूपसत्त्व- 1. एकस्मिन्नर्थे = द्रव्यादौ, सामानाधिकरण्येन गुणादिसामानाधिकरण्येन विद्यमानत्यादित्यर्थः । एवं च सत्तायामी सत्ताऽस्त्येवेति ज्ञेयमिति भावः । -.

·.romance- रूपान्तरम् । कार्यगम्यत्वात् सामग्रीभेदस्य। तथाच प्रतीनि:-अस्त्यत्र घटः, सन शुक्ल इति । एवं नास्त्यत्र घटः, अस्ति घटाभाव इति ।। श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। प्रतीती प्राथम्यविशेषणात् न द्वितीयादिप्रतीतिमादाय परम्परातिव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । प्रथमेति विशेषणात् . अतिव्याप्तिनिरासं प्रश्नपूर्वकमुपपादयितुमाह- कुत एतदित्यादि ।। नन्वेवं सामग्रीवैचित्र्यकल्पने किं मानमत आह- कार्येति ॥ कार्यवैचित्र्यानुपपत्तेरेव सामग्रीवैचित्र्ये मानत्वमित्यर्थः । कार्य- वैचित्र्यमेवाह---तथाचेति । न शुक्ल इतीति ।। शुक्लभेदस्य घटरूपत्वेऽपि शुक्लभिन्नतया ज्ञान प्रतियोग्यादिज्ञानाभावा(दादौ न सम्भवतीति भावः । श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ निषेधत्वरूपे उभे अपि प्रत्येक भावेऽभावे च विद्यते इति सिद्धान्तः । एवञ्च स्वरूपप्रतीतावेव प्रतीयते ? उत न? भाये – स्वरूपसत्वस्य भाव इव अभावेऽपि प्रत्येतव्यत्वात् । निषेधत्वस्य चाभाव इव भावे प्रत्येतव्यत्वादतिव्याप्तिः । द्वितीये त्वव्याप्तिः, न हि भावे एव स्वरूपसत्त्वमेव प्रथम प्रतीयते। अभाव एव निषेधत्वमेव प्रथम प्रतीयत इत्यत्र नियामकमस्तीति भावेन शङ्कते कुत एतदिति ॥ परिहरति - स्वरूपेणेति ।। धर्मि- तयेत्यर्थः । रूपान्तरेणेति ॥ अभावाभावरूपधर्मवत्तयेत्यर्थः। निषेध- विधिरूपाविति ॥ धर्मिधर्मेक्यवत इति भावः ॥ स्वरूपमेवेति । तदा रूपान्तरप्रतीतिसामग्रीविरहादिति भावः ॥ द्वितीयादिप्रतीताविति ॥ तदा रूपान्तरप्रतोतिसामग्रीसमावेशादिति भावः । ननु आपातजायो संविदि रूपान्तरप्रतीतेः सामग्रीविरहः, द्वितीया- दिप्रतीतौ तत्समावेशश्च कुत इत्यत आह -कार्येति ॥ कार्यमेव दर्शयति-- तथाचेति ॥ भावविषयं प्रतीतिद्वयं क्रमेणोदाहरति ॥ अस्त्यत्र चेति ।। अभावविषय प्रतीतिद्वयं क्रमेणोदाहरति एवमिति ।। कार्यमेव क्रमेणोदाहरति--एवमिति ।। ननु 'भावलक्षणे घटाभावोऽस्तीति वाक्यात् लं भानवमिति भावलक्षणेऽडोक्रियमाण। - T- ·Durpos: wazaanemaatra.bhael PARAN 1 3 MAR- "स्वरूपं श्री विजयीन्द्रतीर्थाः अस्त्यत्र घटामावहतीति ॥ न हीदं प्राथमिकं भवितुमर्हति, तस्य सत्तांशे भ्रमत्वंग आरोग्यसत्ताज्ञानविलम्बेन बिलम्बादिति भावः । भी वेङ्कटभट्टाः ।। प्रथममेवास्नायुपलभ्यमानेऽआवेऽति'व्यातिरिति वाच्यम् । तत्रापि घटाभाव इत्यवान्तरवाक्वार्थभूतप्रतिरोधाकारप्रतीत्युत्तरकालमेव तदस्तित्वप्रतीतेः । अत पर घटो नास्तीति वाक्यात् प्रथममेव घटस्य नास्तित्वाकारेण प्रतीतेरभाव- लक्षणस्यातिव्यातिरिति परास्तम् । ननु अभावलक्षणे तथाप्यनिव्याप्तिः । तथाहि . भेदो हि धर्मिस्वरूपमेव, सव धर्मिग्रहेण न गृह्यत एव । उक्तं हि वस्तनो भेदो यन्न तम्य ग्रहे ग्रहः" इति । न च प्रथमोपलब्धौ सप्रतियोगिक- प्रतिषेधाकारेण प्रतीयमानत्वं विवक्षितम् , तथाच स्वरूपाकारेण प्रतीतावपि नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् ; प्रथममेव सामान्यतस्सर्वविलक्षणत्वेन वस्तुप्रतीत्यङ्गी- कारात् । उक्तं हि -- "प्रायम्सर्वतो विलक्षण पदार्थस्वरूपं दृश्यत" इति । तथाच कथं नानिव्याप्तिरिति । मैनम् - विशेषतः प्रतिषेधाकारेण प्रथम प्रतीयमानत्वस्य अभावलक्षणत्वेन विवक्षितत्वात् । स्वरूपेण भेदप्रतीतावपि प्रथम विशेषाकारेण प्रतीत्यभावात् । अत एवानन्तरप्रतीतिः 'न शुक्ल' इति विशे- पाकारेणैवोदाहृता ॥ उक्तं हि- 'को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु । अस्यामुप्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते' ।। इति ॥ ननु - प्रतीत्यनुपाधिकाभावत्वाद्यनावे कुतोऽयं प्रतीतिविषय इति भावेनाप्याक्षिपनि || कुत एतदिति ।। प्रतीत्यनुपाधिके अपि भावत्वाभावत्वे 1. भावलक्षणस्येति शेप. 2. अवान्तरवाक्यकल्पनेन भावाभावयोः प्रथमप्रतीतिविपयत्वाङ्गीकारादेवेत्यर्थः । 3. अभावलक्षणस्य प्रकारान्तरेणातिव्या- प्तिमाशय परिहाति - नन्वित्यादिना, गृह्यत इत्यन्तेन । 4. न गृह्यते-भेदत्वेन रूपेण । भदः बस्तुनः स्वरूपमेत्र, तस्य = अधिकरणस्वरूपभूतस्य भेदस्य, ग्रहे वमिप्रतीती, न ग्रहः-स्वरूपेण प्रतीतिनास्तीत्यर्थः। अधिकरणस्य विधिरूपत्वेन तल्वल्पभुनभेदस्याविधिरूपत्वमिति । 5. प्रकारान्तरेण मुलं व्याख्याति - तन्वि- - . - माना ·2.papa.maan- ननु स्वतन्त्रतत्त्वं भावोऽभावोऽन्यद्वा । नाद्यद्वितीयौ, भावाभावयोः परतन्त्रभेदत्वात् । न तृतीयः, व्याघातात् । मैवम् । भावलक्षणाक्रान्तत्वात् । परतन्त्र भावाऽभावतया द्विधैव, न पुनरेक- विधम् , नापि त्रिविमित्येवं परो विभागः । न पुनः परतन्त्र मेव भावाऽभावात्मकमिति ॥ श्री विजयीन्द्रतीर्थाः॥ 'भावाऽभावौ द्विधेतर 'दित्यस्य भावत्वाऽभावत्वान्यतरत्वावच्छिन्ने अस्व- तन्त्रत्वायोगव्यवच्छेदार्थकत्वं मन्वानः शङ्कते ननु स्वतन्त्रमिति ॥ परतन्त्रभेदत्वादिति ।। भगवतोऽपि परतन्त्रभेदत्वे 'स्वतन्त्रमस्व- तन्त्रं चेति प्रथमविभागविरोध इति भावः। व्याघातादिति ॥ भावभिन्नस्य अभावतया भावभिन्नेष्वभावभिन्नत्वविरोधादित्यर्थः । अस्वतन्त्रे भावत्वाऽभावत्वा- ऽन्यतरायोगव्यवच्छेदार्थकत्वमभिप्रेत्य परिहरति—मैवमिति ॥ एतदेवोपपाद- यति -परतन्त्रमित्यादिना ।। श्री वेङ्कट भट्टाः ॥ विद्यते--- इति भावेन परिहरति-स्वरूपेण हीति ॥ व्याख्यानं पूर्ववत् । तथाच धर्मद्वारमन्तरेण धर्मिण एव विधित्वं भावत्वं, धर्मद्वारमन्तरेण धर्मिण एव निषेधत्वमभावत्वमित्यर्थः । उभयोरुक्तविधलक्षणत्वे किं प्रमाणमित्यत आह तनाऽऽपातजायामिति ।। तथा च - - उक्तयोर्भावाभावलक्षणयोन कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । उक्त हि- प्रथमप्रतिपत्तिषु । निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि ।। इति ।। अभावस्य च धर्मास्स्युः भावास्तेषां च ते ऽखिलाः । सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा ॥ धर्मधयॆक्यतश्चैव न तु तन्मात्रतः कचित् । भावानान्तु 2. ते-अभावाः। 3. तत्स्वरूपमात्रेण । - ॥ ...... ... तथाच--- 1. ।

·व्याख्याद्वयोपेता
यथा भावेषु स्वतन्त्रतत्त्वं प्रविशति, तथा
मिति चेत् -नैवं शङ्कयम् , तद्धि प्रधानतया सर्ववि
व्यम् । अन्यथा-द्विविधं तत्वं, भावोऽभावश्च ।।
नित्योऽनित्यश्च । नित्योऽपि द्विविधः, चैतनोऽचेतन
द्विविधः, स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च इति कर्तव्यम् । एवं
प्रतिपत्तिस्स्यात् । भगवद्यतिरिक्तस्य सर्वस्थापि आ
स्यात् । अस्मिन् पक्षे स्वतन्त्रस्त भावत्वं न विदितं :
वेति चेत् –न, पुरुषार्थोपयोगानुपयोगाभ्यो विशेषात
श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।।
ननु तत्वस्य भावाऽभावतया वाऽऽद्यो विभागः कुतो
यथा भावेविति ।। एवं सतीति ।। भावत्वाभावत्वाभ्यां
इत्यर्थः। स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्याभ्यामेव विभागकरणे पूर्वोक्तयुक्ति
भगवद्यतिरिक्तस्येति ॥ यद्यपि 'यद्यपी त्यादिना
विभागकरणं पूर्वमाशङ्कितम् । तथापि स्वतन्त्रायत्ततया पर तः
यसोपयोगीति वक्तुं पूर्वमाशङ्कितम् । इदानीं तु स्वतन्त्रस्य !
विविक्ततया ज्ञानं निश्श्रेयसोपयोगीति निवेदयितुमिति भेद इ
श्री वेङ्कटभट्टाः ।।
तथापि प्रथम बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचर:
सोऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमः
परतन्त्रेति ।। स्वतन्त्रतत्वस्याऽस्वतन्त्रतत्वावान्तरभेद
ऽनुपपत्तेश्च । तथा चान्यथाविवक्षितसंख्याया 'विभज्यमा
शकविभागविरोधादिति भावः । व्याघातादिनि ।। न हि
प्रतीतिर्नामाऽस्तीति भावः । विभागस्य विमज्यमाने विवक्षि
व्यवच्छेदार्थत्वमि त्यतो विभागविरोध इत्याह ---परतन्त्ररि

·" नित्यत्वायनातच समन । तस्मात् यथान्यासमेवास्तु ।। अध-- अस्वतन्तै चेतनत्वादिनैव विभज्यताम् , कि चेतनत्वा- दिना विभज्य, भावाऽभावत्या विभागः कर्तव्यः, उतायं न कर्तव्य एब । नाध:--- (अविक्षेपाल) विशेपाभावात् । अभावस्याचेतन श्री विजयीन्द्रतीर्थाः॥ ननु प्राधान्ये न इतरसर्वविविक्ततया च स्वतन्त्रज्ञानार्थतया विभागावश्य- पत्वे भावतया न तज्ज्ञानं सिद्धयेदिति “एक सन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवते इत्याह --- असिज पक्ष इति ।। तेन रूपेण तज्ज्ञानस्य पुरुषार्थानुपयोगि- त्वान्न तुल्यतेत्याह - - नेति ।। नित्याऽनित्यतया च तत्त्वविवेकस्य पुरुषार्थोष- योगित्वेऽपि तेन रूपेणाविवेकस्त्वत्पक्षेऽपि सम इत्याह--अभावादीनामिति॥ विभज्यमानानां नित्यानामित्यर्थः । उपसंहरति-~~-तस्मादिति ।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ साक्षात्तत्त्वविभाजकोपाध्यवच्छिन्नत्वेनेत्यर्थः। हेतुरेव विविच्यते--अन्यथेति ।। विनिगमनाविरहेण नित्यादितत्त्वेऽपि स्वतन्त्रतत्त्वम्य प्रवेशनीयत्वादिति भावः ।। इति करीव्यमिति ।। भावो द्विविधः - स्वतन्त्रोऽस्वतन्त्रश्च, अस्वतन्त्रोऽपि द्विविधः --- चेतनोऽचेतनश्चति ; नित्योऽनित्यश्चति वेत्येवं कृते, भावत्वे विदिते- ऽपि स्वतन्त्रतत्वस्य भावत्वे नित्यत्वे च विदितेऽपि, चेतनेषु नित्यानित्यप्रभेदा- भावेन स्वतन्त्रास्वतन्त्रयोनित्यप्रभेदत्वानुपपत्त्या स्वतन्त्रतत्त्वस्य चेतनत्वे नित्यत्वं चाविदितं स्यात् । भावो द्विविधः - चेतनोऽचेतनश्चत्येवं कृते, स्वतन्त्र- तत्त्वस्य भावत्वे नित्यत्वे च विदितेऽपि, चेतनेषु नित्यानित्यप्रभेदाभावेन स्वत- त्रास्वतन्त्रयोः नित्याप्रसदत्वानुपपत्त्या स्वतन्त्रतत्वस्य नित्यत्वमविदितं स्यात् ।। भावोऽपि द्विविधो नित्योऽनित्यश्चेत्येवं कृते, नित्येषु चेतनाचेतनत्वप्रभेदसद्भावेन स्वतन्त्रास्वतन्त्रयोः चेतन प्रभेदत्वोपपत्त्या चेतनत्वज्ञानसम्भवात् स्वतन्त्रतत्त्वस्य भावत्य-नित्यत्व-चेतनत्व-ज्ञापनार्थमेव विभागः कर्तव्य इति भावः॥ पुरुषार्थाप- योगेति ॥ अगवध्यतिरिक्तस्य सर्वस्य स्वतन्त्रप्रमेयाऽऽयत्ततया ज्ञानं यथा निश्श्रेयसहेतुत्वेनोपयोगि, न तथा स्वतन्त्रतत्वस्य भावत्वादिज्ञानमित्यर्थः ।। - ·maryraamaretariamroremarama एवं सति नोक्तं स्यादिति चेत् --तथा सति चेतनस्य भावत्वमपि नोक्तं स्यादिति समम् । तर्हि केन विशेषेणास्य प्राधान्यमिति चेत्- वादिविप्रतिपत्तिभावाभावाभ्यां विशेषात् । अत एव न द्वितीयोऽपीति॥ अभाव एव नास्तीति केचित् । तदसत् । नास्तीति प्रतीते१रपह्नवत्वात्। घटो नास्तीति प्रतीतिर्भूतलमानविपयेति चेत् ---मात्रेति कि भूतल- मेवोच्यते ? उतातिरिक्तं किश्चित् ? आये घटवत्यपि प्रसङ्गः । अति- रित्तोऽपि घटश्चेदुत्तो दोषः । भावान्तरं चेत्- रूपवति घटे गन्धो नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। ननु भगवत्पादकृतविभागे विनिगम के किमत्यभिप्रेत्य पृच्छति अथेति ॥ किं चेतनत्वादिनेति ॥ 'अस्वतन्त्रं चेतनमचेतनं चे'ति आदी विभज्य, तदनन्तरं अचेतनं द्विविधं ---- भावोऽभावश्चेत्येवं विभज्यता- मित्यर्थः ॥ उतायमिति ॥ अचेतनं द्विविधं भावोऽभावश्चेत्येवं रूपश्चरम इत्यर्थः। तदुक्तं-विभाग इति ।। किं विनिगमकमित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तयति- अविशेषादिति ॥ विशेषं शङ्कते - अभावस्येति ।। तथासतीति ।। विदुक्तपौर्वापर्येण विभागे सतीत्यर्थः । अभिप्रायमुद्धाटयति - वादीति ।। भगवत्पादकृतपौर्वापर्यविभागे वादिविप्रतिपत्तिसद्भाव एव विशेष इत्यर्थः । अत एवेति ॥ वादिविप्रतिपत्तिसद्भावादेवेत्यर्थः । तामेव विप्रतिपत्तिमाह अभाव एव नास्तीति केचिदिति ॥ अभावत्वेन व्यवह्रियमाणे भावभिन्नत्वं नाम्तीत्यर्थः । यथाश्रुते सिद्धयसिद्धिभ्यां व्याघातादिति ॥ दुरपहनत्वा- दिति ।। तथाचेयमेव प्रतीतिरतिरिक्ता भावविषयकत्वं विना अनुपपद्यमाना श्री वेङ्कट भट्टाः॥ सवति । अस्मत्पक्षेऽभावस्यानित्यत्वेऽचेतनत्वाद्यनुक्तिः, स्वतन्त्रतत्त्वस्य नि- त्यत्वचेतनत्वाद्यनुक्तिः चेतनस्य नित्यत्वाद्यनुक्तिर्यथा प्राप्यते, तथा त्वत्पक्षे अभावस्य नित्यत्वाद्यनुक्तिः, नित्यस्य चेतनत्वाद्यनुक्तिः प्राप्यत इत्यर्थः । भावाभावतयोक्तं परतन्त्रविभागमाक्षिपति अथेति ।। अस्वतन्त्रमित्य- नन्तरं एक्शब्दो योज्यः ॥ यद्वा प्रथममिति शेषः । तेन विकल्पाऽनकाशा ·EmropairTOHA.COM - ननु-घटाभावो घटामाववति भूतले सम्बध्यत? उत घट- वति? नायः, आत्माश्रयादिदोषप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, विरोधात् । अतो वक्तव्यं भूतलमान इति ।। तदेवास्तु नास्तीति प्रतीतिविषय इति चेन्न । प्रश्न एवायं विषिच्यताम् । यद्यभावसम्बन्धात् प्राक् कीदृशं भूतलमिति । यदि मा सम्भन्धसमये कीदृशामिति । यद्वा यद्यभावात् इदं विविच्येत तदा कीदृशं नाम स्यादिति । आये- स घट इत्यवोत्तरम् । द्वितीये श्री विजयीन्द्रतीर्थाः भभावत्वेन व्यवह्रियमाणस्य भावभिन्नत्वे मानमिति भावः। अन्यथोपपत्तिमाह- घटो नास्तीति प्रतीतिरिति ।। घटवत्यपीति ॥ घटवत्त्वेन ज्ञायमाने- ऽधिकरणे घटाभावप्रतीतिप्रसङ्गादित्यर्थः । न च घटवत्त्वज्ञानमेव प्रतिबन्धक- मिति वाच्यम् । अविरोधे पटज्ञानस्येव घटज्ञानस्यापि अप्रतिबन्धकत्वादिति भावः ।। उक्तो दोष इति ॥ भूतलातिरिक्तघटरूपत्वाङ्गीकारे घटवत्यपि प्रसङ्ग इत्युक्तदोष इत्यर्थः ॥ भावान्तरमिति ॥ प्रतियोगिभिन्नमित्यर्थः । घटाभावस्योपलक्षणत्वे उक्तदोषतादवरथ्यात् । विशेषणत्वपक्षे दोषमाह आत्माश्रयादीति ।। घटाभाववतीत्यत्र तेनैवाभावेन तद्वति वा? अभावान्त- रेण वा ? आये--आत्माश्रयः । द्वितीये अभावान्तरमपि स्वेनैव तद्वति या अभावान्तरेण । आये आत्माश्रयः एव । द्वितीये ---- किं प्रथमेन ? उत अपरेण ? आये अन्योऽन्याश्रयः । द्वितीये परोऽपि प्रथमेन त इति चेत् - तदा चक्रकम् । चतुर्थादिना चेत् -- तदाऽनवस्थेत्यर्थः ॥ विरोधादिति ।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ इति ज्ञेयम् ॥ वादीति ॥ यद्यपि चेतनाचेतनविभागेऽपि वादिविप्रतिपत्तिर्व- क्ष्यते, तथापि भावाभावविभागे यथा बहवो विप्रतिपद्यन्ते, न तथा चेतना- चेतनविभागे इति भावः ।। अत एवेति ॥ वादिविप्रतिपत्तिसद्भावेन कर्तव्य- त्वादेवेत्यर्थः । वादिविप्रतिपत्तिमेवोद्भावयति--- अभाव एवेति ।। नास्तीति ।। घर इति शेषः । -- ·३० व्यास्यास्यापता 7..'TTEAUTTAur aant-7 ..... % 3D घटभाववदिति । तृतीये---- गदि विको सात तदा अावस्य नष्टत्वात् घटवदिति। पदि बुद्धिः स धुयैव वटासक्तिमदिति । अन्यथा एवं भावनियोऽसि स्थानिस्सारतां विस्तारः ।। द्विवेत्युक्त या भावाऽमयोपान्तरसतोऽजीत सूचितम् । तत्र भावनिरूपणाल अभावकणस्थालाबाद सूचीकाटाहन्यायन पश्चादुदिष्टमयमा आदी विनोदिक्षति - प्रशिति ।। श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। घट/भावस्य घटाधिकरणाऽनधिकरणत्वादित्यर्थः ॥ भूतलमाल इति ।। घर- वद्भिन्न इत्यर्थः। तत्वान्विति। न घटवद्धतलभिन्नभूतकरूपत्वाङ्गीकारेण. अन्योन्याभावस्वीकारापत्तौ अपसिद्धान्त इति वाच्यम् । स्वरूपभेदस्य एवपदेन विवक्षितत्वादिति भावः । विवक्षितविवेकन भूतलस्यैव व्यावृत्ततया जिज्ञासितत्व- मभिप्रेत्य प्रश्न विकल्पशाते --- अमावसम्बल्वादिति ॥ याभावाद्विविच्येत= विभज्येत, अभावासम्बन्धं भवेदित्यर्थः ॥ विवेक इति । असम्बन्ध इत्यर्थः । वस्तुकृतः = वस्तुनिष्ठः ।। बुद्धिकृतः -- सम्बन्धस्यासत्त्वेऽमि बुद्धिविषयीभूत अभावसम्बन्धानन्तरं आभारसम्बन्धस्य ध्वंसरूपत्वमभिप्रेत्याहू बुद्धथैवेति ॥ घटप्रसक्किमविशति ।। घरभ्रमविषय इत्यर्थः ।। अन्यथेति ।। अधिकरणविशेषेणैवाधेयप्रतीत्युपपनावित्यर्थः । तथाच उभ यासत्त्वे प्रतीतेर्निरा- लम्बनत्वेन सर्वशून्यतापत्तिरिति दिक् !! श्री वेङ्कटभट्टाः । नन्वाख्यातुमशक्यत्वेऽपि सानशब्दार्थः प्रत्यास्मातुं न अन्यथा अभावायाधिकरणाभावः परमते प्रसज्ज्यतेत्याशयेन पृच्छति ननु घटाभाव इति ॥ अत्माश्रगादीनि । घटाभावगवत्यन्जराङ्गीकारे अन्यो- न्याश्रयादिकमिति भावः। प्रतियोगि दधिकरणभिन्नमधिकरणं अभावप्रतीत्याल- म्बनं, भेदश्च बस्तुस्वरूपमेव, न पदार्थान्तरमित्यावयोस्सम्पाम् । प्रतियोगिम- दधिकरणबुद्धिः परमते भिन्नाधिकरणे बुद्धिी अनस्थाविशेषविशिष्टमधिकरणं वा नियरियामागेनार इत्यर्थः। शक्यः । ततालग्नतामिति न ·तस्वसङ्खयानटीका ३१ ........tamamal-...- -- - प्राकमध्वंससदात्न त्रिविधोऽभाव इप्यते । चेतनाचेतनत्वेन भावोऽपि द्विविधो मतः ॥ २ ॥ प्रान्वे प्रवंशवेन सदात्वेनोपलक्षितः अभावत्रिविध इष्यते। प्रामाणिकैरिति शेषः ।। उत्तरेलावधिरभावः प्रागभावः । श्री विजयीन्द्रलौः ॥ अभागऽसन्धस्य भावाभावस्वरूपत्वमभिप्रत्या अवान्तरभेद इति ।। अन्यथा धर्मिण्येन द्वित्व पन्यस्येत इति भावः । उद्देशक्रमोल्लङ्घने बीज- माह तवति ।। भावाभावयोर्मध्ये । त्रैविध्योपादनाय उत्तर पदार्थस्य समस्यमानप्राक्पदार्थेऽन्वयमाह- प्राक्त्वेनेत्यादिना ॥ ननु प्राक्तादे: कालवृत्तिवर्मत्वेन अभाववृत्तित्वाभावात् कथं तेन रूपेण अभावविभाग इत्यत आह – उपलक्षित इति । तथा च प्राग- भावत्वं, जन्याभावत्वं, सदातनाभावत्वं च त्रयं विभज्यतावच्छेदकभिति नोक्त- दोष इति भावः । सर्वस्वीकारात् कथं स्वीकर्तव्यं स्यादित्यतः शेषेण वाक्य पूरयति-प्रामाणिकैरिति । तथा च अप्रामाणिकानङ्गीकारेऽपि न वस्तुहा- निरिति भावः । उत्तरकावधिरिति ॥ विनाश्यभाव इत्यर्थः । श्री बेङ्कटभट्टाः ॥ प्रापत्वेनेल्यादि।। द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः त्वप्रत्ययः प्रत्येकमभिसम्बध्यते, तृतीया च इत्याभूतलक्षण इत्यर्थः ॥ उत्तरैकावधिरिति।। अत्र प्रध्वंस-सदा- भावयोरतिव्यातिवारणायेदं विशेषणम् । भावरूपाऽनाद्यविद्यादावतिव्याप्तिवार- णायाभावपदम् । ननु - उत्तरावधिमत्त्वेनैव प्रध्वंससदाभावयोरतिव्याप्तिवारणात् एकपदं व्यर्थम्। अथ घटादिरूपे प्रागभावप्रध्वंसे अतिव्यातिवारणाय एकपदम्। न चैवं घटादिरूपे प्रध्वंसप्रागभावेऽतिव्याप्तिति वाच्यम् । प्रमेयान्तरस्यैव प्रागभा- ..ानिने Tr meinा.

·व्याख्याद्वयोपेता ३२ प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागेवाऽभावोऽस्ति, उत्पन्ने तु तस्मिन्नास्तीति कृत्त्वा। पूर्वकावधिरभावः प्रध्वंसाभावः । प्रतियोगिप्रध्वंसाऽनन्तर- मेवाभायो न तु प्रागस्तीति । न चैवं प्रागभावप्रध्वंसः प्रध्वंसप्राग भावः इति प्रवाही प्रसज्ज्यते । प्रतियोगिन एव प्रागभावनध्वंसत्वेन प्रध्वंसप्रागभावत्वेन चाङ्गीकृतत्वात् । तर्हि घटप्रध्वंसो श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। पूर्वं कावधिरिति ॥ प्रागभावप्रतियोग्यभाव इत्यर्थः । एतदेवोपपाद- यति - प्रतियोगीति ॥ प्रागभावप्रतियोगिकध्वंस-प्रध्वंसप्रतियोगिकपागभावी प्रतियोग्यतिरिक्तौ मत्वा शङ्कते-न चैवमिति ।। प्रवाहाविति ॥ प्रागभाव- प्रध्वंसस्यापि प्रागभावः, तस्यापि विनाश्यभावत्वेन अपर: प्रध्वंसः, तस्य च प्राग- भावप्रतियोग्यभावत्वेन अपरः प्रागभावः इत्येकः । प्रध्वंसस्यापि प्रागभावप्रति- योग्यभावत्वेन तत्प्रागभावः, तस्यापि ध्वंसप्रतियोगित्वेन अपरो ध्वंसः, तस्य च प्रागभावप्रतियोगित्वेन अपरः प्रागभाव इत्यपरः प्रवाह इत्यर्थः । अन्वयव्यति- रेकाभ्यां प्रतियोगिनैव प्रागभावप्रध्वंस - प्रध्वंसप्रागभावप्रतीत्याद्युपपत्तौं न प्रतियोग्यतिरिक्तावित्यभिप्रेत्य समाधत्ते प्रतियोगिन ऐवेति ।। घटप्राग- भावत्यर्थः । न चेष्टापत्तिः, उत्पन्नस्य घटस्य यथापूर्वं सामग्रीसत्त्वेन पुनरुत्पाद- श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ त्वस्य आवश्यकत्वे घटादिरूपे प्रागभावप्रध्वंसेऽतिव्याप्तिशङ्काविरहादिति। मैवम्-- उत्तरपदस्य केवलार्थकैकपदसमभिव्याहृतस्य पूर्वावधिनिषेधमानपरत्वेन उत्तरेका- वधिपदस्य पूर्वावधिरहितत्वे सति अवधिमत्त्वार्थकत्वात् । एवञ्च पूर्वावधिरहि- तत्वेन प्रध्वंसाभावेऽवधिमत्त्वेन सदाभावेऽभावपदेनाविद्यादौ चातिव्याप्तिनिरा- सात्, नकस्यापि वैयर्थ्यमिति न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः ।। लक्षणानुक्त्या न्यूनता परिहतु लक्षणमपि उद्देशेनैव प्रतियोगिप्रध्वंसान न्तरमावे सूचितमित्याह -प्रतियोग्युत्पत्तेरिति ॥ तत्वविवेकटीकोक्तरीत्या ·न घटवत्तदंसस्यापि नद्विरोधिमान् । निरवधिकोऽभावः सदाऽभावः । सदा अभावोऽातीनि कन्वा । अथात्यन्तामात्र इति प्रसिद्धसंज्ञाति- क्रमेण सदाऽभाव इति संज्ञान्तरकरण किमर्थम् । लक्षणस्यापि श्री विजयीन्द्रतीर्थाः॥ प्रसङ्गादिति भावः। घटवदिति।। उपलक्षणं चैतत, प्रागभावोन्मजन न तावदुत्पत्तिः । कारणाभावात् । प्रागभावत्वव्याघातत्याच्च । पागमावस्य प्राग. भावाङ्गीकारेऽनवस्थानात् । नापि वर्तमानसमयसम्बन्धः । तत्सम्बन्धस्या- तिरेक मानाभावात् । तदु यरूपत्वाङ्गीकारे प्रागभावस्य नष्टत्वेनापाद- यितुम्शक्यत्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । निरवधिक इति ।। प्रागभावाप्रतियोगित्वे श्री वेङ्कट भट्टाः ॥ आतव्याप्तिवारणाय अभावपदं ज्ञेयम् ॥ पूर्वे कावधिरिति ।। उत्तरावधिरहितत्य सत्यवधिमानित्यर्थः । प्रागभावेऽतिय तिवारणाय प्रतियोगितध्वसे सत्येवेति विग्रहमभिप्रेत्याह - प्रतियोगिप्रध्वं सानन्तरमिति ।। अत्र प्रध्वंसो नाम भावरूपः कारकव्यापाराहितः प्रतियोगिवृत्तिविशेषधर्मो विवक्षितः । अत्रापि पूर्ववत्सत्यन्तम् । सदाभावेऽतिव्याप्तिवारणायावधिमत्वविशेषणम् । पुराणादाव- तिन्याप्तिवारणायाभावपदम् । अत्यन्ताभावे घटान्योन्याभावरूपे प्रध्वंसात्पर- तोऽपि विद्यमानेऽतिव्याप्तिमपकिर्तुमेवेत्युक्तमिति ज्ञेयम् ॥ न चैवमिति ।। प्रागभावस्य प्रतियोग्युत्पत्तेः प्रागङ्गीकृतावित्यर्थः । प्रध्वंसाभावम्य प्रतियोगिप्रध्वं- सानन्तरमेवाङ्गीकृतावित्यर्थः । प्रवाहाविति ।। प्रध्वंसानन्त्यं प्रागभावानन्त्य चेत्यर्थः । प्रागभावोन्मजनेति ॥ वस्तुप्रागभावप्रसाऽनाधारकालस्य वस्त्वाधारस्वनियमादिति भावः। घटवदिति ॥ विरोध्यनाधारकाल एव वस्त्वा- धारकालो लाघवादिति भावः । एतेन घटस्य प्रध्वंसप्रागभावस्वे स्वप्रागभाव- प्रध्वंसानाधारसमयस्य स्वसमयत्वनियमात् घटप्रागभावकाले घटप्रध्वंसापत्तिरिति परास्तम् । घटवत्तत्प्रागभावम्यापि घटप्रध्वंसविरोधित्वादिति ।। ननु 'पूर्वापरसदात्वेने ' ति तत्त्वविवेकोक्तसंज्ञां विहाय परप्रसिद्धिमनु- सदवानेनाचार्येण यथा प्राक्प्रध्वमेति परप्रसिद्धसंज्ञा कृता, तथाऽत्यन्ताभाव ·उद्देगेर सूचनार्थम् । यच्चान्य त्यन्ताभावस्वरूपमुक्तं ---- संसर्गप्रति योगिकाभावोऽत्यानाभान इति । यथा एतहटैतद्भूतलसंसर्गाभावः इति, तदपि निराकर्तुमतत् । तस्य निरवधिकत्याभावात । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। मति वसाप्रतियोगित्ववानित्यर्थः । मदेनि ॥ कालत्रयानाधेयातियोगित्वा- दिति भावः । लक्षणस्यापीनि ।। यद्यप्यत्यन्ताभाव इत्युद्देशेऽपि अत्यन्त अभाव इत्यर्थविवेक तात्पर्यतः सोऽथों लभ्यत एवेत्यविशेषः । तथाप्य- बिलम्बन लक्षणोयस्थित्यर्थं तथोक्तमिति ध्येयम् || यच्चान्यैरिति । अत्राऽपि २.द्याप परमतनिगकरणं तथं देशेऽपि पूर्वोक्तगत्या लभ्यत एव । तथापि स्पष्ट- मा नयाभार्थं तदुक्तमित्यवगन्तव्यम् ।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ डात परप्रसिद्धव संज्ञा कार्या, तत्त्वविवेकोक्ता तु कथं कृतेत्याशयवान् पृच्छति-- अत्यन्ताभाव इति ॥ अत्यन्ताभाव इति संज्ञाकरणे हि नोद्देशे- नेत्र लक्षणं सच्चने, 'अत्यन्तरदस्य प्रतियोग्यन्वितत्वेन निषेध्यस्यैव कालत्रयसम्ब- धाप्रतातिः । सदाभाव' इति संजाकरणे हि अभावस्य कालत्रयसंबन्धः प्रती- न इत्युदशेनेव लक्षणं सुच्यत इत्याह – लक्षणस्यापीति ॥ स्वरूपमुक्त मिनि ॥ लक्षणमुक्ता उदाहृतमित्यर्थः । यथैतटेति ।। घटापसरणानन्तरं इह भृनले घटो नास्तीति प्रतीयमानाभाव इत्यर्थः । न वायं तद्धटप्रतियोगिक पवन ससर्गप्रतियोगिक इति वाच्यम् ; विकल्याऽसहत्वात् । न तावदयमेतद्ध- टान्योन्याभावः, नादात्म्यानुल्लेखात् । न च तद्धटप्रागभावप्रध्वंसौ, प्रतियोगि. समान ालीनत्वात् । नापि सदातनम्तदत्यन्ताभावः, प्रतियोगिसमानदेशत्वात् । पुनस्तत्र घटापनयनेऽपि तस्य सत्त्वेन प्रतीतिप्रसङ्गात् । न हि तदा सोऽन्यत्र अमृतत्वात् । नापि विनष्टः, नित्यत्वात् । अथ सन्नति तत्र 'प्रत्यासत्ति- 1. तरवार्थ घेत्यर्थः स च नमन् शशविषाणादिरेव स्यात् । अतिशयितो- नः अमात्रा यस्येनि व्यत्पत्त्या इति भावः: तदाह - प्रतियोग्यन्वितत्वेने ति । ध्याभार उच्यते, नत्र प्रतियोगिनि अन्वितत्वेनेत्यर्थः । 2. निषेधस्य-अभावस्य लम। मनिकभावान । गनः ·तत्त्वसङ्ख्यानटाका ३५. Times तयंदाहतश्चतुर्थस्स्यादिति चन्न। तस्यापि यथासंभव प्राग- श्री विजयीन्द्रतीर्थाः तस्येति ॥ संसर्गप्रतियोगिकाभावस्य उम्पत्तिविनाशवत्त्वेन निरवधिक- स्वाभावादित्यर्थः। तहीति ॥ सदातनामावत्य तद्भिन्नत्वमित्यर्थः । यथा- संभवमिति ॥ संसर्गप्राकालीनस्य प्रागभावे संसर्गौत्तरकालीनस्य यमे चान्न- वादित्यर्थः ॥ नन्वेवमपि देशान्तरे घटप्रतियोगिकाभावश्चतुर्थः, स हि न प्रागभावः, प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् । नापि सदाभावः, प्रतियोग्यसमानकालीन- लादिति चेत् ---- मैवम् ; तस्य घटप्रतियोगिकत्वाभावात्। घटतदभावाधिकरणो भावप्रतियोगिकालिकसम्बन्धप्रतियोगिकन्वेन प्रतियोग्यसमानकालतया सदाभाव पवान्नवादित्यत्र तात्पर्यादिति दिक ।। श्री वेङ्कटभट्टाः ।। विरहान्न गृह्यते, 'प्रतियोगिप्रत्यासत्तिविरोधिप्रत्यासत्तिके प्रत्यासन्ने सति प्रति- योगिनि कथं गृह्यते । एवञ्च समयविशेषसंसर्गिणी घटस्यैव सदातनामावोपपत्ती न सांसर्गिकसदानाभावकल्पनमिति चेत् -न; तथासति प्रागभावप्रध्वं- साभावयोरुच्छेदप्रसङ्गात् । पूर्वोत्तरसमयमात्रसंसर्गिणा तदत्यन्ताभावेनैव भावि- प्यति विनष्ट इति स्वप्रतीत्योरुपपत्तः ।। ननु सदातन एव पुनस्तद्धटापनयने अन्य एवोत्पन्नो गृह्यते, तथा- चोत्पादविनाशशीलेन घटस्यैवाभावेनोपपती न संसर्गप्रतियोगिताशाभाव- कल्पनमिति चेत् ..... न ; परिगणिताभावत्रिकमध्यान्तर्गतेनैवोपपत्ती तुरीयताह.. शाभावकल्पने मानाभावात् । न चैवं घटात्यन्ताभावः क्वचिदपि न सिद्धय- दति वाच्यम्, इष्टत्वात् । किञ्च " इह भूतलेऽयं घटो नातीति, प्रतीत्या संसर्गस्यैव प्रतियोगित्वेन प्रतीत्युलेश्वयोरभावात्संसर्गो निषिध्यत इति नाङ्गी- क्रियते? घटस्य प्रतियोगितने प्रतीत्युल्लेखयोः सत्वाद्वा? नाद्यः -- इह भूतले reframff मातीत.

·mmon चतुविध हात; तदुभयानराकतु इष्यत् इन्युतम् । भेद एव । स च स्वर पवेत्यन्यत्रोपवादितम्। कार्यकारणयोस्संसर्गस्य श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। परोक्तविभागमनुवदति - एक इति ॥ ननु थमनेन तन्निराकरण लभ्यतामित्यत आह .-- अन्योऽन्याभावो हीति ॥ भेदाधिकरणत्वाभिमतेनैव श्री वेङ्कट भट्टाः ॥ विशेषणा" न्यायेन संसर्गप्रतियोगित्वेन प्रतीत्युल्लेखयोभीवात् । प्रतियोगित्वबाधेन "सविशेषणे हीति" न्यायेन संसर्गम्यैव प्रतियोगित्वेन प्रतीत्युल्लखान्न । एव केचिदाहुः प्रतियोग्यधिकरणसंसर्गारोपजन्यनिषेधधाविषयोऽभाव: संसर्गाभावः" इति । अत एवादयनः- --संसर्गो ह्यत्र निषिध्यत इति । संसर्गस्यैव निषेध्यत्वमाहेति भावः । तस्येति ॥ उक्तयुक्त्या इह भूतले घटो नास्तीत्यत्र संसर्गस्येव निषेधोऽङ्गीक्रियेत ; अत्यन्ताभावत्वं तु नाङ्गीक्रियते. संज्ञानिरुक्तिलक्ष्य- लक्षणशून्यत्वादित्यर्थः । स्यादिति ॥ तशाच विभागव्याघात इति भावः ।। यथासंभवामिति ॥ घटापनयनात्याक् संसर्गप्रागभावः । तदपनयनानन्तरं संसर्गप्रध्वंसः । एवं पुनरुपनयनापनयनयोम्संसर्गान्तरप्रागभावप्रध्वंसाविति नोत्पादविनाशशीलः कश्चिदभावो, नापि सदातनी घटाभाव इति भावः । ननु अश्व गोत्वं कदापि नास्तीनि आदौ प्रतीयमानगोल्बाद्यभावश्चतुर्थ- म्स्यात् । निरवधिकत्वेन तस्य प्रागभावाद्यनन्तर्भावात् । प्रामाणिकपतियोगि-- कत्वेन सदाभावानन्तर्भावाच्चति चेत् - उक्तरीत्याऽश्व गोत्वसंसर्गस्यैव तत्र निषेधेन तस्य चाप्रामाणिकतया तदभावस्य सदाभावान्तर्भावात् । न चात्राश्चो गोत्वाभावाधिकरणतयैव प्रतीयत, न निषेध्यसंसर्गनिरूपकत्वेनति वाच्यम् । तथा सति अप्रसक्तप्रतिपंधत्वापातेन निषध्यसंसर्गनिरूपकत्व वाऽश्वप्रतीतेरङ्गीका - यत्वात् । किञ्च गोत्वं नास्तीति वाक्यमयोग्यम् । अश्वे" इति पदसमभि- व्याहृतं तु योग्यमिति सर्वसिद्धम् । तत्र यद्यश्च इति पदमभावान्वितं स्याताहि न;

·ra- भावं विभज्य दर्शयति-चननेति ।। 'नाचनतन्न भावोऽपि द्विविधो मतः' || न केवलम भावो भेदवान , किन्तु भावो- ऽपीत्यपिशब्दः । चेतयतीति चेतनः। अनेवंविधोऽचेतनः । नन विष्णोश्चेतनत्वं अभावस्याचेतनत्वं च ज्ञातव्यम् । सर्वमचननं चत- नार्थमिति चेतनस्य प्राधान्यात्पूर्वमुद्देशः । मृदावीदित्यादिवचनान श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। भेदप्रतीत्युपपत्तेर्भेद इति यौगिकभेद चातिरिक्त तस्मिन् मानाभावादित्यः यत्रोत - मित्यर्थः । कार्यकारणयोरिति ।। उपादानोपादेययोरित्यर्थः ।। संसर्गस्य- सम्बन्ध्यतिरिक्तस्य, समवायाभिधानस्येत्यर्थः । निरस्तत्वेनेति ।। विशिष्टबुद्धिः । अभेदस्यैव वैशिष्टय सत्वेन तदभावादिति भावः !! चतनेति ।। चेतनशब्दव्युत्पत्त्यनुसारेणेत्यर्थः। चतनस्य प्रथमाहेशे नियामकमाह सर्वमिति ।। चेतनार्थ = चेतनोद्देश्यमित्यर्थः । उपलक्षण चैतत्, चतनस्याचेतननिरूपकत्वेनादौ चेतनोदश इत्यपि द्रष्टव्यम् । श्री वेङ्कट भट्टाः ।। सुतरामयोग्यम् , गोत्वादितत्वे तु विशिष्टाभावसम्पादक त्वेन भवति यामिति संसर्गस्यैव निषेध आवश्यकः । संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकागवत्वं संसर्गाभावत्वं वदद्धिपि संसर्गनिषेधोऽङ्गीकृत एवेति दिक् || तदुभयमिति ॥ मतद्वयेऽप्यभावचतुष्टयसाम्येऽपि वैशेषिकपरिभाषित साक्षादभावविभाजकोपाधिद्वित्वं अक्षपादपक्षलक्षीकृतं तादृशोपाधिचतुष्टमभिप्रत्य उभयमित्युक्तमिति ज्ञेयम् ।। ननु विष्णुतत्त्वनिर्णयादौ - भेदम्यैव धर्मिम्वरू- पत्वमुपपादितं, न अन्योऽन्याभावस्येत्यत आह् – अन्योऽन्याभावो हीलि ।। आद्यमते दोषान्तरमाइ-कार्येति ।। सति ह्यपादानोपादेययोम्संसर्ग तत्संबई- प्रतियोगिकत्वात् संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वाद्वा प्रागभावप्रध्वंसयोः संवर्गाभा- वत्वं स्यात्, स एव नास्तीति भावः। प्रामाणिकसंसर्गप्रतियोगिकस्याभावल्य - - ·७.aar.mame.-- -- सर्व चतनवनि मनिरासाय 'मत' इत्युक्त। तचाभिमान्यांध- करणे निरस्तम् । चेतनादिविभागस्य नित्यादिविभागादयहितत्वान् स एवादावुदाहृतः ॥ यथोदशं चेतनांवभागमा--- दुःखेति ।। दु:खस्पृष्टं तदस्पृष्टमिति द्वेधैव चेतनम् । नित्याऽदुःखा रमाऽन्ये तु स्पृष्टदुःखास्समस्तशः॥ ३ ॥ श्री विजयोन्द्रतीर्थाः ।। नन्वभिमतिमात्रेण कथं तन्निगस इत्यत आह—तच्चति ।। मृदादिशब्दस्य स्वार्थ- परत्वे वाधात् , तत्तदभिमानिदेवतायां लाक्षणिकत्वेन · भूतं भूताभिमानी चे ति वाचकत्वसमर्थन व वा निरस्तमित्यर्थः । अभ्यहि तत्वादिति ॥ चेतनमुद्दिश्य सर्वस्य विधेयत्वादिनि भावः । यद्वा तथाऽऽदिप्रतिपत्तिसद्भावादिति ।। श्री वेङ्कटभट्टाः । नात्यन्ताभावत्वमित्युक्तम्, अत्यन्ताऽसत्प्रतियोगिकस्य त्वत्यन्ताभावस्य संसर्गप्रतियोगिकत्वमिति, उभयथापि नात्यन्ताऽभावस्य संसर्गाभावत्वमिति वा उक्तार्थतात्पर्यम् । अभावविध्यस्यानुक्तत्वात् अपिशब्दोऽनुपपन्न इत्यत आह-~न कवलनि। अपिशब्द इति॥ 'सामान्यसमुच्चायक इति शेषः ।। चतयताति ॥ 'चिती संज्ञान इत्यम्य 'नन्द्यादि त्वात् ल् प्रत्यये रूपमेतदिति भावः। तति ।। संज्ञानिरुक्तिलव्यलक्षणसत्त्वेनेत्यर्थः ।। अभिमान्यधिकरण तत्र हि - मृदादीनां वचनवुयादिकर्तृत्वप्रतिपाद वेदभागस्य , 'मृन्न वक्त्री, जडत्वा - दित्यनुमानविरोधेनाप्रामाण्ये प्राप्त मृदादिशब्दानां नदभिमानिपरत्वेन न नाशवेदभागस्याप्रामाण्यमित्यवं अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्या 'मिति भगवता बाइगयणेन सिद्धान्तिनम् । यदि सर्व चेतन न्यातदाऽयं पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तश्चायुक्तस्स्यात् । अतस्मर्वचेतनमतं सूत्रकृता अभिमान्यधिकरणे निरस्तप्रायमित्यर्थः ।। न :- इति ॥ 1. उभयसाधारण विभागमात्रसमुच्चायक: । 2. (प्र. सु. २-१.६ ) ·३९ meMMARunna.. AItaurana . तत्त्वसङ्ख्यानटी कदाचिदुःखमम्बद्धमेव दुःखस्पृष्टम् , कदापि दुःण्यास-बद्ध तदस्पृष्टम् । कल्पितत्वाद् दुःखादीनां न किञ्चिदुःस्वस्पृष्टमित्यके । ईश्वरानिरिक्तं सर्वमपि दुःस्वस्पृष्टमेवेत्यन्ये । तदुभयनिगमाय एव- कारः । आयस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात् । द्वितीयस्य आगमविरुद्धन्वात् । परमेश्वरस्य दुःखास्पृष्टत्वं स्वातन्त्र्येणैव सिद्धम् । यद्यपानयोः दुःस्वा- स्पृष्टं चेतन प्रधानन् , तथाप्य आवस्य भावनिक गत्यात् दुःयस्पृष्टस्य प्रथममुद्देशः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। सर्वदा दुःग्वसम्बद्धस्यासम्भवित्वादाह - कदाचिदिति ।। संमारिणि सुषुप्त्या- दावतिव्याप्तेशह --- कदापीति ! कालिकदुः निषेधवदित्यर्थः । प्रत्यक्ष- विरोधित्वादिति । अह दु:खी ' त्यादिप्रत्यक्षविरोधित्वादित्यर्थः तदप्रमाणाम, बाधकाभावान । द्वितीयस्येति ॥ ईश्वरातिरिक्तस्य सर्वम्यैव दु:ग्वम्पृष्टत्वमित्यस्य (मतस्य) “नित्यं निर्दुःखरूपत्वात श्रीः परे " त्यादिमूल- भूतागमविरोधादित्यर्थः । ननु श्रीरूपाऽस्वतन्त्रचेतनस्य दुःखाऽपृष्टत्वलाभे- ऽपि ईश्वरस्यैव दुःखाऽम्पृष्टत्वं न लब्धमित्यपेक्षायामाह - - परमेश्वरस्येति ।। स्वातन्त्र्येणैवेति ॥ दुःखित्वविरुद्धस्वातन्त्र्येणोद्देशादित्यर्थः ॥ अनयोरिति । श्री वेङ्कटभट्टाः ।। ननु प्रागुक्तरीत्याऽभावो द्विविधः नित्योऽनित्यश्च, नित्योऽपि द्विविधः चेतनोऽचेतनश्चेत्येव विभागः कुतो न कृतः, अनित्यम्याचेतनत्व- मेवं सति नोक्तं न्यादिति चेत् । तथासति चेतनस्य नित्यत्वं नोक्तं स्यादिति समम् । लक्षणसत्त्वेन (तद्भान)तज्ज्ञानमुभयत्रापि तुल्यम् , अतः केन विशे- पणेन ' चेतनादिविभागस्य प्राथम्यमित्यत आह - चेतनादिविभागस्येति ।। अभ्यहितत्वादिति ॥ श्रीतत्त्वादीनामवश्यज्ञेयानां चेतनविभागस्थत्वादिति - ·AARAKAthaADI AapURALAJan तथापि प्राधान्यक्रमस्य मुख्यत्वात् तदनुसारेण द्वे अपि निर्दिशति नित्यनि ।। अन्ये चेतनाः । एके तु व्यष्टिममष्टिभेदेन जीवान परिकल्प्य गरुडानन्तविष्वक्- सनादीन मभाष्टिजीवानषि नित्याऽदुःखानाचक्षते । तन्निरासाय मगम्तया' इन्युक्तम् । अत्र चागमानां प्रामाण्यम् । अत अत एव दुःखाऽस्पृष्ट प्रभेदाभावात् दुःखस्पृष्टापेक्षयव 'याम चयः पूर्वोत्तो ज्ञातव्यः । एघाच: स्थानिभत इति शेषः । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। दुःखम्पृष्टतदम्पृष्टयोर्मध्य इत्यर्थः । यद्येवं तदा उत्तरत्र च वैपरीत्येन निर्देशो- ऽनुपपन्न इत्यत आह ~~ तथापि प्राधान्यति ।। न चैव प्राधान्यक्रमस्य मुग्न्यत्वे प्रथममपि तथा निर्देशः कुतो न कृत इति वाच्यम् । प्रतियोगिज्ञानं विना प्रथमं दुःखास्पृष्टस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् । प्रकृते च प्रथमं निदेशेनैत्र उभयोतित्व प्राधान्यक्रमस्यैवाहर्तुमुचितत्वादित्यत्र तात्यर्यादिति ।। आगमानामिति ।। ' दुःखासंपीडनत्वात् मध्यमो वायुरुच्यते । दुःखम्य योगतो भोगात् रुद्रवीन्द्रादयोऽधमाः' || इति मूलभूतागमानामित्यर्थः ।। अत एवेति ।। गरुडादेः दुःवास्पृष्टत्वबाधादेवेत्यर्थः।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ व्याप्त्यादिपदमपहाय स्पृष्टपदप्रयोगेण लब्धमर्थमाह- कदाचिदिति।। आगमेति || "द्वौ वा अवसृत्यनुपक्रमो प्रकृतिश्च परमश्चे" ति श्रुत्या, "समनाचाऽमृत्युपक्रमादमृता। चानुपोप्ये " (ब्र. सू. ४-२-५) ति सूत्रेण च विरुद्धत्वादित्यर्थः । ननु परमेश्वरस्य दुःखाम्पृष्टत्वसिद्धयर्थमयं विभाग आदावेव कार्य इत्यत आह-परमेश्वरस्येति ॥ स्वातन्त्र्येणैवेति ॥ तत्त्वविभाजकस्वातःव्येणैवेत्यर्थः । तथापि प्राधान्येति ॥ निरूपकज्ञानं विना निरूप्यस्य ज्ञातुमशक्यत्वेन दुःख- स्प्रणम्य प्रथममद्देदोऽपि ज्ञातयोधर्मियाहक.यो. निको पाराका Tarni ·स्पृष्टदुःखा विमुक्ताश्च दुःखसंस्था इति द्विधा । दुःखसंस्था मुक्तियोग्या अयोग्या इति च द्विधा ॥ ४ ॥ विमुक्ताः, दुःखात् । दुःखसंस्थाः = वर्तमानदुःखाः। चशब्दो दुःखसंस्था इत्यतः परं योज्यः । अत्र प्राधान्यक्रमेणोदेशः । दुःखसंस्थानां प्रभेदमाह -- दुःखसंस्था इति ॥ अयोग्याः, मुक्तः । अयोग्या इत्यतः परं चशब्दो ज्ञातव्यः । अत्रापि तदेवोदेश- क्रमे निमित्तम् ॥ ननु च प्राधान्याद्विमुक्तभेदः प्रथम वक्तव्यः । सत्यम् । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। देवेत्यर्थः । अत एव तदिति ।। दुःखस्पृष्टे भेदसद्भावादेवेत्यर्थः । दुःख- स्पृष्टदुःखानां दुःखाधेयत्वं स्वरूपं दुःखसंस्थत्वं बाधितमत आह.- वर्तमा- नेति ॥ न च सुषुप्त्यवस्थायामव्याप्तिः, वर्तमानदुःखत्वेन दुःखप्रागभाव- वत्त्वस्य विवक्षितत्वात् ।। स्पृष्टदुःखानां साधारणतया समुच्चयत्वाभावादाह च शब्द इति । अत्रेति ॥ अविद्या नवच्छिन्नचेतनत्वेन विमुक्तानां प्राधान्य .sa-doma-pagam . द्रष्टव्यम् ॥ -- श्री वेङ्कट भट्टाः॥ इति भावः । अत एवेति ।। गरुडादीनां दुःखास्पृष्टत्वे हि दुःखास्पृष्टेप्वपि भेदस्स्यात् न चैवम् । तस्य ' समस्तश' इत्यनेन निरस्तत्वादित्यर्थः ।। एधाच् प्रत्यय इति ॥ एधाचो धार्थे सत्त्वादित्यर्थः । यथाच प्रकारद्वै- विध्योक्तिः सत्यपवादे अवान्तरभेदेनाप्युपपन्ना नापवादविषयेऽवान्तरभेदं सूचयति, तथोपपादितमधस्तात् ॥ । ?. स्वतन्त्रमस्वतन्त्र" मिति 1. एधाच् प्रत्यय इति पाठं मत्वेदम् । मूलव्याख्यानटीकाविवरणावसरे । 6 ·यारवायाखभदस्य दुःखस योग्यभेदकथनस्य सौकर्यात् क्रमोलधनम् ।। देवर्षि पितृपनरा इति मुक्तास्तु पञ्चधा । एवं विमुक्तियोग्याश्च तमोगाः सृतिसंस्थिताः ॥५॥ इदानीं मुक्तानां प्रभेदमाह - देवर्षीति ।। पान्तीति पाः = चक्रवर्तिनः । नराः = मनुष्योत्तमाः । तु शब्दोऽवधारणे । तेन ये मोक्षे तारतम्यं न मन्यन्ते तन्मत श्री विजयीन्द्रतीर्थाः।। दुःखसंस्थानामिति ।। दुःख'प्रागभावानामित्यर्थः। तदेवेति ।। मुक्तियोग्यत्वेन प्राधान्यमेवेत्यर्थः । प्राधान्यादित्युपलक्षणम् । उद्देशक्रमानुमा- नादित्मपि बोध्यम् ॥ विमुक्तभेद इति ॥ विमुक्तानां मुक्तिस्वरूपयोग्यता- प्रभेदतया तन्निरूपणानन्तरं विमुक्तभेदस्य निरूपयितुमुचितत्वादित्यर्थः । पितृ- पत्वमप्येको विभाजकोपाधिरिति भ्रमं वारयितुमाह - पातीति ।। नरत्वं मुक्तप्वपि प्रसक्तमत आह - मनुष्योत्तमा इति ॥ ननु विभागेनैव न्यूना- धिकसंख्याव्यवच्छेदस्य लाभात् अवधारणार्थक-तुशब्दो ब्वर्थ इत्याशङ्कय तत्प्रयो- श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ भत एवाह अत एवेति ।। अपवादाभावेन दुःखस्पृष्टावान्तर- भेदस्य प्रकारद्वित्वोक्त्या सूचितत्वादेवेत्यर्थः। स्पृष्टदुःखानां दुःखाधेयत्वानुप- पचेराह ---- 'दुःखसंस्था इति ॥ तथाच दुःखस्य संस्था=स्थितियेषां ते. दुःखसंस्था इत्यभिप्रेत इति भावः । योग्यायोग्येति ॥ मुक्तियोग्यानां दुःख- संस्वप्रमेदतया दुःखसंस्थविभागकथनेन मुक्तियोग्यानां ज्ञाने सति 'देवर्षी' त्यादिनोक्तमुक्तामुक्तदेवादिभेदस्य एवं विमुक्तियोग्याश्चे 'त्यतिदेशयोगेन योग्यप्रभेदकथनं सुकरं भवेत् । प्राधान्यमनुसृत्य विमुक्तप्रभेदस्य प्रथमोक्तौ हि दुःखसंस्थविभागस्य मुक्तियोग्यज्ञानेन ‘एवं विमुक्तियोग्याश्च 'त्यतिदेशायोगेन 1. अर्श आदित्वादच्प्रत्ययान्तात् षष्ठी - तद्वतामित्यर्थः । - ma- - ·तत्त्वसङ्ख्यानटीका ४३ निराचष्टे । गन्धर्वादीनां केषाश्चिदेष्वेवान्तर्भावात् केपाश्चिदविवक्षि- तत्वात् , न ग्रन्थान्तरविरोधः । दुःखसंस्था मुक्तियोग्यायोग्यभेदाद- द्विविधा इत्युक्तम् । तत्र मुक्तप्रभेदं योग्येष्वतिदिशति -- एवमिति ॥ एवं विमुक्तियोग्याश्च ॥ देवादिभेदेन पञ्चधेत्यस्यानुकर्षणार्थः चकार: ॥ मुक्त ययोग्यविभागमाह - तमोगा इति ॥ इति द्विधा मुक्त्य- योग्याः । तमोगाः = तमोयोग्याः। न तु प्राप्ततमसः, वक्ष्यमाणविमान- श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। जनमाह ~ तेनेति ॥ आनन्दादितारतम्यस्य मोक्षेऽपि 'श्रवणादिति भावः । ननु गन्धर्वादीनां मुक्तत्वश्रवणात् न्यूनो विभाग इत्यत आह-गन्धर्वादीना- मिति ॥ केषाञ्चिदिति ॥ देवभिन्नानां गन्धर्वादीनां अमुक्तत्वेनासङ्ग्राह्यत्वा- दित्यर्थः ॥ ग्रन्थान्तरेति ।। गन्धर्वादीनां मुक्तत्वबोधकग्रन्थान्तरेत्यर्थः ।। मुक्तप्रभेदमिति ॥ विमुक्तपकारमित्यर्थः । श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ योग्यप्रभेदकथनं सुकरं न स्यात् । प्राधान्याद्विमुक्तभेदकथनानन्तरं दुःख- संस्थान् विभज्य तत्प्रभेदानां मुक्तियोग्यानां 'देवर्षिपितृपनरा इति योग्यास्तु पञ्चधे ति विभागोपदेशो दुष्करस्स्यात् । अतोऽतिदेशसौकर्यात् क्रमोल्लङ्घन- मित्यर्थः । यद्यपि प्राधान्येन विमुक्तभेदकथनानन्तरं दुःखसंस्थान् विभज्य तत्प्रभेदमुक्तियोग्यानां मुक्तियोग्याः विमुक्तवत् भिन्ना इत्यतिदेशः शक्यते कर्तुम् । तथापि 'एवं विमुक्तियोग्याश्च यनेनैव न विभागविशेषातिदेशस्सिद्धयतीति भावः । अत एव वक्ष्यति-'देवादिभेदेन पञ्चधेत्यस्यानुकर्षणार्थः चकार' इति ॥ निराचष्ट इति ॥ यद्यपि देवर्षीत्यादिवाक्ये विभाग एवं प्रतीयते स्फुटं, न तारतम्यम् , तथापि संसारदशायां तारतम्योपेते ब्रह्मादौ प्रसिद्ध- ·। 1. अन्यत्र = इति द्विधा मुत्ययोग्याः दैत्यरक्ष:पिशाचकाः । माधमाश्चतुधैव तमोयोग्याः प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥ माधमा इत्यतः परं इतिशब्दोऽध्याहार्यः। अप्रसिद्धत्वादस्य भेदस्याश्रद्धेयत्वं निवारयितुं एवशब्दः । प्रकीर्तिता इति अत्रागम- सम्मतिमाचष्टे । स 'चान्यत्रोदाहतो द्रष्टव्यः ।। शास्त्रेषु. श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। दैत्यादिषु प्रत्येकं चातुर्विध्यान्वयभ्रमं वारयितुमाह - इतिशब्दो- ऽध्याहार्य इति ।। उक्तप्रभेदस्याश्रुतचरत्वात् अप्रामाणिकत्वशङ्का वारयितुमेवकार इत्याह - अप्रसिद्धेति॥ नन्वतावतापि अप्रामाणिकत्वशङ्का वारिता कथमित्यत आह -प्रकीर्तिता इत्यत्रेति ॥ श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ प्रभृतीनामपि मुक्तप्रभेदत्वेन- क्षितिपा मनुप्यगन्धर्वा देवाश्च पितरश्चिराः । आजानजाः कर्मजाश्च देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥" इत्यादावुक्तत्वात् कथं पञ्चधेत्युक्तमित्यत आह - गन्धर्वादीनामिति।। अत्र देव- पदेन तात्विकानामिव कर्मजाऽऽजानजानामपि देवानां ग्रहणम् , "तुस्बुरुप्रमुखा ये च तथोर्वश्यादिका अपि । आजानदेवास्ते प्रोक्ता" इत्युक्तः तुम्बुरुप्रमुखशत- गन्धर्वाणां, उर्वश्गद्यप्सरसां चाजानदेवेप्वन्तर्भावात् । तुम्बुरुप्रमुखेभ्यः उत्तम- गन्धर्वाणां चाष्टानां, 'कर्मदेवगणा अष्टगन्धर्वास्तत्परे शतम्। आजानदेवा' इत्युक्त्या मुक्तकर्मदेवेष्वन्तर्भावात् । तदन्येषां देवगन्धर्वादीनां तारतम्योक्ति- परेऽस्मिन् विभागवाक्ये विवक्षाविरहात् न 'क्षितिपा' इत्यादिग्रन्थान्तरविरोध इत्यर्थः । न हि विभागवाक्यान्तरस्येव अस्य वाक्यस्य न्यूनाधिकसंख्याऽवान्तर- व्यवच्छेदे तात्पर्यम् , किन्तु मुक्ता देवादिभेदेन तारतम्योपेता एवेत्यत्रैव । न चात्र ग्रन्थान्तरविरोधोऽस्तीति भावः। अत एव तत्त्वविवेके पत्र : ब्रह्मान्ता ·चतुविधा अप्यत प्रत्यक द्विधा इत्याह त चांत ।। ते च प्राप्तान्धतमसः सृतिसंस्था इति द्विधा । नित्यानित्यविभागेन लिधैवाचेतनं मतम् ॥ ७ ॥ ते च = चतुर्विधा अपि । सृतिसंस्थाः = संमारे वर्तमानाः ॥ नाधुनाऽपि तमःप्राप्ताः । योग्यतायाश्चैतन्यस्वभावत्वेन तमोयोग्यानामयं विभागो नानुपपन्नः। एवं चेतनविभाग विस्तरेणाभिधाय अवमरप्राप्तमचेतनविभाग- माह - नित्यति ॥ अत्राप्यचेतनमेव एवं विभागवदित्यर्थानभ्युपग- श्री विजयीन्द्रतीर्थाः।। ननु तमोयोग्यतायाः सृति संस्थामात्रवृत्तित्वात् कथमन्धन्तमः प्राप्तोऽपि तमोयोग्यमध्ये विभज्यत इत्यत आह -- योग्यताया इति ॥ चैतन्यविशेषे अन्धन्तमः प्राप्तिकालेऽपि सत्वात् नोक्तविभागानुपपत्चिरित्यर्थः । नन्वेवम् - एवकारस्योद्देश्यान्वितत्वे उद्देश्यतानवच्छेदकानाक्रान्तवि- धेयव्यवच्छेदो लक्ष्यते, न चैतद्युक्तम् चेतनस्यापि नित्यत्वादित्यत आह श्री वेङ्कटभट्टाः॥ उत्तरोत्तरमुक्ताः शतगुणाः प्रोक्ता" इति तारतम्यमेवोक्तम् । इदमपि वाक्यं तेनेत्यादिना मोक्षे तारतम्याभावमतनिराकरणपरत्वेन व्याख्यातमिति बोध्यम् । मुक्तप्रभेदकथनेन व्यवहितं दुःखसंस्थप्रभेदं स्मारयति --- दुःखसंस्था इति ।। तमोगाः = तमोयोग्या इति । अत एव 'चतुर्धेव तमोयोग्याः प्रकीर्तिता इति वक्ष्यतीति भावः ॥ वक्ष्यमाणेति ॥ ते च प्राप्तान्धतमसः स्मृतिसंस्था इति द्विधेति वक्ष्यमाणविभागविरोधादित्यर्थः । प्राप्ततमसां सृतिसंस्थत्वाभावा- दिति भावः । अयोग्यतेति ॥ विभज्यमानमुक्तययोग्यनिष्ठमिथ्याज्ञानलक्षण- मुक्त्ययोग्यताऽतिशयानुसारेणेत्यर्थः । माधमानां चातुर्विध्यान्वयभ्रान्ति वार- यितुमाह -माधमा इत्यत इति । अप्रसिद्धत्वादिति ॥ अतिप्रसिद्ध- त्वाभावादित्यर्थः। अत एवोक्तार्थे प्रकीर्तिता इत्यनेनागमप्रसिद्विरुक्तेन्याह--- प्रकीर्तिता इति ॥

·man मात् पूर्वोक्ततत्वानामपि प्रमाणान्तरेण नित्यत्वादिग्रहणं न विरुद्धम् नित्यानित्यविभागनेत्यस्य नित्यानित्यत्वेन तद्विभागेन चेत्यर्थः । तथा च नित्यानित्य, नित्य, अनित्य चेति अचेतनं लिविधमित्युक्तं भवति । केचित् -- सर्व क्षणिकं मन्यमाना नित्य न मन्यन्ते । अपरे तु-सत्कार्यवादिनः अनित्यं नाङ्गीकुर्वन्ति । सर्वेऽपि नित्यानित्य विरोधान्नाभ्युपगच्छन्ति । तन्निरासाय एवकारः । न प्रतिज्ञामात्रेणार्थ- सिद्धिरिति प्रामाणिकत्वमुक्तविभागस्य सूचयति --- मतमिलि ।। तच लेशतो दर्शयिष्यामः । यद्यपि नित्य, नित्यानित्यं, अनित्यमित्युदेशः कार्यः प्राधान्यात् । तथाप्युक्तिलाघवाय क्रमोल्लञ्चनम् । श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ॥ अनापीति ।। एवकारस्य विधेयान्वितत्वादिति भावः । ननु नित्याऽनित्यवि- भागेनेत्यादिना विधाद्वयस्य लाभात् त्रिविधत्वोत्कीर्तने विरुद्धमत आह नित्यानित्यविभागेनेत्यस्येति ।। भावप्रधाननिर्देशाध्याहाराभ्यां त्रैविध्यो- क्त्युपपत्ते!क्तदोष इति भावः ॥ लेशत इति ॥ नित्या वेदा इत्यादिनेति श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ ननु प्राक्सृतिसंस्थपदेन नित्यसंसारिणामुक्तत्वात्कथं तेषां तमोयोग्यप्रभे- दत्वमित्यतः सृतिसंस्थपदं व्याचष्टे --- संसार इत्यादिना । अधुनापीति ।। प्राप्स्यमानतमस इत्यर्थः : ननु योग्यतायाः फलप्राप्तिपर्यन्तत्वात् कथामन्धन्त- मस्स्थानां तमोयोग्यप्रभेदत्वमित्यत आह - योग्यताया इति ॥ स्वभावाख्या योग्यता या हठाख्या, याऽनादिसिद्धा सर्वजीवेषु नित्या" (महाभा. निर्ण. २२ - ८४) इत्युक्तरित्यर्थः । ननु स्वतन्त्रतत्वमभावतत्वं. चेतनत्वं च नित्यम् ? अनित्यम् ? नित्या- नित्यं वा ? न त्रयमपि ? त्रयस्याप्यचेतने तत्र स्वतन्त्रचेतनतत्वयोरभारतत्वमध्येप्य- त्यन्ताभावस्य, नित्यत्वप्रभेदत्वेनोच्यमानत्वादित्यत आह अनापीति ।। नित्यत्वादीत्यादिपदेन नित्यानित्यत्वग्रहणम् । प्रागभावप्रध्वंसयोनित्यानित्वत्वमिति बोध्यम् । नित्यानित्यविभागेने त्यस्य नित्यानित्यत्वभेदेनेतिवत् नित्यानित्य- ·ALLL.saunempommam तत्त्वसङ्ख्यानटीका क्रमेण त्रयं दर्शयिष्यन नित्य तावदर्शयति-नित्या इति ।। नित्या बेदाः पुराणायाः कालः प्रकृतिरेव च । नित्यानित्यं विधा प्रोक्तमनित्यं द्विविधं मतम् ॥ ८ ॥ अत्र नित्यत्वं नाम कूटस्थतया आद्यन्तशून्यत्वम् । तच्च वेदानां "नित्या वेदास्समस्ताश्चे'' त्यादिप्रमाणसिद्धम् । अत्र वेदा इत्युपलक्ष- णम् । पञ्चाशद्वर्णानामव्याकृताकाशस्य च तथाभावात् । नित्यानित्यं विभागेनाह -पुराणाद्या इति ॥ पुराणायाः पौरुषेयग्रन्थाः एका विधा। कालोऽपरा। प्रकृतिरन्या।। श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। भावः ॥ प्राधान्यादिति ।। उपजीव्यत्वादित्यर्थः ।। कूटस्थतयेति ।। नित्यत्वं -- क्रमाद्यन्तशून्यत्वं, अत्र हेतु: - कूटस्थतयेति ॥ अपरिणामितयेत्यर्थः।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ त्वाभ्यां विभागेनेत्यर्थप्रतीतिं वारयितुमर्थमाह -नित्यानित्यविभागेनेत्य- स्येति ॥ इत्युद्देश इति । अत एव तथैव निदर्शयिष्यतीति भावः । उक्ति- लाधवायेति ॥ नित्यानित्यस्य प्रथमोद्देशे हि विभागपदेन तद्विभागभूतयोनि- त्याऽनित्ययोहणसम्भवादुक्तिलाघवं भवति । अन्यथा हि-नित्यानित्य नित्यानित्यत्वेनेत्यादिरूपेण विभागोक्तिप्रसङ्गेन गौरवं स्यादिति भावः । नित्यत्वं नित्यानित्यव्मावृत्तं यथा भवति तथा व्याचष्टे- अत्र नित्यत्वं नामेति ॥ स्वरूपेण आद्यन्तशून्यत्वं प्रकृतावपीत्यत- स्तव्याख्यान-~~-कूटस्थतयेति ॥ ननु - क्रमविशेषविशिष्टा वर्णा एव वेदाः, न त्वव्याकृताकाशवदर्था- न्तरम् , वर्णाश्च' नित्यत्वात्सर्वगतत्वात् स्वतः क्रमशुन्याः, अतः क्रमः बुद्धिनि- मित्त एवास्थयः ।। " उक्तं हि -- ·ननु च विधेति प्रकारतैविध्यमुक्तम् । न चात्र कश्चित्तकारो दर्शितः। किन्तु वस्तुनिर्देश एव कृतः । नैप दोपः । यन्न सर्वथा कृटस्थ नाप्यनित्यमेव तदुच्यते = नित्यानित्यम् । तस्य तिस्रो विधाः सम्भवन्ति । उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावः, एकदेशैरुत्पत्तिविनाशी एकदशिनस्तदभावः, स्वरूपेणोत्पत्याधभावेऽप्यवस्थागमापायवत्वं चेति।। तदेतद्विधात्रयं उक्त वस्तुलये अस्तीति तस्यैव ग्रहणं कृतम् ।। नन्वेवं श्री विजयोन्द्रतीर्थाः ।। विशेषविभज्यतावच्छेदकपदर्शनार्थमेव सामान्यविभज्यतावच्छेदकं तावदर्श- यति यन्न सर्वथेति ॥ सर्वथा उभयान्तरहितभिन्नत्वे सति सर्वथोभयान्तं वा भिन्नत्वमित्यर्थः ।। शास्त्रीयविधानामिति ॥ श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ तत्कथं वेदानां कूटस्थत्वं ? कथं च वर्णानामव्याकृताकाशस्य कूटस्थतया प्रमि- तत्वात नित्यानित्यत्वेनानिर्दिष्टस्य नित्यत्वेनानिर्देश इत्यत आह अन वेदा इत्युपलक्षणमिति ।। अत्रोपलक्षणपदेन लक्षणासामान्यमुच्यते, न त्वजह- स्वाथै लक्षणा, 'उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तय' इति वदिति ज्ञेयम् । लक्षणीयं दर्शयति -- पञ्चाशदिति ॥ एवं तच्च वेदानां 'नित्या वेदा' इत्यादिपूर्ववाक्यस्यापि कूटस्थत्वं वर्णानां, 'नित्या वेदा समस्ताश्चेत्यादि. प्रमाणेन, 'तत्क्रमेणैव तैर्वर्णैरिति यदुत्तरवाक्यं तत्सिद्धमित्यर्थः । अत एवे- त्यादी' ति आदिपदप्रयोग इति ज्ञेयम् || प्रकारत्रैविध्यमिति ।। 'सङ्ख्याया विधार्थे धा' इत्यनेन धा प्रत्ययस्य प्रकारवाचित्वादिति भावः । नित्यानित्यं यथा नियानित्याभ्यां व्यावर्तते तथा व्याचष्टे यन्न सर्वथेति ।। अत्र कूटस्थत्व- मवधिविधुरत्वम् , अबधिश्च द्विविधः --~-पूर्व उत्तरश्चेति, द्विविधोऽपि स्वरूपेण स्वाभिन्नांशेन चेत्यनेकविधः । तथा च स्वरूपेण स्वाभिन्नांशादेश्च पूर्वोत्तरेण चावधिना विधुरं यत् नित्यतया विवक्षित, तद्वत् यन्न भवति, स्वरूपेणाऽवधि- द्वयोपेतं यदनित्यत्वेन विवक्षितं तद्वच्च यन्न भवति; तन्नित्यानित्यमित्यु- . - .

·- chamacLA मागमबाधा- - सत्यवान्तरभेदेबिधान्तरमुत्प्रक्षितुं शक्यमित्यत एवेत्युक्तम् । तत्र उपपादकाकांक्षायां 'प्रोक्तमि' त्याह शास्त्रीयविधानामत्रैवान्तर्भा- वोऽन्यासामनादरणीयत्वं चेति ॥ अथवा "पुराणानि तदर्थानि सर्वे निमेषा जज्ञिरे विकारोऽव्यक्तजन्म हि" इत्याचागमपरिग्रहार्थ प्रोक्त- मित्युक्तम् । अत एव विरोधोऽपि परिहतः। नन्वत्र यस्योत्पत्त्यादिक तदनित्यमेव। यस्थ तु तन्नास्ति तन्नित्यमेव। नित्यानित्यं काऽरतीति? श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। मुक्त्युपयोगिज्ञानविषयीभूतविधानामित्यर्थः ।। अतएवेति ।। देवेत्यर्थः ।। तद्वं समस्तमिति मूलार्थः । असंसृष्टभिन्नमिति द्रष्टव्यः । ननु श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ उत्पत्तिमत्त्वे सति विनाशाभाव इति ॥ इयं विधा पुराणादेः, विष्णुतत्त्वनिर्णयादौ विस्तरेणोपपादिता तत्रैव द्रष्टव्या ।। ननु ---- भावरूपा ज्ञानाभावावान्तरभेदः विनाशित्वे सत्युत्पत्त्यभावलक्ष- णम् । वेदरूपावान्तरभेदे च उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावेऽपि क्रमव्य- त्यासाभावरूपे च नित्यानित्यविधान्तरं, “मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृति- विकृतयस्सप्त" इत्यादिसाङ्ख्याद्युक्तं विधान्तरं चोत्प्रेक्षितु शवयमित्याशयेन शकते--- नन्वेवमिति ॥ तत्रेति ॥ नित्यानित्यविधास्ववेत्यर्थः । न चैवं नित्याऽनित्यविभागोद्देश्यानां स्वशब्दानुक्तिः कथमिति वाच्यम् ~~ तत्र पुराणादेः कण्ठरवेणानुक्तिवदुपपत्तेरिति बोध्यम् । ननु वर्णानां नित्यविभुत्वात् , कालस्य वैशेषिकादिभिः नित्यत्वाङ्गीकारात्, मूलप्रकृतेरपि सायैरनादित्वस्याङ्गीकृतत्वात्, कथं पुराणादेरुत्पत्तिरित्याशङ्कापरिहारत्वेनापि प्रोक्तमित्यतयाचष्टे – अथवेति।। पुराणानि तदर्थानीति ॥ "पुराणानि तदर्थानि सगै सर्गेऽन्यथैव तु । क्रियतेऽतस्त्वनित्यानि तदर्थाः पूर्वसर्गवत् ॥" इत्यन्तस्य वाक्यशेषप्रतीकग्रहणमिति बोध्यम् । अतएवेति ॥ ॥ नित्यानि.. त्यानङ्गीकारहेतविरोधोऽपि नित्यानित्यस्यागमसिद्धत्वात्परिहत इत्यर्थः । ननु ·- मैवम् – स्यादेतदेवम् । यद्यशांशिनोविकारविकारिणोर्वाऽत्यन्तभेद. स्स्यात् । न चैवमित्यन्यत्रोपपादितमिति ।। अनित्यं विभज्य दर्शयति अनित्यमिति ॥ 'अनित्य द्विविध मतम् ' ।। असंसृष्टं च संसृष्टमसंसृष्टं महानहम् । बुद्धिर्मनः खानि दश मात्रा भूतानि पञ्च च ॥ संसृष्टमण्डं तद्गञ्च समस्तं सप्रकीर्तितम् ॥ ९ ॥ सम्यक्सृष्ट = संसृष्टम् । अतथाभूतमसंसृष्टम् । सम्यक्ताया इय- 40- श्री विजयीन्द्रतीर्थाः ।। संसृष्टभिन्नत्वमसंसृष्टत्वं, तद्भिन्नत्वञ्च संसृष्टत्वमित्यन्योऽन्याश्रयः, इत्यन्यथा तन्निरुतौ दोष शङ्कते~ नन्विति ॥ तेषामपीति ।। संसृष्टानामपीत्यर्थः । श्री बेङ्कटभट्टाः ॥ भवतु उत्पत्तिमत्वे सति विनाशाभावात्पुराणादेर्नित्यानित्यत्वम्, कालप्रकृत्योस्तु यस्य कालांशस्य प्रकृतिविकारस्य चोत्यत्तिविनाशौ तद्वयमनित्यमेव, यस्य तु काल- प्रवाहस्य प्रकृतिमूलरूपस्य नोत्पत्तिविनाशौ तद्वयं नित्यमेवेति, अंशविकारयोर्वा अशिविकारिणो क नित्यानित्यत्वमस्तीत्याशङ्कते नन्विति ॥ अंशादेरत्य- न्तभेदाभावेन वस्त्वैक्यात् नित्यानित्यत्वयोरेकवस्तुनिष्टत्वेन नित्यानित्यत्वं काल- प्रकृत्योः संभवतीत्याह -- स्यादेतदिति ॥ यद्वा " उत्पत्तिमत्वे सती"ति वाक्यं विशेषणस्योत्पत्तिमत्त्वाद्यभावेऽपि विशिष्टस्योत्पत्तिमत्त्वे सति विनाशाभाष इति व्याख्येयम् । तथाचात्र क्रमविशेषविशिष्टानां वर्णानामेव पुराणादित्वेनोक्त- विधा पुराणादावस्तीति भावः । नन्वलेत्यादिशङ्कावाक्यं यस्य पुराणादेविशिष्ट- स्योत्पत्तिः कालांशादेरुत्पत्तिविनाशौ तत् त्रयमनित्यमेव । यस्य तु वर्णाख्यस्य विशेष्यस्य कालप्रवाहादेश्चनोत्पत्त्या द, तत् त्रयं नित्यमेवेति नित्यानित्याख्यतृतीय- राशिः कास्तीति योज्यम् ।। स्या देवम् -- यदीत्यनन्तरं विशिष्टशुद्धयोरिति ·तलासंसृष्टं निर्दिशति --. असंसृष्टमिति ।। संसृष्ट निर्दिशति-संसृष्ट- मिति || नन्वेषां चतुर्विशतितत्यानामसंसृष्टत्वं नाम यकदशेनोत्पत्तिः, तीनुत्पन्नस्यासत्वादुत्पन्नमेव तत्वम्। तच्च संसृष्टमेवेति न द्वैविध्यम् । न च प्रकारान्तरमस्तीति – मैवं, सूक्ष्मरूपेण नित्यानां महदादीनां प्राकृताद्यशैरुपचयमानं क्रियत इति तान्यसंमृष्टानि । न चैव ब्रह्माण्ड तदन्तर्गतानीति संसृष्टानि । तेषामपि मूलरूपं नित्यमिति चेन्न । साक्षान्मूलरूपस्य विवक्षितत्वात् । एवंसति महदादीनां नित्यानित्यत्वं कथं न स्यादिति चेत् ---- स्यादेवं यदि सूक्ष्मरूपे महदादिव्यवहार: स्यात् । किन्तु प्रकृतिरेव सोच्यते। कंचित् महदादिस्वरूपमेव नाम्यु- पगच्छन्ति । दुरेणोक्तं विशेषन् । तेषामतिबहुतागमविरोध दर्शयितुं संप्रकीर्तितमित्युक्तम्। आगमाश्चान्यत्न द्रष्टव्याः। विस्तरमिया नेहो- दाहियन्ते । यदी विष्णुव्यतिरिक्तं भावाऽभावादिभेदभिन्नं जगद- स्वतन्त्र, तर्हि कस्मिन्नायत्तं, कस्मिंश्च विषये इत्याकांक्षायामाह सृष्टिरिति॥ श्री विजयीन्द्रतीर्थाः विवक्षितत्वादिति।। नित्यत्वेनेति शेषः। संसृष्टे तु नैवम्, तत्र साक्षादुपादान- स्यानित्यत्वादिति भावः।। महदादिव्यपदेश इति॥ महत्पदाभिधेये नित्य- त्वाभावादित्यर्थः । तत् किं तन्निरपेक्षमेवेत्यत आह --किन्तु प्रकृति- रेवेति। न तु योगोऽपि कस्य कुत्रेत्यत आह - ततेति ।। विष्णुरेवास्येति।। श्री वेङ्कटभट्टाः ॥ निष्ठतया नित्यानित्यत्वाख्यतृतीयराशिस्संभवतीति भावः । अतएव तत्वविवे- कटीकायां 'पुराणादि येनांशेन नित्यं तमंश नित्यवगै निधाय, येनांशे- नाऽनित्य तमंशमनित्यवर्गे निधायेत्युक्त 'मिति बोध्यम् । सम्यक्ताया इयत्ताभावादिति॥ अन्यूनानतिरिक्तस्यैकस्य सम्यक्तस्य निर्वस्तुमशक्यत्वा - ·सृष्टिः स्थितिः संहतिश्च नियमोऽज्ञानबोधने । बन्धो मोक्षः सुखं दुःखमावृतियोतिरेव च ॥ विष्णुनाऽस्य समस्तस्य समासव्यासयोगतः ॥ १० ॥ नियमः = व्यापारेषु प्रेरणम् । बन्धः, प्रकृतेः । मोक्षः, बन्धात् । आवृतिज्योतिषी = बाह्यतमःप्रकाशौ। एक्कारो विष्णु- नेत्यनेन सम्बध्यते । अस्य = समस्तस्यास्वतन्त्रस्य। अवन्तीति शेषः । नन्वेत्तत्पूर्व विरुद्धम् । समस्तस्य सृष्टिसंहारोक्तौ नित्यत्वोक्ति- विरोधः । अचेतनस्य बोधविरोध इत्यादि । तत्रोक्तं समासेति ।। सभासः = संक्षेपः । व्यासः-विस्तरः । तावेच योगौ उपायौ उत्तार्थ- घटनायाम् । ततः इदमुक्तं भवति - उक्तधर्मेधु यत्र तत्वेऽल्पीयांस- स्संभवन्ति तत्र तावन्तो विष्ण्वधीना ज्ञातव्याः। यत्र तु बहवः तत्र तावन्तः। सर्वथा स्वरूपस्वभावौ अस्य तदधीनाविति ।। तन स्थिनिनि- यमौ सर्वस्य । सृष्टिसंहती-नित्यानित्यस्य अनित्यस्य च । अज्ञानं भाषरूपं दुःखस्पृष्टस्य । ज्ञानामावस्तु सर्वस्य । बोधनं चेतनस्य । सुखं प्राप्ततमसो विना । दुःख दुःखास्पृष्ट विना इत्यादि द्रष्टव्यम् ।। पदार्थानां सृष्टयाद्यन्यतोऽपि प्रतीयते । अत एवेत्युक्तम् । सकल- श्री वेङ्कटभट्टाः ।। दित्यर्थः।। मतमिति ॥ उक्तमिति ।। मतं प्रमितम् ॥ तथा च प्रमाणानुसारेण युक्त्या विचार्य सम्यक्ताया निर्वतमशक्यतया त्रैविध्यमेव सिद्धमित्यर्थः ।। तद्वक्ष्याम इति ।। ननु एतेषा 'मित्यादिनाऽऽक्षेपपूर्वकं विचार्य साक्षान्मूलरूपस्य नित्यस्याभावे सत्युत्पन्नत्वं संसृष्टत्वम् , साक्षान्मूलरूपस्य नित्यस्य सत्त्वेऽपि उत्पन्नत्वमसंसृष्टत्वमिति वक्ष्याम' इत्यर्थः ॥ बहागमविरोध इति।। आगमस्य बहुत्वद्योतनायैव संप्रेत्युपसर्गद्वयमिति भावः ॥ बाह्येति ।। 'अज्ञानवोधन' इत्यनेना प्रकाशयोरुतत्वादिति भावः।। भावरूपमिनि। अतरतमः- ·सत्तादेस्तदधीनत्वात् तत्तद्वस्तुनिमित्तमान मेव । स्वातन्त्र्येण विष्णु रेवास्येश्वर इति ।। पमापद्मास नाऽनन्तप्रभृतीदं यदिच्छया । सत्तादि लमते देवः प्रीयतां श्रीपतिस्स मे ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिततत्त्वसङ्ख्यान- विवरण श्रीमज्जयतीर्थभिक्षुविरचितं ॥ सम्पूर्णम् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु numan श्री विजयीन्द्रतीर्थाः॥ एवमेव प्रमाणसद्भावादिति भावः ।। श्रीसुरेन्द्रगुरोशिश्ष्यविजयीन्द्रविनिर्मितम् । समाप्तं तत्वसङ्ख्यानव्याख्याया भाववर्णनम् ।। इति श्रीमद्विजयीन्द्रभिक्षुविरचिंत तत्वसङ्ख्यान व्याख्यानं भाववर्णनं समाप्तम् ।। श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।। श्री वेङ्कटभट्टाः॥ ब्रह्मादीनां प्रकृतिबन्धसत्त्वादिति भावः ॥ ज्ञानाभाव इति ॥ रमाया: प्रकृतिसम्बन्धाभावेऽपि 'ईश्वरे ज्ञानाभावसत्त्वादिति भाव इति प्रतिपादितम् प्रतिपादितगुणवन्तं भगवन्तं अन्तेऽपि स्तुवन् तत्प्रीति प्रार्थयते पझेति ।। कमलाकमलोद्भूतमुख यदखिलं जगत् । परतन्त्रमिदं यस्य वशे स प्रीयतां हरिः ।। -- fa साई ।

·श्री वेङ्कटभट्टाः ॥
तत्वसङ्ख्यानटीकाया: पश्चिका भक्तिमात्रतः ।
भूयात्कृता तु सुप्रीत्यै श्रीमन्माधवमध्वयोः ।।
कृपयेमा कृति रोट्टी वेङ्कटाद्रिविपश्चितः ।
विदाकुर्वन्तु विद्वांसः किमन्यैः कितवैरिह ॥
इति श्रीमत्तत्त्वसङ्ख्यानव्याख्याविवरणं रोट्टी
श्रीवेङ्कटभट्टोपाध्यायविरचित
समाप्तम् ।।
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ।।

·थी: श्रीमद्वेदव्यासाय नमः। ॥ श्री अनन्ताचार्यविरचिता 'तत्वदीपिका' । नारायणं परं ब्रह्म रमां मध्य पृषत्पतिम् । शिवादीन मध्वशिष्यांश्च श्रीमजयमुनीन् गुरून् ।। १ ।। येऽध्यापयित्वा निगमान् मध्वसिद्धान्तमादिशन् । नरसिंहार्य वाँस्तान भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥ २ ॥ येषां मुखाम्बुजाच्छ्रुत्वा यतयो गृहिणस्तथा । व्याचख्युर्मध्वशास्त्रं हि नृसिंहार्यान् प्रणौमि तान् ।। ३ ।। नरसिहाथवर्याणां गुरूणां करूणावलात् । व्याकुर्वे तत्वसंख्यानव्याख्यानं नातिविस्तरम् ॥ ४ ।। तत्वसंख्यान व्याचिख्यासुः श्रीमज्जयमुनिः ग्रन्थादौ मङ्गलमाचरन् चिकीर्षितं प्रतिजानते लक्ष्मीपतेरिति ॥ गुरोरपि तत्ववादा- चार्याणां अक्षोभ्यतीर्थानां चेत्यर्थः ।। तत्वसंख्यानेति ॥ तत्वानां संख्यानं यस्मिंस्तत् = तत्वसंख्यानम् । यद्वा करणे ल्युट् तयाख्यानमित्यर्थः । नातिविस्तरमिति विस्तरशब्दं प्रयुञ्जानस्य ग्रन्थे शब्दप्रपञ्चनमेव नास्ति । अर्थप्रपञ्चनं तु विद्यत एवेति भावः । ननु इदं प्रकरणं प्रयोजनाद्यभावाद् व्यर्थम् । अपि च स्वतन्त्रतत्वनि- रूपणेनैव प्रयोजनसिद्धेः परतन्त्रनिरूपणं व्यर्थम् । अपि च शास्त्रप्रतिपादि- तत्वादिदं किमर्थम् ? इत्यत आह-(पुट-२) मुमुक्षुणेति ॥ इदं चेति जग दुदयादिनिमित्तत्वेन ब्रह्मज्ञानमित्यर्थः । एतेनार्थशब्दस्य प्रकृतत्वात् इदमिति कथं परामर्श इति परास्तम् ॥ (पुट - ३) प्रधानेति ॥ प्रधानभूतं यत् Timi TRIदयमिशः ॥ ( ७१ तेनि ।। - प्रत्ययः । ------- ·५६ तत्वदीपिका तस्य भावस्तत्त्वं चेत् तत्वलक्षणधर्मस्य द्वैविध्यकथनं न युज्यते इत्यादि खण्ड- नानवकाश इत्यर्थः । । (पु. ८) अतिव्याप्तिं शङ्कते-नन्विति ॥ तदेवोपपादयति न हि धर्मीति ।। धर्मी शुक्तिरित्यर्थः । यद्वा तादात्म्यारोपस्थलमुपपादयति धीति ।। रजतमित्यर्थः । संसर्गारोपस्थलमाह - रजतत्वं वेति ॥ नापि तयोः सम्बन्ध इति ॥ न प्रमेय इति शेषः । इदमत्राकूतम् । इदं रजतमिति भ्रान्तिविषयाणां.... कतत्वादीनां देशान्तरे सत्त्वेन वस्तुतः तत्वप्रमाविषयत्वमस्त्येवेति ।। (पु. ९) स नास्तीति । सः सम्बन्धः इत्यर्थः ॥ न प्रमेय इतीति ॥ अन्यत्र प्रमि- तत्वादिति भावः ।। नाय दोष इति ॥ ननु अत्यन्तासदेव आरोप्यत इति वादेऽपि अतिव्याप्तिस्तदवस्थैव । शुक्तिरजतादरपि बाधकप्रमाविषयत्वात् । न च सत्त्वे सति इति विशेषणं दीयत इति वाच्यम् । तावतैव पूर्तेः प्रमाविषय इत्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति, नैषदोषः । अस्तीति प्रथमं यद्विधीयते तत् प्रमाविषय इति विवक्षितत्वात् । न च शुक्तिरजतज्ञानमस्तीति प्रमाविधेयत्व- मस्तीति वाच्यम् । तत्वज्ञानस्यैव विधेयत्वात् । न चाभावेऽव्याप्तिः । वोऽस्तीति कदाचित् प्रतीतिसम्भवात् । अत एव नातीतानागतयोव्याप्तिरिति दिक् । (पु. १०) पूर्वस्य तथात्वादिति ॥ तदानीमारोपितस्यात्यन्ता - सत्त्वादित्यर्थः ॥ (पु. ११) स्वरूपेति ॥ स्वरूपे स्वप्रतीतौ स्वप्रवृत्तौ च परानपेक्षमिति प्रत्येकं लक्षणमिति भावः ।। (पु. १४) नापीति ।। हीदं नास्तीति बाधकं, किं तु अत्रेदं नास्तीति सावधित्वनियमात् सावधित्वं वाच्यम् । तथा च अवधिरेव तत्वमित्यर्थः । यद्वा बाधविषयस्य तत्वतानिवृ- त्यर्थ तस्यापि बाधो वाच्यः । तथाचानवस्था स्यात् । न चैव दृश्यत अभा- TITm. स ·Anas स्वातव्यं विना न सम्भवतीति भगवानित्यतत् स्वातन्त्र्योपपादक मित्याह (पु. १८) अनेति ॥ (पु. ३०) अन्यथा एवं भावप्रतिक्षेपोऽपीति । घटोऽपि किं घटवति भूनले वर्तते ? उत घटाभाववति? नाद्यः । आत्माश्रय- प्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विरोधादित्यादि वक्तुं शक्यत्वादिति भावः । ननु प्रात्तवादिना विविधाऽभाव इति न युज्यते। प्राक्तवादेः काल- निष्ठत्वादिति चेन्न । शाखायां चन्द्र इत्यादाविव परम्परासम्बन्धेन प्रात्तवादिना अभावस्य विवक्षितत्वादित्याभिप्रेत्याह ---- (पु. ३१) उपलक्षितोऽभाव इति । यद्वा कर्तृकरणयोरिति तृतीयाऽसम्भवात् इत्थम्भूतलक्षणे तृतीयेत्याह – उपल- क्षित इति ॥ उत्तरेति । अत्र अभाव इत्येवोक्तं सदाभावेऽतिव्याप्तिरत उक्तं- एकावधिरिति ।। तथापि त्वंसेऽतिव्याप्तिरत उक्तं- उत्तरेति ।। घटादावतिव्याप्तिवारणाय एकति ।। लिङ्गदेहादावतिव्याप्तिवारणाय अभाव इति ।। लिङ्गदेहानुयोगि कान्योन्याभावेऽतिव्याप्तिवारणाय तव्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणीयम् । यदा उदाहृतान्योन्याभावादी अतिव्याप्तिपरिहाराय अभावशब्देन भावान्याभाव एव विवक्ष्यते, तदा स्वरूपकथनार्थमेकपदम् ।। (पु. ३५) यथासम्भवमिति ।। यदि संसर्गस्य उत्तरोत्पत्तिः तदा प्रागभावे, यदि तु न वृत्तः न भविष्यति तदा सदातनाभावे | यदि तु नष्टस्तदा ध्वंसे । यदि तु नष्टः पुनर्भविष्यति तदा प्रतियोगिभेदेन ध्वसभागभावयोरित्यर्थः ।। (पु. ३६) द्विविध इति ।। अभावो द्विविधः। संसर्गाभावोऽन्योन्याभाव- श्चेति । तत्राद्यः उपादानोपादेययोः सम्बन्धाभावेन । प्रागभावत्वादिना त्रिविध इति ब्रुवत इत्यर्थः। आद्यपक्षे दृषणान्तरमाह - कार्यकारणयोरिति ।। तथा च संसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वं नास्तीति भावः । अत्रेदं चिन्त्यते । भावाभावौ द्विधेति न युज्यते । उभयात्मकानां घटादीनां विद्यमानत्वात् । किं च भावाभावलक्षणं घटादावतिव्याप्तम् । एकैक- स्याप्यभावे उभयात्मकत्वमङ्गप्रसङ्गात् । किं च अभाववैविध्य अनुपपन्न, प्रागभाव- . 8 ·प्रध्वंसात्मकस्यापि सत्त्वात् । प्रागभावादिलक्षणमपि न शोभते । पूर्वोत्तरावधि- प्रागभावादी अव्याप्तः। न च घटादौ प्रागभावादिव्यवहार उपचारत इति वाच्यम् । अन्यस्य प्रागभावादेर्वक्तव्यत्वापातात् इत्यविचारितसुन्दरमतदिति चेत् - अत्र ब्रमः । भावाभावौ द्विधेति न युज्यत इति यदुक्तं तत्तुच्छम् । अभावप्रतियोगिकपागभावाभावध्वंसयोर्भावत्वनियमेन भावाभावात्मकस्याभावात्। अन्यथा अभावाभावातिरिक्तभावाभावेन भावपदार्थो दत्तजलाञ्जलिकः स्यात् । भावलक्षणाभावे भावत्वाङ्गीकारविरोधः । अभावलक्षणाभावे ध्वंसत्वाद्यभ्युपग- मविरोधः। ततश्चोभयात्मकत्वानङ्गीकारण अन्यतरम्यातिव्याप्तिरिति भावेन किंचेति यदुक्तं तदसारम् । अश्वस्य सैन्धवत्वनिर्वाहाय लवणशब्दवाच्यत्वं वाच्यम् । अश्वत्वनिर्वाहाय अश्वशब्दवाच्यत्वम् । ततश्च व्यवस्था न स्यात् इत्यादि वक्तुं शक्यत्वेन व्यवहारमात्रोच्छेदप्रसङ्गात्। तथापि यदि शिष्यभावेन कथमिति ब्रूषे, तदा अवधानेन शृणु । ध्वसादयो द्विविधाः। भावा अभावश्चति । तत्राभावप्रतियोगिको भावः । भावप्रतियोगिकोऽभावः । ततश्च विभागोऽनुपपन्न इति शङ्कानवकाश इति । अभावपदार्थस्यैव त्रैविध्यमुच्यते न त्वभावशब्दवाच्यस्य इति । किं चा भावत्रैविध्यमिति यदुक्तं तदलीकमेव । प्रागभावादीति यदुक्तं तदप्यतिमन्दम् । विभागानुसारेण भावप्रतियागिकस्यैव लक्ष्यत्वात् । न चेति यदुक्तं तदप्यसत् । मुख्यत एव व्यवहार इत्यङ्गीकारात् । एवमक्षारं वदता अविचारितसुन्दरमेतदिति लज्जां विहाय कथमुक्त- मिति चिन्त्यम् । न च ध्वंसस्य प्रागभावत्वविरोध इति वाच्यम् । प्रतियोगि- भेदेन पितृपुत्रत्ववत् अविरोधादिति सन्तोष्टव्यम् इति दिक् । ननु पूर्व वैविध्यस्यानुक्तत्वात् अपिशब्दो न युज्यन इत्यतो विभागा- पेक्षया समुच्चयो युज्यत इत्याह -- (पु ३७) न केवलमिति ।। (पु. ४०) व्यष्टिसाष्टिभेदेनेति ।। मुक्तामुक्तभेदेनेत्यर्थ इति केचित् । व्यष्टयो ब्रह्मादि- - ·कायत दुःखसस्थानमागमुरुषा अनन्तरं विमुक्तियोग्याः पूर्वोक्तदेवादिभेदेन पञ्चधेति वक्तव्यमिति गौरवं स्यात् । दुःखसंस्थविभागानन्तरं कथिते तु एवं विमुक्तियोग्याश्चति अतिदेशसौर्य- मस्तीति क्रमोल्लङ्घनमिति । (पु. ४३) गन्धर्वादानां कपांचिदेनेष्वेवान्तर्भावादित । एतेप्वेव यथायथं गन्धर्वादीनामन्तर्भावादित्यर्थः । क्वचित्त देवेप्यन्तर्भावादिति पाठः । तत्र देवशब्देन तद्धृत्यगन्धर्वाद्या ग्राह्या इत्यर्थः । ननु आसुरगन्धर्वाणामप्यन्तर्भावे पुनर्विरोधस्तदवस्थ इत्याह - केषांचि- दविवक्षितत्वादिति ।। केचित्त देवशब्देन कर्मजा आ जानजाश्चोच्यन्ते । ततश्च तुम्बुरुप्रमुखानां शतगन्धर्वाणां उर्वश्याचप्सरसां च आजानजदेवेव- न्तर्भावः । तुम्बुर्वाद्युत्तमानां अष्टानां कर्मदेवेषु । अन्ये देवगन्धर्वा अविवक्षिता इति न विरोधः । नहीदं विभागवाक्यं न्यूनाधिक्यान्यतमान्तर्भावाभावज्ञापनार्थं, येन विरोधः स्यात् । किं नाम मुक्ता देवऋप्यादिभेदेन तारतम्योपेता इत्येवम्पमिति भाव इत्याहुः । गनु चतुर्विधास्तमोयोग्या द्विविधा इति वक्तुं न शक्यते । स्कानां तमोयोग्यत्वाभावादित्यत आहे (पु. ४५) योग्यताया इति॥ (पु-४६) सत्कार्यवादिन इति ।। सदेव कार्यं कुलालादिव्यापारानन्तरं अभिव्यज्यत इति बदन्त इत्यर्थः ।। लेशन इति ॥ नित्या वेदाः समस्तशः पुराणानि नदानीत्यादिकमित्यर्थः । वेदा इत्युपलक्षणमिति केचित् । अत्र वेदानां कूटस्थतया आद्यन्नशून्यत्वाभ्युपगमे ग्रन्थान्तरविरोधमाशंक्य उपलक्षणपदेन जहत्स्वार्थलक्षणोच्यत इत्याहुः । अपरे तु ईश्वरप्रतिपत्तिपयुक्तकमवद्वेदोऽन विवक्षित इति न विशेष इत्याहुः ।। प्राप्ततम-

·६०
नत्वप्रदीपिका
-
(पु. ४९) विरोधोऽपि परिहत इात || नित्यत्वानित्यत्वयोरेकस्मिन्
विरोधः परिहृत इत्यर्थः । तद्व.......
वक्तुं शङ्कामुत्थापयति
नन्विति ॥ दूपयति ---- (पु. ५०) मैवमिति || (पु. ५१) कस्मिन्नाय
त्तमिति । कस्मिन्विषये, कस्मिन् पुरुष, अधीनतया वर्तत इत्यर्थः ।
ननु समासः पंक्षेप इत्युक्तं, तर्हि किमग्राह्य ? इत्यतोऽभिप्रायमाह
पु. ५२) इदमुक्तं भवतीति ।। ज्ञानाभावस्तु सर्वस्येति । ननु
लक्ष्म्याः ज्ञानस्य प्रागभाव उच्यते वा ? ध्वंसो वा? सदाभावो वा?
नाद्यद्वितीयौ । अनित्यत्वप्रसङ्गात् । नान्त्यः । असत्त्वप्रङ्गादिति चेत् अज्ञाते
सगुणविषयकः सदाभावो विवक्षित इति सर्व मङ्गलम् ।।
(पु ५३) अथ समापितप्रकरणः श्रीमज्जयमुनिः स्वष्टदेवताप्रीतिं प्रार्थयति
पझेति॥
नरसिहार्यवाणामनन्ताख्येन सुनुना ।
श्रीपतेः प्रीतये भूयात्कृतेय 'तत्वदीपिका' ।
इति श्रीमतां लोकविख्यातानां श्रीमु आर्याचार्याऽपरनामधेयानां
नरसिंहाचार्यवर्याणामात्मजेन अनन्ताचार्यवयेण विरचिता
तत्वदीपिकाख्या व्याख्या समाप्ता ||
LUOBOR
-2000NOR
श्रीरस्तु ।।
..
।। श्री कृष्णार्पणमस्तु
sik

·(विष्णुः) भावः अभाव: चेतनम् अचेतनम् प्रागभावः प्रध्वंसाभावः सदाऽभाव: दुःखस्पृष्टम् तदस्पृष्टम् नित्यम् (रमा) (वेदाः) अनित्यम् नित्यानित्यम् |_ (पुराणानि-काल:-प्रकृतिः) विमुक्ताः दुःखसस्थाः असंसृष्टम् महदादि: २४ तत्वानि संसृष्टम् अण्डं तद्गतं समस्तं च मुक्तियोग्याः तदयोग्याः । याः ऋषयः पितरः पाः नराः तमोयोग्याः सतिसंस्थिताः (मध्यमाः) (नित्यसंसारिण:) प्राप्तान्धतमतः सृतिसंस्थिताः । देत्याः रक्षांसि पिशाचकाः माघमाः