·BHAVAN VIDYA आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्क: १२ कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् आनन्दगिरिकृतीकासंघलितशांकरभाष्योपेता TBRASI पण्डित वामनशास्त्री इसलामपुरकर ' इत्येतैः संशोधिता। BHARATTE (s wr/eles) .. VIDYA तथा MALULL शंकरानन्दकृमा नैत्तिरीयोपनिषदीपिका । एतत्पुस्तकमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम, SN82 SHAYAR LIBRARY Roman. ... पुस्तकमेतत् बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्पतैः पुग्यारस्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आपसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । पञ्चमीययमनानिः । शाविवाहनशकान्दाः १८५१ सिस्ताब्दाः १९२९ ( अस्य सर्वेऽधिकात राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)। मूल्यं पदोनरूपाद्वयम् ( १८१२)।

·VI .. आदर्शपुस्तकोटेखपत्रिका AARATIYA SHRI LIBRARY " । तैत्तिरीयोपनि पद आदर्शपुस्तकानि येषां मिलिताने तेषा नामानि पुस्तकाना संज्ञावाघोदेशे प्रदयन्ते- 5. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनि रझाप्यम् । वैराजक्षेत्रनिवासिनी वै. शा. सं." शिवराम वीरेश्वर शास्त्री भट्ट इत्येते पाम् । * ख. इति संज्ञितम्-मूलं सटीक काश्यां शिलामुद्रितम् | रा. स." महादेव चिमणाजी आपटे " इत्येतेपाम् । मुद्रणकालः संवत् १९४१। ग. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् । इन्दूरपुरनियासिनां किये इत्युपाहाना श्री. रा. रा. भाऊसाहेब बालासाहेब " इत्येतेपाम् । घ. इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यम् । पुण्यपत्ननिवासिनां 'खाजगीवाले' इ.युपाद्वानां श्री. रा. रा. " तात्यासाहेन" इत्येतेषाम् | 5. इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यम् । पुण्यपत्तननिवासिनो 'खाजगीवाले ' इत्युपाद्वानां श्री. रा. रा. " तात्यासाहेब " इत्येतेषाम् । च. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्यं शीक्षाभृगुवल्लीद्वयात्मक समूलं सटी. कम् । खेडकरोपाह्यानां श्री. रा. रा. आनन्दराव लक्ष्म- ण (भाऊसाहेब ) " इत्येतेपाम् । छ. इति संज्ञितम्-तैत्तिरीयोपनि पाप्यम् । विंचूरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. "रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेपाम् । ज. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् | विचूरपुरनिवासिना श्री. रा. रा. साहेच अण्णासाहेब" इत्येतेपाम् । अ. इति संज्ञितम्-मूलं सटीकम् । विंचूरपुरनिवासिना श्री. रा. रा. साहेब अण्णासाहेच " इत्येतेषाम् । लेखनकालः शके १६३२। न. इति संज्ञितम्-मूल सटीकमायोपेतम् । करवीरपुरनिवासिनी श्रीयुसाना वे.शा. सं. गुरुमहाराजानाम् । लेसनकाल: संयद १८६६ । राव- " राव ·है. इति संज्ञितम्-तसिरीयोपनिपाया । करवीरपुर निवासिनी द्रविडी. पाहानां वे. शा. सं. रा. रा. नानाशाक्षिणाम् । उ. इति संज्ञितम्-तेचिरीयोपनिषद्भाष्यम् । समूलं सटीकम् । फलिफातानगरे मुद्रिव पुण्पपचननिवासिनो के. वे. शा. सं. देवोपाहवाळ- शाखिणाम् । ड. इति संक्षितम्-तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यं सटीकम् 1 नागपुरानिवासिनां भी. रा. रा." अप्पासाहेव बुटी " इत्येतेषाम् । अथ शंकरानन्दविरचितदीपिकापा आदर्शोल्लेखपत्रिका । क. इति संज्ञिता-चिरीयोपनिषदीपिका । पुण्यपत्तननिवासिनी श्री. रा. रा. " भाऊसाहेब नगरकर " इत्येतेपाम् । ख. इति संज्ञिता--तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । वटोदरनिवासिनी पटवर्धन इत्यु पाहाना रा. रा. " कृष्णराव भीमाशंकर " इत्येतेपाम् । ग. इति संज्ञिता--तैत्तिरीयोपनिषदीपिका शीक्षाध्यायमात्रा। प्रान्तिजसका. शादागता*। ध. इति संज्ञिता--तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। रा. रा. " महादेव चिमणाजी आपटे " इत्येतेः मैपिता +1 समाप्तिपाऽदशल्लेिखपत्रिका । * एतत्स्वामिनो नाम न ज्ञायते । एतरपुस्तकस्यापि स्वामिनो नाम न बातम् ।

·तत्सद्रह्मणे नमः कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यकान्तर्गता तैत्तिरीयोपनिपत् । आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाप्यसमेता। याप्रकाशसुखामिन्नं यन्मन्त्रेण प्रकाशितम् । विवृतं वामणे तत्स्यामदृश्यं ब्रह्म निर्भयम् ॥ १ ॥ यजुर्वेदशाखामेदं तैत्तिरीयकोपनिषदं व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारस्तत्प्रतिपाद्यं ब्रह्म जगजन्मादिकारणत्वेन तटस्थलक्षणेन मन्दमतीप्रति सामान्येनोपलक्षित, सत्यज्ञानी- दिना च स्वरूपलक्षणेन विशेषतो विनिधितं नमस्कारच्छलेन संक्षेपतो दर्शयति- यस्माज्जातं जगत्सर्व यस्मिन्ने मलीयते । येनेदं धार्यते चैव तस्मै ज्ञानात्मने नमः ॥ १ ॥ यस्माजातमिति । निमित्तोपादानन्वयोः पञ्चम्याः साधारण्यादुभयविधमपि हेतु- समविवक्षितम् । कार्यविलयस्य प्रकृतावेव नियतत्वाविशेषतः प्रकृतित्वमाह-यस्मिन्नि- -ति । कार्यसाधारणस्य निमित्ते धर्मादावपि प्रसिद्धत्वात्साधारणकारणत्वमाह-- येनेति । ज्ञानात्मन इति स्वरूपलक्ष-सूचनम् ॥ १॥ गुरुपोर्षियापावावन्तरगसाधनत्वं ख्यापयितुं गुरून्प्रणमति-- यरिमे गुरुभिः पूर्व पदवाक्यप्रमाणतः । व्याख्याताः सर्ववेदान्तास्तान्नित्यं प्रणतोऽस्म्यहम् ॥ २॥ . यैरिति । पदानि च वाक्यानि च प्रमागं चानुमानादि तद्विवेचनेन व्याख्याता इति ॥ २॥ 'चिकीर्पित निर्दिशति-- तैत्तिरीफसारस्य मयाऽऽचार्यप्रसादवा । विस्पष्टार्यरुची हि व्याख्येयं संमणीयते ॥ ३ ॥ . 1 ख. ग. च. न. झ. ट यमानेग। २ ख. ग, घ 'रब'। ३ क. प.च, छ ज. झा व विधायक.ख.ग. कारणव । ५ क ख. ग. च. ज. स. 'लमिहावि' । ६ क. स. ग, च. न . तेऽपि प'। ५ के ख. ग. च ज 3 'मादी । ८ ख. ग. . 'रणं न, "णमाम्यह'। १० क. स. प. अ. . 'इत्यर्थ ॥ १ ॥ ११ ख. ग, क. निदर्शयति ·मानन्दागरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसपेता- [शौक्षाध्याये- चिरीयकेति । व्युत्पत्रस्य पदेम्य एव पदार्थस्मृतिमिवारपदस्मारितपदार्थाना संसर्गायव वाक्यार्थत्वात्सूत्रकारेणोपनिपतात्पर्यस्य निरूपितत्वाश्च व्यर्थः पृथान्याख्यारम्भ हत्याशङ्कयाऽऽह----विस्पष्टायति । मन्दमतीनां स्वत एव निःशेषपदार्थस्मरणासमवा- दुपनिषद्गतनिःशेषपदार्यानी विशिष्य निःसंशयं ज्ञानं ये रोचयन्ते नेपामुपकारयेत्यर्थः।।३। नित्यान्यधिगतानि कर्माण्युपाचदुरितक्षयार्थानि, काम्यानि च फलार्थिनां पूर्वस्मिन्प्रन्थे । कर्मविचारेणैवोपनिषदो गतार्थत्वादुपनिषत्प्रयोजनाय निश्श्रेयसस्य कर्मम्य एव संभ- धात्पृथब्याल्यारम्भो न युक्त इत्याशङ्कास्पनेतुं कर्मकाण्डामाह-नित्यानीति । " अथातो धर्मनिज्ञासा " इति जैमिनिना धर्मग्रहणेन सिद्धषस्तुविषारस्य पर्युदस्त- त्वानोपनिषदो गतार्थत्वमित्यर्थः । तानि च कर्माणि संचितदुरितक्षयार्यानि " धर्मेण पापमपनुदति" इति श्रुतेर्न निःश्रेयसानि । न केवलं वित्तोऽवश्यकर्तन्यान्यधिगतानि फलापिनो का यानि च । न तान्यपि निःश्रेयसानि । “स्वर्गकामः" "पशुकामः" इत्यादिवन्मोतकामोऽदः कुर्यादित्यश्रवणात् । अतः संसार एवं कर्मणां फलमित्यर्थः । इदानी कर्मोपादानहेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या मस्तूयते । कर्महेतुः कामः स्यात् । प्रवर्तकत्वात् । आप्तकामानां हि कामाभाचे स्वात्मन्यवस्थानात्मकृत्य- नुमतिः । आत्मकामत्वे चाssकामना । आत्मा हि ब्रह्म । विदो हि पर- माप्तिं वक्ष्यति। अतोऽविद्यानिवृत्ती स्वात्मन्यव स्थान परशाप्तिः । "अभयं भतिष्ठां विन्दते " " एतमानन्दमयमात्मानमुपसभामति" इत्यादिश्रुतेः.. कर्मकाण्डाईमुक्त्वा तत्राविचारितमुपनिषदर्थमाह--दानीमिति । कर्मणामुपादा- भेऽनुष्ठाने यो हेतुस्तमिवृत्त्य नहाविद्याऽस्मिन्मन्य भारभ्यते । अतः सनिदानकोन्मू: रनार्यस्वादुपनिषदः कर्मकाण्डविरुद्धत्वान गतार्थत्वमित्यर्थः। कर्मानुष्ठाने हेतुर्नियोगस्तस्य प्रमाणसिद्धत्वान्न विद्यया विरोध इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्महेतुरिति । अस्येदं साधनमि- स्येताषच्छास्त्रेण रोध्यते । यस्य स्वामिलापः स तत्र प्रवर्तते कामत एप । अतोन नियोगस्य प्रवर्तक व संपावनाऽपीत्यभिप्रायः सति कामे प्रवृत्तिरित्यन्वय उक्तः । कामाभावे न प्रवृत्तिरिति व्यतिरेकमाह-मासति । अभिलपितविषयप्राधिः कामनिवृत्ती १. “येस् । २.८ पदैः स्मा' । ख. ज. पद मा ३२. दार्थ 1. रणौ १५ प. प. प. अ. अ. द. 'नां निशि ६ ८. इतिव' 10 म. छ. भ. 'निवृत्यर्भ म14. च. 'खेना... 'से। ननु वा १. इ.स. ग. च. म. प्र. र. मग . " उपाश.प्रारम्यते।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । हेतुः । न विद्या । अतः कथं कमेहेतुपरिहाराय विद्यारम्म इत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मका. मत्वे चति । कामितविषयप्राप्त्या कामत्य तात्कालिकोपशममात्रं न तूच्छेदः । पुनर्वि. पयाकारक्षौदिदर्शनात् । आत्मकामनाऽपि निरङ्कुशाऽऽत्मैव वस्तु नान्यत्ततोऽस्तीत्ये. बरूमाऽऽस्मकामत्वे सति भवति कॉमितेच्छामावात् । आत्मनो घद्वयानन्दरूपम्नान- लेक व्यतिरिकं विषयं पश्यन्कामयते । ततः कामस्याऽऽत्माविद्यामूलत्यादात्मविधेष तन्निवृत्तिहेतुरित्यर्थः । भवत्वात्मविद्या कामविरोधिनी कर्महेतुपरिहाराय ब्रह्मविद्या प्रस्तयत इति कयमुक्तं तत्राऽऽह-आत्मेति । आनन्दमयं परमात्मानमादाय श्रुति: रुदाहृता । : काम्यमतिपिद्धयोरनारम्भादारधस्य चोपभोगेन क्षयानित्यानुष्ठानेनं प्रत्य- मायामावादयत्नत एव स्वात्मन्यवस्थानं मोक्षः । अथवा निरतिशयायाः गीते: स्वर्गशब्दधाच्यायाः कर्महेतुत्वाकर्मभ्य एव मोक्ष इति चेल । फर्माने- करवाद । अनेकानि हारब्धफलान्यनारब्धफलानि चानेफजन्मान्तस्कृवानि विरुद्ध फलानि कर्माणि संभवन्ति । अतस्तप्वनारधफलानामेकस्मिञ्जन्मन्यु- पभोगक्षपासंभवाच्छेपकर्मनिमित्तशरीरारम्भोपपत्तिः कर्मसद्भावसिद्धिय । " त इह रमणीयचरणाः " " ततः शेषेण " इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्यः । इष्टानिष्टफलानामनारब्धानां क्षयार्यानि नित्यानीति चेन्न । अफरणे प्रत्यवा- यश्रवणात् । प्रत्यवायशब्दो ह्यनिष्टविपपः । नित्याकरणनिमित्तस्य प्रत्यवायस्य दुःखरूपस्याऽऽगामिनः परिहारार्थानि नित्यानीत्यभ्युपगमानानारधफल- फर्मक्षयानि । यदि नामानारब्धकर्मक्षयार्यानि नित्यानि फर्माणि तथाऽप्य. धमेव क्षपयेपुन शुदम् । विरोधाभायात् । न हीष्टफलस्य कर्षणः शुद्धरूपत्वा- नित्यविधि उपपद्यते । शैद्धाशुद्धयोर्हि विरोघो युक्तः । एवं तावत्कर्मकाण्डेनागतार्थत्वात्कर्मभ्योऽसमान्यमाननिःश्रेयसप्रयोजनत्वाच्चोपनिषदो व्याख्यारम्म संमान्य पुनरनारग्भवादिनोऽभिप्रायमुझावति-काम्यतिपिद्धयोरिति । 'आत्यन्तिकागामिशरीरानुत्पादे स्वरूपावस्यानं निःश्रेयस, शरीरानुत्पादच हेत्वभाषादेव, पग.. लेनेति । १ स. प. च. ज, 'प्राप्ती का1३ क.ख.ग च.न.ट. 'इझाद' क. . . . मताऽपि । ५क ख. र. कामयितव्याभावादेवामान बर। ६ ट 'म्भार। .. 'ब्धयोचोप । ८ ख ग. ई. च. छ में..झ 'भोगक्ष'1९८ 'न व १० क.. स्वात्माव' 11१६. च. 'शयत्री' । १२ न 'धर्मफ' । १३ प. 'पसमा । १४ फ. 'यदिह । १५ क.ह. भ. 'त: कर्मथे । ६ म दिस्मृति'। १७० 'यस्थासुखरू'। १८ ख. ग. च.. "शुममे ११९ प. न पुनः शुर. ग.५ ड च. म. द. अदिल 1914..छ, 'ट. उदयशुद्धयोहि । २२ ५ इ. 'नरार'।

·C भानन्दागरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शाताध्यापे सेल्यवि किं ज्ञानार्थोपनिषदारम्मेणेत्यर्थः । मतान्तरमाह-अयवति । यदेव स्वर्गसाधने ज्योतिष्टोमादि तदेव मोक्षसाधनं निरतिशयपीतेः । स्वर्गपदार्थम्य मोक्षादत्यनासंभवात्सति शरीर मेंशावश्यमावादित्यर्थः । ऐकभविकपक्षमा मतं प्रत्याख्याति नेत्यादिना । पद्यपि वर्तमाने देहे काम्यं प्रतिषिद्धं च नाऽऽरमेत मुमुक्षुस्तथाऽपि संचितस्यानेकस्य समः वाहेत्वभावोऽसिद्ध इत्यर्थः प्रायेणाभिव्यकानि सण्येिव कर्माणि समयकं शरीरमारमन्ते तत्र सर्वेषामुपभोगेन क्षयि(पि)तत्वात्संचितं कर्मव नास्तीतिशानिराकरणायोक्तम्-विक- 'फलानीति । स्वनिरकफलानां ज्योतिष्टोमब्रह्महत्यादीनामेकस्मिन्देहे भोगेन क्षया भवात्प्रायेणास्य सर्वामिव्यञ्जकत्वे प्रमाणामावाहलवता प्रतिबद्धस्य दुर्बलस्यावस्थानं सम- 'यतीत्यर्थः। संभावनामात्रमेतन्नात्र प्रमाणमस्तीत्याशयाऽऽह-फर्म शेपेति । मेत्य स्वक कर्मानुस्य ततः शेपेण जन्म प्रतिपद्यन्त इति स्वर्गादवरोहतां कर्मशेष(प)सन्दा दर्शयती- त्यर्थः । संचितकर्मसद्भावमङ्गीकृत्य देहान्तरारम्मो न भविष्यतीच्याह-इटेति । एतद्धन (द्रा)धनो सिद्धान्तविरुद्धमित्याह-नेति । मुमुक्षुणाऽनुष्ठितस्य नित्यादेः संचितकर्मक्ष. 'यार्थत्वाम्युपगमेऽपि नामिमतासिद्धिरित्याह-पदि नामति । न च फर्महेतूनां कामानां ज्ञानाभावे निवृत्त्यसंभवादशेषकर्मक्षयोपपचित । अनात्मविदो हि कामोऽनात्मफलविपयत्वात्स्वात्मानं च कामानुपपत्तिनित्यपा- सत्यात्स्वपं चाइमा परं ब्रहोत्युक्तम् ।नित्यानां चाकरणमभाषस्ततः मत्यवा- त्यानुपपत्तिरिति । अतः पूर्वोपचितदुरितभ्यः प्राप्यमाणायाः मत्यवायत्रिपापा नित्याफरणं लक्षणमिति "अकुर्वन्विहित फर्म ' इति हि शतुर्नानुपपत्तिः । योक्तं " मुमुक्षुः काम्यानि यर्नयेत् ॥ इति तदप्यसति विवेकवले दुर्घटम् सति मूलाक्षाने कामोद्भवस्य दुर्निवारवादित्याह-नच कर्महेतूनामिति। ननु कामो नाना- नमूलः। आत्मविदामपि कामदर्शनादित्यत आह-स्वात्मनि चैति । सर्व मात्मेति पश्यना तत्वतो विपयाभावादेव कामानुपपत्तिः । अशनादिप्रवृनिनिमित्तं तु कामामास एव । याताभिनिशाभावादित्यर्थः । नेपामप्यारादिमाग प्रमप्राः कामनाऽ. स्तीति नमानीयमित्याह-स्वयं वेति । यचोत्तमकरणनिमित्तमत्यवायपरिहारा. अर्यानि नित्यानीति तार-नित्यानां चेति । आगामि दुःखं प्रत्यवाय उच्यते । तस्प पापरूपस्य नाभाको निमियम् 1 " पापः पापेन " इति श्रुतेः । निषिद्धावरणनि- मितत्याद्धःसम्येत्यर्थः । १२. 'पा। एक ।। २८. रा. ग. प. ग. स.ट. सर्मपठमनु' ज. . 'द । ४.R.'कुना ५५..'रामादिन ।

·. आनन्दगिरिकृतीफासंचलितशांकरभागसमता- (शीक्षाध्याये- यञ्चोक्तं निरतिशयमीतेः स्वर्गशब्दवाच्यायाः कर्मनिमित्तत्वारिष एच मोक्ष इति । तन्न । नित्यत्वान्मोक्षस्य । न हि नित्यं किंचिदारभ्यते । लोफे यदारब्धं तदनित्यमिति । अतो न करिव्यो मोक्षः । विद्यासहिताना फर्मणां नित्यारम्भसामध्यमिति चेन्न । विरोधात् । नित्यं चाऽऽरभ्यत इति विरुद्धम् । यविनष्टं तदेव नोत्पद्यत इति । मसाभाववन्नित्योऽपि मोक्ष आरभ्य एवेति चेन्न । मोक्षस्य भावरूपत्वात् । मध्वंसाभावोऽप्यारभ्यत इत्य- भाषस्य विशेपाभावाद्विकल्पमात्रमेतत् । भावमतियोगी गमावः । द्वितीयमतमनूय दृपयति-यचौक्तमित्यादिना । विद्यासहितेनापि कर्मणाऽऽरन्य- चन्मोतस्तनित्य एव । यत्कृतकं तदनित्यमिति व्यामिदर्शनादित्युक्तं तत्र व्याधिमङ्गं मन्वानः शङ्कते-विनष्टमित्ति । भावरूपत्वादिति । यद्भावरूपं कार्य तदनित्यमिति न्यात न मोक्षस्य निरतिशयपीतर्भावत्वादनित्यत्वं स्यादेवेत्यर्थः । प्रध्वंसाभावस्य कार्यत्वमभ्युपगम्य यत्प्रध्वंततिरिक्तकार्य तदनित्यमिति व्याप्तियाख्याते । वस्तुतात प्रध्वंसस्य कार्यत्वमपि नास्तीत्याह-मध्वंसेति । गन्याश्रयत्वं तावत्प्रध्वंसस्य । न कार्यत्वम् । गनरुक्तेर्मा( के मा )वविकारत्वाम्युपगमात् । नापि प्रागसतः सत्ता समवायादिलक्षणम् । तदनभ्युपगमात् । नाप्युत्तरकालयोगः । कान्टेन संबन्धामावात् । अपच्छेदावेच्छेदकभावस्य समवायमूलत्वात्संवन्धान्तरमूलकत्वदर्शनादुत्तरकालस्य प्रध्वं- सावच्छेदकत्व स्वभावदन्यापच्छेदकत्व स्वभावो न स्यात् । तस्मादभावस्य निर्विशेष- फत्वात्कार्यत्वं रुपनामात्रपरमिति भावः । किंच, अमावस्यामावविशेषमावस्वभाववा- दावविरोधित्वाच न मावरूपो धर्मः संमवतीत्याह-भावेति । यथा ह्यभिन्नोऽपि भाषो घटपटादिभिर्विशेष्यते । अभिन्न एच घटभावः पटभाव इत्येवं निविशेषो भाषाभावः क्रियागुणयोगावच्यादिवविकल्प्यो । नाभाव उत्पलादिविशेषणसहभागी । विशेषणवत्वे भाव एवं स्यात् । विद्याकर्मकर्तृनित्यत्वाद्विद्याकर्मसंतानजनित्तमोक्षनित्यत्वमिति चेत्र । गङ्गगतो- तोवत्कर्तृत्वस्य दुःखरूपत्वात् । कर्तृत्वोपरमे च मोक्षविच्छेदात् । तस्माद- विद्याफामकोपादानहेतुनिवृत्ती स्वात्मन्यवस्थानं मोक्ष इति । स्वयं चाऽऽत्मा १८. य.ट. 'रभ्य ए' । २ क. स. ग. घ. ६. च. छ, . ठ. रभ्यो मो' । २ क.ख. ग.प.रू.च, य. "ति च । ४ क स.ग. च. 'यदि न । ५ क. "कप मोप... ज.स. एक चे1७ क.स. च.न. श. गद्धि माख. ग. भ. 'स्तन्मोक्ष। क.स.ग. च, ८ स्याता ।।१. स. ग. च. न. ट. 'द । परमार्थवस्व प्र।" •. स. ग. ज. स.ट. 'च्छेद्यार'। १२ इ. स. प. च. श. स्य संबन्धस । १३ क... म. प. म. द. पोऽपि मा । .. "पोऽभ्यभा' । १४ करण्दभावो विशेषणेन वि। १५. 'णसहवर्तिते मा। .

·१ प्रथमोऽनुवाक:] तैत्तिरीयोपनिषत् । ब्रह्म तद्विज्ञानादविधानिएनिमोक्ष इति ब्रह्मविद्यापोंपनिषदारभ्यते । ननु-अमावश्चतुर्विधः । तत्रानित्यः प्रागमावः । प्रध्वंसादयस्तु नित्याः । ततः कथं निर्विशेषत्वमित्याशङ्कयाऽऽह- --यथा | माक्प्रत्ययस्यैकाकारत्वादेक एवं ‘भाषाभाव(चोऽवोच्छेदफभेदाद्भिन्न इव प्रकाशते । तथा निषेधप्रत्ययस्यकाकारत्वादेक एषामावोऽवच्छेदकभेदागिन्न इव प्रकाशते । जायते नश्यति चेति क्रियायोगासंख्या- 'गुणयोगाद्र्व्यबदमादो विकल्प्यते । न तु तत्वतः सविशेष इत्यर्थः । इतश्च म तत्त्वतः 'सविशेष इत्याह--न हीति । विशेषणं हि विशेप्यान्वयि प्रसिद्धम् । प्रतियोगिना विशेषणेन नामावस्य सहमावोऽस्ति । घटप-वसस्य नित्यत्वे घटस्यापि नित्यत्वप्रसङ्गात् । घटसहमावित्वे च तदमावत्वव्याघानाद्भावामावयोः सहानवस्थानरूपविरोधाभ्युपगमात् । ततः प्रतियोगिविशेषादभावः सविशेषः कार्यत्वादिधर्मवानिति विभ्रममात्रमित्यर्थः । एवं प्रध्वंसदृष्टान्तेन शङ्कितं नित्यत्वं परिहत्य प्रकारान्तरेणाऽऽशहां निषेधति--विद्याक- मत्यादिना । विद्याकर्मणोः कर्ता नित्य इति साधनसातत्यासाध्यसातत्यं न वाच्यम् । कर्तृत्वस्यानुपरमेऽनिर्मोक्षप्रसङ्गादुपरमे च साधनमातत्यामावान्मोक्षस्य विच्छित्तिः स्यादित्यर्थः । यस्मानिःश्रेयसं ब्रह्मज्ञानं विना दुष्पापं तस्मादित्युपसंहारः। उपनिपदिति विद्योच्यते । तच्छीलिंना गर्भजन्मजरादिनिशातनात्तदवसा- दनाद्वा ब्रह्मणो वोपनिगमयितृत्वादुपनिषणं वाऽस्पां परं श्रेय इति । तदर्थ- वादग्रन्योऽप्युपनिषत् । ब्रह्मविद्यायामुपनिपच्छब्दप्रसिद्धिरपि विद्यायाएव निःश्रेयससाधनत्ये प्रमाणमित्याह- उपनिपदिति । निशातनाच्छिथिलीकरणादित्यर्थः । अस्यां विद्यायां निमित्तभूतायां पर यो ब्रह्म जीवस्योपनिषण्णमात्मतयोपस्थित भवतीत्यर्थः । हरिः ॐ। शं नो मित्रः शं वरुणः । शं ने अववर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । शं सुखं माणतेरहवाभिमानी देवतात्मा मित्रो नोऽस्माकं भवतु । सये. । १. रा. ग. ध अ.2 'ति । वियित्र'। २ क..ग ज... 'वभावो यथा मा। •३ग, प. 'भेदामिन 1४ रा. ग. व. द. हाय' । ५ क. स. प. च श. ट. 'शट्यय नि। १.स. 'नसातत्या', ।

·आनन्दगिरिकन्टीकासंबलितफरभाष्यसमेवा-शीक्षाध्यायें- - वापानवृत्ते रात्रेयानिमानी देवतात्मा वरणः । चक्षुष्यादित्ये चाभिमान्यर्थमा। घल इन्द्रः । वाचि युद्धौ च बृहस्पतिः । विष्णुरुरुक्रमो विस्तीर्णक्रमः पादयो. रभिमानी । एवमध्यामदेयताः । नो भवविति सर्वत्रानुपङ्गः । वासु हि सुखकरसु विधाश्रवणधारणोपयोगा अप्रतिवन्धेन भविष्यन्तीवि तत्सुखकर्तृत्वं मार्यते--शं नो भवत्पिति । एवमुपनिषदां व्याख्याएम्म संमान्य प्रतिपदव्यास्यामारभते-शं सुखमित्यादिना । शं नो भवविति । सुखद्भववित्यः । अध्यात्मप्राणकरणाभिमानिनीना देवतानां सुखकृत्यत्व किमिति प्रायते तत्राऽऽह---तासु हीति । श्रवणं गुरुपादोपसर्पणपूर्वक वेदान्तानां तात्पर्यावधारणम् । धारण श्रुतस्याप्यविस्मरणम् । उपयोगः शिष्येभ्यो निवेदनम् । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वापो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्यमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वरिष्यामि । मतं पदिष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतु । तहकार- मयतु । अतु माम् । अस्तु वक्तारम् ।। ঔ খালিঃ আলি খালি। सत्यं पदिष्यामि पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतेचिरीयोपनिषदि शीक्षा याये मयमोऽनुवाकः ॥ १॥ धर्म विविदिपुणा नमस्कारपन्दनक्रिये वायुविषये मलवियोपसर्गशान्त्यर्थ क्रियेते । सर्वक्रियाफलानां तद्धीनत्याद्ब्रह्म घायुस्तस्मे ब्रह्मणे नमः । महीभावं फरोमीति वाक्यशेषः । नमस्ते तुभ्यं हे वायो । नमस्करोमीति परोक्षमपक्षाभ्यां वायुरेवाभिधीयते । किंच त्वमेव चक्षुरायपेक्ष्य वाचं सनिकएमन्यवाहित प्रत्यक्षं ब्रह्मासि यस्मात्तस्मात्यापेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदि- प्यामि ॥ ऋतं ययाशाखें यथाकर्तव्यं बुद्धौ सुपरिनिधितमर्थ १५. रमि । २.क., 'क्याचाया। ३.ग.व... "परोया। क.स. प.प.श. 'पदै म्या'140 श.ग. च .. 'हत्वई क्र.स. भ.स."नारियाविविदि।

·- द्वतीयोऽनुषाकः] तैत्तिरीयोपनिषत्र । तदपि त्वदधीनत्वात्वामेव वदिष्यामि | सत्यमिति याकायाभ्यां संपाद्यमानः सोऽपि त्वदधीन एव संपाय इति त्वामेव सत्यं वदिष्यामि । तत्सर्वात्मक धावाख्यं ब्रह्म मयैव स्तुतं सन्मां विद्यार्थिनमवतु विद्यासंयोजनेन । तदेवं भ्रल धक्तारमाचार्य वक्तृत्वसामर्थ्यसंयोजनेनावतु । मामवतु वक्तारमिति पुन चनमादरार्थम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति निर्यचनमाध्यात्मिकाधिमी. तिकाधिदैविकानां विधामाप्त्युपसर्गाणां प्रशमार्थम् ।। } इति श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचार्यगोपिन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरमगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायमाप्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अन्या वायुशान्य इति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-परोक्षेति । ब्रह्मति परोक्षण स ब्रह्मेत्याचक्षत इति श्रुतेः । वायुशब्देन च प्रत्यक्षतया निर्देशः । प्राणस्य प्रत्यक्ष- वादित्यर्थः । यद्यपि सूत्रात्मरूपेण वायुः परोक्षस्तथाऽप्याध्यात्मिकपाणवायुरूपेण ब्रह्म- शब्दवाच्यत्वेऽप्यपरोक्षरपमित्याह--किंचति । बाह्यं चक्षुरादि रूपदर्शनाद्यनुमेयावा. द्वयवहितम् । प्राणत्वव्यवधानेन साक्षिय संनिहितश्च भोत्तुरिति चक्षुराद्यपेक्षया प्रत्यक्ष इत्यर्थः ।हणाद्ब्रह्म । प्राणकृतेन श्रतनादिना शरीरादेव॒हणं प्रसिद्धमित्यर्थः । यथा राजो दौवारिक कश्चिद्रानदिक्षुराह त्वमेव राजेति तथा हादस्य ब्रह्मणो द्वारपं प्राणं हाद ब्रह्म दिक्षुर्मुमुक्षुराह -त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामीति । ब्रह्मवदनक्रिया प्राणदेवतास्तुत्य । स्तुत्यन्तरमाह-ऋतमित्यादिना ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकावार्यधीमच्छकरभगवच्छिष्यानन्दज्ञानविरचितार्या तैत्ति- रायोपनिपच्छाकरमाष्यटीकायां शीक्षाध्याये प्रथमोऽनुवाक" ॥1॥ भप शीक्षाध्याये द्वितीयोऽशवाक । ॐ क्षीक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः । मात्रा बलम् । साम सं. तानाश्त्युनर सीक्षायापाः (ar पीक्षां पच ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ " १ 2. स. म. र प्रमण, २ स. में च ज स 'गरु।

·१ . . । आनन्दगिरिकन्टीकासंघलिवकरभाष्यसमेवा- [शीक्षाध्याये - अर्थज्ञानप्रधानत्वादुपनिषदो ग्रन्थपाटे यत्नोपरमो. मा भूदिति .श्रीक्षाध्याय आरभ्यते-शिक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णााचारणलक्षणम् । शिक्ष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षव शीला दैयँ छान्दसम्। तां शीक्षा व्याख्यास्यामो विस्पटमा समन्तात्कथयिष्यामः । चतिको पा ख्यावादिष्टस्प व्यापूर्वस्प व्यक्तत्त्वात्क(चाक)मण एतद्रूपम् । तन्न वर्णोऽकारादिः । स्वर उदाचादिः । मात्रा हस्वाधाः। वलं प्रयत्नविशेषः । साम वर्णानां मध्यमवृत्त्योचारणं समता । संतानः संततिः । संहितेत्ययः । एप हि शिक्षितव्योऽर्थः। शिक्षा यस्मिन्नध्याये सोऽयं शीक्षाध्याय इत्येवमुक्त उदित उक्त इत्युपसंहार उचरायः । इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- मावतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषच्छीसाध्यायमाष्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ यत्नोपरम इति । स्वरोप्मन्यजनप्रमादो मा भूदित्यर्थः । अन्यथा विवक्षिताति- हिरेव न स्यात् । तदुक्तम्-- " मन्त्री हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्यामयुक्तो न तैमर्थमाह । स पावो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् " इति ।। लक्षणमिति । लक्षणं शास्त्रम् । बटुरषाणां मूर्या, इचुयशानां तालिवत्यादि । तस्यान्यत्रैव सिद्धत्यादिह कर्मव्युत्पत्तिरेव शिक्षाशब्दस्य ग्राह्या । [ रूपमिति ] 1. "" वा लिटि " इति-सूत्रेण स्यानादिष्टो यस्तस्येदं रूपं न च्या प्रकर्षने " इत्यस्य, सोपसर्गस्य प्रयोगानपिधानादित्यर्थः ।। इति धीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिप्यानन्दमानविरचितायां तैतिरी- योपनिषाकरमाभ्यटीकाया शीक्षायाये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ चक्षितः स्यान् अथ शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः । सह नौ यशः । सह नौ ब्रह्मवर्चसम् । अधुना संहितोपनिषदुच्यते । तत्र संहितायुपनिषत्परिज्ञाननिमित्वं यशा १४.'तात्प्रहस्पयि १२ रू.सु.ग, इ.च. छ.ट. "स्वादाकर्म १ ख. ग. च.. 'सनादिप्राक. ग. च. म. झ.ट, 'भूत् । ।५ ग. च. तदर्य' । ६ क स. ग. च.. 'यन एता से।

·३ तृतीयोऽनुवाकः] वैत्तिरीयोपानिपत् । भोपते तनावावयोः शिष्याचार्ययोः सहेवास्तु । तनिमित्तं च यद्ब्रह्मवर्चस जस्तच सहैवास्त्विति शिष्यवचनमाशी । शिष्यस्य प्रकृतार्थत्वात्मार्थनोपप- पते नाऽऽचार्यस्य । कनार्यत्वात् । कृतार्यों याचार्यों नाम भवति । 'संहिता वर्णाना सैनिकर्षस्तद्विपयमुपासनं प्रथमं कंग्यत इत्याह-अधुनेति । संनि. पानाच स्वशासासहितव प्राधा । शं नो मित्र इत्याशीर्वादः कृत्वोपनिपच्छेपः । संहितोपनिपच्छेषमाशीर्वादान्तरमाह-तत्रति । अथानः सहिताया उपनिषदं व्याख्यास्यामः । पश्चस्वधिकरणेषु । अघिलोकमपिज्यौतिपम- घिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् । ता महासभहिता इत्याचक्षते । अाधिलोकम् । पृथिवी पूर्वरू- पम् । चौरुतररूपम् । आकोशः संधिः (१)॥ अथानन्तरमध्ययनलक्षणविधानस्य यतोऽत्पर्य ग्रन्यभारिता बुदिर्न शक्पवे सहसाऽर्थतानविषयेऽवतारयितुमित्यतः संहिताया उपनिषदं संहिताविप दर्शनमित्येतद्वन्यसंनिकृष्ठामेव व्याख्यास्यामः । पञ्चस्वधिकरणेष्वाश्रये मान- विषयोम्वित्पर्यः । कानि तानीत्याह-अधिलोकलोफेवधि यान तदपि लोकम् । तथाऽधिज्योतिपमधिविद्यमधिमजपध्यात्ममिति । ता एताः पञ्चवि- पया उपनिपदो लोकादिमहावस्तुविषयत्वात्संहिताविषयत्वाच्च महत्पव ताः संहितार्थ महासंहिता इत्याचक्षते कथयन्ति वेदविदः । अथ तासा यथोपन्य. स्तानामधिलोकं दर्शनमुच्यते । दर्शनक्रमविवसार्थोऽयशब्दः सर्वत्र । पृथिवी पूर्वरूपं पूर्वो वर्णः पूर्वरूपम् । संहितायाः पूर्वे वर्णे पृथिवीदृष्टिः कर्तव्येत्युकं भवति । तथा चौतररूपमाफाशोऽन्तरिसलोकः । संधिर्मध्य पूर्वोत्तररूपयो। संघीयेते अस्मिन्पूर्वोत्तररूपे इति ॥ १क, ख,ग च छ, य र द. प्राप्यते । ३ च. कलयत । ३ स. प. च... "खास- निहित ४ क ख. ग. चवर 'त्याया आशीर्वादा कृ' ५ क ख. ग. प.च.... ८. 'थ ताम*15. 'न्ति रेहब्रह्मोव' । क. र 'न्ति ब्रह्मावि १७६. 'दर्शनमविषयो:- ·आनन्दगिरिकृतटीकासंयलितशाफरभाष्यसगेहा- [शीसाध्याये-- वस्तूपासने हित्वा प्रथमतः शब्दोपासनविधाने हेतुरताशब्देनोक्त इत्याह-पत्तोs- त्यमिति । पञ्चस्विति सद्यमी तृतीया विपरिणया। अधिकरणशब्दश्च विषयपर्यायः । पञ्चमिः पदाविशषितं ज्ञानं वर्णेषु वक्तन्यम् । यथा विष्णुदर्शन(न) प्रतिमायामित्यर्थः । लोकेष्वधीति । लोकानधिकृत्योपादाय ध्येयत्वमित्यर्थः । विद्याशब्देन विद्यापतिबद्ध आचार्यादिविक्षितः । तथैव प्रजाशब्देन प्रजापतिबद्धः पिभादिविवक्षितः । अध्यारम- मिति । आत्मानं मोक्तारमधिकृत्य यद्वर्तते जिहादि तद्विवक्षितम् । सर्वत्र तत्तदमिमा. निनी देवतेव ग्राह्या । अन्यस्योपास्यत्वासमवादिति । विधिशेषमर्थवादमाह-ता एता इति । संहितोपनिषदः कर्तव्या इत्युत्पत्तिविधिरुतः । कथं कन्या इत्याकाक्षायां विनियोगविधिमाह-अथ तासामित्यादिना । कर्तुरेकन्वादनुष्ठेयानां बहुत्यावश्यमा- विनि मे विशेषनियमोधोंऽयशब्दः। वायु: संधानम् । इत्यपिलोकम् । अाधि- ज्यौतिपम् । अनिः पूर्वरूपम् । आदित्य उत्त- ररूपम् । आपः संधिः । वैयुतः संधानम् । इत्यधिज्यौतिषम् । अर्थाधिविद्यम् । आचार्यः पूर्वरूपम् (२)। अन्तेवास्युत्तररूपम् । चिया , संधिः । प्रवचन५ संधानम् । इत्यधिधियम् । अथाधिप्रजम् । माता पूर्वरूपम् । पितोरस- पम् । प्रजा संधिः । प्रजनन संधानम् । इत्य- धिप्रजम् (३)। अथाध्यात्मम् । अपरा हनुः पूर्वरूपम् । उचरा हनुरुत्तररूपम् । वासंधिः। जिह्वां संधानम् । इत्यध्यात्मम् । १.स.ग.२ १.र' कर्तव्यम् 12.स. ग, च.न. 2. 'यल नेस। ३५. इ.स.म 'स्य यो चर्तते जिदवादि। स विवक्षित ।।४ स.ग.प. क्रमवि।५क..स.ए. प.ग. 1. 'मार्या भयशन्दा ।

·३ तृतीयोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । : वायुः संधानम् । संघीयतेऽनेनेति संधानम् । इत्यधिलोकं दर्शनमुक्तम् । अयाधिज्योतिषमित्यादि समानम् । इतीमा महासहिताः । य एवमेता महासभहिता व्याख्याता वेद । संधीयते प्रजया पशुभिः । ब्रह्मवर्चसेनानायेन सुवर्गणं लोकेन (४)॥ संघिराचार्यः पूर्वरूपमित्यधिरज लफिन॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इतीमा इत्युक्ता उपादयन्ते । २: फश्विदेवमेता महासंहिता व्याख्याता वेदोपास्ते । वैदेत्युपासनं स्पाद्विज्ञानाधिकारात् " इति प्राचीनयोग्योपारस्व" इति च वचनात् । उपासनं च यया शास्त्रं तुल्यप्रत्ययसंवतिरसंकीर्णी चातत्म. 'त्यौः शास्त्रोक्तालम्बनविषया च । गिद्धोपासनशब्दार्थों लोके गुरुमुपा- 'सते (स्ते), राजानमुपास्त इति । यो दि गुर्वादीन्संततमुपचरति स उपास्त 'इत्युच्यते । स च फलमाप्नोत्युपासनस्य । अतोऽत्रापि च य एवं वेद संघीयते “मजादिभिः स्वर्गान्तः प्रजादिफलान्याप्पोतीत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यनीमच्छ करयगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिपच्छांसाध्यायमाध्ये तृतीयोऽनुपाकः ॥ ३॥ ॥ हृदयस्याग्रेऽवेद्यत्यय मिहाया " इतिवदुपप्रदर्यन्ते । अधिकाविधिप्रदर्शनाय यथा दर्शादयः पयागाः समुचिताः फलसाधनमधिकारांशे- नामेदात्, तथा पञ्चोपनिषदः समुच्चिताः प्रजादिफलकामस्यानुष्ठेया इत्याह-या कचिदित्यादिना । फलकामिनाऽनुष्ठीयमानं संहितोपासनं कामितफलाय भवति । फलान- मिसंधिना वनुष्ठीयमानं ब्रह्मविद्यार्थ भवति । मेघाहीनेन ब्रह्मणोऽवान्तुमशक्यत्वान्मेघा. कामस्य जपोऽपि ब्रह्मविद्यायों मवति । श्रीविहीनेन सत्त्वशुद्धयर्थ यागायन- - अथ वक्षसः म.श. अतस्तत्र' । २ स. ग. 'त्यया शा। ३. 'सिद्धो एपा । ४५, मा.द. लोक । ५५. इ.स. म. 'वत्यथ ।

·१४ आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- शिौसाध्याये- 'धातुं न शर्यत इति श्रीकामम्य हे मोऽपि परम्परया ब्रह्मविद्योपयोगीति महत्तात्पर्य विद्यासंनिधिसमानाताना सर्वत्र द्रष्टव्यम् । इति श्रीमत्परमहसपरिधानाचार्यश्रीम भरभर पछिण्यानन्दानविरनिसायां तैत्तिरीयोपनि- पच्चरगायटीवाया शोधाप्याये देतीयोऽनुवाक ॥ ३॥ अय शीक्षाध्याय चतुर्थोऽनुवाक । यश्छन्दसामृपक्षो विश्वरूपः । छन्दो- योऽध्यमृतासंवपूर्व । स मेन्छ। मेधया स्पृणोतु । अमृतस्य देव धारणो भूयासम् । शरीरं मे विचर्पणम् । यश्छन्दसामिति । मेधाकामस्य श्रीकामस्य च तत्माप्तिसाधनं जपहोमाधुच्येते " स पेन्द्रो मेधया स्पृणोतु " " ततो मे नियमावह" इति व लिङ्गदर्शनात् । यश्छन्दसा वेदानामृपम इवर्षमः । प्राधान्यात् । विश्वरूपः सर्परूपः सर्ववाग्व्या, सद्यया शगुना " इत्यादिश्रुत्यन्तगत् । अत पवर्षभत्वोंकारस्य । ओं- कारो अभोपास्प इति कपभादिशब्दैः स्तुतियाय्यैवीकारस्य । उन्दीभ्यो थे. देण्यो वेदा ह्यमृतं तस्मादमृतादशिसंघभत्र । लोकदेववेदव्याहृतिभ्यः सारिष्टं जिघृक्षोः प्रजापतेस्तपस्यत ओंकारः सारिष्ठत्वेन मत्यमादित्यर्थः । न हि नित्य- स्योंकारस्याञ्जसैवोत्पत्तिरेव करप्यते । स एवंभूत ओंकार इन्द्रः सर्वकामेश्वः परमेश्वरो मा मां मेघया मज्ञ या पृणोतु मीणयतु बलयतु बा। मजावलं दि प्रार्थ्यते । अमृतस्यामृतत्वहेतुभूतस्य ब्रहाज्ञानस्य तदधिकारात, हे देव धारणों पारयिता भूयासं भवेयम् । किंत्र शरीरं ये मम विचर्पणं विचक्षणं योग्य- मित्यैतत् । भूयादिति प्रथमपुरुपविपरिणाम । अवान्तरतात्पर्यमभिप्रेत्याऽऽह-यश्छन्दसामित्यादिना | संबवेति जन्मबाचके पदे श्रूयमाणे किमिति प्रभापनिलोकानम्यनपत् " इत्यादिश्रुत्यन्तरानुसारेगाऽऽस्मना- " कचच जट तुमशक्यस्यादिवि।२७.नइ तिरिख।३.स.प्रार्थयते। ४क, स. ग, च "रेण कार्यश्रेष्ठत्वेनामम।

·चतुर्थोऽनुवाकः ] - तैत्तिरीयोपनिषत् ।। नयोग्यकार्यश्रेष्ठत्वेन प्रतिमान व्याख्यायते तत्राऽऽह-न हीति । पुरुषविपरिणाम इति । भूयासमित्युत्तमपुरुषस्य प्रकृतस्य प्रथमपुरुषत्वेन विपरिणामः कर्तव्य इत्यर्थः । जिह्वा मे मधुमनमा । कीयां भूरि- विश्रुवम् । ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः । श्रुतं में गोपाय। आवहन्ती विनन्वाना(१)। कुर्वाणाऽचीरमात्मनः। : जिहा मे मधुमत्तमा मधुमत्पतिमयेन मधुरभापिणीत्यर्थः । कर्णाभ्यां श्रौत्रा. ज्या भूरि बहु विश्रुवं ध्यश्रव (e) श्रोता भूयासमित्यर्थः । आत्मज्ञानयोग्यः कार्यकारणसंघातोऽस्त्विति वाक्यार्थः । मेधा च तदर्थमेव हि प्रार्यते । ब्रह्मणः परमात्मनः । कोशोसे | असेरियोपलभ्यधिष्ठानत्वात् । त्वं हि ब्रह्मणः प्रतीक स्वपि प्रलोपलभ्यते । मेघया लौकिकमज्ञया पिहित आच्छादितः स त्वं सामान्यमझेरविदिततत्त्व इत्यर्थः । शुतं श्रवणपूर्वकमात्मज्ञानादिकं मे गोपाय. रम । तत्माप्त्यविस्मरणादि कुवित्यर्थः । जपार्या एते मन्त्रा मेधाकामस्य । होमास्त्विना श्रीकामस्य मन्त्रा उच्यन्ते । आवदन्त्यानयन्ती । वितन्वाना विस्वारयन्ती तनोतेस्तत्कर्मत्वात् । कुर्वाणा निर्वतयन्ती। अचीरमचिरंक्षिप्रमः । छान्दसो दीर्घः । चिरं वा फुर्वाणा | अधेतनशब्द प्रति प्रार्थना कथं, कथं चेन्द्रशन्नाभिधानभित्याशङ्कय ब्रह्माभेदविवक्ष. येत्यभिप्रेत्याऽऽह-ब्रह्मण इति । ब्रह्माभेदेन प्रार्थितदाने समर्थ वेदोंकारः किमिति सपनोपास्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-मेधयेति । लौकिकमायेति । शालग्रामाविष्वपि देवताद्धिरित्यर्थः । नैतेप्वार्षयादि मृन्य । बाह्मणोत्पन्नत्वात् । वासमिसि मम गार्यश्च । अन्नपाने च सर्वदा । ततो मे श्रियमाह । लोमशां पशुभिः सह . - १ स. ग. च. छ, र. व व्या(विश्रु)नमित्यत्राडभावान्दसः । झटिति प्रो'। . ग. प... 'प्रसव । ३. 'मविज्ञानं मे । ४ ड. दिना कु । ५ क ख, ग, प. प.७. भ... 'स्य। होमास्त्पिधुनोच्यन्ते मन्त्रा.। भा'। ६६. 'नाम'। छ, 'यन्सामनः । । ८ क. ग घ. च.छ. म. द. व चि । १ क. ग घ.. दिया। 11 क. रा. ग. 'पुरि । १. ग. प. ४.ट. 'म । प्रम।

·- . - आनन्दगिरिकृवटीकासंपलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये-- स्वाहा । आ मा यन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । प्र माऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । दायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा । शमायन्तु नलचारिणः स्वाहा (२)। आत्मनो मम, किमित्याह-वासासि बखाणि मप गावच गाथेति यावत् । अन्नपाने च सर्वदेवमादीनि कुर्वाणा श्री तां ततो मेधानिर्वर्तनात्परमावहाऽऽ. नंय । अमेधसो हि श्रीरनायवेति । जिविशिष्टाम् । लोमशाममाव्यादियुक्ता. मन्यव पशुभिः संयुक्तामावहत्याधिकारादोंकार एवाभिसंयध्यते । स्वाहा, प्वाहाकारी होमार्थमन्त्रान्तनापनार्थः । आयन्तु मामिति व्यवहितेन संबन्धः । ब्रह्मचारिणो वि माऽऽयन्तु म माऽऽपन्त दमायन्तु शमायन्त्वित्यादि। यशो जनेऽसानि स्वामी । श्रेयाम्पस्पसोऽ- सानि स्वाही तं त्वा जग प्रविशानि स्वाहा। स माग पविग याहाँ । तस्मिन्सहत्र. शाखे । नि गाहं त्वयि भृजे स्वाहा । यथाऽऽपः प्रताऽऽयन्ति । यथा मासा अहर्जरम् । एवं मां ब्रह्मचारिणः । धात- रायन्तु सर्वतः स्वाहा प्रतिवेशोऽसिम मा भाहि म मां पयस्व (३)। वितन्वाना अमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा पातरा- यन्तु सर्वतः स्वाहे च ॥ इति कृष्णयजदीतिषियोपनिषदि शीक्षाध्याय चतुर्थोऽनुपाकः ॥ ४ ॥ 13.3. "शिष्य च निये 'चि. विर्य चोमेशा श्रियमा २कसग, च. प.ट. 'नापं इस्य 1. 'नाः स्वाहार आ'।३६.भा मा पन्विति । .

·५ चतुर्षोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । १७. यशों यशस्वी जने जनसमूहेऽसानि पवानि । अयान्पशस्यतरो वस्यसो वसीयसो वसुतराद्वसुमत्तरादोऽसानीत्यन्वयः । किंच तं ब्रह्मणः कोशभूतं त्वा स्वां हे भग भगवन्पूजावन्माविशानि भविश्य चानन्यस्त्वदात्मैवं भवानीत्यर्थः । स त्वमपि मा मा भग भगवन्पूजावन्मविशाऽऽवयोरेकत्वमेवास्तु । तस्मिस्त्वीय सहस्रशाखे बहुभेदै निमने शोधयाम्यहं पापकृत्याम् । यथा लोक आपः प्रवत्ता प्रणवत्ता निम्नवता देशेन यन्ति गच्छन्ति । यथा च मासा महर्जरं संवत्सरीs- हर्जरः । अहोभिः परिवर्तमानो लोकाञ्जरयतीत्यहानि घाऽस्मिीर्यन्त्यन्तर्भव- न्तीत्यहर्जरः । तं च यथा मासा यन्त्येवं मां ब्रह्मचारिणो हे धातः सर्वस्य विधाता, मामायन्त्वागच्छन्तु सर्वतः सर्वदिग्भ्यः । प्रतिशः श्रमापनयन स्थान-- मासन्नग्रहमित्यर्थः । एवं त्वं प्रतिवेश इव प्रतिवेशस्त्यच्छीलिनां सर्वपापदुःखा- पनयनस्थानमसि, अतो मा मा प्रति प्रभाहि प्रकाशयाऽऽत्मानं प्रपद्यस्व च । मां रसविद्धमिव लोहं त्वन्मयं त्वदात्मानं कवित्यर्थः । श्रीकामोऽस्मिन्विधाम- करणेऽभिधीयमानो धनार्यः । धनं च कर्मार्थम् । फर्म चोपात्तदुरितक्षयाय। तत्क्षये हि विद्या प्रकाशते । तथा च स्मृतिः " ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः । यथाऽदर्शतले प्रख्ये पश्यन्त्यात्मानमात्मनि "॥ इति । इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाप्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४॥ चप्त निवासे, वस आच्छादने ' इति धावृद्वयादुपाययः शालेऽर्थे । वसुर्वसन. शीलेः । पराच्छादनशीलो वा वसुः । अतिशयेन वसुर्वसीयास्तस्माद्वसीयसः । ईलोप- रछान्दतः । वसुमान्वसुशब्देन लक्ष्यत इत्यभिप्रेत्याऽऽह-वसुमत्तराद्वति । पूर्वोक्तम्य प्रयोजनमाह-किंचेति । यदुक्तं ' ब्रह्मचारिणो मामायन्तु ' इति तत्र दृष्टान्त- माह-यथेति । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिध्यानन्दमानविरचिताया तेत्तिरीयोपनि- पच्छाकरभाष्यटीकासा शीक्षाध्याय चतुर्थोऽनुनाकः ॥ ४ ॥ - . - १ न. 'दा। अनेकार्थवादातूना तुल्यजातीयाना विशेषवान्धनवस्व गातीयपुरुषाद्विशेषवानसा, क. स. प.च. छ. ट. 'नीसर्थः । किं । ३ . मासाः संवत्सरमह । क. रो बह'१५४. 'यार्पम् । त'।६ प. 'दरों तनुन । ५३. प्रस्थे । ८ स. ग. च. '। स्वदेशममु वर' । ८,"सः वसुः ।। ३ ·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- अथ शीक्षाध्याये पचमोऽनुवाकः । भूर्भुवः सुवरिति वा एनास्तिस्रो व्याहृतयः । तासामु ह स्मैनां चतुर्थीम् । माहाचमस्यः पर्व- दयते । मह इति । तद्ब्रह्म । स आत्मा । अङ्गान्यन्या देवताः । भूरिति वा अयं लोकः । भुव इत्यन्तरिक्षम् । सुवरित्यसौ लोकः (१)। मह इत्यादित्यः । आदित्येन वाव स लोका महीयन्ते । भूरिति वा अमिः । भुव इति वायुः । सुवरियादित्पः । मह इति चन्द्रमाः। चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्पोनापि मही- यन्ते । भूरिति वा ऋः। शुत्र इति सामानि सुवरिति यपि (२)। संहिताविषयमपासनमुक्तं तदन मेघाफामस्य श्रीफामस्य मन्त्रा अनुक्रा. न्तास्ते च पारम्पर्षेण विद्योपयोगार्धा एव । अनन्तरं व्याहत्यात्मनो ब्रह्मणोऽ. न्तरुपासनं स्वाराज्यफलं प्रस्तूयते । भूर्भवः सुवरित्युक्तोपपदर्शनार्यः । एता- स्तिस इति प्रदर्शितानां परामर्शर्थः । परामः स्मार्पन्ते चेत्यनेन । विस एताः प्रसिद्धा ध्याहृतयः स्मार्यन्ते तावत् । तासामियं चतुर्थीच्याइतिर्मह इति । तामेवा चतुर्थी महाचमसस्यापत्यं माहायमस्यः मवेदयते । उ ह स्म, इत्येतेषां चानुफ- धनार्थत्वाद्विदितवान्ददस्यिर्थः । माहात्मस्पग्रहणमानुस्मरणार्यम् । पिस्म. रणमप्युपासनाङ्गमिति गम्यत इहोपदेशात् । येयं माहाचमस्यैन दृष्टा पाह- विमंद इति रुद्रह्म मदि ब्रह्म । मइय व्याहनिः । किं पुनस्तत् । स १५... स्म । १. ग. ५. न. 'माया।.स.ग प... २.० म. रुपान।

·1 ५ पञ्चमोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिषत् । आत्मा । आप्नौतेाप्तिकर्मणः । आत्मेतराश्च व्याहनयो लोका देवा वेदाः प्राणांच मह इत्यनेन व्याहृत्यात्मनाऽऽदित्यचन्द्रब्रह्मानभूतेन व्याप्यन्ते यतः। अतोऽङ्गान्यवयवा अन्या देवताः । देवताग्रहणमुपलक्षणार्य लोकादीनाम् । मह इत्येतस्य व्याहत्यात्मनो देवलोकादयः सर्वेऽवयवभूताः । यत आहाऽऽदि- त्यादिभिर्लोकादयो महीयन्त इति । आत्मनो ह्यङ्गानि महीयन्ते महनं वृद्धि- रुपचयो महीयन्ते वर्धन्त इत्यर्थः । * अयं लोकोऽनिवेदः प्राण इति मयमा ध्याहृतिभूरिति । एवमुत्तरोत्तरकैका चतुर्धा भवति । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकस्य संबन्धमाह-संहिताविषयमित्यादिना । व्याहन तीनां श्रद्धागृहीतत्वात्परित्यागेनोपदिश्यमानं ब्रह्म न बुद्धिमारोहेदिनि ततो व्याहृति- शरीरं हिरण्यगर्भायं ब्रह्मान्तर्हदय ध्येयत्वेनोपदिश्यत इत्यर्थः । मह इति व्याहृताव- जिब्रह्मदृष्टिः कर्तव्या । तत्र कि साम्यमित्यत आह~महदीति । गया देवदत्तस्य पादादीन्यानि मध्यभागचाहीतरेपामङ्गानामात्मा कथ्यते व्यापकत्वात्तथा महो- व्यातिहिरण्यगर्मम्य ब्रह्मणो मध्यमाग आत्मेति करुप्यते । इतराश्च व्याहृतय. पादा- द्यवयवत्वेन फरुप्यन्ते । प्रथमन्याहृतिः पादी, द्वितीया बाह, तृतीया शिर इत्यर्थः । व्याहृत्यवयवं ब्रह्मोपासीतेत्युत्पत्तिविधिरुतः । इदानीमनविशेषविधिः कथ्यते-भूरिति पा अयं लोक इत्यादिना । तत्रैकका व्याहृतिश्चतुष्प्रकाराऽवगन्तव्येति तात्पर्यमाह- अयं लोक इत्यादिना। मह इति ब्रह्म । ब्रह्मणा वाय सर्वे चेदा महीं- यन्ते । भूरिति वै प्राणः । अव इत्यं पानः । सुवरिति व्यानः । मह इत्यन्नम् । अन्नेन वाव सबै प्राणा महीयन्ते । ता वा ए॒ताश्चतस्त्रश्चतुर्षा । चनसवतस्रो व्याहृतयः । ता यो वेद । स • अय--व्याहत्यवयवं प्रमोपातीतेत्युत्पत्तिविधिक । इदानीमडविशेषविधि नभ्यते' इति घ. पुस्तकेऽधिकं दृश्यते - १४ गावेत्य'। २ ग, प छ 'ये क्षेप।

·आनन्दगिरिकृत्तटीकासंचलिकशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- वेद ब्रह्म । सर्वेऽस्मै देवा पलिमावहन्ति (३)॥ असौ लोको यपि वेद च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ मद्द इति ब्रह्म । ब्रह्मेत्योंकारः । शब्दाधिकारेऽन्यस्यासंभवात् । उक्तार्थमन्यत् । ता वा एतावतसश्चतुर्धेति । ता वा एता भूर्भुवः सुवर्मह इति चतस एकैकश- चतुर्था चतुष्पफाराः । धाशब्दः मकारवचनः । चतसश्चतस्रः सत्यश्चनुर्धा भव. न्तीत्यर्थः । तासां यथायलमानां पुनरुपदेशस्तथैवोपासननियमार्थः । ता यथो- क्तव्याहृतीयों वेद स वेद विजानाति । किं ब्रह्म । ननु तल स आत्मेत्ति ज्ञाते प्राणि न वक्तव्यमविज्ञातवत्स घेद ब्रह्मति । न । तद्विशेषविवक्षुत्वाद- दोपः । सत्यं विज्ञातं चतुर्थव्याहत्यात्मा ब्रह्मेति न तु तद्विशेषो हृदयान्तरुपल- भ्यत्वं मनोमयत्वादिश्च । 'शान्तिसमृद्धम् । इत्येवमन्तो विशेषणविशेष्यरूपो धर्मपूगो विज्ञायत इति वद्विवक्षाहि (शु हि?) शास्त्रमविज्ञातमिव ब्रह्म मत्वा स वेद ब्रह्मत्याह । अतो न दोषः । यो हि वक्ष्यमाणेन धर्मपूगेन(ण) विशिष्ट ब्रह्म वेद स वेद ब्रह्मेत्यभिपायः । अतो वक्ष्यमाणानुवाफेनैकवाक्यताऽस्या- भयोहीनुवाकयोरेकमुपासनं लिङ्गाय । भूरित्यमौ मतितिष्ठतीत्यादिकं लिङ्ग. मुपासनकत्वे विधायकाभावाच । न हि वेद उपासितव्य इति विधायकः कविच्छब्दोऽस्ति । व्याहत्यनुवाके ' ता यो वेद ' इति च वक्ष्यमाणार्यवा- लोपासनभेदकः । वक्ष्यमाणार्थत्वं च तद्विशेषविवक्षुत्वादित्यादिनोक्तम् । सर्वे देश अस्मा एवं बिटुपेऽङ्गभूता आवहन्त्यानयन्ति बाल स्वाराज्यमाप्तौ सत्या. मित्यर्थः ।। इति श्रीमापरमहंसपरिमानकाचार्यगोविन्दमगवरपूज्यपादशिष्यश्रीगच्छंकरभगवतः मृता तत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायमाप्ये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ एकका व्याहृयो यदा चतुष्प्रकाराश्चिन्त्यन्ते तदा पोडशकलः पुरुष उपासितो मरती- त्यभिप्रेत्य पाहता पाएना इति । स वेद ब्रह्मेति मवेदन फलवेन न संकी- रयतेऽधिकारविधिवाक्ये । किंतु वक्ष्यमाणानुवाकेनास्मिन्नेव ब्रह्मोपासने गुण. विधानं भविष्यतीति सूचयितुमित्याहन तहिनेपविघालादित्यादिना । यदि 1 फ...न, इस्पन्ती।

·६ पठाउनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । न्याइत्यवयवमेव ब्रह्मोत्तरत्रोपास्यते तदेवोपासकस्य प्रथमन्यादन्यात्मकेशी प्रतिष्ठामिधानं पटेत । तस्माद्वयाहत्यात्मकदेवताप्राप्त्यभिधानम् । उपासनकत्व लिङ्गमाह-लिङ्गानेति। किंचैकन प्रधानविद्याविधिरपरत्र गुणविधिरित्येवमनुवाकभेदे चरितारे नानन्ययासिद्ध भेदकं प्रमाणमुपलग्यत इत्याह-विघायकाभावाचेति । किं विघार्यकात्मक इति मिलविद्याबोधक इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवच्छिम्यानन्दज्ञानविरचिताया तिरी. योपनिषच्छरभाष्यटीवाया शीक्षाध्याये पञ्चमोऽनुवाक ॥५॥ . अथ शाक्षाध्याय पाटोऽनुवाकः । भूर्भुवःसुवःस्वरूपा मह इत्येतस्य व्याहृत्यात्मनो ब्रह्मणोऽङ्गान्यन्या देवता इत्युक्तम् । यस्य ता अङ्गभूतास्तस्यैतस्य ब्रह्मणः साक्षादुपलब्ध्यर्थमुपासनार्थ च हृदयाकाशेः स्थानमुच्यते शालग्राम इत्र विष्णोः । तस्मिन्दि तहलोपोस्य- मानं मनोमयत्यादिधर्मविशिष्टं साक्षादुपलभ्यते । पाणाविवाऽऽमलकम् । मार्गश्च सत्मिभावपतिपत्नये वक्तव्य इत्यनुवाक आरभ्यते- स य एषोऽन्तहृदय आकाशः । तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः । अन्तरेण तालुके । य एष स्तन इयावलम्बते । सेन्दयोनिः । यत्रासौ केशान्तो विव- तते । व्यपोह्यं शीर्पकपाले । भूरित्यमो प्रतितिष्ठति । भुव इति वायो (१) । स इति व्युत्क्रम्य 'अयं पुरुषः' इत्यनेन संवध्यते । य एषोऽन्तहृदये हुदय- स्यान्तर्हृदयमिति पुण्डरीकाकारी पासपिण्ड, प्राणायतनोऽनेकनाहीसुपिर १स. जवाउभेदप्रमाण तु नोपासनाभेदासिध्यताति माध्यम् । तस्य गुणपरत्वेनान्ययाधि- दत्वात् । तस्मादन्यपातिकम्पासनाभेदेनैव सिद्ध प्रमाण नोपल'। ३ क स ग..ज.स. ट यफ।। ८. एश्यत्युपा । 'रा सत्या १५४ 'पासन।

·मामन्दगिरिकृतीफासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शक्षाध्याये-- ऊनालोऽधोमुखी विशस्थपाने पशौ प्रसिद्ध उपलभ्यते । तस्यान्तर्य एष आकाशः मसिद्ध एव करकाकाशवत् । तस्मिन्सोऽयं पुरुषः । पुरि शयनात्पूर्णा था भूरादयो लोका येनेति पुरुपो मनोमयः । मनो विज्ञानम् । मनुतेनिकर्मः पस्तन्मयस्तदुपलभ्यत्वात् । मनुतेऽनेनति वा मनोऽन्तःकरणं तदभिमानी तन्मयस्तल्लिङ्गने वा । अमृतोऽमरणधर्मा हिरण्मयो ज्योतिर्मयः। तस्यैवलक्षण. रय हृदयाका साक्षात्कृतस्य विदुष आत्मभूतस्येन्द्रस्यदृशस्वरूपपतिपतपे मागोऽभिधीयते । हृदयाय प्रवृत्ता मुषुम्ना नाम नाडी योगशास्त्रेषु च प्रसिद्धा । सा चान्तरेण मध्ये प्रसिद्ध तालुके तालुकयोर्गता । यश्चैप तालुकपोर्मध्ये स्तन इवावलम्बते मांसखण्डस्तस्य चान्तरेणेत्येतत् । यत्र च केशान्तः फेशानामन्तोड- वसानं मूलं फेशान्तो विवर्तते विभागेन वर्तते मूर्धप्रदेश इत्यर्थः । तं देश प्राप्पै सत्र विनि:समान्यपोह्य विभज्य विदार्य शीर्पकपाले शिरकपाले विनि- गंता या सेन्द्रयोनिरिन्द्रस्य ब्रह्मणो योनिर्मार्गः स्वरूपमतिपत्तिद्वारमित्यर्थः । तयैवं विद्वान्मनोमयात्मदर्शी मूनों विनियम्याम्य लोकस्याधिष्ठाता भूरिति- म्याइतिरूपो योऽनिमहतो ब्रह्मणोऽङ्गभूतस्तस्मिन्नौ प्रसितिष्ठत्यान्यात्मने लोक व्यामोतीत्यर्थः । तथा मुव इति द्वितीयच्याहत्यात्मनि वायो । प्रतितिष्ठ- सीत्पनुवर्तते । तदुपलभ्यत्वादिति । क्षानाकारपरिणामिनि मनायेपोपलभ्यत्वाचारित्यर्थः । तस्य मनसः प्रवृत्ति या तदधिष्ठातृतया हिरण्यनाटी योगशाले मोध्यने । तस्य शनि सकरारणाधिष्ठातृत्वेन प्रसिद्धत्वादिति तल्लिनत्यमुपमित्यर्थः । सुपरित्योदित्ये । मह इति ब्रह्मणि । आमोति स्वाराज्यम् । आमोति मनसस्पतिम् । पाप. निश्चक्षुप्पनिः । श्रोत्रपनिर्विवानपतिः । एत- ततो भवति । आकाशशरीरं बसे । सत्याम पाणाराम भर्नआनन्दम् । शान्तिसमृद्धम- 1 . १. म. नागपता'।२८ प म पE11.मनः ।। ... यमाजानान्तरे॥५७.ग. , य.स. थक.ग. ग ... 'भ्यमाना। १.भ... 'सास्य म14. ग.गहिन्यगोगुमायो।।

·१ पष्ठोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिन् । मृतम् । इति प्राचीनयोग्योपारस्व (२)॥ वायावमृतमेकं च ॥ इति कृष्णयजदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ सुवरिति तृतीयव्याहृत्यात्मन्यादित्ये । मह इत्यङ्गिनि चतुर्थच्याहत्या स्मनि ब्रह्मणि प्रतितिष्ठति । तेप्वात्मभावेन स्थित्वाऽऽप्नोति ब्रह्मभूतः स्वाराज्य स्वराइभावं स्वयमेव राजाधिपतिर्भवति । अङ्गभूतानां देवानो यथा ब्रह्म । देवाश्च सर्वेऽस्मै यलिमावहन्त्यङ्गभूता यथा ब्रह्मणे । आप्नोति मन- सस्पतिम् । सर्वपां हि मनसा पतिः । सर्वात्मकत्वाद्ब्रह्मणः । सर्हि मनोभि- स्तन्मनुते । तदामोत्येवं विद्वान् । किंन पावपतिः सर्वासा वाचा पतिर्भवति । तथैव चक्षुष्पतिश्चक्षुप पतिः । श्रोत्र पतिः श्रोत्राणां पनिः । विज्ञानपतिर्विज्ञानानां च पतिः । सर्वात्मकत्वात्सर्वप्राणिनां करणैस्तद्वान्भवतीत्यर्थः । किंच ततोs. प्यधिकतरमेतद्भवति । किं तत् । उच्यते । आकाशशरीरमाकाशः शरीरमस्याऽs- काशवद्वा सूक्ष्मं शरीरयस्येत्याकाशशरीरम् । कि तत् । प्रकृतं ग्रहल। सत्यात्म सत्यं मूर्तीमूर्तमरितयं स्वरूपं चाऽऽत्मा स्वभावोऽस्य तदिदं सत्यात्म । प्राणा- राम माणेष्वा राम आ ]रमणमाक्रीडा यस्य तत्माणारामम् । माणानां वाऽऽ रामो यरिंगस्तत्माणारामम् । मनआनन्दम् । आनन्दभूतं सुखदेव यस्य मन- स्तन्मनआनन्दम् । शान्तिसमृद्ध शान्तिरुपशमः शान्तिश्च तत्समृद्धं च शान्ति. समृद्धम् । शान्त्या या समृद्धं तदुपलभ्यत इति शान्तिसमृद्धम् । अमृतममरण- धार्म । एतच्चाधिकार विशेषणं तत्रैव मनोमय इत्यादौ द्रष्टव्यमिति । एवं मनो- मयत्वादिधर्मविशिएं यथोक्तं ब्रह्म हे प्राचीनयोग्य, उपारस्वत्याचार्यवचनी. क्तिरादरा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भावतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषच्छीक्षाध्यायभाष्ये पठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ १५. 'राममानन्द भवप्राण । २ क. स. च छ. म. द. पाणेयार।

·आनन्दगिरिकृत टीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- स्वाराज्यं निरकुशमैश्वर्यं जगत्लष्टत्वादिलक्षणं न भवतीत्याह-- अङ्गभूतानां देवानामिति । सावधिकमधर्यमेवाऽऽह-मामोतीत्यादिना । इति श्रीमत्परमहंसपरिवार नकाचार्यश्रीमच्छंकरमगवच्छिष्यानन्दवानविरचितायां तैत्ति- रोयोपनिपच्गकरभाष्यटीका शीक्षाप्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥६॥ अथ शोभ्याये मतमोऽनुवाकः । यदेतद्व्याहत्यात्मकं ब्रह्मोपास्यमुक्तं तस्यैवेदानी पृथिव्यादिपाङ्क्तस्वरूप. जोपासनमुच्यते । पञ्चसंख्यायोगात्पङ्क्तिच्छन्दःसंपत्तिः। ततः पासवं सर्वस्य। पातय यज्ञः । “पञ्चपदा पङ्क्तिः । पाङ्क्तो यज्ञः" इति श्रुतेः । तेन यत्सर्व लोकायात्मान्तं च पाक्त परिकल्पयन्ति(ति) यज्ञमेव तत्परिकल्पयति । तेन यझेन परिकल्पितेन पाइतात्मकं प्रजापतिमभिसंपयते । तत्कयं पातमिदं सर्वमित्यत आइ-- पृथिव्यन्तरिक्षं यौर्दिशोऽयान्तरदिशाः । अनि- र्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि । आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा । इत्पधिभूतम् । पृथिव्यन्तरिक्ष घोदिशोऽवान्तरदिशा इति लोकपाङ्क्तम् । भनि पुरादि- त्यचन्द्रमा नक्षत्राणीति देवतापादत्तम् । श्राप ओपधयो वनस्पतय आकाश आत्मेति भूतपातम् । आत्मेति विराभूताधिकारात् । इत्यधिभूतमित्यधिलो- फार्षिदेचतपादयोपलक्षणार्थम् । लोकदेवतापात गोयाभिहितत्वात् । उतरोऽध्यनुवाकः प्रकारान्तरेण हिरण्यगर्भापासनविपय इत्याह-यदेतदित्यादिना। पूपित्यादेः कथं पाहतात्वमित्याकामाया पड़तायास्यस्य च्छन्दसः संपादनादित्याह- पञ्चसंख्येति । न केवलं पारूिपायोगारपपिच्छन्दःसंपादनं यतत्वसंपादनमपि क शक्यत इत्याह-मादक्तश्च यज्ञ इति । पत्नीयनमानपुरदेवमानुपवित; पामिः संपायन इति यतः पादत इत्यर्थः। अथाध्यात्मम् । माणो व्यानोऽपान उदानः १.प.च.नपा।

·में २५ N । - - ८ अष्टमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । समानः । चक्षुः श्रोत्रं मनो बाक्त्वक् । चर्म मास५ लावास्थि मजा। एतदधिविधाय ऋपिरवोचत्। पाळू वा इद सर्वम्। पात- नैव पात स्पृणोतीति (१)। सर्वमेकं च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयनैनिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अधानन्तरमध्यात्मं पाङ्क्तत्रयमुच्यते-माणादि वायुपाङ्क्तम् । चक्षुरा- दीन्द्रियपाङ्क्तम् । चर्मादि धातुपाठ्क्तम् । एतावद्धीदं सर्वमध्यात्मम् । वाह्य च पाकमेवेत्यैतदेवमधिविधाय परिकल्पपिवेद एतदर्शनसंपन्नो वा कश्चिदृ. पिरवाचदुक्तवान् । किमित्याह-पायुक्त वा इदं सर्वं पातेनैवाऽऽध्यात्मि- फेन संख्यासामान्यात्पातं वा स्पृणोति वलयति पूरपति । एकात्मतयोप- लभ्यत इत्येतदेव । पाङ्क्तमिदं सर्वमिति यो घेद स प्राजापत्यात्मैव भवतीत्यर्थः। इति श्रीमत्परमहंमपरिधानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपच्छीसाध्यायमाप्ये सवमोऽनुवाः ॥ ७ ॥ " उत्कृष्टदृष्टिनिकृष्टे फलवती " इति न्यायाहाङ्गपाडतरूपेणाऽऽ-यारिमापादक्त- अयमवान्तव्यमित्यभिप्रेत्याह-एकात्मतयेति । इति श्रीमत्परमहंसपरियाजकाचार्यश्रीमच्छंकरमावच्छिन्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रायोपनिषाकरभाष्यदीकाया शीक्षाध्याये सप्तमोऽनुवाक ॥ ७ ॥ । - भय शीक्षाभ्यायेऽएमोऽनुवाकः । ध्याहृत्यात्मनो ब्रह्मण उपासनमुक्तम् | अनन्तरं च पादत स्वरूपेण तस्यै- चौपासनमुक्तम् । इदानीं सर्वोपासनाङ्गभूतस्योंकारस्योपासनं विधितस्पते । परापरब्रह्माया पास्थमान ओंकार: शब्दमानोऽपि परापरब्रह्ममाप्तिसाधनं भवति । स खालम्बनं ब्रह्मणः परस्यापरस्य च । प्रतिमेव विष्णोः। एते- नेवाऽऽयतननकत्तरमन्वेति " इति श्रतः ।

·- आनन्दगिरिकतटीकासंघालितांकरभाष्यसमेता- [शीध्याये- ओमिति ब्रह्म । ओमितीदर सर्वम् । ओमिति । इतिशब्दः स्वरूपपरिच्छेदार्थः । ओमित्येतच्छब्दरूपं ब्रह्मति मनसा धारयेदुपासीत । यत ओमितीदं सर्वं हि शब्दरूपमोंकारेण ध्यातम् । तद्यथा शइना" इति श्रुत्यन्तरात् । अभिधानतन्त्रं ह्यभिधेयमित्यत इदं सर्वमोकार, इत्युच्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरानुवाकमवतारयति- व्याहत्यात्मन इत्यादिना । वेदविदा हि सर्वाः क्रिया ओंकारमुच्चार्य प्रवर्तन्ते ततस्तस्य श्रद्धागृहीतत्वात्तत्परिहारेणोपदिष्टं बम न बुद्धिमारोहेदतस्तमादाययोपासनं विवीयत इत्यर्थः । नन्वोंकारस्य शब्दमात्र- स्याचेतनत्वादहमनेनोपासित इतिज्ञानाभावात्कथं फलदातृत्व स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-- परापरेति । प्रतिमाधर्चनमिव सर्वथेवर एय फलदातेति भावः । ओंकारे ब्रास्वाध्यासे कि तादृश्यमित्यत आह -ओमितीदमिति । सर्वास्पदत्वमोकास्य ब्रह्मणा सादृश्य- मित्यर्थः । ओमित्येतानुकृति ह स्म वा अप्पो श्रीब- येत्याभावयन्ति । ओमिति सामानि गा- यन्ति । ओर शोमिति शखाणि शमन्ति । ओमित्यध्वर्युः प्रनिगरं प्रतिगृणाति । ओमि- ति ब्रह्मा प्रसौति । ओमित्यग्निहोत्रमनुजा- नाति । ओमिति बाह्मणः प्रवक्ष्पन्नाह अलोपामवानीति । ब्रह्मेवोपामोति (१॥ आँ दश ।। इति कृष्णयजुर्वेदीयतनिरीयोपनिषदि शीक्षाध्यापेड- प्रमोऽनुवाकः ॥ ८॥ ओंकारस्तु-यामु तग न्यः । उपास्यताचम्य । ओमित्येतदनुकाति. रनुकाणम् । करोमि मास्यामि चेनि कृतमुत्तमोमित्यनुफरोत्यन्यः । अत ऑफाराऽनुतिः । ६ म वा शत पसिद्धान्योतकार । प्रसिद ·१ नमोऽनुयाकः ] लेचिरीयोपनिषत् । २५ छों कारस्यानुकृतित्वम् । अपि च " ओ श्रावय " इति प्रैपपूर्वकमाश्रावयन्ति मतियावयन्ति । तयोमिति सामानि गायन्ति सामगाः । ओमिति शस्त्राणि शं. सन्ति शस्त्रशंसितारोऽपि । तयोमित्यध्वर्युः पतिगरं प्रतिगृणाति | ब्रह्मा प्रसौत्य- नुजानाति भैषपूर्वकमाथावयति । ओपित्यग्निहोत्रमनुजानाति । जुद्दोमीत्युक्त ओमित्येवानुमा प्रयच्छति । ओमित्येव ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्पवचनं करिष्यन्नध्ये- प्यमाण ओमित्येवाऽऽह । ओमिति प्रतिपद्यतेऽश्येतुमित्यर्थः । ब्रह्म वेदमुपाम- पानीति प्राप्नुयां ग्रहीप्यामीति । उपाप्नोत्येव ब्रह्म । अथया ब्रह्म परमात्मा तमुपानवानीयात्मानं प्रवक्ष्यन्त्रापयिष्यन्नोमित्येवाऽऽह । स च तेनोंकारेण ब्रह्म प्राप्नोत्येव | ओंकारपूर्व प्रवृत्तानां क्रियाणां फलयतं यस्मात्तम्मादी- कारं ब्रह्मेत्युपासीतेति वाक्यार्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. मगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायमाप्ये:- एमोऽनुवाकः ।। ८ ॥ शस्त्राणि गीतिरहिता मच उच्यन्ते । मतिगरमिति । ओ थामो देवेतिशब्दम- ध्वर्युः प्रतिगृणाति होतुः शंसनं प्रति ! प्रतिशंसनमुचारयतीत्यर्थः । प्रवक्ष्यनिति । वच परिभाषणे " इत्यस्य रूपं प्रथमव्याख्याने । द्वितीय " वह प्रापणे " इत्यस्य द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरियाजकाचार्यश्रामरकरभगवच्छिम्यानन्दज्ञानविरचितायो तैत्तिरी- योपनिषकरभाष्यटीकायां शौक्षाध्यायेऽटमोऽनुवार ८॥ + अय शीक्षाध्याये नवमोइनुवाक' । ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च । सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च। तपश्च स्वाध्यायपवंचने च । दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च । शमच स्वाध्यायप्रवचने च । अमयश्च स्वाध्यायम- बचने च । अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रयंचने च। अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च । मानुपं च ·२८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिर,शांकरभाष्यसमेता- [शक्षिाध्याये- स्वाध्यायप्रवचने च । प्रजाच स्वाध्यायपर्व- चने च । प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च । विज्ञानादेवाऽऽप्नोति स्वाराज्यमित्युक्तत्वान्झौतस्मार्तानां कर्मणामानर्यक्यं पाप्तमित्यतस्तन्मा प्रापदिति कर्मणां पुरुषार्थ मति साधनत्वप्रदर्शनार्थमिहोप- न्यासः । ऋतमिति व्याख्यातम् । स्वाध्यापोऽध्ययनम् । प्रवचनमध्यापन ब्रह्मयज्ञो वा 1 एतान्यतादीन्यनुष्ठेयानीति वाक्यशेपः । सत्यं च सत्यवचनं यथाव्याख्यातार्थ वा । तपः कृच्छादि । दमो बाह्यकरणोपशमः । शमोऽन्त:- करणोपशमः । अग्नय आधासव्याः । अग्निहोत्रं च होतच्यम् । अतिथयथ पूज्याः । मानुपमिति लौकिका संव्यवहारः । तर यथावातमनुऐयम् । प्रजा चौपाया । मजनश्च प्रजननम्तो भार्यागमनमित्यर्थः च्यवहितानुवाकेन संबन्धमाह-विज्ञानादेवेत्यादिना । अपरविद्यासहकारितया तत्फलेनैव फलवत्यसिद्धयर्थमुत्तरागुवाकारम्भ इत्यर्पः । लौकिकसंपवहारो विवाहादिः। प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवंचने च । सत्यमिति सत्यया राथीतरः । मनातिः पौत्रोत्पत्तिः । पुषी निवेशपित्तव्य इत्येतत् । सरतः कर्मभिर्युः कस्यापि स्वाध्यायप्रवचने यत्नतोऽनुष्ठेये इत्येवमय सर्वेण सह स्वाध्या- यमवचनग्रहणम् । स्वाध्यायाधीनं बर्थज्ञानम् । अर्थज्ञानायत्तं च परं श्रेयः । मवचनं च तदविस्मरणार्ध धर्मपरद्धयर्थं च । अतः स्वाध्यायप्रवचनयोरादरः सरपमिति सत्यपेयानुष्ठातव्यमिति । सत्यवचाः सत्यमेव चर्चा यस्य सोऽयं सत्यवचा नाम वा तस्य । रोधीतरो रचित्तरस्प गोत्रो राधीतराचार्यों मन्यते । कार्य: । 'पुन, पुनः म्याध्यायवनमरणस्य तात्पर्यमाह-सरेरिति । विमिति मानतोs. नध्ये तमाऽऽह---म्याध्यापाचीन मिति । प्रयाणामृपाणां मतभेद्रोपयामेन स्वाध्यायः प्रागनयोरेवाऽऽदरं विशृणोति-सत्यमित्यादिना । ग.५ एसदादीन् । ३.स ग... म. पदनं । ११... माघीसापा। ६.ट.' ५.रापातरो.पतरा'।

·. T देशमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । नप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः स्वाध्यायप्रवचन एवेति नाको मौद्गल्यः । तद्धि तपस्तद्धि तपः (१) ॥ प्रजा च स्वाध्यायमवचने च पद् च । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ तप इति तप एवं कर्तव्यमिति । तपोनित्यस्तपसि नित्यस्तपापरस्तपोनित्य इति वा नाम! पौरुशिष्टिः पुरुशिष्टस्यापत्यं पौरुशिष्टिराचार्यों मन्यते । स्वाध्या- यमवचने एवानुष्ठेये इति नाको नामतो मुद्गलस्यापत्यं मौद्गल्य आचार्यों मन्यते । तद्धि तपस्तदि तपः । हि यस्मात्स्वाध्यायप्रवचने एव तपस्तस्माते एवानुष्ठेये इति । उक्तानामपि सत्यतपास्वाध्यायप्रवचनानां पुनर्ग्रहणमादरार्थम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायमाप्ये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिनामकाचार्यश्रीमच्छरभगवछिप्यानन्दज्ञानविरचिताया तैत्तिरीयोपनि- पच्छोकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याये नवमोऽनुषाकः ॥९॥ अथ शांक्षाच्याये दशगो नुवाकः । अहं वृक्षस्य रेरिया । कीर्तिः पृष्ठं गिरे- रिव। ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि । अहं वृक्षस्य ररिवति स्वाध्यायार्थो मन्त्राम्नायः । स्वाध्यायश्च विद्योत्पत्तये मकरणात् । विद्यार्थ ही प्रकरणम् । न चाम्पार्थत्वपवगम्यते । स्वाध्यायेन च विशुद्धसत्त्वस्य विद्योत्पत्तिरवकल्प्यते । अई वृक्षस्योच्छेदात्मकस्य संसार- सस्य रेरिवा रयिताऽन्तर्याम्यात्मना । कीर्तिः ख्यातिगिरेः पृष्ठमियोच्छूिता मम । ऊर्ध्वपवित्र ऊर्यकारणं पवित्रं पावनं ज्ञानप्रकाश्य पवित्र ·1 : - - आनन्दगिरिकृतीकासंपस्तिशांकरभाष्यरामता- [शीक्षाध्याये- परमं ब्रह्म यस्य सर्वान्मनो मम सोऽहमुर्चपवित्रः । वाजिनीय वाजवतीच ! वाजमनं तदति सवितरीत्यर्थः । यथा सरितर्यमृतमात्मतत्त्वं विशुद्ध प्रसिद श्रुतिस्मृतिशनेभ्य एव स्वमृतं शोमनं विशुद्धमात्मतत्त्वमस्मि भवामि । स्वाभ्यायार्थ इति जपार्थ 1. इथे वेति शाश छिनत्ति " इतिवत् । अन्यत्र वि- नियोनक शुत्यादिप्रमाणापि नोपलभ्यत इत्याह----न चान्यार्थत्वमिति । अक्षितमसी त्यादिवदुपासनाविधिविश(विशे)पत्व या बहु न शक्यते । ज्ञानसाधनक्रियाविधे प्रकान्त वादित्यर्थ । दविणः सवर्चसम् । सुमेधा अमृतीक्षितः। इति विशड्कोर्वेदानुवचनम् (१) ॥ अह पद।। इति सप्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाक. ॥ १०॥ द्रविणं धन सवर्चसं दीप्तिमत्तदेवाऽऽत्मतत्वमस्मीत्यनुवर्तते । प्रमशानं वाऽऽत्मतत्वकाशस्त्यासवर्गसम् । द्रविणमिव द्रविण मोससुस हेतुत्वाद । अस्मिन्पो मासं मयेत्यध्याहारः पर्तव्य । मुमेधा. शोभना मेधा सर्वज. लक्षणा यस्य मम सोऽद मुमेधाः । ससारस्थित्युत्पत्यपसहारकांशर पांगात्सु- मेघस्त्वम् । अत एवामृतोऽमरणधर्माऽस्तिोऽक्षीणोऽव्ययः । उक्षितो याऽमृतेन बोक्षितः सिक्तः । "अमृतीक्षितोऽहम्" इत्यादिवाह्मणम् । इत्येव निशङ्की पत्रमभूतस्य ग्रह्मविदो वेदानुवचनं पदो चैदनमात्मैफरवविज्ञानं तस्य मातिमनु वचनं वेदानुवचनम् । मान्मन कृतात्यतोग्यापनार्य वामदेवयनिशगुनाss. पेंग दर्शनेन दृष्टो मन्नानाय आत्मपियाप्रकाशक इत्यर्थः । अस्य च जपो विद्योत्पत्याऽधगम्पते । नत चेत्यादिबोपन्यासादनन्तर च वेदानुवचन पालादेतदवगम्यते । एवं श्रौतस्मातेषु नित्येषु पर्यम युक्तस्य निपामय पर 'मा विविटिपाराणि दर्शनानि मावन्त्यात्मादिपियाणाति ।। इति श्रीमत्परमहापरिभानराचार्यगापिन्टमगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छ. वरमगवत मृता सहिपनिपच्छीक्षात्यायपाप्प दशमोऽनुवाच ॥१. पर 'वारणा पनि गाम्यता।

·- , ११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । अहं वृक्षस्येतिमन्त्रम्यर्षित्रिशड्छु., पङ्क्तिश्छन्दः, परमात्मा देवता, ब्रह्मविद्यार्थे जपे विनियोगः । न केवलमस्य जपो विद्यार्थः पूर्वोक्कानि कर्माध्यपीत्याह-ऋतं चेत्या- दिना। इति श्रीमत्परमहंसपरिवागराचार्यश्रीमच्छंकरभगवटिप्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी. योपनिपच्छाकरभाष्यटी काया शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अथ शीक्षाध्याम एकादयोऽनुवाकः । वेदमनूच्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनर्मनुशास्ति । वेदमनूच्येत्येवमादिकर्तव्यतोपदेशारम्भः प्रारब्रह्मविज्ञानान्नियमेन कर्त- पानि यौतस्मातकर्माणीत्येवमर्थः । अनुशासनश्रुतेः पुरुषसंस्कारार्थत्वाव । संस्कृतस्य हि विशुद्धसत्त्वस्याऽऽत्मज्ञानपञ्जसैवोत्पद्यते । तपसा कल्प हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते" इति स्मृति: । वक्ष्यति च-तपसा ब्रह्म विजिज्ञा. सव" इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनष्टेयानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनुशासन. शब्दादनुशासनातिक्रमे हि दोपोत्पतिः । प्रागुपन्यासाच्च कर्मणां केवलया. विद्यारम्भाच पूर्व कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां च विद्यायां " अभयं प्रतिष्ठा विदन्ते "" न विमेति कुतश्चन " " किमहं साधु नाकरवम् " इत्ये- यमादिना कर्मनफिचन्य दर्शयिष्यतीत्यतोऽवगम्यते पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । मन्त्रवर्णाच-~" अविद्यया मृत्यु ती विद्य- याऽमृतमश्नते " इति । ऋतादीनां पुत्रोपदेशानर्थक्यपरिहारार्थः । इह तु ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वात्कर्तव्यनियमार्थः । वेदमनूच्याध्याप्याऽऽचार्योऽन्तेवासिनं शिष्यमनुशास्ति ग्रन्थग्रहणादनु पश्चाच्छास्ति तदर्थ ग्राहयतीत्यर्थः । अतोऽवग. म्यतेऽधीतवेदस्य धर्मनिज्ञासागकृत्वा गुरुकुलान्न समावर्तितव्यमिति। "युवा कर्माणि चाऽऽरमेव" इति स्मृतेश्च । उत्तरानुताकस्य तात्पर्यमाह-वेदमनूच्येत्यादिनः । वियोत्पत्य नित्यनैमित्तिका.. न्यवश्यान्यनुठेयानीत्येको नियम उक्तः । प्रागेव नामुछेयानीति नियमान्तरमाह-मागु. पन्यासाच कर्मणामिति । सग्रहवाक्य विवृणोति-केवलेत्यादिना । अविद्यया कर्मणा मृत्युमधर्म तीवेति मन्त्रोऽपि विद्योत्पत्तेः प्रागेव कर्मानुष्टानं सूचयतीत्यर्थः । १ क, प. इ. उ. मातानि क' । २ . ति भुतिः । अ' ।३ मांगीति ।' ४.ग, घ... प. य. 'देश अन*।

·। आनन्दगिरिकृतीकासंघलितांकरभाष्यसमेता- [शांताच्याथे- "नानं च स्वाध्यायप्रवचने च " इत्यादिना पूर्वत्र कर्मानुष्ठानमुक्तमेवातः पौनरुक्त्य- मित्याशङ्कयाऽऽह-ऋतादीनामिति । विचारमहत्या गुरुकुलान्न निवर्तितव्यम् ।कित्व- ध्ययनविधेविरोधक (नाद्वारेण पुरुषार्थपर्यवसायितासिद्धयर्थयक्षरप्रणानन्तरमाद- बोध प्रयतितव्यमित्याह-ग्रन्थग्रहणादन्विति । वेदमधीत्य स्मायादिति स्मृतिरप्येतच्छु तिविर त्याह-अतोऽवगम्यत इति । सत्यं घद । धर्म चर । स्वाध्यायान्मा प्रमदः । आचार्याय प्रियं धनमा. हृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेन्सीः । कथमनुशास्तीत्याह-सत्यं वद पयाममाणावगतं वक्तव्यं तद्वदं । तद्रदमै घर । धर्म इत्यनुछेयानां सामान्यवचनं सत्यादिविशेषनिर्देशाव स्वाध्यायाद- ध्ययनान्मा प्रमदः प्रमादं मा कापीः । आचार्यायाचा प्रियमिष्ट धनमा. हत्याऽनीय दस्ता विद्यानिष्क्रयार्यम् । आचार्येण चानुज्ञातोऽनुरूपान्दारानाहत्य प्रजातन्तुं प्रजासंतान मा व्यवच्छेत्सीः प्रजासंततेविच्छित्तिन फर्नच्या । अनु- पद्यमानेऽपि पत्रे पुत्रकाम्यादिकर्मणां तदुत्पची पत्नः कर्तव्य इत्यभिमायः । मनामनननमनातिपनिर्देशसामर्यात् । अन्यथा मजनन येतदेकमेवावक्ष्यत् । वक्तव्यमिति । कमाई परस्य हितमित्यर्थः । सत्यान्न प्रमदितव्यम् । धर्मान्न मंदि- तव्यम् । कुशलान्न प्रमदितव्यम् । भूस्य न प्रमदितव्यम् । स्वाध्याय- बचनात्यां न प्रमदितव्यम् (१)। रात्यान प्रमदिनप्यं ममादी न कर्तव्यः । सत्याप मपदनपनृतप्रसङ्गः । भपादसन्दसामर्यान् । विस्मृत्यायनृतं न वक्तव्यमित्यः + अन्प• + अ ग. नाम अन मनाये दीपनंग, " यौन रवि गगा. एप पनि Hist"परमो माना परिसरभि । ११. ग. प. प. विपिन । २१:गा। स. रमे। - ·एकादशोऽनुवाकः] वैत्तिरीयोपनिषत् । थाऽसत्यवदनप्रतिरोध एघ स्यात् । धर्मान्न प्रमदितव्यम् । धर्मशब्दस्यानुष्ठेय- विपयत्वादननुष्ठानं प्रमादः स न कर्तव्यः । अनुष्ठात्तव्य एव धर्म इति यावत् । एवं कुशलादात्मरक्षार्थात्कर्मणो न प्रपदितव्यम् । मूतिर्विभूतिस्तस्यै भूत्यै 'भूत्यर्थान्पङ्गलयुक्ताकर्मणो न प्रमदितव्यम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रम- दितव्यम् । स्वाध्यायोऽध्ययन प्रवचनमध्यापनं ताभ्यां न प्रमदितव्यम् । ते हिनियमेन कर्तव्ये इत्यर्थः । देवपितृकार्यायां न प्रमदितव्यम् । मातृदेवो भव । पितृदेवो भव । आचार्यदेवो भव । अतिथिदेवो भव । यान्यनवयानि कर्माणि। तानि सेवितव्यानि । नो ईतराणि। यान्य- स्माकर सुचरितानि । तानि त्वयोपास्यानि (२)। नो ईतराणि । तथा देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् । देवपित्र्ये कर्षणी कर्तव्ये । मातृ. देवो माता देयो यस्य स त्वं मातृदेवो भव स्याः । एवं पितृदेव आचार्यदेवोऽ- तिथिदेवो भव । देवताचदुपास्या एत इत्यर्थः । यान्यपि चान्यापनवद्यान्प- निन्दितानि शिष्टाचारलक्षणानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि कर्तव्यानि त्वया। नो अकर्तव्यानीतराणि साचयानि शिष्टकृतान्पपि । यान्यस्माकपाचार्याणां सुचरितानि शोभनचरितान्याम्नायायविरुद्धानि तान्येव त्वयोपास्यान्यदृष्टा- न्यनुष्ठेयानि । नियमेन कर्वन्यानीति यावत् । नो इतराणि विपरीतान्याचा यकृतान्यपि । ये के चास्मच्छेयासो ब्राह्मणाः । तेपां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वासितव्यम् । १ख घ.' । तथा च । १२ ग. च. 'स्या एवेत ।३छ 'भनानि च।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये-
ये के च विशेपिता आचार्यत्वादिधभैरस्मदस्मत्तः श्रेयांसः प्रशस्यतरास्ते
च वारणा न क्षत्रियादयस्तेपामासनेनाऽऽसनदानादिना त्वया मवसितव्यम्।
प्रश्वसनं प्रवासः श्रमापनया, तेषां श्रमस्त्वयाऽपनेतव्य इत्यर्थः । तेषां चाss.
सने गोष्ठीनिमित्ते समुदिते तेषु न प्रचसितव्यं प्रश्वासोऽपि न कर्तव्यः ।
केवलं तदुक्तसारग्रादिणा भवितव्यम् ।
श्रद्धया देयम् । अश्रद्धयाऽदेयम् । श्रिया
देयम् । हिया देयम् । भिया देयम् । संविदा
देयम् । अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा
वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् (३)। ये
तत्र बाह्मणाः समर्शिनः । युक्ता आयुक्ताः।
अलूक्षी धमकामाः स्युः । यथा ते तत्र
बर्फरन् । तथा त* यथाः । अथान्या-
ख्यातेपु । ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः।
युक्ता आयुक्ताः । अलक्षां धर्मकामाः
स्युः । यथा ते तेषु वर्तेरन् । तथा
तेपु वर्तथाः।
सिंच यत्किंचिदेयं वच्छदयैव दातव्यम् । अश्रद्धयाऽदेश्यं न दात पम् ।
श्रिया विभूत्या दे दातव्यम् । हिया लज्जया च देयम् । भिया च भयेन
देयम् । संविदा च । संघिमित्रादिकार्थम् । अथैवं वर्तमानस्य पदि कदाचिते
सब श्रीने स्मात वा कर्मणि से वाऽऽचारलक्षणे चिचिकित्सा संशयः स्यात् ।
ये तब तस्मिन्देशे काले या मानणास्तत्र फर्मादों युक्ता इति व्यवहितेन संपन्या
फर्तव्यः । समर्धिनो विचारक्षमाः । युक्ता अभियुक्ताः कर्मणि हो वा । आयु-
का अपरमयुक्ताः । अलक्षा अक्षा अकरमतयः । धर्मकामा अदृष्टापिनो -
..पुतण्या "देयनिरपति विचारण्याकम् " इति पते ।
#.n. भ. 'its | २ ग, ग. प. "स्यात् ।। १. 'माः स्युर।

·११ एकादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । कामहता इत्येतत्स्युर्भवेयुः । ते यया येन प्रकारेण ब्राह्मणास्तत्र तस्मिन्कर्मणि हुवे वा वर्तेरंस्तया त्वमपि वर्तेथाः । अघाभ्याख्यातेष्वभ्युक्ता दोपेण संदिहा- मानेन संयोजिताः केनचित्तेषु च यथोक्तं समुपनयेथै तत्रेत्यादि । एवं कर्तव्यमर्थमुपदिश्यानुष्ठानकाले समुत्पन्नसंशयनिवृत्यर्थं शिष्टाचारः प्रमाणयि- तन्य इत्याह-अथैवमित्यादिना । अपरप्रयुक्ता इति । स्वतन्त्रा इत्यर्थः । अभ्युक्ता अभिशस्ता इयपः। एवं आदेशः । एप उपदेशः । एपा वेदो- पनिपत् । एनर्दनुशासनम् । एवमुपसि- तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यम् ( ४ )। स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यं तानि त्वयोपास्यानि स्यालेषु वर्तेरन्त्सप्त च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैचिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये एकादशोऽनुषाकः ॥ ११ ॥ एए आदेशो विपिः । एप उपदेशः पुत्रादिभ्यः पित्रादीनाम् । एपा वेदो- पनिषदेदरहस्यं वेदार्थ इत्येतत् । एतदेवानुशासनमीश्वरवचनम् । आदेशवा- वयस्य विधैरुक्तत्वात्सर्वेषां वा प्रमाणभूतानामर्नुशासनमैतत् । यस्मादेवं तस्मा. देव यथोक्तं सर्वमुपासितव्यं कर्तव्यम् । एवमु चैतदुपास्यमुपास्यमेव चेतना- नुपास्पमित्यादरार्थ पुनर्वचनम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिनामकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं. करमगवतः कृतो नैतिरीयोपनिपच्छीक्षाध्यायमाप्ये एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्करभगवच्छिण्यानन्दशनविरचितायो ततिरी- योपनिषच्छांकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः ।। ११॥ १८. 'देव चानु । ११. 'नुशमन'।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यरामवा- [शीक्षाध्यापे- अथ शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः । - - शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नौ भयत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिपम् । ऋत- मेवादिपम् । सत्यमवादिपम् । तन्माावीत् । न कारमावीत् । आवीन्माम् । आयौहतारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः (१)॥ सत्यमवादिप पञ्च च ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि शीक्षाध्याये द्वादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ * अतीतविद्यामाप्त्युपसर्गशमनार्थ शान्ति पठति-शं नो मिन इति । व्याख्यातमैतत्पूर्वम् । शं नो मित्र इति । तदपरं ब्रहा मामपरविद्यार्थिनमावीदरक्षदित्यर्थः॥ अंबेतचिन्त्यते विषाकर्मणोविवेकार्य किं कर्मभ्य एव केवलेभ्यः परं श्रेय उत विधासध्यपेशेभ्य आहोस्पिद्वियाकर्मभ्यां संहताभ्यां विद्याया वा फर्मा- पेक्षाया उत देवलाया एव विद्याया इति । तत्र केवले भ्य एव कर्मभ्यः स्यात् । समस्तवेदार्थज्ञानवतः फर्माधिकारान् । “वेदः कृतोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विनन्मना" इति स्मरणात् । अधिगमश्च सहोपनिपदनाऽऽत्मज्ञानादिना । "विद्वान्यनते "" विद्वान्याजगति " इति च विदुप एवं फर्मण्यधिकारः मदर्यते सर्वन ! "ज्ञान्या चानुष्ठानम् ॥ इति च । कृरतश्च घेदः फर्मार्थ विदि मनपन्त फेचित् । फर्मभ्यत्परं श्रेया नावाप्यते वेदोऽनर्यकः स्यात् । * 'मायाराम म्' स्यन्त क. रा. ग. प. स. प. म. ८. पुस्तपेन वियते । - १ग, प. 'वाप्येव ।

·। + १२ द्वादशोऽनुवाकः] तैचिरीयोपनिषत् । आद्यानुवाके केवलाया विद्याया नि.श्रेयप्तसाधन वमुक्तमपि स्फुटीकर्तु कर्मविधिमुपलभ्य प्रसङ्गात्पुनर्विचारयितुमुपक्रमते-अप्रैतचिन्त्यत इत्यादिना । विवेकामिति पृथक्फ- लत्वज्ञापनार्थमित्यर्थः । । भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति न्यायेनाऽऽत्मज्ञानस्यापि कर्म- कर्तृसंस्कारतया कर्मविधिशेपत्वाच्छूतस्यापि फलस्यार्थवादमात्रत्वात्कर्मभ्य एव परं श्य इति पूर्वः पक्ष.। ने । नित्यत्वान्मोक्षस्य । नित्यो हि मोक्ष इप्यते । कर्मकायस्यानित्यत्वं प्रसि. दं लोफे, कर्मभ्यश्चच्छ्रेयोऽनित्यं स्थापच्चानिष्टम् । “ तद्यथेह फर्मचितो लोका क्षीयते” इतिन्यायानुगृहीतश्रुतिविरोधात् । काम्यपतिपिद्धयोरनार- म्भादारब्धस्य च कर्मण उपभोगेन क्षयान्नित्यानुष्ठानाचे ज्ञाननिरपेक्ष एव मोक्ष इति चेत् । तच्च न । शेपकर्मसंभवानिमित्त शरीरान्तरोत्पत्तिः प्राप्नो. तीति प्रत्युक्तम् ) कर्मशेपस्य च नित्यानुष्ठानेनाविरोधाक्षयानुपपत्तिरिति च। यंदुक्तं समस्तवेदार्थज्ञानवतः कर्माधिकारादित्यादि । तच्च न । श्रुत्तज्ञानव्य- चिरेकादुपासनस्प। श्रुतज्ञानमात्रेण हि कर्मण्यघिक्रियते नोपासैनामपेक्षते । उपासनं च श्रुतज्ञानादर्यान्तरं विधीयते । मोसफलमर्थान्तरमसिदं च स्यात् । "श्रोतव्यः " इत्युक्त्वा तद्व्यतिरेफेण " मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति यत्नान्तरविधानान्मनननिदिध्यासनयोश्च प्रसिद्धं श्रवणज्ञानादर्थान्तरत्वम् । सिद्धान्तमाह--न नित्यत्वादित्यादिना । यद्यप्यध्यनविधिप्रत्यु(यु)क्त्या कृत्स्रो वेदार्थ एकेन विचारितव्यस्तथाऽप्यध्ययनविधी प्रतिवाफ्याध्ययन प्रतिवाक्यार्थविचारं च व्यापारमे. दास प्रत्यु(यु)क्त्याऽम्युदयकामस्य कर्मोपयोगिवाक्यार्थज्ञानवत्त्वमात्रेण कर्मण्यधिकारसम- वाहलसाक्षात्कारस्य तत्रानुपयोगित्वान्न समस्तवेदार्थज्ञानक्त. कर्माधिकारे प्रमाणमस्तीत्या- ह-तच नेति। यद्यपि चाध्ययनविधियुक्त्या वेदान्तविचारोऽपि कृतो गुरुकुल एव तथाऽपि न समस्तवेदार्थज्ञानवतोऽधिकारः। उपासनासाध्यस्य ब्रह्मसाक्षात्कारस्य पृथग्मावादित्याह- श्रुतज्ञानेति । श्रुताहरुकुले विचारिताद्वाक्यात्कर्मानुष्ठानोपयोगि यज्ज्ञानं तावन्मात्रेण १८. ग. च. भय प्रन्यादावाद्या' । ख भयाऽऽध आ' । ज अयाऽऽदावाद्यवाद आ'। क्ष. अथाऽऽदावद्या'२४ स्कारापत 1 ३ स ग 42 'यस्य चानि'। ४ ख.ग. च. 'य तत्प्रत्यवायानुत्पत्तेान' ।५ क ख ग घ र 'सनम । ६८ 'ते। मानाभावात् । उ'। ७ ख. ग. झ. प्रयुक्त. '। क. ग घ वाक्यमध्य । ९ स ज ब 'प्रयुकाभ्यु। १० ख. 'नत्वमा ११ ग. वादन म । १२ ख ज "युफो । १३ ख य. ग. ज्ञ. न. 'सनसा।

·. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीलाघ्याये- कर्मण्यपिफ्रियते न ममसाक्षात्कारफलमुपासनमपेक्षते व्यतिरेकमावादित्यर्थः । अध्ययनवि- पिव्यापारोपरमेऽनुष्ठेयं तथामृतं ब्रह्मोपासनमेत्र नास्ति, मानामावादिति न वक्तम्पमि. स्याह-उपासनं चेति । एतच्च कर्ममीमांसान्यायाङ्गीकारमात्रेणोक्तम् । वस्तुतश्च श्रोत- व्यविधिप्रयुक्त एकोपनिषद्विचारारम्मो भिन्नाधिकारः । कर्मकाण्डविचारोऽप्युत्तरविधि- प्रयुक एवेति प्रकटा प्रतिष्ठितम् । एवं तर्हि विधासम्पपेक्षेभ्यः कर्मभ्यः स्यान्मोक्षः । विद्यासहितानां व फर्पणां भवेत्कार्यान्तरारम्भसामर्थ्यम् । यया स्वत्तो मरणज्वरादिकार्यारम्भ- सामानामपि विषयादीनां मन्त्रशर्करादिसंयुक्तानां कार्यान्तरारम्भसाप- धर्पम्। एवं विद्यासाहितैः कर्मभिर्मोक्ष आरभ्यत इति चेत् । न । आरभ्यस्या- नित्यत्वादिस्युक्तो दोपः । वचनादारभ्योऽपि नित्य ऐवेति चेत् नि । ज्ञाप- फत्वाद्वचनस्य । ववनं नाम यथाभूतस्यार्थस्य ज्ञापकं विद्यमानस्य कर्तृ । न हि वचनशतेनापि नित्यमारभ्यत भारब्धं वाऽपिनाशि भवेत् । केयलं कर्म मोक्षसाधनमिति पक्षं निरस्य विद्यासमुचितं मोक्षसाधनमिति पक्षान्तरमा शङ्गम निषेधति-एवं तहात्यादिना । " न स पुनरावर्तते " इति वचनादारभ्योऽपि मोक्षो नित्य इति न शक्यं वक्तुम् । प्रसिद्धपदार्थयोग्यत्वमुपादाय वचनस्य सप्तर्गज्ञापक- स्वात् । न घाऽऽरम्पत्य नित्यत्वे योग्यत्वं प्रसिद्धम् । अन्यपा वचनस्य कारकावर 'सात् । "अन्धो मणिमपिन्दत् ॥ इत्यादिप्वपि योग्यताकल्पनप्रासादित्याह-न माप- कत्वादित्यादिना। एतेन विद्याकर्मणोः संहतयोर्योक्षारम्भकत्वं प्रत्युक्तम् । विद्याकर्मणी मोक्ष. प्रतिवन्धहेतुनिवर्सफे इति चेत् । न । कर्मणः फलान्तरदर्शनात् । उत्पचिसं. स्फारविकाराप्तयो हि फलं कर्मणो दृश्यते । उत्पत्त्यादिफलविपरीत मोक्षः । गतिश्रुतराम्य इति चेत् । सूर्यद्वारेण "तयोमायन्" इत्येवमादिगतिश्रुतिभ्यः माप्यो मोक्ष इति चेत् ।न। सर्वगतत्यादन्तृभिवानन्यवादाकाशादिकारण- स्वात्सर्वेगवं ब्रह्म । ब्रह्माव्यतिरिक्ताय सर्वे विज्ञानात्मानः । अतो नाऽऽप्पो मोक्षः । गन्तुरन्यादिभिषं देशं मति भवति गन्तव्यम् । न हि येनपाव्यतिरिक्त यत्तनैव गम्यते तव । अनन्यत्वप्रसिद्धय । " तत्राट्वा तदेवानुमाविश्व" " क्षेत्रनं चापि मो विद्धि" इत्येवमादिश्रुतिस्मृतिगतेभ्यः । . म. य. 'रेशमा'! २२. 'दित्यद बाद। ३ स. ६. छ. द, च । 'य।५.स.प.प.६.४.ग. विविध ।

·5 १२ द्वादशोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । कर्म प्रधान विद्या पोपसर्जनमिति समुच्चयं निरम्य समप्तमुच्चयेऽप्यतिदिशति- एवेति । अनित्यत्वादिदोषप्राप्त नेत्यर्थः । मोक्षेति । मोक्षस्य प्रतिबन्धहेतुरविद्याधर्मा- दिस्तानियतके विद्याकर्मणी न स्वरूपोत्पादके । ततः स्वरूपावस्थानस्य नित्यत्वम् । प्रध्वं- सस्य च कृतकस्यापि नित्यत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । " भिद्यते हृदयगतिः" इत्यादिश्रुतेः। केवलविद्यासाध्यवाविद्यानिवृत्तिः । न तत्र विद्यायाः सहकार्यपेक्षा । कर्मफलं त्वन्यदेव प्रसिद्धमित्याहन कर्मण इति । उत्पत्तिः पुरोडाशादेः। संस्कारो नीलादेः। विकारः सोमस्य | आदिस्य । कर्मफलं प्रमिद्धम् । आत्मस्वरूपस्य तु मोक्षस्यानादित्वादना- धेयातिशयत्वादविकार्यत्यानित्याप्तत्वाध कर्मफलाद्वैपरीत्यमित्यर्थः । गतिश्रुतेरिति । अ- निरादिगतिश्रवणाहमाण्डाबहिःस्थितवलप्राधिोक्षः । ततो नित्यानत्वमसिद्धमित्यर्थः । गत्वा प्राप्तिः किं संयोगलक्षणा तादात्म्यलक्षणा वा, नोभयपाऽपीत्याह—न सर्व गतत्वादिति । गत्यैश्वर्यादिश्रुतिविरोघ इति चेत् । अथापि स्याययमाप्यो मोतस्तदा गतिश्रुतीना, " स एका " " स यदि पितृलोककामो भवति "" 'स्त्रीभिवा याना" इत्यादिश्रुतीनां च कोपः स्यादिति चेन । कार्यब्रह्मविषयत्वा- तासास् । कार्य हि ब्रह्मणि रूयादयः स्युन कारणे " एकमेवाद्वितीयम् ॥ पत्र नान्यत्पश्यति " तत्केन के पश्येत्” इत्यादिश्रुतिभ्यः । विरोधाच विद्याकर्मणोः समुचयानुपपत्तिः । प्रविलीनकादिकारकविशेषतत्त्वविषया हि विधा तद्विपरीतकारफसाध्येन कर्मणा विरुध्यते । न ह्येक वस्तु परमार्थतः कादिविशेषवत्तच्छ्न्यं चेत्युभयया द्रष्टुं शक्यते । अवश्यं धन्यतरन्मिथ्या स्यादन्यतरस्य च मिथ्यात्वमसङ्गः युक्तं यत्स्वाभाविकाज्ञानविषयस्य तस्य मिथ्यात्वम् , “ यत्र हि तमिव भवति." "मृत्योः स मृत्यमानोति। "मथ यमान्यत्पश्यति तदसम्" “अन्योऽसावन्योऽहमस्मि " अय तस्य भयं भवति" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः । सत्पत्वं चकत्व- स्यैकधयानुद्रष्टव्यम् । “एकमेवाद्वितीय" "ब्रह्मवेदः सर्वम्" " आम्मेवदर सर्वम् " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न च संमदानादिकारकभेदादर्शने कमोपपद्यते । अन्यत्वदर्शनापवादश्च विद्याविषये सहस्रशः श्रूयते । अतो विरोधो विद्याक मणोः । अतश्च समुच्चयानुपपत्तिः । " उदरमन्तरं कुरुते ॥ १ ग. पन्धे हे । १ ज 'कार्यापे । ३ क. सिरपूर्दस्य । ४ गत्या । ५ च मोक्षो स्ति ·४० आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- [शीक्षाध्याये- गत्यादिश्रुतेस्तात्पर्य शङ्कापूर्वक दर्शयति-- गत्यै चर्येत्यादिना । समुच्चयमन्युप. गम्य कर्मकार्य किंचिन्मोझे न संभवतीत्युक्तम् । सोऽपि न संभवत्तीत्याह-विरोधा- येत्यादिना। तत्र यदुक्तं संहताभ्यां विद्याकर्मभ्यां मोक्ष इति । अनुपपन्न तत् । विहित वारकर्मणां श्रुतिविरोध इति चेत् । यद्यपमृद्य कळदिकारकविशेषमात्मैकत्व- विज्ञान विधीयते । सर्पादिभ्रान्तिविज्ञानोपमर्दकरज्ज्वादिविषयविज्ञानयत्नात कर्मविधिश्रुतीनां निर्विषयत्वाद्विरोधः । विहितानि च कर्माणि । स च विरोधी न युक्तः । ममाणत्वाच्छुतीनामिति चेन्न । पुरुषार्थोपदेशपरत्वाच्छ्रुतीनाम् । यदि कादिकारकभेदस्य सत्यत्वांशमपत्राव्य ब्रह्मज्ञानमुपदिश्यते तदा मिथ्यात्वा- स्कर्मविधीनामप्रामाण्यं स्यादित्याह-विहितत्वादिति । शङ्का विवृणोति-पदीत्या. दिना । अध्ययनविधिगृहीताना श्रुतीना पुरुपागोंपदर्श स्वेन प्रामा वक्तव्यम् । न तु भेदस्य सत्यत्वेन । ततः प्रसिद्धिसिद्ध कारकादिभेइपर्थक्रियासमर्थमादाग प्रवृत्तानां प्रामाण्यं न विरुध्यत इत्याह---न पुरुषार्थक्ति । विद्योपदेशपरा तायच्छ्रुतिः संसारात्पुरुषो मोक्षपितव्य इति संसारहतार- विद्याया विद्यया निरत्तिः फर्तव्येति विद्यामकारकत्वेन मवृत्तेति न विरोधः। एवमपि कादिकारकसद्भावप्रतिपादनपरं शा विरुध्यत एवेति चेन्न । यथा. माप्तमेव कारकास्तित्वमुपादायोपासनुरितक्षयार्थ कर्माणि विदधच्छासं मुमुक्षणां फलार्थिनां च फलसाधनं न फारफास्तिये उपाधिपते । उपचितहरिताविष- न्यस्य हि विद्योत्पत्ति वफल्पते । ताये च विद्योत्पचिः स्याचतश्चाविधानि- रतिस्तत आत्यन्तिकः संसारोपरमः । संग्रहवाक्य विवृणोति-वियोपदेशपरा तावदित्यादिना । अपि घानात्मदर्शिनी मनात्मविषयः कामः कामययानब करोत्ति कर्माणि । सतस्वस्फलोपभोगाय शरीराद्यपादानलक्षणः संसारः । तव्यतिरेकेणाऽऽस्मैफ- सदाशिनो विषयामावास्यामानुत्पत्तिरात्मनि चानन्यत्वात्कामानुरपी स्वात्म, परस्यान पोक्ष इत्यतोऽपि विद्यार्पणोषिरोधः । - १२.ग. प.स.२.०...इसति । २.४. ७. म, 'नुपपलौ।

·१३ द्वादशोऽनुवाका तैत्तिरीयोपनिषत् । पूर्व सत्यमिथ्याविषयत्वेन विद्याकर्मणोविरोधमादाय समुचयो निरस्तः । इदानी काम्यकामिविषयत्वेन विरोधमाह-अपि चेत्यादिना । विरोधादेव च विद्या मोक्षं प्रति न कर्माण्यपेक्षते । स्वास्मला तु पूर्वोप- चित्तप्रतिबन्धापनयद्वारेण विद्याहेतुत्वं प्रतिपद्यन्ते कर्माणि नित्यानीति । अत एवास्मिन्पकरण उपन्यस्तानि कर्माणीत्यवोचाम । एवं चाविरोधः कर्मविधि- श्रुतीनाम् । अतः केवलाया एव विद्यायाः परं श्रेय इति सिद्धम् । समप्तमुच्चयं निरस्य गुणनवानमावेनापि समुच्चयं निरस्यति--विरोधादेव चैति । विद्या चेकिर्माणि स्वफले नापेक्षते विरुद्धत्वात्रिदण्डिधर्मवस्तुगमनं कथं तर्हि विद्यासंनि. धाने कर्मणा पाठ इत्यत आह--स्वात्मलामे विति । कर्मणा विद्यासाधनस्वं श्रुत्वा गार्हस्थ्यमेवैकमनुष्ठेयमिति प्रत्यवतिष्ठन्ते कर्मनडाः । एवं ताश्रमान्तरानुपपत्तिः। कर्मनिमित्तत्वाद्विद्योत्पत्तेः । गार्हस्थ्ये च विहि- तानि कर्माणीत्येकाश्रम्यमेव । अतश्च यावज्जीवादिश्रुतयोऽनुकूलतराः । न । फर्मानेकत्वात् । न द्यग्निहोनादीन्येव कर्माणि । ब्रह्मचर्षं तपः सत्यवदनं शमो दमोऽहिंसेत्येवमादीन्यपि कर्माणीतराश्रमप्रसिद्धानि विद्योत्पत्ती साधफतमा. न्यसंकीर्णत्वाद्विद्यन्ते ध्यानधारणादिलक्षणानि च । वक्ष्यति च--" तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व " इति । जन्मान्तरकृतकर्मभ्यश्च भागपि गार्हस्थ्याद्विद्योत्प- . त्तिसंभवात्कार्यत्वाच्च गाईस्थ्यपतिपत्तेः। कर्मसाध्यायां च विद्याया सत्यां गाहस्थ्यमतिपत्तिरनफैिव । लोकार्थवाच पुत्रादीनाम् । पुत्रादिसाध्येभ्यश्चायं लोकः पितृलोको देवलोक इत्येतेभ्यो व्यावृत्तकामस्प नित्यसिद्धात्मलोकद- शिनः कर्मणि प्रयोजनमपश्यतः कथं मत्तिरुपपद्यते मतिपन्नगाईस्थ्यस्यापि विद्योत्पत्ती विद्यापरिपाकाद्विरक्तस्य कर्मसु प्रयोजनमपश्यतः कर्मभ्यो निट. चिरेष स्यात् । " प्रजिष्यन्वा भोऽहमस्मात्स्थानादस्मि " इत्येवमादिश्रुति- लिङ्गदर्शनात् । कर्म प्रति श्रयत्नाधिक्यदर्शनादयुक्तमिति चेदमिदोत्रादिकर्म प्रति श्रुतेरधिको यत्नो महांश्च फर्मण्यापासोऽनेकसाधनसाध्यत्वादमिहोत्रादी- नाम् । तपोब्रह्मचयोदीना घेतराश्रमकणा गार्हस्थ्येऽपि समानत्वादल्पसाध- नापेक्षवाचतरेपा न युक्तस्तुल पवद्विकल्स आश्रमिमिस्तस्यति चेन । जन्मान्त. रकृतानुग्रहात् । ७.ग.प.काम्याकाम्यदि।

·४२ मानन्दगिरिकृकटीकासंबलितकांकरभाप्यरामेता- [साक्षाध्याथे- एवं तहीति ! श्रुतिस्मृतिप्वाश्रमान्तराणामपि विहितत्वाविशेषात्तदीयकर्मस्तु कर्म- स्वाविशेपाच ग्राम्यधर्मरागिणावतचोचमित्याह-न कर्मानेकत्वादिति । असंकीर्ण- त्वादिति । हिंसामिश्रितत्वादित्यर्थः । इतश्च कर्मणो विद्यासाधनत्वेऽपि न गार्हस्थ्य- मावश्यकमित्याह---जन्मान्तति । कामिना माईस्थ्यस्यानुठेयत्वेऽपि न सवरनुष्ठेयत्व मित्यन्न हेत्वन्तरमाह--लोकार्थत्वानेत्यादिना । गार्हस्थ्यस्यानावश्यकत्वेन बैंक ल्पिकमनुष्टानमुक्तं तत्रातुल्यबलत्वेन विकल्पमातिपति--कर्म प्रति श्रुतेरिति । यदुक्तं कर्मणि श्रुतेरधिको यत्न इत्यादि । नासो दोपः । यतो जन्मान्तर- कृतमप्यग्निहोत्रादिलक्षणं कर्म ब्रह्मचर्यादिलक्षणं चानुग्राहकं भवति विद्योत्पचिं मति । येन जन्मनैव विरक्ता दृश्यन्ते केचित् । केचित्त कर्मसु मचा अधि. रक्ता विद्यापिणः। तस्माजन्मान्तरकृतसंस्कारेभ्यो विरक्तानामाश्रमान्तरम- तिपत्तिरेवेष्यते। कर्मफलवाहुल्याच पुत्रस्वर्गब्रह्मवर्चसादिलक्षणस्य कर्मफलस्या- संख्येयत्वात् । तत्मति च पुरुषाणां कामबाहुल्याचदर्थः श्रुतेरधिको यत्नः कर्मसूपपद्यते । आशिपा बाहुल्यदर्शनादिदं मे स्यादिदं मे स्यादित्युतायत्याच । उपायभूतानि हि कर्माणि विद्या प्रतीत्यवोचाम । उपायेऽधिको यत्नः कर्तव्यों नोपेये। जन्मान्तरकृमानमहादिति परिहारमाप्यं विवृणोति---पदुक्तमित्यादिना । कर्मणि यानाधिनयम्यान्यगासिद्धरवाद्विक्लाविघातकत्वं न संभवतीत्ययः । फर्मनिमित्चत्वाद्विद्याया यत्नान्तरानर्थक्पमिति चेत्कर्मभ्प एव पूर्वोपचिव- दुरितप्रतियन्धक्षयादेय विद्यापयते चेत्कर्मभ्यः पृथगपनिपटवणादियानोऽन- र्थक इति चेत् । न । नियमाभावात् । न हि मतिरत्यक्षयादेव विधोत्पद्यते न स्वी चरमसादतपोध्यानाधष्ठानादिति नियमोऽस्ति । अहिंसाबाचर्यादीनां च विद्या प्रन्युपयारकास्वातसाक्षादेव च कारणत्वाचवणमनननिदिध्यासना- नाम् । अतः सिद्धान्याश्रपान्तराणि ! सपा चाधिकारो विद्यायां परं च पः फेवालापा विधापा एकति सिद्धम् ।। इति श्रीमत्परमरमपरिमानराचार्य गोविन्दरगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीपच्छ. करभगवतः ती चिरायोनिपसोसाभ्यायपाध्ये हादशोऽनुवाकः ॥ १२ ॥ १६.प.म. "निमयादि।

·१२ द्वादशोऽनुवाक. सैत्तिरीयोपनिषत् । इदानी गृहस्थाश्रमकर्मणा बहिरङ्गलं संन्यासाश्नमर्मणा वन्तरविद्यासापनत्यमिति विशेष दर्शयितुं चोद्यमुद्भावयति-फर्मनिमित्त वादित्यादिना । इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्य श्रीमस्करभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरी- योपनिषच्छाकरभाष्यटीकाया शीक्षाध्याय द्वादशोऽनुवाक ॥ शं नः शीक्षा सह नौ यश्छन्दसा भूः स यः पृथियोमित्यृतं चाहं वेदम- नूच्य शं नो द्वादश ।। शं नो मह इत्यादिन्यो नो इतराणि त्रयोविशतिः ॥ शं नौ मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं न इन्द्रो बृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो ब्रह्मणे । नमस्ते यायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि- ष्यामि । सत्यं वदिष्यामि । तन्मामवतुं । तद्वक्तारमवतु । अवतु माम् । अवतु वक्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि शीक्षाध्यायः समासः * ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य शंकरभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्ये प्रथमः शीक्षाध्यायः ॥१॥ इति श्रीमापरमहरूपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भ गवदानन्दज्ञानविरचिताया वैत्तिरीयोपनिपच्छारमाष्यटीकाया प्रथम शीक्षाध्याय ॥१॥ * तैत्तिरीयारण्यकक्रमेण सप्तमप्रपाठकस्य समाप्त । १ क "विन्यमोमि । :

·अथ तैत्तिरीयोपनिपदि
द्वितीयो मझवल्ल्यध्यायः।
तत्र प्रथमोऽनुवाकः ।
।
शं नौ मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्वर्यमा । शं
न इन्द्रो वृहस्पतिः। शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो
बर्मणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि । ऋतं वदि-
प्यामि । सत्यं पदिष्पामि । तन्मामवतु ।
तहतारमवतु । अपतु माम् । अवतु बनारम् ॥
सह नाववतु । सह नौ भुनकु । सह वीर्य
करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्वि-
पाहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
शं नो मित्र इत्याद्यतीतविधामाप्त्युपसर्गप्रशमनार्या शान्तिः पठिता । इदानीं
तु वक्ष्यमाणब्रह्मविद्यामाप्युपसर्गोपशमनार्थी शान्तिः पठ्यते-शं नो मित्र इति।
सह नावत्यिति च । शं नो मित्र इत्यादि पूर्ववत्स्पटम् । सह नाववतु नो
शिष्याचा सहवायतु रक्षतु । सह नौ भुनक्तु भौजपतु । सह वीर्य विधादि
निमित्तं सामथ्र्य फरवावहे निपावडे । तेजस्वि नावावयोस्तेजस्विनीरधीत
स्वधीतमस्तु । अर्थशानयोग्यमस्त्वित्यर्थः । मा विद्विषावई विद्याग्रहणनिमितं
शिष्यस्याऽऽचार्यस्य वा प्रमाढकृतादन्यायाद्विद्वेषः प्रामस्तच्छमनायेयमाचीर्मा
चिदिपायदा इति । मवेतरेतरं विद्वेषपापद्यावहे । शान्तिः शान्तिः शान्तिरिति
१६.ग प.... 'नयोग्यास्ति'।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । निर्वचनमुक्तार्थम् । वक्ष्यमाणविद्याविघ्नमत्रमनार्थ चेयं शान्तिः । अविघ्न- नाऽऽत्मविद्यापाप्तिराशास्यते तन्मूलं हि परं श्रेय इति । शान्तिद्वयत्यापौनरुक्त्यमाह-शं नो मित्र इति । इदानी परविद्यार्थिनमप्यवतु । साधारण्येन मया पूर्व प्रार्थितत्वादित्यर्थः । असाधारण्येन परविद्योपसर्गशान्त्यर्थमाह-- सह नावचत्विति । नावावयोस्तेजस्विनारधीत तेनस्यस्त्विति योजना । ॐ ब्रह्मविदामोति परम् । संहितादिविपयाणि कर्मभिरविरुद्धान्युपासनान्युक्तानि । अनन्तरं चान्तासो. पाधिकात्मदर्शनमुक्तं व्याहृतिद्वारेण स्वाराज्यफलम् । नचैतावताऽशेषतः - सं- सारवीजस्पोपमर्दनमस्तीत्यत्तोऽशेषोपद्रवीजस्याज्ञानस्य निवृत्त्यर्थ विधूत. सर्वोपाधिविशेपात्मदर्शनार्थमिदमारभ्यते-ब्रह्मविदाप्नोति परमित्यादि । यो जनं चास्या ब्रह्मविद्याया अनिद्यानिष्पत्तिस्तत आत्यन्तिकः संसाराभावः । वक्ष्यति च-" विद्वान्न विभति कुतश्चन " इति । संसारनिमित्ते च सत्यभयं प्रतिष्ठां च विन्दत इत्पनुपपन्नम् । " कृताकृते पुण्यपापे न तपतः" इति च । अतोऽधगम्यतेऽस्माद्विज्ञानात्सर्वात्मब्रह्मविषयादात्यन्तिकः संसाराभाव इति । स्वयमेव च प्रयोजनमाह-ब्रह्मविदामोनि परमित्यादावेच संबन्धमयोजनज्ञाप- नार्थम् । निर्मातयोहि संवन्धप्रयोजनयोर्विद्याश्रवणग्रहणधारणाभ्यासार्य प्रत्र- तते । श्रवणादिपूर्वकं हि विद्याफलम् "श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः । ब्रह्मविद्लेति वक्ष्यमाणलक्षणं वृहत्तमत्वाड्रह्म तवचि विजानातीति ब्रह्मविदामोति परं निरतिशयं तदेव ब्रम परम् । न हान्यस्य विज्ञानादन्यस्य प्राप्तिः । स्पष्टं च श्रुत्यन्तरं ब्रह्मप्राप्तिमेव ब्रह्मविदो दर्शयति. " स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ग्रह्मैव भवति" इत्यादि । वृत्तानुवादपूर्वकमानन्दवल्छ्यास्तात्पर्यमाह-संहितादीत्यादिना । ननु यथा पूर्व मामोति स्वाराज्यमित्यपरविद्याफलमुक्त संसारगोचरमेव तथा परविद्याफलमपिं " सोs. भुते सर्वान्कामान् " इति सर्वविषयसाध्यानन्दा-संसारगोचरानेव दर्शयिष्यति । कथमात्य- न्तिकः संसाराभाव इत्यत आह -प्रयोजनं चास्मा इति । सर्वकामशब्देन निरति- शयानन्दाभिव्यक्तिर्विवक्षिता । सा च स्वभावानन्दानभिव्यक्तिरूपाविद्यानिवृत्तिरेवेति न संसारगोचरं फलमित्यर्थः । आद्यवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमाह-स्वयमेव चेति । १सज'दाभिन्यचिरावि'।

·. ४६ आनन्दगिरिकृतीकासंचालित्तशांकरभाष्यसमेता-[अपयल्ल्यध्याये- विद्ययैव केवलया मोक्षः साधयितुं शक्यते । ब्रह्मविदितिविशेषणासंबन्धज्ञापनस्य पुरु: पाफाक्षाविषयतया परप्राधिः प्रयोजनं विद्याया इति ज्ञापनस्य वा कुनोपयोग इत्या. शङ्कम यज्ञादिपरित्यागेन वेदान्तश्रयणादावेव मुमुक्षुणा प्रवर्तितव्यमित्यत्रत्याह-- निजीतयोहोति । परशब्देनोत्कृष्टमुच्यते । कथं ब्रोति व्याख्यायते तत्राऽऽह-- नहीति । ननु सर्वगतं सर्वस्याऽऽत्मभूतं ब्रह्म वक्ष्यनि । अतो नाऽऽप्यं प्राप्तिया य. स्यान्येन परिच्छिन्नस्य च परिच्छिन्नेन दृटा । अपरिच्छिन्नं सर्वात्मकं च प्रोत्यतः परिच्छिन्नवदनात्यवच तस्याऽऽतिरनुपपन्ना । नायं दोपः । कथम् । दर्शनादर्शनापेक्षरवाहह्मण आप्रयनाप्योः । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्यापि सतोऽस्य जीवस्य भूनमात्राकृतवाहपरिच्छिन्नान्नमयाधात्मदर्शिनस्तदासक्तचे. तसः मकृतसंख्यापूरणस्याऽऽमोऽव्यवहितस्यापि चाहासंख्येयविषयासक्त- चित्ततया स्वरूपाभावदर्शनवत्परमार्थनास्वरूपाभावदर्शनलक्षणयाऽविद्यया:- भपयादीन्यायाननात्मन आत्मत्वेन प्रतिपन्नत्वादन्नमयाचनात्मभ्यो नान्योs. हमस्मीत्यभिमन्यते । एवमविद्ययाऽऽत्मभूतमपि नमानाप्तं स्यात् । तस्यैवम- विधयाऽनामस्वरूपस्य प्रकृतसंख्यापूरणस्याऽऽत्मनोऽविद्ययाऽनासस्य सतः फेनचित्स्मारितस्य पुनस्तस्यैव विद्ययाऽऽमिर्यया तथा श्रुत्युपदिएस्य सर्वा. स्मग्रमण आत्मत्वदर्शनेन विद्यया तदाप्तिरुपपद्यत एव । आप्नोतिशब्दस्यौपचारिकम दर्शयितुं शङ्कामुखेन मुख्या बाधकमाह--ननु सगतमित्यादिना । परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपम्यापि सता जीवस्याविद्यया ब्रह्माना स्यादिति संपन्धः । भूतमात्राभिर्भूतांशः ऋता ये नाश. परिन्छिन्नाइनान्नमयादयस्तदात्म- स्वदर्शिन इत्यविद्याया विक्षेपमत्वं स्वरूपमुतम् । परमार्थ ब्रह्मस्वरूपं नास्तीत्यमावदर्शन. मावरणलक्षणं लिहं यस्याः सा तथोक्ता । स्वरूपेऽप्यमहणविपर्ययो भवत इत्यत्र घटान्तमाह--प्रकृतेति । तस्यापूरणम्य दशमाय नव वयं वमिह इति विप- स्वरूपादर्शनं च ययेत्यर्थः । अदर्शनानिमित्तामनाप्ति विषिच्य दर्शनानिमित्तामा विकृणोति--तस्यैवमिति । ग्रापिदामोति परमिति वाक्यं सुत्रस्नं सर्वस्य वयस्प बलविदा- मोति परमित्यनेन वाक्येन धंयतया सुपित्तस्य मनोऽनिर्धारितस्वरूप- विशेषण सर्वतो पाहतस्वरूपविशेषसमर्पणसमस्य लक्षणस्याभिषानेन स्वरूपनिरिणायाविशेषण धोक्तवेदनम्य सारणी वक्ष्यमाणलक्षणस्य 10..'मानाम। ... सनस्प३८. 'मिस्वाद।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिपत् । विशेषेण प्रत्यगात्मतयाऽनन्यरूपेण विलेयत्वाय ब्रह्मविद्याफलं व अलपिदो यत्परब्रह्ममाप्तिलक्षणमुक्तं स सर्वात्मभावः सर्वसंसारधर्मातीतब्रह्मस्वरूपत्वमेव नान्यदित्येतत्मदर्शनायेपर्मुदाहियते-- तदेपाऽायुना । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । तदेपाऽभ्युक्तेति । तत्तस्मिन्नेव ब्राह्मणवाक्पोक्तेऽयं एपर्गभ्युक्ताऽऽनाता । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति ब्रह्मणो लक्षणार्य वाक्यम् । सत्यादीनि हि त्रीणि विशेषणार्थानि पदानि विशेप्यस्य ब्रह्मणः । विशेष्यं ब्रह्म विवक्षितत्वादेव. तपा । विशेषणविशेष्यत्वादेव सत्यादीन्येकविभक्त्पन्तानि पदानि समाना. धिकरणानि । सत्यादिमितिभिर्विशेषणविशेष्यमाणं ब्रह्म विशेष्यान्तरेभ्यो निर्धापते । एवं हि तज्ज्ञानं भवति यदन्येभ्यो निर्धारितम् । यया लोके नीलं महसुगन्ध्युत्पलमिति आय ब्राह्मणवाक्यं व्याख्यायोत्तरं मन्त्रं संक्षेरतोऽयंकयनेनावतारयति ब्रह्मवि- दामोतीत्यादिना । सर्वतो व्यावृत्तो यः स्वरूपविशेपस्तत्समर्पणे समर्पस्य लक्षणस्या- भिधानम स्वरूपनिर्धारणायपदाहियत इति संबन्धः । वृहत्वाइलेति व्युत्पत्तिबलेनास्ति किमपि महद्वस्त्वित्यविशेषेण प्रतीयते । ततो लक्ष्योद्देशेन लक्षणविधानमिति प्रसिद्धि- रुपपद्यते । अन्याकृतादि ब्रह्मशब्दवाच्यतया सनातीयं घटादि विनातीयम् । तस्मात्समा- तीयविनातीयव्यावर्तकतया सत्यादिलक्षणस्य लक्षणत्वप्रसिद्धिरुपपद्यते । लक्षणामिधान- द्वारेण स्वरूपविशेषप्रतिपादने तात्पर्यमिति वाक्यस्य व्यर्थतादोपः परिहृतः। पूर्वत्र प्रमा विदित्यनेनाविशेषेणोक्त वेदनं यस्य ब्रह्मणम्तस्य यो येद निहितं गुहायामित्यनेन प्रत्य- गात्मतया पेदनं वक्तव्यमित्येवमों चर्गदाहियत इत्याह-अविशेपेण चेति । भापात- प्रतिपनं विशेषणविशेष्यमावमादाय पदानि विभजते--सत्यादीनि हि त्रीणीति । विशेषणार्थीनीति । व्यावृत्त्यानि । कुनो विशेषणविशेप्यमावतीतिरित्यत आह-- विशेषणविशेष्यत्वादेवेति । नीलं महत्सगन्ध्युत्पलमित्यादौ सत्येव विशेषणविशेष्य- भावे समानाधिकरणतयकविभक्त्यन्तानि प्रसिद्धान्येतान्यपि च तथाभूतानि नानार्थगत- विशेषणविशेप्यभावनिबन्धनानीति गम्यत इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावस्य फलमाह-- एवं हीति। ननु विशेष्य विशेषणान्तरं व्यभिचरविशेष्यते । यथा नीलं रक्त चोत्पल. मिति । यदा बनेकानि द्रव्याण्येकजातीयान्यनेकविशेषणयोगीनि तदा विशे. १झ. 'त्तमा ·। आनन्दगिरिकृतटीकासंगलितशीकरभाष्यसमैता-[ब्रह्मवल्ल्यध्याये पणस्यार्थवत्त्वम् । न होकस्मिन्नेव वस्तुनि विशेषणान्तरायोगाद्ययाऽसावक आदित्य इति तथैकमेव च ब्रह्म न वामान्तराणि येभ्यो विशेष्येत नीलोत्प- लवत् । न । लक्षणार्थत्वाविशेषणानाम् । नायं दोपः । कस्मात् । यस्माल्लक्ष- णार्थमघानानि विशेषणानि न विशेपणप्रधानान्येव । कः पुनर्लक्षणलक्ष्ययो- विशेषणविशेष्ययोर्वा विशेष इति । उच्यते । समानजातीयेभ्य एव निवर्त. कानि विशेषणानि विशेष्यस्य लक्षणं तु सर्वत एव यथाऽवकाशदात्राकाश- मिति । लक्षणार्थ च वाक्यमित्यवीचाम । विशेषणविशेष्यभावमाक्षिपति----नन्विति । नीलत्वं व्यभिचरदुत्पलं रक्तमपि संभ. वतीति नीलं विशेषणं घटते न तथा सत्यत्वादिकं व्यभिवर ब्रह्मान्तरं लोके प्रसिद्धम् । ततः सनातीव्यवच्छेद्यस्यामावाविशेषणविशेष्यमावो न घटत इत्यर्थः। विशेषणविशेप्य. मायस्य तात्पर्यणाप्रतिपाद्यत्यादव्या कृतादिशास्त्रीयब्रह्मपदार्थव्यवच्छेदेनानिर्वाच्याविशेषण- विशेष्यमावसंमवातद्वारेण ब्रह्मलक्षणं विवक्षितमित्याह-नेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति- नायं दोष इत्यादिना । सर्वत एवेति । सनातीयाद्विना याच यवा महाभूतत्वेन सदृशमावापृषिध्यादेतिशाचाऽऽत्मादेरामाशस्य ब्यावर्तकमनकाशदातृत्वमित्यर्थः। एत- दुकं भवति-अतिन्याप्त्यादिरहितो व्यावतो धर्मो लक्षणं न्यायविशेष इति मीमासकाः। ब्रह्मपदव्युत्पत्तिवलेन यदविशेषतः प्रतिपय विचिन्महदस्तीति तत्सत्यं ज्ञानमनन्तमनृतजड. परिच्छेदपिरोधिस्वरूपगिति विशपता प्रतिपत्तव्यमिति विशेषावगतिशेपभूतं लक्षण प्रमि- तिस्तु प्रमाणादेवेति ताकिफा: 1 पुनर्लक्षणं वेवल व्यतिरेनयनुमानमाचक्षते तदा लक्षणा. देव स्वभावविशेषामितिः । यथा गुणवद्व्यमिति लक्षणाद्गुणानयत्वयोग्यस्यमावविशे. पस्य :मिति: सामान्यप्रतिपन्नम्य द्रव्यपामिययस्य भवति । यद्वा व्यवहारसिद्धिः फलं गुणषव्यमिति व्यवहतव्यं गुणवत्वान्न यो न तदेवं यथा रूपं त सत्यवादिमन- लेति व्यवहतः सत्यत्यादिमावान यदे न तदेयं यथा घट इति । एतच सण्डनयु- त्यसहमानमपि व्यवहाराचं भवतीति नातीय क्षतिका कार्य । सत्यादिशन्दा न परस्पर संवध्यन् परार्थत्वादियार्थी हित । अत एकैफो विशेषणान्या परस्परं निरपेक्षा प्रमशब्देन संवध्यते । सत्यं ब्रह्म शान प्रामानन्न चाहति । सत्यमिति पदपेण यनिमित तर्फ न व्यभिचरति तत्सत्यं यदूपेण निधितं यत्तटुप व्यभिचस्दनृतमित्युच्यते । अतो विकारोs. नृतं " पाचाऽऽमणं विकारी नामयं भूचित्य सत्यम् " एवं सदेव १म. एलरका का।

·स्यात् । १प्रथमोऽनुवाकः ] वैचिरीयोपनिषत् । * सत्यमित्यवधारणादतः सत्यं ब्रह्मेति ब्रह्म विकाराग्निवर्तयति । अतः कार. णत्वं प्राप्तं ब्रह्मणः । कारणस्य च फारकत्वं वस्तुत्वान्मृद्वदचिद्रूपता च प्राप्ताऽत इदमुच्यते ज्ञानं ब्रह्मेति । ज्ञानं ज्ञप्तिरवोधो भाषसाधनो ज्ञानशब्दो ब्रह्मविशे- पणत्वात्सत्यानन्ताभ्यां सह । न हि सत्यताऽनन्तता च ज्ञानकर्तृत्वे सत्युपप- द्यते। ज्ञानकर्तृत्वेन हि विक्रियमाणं कथं सत्यं भवेदनन्तं च । यद्धि न कुतश्वित्म- विभज्यते तदनन्तम् । ज्ञानकर्तृत्वे च ज्ञेयज्ञानाभ्यां प्रविभक्तमित्यनन्तता न " यत्र नान्पद्विजानाति स भूमा अथ पत्रान्यद्विजानाति तद- रुपम् " इति श्रुत्यन्तरात् ।। पुनर्षिशेषणविशेष्यमावपक्षमवलम्व्याऽऽह--सत्यादिशब्दा इति । सत्यं ब्रह्मेत्युक्ते जाज्यव्यावृत्तिः परिच्छेदव्यावृत्तिश्च यद्यपि लभ्यते जडस्य परिच्छिन्नस्य सनस्यानृतत्या- ज्ज्ञान महोत्युक्त चानृतपरिच्छेदव्यावृत्तिलम्यते स्वप्रकाशस्य वाधाविषयत्वात्परिच्छेदमाह- फप्रमाणाविषयत्वाच लक्षणमपि कैक वैकल्पिकमदुष्टं तयाऽपि मन्दमतिव्युत्पादनाय स्यात्सत्यादिपदार्थव्याख्यानपूर्वक प्रत्येकं व्यावय॑माह-सत्यमिति यपणेत्या. दिना। भावसाधन इति । मावव्युत्पत्तिकः । क्रियासामान्यं यद्यप्यन्यत्र भाव उच्यते तथाऽप्यत्र निर्षिशेपं चिन्मानं मावव्युत्पत्त्या लक्ष्यते सत्यादिशब्दसंनिधाना. दिति द्रष्टव्यम् । नान्यद्विजानातीति विशेषप्रतिपेधादात्मानं घिजानातीति चेन्न । भूमलक्षण- विधिपरत्वाद्वाक्यस्य । यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादि भूम्नो लक्षणविधिपरं पाक्यम् । यथा मसिद्धमेवान्योऽन्यत्पश्यतीत्येतदुपादाय यत्र तन्नास्ति स भूमेति भूमस्व- रूपं तत्र ज्ञाप्यतेऽन्यग्रहणस्य मासपतिपेधार्यत्वान्न स्वात्मनि क्रियास्तित्वपरं चाक्पम् । स्वात्मनि च भेदाभावाद्विज्ञानानुपपत्तिः । आत्मनश्च विजेयत्वे ज्ञात्रभावमसङ्गः । शेयत्वेनैव विनियुक्तत्वात् । एक एवाऽऽत्मा बेपत्वेन ज्ञातृत्वेन चोभयथा भवतीति चेन्न । युगपदनशत्वात् । न हि निरवयवस्य युगपञ्ज्ञेयज्ञातृत्वोपपत्तिः । भात्मनश्च घटादिवदिशेयत्वे ज्ञानोपदेशानर्थवयम् । न हि घटादिवत्प्रसिद्धस्य ज्ञानोपदेशोऽयवान् । तस्माजातृत्वे सत्यानन्त्यानु- पपचिः । सन्मात्रत्वं चानुपपन्नं ज्ञानकर्तृत्वादिविशेषवरचे सति । सन्मानत्वं च सत्यत्वम् । तत्सत्यमिति श्रुत्यन्तराव । तस्मात्सत्यानन्त शब्दाभ्यां सह विशेषणत्वेन ज्ञानशब्दस्य मयोगाद्भावसाधनो ज्ञानशब्दः । ज्ञानं ब्रीति १... सद्यम ११गस 'सि.ग. 'दनीयं स्या।

·५. आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्ल्यच्याये- कर्तृत्वादिकारकनित्यर्थ मृदादिवचिद्रूपतानिटत्यर्थं च प्रयुज्यते । जान ब्रीतिवचनात्माप्तमन्तवत्वम् । लौकिफस्य ज्ञानस्यान्तवत्वदर्शनात् । अतस्व. नित्यर्थमाह- अनन्तमिति । विशेषनिषेधः शेपाभ्यनुज्ञाविषय इति न्यायेन प्राथमिक स्वज्ञातृत्वे तात्पर्यमाशङ्कय निषेधति-नान्यद्विजानातीत्यादिना । कर्तृत्वं कर्मत्वं चैकक्रियावच्छिन्नं धर्मद्वयं मिन्नाधिकरणं प्रसिद्धम् । स्वात्मनि च भेदामावानिरुपपत्तिके स्वज्ञातृत्वे तात्पर्य करप- यितुं न शक्यत इत्याह---स्वात्मनि चेति । सत्पादीनामनृतादिधर्मनिष्टत्तिपरत्वाद्विशेष्यस्य ब्रह्मण उत्पलादिवदति- दत्वात् । " मृगतृणाम्भसि स्नातः खपुष्पकृतशेखरः । एप बन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धरः " ॥ इतिवन्यात्व प्राप्ता सत्यादिवाक्यस्येति चेन्न । लक्षणार्थत्वात् । विशे. पणत्वेऽपि सत्यादीनां लक्षणार्थमाधान्यमित्यवोचाम । शून्ये हि लक्ष्येऽनर्थक लक्षणवचनं लक्षणार्थत्वान्मन्यामहे न शून्यातेति । विशेषणार्थत्वेऽपि च सत्यादीनां स्वार्थापरित्याग एव । सत्यादीनि व्यावृत्यर्यानीत्युक्तं तम शङ्कते-सत्यादीनामिति । प्रमाणान्तरति. दमुत्पलादि विशेष्यं दृष्टं बहा तु प्रमाणान्तरासिद्धम् । पदमात्रस्याप्रमाणत्वात्सत्यादीनां सन्यावृत्यर्यत्वादप्तदर्य वाक्ये स्थादित्यर्थः । सिद्धत्वमात्रेण विशेष्यत्वे संभवति प्रमा- णान्तरविशेषणमनर्यके केवलव्यतिरेकामावास्मिथ्यार्थस्य रज्जुसर्यादेः सदधिष्ठानत्वदर्श- नाप्रपञ्चत्यापि दृश्यत्वादिहेतुभिर्मिय्यात्वेनावगतस्य सदधिष्ठानत्वं संभाव्यते । तस्य प्रप- यापिठानतया संभावितस्य स्वरूपविशेषलक्षणार्थमिदं वाक्यं ततो नासदत्वमित्याह- न लक्षणार्यत्वादिति । विशेषणार्थत्वमभ्युपगम्याऽऽह-विशेषणार्यत्वेऽपि चेति । नालं महदित्यादिविशेषणपदानि स्वार्थप्समर्पणेन तद्विरुद्धन्यावर्तकानि प्रसिद्धानि, तथा सत्यशब्दोऽप्यचापितसत्ते व्युत्पनो ज्ञानशब्दः स्वप्रकाशे विषयसंवेदनेऽनन्तोऽयमा. काश इत्यादापनन्तशब्दो व्यापके । ततः स्वार्थसमर्पणेन विरोधिव्यावर्तकत्वास व्यावृ. तिमापर्ययसनिमित्यपः। शून्यार्यत्वे हि सत्यादिशब्दानां विशेष्यनियन्तृत्वानुपपचिः । सत्याधय- रर्थवत्वे तु वद्विपरीतधर्मवद्भयो विशेपेभ्यो ब्रह्मणो विशेप्पस्य नियन्तृत्वमुप पयते । ब्रह्मगन्दोऽपि स्वार्थनार्थवानेव ।तनानन्तशब्दोऽन्तववातिपेघद्वारेण स. 'पटनर्थ म.ज.स. 'चमसमर्थ.शापौत्य ।

·प्रथमोऽनुवाकः] पेपिरीयोपनिषत् । विशेषणम् । सत्यज्ञानशब्दौ तु स्वार्थसमर्पणेनैव विशेषणे भवतः । किंच विशेषणस्य व्यावर्तकस्वं सति व्यावर्ये घटतेऽतो विशेषणत्वानुपपत्यैव सद- र्थत्यं वाच्यमित्याह-शून्यार्थत्वे हीति । यथोक्तं ब्रह्मशब्दोऽप्रसिद्धार्थ इति तत्राऽऽह- ब्रह्मशब्दोऽपीति । " बृह वृहि वृद्धौ " इति धातोर्ब्रह्मेतिशब्दो निष्पन्नो वृद्धो महत्त्वे वर्तते । तच्च महत्त्वं देशतः कालतो वस्तुतश्चानवच्छिन्नत्वं संकोचकमानान्त- राभावानिरतिशयमहत्त्वसंपन्ने धर्मिणि पर्यवस्यति । ततो ध्यासुतादिशब्दविलक्षणो ब्रह्मशब्द इत्यथैः । सत्यादिषु त्रिषु विशेषणेवघान्तरभेदमाह-तत्रानन्तति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन इति ब्रह्मण्येवाऽऽत्मशब्दप्रयोगादेदितुरात्मा ब्रह्म । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतोति च तत्मवैशाच्च । तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविश- दिति च तस्यैव जीवरूपेण शरीरप्रवेशं दर्शयति । अतो वैदितः स्वरूपं ब्रह्म । एवं तात्मत्वाज्जानकर्तृत्वमात्मा सातेति हि मसिद्धम् । सोऽकामयतेति च कामिनो ज्ञानकर्तृत्वप्रसिद्धिः । अतो ज्ञानकर्तृत्वाशाप्तिप्रोत्ययुक्तमनित्यत्वमस. जाच । यदि नाम झप्तिानमिति भावरूपता ब्रह्मणस्तथाऽप्यनित्यत्वं प्रस- ज्येत पारतन्ध्यं च धात्वर्याना कारकापेक्षत्वात् । ज्ञानं च धात्वर्थोऽतोऽस्या- नित्यत्वं परतन्त्रता च । न । स्वरूपाव्यतिरेकेण कार्यत्वोपचारात् । आत्मनः स्वरूप ज्ञातिर्न ततो व्यतिरिच्यतेऽतो नित्यैव तयाऽपि पुढे रुपाधिलक्षणाया- बारादिद्वारविषपाकारेण परिणामिन्या ये शन्दायाफारावभासास्त आत्म- विज्ञानस्य पिपयभूता उत्पधमाना एचाऽऽत्मविज्ञानेन व्याप्ता उत्पद्यन्ते । तस्मा- दात्मविज्ञानावभासाश्च ते विज्ञानशब्दवाच्याश्च धात्यर्यभूता आत्मन एव धर्मा विकियारूपा इत्यविवेकिभिः परिकल्यन्ते । अनन्तमित्यनेन चाऽऽत्मैक्यं ब्रह्मण उत्तमित्यभिप्रेत्यैक्ये शानतात्पर्य दर्शयति- वस्मादा इत्यादिना । ब्रह्मण आत्मैक्यं चेद्विवक्षितं ताई ज्ञानशब्दम्य भावसाधनत्य. गारूपानं हीयेतेत्याह-एवं तहीति । इतब्ध मावन्युत्पत्तिरसंगतत्याह-अनित्यत्व- प्रसङ्गाच्चेति । वृत्तिमदन्तःकरणोपहितत्वेनाऽऽत्मनो मातृत्यं न स्वतः कार्यत्वं च । ज्ञानस्पान्तःकरणवृत्युपहितत्वेन तत आत्माभिनन्वेऽपि ब्रह्मणो न ज्ञानकर्तृत्वं नापि कार्यत्वं प्रसज्यत इत्याहन स्वरूपति । यत्तु त( यद्रह्मणो विज्ञानं तत्सवितृपकाशवदग्न्युष्णयच्च ब्रह्मस्वरूपा. १. 'ति चात्मना दर्शयति ।। ३ घ. उत्पाय' ।। 3. उपपप'।

·५२ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशाफरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- व्यतिरिक्तं स्वरूपमेव तन्न तत्कारणान्तरसच्यपेक्षम् । नित्यस्वरूपत्वात् । सर्व भावानां च तेनाविभक्तदेशकालवाकालाफाशादिकारणत्वाच्च निरतिशय सूक्ष्मत्वाच्च न तस्यान्यदविज्ञेयं सूक्ष्म व्यवहितं विप्रकृष्टं भूतं भवद्भविष्यद्वाऽ स्ति तस्मात्सर्व तहस । मन्त्रवर्णाच-- "अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स.वेत्ति वेधं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरश्यं पुरुपं महान्तम्" इति । "न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरिलीपो विद्यतेऽविनाशिस्वान्न तु तद्वितीयमस्ति इत्यादिश्रुतेश्च । नित्यं चेज्ज्ञानं तहि तत्र ब्रह्मणः कर्तृत्वामावे कथं सर्वज्ञत्वमित्यत आह -सर्व भावानां चेति । संविदन्यवधानमेव हि विषयस्य सिद्धिः। सर्वं च सवित्स्वभावेन ब्रह्म गाऽव्यवहितमिति सर्वज्ञ ब्रह्मोपचर्यत इत्यर्थः । नित्यं ज्ञानं ब्रह्मणि विद्यत इत्यत्र मन्नसंमतिमाह--मन्त्रवर्णाच्चति । विज्ञातृस्वरूपापव्यतिरेकात्करणादिनिमित्तानपेक्षत्वाच ब्रह्माणो ज्ञान स्वरूपत्वेऽपि नित्यत्वप्रसिद्धिरतो नैव धात्वर्यस्तदक्रियारूपत्वात् । अत एब च न ज्ञानकर्तृ । तस्मादेव च न ज्ञानशब्दवाच्यमापि तद्रता । तथापि तदामा- सवाचफेन बुद्धिधर्मविपर्यण ज्ञानशदन तल्लक्ष्यते न तुच्यते । शब्दमत्तिहेतु- जात्यादिधर्मरहितत्वात् । तथा सत्पशब्देनापि सर्वविशेषमत्यरतमितस्वरू- पत्यागमणो चालसचासामान्यविषयेण सत्यशब्देन लक्ष्यते सत्यं ब्रह्मति न तु सत्यशब्दवाच्यमेव ब्रह्म । एवं सत्यादिशब्दा इतरेतरसंनिधावन्योन्यनियम्य. नियामकाः सन्तः सत्यादिशब्दावाच्यात्तनिवर्तका ब्रह्मणो लक्षणार्याश्च भवन्ती. स्पत: सिदं “पतो याचो निवर्तन्ते । याप्प मनसा सह" " अनिरुतेपनि लयने " इति बावाच्यत्वे नीलोत्पलवदवाक्यार्थत्वे च ब्रह्मणः । प्रातानित्यं ज्ञानवाटोफिक्कामवदित्यादि चोद्यमप्युक्तन्यायेन निरस्तमित्याह-- विनातृत्वस्वरूपति । लौकिकतानस्य करणादिसापेक्षत्वादनित्यत्वम् । आत्मस्वरूपं तु सान न करणादिसापेक्ष समरकरणव्यापारोपरमेऽपि सुपु मायादन्या सुपुधिसिद्ध- नुपपत्तेः १रामीसमवप्रसादतः श्रुतितापर्याम्पेऽर्षे न सामान्यतो दृष्टस्य प्रवेश इति भावः । आत्मनः स्वरूपभूतं ज्ञानं कारकसाध्यं धात्वर्थत्यादिति चासिद्धमि. य.'सरसत्यानन्तसामानाधिकरण्यालया।... 'वातात्यानन्वयम्दान्या सामानामि. परायालया। एस.ट. 'वाच्यामि। ग... ८. 'वाच्यत्वापिस.करणार्य।

·१ प्रथमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । त्याह-अत इति । नित्यात्मस्वरूपत्वादेयेत्यर्थः । अत एव चेति । नित्यत्वादेव ज्ञानस्य न तत्र कर्तृत्वमपि ब्रह्मण आपादयितुं शक्यते । लौकिकानित्यज्ञानविलक्षणत्वादेव च ज्ञानशब्दवाच्यमपि ब्रह्म न मयतीत्याह-तस्मादेच चेति । कथं तर्हि विज्ञानं ब्रह्मति प्रयोगस्तमाऽऽह-तधाऽपीति । शब्दस्य प्रवृत्तिहेतवो भात्यादिधर्मा गौः शुक्त इत्यादी तदभावाच्छब्दान्तरेणापि वाच्यं न भवतीत्याह-तथेति । तथा सत्यशब्दे. नापि न वाच्यं ग्रहलेति शेषः। एतत्स्फुटयति-सर्वविशेषेति । सत्ता यस्यास्ति तत्सत्य- मिति लोकरूदिः । सत्ता चानुगतरूपं सामान्यं व्यावृत्ताः सत्ताविशेषाः। स चायमनु- वृत्तव्यावृत्तमावो न वातु परस्परापेक्षसिद्धत्वादतोयस्मिन्नयं ज्यावृत्तानुवृत्तमायः कल्पित- स्तदव्यावृत्ताननुगतं ब्रह्म लक्ष्यत इत्यर्थः । एवमेकैकस्य शब्दस्यार्थमुक्त्वा वाक्यार्थमाह- एवं सत्यादीप्ति । यद्यपि सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणा मुख्योऽन्वयस्तयाऽप्यरुणयेकहाय- न्येत्यादिवत्पौष्णिकान्वयेनेतरेतरसंनिघायन्योन्यस्य वृत्तिनियामका भवन्ति । ज्ञानेन विशेषणात्सत्यशब्दो न जडे कारणे वर्तते । सत्येन विशेषणाज्ज्ञानशब्दो न विषयसापेक्षे ज्ञाने वर्तते । ज्ञानेन विशेषणान्नानन्तशब्दो ज्ञातव्यतिरिक्त वर्तते । ततश्च सत्यादि- शब्देन यलोकिकं वाच्यं तद्विलक्षणेन भवितव्यमिति संभावयन्तः लौकिकाध्यासाधिष्ठानं ब्रह्मावेन लक्षयन्तीत्यर्थः । ततः किं फलतीत्यत आह-अत: सिद्धमिति । पाचकशक्त्या बोधकत्वानङ्गीकारावाच्यत्वं सकलानिष्टव्यवच्छेदेनेकस्यैव लक्ष्यत्वाभ्युपगमाञ्च गुणगुण्यादिसं भेदरूपवाक्यावलक्षण्यं च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः । यो वैद निहितं गुहायां परमे व्योमन् । तद्यथान्याख्यातं ब्रह्म यो घेद विजानाति निहितं स्थितं गुहायाम् । गृहतेः संवरणार्थस्य निगूढा अस्यां ज्ञानज्ञेयज्ञातृपदार्था इति गुहा बुद्धिः । गृतावस्या भोगापवर्गों पुरुषर्थाविति या तस्यां परमे प्रकृष्टे व्योमन्व्योम्याकाशेऽव्याक- ताख्ये । तद्धि परमं व्योम ॥ एतस्मिन्खल्वक्षरे गार्याकाशः" इत्यक्षरसं. सिकन्द । गुरुया. व्योमीति, वा मामानाधिकरण्याव्याक्ताकाशमेव गुर । तत्रापि निगूढाः सर्वे पदार्शस्तिषु कालेपु कारणत्वात्सूक्ष्मतरत्याय । तस्मि- अन्तर्निहितं ब्रह्म । दार्दमेव तु परमं व्योमेति न्याम्पं विज्ञानाङ्गत्वेनोपासना- गत्वेन ब्यान्नो विवक्षितत्वात् । बुद्धी कार्ये यदनुगतं परमं व्योमाव्याकृताख्यं तस्मिन्निहितमिति सघमीद्वयं वैयधि. सकल- स.ट. 'स्पार्टिका १२ स.ट. 'न्यच्या ३ ख.ग. 'शदान।

·५६ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता-२ नात्यध्याय- करण्येन व्याख्यातम् । व्योमशब्दस्य भूताकाशे रूर्टि परित्यज्य किमित्यव्याकृतविषयत्वं व्याख्यातं तमाऽऽह-तीति । मूताकाशस्य कार्यन्वेनापरत्यादव्याकृताकाशस्य कारणत्वेन परमत्वविशेषणसंभवाच्छाखान्तरे शतपणे चाक्षरेण ब्रह्मणा सामीप्यागमा दव्याकृतं व्योमशब्देन लक्ष्यत इत्यर्थः । एवं परामिप्रायेण व्याख्याय स्वाभिप्राय न्याचष्टे-हार्दमेव त्पिति ! हृदयावच्छिन्ने भूताकाशे या गुहा तस्यां बुद्धौ माति तया निहितमभिव्यक्तं ब्रहोति व्याख्यानं युक्तम् । द्रष्टुभेदेन ब्रमण आपरोक्ष्यलामात् । अन्यथा समष्टिरूपेऽव्याकृते मायातत्त्वेऽवस्थितं ब्रह्मेत्युक्ते ब्रह्मणः पारोक्ष्य प्रसज्येत । पारोक्ष्येण च ज्ञानं नापरोक्षसंसाराध्यासनिवर्तकम् । तस्मादपरोक्षद्रष्ट्रचेतन्याभेदेन ब्रह्मणः स्वहृदये प्रत्यक्षताया विवक्षितत्वाद्धृदयाकाशमेव विज्ञानशेषभूतं विवक्षितमित्यर्थः । “यो वै स यहि पुरुषादाकाशो यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाश यो:- यमन्तहृदय आफाशः" इति श्रुत्यन्तरात्मसिद्ध हास्य व्योन्नः परमत्वम् । तस्मिन्हार्दे प्योम्नि या घुद्धिगुहा तस्यां निहितं ब्रह्म तवृत्या विविक्ततयो. पलभ्यत इति । न हन्यथा विशिष्टदेशकालसंवन्धोऽरित प्रारणा सर्वगतत्वा- निर्विशेपरवाच । यदुक्तं भूताकाशस्य परमत्वानुपपत्तिरिति तत्राऽऽह-यो वा इति । ननु निहित- शब्दः स्थिति ब्रूते कथं विविक्त तथा स्फुटतयोपसम्माभिमायण व्याख्यायते तनाऽऽह-- न हीति । अन्यथेति । उपलभिव्यतिरेकेणाविद्यावस्थायाम् । सोऽनुते सर्वान्कामान्सह । ब्रह्मणा विपश्चितेति । स एवं ब्रह्म विजानन्फिमित्याह--अश्नुते भुङ्के सर्वानिरवशिष्टान्कामा- भौगानिस्पर्थः । किमस्मदादिवत्पुनस्वर्गादपिर्यायेण नेत्याइ । सह युगपदेक- कागोपासनानेकर्यापलब्ध्या सवितृमफाशवनित्यया ब्रह्मस्वरूपाव्यतिरिकया यामयोचाम सत्पं ज्ञानमनन्तमिति । एतत्तदुच्यते-ब्रह्मणा सहति । ब्रह्मभूतो विद्वान्नालस्वरूपेणैव सर्वान्कामान्सहानुते, न पयोपाधिकृतेन स्वरूपेणाऽऽत्मना जलमूर्पफादिवत्मतिविम्वभूतेन सांसारिकेण धर्मादिनिमित्तापेक्षांश्चक्षुरादिकर- पापेमांच कामापर्यायेणाश्नुते लोकः । कयं तर्हि यथोक्तेन प्रकारेण सर्वनेन सर्पगवेन सर्वात्मना निस्पग्रमात्मस्वरूपेण धर्मादिनिमित्तानपेक्षांश्चक्षुरादि- फरणनिरपेक्षाच सर्वान्कामान्सद्देवाक्षुत इत्यर्थः । विपविता मेधाविना सर्वोन - म. ग. 'पप्रयत्ययो ।

·५५ १ प्रथमोऽनुवाकः] चिरीयोपनिषत् । तद्धि वैश्विरयं यत्सर्वज्ञत्वं तेन सर्वज्ञस्वरूपेण ब्रह्मणाऽनुस इति । इतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्त्यर्थः। ये सुखविशेषा हिरण्यगर्भाग्रुपाधिषु भोग्यत्वेनाभिमतास्तेषां सर्वेषां ब्रह्मानन्दाव्यति. रेकालीमूतो विद्वान्सर्वानेवाऽऽनन्दानश्नुत इत्युपचारेण बहुवचनमित्यर्थः । सर्व एव वल्लयों ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्राह्मणवाक्येन सूनितः । स च सूत्रितोऽर्थः संक्षेपतो मन्त्रेण व्याख्यातः । पुनस्तस्यैव विस्तरेणार्थनिर्णयः फर्तव्य इत्युत्तरस्तदृत्तिस्थानीयो ग्रन्थ आरभ्यते-तस्माद्वा एतस्मादित्यादिः । तत्र च सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मत्युक्तं मन्त्रादौ तत्कयं सत्यं ज्ञानमनन्तं चेत्यत आह-तत्र विविध खानन्त्यं देशतः फालतो वस्तुतश्चेवितिद्यथा-देशतोऽनन्त आकाशो न हि देशतस्तस्य परिच्छेदोऽस्ति । न तु कालतश्चाऽऽनन्त्यं वस्तुक. थाऽऽकाशस्य । फस्मारकार्यत्वात् । नेवं ब्रह्मण आकाशवकालतोऽप्यन्तवत्त्वम. कार्यत्वात् । कार्य हि वस्तु कालेन परिच्छियते । अफार्थ च ग्राम | तस्मात्का- लतोऽप्यनन्तम् । तया वस्तुतः । कर्य पुनर्वस्तुत आनन्त्यं सर्वानन्यस्यात् । भिन्नं हि वस्तु वस्त्वन्तरस्यान्ती भवति । यस्त्वन्तरयुद्धिहि प्रसक्ता वस्त्य- - स्तरानिवर्तते । यतो यस्य बुद्धेविनिवृत्तिः स तस्यान्तः । तद्यथा-गोत्ययुद्धिर- श्वत्वाद्विनिवर्तत इत्यवत्वान्तं गोत्वमित्यन्तवदेव भवति । स चान्तो मिको घस्तुपु दृष्टो नैवं ब्रह्मणो भेदः । अतो वस्तुतोऽप्यानन्त्यम् । फयं पुनः सर्वा. मन्यलं ब्रह्मण इत्युच्यते । सर्ववस्तुकारणत्या । सर्वेषां हि घस्तूनां फाला. फाशादीनां कारणं ब्रह्म । कार्यापेकया वस्तुतोऽन्तवत्वमिति चैन्न । भनृतत्वा- स्कार्यवस्तुनः । न हि कारणव्यतिरेकेण कार्य नाम वस्तुतोऽस्ति । यता फार- बुद्धिर्विनिवर्तेत । वाचाऽऽरम्भणं विकारो नाम मृत्तिकत्येव सत्यमेवं सदेव सत्यमिति श्रुत्यन्तराद । तस्मादाफाशादिकारणत्यादेशतस्तावदनन्तं ग्रह। आफाशी बनन्त इति प्रसिद्धम् । देशतस्तस्यै चायं कारणं तस्मात्सिर्ट देवत भारमन आनन्त्यम् । न प्रसर्वगतात्सर्वगतमुत्पद्यमान लो किंचिदृश्यते । भतो निरतिशयमात्मन भानन्त्य देशतस्तयाऽकार्यत्वाकालवस्तालिमवस्त- न्तरामावान वस्तुतोऽत एय निरतिशयसत्यत्वम् । पृसमनुपदत्युत्तरमन्यापनारणाय-सर्प एवेत्यादिना । मातादिकारणवामियाने.

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-- [२ब्रह्मवल्य याये- नाऽऽनन्त्यापश्चः क्रियत इति समनन्तरमन्यतात्पर्य दर्शयितुं पूर्वोक्तध्वविशेषमनुव. दति ते--तत्र चेति । वस्तुत आनन्त्यं व्याख्यातुं वस्तुनोऽन्तवत्वं तावदाह-भिनं हीत्यादिना । विस्तरेणोत्त्मानन्त्य संक्षिप्याऽऽह-तस्मात्सिद्धमिति । देशतोऽनव. च्छिन्नस्याऽऽकाशस्य कारणत्वाद्व्यापकत्वान्निरतिशयमात्मनो देशत आनन्त्यमकार्य- स्वाध कालत आनन्त्यं तद्यतो व्यावर्तेत तस्य पृथगसत्वात्कार्यस्योपादानादन्यत्र सत्वा- योगाद्वस्तुतोऽप्यानन्त्यं सिद्धमित्यर्थः । अत इति । निरतिशयानन्त्यादेव सत्य- त्वमपि सिद्धमन्तवत एव रज्नुसदिवदसत्यत्वादित्यर्थः । तस्माद्दा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरमिः । अमेरापः । अङ्ग्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीयोऽन्नम् । अन्नात्पुरुपः । स वा एप पुरुषोऽन्नरसमयः । । तस्मादिति मूलवाक्यसूत्रितं ब्रह्म परामृश्यते । एतस्मादिति मन्त्रवाक्येणा- नन्तरं यथालक्षितम् । पहलाऽऽदी ब्राह्मणवाक्पेन सूत्रितं यच सत्यं ज्ञान- मनन्त ब्रह्मेत्यनन्तरमेव लक्षितं तस्मादेतस्माद्ब्रह्मण आत्मन आत्मशब्द- चाच्यात् । आत्मा हि तत्सर्वस्य तत्सत्यं स आस्मेति श्रुत्यन्तरादतो ब्रह्माss. स्मा । तस्मादेतस्माद्मण आत्मस्वरूपादाफाशः संभूतः समुत्पन्नः । आमाशो नाम शब्दगुणोऽवकाशकरो मूर्तद्रव्याणाम् । तस्मादाकाशात्स्वेन स्पर्श्वगुणेन पूर्वेण च कारणगुणेन शन्देन द्विगुणो घायुः । संभूत इत्यनुवर्तते । वायोश्च स्वेन रूपगुणेन पूर्वाभ्यां चत्रिगुणोऽपिः संभूतः । अग्नेः स्वेन रसगुणेन पूर्वध विभिश्चतुर्गुणा आपः संभूताः । अद्भयः स्वेन गन्यगुणेन पूर्वश्चतुर्भिः पञ्च. गुणा पृथिवी संभूता । पृथिव्या ओषधयः । ओपीभ्योऽन्नम् । अनादेतोरू. पेण परिणतात्पुरुषः शिरःपाण्यावाकृतिमान् । स वा एप पुरुपोऽनरसमयोऽ- भरसविकारः । पुरुपाकृतिभाषित हि सर्वेभ्योऽभ्यस्तेजः संभूतं रेतो बीज तस्मायो जायते सोऽपि तथा पुरुषाकृतिरेव स्यात् । सर्पजातिषु जायमानानी जनफाकविनियमदर्शनाद । स.ग. 'मप्रनन्यस्त ar:२१८. 'पाव्यवाद।

·. प्रथमोऽनुवाकः] वैचिरीयोपनिषत् । एवं सृष्टिवाक्यतात्पर्यमुक्त्वा पदानि विमजते--तस्मादित्यादिना | अन्त्यकार्य- पर्यन्तं परमात्मनः सर्वत्रोपादानत्वादाकाशभावापनात्परमात्मन एव वायुः संभूतोऽत एव तद्गुणस्योत्तरत्रानुवृत्तिर्गुणशब्दप्रयोगोऽपि भेदकल्पनया तत्तन्त्रत्वाभिमायेण न वैशेषिकपक्षवत्तत्त्वभेदाभिप्रायेण । तत्वतो भेदे प्रमाणाभावादिति द्रष्टव्यम् । सर्वेषामप्यन्नरसविकारत्वे ब्रह्मवंश्यत्वे चारिशिष्टै कस्मात्पुरुप एवं गृह्यते । प्राधान्यात् । किं पुनः प्राधान्यम् । गर्मज्ञानाधिकारः । पुरुष एव हि शक्तावा- दार्थत्वादपर्युदस्तत्वाचार्थी विद्वान्समर्थः कर्मज्ञानयोरविक्रिपते- " पुरुष त्ये. बाऽऽविस्तरामात्मा स हि मनानेन संपन्नतमो विज्ञात वदति विज्ञान पश्यति वेद वस्तनं वेद लोकालोको मत्येनामृतमीप्सति " इत्येवं संपन्नः । अयंतरेपी. पशूनामशनापिपासे एवाभिषिज्ञानमित्यादिश्रुत्यन्तरदर्शनात् । पुरुषमहणस्य तात्पर्यमाह--सर्वेषाम्पीति । शकत्वादिति विधिनिषेपविवेकसा- मयोपेतत्वादिस्युक्त तोतरेया श्रुतिसमतिमाह-पुरुपे वेवेति । नाहाण्यादिजाति- मति मनुष्यादिदेह आविस्तरामतिशयेन प्रकट आत्मा ज्ञानातिशयदर्शनादित्यर्थः मत्येन ज्ञानकर्मादिप्ताधनेनाक्षयफलं प्राप्तुमिच्छतीत्यर्थः । येन विवेकज्ञानेन पुरुषस्य प्राधान्यं विवतितं तत्पश्चादीनां नास्तीत्याह-अयेतरेपामिति । तस्येदमेव शिरः । अयं दक्षिणः पक्षः । अयमुत्तरः पक्षः । अयमात्म। इदं पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येप श्ठको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयनैतिरीयोपनिपदि द्वितीये घालवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ स हि पुरुप इह विद्ययाऽन्तरतम ब्रह्म संक्रामयितुमिस्तस्य पवादाकार- विशेषेवनात्मस्वात्मभाषिता घुद्धिरनालग्ख्य विशेष फैचित्सहसाऽन्तरवममत्य. गात्मविपया निरालम्पना च फर्तुमशक्यति दृष्टशरीरात्मसामान्यफरपनपा शाखाचन्द्रनिदर्शनवदन्तः प्रवेशयन्नाइ-तस्पेदमेव शिरः । तस्यास्य पुरुपस्या- भरसमयस्येदमेव शिरः प्रसिद्धम्। प्राणायादिपशिरसा शिरस्त्वदर्शनादिहापि १८... मनातले... 'पा'।

·आनन्दगिरिकतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता- [२ब्रह्मचड्यन्याय- तत्मसङ्गो मा भूदितीदमेव शिर इत्युच्यते । एवं पक्षादिषु योजना । अयं दक्षिणी व हुः पूर्वाभिमुखस्य दक्षिणः पक्षः । अयं सन्यो बाहुरुत्तरः पक्षः । अयं मध्यपो देहभाग आत्माऽङ्गानाम् । “ मध्यं पामङ्गानामात्मा" इति श्रुतेः । इदमिति नामेरघरतापदङ्ग तत्पुच्छं प्रतिष्ठा । प्रतितिष्ठत्यनयति प्रतिष्ठा । पुच्छमिव पुच्छमधोलम्बनसामान्याधया गो: छम् । एतत्मकृत्यो- गरपा प्राणमपादीनां रूपफत्यसिद्धिः। मृपानिपिक्तद्रुततानप्रतिमायद । तदप्येष. श्लोको भवति । तत्तस्मिन्नेवायें ब्राह्मणोक्तऽन्नमयात्मप्रकाशक एप श्लोको मन्त्रो भवति। * इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकापार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यधीमच्छंकर- भगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयवसवल्ल्यध्यायमाप्ये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ कोशपचफोपन्यासस्य तात्पर्यमाह-स हीत्यादिना । पक्षपुच्छशब्दप्रयोगात्सुपर्णा- कारल्लविं दर्शयति । उत्तरत्र तत्कल्पनया माखविषयासहव्यपोहेन बुद्धरात्मनि स्थिरी- फरणार्थ नोपासनविधानमिद विवक्षितम् | उपक्रमोपसंहारयोर्वशामिकत्वप्रतिपादने. नवोपक्षयामध्ये अन्यस्योपासनविधी तात्पर्य च वास्यभेदप्रसहादत एवा स्तुतिः परावादिसिन्यायेन यथा प्रयामादिषु फलश्रवणमर्मवादातथाऽग्नमयादिप्रतिपत्तेरपि फलश्राणमयाद एव । ततद्गुधिस्पिरीकारस्य पूर्वपूर्वद्धिविलापनेनाऽऽस्मनः प्रतिप- तिशेपस्वादिति द्रक्ष्यम् । इति श्रीमपरमहंसपरिमामाचाभीमसभापतिसम्मानन्दानपिरपितायो तेति- योपनिपरकरमायटोकाय दिसीयमावलमप्याये अपमोऽनुवार 11 भय मरयमाये दितीयो नका।। अन्नाई प्रजाः प्रजायन्ते । याः का पृथियो श्रिताः। अथो अन्नैनव जीवन्ति । अनिषि यन्यन्ततः । अन्नर हि नानां जोर्डम् । नमामोंपधर्मुच्यते । RHAAR KEअनुवाद The ।

·F -- -- ... । २ द्वितीयोऽनुवाकः] तत्तिरीयोपनिषत् । अन्नाद्रसादिभावपरिणता । का इति स्मरणार्थः । प्रजाः स्थावरजङ्गमा । प्रजायन्ते । या कायाविशिष्टाः पृथिवीं श्रिताः पृथिवीमाथितास्ताः सर्वा असादेव प्रजापन्त । अथो अपि जाता अग्नेनैव जीवन्ति प्राणान्पारयन्ति । पपन्त इत्यर्थः । अयाप्येनदन्नमपि यन्त्यपि गच्छन्ति । आपिशब्दः मतिश- । ब्दार्थे । अन्नं पनि प्रलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते जीवनलक्षणाया वृद्धः । परिसमाप्तौ । फस्मात् । अन्नं हि यस्माद्भूतानां पाणिनां ज्येष्ठं मथमनम् । अन्नमयादीनां होतरेपी भूतानां फारणमन्नमतोऽनप्रभवा अमजीवना अन्नम- लयाथ सर्वाः प्रजाः । यस्माञ्चैवं तस्मात्सर्वोप, सर्वप्राणिनां देहदाहप्रशमन- मनमुच्यते । सर्व वै तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽन्नं ब्रह्मोपासते । अनहि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मान्सपिपर्मुच्यने । अन्नाद्भूतानि जायन्से । जातान्यन्नन वर्धन्ते । अपनेऽत्ति च भूतानि। तस्मादन्नं तदुच्यत इति । अमनमविदः फलयुच्यते । सर्व वे ते समस्तमन्नजातमा नुवन्ति । फे। येऽने ग्रह पयोक्तमुपासते । कयमनजोऽनात्माऽनमलयोऽहं तस्मादग्नं ब्रह्मति। फुतः पुनः सर्वानमाप्तिफलमनात्मोपासनमित्युच्यते । अन्नं हि भूतानां ज्यहम् । भूतेभ्यः पूर्व निष्पनत्वाज्येष्ठं हि यस्मात्तस्मात्सर्वोषधमुच्यते । तस्मादुपपना सर्वानात्मोपासकस्य सन्निप्राप्तिः । अनानानि जायन्ते । नातान्यनेन पर्यन्त इत्युपसंहाराय पुनर्वचनम् । इदानीमन्ननिर्वचनमुन्यते । अग्रते भुज्यते व पतेरनमत्ति चे भूतानि स्वयं तस्माद्भुतर्भुज्यमानत्याद्तमातृत्वाचान्न सदुष्यते । इतिशब्दः मयमकोशपरिसमाप्त्यर्थः । तस्माद्वा एतस्माद रसमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः । तेनैप पूर्णः । अनमपादिभ्य आनन्दमयान्तम्य आरमभ्योऽभ्यन्तरतमं ग्राम विद्यया प्रत्य- गात्मवन दिदर्शयिषु शास्त्रमविद्याकृतपञ्चकोशापनयनेनानेफतुपफोदययितुपी- १० । भवानि स परमातस्माद गुप्यते।।।

·- ६. मानन्दगिरिकृतटीकासंघलितशीकरभाष्यसमैता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- करणेनेच तदन्तर्गततण्डुलानमन्तौति तस्माद्वा एतरमादन्नरसमयादित्यादि । तस्मादेत्तस्माययोक्तादन्नरसमयात्पिण्डादन्यो व्यतिरिक्तोऽन्तरोऽभ्यन्तर आत्मा पिण्डयदेव मिथ्यापरिकल्पित आत्मत्वेन प्राणमया माणो वायुस्तन्मयस्तत्मायः । तेन प्राणमयेनानरसमय आत्मैप पूर्णो वायुनेव दृतिः । स वा एप पुरुषविध एव । तस्य पुरुपविध ताम् । अन्चयं पुरुपविधः । तस्य प्राण एव शिरः । व्यानो दक्षिणः पक्षः । अपान उत्तरः पक्षः । आकाश आत्मा । पृथिवी पुग्छ प्रतिष्ठा । तदप्पेष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ स वा एप भाणमय आत्मा पुरुपविध एव पुरुषाफार एघ । शिरःपक्षा- दिभिः किं स्वत एव, नेत्याह । मसिद्ध तावदारसमयस्याऽऽत्मनः पुरुपषि- पत्यम् । तस्यानरसमयस्य पुरुषविधतां पुरपाकारताम् । अन्वयं प्राणमयः पुरुपविधी पानिपिक्तमतिपावन स्वत एव । एवं पूर्वस्य पूर्वस्य पुरुषविध- तामनूतरोत्तरः पुरुषविधो भवति पूर्वः पूर्वयोत्तरोत्तरेण पूर्णः । फर्य पुनः पुरु- पविधतात्युच्यते । तस्य माणमयस्य प्राण एव शिरः {माणमयस्य वायु- विकारस्य प्राणो मुखनासिफानिःसरणो वृत्तिविशप: शिर एच परिकलप्यते । घननात । सर्वत्र वचनादेव पक्षादिकल्पना । व्यानो व्यानतिर्दक्षिणः पक्षः। - अपान उत्तरः परः । आकाश पारमा। य आकाशस्थो चिविशेषः समा. नाख्यः स आत्मेयाऽऽत्या । माणस्पधिकारान्मध्यस्थत्यादितराः पर्यन्ता वृत्ती रपेक्ष्याऽऽत्मा । " मध्यं पायङ्गानामात्मा" इति श्रुतिप्रसिद्ध मध्यमस्थ. स्पाऽऽस्मन्यम् । पृथिवी पुच्छ प्रतिष्ठा । पृथियोति पृथिवी देवताऽऽध्या- मिफस्य माणस्य धारयिनी । स्थिति हेतुत्वात् । "पा पृरुपस्यापानमय एभ्य " इति श्रुत्यन्तरम् । अन्यथोदानवृत्योर्ध्वगमने गुरुत्वाघ पतन प.प्रसादि।

·तृतीयोऽनुवाकः] वैचिरीयोपनिषत् । या स्याच्छरीरस्य | तस्मात्पृथिवी देवता पृच्छं प्रतिष्ठा प्राणमयस्याऽऽत्मनः । तत्तस्मिन्नेवार्थे प्राणमयात्मविषय एष श्लोको भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशियनीमच्छंकर- भगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयबहावल्यध्यायमाप्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकार्यधीमरुईकरभगवरिमायानन्दज्ञानविरचितायां तैत्ति- रोयोपनिषचकरभाष्यरोकायां ब्रह्मवत्स्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अप प्रयवयष्याये तृतीयोऽनुवाकः। पाणं देवा अनु प्राणन्ति । मनुष्पाः पशवश्च ये । प्राणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुपर्मुच्यते । सर्वमेव त आयुर्यन्ति । ये प्राणं ब्रह्मोपासते । पाणो हि भूतानामायुः । तस्मात्सर्वायुपमुच्यत इति । तस्यैप एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य । माणं देवा अनु माणन्ति । देवा अन्यादयः माणं वारयात्मानं माणनश. क्तिमन्तमनु तदात्मभूताः सन्तः प्राणन्ति माणनकर्म कुर्वन्ति माणन क्रियया क्रियावन्तो भवन्ति । अध्यात्माधिकाराचा इन्द्रियाणि प्राणमनु प्राणन्ति पुख्यमाणमनु चेष्टन्त इवि वा । तथा मनुष्याः पशवश्च ये ते प्राणनकर्मणैव चेष्टावन्तो भवन्ति । अतश्च नान्नमयेनैव परिच्छिन्नेनाऽऽत्मनाऽऽत्मवन्तः प्राणिनः कि तहि तदन्तर्गतेन प्राणमयेनापि साधारणेनैव सर्वपिण्डव्यापिनाऽऽत्मवन्तो मनुष्यादयः । एवं मनोमयादिभिः पूर्वपूर्वन्यापिभिरुत्तरोत्तरैः सूक्ष्मैरानन्दमया- तैराकाशादिभूतारब्धैरविद्याकृतरात्मवन्तः सः प्राणिनः । तथा स्वाभाविक- नाप्याकाशादिकारणेन नित्येनाविकृतेन सर्वगतेन सत्यज्ञानानन्तलक्षणेन पञ्चकोशातिगेम सर्वात्मनाऽऽत्मवन्तः । स हि परमार्यत आत्मा सञ्पामित्येतद. प्यर्थादुक्तं भवति । प्राणं देवा अनु प्राणन्तीत्युक्तं वत्कस्मादित्याह । माणो दि १ स. ग.."णिनोगाlsaram.

·- ६४ आनन्दगिरिकृतीफासनलिवशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्ल्य याये- न्यत्वादन्याऽऽवृत्तिःगी प्रसज्यतेऽतो नान्यथाऽप्युपपत्तिरित्युक्तमेतत्स्फुटयति-त्रिः प्रथमामित्यादिना । सामिन्यः समिधो यदाऽध्वर्युणा हूयन्ते तदा "न वो वाना अनि घवः" इत्यष्टादश सूकं होता शंशति तास चर्चा मध्ये प्रथमामृचं सूक्तस्यान्त्यां वर्षे होता निरनुयादित्यावृत्तिः श्रूयत इत्यर्थः । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वमुक्त्वा मनोवृत्तीनां सदा चिद्व्याप्तत्वेनैव सिद्धेश्चिदात्मतामाह-तस्मादिति । मन्त्राणां मनोवृत्तित्वेनाऽऽवृत्तिर्यटन इत्युकम् । परम्परया निदात्मत्वेन नित्यत्वमपि घटत इत्याह-एवं चेति । चैतन्यरू. पत्वे सति । अन्ययेति । स्वप्रकाशचिदात्मत्वानीकारे रूपादिवद्विषयत्वादनित्यत्वमपि प्रसज्येत । कालिदासादिवाक्यानामप्यतेन न्यायेन नित्यत्वापातायुक्त्यामासमेतत् । अस्त- नित्यत्वमिति न वाच्यमित्याह-नैतद्युक्तमिति वाचा विरूप नित्ययेति श्रुत्या नित्यत्व- स्याऽऽदितत्वाद्वेदानित्यत्वं युक्तं न भवतीत्यर्पः । वेदानां जडत्वे स्वप्रकाशेनाऽऽत्मकत्व न संपवति । नडानडयोविरोधादतो मनोवृत्तिव्यापकपिदात्मत्वं सूचितमित्यर्थः । साति. तया मनसि भवो मानतीनोऽक्षरे परमे व्योमकल्पे ब्रह्मणि ऋषो विधिनिपेघरूपा निषेदु. स्तादात्म्येन व्यवस्थिता इति च मन्त्रवर्ण एकत्वं दर्शयतीत्यर्थः । आदेश आत्मा ! अथर्वाङ्गिरसः पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि द्वितीये ब्रह्मपल्ल्य- ध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ आदेशोऽत्र ब्राह्मणमतिदेष्टव्यपिशेपानातदिशतीति । अथर्वाङ्गिरसा च दृष्टा मन्त्रा प्रामणं च शान्तिकपौष्टिकादिप्रनिष्ठाहेतुकर्ममधानत्वात्पुच्छं प्रतिष्ठा । सदप्येप लोको भवति मनोमयात्मप्रकाशकः पूर्ववत् । इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यगोविन्दगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर- भगवतः कृनौ तत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयग्रमवस्य यायभाये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ अतिदेयपिशवाकर्तव्यविशेषानि मे पर्न पमित्युपदिशतीत्यर्थः । नव भीमापमानाs भवानन्दानावररिमाया सि. परिसरमा पोशा प्रायभाये तारोवारःtu ·४चतुर्भोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । अथ ब्रह्मयत्ययाये चतुर्थोऽनुपाकः । एव । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् । न बिशेति कदा- चनेति । तस्यैप एवं शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्माद्वा एतस्मान्मनोमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एष पुरुपविध तस्प पुरुषविधताम् । अन्ययं पुरुपविधः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सहेत्यादि । तस्य पूर्वस्य माणम- यस्यैप एलाऽऽत्मा शारीरः । शरीरे प्राणमये भवः शारीरः। कः। य एप मनोमयः | तस्माद्वा एतस्मादित्यादि पूर्ववत् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञान- मयो मनोमयस्याऽभ्यन्तरो विज्ञानमयो मनोमयो वेदात्मोक्तः । घेदार्थवि- पया बुद्धिनिश्चयात्मिका विज्ञानं तच्चाध्यवसायलक्षणमन्तःकरणस्य धर्मः । तन्मयो निश्यविज्ञान: ममाणस्वरूपैनिधर्व)र्तित आत्मा विज्ञानमयः। ममा- णविज्ञानपूर्वको हि यज्ञादिस्तायते । यज्ञादिहेतुत्वं च वक्ष्यति श्लोफेन । घाड्मनसयोर्वाङ्मनसगोपरत्वं मोपपद्यते म्वात्मनि वृत्तिविरोधादतो वाड्मनोविशि- पान्मनोमयाद्वाचो मनसा सह निवर्तन्त रत्यर्थः | १५ प मनामयस्य ब्रह्मण उपासन- फलमूतमाधिदेविकमानन्दं विद्वान्न निमेति । गर्मवातादिदुःखादित्यर्थः । ताऽध्यवसाय- लक्षणं लौकिकमपि विज्ञान मायमित्यर्थः । वस्य श्रद्धय शिरः । ऋतं दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा । महः - स... च. त्यादि. ।।२ क ख ग छ 'ज्ञादि. स्तुय । ब. . "दिर्जायते ।। "दिखायसे । ३८, "सर्य । पेदाति । 11 ज.म. 'था व्यव। - ·भानन्दीगरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याय- यस्माद्भूतानां प्राणिनामागुर्जीवनम् । “ यावदयस्मिञ्शरीरे प्राणी वसति लावदायुः" इति श्रुस्यन्तरात् । तस्मात्सर्घायुपम् । सर्वेपामायुः सर्वायुः । सर्वायुरेव सर्वायुपमित्युच्यते । प्राणापगमे मरणप्रसिद्धः । प्रसिद्धं हि लोके सर्वायुष्वं माणस्य । अतोऽस्माद्बाहादसाधारणादन्नमयादात्मनोऽपक्रम्यान्तः साधारण माणमयमात्मानं ब्रह्मोपासते येऽहमस्मि माणः सर्वभूतानामात्माss. युजीवनहेतुत्वादिति ते सर्वमवाऽऽयुरस्मिलोके यन्ति नापमृत्युना म्रियन्ते । भीमासादायुप इत्यर्थः । शतं वर्षाणीति तु युक्तम् । सर्वमायुरिति श्रुतिप्रसिद्धः। किं कारणम्। माणो हि भूतानामायुस्तस्मात्सर्वायुपमुच्यत इति । यो यद्गुणः ब्रह्मोपास्ते स तद्गुणभाग्भवतीति विद्याफल प्राप्तेहेत्वर्य पुनर्वचनं माणो होत्यादि । तस्य पूर्वस्यानपयस्यैप एच शरीरेऽन्नमये भवः शारीर आत्मा । फा। य एष प्राणमयः । पूर्वपूर्वकोशस्योत्तरोत्तरः कोश एवाऽऽत्मेति च्याल्यातमापातदर्शनेन । तदसत् । आत्मशब्दस्यामुख्यार्थरवप्रसङ्गात्मकृतपरामर्शकंतच्छन्दकोपाच । अतः सर्वकोशाध्या. साधिष्ठानमूनधिदात्मवानाऽऽत्मशब्देन विवक्षित इति तात्पर्यमाह-तथा स्वाभावि. फेनेति । अर्थादिति । आत्मशब्दसामर्थ्यात्किल्पितस्याधिष्ठानत्वानुपपत्तेश्वेत्यर्थः । असाधारणादिति । व्यावृत्तस्वरूपात् । अपक्रम्य तनाऽऽस्मबुद्धिं हित्वेत्यर्थः । साधा- रणमिति । सन्द्रियसाधारणम् । प्राणनेनाशनादिना सकेंपो पुष्टयादिदर्शनादित्यर्थः । सर्वभूतानामात्मेति मूत्रात्मना पूर्वस्य य आत्मा विढे सुरेप एव तस्य प्राणमयस्याऽऽ. मेति योजना। तस्माद्वा एतस्मात्याणमयात् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । तेनैप पूर्णः । स वा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वये पुरुपविधः । नस्य यजुरेव शिरः। कादक्षिणः : पक्षः । मामोत्तेरः पक्षः । * प्रासादायुः प्रागपगरयुनान प्रियन्त इति योजना । म. प्रस्ताव ·३ तृतीयोऽनुवाक.] तैत्तिरीयोपनिपत् । तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्थमन्यत् । अन्योऽन्तर आत्मा मनोमयः । मन इति संकल्पाचात्मकमन्तःकरणं तन्मयो मनोमयो यथाऽनमयः । सोऽयं माणमयस्याऽऽभ्यन्तर आत्मा । तस्य यजुरेव शिरः । यजुरित्यनियताक्षरपा. दावसानो मन्त्रविशेषस्तजातीयवचनो यजुःशब्दस्तस्य शिरस्त्वं प्राधान्पात् । प्राधान्यं च यागादौ संनिपत्योपकारात् । यजुषा हि हरिदीयते स्वाहाकारा. दिना। वाचनिकी वा शिरआदिकल्पना सर्वत्र । मनसो हि स्थानप्रयत्न- नादस्वरवर्णपदवाक्यविषया तत्संपल्पामिषा तद्भाविता वृत्तिः प्रोत्रादिकरण- द्वारा यजु:संकेतविशिष्टा यजरित्युच्यते । एवमृगेवं साम च। एवं च मनोवृत्तित्वे मन्त्राणा वृत्तिरवाऽऽवयत इति मानसो जप उपपद्यते । अन्यथाऽविपपत्वा- मन्त्री नाऽऽवर्तयितुं शक्यो घटादिवदिति मानसो जपो नोपपद्यते । मन्त्राट- त्तिय चौद्यते वहुशः कर्मसु । अक्षरविषयस्मृत्यावृत्त्या मन्नावृत्तिः स्यादिति घेन । मुख्यार्थासंभवात् । " त्रि: अपमामन्याह निरत्तमाम् " इति सात्तिः श्रूयते । तत्र!ऽविषयत्वे तद्विषयस्मृत्यात्ती च क्रियमाणाया निः मथमा- भन्वाहेति गायत्तिख्योऽर्थचोदितः परित्यक्तः स्यात् । तस्मान्मनोरत्युषा- धिपरिच्छिन्नं मनोत्तिनिष्ठमात्मचैतन्यपनादिनिधनं यजुःशब्दवाच्यमात्मविज्ञान मन्त्रा इति । एव च नित्यत्वोपपत्तिदानाम् । अन्यथा विपयत्वे रूपादिषद- नित्यत्व च स्पान्नेतद्युक्तम् । “स वेदा यत्रकं भवन्ति स मानसीन आत्मा" इति च श्रुतिनित्यात्मनेकत्वं ब्रवत्यगादीना नित्यत्वे समञ्जसा स्यात् । "ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः" इति च मन्त्रवर्णः । यजु.शब्देन बाह्यो यजुर्वेद उच्यते । तस्य कथमान्तर मनोमय प्रति शिरस्त्वमि- स्याशङ्कयाऽऽह-मनसो होति । यद्यपि यनु शब्दो बाह्ये शब्दराशी रूढस्तथाऽपि श्रुतेरनतिशङ्कनीयत्वासनामाण्याद्विशिष्टमनोवृत्तिनुमतिविषयभूता यजुर्वेदमधीमह एतत्क्रमका वर्णा यजुर्वेदतयाऽध्येतव्या इत्येव मासससा पाहोत्यर्थः । श्रुत्यनुपाहिका श्रुतिमध्याह---एक चीत । अन्यपि शब्दामा यदिपायाव्यय मधिप्पत्या. संभवा मनसो बाहोऽऽम्वात यामानसो नपो न स्यादित्यर्थः । इतथ मना पृत्तित्व मन्त्राणा वाच्यमित्याह--मन्त्रारत्तिश्चेति । शब्दाना घटादिवद्वाह्यदन्यत्वे मन्त्राणा घटादिवदागृत्तिोपपद्यते क्रियेव ह्यावयते । आवृत्तिसिद्धयनुपपत्त्या क्रिया बाच्यमित्युक्तं तत्रान्यथाऽप्युपपत्तिमावे--अक्षरविपयति । मन्बेन्य. स्मृते.. स.गतिविपन।

·1 ६६ आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्यध्याये- पुच्छै प्रतिष्ठा 1 तदप्पेप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्म- ल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ निश्यविज्ञानयतो हि कर्तव्येष्वर्येषु पूर्व श्रद्धोत्पद्यते । सा सर्वकर्तव्यानां माथम्याच्छिर इप शिरः । ऋतसत्ये ययाव्याख्याते एव । योगो युक्तिः समाधानम् । आत्मेवाऽऽत्मा । आत्मवतो हि युक्तस्य समाधानपतोऽङ्गानीव श्रद्धादीनि यथार्थमतिपत्तिक्षमाणि भवन्ति, तस्मात्समाधान योग आत्मा विज्ञानमयस्य । महः पुच्छं प्रतिष्ठा । मह इति महत्तत्वं प्रथमजम् । धक्ष प्रयानम् " इति श्रुत्यन्तराद । पृच्छ मतिष्ठाकारणत्वात् । कारणं हि फार्याणां मतिष्ठा । यथा वृक्षवी लयां पृथिवी । सर्वथुद्धिविज्ञानानां च महत्तत्वं फारणम् । चेन तद्विज्ञानमयस्याऽऽत्मनः मतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति पूर्व- वत् । यथाऽनमयादीनां ब्राह्मणोक्तानां मकाशकाः श्लोका एवं विज्ञानमय. स्यापि॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यगोपिन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छकरमगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्यायमाप्ये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ इति धामपरमहंसपरिमागकायायधीनगरमगसिध्यानन्दतानविरचिताया तैत्तिरीयो. पनिषच्चाकरमापकाया द्वितीये प्रवरस्यम्पाये धनुर्थोऽवयाफ ॥४॥ भप प्रमावल्यध्याये परामोजुवाक। विज्ञान यज्ञ तनुते । कर्माणि तनुतेऽपि च । विज्ञान देवाः स । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते। विज्ञानं चल चेद्दे । तस्माइन्न प्रमायति । * शरीरें पाप्मनो हित्वा । सर्वान्कामान्समरत इति । पिनानं यज्ञं सनुते । विज्ञानवान्दि यन्नं तनोति अदादिपूर्वकम् । अतो विज्ञानस्य कर्तृत्व सनुत इति कर्माणि च तनुने । यस्मादि. • म सागरस्य अनुदास. पाटोऽपि यदिपुरिदा ·५पयनोऽनुषाकः] सैत्तिरीयोपनिषत् । .६७ मानकर्तृक सर्व तस्माद्युक्तं विज्ञानमय आत्मा ब्रह्मति । किंच विज्ञानं ब्रह्म सर्वे देवा इन्द्रादयो ज्येष्ठं प्रथम जत्वात्सर्वपत्तीना या तत्पूर्व फत्वात्मयमन विज्ञानं ब्रह्मोपासते ध्यायन्ति । तस्मिन्विज्ञानमये प्रलयभिमानं कृत्वोपासत इत्यर्थः । तस्माते महतो ब्रह्मण उपासनाज्ञानेश्वर्यवन्तो भवन्ति । सष विज्ञानं मम चेयदि घेद विजानाति न फेरलं वेदैव तस्माद्ब्रह्मणक्षेत्र प्रमाद्यति । बाये. मेवानात्मस्वात्मभावितत्यामाप्तं विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मभावनाया: प्रमदन, तमित्यर्थमुच्यते तस्माचेन्न ममायतीति । अनमयादिष्वात्मभावं हित्वा केवल विज्ञानमये ब्रह्मण्यात्मत्वं भावयन्नास्ते चेदिन्यर्थः । ततः किं स्यादित्युच्यते-- शरीरे पाप्मनो हित्वा । शरीराभिमाननिमित्ता हि सर्वे पाप्मानस्तेषां च विना- नमये ब्रह्मण्यात्माभिमानानिमित्तापाये हानमुपपद्यते । छत्रापाय इच छाया. पायः। तस्माच्छरीरामिमाननिमित्तान्सर्वान्पाप्मनः शरीप्रवाशरीर पर हित्वा विज्ञानमय ब्रह्मस्वरूपापनस्तत्स्थान्सन्किामान्विज्ञानमयनैवाऽऽत्मना समश्नुते । सम्यम्मुक्त इत्यर्थः । प्रथमजस्वादिति । हिरण्यगर्भाभेदेनेत्यर्थः । तस्यैप एवं शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य। तस्मादा एतस्मादिज्ञानम- यात् । अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्द- मयः । तेनैप पूर्णः । स पा एप पुरुपविध एव । तस्य पुरुष- विधताम् । अन्वये पुरुपविधः । तम्य पूर्वस्य मनोमयस्याऽऽत्मैप एच शरीरे मनोमय भवः शरीमः । का। य एप विज्ञानमयः । तस्माद्वा एतस्मादित्युक्तार्यम् । आनन्दमय इति कार्यात्मप्रतीतिरधिकारान्मयदशब्दाच | अन्नादिमया हि कार्यात्मानो भौतिका इहाधिकृताः । तदधिकारपतितश्वायमानन्दमयः । मयट्चात्र विकाराय दृष्टो यथाऽन्नमय इत्यत्र । तस्मात्कार्यात्माऽऽनन्दमयः प्रत्यैतन्यः । संक्रमणाच्च, आनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतीति वक्ष्यति । कार्यान्मनां च संक्रमणमनात्मनां दृष्टम् । संक्रमणकर्मत्वेन चाऽऽनन्दमय आत्मा श्रूयते । यथाऽनमयमास्मानमुपसंक्रामाति नचाऽऽस्मन एवोपसंक्रमणम् । अधिकार- ·। -५ पामोऽनुवाकः] वैत्तिरीयोपनिषत् । तस्प प्रियमेव शिरः । मोदो दक्षिणः पक्षः । प्रमोद उत्तरः पक्षः । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयनैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये प्रलवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ तस्याऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मन इष्टपुत्रादिदर्शन पियं शिर इव शिरसामाधा- न्याव । मोद इति प्रिय लाभनिमित्तो हर्पः । स एव च प्रकृष्टो हर्पः प्रमोदः'। आनन्द इति मुखसामान्यमात्मा। पियादीनां सुखावयवानां तेष्वनुस्यूतत्वादा. नन्द इति परं ब्रह्म । तद्धि शुभकर्मणा प्रत्युपग्याप्यमाने पुत्रमित्रादिविषय- विशेपोषाधावन्तःकरणत्तिविशेपे तमसाऽमच्छाधमाने प्रसन्नेऽभिव्यज्यते । तद्विषयसुखमिति प्रसिद्ध लोके । तत्तिविशेषणात्युपस्यापकस्य कर्मणोऽनव- स्थितत्वात्सुखस्य क्षणिकत्वम् । संघदाऽन्तःकरणं तपसा तमोप्लेन विद्यया अचर्येण श्रद्धया च निर्मलत्वमापद्यते यावद्यावत्तावत्तावद्विविक्ते प्रसन्नेऽन्तःक- आनन्दविशेष उत्कृष्यते विपुली भवति । वक्ष्यति च-"रसो वै सः। रस वायं लब्ध्वाऽऽनन्दी मयति । एप ययाऽऽनन्दयाति । एतस्यैवाऽऽनन्दस्या. न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति " इति च श्रुत्यन्तगत् । एव च कामोपशमा- स्कर्षांपेक्षया शतगुणोचरोत्तरोत्कर्ष आमन्दस्य वक्ष्यते । एवं चोत्कृष्यमाणस्याऽs- नन्दमयस्याऽऽत्मनः परमार्थब्रह्मविज्ञानापेक्षया ब्रह्म परमेव यत्प्रकृतं सत्यज्ञा. नानन्तलक्षणं यस्य च प्रतिपत्त्यर्य पश्चान्नादिमयाः कोशा उपन्यस्ताः । यच्च तेभ्योऽभ्यन्तरं येन च ते सर्व आत्मवन्तब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा । तदेव च सर्वस्याविद्यापरिकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैत ब्रह्म प्रतिष्ठा । आनन्दमय: स्यैफत्वावसानत्वात् । अस्ति तदेकमविद्याकल्पितस्य द्वैतस्यावसानभूतमद्वैतं ब्रह्म प्रतिष्ठा पुरछम् । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एप श्लोको भवति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं. करमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपदि द्वितीये ब्रह्मनल्ल्यध्याये पश्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ १. राययान्तः स च. तयदन्त ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिवशांकरभाष्यसमेता- २ नमवलयध्याये- यदुक्तं ज्ञानकर्मणोः फलभूत आनन्दमय इति ताय साध्यत्वमोपाधिक स्वमतानुसा- रेणाऽह-आनन्द इति । परमिति । कथं तर्हि विषयसुखाय क्षणिकत्वं सातिश. यावं च व्यलक्वृत्तिनियन्धनमित्याह-तत्तिविशेपेति । ब्रह्मण आनन्दस्वभावत्व एव किं प्रमाणमित्यत आह-वक्ष्यति चेति । अन्तःकरणशुद्धय कदिवाऽऽनन्दस्य सातिशयत्वमित्यत्र लिखमाह-एवं चेति । यदि विषयविशेषनन्यत्वेनाऽऽनन्दोत्कर्ष- तिदा निष्कामात्य विषयधिशेपोपभोगासंभवादानन्दोवो न पाध्येत । आत्मस्वमाया स्यैवाऽऽनन्दस्य व्यञ्जकान्तःकरणशुद्धयुत्कर्षादेवोत्कर्ष इत्येवं तु सत्यकामहनत्योत्कर्पा- दुत्कर्षः संमाव्यत इत्यर्थः । उक्त प्रयारेण विपयानन्दस्य सातिशयत्वे सति तद्विशिष्ट- स्याऽऽनन्दमयस्यावावं सिद्धम् । सातिशयत्वेन प्रतिशरीरं भिन्नत्वात् । ब्रह्म तु तदा ध्यासाधिष्ठानमद्वितीयमित्याह--एवं चेति । एतस्मिन्नप्यर्थ इति । आनन्दमयस्य प्रतिहाभूतब्रह्मप्रकाशनपर इत्यर्थः ।। इति धीमत्परमहंसपरिवागाचार्यधामकरभगवटिप्यानन्दज्ञानविरचिताया तति- रामोपनिषाकरभाष्यटोकाया द्वितीये नागाबालपण्याये पचमोऽनुबाकः ॥५॥ अय प्रह्मवल्ल्यध्याये पष्टोऽनुयायः । असंन्नेय से भवति । असद्ब्रह्मति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद । सन्तमेनं ततो विटुरिति । असनेवासरसम एप यथाऽसम्म पुरुषार्थसंबन्ध्येयं स भवति पुरुषार्थ. संबन्धी । कोऽसौ । योऽसदविद्यमानं ब्रह्मेति चेद विजानाति चेदि । तद्धि- पर्ययेण यत्सर्वविकल्पास्पदं सर्वप्रचिवीनं सर्वविशेषप्रत्यम्तमितमप्यम्ति तह- मेति वेद चेत् । कुतः पुनराशङ्का तन्नास्तित्व, व्यवहारातीतत्वं ब्रह्मण इति चूमः । गवहारविषये हि वाचाऽऽरभ्मणमात्रेऽस्तित्वभाषिता बुद्धिम्नदिपरीते व्यवहारातीते नास्तित्वमपि प्रतिपद्यते । यया घटादिपवहानविपयनयोपपन्नः संस्तविपरीतोऽसभिति प्रसिद्धम् । एवं तत्सामान्यादिहापि स्याब्राह्मणो नास्ति- स्वप्रत्यारामा समादुच्यते-अम्ति ब्रह्मात चंद्रदेति । किं पुनः म्यात्तदस्तीति विजानतस्तदार-सन्त विद्यमानब्रह्मम्परूपेण परमार्थसदात्मापनपेनमेवंविदं - १६. ग. स. ग.८. 'गायुक'।

·६ पष्टोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । विदुर्ब्रह्मविदस्ततस्तस्मादस्तित्ववेदनात्सोऽन्येषां ब्रह्मवाद्विनेयो भवतीत्यर्थः । अथवा यो नास्ति ब्रह्मेति मन्यते स सर्वस्यैव सन्मार्गस्य वर्णाश्रमादिव्यवस्था- लक्षणस्याश्रद्दधानतया नास्तित्वं प्रविपद्यतेऽब्रह्मपतिपत्त्यर्यत्वातस्य । अतो नास्तिकः सोऽसन्नसाधुरुच्यते लोके । तविपरीतः सन्योऽस्ति ब्रह्मोति चेद स तब्रह्मपतिपत्तिहेतुं सन्मार्ग वर्णाश्रमादिव्यवस्थालक्षणं श्रदधानतया यथा- चमतिपद्यते यस्मात्ततस्तस्मारसन्तं साधुमार्गस्थमैनं विदुः साधयः । तस्मा. दस्तीत्येव ब्रा प्रतिपत्तव्यमिति वाक्यार्यः। तस्यैप एवं शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य । अथातोऽनुप्रश्नाः । तस्य पूर्यस्प विज्ञानमयस्यैप एव शरीरे विज्ञानमये भयः शारीर आत्मा । फोऽसौ । य एप आनन्दमयः। वं प्रति नास्त्याशङ्का नास्तित्वे, अपोढसर्व- विशेषत्वातु ब्रह्मणो नास्तित्वं प्रत्याशङ्का युक्ता । सर्वसामान्याञ्च ब्रह्मणो यस्मादेषमतस्तस्मात् । अथानन्तरं श्रोतः शिष्यस्यानुमना आचार्योक्तिमन्धेते मना अनुमश्नाः। आनन्दमयस्य प्रकाशकोऽयं श्लोक इति केचन तान्प्रत्याह-तं मतति । सविशेष. तया प्रत्यक्षत्वादित्यर्थः । सपा साधारणत्वाच्च व्रह्मणो व्यवहार्यत्व सर्वान्प्रति भवन परश्यते ततोऽपि नास्तित्वाशका जायत इत्यर्थः । उत्ताविद्वानमुं लोकं मेत्य । कश्चन गच्छत्ती३ । आहौ विद्वानलोकं प्रत्य। कश्चित्समश्नुता३ उ । सामान्यं हि ब्रह्माऽऽकामादिकारणत्याहिदुपोऽविदुपथ । तस्मादविदुषोऽपि अलमाप्तिराशङ्कघते। उतापि । अविद्वान लोकं परमात्मानमितः प्रत्य कश्चन | चनशब्दोऽयम् । अविद्वानपि गच्छाति पामोति किंवा न गच्छत्तीति द्वितीयोऽपि प्रश्नो द्रष्टव्योऽनुमना इति घहुवचनाद्विद्वास प्रत्यापी मनो। यद्विद्वान्सामान्य कारणमपि ब्रह्म न गच्छति ततो विदुषोऽपि ब्रह्मागमनमा- शङ्कयते । अनन्त निमश्न आहो विदानिति । विद्वान्ब्रह्मचिदपि फविदिता मेल्या लोकं सनु। उ इत्येवं स्थितेऽदिश पलोपेच फतेऽकारस्य प्लतिः ·७२ आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितशांकरभाष्यसमेता- [ब्रह्मवरल्यध्याये- समश्नुता ए इत्युकारं च वक्ष्यमाणमस्तादपकृष्य तकारं च पूर्वस्मादुतश- ब्दाव्यासज्याऽऽहो इत्येतस्मात्पूर्वमुतशब्द संयोज्य पृच्छयत उताऽऽहो विद्वा. निति । विद्वान्सपश्नुतेऽमुं लोकम् । आकाशादिकारणत्वादिति । भूतविशिष्टसर्वजीवकारणत्पादित्ययः । किंचा यथाऽविद्वानेवं विद्वानपि न समचत इत्यपरः प्रश्नः । द्वावेव वा भनी चिद्वदविद्विषयौ । बहुवचनं तु सामर्थ्यमासप्रश्नान्तरापेक्षया घटते । " असीति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद " इति श्रवणादस्ति नास्तीति संशयस्ततोऽर्थमाप्तः किमस्ति नास्तीति प्रथमोऽनुमनः । ब्रह्मणोऽपक्षपादि. स्वादविद्वान्गच्छवि न गच्छत्तीति द्वितीयः । ब्रह्मणः समत्वेऽप्यचिदुप इष विदुपोऽध्यगमनमाशङ्कन्यते । किं विद्वान्समश्नुते न समश्नुत इति तृतीयोऽनु- मनः । एतेषां प्रतिवचनार्थयुत्तरग्रन्थ । आरभ्यते तत्रास्तित्वमेव तावदुच्यते । यधोक्तं " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " इति । तच्च कथं सत्यत्वमित्येतद्वक्तव्यनि- तीदमुच्यते सत्वोक्त्यैव सत्यत्वमुच्यते । उक्त हि " सदेव सत्यम् " इति । तस्मात्सत्त्वोवत्यैव सत्यत्वमुच्यते । कयमेवमर्थताऽवगम्यतेऽस्य प्रन्यस्य शब्दानुगमादनेनैव हार्थेनान्वितान्युत्तराणि वाक्यानि । “ सत्सत्पमित्याचक्ष- ते"" यदेप. आफाश आनन्दो न स्याद " इत्यादीनि । काय सामर्थन प्राप्त प्रश्नान्तरमित्यत आह-~असीति । बेच्छन्दास्पाक्षिक- सत्वावगमसामोदित्यर्थः । सत्त्वं चेदुपपन्न ब्रह्मणस्तावतव सत्यत्व सिध्यति । सतो पापासमवादित्यर्थः । एवमर्थतेति । सत्योपपादनेन सत्यवस्तुविषयतेत्यर्थः । सत्रासदेव ब्रह्मेत्याशङ्कयते । फस्मात् । यदस्ति तद्विशेषतो गृह्यते यथा धादि। पनास्ति सन्नोपलभ्यते पथा शशधिपाणादि । तथा नोपल- तस्माद्विशेषतो ग्रहणानास्तीति । तन्न । आकाशादिकार- गत्वाइह्मणः । न नास्ति ब्रह्म फरमादाकाशादि हि सर्व कार्य प्राणी जातं गृह्यते । यस्माच जायते किचिचदस्तीति दृष्टुं लोके यथा घटा- रादिकारणं महीनादि । तस्मादाकाशादिकारणत्वादस्ति नन्न । न चासतो नावं किंचिद्गृह्यते लोके कार्यम् । असतनामरूपादिकार्य नि. रात्मकत्वानोपलभ्येत । उपलभ्यते तु, तस्मादस्ति ब्रह्म । अन्ततः कार्य गृह्यमाणमयसदन्वितमेव तत्स्यात् । न चैवं तस्मादस्ति महा। भ्यते ब्रह्म १स.ग. "स्तिताक' ·। पष्ठोऽनुवाकः तैत्तिरीयोपनिपत् । ब्रह्मणः सत्त्वप्ताधनं नामासत्त्वव्यावृत्तिरेवेत्यभिप्रेत्यातत्त्वशङ्कामुद्भावयति-तत्रासदे- वेति । विप्रतिपन्नमाकाशादि सत्पूर्वक कार्यत्वाद्घटवदिति लौकिकच्याप्त्यवष्टम्भेन सत्कारणं तावसिद्धम् । तस्य च देशादिकारणत्वेन देशाधनवच्छिन्नत्वाद्रह्मपदवाच्यत्वं सिद्धम् । तस्य विशेषतोऽनुपलम्मेनासच्छङ्का जायते सा कारणत्वेन व्यावयतेऽनेन तु कारणत्वात्सत्वं साध्यते। आश्रयासिद्धिप्रसङ्गादिति मावः । इतोऽपि नगदुपादाने नास. खाशङ्का कार्यत्याह-न चासत इति । तत्र फयमसतः सज्जायतेति श्रुत्पन्तरमसतः सज्जन्मासंभवमन्वाचष्टे न्या- यतः । तस्मात्सदेव प्रक्षेति युक्तम् । तयदि मृीजादिवत्कारणं स्यादचेतनं तहि । न। कापयितृत्वात् । न हि कामयित्रचेतनपस्ति लोके । सर्वनं हि ब्रह्मत्यवोचाम । अतः कामथिसृत्वोपपत्तिः । कामयितृत्वादस्मदार्दिवदनात फार्म चेत् । न । स्वातव्याव । यथाऽज्यापरवशीकृत्य कामादिदोपाः प्रवर्त. यन्ति न तथा ब्रह्मणः प्रवर्तकाः कायाः । कथं तर्हि, सत्यज्ञानलक्षणाः स्वा- रंगभूतत्वाद्विशद्धा न तेर्बह्म मवयते । तेपां तु तत्पवर्तकं ब्रह्म माणिकर्मापे. सया । तस्मात्स्वातन्त्र्य फायेषु ब्रह्मणः । अतो नानासकामं ब्रह्म साधनान्त- रानपेक्षस्वाच । न्यायत इति । असदन्वयादर्शनादिति युक्तित इत्यर्थः । एषमसरवाशको निर. स्थाचेतनत्वाशङ्का प्रधानपादिमः प्रसङ्गान्निराचष्टे-तबदीति । यद्यपि साख्यमते घेतमस्य निर्षिकारत्वाकामयितृत्वमसिद्धं तथाऽपि लौकिकव्याप्तिवलेन कामयितृत्वाद चेतनत्वशङ्का निवर्यत इत्याहन हीति । तर्हि लौकिकन्याहिबले वानाकामत्य- मपि प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-फामयितृत्वांदित्यादिना । भीवानामनामानन्दत्वं पर. शत्वान्न तदस्ति ब्रह्मण इत्यर्थः । कथंभूतास्तहि मह्मणः कामा इत्याशङ्कायामाह- सत्यज्ञानलक्षणा इति । सत्यज्ञान( नं ) लक्षणं स्वरूप येषा ते तपोक्ताः । एत- दुक्तं भवति । मायाप्रतिबिम्बितं हि ब्रह्म जगतः कारणं मायापरिणामरेव कामः काम- चितृ । तेपा च परिणामानामविद्याधनभिभवचिद्वाप्यत्वात्सत्यज्ञानामा ब्रह्मतादा. त्याचाधर्माद्यननुस्पृष्टत्वेन शुद्धत्वम् । ततो जीवकामलक्षण सिद्धमिति । तहि ब्रह्मणः कामाः पुण्यकारिणाम-यदि फलप्राप्त्यनुकला. स्युः स्वातन्त्र्यादित्या वयाऽऽ. ह-तपा विति। कामस्य शरीरादिसंबन्धजन्यत्वप्रसिद्धेब्रह्मणः शरीरादिमवसन इति नाऽऽशनीयमिस्याह-साधनान्तरानपेक्षत्वाचेति ! कामसंस्कारवत्या मायाया ममतादात्म्यात्तत्परिणामाना कामानां ब्रह्मतादात्म्यान शरीरादिनिमित्तानात्यर्थः । ! १३.उ. वरकर'।

·आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरमाध्यसमेता-२ ब्रह्मवयध्याये- किंच यथाऽन्येषामनात्मभूता धर्मादिनिमित्तापेक्षा कामाः स्वात्मव्यतिरि- क्तकार्यकरणसाधनान्तरापेक्षाश्च न तथा ब्रह्मणो निमित्चाद्यपेक्षत्वं तिर्हि स्वात्मनोऽनन्यास्तदेतदाह- सोऽकामयत । बहु स्यां प्रजायेयेति । स तपोड- तप्यत । स तपस्तप्त्वा । इद सर्वमसृजत । सोऽकामयत स आत्मा यस्मादाफाशः संभूतोऽकामयत कामितवान् । कयं, बहु स्यां बहु प्रभूतं स्यां भवेयम् । कथमेकस्यान्तिरामनुपवेशे बहुत्वं स्या. दित्युच्यते । प्रजायेयोत्पद्येय । न हि पुत्रोत्पत्त्येवार्थान्तरविषयं बहुभवनं कथं सहात्मिस्थानभिव्यक्तनामरूपाभिव्यक्त्या । यदाऽऽत्मस्थे अनभिव्यक्ते नाम- रूपे व्याक्रियते तदा नामरूपे आत्मस्वरूपापरित्यागेनैव ब्रह्मणाऽप्रविभक्तदै- शकाले सर्वावस्थासु व्याक्रियेते तदातन्नामरूपव्याकरणं ब्रह्मणो वहुभवनम् । नान्यया निरवययस्य ब्रह्मणो बहुत्वापत्तिरुपपद्यतेऽल्पत्वं वा । यथाऽऽकाश. स्याल्पस्वं बहुत्वं च वस्त्वन्तरकृतमेव । अतस्तद्वारेणधाऽऽत्मा बहु भवति। न वात्मनोऽन्यदनात्मभूत तत्पविभक्तदेशकालं सूक्ष्म व्यवहितं विभकृष्टं भूतं भव- नविष्यद्वा वस्तु विद्यते । अतो नामरूपे सर्वावस्थै ब्रह्मणवाऽऽत्मवती, न ब्रह्म तदारमकम् । से तत्मत्याख्याने न स्त एवेति तदात्मके उच्यते । साभ्यां चोपा. धिभ्यां ज्ञातृशेयज्ञानशब्दार्यादिसर्वसंध्यपहारमान्ब्रह्म । स आत्मैफामः संस्त.. पोडतायत । राप इति ज्ञानमुच्यते । “ यस्य ज्ञानमयं तपः" इति श्रुत्यन्तरा- दाप्तकामत्याश्चत्तरस्यासंभव एव तपसः । तत्रापोऽतप्यत तप्तवान् । मृज्यमान• जगदचनादिविपयामालोचनामकरोदात्मेत्यर्थः । स एवमालोच्य तपस्तप्त्या माणिकर्मादिनिमित्तानुरूपमिदं सर्व जगदेशतः फालतो नान्ना रूपेण च यथा- नुभवं सः प्राणिभिः सर्वावस्थैरनुभूयमानमसृजत सृष्टवान् । तदारेणेवेति । नामरूपशक्त्यात्मकमायापरिणामद्वारेणैष । नामरूपशपत्यामिका जडरूपा मायाऽङ्गीकृता चेताह सा प्रधानवरपक्सतीगतहानिरित्याशङ्गाऽऽह-- न होति । आत्मातिरिक्त किं स्वतः सिध्यति परतो वा । नाऽऽद्यः । नाक्ष्यहानेर- तिरेकानेश्च । न द्वितीयः। प्रमासंसर्गानिरूपणात् । न च भिन्नदेशकालयोः संयो. । १८.ग.प.रिका कार्यकार' । ३ स.ग.प. द. 3. " : 1 सपोइ।

·१ पटोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । गादि संपवति विश्यविषयिभावो कार नियामकगवेषणात् । न च स्वभाव एव संबन्धः । द्वयोः स्वमाययोः संवन्यस्वनवोपक्षये संबन्ध्यमावप्रसङ्गात् । न हि स्थास्मानं प्रति स्वत्यैव संवन्धित्वमात्माश्रयापातात् । तथाविधा भावे व्यवहारमात्रप्रवर्तकत्वे प मिथ्याव्यवहारापातादनिर्वचनीयवाद एव पर्यवस्यतीति मायः । यस्मादात्मातिरिक्त यस्तु न संमान्यते तस्मादात्मतादात्म्यनय नामरूपयोः सिद्धिरित्याह- अस इति । तर्हि ब्रमणः सप्रपश्चताभसङ्ग इति न वाच्यमित्याह-न ब्रह्मेति । न ब्रह्म तदात्मकमज- उत्वात्तत्परिहारेणापि सिद्धिसमवादिगपः । क्य तर्हि ते बहात्मके तपाऽऽह-से तदिति । स्वप्नावबुद्धनभोमक्षणवदारोपितस्यानुभवप्रत्याख्यानेन सिद्धयसंपनादनु मान्ये नामरूपे अनुभवात्मकवात्मके कथ्यते न वैक्याभिप्रायेणेत्यर्थः । न केवलं ब्रह्मणो बहुरूपत्वं मायोपाधिकं सर्वव्यवहारास्पदत्वं घेत्याह-ताभ्यामिति । यदिदं किं । तत्सृष्ट्वा । तदेवानुपाविशत् । यदिदं किंच यत्किचेदमविशिष्टम् । तदिदं जगत्सृष्टा किमकरोदित्युच्यते- तदेव सृष्टं जगदनुपाविशदिति । ततचिन्त्यं फथमनुपाविशदिति । किं यः स्रष्टा स तेनैवाऽऽत्मनाऽनुपाविशदुतान्येनेति । किं तावद्युक्तम् । क्त्यामत्ययश्र- वणायः स्रष्टा स एघानुमाविशदिति । प्रवेशस्यानिर्वाच्यताद्योतनेन नीवस्य ब्रह्मात्मताया प्रवेशवाक्यस्य तात्पर्य दर्शयित विचारमारमते-तत्रैतचिन्त्यमित्यादिना । विमर्श सति क्त्यानुत्यनुरोधात्सप्रेय प्रवेश इत्युक्तं सिद्धान्तिना। ननु न युक्तं मृदचेत्कारणं ब्रह्म तदात्मकत्वात्कार्यस्य । कारणमेव हि कार्यात्मना परिणतमिन्यतोऽपविष्ट इन कार्योत्पत्तैरूर्व पृथकारणस्य पुनः मवे. शोऽनुपपनः । न हि घटपरिणामव्यतिरेकेण मृदो घटे प्रवेशोऽस्ति । यथा घटे चूर्णात्मना मदोऽनुप्रवेश एवमन्येनाऽऽत्मना नामरूपकार्येऽनुप्रवेश आत्मन इति चेच्छ्रुत्यन्तराच्च " अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुमविश्य " इति । नैवं युक्तमेकत्या- ब्रह्मणः । मृदात्मनस्त्वनेकत्वात्सावयषत्वाच्च युक्तो घटे मृदात्मनाऽनुभ- धेशः। मृदचूर्णस्यामविष्टदेशवत्त्वाच्च । न त्वात्मन एकत्वं सति निरषयत्रत्वाद- भविष्टदेशाभावाच्च प्रवेश उपपद्यते । कथं तर्हि प्रवेशः स्यात् । युतश्च मवेशः श्रुतत्वात्तदेवानुमाविशदिति । साक्ययमेवास्तु तर्हि सावयवत्वान्मुखे हस्तप्रवेश- वनामरूपका जीवात्मना प्रवेशो युक्त एवेति चेन्नाशून्यत्वात् । न हि १.त्मतया प्र'।

·७६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता- रिब्रक्षवल्यध्याये-- कार्यात्मना परिणतस्य नामरूपकार्यदेशव्यतिरेकेणाऽऽस्मशून्यः प्रदेशोऽस्ति में भविशेज्जीवात्मना ! कारणमेव चत्मविशजीवात्मत्वं जमाघधा घो मृत्तपेशे घटत्वं जहाति । तदेवानुमाविशदिति च श्रुतेन कारणानुमवेशी युक्तः। पूर्ववाद्याह-ननु न युक्तमिति । सृष्टिप्रवेशक्रिययोः पूर्वापरकालीनत्वमंग सति कनैक्य क्त्याश्रुत्या बोध्येत न तु प्रवेशम्योत्तरकालता संभवति । मृटिसमय एवोपा- यानम्य कार्यात्मनाऽवस्थितत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति -कारणमेव हीति । अप्रविष्टे यया मठादी देवदत्तस्य प्रवेशी दृष्टस्तथा कार्योत्पत्तेरूर्व पृथक्प्रवेश नं समवतीत्यर्थः । सिद्धान्त्येकदेशिनां मतमुद्भाव्य पूर्ववादी दूषयति-' -यथा घट इत्या- दिना । स्रष्टुरन्यस्य वा प्रवेशो न संभवतीति चेत्कथं तहिं प्रवेशो वाच्य इति सिद्धा. न्त्येकदेश्याह---फथमिति । नास्त्येवेति न वक्तव्यमित्याह--युक्तश्वेति । स एयाऽऽह गति-सावययमेवेति । पूर्ववादी ट्मयति-नाशून्यत्वादिति । कार्या- स्मना परिणतस्य ब्रह्मणो नामरूपात्मक कार्यमेव देशस्तद्वचतिरकेण न ह्यन्य: प्रदे. शोऽस्ति । यत्कारणमेव कार्याकारण परिणतं तम्प्रति कार्यविशेषो जीगत्मा प्रक्ष्य- तीति न शकनीयमित्याह-कारणमेव चदिति । कार्यविशेषस्य प्रवेशमङ्गीकृत्य दूध- णमुक्तं स न संभवति श्रुतिपिरोधादित्याह-तदेवेति । कार्यान्तरमेघ स्पादिति चेत् । तदेवानुमाविशदिति जीवात्मरूपं कार्य नाम. रूपपरिणतं कार्यान्तरमेवाऽऽपत इति चेन्न । विरोधात् । न हि घटो घटान्त. रमापद्यते । व्यतिरेकश्रुतिविरोधाच । जीवस्य नामरूपकार्यव्यतिरेकानुवादिन्यः श्रुतयो विरुध्येरन् । तदापत्तौ मोक्षासंभवाच्च.। न हि यतो मुच्यमानस्तदेवा. ऽऽपयते । न हि शृद्धलापचिर्यदस्य तस्फरादेः । कारणपरामर्शकेन तच्छब्देन कार्यमुपलक्ष्य कार्यान्तरस्य तत्र प्रवेशो विधीयतेऽमा-' उदेशसंभवात् । अतो न श्रुतिविरोध इति सिद्धान्तकदेशिमतमुद्राव्य दूषयति-- कार्यान्तरमेवेत्यादिना । घायान्तभेदेन परिणतमिति चेत्तदेव कारणं ब्रह्म शरीरायाधारत्वेन तदन्तींचात्मनाऽऽधेयत्वेन च परिणतमित्ति चेन्न । वहिष्ठस्य प्रवेशोपपत्तेः । न हि यो यस्यान्तःस्थः स एव तत्मविष्ट उच्यते । यदिष्टस्यानु- प्रवेशः स्यात्प्रवेशशब्दार्थस्यैवं दृष्टत्वाद । यथा गृहं कृत्वा प्राविदिति । जलसूर्यकादिप्रतिविम्बवत्मवेशः स्यादिति चेन्न । अपरिच्छिन्नत्वादमूर्तत्वाच्च । । १२ ८. 'वात्मना ।

·। पोऽनुवाका] चिरीयोपनिषत् । ७७ परिच्छिन्नस्य मूर्तस्पान्यस्यान्यत्र प्रसादस्वभावके जलादौ सूर्यकादिप्रतिवि. म्बोदया स्यात् । न त्वात्मनः, अमूर्तत्वादामाशादिकारणस्याऽऽस्मनः, अध्यापकत्वात् । तद्विप्रकृष्टदेशमतिविम्बाशरवस्त्वन्तराभावाच प्रतिविम्बर- मवेशो न युक्तः। कारणवाचकेन तच्छन्देन कार्यलक्षणायामविवक्षितलक्षणाचे प्रसज्येत तर्हि कारणपर एव तच्छन्दोऽस्त्वित्याहान्य सिद्धान्तकदेशी-वाद्येति । अम्मिन्पक्षे प्रवेशश्रुतेर्मुरूयार्थों न लम्येतत्याह-न वहिष्ठति । अन्यस्य वेदान्तिनो मतमुद्भाव्य दूपयति- जल इत्या- दिना। एवं तहि नैवास्ति प्रवेशो न च गत्यन्तरमुपलभामहे । "तदेवानुमाविशत्" इति च श्रुतेः। श्रुतिय नोऽतीन्द्रियविपये विज्ञानोत्पत्ती निमित्तम् । न चास्मा. दाक्याधनवतामपि विज्ञानमुत्पद्यते । दन्त तनिर्यकत्वादपोखमैतद्वाक्यं “तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशव" इति । न । अन्यार्थत्वात् । फिमर्थमस्थाने गई । प्रकृतो धान्यो विवक्षितोऽस्य वाक्यस्यायोंऽस्ति स स्मर्तव्य । "ब्रह्मविदाप्नोति परम्" " सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो घेद निहितं गुहायाम् " इति । तद्विज्ञानं च विवक्षितं प्रकृतं च तत् । ब्रह्मस्वरूपानुगमाय चाऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य मदर्शितं ब्रह्मानुगमश्वाऽऽरव्यः । तत्रान्नमयादात्मनोऽन्योऽन्तर आत्मा प्राणम- पस्तदन्तर्मनोमयो विज्ञानमय इति। विज्ञानगुहायां प्रवेशितस्तत्र चाऽऽनन्दमयो विशिष्ट आत्मा प्रदर्शितः । अतः परमानन्दमयरिङ्गाधिगमद्वारेणाऽऽनन्दवि. यवसान आत्मा । ब्रह्म पुर/ प्रतिष्ठा सर्वविकल्पास्पदो निर्विकल्पोऽस्यामेव गुहायामधिगन्तव्य इति तत्प्रवेशः प्रकल्भ्यते । एवं सिद्धान्तकदेशीयं निरस्य पूर्वाग्रुपसहरति-एवं तति । नवास्ति प्रवेशो ब्रह्मणस्ततोऽन्यस्यापि प्रवेशो न संमवतीयुक्त मित्याहन चेति । इतरस्यापि प्रवेशः कल्पयितुं न शक्यत इत्याह- तदेवानुप्राविदिति । सा च श्रुति स्रष्ट प्रवेशमाह। मा चास्माकं मीमासकाना प्रमाण ततस्तद्विरोधेनान्यस्य प्रवेशकल्पनाऽयुक्तेति भावः । तर्हि श्रुतिशरणतयेव ब्रह्मण एव प्रवेश उच्यतामित्याशङ्कयाऽऽह-न चेति । तस्मा. दन्धो मणिमविन्ददितिवदर्यशून्यमेवेदं वावयमिति निगमयति-इन्तेति । शत्ति गोघर- स्थास्यासमवादर्थशन्यत्व तात्पर्यगोचरस्य वा । नाऽऽद्य । आकाशाटेरविप्रकृष्टदेशेऽपि " क. ८ 'तोऽप्यन्यो।

·पानन्दगिरिकृतिटीकासंघहितशॉपरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवस्यध्याये- मलेऽमृतम्य प्रतिविम्बामावदमूर्तस्यापि बामणोऽनिर्वाच्याविद्याम् प्रतिविम्वितम्य मृत्यु तरकाष्ठमन्त.करणाटिपु प्रतिविम्वपायसमकादित्याह-नति निद्वितीय इत्याह- अन्यार्थत्वादिति । एतास्फुटयति-पिमर्थमित्यादिना । अतः परमिति । बुद्धि. गुहायशादनन्तरमानन्दमय एक विशिष्टोऽर्थो विशेष्यस्य चिद्धातोरिहं विशिष्टस्य विशे- घ्याव्यभिचारदर्शनातदधिगमद्वारेणाऽऽनन्दविवृद्धयवसान आत्मा प्रारूपोऽभ्यामेव गुहा- यामपिगन्तव्य इत्यभिप्रेत्य जले सूर्यप्रवेशपदनिर्वाच्या प्रवेशोऽभिधीयत इत्यर्थः । न पत्रोपलभ्यते ब्रह्मा निर्विशेषत्वाहिशेपसंपन्धो हपलब्धिहेतुष्टः । यया राहोयन्द्रा विशिष्टसंपन्धः। एवमन्तःकरणगुहात्मसबन्धो ब्राह्मण उपलब्धिहेतुः। संनिषपदचभासात्मकत्वाधान्त.फरणस्य । यया चाऽऽलोपविशिष्टा घटाधुप. लब्धियं पुदिप्रत्ययालोकविशिष्टात्मोपलब्धिः स्यातस्मादुपलब्धिहेती गुहाया निहितामति प्रकृतमेव । तत्तिस्थानीय स्पिद पुनस्तत्वा तदेवानुमापिश. दित्युच्यते । बुद्धिगुहायामेव ब्रह्मण उपलब्धिसंभवात्तव प्रशोऽमिधिसित इत्याह--न होति । नन्वन्यत्रोरलब्ध्यन यम बुद्धौ या क्यमुपलभ्यत इत्याशयोपाधेयोग्यताविशेषासंभवा. दिस्याह-विशेपेति । संनिकादिति । अन्तःकरणसंसर्गादेव देवटादिषु चैतन्यामि. व्यक्ति स्वत मन्त.फरण चाव्यवधानेनैव चैतन्यामियमममन्वयव्यतिरेकाम्यामित्यर्थ । पया पाम्वच्छम्यमायके घटादा मुख न प्रतिविम्यते जलाठी व उन्यमायके प्रतिबिम्रते तभा सत्वप्रधानस्यान्त करणम्य प्रसादस्यामाव्याघटते तन ब्राले पल परित्याह-~-अब- भासात्मयताचेति । किन यथा नाट्यप्तान्येऽपि तमोरक्षणावरणाभिमवसमर्थ बालरोकोऽजी क्रियते तपा नात्यताम्येऽप्यन्त परणयव प्रत्ययारपरिणत याज्ञान. गायरणामिमयसामर्यमगोपनत्यमित्याह-यथा चति । तदनु प्रविश्य । सच त्यच्चानवत् । निरुत चानिरुतं च । निलयनं चानिलयनं च । विज्ञानं चाविज्ञानं च । सत्यं पानृतं च संपमाप्रयत् । यदिदं किंग । सदेपेदगाफाशादिपारण कार्प राधा नदनमाविष्टीमरान दायां पुदी द्रष्ट श्रोतृ पन्त विशानिरपेचं विपापपन । स पर प्रवेशसम्मा म. २४ गमप' सम्प ·पष्ठोऽनुपाकः चिरीयोपनिषत् । ७९ दस्ति तत्कारणं ब्रह्म । अतोऽस्तित्वादस्तीत्येवोपलव्धव्यं तत् । तत्कार्यमनु. • प्रविश्य, कि, सच्चे मूत त्यच्चामूर्तमभवत् । मूर्तामू ह्यच्याकृतनामरूपे आत्मस्थे अन्तर्गतेनाऽऽत्मना व्याक्रियेते व्याकृते च मूर्तामूर्तशब्दवाच्ये ते आत्मना त्वविभक्तदेशकाले इति कृत्वाऽऽत्मा ते अभवदित्युच्यते । किंच निरुतं चानिरुक्तं च निरुक्तं नाम निष्कृष्य समानासमानजातीयेभ्यो देशकाल" विशिष्टतयेदं तदित्युक्तमनिरुक्तं तद्विपरीत निरुक्तानिरुक्ते अपि मूर्तामूर्तयोरेव विशेषणे । यथा सच्च त्यच्च प्रत्यक्षपरोक्षे, तथा निलयन चानिलयनं च। निलयनं नीडमाश्रयो मूर्तस्यैत्र धर्मः। अनिलयन तद्विपरीतममर्तस्यैव धर्मः। त्यदनिरुत्तानिलयनान्यमूर्तधर्मत्वेऽपिच्याकृतविपयाण्येव । सर्गोत्तरफालभाव- श्रवणात् । त्यदिति प्राणायनिरुक्तं तदेवानिलयनं च । अतो विशेषणान्यमू. स्प व्याकृतविषयाण्येतानि । विज्ञानं चेतनमविज्ञानं तद्रहितमचेतनं पापा- णादि । सत्यं च व्यवहारविपयमधिकाररान परमार्थसत्यमेकमेव हि परमार्थसत्यं ब्रह्म । इह पुनवहारविषयमापेक्षिक सत्यं मृगतृष्णकाद्यनृतापेक्षयोदकादि सत्यमुध्यते । अनृतं च तद्विपरीवम् । कि पुनरेतत्सर्वमभवत्परमार्यसत्यं कि पुनस्तब्रह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतत्वात् । निलयनं गृहप्रासादादिभूतसनिवेशविशेषोऽवयवसस्थानविशेपरराहित्यमनिलयम् । आनिरुतत्वाप्रमूर्तधर्मद्रह्मण एव किं न स्यादित्यत आह-त्यनिरुक्तानिलय- नानीति। तत्सत्यमित्याचक्षते । तदप्येष श्लोको भवति । दति रुष्णयजुर्वेदीयनैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीय ब्रह्मवल्ल्यध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ परमासस्यदादिक मतमिर्तधर्मजातं यरिकचेदं सर्वमविशिष्यं विकारजातमे- कमे सच्छन्दवाच्यं ब्रह्माभवत्तयतिरेफेणाभावान्नामरूपविकारस्य, तस्मात्त- ब्रह्म सत्यमित्याचक्षते । ब्रहाविदोऽस्ति नास्तीत्यनमनः प्रकृतस्तस्य मतिया .चनविपय एतदुक्तमात्माऽकामयत यहु स्यामिति । स यथाका चाऽऽकाशा- दिकार्य सत्यदादिलक्षणं सृष्ट्वा वदनु मविश्य पश्यञ्ण्यन्मन्यानो विजानन्य. हमवत्तस्मात्तदेचेदमाकाशादिकारणं कार्यस्थ परमे व्योमन्हृदयगुहायां निहित क. प. म. द. 3. 'ते म । ३ स. ग. , म. मत । - --- ·८० आनन्दगिरिकृतिटीकासंचलितशांकरभाष्यसमैता-[२ ब्रह्मवल्ल्यध्याये- तत्प्रत्ययावभासविशेपेणोपलभ्यमानमस्तीत्येवं विजानीयादित्युक्तं भवति । तदेतस्मिन्न ब्राह्मणोक्त एप श्लोको पत्रो भवति । यथा पूर्वेष्यन्नमयाघात्म- प्रकाशकाः पञ्चस्यप्येवं सर्यान्तरतमात्मास्तित्वप्रकाशफोऽपि मन्त्रः कार्यद्वारेण भवति ॥ इति श्नीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करमगयतः कृतौ तेत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पठोऽनुवाकः ॥ ६॥ तत्सत्यमित्याचक्षत इत्यस्योपपत्तिमाह--यरमादिति । पदानि व्याख्याय प्रकृता नुप्रश्ननिराकरणे प्रकरणम्य तात्पर्य सोऽकामयतेत्यादेर्दर्शयति-अस्ति नास्तीत्या. दिना । तस्या बुद्धिगुहाया: प्रत्यया अहं कर्ता भोकेन्यादयस्त एयावभासविशेषास्त. ज्यमानं विशिष्टंम्य विषयत्वेऽपि स्वरूपस्याविषयत्वादित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यभीमकरभगवच्छिम्यानन्दज्ञानविरचितायो तेत्ति- रायोपनिषध्यारभायटोकाया द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ अय प्रापल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाका । असद्दा इदमम्र आसीत् । ततो वै सदजायत । तदा- मान५ स्वयंमकुरुत । नस्माचत्सुकतमुच्यत इति । असद्वा इदमन आसीत् । असदिति व्याकृतनामरूपविशेषविपरीतरूपमविकृतं ब्रह्मोच्यते । न पुनरत्यन्तमेवासद । न घसतः सजन्मास्ति । इदमिति नामर पविशेपट्या कृतं जगदग्ने पूर्व मागुत्पत्तेर्बौवासच्छन्दवाच्यमासीत् । ततोऽ. सतो वे सत्मविभक्तनामरूपविशेपमजायतोत्पन्नम् । कि ततः प्रविभक्त कार्य- मिति पितुरिव पुत्रो नेत्याह । तदसच्छन्दवाच्यं स्वयमेवाऽऽस्मानमेवाकुरुत कृत्तवत् । यम्मादेयं तम्मात्तद्रव सुकृतं स्वयं फय्च्यते । स्वयं कर्तृ ब्रह्मेति मासिद्ध लोके । सर्वकारणत्वात् । यस्मादा स्वयमकरोल्स सर्वात्मना सम्मा- स्पुण्यरूपेणापि तदेव ब्रह्म कारणं सुकृतयुच्यते । सर्पयाऽपि तु फल संयन्यादि- कारणं सुकृत शब्द वाच्यं प्रसिद्ध लोके । यदि याऽन्यत्सा प्रसिदिनित्ये घेत. नवस्फारणे सत्युपपद्यते । तस्मादस्ति तल सुकृतमसिद्धः । १ न... 'धर्मस्य।

·७ समोऽनुवाका तैत्तिरीयोपनिषत् । सुकृतमिति । क्तप्रत्ययः मुष्ठु क्रियत इति कर्माभिधायकोऽपि च्छान्दस्या प्रक्रियया सुष्ठ करोतीति कर्तरि व्याख्यातः । इतश्चास्ति । कुतः । रसत्वाद । कुलो रसत्वमासिद्धिह्मण इत्यत आह- य तत्सुरतम् सो वैसः। रस ह्येवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को ह्येवान्यात्कः पाण्यात् । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । एप टेवाऽऽनन्दयाति । यदै तत्सुकृतम् । रसो चै सः । रसो नाम तृप्तिहेतुरानन्द फरो मधुराम्ला- दिः प्रसिद्ध लोके । रसमेवायं लब्ध्वा मायानन्दी सुखी भवति । नासत आनन्दहेतुत्वं दृष्ट लोके । वाह्यानन्द साधनरहिता अप्यनीहा निरेपणा प्रा. ह्मणा वाह्यरसलाभादिष सानन्दा दृश्यन्ते विद्वांसो नूनं नव रसस्तेपाम् । सस्मादस्ति तत्तेपामानन्दकारणं रसवहह्म । इतम्यास्ति । कुतः । पाणनादि. क्रियादर्शनाद । अयमपि दि पिण्डो जीवतः माणेन माणित्यपानेनापानिति । एवं वायवीया ऐन्द्रियफाय चेष्टाः संहतः काकरणनिर्दमाना दृश्यन्ते । तचैकार्थवृत्तित्वेन संहननं नान्तरेण चेतनमसंहनं संभवति । अन्यत्रादर्शनात् । तदाह-ययादि । एप आयाशे परमे व्योम्नि गुहायां निहित आनन्दो न स्थान भरेको ह्येव लोकेऽन्यादपानचेष्टा कुर्यादित्यर्थः । कर पाण्यात्माण घा कुर्यात्तस्मादस्ति तद्ब्रह्म । यदाः कार्य करणाणनादियास्तस्कृत एच घाऽऽनन्दो लोकस्य । कुतः । एप हेच पर आमाऽऽनन्दात्यानन्द यति सुखयति लोकं धर्मानुरूपम् । स एवाऽऽत्पाऽऽनन्दरूपोऽविद्यया परिचितो विभाव्यते प्राणिभिरित्यर्थः । मयामय हेतुन्यातिदावदु पोरस्ति तब्रह्म । सह- रत्वाश्रयणेन ह्यभयं भवति । नासटूस्त्याश्रयणेन भय निवृत्तिरुपपद्यते । एकार्थवृत्तित्वेनेति । एकप्रयोजनसाधनस्वेन परम्परायत्ततेत्यर्थः । अन्यत्रेति । गृहप्रासादादिप स्वतन्त्रं गृहापनारम्य स्वामिनमन्तरेण संहननस्यादर्शनात्वार्य करणा- । १. प. र. ४. 'पंकार' । १ स. प. 12. पंख. ग. . छ. उ. कार्यकार:

·८२ आनन्दगिरिकृतीफांसंवलितशीकरभाष्यसमेता-२ ब्रमपरस्यध्याय- तेऽपि विलक्षणः स्वामी शरीरोपचयादिमिरुपचयादिरहितोऽवगम्यते । स च खेत- नत्वेन भेदाभावाइसवेति तदस्तित्वसिद्धिरित्यर्थः । - कयमभयहेतुस्वमित्युच्यते- यदा वैप एतस्मिन्नदृश्पेऽनात्म्येऽनि- रुनेऽनिलयनेयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोमयं. तो भवति । यदा हेवैप एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । तत्त्वे भयं विदु- पोऽभन्वानस्य । तदप्येप श्लोको भवति ॥ । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मपल्ल्यध्याय सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७॥ भदा शेष यस्मादेष साधक एतस्मिन्ब्रह्मणि किविशिष्टेऽदृश्ये, दृश्यं नाम द्रष्टव्य विकारो दर्शनार्थत्वाद्विकारस्य । न दृश्यमदृश्यमविकार इत्पर्यः। एतस्मि- मध्येऽविफारेऽविषयभूतेऽनात्म्येऽशरीरे यस्माददृश्यं तस्मादनात्म्यं यस्माद- नात्म्यं तस्मादनिरत्तम् । विशेषो हि निरुच्यते । विशेषश्च विकारः । अवि- कारं च ब्रह्म । सर्वविकारहेतुत्वात्तस्मादनिरुक्तम् । यत एवं तस्मादनिलयन निलयन नीड आश्रयो न निलयनमनिलयनमनाधार तस्मिन्नेतस्मिन्नदृश्येऽना- स्येऽनिरुक्तेऽनिलयने सर्वकार्यधर्मविलक्षणे ब्रह्मणीति वाक्यार्थः । अभप. मिति क्रियाविशेषणम् । अभयामिति या लिङ्गान्तरं परिणम्यते । प्रतिष्ठा स्थितिमात्ममा विन्दते लमत्ते । अथ तदा स तस्मिनानात्वस्थ भयहेतोरवि. धाकृतस्यादर्शनादमयं गतो भवति। स्वरूपमतिष्ठी ह्यसौ यदा भवति तदा नान्य. पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अन्यस्य मन्यतो मयं भवति नाऽऽमन एवाऽऽत्मनो भयं युक्तम् । तस्मादात्मघाऽऽत्मनोऽभयकारणम् । सर्वतो हि निर्भया ब्राह्मणा दृश्यन्ते सरभु भयहेतुषु तधायुक्तमसति भयत्राणे नमणि।

·। ७ सचमोऽषाफः] तैत्तिरीयोपनिषत् । तस्मातेषामभयदर्शनादस्ति तदभयकारणं ब्रह्मेति । कदाऽसापभयं गतो भवति साधको घदा नान्यत्पश्यत्यात्मनि चान्वरं भेदं न कुरुते तदाऽभयं गतो भव- तीत्यभिमायः । यदा पुनरविद्यावस्थायां हि यस्मादेपोऽविद्यावानविषया प्रत्युपस्थापितं परंतु तैमिरिकद्वितीयचन्द्रवत्पश्यत्यात्मनि चैतस्मिन्यमणि उद- पि, अरमल्पमप्यन्तरं छिद्रं भेददर्शनं कुरुते । मेददर्शनमेव धन्तरकरणमल्पमपि भेदं पश्यतीत्यर्थः । अथ तस्माद्भददर्शनाद्धेतोरस्य भेददर्शिन आत्मनो भयं भवति । तस्मादात्मैवाऽऽत्मनो भयकारणमविदुपस्तदेतदाह । तद्ब्रह्म त्यैव भयं भेददर्शिनो पिदुप ईश्वरोऽन्यो मत्तोऽहमन्यः संसारीत्येवं विदुषो भेददृष्टमी- श्वराख्यं तदेव ब्रह्माल्पमप्यन्तरं कुर्वतो भयं भवत्यैकत्वेनामन्यानस्य । तस्मा- द्विद्वानप्यविद्वानेवासौ योऽयमेकमभिन्नमात्मतत्त्वं न पश्यत्युच्छेदहेतुदर्शनाद्धय- च्छेद्याभिमतस्प भयं भवति । अनुच्छेद्यो गुच्छेदहेतुस्तैनासत्युच्छेदहेतोवुच्छेये न तदर्शनकार्य भयं युक्तम् । सर्वं च जगद्भयबदृश्यते । तस्माजगतो भयद- नादम्यते नूनं तदस्ति भयकारणमुच्छेदहेतुरनुच्छेद्यात्मकं यतो जगदिभे. तीति । तदेतस्मिन्नप्यर्थ एप लोको भवति ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यगोविन्दभगवा पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छ. करमगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये सचमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ दासोऽहं तस्य देवस्य ममाऽऽराध्यः परमेश्वर इति मेद विद्वान्कथमज्ञ इत्युच्यते तत्राऽऽह -असौ योऽयमिति । यथा चन्द्रभेदं पश्यन्नप्यविद्वानुच्यतेऽतत्त्वदर्शित्वा- त्तयेत्यर्थः । कथं तर्हि. तस्य भयसमावनेत्यत आह-उच्छेदेति । संहर्ता हि परमे. श्वरो मा संहरिष्यति नरके वा निक्षेप्यतीति पश्यतो मयं भवतीत्यः । ब्रह्मवोच्छे- दहेतुः कुत इत्यत आह-अनुच्छेद्यो होति । उच्छेदहेतोरप्युच्छेद्यत्वेऽनवस्थान- सङ्गानित्यत्वं वक्तव्यं तच्च ब्रह्मणो नान्यस्य संमान्यत इत्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिनाजकाचार्यश्रीमठकरभगवच्छिध्यानन्दज्ञानविरचितायां सैत्ति- रायोपनिषच्छांकरभाष्यटीकायां द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याय सहामो नुवाकः ॥७॥ १३. ख. ग. 'स्तमास । २ क. स ग. प. ६. छ. ट . 'तावनुच्छेदो त । ३ म.. म... 'ग्मत्प्रेमा'।

·८४ आनन्दगिरिलतमीकासंघल्तिफरमायसमेता- २ सयध्याये-- अय महापरण्यायेऽमोग्नुपार । जीपाऽस्माद्वातः पवते । भीपो- दैति सूर्यः। श्रीपाऽस्मादग्निश्चे- न्युश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । भीषा भयेनास्माद्वातः पवते । भीपादेति सूर्यः । भीपाऽस्मादग्निचन्द्रश्च । मृत्यर्धावति पञ्चम इति । वातादयो टि महासः स्वयमीश्वरा सन्तः परना. दिपायेंयायामबहुलेपु नियना वर्तन्ते । तद्युक्तं प्रशाम्तरि सत्यन्यस्मिन्निय- मैन तपा मवर्तनम्। तपादस्ति भययारणं तपा प्रशस्त ब्रह्म । यतस्ते भृत्या इव राज्ञोऽस्माद्रामणो भयन मवर्तन्ते । तच्च भयफारणमानन्दं ब्राह्म । सपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । तस्यास्य ब्रामण आनन्दम्यैपा मीमांसा विचारणा भवति । फिमानन्दस्य भीमाम्यमित्युच्यते । विमानन्दो विषयविपपिसन्धजनितो लौविकानन्दव- दाहासिस्वाभाविक इ पेवयंपाऽऽनन्दस्य मीमांसा । तच्च मयारण ब्रह्माऽऽनन्-रूपमुक्त यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति । तथाऽs. नन्दश्च लोके जन्य प्रसिद्धम्तो विचारमारमते--तस्यास्येत्यादिना । त लौषिक आनन्दो वाहयात्मिसाधनसंपत्तिनिमिच उ.कृष्टः । स य एप निदिश्यते ब्रह्मानन्दानगमार्थम् । न हि प्रसिद्धनाऽऽनन्दन व्यार. चिपय बुद्धिगम्य थानन्दोऽनुगन्तु ३क्यते । लौरिकोऽप्यानन्दो ब्रह्मानन्द स्पब मानाऽविद्यया तिरस्त्रियमाणे विज्ञान उत्कृप्यमाणाया चाचिद्यायां प्रमादिभिः कर्मवशायमारिजानं विषयाटिसाधनसवन्यपशाच विभाव्यमानश्च लोऽवस्थितो सैवियः पयते। स एवाविद्याकामार्मापण मनुष्यगन्ध. _युत्तरात्तरभूमिकामहनधि छानियम यक्षी विधाप्यते शतगुणोत्तरोत्क पण यावद्धिरण्यगर्भस्य ब्रह्मण आनन्द इति । ब्रह्मानम्य मीमामा प्रस्तुना किमर्थम्ताह सार्वभौमानन्दाद्युपन्या मस्तनाऽऽह- सौरक इत्यादिना । लोक आनन कचन्याष्ठा पाठ सातिशयत्वात्परि- माणवरिति ब्रह्मानन्दानुमानायों लोकोप-यास इत्यर्थ । विपयेभ्यो व्यावृत्ता व्याव- ·८ अष्टमोऽनुवाकः ] तैचिरीयोपनि पत् । ૮૫ सविषया अविषयग्रमात्मकत्वदर्शिनस्तत्रुद्धिगोचर इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण ब्रह्मानन्दा- नुगममाह-लौकिकोऽपीत्यादिना । निरस्ते त्वविधाकृते विषयवियिविभागे विद्यया स्वाभाविकः परिपूर्ण एक आनन्दोऽद्वैती भवतीत्यतम विभाययिष्य नाह- युवा स्यात्साधुर्यवाऽध्यायकः । आशिष्ठो दृढिष्ठ बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुप आनन्दः । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः (१)। स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देव- गन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः। स एकः पितृणां चिरलोकलोकानामा- नन्दः । श्रोत्रियस्य चामिहनस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकले कानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः (२)। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । युवा प्रथमच याः । साधुयुवेति राघवासौ युवा चेनि यूनो विशेषणम् । युवाऽप्यसाधुर्भवति साधुरप्ययुवाऽतो विशेषणं युवा स्यामाधुवृषेति । अध्या- यकोऽधीतयेदः । आशिष्ठ भौशास्त॒नमः । ष्ठा हदनमः । बलिष्ठो बलवत्तमः । एवमाध्यात्मिकसाधनसंपन्नः । तम्ययं पृषिच्युरी सर्या वित्तस्य वित्तेनोपभोग- १८. छ. मागुतमः । २ स. 'तम. शिप्रसारिपु मप्य रुपमतिकवादित्यर्थः।व। .

·८६ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेता-२ प्रमहरयध्याये- साधनेन दृष्टानादृष्टार्थेन न कर्मसापनेन संपन्ना पूर्णा राजा पृथिवीपनिरि त्यर्थः । तस्य च य आनन्दः स एको मानुषो मनुष्याणां मकृष्ट एफ आनन्द। ते ये शतं मानुपा आनन्दाः। स एको मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दः । मानुषानन्दा. च्छतगुणेनोत्कृष्टो मनुष्यगन्धर्चाणामानन्दो भवति · मनुष्याः सन्तः फर्मविद्या. विशेषाद्गन्धर्वत्वं प्राता मनुष्यगन्धर्वाः। ते हान्तर्धानादिशक्तिसंपन्नाः सूक्ष्मकार्य. फरणाः । तस्मात्मतिघाताल्पत्वं तेषां वंद्वमतियातशक्तिसाधनसंपत्तिथ । ततोs- भविहन्यमानस्य प्रतीकास्यतो मनुष्यगन्धर्षस्य स्थापित्तप्रसादः । तत्मसादवि. शेपासुखविशेपाभिव्यक्तिः । एवं पूर्वस्याः पूर्वस्या भूमेरुत्तरस्यामुत्तरस्या भूमौ मसादविशेषतः शतगुणेनाऽऽनन्दोत्कर्ष उपपद्यते । प्रथम स्वकामहताग्रहणं मनुष्यविषयभोगकामानभिहतस्य श्रोत्रियस्य मनुष्यानन्दाच्छतगुणेनाऽऽनन्दो. स्कर्षों मनुष्यगन्धर्चेण तुल्यो वक्तच्य इत्येवमर्थम् । साधुयुवाऽध्यायफ इति थोत्रियस्थाजिनत्वे गृह्यते । ते ह्यविशिष्टे सर्वत्र ! अकामहतत्वं तु विपयोक पापकर्पतः सुखोत्कर्पापकर्षाय विशेष्यते । अतोऽकामद्दतग्रहणम् । तद्विशेषतः शवगुणसुखोकॉपलब्धेरकामहतत्वस्य परमानन्दमाप्तिसाधनत्वविधानार्थम् । व्याख्यातमन्यत् । देवगन्धर्वा जातित एव । चिरलोकलोकानामिति पितृणां विशेषणम् । चिरकालस्यापी लोको येषां पितृणां ते चिरलोकलोका इति । आजान इति देवलोफस्तस्मिन्नाजाने जाता आजानजा देवाः स्मातकर्मविशे. पतो देवस्थानेषु जाताः। मनुष्यगन्धर्षानन्दस्योत्कृष्टत्वे निमित्तमाह--ते ह्यन्तर्धानादीति । प्रथममकामहता. ग्रहणस्य तात्पर्यमाह-मयममिति । यदि प्रथमपर्याय एवाकामहतो गृह्येत तदा तस्यैव सार्वभौ मानन्देन तुल्य आनन्दः स्यातदा च व्याघातो भवेत् । मानुपानन्दे नि:स्पृहो मानुपानन्दमोगमोगी बति। ततो मनुष्पगन्धर्षानन्देन तुल्पमानन्दं तस्य दर्शयितुं प्रथम- पर्याय तद्ग्रहणमित्यर्थः । अयुजिनावमापावं यथोक्तकारितामाटालम्पत इत्यर्थः । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देवानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शनं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । म स 'न्दविरोधाद्भोग ।

·وا २ अष्टमोऽनुवाकः] वैत्तिरीयोपनिपत् । एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकाम- हतस्य । ते ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः (३)।श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतैरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामह- तस्य । ते ये शतं बृहस्पतैरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः । श्रोत्रियस्पचाकामहतस्य । ते ये शतं प्रजापतरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्प (४)। कर्मदेचा ये वैदिकन फर्मणाऽग्निहोत्रादिना फेवलेन देवानपियन्ति । देवा इति त्रयस्त्रिंशद्धविर्भुजः । इन्द्रस्तपा स्वामी । तस्याऽऽचार्यों बृहस्पतिः। प्रजा. पतिविरात्रैलोक्यशरीरो ब्रह्मा समष्टिव्यष्टिरूपः संसारमण्डलव्यापी । यत्रत आनन्दभेदा एकतां गच्छन्ति । धर्मश्च तन्निमित्तो ज्ञानं च तद्विषयमकामहतत्व च निरतिशय यन स एष हिरण्यगों ब्रह्मा। तस्यैप आनन्दः श्रोत्रियेणानि- नेनाकामहतेन च सर्वतः प्रत्यक्षमपलभ्यते । तस्मादेतानि त्रीणि साधनानी- स्यवगम्यते | सत्र श्रोत्रियावाजिनत्वे नियते अकामहतत्व तूत्कृष्पत इति मकृष्टसाधनताऽवगम्यते । तस्याकामहतत्वाकर्षतधोपल-पमानः श्रोत्रियनत्यसो ब्रह्मण आनन्दो यस्य परमानन्दस्य मात्रकदेशः । "एतस्यैवाऽऽनन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपगीवन्ति " इति श्रुत्यन्तरात् । स एष आनन्दो यस्य मात्रा समुद्राम्मस इच विमुपः भविभक्ता यकता गता स एप परमानन्दः स्वाभाविकोऽतत्वादानन्दानन्दिनाधाविभागोऽत्र । प्रयस्त्रिंशत्- अष्टौ यसष एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदिल्या इन्द्रः प्रमापतियेति । ११ 'टिरू ।२६ रूपस।

·८८ आगन्दगिरिकुटटीकाकलितापरभाष्यसमेता-२ महापल्ल्यध्याये-- यद मीमांमारच्या तम्य निरतिशयानन्दम्य सिद्धौ वाक्यतात्पर्य दर्शयितुमाह- तस्याकामहतत्वेति । तस्य ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्याऽऽनन्दस्तदुपासकप्रत्यक्षो यस्य मात्रा स एप परमानन्द. स्याभाविक इति संबन्धः। हिरण्यगर्भानन्दस्य मात्रात्वे श्रुत्यन्तरं प्रमा. गयीत--एतस्यवेति । न केवलं हिरण्यगर्भानन्द एव माना यश्च प्रागुपन्यस्तः सार्व. भीमाद्यानन्दः स एप यस्य मात्रा प्रविमत्ता नानात्वमापन्ना सती यत्र निरतिशयानन्देऽ. कामहत्तनमविप्रत्यक्षे कैवल्य एमा गते ति योनना । अकामहतप्रत्यक्षवाभिधानाद- प्राधि निरस्यत्ति-आनन्दानन्दिनीयति । प्रत्यक्षत्वामिधानमज्ञानसंशयादिव्यवधाना. भावाभिप्राय न तु विषयविपयिभावाभिप्रायम् । अदृश्येऽनात्म्य उदरमन्तरं कुरुत इत्यादिना निषेयादित्यर्थः । तदेतन्मीमांसाफलमुपसंहियते- स यश्चायं पुरुपे । यथा- सोयादित्ये । स एकः स यथायं पुरुष इति । यो गुहायां निहितः परमे न्योन्याशिादिफार्य 'सृष्ट्वाऽन्नमयान्तं नदेवानुभविष्टः स य इति निर्दिश्यते । कोऽसावर्य पुरुपे । यश्वासावादित्य यः परमानन्दः श्रोत्रियमत्यक्षो निर्दिष्टो यस्यैकदेशं ब्रह्मादीनि भूतानि मुसार्हाण्युपजीवन्ति स यच मात्रादित्य इति निर्दिश्यते । स एको भिन्न- मदेशस्थघटाकाशाकाकत्ययत् । ननु तन्निर्देशे स यश्वायं पुरुष इत्यविशेषतोऽ. ध्यात्म न युक्तो निर्देशो यथार्य दक्षिणेक्षनिति तु युक्तः प्रसिद्धवाद । न पराधिकारात् । परो छात्माऽत्राधिकृतोऽदृश्येऽनात्म्ये भीपास्माद्वातः पयते सेपाऽऽनन्दम्य मीमांसेति । न ह्यकरपाद कृतो युक्तो निर्देष्टुं परमात्माविज्ञानं च विवक्षितम् । तस्मात्पर एय निर्दिश्यते स एक इति । नन्यानन्दस्य मीमांसा प्रकृता तस्या अपि फलमुपसंहर्तव्यम् । अभिन्नः स्वाभाविक आनन्दः पर- मात्मैव न विषयविपर्यिसंयन्यजनित इति । ननु तदनुरूप एवायं निर्देशः स पश्चार्य पुरुपे यशासाचादित्ये स एक इति मित्राधिकरणस्यविशेपोपमर्दैन । नन्येवमप्यादित्यायशेषग्रहणमनकाम् । उत्कर्षापकर्षापोदार्थत्वात् । देतस्य हि मूर्तीमूर्तलक्षणस्य पर उत्कर्ष सवित्रभ्यन्तर्गतः स चेत्पुरुपगतविशेपोपम- देन परमानन्दपपेक्ष्य समो भयति न फधिदुत्फऽपको वा नो गति गत- पेत्यभयं प्रतिष्ठा विदना इत्य१पनम् ।

·- । ८ भटमोऽनुवाक: ] तैत्तिरीयोपनिपत् । ६९ मीमांसया निरतिशयानन्दं ब्रह्मोस्तीति निर्धारितम् । तस्याकामहतप्रत्यक्षवाभिधा. नादभेदसिद्धिः । न हि परानन्द. परस्य प्रत्यक्षो भवति । तस्मानिरतिशयानन्दवी. कत्वं भीषम्य ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रान्तं मीमाप्तया च सिद्धमुपहियत इत्यर्थः । आदित्यग्रहणस्याऽऽधिदैविकोपाधिलक्षणार्थस्याविवक्षितत्वं दर्शयितुं चोयमुद्भावयति- नन्विति । य एग एतस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्वायं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषः ॥ इत्यादी श्रुत्यन्तरे मण्डलस्यस्य दक्षिणाक्षिस्नेक्यस्य प्रतिद्धनादिहाप्यादित्यस्नैपनि दाक्षिणासिग्रहणं युक्तमित्यर्थः । अध्यात्ममधिदैवतं च लिङ्गात्मोपासनविवक्षाया तथा स्यात्नेह तद्विवक्षितमित्याहन परेति । य एंव निद्धातुनिरतिशयानन्ट उस्कृष्टो. पाघौ प्रतिविम्वितः स एव निकृष्टोपाधौ शिरःपाण्यादिमति पुरुपे प्रतिविम्बित इति परमानन्दमपेक्ष्य समत्व विशिष्टयोः स्वभावगं विवक्षितमित्यर्यः । अस्ति नास्तीत्यनुभश्नो व्याख्यातः । कार्यरसलाभमाणनाभयमतिष्ठामय- दर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येव तदाकाशादिकारणं ब्रह्मेत्य पाकृतोऽनुप्रश्न एकः, द्वाप- न्यावनुपश्नी विद्वदविदुपोर्बह्मप्राप्त्यमाप्तिविषयौ तत्र विद्वान्तमश्नुते न सम. श्नुत इत्यनुमश्नोऽन्त्यस्तदपाकरणायोच्यते । मध्यमोऽनुप्रश्नोऽन्त्यापाकरणादे- वापाकृत इति तदपाकरणाय न यत्यते । वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरमन्यमवतारयति---अस्ति नास्तीति । संदिग्धं सप्रयोजन प विचारमर्हति । सय एवंवित् । अस्माल्लोकात्त्य । एतम- नमयमात्मानमुपसंकामति । एतं प्राणमय- मात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमु- कामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंका- मति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामति । स यः कचिदेवं ययोक्तं ब्रह्मोत्सृज्योत्कर्षापकर्षमद्वैतं सत्यं ज्ञानमनन्तम- स्मीत्येवं घेत्तीत्येवंचित् । एवंशब्दस्य मकृतपरामर्शार्थत्वात् । स किम् , अस्माल्लोकात्मेत्य दृष्टादृष्टेष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकस्तरमादस्माल्लोकात्मेत्य प्रत्यावृत्य निरपेक्षो भूत्वैतं यथाव्याख्यातपन्नमयमात्मानमुपसंक्राति विषय- जातमन्नमयापिण्डात्मनो व्यतिरिक्तं न पश्यति सर्व स्थूलभूतमन्नमयमात्मानं स.म. झास्मीति । २. एवं विद्यापिर। ३ ख, छ, य, 'यहेतु।

·९० थानन्दगिरिकृतटीकासंघरितांपरभाष्यसमेता-[२मावल्यध्याये- पश्यतीत्यर्थः । ततोऽभ्यन्तरमेतं प्राणमयं सर्वान्नमयात्मस्थमविमक्तम् । अधेतं मनोमयं विज्ञानमयमानन्दमयमात्मानमुपसमामति । अयादृश्येऽनारम्पेऽनिरुते ऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । तत्रैतचिन्त्यम् । कोऽयमेषवित्कयं वा संनामतीति । विपररमादात्मनोऽन्यः सप्रमणकर्ता पविभक्त उत स एवेति । किं ततः, यद्यपः स्पान्छुत्तिविरोपः । ॥ तस्यका सदेवानुमाविशव "" अन्योऽसायन्योऽहमस्मीति । न स वेद " "एकमेवाद्वि. सीयम् "" तत्त्वमसि " इति । अयं स एवाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंकाय. तीति, कर्मकर्तृत्वानुपपत्ति । परस्यैव च ससारित्वं पराभावो या । याम. यथा माप्तो दोषो न परिहते शक्यत इति व्यर्था चिन्ता । अथान्यतरस्मिन्पसे दोपामासिस्तृतीये पा पक्षेऽदुष्टै स एव शालार्थ इति व्ययैव चिन्ता न तनि. (रणार्थत्यात्सत्यं मातो दोपो न शक्य. परिह मन्यतरस्मिस्तृतीये वा पोऽ. दुष्टेऽवधृते पर्था चिन्ता स्यान्न तु सोऽवधृत इति तदवधारणार्यस्यादर्यवत्ये. पेपा चिन्ता । सत्यमर्थवती चिन्ता । शाखावधारणार्थत्वात् । चिन्तयसि घ स्वं न तु निणेप्यास, किं न निणेतव्यमिति वेदवचनं, न, कथं तर्हि बहु- भविपक्षत्यादेफत्ववादी त्य, वेदार्थपरत्वाद्वहयो हि नानात्ववादिनो वेदवा. हास्त्वत्मतिपक्षा अतो ममाऽऽशङ्का न निणेयसीत्येतदेव से स्वस्त्ययन यन्मामेकयोगिनमनेफयोगिवहुमतिपक्षमारय । अतो जेष्यामि सर्वानारभे घ चिन्ताम् । अन व करिम-पो को दोप को पा लाम इत्याह --कि तत इति । उमय- प्रानुपपत्ति संशयकारणमाह- यथन्यः स्यादिति । चोधमुखेन सशयव्यावृत्ति प्रयो- ननमाह-याभ ययेत्यादिना । एतदेव मम विचारारम्मकस्य स्वस्त्ययन क्ल्याण यन्मामे त्वयादिन स्वमात्म चूपेऽमतिपन्नवस्तुपादित्याने त्ववादिनोऽप्येकाय वस्तुन समतत्वादनेकवस्तुवादिनश्च बहव प्रतिपक्षा सन्ति ममेत्यर्थतोऽपि कल्याणमनेक्त्यस्या- न्योन्याश्रयादिदोपदुष्ट वारपूर्वपक्षनिराकरणेन सिद्धान्तोपपत्तेश्चेत्यर्ध । स एव तु स्यात्तद्भावस्य विवक्षितत्वात् । तद्विज्ञानेन परमात्मभावो शत्र विवक्षितो ब्रह्मविदामोति परमिति । न ह्यन्यस्यान्यभावापत्तिरुपपद्यते । ननु तस्यापि तद्भावापचिरनुपपन्नैव । न । अविधाकृततादात्म्यापोदार्थस्यात् । यादि ग्रह्मविद्यया स्वात्मप्राप्तिरुपदिश्यते साऽविद्याकृतस्यान्नादिविशेषात्मन आत्म- स्वेनाध्यारोपितस्यानात्मनोऽपोहार्था । कथमेवमर्थताऽवगम्यते। विद्यामानोपदे शान् ! विधायाय दृष्ट कार्यमविद्यानिष्टत्तिस्तचे विधामाप्रमात्मप्राप्ती साधना ·८ भष्टमोऽनुषाकः] सैत्तिरीयोपनिषत् । मुपदिश्यते । मार्गविज्ञानोपदेशवदिति चेत्तदात्मत्वे विद्यामाप्रसाधनोपदेशोs- हेतुः । कस्मात् । देशान्तरमाप्ती मार्गविज्ञानोपदेशदर्शनात् । न हि ग्राम एव गन्तेति चेत् । न । वैधात् । तत्र हि ग्रामविषय विज्ञानं नोपदिश्यते तत्मा- प्तिमार्गविपयमेवोपदिश्यते विज्ञानं न तयेह ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेण साधना. न्तरविषयं विज्ञानमुपदिश्यते । उक्तकर्मादिसाधनापेक्षं ब्रह्मविज्ञानं परमाप्ती साध. नयुपदिश्यत इति चेत् । न । नित्यत्वान्मोक्षस्येत्यादिना मत्युक्तत्वात् । श्रुतिश्च तत्सृष्टा तदेवानुप्राविशदिति कार्यस्थस्य तदात्मत्वं दर्शयति । अभयप्रविष्ठोप- पत्तेय । यदि हि विद्यावान्स्वात्मनोऽन्यन पश्यति ततोऽभयं प्रतिष्ठा विन्दत इति स्याद्रयहेतोः परस्यान्यस्याभावात् । विचारारम्भमुपपाच सिद्धान्तमुपक्रमते-स एव तु स्यादिति । औपाधिकभेदभि- नोऽप्येववित्स्वतः पर एव स्यादित्यर्थः । अविद्याध्यारोपिताबहात्वव्यावृत्तिरेय ब्रम' प्राविधिसितेति फलवाक्यस्यैवार्थता कथनवगम्यते न पुनरप्राधप्राधिरित्याह-फया मिति । परिहरति-विद्यामात्रेति । अन्यथाऽप्युपपत्ति शङ्कते-मार्गेति । गन्तुः स्यतो ग्रामस्वाभावेऽपि यया मार्गज्ञानोपदेशः सार्थकस्तथा जीवस्य स्वतो ब्रह्मत्वामा- वेऽपि विद्योपदेशोऽभ्यासद्वारेण ब्रह्मप्राहिहेतुत्वादित्यर्थः । त्वं ग्रामोऽसीति न तत्रो. पदेशः । अत्राभेदोपदेशः प्रतीयतेऽत उपदेशवेपन्यान दृष्टान्तो युक्त इत्याह-न वैधादिति । अन्यस्य चाविद्याकृतत्वे विद्ययाऽवस्तुत्वदर्शनोपपतिस्तद्धि द्वितीयस्य चन्द्रस्य सत्त्वं यदसैमिारेकेण चक्षुष्मता न गृह्यते नैवं न गृह्यत इति चेन्न । समसमाहितयोरग्रहणात् । सुपुप्तेऽग्रहणमन्यासक्तवदिति चेत् । न । सर्वाग्रह" णात् । जाग्रत्स्वायोरन्यस्य ग्रहणात्सत्त्वमेवेति चेत् । न । अविद्याकृतत्वा' जाग्रत्स्यमयोपैदन्यग्रहणं जाग्रत्स्वप्नयोस्तदविद्याकृतमविद्याभावेऽभावात् । यदि विदुषः सकाशादन्य ईश्वरो भयहेतुर्नास्ति का तहिं गतिर्व्यतिरिक्तश्वरदर्शनस्ये. स्थाशङ्कयाऽऽह-अन्यस्य चेति । अस्मितभेदविशिष्पश्चरम्याविद्याकृतत्वे सिध्यात्वे सति विद्यया तत्रावस्तुस्वदर्शनमुपपद्यते । ईश्वरो मम प्रशास्तेति मिय्यतधतस्तस्य मम चैकात्म्यमेव परमार्थमिति विद्वदृष्ट्या विशिष्टस्यासत्त्वमित्यर्थः । दृष्टान्तेन वैषम्य शङ्कते-जैवमिति । यथा चन्द्रकत्वदर्शनाद्वितीयश्चन्द्रो न गृह्यते नैवं ब्रह्म- विदा न गृह्यते व्यतिरिक्तेश्वरः । प्रतिनियतप्रपञ्चावभासस्य मोननादिप्रवृत्त्यनुप- क.अ. 'न्द्रत्याय' । २ क. यदा खमिति ते । म. यदाऽत' । ३ ख.. इ. ८. सुषुप्त । ४८. .श. 'दर्शिना द्विवी'।

·आनन्दागरिकृसटीकासंपरितशाफरभाष्यसमेता- [१ ब्रमबाट्यध्याये- पत्या जीवन्मुत्स्यायन्युपगमात्मपञ्चप्रतिनियमाय नेचराधीनत्यान्युपगमादित्यर्थ । यद्यपि नागरे व्यतिरेकामासदर्शन विदुषा तथाऽपि न तद्भयकारणं न हि मायावी म्ववि- रचित यात्रामाताद्विमेति । अधिदुपोऽपि व्यतिरेक्दर्शन न सदातनमियाह-न सुमेति । मुपुले व्यतिरेक ग्रहणमसत्वसाधर न भवतीत्याह-सुपुप्त इति । यथेषुकार इप्या- सक्तमनस्तया तद्व्यतिरिक्त विद्यमानमपि न पश्यति तथा सुषुप्तेऽपि निरायाससुखास कतया सदपि द्वितीय न पश्यति न स्वभावादित्यर्थ । अन्यासतम्य नव्यतिरिका- दशेनेऽपि तद्दर्शनमेवास्ति सुषु तु न किंचिदज्ञातिपमिति प्रत्ययात्सुग्वस्याप्यात्मता दात्म्या-ज्ञानम्य च व्यतिरिक्तवानिर्वचनादतम्तात्त्विक द्वितीयामावादेवाग्रहणमित्याह-न सर्वाग्रहणादिति । सपुछ चंदनुपलम्भादतत्त्वं तहि जास्वप्नयोरपरम्मावतस्य सत्त्व किन स्यादित्याह-जानादिति । अनात्मादावात्मत्वादिबुद्धिरविद्यान्द्राव एष द्वैतोपष्ठम्मा नोपलम्ममान सत्त्वसाधक मन्यथा शुचिरूप्याटेरपि सत्त्वप्रसङ्गादित्याह-नाविद्यति । सुपुतऽग्रहणमप्यविद्याकृतमिति चेत् । न । स्वाभाविकत्वात् । द्रव्यस्य हि तत्त्वमप्रिक्रिया परानपेक्षत्वात् । विक्रिया न तत्त्वम् । परापेक्षत्वात् । न हि कार- कापेक्ष वस्तुनम्तत्त्व सतो विशेपः कारकापेको विशेपश्च विक्रिया। जाग्रत्स्वम- योश्च ग्रहण विशेष: । यदि यस्य नान्यापेक्ष सरूपं ततस्य तत्त्व यदन्यापेक्ष न तत्तत्यम् । अन्याभावेऽभावान । तस्मात्स्वाभाविकत्वाज्जाग्रत्स्वमवन्न सुपुप्ते विशेषः । पूर्ववाद्याह-सुषुप्त इति । सुपुछे द्वितीयस्याग्रहणमपि व्यरूपाविद्याकृत न तु भेदामावनिवन्धनमतो यदृत सुपुठे सर्वात्मकनाभूतो जीव स्वव्यतिरिक्तममावादेव न पश्यतीति तदसदित्यर्थ । सतोऽपि द्वितीयम्याविद्यावादग्रहणमिति कोऽर्थ । कि মাগশাৰী বাস নাগাল দিবাগগাকাবিনদাৰখান। नाऽऽद्य । प्रागमायम्यानादित्याभ्युपगमात् । न द्वितीय । परैद्वितीयस्याम्वप्रकाश ता. स्याभा-याम्युपगमेनाप्रकाशारोपानभ्युपगमादप्रकाशारोपे च सर्वस्य स्वप्रकाशमहात्म ताया अभ्युपगन्तव्यत्वेनास्मन्समीहितसिद्धिप्रसङ्गात् । न तृतीय इत्याह-न स्वाभा- विकत्वादिति अविकृतम्वरूपावापान नाविद्याकार्यमनागन्तुकत्वादिस्यर्थ । एतत्फुट- यति-द्रव्यस्य होत्यादिना । स-मात्र द्रव्यमुच्यते स्वातन्त्र्यसिद्धयभिप्रायेण नवैश- पिसाभिप्रायेण रियाणवसमवार्यिकारण द्रव्य मानाभावादिनि द्रष्टव्यम् । अविति। यति । विनियामावोपलक्ष्य स्वल्पगनपेक्ष्य सिद्धत्वादित्यर्थ । ग्रहणादिविक्रिया न क घनर 'रणा।

·८ अष्टमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपानपत् । स्वामाविको परापेक्षवात्स्फटिकलौहित्यपदित्यर्थः । यदु कमनपेक्ष्य सिद्धत्वादविक्रिया त्वमिति तत्स्फुटयति~ यद्धीति । येषों पुनरीश्वरोऽन्य आत्मनः कार्य चान्यत्तेपो भयानिवृत्तिर्भयस्यान्यनि- मित्तत्वात्सतश्चान्यस्याऽऽमहानानुपपत्तिः । न चासत आत्मलाभः । सापेक्ष. स्यान्यस्य भयहेतुत्वमिति चेन्न । तस्यापि तुल्यत्वात् । यदधर्मानुसहायीभूतं नित्यमनित्यं वा निमिचमपेक्ष्यान्यद्भयकारणं स्याच(त्, न, तस्यापि तथाभूतस्याऽऽत्महानाभावाद्भयानिचिरांत्महान वा सदसतोरितरेतरापचों सर्वधानाश्वास एव। एवं स्वमते चित्सत्ताव्यतिरिक्तेश्वरस्य मयहेतोरमावादमयं विदुषः संभवतीत्युपपाय द्वतीयकपक्षे तदसंभवमाह-येपामिति । सतोऽन्यस्य स्वरूपे स्थिते नष्टे वा मा भूद्- ध्वंसी व्याघातादनवस्मानाघ । तसत एंव (१) मयस्योत्पादेऽमयप्राप्तिर्मविप्यतीत्याश- वयाऽऽह-न चासत इति व्यतिरिक्तेश्वरस्य सत्तामानेण न भयहेतुत्व किंतु प्राणिकृत- धर्माधर्मायपेक्षस्य मुक्तस्य तु तदमावादमयं भविष्यतीत्याशङ्कय नैतत्साख्येन वाच्यम् । अधर्मादेरपि सतस्तेनात्यन्तासत्त्वानङ्गीकारानेयायिकादिमतेऽपि सनि हेतौ कार्यात्यन्तामा- वस्य दुरवधारणत्वात्तेनापि न वाच्यमित्याह-न तस्यापीति । किन सच्चेदसत्त्वमापद्यते धर्मादिकं तस्मिन्यपि का प्रश्वासस्तस्मात्स्वभाववैपरीत्यं सतोऽसत्त्वगमन कस्यापि मते न घटत इत्याह-सदसतोरिति । एफत्वपक्षे पुनः सनिमित्तस्प संसारस्पाविद्याकल्पितत्त्वाददोपः । तैमिरि. फष्टस्य हि द्वितीयचन्द्रस्प नाऽऽरमलामो नाशो वाऽस्ति । विद्याविषयोस्तद्धर्म- स्वमिति चेन्न । प्रत्यक्षत्वात् । विवेकाविधको रूपादिवत्प्रत्यक्षाबुपलभ्येते अन्त:- फरणस्यो । न हि रूपस्य प्रत्यक्षस्य सतो द्रष्ट्रधर्मत्वम् । अविद्या च स्वानुभः येने रूप्यते मूढोऽहमविविक्तं मम विज्ञानमिति । तथा विद्याविवेकोग्नुभूयते । उपदिशान्ति चान्येभ्य आत्मनो विद्यां धाः । तथा चान्येऽवधारयन्ति । तस्मानामरूपपक्षस्यैव विद्याविध नामरूपे च नाऽऽत्मघाँ। "नामरूपयोनि हिता ते यदन्तरा तहह्म" इति श्रुत्यन्तरात् । ते च पुनर्नामरूपे सवितर्यहोराने इव कल्पिते न परमार्यतो विद्यमाने । अभेदे "एतमानन्दमयमात्मानमुप- संक्रामति" इति कर्मफर्तृत्वानुपपत्तिरिति चेन्न । विज्ञानमानत्वात्संक्रमणस्य । न जलूकादिवत्संक्रमणमिहोपदिश्यते किं तर्हि विज्ञानमात्रं संत्रमणथुतेरर्यः । १. ग. 'रात्मानात्मनो '। ३ क. ख. एवाभ'1३ क... 'न निरू' । ४ प. .. बुद्धा.१५. 'मौ । आकाशोहरे नाम ना'।

·९४ आनन्दगिरिकृतिटीफासंवलितशांकरभाष्यसमेता- २ बसवल्ल्याच्याये- स्वमतं निगमयति-- एकत्यपक्ष इति । भविधाकलितं मयं विद्यया निवर्तत इति पदता विद्याविद्ययोरात्मधर्मत्वमिष्टं ततो धोत्पादविनाशयोर्विकारित्वमनित्यत्वं च प्रस. ज्यतेति शकते-विद्याविषयोरिति । कपितयोविद्याविषयोरात्मनि मयाम्यहेतुत्व. संभवान्नाऽऽत्मधर्मत्वे प्रमाणमस्ति प्रत्युत घेदत्याद्रूपादिवदात्मधर्मत्वं नास्तीत्यनुमातु श- क्यत इत्याह---न प्रत्यक्षत्यादिति । चिन्मावतन्याऽनादिरनिर्वाच्याऽविद्याऽन्तःकरण- रूपेण परिणमते तच्चान्तःकरणं तामससात्त्विकावस्याभेदेन भान्तिसभ्यतानाकारेण परि. पामते तस्मिन्प्रतिविम्बितधिद्धातुः स्योपाधिधर्मेणैव भ्रान्तः सम्यादीति च व्यवाहियते न तत्त्वतो विद्याविद्यावत्त्वमित्याह-ते च पुनरिति । उक्तन्यायेन ब्रह्मवित्तत्वतो प्रभामिन इत्युक्तम् । तन परोक्तमुद्राव्य निरस्पति-अभेदे, एतमित्यादिना । नाऽऽनन्दमयः परमात्मा न च तत्र प्रवेशः संक्रमण कित्वविषयब्रह्मात्मताज्ञाने. नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मतया भ्रान्तिगृहीतस्यातिक्रमणं वायोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । ननु मुख्यमेत्र संक्रमणं श्रूयत उपसंक्रामती ती ति चेत् । न । अन्नम- येऽदर्शनात् । न ममयमुपसंक्रामतो वाद्यादस्माल्लोकाजलूकावरसंक्रमणं दृश्य- तेऽन्यथा वा । पनौमयस्प बहिनिर्गतस्य विज्ञानमयस्य बापुनः प्रत्यावृत्त्याss. स्मसंक्रमणमिति चेत् । न । स्वात्मनि क्रियाविरोधादन्योऽन्नमयमन्यमुपसंक्रा- मतीति प्रकृत्य मनोमयो विज्ञानमयो वा स्वात्मानमेवोपसंक्रामतीत विरोध: स्पात् । तथा नाऽऽनन्दमयस्याऽऽत्मसंक्रमणमुपपद्यते । तस्मान प्राप्तिः संक्र. मणं नाप्यन्नमयादीनामन्यतमकर्तृक पारिशेप्यादन्नमयाघानन्दमयान्तात्मव्य- तिरिक्तकर्तृकं ज्ञानमात्र च संक्रमणमुपपद्यते । ज्ञानमात्रत्वे चाऽऽनन्दमयान्तः श्यस्यैव सर्यान्तरस्याऽऽकाशाद्यन्नमयान्तं कार्य सृष्ट्वाऽनुपविष्टस्य हृदयगुहामि संवन्धादन्नमयादिष्वनात्मस्वात्मविभ्रमः संक्रमणेनाऽऽत्मविवेकविज्ञानोत्पत्पा विनश्यति । वदेतस्मिन्नविषाविभ्रमनाशे संक्राणशब्द उपते न हान्यया सर्वगतस्याऽऽत्मनः संक्रमणमुपपद्यते । वस्त्वन्तराभावाच्च । न च स्वात्मन एव संक्रमणम् । न हि जलूकाऽऽत्मानमेच संक्राति । तस्मात्सत्यं ज्ञानमनन्त प्रोति यथोक्तलक्षणात्मप्रतिपत्त्यर्थमेव बहुभवनसर्गप्रवेशरंसलाभामयसंक्रम- णादि परिकल्प्यत्ते ब्रह्माणि सर्वव्यवहारविपये न तु परमार्थतो निर्विकल्पे ब्रह्मणि कश्चिदपि विकल्प उपपद्यते । । क. राम पट 'रसमयाभ।

·। ९ नवमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । अन्यथा वेति । नोडे पक्षिप्रवेशवद्वेत्यर्थः । यद्यप्यन्नमये मुख्यं संक्रमणं न संभ- पति तथाऽपि मनोबुद्धचोर्बहिर्विपये प्रवृत्तयोस्ततो व्यावृत्य स्वरूपेऽवस्थानं संक्रमण टं तथा दु.खित आनन्दमयस्य स्वरूपेऽवस्थान संक्रमणं भविष्यतीत्याह-मनोमय- स्येति । स्वरूपावस्थानस्यानागन्तुकत्वात्प्रक्रमविरोधाच्च न तन्मुख्य संक्रमणमित्याह- नेति। ज्ञानमात्रत्वे वा संक्रमणस्य किंफलतीत्यत माह-ज्ञानमात्रत्वे चेति । मुख्यासं. मवे गौणार्थग्रहणं न्याय्यमेवांतोऽधिष्ठानयायात्म्यप्रतिपत्त्या विशिष्टस्वाध्यस्तस्य मापनमेव संक्रमणं फलतीति भावः । इतश्च न मुख्यं संक्रमणमन्वेषणीयमित्याह-वस्त्वन्त. राभावाच्चेति । संक्रमणस्यौपचारिकत्वं व्याख्याय प्रकरणस्य महत्तात्पर्यमुपसंहारच्छ. छेनाऽऽह-तस्मादिति । तदप्येप श्लोको भवति । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि द्वितीये बलवल्ल्यध्यायेऽ- टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ तमेत निर्विकल्पमात्मानमेवं ग्रमेणोपसंक्रम्य विदित्वा न विभेति फुतब- नामयं प्रतिष्ठा विदन्त इत्येतस्मिन्नर्थेऽप्येप श्लोको भवति । सर्वस्यैवास्य प्रकरणस्याऽऽनन्दवल्ल्यर्थस्य संक्षेपतः प्रकाशनायैप मन्त्रो भवति । इति श्रीमत्परमहंसपरिमामकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यश्रीमच्छं. करमगवत. कृतौ तेत्तिरीयोपनिषदि द्वितीये ब्रह्मवल्यध्यायेऽ- प्टमोऽनुषाकः ॥८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमकरभगवछिप्यानन्दज्ञानविरचिताया सति- रायोपनिपच्छाकरभाग्यटीकाया द्वितीये नावल्यध्यायेऽटमोऽनुवाकः ॥८॥ अय मावरल्यण्याये नमोवाका पतो याची निवर्तन्ते । अाप्प मनसा सह । आनन्दं ब्रहणो विद्वान् । न विधेति कुर्तश्चनेति । में वृसत्व' । २ म. 'यस्व' ।

·६६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-२ ब्रह्मवल्ल्यध्याये- • यतो यस्मानिर्विकल्पाययोक्तलक्षणादद्वयानन्दादात्मनो वाचोऽभिधानानि द्रव्यादिसविकल्पवस्तुविषयाणि वस्तुसामान्यानिर्विकल्पेऽदयेऽपि ब्रह्मणि प्रयो. तभिः प्रकाशनाय प्रयुज्यमानान्यप्राप्याप्रकाश्चैव निवर्तन्ते स्वसामर्थ्याद्री- यन्ते । मन इति प्रत्ययो विज्ञानम् । तच्च पत्राभिधानं मत्तमतीन्द्रियेऽप्यर्षे तदर्थे च प्रवर्तते प्रकाशनाय । यत्र च विज्ञानं सन्न वाचः प्रवृत्तिः । तस्मात्स. हैव चाङ्मनसयोरभिधानमत्यययोः प्रवृत्तिः सर्वत्र । तस्माद्ब्रह्मप्रकाशनाय सर्पया प्रयोक्तृभिः प्रयुज्यमाना अपि वाचो यस्मादमत्ययाविपयादनभिषे. याददृश्यादिविशेषणात्सहैव मनसा विज्ञानेन सर्वप्रकाशनसमर्थेन निवर्तन्ते । ब्रह्मण आनन्दं श्रोत्रियस्याजिनस्याकामहतस्य सर्वेपणाविनिर्मुक्तस्याऽऽत्मभूतं विपयविपयिसंपन्धविनिर्मुक्तं स्वाभाषिकं नित्यमविभक्तं परमानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्ययोक्तेन विधिना न विभेति कुतश्चन । निमित्ताभावात् । न हि तस्मा- द्विदुपोऽन्यद्वस्त्वन्तरमस्ति भिन्नं यतो विभेति । अविद्यया यदोदरमन्तरं कुरुते। अथ सस्य • भयं भवतीति युक्तम् । विदुपश्चाविद्याकार्यस्य तैमिरिकह- प्रद्वितीय चन्द्रवन्नाशाद्भयनिमिचस्य न विभेति कुतश्चनेति युज्यते । मनोमये चोदाहतो मन्त्री मनसो ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वात् । तत्र ब्रह्मत्वमध्यारोप्य तत्स्तु- स्पर्ष न बिभेति कदाचनेति भयमा प्रतिपिद्धमिहाद्वैतविपये न बिभेति कुतश्च- नति भयनिमित्तमेव प्रतिपिध्यते । नन्यस्ति भयनिमिचं साध्वकरणं पापक्रिया च । नैवम् । फयमित्युच्यते- एतय ह वा न तपनि । किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । एतं यथोक्तमेवंविदम् । ह वाघेत्यवधारणार्थो । न तपति । नोवैजयति न संतापयति । फयं पुन: साध्वफरणं पापक्रिया च न तपतीत्युच्यते । किं फस्मा- साधु शोभनं कर्म नाकरवं न कृतवानस्मीति पश्चात्संवापो भवत्यास ने मरण- फाले वया किं कस्मात्पापं मपिपिदं कर्मफरवं कृतवानस्मीति च नरफपतना- १.व. 2. ' विपत्म्याः ।

·- ९ नवसोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । -- ९७ त्तांपो भवति । ते एते साध्वकरणपापक्रिये एवमेनं न संपतो यथाऽवि. द्वांस तपतः। कस्मात्पुनर्विद्वांस न तपत इत्युच्यते- स य एवं विद्वानेते आत्मानः स्पृणुते । उभे वैप एते आत्मानः स्पृणते । य एवं वेद । इत्युपनिषत् ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ स य एवं विद्वानेते साध्वसाधुनी तापहेतू इत्यात्मानं स्पृणुते मीणयति वल पति वा । परमात्मभावेनी पश्यतीत्यर्थः । उभे पुण्यपापे हि यस्मादेवमेष विद्वानेते आस्मानमात्मरूपेणैव पुण्यपापे स्पेन विशेषरूपेण शून्ये कृत्वाऽऽ- स्मानं स्पृणुत एव । को य एवं वेद यथोक्तमद्वैतमानन्दं ब्रह्म वेद सस्याऽऽ. स्ममावेन हदे पुण्यपापे नियि अतापके जन्मान्तरारम्भके न भवत इतीयमेवं यथोक्ताऽस्या वल्ल्या ब्रह्मविद्योपनिषत्सर्याभ्यो विद्याभ्यः परमरहस्य, दर्शि- तमित्पर्यः । परं श्रेयोऽस्या निषण्णमिति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीम. करपावतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्ये द्वितीये ब्रह्मवरल्यध्याये नयमोऽनुवाकः ॥९॥ साध्वसाधुनी स्तः प्रकाशेते चेति ARकाशमात्रमात्मनत्यमेव तयो. स्वरूपं ततोऽ. तिरिक्तं यदानपहेतुत्वं नामविशेषरूपं तन्न वस्तु सत्माशान्यत्वेनासवादप्रकाशमा- मत्वाचेत्यभिप्रेत्याऽऽह-स्पेन विशेषरूपेणेति । आवाविया माध्यमाधुरूपेण प्रतिपन्न आसीत् । इदानी ये साध्वसाधुनी ममार्थानर्थहेत् बभूवतुम्ने आत्मवेति ज्ञानेन स्वारमानं साध्वसाधुकरणेन पीणयत्यय लोकदृष्टया नियमाने पुण्यपापे ना प्यते (ति) विद्वान विमतीत्याह-स्पृणुत एवेति ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिमाणकाचार्यधामहरमा परिप्यानन्दानविरचिताया तास- रोयोपनिषष्ठाकरभाष्यटोकाया द्वितीये मनवादपध्याये नवनोऽनुवारः॥६॥ ग..म..स्यद। १३

·९८ बानन्दगिरिकृत्तटीफासवलिसांकरमाध्यसमेता-[ २ मा०९ अनु०]
घालविदिदमेकविशतिरनादरसमयात्माणो व्यानोऽपान आकाशः
पृथिवी पुच्छ५ पविभातिः माणं यजुर्वक्सामादेशोऽधर्धाङ्गिरसा
पुच्छं द्वाविंशतिर्यतः श्रद्धर्तः सत्यं योगो महोऽष्टादश विज्ञानं मियं
मोदः प्रमोद आनन्दो ब्रह्म पुच्छ द्वाविशतिरसनेवाशाविर शतिरस.
स्पोदेश भीषाऽस्मादकपञ्चाशयतः कुतश्चैकादश ।
सह नाववतु ।
सह
नौ
भुनक्तु । सह वीर्य करवा-
बहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विपावहै ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
-
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि द्वितीयो नव-
ल्ल्यध्यायः समाप्तः ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्प
शंकरभगवतः कृती तैत्तिरीयोपनिपद्भाष्ये द्वितीयो
ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाप्तः॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्नीमच्छुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्पश्रीमद्भगवदा-
भन्दज्ञानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिपच्छांकरमाध्यटीकायां द्वितीयो
ब्रह्मवल्ल्यध्यायः समाः॥२॥

·अथ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो अगुवल्ल्यध्यायः । सत्र प्रथमोऽनुवाका . हरिः ॐ। सह नाववतु । सह नौ भुनक् । सह वायं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विदिपावैह । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । । इति शान्तिः। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्माऽऽकाशादिकार्यमन्त्रमयान्तं मृष्ट्वा तदेवानुमषिष्ट विधे- पवदिवोपलभ्यमानं यस्मात्तस्मात्सर्वकार्यविलक्षणमदृश्यादिधर्मकमेवाऽऽनन्द सघाहमिति विजानीयादनुप्रवेशस्य तदर्थस्वात्तस्यैवं विजानतः शुभाशुमे कर्मणी जन्मान्तरारम्भके न भवत इत्येवमानन्दवल्ल्यां विवक्षितोऽर्यः । परिस. माता च ब्रह्मविद्या । अतः परं ब्रह्मविद्यासाधनं तपो वक्तव्यममादिनिप. पाणि चोपासनान्यनुक्तानीत्यत्त इदमारभ्यते- भृगुवे वारुणिः । वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो बलेति । तस्मा एतत्मा- वाच। अने प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाच- मिनि । तर होवाच। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जानानि जीवन्तिा यत्प्रयन्त्य- भिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । नलेति। - म. 'मन्नमयात्रा ·-- । १०० आनन्दगिरिकृतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेता-[३भृगुवल्यध्याये- आख्यायिका विद्यास्तुतये, प्रियाय पुत्राय पित्रोक्तति-भृगु वारुणिः । वैशब्दः प्रसिद्धानुस्मारको भृगुरित्येचनामा प्रसिद्धोऽनुस्मयते । वाणिवरुण स्यापत्यं वारुणिर्वरुणं पितरं ब्रह्म विजिज्ञासुरुपससारोपगतवान् । अधीहि भगवो ब्रह्मेत्यनेन मन्त्रेणं । स च पिता विधिवदुपसन्नाय तस्मै पुत्रायैतद्वचनं मोवाच । अन्नं भाणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । अन्नं शरीरं तदभ्यन्तरंच भाणमत्तारमुपलब्धिमायनानि चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमित्येतानि ब्रह्मोपलव्धौ द्वाराण्युक्तवान् । उक्त्वा च द्वारभूतान्येतान्यनादीनि तं भृगु होवाच ब्रह्मणो लक्षणम् । किं तत् । यतो यस्माद्वा इमानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति पाणान्धारयन्ति वर्धन्ते । विनाशकाले च यत्मयन्ति यहह्म प्रतिगच्छन्ति, अभिसंविशन्ति तादात्म्यमेव प्रतिपद्यन्ते । उत्पत्तिस्थितिलयकालेषु यदात्मतां न जइति भूतानि वदेतद्ब्रह्मणो लक्षणम् । तद्ब्रह्म विजिज्ञासस्व विशेपेण ज्ञातुमिच्छस्य । यदेवलक्षणं ब्रह्म तदन्नादिद्वा- रेण प्रतिपद्यस्वेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरं च-" प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रपन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमव्ययम्"। इति प्रमोपलल्यौ द्वाराध्यतानीति दर्शयति । तानुवादपूर्वकमुत्तरवल्ली संवन्धमाह--सत्यं ज्ञानमित्यादिना । तप इति । पदार्थविवरण वाक्यार्थज्ञानसाधनमित्यर्थः । अघीहीति । अध्यापय स्मारय । इक् स्म- रमेर इति धातुपाठादित्यर्थः । ब्रह्मोपलव्धाविति | लक्ष्यत्वमर्थविवेकाय द्वाराणि शरीराष्ट्रिचेष्टांन्यथानुपपत्या हि साक्षिमतश्चिद्धातुर्विविच्यत इति मावः ।। स तपौऽतप्यत । स तपेस्तप्त्या ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ स भृगुह्मोपलब्धिद्वाराणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा पितुस्तपो ब्रह्मोपलब्धि. साधनत्वेनातप्यत तप्तवान् । कुतः पुनरनुपदिष्टम्यैव तपसः साधनत्यमतिपत्ति- मुंगोः । सावशेषोक्तेरनादिब्रह्मणः प्रतिपत्तौ द्वारं लक्षणं च यतो वा इमानी. स्यायुक्तवान् । सावशेपं हि तत्साक्षाह्मणोऽनिर्देशाद । अन्यथा हि स्वरूपे. गंब प्रम निर्देय जिज्ञासवे पुनायटमित्यरूपं ब्रह्मति । न चैवं निरदिशकि 2 T ६.रा. ठ. 'स्मार्य । २ क.स.' । अधीमण्यापय कथयत्ययः। स । ट. 'ग। अधीक्षपापय झ्यय । स ।

·२ द्वितीयोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । तर्हि सावशेषमेवोक्तवान् । अतोऽवगम्यते नूनं साधनान्तरमम्पपेक्षते पिता ब्रह्मविज्ञानं प्रतीति । तपोविशेषपतिपत्तिस्तु सर्वसाधकतमत्वात्। सर्वेषां हि निपतसाध्यविषयाणां साधनानों तप एव साधकतम साधनमिति हि प्रसिदं लोके । तस्मारिपत्राऽनुपदिष्टमपि ब्रह्मविज्ञानसाधनत्वेन तपः पतिपदे भृगुः । तञ्च तपो बाह्यान्तःकरणसमाधानम् । तदारकत्वाद्रह्मप्रतिपत्तेः । मनसचेन्द्रियाणां च हो काठयं परमं तपः । तज्ज्यायः सर्वधर्भेभ्यः स धर्मः पर उच्यते' ॥ इति स्मृतेः । सच तपस्तप्त्वा । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयमृगुवल्ल्पध्यायभाध्ये प्रमोऽनुवाकः ॥ १॥ न केवल स्वमर्थज्ञान वामयार्थज्ञानसाधनं किंतु तत्पदार्थज्ञानमपीत्याभिमेत्य नदस्य ब्रह्मणो लक्षणमुक्तवानित्यर्फ । सावशेषोक्तेरिति । पदार्थोपलक्षणस्यैवाभिधानादख- ण्डवाक्यास्याप्रतिपादनात्पदार्थमेदज्ञानाच्च पुरपार्थासमवादुदरमन्तरं कुरुत इति निन्दि. तत्यादतो याक्यार्थावगतिपर्यन्तं तात्पर्येण सक्ष्यपदार्थविचारणमावृत्त्याऽनुष्ठितवानित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजावार्यभीमच्करभगवधियानन्दज्ञानविरचिताया तिरी. योपनिषच्छाकरमाध्यीकाया भृगुवल्यध्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥१॥ अय भृगुवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाक । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रर्यन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्वि- ज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मवि । त५ होवाच । - १.ग.प. सदयत्व। 8352 ·- - स - १.२ आनन्दगिरिकृत्तटीका संचलितशांकरभाष्यसमेवा- [१ भृगुवलयध्याये-- सा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । तपोऽतप्यत । तपस्तप्त्या ॥ । 'इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ । अमं ब्रह्मति व्यजानादिजातवान् । तद्धि यथोक्तलक्षणोपेतम् । कथम् । भन्नादयेव खल्लिमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जानानि जीवन्ति । अन्न मयन्त्यभिसंविशन्तीति । तस्मागुरुमनस्य ब्रह्मत्वमित्यभिमायः । स एवं तपस्तत्त्वाऽनं ब्रहोति विज्ञाय लक्षणेनोपपत्त्या च पुनरेव संशयमापनो वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । कः पुनः संशयहेतुरस्येत्युच्यते । अमस्योत्पत्तिदर्शनात् । तपसः पुनः पुनरुपदेशः साधनातिशयत्वावधारणार्थः। आवहम्मणो लक्षणं निरतिशयं न भवति यावञ्च जिज्ञासा न निवर्तते तावत्तप प्रव. ते. साधनम् । तपसेव ब्रह्म रिजिज्ञासस्वेत्यर्थः । ऋज्यन्यत् । इति श्रीमत्परमहंमपरिबानकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. कर भगवतः कृतो तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयभृगुवल्ल्ययायमाध्ये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ स च तपस्तप्त्येति । कुत्रेदं पित्रोकं लक्षणं वेद लक्षणं वर्तते परिपूर्ण भवतीत्ये. कामेण चेतसा पर्मालोच्यानं ब्रह्मेति व्यननात् । अद्यते मुज्यत उपलभ्यते सरिति सर्वप्रतिपत्तसाधारणं स्थूलदेहकारणं भूतपञ्चकं विराट् ज्ञकमन्नशब्देनोच्यते । तस्य स्थलमौतिककारणत्वात् । यतो वा इमानि भूतानीति लक्षणस्य तत्र योनयितुं शक्यत्वात- प्रति प्रतिपन्नवानित्यर्थः । इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीमच्छ करभगवयिष्यानन्दज्ञानविरचितामा तैत्ति- रोयोपनिपच्छाकरभाष्ययका तृतीये मृगुवादयध्याये द्वितीयोऽनुयायः ॥२॥ अप भूगुवरल्यप्पाये तृतीयोऽनुदायः । प्राणो बलेति व्यजानात् । प्राणाक्ष्यैव सल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि १५.स.च. 'पखिये।

·४ चतुर्थोऽनुवाकः] चिरीयोपनिषत् । जीवन्ति । पाणं प्रयन्स्पभिसपिशन्तीति। तद्विज्ञायं । पुनरेव वरुंगं पितरमुपंससार । अपाहि भगवो बलेति । तर होवाच । । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्पत । स नपस्तप्त्वा ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्यापे तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृता तैत्तिरीयोपनिषद्धाप्ये तृतीयभृगुवल्यध्याये 'तृतीयोऽनुवाकः ।। ३॥ विराज उत्पत्तिदर्शनाच्छुतिस्मृतिषु लक्षणं तत्र संपूर्ण न भवतीति पुनस्तपोऽतप्यत । विचार्य न तत्कारणं क्रियाशक्तिविशिष्टतया प्राणर्शब्दलक्ष्य हिरण्यगर्भ संकल्पाध्ववसाय. शक्तिविशिष्टतया च मनोविज्ञानशब्दलक्ष्यं ब्रह्मेति व्यजानात् । इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमठकरमावच्छिष्यानन्दज्ञानावरचितायो तैत्ति- रायोपनिपच्छोकरभाष्यटीकायां द्वितीय भगुवाट्यप्याये तृतीयोऽनुवाका ॥ ३॥ TA भय भृगुवल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः। मनो ब्रह्मेति धजानात् । मनसो हाव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते । मनसा जानानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तहिज्ञाय। पुनरेव वरुणं पितरमपंससार । अधीहि भगवो प्रोति । तर होवाच । 7 1.न.विषयवार... 'माजिक, ·- १. आनन्दगिरिकतटीफासंचलितशी फरमायसमेवा- [३ भूगुवस्त्यध्याये- तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये जुगु- पल्ल्यध्याये चतुर्थोऽनुवाकः ॥ ४ ॥ अथ प्रहारलयभ्याये पञ्चमोऽमुवाका । विज्ञान ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाचैव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसं- विशन्तीति तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपंससार । अधीहि भगवो ब्रह्मनि । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रोति । स तपाऽतप्ययत । स तपस्तप्त्या । इति कृष्णयजैर्वेदीयनैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर. भगवतः कृतौ तेत्तिरीयोपनिषद्भाप्ये तृतीये भृगुवल्यध्याये चतुर्थपञ्चमावनुयाको समाधौ ॥ १ ॥ ५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यधीमच्छरभगवटिप्यानन्दज्ञानविरचिताया तिरीयो. पनिषाकरभाम्पटीकाया तृतीयें भगुवत्स्यध्याये चतुर्थपक्षमावनुराको ॥ ४ ॥५॥ आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आन- न्दाथैव खल्विमानि भूतानि जाय- ·६ पष्ठोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । न्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । एवं तपसा विशुद्धारमा प्राणादिषु साकल्पेन ब्रह्मलक्षणमपश्यशनैः नशे- रन्तरनुमविश्यान्तरतममानन्दं ब्रह्म विज्ञातवास्तपसैव साधनेन भृगुस्तस्माद्ब्रह्म विजिज्ञासुना वामान्ताकरणसमाधानलक्षणं परमं तपःसाधनमनुछेपमिति मक- रणार्थः। तस्यापि कार्यवालक्षणं परिपूर्ण न भवतीति विचार्य तत्कारणं स्वात-व्येण निश्चित त्य स. प्राय॑मानतयाऽऽनन्दशब्दवाच्यं मायापिशिष्ट ब्रह्मेति विज्ञाय विशिरस्य विशिष्टान्तरात्मत्वानुपपत्तेः कारणत्वोपलतितं विशुद्धानन्दं ब्रह्मेति विज्ञातवानित्यर्थः । अधुनाऽऽख्यायिकातोऽमृत्य श्रुतिः स्वेन वचनेनाऽऽख्यायिकानिवृत्तम. थपाचष्टे- सैपा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति ।। सैपा भार्गवी भृगुणा विदिता वरुणेन मोक्ता वारुणी विद्या परमे व्योम- न्हदयाकाशगुहायाँ परम आनन्देऽद्वैते मतिष्ठिता परिसमाप्ताऽन्नमयादात्मनोऽ- विपत्ता । य एवमन्योऽपि तपसेच साधनेनानेच मीणानुमविश्याऽऽनन्द ब्रह्म वेद स एवं विद्यापतिष्ठानात्मतिष्ठित्यानन्दे परमे ब्रह्मणि । ब्रहौव भव- तीत्यर्थः। दृष्टं च फलं तस्योच्यते- अन्नवानन्नादो भवति । महानगवति प्रज- यो पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन । महान्फा ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैतिरीयोपनिपदि तृतीये भृगु- वल्ल्यध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ 1.ग. २. 'तन्न्ये सति म'11 ग. श. 'स्यावि' । ३ स. प. प. "रिमा घोपसहस्य ।

·१०६ आनन्दगिरिकवटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेता- [भूगुवध्यध्याये- अन्नवान्मभूतमन्नमस्य विद्यत इत्यनवान् । सत्तामात्रेण तु सों बनवा. निति विद्याया विशेषो न स्यात् । एचमनमत्तीत्यन्नादो दीसानिर्भवतीत्यर्थः । महान्भवति । केन महत्त्वमित्यत आह-जया पुत्रादिना पशुभिर्गवावादि- मिब्रह्मवर्चसेन शमदमज्ञानादिनिमिचेन सेनसा । महान्भवति की| ख्यात्या शुभमचारनिमित्तया ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिबानकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशियनीमच्छं. करमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये मृगुवल्ल्यध्यायमाप्ये पठोऽनुवाकः ॥ ६ ॥ प्रभूतत्वविशेषणमश्रुतं कथं निक्षिप्यत इत्या शवयाऽऽह–सत्तामात्रेणेति । अत्र सत्तामा विवक्षिते श्वसूकरादिरपि शरीरस्थित्याक्षिणानेनान्नवानिति विद्यायाः फलवि. शेषो नोकः स्यादतस्तबलात्प्रमतत्वविशेषणं निक्षिप्तमित्यर्थः । एतच्च दृष्टफलं ग्रहा. विदो जीवन्मुक्तस्याप्यविद्यालेशवशावतामासं पश्यतो नानुपपन्नम् । यत्येश्वरस्यानमहाद. विदुपामध्यन्नादिसमृद्धिदृश्यते फिमुत तदात्मतत्त्वं साक्षादनुमवतामिति ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्य श्रीमठकरभगवधियानन्दज्ञानविरचितायो तसि- रायोपनिषच्छाकरभाष्यदीकायर्या तृतीये भूगुवलयष्याये पष्टोऽनुषाकः ॥६॥ भय भृगुवस्त्यच्याये सप्तमोऽनुवाकः । अन्नं न निन्यात् । तद्वतम् । प्राणो चा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । पाणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः पति- ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । किंचानेन द्वारभूतेन ब्रह्म विज्ञातं यस्मात्तस्माद्गुरुमिवान्न न निन्या. सदस्यैवं ब्रह्मविदो ब्रतमुपदिश्यते । प्रतोपदेशोऽप्रस्तुतये, स्तुतिभाक्त्वं थानस्य ब्रह्मोपलव्ध्युपायत्वात् । पाणी वा अन्नम् । शरीरान्तर्मावा. माणस्य । यद्यस्यान्तः प्रतिष्ठितं भवति वचस्यान्नं भवतीति । शरीर च प्राणः प्रतिष्ठितस्तस्मात्माणोऽनं, शरीरमन्नादम् । तया शरीरमप्यन प्राणोऽन्नादः । कस्मात्माणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । तन्निमित्तत्वाच्छरीरस्थितः । ख.ग, ब, भनव'।

·८ अष्टमोऽनुवाक: तेचिरीयोपनिषत् । तस्मातदेतदुभयं शरीरं पाणधानमन्नादश। येनान्योन्यस्मिन्मतिष्ठितं तेनालम् । येनान्योन्यस्य प्रविष्ठा तेनान्नादः । तस्मात्माणः शरीरं चोभयमममन्नादं च । भन्नमपकृष्टं प्राठं न निन्द्यात् । “यदृच्छया चोपपन्नमद्याच्छेष्ठमुतावरम् " इत्युक्त- त्वात् । ब्रह्मविदो नियमाभिधानं साधकस्यानुष्ठानार्थम् । एवं वाक्यार्थज्ञाने लक्ष्यपदा- नुसंधान मुख्य साधनं तत्कलं चोपसंहृत्याधुना विचारासमर्थम्य मन्दाधिकारिणोऽन्ना- दरूपेण प्राणाद्युपासनं गौणं साधनं विधत्ते-पाणो वा अनमित्यादिना । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति- धति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिह्मवर्चसेन । महान्कीा॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्पध्याये सप्तमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ स प एवमेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठत्यन्नानादात्मनैव । किंचाम- वाननादो भवतीत्यादि पूर्वपत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपावशिष्यत्रीमच्छकर मगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये मृगुवल्यध्यायमाप्ये सघमोऽनुवाकः ॥ ७॥ । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यधामच्छकरमगवच्छिष्याभन्दज्ञानविरचिताया तिरीपो. पनिपच्छाकरभा पटीकाया तृताये भगवत्पध्याये सप्तमोऽनुवाकः॥४॥ अथ मृगुवस्त्यध्यायऽटमोऽनुवाकः। अन्नं न परिचक्षीत । तद्वतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन- ·८१३८ आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरमाथ्यसमेता- [मृगुवल्यध्याये-- मन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्न- वानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजयां पशुभिह्मवर्चसेन । महान्कीर्त्या ॥ इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीये भृगुवल्ल्य- ध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अन्नं न परिचक्षीत न च परिहरेव । नातं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम् । तदेचं शुभा- शुभकल्पनयाऽपरिगृह्यमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यादेवं यथोक्तमुत्तरेवण्यापो या अन्नमित्यादिषु योजयेत् । अप्सु ज्योरिरित्यज्योतिपोरनान्नादगुणत्वेनो- पासकस्यान्नस्य वहुकरर्ण मतम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छं. करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिषद्भाप्ये तृतीये भृगुवल्ल्यध्याय- माप्येऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ इति धीमरपरमहंसपरिणाजकाचार्यश्रीमच्छकरभगवसिष्यानन्दज्ञानविरचितामा तैत्ति- रायोपनिपच्छाकरमाभ्यटोकाया तृतीये मृगुवस्यप्यायेऽटमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अय भृगुवल्ल्ययाय नपमोऽनुवाकः । अन्नै बहु कुर्वीत । ततम् । पृथिवी या अमम् ।। अत्याज्मिादः । 'पृथि- व्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदन्नमन्ने पति- ष्ठितम् । स य एतदनमने प्रतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नावो भवति । महान् पति प्रजयां पशु- ·१० दशमोऽनुवाकः] वैत्तिरीयोपनिषत् । भिब्रह्मवर्चसेन । महान्कीया ॥ इति रुष्णयर्जुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्पप्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यथीमच्छ. करमगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्ल्यन्यायमाष्ये नयमोऽनुवाकः ॥९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवागकाचार्यश्रीमच्छंकरभगपरिध्यानन्दज्ञानविरचितामांति- स्योपनिषच्यांकरभाष्यटीकायां तृतीय मूगुदधपघ्याये नवमोनाकः ॥5॥ -D अप मूवम्ल्ययाये दशमोऽनुवाकः। न कंचन वसती प्रत्याचक्षीत । तब- तम् । तस्मायया कया च विधया बहनं प्रामुयात् । अराध्यस्मा अन्नर्मित्याचक्षते । तथा पृथिव्याकाशोपासकस्य यसतौ यसतिनिमिसं कंचन फैचिदपि न अत्याचक्षीत धसत्यर्थमागतं न निवारयेदित्यर्थः । यासे च दत्तेऽवश्य हाशनं दासन्यम् । तस्माद्यया कया च विधया येन केन च मकारेण वह माप्नुया. दन्नसंग्रहं कुर्यादित्यर्थः । यस्मादन्नवन्तो विधांसोऽभ्यागतायानार्थिनेराधेि संसिद्धमस्मा अन्नमित्याचक्षते न नास्तीति प्रत्याख्यानं कुर्वन्ति तस्माच्च हेतोर्यहन्नं प्राप्नुयादिति पूर्वेण संबन्धः । अपि चापदानस्य माहात्म्यमुच्यते। यथा यत्कालं प्रयच्छत्यम्न तया तत्कालमेघ मत्युपनमते । फयमिति तदेतदाह- एतदै मुखतौडन राद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्न राध्यते। एतदै मध्यतोऽन्न राद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्न५ राध्यते । एतदा अन्ततोऽनराधम् । अन्ततोऽस्मा अन्नर ·११. आनन्दागरिकृतीकासवलितशांकरभाष्यसमेता--(श्मृगुवल्यध्याये- राध्यते (.)। य एवं वेद । एतदा अभं मुखतो मुख्ये मयमे वयसि मुख्यया या वृत्या पूजापुरम्स: रमभ्यागतायानार्थिने राद्धं संसिद्ध प्रयच्छतीति वाक्यशेषः । तस्य किं फलं क्यादित्युच्यते-मुखतः पूर्वे वयसि मुख्यया वा वृत्त्याऽस्मा अन्नदायानं राध्यते ययादत्तमुपतिष्ठत इत्यर्थः। एवं मध्यतो मध्यमे चयसि मध्यमेन चोप- चारेण । तपाऽन्ततोऽन्ते पयसि जघन्पेन चोपचारेण परिभवेन तथैवास्मै राध्यते सैसिध्यत्यनम् । य एवं वेद य एवमन्नस्य ययोक्तं माहात्म्यं वेद तहानस्य यथोक्तं फलमुपनमेत् । इदानी ब्रह्मण उपासनमकार उच्यते- क्षेम ईनि वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ । इति मानुपीः समाज्ञाः । क्षेम इति वाचि । क्षेमो नामोपात्तपरिरक्षणम् । ब्रह्म वाचि क्षेमरूपेण प्रतिष्ठित मित्युपास्यम् । योगक्षेम इति । योगोऽनुपातस्योपादानम् । तो हि योगक्षेयो प्राणापानयोः सतोर्भवतो यद्यपि तथाऽपि न पाणापाननिमिचावेव किं तर्हि ब्रह्मानिमित्तौ । तस्माद्ब्रह्म योगक्षेमात्मना पाणापानयोः प्रविष्ठितमित्युपास्यम् । एवमुत्रेवन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रह्मैवोपास्यम् । कर्मणो ब्रह्मनिर्वय॑त्वादस्त- योः कर्मात्मना ब्रह्म प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । गविरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायो । इत्येता मानुषीमनुष्येषु भवा भानुभ्यः समाजाः, आध्यात्मिक्या समाजा ज्ञानानि विज्ञानान्युपासनानीत्यर्यः । अथ दैवीः । तृपिरिति वृष्टो । बलर्मिति वियुति (२) । यश इति पशुपु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । पनातिरमृतमा- नन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे ।

·। • १० दशमोऽनुवाकः] वेचिरीयोपनिषत् । तत्मतिष्ठत्युपासीत । प्रतिष्ठावान्भवति । अथानन्तरं देवीदेव्यो देवेषु भवाः समाज्ञा उच्यन्ते । तृप्तिरिति दृष्टी वृष्टेरनादिद्वारेण तृप्तिहेतुत्वालैव तृप्त्यात्मना वृष्टी व्यवस्थितमित्युपास्यम् । तथाऽन्येषु तेन तेनाऽऽत्मना ब्रह्मैचोपास्यम् । तथा बलरूपेण विद्युति । यशो. रूपेण पशुपु । ज्योतीरूपेण नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतममृतत्वमाप्तिः पुत्रेण ऋण. विमोक्षद्वारेणाऽऽनन्दः सुखमित्येतत्सर्वमुपस्थनिमिर्च प्रौवानेनाऽऽत्मनोपस्ये प्रतिष्ठितमित्युपास्यम् । सर्व शाकाशे प्रतिष्ठितमतो यत्सर्वमाफा तीवेत्यु. पास्यम् । बच्चाऽऽकाशं ब्रौद । तस्माचत्सर्वस्य प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठागुणो. पासनात्मतिष्ठावान्भवति । एवं पूर्वेप्पपि यद्यत्तदधीनं फलं तहरीर तदुपासना- सद्वान्मवतीति द्रष्टव्यम् । श्रुत्यन्तराच-"तं यथा यथोपासते वदेव भवति" इति । उपासनमपि फलानमिसधिनाऽनधित्तं बुद्धिशुद्धिद्वारेण ब्रह्मज्ञामायोपफरोतीत्युक्तम् । मुख्याधिकारिणस्त्वपवादायोपकरिष्यति । यत्र वागादौ यत्फलं कार्य समादीत्यर्थः । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति (२)। तन्नम इत्युपासीत । नम्पन्नऽस्मै कामाः। तद्ब्रह्म- स्युपासीत । बलवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परि- मर इत्युपासीत । पर्येणं नियन्ते विपन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । तन्मह इत्युपासीत । महो महत्त्वगुणवत्तदुपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीव । मननं मनः । मानवान्भवति मननसमथों भवति । तनम इत्यु. पासीत । नमनं नमो नमनगुणवत्चदुपासीत । नम्पन्ते प्रही भवन्त्परमा उपा- सित्रे कामा: {काम्यन्त इति भोग्या विषया इत्यर्थः । तद्रौत्युपासीत । ब्रह्म परिटसममित्युपासीत । ब्रह्मास्तद्गुणो भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपा- सीत । ब्रह्मणः परिमरः परिनियन्तेऽस्मिन्पञ्च देवता विशुदृष्टिश्चन्द्रमा आदि. - - १०. भोग्यावि ·११२ आनन्दगिरिकृतटीफासंवलियाफरभाग्यसमैता- [३ भृगुपछयप्याये- त्योऽमिरित्यताः । अतो पायुः परिमरः । श्रुत्यन्तरमसिद्धः । स एप एवार्य वायुराकाशेनानन्य इत्याकाशोब्रह्मणः परिमरस्तमाकाशं वाय्वात्मानं ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत । पर्येनमेवंविदं प्रतिस्पर्धिनी विपन्तोऽदिपन्तोऽपि सपत्ना 'यतो भवन्त्यतो विशेष्यन्ते द्विषन्तः सपत्ना इति । य एनं द्विषन्तः सपत्नास्ते परिम्रिपन्ते प्राणाजहति । किंच ये चामिया अस्य भ्रातृव्या अद्विपन्तोऽपि वे च परिम्रियन्ते । महानिसि । प्रनादिभिः । ब्रह्मवानिति । स्थूलमोगसाधनवान्दिराहिवेत्यर्थः । श्रुत्पन्तरमसिदेरिति । य एवमेताः पञ्च देवता वायुर्याय संवर्ग इत्यादिश्रुत्यन्तराद्र- ..पणः संहर्तृत्वं वायुद्वारकमिति वायुह्मणः परिमरः । संहारसाधनमित्यर्थ । तत्कर्ष परिमरगुणतयाऽऽकाशोपासने सिध्यतीत्यत आह–स एप इति । पाणो वा अन्नं शरीरमन्नादमित्यारभ्याऽऽकाशान्तस्य कार्यस्यैवान्नान्नाद- 'स्वमुक्तम् । उक्त नाम किं तेन, तेनैतत्सिद भपति-फार्पविषय एव मोज्यभो. तृत्वकषा संसारो न स्वास्मनीति । आत्मनि तु भ्रान्त्योपचर्यते । एवं मन्दाधिकारिगोचरमुपासननातमध्यारोपावस्यायामुपदिश्यापवाददृष्टिमभिने- स्याऽऽह-माणो वा अनमित्यादिना । मन्यात्माऽपि परमासनः कार्य ततो युक्तरतस्य संसार इति । न । असं. सारिण एष प्रवेशश्रुतेः । “तरसृष्ट्वा तदेषानुमाविशन" इत्याफाशादिकारणस्य घसंसारिण एष परमात्मनः फाऽनुमवेशः श्रूयते । तस्मात्कार्यानुभविष्टो जीव मात्मा पर एवासंसारी ! सृष्ट्वाऽनुमाविशादति मानक[क]त्वोपपवेध । सर्गप्रवेशक्रिययोकवत्कर्ता ततः क्त्याप्रत्ययो युक्तः । मविष्टस्य तु भावान्त- रापपिरिति चेत् । न । प्रवेशस्यान्यार्यत्वेन प्रत्याख्यातत्वात् । अनेन जीवेनेति विशेषश्रुतेधर्मान्तरेणानुप्रवेश इति चेत् । न । तत्त्वमसीति पुनस्तद्भायोक्तः । भाषान्तरापन्नस्यैव तदपोदार्या संपदिति चेत् । न । तत्सत्यं स आत्मा तत्त्व- मसीति सामानाधिकरण्पाद । दृष्टं जीवस्य संसारित्वमिति चेत् । न । उपल- धुरनुपलभ्यत्वात् । संसारधर्मविशिष्ट आत्मोपलभ्यत इति चेत् । न धर्माणा धामणोऽव्यतिरेकोत्कर्मत्वानुपपचः। उष्णप्रकाशयोवप्रकाश्यत्वानुपपचिवञ्चा. सादिदर्शनादुःखित्वाद्यनुपीयत इति चेत् । न । त्रासादेःखस्य चोपलभ्यमान. १.कादम।

·१० दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । स्वामोपलब्धृधर्मत्वम् । कापिलकाणादादित शास्त्रविरोध इति चेत् । न । तेषां मूलामाचे वेदविरोधे च भ्रान्तत्वोपपत्तेः । श्रुन्युपपत्तिभ्यां च सिद्धमा- स्मनोऽसंसारित्वमेकत्वाच । भोक्तृत्वादिलक्षणः संप्तारः कार्यगोचर इति वदतव जीवस्यानोपाधिकं संसारित्य- मिष्टं तस्यापि कार्यत्वादिति मागवतानां मतमुद्भाव्य पयति-नन्वात्माऽपीत्यादि. ना । छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेण विकारात्मना प्रवेशमाशङ्कच वाक्यशेषविरोधमाह-अनेन जीवनेत्यादिना । भ्रान्त्या देहादिमावमापन्नस्य जीवस्य वसव्यतिरिक्तम्यैव ब्रह्मरटि- रुपदिश्यते संसारित्वापोहा । मातृबुसिरिय परयोपिति रागाप'हार्धा । अतस्तत्वमसी- त्युपदेशस्यान्यास्वान्न नीवस्य पारमार्थिकममंसारिनमात्मत्वमित्याशङ्कय तद्पयति- भावान्तरापन्नस्येत्यादिना । अबाधिततस्पदमुख्यसामानाधिकरण्याविरोधादब्रह्माण नीधे ब्रह्मत्वसंपादनार्यस्वं कल्पयितुं न शतगत इत्यर्थः । संसारित्वन हकप्रत्यक्षविरो. घायाधितत्वमसिद्धमित्याह-दृष्टमिति । सर्वप्रमाणानामनुग्राहकम्तर्क इप्यते । आत्म- .नश्च संसारधर्मवत्तस्य तापरिशुद्धत्वास प्रत्यक्षम्य भ्रान्तत्यान्न शास्त्रज्ञानबाधकरवं संभपतीत्याह-वैति । सुखादेरुपलभ्यस्वानोपलब्धृधर्मत्वं संमति रूपादियादित्यर्थः । संसारिस्त्रमाहक यद्यपि प्रत्यक्षप्रमाणं न माति तथाऽपि संसारधर्मविशिः आत्मा स्वचैतन्येनोपलभ्यत इति म्यानुभवपिरोधान शाब्दमसंसारित्वज्ञान प्रमाणमिति चेन्नैत- दपि युक्तम् । कर्मस्वकर्तृत्वविरोधादित्यर्थः । प्रत्यक्षविरोधामावेऽप्यनुमानविरोधो पविष्यः सीत्याह-प्रासादीति । प्रासादि साश्रय कार्यस्याद्धपदन्यस्याऽऽनयस्यासंभवा. -छात्मेष तदानयोऽनुमीयत इति न वाच्यमुपलभ्यो नोपलन्धुर्धर्मों रूपादिवदिति व्याप्त्यन्तरविरोधादध्यासादपि कार्यदर्शनसंभवादित्यर्थः । जीवस्य ब्रह्मात्मत्व. 'प्रतिपादयतः शास्त्रम्य तर्कशास्त्रविरोधादप्रामाण्यमाशङ्काय पयति-कपिलत्या. दिना । तर्कशास्त्रम्य श्रुतेश्च विरुद्धाव्यभिचारित्वेन प्रामाण्यसंशयोऽपि नाऽऽशङ्क- नीय इत्याह-श्रुत्युपपत्तिभ्यां चेति । किंच तार्किकेणापोश्चराधीन नीवस्य सुखित्वं दाखित्वं च निरूपणीयं न तन्निरूपयितुं शक्यते । स्वात्मनीश्वरम्य सुखदुःखहेतुत्वासमा -वादित्यभिप्रेत्याह-एकत्याधेति । 'कम, 'दतस्तव।२७.ग. सभ्य ना।

·११४ आनन्दगिरिकृतीकासंचलितशीकरभाष्यसमता- ३भृगुवल्यध्याये- कथमेकत्वमित्युच्यते- स यश्चायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एक: (४)। स एवंचित् । अस्माल्लोकात्ये- त्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमा. स्मानमर्पराक्रम्प । एतं विज्ञानमयमात्मान- मुपसंक्रम्प । एतमानन्दमयमात्मानमुपस- क्रम्प । इमालोकान्कामानी कामरुप्यनु- संचरन् । एतत्साम गायनास्ते । स यश्चार्य पुरुो । यशासावादित्ये । स एक इत्येवमादि पूर्ववत्सर्वम् । अन्न- मयादिक्रमेणाऽऽनन्दमयमात्मानमुपसंट म्यतत्साम गायनास्तै । सत्यं ज्ञानमि त्यस्या ऋचोऽयों व्याख्याती विस्तरेण तद्विवरणभूतयाऽऽनन्दवल्ल्या सोऽश्नुते सर्वान्कामासह ब्राह्मणा विपश्चिति तस्य फलपचनस्यार्थविस्तारो नोक्तः। फे से किंविषया या सारे कामाः कथं वा ब्राह्मणा सह समश्नुत इत्येतद्वक्तव्यमिती. दमिदानीभारम्यते । सत्र पितापुमाख्यायिकायां पूर्वचिवाशेपभूतायां तपो ब्रह्म- विद्यासाधनमुक्तम् । प्राणादराकाशान्तस्य च कार्यस्यान्नानादत्वेन विनियोग- श्चोक्तः। ब्रह्मविषयोपासनानि च । ये च सर्वे कामाः प्रतिनियतानेकसाधन. साध्या आकाशादिकार्यभेदविषया एते दर्शिताः । एकत्ये पुनः कामफाभि- त्यानुपपतिः। भेदजातम्य सर्यस्याऽऽत्मभूतत्वात् । तत्र कथं युगपद्मस्वरूपेण सर्वकामानवनित्समभुन इत्युच्यने सातत्याने कार्य मान्यतापनिरि. त्याह-पुरुषादित्यस्थात्मकत्वाविज्ञानेनापोहोकपिकचन्नमयाघात्मनोऽपि घाफल्पिताप्रमेण संक्रम्याऽऽनन्दमयान्तान्सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्माश्यादिधर्मक स्वाभाविकमानन्दमनममृतमभयमदत फलभूतमापन इमाडोकान्मादीननुसंच- रमिति व्यहिन संबन्धः । कथमनसंचरन् । फामानी फामतोऽन्नमस्यति फामानी । तथा कामतो पाण्यस्यति कामरूपी । अनुसंघरन्सवात्मनेमाल्ली- फानान्मन्नानुभवन् । किम्, एनन्साम गायनाम्ने । सपत्नाद्रीव साम सर्वा. नन्यरूप गायशब्दयनात्मकत्वं मस्यापयल्लोकानुग्रहाय तदिज्ञानफलं चातीय कृतार्थ गायनाते तिष्ठति । 1. रमल्योर समारोप ।

·। नाभायि १० दशमोऽनुवाकः] तैत्तिरीयोपनिषत् । स य इत्यादिपदव्याख्यानमुपेक्ष्योपांक्रमणसामगानयोरककर्तृ क त्वमन्ययप्र- दर्शनेन दर्शितमिदानी वल्लीसमाधिपर्यन्तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्य वृत्तकीर्तनेनाऽऽह-सत्यं ज्ञानमित्यादिना । अविद्यालेशवशेन द्वैतावमासमनुभवविद्वान्सर्वस्याऽऽत्माऽहमिति मन्यमानोऽणिमाद्यैश्वर्यमुनां योगिनां यत्कामानत्वं कामरूपत्वं च ममैवेति पश्यन्युग- पत्सर्वान्विषयानन्दानश्नुत इत्युपचर्यत इत्याह-सात्मत्वापचेरिति । कथम्- हा ३७ हा३७ हाश्य (५) । अहमन्नमह- मन्नममन्नम अहमन्नादोऽ३हमन्नादोऽह- मन्नादः । अह५ श्लोकदह श्लोककदह श्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा कता३ पूर्व देवायो अमृतस्य हाईबु हा३ हा ३चु । अहो इत्येतस्मिन्नर्थेऽत्पन्न विस्मयख्यापना- र्थम् । कः पुनरसौ विस्मय इत्युच्यते- अद्वैत आत्मा निरञ्जनोऽपि समह. मेवानमन्नादश्च । किंचाइमेव श्लोककृन् । श्लोको नामानानादयोः संघात- स्तस्य फर्ता चेतनावान् । अन्नस्यैव वा परार्थम्यानादार्थस्य सतोऽनेकात्म फस्य पारायन हेतुना संघातकृत् । त्रिरुक्तिम्मियत्वख्यापनार्थी । अह. मस्मि भवामि । प्रथमजाः प्रथमजः प्रथयोत्पन्नः । ऋतस्य सत्यस्य मूर्तामूर्त- स्यास्य जगतो देवेभ्यश्च पूर्वममृतस्य नाभिरमतत्वस्य नाभिर्मध्य मत्संस्थ. ममृतत्वं प्राणिनामित्यर्थः। प्रथमजो हिरण्यगर्मोऽप्यहम् । एतिस्तापंगानार्या । देवेभ्यः स्यव्यष्टिरूपेभ्यः पूर्व विरापमेवेत्यर्थः । यो मा ददाति स इदेवमा३ss- वाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा ३ मि। अहं विश्वं भुवनमायभवा३म् । यः कपिमा मापनमन्नार्थिभ्यो ददाति प्रयच्छत्यन्नात्मना प्रवीति स इदि- । १ज.ट. 'बदादा । म. पदनादरार्था।

·११६ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांफरमाध्यसमेता- [३गुहयध्याये- स्थमेवपविनष्टं यथाभूतमावा अवतीत्यर्थः । यः पुनरन्पो मामदत्त्वाऽयिभ्यः काले मातऽनमान तमन्नमदन्तं भक्षयन्तं पुरुषमहमनमेव संमत्यग्नि भक्षयामि । अबाऽऽहवं नहिं विमि सर्वात्मत्वप्राप्माक्षादस्तु संसार एष यतो मुक्तोऽयह- मन्नभूत आद्यः स्यायन्नस्यैवं मा भैषीः संव्यवहारविषयत्वात्सर्वकामाशनस्याती. त्यायं संव्यवहारविषयमन्नान्नादादिलक्षणमविद्याकृतं विद्यया ब्रह्मत्वमापन्नो विद्वांस्तस्य नैव द्वितीयं वस्त्वन्तरमस्ति यतो विभेत्यतो न भेतव्यं मोक्षात् । एवं तहि किमिदमाह-अहमन्नमहमन्त्राद इत्युच्यते । योऽयमन्नानादादिलक्षण: संव्यवहारः कार्यभूतः स संव्यवहारमात्रमेव न परमार्थवस्तु । स एवंभूतोऽपि ब्रह्मनिमित्तो ब्रह्मव्यतिरेकेणासन्निति कृत्वा ब्रह्मविद्याकार्यस्य ब्रह्मभावस्य स्तुत्यर्थमुच्यते। अहमन्नमहमनमहमन्नम् । अहमन्नादोऽहमन्त्रादोऽहमन्नाद इत्यादि। अतो भयादिदोपगन्धोऽप्यविद्यानिमित्तोऽविद्योच्छेदाब्रह्मभूत्तस्प नास्तीत्यह विश्वं समस्तं भुवनं भूतः संभननीयं ब्रह्मादिमिर्भवन्तीति वाऽस्मिन्भूतानीति भुवनमभ्य भवामभिभवामि परेणश्वरेण स्वरूपेण । आवा इति ! लोपमध्यमपुरुपकवचनम् । पौनःपुन्यमेत्येवं मत्वाऽऽल्यातेयु निपा- त्यत इत्यवतीति व्याख्यातम् । अभिमवामि, उपसंहारमीत्यर्थः । ईश्वरारमताज्ञानेना. हवाधेऽद्वैत ततो नास्ति मयकारणमित्यर्थः । सुवर्न ज्योतीः । य एवं वेदै । इत्युपनिषत् (६)॥ इति कृष्णयज॑र्यदीयतैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये गुवल्ल्पध्याय दशमोऽनुवाकः ॥ १०॥ मुवन ज्योती: मुवरादित्यो नफार उपमार्थे आदित्य इव सकृतिः भातमस्मदीयं ज्योतिज्योतिः प्रकाश इत्यर्थः । इति वल्लीपविहितोप. निपत्परमात्मनानं तामतां ययोक्तामुपनिषदं शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षु, क. स. प. प. ' साक्ष्या' 1. पवाया।

·१० दशमोऽनुवाकः ] तैत्तिरीयोपनिषत् । समादिवो भूत्वा भृगुवत्तपो महदास्थायर्य एवं वेद तस्येदं फलं ययोक्तमोमिति । इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यधीमच्छ- करभगवतः कृतौ तैत्तिरीयोपनिपदि तृतीये भृगुवल्यध्यायमाध्ये दशमोऽनुवाकः ॥१०॥ नकार इवा ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यधामसंकरभगवरिष्यानन्दमानविरचितायो वेति- रोयोपनिषाकरमाप्यटीवाया तृतीय शृगुवलयप्याये दरामोनुराकः ॥1॥ - - [* भृगुस्तस्मै यतो विशन्ति तदिजिज्ञासस्व त्रयो- दशाने पाणी मनों विज्ञानं द्वादश द्वादशाऽऽ. नन्दो दशानं न निन्यादन्नं न परिचक्षीताने पहु, कृतिकादशैकादश ] न कंचनेकपष्ट्रिर्दछ । सह नाववतु । सह नौ भुन । मह वीर्य करवा- वहै । नेजस्वि नावधीतमस्तु मा विदिपावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः । इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयोपनिषदि तृतीयो भृगुवल्ल्पध्यायः समामः ॥३॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यगोविन्दभगवत्पज्यपादशिष्याप शंकरभगवतः कृतौ तेत्तिरीयोपनिपक्षाध्ये तृतीयो भृगुवल्ल्यध्यायः ॥ ३॥ * एतचिनान्तर्गतमन्यस्याने क्वचिरपुस्तकेऽन्यथा पाठः । स यथा-"मुगुस्तस्मै यते। ये विशन्ति तद्विनिवासस्व तत्त्रयोदशास प्राणो मने विज्ञान तद्विताप त तपसा द्वादश मादशाऽऽनन्द इति सपा दशानं न नियात्प्राणः शरीरमा न परिमीतापो ज्योतिरस नहु सात पृथिव्यामाकाश एकदिशकादश" इति ।

·त्तिरीयोपनिषद निरीयकमा यस्य शांकरस्य दीयसः ।, एक फटानोधकामे यो निरमायि सुटिप्पणम् ॥१॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिणामकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमद्भगवदा- नन्दतानविरचितायां तैत्तिरीयोपनिपच्छांकरमाप्यटीकायां तृतीयो मृगुवल्यम्पायः समासः ॥ ३ ॥ समाप्नेयं कृष्णयजुर्वेदीया तैत्तिरीयोपनिषत् ।

·* तत्सहह्मणे नमः। अथ शंकरानन्दकता तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । । वक्ष्येऽधुना शंकरविश्वरूपवाचा विनिणतिसमस्तवाक्यम् । कृष्णं यस्तित्तिरिनामचिहं पदार्थशुद्धयर्थमतीव सार्थम् ॥ १ ॥ कर्माणि विचित्राणि नित्यादिलक्षणानि पूर्वमुक्तानि । तैनिःश्रेयसमपश्यन्ब्रह्मज्ञानायो- पनिषदमारममाणो वेदो ब्रह्मज्ञाने च महतामपि देवैः क्रियमाणाधिनानवलोक्य तत्म" शान्तये ब्रह्मविद्यार्षिने पठनीयमित्यभिप्रायेण प्रथमं पठति-शं मुखं नोऽस्मय मित्रा पाणवृत्तेरनवाभिमानिनी देवता । शं सुखं वरुणोऽपानवृत्ते रात्रेश्वाभिमानिनी देवता । न इत्यनुपहः । शं नो व्याख्यातम् । भवतु भूपात् । इदं पदं शंपदेन सर्वत्र संबव्यते । अर्थमा चक्षुप भादित्यमण्डलस्य चाभिमानि देवता | शं नो व्य ख्यातम् । इन्द्रो वाहर्षिलस्य चामिमानिनी देवता । वृहस्पतिर्वाचि बुद्धौ चामिमानिनी देवता । शं न इत्यनुपनः । शं नो व्याख्यातम् । विष्णुः पादामिमानिनी देवना। । तद्विशेषणमुरक्रमः। उरु अधुरै क्रमणं यस्य स उरुकमः । सर्वव्यापीत्यर्थः । अपवा स्वतन्त्रमिदं पदमुकमो विराट्सर्वान्नाभिमानिनी देवता । शं न इत्यनुपङ्गः । एवं स्थूलसूक्ष्माभिमानिनीदेवताः पादानीमच्या तज्ञानक्रियाशयस्यमिमानिनी देवता नमस्करोति-नमो नमस्कारः । बहाणेऽव्याकृताभिमानिने । सम्यानुस्पादित- कार्यस्याकिपिकिरस्वारकार्याभिमानिनं तदमिन्नं पुनर्नमम्करोति-नमो नमस्कारः । ते तुम्य वायो हे क्रियाशक्तिप्रवानज्ञानक्रियाशक्ते । मनु प्रतिशायदेव नमस्कारः करणीयो न नाई प्रतिपाय इत्यत आह-त्वमेव ज्ञानक्रियाशक्त्यभिमान्येव न स्वायत् । प्रत्यक्ष शास्त्रम्य प्रत्यक्ष स्वयंप्रकाशमानन बुद्धयादेः सात्विन वा । ब्रह्माच्याकृतामिमानि देशकालवस्तुपरिच्छे शून्यरूपम् । असि भवति। ननु यवहं ब्रह्म फितवेत्यत आह-पामय मत्यक्षं ब्रह्म कार्यामिमानिनव भवन्त यंप्रकाशं कारणाभिमानिस्वरूपं वदिष्यामि वं ग्रासीति गुरुगीफे कार्द- करगामिमानित योरक्यमवयस्याहं ब्रह्मास्मीति वदिप्मामि कषिप्यामि । नन्विदमुपपरित मा प्रति मनोच्यत इत्यत आह-तमनु चरितं वदिष्यामि फथपियामि। १ग पुर२५ भोर वा।

·१२२ शंकरानन्दकृता- [ शीक्षाध्याये, स. १] ननु पवताऽनुमचारते:प्युच्यमाने नैतादृशं वस्तु वृत्तमित्यत आह-सत्यम् । "इदं सर्व यदयदात्मा " "एकमेवाद्वितीयम्" "नेह नानाऽस्ति किंचन " "तत्वमति" "अहं चलास्मि" इत्यादिशाग्नेम्य ऐक्यम(भयेना)वगम्यमानमवाधित वस्तुस्करूपमुलुकनि- शायन्न ममैवेदगृतं किंतु सर्वप्रमाणसिद्धमबाधितस्वरूपमित्यर्थः । वदिष्यामि कयिष्या- मि यस्मात्ततस्मान्मा मवन्तं बलरूपेण प्रतिपादयन्तमवतु कार्यकारणोपाधिर्भवापालयतु । मनु मयतः शिप्यस्य वाकायमनसा प्रानानामध्यात्मादिदुःखैरनुपातोऽस्तु गुरोश्व विपर्ययो मालापरणे तात्पर्यहीनत्यादित्याशङ्कय गुरुविषयेऽपि स्वयं प्रार्थयते । यस्मा. द्गुरुमन्तरेण न विद्या लम्या शिष्येण तत्तस्माद्वक्तारं या विद्यायाः कथयितारं गुरुमि. त्यर्थः । अवतु पालयतु । यस्मादनन्तरं तस्मादिति पठिषा श्रौत तरछन्दद्वयमपि ब्रह्मपरं वा व्याख्येयम् । तच्छन्दरहित वाक्यद्वयं गुर्वात्मनो रक्षायामादरार्थमुपक्रमविप. येणाध्येति--अवतु मामवतु वक्तारं व्याख्यातम् । यद्यपि गुरुर्ब्रह्मावबोधेन ब्रह्मैव शिश्च स धनचतुष्टयसंपन्नः स्वयमप्रमत्तस्तपाऽपि देवकृतानामतिसूक्ष्माणामपराधानां भूयप्ता सस्पेनाऽऽध्यामिमाधिमांतिकाधिदैविकदु सागमनाद्रह्मविद्योत्पादस्य विधातः स्यास्छिप्यम्य । ततो दुःस्वयविधाता त्रिः शान्तिपदं पठति-ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । बाकायमन सामन्येन्द्रियाणा [ ] त्रिविधमपि दुःखमुपति गच्छतु बलविद्या धिकारिणो मत्यर्थः । यद्यपीतः परम् “ मसनिदामोति परम् " इत्येवोपक्रमणीय तथाऽप्यस्यन्तबहिर्मु- खस्य नाऽऽत्मावातिरित्यन्त तत्व संपादयि फलेन प्रलोभ्य कानिचिदुपासनानि प्रथमत उच्यन्ते । नन्वेयं चेदयातः संहिताया इत्याचारपणायं न पुनः शीक्षामित्यादि. कम् । सायम् । तथाऽप्युपनिषदामेर्पज्ञानराधान्याचपाकविरपाठेनार्यज्ञानं करणीयमिति- शहानिधारणार्य शीक्षामित्यादिकं प्रथमं पठ्यते । न पुनरम्यः पन्धनोपयोगः । शीमा यथाऽस्मिन्नेव पदे, शिक्षामित्येवं शिकार, एकमात्र न. )चामाणेऽपिपरित पुनदिकी पाठशुद्धिः । न च वेदे तत्तद्वर्गस्वराविहीनस्य पाय वाक्यस्य वोपादेयार्यो माति । प्रत्युत हाविनाशस्तत्तदुपनिषदामपि वेदस्वातत्तच्छाखापाठकपसिद्धवर्णस्वरा- दियुकपदाच्चारणनार्थतानं करणीयमित्येतदय छान्दस्या प्रक्रियया शीशामिति पाठः। शिक्ष्यन्तेऽनया वर्णादयः शिष्यन्त इति वर्णादय एव वा शिक्षा तां शिai व्याख्या. स्थामो विविक्षमा समन्ताद्वय कथयिष्यामः । वर्णोऽकारादिः । स्वर उदाचादिः। मात्रा दम्पादिः । यलं प्राणस्थानप्रयत्न । साम समता द्रुतविलम्रितात्यधिकातिन्यू- 11. नर । २ग, अदिति ·[शक्षाध्याय, अ० २] सैचिरीयोपनिषदीपिका । नादिवर्गनेनैकरूपतयोचारणं *व्य प्रीपुत्रहरणवदपीडनमित्यर्थः । संतानः संततिः संहि- ताया नियतकमं पदं वाक्यं वेत्यर्थः । इति: समाचौ शिक्षायाः । उक्ता कथितः शीक्षाध्यायः। शीक्षाऽधीयतेऽवगम्यतेऽनेनेति शीक्षाध्यायः ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थवधियां तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां शीक्षाध्याय प्रथमोऽनुवाकः ॥ १ ॥ अय शीक्षाध्याये द्वितीयोऽनुवाकः। इदानी x देहलीमदीन्यायेनोक्तवक्ष्यमाणयोः साधारण मङ्गलाचरण करोति शिप्य. रूपो वेदः शिष्यशिक्षार्यम् । सह समं नावावयोर्गुरुशिष्ययोः । यश, अस्यायं शि. प्योऽस्यायं गुरुरित्यध्यापनाध्ययनजन्या कीर्तिरस्थिति शेपो ३६यमाणे च । सह नौ व्याख्यातम् ।बलवर्चसं ब्रह्म ब्राह्मणत्वमातिः। तदीय तेजो ब्रह्मवर्चसम् स्वाश्रमानुछा- नपरी दीर्घायुप्मन्तावावा भूयास्वेत्यर्थः । अथ शीक्षाध्यायधनानन्तरम् । अतः कृत- मजलानामपि नान्तर्मुखत्वमन्तरेण ब्रह्मज्ञानोत्पत्ति रामाकारणात् । संहिताया नियत. क्रमपदवाक्यरूपायाः । उपनिषदं सामीप्येन नितरामिष्टासंगमकत्वादनिष्टस्य शिथि. चीकृत्य विनाशकारित्वाच्च तद्विपया बुद्धिरुपनिषताम् । व्याख्यास्यामो व्या. ख्यातम् । पञ्चसु पश्चसंख्याकान्तेषु ! अधिकरणप्वाधारपु । अधिकरणान्याह-अधि. लोकं लोकमधिकृत्य । अधिज्योतिष ज्योतिरधिकृत्याविज्योतिरधिज्योतिरेवाधिज्योति पम् । अधिनियं विद्यामधिकृत्य । अधिमजं प्रजा पुत्रादिसंततिमधिकृत्य । अध्यात्ममा स्मानं शरीरमनिकृत्य । ता अधिलोकाद्याः । यहासंहिताः पदय'क्यसंहितामु चि.त्य. माना महत्यः संहिता महामहिताः । इति, अनेन प्रकारेण आचक्षत आ समताद्वयक्तं कथयन्ति संहितापिः। अथ तासां महासंहितात्वकपमानातरम् । अघिलोकं व्याख्यातम् । संहिताया उप. निषदं व्याख्यास्याम इसीदमत्र वक्ष्यमाणेष्वपि चतुर्प पर्यायेम्वनुवर्तते । पृथिवी मसिद्धामः। पूर्वरूपं पूर्वस्य पूर्ववर्णस्य रूपं स्वरूपम् । पूर्ववर्णे पृथिवीहिः करणीयेत्यर्थः । यो: स्वर्गलोक उत्तररूपमुत्तरवर्णस्य, स्वरूपमुतरवणे स्वर्गलं. वष्टिः करणीयेत्यर्थः । आका- शोऽन्तरिक्षलोकः संधिभुम्वर्गलोको संघीयेते अम्मिमिति संधिर्मव्यम् । पूर्वोत्तरवर्णयोरन्त. + वर्णानामिति शेषः। यथा व्याघ्री स्वापरयानि मुखे चश दानाभिातमणरत्वैव स्थला- स्थतान्तरं नयति तथा स्थानादिपु पीडनमहत्व वर्णोच्चारण सामशब्देन गृहात इति भावः। x देहली गृहद्वारासमप्रदेशः । तत्र निहितो दीपो द्वारान्त प्रदेश तदहितं चत्तरं च प्रका शयति तदै ममलमुतस्यमाणयो. साधारण शेयमिति तात्पर्यम् ।

·१२४ शंकरानन्दकृता- [ शीताध्याये, अ०१७ - रालेऽन्तरिक्षष्टिः करणीयेत्यर्थः । वायुमणविलोक्युदरवर्ती संघानं संघीयते पूर्वोत्तरे रूपे अमेति संधान संबन्ध इत्यर्थः । पूणेत्तरवर्णयोः संबन्धे वायुधिः करणीयेत्यर्थः। यथा- इपे त्वत्पत्र पकारस्योपरि योऽयमेका': सोऽयं पृथिवारूपो यश्वोपरितनस्त. फारोऽसौ पुगेकालकरतयोर्वर्णयोर्मध्यदेश माफाशात्मवस्तारिमन्देशे संहितानिमित्तो द्विविमाऽऽपादितो पोऽन्यातका: स धारयामक इति ध्यायेत् । एवमुत्तरेप्यायपात्या- ध्यपु चतुर्प योऽयम् । इतिः समाप्त्यर्थः प्रकृतोपनिषदः । प्रकृतामुपनिषदमाह- अधिलोकं त्याल्यातम् । अथ चतुष्टयमपि स्वापेक्षया पूर्वोपासनानन्तर्यमाह । अम्भिांमः । आदित्यचन्द्र- (स्मा सूर्य मण्डलम् । थापी नीराणि । विद्युन एव वेणुतोऽचिरममयः(मः) । भाचायों गुरु: । अन्तेवासी शिष्यः । विद्याऽऽकागोच्यमाना । मवचनं गुरु शिव्ययाः कणोचारणं विधायाः । माता नननी । पिता जनकः । प्रजा पुत्रादिः। मनमनमुस्पतिः इनायाः । अपरा हनुरघरोष्टमारम्य चिबुकफेटकाक्रान्ता । उत्तरा हनुरुत्तरोष्टमारम्याऽऽनासामूलम् । घाव धारणशक्तं तात्वादिस्थमिन्द्रियम् । जिल्हा प्रसिद्धा । अत्यपर्यायचतारे ऽपय पदं मुक्रवा समानपाउँ पूर्ववरात्येयम् । इति. महासहिसापरिसमाप्त्यर्थः । इमा भघिलोकाधा महासंहिता व्याख्याताः । इदानी पश्चानामपि फळमाह-योऽधिकारी । एवं पूर्वोत्तररूपपोता अघिचोकाया महासंहिता व्याख्याता पिविधमा समन्सान्यक्त कविता वेद नानात्युपासीतेत्यर्थः । संधीयते संबध्यते । मजया पुत्रादिलक्षणया । पशुभिर्गवादिमिः । ब्रह्मवर्चसेन नाम- णारयुधितेन तेमसा | ममायेन, अन्नं च तदा चालान तेन महिपवादिनेत्यर्थः । सुवर्येण स्वर्गेण लोकेन कर्मफलेन । प्रभादिमिः संपन्नो भवतीत्यर्थः ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिम जकाचार्यश्रीमछंकरानन्दविरचितायां पदार्पयोपिया तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां शीक्षाध्याय द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ अपीलाप्याये ततापोऽनुषाः । अप यः काधन दुर्मेधा नासा मेधोत्पादनमन्तरेण ब्रह्म बौद्ध शक्त इति मेघाकामय मेघाफराक्षपमभानाह-या प्रसिद्ध ओकारइछन्दसा गायब्यादिच्छन्दविनायगादि. भेदा-सूपमः भेः । विश्वरूपः सर्वरूपः पर्णेप्विय शइकुः सर्वसिजगति व्यवस्थित ३रवर्षः । छन्दोभ्य उपम्य ऋगादिभ्यः । अधि, अधिकः । सर्वव्यापकत्वात् । अमृतास्वयं प्रकाशमानादात्मनः । संबभूवोत्पत्तिमकरोत् । छन्दोम्योऽमृता. क.ग. 'पला ·. . (शक्षाध्याये, म० ३] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । १२५ दिभिः सामानाधिकरण्याङ्गीकारेणाधिक, सम्यग्वर्तत इति व्याख्येयम् । सोऽमृतम- इछन्दःसारभूतः । मा माम् । इन्द्र इन्द्रस्य परमात्मनो वानकत्वादिन्द्रः । मेषया श्रुतधारणशक्त्या । पृणोतु पाणयतु । मेधासंपन्नं करोत्वित्यर्थः । मेधासंपत्तेः फलमूतामाशिषमाह-अमृतस्य . तजनकस्य ब्रह्मणोऽहं तदस्मीति तादात्म्येन । देव हे देव । स्वयंप्रकाशस्याऽऽस्मन: प्रकाशकत्वेन पारणो धारयिता भूयास मवानि । मेधाप्रारपि शरीरारोग्यादिकमन्तरेणामावादत( वोऽत )स्तदपि प्रार्थयते-शरीरं स्थूलो विनाशी देहः । मे ममाधिकारिणः । विचर्षणं विचक्षणं नीरोगमित्यर्थः । भूयादिति पुरुष[ विपरिणामेनात्र वक्ष्यमाणे चानुषः । जिह्वा बागिन्द्रियाधारमता मे ममाधिकारिणः।मधुमत्तमा निहाया मधुत्वं प्रियहितसत्यमापित्वं वेदायतनं तद्यस्या अम्ति सा मधुमती अनिशयेन मधुमती मधुमत्तमा । कर्णाभ्यां श्रोत्रा- म्याम् । भूरि बहु । विध्रुवं व्यशृणवमात्मसाक्षात्कारार्थ न श्रवणमस्तीत्यर्पः । इदानीमाकारण्यासन्तं ब्रह्मामीप्यमाह-ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य कोशः खड्गरोष व्याप्य व्यवस्थित आवरणविशेषः । यथा कोशः खड्गेन संमृत एवं ब्रह्मणा संमृतः प्रणवः । असि भयसि । एवंभूतोऽप्यविधादृष्टिमि वगन्तुं शक्यत इन्याह- मेधया लौकिकश्रुतधारणया बुद्धया । पिहित भावृतः । यस्मादेवंगुणकस्ततस्त्वं श्रुतम् " इदं सर्व यदयमारमा "" अहं ब्रह्मास्मि" इत्यादिश्रवणपषमागतम् । मे ममाधि- कारिणः । गोपाय रक्षा कुरु । आत्मसाक्षात्कारफलावसानं कुवित्यर्थः । मेघाविषयेऽर्थानुसंधानपुरःसरं मात्रमपमुक्त्वा मेधावतोऽपि य हेर्मुखस्य नि:श्रीकस्य म प्रत्यक्प्रवणता । ततः श्रीकामा श्रीकरान्मन्त्रान्पणप्रतिपादकान्सहोमलिहानाह- भावदन्ती। समन्तातापयन्ती । वितन्वाना विविध विस्तारयन्ती। कुर्वाणा कुर्वती। भारमनेककालम् । अचीरमिति पदच्छेदे क्षिप्रमिति व्याख्येयम् । आत्मनः तस्याः भियोऽवस्थानमिति शेषः। वासासि पवानि ममास्पार्थिनः । गावच प्रसिद्धाः । चकारे।ऽश्वादीनामनु साना समुभयार्थः । अन्नपाने च, अद्यत इत्यानं पापन इति पानमन्नं घ पानं चालपाने | चकार उच वासोगवानपानसमुच्चयार्थः । सर्वदाऽद्यार- म्याऽऽरमसाक्षात्कारम् । आत्मनश्चिरं कुर्वाणा बाप्तआदिकं सर्पदा वहन्ती विनवाना च मम गृहेऽवस्थानं करोस्विति शेष प्रयित्वा व्याख्येयम् । नन्वहं पाया दाता कथं धियो दातेत्यत आह-तत इति । यतो मेघाया दाता तस्मात् । अयं मावा-धीः प्राकृतैरपि रामादिमिदातुं शक्या। मेघा तु मगवन्तमन्तरण मक्षणः कोशविना] न केनचिहात शक्या। ततोऽतिदुर्लभाय मेघादेदातुर्वणः कोशयों- कारस्य कियाञ्चीदानाद्यमः । मे मम श्रीकामस्य । थियं मद्गृहे यामात्मनश्चिरमवस्थान कुर्वाणामनपानण्यादीमापयन्ती तामेष पिस्तारयन्तीमावद प्रापया लोमशाममाधिोन- ·१२६ नंफरानन्दकता [ीक्षाध्याय, अ. ३] पिलोमवती चेतनमण्डलबहुलामित्यर्थः । पशुभिर्गवावादिभिः सह समम् । स्वाहा मदीया वाक्यशब्दवाच्या नियमायहे.ते यामाह तो पहिव स्वाहा । स्वाहेति दर्श- नागोमार्थताऽम्य गन्याय वक्ष्यमाणानां चनिगम्यने । होमव्याणि च म्वस्वगृह्मप्वगन्त- न्यानि । मन्त्रेण वधानि ( १ ) क्षीर.ज्यचित्वानि पा । प्रणवात्मा च देवताऽ. पयादिकं तु यायोगमवगन्तव्यम् । आ मा मा श्रीकाम परवायत्वाऽऽगच्छन्तु । ब्रह्मचारिणोऽध्ययनापिनो माण- वकाः सर्वासु दिवस्थिताः । स्वाहा न्याख्यातम् । ब्रह्मचारिणामागमने प्रयोजनमाह-- यशः। अन धर्मशब्देन धर्मा लक्षितो मवति । यशस्वी । जने लोके असानि मयानि । स्वाहा व्याख्यातम् । अत्रापि प्रयोजनमाह-थेयानतिशयेन प्रशस्यः । घस्यसो परयुमन्त(सुमत्त)रारसकाशात् । वसु चात्र देवं मानु [क] वितम् । असानि भवानि । स्वाहा व्याख्यातम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-तं ब्रह्मणः कोशभूतम् ।ता स्वामोकारम् । भग समनधर्मशानवैराग्वैश्वर्ययशःश्रीणां नियासभूत ओंकारो प्रहाकोशो भगस्तत्संबोधनं हे भग प्रविशनि प्रवेश करवाणि । स्वाहा व्याख्यातम् । ननु यदि मत्प्रविष्टस्त्वं तर्हि मत्तो मिन्नः समुद्रं प्रविष्टः समुद्रादिव भिन्नो मत्स्यस्तथा च तद्वदेव भवतो न कोऽपि पुरुषार्थ इत्यत आह-स मया प्रवेष्टव्यो ब्रह्मणः कोशभूतो मयानोंकारः । मा मा तादात्म्येन त्वदुपासकम् । भग प्रविश स्वाहा प्रवेशं कुरु । आवयोरनुपचरितं तादात्म्यमस्त्वित्यर्थः । व्याख्यातमापत् । ननु-यं कर्ता मोक्त.त्यादिसंसारधर्मवान्मयेश्वरेण कथमभिन्नः स्या इत्यत बाह- मस्मिन्मदमिन्न मोकार ईश्वरे । सहस्रशाख सहस्रमनन्ताः शब्दार्यात्मनो वृतस्य भवतः शब्दाविपर्तरूपाः शाखा यस्य स सहस्रशालस्तस्मिन् । नि भग हे भग । नेनिन! संबन्धः । अहं चतुतस्त्वदमिन्न इदानीमविद्यापटलपिनद्वाक्ष उपासकः । स्वयि शब्दार्थरहित भोकारे ब्रह्मणि "अहं नहास्मि " इति बोधेन मृजे निमामि कर्तृत्वादिकमविद्याकृनं न वस्तुत इति ज्ञानेनाऽऽत्मानं परिशोधयामीत्यर्थः । स्वाहा व्याख्यातम। + तथा च ब्रह्मचारिणामागमनं परम्परया मोक्षहेतुरित्युक्त्येदानी तदेव दृष्टान्ताभ्यां मन्त्रान्तरेण विशिनष्टि-यथा येन प्रकारेण । आपो नारधाराः। अवता उरचा- देशापतन्यो निनदेशगामिन इत्यर्थः । प्रवतेति तृतीयापक्षे प्रवणवता मार्ग- ति व्याख्येयम् । यन्ति निन्नदेशं गच्छन्ति । अपा सेत्यादिना प्रतिबन्धी ग. 'योग्यम ·[ शीक्षाध्याये, अ०.] तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका । १२७ स्ततो यान्तान्तरमाह---यथा दृष्टान्ते । मासाः पाद्रयात्मकाथैत्रादयः । अह. जरमहानि नरयति स्वकुक्षिनिशेषण यः संवत्सरस्तम् । यन्तीत्यनुवर्तते । एवं दार्टी. न्तिके मा श्रीकामम् । ब्रह्मचारिणश्छात्राः । धातः, हे घातः सर्वस्रष्टत्वात्प्रणय घातृत्वम् । आयन्त्यागच्छन्तु । सर्वतः सर्वाभ्यो दिग्भ्यः । स्वाहा व्याख्यातम् । नन्दिदं सर्व मत्तादात्म्याथ मम तव कः संबन्ध इत्यत आह-प्रतिवेशः स्वगृह. समीपस्थं गृहं प्रतिवेशः । तचैतन्यरूपेण जीवोपाधेरतिसंनिहितत्वात्मणवश्चैतन्यात्मा प्रतिवेशः । असि मयसि । यतस्ततः म मा मां त्वदुधासकम् । भाहि प्रमा प्रकाशयाऽऽमानम् | म मा पद्यस्व प्रपद्यस्व । अहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारबोधन मद्रूपमागच्छेत्यर्थः । अत्र स्वाहान्ता अष्टौ मन्त्राः । एतैः सन्नरकादशसंख्याकरभिः पाठ एव । स्वाहान्तविमिश्च होमार्य स्वाहान्तत्वेन पठित्वा होमः करणीयः । अपस्तु यथापाठपठितरित्यवगन्तव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया पदाधिन्या वैत्तिरीयोपनिर. इपिकायो वीक्षाध्याये तृतीयोऽनुवाक. ॥३॥ अथ शीक्षाध्याये चतुर्थोऽनुवाकः । पूर्वमा कारस्य सहस्रशासवमुक्तं तदेतत्प्रधानशासासु सिद्धासु प्राधान्य म भरादिव्या. हतीनागरिमन्नपञ्चे। ततो व्याहतयो हदिग्धाः । तासूपासनं स्वाराम्पफरमाह-भूलोका, तत्स्थ: मपञ्चो भूरितिशब्दाभिधेयः । भुवोऽन्तरिक्षलोकः । सत्स्यः प्रपयो भुव इत्यु- च्यते । सुवः स्वर्गः, तत्स्य: प्रपन: सुपरित्युच्यते । इत्यनेन प्रकारेण । वे मर्य- माणाः । एता इदानीमुक्ताः । तिसस्त्रिसंख्याका वेदप्रयात्मिकाः । व्याहृतपः, अधि. कारी विविधमा समन्ताद्धरन्ति प्रयच्छरपधिकार्यनिष्टं पा विविधमा समातान्ति विनाशयतीति व्याहतयः । वास भूर्भुवः सुवरिति तिसृणाए । उ अपि ह किल । रग प्रवेदयत इत्यनेन संब-यते । एता पक्ष्यमाणा चतुर्थी मनुःसंख्यापूरणीम् । माहा- चमरयो महाश्चासौ चमतोपलासितानेकपागसंपन्नश्च महाचमसस्तस्यापा माहाचमस्यः । प्रवेदयते प्रकरण निवेदितवाज्ञात्वोत्तवानियर्थः । ऋपेरनुस्मरणमुपासनामिति संभ- दायविदः । तामाह-महस्तेजः स्वयंप्रकाशम् । इत्यनेन प्रकारेण । आवेदने का मर्प इत्यत आह-त-महः । ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदान्यम् । स्मिन्नियं घटित कर. गीयेत्यर्थः । यहोत्युक्तं स प्रसिद्धो वक्ष्यमाण मान्माम प्रत्ययालम्पनः । प्रधानमूत ग समनत्ता'. हम" ।

·१२४ फरानन्दकता [शीसाध्याय, स.. इत्यर्थः । अङ्गान्युपानभूतानि । अन्या भूराधा देवता पाहत्यधिष्ठाऽयः । अहं महो ब्रह्मरूपमस्मि । मम भगधा व्याहृतिदेवता अहानीत्युपासनं करणीयमित्यर्थः । ननु भादिषु शब्देषु का देवता इत्याशय व्याहतीनामर्थमाह-भूः प्रथमा व्याहृतिः । इतिरनुकरणार्यः । ये स्मरणार्थम् । अयं प्रत्यक्षो लोको भूलोकः । भुष इत्यन्तरिक्षा । सुपरिस्यसो लोकः । अन्तरिक्ष धावाभूम्योरन्तरालस्यो लोकः । भी परोक्षो लोकः वर्गलोकः । भुषः स्य(मुवरिति व्याहतपर्यायद्वयेऽभीतिशब्दा. वनुकरणाधों । महश्चतुर्थी व्याइतिः । इतिरनुकरणार्थः । आदित्यचन्द्र (स्यः सूर्य?) मण्डलाभिमानी नगामाणः । आदित्यस्य महान्याहत्यात्मनोपास्यमा य महत्त्वमुपपाद- यति । आदित्येन वावाऽऽदित्यनैव स निखिटा लोका भूरादयोः महीयन्ते पूज्यन्ते। सर्वव्यवहारसमा भवतीत्यर्थः । रवानी व्याहताना ज्योतिर्वायुरूपतामाह-भूरिति वा अति । भुव इति वायुः । सुवरियादित्यः । मह इति चन्द्रमा: । चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योती पि महीयन्ते । अग्निवारमादित्यचन्द्रमाः प्रसिद्धाः । एतेभ्यो व्यतिरिकानि सनि ज्योतपि नसत्रादीनि ! भग्न्यादीनां सर्पदान्तः पातित्वेनपा देवरूपत्वेन चन्द्रमस उप- भोगेन तेन महीयमानत्वमविरुद्धम् । वायोश्च नः साक्षात्कारणत्वाम्योतिलयसाहि- त्येन पाठो म विरुद्धः । अन्यरपर्याय पतुष्टयेऽपि पूर्वपद्व्याख्येयम् । इदानी न्याहतीनां शब्दप्रयात्मकत्वमाह--भूरिति वा प्रायः । भुव इति सामानि । सुपरिति गपि । मह इति ग्रस । ब्रह्मणा नाच स वेदा महीयन्ते । अर्थानुसारेण पानद्धारा कावः । सामानि च एव गीतिमत्यः । यजें. ध्यविवक्षितच्छन्दोरूपाणि गान | अB HIRो द्वितीयत्वे यजुषस्तृतीयत्वे न वाच. निकं कारणमास्येयम् । अयाऽन्तरिक्ष गन्धर्वाणा निवासस्पेन गीतिप्राधान्यात्तत्मा-पन सानो द्वितीयत्वम् । यतिकर्मतापायास्वर्गस्य कर्मसमन्धाधनुपस्तृतीयत्वं मेति महीकारो ब्राको शवासने व सर्व ऋगादयः पूज्यमाना हटाः । शेष पर्यापचतुर- येऽपि पूर्वतयारूपेयम् । इदानी व्याहताना क्रियात्मकत्वमाह भूरिति चे माणः । भुश इत्यपाना । सुवाति ब्यान ! मह इत्यन्नम् । अनेन बाच स. माणा महीयन्ते । प्राण उच्चासकर्मा । अपानो निःशासकर्मा । ध्यानः प्राणापानसंधिस्पो वीर्यवत्क हेतुः । भन्नमदनीयम् । अनेन प्राणा उक्ताश्चक्षुरादयश्च । शेपं पर्यायचतुष्टयेऽपि पूर्ववयाख्ये- यम् । अयं लोक इत्यादिकमुक्त व्याहृतिवष्टयपर्यायचतुवऽपि । पाठस्य वैषम्यामा- वात् । तत्राऽऽधेन पर्याधण रूपनामकर्मात्मक जगत्रेधा विज्प रूपनामकर्मणाम- 1स.शयात्म' ग. सेन पसु ।

·[शीक्षाध्याये, म०५] त्तिरीयोपनिषदीपिका । विमछानामादित्यः कारणमित्युक्तम् । नामक्रियारहितस्य रूपस्य त्रेधा विभकस्य चन्द्रः कारणमिति द्वितोगेनोक्तम् । रूपकियारहितस्य नामनेघा विमतस्य प्रणवः कारण. मिति तृतीयेनोक्तम् । रूपनामरहितस्य कर्मणवेधा विभक्तस्यान्नं कारणमिति चतुर्थे। नोक्तम् । तेन व्याहृतीना सर्वात्मक सिद्धम् । तदिवानी संक्षेपेणाऽऽह-तापसिद्धाः । स्मर्यमाणाः । एताः पूर्वोक्ता ब्याह- तयः । चतस्रो भूर्भुवः सुवर्मह इति चतुःसंख्याकाः । चतुर्धाऽयं लोकोऽग्निचः प्राण इति चतुष्प्रकारा मध्याहृतिः । अन्तरिक्षं वायुः सामान्यपान इति चतुष्प्रयास भुवो. व्याहृतिः । अप्सौ लोकं आदित्यो यपि व्यान इति चतुष्प्रकारा सुवाहतिः । आदि. स्यश्चन्द्रमा ब्रह्मानमिति चतुष्प्रकारा महोव्याहृतिरिति चतस्र चतुष्प्रकाराः। तदेतदाह- चत्रवतखो भूराद्याश्चततश्चतुःसंख्याकाः । पुनरप्ययं लोक इत्यादि काऽप्यवान्त- रभेदाचतुःसंख्याकाः। ध्याहृतयो व्याख्याताः । सा एकैकाश्चतुकारा इत्युक्ता मुराद्या नियतप्रकारा य उपासको वेद जानात्युपासातत्यर्गः । स प्रत्येक नियमेन चतुर्पिध्येन चतरणामात्मागभानापासको वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः । ब्रह्मा देशका. लवस्तुपरिच्छेदशून्यं महाव्याहत्मत्वेनोक्तम् । ब्रह्मणि ज्ञाते को लाभ इत्यत आह- सर्वे निखिला अस्पै महो ब्रह्माहमादित्यचन्द्रमा घमासमझीभूतो महीयान्यनानि भूराद्यास्तिस्रो व्याहतप इत्युपासकाय देवास्तदशाभूता भम्यादयो वागायच विश इव राज्ञे प्रधानाय वलि तदमीटरूपरसादिकम् । आवदन्त्यानीय प्रापयन्ति । [इति श्रीमतरमहंस तैत्तिरीयोपनिहापिटायां चतुर्थोऽनुवाकः ॥४॥ श्य शीशाध्याये पथमोऽधक। नन महो ब्रह्मात्मा कुत्र कपमुपास्यंत उपासनात: केन द्वारेण निर्गति निर्गतो या केन रूपेण कुत्र स्थित्वा देवदत्तं बलिं गृह्णातीत्याशङ्कय तदेत सवै दर्शयति-स परोक्षः । यः प्रसिद्धः । एष प्रत्यक्षः । अन्तर्हदये हृदयग्य पमाकारस्य मासखण्डस्यायोमुस. त्योबनाउम्य पच्छिद्रस्य कदम्बा सुमागरिव सर्वतो नाडीलिः परिवृतस्य मध्य आकाशोऽवकाशः । तस्मिनाकाशेऽयं मत्यक्ष. स्वयंप्रकाशमानो महान्यायामकः शुरुमा गुरिशयोऽपि परिपूर्णबहारूपो मनोमयो मनःपधानः । अमृतो मरणशून्यः । हिरण्मयो मापर. सज्ञ इत्यः । कुत्र कथमुपास्य इत्यनयोरुत्तर जानम् । अ५ केन द्वारेण निर्गच्छनात्ययावर, माह-अन्तरेण तालुके तालुकयोमध्ये। मुतबिलस्थान्तजिवामूलम्योपरि थिनी वामदक्षि, मागौ तालुके इत्युच्यते । यः मसिद्धो योगशाखे। एष प्रलम्बियाकरणमीणनिताप्राप नियम पर मुरो पक्षप्रत्यसो ।। स्तन इव वसतरीपयोघरो यथा अवलम्पते - .

·१ शंकरानन्दकुंता शिक्षाध्याये १०५] बलम्बनं कुरुते लम्बमानस्तिष्ठतात्यर्थः {सा तालुकयौर-तस्थस्तनमध्यवर्तिनी । इन्द्रयो. निरिन्दम्याऽऽनन्दात्मनो योनिरुपलब्धिस्थानम् । कार्यवहारासी निर्गमनकारणं चेन्द्र. योनिः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे । असौ प्रसिद्धः । फेशान्तो मूर्धानमारम्योपरिष्टादशाडल. परिमितो देशः । केशान्तः, कश्याश्वेशश्च केशा प्रविष्णुमहेश्वरास्तेषामन्तो विनाश- कारणमित्यर्थः । केशान्तः पौरुषो बोध इत्यर्थः । विवर्तते बोधरूपापरित्यागनासत्यस्य नानाकारस्य शरीरमयस्य साधिदेवादस्तदभिमानादेवाऽऽकारेण परिणमते । अयया केशानां प्रसिद्धानामन्तो न मावो() मूलमित्यर्थः । यस्मिन्देशे विशेषण वर्तते व्यपोप मित्वा । शीर्षकपाले शीष्णो मूर्ध्नः कपाले शक । विनिर्माता या नाडीति शेषः । य एष स्तन इतावलम्यते तन्मध्यकालमा यत्रासो केशान्तो विवर्तते तत्र प्रतिष्ठिताति शेषः । तत्रोपपत्तियपछि शार्पकपाले विनिर्गता या सेन्द्रपोनिरित्यन्वयः । अनया कार्य ब्रह्म गच्छन्गच्छतीत्यर्थः । अनेन शमने मार्ग उक्तः । इदानी तत्तव्याहत्यात्मकस्तेषु तेषु व्यायतिप्रकारेषु स्थित्वा देवदत्तं गृहन्नध्यात्मप. रिच्छेदशून्यः स्वाराज्यं करोतीयार-भूरिति उत्तोऽर्थो व्याहतेः इतिशब्दथ्य व्याय. त्यनुकरणार्यः । अनो प्रथमव्यायत्यात्मके । प्रतिनियति प्रतिक्षा प्राप्नोति । इदं पदं वक्ष्यमाणेवपि त्रिपु पर्यायेषु योजनीयम् । भुव इति भ्याख्यातम् । वायौ द्वितीय न्यायतिरूपे । सुवरिति । व्याख्यातम् । आदित्य तृतीयव्यायतिरूपे । मह इति व्या. ख्यातम् । ब्रह्मणि कार्य ब्रह्मण्यन्तःकरणशुद्धौ ब्रह्मज्ञानोत्पादात्परे ब्रह्मणि वा । अत्र यद्यपि मह इति चन्द्रमसीति वक्तव्यं प्राय:पाठातयाऽप्युपास्याबागिनातं स ब्यामो- तीत्येतदर्शयितुमनास्थावादेन चन्द्रमस परित्यज्य महइति वा तो िवोकृत्य मह इति ब्राह्मणीत्याह च्यात्युपासनामात्रानिर्गुणब्रह्माधिरिदिशानिवारणार्थमाह-आभोति नामोति । स्वाराज्पं स्वयमेव राजते दीप्यत इति स्वराट् तस्य मानः स्वाराज्यम् । ननु केवलब। साहिरप्यतादृश्यवेत्यत आह-आमोत्ति प्राप्नोति। मनसस्पति मनःशब्दोपलसि- तस्य ज्ञानक्रियाशरन्तःकरणस्य पत्ति पालयितारम् । खोपाधिकत्वाभिमान हिरण्य. गमित्यर्थः । तं प्राप्य कियाज्ञानकरणानां तद्वत्मभुवतीत्याह-वाक्पति गिति कौन्द्रियमावस्पोपलक्षम् । वाचः पतिवकिपतिः । चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिः स्वयम् । पतुःोगगोर्महणं त्वयाणरसनानामुपलक्षणापम् । विज्ञानपतिर्विज्ञान बुद्धिस्तस्य पतिविज्ञानमतिः । विज्ञानशब्दोऽव्याकृतम्यतिरिक्ताय सर्वस्योपलक्षणार्थः । १॥ " । शान्तं नि । १. प्र. पयःस्स. पाद. Her' | ५ ग. "विवार ·[शीक्षा याये, १० ६] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। मपेक्षितं सर्वमप्युक्त्वेदानीं 'महो ब्रह्म तस्मिलयं पुस्पः' इत्यादिनोपास्यत्वेनोक यदुत्पतब्रह्मज्ञान प्राप्यमङ्गीभूतं वक्तुमारपते संसपेण प्राचीनयोग्यस्य पितृरूपा श्रुतिः स्यपुत्रस्योपासनार्यम् । एतदेतस्मिन्व्याहत्युपासने प्रधानमतम् । ततो भवति तस्मात्का- रणाद्भवति । उक्तमिति शेषः । आकाशशरीरमाकाशोऽव्यात शरीरमिर्व स्वं यत्य तदाकाशशरीरम् । ब्रह्म तद्ब्रहोति, महाव्याहृत्यमिन्नं यदुक्तं देशकालपस्तुपरिच्छेदशन न्यम् । सत्यात्म सत्यो बाघरहित आत्मा चिदानन्दस्वमायो यस्य तत्सत्यात्म । प्राणारामं प्राणेदारमत इति प्राणाराम सर्वप्राणिस्थितमित्यर्थः । तटस्यत्वाकां वारयति- मनआनन्दं मनस आनन्दो यस्य तन्मनभानन्दम् । तर्हि दुःखीत्याशयाऽऽह- शान्तिसमृदं शान्तिई.सोपरतिस्तया समृद्धं संपन्न सर्वदुःखशून्यमित्यर्थः । नवातु सर्वतोत्कृष्ट तपाऽपि सर्वमैदान्मरणमप्यायवेत्यत आह-अमृतं मरणशू- न्यम् । यदमेवादन्यस्यापि मरणमपगच्छति कुतोऽस्य बालकालस्य मरणमित्यर्थः । इत्य. नेन प्रकारेण तदहमस्मीत्यवगन्तुमशक्तश्चेत्याचीनयोग्य प्राचीनेषु पुरातनेषु काश्यपा. दिषु योग्योऽधिक: प्राचीनयोग्यः सर्वम्य उत्कृष्ट इत्यर्थः। तस्य संबोधनं प्राचीनयोग्य। उपास्य " महोव्याहृतिरूपमिदमहमस्मि ममालानीतरा यथोक्ता व्याहतयः " इति शाखान्तरमसिद्धं वा “ मनोमयः प्राणशरीरः " इत्यादिरूपं व्याहृत्युपासनाव्यतिरि. कमुपास्स्व विजातीयप्रत्ययान्येन सजातीयप्रत्ययप्रवाहेण यथोक्तधर्म साक्षात्कुर्वित्यर्थः। अपवा को हिरण्यगर्मप्राप्त पुरुषार्थ इत्याशङ्कय व्याख्येयम् । ततो हिरण्यगर्भप्रार- नन्तरमुत्पन्नब्रह्मज्ञान एतद्रक्ष्यमाणं वा मवति । मस्मिन्पक्ष इत्यारभ्य माचीनयोग्यवि- मुक्यिं द्रष्टव्यम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पक्षार्थवोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां साक्षाध्याये पसमोऽनुवाकः ॥ ५॥ - थप तीक्षाध्याये पष्टोऽनुराकः। चतरणा ध्याहृतीनामुपासन उके तदनन्तरमाविनी पञ्चसंख्यामुररीकृत्य पञ्चभूतात्म- कविराट्याप्टिकलं पातमुपासनमाह-पृथिव्यन्तरिक्ष घौर्दिशोऽवान्तरदिशः, स्पष्टाः पृथिव्यादयः पञ्च पदार्थाः । नियोकी प्राच्यादयश्वतत्र आग्नेय्यादयश्चेति पञ्चकं लोक- पाइयम् । अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि, स्पष्टा अग्न्यादयः पञ्च पदार्याः । इदं देवतापाइएम् । आपो नीराणि । ओपश्यो बालायाः । वनस्पतयोऽयुप्पाः ग. 'म'1३. 'भाभार । १. पारस्य । ४ ग. 'विपरमि ।

·शंकरानन्दकृता- शिक्षाध्याये, ०४ फलवन्तोऽश्वत्यादयः । आकाशी भूताकाशः । आत्मा भौतिको देहोऽधिदैवादिः । इतिः समा । अधिभूतं भूतानि पृथिव्यादीन्यधिकृत्योर मानमधिमूतम् । लोके देवानामपि भूतविकारत्वेन मृततत्त्वमङ्गीकृत्याविभूतमित्याराहारः । अथाघिगतपाइककथनानन्तरम् । अध्यात्ममात्मानमिर्म स्थूलदेहमधिकृत्य पाई. आमुच्यत इति शेषः }माण उच्यासका क्षुत्तृढधिकारी नव्यानः प्राणापानयोः संधिस्यों वीर्यवतमहतुः । अपानो निश्वासकर्मा मलमूत्रादिविसर्गहेतुः । उदानः सर्वसंधिषु भीलवस्थितः । यच्चलने हिकादिः प्राणापानादीनामध्यनयम्धितिः सर्वप्राणबन्धनमूत्र गामी मरणहेतुः । समानोऽशितस्य पीतम्य माऽऽपादमस्तक समं यथायोगं नयनं करोतीति समानः । इदं माणादिपञ्चक वायुपातम् । चल रूपनाहकमिन्द्रियम् । श्रोन शब्दग्राहकमिन्द्रियम् । मनः साधारण ज्ञानकारणम् । वारवागिन्द्रियमामवदनका. रणम् । त्वक्स्पोपलब्धिकारणमिन्द्रियम् । इदं चक्षुरादिपश्चकमिन्द्रियपात्तम् । चर्म स्वगिन्द्रियाधिष्ठानमापादमस्तक च्याप्य व्यवस्थितम् । मांसमन्चम्य मध्यमः परिणामो मृदुलो पनीभूतः । स्वावा मनिः, जातायेकवचनस्वानाध्य इत्यर्थः । अस्थि प्रसिद्ध धेत शरीरशालाशस्तम्भादिरूपम् । मज्जा रुघिरमांसयोरग्तरावस्याप्णकानशीतल- प्रदेशम्थघृताकाराऽस्टनोऽन्तर्गता । इदं चर्मादिपकं धातुपादत्तम् । एतदुक्तं पृषिध्या दिका मनान्तम् । अधिविधायाधिकृत्य पञ्चकगुपठम्येत्यर्थः । ऋषिर्षदो वेदार्थद्रष्टा था। भवोचदुक्तवान् । पाहतं पञ्चाक्षर(र)पत्तिच्छन्दोरूपम् । वै प्रसिद्ध पर- संख्यात्लेन । इदं पृथिव्यादिकम् । सधैं निखिलम् । पाक्तेनैव पसंख्याकान्तनेष पादत पञ्चसंख्याकान्तम् । स्पृणोति प्राणयति । पोष्यपोपणादिकं सवै पातमित्यर्थः । पाक्त या इदं सर्वं यतस्ततः पाइतेनैव पाक्त स्पृणोतीति योजनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण । स्वयं पश्चात्मको विश्वं चेदं पञ्चामक सर्वगाभिन्न पश्चात्मक स्वारमान जान. ताराप्राधिफटमर्थसिद्धमिति श्रुति करती ! इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्ययीमच्मानन्दविरचितार्या पदार्थयोपिन्यो तेति- योपनिपदीपिकायो शीशाप्यावे पष्टोऽनुवारः॥६॥ अथ शीक्षाध्याय सक्षमोऽनुवाकः । पञ्चसंख्याप्तामा यात्पादकामेदं सर्वमित्युकं तेन सर्वात्मकं वर दिस्थ ब्रह्मणश्य योशमून औकार. पूर्वमुक्त । इदानी तत्वोशन्वोपपादनाय पुनरोकारस्योपासन- रु.ग. 'एस ११.ग. ममाप्याग.'लोपासना।

·(शीक्षा याये, अ० ४] तेत्तिरीयोपनिषदीपिका । माह-ॐ ब्रह्मवाचकः । इतिरोंकारानुकरणार्थः । ब्रह्म वाच्यम् । अभिधानाभिधे. ययोस्तादाम्पाद्वाचक वाच्यस्य दृष्टिः करणीया शालग्राम इव विष्णोरित्यर्थः । ननु सति साम्य ओंकारब्रह्मणोरोंकारे तदृष्टिः क्रियमाणोचिता स्यादन्यथाऽग्धगोलाङ्कलन्याय. मानमित्यन आह-औमिति व्याख्यातम् । इद सर्व विविधप्रत्ययगम्य कार्यकारणादि निखिलम् । अयमः-शब्दप्रपञ्चः सर्वोऽयोंकारेण व्याप्त इति नात्रोपपादनीय किनि. दस्ति । शब्दार्थयोस्तादात्म्ये विप्रतिपत्तावपि वाचकत्वलक्षणेऽपिनामावे न विवादः । ययेनाविनाभूतं तत्तस्य कार्यम् । यथा धूमाम्योः। कार्यकारणयोः साम्यं यथा मृद्घट्योः । तत ओंकारस्याऽऽत्मनश्च सर्वामित्रत्वादस्ति साम्यमित्याकारोपासनामोंकारी लौकिक- वैदिकव्यवहारकारणत्वेन स्तूयते । ओमिति व्याख्यातम् । एतदाकाराभिधानम् । अनुकृति गच्छ पित्र पठेत्यादिवचन- मनु मृत्यादेरङ्गीकारवचनमोमिति करणमनुकृतिराह । इ फिल । म प्रतिद्धम् । वे स्मर्यमाणम् । अपिरम्युच्चये। न केवलं लौकिकन्यवहारकारणमोकारः, किंतु वैदिक स्थापि। 'ओ' मोमित्यः । श्रावय हविपः परित्यागार्थ मन्नं देवाम्भावय। इति, भनेन प्रकारेण । उक्त वैदिके कर्मण्यत्विज आधाचयन्ति समन्तादेवान्मन्त्रश्रवणं कारयन्ति । ओमिति व्याख्यातम् । सामानि गीतिसहिता ऋनः । गायन्ति यज्ञकर्मण्यन्यत्र चे पदन्ति । औं व्याख्यातम् । यो शं सुखं तदेवोर शोमित्य नुकरणार्थः । शस्त्राणि शत्रशब्दाभिधयानृविशेषान् । शसन्ति पठन्ति यज्ञकर्मण्यन्यन च । भौमिति व्याख्यातम् । अध्वर्युर्याजुप ऋत्विक् । प्रतिगरं गरणम् । वामनःकागाना विहितं व्यापारमानं गरः, तेन संबद्ध प्रतिगरः कर्म, संमति कर्मणि कर्मणीत्यर्थः । गृणाति शब्दं करोति । प्रतिगरं यमुर्विशेष वा मतिगृणाति पठति । आम्मिन्पक्ष ओमित्यु- वानि शेषः । भोमिति व्याख्याम्त । ब्रह्मा, ऋत्विग्विशेषः । मसौरयनुमानाति । आमिति व्याख्यातम् । अमिहोत्रं जुहोतीत्युक्ते होमादिना समपिस्पोऽग्निहोत्रं नित्यं काम्यं या कर्मानुजानाति जुहुधीत्यनुज्ञा पयच्छति । ओमिति व्याख्यात । ग्राम 'गोऽध्येप्यमाणः । प्रवक्ष्यापाठा प्रकर्षण वचनं करिष्यन् । आ६ जूते । ओंकारयदने कारणमाह- ब्रह्म वेदम् । उपानवानि । स्वाधीनत्वलक्षणेन लामी- * यथा कस्यचिदन्याय स्वैप्सितस्थलं गन्तुगशयनयानस्य हत्ते केनरिटेन पटीयदस्य पागल एप सामाप्तिस्थल प्रापविश्यतीसुश्खा प्रस्थापितोऽन्धो मोहमयादोपुच्छ यहा शाहलमहणमतहमानेन शाकण्टकोपलादित गवारसपायमानेन गवा व्यापाद्यते स पप गोसा. इगलन्यायः। 12.ग. 'स्याप्योमोमि ।१ प.पा. ग. वा।। म. 'म् । प्रमाणः । *, ५ग. "सामान्येन सा.

·करानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ०] प्येन मामवानि । इनि, भनेनाभिमायेण । ननु किममिपायमाप्रमित्याशय नेत्याह- वा वेदमेव । उपामोति । स्वाधीनत्वसामीप्येन मारोत्येव न त्यभिप्रायमात्रम् । मन्त्र फलं च प्रामज्ञानोत्पादद्वारेण समित्यप्रातिरनुक्ताऽपि द्न्या । अपवा । ओमिति ब्राह्मणः' इत्यादिकं फलवमनम् । अस्मिन्पो बामणः साधनचतुष्टयसंपन्नः संन्यासी प्रवक्ष्याप्रकर्गेण 'तत्त्वमसि । अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिवचननातं पक्ष्पन्बा सत्यज्ञा. नादिलक्षणम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिग्राजकाचार्य नीमच्छकरानन्दविरचिताया पदार्थबोधिन्यो तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्याये राघमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ + अथ रक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुशका । मनु- ---एवमप्युपासनस्यान्तर्मुखता न स्यादस्ति १ मुमुक्षा किं तेन करणा- यमित्याशय कर्मव सेन घरणीयमित्याह-प्रतं च यथाशास्त्रकर्मविषयं ज्ञानम् चकारः स्वाध्यायप्रवचनाम्या समुघयार्थः । स्वाध्यायभवचने च स्वाध्यायोऽध्ययन प्रवचनं मलयज्ञोऽध्यापन यो । कारोऽनयोरुकेन समुभयार्थः । सत्यं मनःकायाम्या- मनुष्ठीयमानं कर्म सत्यवचनं वा । तपः कृच्छ्चान्द्रायणादिरूपं स्वधर्मवृत्तित्वं वा । दमौ सालेन्द्रियनिग्रहः । शमोऽन्तःकरणोपशमः | अभयत्रयः पञ्च था। अग्निहोत्रं निय श्रोत कर्भ सायंप्रातमोपलक्षितम् । अतिथपोशातकुलगोत्रा माह्मणादयोऽश. नाधर्म दर्शादितिपिमन्तरेणापि गृहान्समागताः | अतिपिशब्दितसोमोपललितयागा पा । मानुपं पुवादियियाहादी बध्वादीनां यथोचित पूजनम् । मजा पुत्रादिका । मननः प्रगमनमृती मार्यागमनमित्यर्थः । मजाविः पौत्रायुत्पत्तिः पुत्रापानुरूपा प्रिया व मार्या ताशय परः कन्याये । एवं पौत्रपौत्र्यादेरपि संपादनीयमित्यर्थः । मनोमि. त्यादौ संपादनीयमिति द्वादशस्वपि पर्यायवेकवचन द्विवचन बहुवचनानुसारेणाच्याह. रायम् । सवेन च स्वाध्यायप्रवचनयोः पाठस्तत्रात्यन्तमादरदर्शनाः । शेपमेकाद.. शास्वपि पर्यायेषु समानपाठमृतमिति पर्यायवदयाल्येयम् । इदानीमृषीणां मतान्यत्रोपन्यस्यति--- सत्यमुत्तम् । इति, एव । सत्यवचाः सत्य. थादी, नामधेयं पा । राधीतरी रपीतरगावः । अनुष्ठेयं मनुत इति । अन्न पक्ष्यमाणेऽपि ययायोगमध्याहरणीयम् । तप इति त एव । सपोनित्यस्तपप्ति नित्यं वर्तत इति तपोनिस्पो नामधेयं वा पौशिष्टिः पुरु यहुवेलं मातृपित्राचार्यः शिष्टः पुरुशिष्टस्तस्या. पत्यं पीरुशिरिः। ग. च । २ ग. च । ३ ग. 'वयोगी दा । ग. "भोग्यम् ।

·शिक्षाध्याये, भ० ९] वैचिरीयोपनिषदीपिका । पूर्वपक्षमुक्त्वा सिद्धान्तमाह-स्वाध्यायमयचने व्याख्यातम् । एव न त्वन्या सत्यं तपो वा । इतीत्यम् । नाफो नामतः ! मौद्गल्यो मुदं शाखार्थनिर्णयरूपा गलति सक्तीति मुद्गलः, तस्यापत्यं मौदल्यः । अस्य पक्षस्य सिद्धान्तत्वमुपणश्यति- तस्वाध्यायप्रवचनानुष्ठानम् । हि यस्मात् । तप उक्तमुपलक्षणमिदं मत्यस्यापि । तस्मादिदमेवाधिकामिति शेषः । अस्प पक्षस्याऽऽदरार्थ द्विवचनम् । तद्धि सपो व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां ददायोपिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां शीक्षाध्यायेऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥ अथ शीक्षाभ्याये नवमोजुवाकः। ननु-अध्ययनस्य ब्राह्मण्यजातिप्रयुकत्वेन कर्तव्यतया सिद्धत्याद्वतस्य करणीय. ताऽध्यापनस्य वा (१) । नित्यत्वान्न तस्यापि नित्यः स्वाध्यायः स्वाध्यायप्रवचनश. ब्दाम्या प्रतिपाद्योऽतः शिष्यते । न चासावपि कुतः शक्योऽनेककार्यव्यमत्वात् । न. चाशक्य विदधाति विधिः । ततः स्वाध्यायप्रवचने एवेति यत्किंचिदेतदित्याशङ्कथेत- तन्मन्त्रमानं नित्यं नपनीयम् । अन्यत्तु यथाशक्ति । तावताऽशक्यत्वामावादिस्पमित्रा- यवानाह-अहं नित्यस्वाध्यायस्य कर्ता । वृक्षस्योर्ध्वमूलस्यावाशाखस्य वनस्पतेरधिः देवादिमिनस्य स्थूलसूक्ष्मशरीरस्येत्यर्थः । रेरिया प्रेरयिता । कीर्तिः स्ववर्णाश्रमोचि. तानुठानकारित्वेन विद्यया चेहामुत्र पुण्यं यशः | पृष्टमत्युच्छ्रितं शृङ्ग लोकद्वयदर्शनस्य विषयः । गिरिव पर्वतस्य मेरोथा तथा 1 मम स्यादिति शेषः । कर्बपवित्र ऊ कारणं पवित्रं ब्रह्म यस्य मा देहादिसंघातस्य सोऽहमूर्षपवित्रो वृक्षोऽप्यहमेवेत्यर्थः । वाजिनीव बाजोऽनं देवाना रोहितादिरूपं प्रसिद्धमस्मदादीना घास्यास्तीति वानी सविता तस्मिन्यथा स्वमृतं सुष्ठ्वमृत रोहितादिरूपमानन्दात्मस्वरूपं पाऽस्मि । द्रविणं धन हिरण्यादिरि(क) माऽऽनन्दात्मस्वरूपम् । सवर्चसं वर्षस्तेनो ब्रह्मसाक्षात्कार. स्तेन सह वर्तत इति सवर्घः, सर्च एव सवर्षसम् । सुमेधा सुष्ठ मेघा 'तत्त्वमसि । अहं ब्रह्मासि ' इत्य दिवत धारणरूपा यस्य स सुमेधाः । अमृतीक्षितः, भगृतेन गुस्कटाणोक्षितः सेषितः, अमृतो मरणशुन्योऽक्षितो विकारान्तरहीनो वा । तया मम स्यादिति । अध्याहारामा साम्यज्ञानं पीरिप्यहमस्मीति व्याख्येयम् । श्रुतिराह-इति अनेन प्रकारेण । स्वधर्मनिष्ठस्याऽऽदर्शनसंपन्नस्य त्रिशझोराध्यामिकाधिभौतिकाधि. देविका दुःखस्वरूपाः शङ्कयो यस्य स विशझु. 1 तस्य मशं संसारतापः संतवस्य - । गोगमा ·१३६ शंकरानन्दकृता [शीक्षाध्याये, अ०१०] परमवैराग्य प्रापश्येत्यर्थः । विशनानो वा । वेदानुवचनमहं संसारस्य प्रेरयिता [प्रायशः संसारोऽविद्यया, वस्तुतस्त्वानन्दात्मस्वरूपो ब्रह्मासाक्षात्कारवान्गुरुकटाक्ष पातेनेति पेदनं घेदः । तमनु पश्चाद्वचनम् अई वृक्षस्य ' इत्यारम्य ' अमृतोक्षितः । इत्यन्तं वेदानुवचनम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया शीक्षाध्याये नवमोऽनुवाकः ॥९॥ अथ शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः । सत्यादीन्यनुष्ठेयान्यन्तर्मुखेन(ण) मुमुक्षुणा । तानि कि सति मुमुक्षुत्व एवानुष्ठेयानि नेतरयेत्याशकाय मुमक्षत्वेऽमुमुक्षुत्वे वोपनयनमारम्याऽऽवसाक्षात्कारमाश्मशानं या स्ववर्णाश्वमोचितानि कर्माणि करणी यानीत्येतदर्थ गुरुकुलाप्रवसतो नह्मचारिण इदमु. पदेश्यमाचार्येणेत्यभिप्रायेणाऽऽह-वेदमृगाद्यन्यतम स्वशाखामात्रं वा । आदरो नैकवचने द्वौ धींश्चतुरो वा साइविद्योपविद्या( वेदोपवेदान् । अनूच्य तदुपनय- नमनत्वा । आचार्यः शिष्यमुपनीय कल्परहस्यादिसाहितस्य नेदस्य वा । अन्ते. बासिनं छायावदपरित्यागिनमाहानेनाध्ययनस्य करिमित्यादिशिष्यलक्षणसंपन्नं शिष्य. मनुशास्ति वेदवचनमनुशासनं करोति । अनुशासनं कुर्यादित्यर्थः । सत्यं ययाममाण- इंटे हितं प्रियं च वचनम् , पदोश्चास्य । धर्म स्ववर्णाश्रमविहितं कर्म चर, आचर । स्वाध्यायांनित्यस्वाध्यायात, मा प्रमदः प्रमादं मा कार्षीः । आचार्याय मा, नियमिष्टं धनं गोधनादि, आहत्य समस्तपिधानिक्रया, सहशान्दारा स्वीकृत्य मजातन्तुं पुत्रपौत्रादिसतात, मा व्यवच्छेत्सीयवच्छेदं मा कापी । पुत्रपौत्रायर दृष्टार्थोऽध्यायधीयमः करणीय इत्यर्थः । सत्यादीनां कर्तव्योता, तेषामन्ये च करणीयता, नेपामेव कदाचिद्वारमीयतेति बुद्धि वारयितुमाह-सत्यादुतान्न ममदितव्यं प्रमादो न करणीयः । निरन्तरं तदेवानुष्टेयरित्यर्थः । धर्मादुदान प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । कुशलक्षेमकरसकर्म- गोजाग्न प्रमदितव्यं व्याख्यातम् । भूत्यै भूतेश्वर्यात् । न प्रमदितव्य न्याख्यातम् । स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां नित्याध्यायावीतावितो दृष्टाध्यापना. (म्याम् । न प्रमदितव्यं ध्याशनम् । यद्यपि 'स्वाध्यायामा प्रमदः नेनैव साध्या प्रमादराहित्यं मा तपाऽवि मर्षेभ्यः कर्तव्यम्यः स्वाध्याय महा. न्यानः करणीय इस्पतदर्थ पुनः स्वाध्यायेत्याह । देवपितृकार्याम्पा देवकार्य दर्श- पर्णिमासादि पितृकार्य पिण्डपितृयज्ञादि, अथवा देवकार्य वृद्धिशालाति पितृकार्य । 2. नगुक्त्वा । २ . ग. 'याद । मा।। म. जो दशांग्राम ।।.सतिर'।

·शंकानन्दकृता [शीताध्याये, १०१०] णानाम् । स्वयाऽस्मच्छिष्येण । आसनेनाऽऽसनोपलक्षितसत्सरकरगेन । प्रश्व- सितव्यमासनदानादिना स्वगृहमागतानां प्रश्वासः अमापनयः करणीयः । अथवा तेषामासन उपवेशने सभायामित्यर्थः । न प्रचसिवव्यं प्रयासोऽपि न करणीयः किमुत वादिकम् । केवलं तदुत्त माहितया स्पेयमित्यर्थः। अद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्धया । देशका- पात्रसंपत्ती सत्यां विभवानुसारेण गोभूहिरण्याशनपानादिकं यथोचितं देयं दात.. व्यम् । न विपर्यय इत्याह--अश्रद्धया नास्तिक्यवृद्धया । अदेयं न देयम् । थिया विमूत्या । देयं दातव्यम् । हिया सज्नया । देयं दातव्यम् । भिया मीत्या ! देयं दातव्यम् । संविदा मैत्र्यादिकरणेन । देयं दातव्यम् । श्रियादिनिमित्तेपु दानेवास्ति क्यवृद्धिपुरःसरमेव देयं न तु नास्तिक्यबुद्धयेति तात्पर्याधः । अय महवपदेशानन्तरम् । यदि पक्षान्तरे । कयंपित्ते तव शिष्यस्य मदुक्तं कर्म। जातमनुतिष्ठतः । कर्मचिचिकित्सा वा कर्मस्वग्निहोत्रादिषु संध्यावन्दनादिषु वा श्रोतेषु स्मार्तेषु "उदिते जुहोति" "अनुदित जुहोति" "सावित्री नीदेवता पुरुपदेवता का" इत्यादिवाक्येभ्यो विचिकित्सा संशयः । वाशब्दो विपर्ययाय! विपर्ययो वा । वृत्तपिचिकित्सा वा वृत्तमाचारः कुलपरम्परागतस्तस्मिन्विचिकित्सा संशयः । यथा क्षेपाचिन्मातुलसुताविवाहमांसभक्षणादिक मिचिदपरेषां नेत्यादिदर्शनेन । वाशब्दो विपर्ययार्थः । वैदिक लौकिके च कणि संशयोत्पादे विपरीत प्रवृत्तियों पण्डितमन्य. स्वेनेत्यर्थः । स्याद्भवेत् । तदा ये मसिद्धा नीरागद्वेषा यथाशास्त्रानुयायिनः । तत्र तस्मिन्देशे, यन्न मयतो निवासः । ब्राह्मणा मावनात्याSSझान्ताः । संमशिन: संमों रागद्वेषो सुक्यराहिल्येन शास्त्रार्थनिर्णयः। स येषां निल्पमस्ति ते संमर्शिनः । युक्ताः कर्मानुष्ठानयोगरता नित्यनमित्तिकानुशानशीला इत्यर्थः । आयुक्ता मपर- युक्ताः शास्त्रार्थस्य वचनेऽनुष्ठाने चान्यमीतिरहिता इत्यर्थः । अलूक्षा आरक्षाः कर्ण- कटोरवचनपरानिष्टकारिबुद्धिरहिता इत्यर्थः। धर्मकामा धर्म एव कामोऽभिलापो का ते धर्मकामाः । स्थर्मवेयः । यथा येन प्रकारेण । ते यथोकपिशेपणाप शिया ब्राह्मणाः । तन तस्मिन्कर्मणि वृत्त वा । वर्तेरवृत्ति कुरिल्ययाऽनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । तथा तेन प्रका- रेण । त्वमपि तत्र कर्मणि वृत्ते या । वर्तथा वृत्तिं कुरु तद्वतदनुतिरेत्यर्थः । अथ, अथवा प्वभ्याख्यारोप्वयुक्ता दोपेण संदिधमानेन संयोजिताः केनषित्तेषु । व्याख्यातमन्यत् । एप 'सत्यं षद' इत्यारय तथा ते वताः । इत्यन्त आदेशः कत त्याधः सत्यादिलक्षणः । तस्कयनेनैप उकार्यो वाक्यसंदर्भ उपदेशः पित्रादिवचनरूप , १ग, ला1३. पावि'३. 'गा।

·[ब्रह्मवल्ल्यध्याये, भ० १] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । एपोक्ता वाक्यसंततिवेदोपनिषद्वदरहस्यबुद्धिः । एतदुक्तं वाक्यजातम् | अनुशासनं राज्ञामिवाऽऽज्ञामृतम् । एतदर्थाननुष्ठाने महतो दु.खस्य प्राप्तर्विधीयमानत्वात्सस्नेहमुच्यमा- नत्वाद्वेदसारत्वादकरणे दुःखप्राप्थेत्यर्थः । यत एवं तत एवमुक्तप्रकारं सत्यादिकम् । उपासितव्यं नित्यं निरन्तरमा ब्रह्मज्ञानादा इमशानाद्वाऽनुष्ठातव्यम् । एतदेव न त्वन्य- दनुष्ठेयमेव चैतदर्थे 'पुनराह-एवमु च, एनमेव । चकारोऽवगतिसमुच्चयार्थः । अवगत्य तत्सत्यवदनाथभ्याख्यातेषु वर्तनास्तम् । उपास्यमुपासनीयं नित्यमनुष्यमित्यर्थः ।। इति धीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचिताया पदार्पयोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां शीक्षाध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ भर शीक्षाघ्याय एकादशोऽनुवाकः। अध्ययनव्याख्यानोपक्रमोपसंहारयोः शान्तिः पठनीयेति शिष्यान्शिक्षायितुं प्रपाठकान्ते वक्ष्यमाणविद्योपसर्गशान्त्यर्थमपि कृतायाः शान्तेः फलं दर्शयनुक्तागेव शान्तिमनुवा केन पुनः पठति कानिचित्पदान्यन्यययित्वा--शं नो मित्रः शं वरुणः । शं नो भवत्व- र्यमा । शं न इन्द्रो वृहस्पतिः । शं नो विष्णुरुरुक्रमः । नमो भ्रमणे । नमस्ते वायो । त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि । त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् । ऋतमवा- दिपम् । सत्यमवादिपम् । तन्मामाचीत् । तद्वतारमावीत् । आगीमाम् । आपीद क्तारम् । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । वदिप्यामीतिपदस्थलेऽवादिपमवत्पितिपद- स्थल आवीदिति विशेषः । शेषं शमित्यारम्य शान्तिरित्यन्तं समानपाठं समानार्थम् । अवादिषमुक्तवानमि । भावीपालनमकरोत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकानार्यश्रीपच्छंकरानन्दविरचितायो पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषदीपिकाया शीक्षाध्याय एकादशोऽनुवाकः!! ११ ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्पश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषदीपिकाया पदार्थबोधिन्यां . प्रथमः शीक्षाध्यायः समाप्तः ॥१॥ अथ द्वितीयो ब्रह्मपल्ल्यध्यायः । तध प्रथमोऽनुवार। यर्थ पूर्वः प्रपाठकः प्रवृत्तस्ता ब्रह्मविद्या विवास्तस्यामत्यन्तमादराय प्रकारान्तरेण 11. 'पोक्तवा। १ . ग सामाग एवम् ।

·। शंकरानन्दकृता विक्षवस्त्यध्याये, म०१] पुनः शान्ति पठति-सह समम् । नावायाम् । अवतु साधनहानेन ब्रह्म रक्षतु । सहनो व्याख्यातम् । भुनक्त फलज्ञानेन पालयतु । सह समं वीर्य विद्यातनोतिशयो जीवन्मु- क्तिलक्षणरत फरवावहै कारवाव । तेजस्वि वीर्यवत्तम नावाश्यो।अपीतं गुरुमुखाद- धगतम् । अस्तु भवतु । अधवा तेजस्विनावावा मवायेति शेपः । तेजस्विनोरिति वा व्याख्येयम् । अधीतमस्तु तेजस्वीति शेषः । किंबहुना मा विद्विपावई प्राणिमिः पर- स्परं वा विद्वेष मा करवावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः, व्याख्यातम् । पूर्वपाठकारम्मे सूचितब्रह्माविद्याया इदानी सूत्रेण फलमाहाधिकारिप्रवृत्तिसिद्धर्य- ब्रह्मविद्वह्मसाक्षात्कारवान् । आमोति । मोक्ष प्रासकण्ठस्थामरणवत्याप्नोति । परं बोदमस्मीत्यविधात संस्कारमान्यत्वेनाखण्डकरसमात्मानमवगत्य स एव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र ब्रह्मणि ब्रह्मविदः परप्राधौ च । एषा वक्ष्यमाणमन्त्रभूता । अभ्युक्ता सर्वतः सर्वार्थप्रकाशकत्वेन कथिता । वेदपुरुषेणेति शेषः । सत्यमनूतनकारार्थविलक्षणम् । तर्हि भायरूपं जडमित्यत आह-ज्ञानं भक्लिक्षणम् । पधभावभावविलक्षणो भाषाविशेष. स्तर्हि घटादिकमपि तयेत्यत आह-अनन्त देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । एतावत्ये. योच्यमानेऽभावः स्यात्ततोऽस्य व्यवच्छेदार्थमाह-सत्यमिति । सत्यमनन्तमित्युच्र्य- माने नडमपि स्यात्तव्यावृत्यर्थ ज्ञानमित्याह । यद्यपि ज्ञानमनन्तमित्युच्यमाने न सत्यपदस्य कृत्य ज्ञानस्यासद्विलक्षणायात् । तथाऽपि ज्ञानमध्यसदिति ससिद्वादिनः संगिरन्ते । तापक्षाषिक्षेपार्थ सत्यमित्याह । अयं माया-येनापि सर्वातामही फियते तेमायनी क्रिपत एव सत्यम् | अप. भाऽसत्वस्याप्यनुपपत्तेः । तयोनिरपेक्षत्वादिभ्यो हेतुभ्यः सत्वस्यैवाङ्गीकार; करणीयो भासत्वस्येति गडदेलक्षण्यं च स्वयंप्रकाशमानानन्दारमन एवाविधायाः सकार्याचा जाडो सति दुःखानात्मत्वदर्शनात् । एवं चेज्ज्ञानमि येवास्तु, कृतमनन्तपदेनापीति न मन्त. व्यम् । अन्तःकरणाविद्यावृत्योरपि ज्ञानशब्दाभिधेयत्वात्तदेव ज्ञानमिदमपीति बुद्धिनिवा. रणार्थमनस्तपदस्योपयोगात्पदनयमिदं स्वरूपलक्षणमखण्डेकरसार्य प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादिवत् । इदानी लक्ष्यपदमाह लक्षणार्थसमर्थ()कम् । बाल वृहतेर्धातोरर्थंभूतमम्यधिकम् । आधिक्य चासज्जडान्सवद्वैलक्षण्यमन्तरेण नोपपद्यते । तत इदं सस्य ज्ञानमनन्तं योऽधि. कारी । येद जानाति । निहित मिलि गुहायां युद्धावधिदेवाधिमूताध्यात्मभेदेन व्यवस्थितायाम् । सा च कुत्यत आह-परम उत्कृष्ट भूताकाशात् , व्योमन्यो- मयच्या? ते बुद्धिकारणेऽविद्याकार्यान्तःकरणवृत्तावभिन्यक्कमेवोत्तलक्षणं ब्रह्म । सर्वोs. प्यधिकार्यहमस्मीत्यवगत्यतीत्यर्थः । स ब्रह्मज्ञानी । अक्षुवे तादात्म्गेन माप्नोति । सर्वान्कामानिखिलाकामनाविषयान् । सइ युगपाक्रममन्तरेणेत्यर्थः । केन रूपेण १ क. पाठकाधिकारभैदाना सूत्रे । २ ख-. 'महमरमी' ।

·ब्रह्मपर यध्याये, अ० २] तैतिरीयोपनिषदीपिका । युगपत्सर्वा कामाप्राप्नोतीत्यत आह-ब्रह्मणा ब्रह्मतादात्म्यरूपेण । ब्रह्मणोऽपि कि रूपमित्यत आह-विषविता स्वयप्रकाशमानज्ञानेकरूपेण । इतिर्मन्त्रपरिसमा । ब्रह्मण स्वरूपलक्षणमुक्त्वेदानी जगजन्मादितटस्यलक्षण हृदि कृत्वा मत्रेण सक्षे पेण व्याख्यात सूत्र विस्तरेण व्याकरिष्यस्तस्यपदार्थयोरेक्येनाऽऽत्मनो जगाकारणत्व माह-तस्मात्सत्यज्ञानानन्तलक्षणाह्मण । वा आत्मत्वेन स्मर्यमाणात्मसिद्धात् । एतस्माद्बुद्ध टु स्वयप्रकाराम नात् । आत्मनोऽस्मच्छब्दप्रत्ययव्यवहारालम्बनात् । आकाश शब्दगुणत्वेन प्रसिद्धोऽवकाश संभूत उत्पन्नः । इद पद यथालिङ्ग यथा- वचन पुरपान्तवनुवर्तते । आकाशादुचात् । वायुः शब्दस्पर्शगुणो नभस्वान् । पायौरकादमिः शब्दस्पर्शरूपगुणस्तेभोधातु । अग्नरुक्तादापः शब्दस्पर्शरूपरस- गुणा द्रवात्मिका । अभ्य उकाम्य पृथिवी शब्दस्पर्शरूपरसगधगुणा कठिना भूमि | पृथिव्या उक्ताया ओषधय फलपाका-ता । ओषधीभ्य उकाम्योऽयम- दीय प्रसिद्धम् । अन्नादुत्ता पुरुष स्थूलदेह पुरुषशब्दाभिधेय । इदानीमेव पुरपमुसरीकृत्याऽऽरमन कोशपञ्चकातीत रूप विवक्षन्प्रथम कोशानाह- स उक्त पुरष । वे प्रसिद्धो हस्तपादादिमानेप प्रत्यक्ष । पुरुषो व्याख्यातम् । अनरसमयः, अन्नस्याद्यमानस्य यो रस सारभूत शुषशेोणितरूपस्तस्य विकारोऽ- नरसमय । तस्य पुरुषस्य पक्षिणः । इदमेव प्रसिद्ध मस्तकमेव । शिरो मस्तकम् । अय दक्षिणो भुज । दक्षिणो दक्षिण मागस्थ । पक्षः परम् । अय वामो भुन । उत्तरो वाममागस्थ । पक्ष पत्रम् । अय गलमारम्याऽऽकटिस्थल देश । आत्माss. न्तराधी । इद कटिस्थलाध स्थित पादद्वयम् | पुच्छ लाडूलम् । लालस्य पुच्छत्व उपपत्ति प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्निति प्रतिष्ठाऽऽधार इत्यर्थ । पक्षिणोऽपि पुच्छाधार- स्वमस्माभिरपि प्रतिष्ठति वचनसामर्यात्कल्पनीयम् । तदपि तस्मिनुकेऽप्यर्थे पक्षिण्येप वक्ष्यमाण | श्लोको मन्त्र । भवति स्पष्टम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिधानवाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया पदार्यनी. घि या तेत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मरस्यध्याय प्रथमोऽनुवाक || १ ॥ अथ नमवल्ल्याध्याय द्वितीयोऽजुवाक। अन्नादनीयात् । वै प्रसिद्धात् । मजा मन्तव । मजायन्ते स्पष्टम् । या. काथ या काश्चन निखिला । स्वेदशाण्डमनरायुजोद्भिज्जा इत्यर्थ । पृथिवीं ब्रह्माण्डान्त- बहिवतिनी भूमि श्रिताः । अथो अपि । अनजा सत्योऽन्नने वादन येनैव । अघमानेन जीवन्ति प्राणान्धारयन्ति । अय जीवकर्मभयानातरम् । एनदनमग्निभूमिश्वकोटादि- १. 'पायु'। 'वनक' । ३ स 'श्वनिटकी।

·. १४२ शंफरानन्दकृता- [हाल्ल्यध्याये, म०२] रूपम् । अपियन्यपिगच्छन्त्यने पिलीयन्त इत्यर्थः । अन्ततोऽन्ते । तथा प न प्रत्यक्षविरोधोऽपि । सति शरीरेऽऽस्य यस्यानभिधानात् । अन्नं चतुर्विधमाणिमातश. रीरस्योत्पत्तिस्थितिलयकारणमदनीयम् । हि यस्मात् । भूतानां चतुर्विधान प्राणिनाम् । ज्येष्ठमतिशयेन वृद्धं कारणमित्यर्थः । तस्मात्ततः । सर्वोषधं सर्वस्य पाणिजातस्पोप हत्तयोगस्य वारणम् । उच्यते कथ्यते । इदानीमनमयस्य पक्षियत्कालव्याघवदाकृतस्य कारणानप्रशंसाप्रसनाऽऽमज्ञाना- भिमुखत्वार्य फलेन प्रलोम्यानोपासनमाह-सर्व निसिलं में प्रसिद्ध ते वक्ष्यमाणा अन्न मदनीयम् । आप्नुवन्ति प्राप्नुयन्ति । य उपासकाः । अन्नमदनीय ना सर्वस्मादधिक प्रमज्ञानेनेत्यर्थः । उपासात एकरुपेण प्रत्ययप्रवाहेण सासाकुर्वते । पूर्वमनस्य सर्वभूत- कारणावामुक्तमिदानी तदेव बहातादात्म्योपासनोपपत्तये प्रमागानधर्मत्वं दर्शयितुं पुनः पठति-अन्नः हि भूतानां ज्येष्ठम् । तस्मात्सर्वोपचमुच्यते । यथा ब्रह्म मूताना ज्येष्ठमवगत सदरोगोषधमुच्यते तथा यामादन्नं भूतानां ज्येष्ठ नरमात्सपिधमुच्यते । व्याख्यातश्च पदार्थः । अपि च यथा ममणो भूतानि जायन्ते महाणि नियन्ति च तपाउनाददनीयात् । भूनानि नपिधान्याउनादीनि । जायन्त उत्पद्यन्तै । जातान्यु- पन्नानि । अन्नादनीयेन । वर्धन्ते वृद्धि गच्छन्ति । ततो ब्रह्मणा समत्वाद्युक्तमन्नस्य ब्रह्मणा तादाम्येनोपासनमिति मायः । इदानीगाशब्दार्थमाह-अद्यते मक्ष्यते ! भूतरिति शेपः । अत्ति च भक्षयत्यपि । चकारः कर्मकर्तृव्युत्पत्त्यारनशब्दे समुच्चयार्थः । भूतान्यण्टमादीनि । तस्मायतोऽयोऽति च भूतानि ततः । अन्नमनशब्दं तदनमुच्यते कथ्यते। इतिः प्रथमकोशपातमाप्त्यर्थः । तस्मादुक्तात् । ये प्रसिद्धात् । एनस्मात्प्रत्यक्षात् । अन्नरसमयादन्नरस विकार- स्थूलदेहात् । अन्यः पृथग्भूतः । अन्तरोऽभ्यन्तरः । आत्माऽमशब्दाभिधेयः । माणपः प्राणविकारः । तेन प्राणमयेन । एप प्रत्यक्षः स्थूलो देहः । पूर्णः पार- पूर्ण: । स प्रसिद्धः (वै मर्यमाणः । एष साक्षिप्रत्यक्षः प्राणमयः । पुरुषविध एवं पुरुषाकार एव । मूगामिपित्त दुतताम्ररसो यथा नाटगेव न त्यम्यादृशः । ताहि किं पुरुषः पुरुषान्तरसदृश इति चोमयमपि स्वतन्त्रमित्याशङ्कय नेत्याह- तस्प पूर्वस्य पुरुपविधता पुरुषसदृशताम् । अनु पश्चात् । अयं तस्मादुत्तरः । पुरुषविधः पुरुषसहशो न तु स्वतन्त्र इत्यर्थः । ततः पूर्ववदास्मिनपि वरूपना कर्नु मुक- रेति भावः । तस्य प्राणमयस्य । माण एवोच्छ्वासकारिणी प्राणवृत्तिरेव न खन्यत् । शिरो मूर्धा । व्यानो दक्षिणः परः । अपान उत्तर पक्षः । आकाश आत्मा ।

·[ब्रह्मवल्यध्याये, १० ३] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका ।- पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । व्यानापानी पूर्वप्रपाठक व्याख्याती । आकाश आकाशस्थः समानः । पिवी पृथिवीस्थ: सर्वप्राणकीलभूत ऊपायुदानः । अनेन हि स प्राणा नियन्ते स्ववृत्तिसंकोचे । वाय्वधिकारादाकाशपृथिवी शब्दो यषाक- यचित्समानोदा-विषयी नीती । अथवा मुख्यातेवानयोः शब्दयोरस्तु । तथा च श्रुतेः कोशेष्वनास्थेति व्याख्येयम् । व्याख्यातमन्यत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिनामयाचार्यश्रीगच्छंकरानन्दविरचितायो पदार्थबोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥२॥ ---- अथ प्रहावस्त्यम्याये तृतीयोऽनुवामः ।, माणं मुख्यप्राणं देवाश्चक्षुरादयोऽन्यादयः । अनु प्राणमनु । माणन्ति चेष्टन्ते । मनुष्या मनुनाः । पशवश्व गवायाः । चकारः सर्वशरीरसंग्रहार्थः । ये प्रसिद्धार्थाः । माणो मुख्यप्राणः · हि यस्मात् । भूतानामण्डगादीनाम् । आपूयिनकारणम् । अनेने देहेन्द्रियात्मवादो निराकृतः । तस्माचमादायुस्ततः सर्घायुपं सर्वायुरेव सर्वो. युषम् । उच्यते क्थ्यते । इदानी मन्त्रीपासनवत्प्राणोपासनाफलं माणोपासनं चाऽऽह--- सर्वमेव निखिलमेव । ते वक्ष्यमाणाः । आयुभीवनकारणं शतसंवत्सररूपम् । यन्ति गच्छन्ति । ये माणं ब्रमोपासते । प्राणं मुख्यप्राणम् । व्याख्यातमन्यत् । अन्नवत्मा. णस्यापि ब्रह्मसमानता वक्तुं पुनरुक्तस्याभिधानम्-माणो हि भूतानामायुः । तस्मा- स्सर्वायुपमुच्यते । व्याख्यातम् । हाणो यया सर्वायुष्वं तद्वत्याणपापीत्यर्थः । इतिः माणकोशपरिसमाप्त्यर्थः। " तस्यैप एव शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य " एतदनन्तरं यद्यपीति शब्दः पठनीयः माणकोशस्यात्र परिसमावस्तथाऽप्यस्य वाक्यस्यान्नमयादधि- कत्वाच्छङ्कोत्तरत्वाचैतस्मात्पूर्वपाठ इतिशब्दस्य । अथवा पाटकमार्यक्रमस्य बलीय- स्वादन पठितस्यापि तदनन्तरं संगतिरवगन्तव्या। ननु-पूर्वस्मात्पुरुषानन्यः प्राणमयस्तस्य तदन्तःपातित्वावस्तपादादिवदित्यत आह- तस्यान्नमयस्य । एप एव समनन्तरोतः प्राणमय एव । शारीरः शरीरे मवः आत्मा सर्वव्यवहारकारणत्वेनाऽऽनमा । या माणमयः । पूर्वस्य प्राणमयात्पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य यः प्राणमय एप एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । अयं भावः-प्राणो न च स्थूलशरीरान्तःपाती । तथा च सति नासापुटनिर्गतस्तद्वदेव चाक्षुषः स्यादिति। तस्मादा एतस्मात्प्राणमयात् । भन्योऽन्तर भात्मा मनोमयः । तेनैप पूर्णः। संवा एप पुरुषविध एवं । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । सस्य यजुरेव शिरा - ख. 'दिलवार ।।

·. . शंकरानन्दकृती- ब्रह्मवल्यध्याये, अ० १) ऋग्दक्षिणः परः । सामोत्तरः पक्षः। आदेश पात्मा । अथर्वाङ्गिरसः पुच्छं मतिष्ठा । तदप्येप श्लोको भवति । प्राणमयादुतात् । मनोमयो मनोविकारः । तस्य यजुजुपिया वृत्तिः । ऋगृविषया वृत्तिः। साम सामविषया वृत्तिः । आदेशो यजुर्म. क्सामसु ब्राह्मणमादेशस्तद्विषया वृत्तिः । अथर्वाङ्गिरसोऽयर्षणाऽशिरसा च दृष्टा मन्त्रा माह्मणानि च तद्विषया वृत्तिः । अन्यत्पूर्वेण समानपाठम् । अन्नमयार्थस्थले प्राणमयं प्राणमयार्थस्यले मनोमयं चोक्त्वा पूर्ववयाख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- मोधिन्या तत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीय ब्रह्मवल्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३॥ अय मझल्ल्यध्याय चतुर्थोऽनुवाकः । मात्र हि मनोमयस्य चतुर्वेदवृत्तिप्राधान्यमुक्तम् । वेदाश्च ब्रमप्रकाशकवान ब्रह्मणो मिन्नाः। ततो देभ्योऽभिन्न सत्य जगतः कारणं विशेषतश्च मनसः "तन्मनोऽकुरुन" इति वचनान्मनसाऽप्यगम्यरूपं ब्रह्म वदम्मनोमयं स्तौति-यतः सर्वस्य जगतः कारणा. द्विशेषतश्च मनसः सत्यज्ञानानन्दरूपाद्रह्मणः । वाचो यजुर्मक्सामादेशादधर्वाझि रसरूपा मन्याश्च । निवर्तन्ते ब्रह्म वक्ष्याम इति संकरप्य प्रवृत्तास्तस्मिन्नमणि प्रवेशमलभ- माना नेति वदन्त्यो पारागना इव राजगृहाम्याशायथागत निवृत्त्य भ्रष्टसंकल्पा भवन्ति । निवृत्तिस्तु प्रासावप्राप्तौ च संकल्पितस्य दृष्टा । तथा च किं प्राप्य निवर्तन्त इत्याशक्य नेत्याह-अमाप्पालभ्वाऽऽनन्दमित्यन्वयः । ननु वागगम्पानामपि जातीचम्पकके- तकोकुसुमादिगन्यमैदाना मनसाऽवगतिर्यपा तथाऽस्वित्यत आह-मनसा यनुरादिपञ्च- त्तिमता । सह समम् । मानन्दं हिरण्यगर्दस्याऽऽनन्दादप्यतिशयमनन्तमानन्दम् । ब्रह्मणः सत्यज्ञानादिलक्षणस्य । पष्ठीय शिलापुत्रकस्य शरीरम् । इतिवव्यारूपेया। विद्वान्सा- क्षात्कारवान् । साक्षात्कारेणापगतापियो द्वितीयामावान विभेसि मयं न गच्छति । कदाचन कदाऽपि । यस्मादेतादृशं ब्रह्मास्य कारणं तस्मादतिश्रेष्ठौ मनोमय इति भावः । इनिर्म समाप्तौ । अथवा मनोमयकोशपरिसमाप्ती पूर्ववदवगन्तव्यम् । प्राणस्येपैकदेशो मन इति शड्का पारयति-तस्यप एव शारीर आत्मा | 4 पूर्वस्य 1 पूर्वस्य प्राणमयस्य । यः प्रसिद्धो मनोमय एष एव शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्यास्यातः पदार्थः । अनेन प्राणस्याऽऽस्मत्वं निवास्तिम् । तस्माद्वा एतस्मान्मनो- मयात् । अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः । तेनप पूर्णः । स वा एप पुरुषविध एघ । तस्य पुरुषविधताम् । अन्वयं पुरुपविधः । तस्प अदेव शिरः । ननं । दक्षिणः पक्षः । सत्यमुत्तरः पक्षः । योग आत्मा। महः पुच्छ प्रतिष्ठा । तद.

·[ ब्रोवल्यध्याये,भ० ६] तैत्तिरीयोपनिपहीपिका । १४५ ग्येप श्लोको भवति । मनोमयानुक्तात् । विज्ञानमयो बुद्धिविकारः । श्रद्धा- स्तिक्यसंपन्नवुद्धिवृत्तिः । ऋतं शास्त्रार्पविषये मानसन्यापारविषया वृत्तिः । सत्यं तस्मिन्नेव वाकायाभ्यामनुष्ठीयमाने तद्विषया वृत्तिः । योगः शास्त्रार्थविषये संदेह- विपर्यरहिता वृत्तिः । महः, अनया हि यागाद्यनुछाने मनोमा वरबलितत्व प्रथम महत्तत्त्वाख्यम् । प्राणमयार्थस्थले मनोमयार्थस्थले विज्ञानमयं पठित्वा शेषं समानपाठं पूर्ववद्व्याख्ययम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिघ्राजकाचार्यश्रीमाछंकरानन्दविरचिलायां पदार्थबोधिन्य तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां द्वितीये ब्रह्मवल्ल्यध्याये चतुषोंऽनुवाकः ॥ ४ ॥ । अथ ब्रह्मवाल्ल्यभ्याये पचमोजुवाकः। विज्ञानं बुद्धिः । यज्ञ दर्शादिकं तनुते विस्तारयति । कर्माणि वैदिकानि स्मार्ता न्यग्निहोत्र सध्यायन्दनादीनि लौक्विानि च कृषिवाणिज्यदीनि । तनुते विस्तार रति । अपि च यज्ञविस्तारेगाम्युच्चयार्यावपिचौ । विज्ञाने कर्मविस्तारादर्विज्ञान बुद्धि देवा बागादयोऽग्न्यादयश्च । सर्वे निखिलाः । ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं ज्येष्ठमतिशयेन वृद्ध कारणमित्यर्पः । ज्येष्ठत्वं विज्ञानस्य ब्रह्मणच साम्यं तयोस्तादात्म्योपासनामुक्तमित्या पगन्तव्यम् । उपासते गमतादात्म्येनोपासनं कुर्वरे । विज्ञानं ब्रह्म व्याख्यातम् । चेयदि । धेद वेदव्यतिरिक्तोऽपि भानात्युपासातत्यर्थः । तस्मादिज्ञानमलोपासमात् । द्यादि । न प्रमायति प्रमादं न गच्छति बहिर्मुखो न भवतीत्यर्थः । शरीरे शुलश- गरे । पाप्मनो हिरण्यगर्भप्रातिप्रतिवन्धकारणानि । हित्या परित्यज्य । सर्यानिखि- लान् । कामाकामनाविषयान् । हिरण्यगर्भतादात्म्येन सपनुते । सम्मकानोति । इतिनसमाधी विज्ञानमयकोशप्तमा वा पूर्ववत् । तस्यैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वस्य मनोमयस्य यो विज्ञा. नमय एप एवं शारीर आत्मेत्यन्वयः । व्याख्यातः पदार्थः । भनेन मनस आत्मत्वं निवारितम् । तम्माद्वा एतस्मादिन्नानपपात् । अन्योऽन्तर आत्मानन्दमयः। तेनेप पूर्णः । स वा एप पुरुषविध एव । तस्य पुरुषविधताम् । अन्यगं पुरुष- विधः। तस्य पियमेव शिरः। मोदो दक्षिणः पक्षः ! [ममोद उत्तरः पा] । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा । तदप्येष श्लोको भवति । विज्ञानम- यादुतात् । आनन्दमय आनन्दविकारः । सोपाधिकानन्द इत्याः । मिय पुत्रादिदर्शननन्यं सुखम् । मोदः पुत्रादिसमापमहासनादिनन्यं सुखम् । ममोदः सहाऽऽमनादौ पितानामपि पुत्रादीनामन्यानुविधेयत्वजन्यं सुसम् । अमीषियस्य दर्शन लाभो मोगश्च प्रियमोदप्रमोदा इत्यर्थः । आनन्द: सुखसामान्यं शिपमोदप्रमोदेप्यनुगत सुखम् । अझ निरतिशय भानन्दो यस्य सजा। १९ ·१४६ शंकरानन्दकृता- [ब्रह्मवल्ल्यध्याये, २०६] मानामुपजीवन्ति बलादयः । यथा देहावयवाः पादयोः प्राणमेदाः पृषिश्यामदाने या वेदाश्च भयोऽपि मन्त्रमाह्मणरूपा अथर्वागिरमा एक साधनत्वेन यथा बुद्धिभेदाः प्रपमनायां हिरण्यगर्भवृद्धी च प्रतिष्ठितास्तद्वत्सुखसमान्यविशेषा निरतिशयसुखकस्व. मावे सत्यज्ञानादिर बहाणि सर्वाधारे प्रतिष्ठिताः स्थूलस्य देहस्याध्यामाविभूताधिदेव. भेदमिलस्य बसणः मथमकोशत्वम् । सूक्ष्मस्य स्थूलात्मभूतस्याज्ञानकाय क्रियाज्ञान- शक्यतुर्थी मित्राय सकारणस्य कोशचतुथ्यत्वं च । दमोऽपि वियागः स्वयं प्राण- निमितं हि स्थूलशरीरस्य सर्वव्यवहारं मत्या स्यदशरीरात्मभूतः प्राणः क्रियाशक्ति- द्वितीयः कोशः । प्राणस्यापि मनसेतस्ततो नीयमानत्वाद्वालेभेव मृत्भवतीवर्दस्य । ततोऽनिश्चयात्मिका ज्ञानशक्तिः प्राणात्मभूता मनाख्या तृतीयः कोशः । मनसोऽयं-- निश्चयात्मनो निश्चयपरतन्त्रत्वानिश्चयामिका बुद्धिभनआत्मभूता चतुर्थः कोशः । सुद्धपि सुप्तपरतन्त्रत्वावाधात्रये कार्यकारणोपाध्ययच्छिन्नसुखं पञ्चमः कोश: । तत्रापि नियमोदामोदा जागरणस्वर्मन आनन्दः साँपुते व्याकृतोपाधिः । इतः परं भूतभौतिक- कार्यस्य कारणस्य चामावादकार्यकारणं ब्रह्म सस्याऽऽधारभूत कोशपञ्चकवाक्मवृति- कारणनिमित्तं प्रथमसूत्रेण सूषितम् । मन्त्रेण च व्याख्यातमुक्तवती श्रुतिरित्यर्थः । मनामयार्थस्थले विज्ञानमयं विज्ञानमयार्थस्थल आनन्दमयं च पठित्वा शेष समानपाठे पूर्ववद्यालयेयम् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिणामकाचार्यश्रीमच्छंकरामदिविरचितायो पदार्थवोषियो ततिरीयोपनिषद्दीपिकाया हिताये ब्रह्मवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५॥ अब ब्रह्मवरपध्याय पोऽनुवाकः। आनन्दब्रह्मणोरमेहाब्रह्मामिघानमेवाऽऽनन्दामिधानमिति मन्दानः पठति-अनन्नेवा. विद्यपान एव । जरज्ञानोऽभिभूतत्यर्थः । स वक्ष्यमाणः । भक्ति स्पटम् । असद- विद्यमान खरविषाणप्तममित्यर्थः । ब्रह्माऽऽनन्दमयस्य पुच्छं कारणं चेत्युक्तेनास- स्वप्रकारेण । वेद नानाति । चेदि । असत्त्वज्ञानादनमुक्त्वा सत्वज्ञानाद- थैमाह-अस्ति विद्यते सत्य कारणत्वेन सस्मित्वेन च । ब्रह्मोक्तम् । इत्युक्तेन सत्यप्रकारेण । चेद्यदि । वेद जानाति । सन्त विद्यमानं वाचा मनसा कायेन च पूज्यमित्यर्थः । एनं ब्रह्मास्तित्वज्ञानिनम् । ततो ब्रह्मास्तित्वज्ञानात्कारणात् । विदुर्मा- नन्ति । स जना इति शेषः । इतिर्मन्धसमाप्त्यर्षमानन्दमय कोश] परिसमाप्त्यर्प वा पूर्व- क. ग. 'प्रजा 11 क.ग. "धर्म।

·-- । [प्रसपत्यध्याये,म०६] वैत्तिरीयोपनिषदीपिका । वत् । तस्यैष एव शारीर आत्मा ! यः पूर्वस्य । तस्य पूर्वम्य विज्ञानमयस्य य आन- न्दमय एप एव शासीर आत्मेत्यनयोख्यिातः पदार्थः । अथ कोशपञ्चसाधारब्रह्मास्तित्वनास्तिस्यविज्ञानफ्लकपनानन्तरम् । अतो ग्रह्मणः सर्वात्मत्वं यतोऽस्तिनास्तिप्रत्ययौ च का सुरायावस्मात्यारणात् । अनुषश्ना ग्रा. गोऽस्तित्व नास्तित्वे च तम्मानिनो ब्रह्माजावप्राप्ती च सदेवमनु प्रश्नाः प्रष्टव्या इप्सितथिपियाः शब्दसंदर्माः । पट्यन्त इति शेषः । उत्तापि अविद्वान्नमाण सदे- हविपर्ययज्ञानवान् । अनुमानन्दमयकारणभूतं पुच्छरूपं चास्तिनास्तित्वाम्यामनिश्चित वस्तवृत्तेन । लोक लोक्यमानं स्वयंप्रकाशत्वेन तज्ज्ञानिमिः । प्रेत्य परलोकमागत्य शारीरं परित्यज्यत्यर्थः । पश्चन कोऽपि । गच्छति प्राप्नोति । प्रुतिर्विचारार्या । आदो पक्षान्तरे । विद्वान्ब्रह्मणि संदेहविपर्ययरहिततानवान् । अमुं लोफ मेत्य न्याख्यातम् । कश्चित्कोऽपि । समश्नुता ३ । समश्नुते घ्याप्नोति । प्लुतिविचारार्था । उ अपि । अयं माव:- यद्यस्ति सत्यज्ञानादिटक्षणं ग्रह ताहि प्राध्यमविदुपाऽपि । न ह्यज्ञानसंशयविपर्ययर्वस्तुनोऽन्यथात्वम् । सर्वात्मकं चेदविद्वान्न प्राप्नोति विद्वानवि न प्राप्नुपानियामकामायात् । अथ नास्ति तत्तर्हि विदुषाऽपि न प्राधन्यम् । न हि नरविषाणादिक तस्मिन्सदेहविपर्ययरहितज्ञानिनाऽपि प्राप्तुं शक्यम् । अथाशेषविशे- पशून्यमप्यनेन प्राप्यते तीविदुषा न प्राप्यत इति न नियामकं पश्याम इति । अने. नोचलोमार्थस्याऽओपः कृतः । आता विद्वदविदुषोः प्राप्त्यप्राप्ती ब्रह्मणोऽविद्वदापया यत्तस्य नास्तित्वमापादयि- तुमिष्टं तज्जगत्कारणत्यामेन पूर्वोत्तन पुनः केनचिद्विशेषणाभिधीयमानेन मिरापुर्ष. ससपसमर्मादादते-स सूरमयाम्यां महावनोक आत्माऽऽनादमयस्य धारणभूतः पुच्छमृतश्च प्रसिदः । कपमती नास्तीत्यर्थः । ननु रातो घेतनाना किंचितारिवं Eष्टमम्य तस्मिन्सत्यस्तित्वं भधामीत्यत आई-अकामयत कामनामकुरुत । काम- नाविषयमाह-बहु स्यां नाना मवेयम् । नानामवनेऽप्युपायमाह-प्रनाययोप. धेय । इत्यनेन प्रकारेगेमा कामना कृत्वा । स कामी तपः पोटोचनमिदमनेने पत्या. दिरूपम् । अतप्यत मृज्यविषयमकरोत् । स फामुपगतापसः । तप उत्तम् । तस्वोक्तविषयं कृपा कार्यरशरणादिकं प्रश्न विचार्य निधिय पायर्ष. | अनन्त- रमिदं विविधप्रत्ययगम्य कार्यनातं भूतभाति तनापेतनारमरम् । समितिलम् । असमतोत्पादितवान् । सर्वशब्दामाद-पदिदं न । यदिदं प्रसिद्धमस्तिना. स्तीत्यादिप्रत्ययाम्पं यत्यिमपि । तत्कायनातम् । यशोप। तदेव स्वगृष्मे । अयमेवारी देहटी प्रदीपन्यायेन तदाना प्राविशदिल नेन म संपश्यने । जनु पार्य यष्टिमन्वेषामवियोऽपि तु सर्वप्रायस्थानादाशिव-याविशारामसरोदेव । पविष्टचन्द प्रत्ययविषयोऽभूदित्यः । खरेयस ·१४८ शंकरानन्दकृता [ब्रह्मवस्यध्याये, अ.) वदनु कार्य सृष्टमनु प्रविश्य प्रवेश कृत्या । के तटस्थ एवार्य सूत्रधारित यद्गृहं निर्माय तत्र मविश्य स्थितः । तथा चात्मनो बहुमवनोपायः पगायेयेति दृष्टो विपरीत इत्याशङ्कय नेत्याह-सब तेजोमन्नरूपमपि । त्यञ्च यावाकाशरूप- मपि । चकारी तदादि समुचिनुत । अभवत्स्पष्टम् । इदं कियापदं वक्ष्यमाणेप्वपि चतुई पर्यायेषु संबध्यते। निरुक्तं चानिरुतं च निःशेषमुक्तं, निरुक्त, घटः पृथुवुध्नो- दराकार इत्यादि तद्विपरीतमनिरुवं, मातीचम्पककेतकीकुसुमगन्धमेदादि । चकारी पूर्ववत् । निलयन चानिलयनं च, आश्रयौनाश्रयश्च । नकारी पूर्ववत् । विज्ञानं चाविज्ञानं च । स्मृतिसंशयविपर्ययनिश्चयादि विज्ञान तत्कारणं वा निम्मा वा । तद्विपरीतमविज्ञानम् । चकारी पूर्ववत् । सत्यं चानृतं च, भावात्मक सति कथि- कुचिस्कचित्केनचिदपि बाधरहित सत्यं व्यवहारतो वा धरहितम् । तद्विपरीत. मनतम् । चकारी पूर्ववत् । मस्तिनास्तीतिप्रत्ययविषयः सर्व कार्यकारणवर्गो नाच बसौनाभूदित्यर्थः । ननु-स सर्वकारणं सर्वमभूदित्येतावत्प्रतीयते न तु तरसत्यं नेति वचनादित्यत आह-सत्यं सर्वसाधान्यं भावरूपं ब्रह्म । अमवदुक्तं मूर्तादिकममवत् । असतः सर्वात्मले सर्वमिदं सर्वेः प्रत्ययरसदिति प्रतायेत नरविषाणवाध्यापुत्रादिपत् । ततो नासत्सर्वात्मक किंतु रुदेव । प्रतीतेर विश्वासे जीवनादिव्यवहारस्यापि दुर्द्धमत्त्व। मित्यर्थः । कि सदादिकं दशापिधं तबुद्धपश्चेत्येतावदेव सत्यममयदित्याशङ्कय मेत्याह-- यदिदं किंच । उत्तमनु चोमेक्ष्यमा यत्किचंद निखिलमपीत्यर्थः । तनिखिलमपि सत्याह्मणोऽभिन्न तस्मिनध्यस्तत्वेन प्रतीयमानं प्रसिद्धम् । सत्यं सत्यशब्दाई व्यवहा- रक्षगत्वेन मूर्तापूर्तत्वेन ए । मूर्तामतविभागो भूतपञ्चक एव । तेजोषतानि मूर्तीनि । चावाकाशावर्ती 1 कार्यकारणयोरपि मूर्तीमूनत्वे एवमवगन्तव्ये । कार्य सर्पः प्रचो भूतमौतिकरूपो मूर्त स्थूलत्वात्कारणतः । विद्या स्वमूत तद्विपर्ययादमतीयमानत्वेन वा । इति, अनेन प्रकारेण । आचक्षते कथयन्ति प्रभाविदः । तत्र सर्वकार्यशून्ये ब्रह्मण्यपि युक्त्यम्युच्चयार्थस्तच्छन्दः । ब्रह्मणः सत्यत्वेऽन्यस्य चासत्यत्वे युक्तिश्चेयम् । ब्रह्मव्यतिरिक्त यत्सत्यं तन्नित्यमनित्यं वा । नित्यत्वे कार्यता कार्यत्वे चासत्यत्वमनि- छतोऽपि प्रामादिकावनिह्वाचर्वणवदागतम् । नित्यत्वेऽप्यसर्वगतत्वे सर्वगतत्वेऽपि जाब्यत्वेऽपि मेरे स एव दोपः । तस्माद्रीव सत्यं न त्वन्यत् । ब्रह्मण्यव्याप्तत्तत्सत्य. - १ ख. राधा' 1 २ ख. 'तीमादि। ३ क ग एवं दे।४ ख 'छतः प्रा 1५ स. 'सातु सत्य।

·[ ब्रमवल्ल्यध्याये, अ०७ ] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका । शब्दाईम् । ययेदंतायामध्यरस रजतमिदंशब्दाहम् । एप श्लोको भवति व्याख्यातम् । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ. बोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मवल्यध्याये पष्टोऽनुवाकः ॥ ६॥ । भय ब्रह्मवरल्यध्याये सप्तमोऽनुवाक। असद्वै, सत्येऽध्यरत सत्यशब्दाह सन्नामरूपकात्मक रवेन स्वीयो बुद्धिविषय- स्वात् । तद्रहितमसत्सत्यज्ञानादिलक्षणं नहा शास्त्रप्रसिद्ध विद्वत्प्रसिद्ध वा नामरूप. क्रियाहीनं जगत्कारणं सवा इति वत्तव्ये सच्चभमस्य नागरूपक्रियाहीनत्वेनोत्पादादिति काना मसद्वा इत्याह । इदं विविधात्र यगम्यं विश्वम् । अग्रे विश्वोत्पत्तेः क् । भासीहमूव । अविद्याशवलं ब्रह्म नगत्कारणमेवाऽऽसन्नि तु कार्यातमित्यर्थः । ततोऽ. सच्छन्दाभिधेयाकारणात् । बै, एव प्रसिद्धं वा । सत्तच्छब्दाभिधेयं स्पष्टनामरूप. कर्म । अजायतोदपद्यत । तदविद्याशवलं जगत्कारणम् । अविद्यात्मानगेकं चिदान- न्दस्वमावम् । स्वयमात्माऽविद्याया आश्रयो विषयश्च । अकुरुत रहुधा कृतवान् । तरमादात्मानमा(मन आ)मनेव बहुधा करणाततोऽविद्याश्रयविषयमूतमानन्दात्मस्व- रूपं सुकृतम् । स्वार्थेऽयं सोः प्रयोगः । श्वेन रवंकृतवत्स्म(कृतं पातं स्वतमेव परोक्षण सुकृतं पुण्यमुच्यते क्थ्यते देवः । इर्विमन्त्रसमाहौ । ननु- ब्रह्मविदामोति परम्" इत्युपकान्तं तत्र फैि ब्रह्मेत्यारड्कायां सत्यादि. लक्षणं तत्स्यरूपमभिधाय ताप्रतिपत्त्यर्थं च तरयाऽऽवाशादिकारणत्याभिधानप्रसङ्गेन कोशपश्चामवतार्थ पश्चमकोशाधारब्रह्मास्तित्वनास्तित्वज्ञानाम्यामनिर्थयोरभिधानेन प्र- श्रेषु समागतेपु सनिर्णयार्थमिदः सोऽकामयत ' इत्यारम्य ' सुतम् । इत्यादमुक्त मई तत्तथापि सर्वकारणब्रह्माबाचौ न पुस्पार्थ आनन्दावाशेरेव । तावादित्यत आह~- यत्प्रसिद्धं जगत्कारणम् । वै समयमाणं तदा । सकृतमविद्यायाः स्वात्मरूपमेव धर्म- वर्तृभावेन कृतवत् । रस आनन्दद्व.। स्वयंप्रकाशमानानन्द इत्यर्थः । वे प्रसिलो वैप. यिक सुखरूपण सर्वप्रियतमावेन वा स्मर्यमाणो या । स मोक्षे भावदिानी परोक्ष एक पाणिनां रसः। रसं सुकृताभिन्न मानन्दात्म१रूपम् । हि यस्मादेव । रसं राति द्वाम्गां शृड्सलान्यायन सवध्यते । रसमेव न विन्यत् । अयमधिकारी लब्ध्वा प्राप्येष नस्वन्यथा । आनन्दी प्रत्यवासाशमानानन्दात्मस्वरूपः । भवति सष्टम् । तस्मात्पुरुषायों ब्रह्ममाधिरित्यर्थः । ननु- सुकृतम्य ब्रह्मण आत्माभितस्याऽऽन-दत्वं भवतोच्यते । प्रतीतिश्च विपरीत- १९तरह रा. "स्तु तयाऽपि ।

·1 . , - १५० शंकरानन्दकत्ता- [बकल्प याये, अ०७ त्याशक्य तदुत्तरत्वेनादियानुपपरिमार-के आत्मनोऽनानन्दत्व आनन्दात्मध्यतिः रिक्तः । हित्वः । एव नाम | वस्तु नामान्यादपानचेष्टा कुर्यात् । को व्याख्यातम् । माण्यामागचेष्टां कुर्यात् । यद्यप स्वयंप्रकाशमानः । आकाशा आकाशवत्सर्वगत आकाशशब्दाभिधेयो वा । देशकालवस्तुपरिच्छेदशम्य इत्यर्थः । भावास इति सप्ठम्यन्तरवपक्षे हार्दाकाशेऽविद्याशमलित इति व्याख्येयम् । आनन्दः परमालम्बनत्वेनोफ्लक्षित आनन्दात्मा न क्यान्न भवेत् । अयमर्थ:- आकामाय सर्वा लौक्लियो दिवयम्भेष्टाः | पाणधारणमपि । आस्मा चे. दुःख दुःखसाधनं वा. स्यात्तदानी वृश्चिक तज्जन्यद खन्देयः स्यात् । दुःख. साधनावे वाऽऽरमार्थ भार्यादिकं प्रियं न स्यात् । ततः सुखत्वं परिशिष्यते । अमा. घस्यासने नामाइडरमनी दु सामावाय प्रतीतिरितम् । सुखस्यापि नायमानस्य पेघ- स्याऽऽस्मार्थत्वेन रियता दृष्टा । न तु स्वरूपेण । अन्यथा वेर्यादिगतस्यापि तस्य प्रियता स्यात् । तेन नित्यावयंप्रकाशमानानन्दामा परप्रेमासम्बनावेनाशीकरणीयः । परमालम्बनत्वं च तदर्पलौकिकवेदिक वनचेष्टान्ययानुपपत्त्या कल्प्यते । आत्मनोऽना. भन्दत्वे न काऽपि नेटा स्यादिति । ननु-रद्यगमानन्दरूपस्तहि विमर्थमयमा. नन्दाय लोकः सावनमादत्त इत्यत आह-एप आकाश आनन्दामा स्वयंप्रकाश- मानोऽप्यनायविद्यावृतः । साधनसाध्यादिगायेन व्यवस्थितो हि यस्मात्तस्मादिीत शेषः । एवपशन संबध्यते । एप एव साधनं साध्यं च वस्तुतोऽज्ञातामयाथात्म्यसाधनतारतम्ये. नापप्तारिताविधातारतम्यादाविर्भूतात्मसुखतारतम्यरूपः । अवियादशायामानन्दयति- आकीटपतङ्गमावा च निखिलं जगदा योनिप्रादुर्भावादा मोक्षसाक्षात्काराचाऽऽनन्दयति । आनन्दात्मनि साक्षात्कृते । न साध्यसायनादि(दी)ति माव.। तत्साक्षात्करणापावसाध्या साधनादेरपि वस्तुतस्तदात्मकत्वात्तस्यैव सुखदातृत्वमविश्वामित्यर्थः । मनु- आत्मनोऽस्तित्वे स्थिते विद्वानेव कदा कप प्रायोतीत्यन आह-यदा यस्मि- काले । हिं यस्माद्विदुषो ब्रह्मप्राची नियामको हेतुहिनोच्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारवत्वेना. पगताविधवादित्यर्थः । एव, अयं पार्थसारपियरकालवाधिना विद्वद्वाचिना लामवाचिना च वध्यते । यदेव न स्वयदा । एष चिट्टानेच न स्यन्यः । एतस्मिन्नात्मनो मेहर- हिते सत्ये रसे । अदृश्ये वाह्यान्तरेन्द्रियज्ञानाविपये । अनारम्य आत्मन इदमात्म्य त्रिविधं शरीरं न यस्यासावनालपस्तस्मिन् । मनु-सर्वज्ञानाविषयोऽशरीरोऽपि वानोचरः पदार्थों नरविषाणादिश्यत इत्यत आह-अनिरक्त निरुक्तिशून्ये वाचामगोचर इत्यर्थः । ननुवाचामगोचरोऽपि साश्रयः पदार्थों दृष्टो ययाऽविधा सदसधुवायविषयेत्या आह-अनिलपने निल. १५. 'मान्या नेश । २ घ. शिविर्भ।

·, [बावल्यध्याये, अ०८] चिरीयोपनिपछीपिका । यनमाश्रयस्तद्धाने । ननु-प्राकृते प्रलय तत्रैव प्रतिष्ठां सर्वोऽपि विन्दत इत्यत भाह- अंभपं पयं प्रकृतित्याः संस्काराः प्रकृतिश्च भयानकसंसारहेतुत्वात्तच्छ्न्यम मयमित्यर्थः । अभयं यथा तथेति व्याख्येयम् । प्रतिष्ठामिदमहमस्मीति तादात्म्येन प्रतिकूलसंस्कार राहित्यलक्षणेन प्रकर्षण स्थितिम् । विन्दते लमत एव । अथ तदा सोऽस्मिन्प्रतिष्ठा पायो विद्वान् । अभयं भवाविद्यातरसंस्कारा द्वैतरूपास्तच्छ्न्यममयं स्वयंमका- शमानानन्दात्मस्वरूपाविर्मा गतः प्रायः । भवति स्पष्टम् । जीवन्मुक्तः सर्वदा मवतीत्यर्थः। ननु - विद्वानविद्वानपि ब्रमणि प्रतिष्ठित एव तस्य सर्वाधारस्वात्ततोऽविदुपोऽपि प्रेतस्य ब्रह्मप्राप्तिः स्यादित्यत आह-यदा यस्मिन्काले । हितोयमाद्रमणि प्रति- छितोऽप्यविद्वान्वक्षाहमम्मीति ब्रह्म न प्रतिपद्यते निधिस्य इव जात्यन्धो निधिम् । एव पूर्ववत् । एप प्रसिद्धः संदिहानो विपर्यस्तोऽज्ञानी न । एतस्मिनस्वात्माभिने ब्रह्मणि, उदपि । अरमरूपम् । अन्तरं भेदम् । कुरुते स्पटम् । अथ तदा तस्य संदिग्धस्य विपर्ययम्यस्याज्ञानिनश्च । भयमविद्यात कार्यतत्संस्कारजन्यमध्यात्माधिभूताधिदेव मेदामिन्न वानि मनसि कापेऽसह्यदुःखकारण जन्मादि । भवति प्रमेव संदेहविपर्ययाज्ञानरुक्त- मयरूप मवति । स्रगिव सायाकारः । ना-अविद्रुपस्तथाऽन्तु यस्तु शास्त्रीये कर्म- ण्यधिकृतो विद्वांस्तस्य अझविद इव ब्रमप्राधिरित्यत आह-तत्तूत ब्रम मयररूपम् । तुशब्दः शङ्कानिवारणार्थः । शास्त्रीय कर्मण्यधिकृतस्य विलुपो ब्रह्मविदश्च न साम्य मिन्नाभिन्न बुद्धित्येन विरुद्धत्वात् । एन तदेव न त्वगत् । भयं व्याख्यातम् । विदुपः कर्मविद्याविदः । अमन्धान स्याहं ब्रह्मास्मीत्यमेदेन मननरहितस्य । इदमेव वेपश्यं कर्मनलपिदोः । तत्राऽऽन्मत्वेनाज्ञाते ब्रह्माणि मयंकरेऽपि । एप श्लोको भवति ध्यारुपातम् । अपिशब्दसूनिता युक्तिः संक्षेपणेयम् । अमृतं माता पिता बन्ध्वादि वाऽविपरीतरूपमपि स्वम्पेष्टकारत्वेन स्वयं विपरीतगृहीत तदनिष्टमकुर्वदपि स्वस्थानिध. कारि दृष्टं यथा तद्ब्रह्मापि ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमच्छरानन्दविरभितायो पदार्थबोधिन्या वैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मावत्स्य-याये सघमोऽनुवाकः ॥ ७ ॥ अप ब्रह्मांडल्याध्यायटमोऽसुरा । भीपा भात्या | अरमाद्ब्रह्मण भात्मत्वेनाज्ञानात् । पातो वायु.! पवते याति । भीषा भीत्या । उदेत्युदयं गच्छति । सूर्य आदित्यः । अस्मादित्यनुवर्तते । मीपाऽ. स्मायाख्यातम् । अनिष वनिरपि दहनादिक करोतीति शेषः । इन्द्रश्च विलोकीना. १. 'ये ·शंकरानन्दकृता- (बसवल्याध्याय, अ०८) योऽपि त्रिलोकीमवतीति शेषः । आयश्चकारोऽनुक्तानां सपा महतां व्यापारतमुञ्च यार्थः । द्वितीयो मीपाऽस्मादिति संवन्धार्थः । मृत्युः स्थावरजङ्गमविनाशकारी । पापति सर्वेपामभावाय सर्वान्प्रति गच्छति । पञ्चमः पञ्चसंख्यापूरणो भीषाऽस्मादि. त्पनुपनः । इति लोकसमाते। ननु प्रकृता ब्रह्मप्रश्ना व्याख्यातास्तत्रैव ब्रह्मप्रापरपुरुषार्यत्वे शक्षित प्रसदाह्मण आनन्दरूपत्वमुचम् । सोऽयमानन्दो दुःसामावो मायो वा सातिशयस्ततोऽपुरुषार्थ इत्या. शवयाह--सा प्रसिद्धः । एपा वक्ष्यमाणा । आगन्दस्य मावरूपस्य सुखस्य । भीमासा बहाविदां सुखकारित्वेन पूजितो विचार आनन्दस्योत्कर्षवत्वेनामावस्वव्या. वृत्तिफलो ब्रह्मानन्दस्य सर्वरमादधिकावेनापुरुषार्थवव्यात्तिफछः । भवति स्पष्टम् । युवा पोडशवर्षमारम्याऽऽपलितदर्शनमुपघातमन्तरेण मध्यमं वयो यौवनं तहान- क्षीणेन्द्रियशक्तिरित्यर्थः । स्यायेत् । यौवनेऽपि स्वमावतः शरीरस्येद्रियाणां वा वैरूप्यं समावित रोगादिनिमितं वा तनिवारणार्थमाह-साधयुवा कन्दर्पसमान, रूपः सन्यौवनसंपन्नः। तादृशोऽपि मूखों मा भूदित्याह----अध्यायकोऽधीतता. कोपावेदः । सर्वज्ञ इत्यर्थः । तादृशोऽपि केवलं स्वोदरभरिरतिमन्दो वा तवय तौण वारयति---आशिष्ठोऽतिशयेनाऽऽशास्ताऽतिशयेनाऽऽशुकारी च । अथास्यतिमन्दत्वा- द्वचनषित एवेत्यत आह-दृदिष्ठोऽतिशयेन होऽविस्तवाकायमना इत्यर्थः । ताशोऽपि बलहीनः स्यादित्यत आह–पलि ठोऽतिशयेन बलसंपन्नः । एवंमनोऽपि वित्तहीनः स्यादित्यत आह-तस्योगविशेषणविशिष्ठस्य । इयं समद्वीपाब्धिवलय- खोकमेखला । पृथिवी भूमिः । सर्वा निखिला । वितस्य वित्तेन दृष्टासुस्तफरेण गोहिरण्यादिना । पूर्णा परिपूर्णा । स्याद्भवेत्सर्पलक्षणांपन्नस्य चक्रवर्तिन इत्यर्थः । स सलिशणसंपन्नस्य चक्रवतिनो जायमान भानन्दः । एका एकरवसंख्याकान्तः । 'मानुपो मनुष्येषु मवः । आनन्दो मावरूपः सुखात्मा | नातः परं मनुष्याणा सुख. मित्यर्थः। ते परोसा। ये प्रसिद्धाः । शतं शतसंख्याका मानुपा आनन्दाः । व्याख्यातम् । वचनं तु विशेषः । स परोक्षः प्रसिद्धः । एक एकस्य संख्याकान्तः । मनुष्यगन्धर्वाणां मनुष्याः सन्तो भन्मान्तरे गन्धर्वत्वं प्राप्ता मनुष्यगन्धर्श अन्तरिक्षलोकनिवासिनोऽन्तर्घानादिशकि मन्तस्तेषाम् । आनन्दः सुखात्मा { अम्माकं चरुवर्तिना यथोक्तगुगविशिष्टानां शता गुणसुखं मनुष्यगन्धर्वाणा परमं सुखमित्यर्थः । श्रोत्रियस्य पापीतवेदस्याप्यनिनत्व घाघार्थसिद्धमिति न पठितम् । श्रोत्रियत्वं च चक्रवर्तिनोऽस्य च समानम् .. चकारो मनुष्यगन्धर्वानन्दसमुचयाः । मनुष्यगन्धर्वानन्दप्राप्ती कारणमाइ- अका. महतस्य तथोक्तगुणविशिष्टचक्रवर्तिसुखकामेनानिपानिस्य । तदभियरहितस्येत्यर्थः ।

·। । [बावस्यध्याये, अ०२] तैत्तिरीयोपनिषदीपिका। यो हि यत्रामिलापरहितसम्य तद्विपयप्राप्ते शतगुणं सुखं मततीत्यत एव प्रथमे पर्याय श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति न पठितम् । ते ये शतं मनुष्यगन्धर्वाणामानन्दाः । स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकानापानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामानन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः । ये कर्मणा देयानपियन्ति । श्रोत्रियस्य चामा- महतस्य । ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामानन्दाः । स एको देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । से ये शतं देवानामानन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽनन्दाः । स एको बृहस्पतेरा. नन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं वृहस्पतेरानन्दाः। स एकः मजा. पतेरानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मजापतेरानन्दाः । स एको अह्मण आनन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य देवगन्धर्वाणा देवाश्च ते ग-पर्वाश्च देव- गन्धर्यास्तपा पाऽऽकल्पगन्धर्वशरीरमादिहेतभूतकर्मणामित्यर्थः । पितृणां, पितृविशेषणं निरलोकलोकाना निरादविस्थायिनो लोकाः कर्मफलविशेषास्ते येपा लोकास्तरस्था. नानि च पिरलोक्लोकास्तेषामनेककालस्थायिनामित्यर्थः । आमाननाना पल्पादाबुत्त. नानामानाने देवलोके जाता आमान जास्तेपाम् । विशेषणमिदम् । विशेष्यमाह-देषाना योतनात्मक.नाम् । कर्मदेवानाम् । इदं श्रुतिरेव व्याकरिष्यति । पूर्ववद्विशेषणमुक्त्या विशेष्यमाह-देवानामानानेम्य उत्कृष्टाना द्योतनात्मकामाम् । कर्मदेवानामित्येतद्या. करोति । ये प्रसिद्धा यक्षिकाः । कर्मणाऽग्निहोत्रायश्वमेधान्तेन । देवान्योतमात्मका. नपियन्ति प्राप्नुवन्ति । देवत्वमुपगता इत्यर्थः । देवाना प्रयस्त्रिंशसंख्याकाना हविर्भु. नामान्यादीनाम् । इन्द्रस्य त्रिलोकीपत्युः(तेः) शकस्य । बृहस्पतेदेवगुरोः । मजापते. विरागः । ब्रह्मणो हिरण्यगर्भाय । नवस पर्यायेषु प्रायः समानपाउम् । शेष पूर्व पूर्व तदाद्यत्वेन ज्याकृत्य यथोनितं गन्भवदिपदेयाननीयम् । अकामहतत्वं च पूर्वपूर्वविप. यत्वेन हिरण्यगर्भस्य यावानानन्दस्तापानानन्दो निरातिशयपैराग्य इ (ग्यामिति ताप- पर्थिः । हिरण्यगर्भादु कष्टस्य ब्रह्मानन्दस्य वामनसयोरगोचरस्वादिरण्यगर्मानन्द १२. 'विशिष्धारते । ९ख लोकाः स्मातकर्मानुष्टयनपरा देवलोक प्राप्तामोख. मां मौत. फर्मानुष्ठातारोऽविदासो देपर्व प्रासा- 'कानो । ५ स. '. । देवा समुच्चयकारिणी देवयानमार्णमामि देवा.. दे। . २० ·M । १५४ शंकरानन्दकृता [ ब्रह्मवल्यध्याये, म०९ ब्रहानन्दस्य समुद्रस्योदनिन्दुसमं दिङ्माप्रमुक्त्वोपरराम श्रुतिः । अतः परं स्वयंमका. शानदार प्रमाण नाहमिति श्रुतेरभित्रायः । अनेन पावरूपो निरतिशयश्च ब्रह्मानन्द उक्तः । तथाऽपि स तु हिरण्ार्मापि परतो देहायुपाधिस्यो वा नात्मदादिरूप इत्यत आह-स परोक्षो हिरण्यगर्मादुत्कृष्ट आनन्दः । यश्च प्रसिद्धोऽपि, अयं स्वयंभकाशमानः । पुरुष पञ्चकोशात्मके पुरुष- शब्दाभिधेये ब्रह्मपुच्छत्वेनोक्तः । यच प्रसिद्धोऽपि । असौ परोक्षोऽस्मदादीनां प्रत्य- सश्च विद्रुपः । आदित्य आदित्यमण्डले । चकारी पुरुषादित्ययोर्वाचारम्मणमाहतुर्या. पदयगती 1 स आदित्ये पुरुषे ३ वर्तमानः । एको भेदरहितः । यदेत्यादिना ययपि विदुषी सप्राविरुक्ता ताs िवमतीति नोक्तं तदर्थ प्रासनिकमैक्यममियाय पुनस्तत्प्रातिमाह-सोऽधिकारी । यो यः कश्चन । एवंविदादित्ये पुरुषे च ब्रह्मान, न्दममेटेन विद्वान् । अस्मात्प्रत्यक्षात् । लोकादृष्टादृष्टसाधनफलामकात् । मेत्य प्रक- गाऽऽगत्य । मृतपत्रामिलापशून्य इत्यर्थः । एतद(मोक्तमन्नमयमन्नविकारम् । आत्मा. नमिन्द्रियारा विषयमापकम् । उपसंक्रामाति, अन्नमयमध्यारमाधिभूताधिदैतमेदाभ नमध्यस्त वस्तुतस्त्वहमेवेदमिति सामीप्येन सम्यगवगच्छति । एतं माणमय. मात्मानमुपसंक्रामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मा. नमुपसंझामति । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंकामति । स्पष्टम् । पर्यायचतुष्टयमन्ना मयवद्वयाख्येयम् । सर्वात्मत्वज्ञानेनाऽऽनन्दं प्रल प्रामोतीत्यर्थः । तदपि सस्मिपञ्च- . कोशाधिष्ठाने.पुच्छरूपे नहाणि रसे । सर्वानन्दातिशायिन्यधिदेवादिदशून्येऽहमम्मी- स्यपगतेऽपिशब्दाचो हि यदात्म। भवति सोऽसौ तस्मान्न विभेति । न च ब्रह्मणोऽय. नारित किंचिहालाऽऽमा चायं ततो नास्य भीतिः कुतश्चिदिति युक्तिरुक्ता । एप श्लोको भवति व्याख्यातम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्नीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैपिरीयोपनिगद्दीपिकायां द्वितीये प्रलय स्यध्यायष्टमोऽनुवाकः ॥८॥ अथ मनवात्ययाय नमोऽनुवाकः । थती पाचर्चा निवर्तन्ते । अमाप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चनेति । कुतश्वन कस्मादपि । शेर्प समानपाठं मनोमयपर्यायवदात्ये. यम् । पूर्व यतो मनसः कारणादिति व्याख्यान मनोमयपर्यायप्रसमात् । इदानी संकोचे कारणाभावात्सर्वकारणादानन्दात्मन इति व्याख्येयम् । ननु-भीतिरहिताः सन्ति सहस्रशः पुण्यात्मानः संसारिण इत्यत आह एतं ब्रह्मविदं ह प्रसि वाव न तपति संताप न कुरते । न संतापयतीत्यर्थः । मानसपत्यय इति शेपः । कुन्नेत्यय. १ख तिवम' ·[ भृगुनहग गाये, अ० १] सैत्तिरीयोपनिषदीपिका । ममिनयेनाऽऽह-~-युद्धादे शोकजे विचार किमहं शीशति । माधु शोभनं पुण्यात्मक कर्म । नाफरवं न कृतवान् । आ कष्टमिति शेष । किमहं व्याख्यातम् । पापं श्रुत्यादिनिन्दित कर्म । अफरवं कृतवान् । आ कप्टमिति शेष । इत्यमिन- यार्थ । अनेन प्रकारेण भयरहितानामपि ससारिणा पुण्यपापाभ्या भीतिर्मास्य स्पृष्टे- त्यभिप्राय । ननु-तर्हि किं लोकायतिक इत्याशक्य नेत्या-सोऽधिकारी । यः प्रसिद्ध । एवं विद्वानहमेय निरतिशयज्ञानानन्दो न मनोऽफिचिह स्तुभूतमस्तीति ज्ञानवान् । एते पुण्यपापे । आत्मानमानन्दात्मरूप नेज स्पृणुते प्रीपयति । मुस्तदुष्कृते अहमेवारगत्यियगच्छतीत्यर्थ । ततो न रोकायतिक्सम इत्याद-~-उभे पुण्यपापे । हि यस्मादेवप विद्वानेवैते आत्मानं स्पृणुते व्याख्यातम् । सर्वात्मत्वात्पुण्यपापानु- छानाननुष्ठानजन्य सतापो न तु रोकायतिर वनाग्तिक्येने यर्थ । तदेतदाह –य एवं वेद प्रसिद्धोऽधिकार्युक्तमान दरूप निर्भेदमात्मत्वेन जानाति । य एव वेदेष एवैते उभे आत्मान स्पृणुते हीत्यन्वय । ततो रोकायतिकाद्विरक्षण इति शेष । इतिरानन्द- वाटीसमासायुक्तात्मज्ञानानुकरणार्थों वा । उपनिषत्सर्वकारण सर्वाधारभूत निरतिशया मन्दैक्स्वभाव निर्भेदमपगतसमस्तप्रपञ्च ब्रह्माहमस्मीति सामीप्येन नितरा गमयित्वाऽह ममादिनन्धमानि शिथिलीकृत्याविद्या सकायौं ससस्कारा सादयति विनाशयतीत्युपनि- पद्मविद्याप्रतिपादको अन्थो वोपनिषत् ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया पदार्थयोधिन्या चिरीयोपनिषद्दीपिकाया द्वितीये ब्रह्मवनयध्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकाचार्यश्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिप्यस्य श्रीशंकरानन्दस्य कृतौ तैत्तिरीयोपनिषधीपिकायां द्वितीयो ब्रह्मपल्लय यायः समाप्तः॥२॥ -:-- अथ तृनीयो अगवल्ल्यध्यायः । तन प्रथमोऽनुवार । उक्ता ब्रह्मविद्या । ब्रह्मावगती चोपामा अन्नमयादय पञ्च कोशा । ताश्चत्तथाऽवंग 'तुमशक्क कुतश्चित्प्रतिबन्धात्, तस्य सत्यतिबन्धकारणापारणमृतानि तपादीनि । तपसि कारणे च ब्रह्मदृष्टि विधातु प्रसङ्गामुपासनान्तरार्थमपीय बल्लगारभ्यते । तत्राऽऽ. ख्यायिका गुरुपदेशादेलविद्यारत्व दर्शयितु विद्या स्तोतु च । भृगुर्नामत । १स नेन श' ·शंकगन्दरता- अगुवल्ल्य याये, १० २] प्रसिद्धः । वाणिरणत्यापत्य वारणिः । वरुणं वरुणनामानं पितरं भूगोर्जनकप- समार शासून मार्गेण विद्यार्थ समीपमागतवान् । आगत्य चेदमूचे-अघीह्यध्य- यनं कुरु । अयमर्थः-~रमरसि त्वं ब्रह्म, ततो मह्यं वद । भगयो भगवन्हे पूजाइन । ब्रह्मातिरायन वृद्धं जगजन्मादिकारणमित्यनेर मन्त्रेणोपप्रसार । अनन्तरं पिता तस्मै भृगव एतदृष्टयमाणं ग्रोवाच प्रकर्षणोक्तवान् । अन्नमद्यतेऽपि च शरीरमध्यात्मादि- भेदभिन्नम् । प्राण शरीरान्ततिस्पेन वायुमचारमेव क्रियाशक्तिम् । इदानीं जानक्रिया- शातीनि गोगमाधनान्याह-- चक्षु रूममणकारणम् । श्रोनं शब्दापलब्धिकारणम् । उपलक्षणमिदं त्वमसनमाणानाम् । मनः सर्वकरणसाधारणमन्तःकरणं ज्ञानशत्तिः (तिम्) । वाचं वक्तव्यकारणभूताम् । उपलक्षणमिदं पाणिपादपायपरथानाम् । इत्यनेन मकारेण | असमर्थ:-भोग्यं भोत्ता गोगसाधनं चेति समग्रोऽपि प्रपश्चस्तं ब्रह्मरक्षणं च कथयिष्यामि । यावचास्याऽऽत्मनानं न भविष्यति तावत्पण्टिमाय. कनिकनिट मोपासनं करोतु । तेनोपासनेन क्षीणपापो ब्रह्मावगतुं शक्यते न त्वन्यथेति । तद- भिमायेण शुतिराह-तमुपदिष्टप्रपञ्चम् । ह किल । उवाचोकयावरणः । यतोऽभिन्न- निमियोपादानात् । वै पसिद्धानि । इमानि विविधप्रत्ययगग्यानि । भूतान्याफामा- दीनि स्वेदजादीनि च। जायन्त उत्स्यन्ते । येन जीवनकारणेन जातान्युत्प. नानि सन्ति । जीवन्ति प्राणधारणोपलक्षितां स्थितिं कुर्वन्ति । यालयस्थानं घटस्येव मृत् । प्रयन्ति गच्छन्ति स्वस्यकार्यस्वभावं परित्यजन्ति सन्तीत्यर्थः । अभिसंविशन्ति सर्वतः सम्यकाशं कुर्वन्ति । सत्तारक्षणं जगज्जन्मस्थितिध्वंसकारणम् । विजिन्ना- सस्व विशषेण 'अहं तदस्मि' इति ज्ञातुमिच्छां कुरु जानीरीत्यर्थः । ननु मया नक्ष टं, भवता.न्यदुच्यत इत्यत आह-~-तदुक्तलक्षण ब्रह्म महामन्दाभिधेयं नान्यदित्यर्थः । इति पितुर्वचनसमाप्ती। म श्रुतपितृगाम्यो भृगुः । तपः पर्यालोचनमन्नादिक्तेपु लक्षणाकान्तं फतमदि- सोयस.एम् । अतप्यत कृतवान् । अथवा स्वधर्मनित्यं तपः कृच्छ्चान्द्रायणादि वा । अग्मिन्पक्षे तपमा शुद्धान्तःवरणस्य मनस इद्रियाणां चकाय जायत इति व्याख्येयम् । मनापसो भृगु । तप उतरूप । तप्या संपाच ॥ इति श्रीमतरमहंसपग्निाजकाचार्यत्रीमन्छंकरानन्दविरचिताप नार्थबो- पिया चिरीयोपनिषदीपिकायां तृतीये भृगुवाट्यन्याये प्रथमोऽनुवाकः ॥ १॥ अय गुरपाय दिनीमाऽनुबादः। अतिश्यनीयायो) बुद्धित्वेनान्नं नहातमेव प्रमरक्षणाकान्तं प्रमशब्दाभिधेयम् । इत्यनेन पारेण करज्ञानाद्विमेषेणावगतवान् ।

·[भृगुवरुरुरध्याये, ग०२-१, तेत्तिरीयोपनिषदीपिका । तद्विज्ञानप्रकारं श्रुतिराह-अन्नादुक्तात् । हि यस्मात् । एवानादेव न वन्य- स्मात् । खलु निश्चितम् । इमानि भूतानि जायन्ते । अनेम जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति, व्याख्यातम् । यत्पदस्थलेऽन्नपदमिति विशेपः । इत्य- नेन प्रकारेण । तदनं ब्रह्मरूपं विज्ञायावगत्य प्रत्यक्षेणोपपत्त्या चान्नस्य नागमवलोक्या- बतानझलक्षणभ्यां संशयाविष्टहदयः । पुनर्भूय एव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । न्याख्यातम् । वरुणं पितरमुपससारैवैत्यन्धयः । तपसा व्याख्यातेन त्वया स्वयं ज्ञानेनोपायेनेत्यर्थः । ब्रह्म विजिज्ञासस्य पालोचनेन ब्रमणाऽ. वगति कुछ। . इदानीमुपेयदृष्टया स्तौति-तपो ब्रह्म ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायभूतं तपो ब्रह्मोपेयमित्य- नेनादिदगुक्तं ब्रह्मज्ञानार्थिना नित्यानित्यवस्तुविवेकादिकं साधनं संपादनीयम् । तत्सं. पादयितुमशक्तश्चेत्तस्मिन्ब्रह्मदृष्टिं कुर्यादिति । अन्यथाऽत्र वक्ष्यमाणपर्यायत्रये च तपे। ब्रह्मेत्यभिधानं व्यर्थं स्यात् । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । [व्याख्यातम् ।। इति श्रीमसरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्यां पिरीयोपनिपीपिकायां तृतीये भृगुवल्यध्याये द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २॥ अथ भृगुवरस्याये तृतीयोऽनुदा । प्राणो ब्रोति व्याजानात् । प्राणाद्धय सल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यमिसंविगन्तीति । तद्विज्ञाय । पुन- रेय वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । त होवाच । तपमा ब्रह्म विजिज्ञामस्व । तपो ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्या ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- बोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवष्ट्यध्याये तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥ • अब भगृहस्सच्याय चतुषोऽनुवाक । मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो खेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगनी ब्रह्मेति । त होवाच । तपसा ब्रह्म विजिजामस्व । तपो ब्रहोनि । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यनीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थयो- धिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्लयध्याये चतुर्थोऽनुवाक_॥ ४॥ १ स, "दिनाउनुसंधान।

·शंकरानन्दकुमा- [भृगुवल्यध्याय, अ०१] अब भगुकापये पञ्चमोऽनुवारः। विनानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानादव सखिमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति । तविनाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपमसार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तर होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो नोति । स तपोऽत्तप्यत । स तपस्तप्त्या ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थबोधिन्यां तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां भृगुवल्ल्यध्याये पञ्चमोऽनुवाकः ॥ ५ ॥ भप भुगुकल्पयामे पष्टोऽनुवाकः । आनन्दो प्रति व्यजानात् । आनन्दाद्धथैव खल्यिमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्द प्रयन्त्यभिमविशन्तीति । यथाऽनस्य विनाशिवं दोषो ब्रह्मत्वे तथाऽचेतनत्वं प्राणस्य, अनिश्चयामिकत्वं मनसः, सुखदुःखगोक्तृत्वं विज्ञानस्य च दोषः । यद्यपि चक्षुः श्रोत्रं गनो वाचगित्युप. दिष्टं न विज्ञानमिति तथापि क्रियायतीनां वागादीनां जानशक्तीनां च चक्षुरादीनां प्रा- णमनःसमानयोगक्षेमत्या पृथक्तविज्ञाने च नोक्तम् । मनसोऽपि विज्ञानतन्त्रत्वान्मनसाऽ- भिधीयमानत्वेन विज्ञानमप्यर्थादुक्तमेव । ततस्तदर्शनं दोपदृष्ट्या पितरं प्रत्यागमनं चैत्य- विरुद्धम् । प्राणमनोविज्ञानानि प्राणमयमनोमयविज्ञानमयकारणान्यानन्दश्चाऽऽनन्याय- कारणम् । पुच्छं च तस्य ब्रह्मशब्दाभिधेयो मुख्यः । ततोऽस्य दर्शनानन्तरं पितरं प्रत्या- गमनाभावः । स वप इत्यारभ्येतीत्यन्ताः प्राणमनोविज्ञानानन्दपर्यायाश्चत्वारोऽपि समा. नपाठा अनपर्यायव्याख्येयाः । इदानीमाख्यायिफासिद्धमर्थ श्रुतिराह विद्यास्तुतये~सा प्रसिद्धा । एपेदानीमुक्ता। भार्गयी भृगुणाऽवगता मार्गची । वारुणी वरुणेन प्रोक्ता कारणी । विद्या प्राविया । परम उत्साटे । व्योमन्योन्यानन्दात्मनि । प्रतिष्टिनाऽवस्थानं प्रामाऽनन्दात्मन्येव पर्पयसितेत्यर्थः। इदानीमानन्दात्मविज्ञानीक फलमाह-[ग प्रसिद्धः ] । योऽधिकारी । एवमत- पाणमनोविज्ञानेभ्योऽन्तरतम आनन्दोऽहमस्मीति । वेद जानाति । सामाकरोतीत्यर्थः । प्रतितिष्ठति, एवं मानवान्सोऽयमविद्यासंस्कारशल्यो ब्रह्मण्येवारतिष्ठते । अवैवं मतिपतु. मशक्तोऽन्नादिकोशपञ्चककारण नष्ट कुर्यात् । सोऽप्यन्तःकरणशुनिद्वाराऽस्मिन्श- रेगरीरान्तर या प्रतितिनि। १. पर अपाय।

·भृगुवल्यध्याये, 49 ] तैत्तिरीयोपनिपौपिका । य एवं वेदत्यनेनानादिषु ब्रह्मदृष्टेरप्यभिधातुं शक्यत्वाताशस्य पलोमनाथ दृष्ट फलान्तरमन्याह-~-अन्नवान्नित्यमन्नप्तंपन्नः । अन्नादोऽन्नमसको नौरोग इत्यर्थः । भवति स्पष्टम् । महानधिकः । भवति स्पष्टम् । कयं-प्रजया पुत्रादिसंतत्या । पशुभिर्गवादिभिः । ब्रह्मवर्चसेन ब्राह्मणमास्युमिततेजसा । न केवलमेचं किंतु महा. नधिकः । कथं-कीर्त्या यशसा | प्रयमो महच्छब्दस्तस्मिन्विद्याधिक्यमाह । द्विती. यस्तु प्रजादीनां कीय॑न्तानाम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थयोधिन्यां' तैत्तिरीयोपनिषदीपिकाया तृतीये भृगु-ब्लयध्याये पष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥ अथ भृगुवल्ल्यध्याये सप्तमोऽनुवाकः। इदानीमस्पान्नब्रह्मोपासकस्य व्रतमाह--अन्नमदीयं न निन्यान्निन्दा न कुर्यात् । सदनानिन्दनं वनं बनधारणम् । पूर्वमन्नमन्नादश्च यथास्थितमुपासनीयमिति सिद्धक्कृत्ये. वानी वैपरीत्यमाह-प्राणो वे पञ्चवृत्तिोव । अन्नमदनीयम् । शरीरं स्थूछो देहः । अनादमन्नमसकम् । अन्नाश्रयत्वात् । माणे पञ्चवृत्तौ शरीरमुक्तं तदधीनस्थितित्वेन प्रतिष्ठित प्रतिष्ठा प्राधम् । इदानी वैपरीत्यमाह--शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । स्पष्टम् । तदुक्तम् । एतच्छरीर पाणरूपं प्रत्यक्षम् । अन्नमदनीयम् । शरीरं प्राणश्च । अने शरीरे पाणे च प्रतिष्ठित. भवस्थित वंशतृणादिष्विव गृह, गृहे च वंशतृणादि । स प्रसिद्धः । यो यः कश्चनो• पाप्तकः । एतदन्नमने मतिष्ठित वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवाननादो भवति । पहा. न्भवति । पनया पशुभिब्रह्मवर्चसेन । महान्का । एतदन्नमान्ने प्रतिष्ठित वेद जानाति । जानीयादित्यः । व्याख्यातमेतत् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिधानकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितायां पदार्थ- नोधिन्या तैत्तिरीयोपनिषद्दीपिकायां तृतीये भृगुवस्स्यध्याये सप्तमोऽनुषाकः ॥ ७॥ अप भृगुवल्स्यध्यायेऽष्टमोऽशुपाका । अनमुक्तं न परिचक्षीत दीयमानानं न निराकुर्यात्मानस्थं वा न परित्यजेत् । सदनापरित्यागक्षणं व्रतं प्रसधारणम् । इतः परं ममो विज्ञानं चेति वक्तव्यं यद्यपि तयाऽपि तयोरपि भूतकार्यत्वार माणशब्देन वायुभूनम कृत्यानशब्देन भौतिक भूना- सझं प्रस्तावयति--आपो वा अन्नम् । ज्योतिरनादम् । अपम ज्योतिः प्रति. १ख रक्षा ·शंकरानन्दकृता- ब्रह्मरत्यध्याये, अ० १०] ठितम् । ज्योतिष्यापा प्रतिष्ठिताः। तदेतदन्नमन्ने मतिष्ठितम् । स य एतदनभन्ने भतिष्ठित वेद प्रतिविष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति । भजपा पशुभिन्ब्रह्मवर्चसेन । महान्कीया । आपो द्रवात्मिकायतुर्गुणाः । ज्योतिः प्रकाशा. स्मक निगुणम् । शेष प्राणशरीरपर्यायवन्समानपाठं व्याख्येयम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचिताया पदार्थको धिन्यों तैत्तिरीयोपनिपहीपिकायां तृतीये भृगुवल्यध्या- येऽष्टमोऽनुवाकः ॥ ८॥ अथ भृगुरस्न्यन्याये नवोऽनुवारः। अनमुक्त बधिक शास्त्रोकैरुपायर्याननादिभिः कुर्वीत स्पष्टम् । तदलबहुकरणं व्रतं अनवारणम् । पृथिवी या अन्नम् । आकाशोऽनादः । पृथिव्यापाकाशः पति- ठिनः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता । तदेतदनमान्ने प्रतिष्ठिनम् । स य एतदा' पन्ने प्रतिष्ठितं वेद मतितिष्ठति । अगंवानन्नादो भवति । महान्पचति । प्रजया पशुभिह्मवर्चसेन । महान्कीयो । पृथिवी कठिना पञ्चगुणा । आकाशछिद्रात्मा शब्दगुणः। शेष समानपाउमज्योतिःपर्यायवद्वयाख्येयम् ।। इति श्रीमापरमहंसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छकरानन्दविरचितायां पदा- मोपियां तैत्तिरीयोपनिषदीपिकायां तृतीये भृगुवल्ल्यन्याये नवमोऽनुवाकः ॥ ९ ॥ भय भगवर यध्याये पथमोऽनुवाका । न कंचन कमपि षडानन्त बाह्मणादिकं बसतापय राम्रो स्वद्गृहे बात करि- यामीति यातिनिमित्त समागतम् । प्रत्याचक्षीत न निराकुति । तदसतिनिमित समागतानिवारणं व्रतं प्रनधारणम् । एवमेतान्युपासनानि सानानि समानकालस्वादिच्छावित कल्पानि । उक्तफलकाम उपन्यतममुपासनं कुर्थादित्यायते । अत्र च भूनच. पस्य भौतिकस्य च परस्परमुपकाकारकमावकानेन सहिते पर्यवसानं तदलितमिति नारायः इदानी ब्रह्मज्ञानोत्पादे सयवमन्नदातं कारणं तयाऽ(नमन्तरेण कमिशन वता. पध्यपश्यात्यानं नानमन्तरेण पात् । न हि पूर्णोद। अपाणिनामा पाप गृहापश्य गृहकागच्छन्तो दृश्यन्ते किंतु सुवार्ता एव । तोऽनभपादना गृहमRAIl. सिना क्षणाऽपि महान्यान: फरणीय स्याह-सायमादलपसारेगन पुरुषा. सिभिहस्पस्य तमो यया कया च येन केनापि विधया, उपायमकारेण याम. 1 । म.सार।

·[भमुवल्ल्प याये,अ० १०] ततिरीयोपनिषदीपिका । १६१ मायन्यतमेनेत्यर्थः । बहषिकमन्नं ग्रीशादिक प्रामुयाद्भवेत् । यद्यप्यन्नं बहु] कुर्वीतत्यनेनैव तदुक्तं तथाऽपि तज्ञतमित्यभिधानादुपासनाङ्गोऽयं नियमावधिरितिबुद्धिनिवारणार्य स्वातन्त्र्वेण पुरुषार्थत्वं दर्शयितुं पुनराह । ननु-अन्नं स्वोपमोगायैव संपाद्यं न स्वन्यस्मै दानाय, प्रमाणामावादिस्यत आहे- अराधि । संसिद्धम् । अस्मै गृहे समागतायातिथये । अन्नमदनीयम् । इत्यनेन प्रकारेण स्वमार्यादीन्मति | आचक्षते कथयन्ति । विद्वांसो गृहस्थाः । अनेन गृहस्थमसिद्धिः प्रमाणमनदाने पिता । इदानी दीयमानेऽने देशकालपात्रश्रयासरकारादिसंपत्तिरङ्गमित्येतदर्थं यथा दर स्येव फलं भवतीत्याह-एतद्वै प्रसिद्धम् । मुखतो मुखे मुख्ये देशे काळे पात्रे भ मुख्यया श्रद्धाप्रणिपातसत्कारादिरूपया वृत्त्या मुख्यमन्नमदनीयम् । राद्धं संसिद्धम् । दत्त. मित्यर्थः । यदि तदा पुखतो मुख्ये देशे काले मुरूपया वृत्त्या मुख्यं मुख्याय । अस्मा अन्नस्य दात्रे । अभमदनीयम् । राध्यते संसिद्धं भवति । एतदै मध्यतोऽन्नर रादम् । मध्यतोऽस्मा अन्न राध्यते । एतद्वा अन्ततोऽनराद्धम् । अन्ततोऽ- स्मा अन्न राध्यते । मध्यतो मध्यमदेशे काले पाने च मध्यमया वृत्या माध्यमम् । अन्ततोऽन्ते जघन्यदेशे काले पात्रे च नघ-यया वृत्या तिरस्कारादिरूपया नपन्यम् । व्याख्यातमन्यत्पर्यायद्वयेऽपि यत्र देशे यस्मिन्काले यद्वर्णाश्रामिणे गादृशाचाराय यस्मि- म्वयास यदत्तमन्नमन्यद्वा दातुरपि तस्मिन्देशे तस्मिन्काले तद्वर्णाभमिणस्तादशामारस्य तस्मिन्वयसि तादृशं तदसमन्या संपयत इत्यर्थः । इदानी यथोक्तविशेषणविशिष्टस्य दाने यत्फलमुत्कृष्टं तदेव तदानज्ञानेऽपीत्याह- योऽनदानस्य फलाभिज्ञः । एषमुक्तेन प्रकारेण । वेदानदानफळमुत्तममुतास्ते । सोऽपि मुख्य(ख)तोऽनं छमत इति शेषः । तस्मान्मुखतोऽनं देयमिति संदर्भार्थः । एवमन्त्रमाण- मनोविज्ञानानकार्यरूपेण केनचित्कारणरूपेण चौपासनान्युक्त्वेदानामानन्दस्व ग्रह्मण उपासमान्याह-क्षेम प्राधस्य रक्षणम् । इत्यनेन प्रकारेण । वाघि वागिन्द्रिये मदीया वाग्बारूत्युपासीत । तदुपासनाच सेमरूः फलमिति तात्पर्याधः । अत्र क्रियापदाद- र्शन उपासीतेत्यध्याहारः । फलादर्शने च गुणानुरूपं फलमित्ति सर्वबावगन्तव्यम् । योगक्षेमः, अमान्य प्राविहिं योगः । मापस्य परिरक्ष सेमः । नभयरूप । ख. सहस । ख. ब्राह्मणा. ३ ख. 'इस्थान्प्रति प्रमा* ख. कथितम् । ५ स. मुख्यायारमा अन्नदातास. वामनम'।

·शंकरानन्दकृता- (भृगुवल्स्यध्याये, अ० १०) आनन्दो योगक्षेमः । इत्यनेन प्रकारेण । माणापानयोः पम् । कर्म व्यापाररूपं ब्रहा । इत्यनेन प्रकारेण । हस्तयोः स्पष्टम् । गतिर्गमनम्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेने प्रकारेण । पादयोः सष्टम् । विमुक्तिर्मलविमोचनव्यापाररूपं ब्रह्म । इत्यनेन प्रका- रेण । पायो गुदेन्द्रिये । इत्यध्यात्मोपासनासमाप्त्यर्थः । मानुपीमनुष्यसमन्धिनाः । समाज्ञाः सम्यगाज्ञा उपासनाः । जानीयादिति शेषः । अथ मानुप्युपासनाकथनसमनन्तरम् । देवीदेवसंबन्धिनीः । समाज्ञा इत्यनुपक्षः। कथयामीति शेपः । तृप्तिब्रह्माशनपानना तुष्टिः । इत्यनेन प्रकारेण । वृष्टौ वर्षकरकासु मेघोदागितासु नारधारा । वलं ब्रह्मभूयसामप्यमिमवकारणं सत्त्वम् । इत्यनेन प्रकारेण । विद्युत्यचिरप्रभायाम् । यशः कीर्तिरूपं ब्रह्म । इत्यनेम .प्रकारेण । पशुप गपादिषु । ज्योतिः प्रकाशरूपं वहा । इत्यनेन प्रकारेण । नक्षत्रेपूडपु । मजातिहा एजननरूपम् । अमृतं ब्रह्म प्रियालिङ्गनदर्शनादिरूपं अधुनं क्षुद्रसुखरूपम् । आनन्दो नाम मैथुनक्रियानिवृत्तिनं सुखं पुत्रफलम् । इत्यनेन प्रकारेण । उपस्थ उपस्थेन्द्रिये । सर्व निखिलमाकाशादिपाकायनातं ब्रह्म । इत्यनेन प्रकारेण । आकाशे भूताकाशेऽज्या. कृते वा । तद्रा । प्रतिष्ठा प्रतितिष्ठत्यस्मिन्कार्यकारणजातमिति प्रतिष्ठा । सर्वाधार इत्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । उपासीतोगमनं कुर्यात् । तत्र फलमाह-प्रतिष्ठावानाधारवान्भवति स्पटम् । तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । महो व्याहतिरूपं तेनो का । महान्सर्वमादम्यधिकः । व्यारूपातमन्यत् । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति । मनः संकराविकल्पात्मकम् । मानोऽमिमांनो मनन वा तद्वान् । अमिमानपक्षेऽखण्डिताभिमान इत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तन्नम इत्युपासीत । नमो नमनगुणवत् । व्याख्यातमन्यम् । सन फलमाह-म्पन्ने नता भवन्ति ) प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । अस्मै बनम इत्युपास. फाय ! कामाः कामनाविषयाः पुत्रादयः । तद्रमत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति मा परिवृद्ध दरूप वा । तद्वान्बहानान् । परिवृढपक्षे स्वयं परिवृद्धो भवतीत्यर्थः । व्याख्यातमन्यत् । तद्रन ब्रह्मणोऽसोदानस्य । परिमरः । परिनियन्ते विद्युत् पृष्टिश्चन्द्रमा आदित्योऽती रश्मिरिति वायुः परिमरस्तजननक आकाशोऽपि परिमरः । अयया सर्वविनाशकः कालः परिमरः । असणा संरद्धय स इत्याकाशः । परिम. रगुणविशिष्टः काल एव का । सर्वोपसंहारकायें । इत्यनेन प्रकारेण | उपासी- तोपासनं कुर्यात् । पर्येणं सर्वत उपासक नियन्ते विनश्यन्ति । विपन्तो उप ।

·[भगवत्प्पयाये,अ०१०] तेचिरीयोपनिषदीपिका । कुर्वन्तः । सपत्नाः कामादयो ब्राह्या वा वैरिणः । सपत्नीमातृजा वा । वन्य प्रिया भैप्यसाधुत्वादज्ञानाद्वा । परि सर्वतः । ये प्रसिद्धाः 1 अभियाः कर्णनेत्रमनोदाहका । सस्य भ्रातृव्या वैरिणो द्विपन्तोऽपि, अयमस्माकं वैरी, अस्यानिटमस्माभिः कर णीयमित्युपासके संरपयन्त उपासको वैते मयि वैरिण इति संकलं करोति येषु वैरमकुर्वाणप्वपि ते सर्वे विनश्यन्तीत्यर्थः । एवमानन्दे मह्मण्युपाप्तनान्युक्त्वेदानी स्थिरनेतसमधिकारिणमुपलभ्य पूर्ववलयुक्त. मेवाधिदेवादिभेदरहितमानन्दात्मानमाह-स यश्चार्य पुरुषे । यथासावादित्ये । स एकः । स य एवं वित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपरां- कम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एवं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रम्य । व्याख्यात पूर्ववछयाम् । इयांस्तु विशेषः--पूर्व विदेहकैवल्यस्यामिधानात्पञ्चकोशेष लटः प्रयोगः । इदानी सुनीवन्मुक्तरमिधानातेष्वेव ल्यपः प्रयोगः। इमान्भूरादीलोफाकर्मफलमूतान् । फामानी कामं ययामिलापमन्नमदनीयम- स्यास्तीति कामानी । कामरूपी कामं यथामिलाप रूपमस्यास्तीति कामरूपी । अनु संचरनामसाक्षात्कारमनु, इमालोकान्सम्यक्चर-पर्यटनमानुपेण शरीरेणाऽऽधिकारिकण था । एतद्वक्ष्यमाणं लोकानुग्रहार्थम् । साम समत्वप्रतिपादकं वचनं संसारशूलार्षि- तान्प्राणिनो निरीक्ष्य भृशं करणाकान्तमना गायनस्युन्नताशब्दाकुर्वन् । दाम्पटन्या येन *शरीरं गृहीत्वाऽऽस्तै तिष्ठति । अतः संगच्छत हे मना मा संसारशले पततेति श्रुतेः करुणावस्या मातरिवाभिप्रायः । हाश्वु । हा३यु | हा३७ । लोकत्रयीस्या- संबोधयति वचनत्रयेण । अहो अहो अहो इति प्लुतिः पदप्रयेऽप्याश्चर्यार्थी । अहम् , पानन्दात्माऽसकोदासीनोऽनाधनिर्वाच्याविद्यया । अन्नमदनीयमुपमोग्यामित्यर्थः । इदं मूलॊकस्याप्रति । अहमनमहपन्नं व्याख्यातम् । अन्तरितस्वलोक्स्थाप्रति वचन - यम् । अई व्याख्यातम् । अन्नादोऽन्नमत्तीत्यन्नादो मोक्ता । इदं भूलॊकस्थापति । अहमन्नादोऽ३हमन्नादः, व्याख्यातम् । इदमन्तरिक्षस्वोक्दयस्पान्प्रति । इवानी कीतिकारित्वमपि स्वस्यैवेति लोकत्रयीस्थान्प्रति पूर्ववत्कथयति-अहए * यथा दग्धोऽपि पटः किंचित्कालपर्यन्तं स्वावार न महाति तया ज्ञानामिदग्धकर्मा या. नाक्षयेण नष्टमपि शरीरं धूला करुणाकान्तो मायनास्त इति भावः । १.प.शपिसा।२ क.ग. 'नप्रवणः ।।

·१६४ शंकरानन्दकना (माक्य याये, भ०१० श्लोककुद६५ श्लोककुदह लोककृत् । लोक; कीर्तिस्ता करोतीति श्लोकवत् । व्याख्यातमन्यत् । पूर्व वाक्यत्रयेण संवोधनाताबादलोककृत्वमात्मन उपत्या लोक. श्यी प्रति विमागेन कार्यकारणरूपत्वमात्मन गाह-अहमानन्दात्मा । अस्मि भवामि । प्रथमजा: प्रथमो हिरण्यगर्म इत्यर्थः । ऋता३स्य, ऋतस्य मूर्तामूत्मिकाय सत्यस्य मपश्चस्य कर्ता थर्मत इत्यर्थः । नता इति प्लुतिराचार्या । मनु-संसारात्पूर्व देयाः पसिद्धा इत्यत आह--पूर्व प्रथमः । देवेभ्यो विराट वयवभूतेभ्योऽग्न्यादिभ्यः । अमृतस्यामरणधर्मिणो वेदस्य । ना३भाये नाभिर्मध्यम् । बेदरहस्यमित्यर्थः । अत्रापि नकारे प्लुतिराश्चर्या । कार्यकारणहीनोऽसहोदासीनोऽहं वेदगर्भ इत्येवरूप इति योऽन्नस्य दाताऽऽत्मनो या सर्वामिनस्य तत्वमसीत्यादिवाक्येभ्यो दाता क्षुधान्यः संसारलापतभ्यो वा 1 मा माम् । अनमानन्दात्मरूपं वा ददाति प्रयरठति । स उचो दाता । इदित्य दानं कुर्वन् । एवमनेन दानेन । आश्वाः, भयोऽवतीत्यर्थः । अकारप्लुतिराधार्या । मां ममिनमपि रक्षयतीति । ननु-अने दीयमाने कथं भवान्दत्त इत्यत आह-अहमन्नं व्याल्यातम् । ननु- आलस्य दानेनाऽऽत्मनो वा त्पद्रक्षणनं सुकृतं मवतु दातर्यस्य तु तस्मिन्नामिलापः सतु त्वामानमारमानं पा परस्मै मा प्रयच्छतु । पक्षया स्वयं कागमनं कोऽस्यानर्थ इत्गत आह-अनमदनीय मां सदूपमात्मानं पाऽदत्त्वा । भदन्तं मक्षयन्तम् । आइषि, अनि मक्षयाम्यनमसकम् । अकारे पतिराधर्या । सर्वामिन्नोऽप्येवं पक्षयामीति । ननु- या त्वमेनं मलयसि तथा स्वामयन्यः । यपा मण्डूकः क्षुद्रं नावं तं सर्पः सर्प मकरो विश्वस्य विचित्रशक्तिभूताकान्तवात्ततो न मयतः पाठिपुरुषार्थ इत्यत आंह--अहमानन्दामा विश्वं नितिलं भुवनं भवन्त्यस्मिन्मतानीति भवन मननमेष भुवनम् । अविद्या ताकार्यतत्संस्कारमात कार्यकारणरूपमित्यर्थः । अभ्यभवाश्मय- भयं स्वकीयेनाऽऽनन्दात्मरूपेण देशकालवस्तुपरिच्छेदशन्येन घरमवृत्तिसाक्षात्कारपि. रोण निखिलमिदमारमरूपकारणेन परिमवामि । अतो न मम कश्चन मकः कित्वमेव सर्वय । ततो न मत्प्राधिरपुरुषार्थ इत्यर्थः । --सर्वामदेऽन्येभ्यः कस्वरगतिशय इत्यत आहे--सुचर्म मुस्तासमानवर्ण मादित्य व सवर्णः । ज्योतीज्योतिः प्रकाशः स्वयंप्रकाशानन्दरूपोऽऽहं ततो मस्य- तिशय इत्यर्थः । इदानी ध्रुतिराह-~योऽधिकारी । एवमुक्त.प्रकारमानन्दात्मानम्। १८. 'मा। २. मर' । रु. ग. 'स्पति । ४ रा. 'इ-पति'। ५. 'म्यस्पति।

·. BF पिल्ल्यध्याये, अ० १० तेचिरीयोपनिषदीपिका । १६५ वेद नानाति साक्षात्करोतीत्यर्थः । सोऽपीमालोकानित्यादिनीकं फलं प्राप्नोतास्यपि. प्रायः । इत्युपनिषत् । व्याल्यातं पूर्वपल्ल्याम् ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिमानकाचार्यश्रीमच्छंकरानन्दविरचितार्या पदार्थबोधिन्या तेत्तिरीयोपनिषदीपिकायां तृतीय भृगुवल्ल्यध्याये दशमोऽनुवाकः ॥ १० ॥ इति श्रीमरपरमहंसपरिधानाचार्य श्रीमदानन्दात्मपूज्यपादशिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ तेशिरीयोपनिषदीपिकायां तृवीपो भृगुवल्ल्यध्याय: समाप्तः ॥ ३ ॥ 8352 समाप्नेयं शंकरानन्दी नैत्तिरीयोपनिषद्दीपिका ॥