·॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ समन्वयेनाविरोधात् साधनैर्बाविद् यदि । तस्याग्निमव्यवस्था या सा चतुर्थे विविच्यते ॥१॥ जीवतो प्रियमाणस्य गच्छतः सफलस्य च । अतो ब्रह्मविदा कार्यमेवमेव न चान्यथा ।। २ ।। तामसी बुद्धिमाश्रित्य ये मूढाः सर्वविप्लवम् । वदन्ति शास्त्रनाशाय सद्भिः शोच्याच येनु तान् ॥ ३ ॥ ब्रह्मविद्मनाभावः शतांगेनापि चेद् भवेत् । शास्त्रमेतद् वृथा जातं सर्वत्र विनाशतः ॥ ४ ॥ खाप्ययस्य च सम्पत्तेरत्र ब्रह्मगतिश्रुती । अन्यथा न श्रुतैरर्थः साचेद् व्यासो नदेन किम् ॥५॥ तामसी बुद्धिमाथित्य या मुक्तिः कश्चिदुच्यते । सा सुपुप्तिश्रुतेरों मोहादेवान्यथामतिः ॥६॥ अतो ब्रह्मविदा कार्य जीवतः पूर्वमुच्यते । आवृत्तिः श्रवणादीनां नवकृत्वोपदेशतः ॥७॥ अथ चतुर्थाध्यायाथै विपरिपत्रोध्याया) पादार्थाश्च निरूपयन्त पूर्वाध्यायसन्नति प प्रदर्शयितुं पूर्वाध्यायार्थान मेधयन्तश्चतुर्थाध्यायार्थ सार्घश्लोफेनाहुः समन्वयेनेत्यादि, प्रथमाध्याये विचारितो यः परस्परविरुद्धार्यतया भास. रानार्थकातीनां ब्रह्मणि समन्वयः सन्दिग्ध. समन्वयस्तेन कृत्वा द्वितीयाध्याये स्मृतीनां श्रुतीनां च योविरोध तहेतुकानि यानि तृतीयाध्यायोक्तान्यनुष्ठितानि साधनानि वैयदि ब्रह्मशानवान् जातः स्यात् तस्य पूर्वोक्तभमेण सेदप्राज्ञानस्थानिमव्यवस्था साक्षात्परम्पराभेदेन फलमोगव्यवस्थेत्यर्थ ॥१॥ तथा च पूर्वोक्तरमेण साधनवतो जीवतो मरणावस्थस्य गच्छतः सफलस्य चाभीष्टलाभपर्यन्तं सम्यक्साधनसम्पत्तिमता स्थैयमित्येतस्मिन्नध्याये नेरूप्यत इति फलितं, एवमेव पूर्वाध्यायोक्कमकारेणेर, अन्यथा साधनशून्यतया न स्यमित्यर्थः ॥ २॥ सर्व वेलवं प्रपञ्चमिथ्यात्वं, शास्त्रनाशाय 'सर्वं खल्वि त्यादिवेदविनाशायेत्सर्थ , येनु तानिति, ताननु तन्मतानुयायिनी रेते ये विप्लवकारस्ते च शोच्या इत्यर्थ ॥३॥ ब्रह्मविद्मनाभाव उपनिषत्सु यो ब्रह्मविदां गतिमकारोचिरादिमार्गो नेरूपितस्तद्विरद्धप्रकारनिरूपणमभावपदवाच्यमिति योद्धव्यं, एतद् घेदान्तारमकं व्याससूत्रमारादिगतिमतिपादक- मिसः, सर्वसूत्रेति, प्रगतिसर्वस्त्राणामित्यर्थः ॥ ४॥ ननु सगुणब्रह्मोपासनं तेन च सगुणग्रह्मप्राप्तिरितीदमुपेक्ष्य परमप्राप्तिरेवान सूनकाराभिप्रेतेयन किं गमकम् आहुः, स्याप्ययस्स सुपुसेः सम्पत्तेमोक्षस्य च सम्बन्धिन्यौ, अत्र प्रह्मविदां गतिनिरूपणप्रकरणे, ब्रह्मगतिश्रुती प्रामाप्तिबोधिके श्रुती तिष्ठत इत्यर्थः, अथवेत्ता हृदयस्य नाध्य' हत्यारभ्य 'तेजसा तदा सम्पन्नो भवतीतिसुघुतियोधिकाथ 'यत्रैतदस्मारछरीरादुत्क्रामती त्यादिमुक्तियोधिकते श्रुती, तर मुक्तिश्रुतिब्रह्मगति, परप्रागति बोधयति, अन्यथेत्यादि, उपासनाश्रुतिभिः सगुणब्रह्मविद्यावोधनं ताश- विद्यया च सगुणं ब्रह्म प्राप्यमिति न श्रुतेरर्थः, स्याञ्चदित्यादि, यात श्रुत्यर्थ, स्यात् तदा व्यास. सूत्रेषु वापि कुत्तो न बदित्यर्थः ॥ ५॥ तामसीमित्यादि, तथा चाधर्म धर्ममतिस्तामसी बुद्धिर्भमारिमकेत्यर्थः, तामाश्रित्य तामुप- जीव्यीकृत्य, या मुक्तिः सगुणमहामाप्तिरूया मुक्ति., कैश्चित् करितगुस्तदुपासनामाप्थेश्वरादीनां मायिकत्ववादिमि- रित्यर्थः, सा सगुणा मुक्ति, सुषुप्तिश्रुतेरथ स्तदा तेजसा सम्पनो भवत्ती'तिसुपुष्तिश्रुतेरर्थ इत्यर्थः, मोहान मायां मदीयामाग्रिल पदता किं नु दुर्घट'मित्युक्तभगवन्मायाकृतमोहादित्यर्थः, अन्यथामतिः सुपुतिश्रुतिष्यतिरिक्त- अतिप्रतिपादितमुक्तिपु मायिकत्वमतिः, इत्थं च प्रथमपादे नहानिदः शिक्षार्थमेव साधनादि निरूपितं न तु साधनोप- देशोपीति फलितम् ॥ ६॥ पादप्रयोजनं निर्णीय पादार्थमाहुरत इत्यादिना, अतः पूर्वाध्यायोक्तपकारेण साधनेन मलाविदः फरलाभपर्यन्तं फलविरोधिनत्यागः फलोपयोगिनश्च सद्दाह आवश्यको यतोत इत्यर्थः, पूर्व भयमपादे, ·. श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते दर्शनार्थत्वतो लिङ्गादपि बीसवधाववत् । आवृत्तौ श्रवणादीनामात्मेति स्याद् दृढा मतिः ॥८॥ आपाततो दर्शनं तदभेदेनापि वोध्यते । प्रतीकोपासनादीनां नैवम्भावो हि जायते ॥९॥ आलम्बनार्थ तत्रापि ब्रह्मादृष्टिविशिष्यते । आदित्यादिब्रह्मदृष्टेरगावं न स्वतन्त्रता ॥१०॥ मनने च निदिध्यासे विशेपश्योच्यतेधुना । आसनादि पडङ्गैस्तु चित्तं श्रीतार्थ एव हि ॥ ११ ॥ धारयेदामतेरेवं ततः सिद्धिमवाप्स्यति । धर्माधर्मभयं तस्य नास्त्येवेतिविनिश्चयः ।। १२ ।। अमिहोत्रादिकं कार्य सन्न्यासः फल एव हि । पोढा चेत् पुरुषो व्यक्तः प्रारब्धान्ते फलं भवेत् ॥ १३ ॥ एतावान् प्रथमे पादे निर्णयः सूत्रकृत्कृतः। द्वितीये नियमाणस्य सर्वेन्द्रियलयः पुरा ।। १४ ॥ लिङ्गस्यापि शरीरय नाच्योत्क्रान्तिरिहोच्यते । दिनायनकृतो नास्य विशेपोस्तीति चोच्यते ॥ १५ ॥ तरकार्यमेवाहुरावृत्तिरित्यादिना, श्रवणादीत्यादिपदेन मनन निदिध्यासनसनहः, प्रवणाद्यावृत्ती हेतूनाहुर्नवकृत्व इत्यादि, नवकृत्यो वेदे ब्रह्मोपदेशतात्पर्येणेत्यर्थः ॥ ७॥ दर्शनार्थत्वतो ब्रह्मसाक्षात्कारकारणत्वत इत्यर्थः, लिङ्गा 'दावृत्तिरसकृदुपदेशा'दितिव्यासस्मृतिसामर्थ्यादित्यर्थः, ब्रीह्यषघातवदिति फलपर्यन्तावृत्तौ दृष्टान्त आत्मेत्यादि, ब्रह्माभिनतया स्वात्मनो दृढा मतिः स्यादित्यर्थः, तथा चावृत्तिः श्रवणादीनां प्रथमाधिकरणप्रतिपाद्या दृढारमा मतिस्तु द्वितीयेनेत्यादि वोध्यं, तथा च द्वितीयाधिकरणप्रतिपाद्या दृढा मतिरवान्तरफलं पुरुषोत्तमलामा परमं फलम् ॥ ८॥ मुरयायपविभिन्नावपचेपूपासनया भेदबुद्धेर्मुख्यफलाजनकस्यमुपन्यस्यम्त्यापातत इत्यादिना, आपाततो दर्शनमवयघेश्ववयविनो दर्शनं, तदापाततो दर्शनं, अमेदेन सर्वस्प वस्तुमानस्य ब्रह्मस्वाद् ब्रह्माभेदेन, बोध्यत उपनिपटाक्यै|ध्यत उपपाद्यत इत्यर्थः, प्रतीकेंपादि, धर्मित्वशून्ये धर्मिरवेनोपासना प्रतीकोपासना, आदिपदेन कर्ममार्गीया उपासनाः, एवम्भावो भगवत्साक्षात्कारभक्त्यन्यतररूपो भावः ॥९॥ आलम्वनाथ ब्रह्म पेम ध्यानस्य विषयलाभार्थ, तत्रापि धर्मिशून्येपि, ब्रह्मदृष्टिरभेदेन ब्रह्मज्ञानमुपदेशो वा, विशिष्यतेवान्तरफल. विशेषसम्पादकत्वेनोपयुज्यते, तच फलमिन्द्रियादीनां तावत्कार्ल संसारव्यावृत्तिरूप, आदित्यादिब्रह्मदष्टेरादित्यादे. Jहरवेनोपासनस्य, अगत्यं मुख्यफलब्रह्मसाक्षात्कारभक्योरुपकारिवयाहरवं, न स्वतन्त्रता स्वातस्येण न मुख्यफल- साधकता, आदित्येत्यादिस्तृतीयाधिकरणविषयो बोभ्यः ॥१०॥ मनन इत्यादि, आदित्याधुपासनायां मनननि- दिध्यासनैर्मावनयान्तर्बहिःप्रकटाय भगवत आसनायुपचारकल्पनं, आदिपदेन लीलाविशिष्टस्य माकने तयोग्योप- चारकरणं, इतःपरं भगवत्प्राकट्यानुकूलान्याहुः पडङ्गैरिति, पढगानि तु श्रवणादित्रिकस्यावृत्तिः स्वारमनि ब्रह्मा, भेदरष्टिझरवेन निखिलपदार्थानां ग्रहणं परब्रह्मस्पेन धर्मिण उपासनं सर्वत्र धर्म्यतिरिकास्फूर्तिरादित्यादिषु भग- पदहरवबुद्धिश्चेति यथाकारं सम्परेतैश्चित्तं श्रीतार्थ उपनिषदेकगम्ये भगवति धारयेत् स्थापयेदामतेमनन- कालमारभ्येत्यर्थः ॥ ११॥ ततः पडानिप्पत्तेरुत्तरकालमेव, सिद्धिं भगवति निरुपधिप्रेमरूपा सिद्धि, एव'मामा- यण'सूत्रान्तं निरूपणं कृतं, 'तदधिगमा दिसूत्रार्थमाहुर्धर्मेत्यादिना, धर्माधर्मभयं मुक्तिप्रतिवन्धकीभूतं स्वर्ग- नरकादिप्राप्तिरूपं भयमित्यर्थः, तस्य निरूपधिप्रेमवतः ॥१२॥ 'अमिहोत्रा दिसूत्रार्थमाहुरग्निहोत्रेत्यादिना, सन्यास इत्यादि, सायासफलं मोक्षस्तन्निमित्तमग्निहोत्रादिकं कार्य, तथा च मोक्षोपयोगिज्ञानस सिद्धवेप्यमिहोनादि सम्पादकमारपस्स भोगानाइयस्यामिहोत्रादिनाइयवादग्निहोगाद्यावश्यकमित्यर्थः, पोटामिहोनादिसोमान्तानि पर कमांणि ज्ञानं चेतिपनि प्रकाररित्यपः, प्रारम्यान्ते व्यक्त इतियोजना, फलं मोक्षरूपम् ॥ १३॥ प्रथमपार जीवतः कृत्यमुकरवा द्वितीयपादेन नियमाणस्य कृत्यमाहुर्द्वितीय इत्यादिना, सर्वेन्द्रियेत्यादि, पुष्टिमार्गीय पेन्द्रियलिसशरीराणां पुरुषोचमे लयो मर्यादामार्गीयस्योत्तानां स्यो भूतसन्मानादिषु ॥१४॥रह हीनाधिकारिण्युका ·... पतुर्थाध्याये प्रथमपादे प्रथममावृत्तिरसकादित्यधिकरणम् । तृतीये क्रममुक्तौ यो मार्गो यस श्रुतेर्मतः । तन्निर्यारोन्यमार्गीयाणाममाप्यत्वं च वर्ण्यते ॥१६॥ गन्तव्यं च परं ब्रह्म कार्यों लोकस्तु नेति च । तुरीये पुष्टिमर्यादामेदेन फलमुच्यते ॥१७॥ प्रभोरेव फलत्वं तन्निर्दोषत्वं च वर्ण्यते । लीलानित्यत्वतः पूर्णगुणत्वं च ततोखिलम् ॥१८॥ अस्य फलप्रकरणत्वेपि साधनरूपस्यापि श्रवणस्यान्तरङ्गत्वं ज्ञापयितुं तनिर्धारमप्याह, (बृह. ६. ५. ६.) "आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इत्यादि- वाक्यविहितं श्रवणादिकं किं सकृदेव कर्तव्यमुतासकृदिति भवति संशयः, किं तावत् प्राप्तम् । सकृदेवेति, तावतैव शास्त्रार्थस्य सम्पत्तेः, नच तण्डुलनिष्पत्तिफलकावधातस्येव दर्शनफलकानां श्रवणादीनां वैसिद्धिपर्यन्तमावृत्तिायप्राप्तेति वाच्यं, अवघातस्य वितुपीकरणात्मकदृष्टद्वारक- त्वेन वथात्वमस्तु नाम प्रकृते त्वदृष्टद्वारकत्वात् सकृत्कृतेनैवादृष्टद्वारा फलसम्पादनसम्भवादा- वृत्तिरप्रयोर्जिकेति प्राप्त उच्यते, आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ आवृत्तिरेव श्रवणादीनां श्रुत्यमिमता, कुतः ? असकृदुपदेशात् , छान्दोग्ये श्वेत- केतूपाख्यान (छान्दो. ८.८.७.) "ऐतदात्म्यमिद सर्व तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो" इतिवाक्येन जडजीवयोमात्मत्वं नवकृत्व उपदिष्टवान्, तथा च सकृदुपदेशनैव चेदर्थसिद्धिः स्यात् तदैकमेवार्थमेकमा एकदैवासकृन्नोपदिशेत् , प्रयोजनाभावाद , एतेनावधातवदन्तःकरण- दोपनिवर्तनं दृष्टं द्वारमन्येपामुपदेशानां चरमस तस्य ज्ञानसाधकत्वमिति मन्तव्यम् ॥ १॥ कानां नाच्योरक्रमणमित्यर्थः, दिनायनेत्यादि, अस्य पूर्वोतसाधनववोधिकारिणः, शुभदिनायनादि मुक्ती सहकारि न भवतीत्यर्थः ॥ १५॥ नृतीयपादार्थमाहुस्तृतीयेत्यादिना, यस्येत्यादि, यस्याधिकारिणः, श्रुतेर्मतः श्रुतिमुप- जीयीकृत्याङ्गीकृतः, तन्निर्धारो मर्यादामार्गनिर्धारः, अन्यमार्गीयाणां भक्तिज्ञानमार्गातिरिक्तमार्गीयाणामित्यर्थः, अमाप्यत्वं ब्रह्मण्यमाप्यत्वे तत्सम्बन्धिप्राप्यत्वाभाव इत्यर्थः ॥१६॥ लोकप्रालिया फ्रममुक्ती सा कष्टं गन्तव्य फले न भवतीत्यादिना, कार्यो लोका साधनेः सम्पायो लोकः, नेति न मुक्तिः, चस्त्वर्थे, तुरीयपादार्थमाहुस्तुरीयेत्यादि. ग्रन्थेन ॥ १७॥ प्रमोरेय फलत्वमिति, 'भारमा प्रकरणादिस्यादिसूत्रद्वये निरूप्यते, तन्निर्दोपत्वं प्रभोनिःपरवं, तच तत्वभावे सत्यवदितिसूत्रद्वये निरूप्यत इत्यर्थः, अन्यनिरूपणीयं सर्व 'जगद्व्यापारवर्ज'मित्यादिसूत्रप्रपञ्चोप- सेयः, विशिष्टभगवरस्वरूपस फलत्वमुपपादयन्ति लीलेत्यादिना, तत उपनिषत्सु तथा निरूपणतः, अखिलं श्रुत्युक्तयावद्धर्मविशिष्ट पुरुषोत्तमस्वरूपं फलमित्यर्थः ॥ १८ ॥ आवृत्तिरसदुपदेशात् ॥ १॥ अत्र पादार्थनिरूपणमुखेनाध्यायार्थ निरूप्येतदध्याये फलस्य प्रकरणात साधननिरूपणमयान्तरमिलेतदोपनिराकरणाय प्रयोजनान्तरं च प्रतिपादयितुं सूत्रमवतारयन्त्यस्येत्यादिना, अन्त- रङ्गत्वं फलपूर्वागत्वेन फलमध्यपातित्वं, तथा च मनननिदिध्यासनयोः श्रवणागत्वं फलितं, तच्छ्यणं, अपि- शब्दोन्तरस्वनिर्णयसमुच्चयार्थः, अधिकरणमवतारयन्त्यात्मेत्यादिना, शास्त्रार्थस्य 'धोतन्य' इत्यादिशास्त्रार्थस्य, तथात्वमावृत्तिः, प्रकृते श्रवणादिस्थले फलसम्पादनसम्भवात्, इति प्राप्ते श्रवणाधावृत्तेरप्रयोजकरये प्राप्ते, असदुपदेशमाहुरैतदारस्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आरमा तत्वमसि श्वेतकेतो' इतियाक्येन जडजीवयोहारय- योधनार्य, नवकृत्व उपदिष्टवानिति, अर्थभेदे तद्वोधनार्थमेवावृत्तिः स्यात् 'सकृदुचरितः शब्दः सकृदथै गमयती'ति- न्यायादत एकमेवार्थमित्युक्त, पुरुपोद्देशमेदेप्यावृत्तिः सादत एकरमा इत्युक्तं, कालभेदेनकमा अप्युपदेशावृत्ति- सम्मगदेकदेयुक, प्रयोजनाभावाच् छक उपदेशश्चेत् फहसाधकस्तदा प्रयोजनाभावादित्यर्थः, अन्येषां चरमभिन्नानाम् ॥1॥ १. मार्गाणाम. वपापुगो। २. लत के। ३. लतं के। ४. प्योजका कपु। ५, दृष्टद्वार केवपागो।

·श्रीमद्रासूनाणुमाये प्रदीपसहिते अत्रैव हेत्वन्तरमाह। लिङ्गाच ॥२॥ श्रुत्यनुमापकत्वेन स्मृतिर्लिनमित्युच्यते, सा च (श्रीमद्भाग. ११. १४. २६.) "यथा- यथात्मा परिमृज्यतेसी मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानः तथातथा पश्यति तत्त्वमक्ष्म चक्षुर्यथैवाजन- सम्प्रयुक्त मित्यादिरूपा तदापत्तिमेव फलसाधकल्पनाह, अन दृष्टान्तेनापि दृष्टद्वारकत्वं श्रव- णादीनां सूच्यते ॥२॥ (यह. ६.५.६) "आत्मा यारे द्रष्टव्य" इतिपदेन श्रवणादीनां फलात्मकं दर्शनं पूर्व- मुक्त्वा (यह. ६.५.६.) "श्रोतव्यो मन्तव्य" इत्यादिना तत्साधनानि पश्चाद् यदाह तेनात्मनः परोक्षमपि ज्ञानमयान्तरफलरूपमिति भक्तिमार्गे परमफलरूपतत्सजातीयत्वेन च फलमध्यपात्येवेति श्रुत्यभिमतमिति ज्ञायते, तेन सूत्रकृदपि फलप्रकरणेपि साधनविचारं चकारेतिनिगूढाशयः, तथापि "शाब्दक्रमादार्थक्रमोवलीयानि"तिन्यायाद्"द्रष्टव्य" इतिपदस पथात्सम्बन्धे तूतरीति- नौवसरं प्रामोतीति प्रकृतविचारस फलप्रकरणासङ्गतत्वमापततीति प्रकारान्तरेण सूत्रार्थ उच्यते, आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ लिङ्गाच ॥ २ ॥ श्रुतिर्हि कर्मज्ञानभक्ती साक्षात्परम्परामेदेन पुरुषार्थसाधनत्वेन हीनमध्यमोत्तमाधिकारिणः प्रति कर्तव्यत्वेन प्रतिपादयति, तत्र तेषां खरूपं तृतीयेध्याये यादरायणेन प्रतिपादितमथ तुरीये- ध्याये तेषां फलं चिन्त्यते, तत्रादौ कर्ममार्गस फलमुच्यते, ज्ञानभन्योरेव क्रमेणोत्तमा- त्युत्तमफलकत्वमतस्तत्साधनत्वेनैव तत् कर्तव्यं न तु खातत्र्येणेति ज्ञापयितुमावृत्तिरिति कर्ममार्गस्यावृत्तिः पुनर्जन्मफलं तदप्यसकृत, इदं पदभात्योभयत्रापि सम्बध्यते, तथा चात्र प्रमाणापेक्षायां तदाह हेतुत्वेनासकृदुपदेशादिति, श्रुती कर्ममार्गे पुनर्जन्मासकदुप- दिश्यते यत्तः, अन्यथा सकृदुपदेशेनैव तदवगमेप्यसकृदुपदेशो व्यर्थः स्यादतस्तथैत्यर्थः, वाज- लिङ्गाय ॥२॥ अत्रैवोपदेशावृत्तावेव, सा चोपदेशावृत्तियोधिका स्मृतिश्च, आत्मान्त करण, सम्प्रयुक्त सम्यक् सम्पादित, तदावृत्ति श्रवणावृत्ति, अन दृष्टान्तेन स्मृतौ 'चक्षुर्यथेतिदृष्टान्तेन, इष्टद्वारकत्वं अदृष्टमद्वारी- कृत्य फलसाधकरव, पूर्वमुक्त्वेति, भगवचाक्षुपस्येतरफलापेक्षयोस्कृष्टस्पेन माधान्यात् प्रथममुक्तिरित्यर्थ , तेन पूर्वस्य प्राधान्यद्योतने कृते प्रधानस्यापि लाभेन, परमफलरूपेत्यादि, भगवन्मानससाक्षात्कारस्यापि साक्षात्काररवेन रूपेण भगवयाचपसाजालसापेनेसर्थ , तेनावान्तरफलस्यापि फरमध्यपातेन, वलीयानिति 'अग्निहोय जुहोति यवागू पचती'मन बलिष्ठत्वस्थापनादित्यर्थ , पश्चात्सम्बन्धे निदिध्यासनोत्तरयोजने, उतरीतिदशमस्य चाक्षुपस्य मुख्ये नोकावमुख्यस्य मानवसावान्तरफलस्य लाभ इतिरीतिः, प्रकृतविचारस्य साधनावृत्तिविचारस्य, फलप्रकरणा सङ्गतत्वं फलप्रकरणे साधननिरूपणस्थासङ्गतत्व, पूर्वाध्यायेनेतघ्यायसोपजीव्योपजीवकभावरूपा सहति प्रदर्शयन्ति श्रुतिहत्यिादिना, हीनेत्यादि, हीनाधिकारिण कर्म प्रदर्शयति, एवं मध्यमाधिकारिण शानं प्रदर्शयति, उत्तगाषि कारिणं प्रति भक्ति प्रदर्शयतीत्यर्थ , तर साधननिरूपणप्रस्तावे, तेषां कर्मज्ञानभक्तीना, स्वरूपं स्वकीयस्वकीय कार्यकरणसामध्य, बादरायणेन व्यासेन, तेषां तृतीयाध्यायोक्तसाधनाना, अथ साधननिरूपणानन्तर, तत्र कर्मशानभक्तिफलानां मध्ये, उत्तमात्युत्तमेति, ज्ञानसोचम फल भक्तरुत्तमोत्तम फलमित्यर्थ , सत्साधन त्वेनैव परम्परया शानभतिफलसाधनत्वेनैव, स्वातन्येण कर्मज्ञानफलातिरिकफलोदशेन, इदं पद मसह'- दितिपद, उभयत्रावृत्वावुपदेशे इत्यर्थ , अत्र कर्ममार्गस्वासजन्मावृत्तिफले, तदाह सूत्रकारो हेतुमाहेलथै, अन्यथा जन्मारसवाभावे, तद्बाम एकारवगमे, अतोसकृदावृत्तेहेंतो श्रुतौ वैयध्योपातात, तथा १. सम्मत के।

·चतुर्थाध्याये प्रथमपादे प्रथममावृत्त्यधिकरणम् । सनेयिशाखायां पठ्यत (वृह. ६. ३. ३६.) "एवमेवाय शारीर आत्मभ्योङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायवे"ति, तत्रैव पुन (ह. ६.४. २.) "स्तेनैव प्रद्योन आत्मा निष्क्रामती"त्युपक्रम्य पठ्यते (ह. ६. ४. २.) "तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा चे"ति, तत्रैवैतदनुपदमेव (बृह. ६. ४. ३.) "तद् . यथा तृणजलायुके"त्युपक्रम्य पठ्यत (बृह. ६. ४. ४.) "एवमेवायं पुरुष इद शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन् नवरं कल्याणतर५ रूपं तनुते पित्र्यं वा गान्धर्व वा ब्रानं वा प्राजापत्यं वा दैवं चा मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेम्प"इति, तत्रैवाने पठ्यते (बृह. ६. ४. ६.) "प्राप्यान्तं कर्मणस्तस्य यत् किश्चेह करोत्ययं तसाल्लोकात् पुनरेत्यसै लोकाय कर्मण" इति, अत्र हेत्वन्तरमाह लिङ्गाच, वेदानुमापकत्वेन स्मृतिर्लिङ्ग- मित्युच्यते, सा च भगवद्गीतासु (श्रीमद्भग. ९. २०.) "विद्या मा"मित्युपक्रम्य पठ्यत (श्रीमद्भग. ९. २१.) "एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त" इति (श्रीमद्- भग. ८. १६.) "आ ब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुने"ति च, अथवा (बृह. ६. ४. ५.) "यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेने"तिश्रुतिर्वर्तमानजन्मकर्मणोः पूर्वजन्मसम्बन्धिकर्मानुमापकत्वं बढ़तीति कर्मिणः पुनर्जन्मावश्यकमिति ज्ञायते, एवं सति लिङ्गत्वेन निरूपणादित्यर्थः सम्पद्यते, निवृत्तिमार्गीयस्यापि तस्य ज्ञानोपकर्तृत्वमात्रं न तु जन्मनिवर्तकत्वं मानाभावात् ॥२॥१॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे प्रथममावृत्त्यधिकरणम् ॥१॥ एवं कर्मफलं विचार्य ज्ञानफलं विचारयति । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥३॥ पूर्वार्थनिरूपणव्यवच्छेदाय तुशब्दः, ज्ञानिनो हि भगवन्तमात्मत्वेनैवोपासते, तस्या नैर- न्तर्येनेकजन्मभिस्तथैव तेषां हृदि भगवान् स्फुरति, तदा स्वानन्दांशस्याप्याविर्भावाद् ब्रह्मभूतः सन्नात्मत्वेन ब्रह्म स्फुरितमिति तदानन्दात्मकः संस्तमनुभवति, एवं स्थितः प्रारब्धसमाप्ती देहापगमे तत्रैव प्रविष्टो भवति, एतादृशः सर्वोपकारीति परार्थमपि तस्मै भगवता ज्ञानं दत्त- मिति प्रबचनमपि तस्य फलान्तःपातीत्यधिकारिण्युपस्थिते तथैवोपदिशति च, एतदेवाहात्मे- त्यादिना, उप समीपे गमनं प्रवेश इति यावत् । अथ वा ननु ज्ञानभक्त्योरनावृत्तिः फलमत उत्तमे ते न तु कर्मेत्याशयेन कर्मणः फलमा- वृत्तिरिति यन् निरूपितं तत्रेदं चिन्त्यते, (छान्दो. १०.१५.१.) "न स पुनरावर्तत" इतिश्रुतिः सर्वथानावृत्तिमाहोत सावधिकी ताममरशब्देन तनिवृत्तिमिव ? किमत्र युक्तं ? सावधिकीमेवेति, श्रुतायुपदेशात् कर्ममार्गे जम्मात्तिरसदनीकार्येत्यर्थः, उपदेशिका श्रुतिमाहुर्वाजसनेयीत्यादिना, प्रतिन्याय गौरपत्तिरीत्या, प्राणाय पुनर्जीवनाय, तेनैव प्रद्योतेन पूर्ववद् भगवतः स्तुत्या, तं जी, विद्येति, तत्रैव तत्प्र- करण एव, अनासजन्मावृत्ती, हेत्वन्तरमुक्तश्रुत्यपेक्षयान्यं हेतुं, इत्यर्थी जन्मावृतिरूपोर्थः, तस्य कर्मणः, ज्ञानोपकतृत्वमात्रमन्तःकरणानुद्धिद्वारा ज्ञानोपकारित्वमात्रं, मात्रपदेन जन्मावृत्तेरनिवृत्तिः, अन द्वितीयपक्ष. व्याख्याने सूग्रदयमानं संशयादेरलाभात्, प्रथमच्यामयाने त्वधिकरणमेय ॥ २॥१॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति मायन्ति च ॥३॥ सूत्रमवतारयन्ति पूर्वार्थत्यादिना, पूर्वार्थनिरूपणं कर्मनिरूपणं, तथैव ब्रह्मरयेनैव, स्वानन्दांशस्येत्यादि, भगवदानन्दस्यापि ज्ञानिहृदय आविर्भावादित्यर्थः, तमनु. भवति भगवदानन्दमनुभवतीत्यर्थः, प्राहयन्तीतिसूत्रभागं व्याख्यातुमाहुरेतादृश इति, एतदेवारमग्रहणमेव, क्रियासात एवकारोत्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थः, उपगच्छन्तीतिसूत्रभागस्वार्थमाहुरुप समीप इत्यादि, पूर्व सूत्रार्थमानमुक्तं न स्यधिकरणमतोधिकरणरचनार्थमाहुरथ वेत्यादि, ते ज्ञानभक्ती, न तु फर्मत्यस्योत्तममित्यन्वया, तामनावृत्ति, तनिवृत्तिमिव सावधिकमरणनिवृत्तिमिव, अनावृत्तिरपि सावधिकीत्यर्थः, सावधिकीमनावृत्ति 1.प्रद्योतेनेव के। २. नवरतरं बगो । ३. भुव° पान ४. जन्म के। ५. नैव स्फु केषु । ४७अ.भा.प्र.

·. ३७० श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते तथा हि पूर्व कर्मनेयत्यस्य त्वयाप्यङ्गीकार्यत्वाद् तस्य प्रेरोहकसभावत्वात् तस्स दुरतिक्रमत्वाद तत्फलानुभवस्यावश्यकत्वाद, अपि च (वृह. ६. ४. २२.) “य एनं विदु"रितिश्रुतेः सति ज्ञाने हि सा, (कै. बा.) "यतो याचा" (बृह. ६.४. २२.) "अगृह्यो न हि गृह्यत" इत्यादि श्रुतिभ्यो ब्रह्मज्ञानासम्भवात् , इत एव भक्तिरपि प्रत्युक्ता वेदितव्या, ज्ञानाविपये स्नेहासम्भवाद, किञ्च (बृह. ६. ४. २२.) "सर्वस्य वशी सर्वस्येशान" इत्यादिश्रुतिभ्यो (श्रीमद्भाग. २. ६.३७.) "यस्यावतारकर्माणि गायन्ति यसदादयः न यं विदन्ति तत्वेने"त्यादिस्मृतिभ्यश्च का प्रत्याशा जीवस्यातिहीनस्य तत्प्राप्तायत एवोपदेशासम्भवोपीति प्राप्ते प्रत्याहात्मेतीत्यादिना, तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासकः, अत्रायमाशया, सत्यमुक्तं भवता, तत्रोच्यते, यथागृह्यत्वातिमहत्त्वादिधर्मा भगवति सन्ति तथा सर्वात्मत्वमपि “य आत्मनि तिष्ठन्नि"त्यादिश्रुतिप्वात्मत्वेनैवोक्ता, सर्वधर्माश्रयत्वेपि यदा यं 'धर्म पुरस्कृत्य लीलां करोति तत्कार्यमेव तदा सम्पद्यते, हित- कारित्वस्वभावत्वात् तस्य, एवं सति यसिन् पुंरुपे यदात्मत्वेन लीलां करोति तदा स्व. प्राप्त्यनुकूलप्रयलवन्तं विधायात्मानं प्रापयति, ननूक्तं दुरतिक्रमः कर्मस्वभाव इति, नैप दोपः, न ह्यन्नरसपाकाय जग्धमौपधमपि गौरवाय भवति तेन न तनिवृत्तिर्वा व्यापादनकस्वभावमपि विषमाशीविषं तदपगमपटुतरनिगमसङ्गमो नापगमयति वा, तथा भगवदर्पितं तदर्थ च कृतं कर्म न कर्मनाशाय भवतीति न वक्तुं शक्यं, (श्रीमद्भाग. ११.३.४४.) "कर्मनाशाय कर्माणि विधत्ते छगदं यथे"तिवाक्यात् , अगृह्यत्वद्यत्वविरोधापहारस्तु जीवसामर्थ्यश्वरेच्छाभ्यां पुरैवं पूर्वनिरूपणेन कृत इति नाधिकमत्र निरूप्यं, इतिशब्दो हेत्वर्थे, तथा च भगवानात्मा भवति सर्वेपां जीवानामतो हेतोरुक्तरीत्या तदनुग्रहेण तमुपगच्छन्ति, ज्ञानमार्गेङ्गीकृता- स्त्वात्मत्वेनैव ज्ञानादुप समीप एव गच्छन्त्युक्तरीत्याक्षरात्मके तत्रैव प्रविष्टा भवन्तीत्यर्थः, साविकीमित्यर्थः, पूर्व ज्ञानात् पूर्व, कर्म यत्यस्य चित्तशुद्ध्यर्थे वाचनिककर्मनैयस्यस्येत्यर्थः, त्ययापि ज्ञानस्य मुक्तिसाधकतावादिनापि, तस्य कर्मणः, तस्य पुनरावृत्तिलक्षणप्ररोहस्य, तत्फलानुभयस्य फर्मणो जम्मावृत्ति- लक्षणफलानुभवस्य,सा'य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ती'निश्रुतियोधिता मुक्तिः, यतो वाच' इति, यतो वाघो निवर्तन्ते भप्राप्य मनसा सहे'तिज्ञाननिषेधकश्रुत्येत्यर्थः, शानासम्भवादित्यनेन कारणवाधाज् ज्ञानजन्या मुक्तिरसम्भय- दुक्तिकेत्यर्थः, इत एव ज्ञानस्यासम्भवादेव, प्रत्युक्ता माहारम्यज्ञानरूपपूर्वाङ्गस्यासम्भवाद् भक्तिः प्रत्युक्तेत्यर्थः, तत्माप्तौ महाज्ञानप्राप्ती, अत एवोपदेशकस्य गुरोर्ज्ञानासम्भवादेव, इति प्राप्तेनावृत्तौ साधकाभावेन वाधक- सायेन च सावधिक्या एवानावृत्तेलाभः कर्मस्थल इव सर्यनेतिपूर्यपक्षे प्राप्ते, प्रत्याह सूत्रकारः समाधान 'प्रत्याहेत्यर्थः, तुशब्दः सौत्रस्तुशब्दः, तुशब्दोनावृत्तौ सावधिकरवरूपपूर्वपक्षनिराकरण इत्यर्थः, अगृह्यत्वेत्यादि, 'भगृह्यो न हि गृयते' भणोरणीयान् महतो महीयानि स्यादिधर्माः, तत्कार्य धर्मकार्य, तदावतारदशायां, हितकारित्वं स्वनिष्ठानां हितकारित्वं, तस्य भगवतः, विधाय भक्तं तादृशप्रयत्ववन्तं विधायेत्यर्थः, कर्मस्वभावः स्वजन्यफलस्य सावधिकरवसम्पादकरवलक्षणः, नैष दोप इति, एप आवृत्तिविशिष्टफलसम्पादकत्वलक्षणः, न निष्कामतया करणेन भग- घदर्पणेन वा कर्मणां सावधिकफलजनकरवलक्षणस्वभावस्य नियुसरवान्नेत्यर्थः, तेनौपधमक्षणेन, न तन्निवृत्तिाजीर्ण- निवृत्तिरित्यर्थः, तदपगमो विपनिराकरणं,निगमसगमो विपोद्धारकमन्ननयोगः,नापगमयति वा किन्त्वपगमयत्येवे- त्यर्थः, भगवदर्पितभगवदर्थकृतकर्मणां पूर्वोपार्जितनिखिलधर्मनाशकत्वमेव न तु प्ररोहैकखभावस्वमित्याहुस्तथेत्यादिना, फर्मणां कर्मनाशकाचे प्रमाणमाहुः कर्मनाशाय कर्माणि विधत्तेागदं यथेति,एतत्पूर्वार्धमेकादशस्कन्धे परोक्षवादो वेदोयं घालानामनुशासन मिति, जीवसामर्थ्य मीश्वरदत्तजीवसामर्थ्य, ईश्वरेच्छावतारादिविषयिणी 'सर्वे मां पश्यन्विति घेश्वरेच्छेत्या, पुरा 'मनसवानुद्रष्टव्यं' 'कश्चिद् धीरः प्रत्यगास्मान मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विमति कृतश्चने ति, पूर्वनिरूपणेना गृह्यो न हि गृह्यत' इति गृह्यत्वागृह्यत्वयोविरुद्धधर्मयोभगवति स्वीकारेणेत्यर्थः, इतिशब्द आत्मेत्ययं सौत्र इतिशब्दः, उक्तरीत्यानुप्रहेण जीये सामयं दत्वा लीलां करोतीत्याद्युक्तरीत्या, तं भगवन्तं, उप- १. पूर्वकर्म कबपागो। २. प्ररोहकत्वखभावत्वात् के। ३. गायन्ते के। ४. विषं तदप के। ५. कर्ममोक्षाय सर्वेप्यादाः। ६.प्रा.बपा। ७. पुरैव कृतः कवपापुगो।

·तत्। फलं च श्रुत्युक्त- , . घसुर्याध्याये प्रथमपाये द्वितीयमात्मेतीत्यधिकरणम् । ३७१ भक्तिमार्गेङ्गीकृतास्तु साक्षात् प्रकटे पुरुषोत्तमे सति तद्भजनार्थमुप समीपं गच्छन्तीत्यर्थः, एवं श्लेपोक्तिरियमिति ज्ञायते, सम्प्रदायानुवृत्तिरपि भगवदिनितेत्येतादृशाः स्वयं येन मार्गेण फलं प्राप्तास्तं मार्गमन्यानपि ग्राहयन्त्युपदेशैरत्रोभयत्राप्यात्मत्वमेव हेतुरन्यथात्मारामस्थ सर्वनिरपेक्षस्यैवम्प्रकरणासम्भवेन मोक्षमार्गाप्रसिद्धिरेव स्यात् , तसात् सर्वथानावृत्तिरेव श्रुत्यभि- 'प्रेतेति ज्ञेयम् ॥३॥ नन्यात्मत्वेनोक्तिरुपासनार्थेति नोक्तं साधीय इत्यत उत्तरं पठति । न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ अतद्रूपे तत्त्वेनोपासनं हि प्रतीकमित्युच्यते, तथा च तादृशेन तेन स मोक्षोन भवतीत्यर्थः, श्रुतिसिद्धत्वान्नास्ति मोक्ष इति न वक्तुं शक्यमितिभावः । अथ वात्मत्वेनोक्तिरुपासनार्थे'ति वदन् वादी वक्तव्यः, फलार्थमेव स्तत्प्रवेश एवेति त्वयापि वाच्यं, एवं सत्यादी ज्ञानमार्गेनुपपत्तिमाह न प्रतीकेनात्मभूते ज्ञानिन उपगमः पूर्वोक्तः प्रवेशः सम्भवतीतिशेपः, भक्तिमार्गेपि तामाह न हि स इति, न हि प्रतीकोपासने स लोकवेदप्रसिद्धः पुरुषोत्तमोस्त्युपास्यत्वेन येन तत्प्राकट्य स्यात् तदुपगमनं चेत्यर्थः, एवं ज्ञानभक्योः फलसत्ता साधिता ॥ ४ ॥ ननु (छा. ५. १४. १.) "सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छा. ८. २५. २.) "आत्मैवेद सर्व". मित्यादिश्रुतयः सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिं मुक्तिसाधनत्वेनोपदिशन्ति सा च प्रतीकात्मिकैवेति कथं प्रतीकोपासनस्य न मोक्षसाधकत्वमिति प्राप्त उत्तरमाह । गच्छन्त्यनुग्रहानुसारेण सायुज्यं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः, एवं श्लेपोक्तिरियमित्युपगच्छन्तीतिपदे श्लेपोक्तिः, साघ ज्ञानमार्गीयाणां ज्ञानप्राधान्यादक्षरमाप्तिमत्तानां चानन्दप्राधान्येन 'सोचते सर्वान् कामानितिश्रुत्युक्तरीत्या भक्तिमार्ग- सम्प्रदायानुरोधेन भगवरसमीपगमनमित्येवव्रपा, ज्ञानभक्तिमार्गीयोभयेष्वप्यास्मस्वरूपहेतो गवरसम्बन्धसम्पादकस्य- सानात् साक्षात् परम्परया वा य उक्तोभयमार्गीयास्तेषां तत्तन्मार्गीयां भगवत्प्रासिमाहुः सम्प्रदायेत्यादिना, सम्प्र- दायानुवृत्ति निनां भक्तानां चानुवृत्तिश्च, अनुवृत्तिरितरेपां ज्ञानभक्तीछूनां भगवत्प्राप्तिकामनेत्यर्थः, एतादृशा शानभक्तिमन्तः, उपदेशैज्ञांनभत्योरुपदेशैः, उभयत्र ज्ञानभक्तिमार्गीयोभयेपु, आत्मत्यमेव हेतुर्भगवरसम्बन्ध- सम्पत्तापात्मत्वमेव हेतुरित्यर्थः, एवम्प्रफरणासम्भवेनेतरेपो स्वस्वरूपप्रापणे प्रयोजनामावेनेत्यर्थः, तस्मा- दारमत्वेन हेतुना ज्ञानभक्तिम्यां पुनरावृत्तिरहितारमलामात्, श्रुत्यभिमेता ब्रह्मणि प्रवेशयोधकोकथुतेरभिप्रेता ॥३॥ न प्रतीकेन हि सः॥ ननु ब्रह्मांशे ब्रह्मत्वेनोपासनार्थमेवारमत्वोक्तिर्न तु मुख्ये ब्रह्मणीति कथं पुनरावृत्ति रहितभगवलाभ इत्यत आहुर्नन्वित्यादि सूत्रावतरणं, सूत्रार्थमाहुरतद्रूप इत्यादिना, तादृशेन प्रतीफेनारोपविषयी. भूतोपास्पेन, स भक्तिज्ञानाभ्यां प्राप्या, नन्वात्मत्वेन धर्मिणो ब्रह्मण उपासनेप्रतीकोपासन एव मुख्यं फलं भवतीस्यत्र किं गमकमत आहुः श्रुति सिद्धत्वादित्यादि, 'य एनं विदुरमृतारते भवन्ति तमेवं विद्वानमृत इह भवती'त्यादि- वतिसिद्धत्वादित्यर्थः, एतयाख्यानेप्रतीकोपासनया मोक्षरूपफलस्योपपादनेपि न भक्तेः फलमुपपादितमत आहे. रथ वेत्यादि, तदुपासनं, तत्प्रवेशो यथायोग्यं ब्रह्माणि प्रवेशः, प्रतीकेनात्मभूते प्रतीकोपासनाविषयेषयविभिन्न इत्यर्थः, पूर्वोक्तो ग्रहसायुज्यरूपः, न प्रतीक इतिसूत्रभागं व्याख्याय सूत्रशेपं व्याख्यातुमाहुन हि स इति, ग्याख्यानमाहुर्न हि प्रतीकेत्यादि, तत्प्राकट्य पुरपोत्तमप्राकट्यं, तदुपगमनं पुरुषोत्तमप्राप्तिः ॥ ४ ॥ ब्रह्मदृष्टिरुरकर्षात् ॥५॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्धित्यादि, एततिद्वयं छान्दोग्यवं, प्रथमं छान्दोग्य. शाण्डिल्यविधास्यं तदने 'यस साई'सनेन पुरपोत्तममातिफलमुक्त भक्तः, द्वितीयं सनरकुमारनारदसंवादस्य मुक्तिप्रतिपादक, सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिं कार्यरूपे प्रपञ्चे ब्रह्मादृष्टिं, मुक्तीत्यादि, छान्दोग्य एव मधुविधायां ॥ ५ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे द्वितीयाधिकरणम् ॥ २॥ १. वड्वर क्षपापुगो। २. मते कवपापुगो। .

·३७२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥५॥ सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिर्न प्रतीकात्मिका सर्वस्य वस्तुतो ब्रह्मात्मकत्वात् , सा च नोपदेशसाध्यातो नोपदिश्यते फिन्त्वन्द्यते, सा त्वधिकारोत्कर्षात् स्वत एव भवतीति प्रतीकोपासनस्य न मुक्ति- साधनत्यमिति साधुक्तं, एतदेवोक्तमनेन सूत्रेण ॥५॥२॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे द्वितीयमात्मतीत्यधिकरणम् ॥२॥ छान्दोग्ये (७.१३.१.) "अथ होवाच सत्ययज्ञ पौलुपि प्राचीनयोग्य 'के त्वमात्मान- मुपास्स" इत्या"दित्यमेव भगवो राजनिति होवाचे"ति, (७.१४.१.) "अथ होवाचेन्द्रद्युम्न"- मित्युपक्रम्य "के स्वमात्मानमुपास्स" इति "वायुमेव भगवो राजनिति होवाचे"ति, एवमेवाये प्रश्नभेदेन वक्तृभेदेनाकाशाप्प्रभृतय आत्मत्वेनोपासनाविपया उक्ताः, तत्रैया (५. १.१.) "सौ वा आदित्यो देवमध्वि"त्युपक्रम्यान्ते पठ्यत (५. १९, ४.) "प एतमेवं विद्वानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्त"इति, अत्रेदं चिन्त्यते, अन प्रतीकोपासनत्यमस्ति न वेति, अस्तीति पूर्वः पक्षा, तथा हि (५.१४. १.) "सर्व सल्विदं ब्रह्म"तिथुती सर्वमनूद्य ब्रह्मत्वं तत्र चोध्यत इति न क्वचित् प्रतीकोपासनमस्तीति हि पूर्व निरूपितं, तचोक्तश्रुतिभिः प्रत्येकं तत्वेनोपास्यत्वेनोक्या नोपपद्यते, ब्रह्मण एकत्यादेकप्रकारकेणैवोपासनेन सर्वेषां फलसिद्धेः पृथक्पृथगुक्ती गौरवात् प्रयोजनविशेपाभावाच, तादृशाधिकाराभावात् पृथक् तदुक्तिरिति चेन, सर्वत्र सदा तद्- भावनायां तथानुभवस्यापि सम्भवात् , एवं सति वस्तुतः सर्वस्य ब्रह्मत्वं नाभिमतं किन्तु यथा- दित्यादीनां तत् तथा सर्वस्यापीति प्रतीकोपासनत्वमेव सर्वत्र तेनैव फलमिति प्राप्ते प्रतिवदति । आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६॥ आदित्यादौ या ब्रह्मत्वमतय उच्यन्ते तास्तु साकारस्यैव ब्रह्मणो व्यापकत्वात् तस्य प्रत्येकमप्यमुपासितं फलदमित्येकैकाङ्गविपयिण्यस्ता विधीयन्ते, उपपन्नं चैवत, न हि साकारच्यापकत्रमणोजन ब्रमातो न प्रतीकोपासनत्वं तत्र, अपरं चा(छा. ५. १.१.)"सो वा आदित्यो देवमवि"त्युक्त्वा तस प्रतिदिगरश्मीनां कृपावलोकनरूपाणां मधुत्वं निरूप्य (छान्दो.५.१०.२.) "तद् यत् प्रथमममृतं तद् वसव उपजीवन्त्यनिना मुखेन न वै देवा अनन्ति न पिबन्तीत्येते देवा अमृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति त एतदेव रूपमभिसंविशन्त्येतसाद रूपादुद्यन्ती"ति पठ्यते, तथा च दर्शनमात्रेणान्यधर्मनिवृत्तिस्तस्यैव सतबपुरुषार्थत्वेन ज्ञानमतिशयितस्नेहजविगाढभाषेन आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६॥ प्रतीकोपासनावमिति, ब्रह्मावयवे ब्रह्मत्वोक्त सशययोजत्वं हस्ताघवयये पुरपयोक्ते रिपेयर्थः सर्वमनूद्य सर्वस्वमुद्देश्यतावच्छेदकीकृत्येस्यर्थ., पूर्व पूर्वसूत्रे 'सर्वं खल्वित्यादि श्रुतिप्वित्यर्थः, तत्र सर्वस्मिन, इदमेव सर्व त - नोपपद्यत इत्युक्त तन हेतूनाहुब्रह्मण इत्यादिना, सर्वेषां नानातत्तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकब्रह्मस्वप्रकार प्रत्येकर्मिकनानोपासनोत्ती, तादृशाधिकारः सर्वप्रोत्याकारोपासनाधिकारः, इति चेन्न पृथगुपासनोतिनों चितेत्यर्थ , सर्वश्रेत्यादि, सर्व सिन् पदार्थे सर्ववोतिभावनायां कियमाणायां सर्वग्रहोत्युपनीतनानात्मक ज्ञानस्य सम्भवादुत्तमाधिकारो नापेक्षित एव, इत्थं च सर्वस्य ब्रह्मत्वाभावेप्युक्तरीत्या समोतिहानसम्भवात्, फलितमाहवं सतीत्यादि, एवं सत्युत्कृष्टाधिकाराभावेप्युक्तरीत्या समातिज्ञानसम्भवे सति, तद् ब्रह्मत्वेनोपा- सनं, तथा फलोपयोगि, सर्वस्यापि प्रहरवेन सर्वस्याप्युपासनं फलायेत्यर्थः, प्रतिवदति सूत्रकारः समाधते, ता अनेषु ब्रह्मत्येनोपासना, उपपन्नं युक्तिसिद्धं, एतदोष घलोपासनं, तन ब्रह्मानेषु, पूर्वोत्तमगर्थे स्पष्टीकृर्षन्त्य परं घेत्यादिना, देवमश्विनि, आदित्यो भगवचक्षु, मधुत्वं तस्य मधुनाडीत्वेन प्राच्यो मधुनाट्य' इतिश्रुते, अन्यधर्मनिवृत्तिः धारूपप्राणधर्मनिवृत्तिः, तस्यैव भगवचक्षुरूपादिध्यमेव, तनैव तदादित्य एवेत्यर्थ , तद्दर्शन . - १ 1 २ 1°वप - ·" चतुर्थाध्याये प्रथमपादे तृतीयमादित्याद्यधिकरणम् । ३७३ तत्रैव लयः पुनस्तदर्शनानन्दानुभवार्थ भगवानेव कृपया पुनः पूर्वभावं सम्पादयतीति तसाद् रूपादुदयश्चैतत् सर्व भगवदगत्व एवोपपद्यत इत्यपि हेत्वभिप्रेतीर्थो ज्ञेयः, न हि प्रतीकत्व इदं सर्व सम्भवति, भक्तिमार्गीयत्वादसार्थस्येतिभावः, अङ्गानां भगवत्स्वरूपात्मकत्वेनैक्यमिति- ज्ञापनायकवचनं, एतेन स्वरूपस्यैव फलत्वमुक्तं भवतीति मुख्यः सिद्धान्तः सूचितो भवति ॥६॥ पूर्वसूत्रेण धर्ममात्रस्य फलत्वमुक्त्वाधुना धर्मिणः फलत्वं तत्साधनं चाह । आसीनः सम्भवात् ।। ७॥ सम्भवादुत्कटस्नेहात्मकसाधनस्य सम्भवात् तदधीनः संस्तदन आसीनो भगवान् भवति, एतेन भक्तवश्यतोक्ता ॥७॥ एवं चहि प्राकट्यमुक्त्वान्तरं तदाह । ध्यानाच ॥८॥ भावनात्कय्यदशायां व्यभिचारिभावात्मकसततस्मृतिरूपध्यानादपि हदि प्रकट: सन्नासीनो भवतीत्यर्थः, तेन स्थैर्यमुक्तं भवति ॥ ८॥ एवं भक्तेच्छयैव स्वरूपप्राकट्यमित्युक्त्वा लीलानाविष्काराविष्करणं चापि तदिच्छयवेत्याह। अचलत्वं चापेक्ष्य ।।९।। भक्तेच्छामपेक्ष्याचलत्वं, चकाराचलत्वमपीत्यर्थः ॥९॥ स्मरन्ति च ॥१०॥ केचन भक्ताः स्वरूपनिरपेक्षास्तत्सरणजनितानन्देनैव विस्मृतापवर्गान्तफला भवन्ति, चकाराच्छ्यणकीर्तनादयोपि समुच्चीयन्ते, तदुक्त (श्रीमद्भाग. ६.९.३९.)"मथ ह वाय तब महिमा- मृतसमुद्रविनुपासकृल्लीढया स्वमनसि निप्यन्दमानानघरतसुखेन विसारित दृष्टश्रुतसुसलेशामासा:- परमभागवता" इति । अथ (श्रीमद्भाग. ९. ४. ६३.) "वाह भक्तपराधीन" इत्यादिस्मृतिः पूर्वोक्ते प्रमाण- खेनोक्ता ॥१०॥३॥ ॥ इति चतुर्थध्याये प्रथमपदे हनीयमादित्यायधिकरणम् ॥ ३॥ अथेदं विचार्यते बहिराविर्भावो येभ्यो येभ्यश्चान्तस्तेषां तेषां च मिथस्तारतम्यमस्ति न वेति, तत्र निर्णयमाह । मादित्यदर्शन, पूर्वभावमादित्य सायुज्यं, तस्मादित्यादि, आदित्यरूपादित्यर्थे , उदय उपासकस्य बाछितलाभ इत्यपि पूर्वोत्तसर्वोपपत्तिरूपोपि, हेत्वभिप्रेत उपपत्तेरितिसौचहेतुबोधकपदस्य तारपर्यविषयीभूतो भगवदा स्वस्था. दित्यादी साधक, प्रतीकत्व आदित्यादे प्रतीकोपासनाविषयत्वे, इदं पूर्वोक्त फरदानादि, अस्यार्थस्य स्नेह जविगाढ- भावेन तय रयादिरूपार्थस, एकवचनं सौनाङ्गपद एकवचनं, एतेन स्वरूपैक्यस्यारे सत्वेन ॥ ६ ॥ मासीनः सम्भवान् ॥७॥ सूत्रावतरणमा पूर्वसूनेणेत्यादिना, धर्ममानस्येत्यादि, तथा च पूर्वसूत्रेणाझोपा. सकस्सागफलमुक्तमेतरसूत्रेण खगोपासकस्याङ्गिरूपफल फलसाधनं चाह सूत्रकार इत्यर्थः, तदनेहोपासकस्यामे ॥७॥ ध्यानाच ॥ ८॥ सूत्रमवतारयन्त्येवं वहिरेित्यादिना, उफ्त्या सीन' इत्यनेनोकत्वा, तेन स्थैर्य हृद्यासीन इति निर्वाचनेन ॥ ८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९॥ सूममवतारयन्त्येवं भक्तेच्छयेत्यादि ॥ ९॥ स्मरन्ति च ॥ १०॥ सूत्रार्थमाहु. केचनेत्यादिना, स्फुटमन्यत् ॥ १० ॥ ३ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे तृतीयाधिकरणम् ॥ ३ ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ११ ॥ अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादिना, अथ पूर्वाधिकरणीयादित्याधङ्गोपा. सनाप्रयुक्त साधनभनयुकिजनितान्तहि पुरषोत्तमप्राकट्यविचारानन्तर, इदं वक्ष्यमाणं, येभ्यो येभ्य इति, यद्यद- भत्तार्थ, मिथस्तारतम्यं तेषां भक्तानामन्तर्यहि प्राकट्ये च तारतम्यं, एकाग्रता चेतसो भगवन्मानविषयता, १. भावानौट वपु । ।

·३७४ श्रीमद्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते यत्रेकाग्रता तत्राविशेपात् ।। ११ ।। यन्न भक्तप्वेकाग्रता भगवत्स्वरूपे प्रकट एवैकसिन् ग्राहकचित्तधारा न त्वन्तर्वहि- विज्ञानं तत्रोभयोरन्तःपश्यतो पहिःपश्यतश्च भावे भगवत्स्वरूपे च विशेपाभावान तारतम्य- मस्तीस्पर्थः॥११॥४॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे चतुर्थं यत्रैकाग्रताधिकरणम् ॥ ४॥ उक्तैर्थ एवायं संशयः, अन्तःप्राकट्यवतो यदा बहिःसंवेदने सत्यपि पूर्वानुभूतभगवत्स्य- रूपानुभवस्तदा पूर्वमन्तरन्यभूवमधुना पहिरनुभवामीत्यनुव्यवसायो भवति न चेति, तत्र चलक्षण्याद् भवितुमर्हतीति पूर्वः पक्षः, तत्र सिद्धान्तमाहामायणादिति । आप्रायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ श्रीभागवते (श्रीमद्भाग.११.११.४८.) "मायणं हि सतामह"मितिभगवद्वाश्यात् मायण- शब्देन स्वतःपुरुषार्थत्वेन प्राप्यं परमं पारलौकिकं फलमुच्यते, तथा चतन् मर्यादीकृत्य तस्य सेवावस्था सार्वदिकी न तु पहिःप्राकट्येपि वहिवानुसन्धानमित्यर्थः, वतस्तस्य तत्र सायुज्यं भवति न घेतिसंशये निर्णयमाह,तत्रापि प्रायणेपि प्राप्ते तस्य पूर्ववत् प्रभुणा सममालापावलोकनश्रीचरणनलिनस्पर्शादिकं दृष्टमेव फलं न त्वदृष्टं सायुज्यमित्यर्थः, यतः शुद्धपुष्टिमार्गेङ्गीकृतोन्यथा पूर्वोक्तभावसम्पत्तिः कथं सादित्युपपत्तिर्हिशब्देन सूच्यते, एतच (न. सू. ३. ४. ४०.) "तद्भूतस तु नातद्भाव" इत्यत्र निरूपितम् ॥ १२ ॥ ५॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे पञ्चममामायणाधिकरणम् ॥५॥ पुष्टिमार्गीयभक्तस्य फलं निरूप्य मर्यादामार्गीयस्य तस्य फलं चिन्त्यते, तत्र तु ज्ञानपूर्वकत्वं भक्तरावश्यक, कर्ममर्यादाया अपि खकृतत्वात् तामनुल्लद्ध्यैव भगवता फलं दीयते, तञ्च (ब्रह्मवै. प्र. ख. २६.७०.) "नामुक्त क्षीयते," तद्भोगानुकूलकर्मणा खसजातीयतत्सन्तानजननादनिर्मोक्ष एव सर्वस्य सम्पद्यते, न च प्रायश्चित्तवज् ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वं वक्तुं शक्यं, तद्वत् तस तदुद्देशेनाविहितत्वात् , तथाकथने चान्योन्याश्रयः, दुरितस्य चित्ताशुद्धिहेतुत्वेन तनाशे ज्ञानोदयो यतः, अतो मर्यादामार्गे मुक्तिरनुक्तिविपयेति प्राप्त उच्यते । एकस्मिन् भगवत्येव, ग्राहकचित्तधारा भगवद्ग्राहकस्य चित्तस्य वृत्तिरूपा धारा, न स्वित्यादि, न तु धारा भिन्नविज्ञानमायमित्यर्थः, न तारतम्य मित्यादि, तथा च पूर्वोक्तरीत्या यत्रोभयोभावसाम्यं तत्राविशेष एव, यन्त्र तु भावे न्यूनाधिकभावक्षन भक्तानामन्तयहिःप्राकट्ये च तरसमभावो न तु पूर्वोक्तयोरित्यर्थः ॥११॥४॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे चतुर्थाधिकरणम् ॥४॥ आमायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ॥१२शा अधिकरणान्तरमवतारयन्त्युक्तर्थ इत्यादिमा,उक्तेर्थे बहिःमाकट्यरूपेर्थे, अन्तःप्राकट्ययतोन्तर्भगवत्प्राकट्यचतो भक्तस्य, यहिःसंवेदने यहि प्रकटस्य भगवतो भक्तानुभव, पूर्वानुभूतेति, तदा यहि प्रकटानुभवकालेपि, संशयमुक्त्वा पूर्वपक्षमाहुस्तनेत्यादिना, तन्त्र बहि:प्रकटे, बैलक्षण्यात् पूर्वोत्तरकालस. म्बन्धकृतलक्षण्यात्,तन् मर्यादीकृत्यान्तःप्रकटभगवदनुभवं मर्यादीत्य,सैवाघस्थान्तःप्रकटानुभवरूपावस्था, ततः सर्यदानुभवतः, तत्रान्तम्भकटे, अन्यथा पुष्ट्यङ्गीकाराभावे, पूर्वोकभावसम्पत्तिरन्तवहिःप्रकटानुभवरूपा, एतच्च सर्वदा भगवदनुभवयत्वं च, 'तद्भूतस्य' भगवन्तं प्राप्तस्य, 'नातद्भावो' म तत्प्राप्सिविच्छेदः ॥ १२ ॥५॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे पञ्चमाधिकरणम् ॥५॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरलेपविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॥ १३॥ अधिकरणमवतारयन्ति पुष्टीत्यादिना, तस्यभकस तत्र तुमर्यादाभक्तिमार्गे तु,मोक्षो भवति 'ज्ञानादेवे'तिवाक्यान् न भवति दुरितस्थ प्रतिबन्धकम्पेन ज्ञानानु- १. फलं तन् मयां वपा। . । २. अनुक्त प्यपा।

·चतुर्थाध्याये प्रथमपादे पष्ठ तदधिगमाधिकरणम् । तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्व्यपदेशात् ॥ १३ ॥ तदधिगमे ब्रह्मज्ञाने सति तज्ज्ञानस्वभावादेवोत्तराघस्याश्लेपोसम्बन्धः पूर्वस्य तस्य विनाशो भवतीत्यर्थः, अत्रोत्तरस्योत्पन्नस्याश्लेप इति नार्थस्तस्सात्मन्येवोत्पत्तेस्तदतिरिक्तस्य श्लेपस्याभावादतीनुत्पत्तिरेवार्थः, न चैवं मर्यादामार्गीयत्वभङ्गः, साधनं विना खस्वरूपवलेनैव कार्यकरणे हि पुष्टिः, इह तु नियतकर्मविरोधित्वखभावेन ज्ञानेनैव तथासम्पत्तेः, अत एव (छान्दो. ७.२४.३.) "तद्यथेपीकातूलमग्ना प्रोतं प्रदूयेतेय हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति श्रुतिरमिदृष्टान्त- माह, स्मृतिरपि (भगवद्गीता.४.३७.) "यथैधांसि समिद्धोग्निर्भस्मसाकुरुतेर्जुन ज्ञानाग्निःसर्वकर्माणि भससाकुरुते तथेति (वृह.६.४.२३.) "सर्व पाप्मानं तरति" (तै. सं. ५.३,१२.) "तरति ब्रह्महत्या योश्वमेधेन यजत" इत्यादिश्रुतिभ्यस्त्वयापि न तोगनियमो वक्तुं शक्यः, एतेनामुक्तस्वाक्षयाद् भोगे च कर्मान्तरजननान् मोक्षासम्भव इति निरस्तं वेदितव्यं, न चान्योन्याश्रयः, अनाद्यविद्या- जनितसंसारवासनात्मिका हि सा, सा च गुरूपसत्तिश्रवणमननविणूपासनादिरूपया ज्ञानसामध्यैव नाश्यते, अविद्या परं ज्ञानेन नाश्यत इति क तत्प्रसङ्गः? ज्ञानसामग्र्या बलिष्ठत्वात् कर्मणो दुर्वलत्वान तत्प्रतिवन्धकत्वमिति ज्ञाननाश्यत्वबोधकथुतिश्रुतिमता त्वयाप्यूरीकार्य, इममेव हेतुमाहाचार्यस्तद्- व्यपदेशादिति ॥ १३ ॥ पापस्य शास्त्रविरोधित्वेन शास्त्रीयज्ञानेन समं विरोधो भवतु नाम धर्मस्थातथात्वेनाविरोध एवेत्याशङ्कानिरासाय पूर्वन्यायातिदेशमाह । इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ १४ ॥ "श्लेप इत्यर्थः, अतिदेशाद्धेतुरपि स एव ज्ञेयः, तथा २.२.८.) "क्षीयन्ते चास्य कर्मागी"ति सामान्य- वचूनाज (भग. ४.३७.) "ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणी"तिस्मृतौ 'सर्व'शब्दाच तथा, अथेदं शक्यते, मर्यादामार्गीयत्वाज ज्ञानानन्तरं भरतवत् सङ्गदोपेण भगवद्भावाच् च्युतौ सङ्गजदोषोत्पत्तिवदने विहितनिपिद्धकर्मणोरप्युत्पत्तिर्वक्तुं शक्येति ज्ञानस्य न सर्वात्मना कर्मविरोधित्वमिति, तत्र निर्णयमाह पाते, भक्तिमार्गे भगवद्भावाच्युतिः पात इत्युच्यते, तुरप्यर्थे, अपिशब्दे वाच्ये व्यवच्छेदार्थकतु- शब्दोच्यामिन् मार्गे पातस्य व्यवच्छेद एव, (श्रीमद्भाग.३.२५.३८.) "न कर्हिचिन् मत्परा"इति- दयादितिसंशयमुद्घाटयन्ति तञ्चेत्यारभ्य यत इत्यन्तेन, तत्सन्तानो भोगानुकूलकर्मसन्तानः, सर्वस्य मर्यादा- मागीयस्थ, तद्वत् तस्य प्रायश्चित्तवज् शानस्य, तदुद्देशेन पापनाशोदेशेन, अन्योन्याश्रयमुपपादयन्ति दुरितस्ये. स्थादिना, तथा च दुरितनादो सनि ज्ञानोदयो ज्ञानसत्वे च दुरितनारा इतिस्थितावन्योन्याश्रय इतिभावः, पूर्वपक्ष- माहुरतो मर्यादेत्यादिना, अनुक्तिविपया धक्तमयोग्येत्यर्थः, सिद्धान्तमाहुः सूत्रेण तदधिगम इत्यादिना, आत्म- न्येवोत्पत्तेरिति, तथा चारलेषो बाधितः स्यादितिभावः, तदतिरिक्तस्यात्मन्युरपत्यतिरिक्तस्य, एवं ज्ञानेन भोगाति. रिक्तपारधनासाङ्गीकारे, इह तु ज्ञानेन प्रारम्धनाशाङ्गीकारे तु, तथासम्पत्तेः पूर्वोत्तराधयोरसम्बन्धसम्पत्तः, अत एव ज्ञानस्योक्तसामर्थ्यवस्वादेव, पतेन श्रुतिस्मृतिभ्यां ज्ञानस्य प्रारब्ध निवर्तकनिर्वचनेन,सा च दुरितसन्ततिक, तस्याः कारणीभूतवासनात्मता कार्यकारणयोरभेदेनोक्ता, तत्प्रसङ्गोन्योन्याश्रयमसङ्गः ॥१३॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु॥१४॥ सूयमयतारयन्ति पापस्येत्यादिना, शास्त्रविरोधित्वेन शास्त्रनिपिच- सया निर्वचनेन, शास्त्रीयज्ञानेन पापनाशकतया शास्त्रोक्तं य ज्ञानं तेन, विरोधो नाश्यनाशकभावेन सहानवस्थान- लक्षणो विरोधः, अतथात्वेन ज्ञाननाश्यतया शास्रनुक्तत्वेनानिपिचरपेन घज्ञानेन सह सहानवस्थानलक्षणविरोधा. सम्भयेन, अविरोध पर धर्म ज्ञाननाश्यत्वासम्भव एव, इत्याशङ्केति, पूर्वधर्मस्थानाशो ज्ञान उत्तरधर्मस्य च संक्षेप इत्याकारिका शहेत्यर्थः, पूर्वन्यायातिदेशंज्ञानेन पूर्वधर्मस्य नाश उत्तरस चासंश्लेप एवंविधाघस्थानीयातिदेश- मित्यर्थः, हेतुरपि पूर्व धर्मनाश उत्तरस्यासंश्लेपे हेतुरपि, स एव ज्ञानमेव, उमे इत्यादि, उमे एते पुण्यापे, एप १. विध्यु वपागो। २. तत्तत्प्रति के ३. ज्ञानानाश्वम के। ४. श्रुतिस्मृति बपा। ६. उमे है.व, उभे येवेप प्र। ५. पापस्य कबपागो। । ५. उररी । अंपा।

·" - श्रीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते याक्यात्, परन्तु मर्यादामार्गीयत्वा प्रारब्धभोगार्थ प्रभुश्चेत् तथा करोति, तद्भावे पूर्णे सति तद्भोगो- सम्भावित इति, तदेवं भवतीति व्यासाभिप्रायो ज्ञायते, तथा च तसिन् सत्यप्युत्तरख कर्मणोसंश्लेष एवेत्यर्थः, पूर्वसूत्र एवमेवाश्लेपशब्दस्य व्युत्पत्तेः, अतिदेशस्यैचम्पदेनैव प्राः सर्व सूत्रं तत्परत्वेने न व्याख्येयं, पातशब्दस्य देहपातं तुशब्दस्सावधारणमर्थमुक्त्वा देहपाते मुक्तेरावश्यकत्वावधारण वाक्यार्थ इति चोक्तिर्न साधीयसी, मुक्तिप्रापकपदाभावाद् (न.स. ४.१.१९.) "भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यत" इत्यग्रे वक्तव्यत्वाच ॥ १४ ॥ ननु देहस्य कर्मजन्यत्वात् तन्नाशे तन्नाशयावश्यकत्वाद् ब्रह्मविदः प्रवचनानुपपत्तिः, एवं सति ब्रह्मजिज्ञासोर्गुरूपसत्यादिसाधनासम्भव (छान्दो. ८. १४. २.) "आचार्यवान् पुरुषो वेदे"तिथुतेस्तदभावेन ज्ञानमार्गोच्छेदेन मुत्युच्छेदप्रसङ्ग इत्याशङ्कय समाधत्ते । अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥१५॥ पूर्वे पूर्वसूत्राभ्यां ज्ञाननाश्यत्वेन ये प्रोक्त पापपुण्ये ते नाशेपे किन्त्वनारब्ध भोगायतन- लक्षण कार्य याम्यां त एवेत्यर्थः, नन्वितरनिरपेक्षं हि ज्ञानं स्वशक्त्यैवाग्निरेध इव कर्माणि दहतीति पूर्वमुक्त, तथा सत्यशेपमेव तद् दहतीति वक्तुं युक्तं न तु सशेपं, शक्तरविशिष्टत्वात् , न च कर्मनाशेपि संस्कारवशात् कुलालचक्रभ्रमिवत् तद्वासनावशाद् देहादिसत्तया प्रवचनाद्युपपत्ति रिति वाच्यं, ज्ञानस्य सर्वतो बलवत्वात् सवासनस्य तस्य नाशनात्, न हि महाशिलानिपाते चक्र- भ्रमिरनुवर्तितुं शक्नोतीत्याशयारब्धकार्यादहने हेतुमाह तदवधेः, तज्ज्ञानेनारब्धकार्यादहन यत् तदखिलकारणकारणत्वेनाखिलस्य पूर्वावधिरूपभगवदिच्छालक्षणाद्धतोरित्यर्थः, यत्र तस्यापि दहनेच्छा तत्र तथैवेतिनिगूढाशयः, अत एवाग्रे तथा वक्ष्यते, अत एव श्रीभागवते(भाग.५.८.२६.) "मृगदारकाभासेन स्वारब्धकर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशित" इति, उपभोगेन (भाग.५.१०.१४.) प्राज्ञानी, तरति नाशयति, पिति निश्चयेन, ह इति प्रसिद्धावित्यर्थः, सामान्यवचनात् सुकृतदुष्कृतसाधारण- कर्मपदोपादानात, तथा पुण्ये ज्ञाननाइयत्वं, पाते वितिसूनभागमवतारयन्त्यथेत्यादिना, मर्यादेत्यादि, ज्ञानस्य मर्यादामार्गीयस्वादित्यर्थः, अस्मिन् मार्ग 'न कहिचिदितिवाक्यं तृतीयस्कन्धे कापिलं "न कर्हिचिन्मस्पराः शान्तरूपे यन्ति को मेसिसिपो लेदि हेतिर्येपामहं प्रिय आरसा सुतश सखा गुरुः मुहदो देवसिट"मिति सत्तानां पाताभाव. बोधकं, तथा करोति भक्तिफले किचित्पतिवन्धं करोति, कुत इत्याकाहायामाहुस्तद्भाव इत्यादि, यतो भक्तिभावे पूर्ण सम्पझे सति प्रारब्धमोगो बाधितः सादत इत्यर्थः, एवं भवति मध्येन्यासत्या भरतवज जन्मादिव्यवधानं भवति न तु पात इत्यर्थः, व्यासाभिप्रायो ज्ञायते भरतादिषु महत्सु तथादर्शनाज् ज्ञायत इत्यर्थः, तसिन् सत्यपि भरते पूर्वप्रारम्धभोगे सत्यपि,असंश्लेप एव जीवन्मुक्तावस्थाया ब्राह्मणशरीरदशायां विद्यमानत्वादसंश्लप एवेत्यर्थः एवमेवानुत्पत्तिरूपार्थकत्वेनैव, एवम्पदेन सूग्रस्यैवम्पदेन,तत्परत्वेनातिदेशपरत्वेन,तथा च पाते त्येत. दर्थे नातिदेश इत्यर्थ , दूपयितुं कस्यचिन्मतसुपन्यस्यन्ति पातशब्दस्येत्यादिना, मुक्तीत्यादि, सूने मुक्तिबोधकपदा- भावादित्यर्थ., अग्र इत्यादि, तथा चैतत्सूत्र एवंव्याख्यानेनिममूत्रवैयर्थ्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥ अनारब्धकार्य एव तु पूर्वे तवधेः ॥ १५ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्विति, तन्नाशे तन्नाशस्य ज्ञानेन कर्मनाशे देहनाशस्य, प्रवचनानुपपत्तिहोपदेशानुपपत्तिः, तथा च ब्रह्मज्ञानात् पूर्वं तस्योपदेशे योग्यतैव न स्थिता । वधेरितिहेतोरुपपादनं कर्तुं पूर्वपक्षमाहुर्नन्वित्यादि, पूर्वमुक्तं 'भानाग्निरियादिना सामान्यग्रहणेनोक्तमित्यर्थः, तथा सति सामान्योपादाने कृते सति, सशेष प्रारब्धं परिरक्ष्य, अविशिष्टत्वामानशारोपनाशसामात् देहादि- सत्तया प्रमविदो देहादिसत्त्या, तस्य सकार्यप्रारब्धस, यत्र तस्यापि भक्तविशेपे कार्यपारस्यस्यापि, अतोन्या- १. परत्वेन व्या का २.त्वाच्च बपा। ३. मक्त्यु,नप्र। ४. स्पभोगा गो।

·चतुर्थाध्याये प्रथमपादे पष्ठं तदधिगमाधिकरणम् । "कारब्धं व्यपनयनि"ति च भरतं प्रति वचनं गीयते, एवं सति मणिमन्त्रादिप्रतिबद्धशक्ते- रग्नेरिव ज्ञानस्याप्यदाहकत्वे न काचिद्धानिरिति सर्वमनवा, इच्छाप्रतिबद्धतादशायां न प्राचीना दशास्तीति तद्व्यवच्छेदज्ञापनाय तुशब्दः, एतेन भगवद्भावस्य सर्वतो अलवत्वात् 'कथं तस्य पात' इतिशङ्का निरस्ता; भगवदिच्छाया मूलकारणत्वेनोक्तेस्तस्याः सर्वतो बलिष्ठत्वात् , तथेच्छा च स्वकृतमर्यादापालनाय पुष्टावङ्गीकृते न तथेति सर्वमनवद्यम् ।। १५ ।। ननु प्रारब्धं हि प्राचीनं तन्नाशाय तद्भोग एव कर्तव्यो ब्रह्मविदा न तु विहितमन्य- दप्यमिहोत्रादि प्रयोजनाभावात् , दृश्यते च तादृशानां तत्करणमत उत्तरस्य कर्मणः संश्लेप आवश्यक इत्याशक्य तत्प्रयोजनमाह । अमिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ तुशब्दः शङ्काव्युदासकः, अग्निहोत्रादि विहितकर्मकरणं तत्कार्यायैव भोगकार्याय प्रारब्धनाशायैवेत्यर्थः, येपामग्निहोत्रादिकारकं प्रारब्धमस्ति तैरेव तन्नाशाय भोगवत् तदपि क्रियते न स्वताशैरत एव न सनकादीनां तथात्वं, कुत एतत् ? तद्दर्शनात् (बृह. ६.४. ५.) "यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेने"तिश्रुतिः पूर्वकर्मणोग्रिमकर्महेतुत्वं दर्शयतीति नानुपपत्तिः काचित् । केचित् तु 'ज्ञानस्य यत् कार्य तदेवाग्निहोत्रादे'रिति तत्कार्यायेतिपदस्थार्थ वदन्ति, स न साधुः, (न. सू.४.१.१३.)"तदधिगम" इत्युपक्रमाद् ब्रह्मविदः प्रारब्धात्मकप्रतिवन्धनाशे मोक्षस्य पूर्वज्ञानेनैव सम्पत्तेः कर्मणो वैयर्थ्यापातात् , (बृह. ६.४. २२) "तमेतं चेदानुवचनेने"त्यादि- श्रुतिदर्शनं दर्शन पदार्थ इत्यपि पूर्वविरोधादुपेक्ष्यः, तदेवं पूर्वसूत्रचतुष्टयेन मर्यादामार्गीय- भक्तस्य मर्यादयैव मुक्तिप्रतिबन्धसम्भवस्तयैव तन्नाशश्चेति निरूपितम् ॥ १६ ॥ ६ ॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे पष्ठं तदधिगम इत्यधिकरणम् ॥६॥ अथ पुष्टिमार्गीयस्य विनैव भोग प्रारब्धं नश्यति न वेति विचायते, तत्र भोगैकनाश्य- स्वभावत्वात् तस्य न तं विनास्यापि तन् नश्यतीति प्राप्त निर्णयमाह । पीतिसूत्रे, अत एव ज्ञानेन प्रारब्धान्यस्य नाशादेव, इच्छाप्रतिवद्धतेच्या प्रारब्धनादो प्रतियता, प्राचीना प्रारब्धस्य सविततुल्यतया नाशमतियोगित्यरूपा, तद्व्यवच्छेदः प्रारब्धव्यवच्छेद इत्यर्थः, एतेन प्रारम्धनाशे भग- यदिच्छया प्रतिबन्धकावनियंचनेन, तस्य भक्तस्य, पातः प्रारम्घानाशेन फलविलम्बरूपो यथा भरतादेः स्वकतमर्यादा प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इत्येवमूपा, पुटायगीकृतेजामिलादी, न तथा न मारब्धभोगनाश्यत्वम् ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, प्रयोजनाभाधादाम- होत्रादीनामभोगरूपस्येन प्रारब्धनाशकावासम्भवात्, तादृशानां ब्रह्मविदां जनकवसिष्टादीनां, तमिहोग्रादि, स १. AM उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशी तव्यपदेशा' दितिसूत्रमुपफम्येत्यर्थः, दर्शनपदार्थः सूत्रे तद्दर्शनादित्यस्यैतच्छुत्युक्तानि- होनादिकमा, पूर्वविरोधात् तदधिगमसूत्रविरोधात्, कर्मणो विविदिपायामुपक्षीणत्वेन ज्ञानफलकावासम्भवा- दित्यपि दूपणम् ॥ १६ ॥ ६ ॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे पठाधिकरणम् ॥॥ ४८अ.भा.प्र.

·. भीमद्रमसूत्राणुमाये प्रदीपसहिते अतोन्यापि ोकेषामुभयोः ॥ १७ ॥ एकेपा पुष्टिमार्गीयाणां भक्तानामुमपोः प्रारम्घाप्रारब्धयोर्भोग विनैव नाशो भवति, कुत एतत् । तत्राहाता, श्रुतेः कर्मणो शाननाश्यत्वनिरूपिकायाः, ब्रह्मविद एव प्रवचनादिनिरूप- णेन तदनांश्यप्रारब्धाख्यकर्माक्षेपकभुतेधान्यापि श्रुतिः पठ्यते, (शाव्या. "तस पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्या मिति, ज्ञानमोगाभ्यां कर्मनाशनिरूपक श्रुत्यासाः थुतेविरोधपरिहारायावश्यं विषयमेदो वाच्यः, नच 'काम्पकर्मविषयेयं श्रुति'रिति वाच्य (व.स.४.१.१३.) "तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरलेपविनाशा"वितिसूत्रेणे"तरस्याप्येव"मितिस्त्राव- यवेन चाविशेषेणारब्धातिरिक्तकर्मणोरखिलयो शनिरूपणाव, पापकृत्यायां काम्यत्वासम्भवाच, तसादत्यनुग्रहभाजनस्य भक्तस्य स्वप्राप्तिविलम्बमसहिष्णुर्भगवानस्य प्रारब्धमेतत्सम्बन्धिगतं कृत्वा तस तेन भोगं कारयति, प्रारब्धं. भोगैकनाश्यमितिस्वकृतमर्यादापालनाय न नाशयति, न च तयोरमूर्तत्वेनाकृताम्यागमप्रसङ्गेन च नैवं वक्तुमुचितमिति वाच्यं, ईश्वरत्वेनान्यथापि करण- सम्भवात् , मर्यादाविपरीतखरूपत्वात् पुष्टिमार्गस्य न काचनात्रानुपपत्ति वनीया, तस्या अत्र भूपणत्वात् , अत एवैकेपामिति दुर्लभाधिकारः सचितः । ननु (छान्दो. ३.१.१०.) “यदेव विद्यया करोती"तिश्रुत्या विद्यापूर्वक कर्मकरणे वीर्याति- शयः फलं श्रूयतेतो ब्रह्मविद्यावतोपि तथात्वसोचितत्वादुत्तरसाश्लेप इति यदुक्तं तन्नोपपद्यत इति प्राप्त आह यदेवेति। यदेव विद्ययेति हि ॥ १८॥ हि यस्माद्धेतोस्त्वया (छान्दो. ३.१.१०) “यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदे"तिथुविरेव ब्रह्मविदोपि कर्मोत्पत्तिप्रसञ्जिकात्वेनोदाहृता सा तु न तत्समर्था, तथा हि (छान्दो. ३.१.१.) "ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीते"त्युपक्रम्य तस्य रसतमत्वं मिथुनरूपत्वमनुज्ञाक्षरत्वं त्रयी- प्रवृत्तिहेतुत्वं च निरूप्यैतदने “यदेव विद्यये"त्याद्युक्त्वे"ति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवती"त्युपसंहारादुद्गीथोपासनाविषयमेव “यदेव विद्यये"विवाक्यमिति ज्ञायते, तेनोक्तरसतम- त्वादिप्रकारकोपासनानां मध्ये “यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवती"ति तदर्थ इति न ब्रह्मविद्यागन्धोपीति न सा शङ्कात्र सम्भवतीत्यर्थः । अतोन्यापि होकेषामुभयोः॥ १७ ॥ अधिकरणमवतारयन्ति तदेवमित्यादिना, मर्यादयैव भोगरूपयर, पूर्वपक्षमाहुलत्रेत्यादिना, तस्य प्रारब्धरूपप्रतिबन्धस्य तं विना भोग विना,अस्यापि पुष्टिमकस्यापि, तत् प्रारब्ध, सूत्रेण सिद्धान्तमाहुरेकेपामित्यादिना,प्रवचनादिनिरूपणेन प्रवचनान्ययानुपपत्त्येत्यर्थः तदनाश्यं मह्मज्ञानानाइय, फर्माक्षेपकश्रुते मोगेन प्रारम्धनाशबोधकश्रुतेः, श्रुतिः शाव्यायनिनां श्रुतिः, विषयभेदः पुटिमर्यादामतभेदरूपः, माशनिरूपणान ज्ञानेन नाशनिरूपणात् , पतत्सम्बन्धिगतं पुष्टिमक्कसम्बन्धिपुत्रमित्रारिगतं, तस्य प्रारब्धस्य, तेन भक्तसम्बन्धिना, तयोः पुण्यपापरूपमारब्धयोः, तस्या अमयांदायाः, अत्र पुष्टिमार्गे, सर्वमोधकस्य ब्रह्मणो विभक्तर्वन्धनकरणादितिभावः ॥ १७ ॥ यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ सूत्रमवतारपन्ति नन्धित्यादिना, तथात्वस्योचरकर्मशेषस्य, नोपपद्यत इति, साधाश्लेषप्रतिपादकानि घाक्याने विद्यास्तावकानि न सुखार्थे प्रमाणभूतानीत्यर्थः, न तत्समर्था प्रह्मविदो नोचरकर्म- संक्षेषसम्पादिका, इति शायते वाक्पप्रमाणाम्यां शायत इत्यर्थः, तेन न विद्यास्तुत्यर्थत्वमस्येतिभावः, श्रद्धोपनिषदो समानवाद विधायां सोचे मानाभाव इत्यामा पक्षान्वरमाहुयादि, उकाशति, प्रविधुत्तराघसंपन्न +

·चतुर्थाध्याये प्रथमपादे सप्तममतोन्यापीत्यधिकरणम् ।
यद्वोक्ताशानिरासायैवाह यदेवेति, ब्रह्मविद्धि प्रारब्धक्षयायैव कर्म कुरुते तवन्य-
कृतात् कर्मणः सकाशात् सवासनतन्नाशनाद् वीर्यवत्तरं भवत्येवेति नानुपपत्तिः काचिदित्यर्थः ।
यद्वा ननु पुष्टिमार्गीयस पारन्धस्यापि मोग विनैव नाश इति श्रुत्वासम्भावनां कुर्वाणं प्रति
कैमुतिकन्यायेन तत्परिहारमाह यदेवेत्यादि, जीवनिष्ठा विद्या हि भगवज्ञानशक्तरंशभूता,
एवं सति यत्र धर्मसम्बन्धिसम्बन्धादन्येभ्योतिशयं कर्मणि वदति श्रुतिस्तत्र साक्षाद्धर्मिसम्बन्धेति-
शयितकार्यसम्पत्तौ कथमसम्भावना कर्तुमुचितेतिनिगूढाशयः, अत एव हेतुवाची हिशब्दः ।
पुष्टिमार्गीयफलप्राप्तौ प्रतिबन्धाभावं सोपपत्तिकमुक्त्वा तत्प्राप्तिप्रकारमाह ।
भोगेन वितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते ॥ १९ ॥
इतरेग्ने प्राप्यालौकिकदेहाद् भिन्ने स्थूललिङ्गशरीरे क्षपयित्वा दूरीकृत्य, अथ
भगवल्लीलोपयोगिदेहप्राप्त्यनन्तरं, भोगेन सम्पद्यते (ते. प्र.) "सोश्नुते सर्वान् कामान् सह
ब्रह्मणा विपथिते"तिश्रुत्युक्तेन भोगेन सम्पद्यत इत्यर्थः, श्रुत्यर्थस्त्वानन्दभयाधिकरणे नि-
रूपितः, अलौकिकत्वं विनोक्तदेहं विना चोक्तफलप्राप्तेर्व्यवच्छेदकस्तुशब्दः ॥ १९ ॥ ७॥
॥ इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादे सप्तममतोन्यापीत्यधिकरणम् ॥७॥
।। इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणु-
भाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः ।
"
शत्यर्थः, सवासनतन्नाशनात् सवासनमारम्धनाशकस्वात्, नानुपपत्तिरिति, तथा च यथार्थतार्थतयेय विद्या.
स्तावकत्वं कल्पनीयमित्यर्थः, एतरसूत्रस्य प्रयोजनान्तरमप्याहुर्यद्वेत्यादि, एवं सति जीवनिष्ठविद्याया भगवज्ञान-
शत्तयंशत्ये सति, धर्मसम्बन्धिसम्बन्धाद् धर्मो भगवाज्ञानशक्तिरूपस्तत्सम्बन्धिजीवनिष्ठा विद्या तरसम्बन्धा.
दित्यर्थः, अन्येभ्यः कर्मभ्य इत्यर्थः, कर्मणि ब्रह्मविदः कर्मणि, तत्र साक्षार्मिसम्बन्धे भगति ॥ १८॥
भोगेन चितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते ॥ १९ ॥ सूत्रमयतारयन्ति पुष्टीत्यादिना, उक्तदेह लीलोपयोगि.
देहम् ॥ १९॥७॥
इति चतुर्थप्रथमे सप्तमाधिकरणम् ॥ ७॥
॥ इति श्रीवल्लमजीसुतगोस्वामिश्रीगोपालजीकृतेणुभाग्यपषमदीपे
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥

·॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ , पूर्वपादे लौकिकशरीरे क्षपयित्वालौकिकं तत् प्राप्य फलेन सम्पद्यत इति निरूपित, अथानेद चिन्त्यते, भक्तस्य सूक्ष्मशरीरस्य क्षपणं नाम किं तत्स्वरूपनाशनमुत मणिस्पर्शादयश्वामीकरत्व मिव तस्यैवालौकिकत्वसम्पादनं भगवदनुग्रहादिति, तत्रोत्तर एव पक्षः साधीयानिति भाति, तथा हि, यथा पूर्व संसारिण एव जीवस्य तदनुग्रहाद पूर्वावस्थापगमो मुक्त्यवस्था चोच्यते तथानापि वक्तुं शक्यत्वात् , (यू. ६. ४. ६.) "न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समर्थनीयन्त" इतिश्रुतिस्तु जीवस्य सायुज्यमुक्तिकाले तत्प्राणादीनामपि तथैवाह, अत एवाग्रे (बृ. ६. ४. ६.) "ब्रसव सन् ब्रह्माप्येती"त्युच्यते, पुष्टिमार्गीयस्योक्तमुक्त्यभावानेयं तद्विपयिणीति प्राई प्रतिवदामः, ब्रह्मांशत्वेन जीवस्यानन्दात्मकत्वानिर्दोपस्वरूपत्वान्नित्यत्वाच दोपाणां चागन्तु कत्वात् तदपगमे तस्य तथात्वमुचितं प्राणादयस्तु न तादृशा इति तदृष्टान्तेनानापि तथात्वं न वक्तुं शक्यं, (श्रीमद्भाग.७.१.३४.)"देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिना"मितिश्रीभागवतवाक्याच्च न च लौकिकत्वविशिष्टदेहादिरत्र निषिध्यत इति वाच्यं, सामान्यनिपेधे बाधकाभावात् , न च तदनुभव एव बाधक इति वाच्यं, भगवत इव तदीयानामाप तेषां तथात्वे बाधकाभावात्, नवागन्तुकत्वमेव बाधकमिति चेन् मैवं, यथा व्यॉपिवैकुण्ठस्याक्षरात्मकत्वेनानागन्तुकत्वेन नैसर्गिकतद्गताखिलवस्तुरूपत्वेन सामीप्यादिमुक्ति प्रामुवतां भक्तानां देहेन्द्रियादिरूपमप्यना- गन्तुकमेव वैकुण्ठप्राप्तिमात्रेण शुद्धजीवानां सम्पद्यते, तदीयत्वेन तत् फलतीति यावत्, तथा पुरुषोत्तमलीलाया अपि पुरुषोत्तमात्मकत्वात् तत्राङ्गीकारमात्रेण प्राचीनाशेषप्रावाहिकधर्म- निवृत्तौ शुद्धजीवस्य पुरुषोत्तमलीलात्मकदेहादिरपि तदीयत्वेन सम्पद्यत इति नानुपपन्न किश्चि- दित्यवहितोवेहि, अयमेवार्थो वाजसनेयिशाखाया (बृह.६.४, ६.) "मथाकामयमान" इत्युप- क्रम्या"त्मकाम आप्तकामो भवति न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् पाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ १॥ पूर्वपाद इत्यादिना द्वितीयपादेन सहोपोधातसद्गति प्रदर्शयन्तो द्वितीयपाद निरूपयन्ति पूर्वेत्यादिना, लौकिकशरीरे स्थूललिङ्गशरीरे, तच्छरीरं, अथ प्रथमचरणनिरूपणानन्तरं, इदं यक्ष्यमाणं, सूक्ष्मशरीरस्य लिङ्गशरीरस, पूर्वावस्था संसाररूपा, मुक्त्यवस्था विद्योत्तरावस्था, तथानापि पुष्टि- मार्गीयभक्तपि, वक्तुं शक्यत्वात् स्पर्शमणिन्यायेन लौकिकावस्था त्यक्त्वालौकिकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् , तथैवाह भगवति सायुज्यमाहेत्यर्थः, उक्तमुक्त्यभावात् सायुज्यमुक्त्यभावात्, इति प्राप्ते संशयोत्तरमुक्तो 'यस्तत्रोत्तर एवे'स्यादिपूर्वपक्षतसिन प्रास इत्यर्थः, तदपगमे दोषाणामपगमे, तस्य पुष्टिभक्तजीवस्य, तथात्वमानन्दात्मकरवं, न ताडशा न जीववद् ब्रह्मांशाः, तदृष्टान्तेन जीवदृष्टान्तेन, अत्रापि प्राणेन्द्रियादिष्वपि, तथात्वं 'प्रदेव सन् ब्राप्येती'त्यादिनोक्तं प्राणादीनामानन्दरूपरवं, तन्त्र प्रमाणमाहुदहेन्द्रियेत्यादिना, तदनुभयो वैकुण्ठवासिनां देहे. न्द्रियानुभवः, तदीयानां भक्तसम्बन्धिनां देहेन्द्रियाणां, तथात्व भानन्दरूपत्वे, आगन्तुकत्वमेव देहेन्द्रियादीना. मागन्तुकत्वमेव, मर्यादिकमुक्तिदृष्टान्तेन पुष्टिभक्तेः समाधानमाहुर्यथेत्यादि, तद्गतेत्यादि, अक्षरस्वरूपदेहेन्द्रियादित. रूपरवेनेत्यर्थः, भक्तानां मर्यादामार्गीयभक्तानां, शुद्धजीवानां सम्पद्यते पूर्व तिरोहितशुद्धतादशायामाविर्भवतीत्यर्थः, तदीयत्वेन भक्तसम्बन्धिावेन, तद् देहेन्द्रियादि, तथा प्राप्ताक्षरसारूप्यमर्यादाभकवत् , देहादीत्यादिपदेन प्राणे- न्द्रियादि, तदीयत्वेन पुष्टिमार्गीयभक्तिमत्येन,सम्पद्यत आविर्भवति, आत्मकामः पुरुषोत्तमकामो न तु मुक्तिकाम इत्यर्थः, आप्तकामः प्राप्तमनोरथः, तस्माद् भक्तदेहात्, अनैवान्तःप्रकटे भगवत्सेय, ब्रह्मैव समास्मरूपः सन्, १. उचितत्वात् सर्वप्यादर्शाः। २. समवलीयन्ते बपा। ४. धैकुण्ठस्य क। ५, वे पुग्णे। ६. समपलीयन्ते करपा। ३. या प. ..

·" " चतुर्थाध्यायें द्वितीयपादे प्रथमवाड्मनसत्यधिकरणम् । ब्रह्माप्येती"त्यन्तेन चाक्येन निगद्यते, अत्र 'प्राण'शब्देन प्राणाः सर्वेन्द्रियाणि चोच्यन्ते, 'आत्म- काम'शब्देन भगवद्वाचकात्मपदग्रहणेन भक्तस स्नेहातिशयजनितप्रभुदिक्षाय॑तिशयस्तादृशो जातो येन मरणमेव सम्पद्येत यदि प्रभुप्राकट्ये क्षणमपि विलम्बः स्यादतो भगवत्मा कट्येनैवात्मस्थितिरिति ध्वन्यते, भक्तिमार्गे प्राकट्यस्यैव परमफलत्वेन तदर्शनेनासकामो भवति ततः साक्षादाश्लेपादिकामनायां प्राचीनदेहप्राणादेस्तदयोग्यत्वात् तितत्रैव लीना भवन्ति', पाहि प्रकटबैवान्तरपि प्राकट्यादुत्क्रमणाभाव उच्यते, आत्मातिरिक्तस्य गतिमुक्त्वा तस्स तामाह 'ब्रीच सन् ब्रह्माप्येती'त्यनेन, उक्तरीत्या पुरुषोत्तमात्मकतल्लीलोपयोगिदेहेन्द्रियादि- सम्पत्या 'ब्रह्मैव सन्' न तु ब्रह्मातिरिक्तदेहादिमानपि, तादृशः सन् 'ब्रम' बृहत्वाद् बृंहण- घृत्त्वात् पुरुषोत्तमस्वरूप प्राप्तो भवतीत्यर्थः, अन्यथा जीवस ब्रह्मांशत्वेनानन्दांशाविर्भावेन च ब्रह्मत्वे प्राणादिलयोक्या तदितरव्यवच्छेदे चानुक्तसिद्धे सति 'ब्रह्मैव सन्निति न वदेव, अत एवैतदग्ने श्लोकोक्ति (बृह. ६. ४.७.) 'स्थ मोमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समभुत' इति, मृति- धर्मवच्छरीरं हि 'मयं तद्वत्वेन जीवोपि तथोच्यते, तथा चायं पूर्व तादृश एव, अथ पुष्टि- लीलाप्रवेशानन्तर ममृत' उक्तरूपशरीरवान् भवति ततो'बासिन्नेव शरीर इँदै 'ब्रह्म' 'सम्यग- 'श्नुते' भगवता क्रियमाणलीलारसमनुभवतीत्यर्थः, भगवान् धादरायण इमामेव श्रुति विपयीकृत्य तत्रोक्तमाणानां लय एकदैवोत क्रमनियमोस्तीतिसंशये निर्णयमाह वाङ्मनसीति, वाङ्मनसि दर्शनाच्छन्दाच ॥१॥ तत्र हेतुर्दर्शनादिति, एतदुक्तं भवति, भक्तेः स्नेहात्मकत्वात् तस्य प्रभुप्राकट्यफलक- स्वात् तदौत्कण्ठ्ये तस्यावश्यकत्वादयं मां पश्यत्वितिप्रभ्विच्छया तसिन सम्पन्ने चक्षुभ्यां मनसा च तद्रूपामृतमनुभवतः स कोप्युत्कटो भावः समजनि येन प्रभुणा सह सर्वेन्द्रियच्यापार- कृतीच्छा समभूत् , तत्र तेपामसामर्थ्याद् भगवदानन्दसम्बन्धिमन सम्बन्धेन तं प्राप्याम इति तत्रैव सङ्गतास्तेनानन्देन सम्पन्ना जाताः, अयमेवार्थोनेन सूत्रेणाग्निमेण 'चात एव सर्वाण्यन्वितिसत्रेण निरूप्यते, दर्शनानन्तरमादौ सह सम्भाषणेच्छव जन्यत इति (छान्दो.८.८.६.) "चाइमनसि सम्पद्यत" इति छान्दोग्ये स्फुटोक्त सम्मत्या चादौ सैवोक्ता, एवं सति वाङ् मनसि सङ्गता सती भगवदानन्देन सम्पद्यत इति सूत्रार्थः सम्पद्यते, दर्शनाभावेपि वेण्यादिशब्दादपि तथा सम्पद्यत इति हेत्वन्तरमाह शब्दाचेति ॥ १ ॥ अग्रोक्तश्रुती, बन्यते 'काम'पदेन वन्यते, तदयोग्यत्याद् भगवदाश्लेषायोग्यरवाद, अत्रैयास्त प्रकटे पुरुषोत्तम एक, लीना सायुज्यं प्राप्सा न ह लीलायामुपयुज्यन्त इत्यर्थः, भात्मातिरिक्तस्य प्राणेन्द्रियादे, वस्या- स्मनः, तां गति, बृहत्त्वात् भकास्मनोपि महावाविवादेबृहणवस्वादनेकभगवद्धर्मसम्बन्धेन भक्तस्य धृहण. घरमादित्ययः, अन्यथा जीवस्य प्रामानं सिध्यति न तु लीलाभयेश इत्यर्थकरणे बहारवे सिद्धे सतीत्यर्थः, तदितर प्राणेन्द्रियातिरिक्तदेतद्धर्मादिः, अत एव जीवस्य भगवद्रोगावश्यकरवादेव, तथा च श्लोके 'मरोमृतो भवती येव वदेन न तु 'प्रदा समभुत' इत्यपि वदेत् , उत्कीयों नाभिप्रेतः स्यादित्यर्थः, पूर्व पुष्टिलीलामवेशात् पूर्व, तादृश एव मर्य एप, उकरूपानन्दरूपं, अस्सिनेच मासानन्दमयदारीर एवेत्यर्थः, इमेवामिकामातकाम'रूपं, उक्तमाणानां मुण्यप्राणसर्वेन्द्रियाणा, लयः पुरुषोत्तमे लया, सूबेण सिद्धान्तमाहुर्याङ् मनसीती ति, तथा च प्राधाम्यनादौ पाक्ष्मनसोलंयः पूर्व मनसि लीनानामितरेषां प्राणानां मनोद्वारको लय इत्यर्थः, तत्र सौनो हेतुर्दर्शनादिति, दर्शनस हेत व युष्पादयन्त्येतदित्यादिना, तस्य भगवति नेहस, तदोत्कण्ठ्ये मक्कोस्कण्ठायां, तस्य प्रभुमाकरणस्य, १. शब्दे भगपु। २.तो सर्वेप्यादीः। ३. भवन्तीति बपा। ४. बृहणत्वात् मपागोवि। ५. प्रामोति कश्चिदादर्शः।--६. "लयोक्त्या बा धपादादो। ७. नास्त्येतत्पदमन्यत्र कापि । ८. तदोषध्ये शपुगोवि । ९. स्फुटो। स्तमसा पु, स्फुटोस्तं मत्वा रश्मिः । A ·३८२ श्रीमद्रशसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते अत एव सर्वाण्यनु ॥२॥ अत एव दर्शनाच्छन्दाच हेतोः, सर्वाणीन्द्रियाणि, अनु सान्निध्याद् वाचा पश्चात् मनसि सद्भतानि भगवदानन्देन सम्पद्यन्त इत्यर्थः, केचिचत्र छान्दोग्यस्यं (छान्दो. ८. ८. ६.) "वाद मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवताया"मितिवाक्यं विपयत्वेनोक्त्वा सूत्रे 'वार'पदस्य तद्वृत्तिपरत्वं वदन्ति, 'सम्पत्ति' तन्नाशं च, तन्न साधीयः, तथा हि 'वाक्पदस्य वृत्तिपरत्वं चेनृत्यभिमतं सात् सूत्रकारस्तदा तथैव वदेव , न तु तत्वरूपमेव वाक्यं, तन्निर्णयार्थमेव प्रवृत्त मुख्यार्थत्यागो लक्षणापचिश्व, किश्चैवं 'मनसी'तिपदवैयर्थ्य साद् विषयवाक्योक्तक्रमत्यागानुपपत्तिश्चेति ॥२॥ तन् मनः प्राण उत्तरात् ॥३॥ पूर्वोक्तसर्वेन्द्रियवैशिष्टययन् मनःमाणे सम्पद्यते न तु केवलं, तत्र हेतुरुत्तरादिति, (छान्दो. ८.८.२.) “स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोप- श्रयत एवमेव सलु सोम्य तन् मनो दिशं दिशं पतित्वान्यनायतनमलवा प्राणमेवोपश्रयत" , इत्युक्त्वा तत्र हेतुमुत्तरेण वाक्येनाह (छान्दो. ८.८.२.) "माणबन्धनं हि सोम्य मन" इति, तसाद्धेतोस्तथेत्यर्थः ॥३॥ सोध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः॥४॥ सर्वेन्द्रियविशिष्टमनोविशिष्टः प्राणोध्यक्षे पुरो हृदि वा प्रकटे भगवति सम्पयत इत्यर्थः, अत्र हेतुरुपगमादिभ्य इति, उपगमोभ्युपगमा पुष्टिमार्गेङ्गीकार इति यावत् ततस्तथेत्यर्थः, आदिपदादू भगवद्वशीकरणसमर्थः स्नेहः अभ्यनिङ्गितार्थत्यागस्तदनुरूपं भजनं च, अभ्युप- गमे सिद्धे नेहादयोवश्यं भवन्त्येवेत्याशयेन तदादित्वमुक्तं नोद्देशः कृता, मर्यादा- मार्गेहीकृतानां तु मुक्तिपर्यवसायित्वेन मुमुक्षुत्वादुत्कटस्नेहासम्भवेन प्रभुप्राकट्यासम्भवाद स्वस्वप्रकृतौ सङ्घातलये शुद्धजीवस्य भगवदनुग्रहेण श्रवणादिरूपया तथाविधरलेहरूपया च भत्त्या मुक्ति सम्पद्यत इति बढेव तारतम्यमितिनिगूढाशयेनेदमुक्तं, अभ्युपगमादयस्तु मुण्डकोपनिषत्सु पठ्यन्ते (मुण्ड. ३. २. ४.) "नायमात्मे"त्युपक्रम्य "यमेवैष घृणुते तेन तस्मिन् प्राकव्ये, इच्छा ताइशभक्तस्य, तेषां लौकिकेन्द्रियाणां, आनन्दसम्बनण्यादावानन्दे लीनरवेम भगवसू- सम्बन्धि, मनासम्बन्धेन मनसि प्रविश्येत्यर्थः तं भगवन्तं, प्राप्स्याम इतीन्द्रियाधिष्ठातृदेवेच्छा, तत्रैव पुरुषोत्तम एव मनोद्वारा इत्यर्थः, अग्रिमेण चेत्यन्तस्य निरूप्यते इत्यग्रिमेणान्वयः, सम्पद्यतो भगवत्यादौ लीना भवतः ॥७॥ अत एव सर्वाण्यनु ॥२॥ सान्निध्या याच इति, तथा प श्रुतौ 'धा'पदमितरेन्द्रियान्तःकरणानामुप. लक्षणं, स्त्रोक्ताददरवाय मतान्तरं दूपयितुमाहुः केचिदित्यादि, सम्पत्ति सम्पत्तिपदार्थ, तन्नाशं बाघो वृत्तिनाशं, तत्स्वरूपं घावस्वरूप, तद् वाक्, वैयर्थ्यमिति, वृत्तिनाशे मनोरूपाधिकरणस्याप्रयोजकरवान्मनसीस्यस्य वैयमित्यर्थी, माशेधिकरणानपेक्षणाच्रयुक्तक्रमानुपपत्तिरित्यर्थः ॥ २ ॥ तन मनःप्राण उत्तरात् ॥ ३॥ स यथे'तिश्रुतिश्छान्दोग्ये श्वेतकेतुपाख्यानस्था, तस्माद्धेतोः 'प्राण. बन्धन मितिवाक्याद्धेतो., तथा सर्वेन्द्रियवैशिष्ट्यवन्मनसः प्राणे सम्पत्तिः ॥ ३ ॥ सोध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥४॥ अध्यक्षेन्तर्यामिणि पुरुषोत्तमे, इदं मर्यादामागांनुसारेणोक्तं, पुरो हृदीति पुष्टयनुसारेगोक्तं, ततोनुग्रहात्, तथा विशिष्टप्राणस्य भगवति सम्पत्तिः, आदिपदात् सौत्रादिपदाद, तदादित्व मनुग्रहादिरख, नोद्देशो न नहादीनामेकैकश उक्तिः कृतेत्यर्थः, स्वस्थ प्रकृतौ जीवस्य पुरुषाक्षरादी भूतानां सत्- १.सरस सर्षेप्यादर्शाः। २. स्वप्रपा ।

·" , चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे द्वितीयं भूतेवित्यधिकरणम् । लभ्यस्तस्यैप आत्मा वृणुते तनुंखांनायमात्मा वलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात् तपसो वाथ लिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विस्तिस्यैप आत्मा विशते ब्रह्मधामे"ति ॥४॥१॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे प्रथमं वाझनसीत्यधिकरणम् ॥१॥ उक्तं निगूढमाशयं प्रकटयति । भूतेपु तच्छ्रुतेः ॥५॥ ननु मर्यादामार्गीयाणामप्येवमेव चागादिलय उतान्यथेतिसंशये निर्णयमाह, सेवा ते भूतेपु लीयन्ते न तूक्तरीत्या भगवति, अत्र प्रमाणमाह तच्छ्रुतेः, (बृह. ५.२.१३.) "यत्रास पुरुपस मृतस्यानि धागप्येति वातं प्राणथक्षुरादित्यं मनश्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवी शरीरमाकाशमात्मौपधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अप्सु लोहितं च रेतश्च निधीयत" इति- श्रुतेः, न चाविद्विपयिणीयं श्रुतिरिति वाच्यं, (बृह. ६. २. ११.) "याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रार्य पुरुषो नियत उदसात् प्राणाः कामन्त्याहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्योत्रैव समवनीयन्ते स उच्यत्याध्मायत्याध्मातोमृतः शेत" इतिपूर्ववाक्यात् , न ह्यविदुपः प्राणानामनुक्रमः, (वृह. ६.४.२.) “तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामती"त्यादिश्रुतेः, ननु (बृह. ५.२.३.) “यत्रास्य पुरुपये"त्युपक्रम्य "रेतश्च निघीयत" इत्यन्ता श्रुतिरविद्वद्विपयिणीति मन्तव्यं, यत एतदने "कायं तदा पुरुषो भवती"तिप्रश्ने याज्ञवल्क्यातभागाभ्यां विचारितमुत्तरमुच्यते "तो ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ ह यत् प्रशशंसतुः कर्म हैव तत् प्रशशंसतुः पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेने"ति, एतेन कर्माश्रयस्तिष्ठतीतिनिर्णयः सम्पद्यते, एवं सति प्राणानुक्रमणोक्या सह्यातलयोच्या च विद्वद्विपयत्वमत्रावसीयते, यतस्तस्यैवोक्तद्वयं सम्भवति, अग्रिमथुत्युक्तकर्माश्रयत्वं चौसिन् विरुद्धमतः पूर्वोत्तरविरोधाद् विपयानिश्चये प्राप्ते प्रति- बदामा, मर्यादामार्गीयविद्वद्विपयिण्येवेयं श्रुतिरिति, अत एव प्रश्ने "क्क तदा पुरुषो भवती" त्येताववैव चारितार्थेपि साधारणपुरुपव्यावृत्त्या मर्यादामार्गीयतत्प्रापक "मय"मिति पदं, तस्यैवोपक्रान्तत्वात् ताग्रिमविचारितोर्थोपि तद्विपयक एवेति बुध्यस्ख, ननूक्तं बाधकमिति चेत्, हन्त श्रुतिशिरसमाकलितमाकलय, मर्यादामार्गे हि विधिप्राधान्यं, तथैव तंनिर्माणाद, तत्र ह्येवं कृत एवं फलं दास्ये न खंकतेपीति भगवदिच्छा, अतः तन्मात्रादावित्यर्थ- मुक्ति फितरतमभावेन तरतमभावापन्ना मुक्ति, तारतम्यमेतन्मार्गापेक्षया पुष्टिमार्गे तरतमभाव इत्यर्थः, इदमुकमभ्युपगमादिभ्य इवीदमुक्तमित्यर्थः ॥ ४ ॥ १॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये प्रथमाधिकरणम् ॥१॥ भूतेषु तच्छ्रुतेः ॥१५॥ अधिकरणमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, एवमेव यथा पुष्टिमार्गीयाणामित्यर्थः, अन्यथा भूतेषु, निर्णयमाह सूत्रकारो निर्णयमाहेत्यर्थः, इतिश्रुतेर्वृहदारण्यकश्रुतेः, न विदुषोवस्था उच्यते तमुकाम- १. न्त'मित्यादिना, पतेन पूर्वोत्तरीत्या कर्मविचारणेन, कर्माश्रयः पुण्यापुण्यकर्माश्रित एव पुरुषो भवति न तु प्रहाश्रित इत्यर्थः, सम्पद्यते उक्तधुतियलादायातीत्यर्थः, एवं सति सधोमुक्तिप्रतिपादकपूर्ववाक्यस्य कर्मफलभागप्रतिपादक- द्वितीयवाक्यस्य चैकस्मिन् प्रकरणे सस्वे सति, अन सघोमुक्तिप्रतिपादकवाक्ये, तस्यैव सद्योमुक्तस्यैव, उक्तद्वयं प्राणा. नुक्रमणं सहातलयश्चेत्यर्थः, असिन् विरुद्ध मुक्त विरुद्धं, तत्प्रापकं मुफबोधक, तस्यैव मुक्तस्यैव, तथायमितिपदं मुक्तयोधक, अग्रिमविचारितो याशवल्क्याभागाभ्यां विचारितः, तद्विषयको मुक्तिविषयकः, उक्तं याधक २. लीक । ३. छामपागो। ४. इत भारभ्य कर्माश्रयत्वं चेत्यन्तं तं के. ५. च तस्मिन् सर्वेप्यादर्शाः। ६. तथा तदग्रिम बपा। ५. तद्विषय के ८. प्राधान्यात् कवपागो। ९. निर्माणात् कया। १.व. सर्वप्यादर्शाः। १. "न्ति ।

·- . ३८४ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते कर्म प्रधान, एवं सत्यार्तभागस्यायमाशयः, वागादिरेवोन्तलयेन प्रारब्धसापि तदा नाशाच्छुद्धं जीवं विध्यविपयं कदाचित् पुष्टी प्रवेशयति न वेतिसंशयेन तदायं क मर्यादा मार्गे एवोत पृष्टायपि प्रवेशितो भवतीतिप्रश्ना, तदासार्थस्सेश्वरेच्छारीतिमविदुपो दुर्जेयत्वं जानन्ती स्वयमेव यदवधारितवन्तौ तदपि रहसमिति स्फुटमनुक्त्वा श्रुतिः पर्यवसितमर्थ- मुक्तवती "ती हे"त्यादिना, अत्र "कर्म"पदं मर्यादामार्गपरं, तथा च मर्यादामार्ग एव तस्य स्थितिरित्यर्थः सम्पद्यते, मुक्त एव भवतीति यावत् , अत एव तत्पशंसापि, यत ईश्वरत्वेन सर्वकरणसमर्थोपि तहाने तदपेक्षते, अत्र हेतुत्वेन मर्यादामार्गस्वरूपमुक्तं "पुण्यो वै"त्यादिना ॥५॥ ननु मर्यादामागीयौ भक्तो ज्ञानी च भवत उक्तनिर्णयस्तु ज्ञानमार्गीयविपय एव भक्तं तु तादृशमपि कदाचित् पुष्टावपि प्रवेशयतीत्याशङ्कय तन्निर्णयमाह । नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥ एकस्मिन् ज्ञानिनि भक्ते वा मर्यादानियमो न किन्तूभयोरपि, तत्र हेतुर्दर्शयत इति, यतो याज्ञवल्क्यातभागी ज्ञानिभक्तसाधारण्येन मर्यादानियमं दर्शयत उक्तरीत्या "तौ हे"त्यादिना, अन्यथा प्राकृताङ्गीकारोन्यथा भवेदित्युपपत्तिर्हिशब्देन सूच्यते, पूर्वोक्तपूर्वोत्तरथुतिविरोधपरि- हारान्यथानुपपत्तिरत्र मूलमिति ज्ञेयम् । केचित् 'तूपसंहृतेपु वागादिषु शरीरान्तरप्रेप्सासामयिको जीवः "कायं तदा पुरुप" इतिप्रश्न- विषय' इति वदन्ति, तन्न साधीयः, (वृह. ६. ४. २.) “तमुत्क्रामन्तं प्राणोनूत्क्रामति प्राण- मनूकामन्त५ सर्वे प्राणा अनूकामन्ती"तिथुति विदेहान्तरजीवस्य प्राणानामिन्द्रियाणां च सहयोत्क्रमण बदतीति वागादिलयस्य तत्रासम्भवानोक्तस्य प्रश्नविषयत्वं वक्तुं शक्यं, पूर्ववाक्ये- "त्रैव समर्वनीयन्त" इत्युक्तत्वाच, अतोसदुक्त एव मार्गानुसतव्यः, एतेन 'नायं परविद्यावान् यतोमृतत्वमेव तत्फलमिति तच्च देशान्तरानायचमित्युत्क्रमणापेक्षकर्माश्रयत्वं च न स्यात् किन्त्वपरविद्यावांस्तस्यास्तु ब्रह्मलोकावधि फलमिति कर्माश्रयत्वोत्क्रमणादिकं सम्भवती त्यपि निरस्तं वेदितव्यम् ॥ ६॥२॥ ।। इति चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे भूतेष्वित्यधिकरणम् ।। २ ।। फर्माधितत्वापत्तिरूपमित्यर्थः, तथैव विध्यधीनतयैव, तन् मर्यादामार्गः, न स्वकृते न पुष्टिमार्गे, विध्यविपयं वेदातीतं, अत्र श्रुतौ, तत्प्रशंसा मर्यादामार्गरूपकर्मकरणप्रशंसा, तद्दाने मयांदामार्गफलदाने, तदपेक्षते वैधमपेक्षते, अत्र मर्यादामार्गे॥५॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, उक्तनिर्णयो मर्यादामार्गीयस्य धैधमुक्तिनिर्णयः, तादृशं मर्यादामागीयं, सूत्रेण समाधानमाहुरेकस्मिन्नित्यादि, प्राकृता मर्यादामार्गाया मर्यादा, अत्र तयोः पुष्टा. धनगीकारे, स्वसिद्धान्तदृढीकरणाय मतान्तरमपन्यस्यन्ति केचित् त्यिति, उपसंहृतेषु वागादिषु पूर्वशरीरीययागा. दिपूपसंहृतेवित्यर्थः, सहैव जीवोरक्रमणेन सहैव, पतेनानुपदोक्तरीत्या पारीरान्तरप्रेप्सासामयिकजीवनिराकरणेन, इदं चामे निरस्तमित्यनेनान्वेति, अयं 'कायं तदा पुरुष' इतिश्रुत्युक्तो जीवः, तत्फलं परविद्याफलं, तञ्चामृतस्वरूपं फलंच, देशान्तरानायत्त मिहेव समवनीयन्त इतिश्रुतेरित्यर्थः, न स्यात् तस जीवस्य श्रुत्युक्तं तन स्मादित्यर्थः ॥६॥२॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ . १. तदपि चपा। २. किंवा ३. जानन्ती कबपा। छ । ७. कृतिः धपा। ८.ली बपा। ४. वती रपा, वन्ती का ५. यो बपा।

·" चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे तृतीयं समानाधिकरणम् । 'मर्यादापुष्टयोन कदाचिदन्प्रथाभाव' इति यदुक्तं तत्र हेत्वपेक्षायां यस्तुस्वरूपमेव तथेति चोधयितुमाह समानेत्यादि । समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥७॥ अत्रायमाशयः, साधनक्रमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा, विहितसाधनं विनय मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा, तथा सति सदैकरूपत्वं तयोर्युक्तमिति, एतदेवाह, मृतिः संसृतिर्जीवानां स्वसात् पृथकृतानामविद्ययाहन्ताममतास्पदीकरणं तदुपक्रम आरम्भस्तं मर्यादीकृत्य मुक्तिपर्यन्तमुक्तरूपा मर्यादा समाना सदैकरूपा, मध्ये नान्यथा भवतीत्यर्थः, एवमेचानुपोप्य व्रतमकृत्वामृतत्वमपि पुष्टिमार्गे समानमित्यर्थः, अत्रोपोपणपदमशेपमुक्तिसाधनोपलक्षकम् ॥७॥ एवं प्रासङ्गिकमुक्त्वा प्रकृतं परामृश्यते, (प्र. सू. ४. ३. ४.)"सोध्यक्ष" इतिमात्रेण पुष्टि- मार्गीयभक्तसङ्घातस्य भगवत्येव लय इत्युक्तमग्रिमेण तेन मर्यादामार्गीयभक्तसङ्घातस्य भूतेषु लयमुक्त्वा प्रश्नानन्तरं शुद्धजीवस्य तस मुक्तिरेव भवतीति वक्तव्ये सत्या (बृह. ५. २. १३.) "हर साम्य हस्त"मित्यादिना स्वाशयमन्येप्वप्रकटयन्तौ कर्म यन् निरूपितवन्तौ तत् कुत इत्याशक्य तयोराशयं निगूढं प्रकटयति । तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ तदा नित्यलीलान्तःपातलक्षणपुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां मर्यादामार्गीयाया अपीतेर्मुक्तेः संसारत्वाभावपि पुरुषोत्तमभजनानन्दानुभवाभावात् संसार इत्येव पुष्टिमार्गे व्यपदेशो यतः क्रियतेतस्तदभिसन्धाय तया रीत्या निरूपणं, अत एव श्रीभागवते श्रीशिववचनं गीयते (श्री- मद्भाग. ६.७.२८.)"नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन विभ्यति स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन" इति, श्रीभगवद्गीतास्वपि (श्रीमद्भग. ७. १३.) "देवान्. देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपी"तिवाक्येन मर्यादामार्गीयमक्तमुक्तरितरसाधारण्यमुच्यते ॥ ८॥ मनु संतापन शुक्ररापि हेपत्तं पत्र सादृशं चेन पुष्टिमापि तवं उदा धुक्तः पुरुषार्थत्व- घोधिकायाः श्रुतेः प्रतारकत्वमापततीति तद्बोधकप्रमाणानां तत्स्तुतिमात्रपरत्वमेवेति प्राप्त आह | सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः॥९॥ पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं सूक्ष्म दुर्जेयमित्यर्थः, अत्रायमाशयः, पुष्टिमर्यादामप्यतिक्रम्य पुष्टिपुष्टौ प्रवेशे तत्तत्वमनुभवविपयोभवति, नान्यथा, तत्र प्रवेशस्त्वतिदुरापोति- शयितानुग्रहेतरासाध्यत्वादत उक्तराज्ञेयमेव तद् भवति, तेषां तु मुक्तिरेव फलं, तसा समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥ ७॥ पुष्टिमर्यादास्थयोरधिकरणद्वयेन श्रुत्या वागादिक्रम व्युत्पाद्युतदधिकरणारम्मो नवभिः सूत्रैः पूर्वोक्तार्थदााय, प्राप्ताशनां निराकरिष्यन्तः सूत्रमवतारयन्ति मर्यादेत्यादिना, उक्त पूर्वाधिकरण उक्तं, तत्र अन्यथाभावाभाषे, वस्तुस्वरूपं मर्यादापुष्टिमार्गयोः स्वरूपमेव, तयोर्भगवदिच्छयो:, स्वार्थमाहुः सतिरित्यादिना, तदुपक्रमोविधासम्बन्धोपक्रमः, व्रतं साधनानुनम् ॥ ७ ॥ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ एवं प्रासङ्गिकमित्यारभ्य सूत्रावतरणं पोध्यं, अग्रिमेण 'भूतेषु तच्छुत्ते रितिसूत्रेण, सूत्रं व्याकुर्वन्ति तदेत्यादिना तया रीत्या निरूपणमित्यन्तं, मुक्तेर्मादिकमुक्तः ॥८॥ सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलम्धेः ॥९॥ तद्वोधकानि मार्यादिकमुक्यिोधकानि, तत् पुष्टिमार्गीयफलं, नन्यि. स्थारभ्यावतरणं ब्याख्यातं, सूर्य प्याकुर्वन्ति पुष्टीत्यादिना, उत्तरोत्यनुगृहीतेतरः, तत् पुष्टिमार्गीय तावं, तेषां तु ४९अ.भा.म.

·, श्रीमद्रमसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते एवेष्टत्वाद् रागिणां स्वर्गादिवत् , इष्टफलाप्राप्तौ हि प्रतारकत्वं, अन्यथा प्रवृत्तिमार्गीयफलनोधिकाया अपि श्रुतेः प्रतारकत्वं सात, इच्छा चाधिकारानुसारिणीति नानुपपन्न किश्चिदिति, नन्वे- विधार्थास्तित्वे किं मानमित्याकाहायामाह प्रमाणत इत्यादि, प्रमाणं श्रुतिः, सा तु (ते. ब्र.) "यतो चाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विमेति कुतश्चने"ति (ते. प्र.) "एत ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवं किमहं पापमकरव"मिति; अत्र पूर्वार्धन दुर्जेयत्वमुत्तरार्धेन तत्सत्ता च योध्यते, अन्यथा मनसोप्यप्राप्यस्य वेदनकथनं विरुद्धं स्यात्, अतो दुर्जेयत्वेनैव धर्मिग्राहकमानसिद्धं तदित्यर्थः, चकारात् तादृशानामनुभवः परिगृह्यते ॥९॥ तहिं ब्रह्मविदामिव तादृशानां भक्तानामपि स्वमार्गोपदेशनं कचित् श्रूयेत न चैवमतः पूर्वोक्तं न साधीय इति भातीत्युत्सूत्रमाशक्य तत्र हेतुमाह । नोपमर्दैनातः ॥ १०॥ उपदेशनं तदा स्याद् यदि ब्रह्मविदामिव तेषां स्वास्थ्यं स्यात् , यतस्तेषां विरहिदशा प्रिय सङ्गमदशा चेतिदशाद्वयमेव भवति नान्या, पूर्वसास्तस्यास्त्वतिदुःसहत्वेन सर्वेषां भावानामुपमर्दैन तिरोधानेनोपदेशो न भवतीत्यर्थः, सङ्गमे त्वतः पुर प्रकटपरमानन्दस्वरूपाद् भगवत एव हेतो. रुपदेशोन्यसै न भवतीत्यर्थः, न हि भगवदने त सम्भवतीतिभावः ॥१०॥ ननु (तै. ७.) "रसो वै सः रस घेवायं लब्ध्वानन्दीभवती"त्युपक्रम्यै "प ह्येवानन्द- याती"तिश्रुतेरुक्तरूपानन्दप्राप्तौ दुःसहविरहतापोशक्यवचनः, आनन्दतिरोधान एव तत्सम्भवाद, तद्धेतोरसम्भवात् , तत्सम्भवे तु तत्प्राप्तिरेव न स्यादिति प्राप्त उत्तरं पठति । अस्यैव चोपपत्तेरूष्मा ॥ ११ ॥ आनन्दात्मकरसात्मकस्यास्यैव भगवत एव धर्म ऊष्मा विरहताप इत्यर्थः, विरोधपरि- हारायाहोपपत्तेरिति, इदमुक्तं भवति, भगवद्विरहस्य सर्वसाधारणत्वेपि स्थायिभावात्मकरसरूप- भगवत्प्रादुर्भायो यी हृदि भवति तस्यैव तद्प्राप्तिजस्तापस्तद्गनन्तरं नियमतस्तत्प्राप्तिश्च भवति न स्वतथाभूतस्पेत्यन्वयव्यतिरेकाम्यामुक्तरसस्वैप धर्म इति निश्चीयते, तस्य वस्तुने एव तथात्यात् स तापोपि रसात्मक एव । " . मर्यादामागीयाणांतु, अन्यथा श्रुत्युक्तफलसाधकत्वेपि श्रुतेः प्रतारकत्वाङ्गीकारे, ननु चिन्मर्यादाफलदानेच्छा चिय पुष्टिफलदानेच्छेतीच्छावैपम्ये किं नियामकमित्यत आहुरिच्छेत्यादि, नन्वेवमित्यादि, अनुमहेतरामाप्यातितरानु- प्रहेणैव प्राप्यैवंविधार्थीस्तित्ये, तत् पुरषोत्तमस्वरूपं, चकारात् सौपचकारात् ॥ ९ ॥ नोपमर्दैनातः ।। १० ॥ सूत्रमवतारयन्ति तहत्यिादिना, तादृशानां वक्रीणां श्रुतीनां, पूर्वोक्तं पुष्टिफलस्य सर्वोत्तमता, तत्र पूर्वपक्षे, हेतुमनुपदेशने हेतुं, सूत्रार्थमाहुरुपदेशनमित्यादिना, तत् परस्पररहस्यविधोपदेशनं, भगवदग्न उपदेशो न सम्भवतीत्यर्थः ॥१०॥ अस्यैव चोपपत्तेरूपमा ॥ ११ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, तत्सम्भवादुक्ततापसम्भवात्, तद्धेतोरा. नन्दतिरोधानहेतोः, तत्सम्भवे तिरोधानहेतुसम्भये, तत्प्राप्तिरानन्दप्राप्तिः, सूत्रं व्याख्यानत्यानन्दात्मकेत्यादिना, विरोधपरिहाराय वस्तुगत्या भगवद्विरहभावस्य सर्वत्र लोके सत्वात् सर्वेषां पूर्णानन्दलाभः स्यादितिविरोधपरिहारा, येत्यर्थः, उपपत्ति विशदीकुर्वन्तीदमित्यादिना, तदप्राप्तिजो भगवदमाप्तिजः, तत्प्राप्तिभंगवस्प्राप्तिः, अतथाभूतस्य रत्यारमकस्थायिभावशून्यस्य, तस्य 'रसो वै स' इत्यादिना प्रतिपाद्यरसस्वरूपस्य ॥ ११ १. स सर्वादशेषु । २. सम्भवे सर्वादशेषु । ३. °स्या केपुदा। ४. यस्य हि के। ५. वस्तुत क । ॥

·चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे सृतीयं समानाधिकरणम् । प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ ननु (छान्दो. ९, २६.२.) "नं पश्यो मृत्यु पश्यति न रोग नोत. दुःख"मितिश्रुत्या दुःखप्रतिषेधस्तादृशे भक्त क्रियत इति तस्य दुःखित्वं न वक्तुं शक्यमित्याशक्य प्रतिपेति नेति, कुतः शारीरात्, शरीरसम्बन्धिनो हेतोर्यदू दुःखं, कर्मजनितमितियावत् , तस्यैव श्रुतौ प्रति पंधानात्रौनुपपत्तिरित्यर्थः, एतेन दुःखत्वेन कर्मजन्यत्वानुमानमपि निरस्तं चेदितव्यं, लौकिक एवं दुःखे तजन्यत्व नियमात् ॥ १२ ॥ स्पष्टो टेकेपाम् ॥ १३॥ एकेपा शाखिनां भगवत्स्वरूपलाभानन्तरं दुःखतन्निवर्तनलक्षणोर्थः स्पष्टः पठ्यते, तथा हि (तै. ७.) "रसो चै स रसोवायं लब्ध्यानन्दीभवति को घेवान्यात् कः प्राण्यात् यदेपं आकाश आनन्दोन स्यादेप ह्येवानन्दयाति", अत्र रसात्मकभगवत्स्वरूपलामे सत्यानन्दवत्त्वमुक्त्वा तस्यैव जीवनहेतुत्वं परमानन्दहेतुत्वं चोच्यते, मरणहेतूपस्थित्यभावे जीवनहेतुत्वं न वदेव, स रसस्तु संयोगविप्रयोगभावाभ्यामेव पूर्णो भवत्यनुभूती नैकतरेण, तत्र विरहतापखात्युपमर्दित्वेन तदा प्राणस्थितिरपि न स्याद् यदि रसात्मको भगवान् हृदि न सादित्याशयेनाह" "को ह्येवान्या"दिति, यद यदि एप हदिस्फुरद्रूप आकाशो भगवान् न स्यात् कस्तदान्यात् ? अन प्राणने, को वा जीवयेत् १ न कोपीत्यर्थः, तादृशस्य भगवत्स्वरूपातिरिक्तान जीवनमिति ज्ञाप- नाय सामान्यपदं, ब्रह्मानन्दाधिकपूर्णानन्दविरहासन्नमरणनिवारणासामर्थ्यमतादृशस्योचितमेवेति- ज्ञापनाय हिशब्दः, तादृशस्य जीवनसम्पादनं प्रभोरावश्यकमितिज्ञापनायैवकारः, तापात्मक- स्थाप्यानन्दात्मकत्वमेवेतिज्ञापनायानन्दपदं, तदा प्रलापगुणगानादयो ये भवन्ति तेपि तद्धर्मा एच, नीलाम्बुदश्यामोतिक्लेशवशाद्धृदयादपगच्छत्वितिभावपि हृदयान्नापसारयितुं शक्य इतिज्ञाप- नाय चाकाशववमुक्तं, तदनन्तरं प्रकटीभूय तदन्यः को वा प्रकण दर्शनस्पश्लेिपभापणादि- भिः स्वरूपानन्ददानेनान्यात् पूर्वतापनिवृत्तिपूर्वकमानन्दपूर्ण कुर्यादित्यर्थः, (ते. न.) "रस ह्येवायं लब्ध्वानन्दीमवती"तिपूर्ववाक्येनैवान्यव्यवच्छेदपूर्वकं भगवत्प्राप्तेरानन्दहेतुत्वमासावपि यत् पुनराह तत्रापि व्यतिरेकमुखेन तत्रापि जीवनहेतुत्वं तदपि सामान्य विशेपाभ्यां वारद्वयं तेन प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥ १२॥ सूत्रमवतारयन्ति नस्वित्यादिना, पश्यो भगवदर्शी, तस्य पश्यस्य, दु:खित्वं विरहादिजनितदुःखवावं, शरीरसम्बन्धिनः शरीरावच्छेद्यपापादित्यर्थः, अत्र विरहादिसम्पादिते, अनुपपत्तिदुःखरवसम्बन्धरूपानुपपत्तिरित्यर्थः, पतेन तत्र वास्तवदुःसत्वाभावेन, लौकिकेत्यादि, तया च विजातीय- दुःखत्वावच्छिन्नं प्रत्येव पापस्य कारणता, एवं विजातीयसुखं प्रत्येव पुण्यस्य कारणत्वं वाच्यं, अन्यथा भगवदीयनित्य- मुसे व्यभिचारापत्तेविरहस्य प्राकृतदुःखरूपत्व उक्तरसदलत्वानुपपत्तिश्च ॥ १२ ॥ स्पष्टो ोकेपाम् ॥ १३॥ विरहदुःखस्य कर्मजस्वाभायः सूत्रतात्पर्य विषय इति विवृण्वन्त्येकेपामित्यादि, अयं भक्तः, मरणहेतुविरहभावः, अनुभूतानुभवविषयतासत्ये, एकतरेण संयोगविप्रयोगयोमध्य एकेनेत्यर्थः, सामान्यपदं तादृशभक्तानां बोधकं 'क' इति श्रुती पदमित्यर्थः, तादृशस्य भगवत्तः, उचितमेव तत्राविश्य प्राण- रक्षणमुचितमेवेत्यर्थः, पवकारः 'को ह्येवेत्येवकारा, आनन्दपद'माकारा आनन्दो न स्या'दित्यानन्दपदं, तद्धर्मा आमिष्टानन्दधर्माः, आकाशवचं भगवत आकाशवत्वं, तदनन्तरं विरहभावानन्तरं, यत् पुनराह 'को प्रेवान्या दित्यनेन पुनराहेत्यर्थः, व्यतिरेकमुसेनान्यथा कोपि न जीवेदितिध्यतिरेकमाशिलाभेनेत्यर्थः, जीवन- हेतुत्व'मन्या' जीवेदित्यर्थादित्यर्थः, सामान्येत्यादि, जीवनं सामान्य प्राणनं विशेषः, वारद्धय मन्यात्' 'प्राण्या'दितिवारद्वयम् ॥ १३॥ १. सके। २. त्यादि कैगो । ३. नानुप के। ४. स्पष्ट का ५, भूतो सर्वादशेषु। सर्वत्र ।

·. ३८८ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते विरहसामयिकोक्तरूप एवार्थः श्रुतेरभिप्रेत इति निश्चीयते, अन्यथा मरणहेत्वनुपस्थिती जीवन- हेतुत्वं न वदेदित्युक्ततदवस्थापन को वा पुरुषो जीवेदिति वार्थः ॥ १३ ॥ स्मर्यते च ॥१४॥ भगवद्भावस मरणहेतुत्वं तेनैव च जीवनं तस्य ब्रह्मादिदुरापत्वं च श्रीभागवते स्मयते (श्रीमद्भाग. १०.४३. ४.) "ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः यै'त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् विभHह"मित्युपक्रम्य (श्रीमद्भाग. १०. ४३. ६.) "धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चने"त्यादि श्रीप्रभुवचनं, श्रीमदुद्धववचनं (श्रीमद्भाग. १०.४४. ५८.) "चैताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्यो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः वाञ्छन्ति यं भवभियो मुनयो वयं च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्पे"त्यादि, तेन भगवत एव जीवनहेतुत्वं भावस च परमपुरुपार्थत्वं दुरापत्वं च स्फुटमवगम्यते ॥ १४ ॥ ननु हृदि बहिश्च रसात्मकभगवत्प्राकट्यं तदर्शनजनितो विरहभावस्तञ्जनितस्तापरतेन मरणोपस्थितिस्तन्निवर्तनं तदौत्कय्यं तदा प्राकट्यं पूर्णखरूपानन्दादिकं च लोके क्वचिदपि न दृष्टं श्रुतं वा वैकुण्ठेपीति कुत इत्याशङ्कायामाह । 'तानि परे तथा ह्याह ॥ १५॥ तान्युक्तानि वस्तूनि, परे प्रकृतिकालाद्यतीते चैकुण्ठादप्युत्कृष्टं श्रीगोकुल एव, सन्तीति- शेपः, तत्र प्रमाणमाह तथा ह्याह श्रुतिः, ऋग्वेदे पठ्यते (ऋक्सं. २.२.२४.) "ता वां वास्तू न्युश्मसि गमध्य यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयासः अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरि", ता तानि वां भगवत्तदन्तरङ्गभक्तयोः सम्बन्धीनि वास्तूनि वस्तूनि गमध्ये प्राप्तु- मुश्मसि कामयामहे, तानि कानीत्याकाहायां गूढाभिसन्धिमुद्घाटयति यन्त्र श्रीगोकुले गायो भूरिशङ्गा बहुभृङ्गा रुरुप्रभृतयो मृगाथ,वसन्तीतिशेषः,अयासःशुभावहाः, तदुक्तगुणविशिष्टमुरु गीयत इत्युरुगायस्तस, गोप्यो हि सततं तं गायन्ति, अत एव तदादिभक्तेषु कामान् वर्पतीति वृपा तस्य, परमं प्रकृतिकालाद्यतीतं, पदं स्थानं भगवतो वैकुण्ठं भवति, तत्रैताशलीलाभावेन तस्मादपि परममुत्कृष्टमत्र भूमाववभाति प्रकाशत इत्यर्थः, तथापि स्वदृग्गोचरो न भवतीति खेदेनाहेत्याह श्रुतिः, उरु गीयते सर्वत्र परं कामवर्षणं मक्तेष्वत्रैवेतितात्पर्येण वा विशेषणद्वयमुक्तं, यमुनापुलिनतदुपवननिकुञ्जगहरप्रदेशाद्रिसान्वाद्यात्मकत्वेन भूरि बहुरूपं, तथा चैतादृशं यद परमं पदभवभाति तत्सम्बन्धीनि वास्तूनि कामयामह इतिवाक्यार्थः सम्पद्यते, ते पदार्था इति वक्तव्ये सति तानीत्युक्तिर्या सा विषयवाक्यानुरोधादिति ज्ञेयं, पुरुषोत्तमसम्बन्ध्यर्थानां तत्प्राकट्यस्थान एवं प्राकट्यं युक्तमिति हिशब्देनाह ॥ १५॥३॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे तृतीयं समानाधिकरणम् ॥३॥ मर्यते च ॥ १४ ॥ माध्यमत्र स्फुटार्थम् ॥१४ तानि परे तथा घाह ॥१५॥ सूनमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, तददर्शनं भगवददर्शनं, तजनितो विरह भावजनितः, तेन तापेन, तदा विरहकाले, न दृष्टं श्रुतं या फलकोटौ न धापि दृष्टं श्रुतं वेत्यर्थः, सूत्रेण समाधान माह तानीत्यादि..उक्तानि 'हृदी'त्यारम्या'नन्दादिकं चेयन्तेनोक्तानि, श्रुतिस्ता वां वास्तून्युश्मासि गमध्ये यन्त्र गावो भूरिशमा अयासः अवाह तदुरुगायस्य कृष्णः परमं पदमवभाति भूरी'स्य॒ग्वेदश्रुतिः, भूरिशृङ्गा इत्यस्यार्थी यशृङ्गाररुप्रभृतय इति, तानीत्युक्तियेत्यादि, तथा च सूत्रे ते पदार्या इति वक्तव्ये तानीति यत् सूत्रकृतोतं. तद् कारतूनी तिनपुंसकदर्शनात् स्वयमपि सयोक्तवानित्यर्थः ॥ १५ ॥ ३ ॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये तृतीयाधिकरणम् ॥३॥ २.न्सय कवगो। ३. न्ददाना सर्वन। ४. पर सर्वत्र सर्वादशेषु । ५, उप्तं के । - १. यत्क।

·+ चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थमविभागाधिकरणम् । ननु लीलाया नित्यत्वेन तन्मध्यपातिनां तद्दर्शनं यथा नित्यं तथा तादृक्साधनाभावेपि निजानुकम्पया कदाचित् कमपि भक्तं तत्र नयति चेत् तदा कश्चित् कालं स्थापयित्वा ततस्तं वियोजयति न वेतिसंशयः, तोपस्य कादाचित्कत्वात् तत्साध्या तत्र स्थितिरपि तथैवेति वियोजयतीति पूर्वः पक्षस्तत्र सिद्धान्तमाह । अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ तत्र प्रवेशितस्य तस्मादविभाग एव, कुतः वचनात्, तैत्तिरीयक उक्तर्गनन्तरमेव (ते. सं. १. ३. ६.) "विष्णोः कर्माणि पश्यते"त्यूचा तत्र कृतानि कर्माण्युक्त्वा तदने वदति (ते.सं.१.३.६.) "तदं विष्णोः परमं पद५ सदा पश्यन्ति सूरय" इति, पुरुषोत्तमस्वरूपवित्वं सूरित्वं तच्च भक्त्यैवेति सूरयो भक्ता एव, तेषां सदा दर्शनमुच्यते, अन्यथा लीलानित्यत्वेनैव पूर्वा तत्र स्थितगयादीनां प्रभुकर्मविषयाणां च भक्तानां सदा तद्दर्शनस्य प्राप्तत्वादिदं न वदेत् , तसाद- विभागएव, एतेनापि लीलानित्यत्व सिध्यति, एतद् यथा तथा विद्वन्मण्डने अपश्चितम्॥१६॥४॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे चतुर्थमविभागाधिकरणम् ॥ ४ ॥ एवं पुष्टिमार्गीयभक्तवृत्तान्तमुक्त्वा ज्ञानमार्गीयस्य वृत्तान्तमाह । तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितबारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृति- योगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ पूर्व (ब.सू. ४.२.५.) 'भूतेषु तच्छुते"रित्यादिना मर्यादामार्गीयस्य चागादिलय उक्तोधुना तस्य जीवात्मन उत्क्रमणप्रकार उच्यते, (बृह. ६, ४.१.) “स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्वक्रामती"तिश्रुतेस्तस्यात्मन ओक आयतनं हृदयं तदनं पूर्व प्रज्वलति, पूर्व तथा- प्रकाशमानमपि तदा प्रकाशत इतियावत् , तदा तत् प्रकाशितं द्वारं निर्गमनमार्गो यस्य तादृश उत्क्रामति, यतः श्रुतिस्तथाह (छान्दो. ६.४.२.)"तस्स हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेने प्रद्योतेनैप आत्मा निष्कामति चक्षुष्टो वा भूर्भोवे"त्यादि, यद्यप्येतावत् सर्वजीवसाधारणं तथापि विद्वांस्तु नेतरदिनरमाया निष्कामति किन्तु शताधिकया, एकशततम्या साड्या मूर्धन्या निष्कामति, अविभागो वचनात् ॥ १६॥ पूर्वोक्तरीत्या प्राप्ताङ्कानां नवभिः सूत्रनिराकरणं कृत्वा घागादिप्राणानां लया- वश्यकता व्यवस्थाप्य पुष्टिमार्गायकं विशेष सूत्रकारः प्रतिपादयतीस्यधिकरणमवतारयन्ति ननु लीलाया इत्यादिना, तारक पुष्टिस्यपुरुषोत्तममापक, तत्र पुष्टिस्थस्य समीपे, तोपस्य कादाचिरकानुकम्पारूपस्य, तथा कादाचिरकीत्यर्थः, तत्र प्रवेशितस्य कदाचिदनुकम्पया लीलायां प्रवेशितस, तसालीलास्थानात, अन्यथा नूतनाभिप्रवेशितस्यानया श्रुत्याविभागाप्रतिपादने ॥ १६ ॥४॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये चतुर्थाधिकरणम् ॥ ४॥ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृतियोगाश्च हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७॥ अधिकरणमवतारन्त्येवमित्यादिना, वृत्तान्तमाह सूत्रकार आह, तस्य ज्ञानमार्गीयस्य, अन्न मर्यादामार्गीयाणां सयोमुक्तिधा, तत्र हृदय एव सामग्रीमावल्याद् ब्रह्मप्रातिरित्येक प्रकारः, तदन्यस्तु ब्रह्माण्डमध्ये दशमद्वारा निर्गतस तत्रैव ब्रह्मतासम्पत्तिः, क्रममुक्तिस्वाभ्यां भिक्षा मह्माण्डभेदेनोत्तरकालीना, तन्नाधायां जीवस नोक्रमणं, द्वितीयायां तस्योरक्रमणमस्ति, तन विद्वदुरक्रमणाविद्वदुक्रमणयोः साम्यमस्ति न पैतिसंशयः, तत्र भाविकाम- नाया उभयोस्तुल्यत्वादुत्क्रमणे साम्यमेवेतिपूर्वपक्षे,समाधान, हृदयागमनपर्यन्तं साम्यमेव, अग्रेतु नेतिसमाधानमाहु. रच्यत इत्यादिना, सद्वितीयसद्योमुक्त्यधिकारिजीवः, पतास्तेजोमात्राः सूर्यपुरुषात् सन्मुपमागता इन्द्रियमानाः, .समभ्याददानो लभमानः, तदनं हृदयानं, पूर्व निष्क्रमणपूर्यकाले, पूर्व तथेत्यादि, निष्क्रमणपूर्वकालान्यकाले,सदा निष्क्रमणकाले, उत्तामति स मुक्तयधिकारी, तेन सकाममार्गेणैतावता विद्वदुष्क्रमणे विशेपो घोतितः, तत्र विशेपे प्रमाणमाहुर्यत इत्यादिना, 'तस्येत्यादिश्चतिवृहदारण्यकशारीरव्राह्मणस्था, भुत्यर्यस्तुस्फुटः, विद्वदविद्वजीय साधारण. १. ला के। २. लतं क। ३. तमाह सर्वेप्यादर्शाः। ४.न्वका०के।

·- . . ३९० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते (छान्दो.१०.६६.) "शतं चैका हृदयस्य नाट्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका तयो_मायनमृतत्वमेति विप्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ती"ति यतः श्रुतिराह, अत्र हेतुमाह हार्दानुगृहीत इति हेत्वन्तर्गर्भ विशेपणं, (कठोप. ३. १.) "गुहां प्रविष्टौ परमे परार्ध” इति श्रुतेर्हृदयाकाशसम्बन्धी यः परमात्मा तदनुग्रहात् तथैव भवतीत्यर्थः, अनुग्रहे हेतुर्विद्यासामर्थ्यादिति, तस्या विद्याया शेपभूताङ्गभूता या गतिः प्रजनरूपा तच्छेपभूतैव या भगवत्स्मृतिपरम्परा च ताभ्यां च यो भगवदनुग्रहस्तेन तथेत्यर्थः ॥१७॥५॥ चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे पश्चमं तदोकोधिकरणम् ॥५॥ (छान्दो.१०.६.१.) "अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्याणिग्नस्तिष्ठन्ति शुल्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्पेत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल" इत्युपक्रम्याग्रे पठ्यते (छान्दो.१०.६.५.) "तमभित आसीना आहर्जानासि मां जानासि मा"मिति “स यावदसाच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति ताव जानात्यथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यतैरेवरश्मिभिरूचं आक्रमत" इति, अत्र "तमभित" इत्याद्युक्तः सर्वसाधारण्युत्क्रान्तिः प्राप्यते, पूर्वमादित्यत्वेनोक्तख पिङ्गलस रश्मिभिरूक्रिमणं च तथा, अत्र संशय 'ओकोग्रज्वलनादे'रितरसाधारण्येपि यथा 'हार्दानु'ग्रहाद् विलक्षणा गति- विदुप उक्ता तथा रश्म्यनुसारित्वमपीतरसाधारणमुतासिन्नेवेति, तत्रावधारणमाह । रश्म्यनुसारी ॥ १८॥ रश्म्यनुसारी निष्कामत्ययमेवेति ॥ १८ ॥ विदुप उत्क्रमणेहार्दानुग्रहकृतो यथा विशेपस्तथा कालविशेषकृतोपि विशेपो भविष्यतीत्या- शक्य तन्निरासमाह, तत्राहोरात्रकृतोयनकृतो वा स भवेत् , तत्राद्यकृतो नास्तीत्याह निशि नेति । निशि नेति चेन्न सम्वन्धस्य यावदेहभावित्वाद् दर्शयति च ॥ १९ ॥ तत्र हेतुः सम्बन्धस्येत्यादि, अनुग्रहहेतुभूतो यः पूर्वोक्तो गत्यनुस्मृतिसम्बन्धस्तस्य यावद्देहभावित्वात् तत्कार्यस्खानुग्रहस्सापि तथात्वात् कालसाप्रयोजकत्वमित्यर्थः, अत्र प्रमाण- माह दर्शयति यतः श्रुतिः, (बृह. ६. ४. २२.) "तमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्ती"ति ॥ १९॥ शेपं व्याख्यातुमाहुरू- 'च विद्याशेषभूतं यत् वितीत्यर्थः ॥१७॥५॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये पञ्चमाधिकरणम् ॥५॥ रश्म्यनुलारी ॥ १८ ! अधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादिना, विषयवाक्यमाहुर्या एता इत्यादिना, विषयवाक्यं छान्दोग्यस्थदहरविद्यायां, अर्थस्तु यो हृदयपुण्डरीकगतयथोक्तगुणविशिष्टब्रहोपासकः स या एता हृदयस्य पुण्ड. रीकाकारस्य ब्रह्मोपासनस्थानस्य सम्बन्धियो नाड्यो हृदयमांसपिण्डात् सर्वतो विनिःसृता आदित्यमण्डलाद् रश्मय इव ता एताः पिङ्गलस्य वर्णविशिष्टस्य, अणिम्नः सूक्ष्मस्य, पूर्णा इति सर्वत्राध्याहारः, तिष्ठन्ति शुक्ला नीलस्य पीतस्य लोहितस्य सौरं तेज एव शरीरे स्थितं तत् पार्थिवेन फेनन्यूनाधिकभेदादनुविद्धं तच्छरीरस्य रस पाचयत् तत्तवर्ण करोति तनादित्यसम्बन्ध एवं कारणं, पित्तरूपेण तेजसादित्यस्य तत्र सत्यात् , तदाह श्रुति 'रसोध आदित्यः पिङ्गल एप शुक्' इत्यादि, तथा चादित्यमण्डलस्य पञ्चवर्णत्वात् तादृशं च भूतं पित्तमपि ताशमिति स्वपाचितमुपरजयति, तन्न नाडीस्थो रसस्तथा भवनीत्यर्थः, अन प्रकृतश्रुतौ, सर्वसाधारणी सद्योमुक्तक्रममुक्त साधारणी, तथा सर्वसाधारणं, इतरः गममुक्तादिः, इतरसाधारणमविद्वरसाधारणं, तनेतरसाधारणमितिपूर्णपक्षः सिद्धान्तस्तु विदुष एव नाविदुप इति, तदेवाहू रश्मीत्यादिना ॥ १८॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देहभावित्वाद् दर्शयति च ॥ १९॥ सूग्रमवतारयन्ति विदुष इत्यादिना, इत्याशय निशि नेतिस्त्रभागेनाशकर, तया चे निशीतिपदं मुक्तिप्रतिवन्धककालमानोपलक्षक आह सूत्रकारः समाधानमाहेत्यधी, अत्र कालविशेपस्स मुक्तिप्रतिबन्धात्याभावे ॥ १९॥ १. काक। २.प्र.क। ३. लुप्त है। . M ।

·चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे पष्ठं रश्म्यधिकरणम् । ३९१ हार्दानुग्रहस्य मुक्तिहेतोर्विद्यमानत्वादयनविशेपोप्यनयोजक इत्याह । अतश्चायनेपि दक्षिणे ॥२०॥ स्पष्टार्थमिदम् ॥ २०॥ ननु (श्रीमद्भग. ८. २२.) "यत्र काले वनावृत्ति"मितिकालप्राधान्येनोपक्रम्य "अग्नि- ज्योतिरहः शुक्ल: पण मासा उत्तरायणं तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना" इतिभग- पद्वाक्याद् ब्रह्मविदोप्युक्तकालापेक्षास्तीत्याशक्य विपयभेदेन समाधत्ते । योगिनः प्रति स्मर्यते स्मार्ते चैते ॥२१॥ ज्ञानमार्गाद योगमार्गो हि भिन्नः, तथा च योगिनमुद्दिश्यैव कालविशेपस्य गतिविशेप- हेतुत्वं मर्यते न तु ज्ञानमार्गीयस्य श्रौतस्य, इतरनिरपेक्षत्वात् । न च योगसाये अपि श्रौते एवेति वाच्यं, यतः स्मात एते, चो हेत्वर्थे, एते योगसाये ( श्रीमद्भग. ८. २४.) "अग्नि- ज्योतिधूमो रात्रि"रितिवाक्यद्वयोक्तगती वा, इदं तु श्रुत्युक्तदेवयानपिढ्यानांतिरिक्तमार्गमभिप्रेत्य समाहितं, ते एच चेदत्राप्युच्येते शब्दभेदेन तदा न विरोधः ॥ २१ ॥ ६॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये द्वितीयपादे पठं रम्यधिकरणम् ॥६॥ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रमसूत्राणुभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ " " अतश्चायनेपि दक्षिणे ॥ २० ॥ सूत्रमयतारयन्ति हार्दत्यादिना, स्पधार्थमिदमिति, 'इति घेखेति पूर्व- सूत्रादनुवर्तनीयं, तथा च चकारो निर्णयार्थकः, इत्थं चायने दक्षिणेयि मुक्तिर्नेति चेन्नेत्यर्थः, अताशब्देन पूर्वपक्ष- समाधानयोः पूर्वसूत्रादेव लाभात स्पार्थमिदं सूत्रमिति फलितम् ॥ २० ॥ योगिनः प्रति सर्यते स्माते चैते ॥ २१ ॥ सूत्रमवतारयन्ति ननु यत्र काल इत्यादिना, अनावृत्ति- मावृत्यभायं, इतरनिरपेक्षत्या'द्धार्दानुगृहीत'स मुक्तावनुग्रहेनरानपेक्षणादित्यर्थः, गती वेति, सूत्रस्थतेइतिपद स्पोक्तगतिद्वयमर्थ इतिभावः, सूत्रे साक्य बोधकपदाभावादेते इत्यनेन साइयग्रहणमयुहमत आहुरनिरित्यादि, इदं तु स्मृत्युक्तमार्गद्वयं, ते पच छान्दोग्य उक्त देवयानपित्यानरूपे गती एव, अत्रापि स्मृतावपि, शब्दभेदेनाभ्यादि शब्दभेदेन, न विरोधः श्रुतिस्मृत्योर्न विरोधः, तादशश्रुत्युक्तमार्गद्वयेपि प्रकारापेक्षासावान् न विरोध इत्यर्थः, तथ च हार्दानुगृहीतमुक्ती नान्यापेक्षागन्धोपीति फलितम् ॥ २१॥ ६ ॥ ॥ इति चतुर्थद्वितीये पष्टाधिकरणम् ॥ ६॥ ॥ इति श्रीवल्लभजीसुतगोस्वामिश्रीगोपालजीकृतेणुभाष्यपदमदीपे चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥१॥ १.णापा। २. प्रकाशमतेनातश्चेतिसूत्रादारभ्य सप्तमम ·. ॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ " ननु ज्ञानमार्गीयस्येव मर्यादामार्गीयभक्तस्याप्यचिरादिमार्गेणय गमनमुत सद्योमुक्तिरेख भवती"तिसंशयः, तत्र यथा ज्ञानिनो नियमाभावस्तथानापीति मास आह । अर्चिरादिना तत्मथितेः ॥ १॥ अचिरादिमार्गेण तस्य ज्ञानमार्गीयस्खयोत्कर्षकथनात् स एव तेन मार्गेण गच्छति न तु भक्तीपीत्यर्थः, तथा हि पश्चाग्निविद्याप्रकरणे (छान्दो. ७.१०.१.) "तद् य इत्थं विदुर्ये चैमेरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेर्चिपमभिसम्भवन्त्यचिपोहरह आपूर्यमाणपक्ष"मित्यत्रोपकमे भक्ताति- रिक्तानेवाधिकृत्य तथागतिरुच्यते, स्मृताव (श्रीमद्भग. ८. २४.) 'प्यमियॊतिरहः शुक्ल' इत्यत्र 'ब्रह्मविदो जना' इतिवचनेन ज्ञानमार्गीयस्यैव स पन्था उच्यते, अथेदं चिन्त्यते, सामोपनिपत्सु पठ्यते (छान्दो. १०. ६. १.) "अथ या एता हृदयस्य नाड्यस्ताः पिङ्गलस्थाणिन्नस्तिष्ठन्ति शुक्लब नीलस पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गल" इत्युपक्रम्यादित्यरूपस पिङ्गलस्य रश्मिरूपत्वं नाडीनामुक्त्वाग्रे वद (छान्दो. १०.६.५.) "त्यथ यौतदसाच्छरीरादुत्कामत्यथैतरेव रश्मिभिरूल ओक्रमत" इति नाडीरश्मिसम्बन्धेनैका परलोक- गतिः श्रूयतेचिरादिका चान्या (छान्दो. ७.१०.१.)"तेर्चिपमभिसम्भवन्त्यचिपोह"रित्यादि- श्रुत्युक्ता, (कौशी. १. १३. ) "स एतं देवयानं पन्धानमापद्याग्निलोकमागच्छती"ति चापरा, (बृह. ७.१०.१.) "स यदा वै पुरुषोसाल्लोकात् प्रति स वायुमागच्छती"ति चेतरा, (मुण्ड. २. १३.) "सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ती"ति चान्या, एवमनेकेषु मार्गेषु सत्स्वर्चिरादे- रेवोक्तिः कुत इति, तत्र सर्वेषां पारिभापिकमर्चिरादित्वमत एवा (छान्दो. ७. १०.८.) "थैतयोः पंथोने कतरेणचने"ति मार्गद्वयभ्रष्टानामतिकूष्टं (छान्दो. ७.१०.१०.) "जायस्थ नियखेति तृतीय स्थान"मित्युक्तं, अन्यथानेकेषां मार्गाणामुक्तानां श्रूयमाणत्वादस्य तृतीयत्वं नोच्येत, अतः प्रकरणभेदाद भिन्नोपासनशेषत्वान् मिथोनपेक्षा भिन्ना एवैते मार्गा ब्रह्मप्रापका इति मन्तव्यमिति चेत्, तनोच्यते, न हीयं परिभाषा सर्वेषु श्रुतास्ति यतस्तथोच्येत, अतो अचिरादिना तत्प्रथिते ॥१॥ द्वितीयपादे प्रथमत पुष्टिमार्गीयस्य सद्योमुक्तिधकारो दशितस्ततो मर्यादा मार्गीयस्य सद्योमुक्तिप्रकारो दर्शितस्तदनन्तर मुक्तोक्रमहादिक प्रदर्शित, तृतीयचरणे तु हृदयामिर्गतस्य मुक्त्यधिकारियो ब्रह्ममाप्तिमार्गो ब्रह्मलोकप्रकारश्च निरूप्यते, अनाधिकरणमवतारयितु सशयादिकमाहुर्नन्वित्यादिना, पूर्वपक्षमाहुस्ता यथेत्यादिना, सिद्धान्तमाहुरचिरादिनेत्यादिना, भक्कातिरिक्ताम् पञ्चाग्निविद्यावतोरण्ये श्रद्धया नपश्चरतश्च, तथा चिरादिमार्गेण, स पन्था चिरादिमार्ग तथा च मर्यादामार्गीयभक्तस्य सधोमुक्तिरेवेत्यर्थ , मर्यादामाभक्तानामेकान्त त सद्योमुक्तिरेवेति न निर्णेतु शक्यते बहूना मुक्तिमार्गाणा सरवात्, एक्वहूना मुक्तिमार्गाणा भेदोस्ति न येति चिन्त्यन्त इत्यर्थ , पठ्यते विद्याभेदेन गतिभेद पख्यत इत्यर्थ , श्रुतयस्तु दहरविद्यास्था , तेर्चिप'मिनि पञ्चाग्निविद्यास्था, 'स एत देवयान'मिति कौशीतकीयाह्मणस्था, 'स यदा वैपुरुष' इति बृहदारण्यस्था, सूर्यद्वारेणेति प्रथममुण्डकस्था, एव पूर्वपक्षे प्राप्त एकदेशी समाधातु प्रतिवदति तनेत्यादिना, सर्वेपा पूर्वश्रुत्युक्त्सर्वमार्गाणा, पारिभापिकं साङ्केतिक, एतयो पूर्व- श्रुत्युक्ता सर्यमा पारिभाषिक एकोचिरा दिमाग स देवयानमार्गो द्वितीय पितृयानमार्ग एतयोरन्यो 'जायस्वेत्यादि रूपस्तृतीयमार्ग इत्यर्थ , अन्यथा पूर्वोक्तानामनेपा मार्गाणा वास्तवैकरवाङ्गीकारेण पारिभाषिककत्वानगीकारे चेत्यर्थे, मिन्ना एव साङ्केतिकैकल्वाङ्गीकारेपि वस्तुतो भिन्ना एवेत्यर्थ , एते पूर्वश्रुतिभिरुक्ता , एषमेकदेशी स्वसिद्धान्तमुक्त पूर्वपक्षोपर्युक्त्वा तत्पूर्वपक्षोपर्यन्येन केनचित् कृत समाधान दूपयितु तदनुवदति तमोच्यत इत्यादिना, सर्वेपु श्रुता सर्वेषु विद्वस्थ प्रसिद्धा,तयोच्येतामेवेषु तेषु पारिभाषिकैकस्यमुच्यतेत्यर्थ ,नत्वित्यादितथाचैकस्यानेकावयवेपु परव २. वी के। ३ ह वा । ४ इत्यु वा। ५ मापा। ६ एव त क्स, एन वपागो। ८ मशेष कैपापु। . - . १ लप्त पु। ७ लुप्त पा। - ·चतुर्थाध्याये तृतीयपादे प्रथममर्थिराधिकरणम् । ३९३ लाघवादनेकपर्वविशिष्ट एक एव मार्ग इति मन्तव्यं, न तु पर्वभेदेन मार्गभेद इति, गौरव- प्रसङ्गात् , न चैव"मथैतैरेव रश्मिभि"रित्यवधारणानुपपत्तिरिति वाच्यं, तखाः श्रुतेरुत्क्रमणमात्र- मार्गनिरूपकत्वात् , तथा हि तत्रोपक्रमे (छान्दो. १०.६.५.) "वथ यत्रैतदसाच्छरीरा- दुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूद्र आक्रमत" इत्युच्यते, एतसात् पुरस्ता (छान्दो१०.६.१) "दथ याएता हृदयस्य नाड्य" इत्युपक्रम्य पिङ्गलस्खादित्यत्वमुक्त्वा (छान्दो.१०.६.२.)"तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवमेवैता आदित्यस्य रश्मय उभी लोकौ गच्छन्तीम चामें चामुष्मादादित्यात् प्रतायन्ते ता आसु नाडीपु सूसा आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते तेमुग्मिन्नादित्ये सृप्ता" इत्यन्तेन वाक्येन नाडीपु रश्मिप्रचारमुक्त्वाग्रे(छान्दो.१०.६.५.) थ यत्रैतदसा"दित्यायुक्तं, उपसंहारे च (छान्दो.१०.६.६.) "शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतका तयोर्च- मायनमृतत्वमेति विष्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ती"ति, एवमुपक्रमोपसंहाराभ्यामुत्क्रमणमात्रमार्ग- निरूपकत्वं न तु ब्रह्मप्रापकमार्गस्य, अतस्तदनुपपत्तिपरिहारोनर्थकः, नन्वनेकपर्वविशिष्टत्वेन मार्गस्यैकत्वे तं निरूपयन्ती श्रुतिः क्वचित् किञ्चित् पर्व निरूपयति कचिन्नेति कथम् उपसंहारेण प्राप्स्यन्त इतितात्पर्येण तथेति चेद् वीपि तदा शाखान्तरमविदुपस्तदसम्भवेन तं प्रति श्रुते- न्यूनतापातः, न हि सर्वशाखाविदं प्रत्येव कथनमिति वक्तुमुचितं, तस्यासम्भवात् , अतः खस्खशाखा- ज्ञानवन्तं प्रत्येव तथा, अध्ययनविधेरपि तावन्मानपरत्वात् , शाखान्तरसंवादिपर्वकथनानुप- पत्तिश्च,उपसंहारेणैव तयापि प्राप्तिसम्भवात् , अतो विरुद्धदिकानां खखमार्गेणैकग्राममाप्तिवदिहापि भवितुमर्हति, खातव्येण सर्वैर्मागैब्रह्मप्राप्तिः,न चैव (छान्दो.७.१०.८.) "मथैतयोः पथो"रितिद्वि- वचनानुपपत्ति (छान्दो.७.१०.८.) 'र्जायस्व त्रियखे त्यस्य तृतीयत्वं चानुपपन्नमिति वाच्यं, अचिरा- दिकमुक्त्वोपसंहर (छान्दो. ७.१०.२.) "त्येप देवयानः पन्था" इति, श्रुत्यन्तरे च (कौ.१.३.) "स एनं देवयानं पन्थानमापद्यामिलोकमागच्छती"ति, तथा च ब्रह्मप्रापकाः सर्वे मार्गा देवयाना इत्युच्यन्ते,(श्रीमद्भग.१६.५.) "देवी सम्पद् विमोक्षाये"तिभगवद्वाक्याद् दैव्यां सम्पदि ये जातास्ते . प्रसिद्धस्तेषां पृयामाधान्याहीकारे पर्वत्वमेव न भवत्येवेत्यर्थः, गौरवप्रसद्वात् तेषां पृथकार्यकारणभावाङ्गीकारे गौरवात् , पुनः श्रुत्या मुक्तिमागांनेकत्वमाशय निषेधति न चेत्यादि, एवं मुक्तिमार्गस्यैकत्वे, अवधारणेत्यादि, तथा चैतस्थाप्येकमार्गस्यादितरपर्ववाभावाच कथं मार्गकरवमित्याशङ्का, 'अौतेरेवे'त्यस्य मुक्तिमार्गखण्डने हेतुस्तस्या इत्यादि, उत्क्रमणेत्यादि,तथा चोरक्रमणमार्ग एवैतच्छ्रुतिप्रतिपाद्यो न तु मुक्तिमार्ग इति न तन्मार्गनानास्वमित्यर्थः, उत्क्रमण- मानपदेन मुक्तिमार्गप्रतिपादकरवव्युदासः तत्रोपक्रम उत्क्रमणमार्गोपफमे, तदनुपपत्तीत्यादि, एतच्छुतिप्रतिपायस्थ मुक्तिमार्गस्वाभानैतदर्थस्य परिहारोनर्थक एपेत्यर्थः, एकमार्गवादिमत दूपयितुं पृच्छति नन्वित्यादि कथमित्यन्तेन, एकमार्गवादिमतं दूपयितुं तन्मते समाधानमाहोपसंहारेणेत्यादि, उपसंहारेण सर्वशास्रोतपर्षणां लाभो भविष्यतीति, तथैकमार्गसिद्धान्ततोपसंहारेणैकमार्गता, समाधानं दूषयतीति चेदित्यादिना, तदसम्भवेन सकळपर्वोप. संहारासम्भवेन, न्यूनतापातो निखिलपर्यविशिष्टैकमार्गयोधकत्वाभाधापत्तिरित्यर्थः, कथनं श्रुतेर्मुक्तिमार्गकथनं, तस्यासम्भवात् सर्वशाखाविद इदानीं कलावधिकारिणः श्रोतुरसम्भवादित्यर्थः, अतः सर्यशाखाविदोसम्भवतः, तथा श्रुतेर्मुकिमार्गबोधनं, तायन्मात्रमेकशाखाध्ययनमा, शाखान्तरसंवादीत्यादि, तथा च शाखान्तरमसिद्ध- मुक्त्यानां शाखान्तरे प्रतिपादितत्वं नोचितं स्मादित्यर्थः, तत्र हेतुरुपसंहारेणेत्यादि, तथा चाझिपयोजनाभेदयो. रुपसंहारप्रयोजकयोः सत्वादुपसंहारेणैवार्थसिद्धेः वासान्तरसंवादिपर्वणः पाखान्तरे कथनमनुपपन्नमित्यर्थ., एवमेक- मुफिमार्गवादिनं दूपयित्वैकदेशी स्वसिद्धान्तं स्थापयत्यतो विरुद्धेत्यादि, विरुद्ध दिकानां मध्यस्थप्रामस्य चतुर्दिक्षु विधमानलोकानां, इहापीत्यादि, नानामुक्तिमार्गीयाणां स्वस्वमार्गेणैव ब्रह्मप्रातिरित्यर्थः, एवं मुक्तिमार्गाणां नानावं, १. साक। २. तथपागो। ५० अ. भा.प्र. ३भा कैपु।

·" श्रीमद्रासूनाणुभाप्ये प्रदीपसहिते 'देवा' इत्युच्यन्ते, तेषां 'या' गमनं यत्रेति ते सर्वेपि मार्गा 'देवयान'शब्देनोच्यन्ते, द्वितीयस्त्व- विशिष्टः, एवं द्वित्वं त्रित्वं चोपपद्यते,न चोक्तरीत्या लाघयादेक एव स मन्तव्यः, स्वतःप्रमाणभूता हि श्रुतिः, सा येन यदा या श्रुता तदर्थावधारणे द्वितीयस्यानुपस्थितत्यान्न लाघवगौरवतद्विचाराव- सरः, कचिदुपस्थिती चोक्तनाधकैरुपसंहारानवकाशः, अपरं च, ब्रह्मविदः क्रममुक्तो गन्तव्यो मार्गो ह्ययमुपदिश्यते, तत्तल्लोके तदानन्दानुभवश्वावश्यकः, तथा चोपासनभेदात् फलभेदसावश्यकत्वान् मार्गभेदोपि तथेति सर्वेष्वेकरूपफलप्रसञ्जक उपसंहारो न युक्तः, किं चोपासने कर्मणि चोप- संहारःसम्मतः, मार्गस्तु नान्यतररूपोतो यखोपासकस्य येन मार्गेण गमनं स मार्ग उपदिश्यत इति नोपसंहारो युक्तः, अविधेयत्वादपि तथा, एतद् यथा तथा पुरस्तान निरूपित (प्र.सू.३.३.५.)"मुप- संहारोभेदाद् विधिशेषरत् समाने चे"त्यत्र, एवं सत्यर्चिपशब्देनाचिरुपलक्षितो मार्ग उच्यते, आदिपदेनान्ये सर्वे मार्गाः संगृह्यन्त इति नानुपपत्तिः काचिदिति चेत्, अत्र वदामः, 'अचिरादिभ्य' इत्युक्तं भवेत् त्वद्रीतिरेव चेदभिप्रेता भवेत् , तमान्नैव- मित्यवधार्यते, अर्चिरादिनेत्येकवचनान्यथानुपपत्या मार्गस्सैकत्वमवश्यमूरीकार्य, एवं सति श्रुतिपु यावन्ति पर्वाण्युक्तानि तानि सर्वाण्येकसिन्नेवाचिरादिमार्गे वर्तमानान्यपि यस्योपासकस्य यावत्पभोगो भावी तं प्रति तावत्पर्योक्तिर्यस्य यावतां तेषां स न भावी तं प्रति न तदुक्तिस्तद्भोगाभावादिति नानुपपन्नं किञ्चित् , ननु त्वयाप्यनुकानां पर्वणां तत्र स्थिति वदतोपसंहार एवोक्तो भवति प्रापकत्वेनेति चेत् , सादेतदेवं यदि तस्यैव गन्तुर्भोगाय तदपि पर्व तत्रोच्येत , न त्वेवं, किन्त्वेकवचनानुरोधान् मागैक्ये निश्चिते ये प्रति यद पर्वोच्यते तत् तत्र कण्ठोक्तमेवेति नोपसंहारापेक्षा, अग्रेन्यत्रोक्तानां पर्वणामर्नुक्तस्थले सन्नि- वेशोत्यापि सूत्रकाराभिमत एक एव मार्ग इति ज्ञायते, श्रुती सर्वत्र पूर्वपरामोदपि तथा॥१॥ . . - . द्वितीयः पितृयानमार्ग, द्वित्वं देवयानपितृयानमार्गावादाय द्वित्व नित्वं च 'जायस्वे'तिमार्गमादाय योध्य, उक्तरीत्या मार्गनानात्वकल्पने गौरवान् नानापर्वविशिष्टो मुनिमार्ग, द्वितीयस्य द्वितीयमुक्तिमार्गस्येत्यर्थ , नेत्यादि, तथा च द्वयोरुपस्थिती लघुपक्षोपादान गुरोरत्यागोनुपस्थितौ तु विचारानवसर एवेत्यर्थ , कचिदुपस्थिती कस्यचिदेकशाखाध्यायिनो नानाशाखाध्ययनवशासानाशाखीयमुक्तिमार्गाणामुपस्थिती राघवगौरवविचारप्रसता. चपीत्यर्थ , उक्तवाधक स्वाध्यायविधिबलादेकशाखाध्ययन तदर्थमेव च शाखा विभाग एकशाखानुसरणेन स्वस्थ सर्वशास्त्रार्थसम्परया शाखान्तरीयोपसहारे प्रयोजनाभावश्चेत्युक्तबाधकरित्यर्थ , परोक्त दूपयिरवा खमते युक्त्यन्तर वदत्यपर चेत्यादिना, मार्गो मुक्तिमार्ग, नान्यतररूपो न कर्मापासनयोर्मध्य एकरूपोपीत्यर्थ , उपसहारे दूपणान्तरमाहुरविधेयत्वादिति, उपसहारस्थाविहितत्वात् तथा भवतीत्यर्थ , नन्वविहितस्व कुनोपसहारे दृष्ट तत्स्थलमाहैतद् यथेत्यादि, तन् निरूपितमिति, निरूपणप्रकारे हि समाने योर्धाभेदादुपसहार स विधिशेपा येग्निहोत्रादयस्तद्वदिस्युक्त, अग्निहोत्रादयो हि सर्वेपा समाना अपि येषा शाखिना दशाङ्गविशिष्ट विहितास्तेपामेव ते तथानुष्ठेया नेतरेषा, तथाविधानाभावात् , एवं यद्यपर्वविशिष्टो मुक्तिमार्गों यद्यच्छाखायामुक्तस्तेन मार्गणैव तस तस्य सकलशास्त्रार्थसम्पत्त्या कृतार्थतासम्भवात्तत्तन्मार्गस्य तत्तच्छाखीय प्रत्येव विहितत्वासोपसहारशक्षालेशोपीतिभाव, सिद्विमाहेवमित्यादि, एवमुक्तरीत्यान्यमुसेन पूर्वपक्षमुक्त्या सिद्धान्तमाहुरन वदाम इत्यादिना, तस्मात् सूने बहु वचनाभावात् , नैवं न वाद्युक्तरीत्या मार्गभेद इत्यर्थ , तद्भोगाभायात् तत्र तावरपूर्वोक्तमोगाभावात् , तत्रैकसिन् मार्ग, तस्यैकस्य मुक्त्यधिकारिण, तदपि तद्भोगायतरदपि, एकस्मिन् मार्ग में प्रति य मुक्त्यधिकारिण प्रति, तत् पर्व, तन मार्गे, कण्ठोतमेय तस्य भोगार्थमेवेत्यर्थ , अग्ने अग्रिमसूत्रे, अन्यत्रोकानामन्यशाखोक्तानां अनुक्तस्थले शासातरीयोपासकभोगाथै, पूर्वपरामदर्चिपोहरत आपूर्यमाणपक्ष' मित्यादिश्रुतिभिरर्चिास्सैकसव सर्वत्र परामपादित्यर्थ , तथा मागक्य, इस्य च ज्ञानिनामेव क्रममुक्तिर्मर्यादामागीयभक्ताना तु सघोमुक्तिरेवेति सिद्धम् ॥ . १.पा। २ये के । ३ प्यु कंगो। ४ °मु°वपागो। ५र्शा सर्वेप्यादर्शा । ६ प्रदीपकारस्यैवानं पाठ।

·" , चतुर्थाध्याये तृतीयपादे प्रथममचिरायधिकरणम् । ३९५ वायुमव्दादविशेपविशेपाभ्याम् ॥ २॥ छान्दोग्ये वायुर्न पठ्यते, कौशीतकिश्रुतौ तु (को.१.३.) "स एतं देवयानं पन्धानमापयाग्नि- लोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोक"मिति वाय्वादयः श्रूयन्ते, तत्रार्चिपोमेश्चामेदान विचारणीयमस्ति, वायुलोकं कमाल्लोकात् गच्छतीत्या- काक्षायामाह वायुमन्दादिति, (छान्दो.७.१०.२.)"अर्चिपोह-- यान् पड्डदडेति मासांस्तान् मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादि वायुलोको निवेशयितव्यः, तथा च संवत्सरलोकाद् वायुलोकं गच्छतीत्यर्थः, तत्र विनिगमक- माहाविशेषविशेषाभ्यामिति, अत्रेदं ज्ञेयं, अग्निहोत्रादिकर्ममिश्चित्तशुद्धायुपासनाभिर्ज्ञानोदये क्रममुक्त्यधिकारी हि तत्तल्लोकं गत्वा भुक्त्वान्ते ब्रह्म प्राप्नोति, कर्म त्वनिसाध्यं भूलोक एव च भवत्यत आदौ तत्रत्यो भोगस्ततस्तदुपरितनलोकानां, (ते.बा.३.७.७.) "पृथिवी दीक्षा तयाग्नि- दीक्षया दीक्षितः", (आप.कल्प.१.१३.५.) "यथा पृथिव्यग्निगर्भ"त्यादिश्रुतिभ्यो भूरमिप्रधाना भवत्यतोचिराख्यमग्निलोकमादौ गच्छति, ततः कर्मोपासनयोरहरादिसंवत्सरान्ते काले विहितत्वात् तत्र तत्रै गत्वा भुंक्ते, तथा च संवत्सरान्तानां भूसम्बन्धित्वेनाविशेषात् तन्मध्ये यायो प्रवेशः, भूलोकादुपर्यन्तरिक्षलोकस्तदुपरि द्युलोकः, तथा च (ते.सं.३.४.५.) "वायुरन्तरिक्षस्साधिपति"- रितिश्रुतेः (तै.सं.३.४.५.) "सूर्यो दिवोधिपति"रितिथुतेस्तयोः पौर्वापर्य विशेपो हेतुरस्ती- 'त्यादित्यलोकात् पूर्वमुक्तरीत्या भूलोकमध्यपातिसंवत्सरस्य परस्ताञ्च वायुनिवेशयितव्य इत्यर्थः, ननु (छान्दी. ७.१०.१.) "तेचिपमभिसम्मवन्त्यचिंपोह"रित्यादिश्रुतिरुक्तमुक्तमनूद्यानूद्यापादानत्यं वदन्ती पूर्वोत्तरयोरव्यवधानं सूचयतीति नोक्तमादरणीयमिति चेत्, सत्यं, यसोपासकस न बायुलोकमोगस्तं प्रति सोक्तिर्यस्य तु तद्भोगस्तस्योक्तरीतिर्गिस्यादिति नानुपपत्तिः काचित । केचित् तु “स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोक"मि- त्यविशेपेण वायुरुपदिश्यते मिथः पौर्वापर्यप्रापकपदाभावात् , (बृह.७.१०.१.) “यदा वै पुरुषोसा- लोकाट प्रति स वायुमागच्छति तसै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्द्ध आक्रमतेस आदित्यमागच्छती"तिश्रुत्यादित्या पूर्वो वायुर्विशेपेणोपदिश्यत इत्यव्दादित्ययोरन्तराले निवेशयितव्य इत्यर्थ वदन्ति, स चिन्त्यते, यथा (छान्दो. १०. ६. ५.) "तेन स ऊर्च आ- घायुमब्दादविशेषविशेपाभ्याम् ॥ २॥ अनुक्तपर्वस्थलमुदाहत सूत्रमवनारयन्ति छान्दोग्य इत्यादिना, तत्र विनिगमक संवत्सरलोकाद् वायुलोकगमने विनिगमक, अविशेषविशेषी की येत्याकासायां तो विवेक्तुमाहुरचेदमिति, अत्र सूत्रे, इदमविदोपविशेषयोर्नियंचनं, एवं चार्चिरादिसंवरसरान्तानां भूसम्बन्धोविशेपो वायोरधोलोकाधिपत्यमादित्य स्य च तदुपरिलोकाधिपत्यमितिविशेपसाभ्यामविशेषविशेषाभ्यामित्यर्थः, तावोपपादयन्त्यग्निहोत्रेत्यादिना, छान्दोग्यश्रुतिविरोधमुपन्यस्यन्ति नन्वित्यादिना, अपादानत्वं बदन्तीति, तथा च यमालोकाद् यं लोकं गच्छन्ति तेषामवधीभूतानां कर्मभूतानां च सर्वपां निरूपणात् तत्र वायुकर्मकगमनावधीभूतं वस्तु वा शब्दं श्रुतीन फेनापि शब्देन प्रतिपादितमित्यतो नोक्तमादरणीय संवत्सरलोका वायुलोकगमनं नादरणीयमित्यर्थः, उक्तविरोध. परिहारमाहुः सत्यमित्यादिना, सोकिदछान्दोग्यश्रुत्युक्तिः, तद्भोगो वायुलोकभोगः, उक्तरीतिः संवरसरलोकाद् वायुगमनोक्तिः, केचित्तु शङ्कराचायोस्तु, अधिशेपेणापादानयोधकपदव्यतिरेकेण, पदाभायात् पञ्चम्यन्तपदामाया- दित्यर्थः, तथा चैवमुपपादितोऑविशेषपदवाच्योम भादित्यलोकगमनोतिर्विशेषपदार्थः, यदा मुक्तिदशायां, पुरयो मुक्त्यधिकारी, तस्मा मागताय, स यायुः, तत्र स्वस्थाने, विजिहीते स्थानदानं करोति, स्थानस्वरूपं ययादि, रथचक्रस्य सं छिद्र, तेन छिद्रेण, अम्दादित्ययोरन्तरालेबधिरवेनोकोब्दपवाच्य आदित्यश्च तयोरन्तराल इत्यर्थः, तन्मतं दूषयन्ति स चिन्त्यत इत्पनेन, स तदुनो विशेषपदार्थः, चिन्त्यत उक्तस्य १.पी० पागो। ३.दी क्रपा। २. ०रातूफालातू फ। ४. लोके के। ५. स्प।

·३९६ श्रीमद्रासूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते क्रमते स आदित्यमार्गच्छती"तिविशेपोपदेश इत्युच्यते तथा "स वरुणलोक"मित्यत्रापि वक्तुं शक्यं, न च "स आदित्यमागच्छ"तीत्यत्र तच्छन्दस पूर्वपरामर्शित्वाद् वायुलोकगतस्यैव पूर्वलात् तथेति वाच्यं, (कौ.१.३.) "अमिलोकमागच्छति स चायुलोकं स वरुणलोक"- मित्यत्रापि तुल्यत्वात् , किं चैवमग्निलोकानन्तरं घायुलोक इत्यपि वक्तुं शक्यमतो विद्वद्भिरुपेक्ष्योयं, चाजसनेयिनस्तु (बृह.८.२.१५.) "मासेम्यो देवलोकं देवलोकादादित्य"मिति पठन्ति, तत्राप्या- दित्या पूर्वो देवलोकाद परो वायु यः, एकनादित्यात् पूर्वत्वे सिद्ध मार्गक्यादन्यत्रापि तथात्वस न्यायप्राप्तत्वात् , सूत्रकारेण तु छन्दोगश्रुत्यपेक्षयोक्तं वायुमन्दादिति, एवं सति मासेभ्यः पर- स्तादब्दनिवेशन कार्य, नच "वायुमब्दादि"तिस्त्रान् मार्गभेदापत्तिः, देवलोकसादित्याधिष्ठेयत्वे- नादित्यमध्यपातित्वमभिप्रेत्य छन्दोगश्रुतिस्तथोक्तवती तदनुसारेण व्यासोप्यतो नानुपपत्तिः॥२॥ तडितोधि वरुणः सम्बन्धात् ॥३॥ (छान्दो.६.१५.५.) "आदित्याचन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युत"मित्यत्र पठितविद्युल्लोकात् परतो वरुणलोको निवेशनीयः, तत्र हेतुः सम्बन्धात्, तडितोपसम्बन्धित्वाद् वरुणस तत्पतित्वाद तथा ॥३॥ वरुणाचाधीन्द्रप्रजापती ॥४॥ स्पष्टमिद, अचिरादिपाठे विद्युदनन्तरं (छान्दो.६.१५.५.) "तत्पुरुपो मानवः स एतान् ब्रह्म गमयती"ति पठ्यते, तत् तु यस्योपासकस्य वरुणादिलोकगमनापेक्षा नास्ति तमपेक्ष्यति ज्ञेयम् ॥ ४ ॥१॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये तृतीयपादे प्रथममर्चिराद्यधिकरणम् ॥१॥ विशेषत्वमुपपद्यते न घेति विचायत इत्यर्थः, तेन रथचक्रस्य छिद्रेण, इतिविशेषोपदेश'तेने ति यत् पद 'मूर्ध आक्रमत' इति चाभ्यां सूझोत्तो विशेपोपदेश उदाहरणेपि, वक्तुं शक्यं तच्छन्दस्थानापनेतच्छन्दस्य स इति तच्छब्दस्य सत्वाद् विशेषोदाहरणत्वं वक्तुं शक्यमित्यर्थः, स्वोक्तदूपणदृढीकरणायाशकन्ते न चेत्यादि, स इति तच्छन्दस्य सत्वाद् तथा विशेपोदाहरणत्वं, तुल्यत्वात् स इति तच्छन्दस्यार्थीलब्ध्योललोकाक्रमणस्य च सत्वाद् विशेपोदाहरणस्वस्थ तुल्याधादित्या, दूषणाम्तर भाषयान्त कि चेत्यादिना, एवं पूर्वपरामपर्कतच्छदायाधलाफाफमरूपायस्य शिष- पदार्थत्वे, अग्निलोकेत्यादि, तथा चा निलोकमागच्छति स वायुलोक मेतद्भागेपि स इति तच्छन्दस्वार्थाप्लब्ध्योय. क्रमणस्य च सरवादग्निलोकधायुलोकयोर्मध्येप्यब्दलोककल्पनापत्तिस्तथा च विशेषलक्षणस्य विशेषोदाहरणेतिव्याप्तिरिति- भावः, नन्वादित्यात पूर्व वायुलोकं देवलोकात् स गच्छतीतिक्रमस्वीकारे वायुमन्दादितिसूत्रेणाब्दात संवत्सरलोका वायु गरछतीस्युक्तार्थविरोध इत्यत आहुः सूत्रकारेणेत्यादि, एवं सति वाजसनेयिच्छान्दोग्याभ्यामेक- मार्गस्योक्तत्वे सति, मासेभ्य इत्यादि, तथा च वाजसनेयिश्रुतौ मासेन्यः परस्सादादित्यलोकात् पूर्वमन्दनिवेशः कार्य इत्यर्थः, ननु मासेभ्योब्दलोकं ततो देवलोकं ततो वायुं सत आदित्यमितिगमनक्रमे मध्ये देवलोकस्य व्यवधानाद् 'वायुमब्दादितिसूत्रोक्तमार्गाद् भेदापत्तिरित्याशङ्कते . न चेत्यादिना, समाधानमाहुर्दैवेत्यादिना, आदित्यमध्यपातित्वमिति, तथा च देवलोकस्यादित्यकोटौ निवेशेब्दाद वायुं वायोरादित्यमित्येव क्रमः सिद्ध इति न मार्गमेदापत्तिरितिभावः, व्यासोपि नथोकवानिति विभक्तिविपरिणामेनान्वयः ॥ २ ॥ तडितोधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३॥ नन्वादित्यलोकपर्यन्तं मार्गक्योपपादनेपि वरुणलोकनिवेशने स्थाननियामकाभावान् मार्गभेदापत्तिरित्यतः सूत्रेण समाधानमाहुरादित्यादित्यादि, तत्र विद्युलोकात् परतो घरुणलोकनिवेशे, तत्पतित्वादप्पतित्वात् , तथा विद्युल्लोकानन्तरं वरणलोकनिवेशः ॥३॥ वरुणाञ्चाधीन्द्रप्रजापती ॥ ४॥ स्पष्टमिदं, इदं सूत्रं स्पष्टार्थमित्यर्थः, नन्वर्चिरादिमार्गे विधुलोकानन्तरं ब्रह्मप्राप्तिः श्रूयते न वरुणलोकमाहिरितिमा क्यविरोध इत्यत आहुरचिरादीत्यादि, तत् तु विद्युलोकाद् ब्रह्मलोक' गमनं तु तमपेक्ष्योक्तमित्यर्थः ॥ ४ ॥१॥ ॥ इति चतुर्थप्रथमे प्रथमाधिकरणम् ॥ १॥ . , ·चतुर्थाध्याये तृतीयपादे द्वितीयमातिवाहिनाधिकरणम् । मार्गक्यनियममभिप्रेत्य सूत्रकारोन्यत्रोक्तानामन्येपामपि लोकानां तव निवेशनमाह, विद्युदनन्तरं "तत्पुरुषो मानवः स एतान् ब्रह्म गमयती"त्या भवति संशयः, उक्तश्रुतेर्गमयित्रैव ब्रह्मप्राप्तिरिति निश्चीयते, स च विद्युदनन्तरमेव पठ्यते, एवं सति यस वरुणादिलोकगमनं तस्स वचनाभावेन गमयित्रप्राप्तेब्रह्मप्राप्तिर्भवति न वेति, तब वाचनिकस्य यावद्वचनत्वात् तदभावेन सा न भवतीति प्राप्त आह, आतिवाहिका इति । आतिवाहिकास्तल्लिङ्गात् ॥ ५॥ (४. ३. २.) एतदुक्तं भवति, यसोपासकस यावत्फलभोगानन्तरं ब्रह्मप्राप्तिर्भाविनी तस ताव- तद्भोगानन्तरं ब्रह्मप्राप्तिर्भवत्यत एव कौशीतकिश्रुतौ प्रजापतिलोकानन्तरं ब्रह्मलोकः पश्यते, अन्यथा कृतसाधनपैयर्थ्य तेषां ब्रह्मप्राप्तिसाधनत्वयोधकश्रुतिविरोधश्च स्यात् , तथा च यत्रातिवाहिकचतिर्नास्ति तत्राप्यातिवाहिको भगवदीय एवं ब्रह्म प्रापयतीति नेयं, वस्तुतस्तु वहव एव तादृशाः सन्तीतिज्ञापनाय बहुवचनमत्रोक्तं, तन्मध्ये कचनागत्यैक एव नयतीति- ज्ञापनाय श्रुतावेकवचनं, तत्र हेतुस्तल्लिङ्गात् , 'तत्पुरुपोमानव' इत्यत्र ब्रह्मसम्बन्धित्वं लिङ्ग- मुच्यते, तेनेदं ज्ञाप्यते यथा विद्यावलात् तत्तल्लोकप्राप्तिस्तथैव ब्रह्ममासिरपीति न किन्तु भग- पदीयपुरुषानुग्रहेणैवेति, न च पूर्वपूर्वलोकाधिष्ठातृदेवा उतरोत्तरलोकं प्रत्यातियाहिका यथा तथा ब्रह्मप्रात्यव्यवहितपूर्वलोकदेवा एव ब्रह्मप्रापका इति तत्पदेन स लोक एवोच्यत इति वाच्यं, तदेवरलोकेषु तदकथनं यथा तथानापि न कथयेत् , लोकाधिष्ठातृदेवानामातिवाहिकत्वोक्ता- वचिलोंकमापकातिवाहिकस्याभायात् तत्प्राप्तिर्न सात्, तथा सति देवयानमार्ग एयोच्छियेत, अतो यथा विद्यापलेनवाधिपः प्राप्तिलथेतरेपामपीति युध्यस्थ, कस्यचिदल्पलोकगत्यनन्तरमेव ब्रह्मप्राप्तिः कसचिद् बहुलोकगत्यनन्तरं सोच्यत इति भोगभूमित्वमेव तेपामयगन्तव्यं, सर्वेषां सर्वत्र गमने देवयानं पन्थानं बदन्त्याः श्रुतेः सामितत्कल्पनमनुपपन्नं स्यात्, अत उपासनाभेदेन फलभेदं ज्ञापयन्ती तथा वदतीति युक्तमुत्पश्यामः ॥ ५॥ ननु (बृह.८.२.१५.) "तेपामिह न पुनरावृत्ति रत्तीत्यादिश्रुतिभ्यो देवयानं पन्धान प्राप्तानां पुंसां ब्रह्मविचमवश्यं वाच्यं, तेन सद्योमुक्तौ सम्भवत्यां सत्यां क्षयिष्णुत्वेन क्षुद्रानन्दत्वेन आतिवाहिकास्तल्लिनात् ॥ ५॥ सूत्रमवतारयन्ति मार्गक्येत्यादिना, मार्गक्यं सर्वेषां कममुक्तिमागाणा देवयानपथरयेन मागक्य, तयाचिरादिमार्ग एव, निवेशनं पर्धत्वेन निघेशनं, उपोद्घातसङ्गत्याधिकरणमारचयितुं संशयादिकमाहुर्यिादित्यादिना, वचनामावेन विघुल्लोकानन्तरं महाप्रापक पुरुषवचनं यथास्ति तथा वरणलोकं गतस्य नामापकपुरुषपचनाभायेनेत्यर्थः, तत्रेत्यादिना पूर्वपक्षमाहुः, तन्न प्राप्राप्तिविषये, तदभावेन गममित- धाचनिकत्वाभावेन, सा वरुणलोकं गतस्य ग्रामतिः, आह सूत्रकारः समाधानमाहेत्यर्थः, ब्रह्मप्राप्तिरमानव. पुरुषेण कारिता प्राप्राप्तिः, अन्यथोपाप्तकस्य ब्रह्ममात्यभाये, तेपामुपासनानां, आतिवाहिकोपकृष्टस्याना- दुरकृष्टस्थानप्रापकः पुरुषः, ताशा उत्कृष्टस्थान प्रापकाः पुरपाः, अत्र सूत्रे, नयति ब्रहा नयति, एकवचन- 'ममानवापुरुष' इत्येकवचनं, तत्पदेनामानवपुरपायाचकपदेन, स लोक एव ब्रह्मास्यव्यवहितदेवलोक दव, तदेतरलोकेषु ब्रह्ममातिव्यवहितलोवेयु, तदकयनममानवपुरुषाकथनं, अमाध्यम्यवहितलोकस्थलपि, न कथयेत् पूर्यलोकस्यानामेवाने प्रापकतायास्तुल्यत्वादातिवाहिक न कथयेदित्यर्थः, अचिोंकेत्यादि, अचिौकप भूलोकान- तत्यादमानुपाघसम्भवादित्यर्थः, कस्यचिदुपासकस, सा ग्रहप्रातिः, तेषां लोकानां, श्रुतेः स्वपलोकगमन- प्रतिपादिकायाः श्रुतेः, सामितकल्पनं मुक्तिमार्गीयाल्पलोकप्रतिपादकत्वं, अतोल्पकथनदोषप्रसक्तिः ॥५॥ १. स त केवपारय। २.न्यां के।

·- . ३९८ श्रीमदमसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते च हेयानां परमफलप्राप्तिविलम्बहेतूनामचिरादिलोकानां कामना कुतो यतस्तद्धेतुभूतोपासनाः सम्भवन्ति ? किञ्च, (व.स.४.३.१.) "अचिरादिना तत्प्रथिते"रित्यत्र यदुक्तं ज्ञानमार्गीस्यैवाचिरा- दिनासिन भक्तिमार्गीयस्पेति, तदप्यनुपपन्नं, (श्रीमद्भाग. ११.२१.३२.) "यत् कर्मभिर्यत् तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यदि"त्युपक्रम्य(श्रीमद्भाग.११.२१.३३.) "सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसा खर्गापवर्ग मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छती"तिभगवद्वाक्याद्भक्तस्याप्येतद्वाञ्छाफले सम्भवतोन्यथा प्रभुन वदेव, एवं सति भक्तिसुखं हित्वान्यत्र कामनायां हेतुर्वाच्य इत्याकालायां तमाह | उभयव्यामोहात् तत्सिद्धेः ॥ ६॥ अत्रेदं ज्ञेयं, देवयानः पन्था अपि भगवतैच सृष्टोस्ति, तथा चोक्तहेतुभिस्तत्र कस्यापि कामा- भाव तत्सृष्टिळा सादतो भगवानेव कांचन व्यामोहयति ज्ञानिनो मर्यादामार्गीयभक्तांचात- स्तकामनासिद्धेस्तत्फलभोग इति । यत् त्व'चिरादेर्मार्गगन्तणां देहवियोगेन पिण्डितकरणग्रामत्वेनाखातम्यं व्यामोहः, अर्चि- रादीनां चाचेतनत्वेनास्यातव्यं व्यामोहः, कार्यकरणासामर्थ्यमिति यावत् , तेनाचिराद्यधिष्ठात- देवैरतिवाह्यन्त इति सिद्ध मितिव्याख्यानं, तन साधीयः, व्यामोहशब्दस्यान्यथाज्ञानवाचकत्वे- नासामर्थ्यावाचकत्वात् , तथा सत्यचिर्लोकमपि न प्राप्नुयात् प्रापकाभावादित्युक्तम् ॥ ६ ॥ ननु विद्युतो वरुणादिलोकपास्यनन्तरं यस्य ब्रह्मग्रामिस्तस्य तल्लोकसम्बन्धी ब्रह्मप्रापका पुरुषोस्त्युत स स्वत एव तत् प्रामोतीतिसंशय उत्तरं पठति । वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥७॥ न हि ब्रह्मप्राप्तिविद्युल्लोकसम्बन्धिपुरुषसामर्थेनोच्यते किन्तु ब्रह्मसम्बन्धितत्सामध्येन, तथा च यत एव लोकात् तत्प्राप्तिस्ततो ब्रह्मसम्बन्धिपुरुपादेव, एवं सति विद्युल्लोकात् तत्प्राप्ती यो ब्रह्मसम्बन्धी पुरुपः प्रापक उक्तस्तेनैव ततो वरुणादिलोकेभ्योपि ब्रह्मप्राप्तिः, तत्र हेतुमाह तच्छुतेः, (बृह.८.२.१५.) "तान् वैद्युतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयतीतिश्रुतेः, अत्रै त्ये'तिवचनाद् यत एवं लोकाद् ब्रह्मप्राप्तिर्मवित्री तत्रैवागत्य ब्रह्म प्रापयतीति गम्यते, उभयव्यामोहात् तरिसद्धेः॥ ६॥ तेषां मह्यमात्यधिकारिणां, तद्धेतूभूतोपासनास्तत्तलोकीयचदानन्द हेमूतोपासनाः, भक्तिसुखं परमानन्दात्मक, ननु तेपामित्यारभ्यावतरणमुक्तं स्फुटाथै, सूत्रेण समाधान वक्तुमाहुरत्रेदमित्यादि, उक्तहेतुमिरुस्कृष्ट फलं त्यक्त्वा क्षुद्रफल इच्छासम्भवादित्यादिहेतुभिः, तत्रार्निरादिलोकफले, तत्सृष्टिरर्चिरादिलोकराष्टिः, उभयव्यामोहादितिसूत्रभागार्थमाहुानिन इत्यादिना, अतो भगवत्कृतव्यामोहात् , दूपयितुं कस्खचिन्मतानुवादमाहुर्यत् स्वित्यादिना, पिण्डितेत्यादि, अर्घलोकगमनासमर्थकरणग्रामस्येनेत्यर्थः, अ. स्वातन्यं स्वतोगमनासामध्ये, अस्वातन्यं स्वयमूर्यलोकप्रापणेसामर्थ्य, व्यामोह 'उभयव्यामोह पदार्थः, दूपयन्ति तन्नेत्यादिना, दूषणहेतुमाहुामोहेत्यादिना, तथा सति गन्तुः करणानां सामध्योभावे सति, प्रापकामाचात् प्रापककरणानामभावात् ॥६॥ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुते ॥ ७ ॥ सूत्रमवतारयन्ति ननु विद्युत इत्यादिना, विद्युतो विद्युलोक- प्रात्यनन्तरं, तल्लोकसम्बन्धी तल्लोकवासीत्यर्थः, स गन्ता, तद् ब्रह्म, विद्युल्लोकसम्बन्धी विद्युलोकवासी, तेनैव पूर्व ब्रह्मप्राप्तिकारकत्वेनोक्तनव, ततो ब्रह्ममापकम्वोक्तितः, उक्तिश्च श्वत्ता 'वेत्ये त्यादिरूपा, तथा भगवदीयपुरुष ६. तत्तत् के। २. "दि क्षु। ३. भम्पि सर्वेप्यादीः । ४. कानाम कवपुगो।

·चतुर्थाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याधिकरणम् । श्रुतौ (वृह.८.२.१५.) "वैद्युत" लोकमागत्य तसाद "ब्रह्मलोकान् गमयती"त्युक्तमिति स पुरुषो वैद्युत इत्युच्यते, न तु तल्लोकवासित्वेन, तथा स"त्येत्ये"तिन वदेत् तत एव ब्रह्मप्रापणे, अत एव "मानस" इत्युक्तिश्च, यदेव भगवन्मनसि भवत्यथैनं मां प्रापयत्यिति तदैव प्रापयतीति तथा, छान्दोग्ये (छान्दो.६.१५.५.) "त्वमानव" इति पठ्यते, तचालौकिकत्वं, तदप्युक्तरूपमेवेति न कश्चिद् विशेषः, चाजसनेयके (बृह. ८.२.१५.) "ब्रह्मलोकान् गमयती"ति पठ्यते छान्दोग्ये तु 'ब्रह्मेति, तत्रायं भावः, भक्तं तु वैकुण्ठलोकं नयति, ते बहुविधा इति "ब्रह्मलोका"नित्युक्तं, ज्ञानमागीयं त्वक्षरं ब्रह्म प्रापयतीति "प्रो"त्युक्त, अत एवो भयव्यामोह' उक्त आचार्येण ||२|| ॥ इति चतुर्थाध्याये तृतीयपादे द्वितीयमातिवाहिकाधिकरणम् ॥ २॥ अत्र सिद्धान्तदायार्थमुक्तमर्थ हस्तपिहितमिव कृत्वा वादरिमतं पूर्वपक्षत्वेनाह । (छान्दो.६.१५.४.) स एतान् ब्रह्म गमयती"त्यत्र 'ब्रह्म'पदेनाविकृतं परमेव ब्रह्मोच्यत उत कार्यरूपो ब्रह्मलोक इति भवति संशयः, परस्य व्यापकत्वेन देशविशेपगमयित्रोरनपेक्षितयोरुतः, कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ८ ॥ (४. ३. ३. ) कार्यरूप एव सब्रह्म'पदेनोच्यत इति वादरिराचार्यो मन्यते, कुतः? अस्य गत्युपपत्तेः, तस्य परिच्छिन्नत्वेन तस्थितिदेशं प्रत्यस्य गन्तुर्गतेरुपपत्तरित्यर्थः ॥ ८॥ विशेपितत्वाच ॥९॥ (बृह.८.२.१६,) "ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वसन्ती"तिश्रुतौ बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशेपिता लोका गन्तारश्च दूरदेशगत्या विशेपिता इति न परं ब्रह्म तत् किन्तु कार्यमेवेत्यर्थः, 'लोक'पदं तजन्यभोगपरं, तेन तस्यैकत्वेपि विविधभोगज्ञापनाय बहुवचनं घटते ॥९॥ तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगे हेतुमाह । सामीप्यात् तु तव्यपदेशः ॥१०॥ तल्लोकस्थितानां नान्यलोकव्यवधानं परप्राप्ती किन्तु तत एवेति परनामसामीप्याद् ब्रह्मत्वेन व्यपदेशः कृतः, तुशब्दस्तु वस्तुतो ब्रह्मत्वं व्यवच्छिनत्ति ॥ १० ॥ एवं ब्रह्मगमयितेत्यर्थः, उत्तरूपमेव भगवन्मनोविषयसम्पादकत्वरूपमैव, ते भक्ता लोकाश्च, लोकानियुक्तं 'सान् वैधुता दिति वृहदारण्यश्रुतायुक्तमित्यर्थः, अत एवैग्दुभयोः सूत्रकारामिप्रायविषयत्वादेव ॥ ७ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थतृतीये द्वितीयाधिकरणम् ॥२॥ कार्य यादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ८ ॥ क्रममुक्तिमार्गविचारानन्तरं तरफलं विचारपतीत्येतदभिमायण सूत्रमयतारयन्स्यत्र सिद्धान्तेत्यादिना, अत्रेतदधिकरणे, सिद्धान्तदाय मर्यादामार्गेपि माप्यं परं प्रवेति सिद्धान्तदाढ्यो, उक्तमर्थमित्यादि, जयन्याधिकारिणां परब्रह्मप्रापकोचिरादिमार्ग इतीममर्थमनुक्स्येत्यर्थः, अधिकरणाचनाय विषयादिकमाहुः स एतानित्यादिना, ब्रह्मपदार्थनिर्धारो विषयः, संशयः स्फुटा, परस्येत्यादि पूर्वपक्षः, उक्तः धुतायुक्तः, तस्य कार्यप्रह्मणः ॥ ८ ॥ विशेपितत्याच ॥९॥ ब्रह्मपदस्य कार्यपरतोपपादकश्रुति पूर्वपक्ष्यभिगतां मदर्शयन्तः सूत्रमयतारयन्ति ब्रह्मेत्यादिना, विशेपिताः श्रुती बहुत्वयासाधिकरणावाभ्यां विशिष्टा उक्ता इति परब्रह्मणो व्यापकत्येन दूरदेशस्य. यासम्मयादेतोरित्यर्थः, तद् गभिर्गम्यं, तजन्यः कार्यब्रह्मजन्यः, तस्य कार्यग्रह्मणः ॥ ९ ॥ १. ° सर्वेष्वादशेपु। २, लतं पा, वं वगीं। . धारेप। ४, तक।

·श्रीमद्भन्मसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते न"न्या ब्रह्मभवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुने"तिवाक्यात् (श्रीमद्भग.८.१६.)ततः पुनरावर्तते, अत्र (बृह.८.२.१६.) "तेपामिह न पुनराशत्तिरस्ती"ति पठ्यत इति परमेवान 'ब्रह्मशब्देनोच्यत इति प्राप्त उत्तरं पठति । कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥ ११ ॥ कल्पसमाप्ती कार्यस ब्रह्मलोकस्य नाशे सति तदध्यक्षेण चतुर्मुखेन ब्रह्मणा सहातो ब्रह्मणः सकाशात् परमीश्वरं प्रामोत्यतोपुनरावृत्तिश्रुतिर्न विरुध्यते,अत्र प्रमाणमाहाभिधानादिति, श्रुतौ तथाभिधानादित्यर्थः, सातु (ते. महानारा.१२.३.) "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्यास- योगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति सर्व" इति, 'परान्तकाल' इत्यत्र 'पर'शब्देन ब्रह्मणः पूर्णमायुरुच्यते ॥ ११ ॥ उक्तेथे श्रुतिं प्रमाणत्वेनोक्त्वा स्मृतिमप्याह । स्मृतेश्च ॥१२॥ (कूर्म.पू.ख.९२.२६९.) "ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्त प्रतिसञ्चरे परस्यान्ते कृतात्मान प्रविशन्ति परं पद"मितिस्मृत्यापि स एवार्थः प्रतिपाद्यते ॥ १२ ॥ अत्र सिद्धान्तमाह । परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ १३ ॥ "स एतान् ब्रह्म गमयती"त्यत्र ब्रह्मपदेन परमेव ब्रह्मोच्यत इति जैमिनिराचार्यो मनुते, कुतः? मुख्यत्वात् , बृहत्वादिधर्मविशिष्टं हि ब्रह्मपदेनोच्यते, ताटक परमेव ब्रह्म भवतीति मुख्या वृत्तिब्रह्मपदस्य परसिन्नेवान्यत्र गौणी,तथा च मुख्यगौणयोर्मध्ये मुख्यस्यैव बलिष्ठत्वात् तथा॥१३॥ दर्शनाच ।। १४॥ ( कौ. १.३.) "स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्रिलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोक"मितिकौशीतकिश्रुतिरम्यादिलोकप्राप्तिबद- विशेषेणैव प्रजापतिलोकप्रात्यनन्तरं ब्रह्मलोकप्राप्ति दर्शयति, न हि तत्र 'नमलोकशब्देन कार्यः स उच्यत इति वक्तुं शक्यं, पार्थक्येन प्रजापतिलोकस्योक्तत्वात् । अपरं च (छान्दो.७.१०.१.) "ये चैमेरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते तेचिपममिसम्भवन्ती"ति च्छान्दोग्यश्रुतिं विषयीकृत्य (न. सू.४.३.१.) "हर्चिरादिना तत्प्रथिते"रित्युपक्रम आचार्येण सामीप्यात् तु तद्व्यपदेशः ॥ १०॥ घायभिमतमूनावतरणमाहुस्तधेत्यादिना, तल्लोकः कार्ययझरोका, नान्येत्यादि, भूरादिरोकस्थितानामिवेत्यर्थ , तत एव कार्य ब्रह्मरोकादव्यवहित एव परमझलोक इत्यर्थ., व्यय. च्छिनत्ति कार्यग्रह्मगि व्यवच्छिनति ॥१०॥ कार्यात्यये तध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥ ११ ॥ प्रजापती परमसामीप्याद् ब्रह्मपद एव- मुतायपुनरावृतिथुनिविरोधस्तत्याप्तापित्यावर यादी समा इति स्यमयतारयन्ति नन्यित्यादिना, ततः कार्य. ब्रह्मलोकात्, अन देययानमार्ग, तेपांगतां, सूत्रार्थ विग्यन्ति कल्पेत्यादिना ॥1॥ स्मृतेश्च ॥ १२॥ स एवार्थो मह्मणा सह सपा मुनिरूप एवार्ध. ॥१२॥ परं जैमिनिर्मुएयत्वात् ॥ १३ ॥ पशभिः सूर्यादरिपक्षोपन्यासं या जैमिनिमतोपन्यासमुरोन स्वसिदान्तं प्रतिपादयतीत्यभिप्रायेण रामवतारयन्त्या सिद्धान्तमित्यादिना, ताक परं गृहापादिधर्मविशिष्टं पग्रेत्येवकारेण कार्यमझायावृत्तिः, मुरया सृत्तिरयययतिसमानाधिकरणतिराषिप्रासपदस्य अन्यत्र पायंग्रह्मणि, तथा मनपद परमहप्रतिपादकमेयेत्ययः ॥ १३ ॥ दर्शनाश ॥ १४ ॥ सूत्रमयतारयन्ति स पतमित्यादिना, दर्शयति पानीतरी युतिशेधपनि, तर धुसो, तप १. " भापा। २. सागो। ३.या। . पर, ·चतुर्थाध्याये तृतीयपादे तृतीय कार्याधिकरणम् । कृतोन्यत्रार्चिःशब्दस्वाभावाद तत्र चान्ते (छान्दो.७.१०.१.) "ब्रह्म गमयती"त्युच्यते, क्या च छान्दोग्येनुक्तानामन्यत्रोक्तानां लोकानां मागैक्यसिद्ध्यर्थं तत्रैव सन्निवेशो "वायुमब्दाद" "तडितोधिवरुणो" "वरुणादीन्द्रप्रजापती" (व.स. ४.३.२-४.) इत्यन्तेनोक्ता, एवं सत्यादा- बचियं ततोहस्ततः सितपक्षं तत उद्गयनं ततः संवत्सरं नतो वायु ततो देवलोकं तत आदित्य ततचन्द्रमसं ततो विद्युतं ततो वरुणं तत इन्द्रं ततः प्रजापति ततथामानवेन पुरुषेण ब्रह्मप्राप्ति- रितिनिर्णयः सम्पद्यते, एवं सति प्रजापतिलोकादन्यस्य कार्यब्रह्मलोकस्यासम्भवात् तच्छङ्कापि भवितुं नाहति यद्यपि तथापि व्यासोक्तमार्गक्यममन्यानस्तथावददिति ज्ञायते, परन्तु वेदार्थ- निर्णयार्थमेव प्रवृत्तत्वाद भगवदवतारत्वाच तदुक्त एव शास्त्रार्थ इति मन्तव्यं, किञ्च, (कौ. १. ३.) "स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोक"मित्यत्र 'ब्रह्मपदस परवाचकत्यं तेनापि वाच्यं चेत, तदृष्टान्तेनान्यत्रापि तथैव वाच्यं, वाधकाभावात् । ननु परस्य व्यापकत्वान्निविशेषत्वाचन गन्तव्यतोपपद्यते, जीवस्याप्यविद्योपाध्ययच्छिन्नता- दशायां परब्रह्मणि गन्तृत्वासम्भवात् तत्राशे च वस्तुतोभिन्नत्वात् स्वरूपेणापस्थानमेव भवतीति न गन्तृत्वमप्युपपद्यते, तसेवामावात् , जीयत्वदशायामुपाध्यवच्छेदाद् गन्तृत्वं जीवस्यापरस ब्रह्मण- थाविद्यकरूपनामवत्त्वेन गन्तव्यता चोपपद्यते, उपासनाफलत्वादस्य गमनसोपास्सस्स च सगुणत्वेन तत्प्राप्तेरेवोचितत्वाञ्च, निर्गुणब्रह्मविद्यावतो गन्तृत्वासम्भव इत्युक्तमतो बादरिमतमेव साधीया, न च 'ब्रह्म पदस मुख्यार्थत्वमुक्तरीत्यात्र सम्भवत्यतोत्रामुख्यार्थत्वमेवानुसतव्यमिति चेत् । सादेतदेवं यद्यौपाधिकमुपास्यरूपं जीवत्वं वा स्यात्, न त्वैवं, (न. सू. ३. २. २२.) "प्र- कृततायचं हि प्रतिपेधती"त्यादिमि (न. सू. २, ३. २९.)"स्तद्गुणसारत्वाच्च तद्व्यपदेश" इत्याद्यधि- करणः श्रुत्यर्थनिर्णयेन ब्रह्मणि विशेषाणामोपाधिकत्वस्य जीवपुरुषोत्तमामेदस्य च पुरस्तादेव निरस्तत्वात् , न च व्यापकत्वं गन्तव्यत्वे वाधकं, प्रारब्धमोगं विना तत्प्राप्त्यसम्भवात् , यदा यत्र तद्भोगसमाप्तिस्तदा तत्र तत्प्राप्तनि प्रत्यूहत्वात् किं चोपास्थरूपाणां सर्वेषां निर्गुणत्वमेवोपासकस परं सगुणत्वेन तत्तारतम्यात् फलतारतम्यं, यस्तु भगवदनुग्रहेण प्राकृतगुणरहितोभूत स निर्गुण- ब्रह्मविद्यावानित्युच्यते, नाशस्यैव मुक्तिप्रकारद्वयमुक्तं सयोमुक्तिक्रममुक्तिमेदेन, (बृह.६.४.२२.) "न तसा प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती"त्यादिश्रुतिस्तु प्रारब्ध- - सनिवेशश्छान्दोग्येजुक्तानामन्यग्रोक्तानां पर्यत्वेनाधिदिमागं एवं सनिवेशः कार्य इत्यर्थः, ततोहस्तदनन्तर महर्गरम्नीत्यर्थः, अमन्यानो वायुभन्दादित्यधिकरणे पूर्वपझे मार्गभेदवादी जैमिनिरमन्वानः, तथा मार्गभेदं, तथा च फलांश वैषम्यामायेपि मागाँशे व्याससिद्धान्तवैपाय जैमिनेवदिव्यमिति फलिस, तदुक्त एवं व्यासोक्त एव, तेनापि भागभेदवादिनापि, तद दृष्टान्तेन कौशीतकोश्रत्युतप्रकारदृष्टान्तैन, अन्यत्रापि पत्र श्रुतौ मुक्तस्य लोकेषु गमनको मापति ब्रह्मलोकेतिद्वयसोपादानं नाति तनापीत्यर्थः, तथैव वाच्यं प्रापदस्य परमहावाचकत्वमेव वाच्यमित्यर्थः, दूपयितुं शङ्कराचार्यमतमाशइन्ते नन्वित्यादिना, तन्नाशे विद्योपाधिनादो, तस्यैव गन्तुरेव, वादरिमतमेवामानव पुम्पयनुमंगं प्रापयनीतिवादरिमतपेयेत्यर्थः, इति चेदियन्तेभोक्तपूर्वपक्षे समाधानमाहुः स्यादेतदिस्यादिना, प्रति- पेति नेति नेतीनिशुत प्रकृतं यत् परिच्छिन्नत्वं परिदिनप्रमाणपत्रमेतदेव मातीतिक श्रुतिः प्रतिपाति न त भारमकं जगन् प्रतिषेधतील, यदा यन यमलोके यसिन काले, तमाशप्राप्तः, फलतारतम्यं विलम्बा निरमादिरूपं नात्सम्यमित्यर्थः, अन्यथा निर्गुणब्रह्मविद्यावतः प्रायभोगानङ्गीकारे । १४ ॥

·४०२ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते रहितविपया, निर्गुणब्रह्मविद्यावतोपि प्रारब्धमोगस्तु त्वयापि वाच्यः, अन्यथा प्रवचनासम्भवेन ज्ञानमार्ग एवोच्छिद्येत, (ते. महा.नारा. १२.३.) "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाल" इतिश्रुतिरापि 'परान्तकाल' एव येषां प्रारब्धभोगसमाप्तिस्तद्विपरिणीति मन्तव्यं, अन्यथा (ते. महा. नारा. १२.३.) "वेदान्तविज्ञाने" त्यायुक्तधर्मविशिष्टानां मुक्तौ विलम्बो नोपपद्यत इतिदिक् ॥ १४ ॥ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः॥१५॥ अपि च (ते. प्र.) "ब्रह्मविदामोति पर"मिति संक्षेपेणोक्ता "वदेपाभ्युक्त"ति तद्विवरिका- मृचं प्रस्तुत्य सोक्ता, (ते. ब्र.) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोनुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति, अनोपक्रमानुरोधेन परेणैव ब्रह्मणा सह सर्वकाम- भोगलक्षणा प्रतिपत्तिरुच्यत इति कार्यरूपे वस्तुमाने प्रतिपत्तिन क्वापि श्रुतेरभिप्रेतातोत्रापि परमेव 'ब्रह्म'पदेनोच्यते, ऋगर्थस्त्वानन्दमयाधिकरणे अपश्चित इति नात्रोक्तः॥१५॥३॥ ॥ चतुर्थाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याधिकरणम् ॥३॥ क्रममुत्यधिकारिणःप्रारब्धं भुक्त्वामानवेन पुरुषेण प्रापिताः परमेव ब्रह्म प्राप्नुवन्तीति सिद्ध, तत्रेदं सन्दियते, अर्चिरादिलोकप्राप्तिर्युपासनाविशेषफलमेवं सत्यमानवः पुरुपस्तान् सर्वान् ब्रह्म प्रापयत्युत कांश्चिदेवेति ? किमत्र युक्त ? सर्वानेवेति, यतोचिरादिमार्गगतानामन्ते ब्रह्मप्रापणार्थमेव स नियुक्तस्ततोन्य- थाकरणे हेत्वभावात् तथैव स कर्वेति प्राप्त उच्यते । अप्रतीकालम्बनान् नयतीति वादरायण उभयथादोपात् तत्क्रतुश्च ।। १६ ।। श्रुतौ ब्रह्मत्वेनैव सर्वत्रोपासनाया उक्तत्वादुपास्येषु भगवद्विभूतिरूपत्वेन शुद्धब्रह्मरूपेष्वप्य- तथात्वं ज्ञात्वा श्रुतिर्ब्रह्मत्वेनोपासनायाः फलसाधनत्वं वदति न तूपासे ब्रह्मतामयीति मन्याना य उपासते ते मतीकालम्वना इत्युच्यन्ते, तथा च सत्यपि चेदविहितत्वेनोपासनायाः कृतत्वेन सफलत्वात् तत्फलत्वेनोपासकानामचिरादिलोकप्राप्तायपि तानमानवः पुरुपो ब्रह्म न नच कार्य प्रतिपत्त्यभिसन्धिः॥१५॥ पूर्वोक्तरीत्या प्रासनिकं मतान्तरं परिहत्य जैमिनिमतं सिद्धारतरयेनोरी- कृत्य सूत्रध्याकुर्वन्त्यपि चेत्यादिना, तद्विवरिको 'ग्रह्मविदामोति पर'मित्यस्य विवरिकां, सोका 'सत्यं शान'मिप्यूगुषा, उपक्रमानुरोधेन 'प्रझविदामोति पर'मित्यस्यानुरोधेन, प्रतिपत्तिमुक्तिफलभोगरूपा, अभिप्रेतेत्यमिसन्धिरिति. सूत्रमागस्यायः, अत्रापि 'माझ गमयती'तिश्रुतावपि, ऋगर्थस्तु 'सत्यं ज्ञानमनन्त'मित्यूगर्धस्तु ॥ १५॥३॥ ॥ इति चतुर्थवतीये तृतीयाधिकरणम् ॥ ३ ॥ अप्रतीकालम्बनान् नयतीति यादरायण उभयथादोपात् तत्मातुध ॥१६॥ पूर्वाधिकरणसिदान्तमनु. यदन्तः सूत्रमवतारयन्ति क्रममुक्यधिकारिण इत्यादिना, सिद्धमेतरस्यपूर्णसूत्रेषु सिदं, तमामानवपुरपेण प्रापणे, तानर्विरादिमार्गगतान् , संशयमुक्या पूर्वपक्षमाहुः सपोनित्यादि, सोमानयः पुरुषः, समाधानमाः श्रुता. वित्यादिना, शुद्धब्रह्मरूपेषु महाविभूतिरूपवित्यर्थः, यतयात्वं पात्या गुमायमझाया, उपासे प्रलतामा प्रझायेन निर्णीत मझरयेनोपसना काया, इति मन्याना य इति, उपासनाप्रकारानकीकुर्वतः, पथा घेतासानु. शिश्याम उच्यत, उपासते त इत्यादि तेब्रह्मस्वेन निर्णीते प्रसस्पेनोपासनाकतारः, सत्यपि सेपो मतीकामनाये सत्यपीत्यर्थः, शुद्धग्रहत्यमुपास्यविमूतिरूपेषु शुदपाक्षरयं, यादरायणो ग्यासः, एतदन्तस्मार्थमुपयायशिष्टमागा पातुमाहुस्तप्रेत्यादि, यद् प्रारूपं विभूत्यामकं प्रमतरूपमित्यपः, तस्य बारामतीपासकस्य, सपशेपं ज्या १. ते दा। २. सोरायपागो।

·" चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे चतुर्थमप्रतीकाधिकरणम् । ४०३ प्रापयति किन्तु शुद्धब्रह्मत्वं ज्ञात्वा य उपासते तानेव ब्रम प्रापयतीति यादरायण आचार्यों मन्यते, तत्र हेतुमाहोभयथा दोपादिति, वस्तुतो यद् ब्रह्मरूपं तत्राब्रह्मत्त्वनिश्चय उपासनार्थ च ब्रह्मत्वेन भावनमेवमुभयथाकरणे दोपः सम्पद्यत इति तस्य न ब्रह्मप्राप्तावधिकारोस्तीति युक्तं तदनयनमित्यर्थः, तथा च श्रुति (तै. ब.) "रसन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति वेद चेदि"ति । (महा. भा. शा. प. २२१. २७.) “योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणे"ति, एवं ज्ञानमार्गीयव्यवस्थामुक्त्वा भक्तिमार्गीयस्यापि तामाह तत्क्रतुयेति, (श्रीमद्भाग. ११.२०.३२.) "सवं मद्भक्तियोगेने'तिवाक्यान्न तस्योपासनापेक्षेति न प्रतीकादिसम्भावना तत्र, (श्रीमद्भाग. ११.२० ३२.) "कथश्चिद् यदि वाञ्छती"तिवाक्यादिच्छामात्रेण तद्भोगकरणानन्तरं माधीनभंजनलक्षणक्रतुश्च नीयत इत्यर्थः, वस्तुतस्तु भक्तसामानवपुमपेक्षाभावात् स्वयमेव ब्राह्म- लोकान् प्रामोतीतिज्ञापनाय प्रथमान्त उक्तः, ननु ब्रह्मणोधिकं न किश्चिदस्ति (वे. ६. ८.) "न तत्समश्याम्यधिकश्च दृश्यत" इतिश्रुतेः, एवं सति छान्दोग्ये सनत्कुमारनारदसंवादे (छान्दो. ९.१०.१.) "स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्त" इत्यादिना नामवाङ्मनःसङ्कल्पचित्तध्यानविज्ञानादीनां ब्रह्मत्वेनोपासनमुत्तरोत्तर पूर्वसाद पूर्वसाद भूयस्त्वं चोच्यतेतो न ब्रह्मत्वं सर्वेपामुपास्यानां वक्तुं शक्यमिति चेत्, मैवं, विभूतिरूपाणां नियतफलदातृत्वाद् येन रूपेणाल्पफलदानं तवाधिक गुणमाकट्ये प्रयोजनाभावात् तावन्मात्रगुणप्रकटनं येन रूपेण ततोधिकफलदानं तत्र ततोधिकगुण- प्रकटनमिति पूर्वसादाधिक्यमुच्यते, एवमेव सर्वत्र, नियतफलदानं तु खतवेच्छत्वाल्लीलारूपमिति नानुपपन्न किश्चित् , प्रतिमादिप्वालाहनेन सन्निहिते विभूतिरूपे तद्भावनं गूजामार्गे, भक्तिमार्गे तु भक्या तत्र प्रकटे तथा, गुरौ तु ( श्रीमद्भाग. ११.३, २१.) "शान्दे परे च निष्णात ब्राह्मणी"तिविशेषणवत्वेन भगवदावेशाचत्र तद्भायनमिति सर्वमवदातम् । आप च यादरिजैमिनिमतोक्यनन्तरं स्वमतोक्त्या तत्समानविपयत्वमत्रापीत्यपगम्यते, तत्र च कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिपरब्रह्मप्राप्तिविषयत्वमुक्तं पूर्वोत्तरपक्षभेदेन, पादरिमते सविशेपस्योपास्स- खाद् विशेषाणां चाविद्यकत्वादुपासनानां सर्वासां प्रतीकतद्रूपत्वमेव सिध्यति, एवं सत्यप्रतीका- माहुरेयामेत्यादि, तत्कतुश्चेतीति, तद् भजनं क्रतुर्यत्य स तत्मातर्गत इत्यर्थः, न तस्येत्यादि, भक्तियोगस्य प्रापकरवानेतरापेक्षेत्ययः, प्राचीनभजनेत्यादि, प्राचीनभननलक्षणः ऋतुर्यस्वेत्यर्थः, नीयते भक्तियोगेन नीयत इत्यर्थः, नीयत इतिलकारख्यत्ययात् सूत्रे नयतीत्यस्यानुसारात् पक्षान्तरमाहुर्वस्तुत इत्यादि, ब्रह्मलोकानिति लानालीलास्थानाभिप्रायेणोक्तं, प्रथमान्त उक्तः सूत्रे नयतीतिक रिप्रयोग उक इत्यर्धः, प्रथमान्तककप्रयोगेण 'खसघ्रः कर्ते'तिस्मृतेर्गमने कर्तुःस्वातव्यमपि द्योतितं,उपास्यरूपेप्यसत्वेन ज्ञानेब्रह्मस्येनशाने 'चासोव सभवतीत्यादि- दूपणान्युक्तानि, वादी शहते नन्वित्यादि, उत्तरोत्तरं पूर्वपूर्वापेक्षयाधिकाधिकावेन, भूयस्त्वमुत्तरोत्तरस्य भूयस्वं, न ब्रह्मत्वं यहावेनाभिमतपूर्वस्मादुत्तरताधिक्य श्रवणा'म तत्सम इत्यादिश्रुतिविरोधात प्रास्वमित्यर्थः, समाधान मागुमचामित्यादिना, तथा च न्यूनाधिश्यफलदातृरवरूपमेव तेषु न्यूनाधिकव्यवहारहेतुर्न तु वस्तुनि ब्रहाणि परि हिन्नरयादिकम्पीतिभाव, ननु वस्तुत्तोतये प्रतिमादौ वत्तरवेन भावनाद् यथावाचनिक तत्तरफलं भवति तथा प्रमाण पचपे सत्यपि प्रसत्येनोपासनेपि धायनिकं फलं भविष्यतीत्यत आहुः प्रतिमेत्यादि, सन्निहित इति, तथा च तन्त्र विद्यमानस्यैव भावनात् फलं न स्वसतः सकाशदित्यर्थ , तत्र प्रतिमादी, तथा भावनं फलदानं चेत्यर्थो न त्वविद्यमाने, तन गरी, तद्भावन नामावगं, सर्वं पूर्वपक्षितं, अयदा विद्यमानस्यैव भावनाद वाचनिकं फलं न स्वसतः सहाशादिति समाहितमित्यर्थः, ऋषिद्वयमतनिरूपणोत्तर स्वसिद्धान्तनिरूपणे व्यासाशयमाहुरपि चेत्यादि, तत्समान- विषयत्वमप्रतीकालम्बनान् नयतीतिसूमभागेन प्रतीकालम्बनकर्तुर्वादरनिराकरणं जैमिनिमताहीकारश्चेति सूत्रे १. प्राचीनभगवद्वजन सर्वेप्यादर्शाः । . - २.यां का ·४०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते रहितविषया, निर्गुणब्रह्मविद्यावतोपि प्रारब्धभोगस्तु त्वयापि वाच्या, अन्यथा प्रवचनासम्भवेन ज्ञानमार्ग एवोच्छियेत, (ते. महा. नारा. १२.३.) "ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाल" इतिश्रुतिरपि 'परान्तकाल' एव येषां प्रारब्धभोगसमाप्तिस्तद्विषयिणीति मन्तव्यं, अन्यथा (ते. महा. नारा. १२.३.) "वेदान्तविज्ञाने"त्यायुक्तधर्मविशिष्टानां मुक्तौ विलम्बो नोपपद्यत इतिदिक् ॥ १४॥ न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॥१५॥ अपि च (ते ..) "ब्रह्मविदामोति पर"मिति संक्षेपेणोक्ता "तदेपाभ्युक्ते"ति तद्विवरिका. मृचं प्रस्तुत्य सोक्ता, (ते. ब्र.) "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोश्नुते सर्वान् काभान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति, अत्रोपक्रमानुरोधेन परेणैव ब्रह्मणा सह सर्वकाम- भोगलक्षणा प्रतिपत्तिरुच्यत इति कार्यरूपे वस्तुमात्रे प्रतिपत्तिन क्वापि थुतेरभिप्रेतातोत्रापि परमेव 'ब्रह्म'पदेनोच्यते, ऋगर्थस्त्वानन्दमयाधिकरणे अपश्चित इति नात्रोक्तः॥ १५ ॥३॥ ॥ चतुर्थाध्याये तृतीयपादे तृतीयं कार्याधिकरणम् ॥३॥ क्रममुक्त्यधिकारिणः प्रारब्धं भुंक्त्वामानवेन पुरुपेण प्रापिताः परमेव ब्रह्म प्रामुवन्तीति सिद्धं, तप्रेदं सन्दिह्यते, अचिरादिलोकमाप्तिर्युपासनाविशेषफलमेवं सत्यमानवः पुरुषस्तान् सर्वान् ब्रह्म प्रापयत्युत कांश्चिदेवेति? किमत्र युक्त ? सर्वानेवेति, यतोचिरादिमार्गगतानामन्ते ब्रह्मप्रापणार्थमेव स नियुक्तस्ततोन्य. थाकरणे हेत्वभावात् तथैव स कर्तेति प्राप्त उच्यते । अप्रतीकालम्बनान् नयतीति वादरायण उभयथादोपात् तत्क्रतुश्च ॥१६॥ श्रुतौ ब्रमत्वेनैव सर्वत्रोपासनाया उक्तत्वादुपास्येषु भगवद्विभूतिरूपत्वेन शुद्धब्रह्मरूपेप्वप्य- तथात्वं ज्ञात्वा श्रुतिब्रह्मत्वेनोपासनायाः फलसाधनत्वं वदति न तूपासे ब्रह्मवामपीति मन्वाना य उपासते ते प्रतीकालम्बना इत्युच्यन्ते, तथा च सत्यपि वेदविहितत्वेनोपासनायाः कृतत्वेन सफलत्वात् तत्फलत्वेनोपासकानामचिरादिलोकप्राप्तावपि तानमानवः पुरुषो ब्रह्म न नच कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः॥१५॥ पूर्वोत्तरीत्या प्रासनिक मतान्तरं परिहत्य जैमिनिमतं सिद्धान्तस्पेनोरी. कृत्य सूत्रं व्याकुर्यन्त्यपि चेत्यादिना, तद्विपरिकां'प्रझविदामोति पर'मित्यस्य विवरिकां,सोका 'सस्पेशान मिरगुता, उपक्रमानुरोधेन 'मझविदामोति पर'मित्यस्यानुरोधेन, प्रतिपत्तिर्मुक्तिफलभोगरूपा, अभिप्रेतेत्यमिसन्धिरिति- सूत्रमागमायः, अत्रापि 'ग्रह गमयती'तिश्रुतावपि, ऋगर्थस्तु 'सत्यं ज्ञानममन्त'मिस्मृगर्यस्तु ॥ १५ ॥३॥ ॥ इति चतुर्थतृतीये तृतीयाधिकरणम् ॥ ३ ॥ अमतीकालम्यनान् नयतीति यादरायण उभयपादोपात् तत्मातुश्च ॥१६॥ पूर्वाधिकरणसिदान्तमनु. यदन्तः सूत्रमयतारपन्ति क्रममुक्यधिकारिण इत्यादिना, सिद्धमैतास्यप्पसूत्रेषु मिदं तमामानयपुरपेण प्रापणे, तानपिरादिमागंगतान , संशयमुक्या पूर्वपदामाहुः सर्वानिस्यादि,सोमानयः पुरुष, समाभानमा भुता. वित्यादिना, शुद्धग्रासरूपेषु महाविभूतिरूपवित्यर्थः, अतथात्य शात्या शुद्धपापमझाया, उपास प्राप्यताम मायेन निर्माते प्रमापेनोपसना काय, इति मन्याना य इनि, उपासनाप्रकारानहीवर्षतः, व्या पताणानु. दिश्यान उच्यत, उपासते त इत्यादि, तेमझायेन निीते प्रारयेनोपासनावतार, सत्यपि पो प्रतीकात्म्यनले सत्यपीस्वधः, गुनसत्वगुपासनिभूनिरूपेषु शुदयमापं, यादरायणो प्यासः, एतदन्तरमाधमुशवायशिष्टभागा पतुमाहुस्तरेत्यादि, यद् प्रासरूपं विभूयारमकं प्रसस्पमित्ययः, तस्य रामवीपासकप, सूत्रोपं पान 1. दाणा २. लोगा पायो।

·, , - चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं विशेषाधिकरणम् । सर्वाण्युपास्यानि रूपाणि ब्रह्मरूपाण्येवेति तदुपासकानां परप्राप्तिरेवेति सिद्धं, वदं चिन्त्यते ज्ञानमार्गीयाणां भक्तिमार्गीयाणां चाविशेषेणैव परप्राप्तिरुत कथिद् विशेषोस्तीति ? तत्रोभयोर्रा ब्रदोपासकत्वेनाविशेषेणैव फलं भवतीति प्राप्ते प्रत्याह | विशेषं च दर्शयति ।। १७॥ (४. ३.५.) विशेपं च श्रुतिर्दर्शयति, तैत्तिरीयके पठ्यते (ते. प्र.) "ब्रह्मविदामोति परमि"ति, गूढाभिसन्धिना सामान्यत एतावदुक्त्वा गूदं तमुद्घाटयत्यतिगोप्यत्वमसिनर्थेनुभवैकवेद्यत्वं च ज्ञापयन्त्याह "तदेपाभ्युक्ता सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो घेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चितै"ति, 'तत्' पूर्वोक्त प्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखीकृत्ये'प'- गु'का,' तदनुभवकर्तृभिरितिशेपः, 'ब्रह्मविदक्षरब्रह्मविदामोति' सान्निध्यादक्षरमेवामोति, एतावानों 'यो चेदे'त्यन्तय!क्तः, अथ 'परमामोती'त्यस्वार्थ उच्यते 'निहित'मित्यादिना,अत एव मध्येक्रियापदमुमयसम्बन्धि त्वज्ञापकत्यमुक्तं, तत्प्राप्तिश्च मर्यादापुष्टिभेदेन द्वेधा, तबादौ मर्यादायामुच्यते, इहायमाशयो ज्ञेयः, (कठोप.२.२२.) "नायमात्मा प्रवचनेने"तिश्रुत्या भगवद्वरणातिरिक्तसाधननिरासः क्रियते पुरुषोत्तमप्राप्ता, एवं सत्यक्षरब्रह्मज्ञानस्य तत्साधनस्व उच्यमाने तद्विरोधः स्यात् तेनैवमेतदर्थो नि- रूप्यते ज्ञानमार्गीयाणामक्षरज्ञानेनाक्षरप्राप्तिस्तेषां तदेकपर्यवसायित्वात् , भक्तानामेव' पुरुषोत्तम- पर्यवसायित्वाद, तदुक्तं भगवद्गीतासु (भग. १२. २.) "एवं सततयुक्ता य" इतिप्रश्ने (भग. १२.२.३.) "मय्यावेश्य मनो ये मां" "ये त्वक्षरमनिर्देश्य"श्रीभागवते च (श्रीम.११.१४.२१.) "भन्याहमेच्या ग्राह्य" "स्तस्मान् मद्भक्तियुक्तस्यै"त्युपक्रम्य (श्रीमद्भाग. ११. २०. ३१.) "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे"त्यादिना, तथा च ब्रह्मविदं चेद् भगवान् वृणुते तदा भक्तिरुदेति, तत्प्रचुरमावे सति स्वयं तद्धृदि प्रकटीभविष्णुः स्वस्थानभूतं व्यापिपैकुण्ठं त"गुहायाँ" हृदयाकाशे प्रकटीकरोति तत्"परमव्योम"शब्देनोच्यते, अलौकिकप्रयोगेण तसालौकिकत्वं ज्ञाप्यते, यथा स्वस्थापितं वस्त्यवश्यं स्वदर्शनयोग्यं भवति तथात्र भगवानपीतिज्ञापनाय 'निहित मित्युक्तं, तथा च 'परमामोती तिपदविवृतिरूपत्वादस्य 'गुहायां' 'परमे व्यो नि निहित यो वेद स' (बृह. ६. ४. २२.) "नास्य प्राणा उत्क्रामन्तीहैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येती"तिथुत्युक्तरीत्या 'परमामो'तीत्यर्थः सम्पद्यते, विशेपं च दर्शयति ॥ १७ ॥ पूर्वाधिकरणसिद्धान्तमनुयदन्तोधिकरणमवतारयन्ति सर्वाणीत्यादिना, तदुपासकानां ब्रह्मत्वेन विभूतिरूपोपासकानां, इदं वक्ष्यमाण, संशपमुक्त्या पूर्वपक्षमास्तत्रेत्यादिना, अत पयाधिकारभेदेन फलभेदावश्यकस्वादेय, उभयसम्बन्धित्वज्ञापनायोभयफलप्राप्तिः, इह फले, अयं वक्ष्यमाणः, एवं सति पुरषोत्तमस्य वरणमात्रलन्यत्वे सति, तत्साधनत्वे पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनत्वे, तद्विरोधो वरणमात्रलभ्यरष- विरोधः, एतदर्थ उक्तश्रुत्या, तेषां ज्ञानमार्गीयाणां, तदेकेत्यादि, अक्षरज्ञानमाविनान्तावादित्यर्थः, भक्ताना मेवेसेवकारेण ज्ञानिन्यवच्छेदः, ब्रह्मविद्भक्षरविदं, तत्प्रचुरेत्यादि, तस्य वृतम्य, भगवति प्रचुरमाये सतीत्यर्थः, तन् निहितव्यापिवैकुण्ठं हृदयाकासं, अलौकिकप्रयोगेण परमे व्योम नित्यलौकिकमयोगेण, तस्य, नाशहदया. काशस्थ, अत्र गुहायां, भगवानपीति, दर्शनयोग्यो भवतीलिविभक्तिविपरिणामेनान्दयो बोध्यः, तथा च पर मित्यादि, अन्न हो बोध्यं, 'प्रविदामोति परमित्यत्र देहलीदीपन्यायेन क्रियापदमुभयन्नान्वेति महाविद् ब्रह्मामोति परमामोतीतिरीत्या, घ इस्यं विपरणज्यपि यो वेदे'त्यन्तो भागो 'ब्रह्मविदित्यन्तस्य विवरणं निहितं गुहाया'मित्यादि. १. स्वदकगो। २. नी गो।

·-
४०४
श्रीगद्ब्रह्मसूत्राणुभाध्ये प्रदीपसहिते
लम्वनान् नयतीति वदता व्यासेन बादरिमतानुसारिण उपासकस्य न कस्यापि ब्रह्मप्राप्तिरिति
ज्ञाप्यते, वस्तुतस्तूपासनायामुपास्यस्वरूपज्ञानसाप्यङ्गत्वात् तन्मतीयानामुक्तरीत्या तदभावेन
निरङ्गत्वादचिरादिप्राप्तिरपि न सम्भवति किं पुनर्बह्मण इतिनिगूढाशयो व्यासस्य, एवं सति
परप्राप्तावेवोपोरलकमुक्तं भवतीति सैव व्यासाभिमतेति सिद्धम् ।
ये तु प्रतीकेवब्रह्मक्रतुत्वं वदन्तः पञ्चाग्निविद्यायास्तथात्वेपि वचनवलात् तद्वतो ब्रह्मप्राप्ति
रिति वदन्ति, तत्रेदमुच्यते, वचनं तु वस्तुसतः पदार्थस्य बोधकं न तु कारकमतस्तच्चेद् बोधयति
तदा प्रतीकालम्बनान् नयतीतिव्यासोक्त्यविरोधाय तत्राप्यप्रतीकत्वमूरीकार्य, अन्यथा
पश्चाग्निविद्यानिरूपिकां श्रुतिं पश्यन्नेवं स न वदेत् , न'चौत्सर्गिकं पक्षमाश्रित्य तथोक्त मिति वाच्यं,
तस्स वाधकापनोयत्वाद् वचनस्य चोक्तन्यायेनावाधकत्वात् , यत्र वचनस्य वाधकत्वमुच्यते तत्र
वाधबोधकत्वमेव न तु तथात्वमित्युपेक्षणीयास्ते, ननु मनःप्रभृतीनां शुद्धब्रह्मत्वे (छान्दो. ९.३.२.)
"मनो ब्रह्मोपास्त" इति वदेन् न तु प्रकारवाची'ति'शब्दशिरस्कं 'ब्रह्म'पदमत उपासना-
प्रकारावच्छेदकत्वमेव 'ब्रह्म'पदस न तु स्वरूपनिरूपकत्वमिति चेत् , हन्तेदं शब्दार्थानवगमवि-
जृम्भितमेव, यतो (छान्दो. ९.३.१.) "मन उपास्खे"त्युक्त्वा तदुपासनाफलं "यावन्मनोगत
तत्रास्य कामचारो भवती"ति वदिष्यंस्तदुपासनाया एतत्फलसाधकत्वे प्रयोजकरूपाकासायामाह
(छान्दो. ९.३.१.) 'मनो ब्रह्मेति', 'इति'शब्दोत्र हेतुत्ववाची, तथा च यतो 'मनो ब्रह्मातो हेतो-
स्तदुपासनं तादृक्फलसाधकमित्यर्थः, अत एव (छान्दो.९.३.१.) 'मनो हि ब्रह्म मन उपास्वति
पूर्वमुक्तं, सर्वत्रैवमेव ज्ञेयम् ॥ १६ ॥ ४॥
॥ इति चतुर्थाध्याये तृतीयपादे चतुर्थमप्रतीकाधिकरणम् ॥ ४॥
तारपर्यवस्वमित्यर्थः, तत्र वादरिजैमिनिमतयोः, प्राप्तिविषयत्वं प्राप्तेषिपयत्वमित्यर्थः, पूर्वोत्तरेत्यादि, वादरि-
मतं पूर्वपक्षरयेन जैमिनिमतं चोत्तरपक्षत्वेनेत्यर्थः, उक्तरीत्योपासनानामाविद्यकत्वेनालीकरयादित्युक्तरीत्येत्यर्थ,
तदभावनोपास्यप्रमाभावेनेत्यर्थः, उपोद्वलकं साधकं सूत्रं, सैय परमाप्तिरेव, दूपयितुं शाबरमतमनुवदन्ति य
इत्यादिना, प्रतीकेप्वारोपितवह्मत्वप्रकारकज्ञानविशेष्येषु, तथात्वेपि प्रतीकालम्बनरवेपि, अवहारतुस्पीति फलित
तद्वतः पश्चाग्निविद्यावतः, तद् दूषयन्ति तदमित्यादिना, कारकं प्रहप्राप्ती कारणमित्यर्थः, तत् पजामिविद्याधाया
योधयति प्रतीकोपासकस्य महाप्राहिं योधयति, तोपासनाधिपये, अप्रतीकत्वं वासवं ब्रह्मत्व, स सूत्रमार, एवं
नवदेदप्रतीकोपासकानां नयनं न वदेत्, इरधं घ पञ्चाग्निविधायां 'मूर्धेय मुतेजा' इत्यादिध्रुतिमिरपास्यानामगस्या
योधनावोपासनैयेयं न प्रवीकोपासनेत्यर्थः, औत्सर्गिकमित्यादि, तथा च बाघकापोद्यो नियम सरसर्ग'
यावदुपासकस्य सर्वन ब्रह्मातिरिक्त मिथ्यात्वनिश्चयो नास्ति तावत् सर्वग्रोपायेगवं जानाति तद्दशामभिप्रेत्य याप्रतीकान्
नयतीति व्यासैरक्तं वस्तुत'स्वथात आदेशो नेति नेती'त्यादिवाक्यः सर्वस्य मिथ्यावे निषिते सर्परिमापासे
मझरवानवादीनां वाधनादमतीकोपासनासम्भवादुस्सगंपक्षमादाय व्यासस्तयोक्त्येपि प्रतीकोपासनापक्ष एवं
व्यासामिप्रेत इत्यर्थः, तस्य प्रवीकोपासनपक्षस्य, वाधकेत्यादि, सरोपास्यानां मिथ्यास्येप्रारयेनोपासने
प्रतीकोपासनं स्वाद तय 'सर्व सल्विदं ब्रह' 'तदारस्यमिदं सर्व' 'मेकोई यहु स्या'मित्यादिश्रुतिवाक्येयांधितत्यान
याच्यमित्यर्थः, वचनस्य मिष्याश्ययाधवचनस्यैयमन्यस्यापि विधिभितस्य, उकन्यायेन 'घस्तु सतः पदाधंयोधकं
म तु फारक'मित्युत्तरीत्येत्यर्थः, तथा च वचनस्यापाधवरवेपि बाधकयोधकता तिटत्येपेतिभाषः, सत पय निवृत्तिसिद्ध
रितिभावः, पशामिविद्याया ग्रहविधाये शते नन्वित्यादि, इतिशब्दशिरस्कं 'मनो ग्रस इत्युपासत' इत्यारारक
मित्यर्थः, प्रकारापच्छेदकरयं महास्येनोपासनं फायमितिप्रकारवोधकरवमुपाखे मास्वरूपं या योधरत्यमित्यर्थः
इन्तेति श्रुत्ययानवयोधात् रोटार्थक, इ, प्रक्षपदसमभिग्याहाराद् ब्रहरव उपासनाप्रकारायरछेदकास्यनिर्वचनं,
शब्दार्थत्यादि, प्रतिशब्दार्याशानविम्भितमित्यर्थः, पापज्ञानं प्रकटीक्यन्ति यत इत्यादिना, तन्मनोगतं मनसा
विचारित, तत्र फले, अस्योपासहस्स, फामचारो यायवान्छितसिदिरूपः, तदुपासनाया मनउपासनाया,
पतत्फलेत्यादि यान्तिमसाधरस्य इत्यर्थः, सर्पन्न 'मम'पदोचरेतिपादस्यले ।। १६॥४॥
॥ इति चतुर्थतृतीये चतुघाधिकरणम् ॥ ४॥

·चतुर्थाध्याये पतुपादे पञ्चमं विशेषाधिकरणम् । सर्वाण्युपासानि रूपाणि ब्रमरूपाण्येवेति तदुपासकानां परमाप्तिरवैति सिद्धं, तत्रेदं चिन्त्यते, ज्ञानमार्गीयाणां भक्तिमागीयाणां चाविशेषेणैव परप्राप्तिरुत कथिद् विशेषोस्तीति ? तत्रोभयोरपि ब्रह्मोपासकत्वेनाविशेपेणैव फलं भवतीति प्राप्ते प्रत्याह । विशेपं च दर्शयति ।। १७ ।। (४. ३. ५.) विशेष च श्रुतिदर्शयति, तैत्तिरीयके पश्यते (तै. व.) "ब्रह्मविदामोति परमि"ति, गूढाभिसन्धिना सामान्यत एतावदुक्त्वा गूढं तमुद्धाटयत्यतिगोप्यत्वमसिन्नर्थेनुभवैकवेद्यत्वं च ज्ञापयन्त्याह "तदेपाभ्युक्ता सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति, 'तत्' पूर्वोक्तं प्रतिपाद्यत्वेनामिमुखीकृत्ये'प'- मुक्ता,' तदनुभवकर्तृभिरितिशेषः, 'जलविदक्षरबलविदामोति' सान्निध्यादक्षरमेवामोति, एताबानों 'यो वेदे'त्यन्तयोक्का, अथ 'परमामोती त्यस्यार्थ उच्यते 'निहित'मित्यादिना,अत एव मध्येक्रियापदमुभयसम्बन्धि- त्वनापकत्वमुक्तं, तत्प्राप्तिश्च मर्यादापुष्टिभेदेन द्वेधा, तबादी मर्यादायामुच्यते, इहायमाशयो नेयः, (कठोप.२.२२.) "नायमात्मा प्रवचनेने"तिश्रुत्या भगवद्वरणातिरिक्तसाधननिरासः क्रियते पुरुषोत्तमप्राप्ती, एवं सत्यक्षरब्रह्मज्ञानस्य तत्साधनत्व उच्यमाने तद्विरोधः स्यात् तेनैवमेतदर्थो नि- रूप्यते ज्ञानमार्गीयाणामक्षरज्ञानेनाक्षरमाप्तिस्तेषां तदेकपर्यवसायित्वात् , भक्तानामेव पुरुषोत्तम- पर्यवसायित्वात् , तदुक्तं भगवदगीतासु (भग, १२.२.) "एवं सततयुक्ता य" इतिप्रश्ने (भग. १२.२.३.) "मय्यावश्य मनो ये मां" "ये वक्षरमनिर्देश्य"श्रीभागवते च (श्रीम.११.१४.२१.) "भक्याहमेकया ग्राह्य" "स्तमान् मद्भक्तियुक्तस्ये"त्युपक्रम्य (श्रीमद्भाग. ११. २०. ३१.) "न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे"त्यादिना, तथा च ब्रह्मविदं चेद् भगवान् घृणुते तदा भक्तिरुदेति, तत्तानुरभावे सति खयं तदृदि प्रकटीभविष्णुः स्वस्थानभूतं च्यापिवैकुण्ठं स“गुहायाँ" हृदयाकाणे प्रकटीकरोति तत्"परमव्योम"शब्देनोच्यते, अलौकिकायोगेण तसालौकिकत्व नाप्यते, यथा स्वस्थापित वस्त्ववश्यं स्वदर्शनयोग्यं भवति तथान भगवानपीतिज्ञापनाय 'निहित'मित्युक्तं, तथा च 'परमामोती'तिपदविवृतिरूपत्वादस 'गुहायो' 'परमे व्यो नि निहितं यो वेद स' (बृह. ६. ४. २२.) "नास प्राणा उत्क्रामन्तीहैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन् नमाप्येती"तिश्रुत्युक्तरीत्या ‘परमामोतीत्यर्थः सम्पद्यते, विशेषं च दर्शयति ॥ १७ ॥ पूर्वाधिकरणसिद्धान्तमनुवदन्तोधिकरणमवतारयन्ति सर्वाणीत्यादिना, तदुपासकानां ब्रह्मास्वेन विभूतिरूपोपासकानां, इदं वक्ष्यमाण, संशयमुक्त्या पूर्वपक्षमास्तत्रेत्यादिना, अत पवाधिकारभेदेन फलभेदावश्यकरवादेव, उभयसम्वन्धित्वज्ञापनायोभयफलप्रातिः, इह फले, अयं वक्ष्यमाण', एवं सति पुरषोत्तमस्य वरणमानसम्परये सति, तत्साधनत्ये पुरुषोत्तमप्राप्तिसाधनस्ये, तद्विरोधो वरणमावलभ्यस्व- विरोधः, एतदर्थ उक्तश्रुत्यर्थः, तेषां ज्ञानमार्गीयाणां, तदेकेत्यादि, अक्षरज्ञानमारविप्रान्तस्यादिस्यर्थः, भक्ताना- मेवेत्येवकारेण शानियवच्छेदः, ब्रह्मविदमक्षरविदं, तत्प्रचुरेत्यादि, तस्य पृतस, भगपति प्रचुरमाये सतीत्यर्थः, नन् निहितव्यापिवैकुण्ठं हृदयाकाश, अलौकिकप्रयोगेण 'परमे व्योम निसलौकिकप्रयोगेण, तस्य सादशहदया- काशस्य, मत्र गुहायां, भगवानपीति, दर्शनयोग्यो भवतीतिविभक्ति विपरिणामेनान्धयो बोध्यः, तथा पर मित्यादि, मात्र हो योध्य, 'ब्रह्मविदामोति पर मिला देहलीदीपन्यायेन त्रियापदमुभयनान्येति ब्रह्मविद् महामोति परमानोनीतिरीत्या, च इत्थं विवरणयपि 'यो घेदे'त्यन्तो भागो 'ब्रह्मविदित्यन्तस्य विवरण निहितं गुहाया'मित्यादि- १. स्वद कगो। २.नी गो।

·भीमद्रासूमाणुभाप्ये प्रदीपसहिते
अथ शुद्धपुष्टिमार्गेगीकृतस व्यवस्थामाह 'सोनुव' इत्यादिना, अत्रायमभिसन्धिः,
यथा स्वयं प्रकटीभ्य लोके लीलां करोति तथात्यनुग्रहवशात् स्वान्तःस्थितमपि भक्तं प्रकटीकृत्य
तत्स्नेहातिशयेन तदशः सन् खलीला रसानुमवं कारयतीति 'स' भक्तो 'ब्रह्मणा' परस्त्रमणा
पुरुषोत्तमेन 'सह' 'सर्वान् कामानश्चत' इति, चकारादुक्ता श्रुतिः स्मृतयश्च संगृह्यन्ते, एवं सति
ज्ञानमार्गीयाणामक्षरप्राप्तिरेव भक्तानामेव पुरुषोत्तमप्राप्तिरिति सिद्धम् ॥ १७ ॥ ५ ॥
॥ इति चतुर्थाध्याये तृतीयपादे पञ्चमं विशेषाधिकरणम् ॥५॥
इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये
चतुर्धस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ।
भागस्त 'परमामोतीत्यस्य विपरणं योऽयं, 'यो पेदे स्पस्यापि देहलीदीपन्यायेनोभयनान्दय इति फलितं, 'स' इति
यस्पदसमानार्थकं पदं योऽयं, अस्य परसुः, प्रीय संथतुर्भुजाधाकारयान् सन् , ब्रह्माप्येति पूर्वोफरीत्यानुमह-
पलादू ज्यापियैकुण्ठस्यं पुरुषोचमं प्रामोतीत्यर्थः, मर्यादापुष्टिज्ञानिमक्तिगति निरूप्य शुद्धपुष्टिमक्तस्य श्रीगोकुलठीला.
भषेशमाहुरथ गुद्धेत्यादिना, सान्तःस्थितमपीति, अपिसन्दाद् भाकन्नेहातिशयेनातिकृपया, यहिस्थितांस्तु
स्वलीलामनुभावयत्ययेति सिदं, स शुद्धपुष्टिमार्गीयः, चकारात् सूग्रस्थपकारात्, स्मृतयश्च 'मय्यायेश्य मनो
ये मां' श्रीमागवते 'भत्तयाहमेकया प्राहस्ससान्मनधियुक्तस्य योगिनो पै मदारमनः न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः
यो भवेदिदेत्यादिरूपा ॥ १७॥५॥
॥ इति चतुर्थतृतीये पञ्चमाधिकरणम् ॥५॥
इति श्रीमद्गोखामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीविरचितेणुभाष्यपदप्रदीपे चतुर्थाध्यायस्य
तृतीयः पादः ॥३॥

·"
॥ अथ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
(तै. म.) "महाविदामोति पर"मित्युपक्रम्य "सोश्नुते सर्यान् कामान् सह प्राणा
विपश्चिते"ति तैत्तिरीयके पठ्यते, तत्रेदं सन्दिह्यते, किमन्तःस्थित एवाश्नुत उत पुनर्जन्म प्राप्येति,
तत्रान्त्यस्त्वनुपपन्नः (छान्दो. १०. १५. १.) "न स पुनरावर्तते" (बृह. ८. २. १५.)
"तेपामिह न पुनरावृत्तिरस्ती"त्यादिश्रुतिविरोधात् कर्माभावाचेति प्राप्त प्रतिवदति,
सम्पद्याविर्भावः खेन शब्दात् ॥१॥ (१.४.१.)
सम्पद्य नक्ष सम्पद्यापि स्थितस्य जीवस प्रभोरत्यनुग्रहपशात् स्वरूपात्मकभजनानन्द-
दित्सायां तत्कृत आविर्भावो भवत्येय, आविर्भावस भगवदधीनत्वज्ञापनायास तन कर्तृत्वं
नोक, ननूक्तं (छान्दो. १०.१४.१.) "न स पुनरावर्तत" इत्यादिश्रुतिविरोधः कर्माभावथ
बाधक इत्यत आह खेनेति, स्वशन्दोत्र भगवद्वाची, तथा च भगवत्स्वरूपरलेनयाविर्भाव
इत्यर्थः, एवं सत्युक्तश्रुतिमर्यादामार्गविषयिणीति न विरोध इतिभावः, 'तपामिह प्रपञ्चे 'न
पुनरावृत्ति' रस्तीति हि श्रुतिराह, लीलायाः अपश्चातीतत्वात् तत्राविर्भावस्थ निषेधाविपयत्वादपि न
विरोधः, अत्र प्रमाणाकालायामाह शब्दादिति, (तै. प्र.) "सोश्नुते सर्वान् कामान् सह
ब्रह्मणा विपश्चिते"तिश्रुतिः पुरुषोत्तमेन सह सर्वकामभोग वदति, स च न विग्रहं विना सम्भवतीति
श्रुतिमलादेव तथा मन्तव्यमित्यर्थः ॥१॥
हेत्वन्तरमाह,
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥
अत्रोपक्रमे (ते. त्र.) "ब्रह्मविदाप्नोति पर"मितिवाक्येन परप्राप्तिलक्षणां मुक्ति
प्रतिज्ञाय हि तद्विवृतिरेव 'सोश्चत' इत्यादिना क्रियते, तेन पुष्टिमार्गीयमुक्तिरूपत्वमेव तस्साशनस्स
सिध्यत्यतोपि हेतोस्तदापिर्भावस न लौकिक न चावृत्तिरूपत्वमित्यर्थः ॥२॥
ननु परस्य ब्रह्मणो निर्गुणत्वात् कामभोगस्य गुणसाध्यत्वात् 'सह ब्रह्मणे'त्यत्र 'अन'पर्द
सगुणतत्परमतो न तस्य मुक्तिरूपत्वमित्यत आह ।
सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १॥ द्वितीयपादे सयोमुक्तो क्रममुक्ती माप्यस्वरूपप्रातिप्रकार दायित्वा
समाप्ती ज्ञानमागीययोःसयोमुकायक्षरमाक्षिपुरुषोत्तमप्रातिरूपः फले विशेषोस्तीति दर्शितमिदानीं तत्पुरुषोत्तममाप्तिरूपं
फलं भक्षः कयमनुभवतीयतस्तमकारः कोशं पुरुषोत्तमस्वरूपमिति तत्प्रकारश्चेत्येतदस्मिन् पादे विचायत इस्त्राशयेन
सूत्रमुपन्यस्य विधारमारमन्ते ब्राह्मविदिस्यादि, तत्रा 'भुत' इति विवरणांशरूपै विषये, इदं वक्ष्यमाणं, अन्तास्थित
इतिपके वस्स स्वातस्येण 'स' इत्यनेन भोगकर्तृत्वोक्तिर्षिरुद्धा, अन्तःस्थितस्त्राभेदेन सापामावाद, पूर्व-
पक्षमादुस्तप्रेत्यावि, अन्त्यो जन्म प्राप्येतिपक्षः, समाधानमाहुः सम्पद्यसादि, तहतो भगवरकृतः, अस भातस्य,
सत्राविर्भावे, एवं सति भक्काविर्भावस्यावश्यकरवे सति, उक्तश्रुति स पुनरावर्तत' इति मुफस संसारावृत्ति
निधिका मुतिः, ननु मर्यादामार्गे पुनरावृत्यभायः पुष्टिमार्गे घ तरसत्वमितिन्यूनतेत्यत माहुस्तेपामित्यादि, तेषां
मुहाना, इहेति, यद्यप्येतस्यता विहे तिपदं तथा पीमं मानव नावतन्त' इतिभुपेकवावयतया स एवार्थः, निपेया
विपयत्वान् न स पुनरायत' इत्युक्तनिषेधाविषयत्वादित्यर्थः, अपिशब्दाग्निपेधस्य पुटिमार्गसाधारणपेपि न विरोध
इत्यर्थः, अत्र पुष्टिमार्गीयस्य भगवरस्वरूपढीलाया आविर्भावे, तथा भागवावरूपाद् माताविर्भावः ।।
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २॥ सूत्रसवतारयन्ति हेत्वन्तरमित्यादिना, ननु मतप भगवति सम्पन्नस्य पुनहीलार्थ-
माविष्करणमनायत्तिरूपमलौकिकमेव न तु प्रपञ्चमायपातरूपं तत्र किं गमकरित्यसो हेवन्तरमाहेत्यर्थः, सूर्य ग्याकु
अन्त्यजेत्यादिना, मुक्ति प्रतिक्षाय ग्रह्मविदो मूर्ति प्रतिज्ञाय, तद्वितिः 'परमामोती 'स्यस्थ विवृतिः, सपाट
सुन्याविभूतस्य मुक्तिप्रतिशारणा लीलार्थमाविर्भूतः 'सोभुत' इतिप्रतिपादितो मुक्त इति ॥३॥
मात्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ सूचमवतारयस्ति नन्धियादि तपरं ब्रह्मपरं, तस कामभोगाशनस्य ॥ ३ ॥

·४०८
श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते
आत्मा प्रकरणात् ॥३॥
अत्र 'ब्रह्म'पदैनात्मा व्यापको मायातद्गुणसम्बन्धरहितो यः स एवोच्यते, कुतः ।
प्रकरणात्, (ते. प्र.) "ब्रह्मविदामोति पर"मित्युपक्रम्य तत्पाठाद् गुणातीतस्यैवैवद
प्रकरणमिति तदेवात्र 'ब्रह्म'शब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥३॥
ननु (तै. .) "ब्रह्मविदामोति पर"मिति भिन्नं वाक्यमृग् भिन्नातोनकं प्रकरणमिति
सगुणमेव तत्र 'ब्रह्म'पदेनोच्यत इत्याशक्य प्रतिवदति,
अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥
पूर्ववाक्येन सममविभागेनवैयमा पठिता न तु विभागेन, कुतः ? दृष्टत्वात् ,'ब्रह्मविदिति-
वाक्यानन्तरं 'तत्' पूर्वोक्तमर्थ प्रतिपाद्यत्वेनाभिमुखीकृत्यैपर्युक्तेतिश्रुतिदृश्यते "तदेपाभ्युक्ते"ति,
तेन पूर्ववाक्योक्तार्थमधिकृत्यैवर्गुच्यत इति गुणातीतमेव तदत्र वाच्यमित्यर्थः ॥४॥१॥
॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे प्रथमं सम्पद्याविर्भावाधिकरणम् ॥ १ ॥
पूर्वेण मुक्तो जीयो भगवदनुग्रहातिशवेच्छातो बहिराविर्भूतो गुणातीतेन पुरुपोत्तमेनैव सह
सर्वान् कामानश्नुत इति सिद्धं, अथ तत्रैवेदं विचार्यत, आविर्भूतो जीवः प्राकृतेन शरीरेण भुत उता-
प्राकृतेनेति ? तत्र भोगस्य लौकिकत्वे तदायतनस्यापि तादृशेनैव भवितव्यमिति मन्यानं प्रत्याह,
ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥५॥ (४. ४. २.)
ब्राह्मण ब्रह्मसम्बन्धिना ब्रह्मणा भगवतैव स्वभोगानुरूपतया सम्पादितेन सत्यज्ञाना-
नन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तानश्चत इति जैमिनिराचार्यों मनुते, तत्र हेतुरुपन्यासादिभ्य
इति, (ते. ब्र. ) "ब्रह्मविदाप्नोति पर"मिति ब्रह्मविदः परप्राप्ति प्रतिज्ञाय, तदर्थस्यैवोप-
न्यासोग्रिमयर्चा क्रियते (तै. प्र.) "सोनुत" इत्यादिना, तथा च परप्राप्तेर्मुक्तिरूपत्वात् पुष्टि-
मार्गीयायास्तस्या एवमूपत्वादक्षरब्रह्मणः पुरुषोत्तमायतनरूपत्वात् तदात्मकमेव शरीरं तस्य
वक्तुमुचितं न तु प्राकृतं, एतद्वोधनायैचाग्रेन्नमयादीनि विभूतिरूपाण्युक्तानि भक्तशरीरे
प्रतीयमानानामर्थानां विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मकत्वं तेन साधितं भवति, इदमेवादिपदेन बहु-
वचनेन च ज्ञाप्यते, एतदानन्दमयाधिकरणे अपञ्चितमतोनात्र पुनरुच्यते, पत्रकमवादी जमिनि-
रेवं मनुते तत्रान्येपामेवमङ्गीकारे किमाश्चर्यमितिज्ञापनाय तन्मतोपन्यासः कृतः॥५॥
अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ सूत्रमवनारयन्ति नन्वित्यादि, कर मिन्ना 'सत्य ज्ञान मित्युग भिना, तन्नाचे,
तद् ब्रह्म, अर्चि ॥ ४ ॥१॥ ॥ इति चतुर्थचतुर्थे प्रथमाधिकरणम् ॥१॥
ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः॥५॥ अव प्रथमाधिकरणीयसूत्रचतुष्टयमध्ये पूर्वसूत्रद्वये भगवद्दत्तालौकिक-
विग्रहेण भगवता सह भोगः साधितोपरसूत्रद्वयेन च भगवतः पुरुषोत्तमत्वमुक्त तन्न पूर्वसूत्रद्वयसिद्धभक्तविग्रह सूत्रकारो
निचारयतीति तमर्थमनुवदन्तोधिकरणमवतारयन्ति पूर्चेणेत्यादिना, अनुग्रहातिशयेच्छातित्वरया फलदानानु-
कूलकृतिविषयिणीच्छा, सिद्धमित्यन्तो विषय उक्तः, संशयमाहुराविर्भूत इत्यादिना, पूर्वपक्षमाहुस्तयादिना,
तदायतनस्य शरीरस्य, तादृशेनैव लौकिकेनैव, पूर्वोक्तान् सर्वान् कामान् , तत्र ब्राह्मशरीरेण भोगे,उपन्यासादि.
भ्यो विवरणादिम्य इत्यर्थः, उपन्यासमेवोपपादयन्ति ब्रह्मविदित्यादिना, तस्या मुक्तः, पवनृपत्वात् सर्य-
कामाशनरूपरवात्,तदात्मकमेवाक्षरब्रह्मात्मकमेव,तस्य भक्तप,न तु पाकृतमिति 'शरीरा'म्बयि,ननु भक्तशरीराणा-
मक्षरात्मकरवे किं प्रमाणमित्लत आहुरेतद्वोधनायेत्यादि, शरीरस्याक्षरात्मक्त्वयोधनायवगात्मकोपन्यासानन्तरमन्ना
मयादीनि विभूतिरूपाणिपुरपविधत्वेने ब्रह्मत्वेनोपासत्येन चोक्तानि निरूपितानि तादृशे, तादृशानिरूपणस्य फलमाहु-
भंगशरीर इत्यादिना, तादृशविभूतिरूपमवशरीरे इत्ययः, अर्थानाचूपरसगन्धपोदिसक्लधर्माणामित्यर्थः,
तेन पूर्वोक्तरीत्या विभूतिनिरूपणेन, इदमेव तादृशभक्तशरीरधर्माणां श्रुत्युक्तवहारूपस्वमेव, आदिपदेयादि, उप-
भ्यासादिभ्य इसादिपदेवहुवचनेन तव्यकरणसकळब्रह्मरूपताप्रतिपादकश्रुतीनां ग्रहणमिति बोध्यं, प्रपश्चितं वर्ण-
कान्तरे प्रपचितमित्यर्थः, अन्येषां जानिभक्ताना, एवमङ्गीकारे भक्तशरीराणामुक्तरीत्याक्षररूपतानीकारे ॥५॥

·. चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं ब्राह्मणेत्यधिकरणम् । चिति तन्मात्रेण तदात्मवादित्यौडुलोमिः ॥६॥ (बृह. ६.१.१३.) "स यथा सैन्धवचनोनन्तरोबाधः कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अय- मात्मानन्तरोबाह्यः कृत्ल प्रज्ञानधन" इतिश्रुतौ 'घन'पदेन ज्ञानात्मकविग्रहात्मत्वं ब्रह्मणो बोध्यतेन्यथा न वदेत प्रयोजनाभावात् , तथा च तादृशेन सह भोगकर्ता तादृशेनैव भाव्यमिति चिति चिद्रूपे ब्रह्मणि तन्मात्रेण चिन्मात्रेण रूपेण कामान् भुलेन तु विग्रहेण, श्रुतौ जीवस्य तथात्वस्थानुक्तेः, पूर्णानन्दत्वाद् भगवतस्तत्सम्बन्धेन तदानन्दाननुभवतीत्यर्थः सम्पद्यते, चिदात्मत्वं जीवस्य यतो नैसर्गिकमित्यौडलोमिराचार्यों मनुते, (छान्दो. १०.१२.१.) "अशरीरं वावे"तिथतिरेतारशान्य विपयिणीति ज्ञेयं, मुक्तिदशायां तदनुभवस्य भगवदिच्छाविषयत्वाभावान तथा, तथा चैतदेतजातीयकानन्दानुभवोस भववितिभगवदिच्छैच थुतौं "काम"शब्देनोच्यते ॥६॥ एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं वादरायणः ।। ७ ॥ परमाचार्यो बादरायणस्तु नैयं मनुते (ते. ज.) "ब्रह्मविदामोति पर"मित्यस्योप- न्यास एवमपि विग्रहवत्त्वेनापि कृतो यतः, तथा हि (ते. म.) "यो वेद निहितं गुहाया"- मित्यत्र 'गुहा या उक्तत्वात् तस्या विग्रह एव सम्भवात् , किञ्च प्रथमान्तोपस्थितस्वेन 'प्रामोती'- त्युत्तया च ब्रह्मविदः परप्राप्ती स्वातत्र्यं ज्ञाप्यते, तदेव "ब्रह्मणा सहे"तिपदेनोपन्यस्तं, तेन ब्रह्मणोपि तत्समानक्रियावचं ज्ञाप्यते परन्त्वप्राधान्येन, तथा च भक्तस्यैव कामा वक्तुमुचितास्ते च न विग्रहं विना सम्भवन्ति, किञ्च "विपश्चिते"तिविशेषणेन विविधं पश्यचिद्रूपत्वमुच्यते, कामभोगोक्तिप्रस्ताव ऐतदुक्त्या तदुपयोग्येव सर्व वाच्यं, एवं सति भक्तविविधभावान् पश्यति चिति तन्मात्रेण तदात्मत्वादित्यौडुलोमिः ॥६॥ सूत्रमवतारयन्ति स यथेत्यादिना, अन्यथा ज्ञानात्मक विग्रहानीकारे, न वदेछुतो 'घन'पदं न बदेदित्यर्थः, तादृशेन सच्चिदानन्दविग्रहेण भगवतेत्यर्थः, भोगकर्ता भक्तन, तादृशेनैव सचिदानन्दवतव, सूत्रार्थमाहुश्चितीत्यादि, चिन्मात्रेण रूपेण सचिदानन्दशरीरेणेत्यर्थः, न तु विग्रहेण सच्चिदानन्दात्मकातिरिक्तभौतिकविग्रहणेत्यथा, तथात्वस्य सचिदानन्दविप्रहरखस्य, तत्सम्यन्धेन सथिदा नन्दविग्रहं प्राप्येत्यर्थः तदानन्दान् भगवदानन्दान् , 'अशरीरं चाव सन्त प्रियाप्रिये नस्पृशत' इतिश्रुतिः,अशरीर भौतिकशरीरशून्यं, एतशुतो प्रत्येक प्रियाप्रिययोोगनिषेधावप्रियमिश्रितप्रियभोक्तविषयिणीति न विरोध इत्यर्थः, मुक्तिसुखं कुत्तो न भवतीत्यत भातुर्मुन्नीत्यादि, तदनुभवस्य मुक्तिसुखानुभवस्य, भग- वदिच्छेत्यादि, मुक्तिमुखवानयं भवरिवतिभगवदिच्छाविपपरवाभावादित्यर्थः, 'कामानितिमहुवचनं समर्थयिसमाह- स्तथा चेत्यादि, एतजातीयकेति, भगवता 'सह' भुज्यमानस्वेन प्रतिपादितसजातीयेत्यर्थः, इत्येवंविधाकारेत्पी ॥३॥ चिदतिरिक्तविग्रहाभाय न मनुत इत्यर्थः, सूत्रेण सिद्धान्तं धतुमाहुविदित्यादि, उपन्यास ऋप उपन्यासः, एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः ॥ ७॥ सिद्धान्तमाहुः परमेस्पादिना, नैवं मनुते एषमपीतिसूत्रमागस्था विग्रहवत्वेनेत्यादि, ताशार्थकरणमेव प्रदर्शयन्ति तथा हीत्यादिना, तस्या गुहायाः, प्राधान्येन थुतो गतमामप्रतिपादनमुखेन भक्तानां विग्रहवरयं साधयन्ति किञ्चेत्यादिना, प्रथमान्तेत्यादि, 'आमोती- त्यस्य कर्तुः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वेनेत्यर्थः, स्वातघ्यमित्यर्थः, उपन्यस्तं तृतीयान्तार्यस्थ गौणत्वं प्रथमान्तार्थस्य माधान्यमिनि 'सह'शब्दैन योधितमित्यर्थः, तत्समानेत्यादि, भक्तक्रियासमानझियानुकूलयरनवस्वमित्यर्थः, कामाः 'सोभते सवान कामानियन मुज्यमानपदार्थगोचरा कामा भक्तनिष्ठा एवेत्यर्थः, विविधं नानाप्रकारकं नानाविशेष्य घेत्यर्थः, उच्यते भगत उच्यते, एतदुक्या विविधपश्यचियूपयोगया, तदुपयोग्येव, इत्युक्तं भवतीति, मन्वशारीरस्य ताहास्य २. एव तदुत्पति क, तदुक्या श्रीदवाक्षरेषु । 1. नन्दमनु यायो। ५१. भा.प्र.

·४१० , , , श्रीमद्रासूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते स्वयं भोगचतुरश्चेत्युक्तं भवति, एतेनापि भक्तविग्रहः सिध्यति, ननु विग्रहस्सागन्तुकरवे लौकिकत्वादलौकिकेन ब्रह्मणा भोगो विरुद्ध इत्यत आह पूर्वभावादिति, भक्तप्राप्तः पूर्वमे भगवद्दित्सितभोगानुरूपविग्रहाणां सत्त्वान्न विरोधः, किञ्चोक्तश्रुतिसूत्रः पुरुषोत्तमेन स भक्तस कामभोगो निरूपितः, स यायतार्थेन विना नोपपद्यते तावान् स श्रुत्यभिमत इा मन्तव्यं, तथा च ब्रह्मसम्बन्धयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्त्येव, यथानुग्रहो यसि जीवे । तादृशं तदाविश्य भगवदानन्दमक्षुत इति सर्वमवदातम् ॥ ७ ॥ एवं परप्राप्तिः केपाश्चिदेव भवति, तत्र हेत्वपेक्षायामाह । सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥८॥ भजनानन्दं दातुं यमेव सङ्कल्पविश्यं करोति स एवैवं प्रामोतीति भगवत्सङ्कल्प एर तत्र हेतुः, तत्र प्रमाणमाह तच्छुतेः, (कठ. २. २२.) "नायमात्मे"त्युपंक्रम्य "यमेवैप वृणु तेन लभ्य" इतिश्रुतिः श्रूयते, अतः स एवात्र हेतुः, श्रुतौ प्रवचनादिनिषेधः कृत इत्यत्राप्येव कार उक्तः, चकारात् तजनितवैतदनुरूपा परमार्तिः सङ्गृह्यते ॥ ८ ॥ अत एव चानन्याधिपतिः ॥ ९॥ यतो हेतोः साधनं फलं चोक्तरीत्या खयमेव नान्योतो हेतोस्तेषां हृदि साधनत्वेन फलत्वेन प्रभुरेव स्फुरति नान्यस्तेनानन्यास्ते तेपामेवाधिपतिः पुरुषोत्तमः, अन्यत्राधिपत्य विभूतिरूपैः करोत्यतः (बृह. ६.४, २२.) 'सर्वस्याधिपति' रितिश्रुतिरपि तदभिप्रायेणैवेतिभावः चकारान् (श्रीमद्भाग. ९. ६.८.) "मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपी"तिभगवद्वाक्य सङ्गृह्यते, अन्यथा सर्वज्ञस्याकुण्ठितज्ञानशक्तेरेवङ्कथनमयुक्तं स्यात्, अतः पुष्टिमार्गानुग्रहैक साध्यः प्रमाणमार्गाद् विलक्षणस्तत्र विश्वासश्च तथेति सिद्धम् ॥९॥ मुक्तोपि जीवः पुष्टिमार्गेङ्गीकृतो भगवदत्तं विग्रहं प्राप्य भजनानन्दं प्रामोतीति सिद्धं, अन प्रत्यवतिष्ठते। अभावं वादरिराह ह्येवम् ॥ १०॥ पादरिराचार्यों मुक्तस्य देहायभावं मनुते, तत्र हेतुराह ह्येवमिति, ब्रह्मविदो हि मुक्तिरुच्यते 'विपश्चित्'पदेनोक्तं भवतीत्यर्थः, एतेन भक्तविविधभावदर्शनोपपादनेन भक्तप्राप्तः भगवता सह भक्तप्राप्तेः, भगवहित्सितो भगवता भक्ताय दातुमिच्छित इत्यर्थः, पूर्वोक्तविचारेण फलितो योर्थस्तमाहुः किञ्चेत्यादिना, सोधः, तदाविश्य शरीरमाविश्येत्यर्थः ॥ ७॥ सङ्कल्पादेव च तच्छ्रुतेः ॥ ८॥ सूत्रमवतारयन्त्येवमित्यादि, एवं पूर्वोक्तरीत्या, केपाश्चिदेवेत्येवकारेण सर्वेषां प्राप्तिव्यवच्छेदः, यमेव यं जीवमेव, प्रवचनादीत्यादि, 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधये'स्यादीनां निषेधः कृत इत्यर्थः, अत्रापि सूत्रेपि, चकारात् सौपचकारात्, तजनिता सङ्कल्पजनिता, तदनुरूपा सङ्कल्पविषयी अत एव चानन्याधिपतिः॥ ९॥ सूत्रविवरणमाहुर्यत इत्यादिना, अन्यत्र पुष्टिभक्तमि पु, श्रुतिरपि 'सर्पस वशी सर्वस्वेशान' इत्यादिना, तदभिप्रायेणान्यत्र विभूतिरूपेणाधिपत्यामिप्रायेण, चकारात् सौनचकाराव, तथा प्रमाणमार्गाद् विलक्षणः ॥९॥ अभावं यादरिराह ह्येवम् ॥१०॥ पूर्वसूग्रसिद्धार्थमनुवदन्तः सूत्रमवतारयन्ति मुक्तोपीत्यादि, अत्र विग्रह २. *त के। . भूतफलानुरूपा ॥८॥ १. कस्यब।

·वापरातदमावोभपविरवधर्मवरये हेला, तत्स्वरूपं भूमस्वरूप, यत्र साक्षारकारविषयरवेत भक्त प्रसिद्ध, केवल.. चतुर्थाण्याये चतुर्थपादे द्वितीय प्राणेत्यधिकरणम् । (ह. ४.४.१४.) "यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यती" त्याद्युक्त्वा (वृह. ४.४.१४.) “यत्र लस्स सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन के पश्ये"दित्यादिना द्वितीयज्ञाननिषेधमाह बनविदा भुतिा, तथा च तस्य कामभोगवार्ता दुतरेति तदाक्षेप्यदेहोपि तथा ।। १० ।। भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥ जैमिनिराचार्यस्तु मुक्तस्य पुंसो देहादेर्भावं सत्तां मन्यते, तत्र हेतुर्विकल्पेत्यादि, (ते. ब.) "ब्रह्मविदामोति परमि"तिश्रुत्या ब्रह्मज्ञानस्य तत्प्राप्तिसाधनत्वमुच्यते ( कठ.२.२२.) "नायमात्मे"तिश्रुत्या तु चरणमात्रप्राप्यत्वं "सोश्नुत" इत्यादिना च परप्राप्त्युपन्यासः क्रियते, (वृह. ४.४.२२.) "इहैव समयनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रमाप्येती"ति च पश्यते, एवं सति मिथोविरोधे तदभाषायोक्तव्याख्यानरीत्या ज्ञानमार्गीयस्य ब्रह्मज्ञानेनाक्षरब्रह्मप्राप्तिः पुष्टि- मार्गीयभक्तस तु 'सोचत' इत्यनेनोक्ता परप्राप्तिरितिव्यवस्थितविकल्प एव श्रुत्यभिमत इति ज्ञायते, तेन "नायमात्मे"तिश्रुतिः परप्राप्तिविषयिणी "इहैवे"त्यादिश्रुतिस्तु मर्यादामार्गीय- विपयिणीति मन्तव्यं, एवं सति पुष्टिमार्गीयस्य भोगसाधनात्मकविग्रहवत्यं नि:- मत्यूह सिध्यति, (बृह. ४. ४. १४.) "तत् केन के पश्येदि"त्यादिना तु ब्रह्मज्ञान- सामयिकी व्यवस्थामाह न तु तदुत्तरकालीनपरप्राप्तिसामयिकीमिति किमनुपपनम् ? ॥ ११ ॥ बादशाहवदुभयविधं वादरायणोतः॥१२॥ ब्रह्मणा सह सर्वकामाशनप्रयोजकं शरीरं, शरीरत्वस्य भूतजन्यत्वव्याप्यत्वात् तद्- भावनाशरीररूपं तद्भोगायतनत्वेन शरीररूपमपीति वादरायण आचार्यों मन्यते, अत्र हेतुरत इति, तथाविधश्रुतेरित्यर्थः, तथा हि (छान्दो. ९.२३.१.) "भूमैव विविज्ञासितव्य"इत्युक्त्वा तस्वरूपमाह "यो वै भूमा तत् सुख"मित्युपक्रम्यान उच्यते (छान्दो.९.२४.१.) “यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् घृणोति नान्यद विजानाति स भूमे"त्यनेन केवलभावविपयत्वं पुरुषोत्तमलक्षण- मुक्त्वा केवलभाववतो मक्तस्स वियोगसामयिकी व्यवस्थामाह (छान्दो. ९.२५.२.) "स एवाध- स्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तादि"त्यादिना, ततः “स वा एप एवं पश्यन्नेवं मन्नान एवं विजानन्नि"तिपूर्वावस्थामन्य संयोगावस्थामाह (छान्दो. ९. २५. २.) “आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द तिवाक्येन सोचत' इतिथुतिसंवादिनमर्थमुक्त्वा भक्तस्वरूपमाह (छान्दो.९.२६.१.) तस ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्यानस्यैवं विजानत आत्मतेः प्राण इत्युप- प्रास्यसे, प्रत्ययतिष्यते विरवं वदतीत्यर्थः, तदेव सूत्रमुखेन प्रतिपादमति पादरिरित्यादिना ॥ १० ॥ मार्य जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ १९ ॥ तत्माप्तिः परप्राप्ति, मिथोविरोधे 'सोभुते सर्वान् कामान्' 'देव समयनीयम्त इत्यनयोशोध इत्यर्थः, तदभावाय विरोधाभायाय, उक्तव्यास्यानरीत्या महाविद मझ मामोति मसावित् परं प्राप्नोतीयुक्तव्याख्यानरीयेत्यर्थः, स्फुदमन्यत् ॥ १ द्वादशाहबदुभयविधं यादरायणोतः॥१२॥ सूत्र व्याकुर्वन्तो भकशरीरसोभयविधएवं प्रतिपादयन्ति बहाणा सहेत्यादिना, इत्थंभकाममुताना शरीरमेव नातीति भक्तानां च तादृशाधिकारिणां शरीरमिति शरीरात- भावोभयरवमध्यस्तीति व्युत्पादयन्तीतिभावः, तदभावेन भूतगन्यस्वरूपव्यापकरवस्याभायेन, अशरीररूपं व्याप्य. मृतसरीररयाभाववदित्यर्थः, भोगायतनत्वेन परमानन्दसाक्षारकाराघाछेदकायैन, अत्र हेतुस्तासमक्तशरीरस्य , भावविषयत्वनन्मतिविषयावं, इदसर्व भातशरीरतद्धर्मादि तेन भक्तसरीरसारममानिमित्तकारणावेन 1. मि कवपापुगो। ५. नः क। १. ली। ३. सुख त्वेव पा। २. सर्वभूत का।

·४१२ श्रीमद्रासूनाणुभाष्ये प्रदीपसहिते म्यात्मत एवेद५ सर्वमि"ति, तेनाशरीरत्वं सिध्यति, अव्ययप्रयोगेणाविकृतादेव पुरुषोत्तमात् प्राणाधाविर्भाव उच्यते, अत्र ल्यय्लोपे पश्चमी, पूर्व विरहदशायां प्राणादयो भगवत्येव लीना आसंस्ततस्तत्प्राकट्ये तत एव प्राणादयोपि सम्पन्ना इति तत्प्राप्तेनिमित्तत्वं, यतो विभूतिरूपाणामपि पुरुषोत्तमे लयो नानुपपन्नः, "आत्मरति"रित्यादिना "सोश्चत" इत्यनेन च शरीरत्वं, जैमिनिरप्यत एव (प्र.सू. ४.४.५.) "बाोणे"ति मनुते, एकस्य विरुद्धोभयधर्मवत्त्व- ममन्वानं प्रति वैदिकं दृष्टान्तमाह द्वादशाहवदिति, (ते. सं. ७. २. ९.) "यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेते"तिचोदनया (ते. सं.७.१.४.)"द्विरात्रेण यजेते"त्यादिवन्नियत- कर्तृत्वनाहीनत्वं गम्यते द्वादशाहस्य, (तै.सं.७.५.१.) "द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुर्य एवं विद्वापसः सत्रमुपयन्ती"तिश्रुत्या च सत्रत्वं बहुककस गम्यते, एवमेव द्वादशाङ्गशरीरेन्द्रियप्राणान्तःकरणा- त्मभिरश्वत' इति सत्रतुल्यत्वं, वस्तुतो भगवद्विभूतिरूपत्वेन ब्रह्मात्मत्वेनैकरूपत्वमतो द्वादशाह वदुभयविधं, सत्रे प्रत्येकं चेतनानां यजमानानां फलभागित्ववदत्रापि तादृग्भक्तदेहादीनामपि ब्रह्मात्मकत्वाचेतनत्वमेवेत्यप्यनेन दृष्टान्तेन ज्ञाप्यते, अत एवं श्रीभागवते (७.१.२४.) "देहे- न्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनामि"ति गीयते ॥ १२ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे द्वितीयं ब्राह्मणेत्यधिकरणम् ॥ २॥ अथेदं चिन्त्यते भगवत्स्वरूप प्राकृतशरीर इवावस्था दृश्यन्ते तत्कालीनैः पुंभिरिति कथमप्राकृतत्वमुपपद्यत इति तत्रोपपत्तिमाह । तत्त्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ (४. ४. ३.) तदर्शनस्य वास्तवयस्तुविषयकत्वव्यवच्छेदेन पूर्वपक्षब्युदासाय तुशब्दः, तत् प्राकृततुल्यता- दर्शनमभाव तथात्वस्याभाव एव भवति, न तु तत्र प्राकृता धर्माः सन्ति, नन्यविद्यमानाना- मर्थानां कथं दर्शनमुपपद्यत इत्यत आह सन्ध्यवदिति, स्वमे यथा वासनावशादविद्यमानाना- मप्यर्थानां दर्शनं भवति तथा भगवदिच्छावशात् तत्रापि प्राकृततुल्यत्वदर्शनस्योपपत्तेर्न प्राकृत- त्वं तत्र ज्ञेयमित्यर्थः, तथा च श्रुतिः (बृह. ६. ३. ९.) "सन्ध्यं तृतीय स्वमस्थानं तसिन् सन्ध्ये स्थाने तिष्ठनमे स्थाने पश्यंतीदं च परलोकस्थानञ्च," "अथ यथाक्रमोयं परलोक- स्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योभयान् पाप्मन आनन्दांश्च पश्यति स यत्रायं प्रखपिती"त्युपक्रम्य भूतान्यत्वेनेत्यर्थः, आत्मत आत्मस्वरूपात्, अव्ययप्रयोगेणा रमत'इतिप्रयोगेण, पञ्चम्यर्थकथनेन श्रुत्यर्थमाहुः पूर्वमित्यादिना, ततो विरहदशोत्तरकाले, तत्प्राकट्ये भगवति दर्शनविषयीभूते, तत एव भगवत एव, तत्प्राप्त गवरप्राः, निमित्तत्वं भक्तानां प्राणादिसकलदेहधर्मप्राप्तौ निमित्तत्व, शरीरत्वं भक्तदेहस्य शरीरस्वं, ब्राह्मण विभूति- रूपशरीरेण, अहीनत्वं द्वादशाहस्याहीमत्वं सनस्वमित्येकस्योभयरूपस्वं श्रुतिसिद्धमित्यर्थः, एवं भक्तस्य सत्रतुल्यतामु- पपादयन्स्येवमेवेत्यादिना, शरीरस्य द्वादशाङ्गता निवन्धे स्फुटा तेन भोगाशनं, एकमन्तःकरणसहितान्येकादशेन्द्रि- याण्यामा चैतैरपि द्वादशभिर्भोगाशनं, एवं सङ्ख्यया सत्रतुल्यस्वं पूर्वोक्तरीत्या शरीरद्वैविध्येनापि शरीरस्य भक्तीयस्थ तुल्यावं योध्यं, भक्तशरीरसत्रयोभगवद्विभूतित्वभगवदूपत्वाभ्यां द्वैविध्येन साम्यमुपपादयन्ति वस्तुत इत्यादिना, तागुक्तसर्वकाममोक्ष, देहेन्द्रियेत्यादि, भौतिकदेहेन्द्रियादिहीनानामित्यर्थः ॥ १२ ॥२॥ ॥ इति चतुर्थचतुर्थे द्वितीयाधिकरणम् ॥ २॥ तत्त्वभावे सत्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥ भक्तदेहस्वरूपं विचारयितुमधिकरणमवतारयन्त्यथेत्यादिना, भगवत्स्वरूप इत्यादिना संशयादिकमाहुः, तथा चात्र फलरूपं भगवत्स्वरूपं प्रकृतिसम्बन्धवान वेतिसंशयः प्रकृतावस्थादर्शनात् प्राकृतमितिपूर्वपक्षः प्राकृतस्येन दर्शनस्य स्वमतुल्यत्वादमाकृतमितिसिद्धान्तः, तत्र पूर्वपक्षनिवृत्ति निमित्त, उपपत्ति तुशब्देनोपपत्ति, आह सूत्रकार इत्यर्थः, तदर्शनस्येति भगवति प्राकृतावस्थादर्शनस्य २. पूर्व विरह क्गो। ३. श्रीहस्ताक्षरेषु नास्ति तत-पदम् । ४. कर्तृत्वेन के । १. मर्यानां कपु, मानार्याना के। ----१.न.क। ५ लप्तं कंपा।

·उपपत्तान्तस्येन दर्शनस्योपपत्तरित्यर्थः, अन्यत् स्फुटम् ॥ १३॥ दर्शनं धास्तववस्तुदर्शनमेवेति योध्यं, एताभ्यामनुपदमुक्ताभ्यो, तांछीला, उक्तलीलया 'सोभुते' इसिलीलया, कदर्शने, सतु शुद्धस मह्मण आविधकधण दर्शने हेतु, एकरसत्वेत्यादि, नानाविधलीसामु भगवत एकरसरूपाय. मिधः तेन स्वरूपामरवेन, प्रकारान्तरेण 'कैलक्ष्य पदार्यमाहुरथ चेत्यादि, तत्र प्रवेशो लीलापोप्रपेश:॥१३॥३॥ ४१३ चतुर्थाध्यायें धतुर्धपादे तृतीयं तत्त्वभावाधिकरणम् । (इ. ६.३.१०.) "स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिपा प्रस्वपित्यत्राय पुरुषः खरंज्योतिर्भवति न तत्र स्थान रथयोगा न पन्थानो भवन्ती"त्यादिरूपा, एवमेव भगवाना- उराणां प्राकृतगुणे तमस्येव दुःखात्मके लयं चिकीर्षुः स्वस्मिन् प्राकृतत्ययुद्धिसम्पादनाय तारशी- भिव लीलां दर्शयत्यतो न प्राकृतत्वशङ्कागन्धोप्पन्न, अत एव भगयतोक्तं (भ. गी. १६. १८.) "मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोभ्यक्षयका" इत्युपक्रम्य (१६.२०.)"ततो यान्त्यधमा गति"मिति, तेषामासुरत्वेन मुस्यनधिकारित्वात् तथाकरणं, अतः सुष्मृक्त सन्ध्यवदुपपत्तेरिति ॥ १३ ॥ भावे जामदत् ॥१४॥ लौकिकमद् भासमाने लीलापदार्थे यद् दर्शनं भक्तानां चत् तु भावे चिपये विद्यमाने सति भवति, अत्र दृष्टान्तमाह जाग्रत, यथा मोहामावयतः पुंसः एवार्थस्य दर्शन तथेति । एताभ्यां सूत्राभ्यामेतदुक्तं भवति, (ने.म.) "सोचते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिते"ति- श्रुत्या भक्तकामपूरणाय भगवॉल्लीलां करोतीति गम्यते यदर्शननवणसरणेमक्तानां दुःखं भवति तादृशीमपि तां करोतीति श्रूयते, यथा सौभयुद्धे मोहवचनानि हस्तादायुधम्युतिः प्रभासीयलीला च, उक्तरीत्या 'सोभुत' इतिश्रुत्या परब्रह्मत्वमवगम्यत उक्तलीलया तद्वैपरीत्यं च, एवं सत्येकस्या वास्तवस्वमन्यस्खा अवास्तवत्वं वाच्यं, (तै.सं.१.३.६.) "ते ते धामान्युइमसि" "विष्णोः कर्माणि पश्यत्" "वद् विष्णोः परमं पद" "तद् विनासो विपन्यव" इत्यादिश्रुतिभिः (म. ना. १३.१.) "सहस्रशीपं देवं विश्वाक्षं विवशम्भु विश्वं नारायण देवमक्षरं परमं पदं विश्वतः परमं नित्यं विश्व नारायण हरि विश्वमेवेदं पुरुपस्तद विश्वभुपजीवति पतिं विश्वयात्मेश्वर५ शाश्वतं शिवमच्युत"मित्यादिमिश्च शुद्धभ्रमणस्तद्विपरीतदर्शनेवश्य हेनुर्वाच्यः, स त्यासुरव्यामोहनमेवेति पूर्वसूत्रेणोपपादितः, भक्तभ्यः सरूपानन्ददानाय (न. म.२.१.३३.) "लोफयत् तु लीला कैवस्य". मितिन्यायेन या लीला करोति यथा रिङ्गणादिलीला भगवतो नैसर्गिकधर्मरूपानन्दात्मकत्वेन विद्यमाना एव ता भक्ताः पश्यन्तीति द्वितीयसूत्रेणोक्तं, अत एव लीलाया अनेकरूपत्वाद् ब्रह्म पथ थुती सैन्धवदृष्टान्तनकरसत्वनिरूपणाच हुब्रह्मधर्मत्वं न सम्मवतीतिशङ्कानिरासाय'कैवल्य'- मित्युक्तं, (श्वेता. ६.११.) साक्षी चैता केवलो निर्गुण"चैत्यादिश्रुतिषु यान्यधर्मराहित्यलक्षणा 'केवल तोक्ता सा लीलात्मिकैव, लीलाविशिष्टमेव शुद्धं परं ब्रह्म न कदाचित् तद्रहितमित्यर्थः पर्यवस्पति, केन खपालीलायाः पर्ययस्यति तेन च नित्यत्वं, एतद् विद्वन्मण्डने प्रपञ्चितं, अथवा 'लीले' व 'कैवल्य जीवानां मुक्तिरूपं, तत्र प्रवेशः परमा मुक्तिरितियावदित्यर्थः ॥१४॥३॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे तृतीयं नत्वभावाधिकरणम् ॥ ३ ॥ वास्तववस्तुविषयकवाभावनाभाव पवेति सादृश्यस्य मैटित्तरदादित्यर्थः, तत्र भगवति, तत्रापि भगवस्यपि, भावे जाग्रत् ॥१४॥ सूत्रमवतारयन्ति लौकिकेयादि, पूर्व दोपकार्यमुक्तमिदं गुणकार्यमुच्यत इति बौद्धव्यं, मन पूर्वस्या दुपपरिस्पनुवर्तनीय, तथा च 'लोकवत् तु लीलावल्य'मित्यादिरीत्या पोगण्डमालकिशोराद्यवस्थापनस ॥ इति चतुर्थचतुर्थे तृतीयाधिकरणम् ॥ ३ ॥ १. सम्भवं क, न ।

·४१४ . " . श्रीमद्रासूपाणुभाष्ये प्रदीपसहिते ननु पूर्णज्ञानक्रियाशक्तिमता ब्रह्मणा तुल्यमावेन तत्रापि प्रधानभावं प्राप्य काममोग- करणमपूर्णज्ञानक्रियायतो भक्तस्यानुपपन्नमित्याशङ्कायां तत्रोपपत्तिमाह । प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ (४. ४. ४.) न हि तदा नैसर्गिकज्ञानक्रियाभ्यां तथा भोक्तुं शक्तो भवति किन्तु भगवास्तलिका- विशति यदा तदायमपि तथैव भवतीति सर्वमुपपद्यते, एतदेवाह प्रदीपवदिति, यमा प्राचीनः प्रकृष्टो दीपः स्नेहयुक्तायां पामचीनायामाविष्टः स्वसमान कार्यक्षमा तां करोति, नेहाधीनस्थितिश्च भवति स्वयं तथात्रापीत्यर्थः, अत्र प्रमाणमाह तथा हि दर्शयति श्रुति- (तै.आ.३.१४.) "भर्ता सन् नियमाणो विभर्ति एको देवो बहुधा निविष्ट" इति, "सर्वान् कामा नित्युक्तत्वाद् यस कामस भोगो यथा निवेशे सति भवति तत् तथा तदा निवेश इति 'बहुधा निवेश' उक्तः, अयं निवेशो नान्तर्यामित्वेन, तस्यैकधैव प्रवेशात् , निसर्गतः सर्वेषां जीवानां भगवान् भवत्येव प्रभुर्यद्यपि तथापि यं स्वीयत्वेन घृणुते तस्य विवाहितः पतिरिव 'भा सन्' धरणजनेहाति: शयेन भक्तेनापि 'प्रियमाणः' सन् स इव स्वयमपि तं स्वसिन् निभति', अत एव स्नेह: राहित्येनायोगोलकादिकं विहाय प्रदीपं दृष्टान्तमुक्तवान् व्यासः, अत एव 'देव'पदमुक्त स. रूपानन्ददानाद् भावोद्दीपनात् पूतनादिमुक्तिदानेन समाहात्म्यद्योतनाद बैकुण्ठादिस्थितेश्च, तदुक्तं निरुक्ते (७.१५.) "दिवो दानाद्वा दीपनाद्वा द्योतनाद्वा ह्युस्थानो भवतीति वायो देव" इति, किञ्च, भक्तानां कामभोजनार्थ क्रीडाकरणात् क्रीडायामेव जयेच्छाकरणाद् भक्तः सह व्यवहारकरणाद् भक्तेषु स्वमाहात्म्येच्छादिद्योतना(श्रीमद्भाग.१०.२९.३७.)"नपारयेह (श्रीमद्भाग.१०.५७.५५०) "न त्यादृशीं प्रणयिनी"मित्यादिभिःस्तुतिकरणाभप्रपतिदर्शनेन कालीयदमनादौ मोदकरणाद सेष्वेव भक्तिमदकरणात् ते खमैपि प्रियमेव पश्यन्तीति स्वमकरणात् तेपी कान्तिकरणादिच्छाकरणादा तन्निकटे गमनादपि 'देवः', तदुक्तं धातुपाठे (पा.धा.दि.१.) "दिव क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युति- स्तुतिमोदमदखमकान्तिगति"ष्विति, एवं सति युक्तमेव तेपां तथात्वमिति हिशब्देनाह॥१५॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति । ॥ १५ ॥ एवमधिकरणत्रयेण फलप्राप्तिसामनी फलस्वरूपं च निरूज्य फलानुमघप्रकार विचारयति ताशे विषये संशयो भगवडोगात्मकोनुभयो भक्तानां सम्भवति न धेस्याकारको भक्तानां स्वतःसामर्थ्यामाषः 'सोनुते सर्वान् कामानितिश्रुतिश्च संशयपीजं, एतदभिप्रेत्य सूत्रम सारयन्ति नन्धियादिना, इत्याशङ्कायां नन्वित्यारम्यतत्पूर्वपक्षे प्राप्त इत्यर्थः, तदा भगवदोगकाले, नैसर्गिकेत्यादि, जीवस्य स्वाभाविकज्ञानक्रियाभ्यामित्यर्थः, शक्तो भवति जीवः शक्तो भवतीत्यर्थः, तथैव भगवरसमानाकार एव स्वयं पर्यन्तरमाविष्टः प्राचीनदीपः, अत्रापि भक्त भगवानपीत्यर्थः, अत्र प्रविष्य भगवतो भक्तेन सर्वदाधारणे, 'भर्ते'तिश्रुतिस्तु तैत्तिरीये भर्तृसूक्तारम्भेस्ति भर्ता सम् भ्रियमाणो बिभर्ति एको देवो बहुधा निविष्ट' इति, स इव मथा भक्तो भगवन्तं विमति तथेत्यर्थः, अत एव निरवधिनेहेनैव धारणस्याग्रोक्तवादव, अत एव क्रीडार्थ भगवती भक्त निवेशादेव, देवपदं श्रुतौ देवपदं, देवपदस्वार्थमाहुः स्वरूपानन्देत्यादि, तदुक्तं 'देव'शब्दस्य यावदर्थवश्वमुझे, दिवो दानाद् दिव आधिंदविकस्य दिवः स्वरूपानन्दरूपस्येत्यर्थः, तस्य दानादितिभावः, 'देव'शब्दार्थनिरुक्या भगवन्तं निरूप्य 'दिधु'धारवर्थनिरूपणेन भगवरस्वरूपं निरूपयन्ति किञ्चेत्यादिना, जयेच्छाकरणाद्, भगवता जयेष्ठाकरणादित्यर्थः, व्यवहारकरणात्, तेप्वेव भक्तेष्वेष, ते हारकास्थाः निमः, तेषां भक्तानां, तयात्वं दीपन्यायेन भगवदावेशिखं, हिशब्देन सौनहिशब्देन ॥ ५॥ 1. श्रीहस्ताक्षराणि श्रीनाथद्वारादर्शनपर्यन्तमेव । २. सम्भिय कबपागो। ३. कस्य नो को रत है। - ·- . भोगस लीलारूपत्वात् तस्याश्च (म.सू.२.१.३३.)"लोकवत् तु लीला कैवल्य" मित्पन्न मुक्तित्वेन सति मुक्तित्त्वभङ्गात् पूर्वोक्तमनुपपन्नमिति प्राप्त आह जगदित्यादि। विषयमेद: सगुणी गोग्यो निर्गुणोभोग्य एवंरीसा विषयभेद इत्यर्थः, इह सूत्रे, अयं वक्ष्यमाणः, अन्यथा यहाणो साप्यय इत्यादिना, उभयचत्युक्त मोगतदभावरूप, हिशब्दार्थः सौत्राहिशब्दार्थ इत्यर्थः ॥ १६ ॥४॥ जगद्व्यापारवज प्रकरणादसन्निहितवाच ॥ १७॥ (१.४.५.) पूर्वोत्तस जगत्सम्बन्धी लौकिको यो व्यापार: कायवाश्मनसा तर्ज तद्वहितं भोग- करणं तत्र हेतू आह प्रकरणादसन्निहितत्वाञ्चेति, (कै. प्र.) "ब्रह्मविदामोति पर"मित्युप- स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमायिष्कृतं हि ॥ १६ ॥ सूरमयतारपन्ति नन्यस्थूलमित्यादिना, भामे पूल्यमानमाहु 'न तदनोती यादि, अभेदेन ब्रह्मकर्तृकब्रह्मकर्मकभोगो लिपिज्यते, उतश्रुतौ 'सत्यं ज्ञान मिनिवसौ, निधर्मकरये, तद्वोधन प्रबोधन स्वाभाविकीत्यादिना,इत्यादिरूपं प्रशासनापृथिव्यादिधारणरूप, प्रस्यापदशायां बीडय मस्यापदाया, न धिजाय व प्राध, तद्विषयिणी प्रसुसविपमिणी, उक पूर्व योजनामा ॥ इति चतुर्थचतुर्थे चतुर्थाधिकरणम्॥४॥ जगद्व्यापारयजमकरणादसग्निहितत्वाश्च ॥१७॥ भोगप्रकार विशेष निरूपमितमधिकरणमयतारयन्ति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे चतुथै प्रदीपपदित्यधिकरणम् । नव (पह, ५.८.८.) स्थूलमनण्यहख"मित्याधनन्तरं पठ्यते (यूह.५.८.९.) "न तदनोति जन न तदनोति कवने"ति, उक्तश्रुतौ च ब्रह्मणा सह जीवस्य भोग उच्यते, तथा च सगुणनिर्गुणभेदेन विषयभेदोवदर्ष बाच्यो विरोधपरिहारायेत्यत उत्तरं पठति । खाप्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ इहायमाशया, (न.स.३.२.२२.) "प्रकृततावचं हि प्रतिपेधति ततो प्रवीति च भूय" इत्यायधिकरणः (श्वेता.६.८.) परास्य शक्तिर्विविधय श्रूयते स्वाभाविकी शानयलक्रिया "त्यादि- श्रुतिभिश्च प्राकृता एव धर्मा निषिध्यन्ते ब्रह्मण्यप्राकृता एव बोध्यन्ते अन्यथा तद्बोधनमेव न स्वात् , निषेधकवाक्य एव तद्वोधनमपि न स्या (बृह.५.८.९.) "देतस्यैवाक्षरस प्रशासन" इत्यादि- हवं, अतोचिन्त्यानन्तशक्तेर्भगवतः का या कार्याक्षमता या प्राकृतान् गुणामूरीकुर्यात् ? अतो निर्गुणमेव सदा सर्वत्र भगवद्पमिति मन्तव्यं, एवं सति (छा.१०.३२.) "सद् यथापि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रमा उपयुपरि सञ्चरन्तो न विद्युरेयमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ती"तिच्छान्दोग्यश्रुतेः प्रखापदशायां न कश्चिद् गत्वान्नाति तय न कञ्चनेति तद्विषयिणी निधिका श्रुति 'ब्रह्मविदामोति पर मितिश्रुत्युक्तपरब्रह्मप्राप्तिदशाविषयिणी भोगबोधिका सेति न विरोधगन्धोपि, एतदेवाह । साप्ययः नखाप; (छान्दो, ८.८.१.) "स्वमपीतो भवति तसादेनं स्वपितीत्याचक्षत" इतिश्रुतेः,सम्पत्तिमसम्पत्तिरुक्तरीत्या पुष्टिमार्गीयो मोक्षः, एतयोरन्यतरापेक्षमाविष्कृतमावि- करणं भगवत्माकव्यमितियावद् , हि यतोहेतोरतो युक्तमुमयश्रुत्युक्तमित्यर्थः, भगवत्कर्तृक- निरूपणात तत्प्राप्तेः सम्पदपत्वं युक्ततरमिति हिशब्दार्थः ॥ १६ ॥ ४ ॥ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्थ चतुर्थपादे चतुर्थ प्रदीपचदित्यधिकरणम् ॥४॥ माह्मणा सह भोगकरण लौकिकव्यापारयुतमुत नेतिसंशये तद्युत्तमिति पूर्वः पक्षा, तथा प्राणासो-:- वावं, सूत्रेण मी .. अकमितिपर्यन्ता त्रुतिः प्रकाशकारः सन्धापिता । ४. का° म ।

·करण एव भूमविद्याप्रकरण एव, पठ्यते 'सर्थह पश्यः पश्यती'त्यादि पव्यते, तथा च भक्तस्वाक्षरे ब्रह्मसर्वदान- ..... दित्यस्यार्थं वक्तुमाहुः किञ्चेत्यादि, न तत्सम्भवो न लौकिकन्यापारसम्भवः, कदाचित् तादृशभक्तोद्धारेच्छाकाले, भूभागयो शे, नश्यति चक्षुरक्षरं वा नश्यतीत्यर्थः, लीलाया लौकिकव्यापाराभावे प्रमाणान्तरमुपन्यस्यन्ति किञ्चे- श्रीमद्भह्मसूत्राणुभाप्ये प्रदीपसहिते क्रमेण मुक्तिप्रकरणात् तत्र लौकिकव्यापारोसम्भावितः, किञ्च लीलायाः त्वेन प्राकृतं जगद् दूरतरमितोपि हेतोर्न तत्सम्भवः, कदाचिल्लोके लीला. तदधिष्ठानत्ययोग्ये मथुरादिदेशेतिशुद्धे गोलके चक्षुरिन्द्रियमिव स्थापयित्वा लीला तदापि लीलामध्यपातिनां न लौकिकव्यापारसम्भवः, न हि चक्षुरिन्द्रियं गोलककार्य न वा तन्नाशे नश्यति, एतत् सर्व "दिवीव चक्षुरातत"मितिश्रुतिव्याख्याने विद्वन्मण्डने ... किञ्च छान्दोग्ये ( ९. २३. १.) "भूमैव सुखं भृमा त्वेव विजिज्ञासितव्य" इत्युक्त्वा लक्षणमाह (९.२४.१.) यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् तृणोति नान्यद् विजानाति सभूमे"ति, "नान्यद विजानाती"त्येतायतब चारितार्थेपि यदिन्द्रियव्यापारो भगवद्विपयकः स सिद्धो भवतीति जगदव्यापारराहित्यं सिद्धं तत्र, तेन भगवत एव खतत्रफलत्यमुक्तं भवति, न हि सुखसान्यत् प्रयोजनमस्ति ॥ १७ ॥ नन्वेतत्प्रकरण एव छान्दोग्ये पठ्यते (९. २६.२.) "सर्वह पश्यती"ति सर्व- विषयकप्रत्यक्षमुपदिश्यत इत्यन्यविषयकव्यापारराहित्य नोपपद्यत इत्याशक्य समाधचे आधिकारिकेत्यादिना। प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः॥१८॥ अत्रेदमुच्यते "सोश्नुते" "लोकवत् तु लीला कैवल्य"मित्यादिभिर्नित्यलीलामध्यपातित्वं तस्पोच्यते "नान्यत् पश्यती" त्यादिश्रुतिवशाज जगदव्यापार भोगकरण पूर्वसत्रणोक्तं, अत्रेदं वि- चार्यते 'नान्यत् पश्यती'तिप्रकरण एव "सर्वह पश्यती"ति सर्वविषयक दर्शनमुच्यते तत् कथं पूर्वो तमुपपद्यत इति,किञ्च, एकस्यैव भक्तस्य देशकालभेदेन क्रियमाणानेकलीलासम्बन्धित्वं भवति, तच्च लीलानित्यतायां न घटते, यतस्तत्तद्देशस्तत्तत्कालसम्बन्धिनी सा नित्या, एवं सत्येकखानेकरूपत्वं जीवस्य न सम्भवतीति तन्नित्यत्वमपि न सिध्यतीति तत्रोच्यते, श्रुतौ सर्वपदेन न जगदुच्यते स्थापयिरवेत्यर्थः, तदापि मथुरादिदेशावच्छिन्नम्यापिवैकुण्ठे भगता साना लीलाकरणकालेपि, लौकिक व्यापाराभावमेयोपपादयन्ति न होत्यादिना, चक्षुःस्थानापन्नमार गोलकस्थानापनो भूदेशः, तमाशे गोलक त्यादिना, स चक्षुःश्रोत्रव्यापारः, तत्र भगवता सह भक्तलीलाया, नेतराविषयता निधन, फलितमाहुर्न हीत्यादि इतरसाधनलाभस्य प्रयोजनं सुखरूपं फलं यथा तथा सुसरूपभूमलाभसाप किञ्चित् प्रयोजन स्वातिरिक्त फलमस्तीति? न हीत्यर्थः, तादृशफलस्याप्रसिद्धरित्यर्थः ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥ १८ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादिना, एतरमः रूपो व्यापारो 'जगद्व्यापारः श्रूयत इत्यर्थः, अत्रैतत्सूत्रान्तरेण, इदं वक्ष्यमाणमधिक सङ्काय, तस्य भक्तस्य, अन्न कास्पदे विरोधे, इदममुपदं निरूप्यमाण, पूर्वोक्त जगद्व्यापारराहित्य, प्रथमाशा दृढीकृत्य सोभुते' 'लोकवत' स्वित्यायुक्त विरोधमुपपादयन्ति किञ्चेत्यादिना, एफस्यैव एवं पश्यन् 'सह पयः पश्यती'त्यादिश्रुतिषु सर्वत्रैक वचनोपादानादेकी येत्यर्थः, न घटते पूर्वसिद्धतत्तद्देशकालावच्छिमलीलासम्याधस्य भक्के नित्यस्वेनायच्छेदासम्भवार देशान्तरकालान्तरावच्छिन्नलीलासम्बन्धो भक्त न घटत इत्यथा, एवं मति एकस्यैव भक्तस्यैकस्मिक्षेत्र काले नानादेशावच्छिन्नलीलाया एकसिंश्च देशे नानाकालावच्छिन्नलीलायाश्चाङ्गीकारे सतीत्यर्थः, न सम्भवति पुत्राय नुकायान सम्भवतीत्यः, एकसानेकरये तु सर्वमेव मुघट स्यादित्यर्थः, तोच्यते पूर्वसूग्रोक्तजगदम्यापारपर्जनस्य १. नंबपागो। २. पयल्या कैवपागो।

·धतुर्थाध्याये चतुर्थपादे पञ्चमं जगद्व्यापाराधिकरणम् । ४१७ न्तु यसां यसा लीलायां देशकालभेदेन क्रियमाणायामधिकृतो य एको भक्तस्तस्यैव तापन्ति पाणि सन्ति तान्याधिकारिकाणीत्युच्यन्ते, तेषां मण्डलं समूहस्तत्र स्थितवस्तुमात्रमुच्यत इति नानुपपन्न किञ्चित्, अत एवाग्रे पठ्यते (९.२६.२.) "सर्वमानोति सर्वश" इति, (९.२६.२.) "स एकथा भवति विधा भवति पञ्चधा भवति सप्तधा नवधा चैव पुनश्चैकादश स्मृतः शतञ्च दश चैकश्च सहस्राणि च विंशति"रिति, यथा मण्डलवर्तिषु पुंसु नैकस प्राथम्येन प्राधान्यं वक्तुं शक्यं तथैतेष्वपि रूपेवितिज्ञापनाय मण्डलपदमुक्तम् ॥ १८ ॥ है नन्वेवं सति श्वस्त्यद्नेहमायाख' इति प्रभुणोक्त तदाशयातत्स्थितिनोपपद्यते नित्यत्याल लीलाया- सस्य कालस्य तदागमनस्य च तदापि वर्तमानत्वात् तथा प्रभूक्तिरपि नोपपद्यत इत्याशय समाधते। विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ इह भगवल्लीला प्रकृतिस्तविरुद्धोर्थो विकार इत्युच्यते तत्र न वर्तते तज्ज्ञानं तादृशं च वति, यत् स्वरूप प्रति तथा वदति तस्य खगेहे तदा भगवत्थितिज्ञानं न भवतीत्यर्थः, उपलक्षणं चवदतो यद्देशकालविशिष्टा यादृशी या लीला तसातादृश्या एव तल्लीलामध्यपातिनो भत्तास्य ज्ञानं नान्यविषयकमिति ज्ञेयं, अत एव द्वितीयस्यापि मा पूर्वमुक्तमासीत् तेनागत इत्येव ज्ञान भवति तदैव हि रसोदयोतो रसस्वरूपमध्यपातित्वाल्लीलाया रसस्य च भगवदात्मकत्याद्भग- बदूपत्वेन सर्वमुपपद्यते लीलाया, अत्र प्रमाणमाह तथा हि स्थितिमाहेति (छान्दो. ९.२६.२.) "सर्वमामोति सर्वश" इतिश्रुतिरेकस्यैव भक्तस सर्वशः सः प्रकारैः सर्वलीलारसमाप्नोतीति वदन्त्युक्तरीत्यैव लीलायां स्थितिमाहेत्यर्थः, अतो वस्त्ववेदमलौकिकमीशमिति मन्तव्यं वैदिकरितिभावः, अलौकिकथे लौकिकरीत्यनुसरणं न युक्तं किन्त्वलौकिकरीत्यनुसरणमेव युक्तमिति हिशब्देन द्योल्यते, एतेन (ते. प्र.) "रसो चै स" इतिश्रुतेलीलाविशिष्ट एव प्रभुस्तथेति तादृश एव परमफलमिति ज्ञापितं भवति ॥ १९ ॥ . सर्व पश्यती'त्यनेन खण्डने कृते समाधानमुच्यत इत्यर्थः, तापन्ति नानादेशकालावच्छिन्नलीलानुभवयोग्यानि, तान्येकभक्तीयनानापाण, तेषां एकभक्तायनानारूपाणी, उच्यते स सर्व पश्यतीति 'सर्व'शब्दन योग्यता अलालीलायस्तुमात्रमुच्यते न त, नाशस्य दर्शनायोग्यत्वात् , 'नान्यत् यश्यती 'त्यनेमेवायोग्यतोपादनात् , अत एवैकस्यैवानेकरूपः सर्वलीलासम्बन्धिसकलपदार्थदर्शनाङ्गीकारादेव, तथैते विति, भाधिकारिकमण्डलस्यो यो भक्तजीवस्तदीययावयाप प्राधान्यव्यवस्था समवेत्यर्थः ॥ १८ ॥ विकारावर्ति च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ सूत्रमवतारयन्ति नन्वित्यादि, एवं सति लीलाघटक- सकलपदार्थानां नित्यत्ये सति, तदाशयावसनभगवदागमनाशया, तत्स्थितिर्भगवद्विरहेण स्थितिः, तस्य कालस्या- गमनकालस्य, तदाप्यागमनतितपूर्वदिनेपि, नोपपद्यत आगमने भविष्यावयोधिका नोपपद्यत इत्यय हो व्यासासेद्धान्ते, तबिरुद्धो वालमहालापदायविरुद्ध , तत्र लीलावहि तविकारपदवाच्यलौकिकपदार्थ सात, तन्मानं विकारावासनेनोग्य इत्यर्थः, वकारार्थमाहुस्तादशमिति, तादृशमयमयाय नास्तीतिविकारविषय लौकिकमानसमानHHIATRE महेवादिने भगवासास्तीतिज्ञानं भगवत्तिरोधानसम्पादितमित्यर्थ., यत् स. रूपमति भक्तीयनानपाणामध्ये यत् स्वरूपं प्रतीत्यर्थः, न भवति यक्षकलायसमवधाने कुटुमगन्धारिवाति. मोपाधसग्निधान भAT R न भवतीत्यर्थ., एतद् भगदर्शननिरूपणं, तादृश्याः संयोगविप्रयोगायतर- सात्मकभगवदपायाः, नान्यविषयकमिति शेय, 'नान्यत् पश्यति नान्यच् मृणोति नान्यद् विज्ञानाती'त्यादिश्रुतिभिः न भगवदतिरियमित्या, एय लीलामध्यप्रतिभगवतिरिकज्ञानासम्भवादेव, अब सर्वदा महान भगवलीलारसपाने, सर्वशी लीलोपयोगिसर्वदेशकालावच्छेदेन, सबै प्रकारे रसनिष्पादकसः प्रकाररित्यर्थः, उत्तरीत्येत्यादि, एकस्यैव भक्तस्य सकललीलारसभौगोपयोगिनानास्वरूपैलीलायां स्थितिमाहेत्यर्थः, म सबलोकविलक्षणतया भोगोपपादनत , इदमेताशलीलारूपं, तथा रसरूपः ॥ १९ ॥ 1. प्युपदेश को। " , 4 - ५.भ.मा.प्र.

·. ४१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥२०॥ न च लौकिकयुक्तिविरोधोत्र बाधकत्वेन मन्तव्यः किन्तु साधकत्वेन, यतः प्रत्यक्षान माने श्रुतिस्मृती अपि लौकिकयुक्त्यप्रसारणालौकिके भगवत्सम्बन्धिन्यर्थेन्यथाभाव निपेधति, (कठ. १.२.९.) "नेपा तर्केण मतिरापनेया" (श्वेता. ६.८.) "परास्य शक्तिर्विविधैः श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च" । (म. भा. भी. ५.१२.) "अलौकिकास्तु । भावा न तांस्तर्केण योजयेत्”, श्रीभागवते च (६.९.३६.) "न हि विरोध उभर भगवत्यपरिगणितगुणगण ईश्वरेनवगाह्यमाहात्म्येचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्क शास्त्रकलिलान्तःकरणाशयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर" इत्यादिवाक्यैरचिन्त्यानन्तशक्तिमत्त्वे भगवत्स्वरूपसैव परमफलत्वं प्रदर्श्यते, किञ्च (ऋक्सं. २.२.२४.) "ता वां वास्तून्युश्मार गमध्य यत्र गायो भूरिशृङ्गा अयासः अत्राह तदुरुगायस्य वृष्णः परमं पदमवभाति भूरी" त्य॒ग्वेदे पठ्यते किश्चित्पाठभेदेन यजुःशाखायामपि, "ता" स्तानि "वास्तूनि" "या" गोपी माधवयोः सम्बन्धीनि “गमध्ये" प्रसादत्वेन प्राप्तु "मुश्मसि" कामयामहे, तानि कांनीत्याकालायां गूढाभिसन्धिसुद्घाटयति “यत्र" श्रीगोकुले “गावो भूरिशृङ्गा" बहुशृङ्गा रुरुप्रभृतयः, यसन्तीतिशेपः, ग्राम्यारण्यपशूपलक्षणार्थमुभयोरेव ग्रहणं, "अत्राह" भूमावेच "तदुरुगायस" बहुगीयमानस्य "वृष्णः" भक्तेषु कामान् वर्पतीति वृपा तस्स "पदं" स्थानं वैकुण्ठं ततोपि "परम"मधिकमत्र विचित्रलीलाकरणाद् “भूरि" यमुनापुलिननिकुजगोवर्धनादिरूपत्वेन बहुरूपं, तथा च तत्रत्यानि तानि "कामयामह" इतिवाक्यार्थः सम्पद्यते, एतेन लीलासम्बन्धिवस्तूनां यत्र फलत्वेन बहुरूपप्रार्थनं तत्तल्लीलाकर्तुः परमफलत्वे किं वाच्यमित्याशयो ज्ञाप्यते, (श्रीमद्भग. ६.९.३९.) “अथ ह वाव तब महिमामृतसमुद्रविनुपासकल्लीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विसारितदृष्टश्रुतसुखलेशामासाः परमभागवता" इति श्रीभागवते, एतेनापि कैमुतिकन्यायेन प्रभोरेव स्वतःपुरुषार्थत्वं ज्ञाप्यते, फलप्रकरणत्वात् तदेवाचार्य- तात्पर्यविपय इति ज्ञायते । भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच ॥ २१ ॥ इतोपि हेतोः पुरुषोत्तमखरूपमेव परमं फलमिति ज्ञायते, यतः (तै.व.) 'सोचते सर्वान् कामान् ‘सह ब्रह्मणा विपश्चिते"तिश्रुतौ भक्तसाम्यमुच्यते तच पुरुषोत्तम एव सम्भवति, यतः सख्यं दत्वा तस्कृतात्मनिवेदनमङ्गीकुर्वन्नतिकरुणः स्वस्वरूपानन्दमनुभावयंस्तं प्रधानीकरोति, दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने॥२०॥ नानास्वरूपकैकमतपशानेकभापटितलीलाविशिष्टभगवासरूपस्य रस. रूपस्य लौकिकयुनयसिद्धर्ष दूपर्ण मनसिकृत्य तमिरासाय सूत्रमवतारयन्ति न घेत्यादिना, अन तारामविशिष्ट ठीलाया नियस्ये, किन्त्वित्यादि, येन लौकिकयुस्यगोचरस्यमाझिके साधकं तेन विरोधोपि तथा नानुमानयाधक इत्ययः प्रत्यक्षेत्यादि, उफार्थस्य नित्यानुमेपथुतिमूलकरयामायार स्वतःसिद्धमामाण्यमूलकानुमितिप्रामाण्यकरयेमानु। मानपदेनोपादानं, अन्यथाभावनं लौकिकयुक्तिमिद्धतया मायन, एपोपनिपानिता रसारमसरूपविषयिणी, प्रमाणान्तरमातुः किञ्चेत्यादिना, किञ्चित्पाठभेदेन 'विष्णु'परमयुक्तपाठभेदेनेवधः, उसमुत्यर्थमाहुस्तास्तानीत्यादि एतेन लीलासम्पन्धिपदायांना कामनापाः थुस्या निरूपणेन, लीपासम्पन्धिपदाकामनामुपपा तारापदार्थलेराप पटरवमाहुरय हेयादिना ॥ २० ॥ भोगमात्रसाम्यलिहाय ॥ २१ ॥ यमपसारपस्तीतोपीत्यादिना, इतोपि भोगांरो साम्पतोपि, पुरुषोत्तम एपेत्येयकारेणाक्षरमोगार्थसाम्पम्पयर प्रधानीकरोति सहादान यं गोगो भूरपा मकं प्रधानीका 1. कम। २. 'कापु ।। ४. मंका। ५. का ६.सं पुन - ·उत्तलीलासम्बन्धित्वमनश्वरत्वमुच्यते तन सर्वथा तदभावः कथं वक्तुं शक्यो ब्रह्मणापि ? अपरञ्च कालसाध्यो हि नश्वरः सात्, न हि पुरुषोत्तमे कालः प्रभक्तुिं शक्नोति, (श्रीमद्भाग. ३.२.१७.) "नयत्र कालोनिमिपा परः प्रमु"रित्यादिवाक्येभ्यः, तथा च ज्ञानमार्गीयभक्तिमार्गीययोरनावृत्ती तुल्यस्वेपि फलप्राप्तौ पैलक्षण्यात् पूर्ववाक्येन भक्तानामाहानावृत्तिमुत्तरवाक्येन ज्ञानिनामिति अन्यथा भक्त भगवता प्राधान्यादाने, प्राप्तं भक्तन प्रासं, फल सर्वकामाशनरूपं, अन्यथा स्वाधीनतया भोगरवा- भावे, असात् साम्परूपान, मानपदमिति, तथा मोगमान एवं साम्यं न तु सृष्टिकरणादाविति सूत्र मात्र माहुर्न चेत्यादि, व्याकृतिरूपत्वात् 'सोचते सर्वान् कामा'नित्यत्य तयारतिरूपरवादित्यर्थः ॥ २१॥ मागेयोरपि, सूर न्याफुर्वन्त्यनावृत्तिरित्या दिवा, तया देवयानवीच्या, पामतत्यप्रासानां, इत्यादिरूपः पाद अनावृत्तिःशब्दादनावृत्तिःशब्दात् ॥२२॥ सूत्रमवतारमन्स्येचं भगवत इत्यादिना,अनापि ज्ञागमति- इसथे, तामनावृत्ति, नाड्यादिप्रयुक्तमित्यादि सभा चपातका च हृदयस्य नाट्य' इसनेन नाडीद्वारेणोरकान्तो. मतरतमामोतीनिप्रकारो भने नास्तीत्यर्थ न हीत्यायुक्त हेतुमाहुस्तस्मादित्यादि, भवानमनावृत्ती हेतुभूतः काशब्द विरोधे समाहित मचिद् प्राय प्रामुपाद परमायित् परं शामोतीत्यर्थः, आवृचिहत्यमावादविद्याशामकर्मादि- साक्षायों तमाहुः किन्वित्यादिना, विरोधपरिहारेति, तथा च महाविद् ब्रह्मैव प्राप्नुयात् कथं परं मामुपादिति। रूपातिहेतूनाममावादित्यर्थः, तादर्श मतं, इच्छातिरस भवत्याकारिकेश्वरेच्छा, अनुगृहीतभक्त भगवतः पुनरावृत्तीधामाये हेतुमाहुये दारेत्यादिना, अपरग्रझमासाना ज्ञानिनामनावृत्ती श्रुतो सिद्धायां परब्रह्मप्रासानां मकानामनापतिः कैमुनिकम्याग्रसिद्धत्याहुः परप्राप्तीरस्यादिना, अनेकविधेत्यादि, झाधिकारिकानेकदेरनेक- टोलासादम्धिपीत्यधी, तन ताहामके, सर्वथा रावभावः पुनरावृत्तिलक्षण, कालसाध्य कालापानस्थित्यु पदार्थ, पुरुषोत्तमे पुरुषोत्तमरमरलीलासम्बन्धे, घेलक्षण्यात् परापरब्रह्मशातिरूपवैडमण्यात, १. कैके। २. भनश्वरमिति गर्वेप्यादी। चतुर्थाध्याय चतुर्थपादे पञ्चमं जगद्व्यापाराधिकर .।। यथा भक्तोनुभवितुं न शनुयात् , युक्तं चैतन् । प्राप्त फलं स्वाधीनं भयत्येवान्यथा फलस्य- न सात् । तथाचासालिङ्गादपि प्रभोरेव परमफलत्वं सिध्यति, (वेता, ६.८.)"न तत्सम म्वपिकच दृश्यत" इतिश्रुतिविरोधपरिहाराम मात्रपदं, न चात्र कामभोगख फलत्वं नीयं, "आमोति पर"मित्येतद्न्याकृतिरूपत्वात् स्वरूपानुभवरूपत्वाद् भोगस, अनुभूय- निसैव हि सुखस्य लोके' पुरुषार्थत्वोक्तेः ।। २१ ॥ एवं भगवतः स्वतःपुरुषार्थरूपत्वमुक्त्वा कर्मफलभोगानन्तरमावृत्तिवनाप्यावृत्तिर्भवि- यतीत्याशवानिरासायोचरं पठति । अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ अनावृत्तिभक्तानां ज्ञानिनां चोच्यते, तत्र मानं शब्दः, स च (छान्दो १०.६.६.) "तयोर्धमायन्नमृतस्त्वमेति" (छान्दो. ६.१५.६.) "न तेषां पुनरावृत्तिरेतेन प्रतिपयमाना इमं मानयमावर्त नावर्तन्ते" (छान्दो. १०.१५.१.) ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते" "न च पुनरावर्तन" इत्यादिरूपस्तु ज्ञानिनां तामाह, न हि भक्तानां नाड्यादिप्रयुक्तममृतस्त्वं (श्रीमद्भाग.११.२०.३१.) "तसान्मद्भक्तियुक्तस योगिनो पै मदात्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिहे"- त्यादिवाक्येभ्यः, किन्तु (क. २.२२.) "यमेवे"तिश्रुतेर्वरणमात्रलभ्यः पुरुषोत्तमः, एवं सत्ति (ते. प्र.) "ग्रनविदामोति पर"मितिथुवेविरोधपरिहारपूर्वकोक्तव्याख्यानरीत्या भक्तस परं बाल प्राप्तस निर्दोषत्वादावृचिहत्वभायात् प्रपञ्चे नावृत्तिः सम्भवति, तादृशं प्रतीश्वरेच्छापि न तथा भवितुमर्हति, (श्रीमद्भाग. ९.४.६५.) "ये दारागारपुत्राप्तप्राणान् वित्तमिमं पर हित्या मां शरणं याताः कथं तस्त्यिक्तुमुत्सह" इति भगवद्वाक्यात, परप्राप्तिरूपत्याच भोगस्य मनाशसम्भावना, किञ्च यत्रकस्यैव भक्तस देशकालभेदेनानेकविधलीलासम्बन्धित्वेपि मन्त्र कामफलभोगसव श्रुत्युवरयाद भोगस्पैच फसवं न सु परब्रह्मण इत्यत पोपादानाच शुतिविरोधपरिहार, বোঃ ·४२० ॥ श्रीमद्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रदीपसहिते पञ्चमं जगद्व्यापाराधिकरणम् ॥ ज्ञायते, न च फलप्रकरणात् तेनावृत्त्युक्तेः संसाराभाव एव जीवस्य परमं फलमित्याचा ज्ञायत इति वाच्य, ब्रह्मविदः परप्राप्ति फलत्वेनोक्त्वा तत्स्वरूपस्य सर्वकामभोगत्वेन, निरूपणात् , स च खखाधिकारानुसारेण निवेदितार्थाङ्गीकाररूप एवेति ज्ञेयं, तेन से 'एच फलमनावृत्तिस्त्वर्थिकी परं त्वावृत्तौ सम्भवन्त्यां परमफलत्वं नोपपद्यत इतिज्ञानदुर्बर निरासायेयमुक्ता, पुष्टिमार्गीयभक्तविशेषप्रवर्तकनिवर्तकवेणुशब्दाद् भगवन्निकटगतावना पूर्वेणोक्ता मर्यादामार्गीयाणां वेदरूपाच्छन्दात्तदुक्तसाधनादनावृत्तिं द्वितीयेनेत्यपि त विषयः श्लिष्टोों ज्ञेयः, तथा सति परमफलमये खत एव भावीति भाव इत्यलं विस्तरेण ॥ जानीत परमं तत्त्वं यशोदोत्सङ्गलालितम् । तदन्यदिति ये प्राहुरासुरांस्तानहो बुधाः ।।१।। नानामतध्वान्तविनाशनक्षमवेदान्तहृत्पद्मविकासने पटुः 'आविष्कृतोयं भुवि भाष्यभास्करो मुधा बुधा धावत नान्यवर्मसु ॥२॥ पुरन्दरमदोद्भवप्रचुरवृष्टिसम्पीडितस्वकीयवरगोकुलावनपरायणो लीलया । सितामृतसुवृष्टिभिः परिपुपोप तान् यो गिरिं दधार च स एव हि श्रुतिशिरःसु संराजते ॥३ श्रीकृष्णकृपयवायं सिद्धान्तो हृदि भासते । तेनाधिकं वरीवतिं न वक्तव्यं हरे नृणाम् ।। ४ भाष्यपुष्पाञ्जलिः श्रीमदाचार्यचरणाम्बुजे । निवेदितस्तेन तुष्टा भवन्तु मयि ते सदा ॥५॥ ॥ इति चतुर्थाध्याये चतुर्थपादे पश्चमं जगद्व्यापाराधिकरणम् ।। ५ ।। ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्तिश्रीवल्लभाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्राणुभाष्ये चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः ।। ॥ समाप्तश्चतुर्थाध्यायः॥.समाप्तं श्रीब्रह्मसूत्राणुभाप्यम् ।। पूर्ववाक्येनेत्यादि, सूत्रपूर्वार्धनेत्यर्थः, तथा च श्रुत्यारमकशब्देन भक्तानां परप्रारुतत्वात् सूत्रकाराणामपि भ वृतिरेवादावभिप्रेतेत्यर्थः, यद्यपि सूत्र आवृत्तिः समाप्तितारपर्यिका तथापि शेपेण सोप्यर्थोचसेयः, परेपो मतम पूर्वपक्षमाहुर्न चेयादि, पूर्व पक्षस्य श्रुत्यर्थविरुद्धत्वाछुत्यर्थेन समाधानमाहुर्ब्रह्मविद इत्यादिना, स च सर्व फलभोगश, स एव सर्वकामफलभोग एव, प्रवर्तको भगवति सर्वकामफलभोगाथै प्रवर्तकः, निवर्तक प्रपञ्चलौकिकम्यो निवर्तकः, पूर्वेण सूत्रपूर्वार्धन, द्वितीयेन सूत्रोत्तराधेन, तथा सति भगवन्निकटे सति, प स्वरूपमार्जानीतत्यादिना, सूर्यन भाष्यं निरूपयन्ति नानामतेत्यादेना, वेदान्तेत्यादि, विधानमा विनाशनेन घेदान्ताः किरणसदृशैहृत्पविकासनसमर्थ इत्यर्थः, अन्यस्वरूपं प्रतिपाद्य प्रन्यप्रतिपावार्थर यासेन सकलानिष्टनिवृत्तिपूर्वकसकलेटसाधकरवसकलोपनिषत्प्रतिपावसाहुः पुरन्दरेत्यादिना, खकीयब स्वकीयानां बररूप इत्यर्थः, भगवनमार्गीयसिद्धान्तरहस्याना बहुशो विद्यमानत्वेपि भगवाकपाध्यतिरेकेण हृदयारोहासम्भवात् कृपासत्ये च स्वत एवारोहसम्भवात् तथानिर्यचनं नातिमयोजकमित्याहुः श्रीकृष्णेया शिष्यान् शिक्षयन्तो अन्धान्ते मगलमाचरन्ति भाप्येत्यादिना, तथा च तृतीयाध्यायद्वितीयचरणनवमाधिक स्थानविशेषात् प्रकाशादियदितिसूत्रमारभ्य धतुर्थाध्यायसमातिपर्यन्तं श्रीमद्गोस्वामिनांकृतिरिति श्रीमदा धरणार्पणं तस्याः स्वयं कृतत्वमिति योध्यम् ॥ २२ ॥ ५ ॥ श्रीवलमकृपालेवाच् छीविहलसुधीक्षणात् । पदानामणुभाष्यस्य प्रदीपः पूर्णतामयात् ॥1॥ श्रीगोपालगुरोः प्रीत्या विच्छारामप्रदीपतः । प्रकाशयतु सर्वस्व श्रीवलमरहःकृतम् ॥ २ ॥ ॥ समाप्तं चतुर्थचतुर्थे पञ्चमाधिकरणम् ॥५॥ इति श्रीमद्गोसामिश्रीवल्लभजीसुतगोपालजीविरचितेणुमाप्यपदप्रदीपे चतुर्याध्यापस्य चतुर्थः पादः॥४॥ ॥ समाप्तचतुर्याध्यायः ॥ समाप्तः श्रीमद्गमसूमाणुभाप्यपदप्रदीपः॥ १. मंक। २. "मो यापुो। ३. 'सिमान्त क्षु । ४. वृणाम् कपु। ५. परणेतिपदप धीमामाधीश्वरधारवादेपा रार्धाध्यायमाम्यकृतिः धीमामावायंगो धीमदापायंवरणः सस्स एवेः सपदाम्बुजे निवेदनस्यानुपपनत्वात् सूत्रकाराणा भीमरपन

·Published by Vadilal Nagindas suab, , , LL, B, 68, 3rd Bhoiwada Bhuleshwar, Lombay!
and
2
Printed by Ramchandra Y&Bu Shedge, at the Nirosya Sagar Press,
26-28, Kolbbat Lane, Bombay