·► 16
1.3
t
.
-
.

·निवेदन। ग्वार दानयार सेट माणिकचन्द हीराचन्दजी जे. पी.ती नामको रमण गनेके लिए मौनमा पार्य किया जाय, जिम ममप म विषयपर विचार किया गया उस समय यही निभर किया गया व उनके नामस एष प्रथमाला निकाली जाए जिसमे ममत और मानक प्राचीन प्रत्यारे प्रकाशित करनेवा प्रबन्ध विग जाय । प्रन्धारा प्रकासित परना भार उनकामनार रना, यह मेदजीरा बहुत ही प्यारा पार्य था, भतएष उनके स्मारक में भी यही कार्य किया जाना मरने पसन्द किया और तदनुमार म्मारकपटकमेटीकी मम्मतिम यह कार्य एक कर दिया गया । कमेटीने सकारके लिए एक स्वतत्र समिति भी पनादी निमकी अनुमतिम प्रभाका गुनाय, आमद की पथरपा आदि पार भम्पादित होते। प्रथमाता दी अपीयम्बयादिमम और मागारधामन एप साप ही प्रकाशित किये जाने । आगो नियविरस्तिमलाव विप्रांत- कोरीयनाटक, भौर महापि यादियमपित पानाएपरित पेदी प्रेच पार पग मारे जो सम्भवतः दोदो महीनो अतरसे प्रकाशित होजागे। प्रथमालामा प्रत्येक प्रेग गत मुल्यार का जायगा, पर निधर हो पुरा लिए. यह भासा नहीं मिलमे मुनाता रेगा (अमरेग यारार्य स्थायीरूपमें पता गंगाराम मिगार हमरा पण भीतना नहीं मिल पामे इसाप पलागे, अगर भर्मामा भारसांपो चाहिये कि एष तो *पमा पो हाना प्रान करें और मरे हारा प्रसार. मानसोपचान

·71 sty 151
6.1
Appointment
come

·ग्रन्थसूची।
पृटसंख्या.
.
१०४
१लघीयत्रयम् .
२ स्परूपमम्योधनम्
३ लपुमर्पशसिद्धिः
पृहत्सर्यशामिदिः
...
१३०

·No text on this page.

·माणिकचन्ददिगम्बर-जनग्रन्थमालाकी
नियमावली।
१. इस प्रन्धमालामें केवल दिगम्बर जैन सम्प्रदायक संस्कृत और
प्राकृत भाषाके प्राचीन ग्रन्थ प्रकाशित होंगे। यदि कमेटी
उचित समझेगी तो कभी कोई देशभाषाका महत्त्वपूर्ण
प्रन्थ भी प्रकाशित कर सकेगी।
२. इसमें जितने अन्य प्रकाशित होंगे उनका मूल्य लागत मात्र
रक्वा जायगा। लगतमें प्रन्ध सम्पादन कराई, मशोधन
कराई. छपाई. बँधवाई आदिके सिवाय आफिस ग्वर्च, न्यान
और कमीशन भी शामिल समझा जायगा।
३. यदि कोई धर्मात्मा किमी प्रन्धकी तैयार कराई में जो वर्च
पड़ा है यह. अथवा उसका तीन चतुधांश, सहायतामें देंगे
तो उनके नामका स्मरणपत्र और यदि चाहेंगे तो उनका
फोटू भी उस मन्धकी तमाम प्रतियोंमें टगा दिया जायगा ।
जो महाशय इससे कम सहायता करेंगे उनका भी नाम
आदि यथायोग्य उपवा दिया जायगा ।
४. यदि सहायता करनेवाटे महागय चाहेंगे तो उनकी इण्टा-
नुसार कुछ प्रतियाँ जिनकी सस्या महायता मूल्यस अधिक
न होगी मुपसमें वितरण करने के लिए दे दी जायगी।
५. इसमें प्रत्यमालाकी कमेटीद्वारा चुने हुए अन्य ही प्रशाशित होंगे।
पत्रव्यवहार करनेका पता-
नाधाय ममी,
हरादाग. पो.गिरगार; बम्बई।

·TAGS माणिकचन्द-दिगम्बर जैनग्रन्थ- माला समिति (प्रवन्धकारिणी समाके सभ्य) २. " " " " " " १. रायबहादुर सेठ स्वरूपचन्द हुकुमचन्द । तिलोकचन्द कल्याणमला ओंकारजी कस्तुरचन्द। ४. सेठ गुरमुग्वरायजी सुग्वानन्द । ५. हीराचन्द नेमीचन्द आ० मजिस्ट्रेट । १.मि.लल्लूभाई प्रेमानन्द परीव एल.सी.ई.। ७. सेठ ठाकुरदाम भगयानदाम जौहरी । ८. ब्रह्मचारी शीतलपशादी। ०.५० घनालालजी काशलीवाल। १०.पं० खूपचन्दजी शास्त्री। ११.नाराम मी (मंत्री)।

·स्वीय सेट माणिकचन्द हीराचन्दजी जे. पी. के
स्मारफ फंडमें।
चन्दा देनेवालोंकी सूची।
[जिन मामा माथ • चिन्ह लगा है, उनका चन्दा
यमूल नहीं हुआ है।
१००१) श्रीमान् सेट हुकमचन्दजी दानवीर
५०१) गुरमुखराय मुखानन्दजी
२५१) गुरमुग्यराय निहालचन्दजी
२५१) नाथारंगजी गाधी
२०१) अनूपचन्द माणिकचन्दजी
१०१) मेमचन्द मोनीचन्दजी
१०१) राचन्द नेमचन्दजी, शोलापुर
१०१) रेवचन्द धनजी, गुंजोटीवाला, शोलापुर
१०१) *फीकामाई किशनदास
१०१) सूरजमल टल्लभाई जवेरी
५१) चुनीलाल रेमचन्द जरीवाला
५१) प्रेमानन्ददाम नागपणदास, बोरसदशाला
५१) टाकुरदास भगवानदाम जौहरी
५१) रेवाशकर जगजीवनदास जौहरी
५१) सल्लभाई ससमीचन्द चौकमी
५१) *भागमलजी प्रभुदपालजी
५१) पदमचन्दजी भूगमल
५१) डाह्याभाई प्रेमचन्द जवेरी
५१)देषजी रायसी
५१) दोसी जयचन्द मानचन्द पूनावाला
२५) छगनलाल धनजी, भावनगरवाला

·२
२५) *माणिकचन्द लामचन्द चौकसी
२५) ताराचन्द दामोदरदाम
२५) मुकतागिरि नारायण पेन्टर
२५) अमयालाल खीमचन्द , पाडनाकुवा
२१) छगनलाल वेचरदास, मालावाडा
२१) चुनीलाल कालीदास, उजेडिया
२१) मिन्त्री लल्लू खुशाल, वीमनगर
१५) माणिकलाट जकसी जवेरी
१५) जसकरन मयाचन्द मेहता
१५) वैद्य भरमन्ना वमन्ना उपाध्याय
१५) हीरालाल निहालचन्द मोदी
१५) जैसिंहभाई हरजीवनदास, अहमदाबाद
१५) *उगरचन्द रेवाचन्द शाववाला
१५) नगीनदास माणिकलाल
१५) हीराचन्द उगरचन्द, फतेपुर
१५) रिखबदास मनालाल,
१५) उगरचन्द रायचन्द, पादनाकुवा
१५) मास्टर मगनलाल दामोदरदाम ही. ग.जन.यो.मुपरिन्टेन
२१) उत्तमचन्द रिग्यवचन्द, अकलेश्वरवाला
११) चिमुयनदाम रणोदाम
११) चिजीबाट मथुरावाला
११) अमीचन्द दहीचन्द सीवाला
१.) अमृतलाल गुलाबचन्द परतायगढ़वाला
११) कस्तूरचन्द सायला इन्दोरयाला
११) घासीराम टम्पमीचन्द, समागर
११) काठीनाम अमरमी, मंदिवाण

·-
११ मा
कारपद मूल्य माल
१९ मा मनाएगा.
नगर, मीनागणपाटा
.. नारायणगणादाम, मारवाया।
Anभाई माया
१.) अ.rण गांदर
frama
१).स.माराम
५) दुनन्दनी मिप, सावमटी
५) अमदास धामी
५) माणिचन्दयचन्द भाराणाया
५) शुमीलार जयचन्द दरारवाला
५) प्री माणिकपद. पुरषाला
५. जगमान गुमागार
५)मचन्द समयाद ईयरवाला
नारायणराव टर, साधक्षेवरमेटी
२) कस्तच. घरदाम
१)मट मानाजी
५) घलामाई नरम दानाशला, हीराबाग
१५) पानाम जमिगमाई
५१) घुमीलाट चन्द नरी
६)शा जीवराज पनमालीदास, नरोड़ा
५) शिवलान्ट धर्मधन्द, नरोडावाला
५) एगनलाल गंगादाम
-
-

·२५) दूदू हरीचन्द रेवाजी. फटटन
१) कचरादास कालीदास, देलवाड़वाला
१५) बाई जीवकार, स्वर्गीय प्राणलाल हटोचन्दकी कि
११) रामचन्द्र त्रिभुवन. घाया
२) वखरिया जमुनादास कुबेरदास
४) हीरालाल किशनदास, बरोडावाला
१) भाई घासीरामजी, मैनेजर राजगिरिक्षेत्र
१५) मुदासनके समन्न हुमट जनपंच
१५) जोधपुरके ममस्त जनपंच
५) मोतीलाल दशरथसा, बडवाहा
५) सेठ म्लचन्दजी सगफ, बरवामागर
१०) धनकुमारसिंह बकमर
२२॥ वारसौके समस्त पंच
२) हीराचन्द गीगा मावनगर
५१) कीलाचन्द छगनलाल, इन्दौरवाला
५८)बड्यानीक समन्त दिगम्बर जन पंच
१२) अमथाटाल नारायणी. नरसीपुर
११) नयूमाई अमथालाल नाराणजी, नरमीपुर
१०) टल्लमाई नारायणी
८) हरगोविंददास नागयजी
४) अयुलेग नारायणजी
५)बावचन्द गुलावचन्द
२० पानाम्बरदाम देवचन्द,
BI)मदयचन्द रघुनाय
५०१)। वाटचा दगाचंद यम्बई।
१५.) मनाशी मन बनवाने लि. और 1..) मानिनन्द न्य
बटानिए।
"
.

·प्रापरमात्मने नमः।
प्रथको सामान्यतः परिचायकं पूत।
श्रीभट्टाकलङ्कः ।
स्वति श्रीमदिगम्बराचार्यवाणो परम्पराया श्रीस्वामि-
समंतभद्रजीवनममयमतिकाय ये ये विद्वद्वरेण्याः समभूपन्
तेषु भगवानलका सकलाभिरूपगरिष्ठम्ममभूत् । नाय भगवान्
फेवलं प्रथरचननातुर्यणैव कृतपियां स्तुतिपयमवातरव, किंतु
तदानीतनदुर्वादिविजयमंपादितजिनधर्मपुनर्जीवनोपकारेणाऽपि,
इति जानन्तु । अपमपरोऽप्यस्य महाभागस्यावतारमभावो
यदेतजीवनकालानतरं कांटदो विधानंदममाचद्रमाणिक्यने.
दिवादिसिंहकुमारसेनादयोऽनके नाशिशिरोमणयः समुदः
ये सर्वज्ञमणीतधर्ममक्तियमजयचेन प्रकाशयोचनः । स्तुत्यं
जन्म यदानमेव । धादिराजप्रशंसाया " सदसि पदकरक:
कीर्तने धर्मकीर्तिः" इत्यादिलोफेन यादिराजे अकलंकाहाभि-
दनिर्देशात् गुलभमम्य सदसि वाक्याटयमप्यनुमा सुधीभिः ।
एनम्य महाफलेपन्यपरेण महपदमवलितेन माना
तदानीमतिदुःसपाय तिदिसम्पादनमा ज्ञाप्यने एव ।
বয কথােবা। ঘনবপ্লখিত্যনাথ
सु 'सकलसाकिराडामणि इति विशेषणवशिष्य
नाय स्वोपाप्रसादी स्मृतः । इत्येतत्सर्वमताय महामागम्य
জনামৰ সাগর।
.
.

·[२] राजवार्तिकालंकारप्रथमाध्यायांत्यश्लोकादयमकलंको लह- व्वनाम्नो राज्ञः पुत्र आसीदित्यवगम्यने । लयुहब्वनामा कश्चन माण्डलिको भूपो मान्यखेट( मलखेड )नगरम्या- समंतात् स्वां राजधानीमकल्पयदित्यनुमीयते । गजावलि- कथातस्तु श्रीमदकलंकदेवस्य जन्म कांचीपुरऽभूदिति विज्ञा- यते । अयमकृतदारपरिमह एवामीत् । अनेन च पान्तकमा- मवर्तिबौद्धविद्यालये गाम्पज्ञानमधिगतं । स्थानमिद ट्रिवदूरग्राम- निकटे तत्रत्त्यः परंपरात. प्रदश्यते । कथांतरानुसारतस्तु तत्रभवानयमकलकः मुघापुरे देशीय- गणाचार्यपदमधिष्ठित आसीदिति विज्ञायते । नगरमिदानी उत्तरकनारादेशे ‘सोड' इति नाम्ना प्रसिद्धमास्ते देगीयग- णेति देवसंघान्तर्गतकशाखानामाभूदिति च । वादिविजयिनाऽनेन पंडितप्रवरेण साकं हिमगीतलभूप- समायर्या तत्रत्यपंडिताना महान् विवादः समजनि । अयं हिमशीतलभूपतिः पल्लववशीयः कांचीनगरी ( कांजीवरम् ) खा राजधानी प्रकल्प्य तामेवाध्यतिष्ठन् । भूपतिरयं बौद्ध आसीदत उपरि निर्दिश विवदिपवो बौद्धा एवासन्निति विस्पष्टमेव । तदानी पराभूतिप्रकुपितेन राज्ञा सर्वे ते बौद्ध- पंडिताः स्वराजधानीतः सिलोनदेशीयकंडीग्राम प्रति निर्वा- सिताः । इदं विवादवृत्तं श्रवणबेळगुळपुण्यग्रामोपलब्य- मल्लिपणप्रशस्तितोऽवगम्यते । अन्यच्चायं पंडितधीरेयः साहस- ·तुंगमहीपतेः सभायामपि विवादयाच्नायै गतवानासीदित्यपि मटिपणप्रशस्तित एवायगम्यते । अयं च साहसतुंगमहाराजो राष्ट्रकूट-(राठोर)-वशीय आसीत् । एनम्य प्रसिद्ध नामनी शुभतुंग इति कृष्णराज इनि च आस्ता । अनेन सेंदु- वसुमित-( ८१०) विक्रमसंवत्सरमारभ्य लोचनामिवमुमित- यत्सरं (८५२) यावत् राज्यसुखमनुबभूवे इति बहुममाणतो निधेतुं शक्यते । तेन चायमेवात्रभवतोऽफलकस्यामिनः स्थितिकाल इति मुविस्पष्ट । विद्धदमेमरस्येतस्य गुरुपरंपरा, फनरस्माद्गुरोः सफाशा- दिदमनल्पं शारविज्ञानमधिगतमिति प नोपलभ्यते । मलि- पेणप्रशस्तितः फेवलं पुप्पपेणारय एतम्य सतीर्यो वा गुरुतनयो पाऽऽसीदित्येवावगम्यने । भीमदारकादपप्रणीता प्रथा अपीलिण्यते- १ अटशती-~- श्रीसमनभद्रम्यामिविरचितदेवागमस्तोत्र. भाध्यमिदं अष्टसहापुरतातर्मुदिनं । २ राजवार्तिकालंकारः-- भगवदुमास्वानिमणीवतत्या. मुषमाप्यमिदं फास्यां सनातनजनपमालायां मुदितं । ३ न्यायविनिधयः- भम्पकमेव पुस्तकं श्रीदादिरा- जाताविसदितं आरानगरीयमिदातभवने यतते । १ सयमये।

·৭ ~~ সব গোনাধীন
মণ। * '
স্বাধ
yot ni intonia
* * * -- ?। যা
.৫; ২ ! 111tt rf/
r' {11} {{fast
•• • 4 ( 11 ? ;
4 ? 4
.।
***
-

·[५] स्मणेत्रा 'प्रभावलाददः सर्व' (पृ० १८) 'अकलंकममा- व्यक्त' (१०२८) 'अकलकप्रभाभारयोतित ' (पृ.९२) इति च तत्र तत्र प्रभापदमंदलितः प्रभाचंद्रासबोधनानुपपल- सार्यक्यो वाक्यविन्यासः प्राणायि। ततोऽनुमीयते न्यायकुमुद- पंद्रोदयादनतरभावित्वमेतम्याः । अय श्रीमदभयचद्ररि अमुकस्मितेव समये अभवेति निधेनु नैव शक्यते । एतद्वयविरचनारभे श्रीमदनंतवीर्या- चार्यमणामापचितिविधानमिदमनुमापयति न्यायकुमुदचद्रोद- यप्रणेत्रनंतरभावित्वमेतस्य पडितप्रवरस्य । श्रीमदनंतवी- र्याचार्यसमयस्तु प्रतुनागखेंदुमित ( १०९६ / विक्रमसं- वत्सरपूर्वापरीभूतः काल इति प्रमाणातरानिधीयते । तेन च तदुत्तरभावित्वमेतस्य निश्वेतव्य । परमत्र किशिदाधकमपि वर्तते । यतोऽय तत्रभवानमयचंद्रक्रिरात्मानं मुनिचंद्रमुनी. द्रातेवासिनं प्रथयति । तद्यथा-- नाभ्यासस्तारगस्ति प्रवचनविषयो नैव बुद्धि तादृक् , भोपाध्यायोऽपि शिक्षानियमनसमयस्तादशोऽस्तीह काले । किं वेतन्मे मुनीदुमतपविचरणाराधनोपाचपुण्यं, श्रीमद्भट्टाकलंकप्रकरणविकृतावस्ति सामर्थ्यहेतुः ॥१॥ जिनाधीश मुनि चंद्रमकलंकं पुनः पुनः ॥ मुनिचंद्रनामा कश्चित्साडेतप्रवरः ऋतुवमुलोचनेंदुमित- (१२८६)-विक्रमसंवत्सरसमये आसीदिति प्रमाणांतरावर ।

·- गम्यते । स च रट्टराजस्य कार्तवीर्यसंज्ञम्य गुरुरासीदिति च । तेन यद्ययं श्रीमानमयचंद्रो मुनिचंद्रातेवास्यभविष्यत् तदा श्रीविक्रमार्कस्य त्रयोदशशततमाब्यामभविष्यदिति सिध्यति । अन्यदपि- श्रीज्ञानभूषणाचायांतवासिना श्रीनेमिचंद्राचा- र्यवर्येण विरचिता गोम्मटसारग्रंथप्रवरस्यका टीका वर्तते । इयं तु प्रतापगढनगरे तथा जयपुरस्थपाटोदीमंदिरे च संपूर्ण वर्तते । अस्या भगवान् नेमिचद्र - दाक्षिणात्याचार्य- मुनिचंद्रादपिगतसिद्धातागमोऽहं धर्मचंद्राभयचद्रलालावणिना- मनुजिघृक्षयमा व्याच्या व्यरचमिति- मुविस्पट निर्दिशति । पाटोदीमदिरस्थपुस्तकस्य प्रातेऽयं श्लोकश्योपलभ्यते---- निप्रेमाचार्यवयेण विधचक्रवतिना ॥ संशोध्यामयचन्द्रेणालेषि प्रथमपुस्तकं ॥ १ ॥ इति । इतथ श्रीनेमिचद्रविरचितगोम्मटमारव्याख्यायाः प्रथम पुस्तकमभयचद्रणालेम्पीति विज्ञायने । अयमेव चामय- चंदो नेमिचंद्रगुरोमनिचद्रग्यापि मिप्यत्व म्बीचकारेत्येतदपि नाममयि । परं लघीयम्मयतात्ययंतिमणेता श्रीमानभपदो यदि श्रीनमिचद्रेण गोमटमारभ्याम्यापणयनेनानुगृहीनादमय. पंद्रनाइभिन्नः म्यामर्दि मः यगुरमुनीदुमिन-(१७०८). विक्रमसंवन्मरपूर्वापर्गनकाले स्यादिति । यतथ गोमटमार• दनिरियं श्रीवर निर्वाचनो मुन्यपी दुलोचनमिन-(२१७७ ) मंवमरे बमुति हायते ॥

·श्रीमदनंतकीर्तिः।
भीमदननफीयानायम्पदानी यावदिमी लघुत्सासि-
अभिधानको प्रयो ममुपलब्यौ । भाप न तेन महाभागेन
परिचायक किमपि व्यलेपि । अनोऽस्य जनिस्थानादि-
विषये निश्चयन न किमपि लिखितुं पारयामः । किन्त्येता-
यदेय निवेदयामो पदयं विद्वन्मुकुटहीरः श्रीवादिराजरिवः
माक्ममजनीति । यतध थीयादिराजनाधिगतोऽयं पंडितप्रवर:-
आत्मनेवाद्वितीयन जीवसिद्धि नियघ्नता ।
अनंतकीर्तिना मुक्तिरात्रिमार्गेव लक्ष्यते ॥ इति ॥
अयं धीवादिराजः पार्श्वनाथकाव्यपणेताऽऽसीत् । तथ
काव्यमनेन लोचनवमुसेंदु-(१०८२)-मितविक्रमसंवासरे
व्यरचीति विज्ञायते । अनेनैव च श्रीवादिराजकृतनामनिया
धनसोफेन श्रीमदनंतकीर्तिना जीवसिध्यमियोऽन्योऽपि थो
निरमायीति ज्ञायते । इतोऽधिकमस्मिन् पडितप्रवरविषये
न लभ्यते । फेवलमस्य सर्वज्ञमिद्भिग्रंथस्यांतिमलोकात् एता.
वदेव ज्ञातुं शक्यते यदयं विद्वरिष्ठो महाकीर्तिमाजनमभूदिति ।
समस्तभुवनन्यापियशसाऽनंतकीर्तिना।
कृतेयमुग्यला सिद्धिर्धर्मज्ञस्य निरर्गला ॥ इति शम् ॥
निवेदक:--
।
नाथूराम प्रेमी.
-

·No text on this page.

·॥ श्रीपरमात्मने नमः। अथ लघीयत्रयम् . जिनाधांश मुनि चन्द्रमालाई पुनः पुनः ॥ अनन्तयोर्यमानौमि स्थाद्वादन्यायनायकम् ॥१॥ न तहापामिमानेन किन्तु मात्षयतीतये ॥ लपीपम्पयनात्पर्यवृत्ति पक्ष्ये यथाश्रुतम् ॥२॥ धीमतो न्यायशास्वरत्नाकरम्यामेयप्रमेयमणिगणगर्भस्यानि- गम्भीरस्प बालानां दुरवगाहतया हिताहितविशेषविज्ञानार्थ प्रवचनार्थमुध्दृत्य प्रतिपिपादयिषुः सकलनार्किकचक्रचूडा- मणिमरीचिमेचकितचरणनम्वमयूमोप्लेवो भगवान् भट्टाफला. देवः पोतायमानं लपीयम्पयाख्यं प्रकरणं प्रारभमाणम्तदादी निर्विधतादिफलचतुष्टयजुष्ट परममहलमहीकुरुते- धर्मतीर्थकरेभ्योऽस्तु । स्याहादिभ्यो नमो नमः ॥ वृषभादिमहावीरा। न्तेभ्यः स्वात्मोपलब्धये ॥ १॥ - ·महाकपागी সমনিমিনি সামপির গা यादभ्यादिसामग्य नारवा कम्यने ।। अग्नु गया । कि नमो नम मृग पुन, एनयां नमस्कार प्रगाम इत्यर्थः । अनेन नमनायाम्निायमाम्धिन मृगादी द्वियंचविंशा नात् ॥ केभ्य ' वृषभादिमहा गन्नम्य । बाम: पुरविनः आदिः प्रथमावयया येगा ने तृपभाटय । महायोग वर्ष- मानजिन. अन्तीऽवमानावययो मां ते महागन्ताः । यूपभादयश्च ते महावीगन्नाथ ने तयानाम्नेभ्यः । नमः- शब्दयोगे चतुर्थी विधानात् । इदमेबाह परममगलं यजिने. न्द्रनमनं नाम मलगालनमहादालनलक्षणफलम्यान एव समा. सेऽपि (') । मल पापं गालयति ध्वमयति मात्र पुण्यं लात्याद अस्मादिति या मालमिति निर्वचनात् । ननु जिनेन्द्रनमस्कारवत् श्रुतादिनमस्कारम्यापि मगलत्येन तेऽपि किमिति नै नमस्कृता इत्याशक्येद विशेषणमाह-- धर्मतीर्थ- फरेभ्य इति । धर्म एव तीर्थ, धर्मन्य प्रतिपादफ तीर्थ, धर्माय प्रवर्तने तीर्थमिनि वा धर्मतीर्थ प्रवचनं परमागम इति यावत् । नन्कुर्वन्ति म्योपज्ञतया प्रतिपादयन्तीति धर्मतीर्थ- फरास्तेभ्यः । कोऽयं धर्म इति चेत्- उत्तमक्षमादिलक्षणो जीयादिवस्तुस्वभावो जीवस्य मुग्यप्रदः शुभधर्मरूपः पुद्गल- परिणामश्च धर्म इत्युच्यते । स एव तीर्थ संसारोत्तरणका- रणत्वादुत्तमक्षमादेः सामानाधिकरण्याविरोधात् । तस्य तीर्थ- ·३ लघीयस्यम्. मित्यप्पविरद जीवादितत्त्वप्रतिपादकत्वात्मयचनम्य । सम्मै सार्थमिति पानुमतमैयाभिनयपुण्यामवप्रयोजनलाग्मागमाये. रयत इदमुपपल । वृषभादिमहावीगन्ता अन्न एव स्वरित. पिभिनमम्कायर्या धर्मनीर्थफरत्यान् । यो पनि मन धर्मर्थिकगे यथा रण्यापुरपः । धर्मनाकगते नम्मा ण्य नमम्फाराही इत्यपिनाभावनियनिधर्यफलक्षणामाधना- रमाध्यमिद्धिरणाधनात् । नन्वनेकान्तिमिदं धर्मीयत्वं अन. म्वपि मुगतादिपु दर्शनान । तेऽपि हि ग्याभिमेनधर्मा- गगप्रतिपादकत्वेन तपादिभिरभिधायन्ने इनि पत्तयां दनार्थमार-- म्यादादिभ्य इति । म्पाकषित गदगदात्मक वस्तु पदन्तीत्येवशीला म्यादादिनम्तेभ्य नि । तथा अन्ति एवं धर्मतीर्थकग म्यादादित्यात् । न मल्पना तो पादादित्यमुपपन यना धर्मतीर्थकर लेप प्रफरूप्येत । লিখবিধিমালয়াবিন না। নৰু किमर्थ मंगनासकारणाभिधीयने त्याशयामार पामोपलपये पम्प नमस्कारात्मा अनन्नशानादि स्वरूप तम्योपलब्धिः मिनिमम्यै । गिरि मामीपरिम- पानात् । भानावरणादिमायानन्तज्ञानाधिपसगमय मंगरपायोपपतः ॥ मनु मुगनादीना मवान्नादिनामा पर मरिरमर भापमानाभाग ::रममा ·a मटाकलंकमणी प्रतिपादनसम्मवादिति प्रन्यवमा निराकुर्वन् म्याद्वादव मनो निष्कण्टकशुद्यर्थमाह-~ सन्तानपु निरन्वयक्षणिकचित्तानामस- स्खेव चे-। त्तत्त्वाहेतुफलात्मनां स्वप- रसङ्कल्पेन बुद्धः स्वयम्॥ सत्त्वार्थव्यव. तिष्ठते करुणया मिथ्याविकल्पात्मकः । स्यान्नित्यत्ववदेव तत्र समये नार्थक्रिया वस्तुनः ॥ २॥ बुद्धः क्षणिकैकान्तबादी । यदि । स्वयं आत्मना । व्यवतिष्ठते न निर्वाति ()। किमर्थ सर्वार्थ दुःखाद्विनेयज- नोद्धरणाय । कया करुणया कृपया । तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृपा' इति वचनात् । फेन व्यवतिष्ठते म्बपर- सहलान स्वः प्रतिपादको बुद्धः परः प्रतिपायो दिङ्नागादिः तयोः संकल्पोऽसनः मदारोपो यम्तेन । फेषु सन्नानेषु परन्धेषु । किविशिष्टेर असतस्येव अपरमार्थसत्स्वेव । केपी निरन्वयक्षणिकचिताना क्षणे निरंशकालविशेपे मानि क्षणि- फानि, चिचानि ज्ञानानि, क्षणिकानि चित्तानि क्षणिकचि- पानि; अन्वयो द्रव्यं तम्मानिकान्तानि निरन्वयानि परम्प रात्यन्नभिन्नानीत्यर्थः । नानि च नानि क्षणिकचितानि च ·- लपीयम्बयम्. तेषां । कथम्मतानां तत्त्वाहतुफलात्मना हेतु कारणं फलं च काय ते आस्मानी म्वरूपे येषां तानि तथानानि । तत्से परमार्थे न हेतुफलात्मानि तत्याहेतुफलात्मानि तेषामिति । सदा स बुद्धः कथं धर्मतीर्थकर. ग्यादित्यभिप्रायः । मिथ्या- विकल्पात्मकत्यान् मिथ्या असत्यो विकल्प स्वरूपसाइकल्प आत्मा म्यरूपं यम्यासी तथोक्तः। प्रथमान्तम्यापि हेनुप्रयो- गसम्भवात् । किंवत् नित्यन्वयत् यथा वस्तुन. सर्वधानित्यत्वे परमार्यसति व्यवतिष्ठमाना ईश्वरफपिलयमाणो धर्मतीर्थकरा भवन्ति मिथ्याविकल्पास्मकन्याराथा बुद्धोऽपीत्यर्थः ॥ नन्चिदं सर्वमिष्टमेव प्रतिभासादनम्मेव परमार्थमायादिनि पधित प्रत्याह- तरेत्यादि, तत्र सलिन् समये संगनः समनझाने- प्वनुगतोऽयः प्रतिभाग ममयातम्मिन् मनिभामाद्वने । पालु. नोऽदयपदार्थम्प । अर्थकियाऽनुभयो न म्यान् मिथ्यावि. कस्पात्मकत्याविशेषान् । ननु ममेन्द्रजालप्रत्यययममन्ययानां 'निरालम्पनन्येन कथमनुमानस्य मामाये यनोऽपय धर्मती- धकर. माध्यत इति माध्यमिकमतमाराक्याह -- नत्र मलिन् ममये ममः मोटोपसाधारणोऽयो बोधम्नगिन् । अन्य योगदप- रूपम्य । किया नापादानलगा। न म्या | परतुतः परमार्थतः । पाटान्तगक्षयेदमुनं । न पल्लपमाणा- सानादिव्ययम्याऽनिपसंपात् । अनेन विभमपान्नानि निरः । सन एक बया क्षणापावानाना मिपादि..

·६ भट्टाकलंकप्रणीतं कल्पात्मकन्यं तथा यथाऽवसरं शाम्रकारः स्वयमेव वश्यती. त्सुपरम्यते ॥ तदेवं कण्टकशुद्धि विधाय सम्बन्धाभिधेयशश्यानु. ठानेष्टप्रयोजननिदंगपूर्वकं प्रमाणम्य लक्षणभेदोपलक्षणार्थ- मिदं मनमाह~- प्रत्यक्षं विशदं ज्ञानं । मुख्यसंव्यवहारतः ॥ परोक्ष शेपविज्ञानं । प्रमाणे इति संग्रहः॥३॥ चत्वांगं हि प्रनिगद्या । व्युत्पन्नोऽपरः सन्दिग्या मिथनत्र नाचतुर्थी गुमायो गुपिन्माविरहात । अगुनादास्तु ममयादिना सुमिमामा गाया। मपि यन्तिावापाले गुणाय । नंदनाला... समय पनि प्रमाणम्पादनमा पनिपायन शाम. मामिला। याम नाममारकथनमुशः । दि. रम्यानमानि लक्षणम् । ममाव समास विनिगम ११ । ना ममितिः। महत्यारनामा शानियमापनमा यथानुमाया नरः we मा भान । RIGet ·लपीयम्बयम्. अन्यायादिदोषविधुरत्वात् । प्रमाणत्वान्यथानुपपतगिति हेतु- वादरुपा परीक्षा । तनम्नालक्षणविप्रतिपतिनिगकरणात् । तथाहि प्रकण मंगविपर्यामानध्यवमायव्यवनदेन मिर्माने जानाति म्यपरम्परूप, मीयतेऽनेन नि मिनिमात्र वा प्रमाण- मिति व्युत्पतेः । निश्चयव्यवहागम्यां द्रव्यपर्याययाग्भेदेन- रविवक्षया नया निरुते. सम्भवात् । न चाज्ञानेन मंगया- दिव्यवच्छेदः शक्यम्तदविरोधान् । यद्यम्य हि विरोधि तदेव तम्य व्यवच्छेदक नान्यत् प्रकार इयान्धकारम्य । तद- व्यवच्छेदक चाजानात्मक मनिषदिति कथ प्रामाण्यमा- म्तिप्नुवीत । न हि पवद्रगेऽपि चक्षुम्गयुक्तसमवायलक्षणः सन्निको विद्यमानोऽपि तत्पमाहेतुः । न चक्षुषोऽपि रूप. सन्निकर्पोऽग्नि तम्याप्राप्तार्थप्रकाशफत्वात् । न म्बनु पर्वता- धर्थप्रदेभं प्रति चक्षुर्गच्छनि नाप्यमौ च देशमागानि येन तत्मयोगः म्यान् । योग्यप्रदेगावाथानम्यैव नयोः प्रतीतः । तसेज मयोगो:न्येवेति स नेज मंयोगासमम एव दिनो. दास मंगायादेरविरोधादिन्युनमेव । नस मरिसकर्षः प्रमाणमन. नयात् परदिव। नापि पारकमात्य नम्पाप्यचेतन- स्वाविशेषात् । किस कारपसाफल्यम्य प्रमाणवे पर्नुक. मानामरोदारापागालिगलम्बनं निप र प्रमाणं म्यात् । कापसाकल्ययोग्त्यन्तभेदादरमदोष नि पाता प्रमा. অনলাইন: বাস। বাম কানন - म ·महामलिंगमगीन स्मकत्यायोगात् । अफगणमेव प्रमाणमिनि चिन्न क्रियाकार- कव्यनिकेण नामदग्यक्रियागन्यन्यान मगवन् । कार- कसमुदायपशेऽपि नत्यमिती नन्यानव्यलक्षणममाणान्नर कल्प्यमाने तत्यमितावपि तथत्यनवम्यापमंगात । ततो न काफमाकल्यमपि प्रमाणमनानन्यादेव । इन्द्रियवृतिः प्रमा- मित्यप्यमम्भाव्यमंचतनवाविशेषान् सन्निकवन् । किन इन्द्रियाणा वृत्तिरुन्मीलनादिव्यापारः संगयादिव्यवच्छदो वा प्रथमपक्ष न प्रमाणता व्यभिचारात् । कचित्संगयादावपि तद्यापारदर्शनात् । द्वितीयपक्षे तु ज्ञानमेव प्रमाणमित्यायातं अज्ञानात्तद्यवच्छेदानुपलब्धः । ज्ञानोत्पत्तिकारणत्वादिन्द्रिया- णामुपचारतः प्रमाणत्वं सर्वत्रानुमतमेव । ज्ञातव्यापारस्य प्रामाण्यमपि ज्ञानात्मकत्वे सत्येव मुघटं । संशयादिविच्छि- विफलस्य तेनैव व्याप्यत्त्वात् । अज्ञानात्मकत्वे तु तयवच्छेदक किश्चिदर्थान्तरमनुमरणीयं तस्यापि तथात्वेऽन- वस्थापनः । नन्वज्ञानमपि सन्निकर्षादिकं संशयादिव्यवच्छेद- कारणमस्तु को दोष इति चेन्न । संशयादेरजानविशेषत्वेन ज्ञानसामान्येन व्याप्यत्वात् । न च व्यापकेन व्याप्यं व्यव- च्छेद्यतेऽन्यथा ब्याप्यन्यापकभावविरोधात् । ननु संशयादे- नविशेपलेन ज्ञानसामान्येन ल्याप्यत्वात्कथं ज्ञानेन विरोध इति चन्न । अत्र सम्यग्ज्ञानस्येव ज्ञानत्वेन विवक्षितत्वासंग. यादेश मिथ्याज्ञानत्वेन सम्यानानेन विरोधामदः । ततः तत्र ।

·सपीयमयम. २ गणमानमेव मगाणमशाननिवृत्यायभानुरपगानि ॥ ननु शन प्रमाणमस्तु विशनापारगार एव । ननु निर्विकल्प- पमेय पिम्यायाविषयवादिनि मांगताविप्रनिति निरा- पुर्यतार - विधानमिति। विशेषम्य जात्यापाकारम्य ज्ञानमय- वोपन निधयो यस्य सद्विशान । विपण या गंशयादि- व्यवनदेन शानमयशेधन यम्य महिमानमिनि । न पुनर्नि- विषल्पक दर्शन नम्य य्ययहागनुपयोगान । हानादिरूप पाल व्यपहारिणा निर्विवलकदर्शनेन निवन्यने अन्यथा निश्वयफल्यामहात् । विभमेका नेऽपि सव्ययदार- विशेषानुपपत्त । मगयादिव्यवच्छेदादेव हि शान मव्यवहार- हेतुन मु भान्ने । यतः सरंगपि जानं मान्न ग्यात् । ननु निधयामकपि शान न पहिरवालम्बन तम्यैवाभावा- दिति ज्ञानानवादिन । अनिश्चयात्मकमेय सानं न म्यरूपाययोधक म्यान्मनि वियाविगंधादिनि योगादय । नंद- तम्मनद्वयनिराफरणार्थमिदमवार्धाप्यने विज्ञानमिति-विविध म्यापूर्थिगोचर शानमवोधन यम्य तद्विजानमिति व्याख्या- नान् । न हि पहिग्यगन्यं ज्ञान प्रमाणं यतो पहिाय- मान्यता तम्य माध्यन । तत्साधनानुमानम्य पहिरालम्बन- खान । अन्यथा माध्यमाधनयोगविशेषान् । किथ ज्ञानमः स्वमन्तर्मुखानुभवरलादभ्युपगच्छन् बहिर्मुग्यानुभवबलात् ज्ञेय नाभ्युपगच्छनीति किमपि महाद्भुतम् । एकम्य सम्यक्त्वमn ·१० भट्टाकलंकमणीतं न्यस्य मिथ्यात्वमित्यपि स्वेच्छाचारित्वमेव न प्रेक्षावत्मवि- शेपात् । तन्न पहिरर्थशून्यं ज्ञानम् । न च प्रमाणान्तरेण निश्चितोऽपि संशयाद्यालीदापूर्वार्थ इत्युच्यते तत्रैव प्रमाणस्य साफल्यात् । नापि स्वरूपानवबोधनं, अवबोधनस्य प्रकाश- रूपत्वात् । तस्य च स्वपरविषयत्वेन प्रतीतिसिद्धत्वात् । इदं नीलादिकमहं वेात्यन्लबहिरालम्बनम्यानुभवस्य सिद्धेः । अन्यथा बाह्यानुभवम्याप्यपलापापत्तेः । स्वात्मनि किया- विरोध इत्यप्यनुपपनं, अन्यतरानुपलम्मसाध्यत्वाद्विरोधस्य । उपलभ्यते च ज्ञाने स्वरूपावबोधनद्वयं प्रदीपयत् । यथैव हि प्रदीपप्रकाशनयोकत्राविरोधः मालसम्मतस्तथा स्वर- पावबोधनयोग्प्यात्मन्यविरोधोऽनीकर्तव्य एव न्यायायातत्यात । अन्यथा पक्षपातप्रमात् । ततः साधूक्तं विज्ञानं स्वापूर्वा- व्यवसायात्मकं जानमिति ॥ तच प्रत्यक्षमवति चार्याका विप्रतिपचन्ने । प्रत्यक्षानु- मान पनि मोगनवेशपिका । प्रत्यक्षानुमानागमा इति मास्याः । प्रत्यक्षानुमानापमानागमानीति नैयायिकाः। प्रत्यक्षा. नुमानागमोपमानार्धापण्य इनि प्रमाकराः । प्रत्यक्षानुमाना- गापमानार्थापत्यमाया ति भाटा.। तत्ममम्नविमतिपवि. विक्षार्थमिदमाद- प्रमाणे इनि गंमद इनि । मालममाण- भेदाभेदानां मस्यामरमही हैवियमेव, कन्यादि, तान्य- ·पाययम. भेदानामन्तभावात् । संक्षेपेण सामम्स्येन वा प्रह माह इति ब्याख्यानान् । ननु ममाणमित्येकत्यसख्ययैवाल तत्रैव- तत्सम्यान्तीयात् किं तहित्येनेति चेर। भेदगणनाया एय संख्यात्वादकत्वस्य चाभेदत्वात् । द्रव्याभिकनयविवक्षया तद- भ्युपगमात् । पर्यायाधिनयविवक्षया तु प्रमाणभेदानां द्वित्वस्येव सहलान् । नन्वन्तु द्विन्य प्रमाणम्य प्रत्यक्षा- नुमानभेदादित्याराहामपाकुर्वन् प्रत्यक्षपरोक्षभेदादिति मनसि छत्वा तत्राचं तावदाह- प्रत्यक्ष विशदमिति यद्विगदं स्पष्ट- मनिभासनं ज्ञानं तत्प्रत्यक्षप्रमाण भवति । अश्णाति व्यामोति जानातीत्यक्ष आत्मा । तमेय हीणोपशान्तावरणं हाणावरण या प्रतिनियनं परानपेक्ष तत् प्रत्यक्षमिति व्युत्परो । न पविशदम्परूपम्य प्रमाणम्य प्रत्यक्षत्यमुपपरा अनिप्रसहान् । तच प्रत्यक्षं द्विषेति प्रतिपादयति- मुग्न्यसंव्यवहारतः । मुख्य पसंन्यवहारथ सावाश्रित्य मन्यक्ष द्वेषा भाताति भावः । सत्र मुख्य प्रत्यक्षमवधिमनःपर्ययकेवरभेदभिल अशेषतो कैगपादिन्द्रियादिनिरपेक्षताय । वायग्णविशेषरिसेपप्रादुर्भूनं हि तन्मुख्यतः प्रत्यक्षव्यपदेशभाग्भवति मत्यक्षमन्यदिति ৱািলাখার সংবাবু। বহিষাবি- न्द्रियनिमिषं मनिशान तत्मांत्र्यपहारिकं प्रदर्शमन्युच्यते देशतो येगधगम्भयात् । समीचीनमहावितो व्यवहारः मंत्र्यवहारममाधिस्य प्रासः प्रत्यशनोपरागोगन् । 1

·१२
भट्टाकलंकमणीनं
परोक्षमिति हि मुख्यवचनं तनो नायमपसिद्धान्तः । इदानी
परोक्षलक्षणमाह- परोक्षं गेपमिति । गेषमवितथं ज्ञानं
स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्वानुमानागमभेदभिन्नं परोक्षं प्रमाणमि-
त्याग्न्यायते । तम्य परमत्ययापेक्षया प्रवृत्तेः प्रत्यक्षादिनिमि-
सत्यात्स्मृत्याद. । अन प्रमाणे इत्यनेनाभिधेयवत्वमस्य
शास्त्रस्य सूचितं भवति । अनेन प्रमाणनयनिक्षेपाणामभि-
धानात्तच्छ्न्यस्यैव यन्ध्यामुतो यातीत्यादिवदनादरणीयत्वात् ।
सम्बन्धश्च वाच्यवाचकमावलक्षणः सुघट एवं । शास्त्रत.
दभिधेययोस्तत्सद्भावात् । अन्यथा दश दाडिमानि पडपूपा
इत्यादिवाक्यवदप्रयोजकत्वान् । भक्यानुष्ठानष्टप्रयोजन च
साक्षात्प्रमाणादिविषयाज्ञाननिवृत्तिलक्षणमुपलक्ष्यत एव, शा-
साध्ययनानन्तरभाविन्यातम्य । परम्परया तु हानादिरूपं
हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थत्वात्प्रवचनस्य । निष्प्रयोजनस्य
प्रत्यनान्यात्काफदन्तपरीक्षावन् । ततः साधूक्तं प्रत्यक्ष-
मित्यादि ।
ननु विशदं प्रत्यक्षामित्युनं तत्कीदृशं ज्ञानस्य वेशद्य-
। मित्याशंक्याह-
अनुमायतिरेकेण विशेष प्रतिभासनम् ।।
तशयं मतं युद्धेयशद्यमतः परम् ॥ ४ ॥

·लपीयम्वयम्. सन्मतभिष्ट म्यादादिभिः। किं वैराध विशदम्य भावो वैशपं । कम्या बुद्ध. ज्ञानम्य । कि नत् यद्विशेषप्रतिभामनं विशेषम्य वर्णमंन्यानापाकारम्य प्रतिभामनमवोधनं । विशेषण वा प्रतीत्यन्तगव्यवधानेन प्रतिभामनं । फथं अनु. मापतिरेकेण अनुमानमादिपामागमादीना तेभ्योऽनिरेक आधिक्य तदनादरण सेन । न मन्वनुमानादिसाधारणं विशेषानिमामन प्रत्यक्षम्य प्रतीन यनम्तषामपि याद्य सम्भ- वेत् । अन उत्तलक्षणाद्वैशधात्परमन्यावहितप्रनिभासनमवै- सद्यमित्युच्यते । तम्यानुमानादिपु पगेक्षभेदेषु व्यवम्पिनन्यान् । एवं ज्ञानम्य वायार्थापेक्षयैव वैशधावेशये देव प्रणीते । म्वरूपापेक्षया तु सकलमपि ज्ञानं विपदमेव स्वसवेदने ज्ञानान्तराव्यवधानात् । तम्य मानम्य प्रामाण्याप्रामाण्ये अपि बहिरापक्षयैव न स्वरूपापेक्षया । तत्र सर्वसंवेदनम्य मामाण्यामावान् । मावप्रमेयापेक्षायां प्रमाणाभामनिवः ॥ बहिःप्रमेयापेक्षायां प्रमाण मन्निभं च ते ॥ इति वचनात् ।। अथ साव्यवहारिकपत्यक्षम्य कारणभेदनिर्णयार्थमिदमाह- अक्षार्थयोगे सत्तालोकोऽर्थाकारविकल्पधीः ।। अवग्रहे विशेषाकांक्षेहाऽवायो विनिमयः ॥५॥ धारणा स्मृतिहेतुम्तन्मतिज्ञानं चतुर्विधम् ॥ क ·भट्टाकलंकमणीतं मोपम्कारत्यान्मत्राणामेवं व्याख्यायते । उत्पद्यते । कः सचालोकः सचाया. समन्नार्थमाधारणभ्य मत्त्वसामान्यस्य आलोको निर्विकल्पकमहणं दर्शन मिति यावत् । सामान्यग्रहणं दर्शनमित्याम्नायात् । ननु मतिजानप्रकरणे किमिति दर्शन- मप्रकृतमुपान्तमिति चेन्न । नानात्पूर्वपरिणामप्रदर्शनार्थत्वात् । दर्शनपूर्व ज्ञानं छमन्यानामिति वचनात् । ननु स्वरूपमहणं दर्शनमिति गद्धान्तेन कथं न विरोध इति चेन्न । अभिप्राय भेदात् । परविपतिपतिनिगमायं हि न्यायशामं तनम्मदभ्यु. पगतम्य निर्विकल्पकदर्शनम्य प्रामाण्यविधानाथ म्याद्वादिभिः मामान्यग्रहणमिन्याख्यायने । म्यरुपमहणावम्यायो छमायाना पहिरविशेषमणामावान । प्रामाण्यं च पहिग्यापश्यैव विचायत । व्यवहारोपयोगात् । न मल प्रदीपः म्यापका. मानाय य्यदागिभान्वित । ततो बहिविशेषयवहारा नुपयोगादर्शनम्य । मानमेर प्रमाण नदुपयोगात् । विकण्या- মঙ্গলব। নবনণ মামলার বন সিনা मयो युगमयति । अन्यथा भानग्य मामान्यसिंगपारमायान. বিষৰমামা। মাশেদা পশন যে- অাধান পাগানিণি নানগৰখামাগি । मन पट । नानि नहितिानि द्रव्यमाभवान् । नया पानामा दरिये रिशम् । मावे. न्द्रिय fail मा योगदम् । नराधम. ।

·लघीयम्मयम्. लब्धिः । अर्थग्रहणन्यापार उपयोग ! निवृत्त्युपकरणे द्रव्ये न्द्रियं लब्ध्युपयोगी भावेन्द्रियमिति वचनात् । ननु फर्य मनम इन्द्रियत्वमिति चेदन्तःकरणत्वेन तदविरोधात् । अर्थी विषयम्तयोर्योगः सन्निपातो योग्यदेशावस्थान । तलिन् सति उत्पद्यते इत्यर्थः । नन्वक्षवदर्थोऽपि तत्कारण प्रसक्तमिति चेन तव्यापारानुपलब्धः। अन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच केगोण्डफज्ञानवत् । न हि नयनादिव्यापाग्यदर्थव्यापारो ज्ञानोत्पती कारणमुपलभ्यते तस्यौदासीन्यात् । ततः पुनः स एवावमहो भवति । किंविशिष्ट अर्थाकारविफल्पधीः अधी विषयम्नम्याकारो वर्णसंम्यानादिविशेष तम्य विकल्पधीः निश्चयात्मकं ज्ञानं । अयमर्थ. दर्शनमेव ज्ञानावरणवीर्या- न्तरायक्षयोपशमविनृम्भितमर्थविशेषग्रहणलक्षणावप्रहरूपतया परिणमत इति यथा आकाशे इदं वम्त्विति । ततः स एवा. वाहः पुनरीहा भवति । फिरूपा विगेपाकांक्षा विशेषस्य पलाकात्वादेराकाक्षा भविनव्यता प्रत्ययरूपा यथा बलाकया भवितव्यमिति । ततः सैवेदाध्यायो भवनि । किंलक्षणो विनिधयः आकांक्षितविशेषनिर्णय इत्यर्थः । यथा बलावे. यमिति । ततः स एवाचायो धारणा भवति। किंलक्षणा स्मृनिहेतुः स्मृतेरतीनाविमर्शस्य हेतुः कारणम् । इदमेव है संस्कारस्य लक्षणं यत्कालान्तरेऽप्यविस्मरणमिति । तदेत- भतिज्ञानं गांव्यवहारिकप्रत्यक्षमवग्रहादिभेदाचतुर्विध चतुः- ·मट्टाकलंकमणीनं प्रकारं भवतीत्यर्थः । एता प्रतीन्द्रियमवोद्धव्यम् ॥ अथ नभ्य मेदान प्रमाणपलव्यवहार व निम्पयति-- बहाद्यवग्रहायष्टचत्वारिंशत्म्बसंविदाम् ॥ पूर्वपूर्वप्रमाणत्वं फलं म्यादुत्तरोत्तरम् ॥ ६ ॥ बहुगदियषां ने बहादयोऽविशेषाः । बहुबहुविर क्षिप्रानिःमतानुक्तधुवा. मप्रतिपक्षा द्वादश । नेपां प्रत्येक मवमहादयश्चत्यागेऽर्थग्रहविशेषा नेपामष्टचन्याग्गिन् । यहा- दिभिरवग्रहादयो गुणिता अष्टचत्वाग्दिादेदा भवन्नीत्ययः । प्रतीन्द्रियमेताबद्धेदमम्मवान् पद्दभिर्गुणिना अर्थ प्रन्ययाशी. सुवग द्विगती प्रतिपत्तव्या । व्यन्ननं पनि पुनरवग्रह एवं । चक्षुर्मनारहितैरिन्द्रियैत्रद्वादीनामष्टचत्वाग्निद्रदास्तवहादेरसम्म- वात् । अत्र्यनम्य शब्दादिममूहम्य व्यतनवान् । तत्र बहादया मनाइनिरुप्यन्ते । यहुग्नकोऽर्थः यथा यहुजनः । तत्प्रतिपक्ष एको जनः । बहुविधो नानाजातिभिन्नः यथा बामणशत्रियवैश्यगट्टा इनि । तत्प्रतिपक्ष एकविध. यथा ब्राह्मणा इति । क्षिप्रं झटिति इदं ज्ञानस्य विशेषणम् । यथा एकर्मस्थया ग्रहणम् । तद्विपक्षः गनग्रहणम् । अनिः- सूतः संवृनी यथा जले पुष्करमेएममो हनी। निम्मूना विवृतः यथा मान्मना हम्नी । अनुत्तोऽभिप्रायगतो यथा- न्यानयने शरायादिः। उक्तः प्रतिपादितः यथा सुटमानयेति।

·स्पीयनयम. भुपमपरित द प शानपिशेषणम् । अध्वमनपश्थिनं यथा भिपभाजनजलम् । अथया र धिरः पनादि । आप अधिगे विद्यादि । एतद्विषयत्वेनापमहादयो विशिष्यन्ते । एवं व्यानेऽपि योग्या । तदननुभयसलने पत्रिंगदुरा विपनी मनिशानन्य भेदा भवन्ति । ननु पहिरवलम्पनन्नर ज्ञानग्य तरिदमाभयात्रय भव्यपगायात्ममिति चेदुच्यते । म्यगवितामिनि । अवापिसन्दम्याभ्याहार फर्नव्यः । न फेयरमर्थविदामने भेदाः किन्तु म्यमविदामपि अवमहादयो भवन्तीत्यर्थः । ग्यम्य ज्ञानम्वरपम्य सविद्वदन शानान्तरान- पेक्षमनुभयन येषां ते वसविद पनि ध्याग्न्यानात् । न हि शानमभ्यमवेदनमर्थमयेदनविगंधप्रसमात् । म्यरूपस्य ज्ञाना- न्तरवेघस्ये नवम्यापमहात् । ततो ज्ञानं परोक्षमेयेनि पदमी. मागफ.,शानान्तरमत्यक्षमिति योगा., चेतनमिनि सोल्प , धि- ग्यादिपरिणाम इति पाकिच प्रतिक्षिमा । तन्मतम्य मत्य- दादिममाणाधिनत्यान । नन्वयमहम्य प्रमाणरो फलाभावः प्रमज्यते इत्याशक्याह- पूर्वपूर्वपमाणत्वं स्यात् , चीप्सायो द्विवचनम् । पूर्वपूर्वम्यावमहादर्यथा प्रमाणत्वं स्यात्योसगे- सरमाहादिकं साशातलं स्यादिति प्रमाणफलयो. फथपिद- भेदोपपत्ते. । सर्वथा तयो देऽभेदे याऽर्थक्रियानुपपतेः । विवशतः बारषमतिरिति न्यायान् । यदेव विष्ट्रव्यमनुगता. फारगम्यण्टमन्वयज्ञानमन्त्पगिदं तदेव पूर्वोपराकारपरिहा. .

·भट्टाफलंकमणीत राज्याप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेन परिणममानं व्यतिरेकज्ञानव- लात्यतिपर्यायं भिन्नमनुभूयते इति प्रमागफलव्यवहारोपपतेः । परम्पगफलं तु हानादिकं मर्वत्र साधारणमेव । तच प्रमागलं जानन्याभ्यमविषय म्बनः मिन्येत् तल जानान्तरानपेक्षणात् । अनम्यम्नविषय तु परनः प्रमाणान्तरतः मिन्छन् तत्रानुमा- नाधक्षणात् । न सर्वथा अतिप्रसमादनवस्यानाच । तठो युक्तमुक्तं मात्र्यवहारिकपन्य समवहादीनि । अफलावायद्विरा प्रतिभामितम् । प्रमाबदाददः सर्व मोर्ग गृत्तियननि यः॥१॥ इत्यभयचन्द्रमरिकृती लीयमयतात्पर्यनी म्याद्वादभूपमा मज्ञायां प्रत्यक्षरिद प्रथमः ॥ अय प्रमाणम्य विषयरिग्रनिपविनिराकरणार्थमिदमाह--- तद्रव्यपर्यायात्माथों पहिरन्तथ तत्वतः 11 प्रमामिन्यनुमानमव पटान्तभिमपन्यने । अर्थ- पादिभनिनाम इति न्यायात् । भर्यत गम्पने मायने त्ययों पिया मात्रा कम ममाम्य । यहिपतनो पादिः । न स्वर : अपितु अन्नध मानधेतन সাল ২ মাল পাশবাশান বিধি- स। विलिए प्रत्ययायामा दयमान्यतारा पां- ·. सपीयरूयम्. यश च्यावृषाफारस्नारामानो स्वभावी धौं यम्य स तथोक्त। फर्य सत्यत परमार्थन न फल्पनयेत्यर्थः । युतम्लत्यस्मादेतीः अर्धन्या यथानुपपरित्यर्थः । नयाति प्रमाणार्थो जीयादिद्र- व्यपर्यायान्मा प्रमाणान्यात् । यो द्रव्यपर्यायान्मा न भयति मन प्रमाणायों यथा यन्भ्याम्ननन्धय. 1 प्रमाणार्थध जीवा. दिस्तस्मात् दन्यपर्यायात्मेनि । न गल्यका ततो द्रव्यमेव पर्याय एय परम्परनिरपेक्ष तायमेव याऽर्थक्रियागमय यतः प्रमाणविषय म्पान् । नरदेषान्त प्रमयोगपपविरहेणार्थकि- यानुपपसे । तयोग्नेकान्नेन व्यामन्यातदभाव्यानुपपरे । तान्या चार्थक्रियाया व्याप्यन्यात् । तया च प्रमेयस्य व्याप्य- स्वात् । व्यापकानुपलम्भ परम्परयाऽपि व्याप्याभावं साधय- स्येव । च्याप्योरलम्भिर्या व्यापकविधि सापयति निश्चिन्त- या । नन्वप्रिया प्रमेयस्य फ च्यापिकेति चेल । उत्पाद- व्ययभाव्यपरिणनिलमणार्थक्रियायामेव रहिरन्तर्याऽर्थ प्रमाण- प्रवृत्तः । अन्यथा गृहीतमाहिवेन निर्विषयत्वेन च ज्ञाना. नामप्रामाण्यात् अमत्त्वाय । न राल ताहगर्थक्रिया विना सत्य बमेऽप्युपलब्धम् । न पसरममयमतिप्रमहात् । न बने. फान्तः त्रमयोगपघयोः कथं व्यापफ इति चन। पर्यायापे- क्षया देशकालनमस्य द्रव्यापेक्षया च योगपद्यस्य सम्भवात् । ननु येशपिफमने भेदका ते द्रव्यपर्याययो. प्रमेयत्वमविरुद्धमेव । नथादि प्रत्यगुणफर्गगामान्यविशेषसगवायाः पद् पदार्थी भाय.

·। २० भट्टाकलंकप्रणीतं रूपाः। तत्र द्रव्यं नवविधं । गुणाश्चतुर्विशतिः। कर्माणि पञ्च । सामान्यं द्विधा । विशेषा अनेके । समवाय एक इति । अभावरूपास्तु चत्वारः प्रागभावप्रध्वंसामायतरेतराभा- वात्यन्ताभावा इति । सोऽयं सदसद्वर्गः परस्परमत्यन्तभिन्नः प्रमाणार्थ, इति चेन्न । अत्यन्तभेदे सम्बधानुपपतेः । सम- चायोऽस्तीति चेन्न तस्य सर्वमाधारण्यनानियामकत्वात् । यथैव हि ज्ञानादीनामात्मनि समयायस्तथा पृथिव्यादायपि तत्प्रसङ्गात् । किं च द्रव्याद्भिन्नाना गुणानामद्रव्यत्यवत् सत्तासामान्यादिन्नानां द्रव्यादीनामप्यमत्त्वं किं न स्यात् विशेषाभावात् । द्रव्यमनुगतस्वरूप चेत्सामान्यमेव । व्यावृत्त. स्वरूपत्वे तु विशेष एव । एवं गुणादिप्वपि योज्यमिति । पदार्थद्वैतप्रसङ्गश्च । नीरूप, प्रमाणार्थोऽनुपपन्न एव । अन्यथा फेगोण्डकज्ञानादीना निविषयाणामपि प्रामाण्यप्रसनात् । अभावप्रमाणभायो विषयोऽस्नीति चेत् फेशोण्डकज्ञानेऽपि केशोण्डुकमविशेषात् । तत्र केशोण्टकम्य कल्पितत्यान्मि. যাসিনি নযিযাবি মাস্টাবলি নি যান। अती दुरामहमाई परित्यज्य भावाभावात्मक एवं कथयित्मा माणार्थोऽनुमन्नन्यः । ना बगीपकमतं मुमतं विरोधात । अय प्रमाणप्रमेयमंशयप्रयोजनदृष्टानसिमान्तायययतर्गनिर्णय. वादजम्पवितण्डा हल्लाभागच्छल जातिनिमहस्थानेषु पोडगपदा- पुयायिकगते आगार्गन्द्रियायद्धिपन मागदोप.

·सपीयमयम्. भन्यभायफलदु.म्यापयर्गभेदात् द्वादशाविधम्प प्रमेयत्यमुपपद्यन शान न । अवापि मैदफान्त सम्पन्धानुपपते. । इन्द्रिय- पुद्धिमनमामोपलब्धिगाधनन्येन प्रमेयत्वानुपपनंश्च । आन्म- नथ ममातृत्वान, प्रमाला प्रमाणं प्रमेय प्रमिनिरित्यन्त. दोपगमात् । मायादानामप्रयत्वे च व्यवस्थानुपपतः । मंदपान्ने महमहविरोधात । प्रत्यक्षादीनामनन्नवाश । तर पाडापदार्थव्यवस्था गम्भयनि । मत्त्यचतुष्टय प्रमेय चार्याकपरिकल्पितमत्यन्तभिन्न युज्यत तिचत । जीवतत्त्वम्य पद्यमस्य महायात् । तेषां परस्पर- तोऽत्यन्नभेदासम्भवाच । नत्यद्वयव्ययम्धानात् । पृथिव्या. दिविकार एव चैतन्य न नन्यान्तमिति चन महदद नमिद यदन्यन्नविलक्षणयानचेननयोग्भेद गलक्षणाना च पृधि- च्यादीनां भेद इनि । विलक्षण हि चैतन्य पशादिलक्षणानि भूनानीति भेदम्य म्पर्शादिमत्त्वेन नेपामभेदस्य च प्रतीते । नन्वन्तु भेदैकान्तेऽयं दोप. । अभदैकान्त द्रव्यपर्याययोः ममेयत्वं युनः भेदानामविद्याकल्पिनत्यात् । अनवधानाय । न बलु भेदा अनन्ताः प्रमीयन्तेऽशक्यत्वात् । प्रत्यक्षेण हि निर्विशेष प्रमीयते । कल्पना पुनम्नव भेदान् फरूपयति ततोऽद्वैतमेव तत्त्यमिति प्रमाद्वितिनो ज्ञानातिनच मन्यन्ते । सदपि प्रमाणयापितमेव । क्रियाकारकभेदाभावेऽर्थक्रियानुप- पते. । अमत्वात् यहवार्थक्रियामारि तदेव परमार्थमदिनि- .

·मट्टाकलंकणीनं वचनात् । अद्वैतमन्दः म्याभियप्रत्यनीकाविनामावी नत्रा खिण्डपदत्वादगाँग्त्यिादिपदवदिन्यायनुमानवाधिनत्यानाक फलपरलोकादिभेदविरोधाच्च । किश्च वैतमिद्धिः माधनाचद्विना वा! यदि साधनान् द्वैतप्रसङ्ग, मान्यमायनयामदन प्रवृत्तेः । तद्विनेति चेत् वामात्रेण मयं मरम्यापि यथेष्ट मिध्वनि । ततो नाद्वैतकान्ने प्रमेयत्वं प्रमाणविगवान् । ननु सांत्यपरि- कल्पिनेऽभेदकान्ने प्रकृयादितत्यम्य प्रमेयन्वमुपपन्नं सर्वत्रा- विभावनिर्गभाववशाप्रधानपरिणाममम्भवादिति चचदप्यमङ्ग- तम् । अर्मेदकान्ने मच्याविर्मायनिगेमावोवासम्मवात् कौन- स्वतः परिणामः । प्रकृनिपुरुपयोगप भेटामावप्रसङ्गात् । अर्थक्रियानुपपतेश्च । नझमेदकान्ने यक्रिया सम्भवति क्रमा- भावात् । तदेवं मेदेकान्तनदमेदैकान्नेऽपि प्रमयत्वस्यासम्म- यावत्वनी द्रव्यपर्यायात्मकमेव चेतनाचेतनात्मकं प्रमेयमिति सुस्थितम् ।। अंकालेऽयक्रियाविगेधितामेव मुलक्षण प्रापयनि- अर्थक्रिया न युज्येन नित्यक्षणिकपक्षयोः । माकमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मता? अयम्य कार्यम्य क्रिया करणं निन्मदिन युज्येन न युरिह- मधिगहेन् । यो भावानां चननाचननपदायीनां । काभ्यां नमानमाम्या कमी दंगकारल्याशिः अममध योगाय ताभ्यां ·पीयग्रयम्. २३ मायामित्येत्यर्थः । यो नित्यक्षणिकपक्षयो नित्यपक्षः सर्यथा पाटम्यपरिप्रद । क्षणिकपक्षम्तु सर्वथाऽनित्याभिनिवेशः तयोद्धयोरपि । तथाहि न गल फटम्बनित्यम्य प्रमेण कार्य- परणमुपपार मर्वकार्याणामेककार्यात्पादनकाले एवं सम्यो. सादनमामात् महकाग्मिानिध्यम्याविधिकरत्वात् । तदा तन्मरणगामाभावे नित्यन्यानिपमहान् । असमर्थस्वभाय. परित्यागेन ममर्थम्यभायोपादानेन र परिणममानस्ययानि- त्यन्यान् । नापि योगपन, पूर्वममये कृतरत्यत्वेन तस्योचर- ममयंप्यर्थकियाविहान् असत्यपगंगा स्वभावनानात्वममा हाथ । ननर म्यभायेनानेककार्यकरण युक्तमनिराहार कार्याभेटप्रमाण महकारियनित्र्यात्कार्यवैचित्र्यमित्यप्ययुग म्वभावमभिन्दता महकारित्यानुपपत्ते । तत. ममयोगपघ- विरहादर्थक्रियाविरह मिद्ध एव गर्यथानित्यपक्षे इति तस्या- सत्यमेक्त्यर्थः । व्यापानुपरम्भम्य व्याप्याभाय प्रति गम- फरपात् ॥ क्षणिफम्यापि न ममण कार्यकारित्वं देशकाल- कमम्य तयाराग्भवात् ॥ यो यत्रय स तवैव यो यदैव तदेव म. ॥ न देशकालयोाप्तिर्मायानामिह विद्यते ॥ १॥ इति यचनात् ॥ अन्यथा क्षणिफत्वविरोधात् । सन्तानापेक्षया कमोम्नीति चेस । तम्यावस्त्यात् । किप मंतान एय कार्यकारी स्वलक्षण या स्यात् । आयपक्षे तम्येव घम्तुत्वात् कि क्षणिकवस्तुफल्पनया । द्वितीयपक्षे तु सन्तानस्यावस्तु- ।

·महामकपणीनं लातदपक्षं क्रमेण कार्यकारिन्वमप्यवान्तवं स्यात् । तृतीया कञ्चिन्नित्यानित्यात्मक वस्तुन आयातम् । तन्न क्रमेन कार्यकारित्वं क्षणिकम्य । नापि योगपर्धन विनमप्रमझान् । कारणकाल एवं कार्यस्यायतेनुकार्यस्यापि तदेवोत्पते- रिति । ननु मा मुन्निन्यमाणिकपक्षयारर्थक्रिया का नो हानिरित्यागक्याह- मेत्यादि- माऽर्थक्रिया जत्युत्पत्तिलक्षणा भावानां मद्भूतानामर्थानां । लक्षणतया लक्ष्यते ज्ञायते अनेनति लक्षणं लिङ्गमित्यर्थ । तम्य भावो लक्षणता तया लिङ्गलेन मना मास्तिकैरभ्युपगता व्यापकत्वात् । व्यापका- नुपलम्भध नित्यक्षणिकपक्षयोाप्यस्य मत्वस्य निषधं माघ- यतीति मात्र । नवाम्यानान् । सत्वं हि प्रत्यक्षसिद्ध पहिरन्तश्च ग्वव्यापिकामर्थक्रिया गमयनि । साऽपि प्रौव्यो- यादव्ययपरिणनिलक्षणा ऋमयागपये स्वव्यापक ज्ञापयति । तेच म्वत्र्यापरुमनेकान्न माधयत । तद्विरदं च मधेकान्त निषेपयत इति भाव । नन उत्पादत्र्ययाव्यपरिणामवन एवा. খবিকাশযাথোয়ালা সমাগৰি হৰি যুখিন। ननु कथमेकम्याने कामाव्यापिन्यमहायक्रियाफारिलं च अनेकन्ये या कमाल विगंधान नि प्रत्ययायामयाम्नपन् धनकान्त गिधामाय हायनि- লাগরি বিন কিঃমির গা} ·स्पीयमयम. २५ नव पिरध्यन मन्यशादिना न पाध्येन । का विक्रिया विशेषेण कालभेदेन शिया पूर्वाधराशरपरिहारम्थितिलक्षण- परिणनिः। न फेर विक्रिया, अपित्वविक्रिया या युगपदनेका- कारण्यामिलाणाऽपि नेय विरुध्येत । क अभेदेऽपि कचित् द्रव्यार्थिकनयापेक्षया विवभिनेऽभेदेऽन्वयेऽनुगता- कारेऽपि । तदपेक्षया यम्नुधर्माणामव्यतिरफान यदेव हि मृदे- पदन्यं पिण्डायाफारपरिणनं तदेव नमाकार परिहर पटाकार- मुत्तरमाम्कंदपनीयते । न च प्रतीयमाने विरोधः शक्यः कल्पयितुं तस्यानुपलम्भमाध्यत्वात् । अपिशब्दादेऽपीत्या- क्षिप्यते । कयचित् पर्यायाधिकनयविवक्षया भेदे व्यतिरेकेऽपि द्रव्यपर्याययोरर्पिते क्रमयोगपये न विरुध्येते यतोऽर्थकिया विरुध्येत । पूर्वाकारनिवृत्तावेवोत्तरपर्यायप्रादुर्भावान् । अन्यथा सफरादिदोपप्रसंगात् । तदेवं कथंचिद्वेदाभेदात्मकं नित्या- नित्यान्मकं सदमदारमतं च तत्त्वमभ्युपगंतव्यम् । तत्रैवार्थ- क्रियागंभवनादन्यया विरोधात् ॥ एतदेवानेकान्तात्मकत्वं यम्तुनः सौगताभिप्रेतचित्रज्ञान- धान्तबलेन ममर्थयते- मिध्येतरात्मकं दृश्यादृश्यभेदेतरात्मकं ॥ ४ ॥ चित्तं सदसदात्मकं तत्त्वं साधयति स्वतः ॥ विज्ञानवादिनो धौमा एवमभिमन्यते--- जानं पहिरा- - 23 ·. भट्टाकलंकमणी कारविषयत्वेन मिथ्या स्वरूपालंबनत्वेनामिथ्या । स्वरूपाप- क्षयाश्यं प्राधाकारापेक्षया दृश्यं । ग्राह्यग्राहकाकारापेक्षया मेदः संवेदनापेक्षया चामेद इनि। एवं मिथ्यामिथ्यात्म दृश्यादृश्यात्मकं भेदामदात्मकं च चित्तं जान स्वतः स्वर- पेण साधयति ज्ञापयति । किं तत्वं जीवाजीयादि । कि. विशिष्टं सदसदात्म सत्सत्त्वं असदमत्वं ते आत्मानो स्वभावी यस्य तत्थानं । ननु व्यादिमदात्मकं पागमा- वादि चासदात्मकं भिन्नमेव तत्वं द्वयमेव मिद्धमिति । तय. वच्छेदार्थमाह- एकमभिन्नं प्रमाणादेशादेकमपि द्रव्यपर्याया- दिगात्सदसदात्मक जीवादि तत्त्व प्रसिद्ध प्रमाणवला. चित्रज्ञानादित्यर्थः। यनश्चित्रज्ञानमेकमपि मिथ्येतरायने- कामसमविरुद्धं तदीयायपि सदमदात्मकमविरुद्धमुपलं- भात् । एवमेकानेकात्मकं नित्यानिन्यात्मकं च वस्नु न्यायपादनुभनन्यमुत्पादत्र्ययधात्र्यपीग्णनिलक्षणाक्रियान्य- थानुपारिनि भावः । अतो विरोधाभावाद्वयधिकरण्यमपि निगरानमेव । एकाधिकरणलेन सदमदादिधर्माणामुपलभ्यः। मनु येन पेग मत्व तेन गत्यामत्वयारनकांताप्रसंगः संकर इनि चन। प्राणाभदात् । परसाधणया सत्य. म्यत्र परमरणया चामत्यायव पिानात् । ममाणा- पायोमयारमल्लनिसदनात् । एतेन व्यनिरकोप्यनेति निगम्नः । स्वदयानिमियागामायापनिदनात् ॥ सा.

·पीयम्यम्. २७ गने सत्यागत्वायम्भुना भेदाभेदात्मकवायोरपि ततोऽ परभेदात्मकन्यकल्पनासामनय याममगादिति । तदेतदविचा- ग्निवचनं । द्रव्याथिकनविरक्षया हि यम्लभेदान्मक मति- पापते। अभेदय द्रव्यमेव, नर नम्यापरं द्रव्यांनरं रूप- मम्मि । पर्यायाधिकनयविक्षया तु भेदात्मक । भेदन पर्याय एव, न चाम्यान्यत्पर्यायानरं रूपं येनानवस्था म्यात् आदेशयशात् प्रनिनियतधर्मव्यवम्यानात् । प्रमाण- विवक्षया हि यन्ननेकांनात्मक नवानवम्यानम्याप्यदोए. स्यात् । मूलशनेरभावान् । व्यवहारोपयोगि म्यरूपं हि मूलमुच्यने । तप द्रव्यं पर्यायम्नदात्मकं वस्तु पा तत- सयपमाणमाधान्यामिद् व्यवहाराय कल्पते इति । वस्तु- न्यनंतधर्माणां व्यवहागनुपयोगात् यतम्नदनयम्या दोपाय म्यात् । मातृशनिवकल्याचानवस्थान वस्तुधर्माणां तत्सा- फल्य तु फम्यचित्मवं मुन्धितमेव सकलप्रमाणप्रमेयप्रपशव्या- पिन्चात्तस्वानम्य । नन्नानवस्थादोषोऽनेकाते समवति । ननु यम्नुन्यनेकांतात्मनि इदमित्यमिति निर्णयाभावात् संशयः म्याधनम्नन्मत्त्वामिद्धिरिति चेन्न । नयार्पणाया सदेव मवं म्वरूपादिचतुष्टयापेक्षया । असदेय सर्व पररूपादि- चतुष्टयापेक्षयेति निर्णयसद्भावात् । प्रमाणार्पणायां त्वनेकां- तात्मक मर्वमित्यपि निर्णयात् । असदारापो हि संगयो नाम नायमने कानोऽमन् प्रमाणसिद्धन्यान् । यत उमयात्मक- ·२८ भट्टाकलंकप्रणीतं ग्रहणं संगयः स्यान्न वस्तुनो भावः प्रकल्सत निणीतम्य मावात्मकत्वात् । ततो विरोधादिदोपरहितमनेकांतात्मकमेना- शीतिविकल्प वस्नु स्थित्युत्पादत्र्ययात्मकत्वादवगंतव्यं । भूत- भवद्भाविकालभेदात्प्रत्यकं स्थित्यादीनां त्रिविधत्वेन नव भेदाः । तथाहि स्थितं निष्ठति म्याम्यति । उत्पन्न उत्पयत उत्पत्स्यते। नए नश्यति नंक्ष्यतीति । तत्परिणामानां स्थितत्वादीनां नवानामपि प्रत्यकं स्थितादिनवप्रकारमम्मवादकाशीतिविक- स्पोपपत्तेः । तदेवं मुस्थिती यहिरन्तश्च प्रमाणायों द्वन्य- पर्यायात्मेति ॥ अकलकप्रभाव्यतं प्रमेयमविलं उन । पायति मारमा किन प्रयुसाःगुरष्टय ॥१॥ इत्यमयचंद्रमुग्कृिती लयायत्रयतात्पर्यस्तो म्यद्वादभूषणसंज्ञाया प्रमाणविषयपरिच्छेदो दिनीयः ॥ २ ॥ अदानी पगेशम्य कारणभेदमरूपणामाह---- ज्ञानमाचं मनिम्मंना चिंता चाभिनियोधनं॥ प्राङ्नामयोजनाम्टेपं श्रुतं शब्दानुयोजनात् १ ৰ যৱনি ধাদিঃ নথি। স্কপিং মূৰি महामिना भाभिनियोधक युन पनि चादन गतः गमुग. पत। एता परित पक्ष नामयोजनापार गन्दपयो। माय मर चमनी मिनामनात ·लपीयवयम्. संवध्यते । न फेवलमेवमपि तु शब्दानुयोजनाप शन्दोधार- णाप समुत्पयते इत्यर्थः । तम्य कारणमाह मतिः मतिस शानं सांव्यवहारिकमत्यक्षमाच कारणमित्यर्थः । तर धारणायलोदमनाइनीतायविषया तदिति परामर्शिनी स्मृतिः । न म्मृति प्रमाणं गृहीतमाहित्यादिति चेल । तद्विपयम्यातीताफारम्य प्रत्यक्षादिनाऽगृहीतत्वात् । असति प्रवृत्तेः स्मृतेरमामाण्यमित्यप्यचार । देशानिविशेपेण सत एष प्ररणात सर्वथाऽमत्त्वानुपपसेः । अन्यथा प्रत्यक्षविषयम्याप्य- सत्यप्रसंगात् । ततः स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्यान्य- थानुपपत्तेः । किं पुनः मन्यभिज्ञानमिति चेदुच्यते । प्रत्यक्षस्मू- तिहेतुफं सकलनमनुसंधान प्रत्यभिज्ञानं संज्ञा । यथा ग एवायं देयदत्तः, गोसदृशो गययः, गोविलक्षणो महिपः, इदग. म्मादल्पं, इदं मह्त्, इदमस्माद् दूर, इदमम्मास्याशु, वृक्षोऽय- मित्यादि पूर्वोतराकारय्यापिनो द्रव्यम्य तद्विपयम्य दर्शन- म्मरणाभ्यामगृहीतत्वात् । तर्कप्रमाणान्यथानुपपत्तेश्च मत्यभि- ज्ञानं प्रमाणं । अन्यथा दुराग्रहादिमकलव्यवहारविलोपापतेः । कः पुनस्तर्फ इति चेदुच्यते । अन्ययव्यतिरेकाभ्यां व्याप्ति- शानं दर्शनस्मरणाभ्यामगृहीतप्रत्यभिज्ञाननिवधन तर्क चिंता, यथाऽगी सत्येव धूमम्नदभावे न भवत्येवेति ।। नन्यविनाभावस्य प्रत्यक्षेणानुमानेन या निर्णयात्किामिति नाट्य प्रमाणानरं परिकल्पितमित्याशंकायामाह- - ·३० महाकलंकप्रणीतं अविकल्पधिया लिंगं न किंचित्संप्रतीयते ।। नानुमानादसिद्धत्यात प्रमाणांतरमांजसं ॥२॥ लिंगं साध्यसाधनयोरविनाभावः। किंचिदीपदपि । न संपतीयते न सामन्येन ज्ञायते । कयां अविकल्पधिया निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण सौगताभिप्रेतेन । यावान् कश्चिद्धमः स सर्वोऽपि अमिजन्मेवानग्निजन्मा वा न भवतीत्येतावद्वि- कल्पविकलत्वात् तस्य । अन्यथा सविकल्पकत्वापतेः । नन्यस्तु सविकल्पकात्मत्यक्षादविनामावनिर्णय इत्यप्ययुक्तं । तस्यापि सबंधवर्तमानविपयत्वेन देशकालांतरव्यवहितसाध्य. স্বাগবিধিৰিকাণ: বল দলফিকার यनिर्णयः । नाप्यनुमानात् तम्यैवासिद्धत्वात् । व्याप्तिमहण. पूर्वकत्वादनुमानोत्थानस्य । अनुमानांतरात्तत्राप्यविनामाव. निर्णये चानवस्याप्रमंगात् । प्रथमानुमानात् द्वितीयानुमाने व्याधिनिर्णय इति चेत्सोऽयं परम्पराश्रयदोपः । तन्नानुमानमपि च्याशिमाहकमिति तदाहकं प्रमाणांतरं ताख्यं । आजसं पारमार्थिक न मिथ्या विकल्पात्मकमभ्युपगंतव्यं । अन्यथा- नुमानप्रामाण्यायोगान् । किं पुनरनुमानं प्रमाणमित्यनुयोग सूत्रमिदमाह--- लिंगात्साध्यापिनाभावाभिनियोधैकलक्षणात् । लिंगिधीरनुमानं तत्फलं हानादिबुद्धयः ।।३।।

·३ लघीयस्त्रयम्. ३१ अनुमान प्रमाणं भवति । किं लिंगिधीलिंगिनः साध्यस्य धीनिमित्यर्थः । लिंगमविनाभावसंबंधोऽस्यास्तीति लिंगीति विग्रहात् । तस्योत्पत्तिकारणमाह- लिंगात् साधनात् । साध्याविनामावाभिनिबोधैकलक्षणात् साध्येन इष्टापाधिता- सिद्धरूपेण सहाविनाभावोऽन्यथानुपपचिनियमः तस्याभितो देशकालातरल्याप्त्या नियोधो निर्णयः स एकं प्रधानं लक्षणं खरूप यस्य तत्तथोक्त तस्मालिंगादुत्पद्यमाना लिंगिधीर- नुमानमित्यर्थः । नन्वम्य तर्कफलत्वात्कथं प्रमाणत्वमित्याश- क्याह-- तत्फलं हानादिबुद्धयः हान परिहार आदि- शब्देनोपादानमुपेक्षा च गृह्यते। तासां बुद्धयो विकल्पा- स्तस्यानुमानस्य फलं भवंति । ततः फलहेतुत्वादनुमान प्रमाणं प्रत्यक्षवदित्यभिप्रायः । न चास्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमुपपन्न अगौणत्वादिहेतुप्रयोगानुपपसेः । कचि- दभ्यस्तविषये स्वत.प्रामाण्यसिद्धावपि वस्यानभ्यस्तविषयेऽ नुमानत एव तसिद्धिः । परलोकादिनिषेधम्याप्यनुपलब्धि. साध्यत्वेन नानुमानमपलापाहे । परचैतन्यप्रतिपत्ती वा व्यवहा- रादिलिंगजानुमानपामाण्यात् । तन्नानुमानमप्रमाणं कल्पनीयं युक्तिविरोधात् । ननु पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं विपक्षाद्या वृत्तिरिति रूपत्रयस्य हेतुलक्षणत्वादेकलक्षणत्वमनुपपन्नं । अन्य- थाऽसिद्धविरुद्धानकातिकदोपाव्यवच्छेदादिति चेन असाधा- रणस्वरूपस्यैव लक्षणत्वात् । न खलु रूपत्रयमसाधारणं .. 1 ·महाराणीनं म श्यामग्नपुत्रादिन्यादी देन्यामागेऽपि दीनान । सि. दाच्यामिने नपुत्रे अन्यत्र श्यामे नावनात । अस्या- मेष फचिनापुरत्यम्यागत्लान । अत्र विपक्षाघानिय- মাবাইলমিনি এর মনােবিনামালায় मम्नु किमन्येगातर्गदुना। नदन “ अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र व्यंग कि " इति । অনলাশনিগ্ন সাধিনবিষযমথি নগণ নিপ अविनाभावामाचे गमकत्यायोगात । मोऽध्यविनामावो द्वेधा वर्तते सह क्रमेणचेति । तत्र सहाविनामावः सहचारिणी रूपरसयोर्व्यापकयोध वृक्षत्वशिशिपात्वयोः साध्यसाधनयो- वर्तते । क्रमाविनाभावस्तु पूर्वोत्तरचरयोः कृत्तिकोदयशक- टोदययोः कार्यकारणयोधूमधूमध्वजयोश्च वर्तते ॥ ननु तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामविनामावो वर्तते । ततो व्याप्यमेव व्यापकस्य लिंग कार्य च कारणस्येति द्विविधमेव विघिसा नि सौगतविप्रतिपति निराकुर्वन् कारणस्यापि लि. पलादेजल अति. तुम, चंद्र जले स्वच्छभसि । यांना... कारणप्रतिपचिवत् । ४ ·३ ३ लघीयस्त्रयम्. बंधनं । न कार्यत्वमन्यद्वा । अविकलसामर्थ्यस्य कारणस्य कार्यजननं प्रत्ययभिचारात् । न खलु पादपम्यानपच्छा- याव्यभिचारो मणिमंत्रायप्रतिवद्धसामर्थ्यम्याने स्फोटादिव्य- भिचारो वाऽसि । अन्यथा न कदाऽपि कार्योत्पत्तिरित्य- सत्त्वमेव वस्तुनः स्यात् । अर्थक्रियाविरहात् ॥ इदानी पूर्वचरस्यापि लिंगत्वं स्यापयत्नाह- भविष्यत्प्रतिपद्यत शकटं कृत्तिकोदयात् ॥ श्व आदित्य उदेतेति ग्रहणं वा भविष्यति ५ सोपस्काराणि हि त्राणि । तदेवं व्याख्यायते । शकटं रोहिणी धर्मा । मुहताते भविष्यदुदेप्यदिति साध्यधर्मः । कुतः! कृतिकोदयादिति साधन । न खलु कृत्तिकोदयः शकटोदयस्य कार्य स्वभावो था। केवलमविनाभावयलाद्गम- यत्येव स्वोचरचरमिति प्रतिपघेतानुमन्येत सर्वोऽपि जन इति । तथा श्वः प्रातरादित्यः सूर्यः । उदेता उदेष्यति । अघादित्योदयादिति प्रतिपयेत । तथा यो प्रहण राहुस्पर्श भविष्यति एवविधफलकांकादिति था प्रतिपपेत । सर्वत्रा- व्यभिचारात् । क्रमभावनियमस्य कार्यकारणवत् पूर्वोचरचर- योरप्यविरोधात् । तदेव पक्षधर्मत्वादिक विनाऽपि हेतोरन्य. थानुपपत्तिमामाद्गमसत्वरंभवात् । कार्यस्वभावानुपरब्धि- भेदात् वैविध्यनियमोऽपि लिंगस्वापास्तः । अनेनैव कारणं

·No text on this page.

·सपीपवयम्. ननु मायामोगनमतेऽनुपलव्धिलिंग कार्यमभावलिंगद्वयं भविष्यतीति चेदपि न पटते इत्याह - अनंशं बहिरंत प्रत्यक्षं तदभासनात् । कस्तत्स्वभावो हेतुः स्याकिं तत्कार्य यतोऽनुमा यत् सौगतः परिकल्पितं । बहिरचेतनमंतश्चेतनं । निरशं अंशा द्रव्यक्षेत्रकामभावविभागाम्तेभ्यो निष्कातं निरंशं तदप्रत्यक्षं प्रत्यक्षाविषयः । कुत सदभामनात् तम्य निरंशत्वस्यामासना- दननुभवात् । न खलु द्रव्यादिविभागरहितं चिदचिता तत्त्व प्रत्यक्षबुद्धी प्रतिभासते । सत्र नित्यानित्यापनेकांशल्यापित्वेन पस्तुनः प्रतीतेः । ततम्तम्य निरंशम्य प्रत्यक्षतोऽसिद्धस्य स्यभावो धर्मः को हेतुलिंग स्यात् । न कोऽपीत्यर्थः । प्रमाणतोऽसिद्धम्याहेतुत्वात् । तम्य कार्य च किं नु हेतुः म्पान् । सर्वधानिशम्यापरिणामिनः कार्यकारणायोगात् । यतोऽनुमा भवेदित्याक्षेपवचनं न कुतोऽपीत्यर्थः । तत सौगत- मतेऽनुमान प्रामाण्यमारकंदत्यनुपपत्तेः ।। किं चानुमान विकल्पात्मकं मांगतमते न सिध्यत्ये- येति प्रतिपादयति- धार्विकल्पाविकल्पात्मा बहिरंतभ किं पुनः ।। निश्चयात्मा स्वतःसिम्यत्परतोयनस्पिते ·भट्टाकलंकणीतं वीक्ष्याणुपारिमांडल्यक्षणभंगाद्यवीक्षणं ।। स्वसंविहिपयाकारविवेकानुपलंभवत् ॥ ७ ॥ वीक्ष्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्त म्थूलं तस्याणवः सूक्ष्मा मान अवयवास्तेषां पारिमाइल्यं वर्तुलत्यमन्योन्यविवेकः क्षणक्षणे मंगः क्षणभंग समयं प्रति नाग इत्यर्थः । स आदिर्यस्य कार्यकारणसामर्थ्यादेरसौ तथोक्तः वीक्ष्यागुपारिमांडल्य च क्षणभंगादिश्च तत्तथोक्तं । तम्यावीक्षण प्रत्यक्षेणानुपलंमोऽ शक्तिः । न सलु माल्यवहारिकपत्यक्षेण क्षणमगादि- वश्यिते तेन स्थिरस्थूलसाधारणाकारम्यैव वीक्षणात् । योगि- प्रत्यक्षस्यैव तद्वीक्षणसामात् । ततम्तवानुमानमेव जागति तस्य तन्निर्णयसामर्थ्यादित्यर्थः । सत्त्वात्प्रमेयत्वादर्थक्रियाका- रियादित्यादिहेतूनां कथंचिदनेकानित्यादिधर्मव्याप्यत्वातद- विनामावप्रसिद्धः। प्रकृतार्थ इष्टांतमाह -~~ स्वसविदित्यादि । स्वसविस्वसवेदनं तम्या विषयाकारो घटाद्याकारस्तस्माद्वि- वेको व्यावृविस्तभ्यानुपलमः प्रत्यक्षेणामहणं तद्वत् । यथा ज्ञानस्य स्वरूपप्रतिभासने पहिरयांकारनिवृत्तिविद्यमानेनापि न प्रतिमामने सौगताना तस्य ताइक्सामर्थ्यामावात् तथा माहितशाणुरारिमांडल्यादि प्रत्यक्षेण न प्रतिभासते तया- शक्त्यमावान् । अतोऽनुमानमनकोतमते मालमित्यर्थः ।।

·- । मपीयवयम्. ननु मायामोगतमतेऽनुपलगिलिंग कार्यसभावनिंगद्वयं भविष्यतीति तदपि न पटते इत्याह- अनंशं बहिरंत प्रत्यक्षं तदभासनात् । यस्तत्स्वभावो हेतुः स्याकि तत्कायं यतोऽनुमा यत् मोगनः परिकल्पिनं । पहिरचेतनमंतधेतनं । निरंशं अंगाव्यक्षेत्रकालमावविभागाम्नेभ्यो निकांत निरंशं तदप्रत्यक्षं प्रत्यक्षाविषयः । कुन. लदभामनात् नम्य निरंशत्यस्सामासना. दननुभयान । न सलु द्रव्यादिविभागरहितं चिदचिद्वा तत्त्वं प्रत्यायुद्धी प्रतिभासते । तत्र नित्यानित्यायनेकांशत्र्यापित्वेन यस्तुनः प्रतीतेः । ततस्तस्य निशम्य मत्यक्षतोऽसिदस्य म्वभावो धर्मः को हेलिग स्यात् । न कोऽपीत्यर्थः । प्रमाणतोऽमिदम्याहेतुत्वान् । तम्य कार्य च किं नु हेतुः म्यान् । सर्वधानिरंशम्यापरिणामिनः कार्यकारणायोगात् । यतोऽनुमा मवेदित्याक्षेपवचनं न कुतोऽनीत्यर्थः । तत्र सौगत. मतेऽनुमान प्रामाण्यमाश्कंदत्यनुपपचेः ॥ किं नानुमान विकल्पात्मर्फ सौगतमते न सिध्यत्ये- येति प्रतिपादयति- धीविकल्पाविकल्पात्मा बहिरंतम किं पुनः ॥ निथयात्मा स्वतः सिध्येत्परतोऽप्यनयास्थितेः ९ Ve 04 ·३८ भट्टाकलंकप्रणीतं किं पुनः मिश्छन् न सिध्यदित्यर्थः । का घोर्बुद्धिः । किंविगिष्टा निश्चयान्माऽनुमानबुद्धिरित्यर्थः । पुनरपि कथं- भूता विकल्पाविकल्पान्मा विकल्पो व्यवसायः अविकल्पोड व्यवसाय नावान्मानी यम्याः सा तथोक्ता। क बहिरं- तश्च अत्र यथामन्यमभिमश्ध, कर्तव्यः । बहिर्घटादिवि. पये विकल्पान्मा अन: म्यरूपे निर्विकल्पात्मा चेति । कुतो न मिद्यत स्वत. म्बसवेदनावस्य निर्विकल्पकत्वेन विकल्पाविषयत्वात । मचित्तचतानामात्मसंवेदनं स्वसंवेदन मिति वचनान । न केवलं म्वतः, अपि तु परतोऽपि कि पुनः सिन्धति परम्माद्विकल्पातरादपि न सिध्यतीत्यर्थः । कुतः अनवस्थितः नदपि विफल्पांतरतः स्वतो न सिध्य- त्यगोचरत्वात् । तत्रापि तसिञ्चय विकल्पांतर कल्पनीय. मिनि कचिदप्यनुपरमात् । ततोऽनुमानम्यासिद्धः कथं बौद्धकल्पित प्रमाणमम्न्यानियमो पटत इति भावः ननु मवनामपि प्रमाणद्वैविध्यनियमो न व्यवतिष्ठते उपमानम्य प्रमाणानरम्याममहादिति नैयायिकादिप्रत्यवस्था विहम्नयम्तन्मनेऽपि मस्यानियम विघटयनि-- उपमानं प्रसिध्दार्थसाधासाध्यसाधनं ॥ तहमात्प्रमाणं किं स्यात्संक्षिप्रतिपादनं ।। अव यदित्यनदश्याहियने । प्रमिदममान निधि- ·my लघीयत्रयम्. तोऽयो गोरूपस्तेन साधर्म्यात् सादृश्यात् । उपजायमान साध्यस्य ज्ञेयस्य तत्सादृश्यविशिष्टस्य गवयलक्षणस्य साधन गोसदृशो गवय इति ज्ञानं यापमान प्रमाणांतरमभ्युप- गम्यते । तदा तद्वैधात् प्रसिद्धार्थवैसादृश्यादुपजाय- मानं साध्यसाधनं गोविलक्षणो महिष इति ज्ञानं । किं प्रमाणं स्यात् सस्य किं नामेत्याक्षेपः । न हि तदुप- मानमेव तहक्षणाभावात् । नापि प्रत्यक्षादि भिन्नविषयत्वा- द्विलसामग्रीप्रभवत्वाच । तथा संज्ञिनो वाच्यस्य प्रतिपा- दनं च विवक्षितसंज्ञाविषयत्त्वेन संकलनं यथा वृक्षोऽयमिति । तदपि किं नाम प्रमाणं स्पादित्याक्षिप्यते । न खल संज्ञा- संज्ञिसंबंधज्ञानमप्रमाणं आगममामाण्यविलोपापः । उप- मानापमाण्यापत्तेध ॥ एतदेव समर्थयते- प्रत्यक्षाांतरापेक्षा संबंधप्रतिपद्यतः ।। तत्प्रमाणं न चेत्सर्वमुपमानं कुतस्तथा ॥११॥ यतो यस्माज्ञानाद्भवति । का संबंधप्रतिपत् संबंधस याच्य. वाचकभावस्य मतिपन् शप्तिः । किविशिष्ट प्रत्यक्षार्थातरापेक्षा प्रकृतात् शब्दलक्षणादर्शदन्योऽयोऽयांतरं प्रत्यक्षं च तदर्थी- सरं च प्रत्याक्षायांतर वृक्षादि ततथोक्तं। तस्यापेक्षा पस्यो सा मत्यक्षायांतरापेक्षा । तम्झानं चदि न प्रमाणं स्यादा ·४० भट्टाकलंकप्रणीतं तहि सर्व नैयायिकमीमांसकादिकल्पितं उपमानं कुतः प्रमाण • स्यादविशेषान् । न हि सादृश्यसंबंधज्ञानं प्रमाणं न पुनर्वा- च्यवाचकसंबंधज्ञानमिति विशेषोऽस्ति । ततः संज्ञामंज्ञिसंकल नमपि प्रमाणातरमेव भविष्यतीति कुत. प्रमाणसंस्त्यानियमः॥ न केवलमेतदेव प्रमाणातग्मपितु अन्यदपीति दर्शयन्नाह- इदमल्पं महद् दूरमासन्नं प्रांशु नेति वा ।। व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थ विकल्पः साधनांतरं १२ साधनांतरं प्रमाणातर स्यात् । किं विकल्पो निधयः । तस्योल्लेखमाह- इदमम्मादल्प । ददमम्मान्महत् । इमस्मा- दास । इदमस्मान्यांशु दीर्घ । इदमम्मान प्राशु इति । वाशब्दः परम्परममुचये । कम्मिन् समक्षे प्रत्यक्षे पदार्थे । कुन व्यपेक्षातः बिरुद्धम्य प्रतिपक्षस्यापेक्षा कभिदजन्दवृत्तिम्नत दनि । एवमल्यमहत्त्वादिसकम्पनमपि परप्रमाणमस्यानियम विघटयनीत्यर्थ ॥ ननु म्यावादिना. मध्येय प्रमाणमस्या कथ न विहन्यत इनि चन्न । तन्मते परोक्षभेद अन्यभिज्ञाने मादृश्यसंकलनादीनामंतर्भावात् । नन्वयांपत्तेः प्रमाणांतरल्यमनुमंतव्यमेव सम्याः पाप्यनंती. वादिनि चैन । अनुमान नमावान् । नदीपूगदेगरि पृष्टमा- पविनाभाविन्येन रिंगत्यात् । किंगजमानाय पानुमानत्यात् । पापवाभावातम्यालिंगलामिति चेा । अपक्षधर्ममापि ·लपीयसयम. . हस्तसमर्थनात् । अधिनामागो हि गम्यगमकभावनिरधनं नान्यत् । स पाचाप्यम्तीत्यापतिरनुमानमेव । एतेनाभावः प्रमाणांतरमित्यपि निरम्तं । प्रत्यक्षादिप्रमाणस्यैव भावाभावा- स्मवस्तुविषयत्वेन तथा व्यवहारात् । न स्वल्वेषांततो मावविषय प्रमाणमभावविश्यं वा ततोऽर्थक्रियानुपपतेः । ययभावः स्वतत्रः स्याचदा तनाहकममाणांतर कल्पनीयं । सस्य पटो नास्तीति भावतंत्रस्यैवोपलंभात् । भावग्राहकेणैय तद्भहणात् । किच भावमाहफशानादभावप्राहकं झानमन्य- देवेति निबंधे सामान्यप्राहकाद्विशेपप्राहक नित्यत्वग्राहकादनि- स्यत्वमाहकमपि प्रमाणातरमेव भवेदिति न काप्यवयविसिद्धिः स्यात् । तन्नाभावाल्यं प्रमाणांतरं विषयाभावात्केसोंडकशान- पदिति मुस्थित परोक्ष स्मृत्यापविशदज्ञानत्वादत्रैव सकलास- एशनानामतर्भावादिति ॥ स्पृशोऽकलंकचंद्रादीमिशिदेतरा॥ तत्र प्रमाणभेदे स्यात्सोर्गगी. किन मासिनी॥१॥ इत्यमयचंद्रमूरिकृती लपीयसयतात्पर्यवृतौ स्याद्वादभूप- णाया परोक्षपरिच्छेदस्तृतीयः ॥ ३॥ एवं सम्यग्ज्ञानलक्षणममाणं प्रत्यक्षपरोक्षभेदं द्रव्यपर्या. यात्मकार्यविषयमज्ञाननिवृत्त्यादिफलं च प्रतिपायेदानी प्रमा- णामास निरूपयलाह- - ·१२ भट्टाकलंकमणीतं •प्रत्यक्षाभं कथंचित्स्यात्प्रमाणं तैमिरादिकं । यद्यथैवाविसंवादि प्रमाणं तत्तथा मतं ॥१॥ स्याद्भवेत् । किं प्रत्यक्षाभं प्रत्यक्षप्रमाणाभाममित्यर्थः अक्षमिद्रियानिद्रियं प्रति नियतं प्रत्यक्षं ज्ञानमात्रं तदि- वाभातीति व्युत्पत्तेः। किंविशिष्टं तैमिरादिकं तिमिरादा- गतं तमिरं तदादिर्यस्याशुभ्रमणादेसथोक्तं । ततिं स्वाद प्रमाणं भवति । कथं कथंचित् भावप्रमेयापेक्षया द्रव्या- पेक्षया या न सर्वथा प्रमाणामासमेव । बहिराकारविषय एव ज्ञानस्य विसंवादात् । सरूपापेक्षया तस्याविसंवादात् । अनाविनाभावं दर्शयति यदित्यादि-- यत् ज्ञानं यथैव यावद्विपयावयोधनप्रकारेणाविसंवादि विसंवादो गृहीतार्थव्य- भिचारस्तद्रहितं अविसंवादि तत् ज्ञान तथा तायद्विप- यावबोधनप्रकारेण प्रमाणं मतमिष्टं परीक्षकैरिति । तथाहि सर्व संशयादिकं प्रमाणाभासं स्वरूपापेक्षया द्रव्यापेक्षया या प्रमाणं भवति तलाविसंयादित्वात् । यद्यत्राविसंवादि तत्तर प्रमाणं यथा रसे रराज्ञानं । अविसंवादि च संशया- दिक स्वरूपे द्रव्यरूपादी चा। ततस्तत्र तत्कथंचित्प्रमाणमिति । विसंवाद एव खल्वप्रामाण्यनिबंधन अविसंवादश्च प्रामा. प्यनिबंधनमिति न्यायस्य सफलवादिसंमतत्यात् । सर्वथा- प्रमाणामासत्तस्य न्यायशून्यस्यात् । यहिःप्रमेयापेशाया प्रमाण ·. an -- . लघीयत्रयम्. तनिमं च ते इति वचनात् । न हि ज्ञान स्वरूपे विमं- वादि तस्याहंप्रत्ययमिद्धत्वात् । प्रसिद्धे च विषये प्रवर्त- मानं फथमप्रमाण स्यादिति ॥ अधेदानी यत्सौगतैः परिकल्प्यते विकल्पज्ञानं प्रत्यक्षा- मासमिति सन्निराकुर्वनाह- स्वसंवेद्यं विकल्पानां विशदार्थावभासनं ।। संहताशेपचिंतायां सविकल्पावभासनात् ॥२॥ भवति । कि स्वसंवेद्यं स्वेन तत्त्वज्ञानात्मना संवेद्यं प्रासं स्वसंवेद्यं ज्ञानस्वरूपमित्यर्थ । वेधवेदफाकारद्वयाविरोधात ज्ञानम्य अन्यथा अवस्तुत्वापतेः । किंविशिष्टं विशदार्था- बभासनं अर्थस्य परमार्थसतोऽवभासनमवबोधनमर्थावमा- सनं । विशदं स्पष्ट तच्च तदर्थावभासनं च तत्तथोक्तं । केषां विकल्पाना पटोऽय गौरयं शुशोऽयं गायफोऽयमि- त्यादि निश्चयज्ञानाना । कुतः सविकल्पावमामनात् विकल्पो जात्याद्याफारावबोधः सह विकल्पेनेति सविकल्पकं तस्याय- भासनादनुभवात् । कदा संहताशेपचिंतायां संहता नष्टा अशेषाः स्मृत्यादयश्चिता विकल्पा यस्यामवस्थायां सा तथोक्ता तम्या । चक्षुरादिबुद्धी जात्याघाकारविशेषस्याव- बोधनस्याप्रतिहतत्वात्ततो विकल्पज्ञानस्य प्रत्यक्षाभासत्तम. युक्तमित्यर्थः ॥ .

·४४ महाकलंकप्रणीतं ननु स्वसंवेदनादिप्रत्यक्षबुद्धी विकल्पा न संत्येवाना- लक्षणादिति प्रत्यवम्यां निराकुर्वन्नाह - प्रतिसंविदितोत्पत्तिव्ययाः सत्योऽपि कल्पनाः॥ प्रत्यक्षेपु न लास्तत्स्वलक्षणभेदवत् ॥३॥ न लक्षेरन् न विविच्यरन् । का. कल्पना विकल्पाः । केषु प्रत्यक्षेषु म्बमवेदनादिषु । किंविशिष्टा अपि मत्योड पि विद्यमाना अपि । पुन. कथभूताः प्रतिसंविदितोस. चिन्यया उत्पत्ति स्वरूपलामः व्ययोऽभावप्रत्ययः प्रति- संविदिती प्रतिपाणिममुपलब्धी उत्रत्तित्र्ययौ यामां नास्त- थोक्ताः । न म्बलु सत्त्व बिना उत्पादव्ययवत्त्वमनुभूयते । अन्यथाऽतिप्रसगात् । न चोत्पादत्र्ययवत्व विकल्पानामसिद्ध कार्यकारणप्रबंधन प्रवर्तमानन्यान् । न हि निर्विकल्पकाद्वि- फल्प उत्पत्तुमर्हति । तम्याकिंचित्करणत्वात् विकल्पोत्पादन- शक्तिवैकल्यात् । ननु मना विकल्पाना अन्यत्रबुद्धायनुपलक्षणे किं कारणमिति चयनिषनुग्भक्तिरणिधान चनि म । अत्र निदर्शनमाह- तदित्यादि । नेपा विकल्पानां स्वलक्षणं म्वरूपं तम्य भेद मनानीयविजातीयव्यावृत्तिः स इव तद्वत् । ययमर्थ यया प्रतीतोन्यादव्यया सत्यपि स्वलक्षणव्यावृतिः कल्पनामु न लक्ष्यने अनुमानन एव तमिद्धे. नया प्रत्यक्षेषु काना अपि न लक्ष्यत इति । नहिं कथमलक्षिताना तामा ·लघीयत्रयम्. ४५ - तत्रास्तित्वसिद्धिरिति चेन्न । पुनस्तद्विषयस्मरणान्यथानुपपत्त्या तसिद्धः । संहृतसकलविकल्पावस्था पश्व विकल्पयतो गोदर्शनावस्था । तत्रापि गोदर्गनं निधयात्मकमेव पुनम्तद्वि- पयस्मरणान्यथानुपपत्तेः । यत्र निश्चयाभावम्तत्र स्मरणं नोत्पद्यते यथा गच्छत्तृणस्पर्शने । अस्ति च पुनः तत्स्मरण- मित्यनुमानविकल्पास्तित्वसिद्धेः तत्स्वलक्षणव्यावृतिसिद्धिवन् । न हि तथ्यावृचिरध्यक्षतः सिद्धा तथाऽननुभवनात् । ततः स्थित निश्चयः प्रमाणमविसंवादादिति ॥ एतदेव समर्थयमानः प्राह- अक्षधीस्मृतिसंज्ञाभिर्थितयाऽऽमिनियोधिकैः ।। व्यवहाराविसंवादस्तदाभासस्ततोऽन्यथा ॥४॥ प्रमाणमित्यनुवर्तते । तेनाभिसंधादक्षध्यादीनां प्रथमां- तत्वमर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति न्यायात् । तत एवं व्याख्यायते- अक्षधीस्मृतिसंज्ञाभिश्चितयाऽऽभिनिवाधिकच ग्यवहारे हानोपदानरूपेऽविसंवादाव्यभिचारः मकलव्यवदा- रिणां मतीतिसिद्धः। ततस्तानि प्रमाणं भवतीत्यर्थः। अझै- जनिता धीः अक्षयी। सांव्यवहारिक.मत्यक्षं । स्मृनिरनी- तार्थावशिनी । सज्ञा प्रत्यभिज्ञा । चिंता तर्कः भाभिनि- बोधिकमनुमानं । अभिनिबोधो हेनोरन्यथानुपपतिनियमनि- भयनत्र भवमाभिनियोधिकामिनि ज्याम्यानान् । एनध प्रमेयं -- ·१६ भट्टाकलंकमणीतं परिच्छेय प्रवनमानी हानादिपले न विसंवायने इनि कयं न मामाण्यं तेपामिनि । नन्वेवं तेषां प्रामाण्यं कथमित्या निराकरोति- ततो व्यवहाराविमवादादन्यथा तद्विगंवाद- प्रकारेण । तदामामः प्रमाणामासाऽक्षायादरिति । न सल्य- थक्रियाव्यमिचारिणः प्रमाणत्यमनिप्रमंगान् । तर प्रत्यक्षा मासाः संदायविषयांमानव्यवसायादर्शनादयः । अनुस्मिन्नदिति परामर्गः स्मृत्यामासः । अनत्सदृग नमामिदमतम्मिम्नदेवेद मित्यादि प्रत्यभिज्ञानामाम. । असंबद्ध व्याप्तिग्रहण तकी- मासः। अमिद्धविरुद्धानकातिकाकिंचित्करा हवामासाः । प्रत्यक्षादियाधितः साध्यामामः । माध्यमाथनोमयविकला दृष्टांतामामाः। विस्तर परीक्षामुपालकागढी दृष्टय. ।। अदानी श्रुनज्ञानम्य प्रमाणेलरत्र्यवम्या प्रतिपादयति- प्रमाणं श्रुतमर्थेषु सिद्ध हीपांतरादिपु ॥ अनाश्वासं न कुर्वीरन् कचित्तव्यभिचारतः ॥५॥ व्यवहागविमदाद इत्यनुवर्नने । आप्तवचनानिनिबंधन तिपूर्वकमर्थमान पुन तच प्रमाण मिद्धमेव । फन मिद्ध- मनि पेन् व्यवहारारिमयादादित्युच्यते। प्रत्यक्षादियन् । अपु प्रमेयेषु । कारभु द्वापोनरादिपु प्रकृतो जंगृहीपः । मादन्यं पानीमंडादया द्वीपांतीण नान्यादिर्यपां काल- वभावव्यादिनानां ते नयानाः तेषु । देशकालाकारविमर- ।

·लघीयत्रयम्. टेवियर्थः । न हि श्रुतादर्थ परिच्छिद्य प्रवर्तमानो रसाय- नादिक्रियायां विसंवाघते प्रहणादी या मलयादिप्राप्ती पा । ततोऽनाश्वासमविश्वासं न कुर्वीरन् परीक्षका । कुतः कचि- पाभिचारतः कचिनदीतीरे मोदकादिमतिपादने तम्य श्रुतस्य न्यभिचारो विसंवादस्तम्मात् । न हि कचिद्विसंवादादप्रामाण्ये ज्ञानस्य सर्वत्रामामाण्यं शंकनीय प्रत्यक्षादिप्वपि तथालपसं. गात् सफलव्यवहारविलोपापसेः । श्रुतविषये पादिनां विप्रति- पनिदर्शनादप्रामाण्यमिति चेत् प्रत्यक्षादावपि तत एवापामाण्य- मस्तु विशेषाभावात् । यथैव हि परलोकपुण्यपापसर्वज्ञादौ भुत- विषये वादिनां विप्रतिपतिस्तथा प्रत्यक्षादिविषयेऽपि जीवापर्ये सदसनित्यानित्यादिविप्रतिपतिरस्तीति । सतोऽविसंवादकता भामाण्येतरव्यवम्या युतस्यान्यस्य वा प्रतिपत्तल्या न्यायत्वात् । श्रुतस्य सर्वत्रामामाण्यशंकायामतिप्रसंग दर्शयति- प्रायः श्रुतेविसंवादात्प्रतिबंधमपश्यतां ॥ सर्वत्र चेदनाश्वासः सोऽक्षलिंगधियां समः६ पेपदि भवेत् । र अनाचासः अविधासः । सर्वत्र अविसंवादिश्रुतिप्रामाण्ये । के प्रतिधमपश्यता शब्दार्थयोः सहजयोग्यतालक्षणे संवैधमनीक्षमाणाना सोग सानो । कस्मात् विसंगदाद। पसाः सवेरागमस्य । कर मार: पारिवारिदिरसः। तदा सोमापास: - ·४८ भट्टाकलंकप्रणीतं समः समानः । कामां अनलिंगधियां अक्षमिंद्रियं लिं. हेतुः ताभ्या जनिता थियो ज्ञानानि तासामपि प्रम- मित्यर्थः । चित्कदाचिद्विसंवाददर्शनात् । अदुष्टकारण- जन्यं प्रत्यक्षमनुमान वा अयं न विसंवदतीति वेदाव- वचनादुष्टादुद्भूतं श्रुतमपि कि विसंवदेदिति समानं ॥ सर्वत्र श्रुतस्यानाश्वासेऽनिष्टांतरमावेदयति -- आप्तोक्तहेतुवादाच्च वहिराविनिश्चये ॥ सत्येतरव्यवस्था का साधनेतरता कुतः ॥७॥ का भवेन्न काऽपत्यर्थः। का सा सत्यतरव्यवस्था सत्यं सुगतवचनं इतरञ्चासत्यं कपिलादिवचनं तयोर्व्यवस्था विमागः। तथा मांधनेतरता च साधनं स्वेष्टसिद्धिनिव- धनं लिंग मत्यादि इतरच साधनामासं तयोर्भावः साधनेनरता । साऽपि कुतः करमाद्यवतिष्ठते इत्यर्थः । कस्मिन् मनि यहिरयविनिधये पहिरर्थम्य विमाष्टस्य प्रमेयस्या- विनियमनीती । फम्मादामोत्तेः यो यमानः रा सत्रातः तम्याक्तिर्वचनं ततः । न केवरमाता कंगपिन हेतुवा- दाय साधनप्रयोगाथ। अयमधः आमोत्यंदिराविनिधये । मुर्गनावपनयोः राज्येतरव्यवस्था का ? अर्थाविपयत्यादि. ন্য। বয় যঘিাষিনিষ ব্যাখানাে স্কুল वभिशून्यत्वारिंगणादिति ॥

·लपीयस्वयम्. नन्यस्तु सुगतवचनम्याप्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षानुमानयोरेव प्रामाण्यासुंसा विचिताभिप्रायत्त्वेनार्थव्यभिचारादिति दाशब- लशंका निरस्यति-- पुंसश्चित्रामिसंधेदागर्धव्यभिचारिणी ॥ कार्य दृष्टं विजातीयाच्छक्यं कारणमेदि किं ८ चेदि । वागाप्तवचनं । अर्थव्यभिचारिणी बालार्थ- विसंवादिनी स्यात् । फम्मान चित्राभिमधेः । चित्रः मन्या- सत्यादिनानारूपोऽभिसंधिरभिमायो विवक्षा तस्मात् । कस्य पुंसो वक्तुः सरागा अपि वीतरागवचेष्टते इति वचनात् । तर्हि विजातीयादपि कारणात् कार्य दृष्टमविरुद्धं स्यात् । ततस्तत्कारणभेदि कारणं प्रतिनियतं सात्मलामनिबंधनं भिनत्ति विजातीयाद्विशिनष्टीत्येवंशीलं किं शक्यं स्यान्न स्यादेवेत्यर्थः । तस्य यतः कुतश्चिदुत्परविरोधात् । न खल्वनियनकारणजन्यं कार्य कारणभेदं गमयत्यशक्तः । ततः कार्यस्य कारणव्यभिचारादलिंगत्वमित्यनुमानोच्छेद इति भावः । सन् विवेचितं कार्य कारणं नातिवर्तन इति चेन् सुप्रयुक्ता वागपि यथार्थविवक्षां नातिवर्तते इति कथमर्थव्यभिचारः । ननु विवक्षाधिरुट एव घागों न माय इति चेन्न । विवक्षायास्तदव्यभिचारात् । वक्नुरिच्छा हि विवक्षा । न च बायार्थनियमं तदिच्छानियमो युज्यते, ·महाकलंकमणीतं अतिप्रसंगान ! करशावाशिवराधिकरणकरेणुशतान्तिवादि- प्रतिपादनवचनानां प्रतारणवादप्रामाप्यसिद्धः । रागद्वेषमी- हाक्रांतपुरुषवचनभ्यागमाभासत्वात् । ततः सिद्धं श्रुतं प्रमाणे द्वीपातराद्यर्थेषु विसंवादामावादिति साधूक्तं ।। प्रमाणामं कथंचिद्यकलंकप्रभाजितं । गायः सायों विवृण्यति तदेतत्स्यान्मनाश्रयात् ११३ इत्यमयचंद्रसरिती लघीयम्बयतात्पर्यवृत्ती स्याद्वादभूषा संज्ञायां प्रमाणामासपरिच्छेदश्चतुर्थः ।। इति भट्टाकलंकशशांकस्मृते लपीयनये प्रमाणप्रदेशःप्रथमः नमो नमम्मरमौलिमिलरपदनखांशये ॥ स्थांतष्यांतप्रतिध्यममांसाय मिनाये ॥१॥ अदानी प्रमाण नदाभामं परीश्य नयनदामारदक्षण- परीक्षार्थमाह- भेदाभेदात्मके ज्ञेये भेदाभेदाभिसंधयः ।। एतेऽपेक्षानपेक्षाम्यां लक्ष्यंते नयदुनयाः ॥१॥ लायी निधीप्त । के नयदुनयाः नयाध दुनयाच नयामामाध नपदुनयाः । काभ्यां पेशानशाम्या अपेक्षा দবির মৃত্বায় পা রাখা মুখাৰ: না।

·सपीयसयम्. किविशिष्टास्ते ये भेदाभेदाभिसंधयः भेदो विशेष पर्यायो न्यतिरेफस भभेद. सामान्यमेकत्व सादृश्य च भेदयामे- दश भेदाभेदी तयोर्भेदाभेदयोरभिसंधयोऽभिप्रायाः श्रुतज्ञा- निनो निकाला इत्यर्थ । कम्मिन् शेपे प्रमेये जीवादी। विविशिष्टे भेदाभेदात्मके भेदाभेदायात्मानौ म्यभावौ यस्य सहयोक्तं सम्मिन् । न पस्येकांततो भेदात्मकमभेदात्मकं वा ममेयमुपलब्ध । अनुसन्यावृत्तप्रत्ययवलादुमयात्मकम्यैवोप- लभ्यः। प्रमाणस्थानकातविषयत्वात् । अनेकांतः प्रमाणा. दिति वचनात् । न चोभयात्मकत्वेनार्पित व्यवहारयोग्य वस्तु । सतस्तदुपयोगिन एकांतस्य नयाधीनत्वान्नया उच्यते । सदेकांतोऽपितामयादिति राद्धांतात् । ने च परस्परापेक्षा एष व्यवहाराय कल्पते । अन्यथा तद्विलोपहेतुत्वेन दुर्नय- स्वात् । निरपेक्षा नया मिय्या सापेक्षा वस्तु तेऽर्थकृदिति स्वामिभिरभिधानात् । ते च द्विविधाः दन्यार्थिकाः पर्या- याधिकाधेति । त्र्यं सामान्यमभेदोऽन्वय उत्सर्गोऽयों विषयो येषां ते न्याथिकाः । पर्यायो विशेषो भेदो व्यति- रेकोऽपवादोऽर्थो विषयो येपो ते पर्यायार्थिका इति निरुतेः। तत्र द्रव्यं द्विधा शुद्धद्रव्यमशुद्धद्रव्यं चेति । सत्सामान्य हि शुदद्रव्यं । जीवतत्वादि पुनरशुद्ध द्रव्यमिति ॥ ननु देशकालाकारभेदादत्यतभिन्ना एवं भावाः परमार्थ- संनो न मत्मामान्यमिति यौनविपतिपति निराकुर्वन्नाह- - ·। । भट्टाकलंकणी जीवाजीवप्रभेदा यदंतलीनास्तदस्ति सत् । एकं यथा स्वनि सि ज्ञानं जीवः स्वपर्ययैः २ अस्ति विद्यते प्रतीयते । तति सत् सत्तासामान्यं । किंविशिष्टं यदित्यादि यस्मिन्नंतींना अंतर्भूताः । के जीवा- जीवप्रभेदाः । जीवश्चेतनालक्षणः । अजीवः पुनस्तद्विपर्ययः पुद्गलादिः । प्रभेदाश्च बसस्थावराद्यवांतरविशेषाः । जीवा- जीवी च प्रभेदाश्च ते तथोक्ताः । न खलु द्रव्यं पर्यायो वा सत्त्वव्यतिरिक्तमस्तीति किंचिद्यवहर्तुं शक्यं स्ववचन- विरोधादतिप्रसंगाच । नन्वेकस्य कथमनेकजीवादिभेदव्या- पकत्वमिति चेदत्राह--- एकमित्यादि । यथा एकं ज्ञानं चित्रपटादिविपयं स्वनिर्धासि स्वे आत्मीया ज्ञानात्मानो निर्भासा नीलाद्याकारा विद्यतेऽस्येति स्वनि सि । चैको जीव आत्मा स्वपर्ययैः स्वे चिद्रूपाः पर्ययाः रागा- दयः परिणामास्तराक्रांतः प्रतीतिपदारूढो न विरुध्यते तथा सत्त्वमपि जीवाद्यनेकभेदाकांत न विरुध्यत इत्यर्थः ।। तस्य सरसामान्यस्य नय निरूपयति-- शुद्ध द्रव्यमभिप्रति संग्रहस्तदभेदतः ।। भेदानां नासदात्मकोऽप्यस्ति भेदो विरोधतः ३ अभिपति विषयीकरोति । क मंग्रहः मंग्रहनमः। यथा

·No text on this page.

·५४ भट्टाकलंकप्रणीतं सदात्मना सपण न खलु सद्रूपेण भेदः पदार्थेषु प्रत्य- शतो ज्ञायते येन प्रत्यक्षं द्रव्यं न (1) शेमेन् । कम्सात् भेदात् भेदमाश्रित्य । किंविशिष्टात् सामान्यलक्षणात् सामान्यम- वयो लक्षणं लिंगं यस्यासी सामान्यलक्षणम्तस्मात् । न हि भेदनिरपेक्षमभेदं प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणं साधयति । तस्यानुपलव्यः । ततः प्रत्यक्षमपि व्यसिद्धिनिबंधनमेवेति कुतः संग्रहनयो मिथ्या म्यान् ॥ एवं सत्मामान्यलक्षण शुद्धद्रव्यं समर्थ्य ऊर्चतासामान्य- मशुद्धद्रव्यं समर्थयते-- सदसत्स्वार्थनिर्भासैः सहक्रमविवर्तिभिः॥ दृश्यादृश्यैर्विभात्येक भेदैः स्वयमभेदकैः ॥५॥ विभाति विशेषेण प्रत्यक्षादिबुद्धी प्रतिमामते । किं एक द्रव्यरूपेणामिन्नं जीयादि यम्नु। कः मह भेदः पयर्यायः सह । कथमतः सहक्रमविवतिमि मह युगपत् क्रमेण च कालमेटेन विवनंत विपरिणमते इत्येवंगालाम्तः गुणपर्याय- रित्यर्थः । गुणपर्ययवद्रयमिनि वचनात् । महवर्तिनम्तु पाया रागादय इनि । पुनध किंत स्वयमभेदकः स्थय म्यम्पेण गुणपयांयात्मना न विद्यते भेदो गुणः पर्यायी वा येषां ने तथोक्तानः। द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणा इति वचनान् । गुणपयाययोगपि गुणपर्याययत्वेन दन्यन्व- ·7 सपीयरमयम्. ममेगात् । ताणत्याद्रव्यम्यनि । भूयोऽपि कभभूतैः पारस्यः या माला न्यजनपर्यायाः अस्याः सूक्ष्माः पपलागमगाया अर्थपर्याया स्याम अरश्याध श्यारश्या- निरिति । अम्मित परममिद्ध तिमाह- सदसल्यार्थ- निभागः । अत्र यथा ज्ञानमित्येतावानध्याहारः । यथा एक शान विभाति । मह सनथासतम्य मदसंतः। स्व चाय स्वार्थी तयोनिभामा नालापाकागायोक्ताः । सदस- सच ते म्यान माध सदसम्मानिर्भासाम्तीरेति । अयमधः यथा मदिर्शनगनाकारसदिराकारनीलादिभिः सदैकं ज्ञान विभाति सव न विमध्यते । तथा अर्थव्यंजनपर्यायः सहम- मविवर्तिभिः गुणपर्याय. सहेफ द्रव्यमपि विमाति न विरुध्यते इति । विरोधस्यानुपलभसाध्यत्वात् । उपलभ्यते च द्रव्यं भेदाप । तनः सिद्धं भेदाभेदात्मक जीयादि यन्तु । तथा शयन्यान् अर्थक्रियाकारित्वाच । न म्पलु सर्वथानित्यं क्षणिक वाऽर्थक्रिया पुर्वत्प्रतीयते । यतस्तत्परमार्थसन्मन्येत ॥ ननु कार्यकारणयोर्भिसकालत्वात् क्षणिके एवार्थक्रिया- पंभवो न नित्य इति शाक्यवाक्यं शोधयमाह- कार्योत्पत्तिविरुद्धा चेत्स्वयंकारणसचया ॥ युज्येत क्षणिकेऽऽर्थक्रियासंभवसाधनम् ॥६॥ चयदि विरद्धा विप्रतिषिद्धा स्यात् । फा कार्यासक्तिः ·५६ भट्टाकलंकप्रणीतं कया स्वयं कार्यम्योत्तरपरिणामम्योत्पत्तिः स्वरूपलामः । कारणसतया स्वयंकारणं विवक्षितकार्यजनक द्रव्यस्वन्दर- मुपादानं तम्य सत्तया भावेन । तर्हि युज्येत युक्तं स्यात् । कि अर्थक्रियासमवमाधनं अर्थस्य अभिमतप्रयोजनस्य किया निप्पत्तिम्नत्संभवसाधनं नित्यक्रमयोगपविरहादित्या- धनुमानं । क अर्थे । किविशिरे क्षाणके निरन्वय- क्षणनश्वरे । इदमतिपविवचनं । न च सा विरुद्धा कार्य- काले सत एव कारणत्वात् । अन्यथा कार्यस्याकस्मिकत्व- प्रसंगात् । क्षणिकैकांते कार्यकारणभावविरोधाश्च । न हि यदभावे यदुत्पद्यते यद्भावे यन्नोत्पद्यते तयोः कार्यकारण- भावोऽस्ति । अन्यथाऽतिमसंगात् । सतः कथंचिरसत एवं कारणत्वं कार्यत्वं वाऽनुमंतव्यमिति द्रव्यपर्यायात्मकमेव वस्तु । तत्रैवार्थक्रियासमवात् । ननु कथमेकम्यानेककार्यकारित्वमनेकधर्मग्यापित्वं च विरो- धादिन्याशकां निराकुवंनाह- यथैक भिन्नदेशार्थान्कुर्यायानोति वा सकृत् ।। तथैकं भिन्नकालार्थान्कुर्याद्यानोति वा क्रमात् ७ यथा येनाविरोधप्रकारेण एक सौगतामिमतं क्षणिकस्य- लक्षणं । मन्दकरण । भिन्न देशार्थान् मिनो विप्रकृष्टो देशो येषां ते मिन्नदशाम्ते च तेऽर्थाश्च कार्याणि तान् स्वसंतानय- ·नपीयम्पयम्. तिनमुपादानत्वेन मंगानांतनिध निमित्तन्यन जनयेदित्यर्थः। यथा या एकं शान मिनदेशान् विष्टनीलाघाकारान् ग्यामोति न रिभ्यने सपा एकमभिन्नद्रव्य । क्रमात फालभे- देन । भिषकालाान् मिस पूर्वापर्गमन कालो येषां ते च मेऽधि कार्याणि तान् । फुर्यान् पूर्यासराकारपरिहारावा- सिम्यितिरपेण परिणमत इत्यर्थ । तानेव व्यामोति वा तादाम्यमनुमपनि वा न विरुध्यते । एकस्यैव नानादेशका- र्यकारिन्यमविरुद्ध । नानासालफार्यकारित्वं तु विरुद्धमित्यपि खदर्शनानुगगमानं । न्यायम्य समानत्वात् । ततः सिद्धमेका- नेकापनेकांनात्मक जीवादि धम्त्यन्यथाऽर्थक्रियाविरोधादिति ॥ एवं सत्मामान्यरूप परद्रव्यमुत्पादव्ययधौव्ययुक्तमपरद्रव्यं च मतिपाप तत्र परद्रव्यविषयं परसग्रहं तदाभासं च दर्शयन्नाद- संग्रहः सर्वभेदेक्यमभिप्रेति सदात्मना ॥ ब्रह्मवादस्तदाभासः स्वार्थभेदनिराकृतेः ॥८॥ अभिमैति विषयीकरोति । फः संग्रहः संग्रहनयः। किं सर्वमंदक्यं सर्वे च ते द्रव्यादयो भेदा विशेपास्तेषामक्यमभेद। फेन सदात्मना सर्व सदिति सपेण सत्सामान्यातु सर्वक्य- मिति प्रवचनात् । न सर्वथा तथाऽप्रतीतेः । नन्वेवं मनवाद एवं समर्थितः स्यादिति चेदवाह- ब्रजेत्यादि । तदाभासः ·महाकलंकमणीतं संग्रहामासो भवति । कः अभवादः सनाद्वैतं मायकति इत्यर्थः । कुतः स्वार्थभेदनिराकृतेः स्वस्य ब्रह्मवादस्याओं विषयः सन्मालं तस्य भेदा जीवादिविशेषान्तेषां निराकृतेः प्रतिषेधात् । न खलु सर्वथा सत्त्वे मेदानामवकाशोऽस्ति । भेदरहितं च तत्कथं सामान्य नाम निराश्रयत्वात् अर्थक्रिया- विरहाच । नैकं स्यस्मात्मजायत इति न्यायात् । न हि तदद्वैते क्रियाकारकमेदोऽस्ति यतोऽर्थक्रिया संभवेत् ॥ अथेदानी नैगमनयं तदाभामं च निरूपयति- अन्योन्यगुणभूतैकभेदाभेदप्ररूपणात् ॥ नैगमोऽर्थातरत्वोक्तौ नैगमाभास इप्यते ॥९॥ इप्यते मन्यते स्याद्वादिभिः । कः नैगमः निगमो मुख्य- गौणकल्पना तत्र भवो नयो नैगम इति। कुतः अन्योन्येत्यादि- गुणभावोऽप्रधानमूतः एकश्च प्रधानभूतः अन्योन्यं परस्परं गुणभूतको अन्योन्यगुणभूतैको तौ च ती भेदाभेदी च तयोः प्ररूपणात् ग्रहणात् । तथाहि गुणगुणिनामययवाययविना क्रियाकारकाणां जातितद्वतां च कथंचिद्दं गुणीकृत्याभेदं प्ररूपयति । अभेदं वा गुणीकृत्य भेदं प्ररूपयति । नैगम- नयस्यैवंविधत्वात् । प्रमाणे भेदाभेदयोरनेकांतग्रहणात् । ननु गुणगुण्यादीनामत्यंतभेद एवेति चेदवाह- अर्थेत्यादि । अर्थातरत्वं गुणगुण्यादीनामत्यंतभेदः तम्योक्तौ प्ररूपणार्या ·सपीयरूपम्. भेगमाभास प्यते तस्य प्रमाणपारितत्वात् । न खल द्रव्या. गुणादयोऽत्यंतभित्रा. प्रतीयते । अस्यविवेचनत्वेन स्थापित पादास्यमतीतः । संधाभावाच । ननु समवायसंबंधोऽस्त्येव गुणगुण्यादीनामिति योगमतं निराकुर्वनाद- स्वतोऽर्थाः संतु सचावत्सचया कि सदात्मनां ॥ असदात्मसु नपा स्यात्सर्वथाऽतिप्रसंगतः ॥१०॥ योगमने मायाना म्बनः सदात्मनो सतासमवायोऽसदा- स्मना ति विकासन्यं मनसिहस्य प्रथमपसे दूषणमाह- स्वतः स्वसंपणार्या पदार्थाः संतु । किंवत् सवायत् यथा सत्तांतरादिनाऽपि सवा परसामान्यं स्वत पवास्ति तथा द्रव्यादीन्यपि स्वत एव सतु विपंतां । तथाच स्वत: सदारमना सध्या किं साध्य न किमपीत्यर्थः । विनाऽपि सया तेषां सत्वात् । द्वितीयविकल्पं दूषयति । सर्वथाs सदात्ममु द्रव्यादिषु परा सत्ता न स्यात् न दर्तेत अति- प्रसंगात् । खरविषाणादायपि सर्वथा सति सचाममवाय. मसंगात् । एवं द्रव्यत्वादिसमवायोऽप्यनयैव दिशा चिंत. नीयः । स्वतो द्रव्यस्य द्रव्यत्यसमवायानर्थक्यात् । अद- म्यस्य तु तत्समवायेऽतिमसंगादिविकल्पोपपत्तेः। किंच अवयव्यवयवेवेकदेशेन सस्मिना वा दर्तेत! आपपक्ष - ·६० मट्टाकलंकमणीत तस्य तावद्विरंगमवितव्यं अन्यथा अवयवानामेललामंगात तत्रापि वृत्ती तम्य नावदंशानरकल्पनायामनवम्या स्यात् । सर्वात्मना चेदवयविवहुत्वापत्तेः । अन्यथा वृत्तिविरोधात् । ततः कथंचिचादात्म्यलक्षणः ममवायम्तेपामभ्युपगंतव्यो नान्य- थेति स्थितं ॥ ननु ब्रह्मवाटमेदवादयोरपि प्रमाणादिव्यवहारसंभवात्कर्ष संग्रहगमाभासत्वमित्याक्षेप विक्षिपन्नाह- प्रामाण्यं व्यवहाराद्धि स न स्यात्तत्त्वतस्तयोः । मिथ्र्यकांते विशेपो वा कः स्वपक्षविपक्षयोः ११ प्रमाणं स्वेष्टानिष्टसाधनपणनिबंधनं प्रत्यक्षमन्यद्वा सबै. रभ्युपगंतव्यमन्यथाऽतिप्रमंगान् । तच व्यवहारात् विधि- पूर्वक्रमवहरणं विभंजनं भेदकल्पनं व्यवहारस्तम्मान् तमा श्रित्येत्यर्थः । स च तत्त्वतः परमार्थतो न स्यात् । क तयोः संग्रहामासंनगमामासयोः। न म्बलु निरपेक्षे मावै- कांत प्रमाणादिभेदत्र्यवहारोऽस्ति निरास्तत्वात् । मदैकति वा प्रमाणफलव्यवहारोऽम्नि मंबंधाभावात् । औपचारिक: प्रमाणफलव्यवहारम्तत्रान्तीति चेदवाह-- मिथ्यत्यादि । मिथ्यकति प्रमाणफलव्यवहारस्यावास्तरेकाने अंगीक्रियमाणे । विषोऽभेदोऽपि कः। न कोऽपीत्यर्थः ।, कयोः स्वपक्ष- विपक्षयोः स्वपनो प्रश्नवादो भेदवादो या । विपक्षः क्षणि- ·ततः पाया. पवादोनयादी पा तो माणगगारियर्थः । करियरदारोऽपि पाग्नयोंगीफन य ।। मां हर गुनय मनिपादयनि व्यवहारोऽविसंवादी नयः स्यादुर्नयोऽन्यथा । पहिरयोऽस्ति विज्ञप्तिमात्रशुन्यमिनीटशः ॥१२॥ प्यारपत् । १. नप मंग्रहादिः । विविशिष्टः पहि- रऽनीताः । इतिगदापमाणमस्ति माध्यगाधनमायो ऽस्ति इत्यादि । कार्यन मन् व्यवहाराविमयादी हेतु. पालभावादिव्ययम्या व्यपहारः सम्याक्सियादोऽव्यभिचारः सोऽम्यास्तीति तयान । व्यवहारम्य हि मुनयस्वे तदा. प्रया हेतुपलभावादिमिद्धिः स्यात् । अन्यथा प्यवहार विसंबादी दुर्नयः म्यान । पीरमा विज्ञप्तिमात्र विज्ञप्ति- विज्ञानमेव मत्त्वं नान्यत् । शूयं समम्तशानशेयोपलव एक साथमिसीहतः । इतिशब्दः प्रकारयाची सम्मानमेव सत्त्वं विभम एवं तत्त्व इत्यादिप्रफागन् गूचयति । राम हेण हि सर्व सप्तदर्भदादिति संवैक्यमभिप्रैति । व्यवहा- रग्नु सदेव विधिपूर्वकमयहरति भिनति । यथा यत्सत. द्रव्ये पर्यायो पेति । पुनरपरमेग्रहो जीयादीन् दव्यमिति संगृाति । झानं रागादीय पर्याय इनि संगृाति । अपरन्यवहारः पुनद्रव्यं तज्जीवोऽजीवो नि । यश्च पर्या. N ·-- महाकलंकप्रणीतं योऽसौ सहमावी क्रमभावी मवति । एवं परापरसंप्र व्यवहारपरंपरा वतते यावजुमूत्रविषय इति । इदानी ऋजुमूत्रनयं निरूपयाति- ऋजुसूत्रस्य पर्यायः प्रधानं चित्रसंविदः ॥ चेतनाणुसमूहत्वात्स्याडेदानुपलक्षणं ॥ १३ ॥ ऋजु प्रगुणं वर्तमानपर्यायलक्षणं मूत्रयति निरूपयतीति ऋजुमूत्रस्य प्रधानं विषयः स्याद्भवेत् । कः पर्यायः वर्त- मानयिवर्तः । अतीतस्य विनयत्वेन भविष्यतश्चासिद्धत्वेन व्यवहारानुपयोगान् । व्यवहाराविमंत्राठी नय इति वच- नात् । ननु चित्रज्ञानमेकमनेकाकारं व्यवहारोपयोगि स्यादिति चेदवाह-विवेत्यादि । चित्रा नीलपीतादिनानारूपा संविद ज्ञानं तस्याः । चेतनाणुममूहत्वात् चेतना ज्ञानं तस्याणवः अंशाः अविमागप्रतिच्छेदास्तेषां समूहः समुदायाः तत्त्वान्न चित्रसंविदृनुसूत्रनयम्य विषयः । न खलु समुदाय. प्रति- नियतव्यवहारोपयोगीति । नन्वेव तत्र भेदः किमिति नोपलश्यते इति चेदाह- भेदानुपलक्षणमिनि । सदृशी परी परोलापविमलंभादित्यध्याहारः। ततो भेदस्य नानात्वस्यानु- पलक्षणमदान सहशापरापरोसत्या विप्रलयबुदिः स्यादिति ध्याम्यायन । अयमः यथा अयोगोलकादौ पर्याय भेदो विधमानोऽपि विश्लमबुदिना न निधीयते तथा चित्र- ·लपीपलयम्. संविधपि तदंशभेदो घसम्मपि नोपलक्ष्यत इति । अथवा स्थात्वचिद्रव्याविनाभाविपर्याय ऋजुमूत्रम्य प्रधान । सर्वथा दन्यनिरपेक्षस्य पर्यायस्यावस्तुत्वात् । निरन्वयस्य क्षणिकांत भनमूत्रामास इति व्याख्येयं ॥ अधुना शब्दसमभिरुदेत्यंभूतापीमपि नयानिरूपयति-- कालकारकलिंगानां भेदाप्उब्दार्थभेदकृत् ॥ माभिरूढस्तु पर्यायरित्यंभूतः क्रियाश्रयः ॥ १॥ राम्दो नाम नयः स्यात् । किंविशिष्टः अर्थमेदकृत् अर्थस्य प्रमेयस्य भेद भानात्यं करोत्यभिप्रतीत्यर्थभेदकृत् । फस्मानेदाद्विशेषात् । केषां कालकारकलिंगाना कालब्ध कारकं च लिंग च कालकारकलिंगानि तेषामुपलक्षण- मेतत् तेन मल्यासाधनोपमहादपीत्यर्थः । तत्र कालमेदा. पायदभूपति मविप्यति जीवः । न खलु सत्तामेदं विनाः भूदादिप्रयोगो युक्तोऽअप्रसंगात् । कारकभेदात्पश्यति देव- दसः, दृश्यते देवदन देवदर्स गोपयति, देवदन दीयते देवदसाय, देवदवाभते, देवदते पौरुषमिति । म हि स्वातंत्र्यादिधर्मभेदाभेदे कादिकारकप्रयोगो युक्तः अतिप्रसंगात् । एवं लिंगभेदात् दारा. फलत्रं भार्येति पुंस्त्यादिधर्ममेदेऽपि तत्प्रयोगे सर्वत तनियमाभावप्रसंगात्। सल्याभेदात् जलमापः आम्रवनं चैत्रमैत्रौ कुलमिति ।

·६४ भट्टाकलंकप्रणीतं एकत्यादिधर्मभेदादेव तद्वचनं भेदोपपत्तेरन्यथाऽतिप्रसंगादेव । साधनभेदान् देवदत्त. पचनि, वं पचसि, अहं पचा- मीति । न खलु अन्यार्थत्वाद्यमाचे प्रथमपुरुषादिप्रयोगों दृष्टोऽतिप्रमंगादेव । उपग्रहभेटाढप्यर्थभेदो यथा तिष्ठति वितिष्ठते अवनिष्ठते इति व्यवायुपमर्गाणामितरेतरभेदादर्थ- भेदंकल्यादन्यथा प्रतिष्ठते इत्यादापि तदर्थप्रसंगात् । अतः कारिकोचराधं व्याख्यायत । तु पुनरमिकहो नाम नयः । पर्यायैः पर्यायशब्द.। अर्थमंदछन् यथा इंदनादिद्रः शक- नात् शक्रः पूर्दारणात्पुरंदर. इति । न हींदनादिधर्मम दामावे इंद्रादिशब्द प्रयोक्तुं शक्यः । अन्यथाऽतिप्रम- गात् । अमि स्वार्थाभिमुम्न्येन रूद. प्रसिद्धोऽभिरुतः इति निरुक्त । पुनरित्यंभूतो नाम नयः । क्रियाश्रयो विव. क्षितक्रियाप्रधान, सन्नर्थभेदकृत् । यथा यदैवेदति तदेवेंद्रः नाभिपेचको न पूजक इति । अन्यथाऽपि तद्भाये किया। शब्दप्रयोगनियमो न म्यात् । तता :धमेदामायेऽपि काला. दिभेदोऽविरुद्ध पनि वैयाकरणकान गब्दनयाद्यामामः स्यात नवं लोकममयविरोध इति चद्विरुभ्यता तत्वमीमांसा. यानदिच्छानुत्यमायान् । न हि भेषजमातुरेच्छानुपति । कथं महि तद्विगेय यंग इनि चेत्स्यारकारयलादिति चूमः । सर्वत्र प्रतिपक्षकांचाल झणम्य तदर्थस्य संमयात् । नेग- मादयो हि नयाययो व्यायंकाः। ऋजुमूत्रादयश्चत्वारः ·. सपीयरयम्. पर्यापार्यकाः। ते च परम्परापेक्षा एव व्यवहाराय चेष्टिते न सनिरपेक्षः। अतो व्यवहागेपलब्धी च कुतस्त्यो विरोध इति । नगमसंमहत्र्यवहार मूताश्चत्वारोऽर्थनयाः । शब्द- समभिरुढत्यंभूनामयः गन्दनयाः शब्दाश्रयेण प्राः ॥ ननु शब्दार्ययोः संकेतमहणाभावात्कथं शब्दमेदादर्थभेदः स्पात् । प्रत्यक्षेण ताहणेऽपि व्यवहारानुपयोगात् । गृही. नमकनयोस्तदेव नष्टत्वात् । स्मृतेश्च तदविषयत्वात्योरती सरवादिति सीगतविपतिपति निराकुर्वनाद- अक्षबुद्धिरतीतार्थ वेत्ति चेन्न कुतः स्मृतिः ॥ प्रतिभासभिदेकार्थे दूरासन्नाक्षघुद्धिवत् ॥१५॥ अक्षैनिता मुदिर्शानं अतीनाथ स्वकारणमूर्त शब्द पाध्यं च । चेदि । येति जानाति सौगतमते हि विषयस्य शानकारणत्वात् । कारणं च कार्यक्षणापूर्वक्षणयति इत्युच्यते। तदा पुनः कारणास्रम्मृतिरप्यतीतार्थ न वेति, अपितु वेत्ये. येत्यर्थः । मन्येवं स्मृतेः कार्य प्रामाण्यं गृहीतमाहित्यादित्या. मंयाह-प्रतीत्यादि। एकोऽभिसोऽतीतत्वाविशेषात्माधार- णोऽर्थो विषयः शब्दार्थलक्षणस्तस्मिन्मपि स्मृतिः प्रमाणमिति शेपः । कुतः भविमारामिदा मतिभासस्यातीताकारपरामर्शस्य भिनेदस्तया । प्रत्यक्षेण हीदमिति यदनुसूयते तदेव कालांतरे पुनस्तदित्यतीताकारतया स्मृत्या विषयीक्रियते इति । अस्मि- ·भट्टाकलंकपणीतं नथे दृष्टांतमाह- दूरेत्यादि । दूग्श्चासावासन्नश्च दूरासन्नम्त- स्मिन्नर्थे पादपादौ । असवुद्धिवत् यथा प्रत्यक्षज्ञानानां सथा- स्पष्टप्रतिभासभेदात् प्रामाण्यं तथा स्मृतेरपीत्यर्थः ।। ननु शब्दार्थयोः संबंधामावालथं शब्दम्य प्रामाण्यं यत.. स्तद्विषये शब्दादयो नयाः सम्यंच इति तद्विप्रतिपतिनि- राकरणार्थमाह- अक्षशब्दार्थविज्ञानमविसंवादतः समं । अस्पष्टं शब्दविज्ञान प्रमाणमनुमानवत् १६ समं समान प्रमाणं मवति । किं अक्षशब्दार्थविज्ञानं । अक्षभिंद्रियं । शब्दो वर्णपदवाक्यात्मको ध्वनिः । ताभ्यां जीनतमर्थस्य सामान्यविशेषात्मकवस्तुनो विशिष्टं संशयादि- विकलं ज्ञानमयोधनं । कुन. अविमंबादतः अर्थक्रियायाम- व्यभिचारात् । यथाऽनजनितमर्थज्ञानमविसंवादात्ममाणं तथा शब्दजनितमपीत्यर्थः । न सनामवचनजनितज्ञानम्यार्थक्रिया- विसंवादादेवं आमवचनजनितज्ञानम्याप्रामाण्यं शक्यमक्षाज्ञाने यपि कचिद्विसंवादान् । सर्ववानामाण्यमकाममंगात् । नन्वक्ष- भानं प्रमाणं मष्टत्वान् न शाब्दमम्पष्टत्यादित्याश्याह- अगष्टमिनि । अम्पाटमविशदमपि गदानिनं भानं प्रमा. ममम्युगिंतव्यमयिर्मवादादय । न हि साप्यमपाप्य या मामाध्येतानिधनं तयोः संवादतरनिरंधनत्वात् । किय ·कायमपण. ধান গখানুপমং বিঘিাষাল গান না গাথি মামনুসংবিধা: CfA 1 मनु भदाणामोदायियुगममा. যে মালামাখা যায়। নিলয-~- पालरादिलक्षणं न्यक्षेणान्यायं परीक्षितं । द्रव्यपर्यायगामान्यविशेषात्मानिष्टिनम् ॥१७॥ क्ष्यमापना। २. पानगदिमणं फार भारिपा पापनिगमध्यागाधनीपमहादाना में पागदपः तेरा लक्ष. णमगाधारण पम्प। विपक्ष परीकिन बिमारित प्यामिममममदाप. गिनि । कर्य व्यक्षण वितरण । बभापत्र नयाधमहामाप्यादौ । विशिए द्रव्यागादि । दप्ये पूर्णपरपरिणामव्यापफमवनागरामान्य पर्यायाः एक- ग्मिन् द्रव्ये कममाविनः परिणामाः । सामान्य सहरा. परिणामलभर्ण नियहसामान्य । विशेषोऽधीतरगती व्यति- रेकः । द्रव्ये व पर्यायाध सामान्य प विशेष न्य- पर्यायगामान्यविदापाः । मे आरमा म्यभायो यस्यासी सधीमः । स चामावध सम्मिसिठिनं नियते तदात्म- फमिनि यावन् । पवविधयेय अर्थकिया गयासिरपेक्षकाते महिमाम । न हि व द्रव्यं पर्यायरहिन, पर्यायो ·, उपग्रह प्रादिरुपसर्गः ६८ भट्टाकलंकप्रणीत या द्रव्यन्यातीक्तिः, सामान्य विशेपशून्यं, विशेषो वा सामा- न्यशून्यः प्रमाणपदवीमधिगेहति तथा प्रतीतेः । यतः काला- दिकमेकांनरूपं म्यात् । तत्र कालबिधा अतीतानागत- वर्तमानभेदात् । क्रियानिर्वतक कारकं । तच्च पोटा । फर्तृकर्मकरणसंप्रदानापादानाधिकरणमेदात् । शब्दप्रतिनिमि- तमर्थधर्मो लिंग तञ्च त्रिधा श्रीपुंन्नपुंसकभेदात् । त्रिया संख्या एकल्पद्वित्वबहुत्यमेदात् । साधनं क्रियाश्रयः तदपि विधा अन्ययुष्मदस्मदर्थभेदात् । अनेकवेति ॥ नन्येकातेऽपि कथमेकस्य पदकारक्योधनकत्व घटत इत्या- शंक्याह- एकस्यानेकसामग्रीसन्निपातात्प्रतिक्षणं ॥ पट्कारकी प्रकल्प्येत तथा कालादिभेदतः॥१८॥ प्रकल्पेत घटेत । का पदकारको पण्णां कारकाणों समाहारः पट्कारकी। कस्य एकस्यापि जीवादिवस्तुनः । अपिशब्दस्याध्याहारात् । कथं प्रतिक्षणं क्षणः क्षणं क्षणं प्रति प्रतिक्षणं । कस्मात् अनेकसामग्रीसन्नि- पातान् अनेका यहिरंगांतरंगा सामग्री कारणकलापः तस्याः सनिधिस्तस्मात् । तथाहि यदैव चक्रादिसनि- ... कर्ता देवदत्तम्नदेव स्वप्रेक्षकजनसनिधानात् स समय:

·मुतः भेदतः पायखयम्. एप स्यने ति पर्म । मयोजनापेक्षया देवदपेन कार- पनीमि पारणे । दीपमानल्यापेक्षया देवदपाय ददातीति संप्रदान । अपायापेक्षया देवदापनीति अपादान । तसम्म- दन्यापेक्षया देपद मुंडलमिरयधिकरणमिति अविरोधात् सपा पनीन। मरि मनीयमाने शिरोपो नाम । सथा युगपदिय पालादिभेदत कालंदशाकागमा भेदः कमस्त- मापि पदकारी मकापत । तथाहि अकरोदेवदयः करोति. परिष्यतीनि प्रतीनियलायानत्वात् । अयया तथा एकस्म पदकारकोमकल्पनयत्यालापपि प्रकल्प्येत । कचिदर्यम्य भेदात् । मर्वयाऽभिसे सफलफालकारकादिभे- दानुपपतेः। ततः म्याहाद एय शुतज्ञानविकरुयात् । सर्वेऽपि नगमादयः मुनया हटेष्टाविरोधात् । अन्यत्र दुर्न- याम्सद्विगेधादिति सूना महाफलंकदेव दाभदेत्यादि । ननु नगमादयः मिनाते नयाः प्रतिपादिताः। अल पुनः संप्र. हाटय इति कथमपमिद्धांतो न म्यादिति पेन अभि. मायभेदात् । सर्वतम्तोकविषयो हीत्थंभूतस्तस्य क्रियाभेदा- देवार्यभेदकत्वात् । ततो यहुविषयः समभिरुदस्य पर्याय- दाब्दभेदान् भेदकस्यात् । ततो बहुतरविषयः शब्दः सस्य फालादिभेदागदफत्वात् । सतः पुनः ऋजुसूखो पहुतम- विषयः शब्दगोचरेतरविवक्षितपर्यायविषयत्वात् । सतोऽप्य- पिकविषयो व्यवहारः पायविशिष्टद्रव्यमहणान् । तती ·- महाकलंकमणीतं प्रचुराविषयः संग्रहः सकलद्रव्यपर्यायव्यापी सर्वमहात् । ततः पुनरभ्यधिकविषयो नैगमः सत्त्यासत्वयोर्गुणमुस्यबार ग्रहणात् । ततो विषयापेक्षया नगमादीनां पूर्वनिपातः सिद्धाते युक्तः। अन्न पुनायगावे समस्तनास्तिकरि- प्रतिपत्तिनिराकरणाय सकलपदार्थास्तित्वसूचनस्य संग्रहनयन्य पूर्वनिपाते विरोधाभावात् । ननु नयम्य विकल्पात्मकत्वान्न तत्त्वाधिगमसाधनन्द स्मृत्यादिवदिनि सौगतादिप्रत्यवस्था प्रत्याचक्षाणः प्रकरणा- संहारमाह- व्याप्ति साध्येन हेतोः स्फुटयति न विना चिंतयैकत्रदृष्टिः । साकल्येनैप तर्कोऽनधि- गतविपयस्तस्कृतार्थकदेशे ॥ प्रामाण्ये चानुमायाः स्मरणमधिगतार्थादिसंवादि सर्व । संज्ञानं च प्रमाणं समधिगतिरतः सप्तधाख्यनयाँधैः ॥ १९ ॥ नमुटयनि न प्रकाशयति । का एकत्राधिः .एक स्मिन्महानमादौ साध्यमाधनयोदृष्टिदशनं प्रत्यक्षामित्यर्पः का व्यानि अविनाभायं । कम्य हेतोः सायनस्य धूमादेः केन मह माध्यनाम्यादिना मह । केन माकल्यन मर ·सपीयम्पयम. साना देशकालांतरितसाध्यसाधनन्यसीना भावः साफल्यं तेन । फर्ष नितया विना उप्रमाणाभावे इत्यर्थः । न दिष्टांतर्मिणि साध्यसाधनसंबंधदर्शनं साकल्येन व्याप्ति. मतिपण समर्पमनुमानानर्थक्यप्रसगात् । तद्रष्टुरभिजलाप- थ। सहि किं प्रमाणं तो स्फुटयतीति चेदुच्यते । एप सर्कः यः माकल्येन साध्यसाधनयोाप्ति स्फुटयति शान, स एव च सकलानुमानिकपसिद्धस्तर्क इत्युच्यते । ननु गृहीत. माहित्वादस्यामामाण्यमित्याशंक्याह-- अनधिगतविषयः । अन- विगतः प्रमाणांतरेणानिधितः विषयोऽविनाभावो यस्यासी तपोकः । किंविशिष्टः संज्ञानं सम्यशानं अर्थप्रमाणं भवतीति । सथा स्मरणं स्मृतिय प्रमाणं । किविशिष्टं अधिगतार्थाविमेवादि अधिगतः प्रत्यक्षेणानुभूतोऽर्थो विषय- स्तवाविसंवादि विसंवादरहितमिति । एतच संज्ञानमिति । फस्मिन् मति प्रामाण्ये प्रमाणत्वे सति । फस्या अनुमायाः अनुमानस्य । क ततार्थकदेशे तेन तर्केण कृतो निश्चितः अर्थोऽविनामावस्तस्यैकदेशः साध्यं तवानुमानप्रामाण्यस्य स्मृति. तर्कप्रामाण्याविनाभाविवादित्यर्थः । अथया संशानं च प्रत्यभिज्ञानं च प्रमाणमविसंवादाविशेषात् । न केवलमेतत्परो- क्षमेय विकल्पात्मक प्रमाणमपि तु सर्व प्रत्यक्षमपि विकल्पात्मक प्रमाणे तस्यैव व्यवहारोपयोगित्वात् । निर्विकल्पकस्य करि- दप्यनुपयोगान् । अतः कारणासादिवत् विकल्पात्मकरे ·- ७२ भट्टाकलंकप्रणीतं नयोथैः समधिगतिः सम्यगधिगमो जीवादितत्त्वनिर्णयो भवति। किंमूतैः सप्तघाख्यैः सप्तधा नैगमादिसप्तप्रकारा आख्या नान येषां तैरिति । प्रमाणनयैरधिगम इति वचनात् । प्रमाणा रिगृहीतार्थविषयत्वान्नयानां निर्विषयत्वमिति चेन्न, द्रव्यपर्या- यात्मनो वस्तुनः प्रमाणेन परिगृहीतत्वात् । नयानां च तदे- फदेशे द्रव्ये पर्याये वा प्रतिपक्षाविनाभाविनि प्रवृचे । सर- लादेशः प्रमाणाधीनो विकलादेशो नयाधीन इति प्रवचनात् ।। ननु सौगतादिमतेऽपि तत्त्वस्य समधिगतिरम्तीत्याशंका यामाह-- सर्वज्ञाय निरस्तबाधकधिये स्याहादिने ते नम- । स्तात्प्रत्यक्षमलक्षयन् स्वमत- मभ्यस्याप्यनेकांतभाक् ॥ तत्त्वं शक्य. परीक्षणं सकलबिन्नकांतवादी ततः। प्रेक्षा- वानकलंक याति शरणं त्यामेव वीरं जिनम् ॥ २०॥ न स्यात् सकलविन् विशालगोचगशेपद्व्यपर्याययेदी : ३१ । कः पकनियादी एकानं कवलं दन्त्यमेव पर्याय ए. वाटलं पनि प्रतिपादयनीत्यवंशील एकांतवादी सुगतादिः. किं कुर्वन् अक्षयन् अत्रानन् । कितावं जीयादिवः ·लघीयस्यम्. वरूपं । किविशिष्टं अनेकांतभाक् अनेकांन द्रव्यपर्यायात्मतां भजत्यात्मसाकरोतीत्यनेकातभार । पुनः कथभूतं शक्यपरी- हणमपि शक्यं परीक्षण संशयादिव्यवच्छेदेन विवेचन यम्य तथोक्तं लौकिकगोचरमपीत्यर्थः । कय प्रत्यक्षं स्पष्ट यथा भवति तथा। कि कृत्वाऽभ्यम्य भावयित्वा । किं स्वमतं सर्वथैकांतदर्शनं निरन्ययविनाशादिभावनावहितचेतसोऽनेकांत- तत्त्वमधिगंतुमनलमिनि कथं सर्ववेदित्यं नेपामित्यर्थः । ततः कारणान् भो अकलंक ज्ञानावरणादिकलंकरहित नमस्करवाणि । फस्मै ते तुभ्यं । कथंभूताय सर्वज्ञाय सर्व लोकालोक- यस्तुजातं जानातीति सर्वज्ञस्तस्मै । पुनः किंविशिष्टाय निरस्तबाधकधिये रस्तमनेकांततत्त्वभावनाबलाद्विश्लेषितं याधकं दोपावरणद्वयं यस्याः सा निरस्तबाधका तादृशी धीर्यस्य तथोत्तस्तस्मै । भूयः किंभूताय स्याद्वादिने स्यात्क- थचित्सदाचनेकांतात्मर्फ तत्त्वं वदतीत्येवंशीलस्तस्मै । न फेवलमहमेव ते नमस्करोमि किंतु प्रेक्षावान् परीक्षकः संदीऽपि त्वामेव शरणं याति प्रतिपद्यते। नित्यप्रवृत्त- वर्तमानविवक्षया एवं वचनान् । किनामानं वारं पश्चिम- तीर्थकर वर्धमान । पुनरपि कथम्भूतं जिनं पहुविधविपम- भवगहनभ्रमणकारणं दुप्कृतं जयतीति जिन त । तती- धकृतोपकारत्वान् गायकाराणामिनि ।। भट्टाकलंकशिशिरांमुगपीभित.

·असमर्थ इति पानं विधानोत्पत्तिमर्थतः । अन्यथा न विवादः स्यान्टालादिपटादिवत सिमाजानीयात् । मान । अर्थ अपमर्थ नि। पुनर्न रिमा । को उपद अहमम्मामममित मान्न । कम्मान् अर्थती पटादे महागात । इदं च प्रमेयं प्रति मिरमेर । अन्यथा यांमालति मानं विधान र वादिनिवादिनारियादी ज्ञानमांदुत्पन्न नेनि विवनिपतिः किंवत् कुलालादिषटादिवत् यथा कुलालादः सकामाया देर्जन्मनि प्रतीनिमिदं सम्यापि न विशदोलि. तथानि ज्ञानजन्मन्यपि विवादो मा मृत् । अम्ति चायं विवादः । स्थाद्वादिनां ज्ञानजन्मनीति ॥ अयानुमानातदुत्पचिमितिः म्यादित्याश्याह- अन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थश्चत्कारणं विदः । संशयादिविदुत्पादः कौतस्कुत इतीक्ष्यतां । चेद्यदि कारणं कथ्यते । कः अर्थो विषयः । कस्याः विदो ज्ञानस्य । काभ्यां अन्वयत्र्यतिरेकाम्यां । सति भवनम- न्वयः । असत्यभवन हि व्यतिरेकः ताभ्यां । तथाहि ज्ञानमर्य- कारणकं तदन्वयव्यतिरेकानुविधानादिति । तदा कोतस्कुतः स्यात् कुतस्कुन आगतः कौतस्कुतः । कः संशयादिविदुत्पादः ·लपीयस्वयम्. ७७ संशयविपर्यासज्ञानोलचिरित्येवर्माक्ष्यतां तद्वादिभिः स्वमनसि पर्यालोच्यतां अर्थाभावेऽपि सायायुत्पत्तेः । न हि स्थाणुपु- रुषात्मकः केसोंडुकस्वभावो वाऽर्थस्तज्ज्ञानोत्पत्ती व्याप्रियते । ततो भागासिद्धमा-वयव्यतिरेकानुविधानं ज्ञानस्येति ।। अथाज्ञानमपि सन्निकर्षः प्रमाणमित्याशंका निराकुर्वनाह- सन्निधेरिद्रियार्थानामन्वयव्यतिरेकयोः ॥ कार्यकारणयोश्चापि बुद्धिरध्यवसायिनी ॥५॥ अध्यवसायिनी निश्चायिका । का बुद्धिज्ञानमेव । फस्य सनिधेरपि मलिकपस्यापि न फेवलमर्थस्येत्यपिशब्दार्थः । केषां इंद्रियार्थानां इंद्रियाणि चक्षुरादीनि अर्थाश्य रूपादयस्तेषां न घे.वलं संनिरपि तु अन्वयव्यतिरेक्योध सालापरय भावाभावयोध। तथा कार्यकारणयोध । कार्य सलिकर्षः कारणमिंद्रियादिः तयोग्य बुदिरेवाध्यवसायिनी । मतः सेव प्रमाणं न सनिकादि तस्य प्रमेयत्वान् ।। अथालोकम्य ज्ञानकारणत्वं निगमित्याह- तमो निरोधि वीक्षते तमसा नावृतं परं ॥ कुड्यादिक न कुड्यादितिरोहितमिरेक्षकाः ६ दीक्षते विशेषेश नीलादिम्पतया पश्यनिRT प्रक्षुमतो जनाः । तमोऽशकारं पुलपर्याय । दिदिति ·द्रव्यम्य वेशद्यमम्ति तेनावृतमयनावृतान्यो मट्टाकलंकप्रणीतं निरोधि प्रमेयांनरनिरोधायकं । पुनर्न वीक्षेने । किं पर घटादिकं । कथंमृनं वृतमाच्छादिनं । केन तममा । ततः कथमालोको ज्ञानकारणं तदभावेऽपि तदुत्पचेरिति । अन्मि- नथे दृष्टांतमाह- इव यथा कुड्यादिकमीशंने ईक्षकाः । कुट्यादितिरोहितं पुनर्घटादिकं नक्षते । तथा तमो वाईत तदावृतं तु परं नेअंते इति । ननु तमोवदालोकास्तर घटादिकं मैक्षिपति वत्म्यादेव यदि प्रकागम्यावैशछ । यस्य स्फटिकामकाद्यावृतदन् । अन आलोकवतढावृतमपि पश्यति तम्य वैयद्यान । तम पुन पश्यति नदावृतं न पश्यति तम्यावैशधमिति ! तन्न जानकग्णमालोकः प्रमेयत्वात् अर्थव दिति सिद्धमंतरंगकारणं ज्ञानावरणवीयांनगयक्षयोपशमः । बहिरंग पुनरिद्रियानिद्रियरूपमिनि ॥ नन्वादनुत्पन्नन् जानम्य मार्थप्रमागममंग म्यादवि. विशेषादित्यागस्याह- मलविद्यमाणिव्यक्तियथाऽनेकपकाग्नः ॥ कर्मविद्यात्मविज्ञप्तिस्तथानेकप्रकारनः ॥ ७ ॥ • यथा म्यात् । का मलविद्धमणिश्यनि मर फालि. मरम्पादिमि. विद्ध. म चामी मशिध पारागादिः तस्य व्यनिम्नेन प्रादुर्भावः । कथं अनेसारतः अनेक महतः --

·लपीयस्त्रयम्.
प्रकारा विसदाविशददूरादूरप्रकाश्यप्रकाशनविशेषास्तानाश्रित्य ।
तथा स्यात् । का कर्मविद्धात्मविज्ञप्तिः फर्माणि ज्ञाना.
वरणादीनि तैराविद्धः संबद्धः स चामावात्मा च तस्य
विज्ञप्तिरयोंपलब्धि । कथं अनेकप्रकारतः अनेके नाना-
रूपाः प्रत्यक्षेतरामनार्थप्रतिभासनविशेषा इद्रियानिद्रिया-
तीदियशक्तिविशेषाः क्षयोपशमविशेषाश्च तानाश्रित्येत्यर्थः ।
सदावरणनिरवशेषनिरासे तु सकलार्थविज्ञप्तिरात्मन उपपद्यत
एव ज्ञानस्वभावत्वात् तस्येति ॥
ननु यस्मादांजायते यदाकारमनुकरोति यत्र व्यवसाय
जनयति ज्ञानं तत्रैव तम्य प्रामाण्यं न सर्वत्रति
सौगताशंका प्रतिक्षिपति-
न तज्जन्म न ताद्रूप्यं न तद्यवासितिः सह ।।
प्रत्येकं वा भजंतीह प्रामाण्यं प्रति हेतुतां ८
इह ज्ञाने । प्रामाण्यं प्रति प्रमाणत्वमुद्दिश्य । हेसुता
निमिचमावं न भति। किं न इत्याह तन्नम्म
तस्मादर्थाजन्म उत्पत्तिः तस्य फरणमामेण व्यभिचाराद ।
न च ताप्यं तस्यार्थस्य रूपमिय रूपमाकारो यस्य
तत्तद्रूपं तस्य भावस्ताद्रूप्यं तस्य समानार्थसमनंतरज्ञानेन
व्यभिचारात् । नापि तयवमितिः तत्रार्थ व्यवमिनि.
वसायो निधयः तस्य द्विनंद्रादिव्यवगायन व्यभिना-
-
--

·- ८० भट्टाकलंकपणीत रात् । कथं प्रत्येक एकमेकं प्रनि नियतमेकैकमित्यर्थः सह मिलित्वा वा तानि प्रामाण्यहेतुतां न भजति तात्र- तयम्यापि शुक्ले गंग्वे पीताकारज्ञानजनकेन समनंतरप्रत्य- येन व्यभिचारात् ॥ ततः म्बकारणकलापादुपजायमानं प्रकाशरूपं ज्ञानं स्वर एवार्थप्राहकमित्याह- स्वहेतुजनितोऽप्यर्थः परिच्छेद्यः स्वतो यथा । तथा ज्ञानं स्वहेतूत्थं परिच्छेदात्मकं स्वतः यथा म्यान् । कः अर्थः घटादि । किविशिष्ट स्यात् परिच्छेद्यो जय । कथ म्वन म्यभावादेव नशा- नादुत्पत्यादेः । किंभूनोऽपि म्बहेनुजनितोऽपि म्यम्य हेतु मंदादिमाममी तेन जनिती निष्पादितोऽपि । तथा ज्ञा परिच्छेदारमकमर्थमरणात्मक म्यान । कृत ঘণা नायीदुसन्याद । किविशिष्टमपि म्यहनन्यमपि । म्यम्य हेत- रंतरंग आयाणक्षयोपशमलक्षण । यहिरग पुनर्गिद्रिया निद्रियरूपम्नम्मादल्या उपनियम नरपान, नाहदामी स्य । अधमरणम्यमाय दिनान कनषिनिहाकिम निदेव जानानि । निविगविगी न सम्पषि- पवित्र मानानाति॥ भय भानं ममामामादरियभुमेया विदयनि-- ·। लपीयस्त्रयम्. ८१ व्यवसायात्मकं ज्ञानमात्मार्थग्राहकं मतं ॥ प्रहणं निर्णयस्तेन मुख्य प्रामाण्यमश्नुते ॥१०॥ मतमिष्टं ज्ञातं च । किं ज्ञान । किस्वरूप व्यवसा. यात्मकं विशेषस्य जात्याचाफारस्यावसायो निश्चयः स एव वात्मा स्वरुपं यस्य तत्तथोक्त। अनेन प्रत्यक्ष कल्प- नापोटमित्येतनिरसं । पुनः किंविशिष्टं आत्मार्थमाहर्फ आत्मा स्वरूपमर्थो पायो घटादिम्ती गृह्णाति निर्णयतीत्या- स्मार्थमाहकं । अनेन ज्ञानमर्थग्राहकमेव न स्वरूपमाहर्फ, स्वमाहफमेव नार्थमाहफमित्येकांतद्वयं निराकृतं । तेन कार- नाचते भनीत । किं महणं ज्ञानं फर्तृ। किरूपं निर्णयः स्वार्थव्यवसायस्तद्रूपमित्यर्थः । किं कर्मतापलं प्रामा. ण्यं प्रमाणमाव । किंविशिष्ट मुख्यमनुपचरितं ज्ञानकरण- स्वादुपचारेणैवेंद्रियलिंगादेः ममाणत्वात् । ततः सूक्तं ज्ञानं प्रमाणमात्मादेरिति । इदानी सत्संख्यामाह- तत्प्रत्यक्ष परोक्षं च विधैवानान्यसविदा । अंतर्भावान युज्यंते नियमाः परकल्पिताः॥११॥ यत्सम्यग्ज्ञानात्मकं प्रमाणं तत् द्विथैव द्विप्रकारमेव । सावेव प्रकारावाह- प्रत्यक्षं परोक्षं चेति । नन्वनुमानादि.

·८० भट्टाकलंकप्रणीतं रात् । कयं प्रत्येकं एकमेकं प्रति नियतमेककमित्यर्थः । सह मिलित्वा वा तानि प्रामाण्यहेतुतां न मजति रात्रि- तयायापि शुक्ले शंखे पाताकारज्ञानजनकेन समनंतरप्रत्य- येन व्यभिचारात् ।। ततः स्वकारणकलापादुपजायमानं प्रकाशरूपं ज्ञानं स्वर एवार्थग्राहकमित्याह- स्वहेतुजनितोऽप्यर्थः परिच्छेद्यः स्वतो यथा । तथा ज्ञानं स्वहेतूत्थं परिच्छेदात्मकं स्वतः ९ यथा स्यात् । कः अर्थः घटादिः। किविशिष्टः स्यात् परिच्छेद्यो ज्ञेय. । कथं म्यतः स्वभावादेव न ज्ञा. नादुत्पत्यादेः । किंभृतोऽपि स्वहेतुजनितोऽपि स्वस्य हेतु- मृदादिसामग्री नेन जनितो निष्पादितोऽपि । तथा ज्ञानं परिच्छेदात्मकमर्थग्रहणात्मकं म्यान् । कुतः स्वभावादेव नार्थादुत्पत्यादेः। किंविशिष्टमपि स्यहेतूत्यमपि । स्वस्य हेतु. रंतरंगः आवरणक्षयोपशमलक्षण । यहिरंगः पुनरािंद्रिया- निद्रियरूपम्नम्मादुत्था उत्पत्तियम्य नत्तथोक्तं ताहरामपी- त्यर्थः । अर्थग्रहणम्वभाव हि ज्ञानं केनचित्मनिपाक्ति किंचिदेव जानानि । अनिबंधविगविशेपे न तदेय स्वपि पयविहार जानातीनि । अप ज्ञान प्रमाणमान्मादग्न्यिमुमैयाथ विगदयनि-

·No text on this page.

·८२ भट्टाकलंकपणीतं प्रमाणमेदसंध्याऽपि संभाव्यत इत्याह-अयादि । न युन न ममवंति । के नियमा द्वियादिसंख्या विज्ञाः । विशिष्टाः परपरिकल्पिताः परः मोगवादिभिः इन्द्रि रचिताः । कुतो न युध्यंत अंनभांकान संग्रहात् । कार अन्यसंविदा अनुमानादिनानाना । क अत्रय प्रत्यारो संग्रह एव । नत्र प्रत्यक्षमिद्रियानींद्रियातींद्रियमेदात् त्रिया म्पर्शादींद्रियव्यापाग्प्रभवमिंद्रियान्यन । केवलमनोव्यात मवनिद्रियप्रत्यक्ष । नदेनयमाप मात्र्यवहारिक देश वैशद्यात् । अतींद्रियं पुनः मुम्यप्रत्यक्ष अवधिमन पर- केवलज्ञानमैदान त्रिया। तत्र भूनद्रव्यानंबनमवधिज्ञानं देश: वधिपरमावधिमांवधिभेदात् त्रिविध । देशावधिर्मवप्रत्यय एव । निर्यअनुष्याणा गुणप्रन्ययः । मनुष्यभ्य चग्मगर्गरम्य मयनम्य गुणप्रन्ययावेव । अड मतिविपुलमतिभेदान्मन पर्ययो द्विधा । प्रगुणनिवौनतमनोवा छायगनसूक्ष्मद्रव्यानंयन कजुमनिमन पर्यय । प्रगुणाप्रमुग निनितमनावाभायगनश्मेनगावलवना विपुलमनिमनः५. यः । त्रिकालगनाननपर्यायपगिणनवाजीवद्रव्याणा युगर स्माक्षाकरण कंवलज्ञान अमितावरणीयांतगयनिग्वंगावि. पिभित । नद्वाननि कथिविशेषः मुनिधि तामभवहायकसमागत्यात् मुमादिवत् । न मलु तम्य प्रत्यक्ष बायकमहत्तः । ततो निवर्तमान सापकमिनि चेदयुक्त नत्र देवनारका 4

·No text on this page.

·८४ मट्टाकलंकप्रणीतं स्याद्वादः । नयनं वस्तुनो विवक्षितधर्मप्रापणं नयः । स्याद्वा- दश्च नयश्च स्याद्वादनयो। इत्थं संज्ञे व्यपदेशौ संजाते ययोस्ती तथोक्तौ। तो लक्षणतो निर्दिशति-स्याद्वाद उच्यते । कः सकलादेशः सकलस्यानेकधर्मणो वस्तुन आदेशः कथनं । यथा जीवपुद्गलधर्माधर्माकाशकालाः पडाः। तत्र ज्ञानदर्श- नमुखवीरसाधारणैर्धर्मः सर्वत्र प्रमेयत्वागुरुलघुत्वमित्वगु- णित्वादिभिः साधारणैर्तत्वसूक्ष्मत्वासंख्यातप्रदेशत्यादिभिश्न साधारणासाधारणैरनेकांतात्मको जीवः, पुद्गलः पुनः स्पर्शरस- गंधवगैरसाधारणैः सत्त्वादिभिः साधारणैरचेतनत्वमूतत्यादिभिः साधारणासाधारणेधानेकांतात्मकः । धर्मश्च गतिहेतुत्वेनासाधा- रणेन सत्त्वादिभिः साधारणैरचेतनत्वादिभिरुभयरप्यनेकांता- स्मकः । स्थितिहेतुत्वेनासाधारणेन सत्त्वादिभिः साधारणैरमूर्त- स्वादिभिश्च साधारणासाधारणैरधर्मोऽनेकांतात्मकः । अवगा हनेनासाधारणेन सत्त्वादिभिः साधारणैरमूर्तत्यादिभियैरप्या. फाशमनेकांतात्मक । वर्तनयाऽसाधारण्या सत्वादिभिः साधा. रणैरमूर्तत्वादिभिः साधारणासाधारणैश्च फालोऽनेकांतात्मकः । उत्पादत्र्ययभोव्ययुक्तं सदिति वा प्रतिपादनं । पुनर्नयो भयति । फा विफलसंकथा। विकलस्य विवक्षित कधर्मस्य सम्यक्प्रतिपक्षापेक्षया फया प्रतिपादनं, यथा जीवो ज्ञात द्रव्य इत्यादि । ननु शातुरभिप्रायो नय इत्युकं भाव इदानी पुनर्वसनारमको नयः किमित्युच्चो इति चेत् उपना ·लघीयम्बयम्, रामायहेतोर्वचनस्यापि नयत्वाविरोधात् । ध्रुवज्ञानम्य हेतोच- नस्य श्रुतव्यपदेशवचनवत् । तथाहि म्याजीव एव ज्ञाना- धनेकांत इति प्रमाणवाक्यं । म्यादन्त्येव जीव इति नयवाक्यं च सप्तमंग्या प्रतिष्ठितं । म्यादम्त्येव जीव स्वद्रव्यक्षेत्रकाल- भावविवक्षया । स्यानाम्त्येव जीव परद्रत्र्यक्षेत्रकालभाव- विवक्षया । स्यादस्तिनाम्न्येव जीय वपरद्रव्यक्षेत्रकालभाव- कमविवशया । स्यादवक्तव्य एव जीव, युगपत्वपरद्रत्यक्षेत्र कालभावविवक्षया । म्यादम्त्यवक्तव्य एव जीव. म्वद्न्यादि. विवक्षया सह युगपत्म्यपरद्रव्यक्षेत्रकालभावविवक्षया । म्याना- सत्यवक्तव्य एवं जीवः परदव्यादिविवक्षया सह युगपत्वपर- द्रव्यक्षेत्रकालभावविवक्षया । म्यादम्तिनास्त्यवक्तव्य एव जीवः क्रमेण स्वपरदच्यादिविवक्षया मह युगपत्स्वपरद्रव्यक्षे- खफालभायविवक्षयेति दृष्टेष्टाविरोधेन विधिप्रतिषेधद्वारेण सप्त- भंगीकरपनायाः सर्वत संभवात् । एवमेकानेकनित्यानित्यमे- दामेदादावपि योज्य ॥ ननु सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग इत्यादिवाक्येषु शास्त्र लोके वा स्याकारः किमिति न प्रयुज्यते यतोऽनेकातः सर्वत्र वाक्यार्थ. स्थादित्याक्षेपे इदमाह- अप्रयुक्तोऽपि सर्वत्र स्यात्कारोऽर्थात्प्रतीयते ॥ विधौ निषेधेऽप्यन्यत्र कुशलभेत्प्रयोजकः १३ Pw ·मागम्य Nitin | Tara गां मे मिला गा। २ मा माल गाणे । भन्म magar Frist Health Trयमा । गन-नि 'माय नम गभ्यदर्शनादियामक কসমৰ ৰ कथ विलमिरि निधाय काय नम थनि । दयपयायांपेक्षया मागम्येकानकालागिंधात । नत' কৰিাধনামান नद्वान प्याकागे प्रयुक्तोऽपि मनायन एव । चदि । कमल म्यात व्यवहारे प्रबुद्धः स्यात् । क प्रयोजक पनिषादकः । पदकागे प्रतीयते । नत एवं ग्नवयात्मक व मोक्षमार्ग इत्य वधारणामा सम्पादनमय माग प्रमायत अन्यद वा द्वयमय वेत्यतिप्रमगम्य दानवाग्न्यात । न चैव मसाधारणम्वरूपम्यव लक्षणवात् । नन्वेवमप्रयुक्तयोगी स्यात्कारयकारयोग्यंत प्रतीतो कचिकिमिनि कश्चित्ययु ज्येते इति चन्न । प्रतिपाद्याशयवशातत्ययागोषपन । ननु वर्णपदवाक्यात्मकम्य शब्दम्य विवक्षाविषयत्वात्क थमर्थात्स्यात्कारः प्रतीयत इत्याशक्याह- নথ ·लघीयत्रयम्. वर्णाः पदानि वाक्यानि प्राहुरर्थानवांछितान् ॥ वांछिताँश्च कचिन्नेति प्रसिद्धिरियमीदृशी ॥१४॥ स्वेच्छया तामतिक्रम्य वदतामेव युज्यते ॥ वक्तभिप्रेतमात्रस्य सूचकं वचनं न्विति ॥१५|| माहुरभिदधति । के वर्णाः अक्षराणि गकारादीनि । तथा पदानि गवादीनि । तथा वाक्यानि च गामान- येत्यादीनि । कान् अर्थान् अभिधेयान् । किंविशिष्टान् अवांछितान् अविवक्षितान् भूम्यादीन् । वांछितौंध विव- क्षितानपि सास्नादिमदादीन् । कचिन्मदबुद्धिषु प्रतिपायेषु । न पाहुस्तेषां ततोऽर्थाधिगमाभावात् । इत्येवंकारा इयं सर्वजनमतीता प्रसिद्धि रूदिः। ईदृशी विचित्रा व्यव- हारिभिरम्युपगंतव्या संधैवार्थक्रियोपपत्तेः । तव वर्णाः स्वरल्यंजनरूपाश्चतुःषष्टिः । वर्णाना परस्परापेक्षाणां निरपेक्षः समुदायः पदं अव्ययानध्ययमेदमिन्न । तत्रानध्ययं द्विधा मुरतं तिस्तं चेति । अव्ययमनेया तगादिभेदात् । पदानां परसरापेक्षाणां निरपेक्षः समुदायो वाक्यं । तस्त्रेधा कियाप्रधानं फारकप्रधानमुभयात्मक चेति । तो प्रसिद्धिमतिकम्यैव उध्यव । स्वेच्छया स्वरभाषने । पदता कथयता सौगताना । युज्यते युनं भवतीति अधि- क्षेपवचनं । कर्य शब्दः सूचक वाच। पाय सध.

·. महार प्रनीमियर BHATET: निति ! क गांव गाम लोक । कमिनियमित माय । न कर निर अमत्यादी माये । अन्यत्रापि अन्यस्मिन्ननुगदानिगादागी । वि. शिष्टोऽपि अमयुकोऽपि म्यादग्नि जीव इन्यनुनापि । नई पुनः प्रतीयने इनि दाह अर्थात् मामय्यान् । तथाहि सम्यग्दर्शनादिवयात्मक मागम्य कमरत्वमकवे या फयं विन्यमिनि विगंधम्य कथंचिदिन्यत्र परिहागे न मर्ग- थनि । द्रव्यपर्यायांपेक्षया मार्गम्यैकानेकन्याविरोधात् । ततः कचिदित्यर्थमामर्थ्यान् नवाचकः म्यान्कागेप्रयुक्तोधी प्रतीयत एव । चद्यदि । कुशलः म्यान् व्यवहारे प्रवृद्धः स्यात् । कः प्रयोजकः प्रतिपादकः । नथा एवकारोऽपि मनीयते । तन एवं रत्नत्रयात्मक एव मोक्षमार्ग इत्य. वधारणामा सम्यम्दानमेव मार्गः प्रमज्येन, अन्यदेव वा द्वयमेव वेत्यनिप्रसंगम्य दुनिवारत्वात् । न चैव- मसाधारणस्वरूपस्यैव लक्षणत्वात् । नन्वेवमायुक्तयोरपि स्यात्कारैवकारयोरर्थनः प्रतीती कचितिमिनि केचिदायुः ज्यते इति चेन्न । प्रतिपाद्याशयवशाचप्रयोगोपपत्तेः ।। ननु वर्णपदवाश्यात्मकस्य शब्दम्य विवक्षाविषयत्वान्क- धमर्थात्स्यालारः प्रतीयन इत्याश्याह-~-

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·पास
सपाAmritaint
गदुर्ग: मन्मसिना: ॥
नाधिकमनिस्याः ।
मंत दिनियतापमाः । । ।
दिर दर्शनं यग्य ।
नियरतरय विकरः ॥
तेजोभिनिध्यं वि।
कश्फोऽर्षमपति ॥ ४ ॥
মেমৰণিী যবনাশী যাথল-
संशयां निक्षपणापण सगम परिमांन् ।
समगध प्रमशास्तृतीय ॥
*
माण का प्रण समान ॥
मदमस्तु जिनशासनधि। पायसकपकार्पजाममे ।।
जम्मजन्मातलापतापनः। प्रायासनिजतस्यपित्तये॥१॥

·भट्टाकलङ्कमणीनं स्वरूपसम्बोधनम् SH मुक्तामुक्तकरूपो यः कर्मभिः संविदादिना ।। अक्षयं परमात्मानं ज्ञानमूर्ति नमामि तम् ॥ १॥ सोऽस्त्यात्मा सोपयोगोऽयं क्रमानुफलावहः ।। यो ग्राह्यो प्रायनाचन्तास्थित्युत्पतिव्ययात्मकः ॥ २॥ प्रमेयत्वादिभिधर्मरचिदात्मा चिदात्मकः । ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाचेतनात्मकः ॥ ३ ॥ ज्ञानाद्भिनो न नाभिन्नो भिनाभिन्न. कथंचन । ज्ञानं पूर्वापरीभूतं सोऽयमात्मेति कीर्तितः ।। ४ ।। स्वदेहममितश्चायं ज्ञानमात्रोऽपि नैव सः ॥ ततः सर्वगतश्चायं विश्वव्यापी न सर्वथा ॥ ५ ॥ नानाज्ञानस्वभावत्वादेकोऽनेकोऽपि नैव सः ॥ चेतनैकस्वभावत्यादेकानेकात्मको भवेत् ॥ ६ ॥ न वक्तव्यः स्वरूपाचैनिर्वाच्यः परभावतः ।। पाच्या नापि वाचामगोचरः ॥ ७ ॥ स्वधर्मपरधर्मयोः ॥ विपर्ययात् ॥ ८॥ --- P तयोः फलम् ॥

·स्वरूपसम्बोधनम् १०५ आत्मा म्बीकुरुते लत्तकारणे म्वयमेव तु ।। १ ॥ फर्ता य कर्मणा भोक्ता तत्फलाना म एव तु ।। रहिरन्तरुपायाभ्या नेप। मुक्तत्वमेव हि ॥ १० ॥ सदृष्टिज्ञानचारित्रमुपाय म्यात्मलब्धये ॥ तत्त्वे याथात्म्यमस्थित्यमात्मनो दर्शन मतम् ॥ ११ ॥ यथावद्वस्तुनिीति सम्यग्ज्ञान प्रदीपवत् ।। तत्म्वार्थव्यवसायात्म कश्चित्ममिने पृथक् ।। १२ ।। दर्शनज्ञानपर्यायेपत्तरोत्तरभाविषु ।। स्थिरमालम्बन यद्वा माध्यम्थ्य सुखदु वयो ।। ३ ।। ज्ञाता द्रष्टाऽहमेकोऽहं मुखे दु खे न चापर !" इतीदं भावनादाय चारिखमथवा पर ॥ १४ ॥ सदेतन्मूलहेतोः स्यात्कारण सहकारकम् ॥ तद्वारा देनाकालादि तपश्च बहिरङ्ग कम् ॥ १५ ॥ इतीद सर्वमालोच्य सौम्य दी.म.ये च सक्तिन । आन्मान भावयनित्य गर्गद्वषविवर्जिनम ॥१६॥ काय रमित चेनम्तत्त्व नैवावगाहने ।। नीलोरक्तेऽम्बरे गगो दुगयो हि कौकुम ।। १७ ।। ततस्त्वं दापनिर्मुक्त्य निर्माही भव सर्वत ।। उदासीनत्वमाश्रित्य तत्वचिन्तापगे भव ।। १८ ।। हेयोपादेयतत्त्यम्य स्थिति विज्ञाय हेयतः ।। निरालम्यो भवान्यस्मादुपये सावलम्बन ॥ १९ ·१०४ भट्टाकलङ्कप्रणीतं स्वरूपसम्बोधनम् मुक्तामुक्तकरूपो यः कर्मभिः संविदादिना ॥ अक्षयं परमात्मानं ज्ञानमूर्ति नमामि तम् ॥ १॥ सोऽस्त्यात्मा सोपयोगोऽयं क्रमाद्धेतुफलावहः ॥ यो ग्राह्यो ग्राह्यनाद्यन्तास्थत्युत्पत्तिव्ययात्मकः ॥ २॥ प्रमेयत्वादिभिधर्मरचिदात्मा चिदात्मकः ॥ ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाचेतनात्मकः ॥ ३ ॥ ज्ञानाद्भिन्नो न नाभिन्नो भिन्नाभिन्न. कथंचन ॥ ज्ञानं पूर्वापरीभूत सोऽयमात्मेति कीर्चितः ॥ ४ ॥ स्वदेहप्रमितश्चायं ज्ञानमात्रोऽपि नैव सः ॥ ततः सर्वगतश्चायं विश्वव्यापी न सर्वथा ॥ ५ ॥ नानाशानस्वभावत्वादेकोऽनेकोऽपि नैव सः । चेतनकस्वभावत्वादेकानेकात्मको भवेत् ॥ ६॥ न वक्तव्यः स्वरूपाचनिर्वाच्यः परभावतः ।। तम्मानकान्ततोऽवाच्यो नापि वाचामगोचर. ॥७॥ स स्याद्विधिनिषेधात्मा स्वधर्मपरधर्मयोः ॥ समूर्तियोंधमूर्तिवादमूर्तिश्च विपर्ययात् ॥ ८ ॥ इत्याधनेकधर्मत्वं यन्धमोक्षी तयोः फलम् ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·१०७ ॥ परमात्मने नम ॥ ॥ अथ लघुसर्यसिद्धिः॥ यस्य यजातीयाः पदार्था. प्रत्यक्षाः तस्यासत्यावरणे तेऽपि प्रत्यक्षाः । यथा घटममानजातीयभूतलप्रत्यक्षत्वे घटः । प्रत्यक्षाश्च विमत्यधिकरणभावापनस्य कस्यचिद्देशादिविप्रकृ- टत्वेन धर्माधर्माकाशकालहिमवन्मदरमकराफरादिसजार्तायाः नष्टमुष्टिचिंतालाभालामजीविनमरणमुखदुः खग्रहनक्षतमंत्रीपधि- शक्त्यादयो भावास्तदागमपणेतुरिति । न तावदयमसिद्धो हेतुः । तथाहि यो यद्विषयानुपदेशालिंगानन्ययव्यतिरेका- विसंवादिवचनानुक्रमकर्ता स तत्माक्षात्कारी यथा अस्मदा- दिर्ययोक्तजलशैत्यादिविषयवचनरचनानुकमकारी तद्रष्टा नष्ट- मुप्यादिविषयानुपदेशालिंगानन्वयत्र्यतिरेकाविसवादियचनरच- नानुक्रमकर्ता च कधिद्विमत्यधिकरणभावापतः पुरुष इति । यथोकविषयवचनरचनानुक्रमविशेषम्यापौरुषेयस्य कर्तुरभावा- दसिद्धोऽयमपि हेतुरिति चेत्कुतः पुनर्नररचिनवचनरचनाविशिष्ट- स्यास्य वचनरचनानुक्रमविरोपस्यापौरुषेयताऽवसीयते यतोऽसि- दनाऽस्य हेतोः स्यात् । न तावत्प्रत्यक्षेणापौरुषेयताऽवसीयते। प्रमज्यप्रतिधपक्षे हि पौरुषेयत्वाभावोऽपौरपेयत्वं । तच. अनादिकालस्य अनीतम्याप्रत्यक्षीकरण नदा न शक्यते

·No text on this page.

·No text on this page.

·महानन्नातिप्रणीता भिचार । प्रमयाभावोऽपि तद्वतुः तदभावादन्यत्राभावज्ञाना- नुत्पत्तरत्र्यभिचार इनि चन्म एव दोषः । न चामावस्य जनकत्वममावन्चविरोधात् । अनादिसत्त्यातदमावज्ञानं नामा- वादिति चेत्तदनादिमत्त्वम्य बातम्यानानम्य वाऽभावज्ञापकत्वं स्थान् । । अनानम्य जापकत्वे मकनाग्राहिणोऽपि मर्वम्यामाव. ज्ञानं (परुत्व ) म्यात् । केनचित्प्रत्यासत्तिविकामावान् । नापि ज्ञातम्य ज्ञापत्य जग्वासमवान् । प्रत्यक्षादिप्रमाण- पंचकम्यानादिमत्त्वानापकन्येन यक्ष्यमाणत्वात् । प्रत्यशादी- नामन्यतमेन चानादिमत्तावगम भावप्रमाणवैयथ्यं । तत एय पोम्पेयन्याभावसिद्धग्नादिमत्वमिद्धिम्तदभावमिद्धिनातरीयक- स्वान् । अस्तु नयनादिमत्त्वसिद्धग्य नदनावमिद्धिरिति चेत्स्या- देतयदि अनादिमत्यमिद्धि म्यात् । यावता संब नास्ति । प्रत्यक्षादीनामायनमेनापि नम्प नन्मिदग्यांगात । एतेन अना• दिमत्त्वमेव तदमत्वमनम्नदुपलभ पर पारस्यत्वाभायापलंम इत्येतन्निरम्न । अभावप्रमाणाभाव कामान्मादाना मांधभाय. प्रतीयत इनि चन्नावश्यमान्मादीनः मयायनावी तानन्य तस्या- भान पि कम्याधिपायानामाया ।। पापयत्याभावान- वांधे पुनग्मामाण्यामानिधयाभावान्नवदार्थ निःशंकामतिः ग्यात् । नतो नामावादपि पोम्पयन्यामायमितिः । पदामऽरिस्मिन्यतारपयवाभिमन प्रत्यक्षगिद्ध स्यात् ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·लघुसर्वज्ञसिद्धिः माण्याधोदनातः सर्वज्ञाभावमिध्देः स प्रतियधकः स्यात् । उस्माहोदनातः सर्वज्ञामावसिध्दिमिरछताऽन्ययोगव्यवच्छेदे- नापामाप्यनिवृत्तिः साधनीया। तस्मिदिरपि सर्वज्ञाभाय- सिधा पुरपमात्राभावसिध्दौ स्यादिति कथमितरेतराश्रयदोषो न स्यात् । अस्तु वाययोगव्यवच्छेदेन धुतेरमामाण्याभाव- निधयस्तथापि नातः सर्वज्ञाभावसिध्दि । कार्यार्थे वेदम्य मामाम्यादन्यत्र मामाण्यानभ्युपगमात्तथाविधायाध श्रुतेरभा- परविषाणमित्युपमानमपि न सर्वज्ञाभावसाधन । उपमान ही उपमानोपमेययोरुभयोरप्यध्यक्षत्वे मादृश्यालंयनमु- देति । अन्यथा उपमानोपमेययो सादृश्यस्यामतिर्न सादृश्य- विशिष्टं यस्तु तद्विशिष्ट वा सादृश्यमुपमानस्य विषय स्यात् । म स्पक्षत्वे चोभयो सर्वज्ञनिरूपिताया. प्रत्यक्षेणैव प्रतीतेरुपमान- मपार्थकं स्यात् । प्रत्यक्षेणैव सर्वदा सर्वत्र सर्वज्ञनीरूपतामति- पत्तौ पतिपतिमनः सर्वज्ञतापतिः । विपर्यये न सर्वथा सर्व धनीरूपनासिध्दिः । अहमिव सर्वदा सर्वपुरुषाः प्रतिनियत- मर्थमिद्रियैः पश्यंति अशेषपुरुषवदहं येत्येतदप्युपमानं तारगेय [ तथा सकलपुरपसाक्षात्कारिदर्शनस्यानियनविषयत्वातीदिय- स्वमसंगान स्ववचनविरोधभवं स्यात् । रिमायधिकरणभाषा- पसस्य कायरिषज्ञानम्य पातीद्रियाणादर्शनेन माश्यप्रती. सेरभावात् न तपाप्युपमानसंभयः । संभवेऽपि न तमिद म्यान् । म्बात्मनि ए यारतिः धारणजमिनमायाकारि ·१२० माननीता निकिकरनया गाया। मातुने अमिनिरन्या या न दिया यशात यावर यालादिभ्य. पुरुषांनादियानिमिदि. म्या । दमः ज्यापरिसरऽपि कम्योनदानानियमोन्यायिक न म्यात् । म्यानन् । नगदनांना योनि यो नालो- स्नुन्य गनि । न योजनममी गंतुं मनोऽस्याम तैरपि ॥ १॥ नवर्याद नाम कश्चिमी वेदार्थो न तारना पुरुषेण कनचिन्मसलन मविनय । दृटम्बभावा- तिक्रमविगंधादिन्येनापि साम्य भयालोचनसंमीलनन्या- यमनुकरोति ॥ यदि नाम- दशहनातर व्याम्नि नोवे. रन् महिशाः ॥ योजनाना महम किमुशवन न पनि राट् ॥ १॥ यथा वीयानगयवयवशात् वैनतेयो यांइन- सहसमन्यग्लंघ्यमुलंधयति नथा पुरुषविभोऽपि ज्ञानावर- पीयनयातिपयवान् विश्वमनन्यवेद्य वति । लधनादकता. पादिवदेव वा न स्वभावातिकमः म्यान् । यद्युदकादिवदा- श्रयोऽस्विरः म्यात् । आहितो वा लपनादिवत् ज्ञानस्या- तिदायो यत्नांतरापेक्षी म्यात्तत्रोपयुक्तगतीनामुनगत्तराति- शयादाने साधनानामसामान् । यदा पुनराश्रयन्सर्य आहि.. तो वा विशेषो न यत्नांतरमपेशते तदात्तगतरयलम्यो- रोचरातिभयाध्यायकत्वात्मवत्येव ज्ञानस्वमावातिशयकाष्ठा । न चालामिरभ्यासातिगयादिप्यते ज्ञानम्यानिमयों मेन

·No text on this page.

·१२२ भट्टानन्तकतिप्रणात तद्वाक्यानां प्रमाणत्वं मूढो ज्ञानेऽन्यवाक्यवत् ॥३॥ इत्येतदन्यत्रापि समान ॥ सावश्यमहदादीनामिति सत्यं वचो मम !! मदुक्तस्वाद्यथैवाग्निरुष्णो मास्वर इत्यपि ॥ १ ॥ प्रत्यक्षायविसंवादि प्रमयत्वादि यस्य च ॥ सद्भावसाधने शक्तं को नु तं वारयिष्यति ॥२॥ सर्वज्ञनास्तिता तावत् दृश्यते नास्मदादिभिः ।। न च साधनवच्छक्या सर्वज्ञस्य निराकृतिः ॥ ३ ॥ सर्वनामावसिद्धिर्न श्रुतेरन्योन्यसंश्रयात् ॥ नरांतरमणीतम्य प्रामाण्यं गम्यते कथं ॥ ४ ॥ अथवाऽम्नु मर्वजाभावम्नथापि- सर्वर सर्वदा कश्चित् सर्वज्ञा नेति नाम्निकैः ॥ सर्वात्मनानविज्ञानरहिनैगम्यते कथ ॥ १ ॥ कल्पनीयाश्च मर्यज्ञा मवेयुर्वहयस्नय ॥ य एय म्यादमर्यजः सोऽमयं न बुध्धति ॥ २॥ मयंजनाम्निना यन न ज्ञाता नव न प्रनि । प्रामाण्य बदवाक्यानामन्ययोगविवेकतः ॥ ३ ॥ मनामावस्यामिन्दा धर्म चोदनव प्रमाणमित्यवधारणस्या- नुसने । नाप्यनुमानान्मज्ञामावसिद्धिः तम्यान्ययोगव्य- बन्दन मामान्यावधाग्य नम्य निरम्नत्यान् ।।

·No text on this page.

·१३२ मट्टानन्तकीर्तिप्रणीता प्राज्ञोप हि नरः सूक्ष्मानर्थान् द्रष्टुं क्षमोऽपि सन् । स्वजातीरनतिकामन्नतिरोते परान्नरानिति ॥२॥ यथाऽभ्यस्तैकशास्त्रविचारे महतोऽतिमयस्य कस्यचिद- शनेऽपि न शास्त्रांतरपरिज्ञानेऽतिशयो दृश्यते । न हि व्याक- रणमतिशयेन जानन्नपि ज्योतिःशास्त्रमश्रुतमवैति । ज्योतिः- शास्त्र वा सातिशयमवयन्नपि न व्याकरणमनभ्यस्तं जानाति । तथा कस्यचिद्वेदादिज्ञानातिगये सत्याप न स्वर्गापूर्वदेवनादौ विषयांतरे साक्षात्कारि ज्ञान युक्तं । तदुक्तं- एकशाम्यविचारे तु दृश्यतेऽतिशयो महान् । न तु शास्रांतरज्ञानं तन्मात्रैणव लभ्यते ॥१॥ ज्ञात्वा व्याकरणं दूरं बुद्धिः शब्दापशब्दयोः । प्रकृप्यति न नक्षततिथिग्रहणनिर्णये ॥२॥ ज्योतिर्विच प्रकृष्टोऽपि चंद्रार्कग्रहणादिषु । न भवत्यादिशब्दाना साधुत्वं ज्ञातुमर्हति ॥ ३॥ नथा वेदेतिहासादिज्ञानातिशयवानपि । नम्वर्गदेवनापूर्वप्रत्यक्षीकरणक्षम इति ॥४॥ तथाच व्याग्नि दशहानांतरमभ्यासयशापयन्नपि कधिन 1 योजनमहयं लोकातरं याऽभ्यासशतैरपि उलंघ. तथा युद्धाद्यनिमयज्ञानरम्यामयभादनिदूरगतैरपि ,म कं ज्ञातुं शक्यते न पुनः म गुदमान इनि । तयाचोन- .

·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः दशहस्तांतरे व्योनि यो नामोत्पन्दुत्य गच्छनि । न योजनमसौ गंतुं शक्तोऽभ्यामतैरपि ॥ १ ॥ तम्मादतिशयज्ञानरनिहरगतरपि । किंचिदेवाधिकं ज्ञातुं शक्यते न त्यतींद्रियमिति ॥२॥ ततः स्थितमेतदनुमानविरुद्धं कम्पचित्यूक्ष्मादिमत्यक्षत्य मिति अभावप्रमाणविरुद्धं च । सूक्ष्मादिपदार्थसाक्षात्का- रिणः सदुपलंभकप्रमाणपंचकाविषयत्वात् । तथाहि-- सूक्ष्मा- दिपदार्थपरिच्छेदकस्नावदस्मदादिभिर्वर्तमाने काले चक्षुरादीभि- नोपलभ्यते । नाप्पनुमीयत हेत्वभावात् । तथाचोन- सर्वज्ञो दृश्यते सायन्नेदानी चक्षुरादिभिः । दृष्टो न चकदेवोऽस्ति लिंग वा योऽनुमापयेत् ।।१।। नाप्यागमेन नित्येनानित्येन वा गम्यते । तथाहि न ताव. नित्येन गम्यते सर्वज्ञप्रतिपादफाय नित्यम्यागमस्यामावात् । ननु हिरण्यगर्भ मातुत्य सर्यश इत्येवं धुतत्वादिरण्य- गर्भः सर्वज्ञ इत्येलमित्यादागमारपतीयते इति । तदप्य- युक्तं न हि सर्वज्ञप्रस्तावे नित्य भागमस्तात्पर्येण सर्व. शप्रतिपादकः । प्रकृतानुपयोगात् । किंतु हिरण्यगर्भर्म- विपिपरे वाक्येभ्यम्यागंभयात् सर्वशरवन देवताम्तवनद्रा- ·। मामलfri काम मजारको माग मनोज्यांग नानि यार । नगरि दो ययाम । नाति प्रमाणात जानन मांगो निय- नागमेनानगत नि गुन - नियन मागमायटे न सिरि. स्मयंगकम्पनया। गोपिदि समाधमप्रनिपतये मम्यते न व्यमभिनया । मा न समाधमप्रतिपति वेदांदयाम्नु, यतो वेदम्य गजपनिपादनावर धमाधमनिपादकत्व अन्यथा वेदान्मवंशमनिपतिः ततो धमाधमांवनाथ पारंपर्यपरिश्रमः म्यान् । तम्मादरं वेदाधमाधमयोग्य प्रतिपचिरभ्युपगता न सर्वत्रम्य । वेदात्मजा. धर्माधर्मप्रतिपत्तिमतरेण पुरुषार्थमिदग्भावात । पचौ तु सर्वज्ञप्रतिपतिमनरणाप्यर्थमिद्धभावान । नित्यादागमात्सर्वसिद्धि प्यनित्यान । तेनैव ५ जप्रतिपत्ती तत्पणीतल्येन आगमप्रामाण्यनिश्चयो प्रामाण्याचागमात्सर्वज्ञो गम्यत नाप्यसर्वज्ञप्रणीतात्सर्वज्ञसिद्धिः तथावियस्य .111 अप्रमाणादपि ततः प्रतिपत्ती स्वयाक्यादेव तिपचिविशेपामावात् । तथाचोतं- न चागमविधिः कश्चिन्नित्यः .:. . । नच:: न चान्यार्थप्रथा ·my - वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः न चानुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यरपोधितः ॥ २॥ अनादेरागमस्यायों न च सर्वज्ञ आगमात् ।। कृतिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते ॥ ३ ॥ अथ तद्वचनेनैव सर्वज्ञोऽन्यः प्रतीयते ।। प्रकल्प्यते कथं सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः ।। ४ ॥ सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता ॥ कथं तदुभय सिम्येन् सिद्धमूलांतराहते ॥ ५॥ असर्वज्ञप्रणीतातु वचनान्मूलवर्जितात् ॥ सर्वजमयगच्छतः स्ववाक्याकि न जानते ॥ ६ ॥ नाप्युपमानात्सर्वज्ञपतिपतिः । सर्वज्ञसदृशस्य जगति कस्स- चिदनुपलब्धे. ॥ तथाचोक्तं--- सर्वज्ञसरश कंचिद्यदि पश्येम सप्रति ।। उपमानेन सर्वज्ञ जानीयाम ततो वयमिति ॥१॥ नापि यहुजनपरिगृहीतधर्माधर्मान्यधानुपपत्त्या धर्माधर्मविषय- ज्ञानसिद्धेरापत्त्या सर्वज्ञसिद्धि । धर्माधर्मोपदेशसान्यथाप्यु- पपद्यमानत्वात् । तथाहि- धर्माधर्मोपदेशो बुद्धार्दानामवेदज्ञानांच्यामोहादपि भवनि । वेदज्ञानां तु मन्वादीना वेदादपीति । तथाचोक्तं- उपदेशो हि उमादेर्माधर्मादिगोचरः । अन्यथा नोपात सर्वनो यदि नाभवत् ॥ १॥ , ·धर्माधर्मप्रतिपत्तिमंतरेण पुरुषार्थसिद्धेग्मावात् । धमाधर्मप्रति--- মানণffীপা रंग फमाभावाल | नार गांगनिदान माग- मनोऽयम्य प्रनिगरनादनियन म्यात् । तपाई दी यश्याम । नाति प्रमाणानणानाणेरित. मानो निय. नागमेनानूपन इनि गर्न ~ नियो नागमपेटे न किंचि. स्मयंजकल्पनया। नमोऽकिन धर्माधर्मप्रनिपतये मुम्यो न व्यसनिनया। मा च धर्माधर्ममनिपनि. वेदादेवास्तु, यतो वेदम्य सर्वजमनिपादनाद्वरं धर्माधर्मप्रतिपादकत्वं अन्यथा वेदात्मज्ञमनिपत्तिः ततो धमाधमाययोष इनि पारंपर्यपरिश्रमः स्यात् । तम्मादरं वेदादायर्मयोरेव साझा मतिपचिरभ्युपगना न सर्वज्ञम्य । वेदात्मर्वजमतिपवादपि पचौ तु सर्वज्ञप्रतिपचिमतरेणाप्यर्थमिद्धर्भावात् । ततो न नित्यादागमात्सर्वज्ञसिद्धि प्यनित्यान । तेनैव प्रणीतासर्व- ज्ञप्रतिपती तत्प्रणातत्वेन आगमप्रामाण्यनिश्चयो निश्चित- प्रामाण्याचागमान्सर्वज्ञो गम्यत इतीतरेतराश्रयत्वप्रसंगात् । नाप्यसर्वज्ञप्रणीतात्सर्वज्ञसिद्धिः तथाविषस्य प्रामाण्यानुपपत्तेः । अप्रमाणादपि ततः प्रतिपत्नी स्ववाक्यादेव किं न तत्त- तिपत्तिविशेषाभायात् । तथाचोक्तं- न चागमविधिः कश्चिन्नित्यः सर्वज्ञबाधकः । न च मंतार्थवादाना तात्पर्यमवकरूप्यते ॥१॥ न चान्यार्थप्रधानम्तैस्तदस्तित्वं विधीयते ।।

·वेदज्ञाना तु मन्दादीनां देवादपनि । नवाचार- उपमानन सर्वज्ञ जानीयाम ततो वयमिति ॥१॥ नापि बहुजनपरिगृहीतधर्माधर्मान्ययानुपपत्त्या धर्माधर्मविषय- ज्ञानमिद्धग्र्थापत्त्या मर्वामिद्धिः। धर्माधादेशम्यान्यथाप्यु- बृहत्सर्वज्ञमिद्धिः १३५ न चानुवदिनुं शक्य पूर्वमन्यैरबोधित ॥ २ ॥ अनादेरागमस्यायों न च सर्वज्ञ आगमात् ।। कृत्रिमेण त्वसत्येन म कथं प्रतिपाद्यते ॥३॥ अथ तद्वचननैव सर्वज्ञोऽन्ये प्रतीयते ॥ प्रकल्प्यते कथ सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः ॥ १॥ मर्वजोक्तनया वाक्य सत्य तेन तदस्तिता ।। कथ नदुभय सिध्धे मिद्धमूलांतराहते ॥५॥ अमर्वज्ञप्रणीतातु वचनान्मूलवर्जिनात ॥ मर्वजमवगच्छन स्ववाक्याकिं न जानते ॥६॥ नाप्युपमानात्सर्वज्ञप्रतिपत्ति । सर्वज्ञसदृशम्य जगति कस्य- चिदनुपलब्ध. ॥ तथाचोक्त-- सर्वजसदृश कचिद्यदि पश्येम संपति ।। पपद्यमानत्वात् । नथाहि--- धर्माधमापदशो बुद्धादर्दानामवंदननांच्यामाहादपि भनि उपदेशो हि बुदामापादिगोचरः भन्यथा नोट बंदी यदि नाभवद !

·महानन्तनिप्रणीता
युद्धादयो पटनाग्नेषां वदादममयः ॥
उपदेशः कृतोऽनम्नयामाहादेव कंवात् ।। २ ॥
येऽपि मन्यादयः मिदाः प्राधान्यन प्रीविद्यां ।
प्रीविदामिनग्रंथाम्न वेदप्रमोक्तय इति ॥ ३ ॥
तदेवं मर्वजविषयमदुपलमयमाणपंचकव्यावृत्तंगमावाना-
पम्यैव प्रवृत्तियुक्ता।
तथाचोक्तं-
प्रमाणपंचकं यत्र वस्नुरूप न जायने ।।
वस्तुसत्तारोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेनि ॥ १ ॥
वस्मास्यिनमेनदभावप्रमाणाविरुद्धं कम्यचिसूक्ष्मादिप्रत्यक्ष
त्वमिति । तथोपमानविरुद्धं चतत् । नथाचोळं-
नरान् दृष्ट्वा त्वसर्वज्ञान् सर्वानवाघुनातनान् ।
तत्मादृश्योपमानेन गपासावश्यमाधनं ॥ १ ॥ इति ।
तम्मादनुमानामावोपमानविरुद्धार्थविषयत्वादसंभवदर्थविष-
येयं प्रतिज्ञेति सितमेतत् ॥
भवतु वा संभवदर्थविषया प्रतिज्ञा, तथापि तत्प्रतिपाद्योऽयों
ऽनर्थकः। पुरुषार्थानुपयोगात् काकदंतपरीक्षावन् । कामिन्याः
पंढरपवरप्यपरीक्षावद्वनि । तथाचोक्तं-
ममम्नावयवव्यक्तिविस्तरज्ञानसाधनं ।
कादंनपरीक्षावत् क्रियमाणमनर्यकं ॥ १ ॥

·No text on this page.

·१३८ भट्टानन्तकीर्तिप्रणीता स सर्वज्ञफले प्राप्ते सर्वज्ञत्वं न वांछति ॥ १२ ॥ जरायुजांडजोद्भेदसंस्वेदजचतुर्विधे ॥ भूतमामेऽल्पकज्ञोऽपि सर्वज्ञफलमश्नुते ॥ १३ ॥ पृथिव्यादिमहाभूतसंक्षेपज्ञश्च यो नरः ॥ स विस्तारानभिज्ञोऽपि सर्वज्ञान विशिष्यते ॥ १४ ॥ भूमेर्य एकदेशज्ञो भूमिकार्यषु वर्तते ॥ सप्तद्वीपमहीज्ञानं क नु तम्योपयुज्यते ॥ १५ ॥ तथाऽल्पेनैव तोयेन सिद्धतोयप्रयोजनः ।। तोयातराण्यविज्ञाय नान्यदोषेण युज्यते ॥ १६ ॥ वहश्चानंतभेदम्य ज्ञातैरीपासनादिभिः ।। पंचभि कृतकार्यत्यादन्याज्ञानमदूषण ॥ १७ शरीगतर्गतम्यैव यायोः प्राणादिपंचके । जाते पानमिजत्वं नोपालंभाय जायते ।। १८ ।। व्योमश्च पृथुन. पारमज्ञात्वाऽप्येकदेशवित् ।। नेव व्योमानभिज्ञत्वत्र्यपदेशेन दुप्यति ॥ १९॥ धर्मकीनिनाऽप्युक्त ज्ञानवान्गग्यने कश्चिनदुमपनिपतये ॥ अमापदेशकरणे विमलभनगकिमिः ॥ १ ॥ तम्मादनुष्यगतं भानमम्य विचार्यतां ॥ कोटसम्याग्निान नम्य न. कोपयुज्यते ॥ २॥ हेयांपादेयतत्त्वम्य साप्युपायम्य वेदकः ॥

·No text on this page.

·१४०
महानन्तकीर्तिप्रणीता
।
तस्माद्यद्विवादास्पदीमूतं न (1) तत्साध्यं । न तद्विवादा-
स्पदमिति तत्र वर्तमानो हेतुरनर्थकः स्यात् इति ।
किंच सूक्ष्मादयोऽर्थाः कस्यचित्प्रत्यक्षा इत्यत्र अर्हतोऽन-
हतो वा ज्ञातुरनिर्दिष्टत्वात् न्यूनः पक्षः स्यात् । अया-
नर्हतः सूक्ष्मादिप्रत्यक्षत्वं साध्यते तदाऽर्हद्वाक्यप्रमाणत्वे
तज्ञानं क्वोपयुज्यते । अर्हतश्चत्सोऽपि श्रुत्याऽर्थेन वा गम्यते ।
यतः पक्षो न न्यूनः स्यात् । अथ मूक्ष्मादयोऽर्हतः प्रत्यक्षा
इति पक्षो विशिप्यते । तथापि नैप पक्षः पूर्वस्मादविशिष्टप-
क्षाद्भिद्यते हेतोः सकाशाचथाविधस्य पक्षस्यासिद्धेः । न हि
विशिष्ट पक्षोपादानमात्रेणैव हेतुर्विशिष्टं पक्षं साधयति । पक्षो-
तरेऽप्यस्य हेतोरविशिष्टत्वात् । तथाहि सूक्ष्मादयो बुद्धस्य
प्रत्यक्षा ग्रहोपरागाद्युपदेशकरणात् प्रमेयत्वात्सत्त्वादनुमेयत्वा-
दिति पक्षश्चाप्रमिद्धविशेषणः स्यात् । तस्मादेते हेतवो न
विशिष्टपक्षविपया नाप्यविशिष्टपक्षविषया इत्यकिंचित्कराः ।।
तथाचोन भट्टकुमारिलेन--
यत्सत्यं नाम लोकेषु प्रत्यक्षं तद्धि कस्यचित् ।
प्रमेयज्ञेयवस्तुत्वैर्दधिरुपरमादिवत् ॥ १॥
शातयंत्राप्यनिर्दिष्टे पो न्यूनत्वमापतेत् ।।
यदि युद्धानिरिक्तोऽन्यः कश्चित्सर्वज्ञतां गतः ॥२॥
युद्धयाक्यप्रमाणत्वे तज्ञान कोपयुज्यते ।।
सर्वज्ञो मत्यभिप्रेतो न श्रुत्याऽर्थन वाऽपि सः ॥३॥

·पृहम समिति
विशाय व तत पक्ष मान्यवन पिसना भवेत् ।।
यस्त्वीपिणततम पक्ष विक्षिप्यासम्म मन्नया ॥ ४ ॥
याययं जगत्मय प्रत्यक्ष मुगतम्य नत् ॥
तैरेव हेतृभि पटरच्याविरुपयन ॥ ५ ॥
सत्र में विशिष्टोपरि पूर्वम्मादप भियने ।।
सत्र देतारसामर्थ्यादन्यप्राप्यविशेषत ॥ ६ ॥
न हि विशिष्टपभोपादानमात्रेणव हताविशिष्टविषयत्व लभ्यते ।
स्वशक्त्या हि यदा तुष्टातानुग्रहण या ।
पक्षांतरेऽपि तुल्य म्यासदा काऽम्य विशिष्टता ॥१॥
सत्प्रमेयत्यमित्येतयतोऽन्येप्यपि यतते ।
साधन नियमामावानाकिंचित्कर हि तदिति ॥२॥
किंच यदि पुरुषसामान्यम्य सूक्ष्मादिविषयं प्रत्यक्ष प्रसा-
ध्यते तदा फथं पुरुषविशेषम्याहेतोर्वचन प्रमाणं स्यात् यत-
स्ततो निःश्रेयगाधिन. प्रयतरन् । अर्हतो हि सर्वज्ञत्वसिद्धी
तद्वचन प्रमाणं स्यात् न यम्यकस्यचित्ममाणत्वसिद्धौ ।
सयानोक्तं--
नर फोऽप्यन्ति सर्वज्ञ सच सर्वज्ञ इत्यपि ।।
साधनं यत्मयुज्येत प्रतिमासमेय सत् ॥ १॥
सिसायिषितो योऽर्थ. सोऽनया नाभिधीयते ॥
यस्तून्यते न सत्सिदी किनिदस्ति प्रयोजनं ॥२॥

·पागमनमामिला मनमो॥ न मा गनिमामामभिमान सभ्यते ॥१॥ पारमोन मांगानमन । पर फगन मा मयता TH: I) || সময় : গযল মশা मामानाविकानयोगागिता भंग ॥५॥ नंदेरमने कटोशष्ट पसीन माधयिता भजते । हेतु वामिझो नष्टमुन्टयागुपदेशव्यापीगोयम्य करणामभवात् ।। भयनु वा मिद्धम्नथाप्यपक्षधर्मः श्माय धर्मिति नमुन्या. घुपदेशकग्णाभागार्दनकानिकच । यम्माम्मादिपदार्थमाशा- स्करणमंतरेणाप्यन्वयव्यतिकाभ्या लिंगादनायुपदेशपरंपरा या नष्टमुन्यादिकमयगम्योपदेष्टुं गोन्येवेति । विरुद्धधायं हेतुर्विमवादकम्य नष्टमुख्याधुपदेशम्य ममादिपदार्थमामा- स्करणमतरणव भावात् । योऽपि कचिदम्याविसंवादः स काकनालीयन्यायेन न तदुपदेशवलनेति मंतव्यं । न चेत्यभूतो- पदेशकरणकम्य मपक्षमभवोऽस्ति । मर्वज्ञवीतरागम्यान्ययो- पदेशकरणामभवान् । ज्ञानवतो विसंवादे क पुनराश्वासं लभे- महीति सर्वत्रप्रणीतादप्यागमादिप्रलंमागंक्रया न प्रवृत्तिः स्यात् । तदेवं साधनमप्यमिद्धविरुद्धानकांतिकवादिदोषदुष्टं नाभिमतसाध्यमाधनायालमित्यत्रोच्यते-- यतावदुक्तं --- असंमवदर्यविषयेयं प्रतिज्ञा प्रमाणांतर- -

·No text on this page.

·देगकरणाममवान् । मानवतो विसंवादे क पुनगधामं हमें- १४२ भट्टानन्तकीर्तिप्रणीता यदीयागमसत्यत्वसिद्धौ सर्वत्रतेप्यते ॥ न सा सर्वसामान्यसिद्धिमात्रेण लभ्यते ॥३॥ यावयुद्धो न सर्वज्ञातावतद्वचनं मृषा ।। यत्र वचन सर्वज्ञे सिद्ध तत्सत्यता कुतः ॥ १ ॥ अन्यस्मिन्न हि सर्वज्ञ वचसोऽन्यस्य सत्यता ॥ सामानाधिकरण्ये हि तयोरंगांगिता भवेत् ॥ ५ ॥ तदेवमनेकदोपदुष्ट पक्षो न माधनविषयतां मजते । हेनु. वासिद्धो नष्टमुप्ठ्याद्युपदेशस्यापौरुषेयस्य करणासंभवात् ॥ भवनु वा मिद्धम्तथाप्यपक्षधर्मः सूक्ष्माद्यर्थे धर्मिणि नष्टमुट्या- पुपदेशकरणामावादनकातिकश्च । यस्मात्मूक्ष्मादिपदार्थसाशा करणमंतरेणाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां लिंगादनायुपदेशपरंपरातो ना नष्टमुट्यादिकमवगम्योपदेष्टुं गकोत्येवेति । विरुद्धार्थ हनुर्विमंवादकम्य नष्टमुष्ट्याद्युपदेदाम्य सूक्ष्मादिपदार्थमाशा. करणमनरणव मावात् । योऽपि कचिदम्यायिमंवादः स काकतालीयन्यायेन न तदुपदेशवनेनेति मंतव्यं । न चेन्थंभूतो. नदेशकरणकम्य मपक्षममयोऽस्ति । मर्वज्ञवीतगगम्यान्ययो- । नहानि गर्वशनीनादप्यागमाविषरमागंकया न प्रादि. यात् । तदेव माधनमप्यमिद्धविन्दानकानिकवादिदोषमुष्ट आमिमनमान्यगाधनायालमिन्यत्रोच्यते- यतावदुनं - अगमवदयविषयेयं प्रतिभा प्रमानांतर.

·स्येदानीतनरूपादियदिति । अत्र कि यथाविधाना पुरुषाणां वृहत्सर्वसिद्धिः विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वादिति । तत्रापि यत्तावद्वाधकमनुमा- ममुपन्यस्तं देगांतरे कालांतरे च रूपादयोऽप्रत्येदानीतन- रूपादिग्राहकसजातीयप्रमाणनामा रूपादिशयाच्यत्वादन- तथा- यजातीयः प्रमाणैर्यज्जातीयार्थदर्शनमिदानीमत्र च दृष्टं देशांतरे कालांतरे तथाविधानामेव तज्जानायैः प्रमाणैस्त- ज्जानीयार्थदर्शनं प्रसाध्यते अन्यथाभूतानां वा' यदि तथाभूतानां तदा सिद्धसाधनं अम्माभिरपि तथाऽभ्युपग- मात् । अयादृशानां हि तथादर्शन नेप्यते न भूतानां । अथान्यथाभूनानां तथादर्शनं माध्यते तर्पने- कांतिको हेतुः स्यात् । अमद्विजातीयानां नक्तंचराणाम- प्रत्येदानींतनास्मदादिरूपग्राहकविजातीयालोकपमाणमाझेऽपि रूपशब्दवाच्यत्वदर्शनात् । तथाविधानामेव नथादर्शनं मसाध्यते । न च सिद्धसाधनं इत्यंभूतत्वात्सर्वपुराणो । ने अन्यादृशाः संति पुरुषाः । ततः कथं तथाविधानों मथादर्शनसाधने सिद्धमाधनं स्यादिति चेन्नान्यादृशाः संनि पुरुषा इत्येतदसर्वज्ञः कथं जानीयात् । देगानरे कालो- तरे च पुरषा अप्रत्येदानीतनपुरुषसमास्तद्विलक्षणा वा न भवति पुरुषशब्दवाच्यवादत्रत्येदानीतनपुरुषवदित्येतस्मा- दनुमानादेतदमनाप्यवमीयत इति पदेगातरफालांतरभा- विनां पुरुषाणामत्रत्येदानीतनपुरोम्यो मनागपि प्रनामेधा.

·१४४ मट्टानन्तकीर्तिप्रणीता दिभिर्विशेषो नास्तीति साध्येतातींद्रियाद्रपृत्येन वा- प्रथमपक्षेऽनेकांतिको हेतुः । प्रज्ञामेघादिभिः स्तोकस्तोशांत- रत्वेन सातिगयेषु कात्यायनादिपु साकल्येन वेदार्थतत्त्वपरि- ज्ञानातिशयवलु जैमिन्यादिषु च पुरुषशब्दवाच्यत्वस्य भावात् । अथातींद्रियार्थद्रष्टुत्वेन विशेषाभावः साध्यते तर्ष- नेनैवानुमानेन सर्वज्ञाभावसिद्धिः। सिद्धोपस्थायि प्रकृतमनु- मानमपार्थकमिति न किंचितेनोपन्यम्तेन । भवत्वस्मादेवानु- मानात्सर्वज्ञाभावसिद्धिः का नो हानिः। सर्वथा सर्वज्ञामा- वसिध्या नःप्रयोजनमिति चेत्सर्वज्ञाभावे साध्ये प्रकृतस्य हेतो- रसामर्थ्याद्धत्वतरोपादाने हेत्वंतरं नाम निग्रहस्थान स्यात् । यदा प्रागयमेव हेतुपारुदीयते तदाऽयमदोप इति चेतत्रापि यथाभूतानामिदानीमत्र चानिद्रियज्ञानवैकल्यं दृष्टं तथा- भूतानामेव देशांतरकालांतरभाविनां पुरुपशब्दवाच्यत्वादतीं. द्रियज्ञानवैकल्यं साध्येतान्यथाभूतानां वा! यदि तथा भूतानां तदा सिद्धसाध्यता । अन्यथाभूताना चेदप्रयो- जको हेतुः स्यात । यथाविधाना हि पुरुषशब्दवाच्या- नामतीदियज्ञानवकल्य दृष्टं तथाविधानामेव पुरुषशब्दवा- च्यत्वमतींद्रियज्ञानवैकल्यस्य प्रयोजक युक्तं नान्यथाभूतानां । यथा याग्भूतानां प्रासादादीनां संनिवेशादि बुद्धिमत्का- रणपूर्वकं ताहाभूतानामेव जीर्णमासादादीनो सनि. वेशादि बुद्धिमत्कारणपूर्वकत्वम्य प्रयोजकं नान्याहाभूतानां . " ·armशमादित বাহানা। ঘষামালামও তুলায়মান- दियानाम्याय प्रयोजक, यान पर्ष- কালামণি নিবধি বিশ্বাস বা মাল म्यात् । तथाप सम्य शः मियदण्याकरी गर्य- सभावश न म्यान् । पथाविधाना पुरुषादयाच्यानाग- साहियानकाय ए लभाविधानामेवानद्रियज्ञान कल्य साध्यने । न प गिगापन गर्यपुराणामारगत्यान् । न यादा संनि पुग्णाः। येपामनाद्रियज्ञानम्या निषेधा- सिद्धगाध्यनाम्पादिन पाशा एव मर्वपुरुषा नान्यादृशाः संतत्तिन्नोऽवस्तिमन्यनो मानादिनि चेतहि तन एवाती- दियज्ञानदनः पुरुषविशेषम्याभावमिति । तदेवान्यना किम नेन मिटोपन्यायिना । अत एवानुमानासर्यपुरुषाणामीश- वसिनियहि सर्वपुरुषाणामीशत्वसिद्धी अतोऽनुमानात. थाविधाना सर्वपामतींद्रियज्ञानप्रतिसिलिः; तमिलो च सर्वपुरुषाणामीणत्यसिद्धिरितीतरेतराध्यदोषः स्याणकाम- गध । नयाहि- देशांतरशालांतरभाविना पुराणामप्रत्येदानी- सनपुरषेभ्यो मनागपि प्रज्ञामेधादिभिर्विशेषो नास्तीति ईदृशत्वं प्रमाध्यते अनीद्रियार्थद्रष्तृत्वन या प्रथगपोऽनकांतिका हेतुः । प्रज्ञामधादिमिः म्तोकस्तोकांतरत्वेन सातिशयेषु कात्या- यनादिपु साकल्पेन वेदार्थतत्त्वपरिज्ञानवत्सु जगिन्यादिषु य यत्वस्याभावात् । अधातीद्रियार्थद्रष्टत्वेन विशे- ·भट्टानन्तकीर्तिप्रणीता पामावादीहशत्वं साध्यते तत्रापि यथाभूतानामिदानीमत्र चातींदियज्ञानवैकल्यं दृष्टं तथाभूनानामेव देशांतरकालातरमा- विना पुरुषगन्दवाच्यत्वादतीद्रियज्ञानवैकल्यं साध्येत अन्य- थाभूतानां वेत्यादि तदेव पुनरावर्तत इति चक्रक्रमाद्यते । तदेवं सर्वपुरुषाणामीमत्वस्यानीमल्याभावम्य चासिद्धरीद- ग्भूतानामतींद्रियज्ञानवैकल्यसाधने मिद्धसाधनमिति स्थितं ॥ यदप्यन्यदुक्त~देशांतरे कालांतरे च मत्यक्षमत्रत्येदानी- तनप्रत्यक्षमाथसजातीयाग्राहक तद्विजातीयार्थमाहकं वा न भवति प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादखत्येदानीतनमत्यक्षवदित्यत्रापि यथाभूतमिद्रियादिजनितं प्रत्यक्षमिदानीमन प पयामृतस्या- पिकृष्टस्य ग्राहक तद्विजातीयस्य विप्रकृष्टस्याग्राहकं वा दृष्टं देशांतरे कालातरेऽपि तथाभूतमेव प्रत्यक्षं तथास्तस्यार्थस्य माहक अन्यथाभूतम्याग्राहक येति साध्येत अन्यथाम्न था: यदि तथाभूतं तदा सिद्धसाध्यता । अन्यमाभूत चैतथा माध्यते तायोजको हेतुः म्यान् । यथाभूतं हि प्रत्यक्षं यथाभूतम्याथम्य माइकमग्राहक वा दृएं तथाभूतस्यैव प्रग्य. क्षम्य नथाविधम्याथम्याग्राहकचे वा साध्ये प्रत्यायनया च्यन्तम्य प्रयोजकल युक्तं नान्यथाम्नम्य । अत्र सनि देशादिष्टात. पूर्वयदृष्टव्य । तथाभूतमेव प्रत्यक्ष का प्रमायने । नच मिद्धगाधने मापयशाणामीमत्वादिति বন্ধু তাে মং নবাগমাযাশনাল স্কুল ·हरपामिति अदमीयते । रानांतरभाविश्यामदानीतनपत्य. গান ঘষামানমন্ডিশী- नमानादरमीयत इति पेनापमापनिरन मनागपि विशेषो नाम्नानि, मर्यपत्यशाणामी माध्यमानाद्रियाविषयत्वेन या दिपा नाम्नाति प्रथमपशेऽनकानिको हेतुः गृधर- राहसिरियादीनां मत्यापु म्नाकम्तीकातरत्वेनाम्मदादिभ- स्वादिलक्षणेषु मदिद्रियमम्मयोगजन्दम्य भावान् । अधाती. दियाविषयत्वेन विशेषाभायात्मप्रत्यक्षाणामीहशत्वं प्रमाध्यते सहि नन एव मर्दप्रत्यक्षाणामनीद्रियाविषयस्यामावसिद्धि- लदास्तु । तथापगमे हेत्वनर नाम निमाम्यानं न स्यात् । यदाऽयमेव हेतु. मागुपादायते तदाऽयमदोप इति येत । तदाऽप्ययमरमान् मल्यमिद्धो हेतुः। विवादास्पदीभूतस्य प्रत्यक्षम्यास्माभिः सदिद्रियमंमयोगजवानभ्युपगमात् । विवा- दापीभूतं मत्यक्षं सदिद्रियसंप्रयोगजं प्रत्यक्षशब्दवाच्य- स्वादमदादिप्रत्यक्षवदित्यतोऽनुमानाचस्य सर्दिद्रियसप्रयोगजत्वं साध्यत इति चेदप्रापि यथाभूतस्य प्रत्यक्षशब्दवाच्यस्य सदि- द्रियसंप्रयोगजत्वं दृष्टं तभाभूतस्यैव सदिद्रियसंमयोगजत्वं प्रमाध्यतेऽन्यथाभूतम्य या! यदि तथाभूतस्य तदा सिद्ध- साध्यता । अन्यथाभूनस्य चेचहि संनिवेशादिवदप्रयोजको हेतुः स्यात् । तथाभूतम्यैव तत्माध्यते, न च मिदमाधनं, सर्व. प्रत्यक्षाणाशिवादिति चेन्वतम्तदीगत्वसिद्धि । सदिंद्रिय.

·An E। FIRTHATARRERY नाrating Re A. artistry पमा ! या ARRE? नयी नयाम्पETRAMATA पन ग मया पुयाना मन भर भनिमित विमानामा नका. न महिदियमांगविमानतारमनतम्यारी स्यात् । न वा महिपामिद निधनानासननन पद प्रत्यक्षम्यानिमितर माग्यन नि । नया पागुरु- यवाप्यतिमयो दृष्ट म माधानदियानन्। दरम्मानिदृष्टी म्यान्न भावनित इति ॥ १॥ पतदपि कुन पमानादवगत । विशाहीमदास रादयो न विषय नर बनने चक्षुगटिमब्दवाच्यवादमादि- चक्षुरादिदन् । नथा विवादाम्पीभूता ससादयो नेंद्रियांवर रूपादिशब्दवाच्यन्चालग्दृिष्टम्पादिवन इत्यनाम्यामनुमाना- भ्यामतदवगन्यत इनि चेदत्रापि किं यथाना बहुगदयो न विषयांतरे प्रवर्तन नथामूना एव तथा मायने अन्यथाम्न वति । यदि तयाभूनाम्नदा निद्धमाश्यता । अन्ययान्ताभ-

·No text on this page.

·१५० महानन्तकातिप्रणीता तथाभूतानामेव पुरुषाणामिंद्रियांतरण प्राया पादयो न भवतीति प्रसाध्यते अथान्ययाभूनानामित्यादिदूषगं नाति- वर्तते । सर्वज्ञज्ञानस्य इंद्रियजत्वमभ्युपगम्येतदुक्तं । यावता नैवास्माभिरक्षजवं सर्वत्रज्ञानम्येप्यते । यद्यवं तर्हि प्रत्यक्ष शद्ववाच्यत्वं न स्यात् । प्रनिगतमाश्रितमक्षं प्रत्यक्षमिति व्युत्पनेरिति चेत्स्यादेतद्यदि गन्नस्य व्युत्पचिनिमित्तमेव प्रवृत्ति- निमित्वं स्यात् । यावता गद्वस्य व्युत्पतिनिमित्वादन्यदेव प्रवृत्निनिमित्तं । यथा गच्छतीति गौरिति गमनक्रियामा- श्रित्य व्युत्पादितम्य गोगदस्य गमनक्रियोपलक्षितं तदे- फार्थसमवेतं गोत्वमन्यठेव गमनात् प्रवृत्तिनिमित्तं । अन्यथा गच्छंत्येव गौौरित्युच्येत नान्या व्युत्पतिनिमिचाभावात् । एवमक्षजत्वमाश्रित्य व्युत्पादितस्य प्रत्यक्षमस्याक्षजत्योपल- नितं तदेकार्थसमवेत वयं प्रवृत्तिनिमित्तं भवेत् । एवं यद्यक्षजत्वमंतरेणापि क्वचिद्वैगद्यमुपलब्धं स्यात् यथा गमन- क्रियामंतरेणापि गोत्वं यावताऽनक्षजे ज्ञाने नेव कदाचि- द्वैशयमुपलभ्यते यत्प्रत्यक्षराहम्य प्रवृत्तिनिमित्तं स्यादिति अन्ननुपलभ्यते एवानमजेऽपि ज्ञाने वैगयं । यथा काम- । जाने । कामगोकमयोन्मादचौरम्बमाद्युपप्लुता. । अमनानपि पश्यति पुरतोऽवस्थितानिव ॥१॥ urn -

·No text on this page.

·সানলীমগীরা निगमान गुक इनि । युक्त नेयमनीटियमानं कदानिदम्म. द्विलक्षणेषु दृष्टमम्मविलक्षणानामेन पुरुषाणामभावात् । मई- पामेसम्ममावान् अम्मागेषु दृष्टोऽनिगयो युक्तः मा কাষ সাবি নিলুণিনি গলিগা ন লি पुरुषा इत्येतदमर्यन कथ जानीयात् । अस्मद्विलक्षणाः सतीत्येतदपि कथमसर्वनो जानानीति चाहि मशयोऽस्तु । स च याधकोपन्यामात्मागप्यमानि व्यर्थम्नदुपन्याम । तस्मा. नानुमानविरुध्देयं प्रनिना । नाप्यभावप्रमाणविरुध्दा । अभा- वप्रमाणं हि नाम प्रत्यक्षादिप्रमाणपंचस्यानुत्पति. । साऽपि निषेध्यविषयप्रत्यक्षादिप्रमाणपचकापनात्मनः परिणामी वा निषेध्यादन्यद्वम्नुनि विज्ञानं वा स्यात् । तथाचोक्त- प्रत्यक्षादेरनुत्पतिः प्रमाणाभाव उच्यते ॥ साऽऽन्मनो परिणामो वा विज्ञान वाऽत्मवस्तुनि १ तत्र न तावत्सर्वज्ञविषयप्रमाणपंचकम्पत्वेनापरिणतात्म- मोऽभावाभिधानात्सर्वज्ञाभावसिद्धिः तस्य प्रत्यात्मनियतचेतो. वृत्तिविशेषैरनकातिकत्वात् । तदन्यज्ञानलक्षणाभावप्रमाणा- त्तदभावसिद्धिश्चेदत्रापि यदि तावत्सर्वज्ञत्वादन्यत्किचिन्जत्वं । तदपि कालत्रयत्रिलोकस्थपुरुषाधार तद्विपयज्ञानं यदि तद न्यज्ञानं तर्हि तत्कथमसर्वज्ञस्य स्यात् । न हि काल. त्रयत्रिलोकस्थपुरुषाणामसाक्षाकरणे तदाधारं किंचिज्ञत्वं प्रत्येतुं शक्यते । अथ कस्यचिदेव पुरुषस्य सबधि किंचि-

·No text on this page.

·मा Torat a rarral 1 - 1 : -:-1 T1; Tit: Trị, मामानेन IPLINE TEST माना iit Tपा. मों केनinter मग । पाना' सदशन गता। शशि नामांकन RE. साधना म्याग की नंग दएमगर | नानचित रटा । नामा पमानोपमेययोग्पन्या पानापमानाया गभगति । नk उरमानापमेययोगोंगाययोग्य यागीय गाया गापना गौरिन्युग्मान कदावियतमान मिष्ट या। अयोग- मानापमयभतानामिदानीननानामन्येपा १ संपाममांजचे न प्रत्यक्षलमिप्यते । यानि नोपमानेन मिनित्यत्यो। व पाणाममजल्यमिदं । इदानीतनानन्यांच मान- सर्वज्ञत्वेन माक्षात्कुर्वन् म एवं मवेदी म्यात । तदे. वमनुमानाभावीपमानप्रमाणानामबाधकन्वान्नाममवदर्यविषयेयं प्रतिज्ञेति ॥ यदप्युक्तं प्रतिज्ञायोऽनर्थक पुस्पार्थानुपयोगित्यात् काक- दंतपरीक्षावन कामिन्याः पदरूपयमप्यपरीक्षावद्धेति ॥ तथा यदप्यन्यदुक्त- न चैतत्साध्य साधनमहत्यविवादास्पदत्वा. दिति ॥ तदेतदुभयमप्ययुक्तं । तथाहि- सूक्ष्मातरितद्रार्थ-

·No text on this page.

·मगत मनो नाममा पनिमा। नायागनगा। नपादि-. मानानान मांगनाम नमः रस्सालानन मयmiTvन । तर पर मानमता. मां मानीनना पुरया. मों ननिमशन या मांग। यः हानीटना कोविंदा हटा न मंग या । इटा र नामांकन रचनामनातीदियायामरस्य प्रति नंग द्रष्टुमास्यवान । नारिमा कनचिन् या । नम्बदु- पमानोपमेययोग्यत्ययानापमानमप्या ममति । नहि उपमानापमययोगांगवयोग्यत्यक्ष गरिय गरयो गवयम्सा गौन्सुिरमानं कदाभिन्मवर्तमान दृष्टमिष्ट्र या। अयोग मानोपमेयभूनानामिदानीतनानामन्यया च मामले न प्रत्यक्षवमिन्यते । नत्रापि नोपमानेन विविधयो- व शेषाणाममर्वज्ञत्वमिद्धे। इदानाननानन्यांथ मान- सर्वजन्वेन मानार्दन् म एव मबंदी म्यात् । तदे- वमनुमानामावोपमानप्रमाणानामाधकलानाममवदर्थविषयेयं प्रतिज्ञेति ।। यदप्युक्तं प्रतिजार्थोऽनर्थक पुस्पायर्यानुपयोगिन्वान् काक- दंतपरीक्षावत् कामिन्या. पटरूपम्प्यपक्षावति ॥ तथा यदप्यन्यदुक्त- न चनरमाध्य साधनमहत्यविवादास्पदत्वा- दिति ॥ तदेतदुमयमप्ययुक्तं । तथाहि- सूक्ष्मानरितार्थ- ·. मध्मातरितद्गधाना परपाशापयागिन्धन समान पंजायना । मुस्मादिप्रत्यक्षावमाधनद्वारण धमाधमादिप्रत्यक्षव प्रसायन दनि । मचाहि मचे बस्तु चिन्मान्यागन्वन । चिम्सिा यगrrierfure बन तनमाना Retur दिमाघर मामायामा मदावी पास ane.......... मन्दतमम्मिन थमा Rni. ... . स्वयमापनशाण मन... न्य माध्यने । पनन माहात्म्या यापनाचं : ... दोषावरणाभावादाविभतम्या मन नेन माहाम्यशापनार्थ मा... .. कि नानुमन्यत . - . . 1 तथा स्वननि मृरपाठ पुरमाथापयोगि । तथाचीन चरक- मनिमम्मृतऽपिशित नानापधभूत जगनि किचिद्रव्य. मुपलभ्यत इति नम्य च समस्तीपधभतम्य द्रव्यम्य देश- कालावस्थावयवसाकारद्रयानसरधभदेन रसीय विधाकानां भेदान्कायभाप धम्तमय माक्षात्करणमभ्युपगतव्य । तथाच न मवप्रत्यक्षदमित्वप्रतिज्ञा निष्फला। नापि ममस्तावयय- व्यक्तिविस्तारज्ञानसाधनमपार्थक । अतो यथा धर्माधर्मजत्य. माधनप्रतिरोधाभ्यो तरणीतागममायहेयत्वे भवनम्नवेतरसर्व. 4. " kaam ·मानन कीर्तिमाना चन मवनि याज्यं न ना प्रमाणमिनि। कामावदर्ग- नान् । यथा रूपे प्रोत्रमेव प्रमाणे प्रमानमेव नान (1) | नंद- यममंबद्धतामागम्य भाष्यकारण पनिजाद्वयममर्थना मान्य. द्वयमुपन्यम्न । नर चोदनेर प्रमाणमिन्ययम्य ममर्थनार्य नान्यतिंचनेंद्रियमिन्युन। चोदना प्रमाणमेवेन्यम्य समर्थ- नाथ नोदना होत्याधुनं । अनेन च माध्यमतदमियीयने मूतादिप्यपि मंभवनि गब्दम्य प्रामाण्यं तद्विषयमानजनकले- न । धर्मश्च भूतादीनामेवान्यनम म्यात् । नम्मादमें चोदना प्रमाणमेवेत्ययं प्रतिज्ञायः सभवतीति । चोदनाशब्देन चात्र शब्दमात्रमभिधीयते न विधायक वाक्य । मुनादी विघाय- कस्य वाक्यस्यावगमहेनुल्यानुपपत्त । यद्यपि विधायकम्य वाक्यस्य प्रामाण्यमत्र प्रतिज्ञात तथापि यावच्छन्दमात्रस्य- द्रियादिव्युदासेन भूतादी सामय्यं न समय॑ने तावच्छन्द- विशेषस्य भूतादी सामर्थ्यम्यावसर ण्य नाम्नीति शब्दमा त्रस्य भूतादा सामथ्र्य दर्शितं । तम्मिश्च दगिते शब्द- विशेपम्य विधायकम्य धर्म सामथ्यं मूत्रोकं समर्थितं भवति । भवतु नार्मब तथापि शब्दमात्रस्यानागते सामय्यं दर्श. नीयं धर्मे चोदनाप्रामाण्यमाधने तम्यैवोपयोगात् । भूतवन- मानादौ सामथ्य दर्शनीयमनुपयोगादिति चेन् एवमेवैतत् । 'तथापि शब्दमात्रस्य महाविषयत्वस्यापनेन माहात्म्यव्याप. गच्छन्दविशेषस्यापि माहात्म्यं म्न्यापितं मवत्तीति शब्दमा-

·No text on this page.

·महानन्नीनिंगीता चन मवनि वास्यं न नत्र प्रमाणमिनि। कम्मादद नात् । यथा रूपे श्रोत्रमेव प्रमाणं प्रमाणमेव नति (1) संद- यमसंबद्धतामागस्य मायकारेण प्रनिनाद्वयममर्थनार्थ मान्य. द्वयमुपन्यस्तं । तत्र चोदनर प्रमाणमित्ययभ्य समर्थनार्य नान्यतिंचनेंद्रियमित्युक्त । चोदना प्रमाणवेत्यस्य समय- नाथ चोदना हीत्यायुक्तं । अनेन च माष्येणेतदभिधीयते भूतादिप्यपि संभवति गन्दम्य प्रामाण्य तद्विषयज्ञानजनकत्वे. न । धर्मश्च भूतादीनामेयान्यतम. म्यात् । तस्माद्धर्मे चोदना प्रमाणमेवेत्ययं प्रतिज्ञार्थः सभवतीति । चोदनागन्देन चात्र शब्दमात्रमभिधीयते न विधायक वाक्य । मृतादौ विधाय- कस्य वाक्यस्यायगमहेतुत्यानुपपत्ते. । यद्यपि विधायकस्य वाक्यस्य प्रामाण्यमव प्रतिज्ञातं तथापि यावच्छब्दमात्रस्ये- द्रियादिव्युदासेन भूतादी सामथ्र्य न समर्थ्यत तावच्छन्द्र- विशेषस्य भूतादी सामर्थ्यस्यावसर एव नास्तीति शब्दमा- त्रस्य भूतादी सामर्थ्य दर्शितं | तस्मिंश्च दर्शिते शब्द- विशेषम्य विधायकम्य धर्म सामर्थ्य सूत्रोकं समर्थितं मवति । भवतु नामयं तथापि शब्दमात्रस्यानागते सामथ्र्य दर्श- नीयं धर्मे चोदनाप्रामाण्यसाधने तस्यैयोपयोगात् । भूतवर्न- मानादौ सामर्थ्य दर्शनीयमनुपयोगादिति चेत् एवमेवैतत् । तथापि शब्दमातस्य महाविषयत्वस्यापनेन माहात्म्यख्याप- नाच्छन्दविशेषस्यापि माहात्म्यं म्यापितं भवतीति भन्दमा- ·h г ·पानगाननियामनन । नत गम्मेद मले प्रमक यान पर कियने ।। योग- एनम RATE यालमादिगार ॥ न तु शानिभिन नाम्नि किनियोजनामिति ॥१॥ तथापि यदि नायमांजम्पादिमिनेनं विचि. त्वयोजनामिन्युन्यते तदायभिधीयते । नम्य कृपयं- लेन धर्माधिमादिभिज्ञानगरि प्रयोजनामावान् । अथाम्नदा- दीना नः मयंजनाननं विनियोजन नामद । नमादि यमा धर्मादिभिज्ञानगम्यम्माक प्रयोजन नया वृक्षादिभिः सर्वज्ञातरम्नि प्रयोजन । वृक्षलनातृतीयधिषनृतीन चतु- विधम्य जरायुजाडजोद्भदजम्बेदनमतप्रामम्य पृथित्याहीनां च महामनाना च महाभूताना प्रतिव्यक्ति प्रत्यवम्यं प्रत्यवयव प्रतिमस्कार प्रनिद्रव्यानामवध वा दानिमेंटेन चिकित्सादावुपयोगमद्भावात् । नयाच यथाऽनुष्टेयनदृष्टं पुर- पार्थसाधनं तथा दृष्टपुरुषार्थमाधनमपीति । अनुष्टेयगलं ज्ञानं विचामिच्छता मर्वत्रम्नुगत ज्ञानं विचार्यमवेष्टव्यं । सर्वस्यापि वस्तुनः किंचिन्माध्यांगन्नानुष्ठयत्वात् । किंच सर्वस्यापि वस्तुनश्चिकित्माद्यंगस्य देगांतरकालांतरसंस्कागं. तरावधानप्रकृत्यंतगरोगांतरपुरुषानगोमया हेयोपादेया- खात् । हेयोपादेयतत्वम्य साम्युपायस्य वेदकं पुरतं प्रमाण- ·वृहत्सर्वज्ञमितिः १५९ मिचला सर्ववानुनो वेदक प्रमाणमेष्टव्यः । यथाच सर्व- मर्थजानं दृष्टपुरुषार्थमिद्धिनिवधनमेवमदृष्टपुरुषार्थसिद्धिनिय- धनमपि । तम्मादपि म वस्तु परार्थदृतेनावश्य ज्ञानव्य । सर्वम्यापि चम्नुन' साक्षात्परंपरया या मुक्त्युपाये व्यापा- रात् एकम्याप्यज्ञाने तदंगवैकल्येन मपूर्णम्य मुक्त्युपाय- म्योपदेगासंभवात् । तथाचोक्तं -- प्रमाणविनिश्चये एकध- मम्याप्यज्ञाने परार्थप्रवृतेः कार्याकार्यानवबोधात् सर्वत्रागं- कोत्पः । सर्वस्य कचित्कयचिदुपकारातदनाने तदगवि- कलन्यान् अक्षणविधानायोगादिति । यदि च मर्यज्ञः सर्व. मर्यमवश्य जानातीति नेप्यते तदा क्षणिकन्यसाधनं विनी- येत । तथाहि-~- सर्वज्ञम्य सर्वार्थविपयज्ञानोत्पत्तिनियमा- भावे चरमक्षणस्य योगिविज्ञानजनकत्वनियमामावादनकि- याकारिणोऽयम्नुलेन पूर्वपूर्वयम्नुक्षणानामप्यवस्तुत्वात् साफ- हेयेन तत्सतानम्यावस्तुत्वं म्यान् । अथार्थक्रियाकारित्वा- भावेऽपि चम्मक्षणम्य यस्तुत्वमिप्यते नर्पक्षणिकस्यार्थक्रि- यारहितस्यापि यस्तुत्वमिप्यता । तथाच मत्वकृतकत्वादेर नैकातिकत्वात् क्षणिकत्वसाधनमुत्मीदेत् । ततः क्षणिका सिद्धिमिच्छता सर्वशः सर्वमर्थमनवयवेन जानातीत्यमा गंतव्यं । तथाच तदुपदेगारमतिकामेनापि सर्वविषय तस्यायश्यमन्वेषणीयमित्येतदपि सौगौरवश्यमेष्टव्यं । अन सर्वमर्थमजानतोऽक्षणविधानं न संभवतीति आशं ·१६० । मट्टानन्तकीर्तिप्रणीता तदुपदेशामुक्त्यर्थिनो नैव प्रवर्तरन् । तथाहि- ज्ञानवान्मृग्यते कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये ॥ अज्ञोपदेशकरणे विप्रलंभनकिमि. ॥ १ ॥ सर्ववस्तुगतं ज्ञानं तम्मादस्य विचार्यतां ॥ अनुष्ठेयार्थविज्ञानमझूणं नान्यथा मवेत् ॥ २ ॥ हेयोपादेयतत्त्वस्य साभ्युपायम्य वेदकं । इच्छन् प्रमाणमन्विच्छेच्छश्चद्विश्वस्य वेदकं ॥ ३ ॥ सूक्ष्मांतरितदूराम्तत्त्वमिष्टमशेषतः ।। तत्त्वमिष्टमतः पश्यन् सर्वमर्थ प्रपश्यतु ॥ ४ ॥ सोऽयं धर्मकीतिरेकधर्मस्याप्यपरिज्ञाने तदंगवैकल्येनाक्षण- विधानायोगादिति समस्तवस्तुविषयविज्ञानं विचार्यमभ्युपगम्य पुनः कतिपयानुष्ठेयार्थविषयमेव ज्ञानं विचार्यमभ्युपगच्छन् विस्मरणशीलो देवानां पियः म्योक्तमपि न स्मरतीत्युपेक्षा. मर्हति । तस्मान्न प्रतिज्ञार्थोऽनर्थक. । नापि तत्र प्रवर्तमानं साधनमपार्थकमिति स्थितं ॥ यदप्युक्त-- सूक्ष्मादयोऽर्थाः कस्यचित्प्रत्यक्षाः इति ज्ञातुरनिर्दिष्टत्वा- न्यून पक्षः स्यादिति । सर्वमनुमानांतरेऽपि वक्तुं शक्यत एव । तथाहि- नित्योऽमवंगतः गब्दः सर्वगो वेति धर्मिणः ॥ विशेषरयानुपादानात्पक्षो न्यूनत्वमापतेत् ॥ १॥ - ·हतावहासिद्धिः यदि संबंगलादन्यः शब्दो पी समाधितः ।। तदाऽनिष्टानुपंगः स्यात्तत्मगतवादिन. ॥२॥ सर्वगतो यम्त्यभिप्रेतोऽनन वाऽपि सः (१) विज्ञायते यतः पक्षः साध्यत्वेनेप्सिनो भवेत् ॥ ३ ॥ यालीदिराततम पई विशिष्याम्प संझया। रान्दः सर्वगतो नित्योऽमृतकत्वापया पियत् ॥ ४ ॥ सत्र नेविशिष्टोऽपि पूर्वस्मादेष मियते ॥ सत्र हेतोरसामदिन्यत्राप्यविशेषतः ॥५॥ म्यागपत्या दियदा हेतुधानानुमहेण या ॥ पक्षांतरेऽपि तुल्यः स्याउदा काश्य विशिष्टता ६ शब्दोऽगवंगतोऽनित्यो कृनकत्वाद्भवेद्यदा । सदाऽकिनिस्करो हेतुरिएरयेवाप्रसाधनादिति ॥ ७ ॥ पदवियक्षितमर्वगतासर्वगतत्यविशेषम्य शब्दमात्रस्प नि- स्यवं प्रसाध्यते तर्मविवक्षिताईदनई द्विशेषम्य पुरुषमात्रस्य सूक्ष्मादिप्रत्यक्षत्वं प्रमाध्यते इति समः समाधिरिति ।। यदप्यन्यदुत- यदि पुरुषमामान्यस्य सूक्ष्मादिविषयं प्रत्यक्षं मसाध्यते तदा कथं पुरुषविशेषस्याहतो वचनं प्रमाण स्यात् । यतस्ततो नि.मयसाधिनः प्रदतरहित्यादि। तथाप्युत्तरमुधरत्र यक्ष्यामः। सम्मापयोतदोपरहितत्यादनवयं प्रतिजति स्थिते ।। - ·भट्टानन्तकीर्तिपर्णाता यदप्युक्तं-- असिद्धश्चायं हेतुः । नष्टमुष्ट्याद्युपदेशस्यापौरुषेयस्य कर- णासंभवात् इति । अत्र नररचितवचनरचनाविशिष्टस्य नष्ट- मुट्याद्युपदेशस्यापौरुषेयत्वं कुतोऽवसितं येनासिद्धताऽस्य हेतोः स्यात् । न तावत्प्रत्यक्षेणापौरुषेयताऽवसीयते । प्रसज्यप्रति- पेधपक्षे हि पौरुषेयताभावोऽपौरुषेयत्वं । तच्चानादिकालस्याती- तस्याप्रत्यक्षीकरणे तदा न शक्यते साक्षात्कतुं । तत्प्रत्यक्षी. करणे स एवातींद्रियदर्शी स्यात् । अधुना तदभावसाधने कुमारसंभवादेरविशेषः कालिदासादेरिदानीमभावात् । प्रत्य- क्षस्याभावविषयत्वविरोधात् । अभावानभ्युपगमादभावप्रमाण- वधुर्यप्रसंगश्च । अभावप्रमाणातदभावसिद्धिश्चेत्तदभावप्रमाणं प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरूप भवद्विविधमिष्ट । निषेध्यविषयप्रमाणपंच. करूपतयाऽऽत्मनो परिणामो निषेध्यादन्यद्वस्तुविज्ञानं वेति । तथाचोक्त- प्रत्यक्षादेग्नुत्पतिः प्रमाणाभार इप्यते ॥ माऽश्मनो परिणामो या विज्ञान यान्यवन्तुनि इति ? तव सर्वात्मना न मुख्याधुपदेशविषये तत्प्रणेतृपुरुषाय प्रमाणपंचकरूपत्वेनापरिणामोऽमिद्धा नामाबसाधनायालं । पुरु: पाय मावतमथाविधः परिणामी व्यभिचारी । पिटकविषयेऽपि तत्प्रवृविषयमाणपंचकमपणेनापरिणामम्य मयमबंधिनः ·पृहल्गवज्ञासद्धिः सद्भावात् । न हि पिटकत्रयेऽपि मत्यवानुमानोपमानार्थापति- शब्द फपुरुषमतावः प्रतायते । ततो नष्टमुष्ट्यागुपदेशवन् पिटकायेऽपि पारपेयत्वाभावगितिः स्यात् । परैः पिटकत्रये पुरुषमद्रापाभ्युपगमान् । ममाणपंनकरूपतयाऽऽत्मनोऽपरिणा- मस्पामायप्रमाणाव्यस्यासाधकरवमिति पेल पराभ्युपगमस्य भवतोप्रमाणत्वात् । प्रमाणत्वे ज्योतिर्मानायुपदेशेऽपि तैरेप पुरुषसगावाभ्युपगमादस्तु पौरपेयत्यमिद्धिः । अन्यथाऽन्यत्रापि माग्दविशेषात् । आगमातरे च परः पुरुषसहायाभ्युपगमात् । अभावप्रमाणस्यासाधकले ज्योति नागुपदेशेऽप्यसाधकत्व- मस्तु । लक्षणयुक्त बाधासंभव तलक्षणमेव दृषितं स्यात् इति सर्वानाधारात् । तम्मानिध्यविषयप्रमाणपंचकरूपतयाऽऽ स्मनोऽपरिणामादभायप्रमाणाभिधानादपौरुषेयत्वाभाषसिद्धिः ।। पर्युदासपोऽपि किमन्यपीरुपयत्याधदपौरपेयत्याभिधानं प्रत्य- क्षगिर्द स्यात् । न तत्सत्त्वादिकं तनम्तसिद्धरम्माभिरपीट- त्वान् । तदनादिसत्यमिति चेत्म एव दोपोऽनादिकालस्या. दर्शनेनादिगावस्य दर्शनायोगादिति ममयादर्मिनोऽपि या तद्दर्शनप्रसगः । पौरपेयत्वादन्यम्नदभाव इति चतर्हि न तस्य प्रत्यक्षेण महणं युक्तं। अभावप्रमाणवादिभिरमा. घस्य प्रत्यक्षापविषयत्वाभ्युपगमात् । तदन्यज्ञानलक्षणाभाव. .प्रमाणासदभावसिदिशेतत्तीसोयादन्यस्य तदभाषम्य ज्ञान कुतो भवति । न तावदहेनुकं कादाविलन्यात् । तत्पी.

·१६४ महानन्तीतिप्रणीता रुषेयत्वविषयप्रत्यक्षादिप्रमाणपंचकनिर्मुक्तादात्मन इति चेहि पिटकत्रयेऽपि तदभावनानोत्पत्तिः किं न स्यात् । तदु- त्पत्तिकारणस्यानंतरोक्तस्याविशेषान् । पौरुषेयत्वामावोऽपि तद्धतुम्तदभावान पिटकत्रये तदमावज्ञानोत्पतिरिति चेन्न पौरुषेयत्वामावस्य यमायो नाम पौरुषेयत्वसद्भावस्तस्य प्रत्य- क्षादीनामन्यतमेनाप्यनिश्चये कयं पौरुषेयत्वामावम्यामावग- तिरमावज्ञानामावात् । पौरुषेयत्वाभावस्यामावस्यामावनिश्चयो न पौरुषेयत्वसद्धावगनेरिति चेन्न । अमावज्ञानं हि नाम पौरु- पेयत्वामावकार्य तदभावात्कथं कारणामावगतिव्यभिचारान् । अप्रतिवद्धसामर्थम्य पोरुपेयत्वाभावम्यामावमाधनेऽपि न सर्वथा पौरुषेयत्वाभावस्यामावमिद्धिः प्रतिबद्धमामय॑स्यामावासाधनात् कथं हि तर्हि देशादी कचिद्रटादिज्ञानामावात् घटाघमाव. मिद्धिर्मवतोऽपनि चेन्निध्यघटाघेकज्ञानमर्गिकेवलभूनलायु. पलंमादिति बूम । नेवमव पौरुषेयत्वाभावम्यामावसिदिः । एकज्ञानसमर्गिण एवं कम्यचिदभावात् । न पौरुषेयत्वसद्भाव- म्नदेकज्ञानममर्गी मावाभावयो परम्परपरिहारस्थितिलागयो- रेकत्रैकदा एकनानमाविरोधात् । अविगेधेऽपि न पौरो. यत्वमदायोपलंमाग्दभारम्याभावमिद्धिमदुपलभम्यवाभावात् । पनेन विम्दोरच्या नदभावम्यामावसिद्धिनिरम्ना | कम्प वाऽभारजानामावानदमावम्यामारगतिः । विमर्षम्य वादिनः प्रतिवादिना था । तत्र गम्याभावनानामावोऽमिदः । .

·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः प्रतिवादिनोऽभायजानाभावो ज्योति नागुपदेशेऽपि गमानः । वादिनोऽभावज्ञानाभावापदभायस्याभायमिद्धी प्रतिवादिनो ज्योतिर्धानाधुपदेशस्याभावशानामावात् पौरुषेयत्याभावो न स्यात् । तयोविशेषाभायात् । पिटकाये पादिप्रतियादिनो. रुभयोरपि अभावज्ञानाभावातदभावस्याभायगिदियुग्यते । न ज्योतिर्शानाधुपदेशे विगानात् । मतियादिनोऽभावशानाभाये ऽपि पादिनो भावादिति चेल। यादिनो यदभावशान तदानुमारिणः सफितिक नामावरलोपजातं पिटकाये प्रतियादिनोप्रामाण्याभावज्ञानवत् । अन्यथाऽगृहीतममाय- स्याप्यभायज्ञानोत्पतिः स्याम् । सांकेतिकापाभावशानासा- भायसिद्धिः । अन्यत्रापि सनोमामाण्याभायरिदिपर्सगात् ।। एतेन- प्रमाणपंचफ यस यम्मुरूपे न जायते ॥ पम्नुसणयबोधार्थ सत्राभावपमाणता ॥१॥ इत्येतरपतिलगद । चैत्यवंदनादिवाक्येऽपि पुरषमतावरोधक মমালবাঘমামাম শান্ত। বসলগালা লামাবদমালাৰ বাবে ৰামায় सिदिः । नापि कर्नुरस्मरणादिनुभयः । फरम्मरण वादिन' प्रतिवादिन, सर्वम्य का समापन सारा पदिनोऽपि तपtरभावादनुपम्यो म्या। अनुपमानिक ·। न च प्रमाणा- मट्टानन्तकीर्तिप्रणीता स्यात् । कर्तुरम्मरणम्यागमांतरेऽपि प्रमंगात् । क रस्मरण- निमित्तानुपलब्धर्मावात् । परेः कनुरागमांतरे मरणान वादिनोऽपि तत्राम्मरणमिति चेन्न । परकीयम्मरणस्याप्रमाण- लात् । प्रमाणत्वे ज्योतिज्ञानाद्युपदेशेऽपि वादिनोऽम्मरणं न स्यात् । परम्नत्रापि कर्तुः स्मरणान् । कर्तुरमावादम्मरण चेत् किं प्रमाणांतरादेतस्मादेवानुमानाचदमावसिद्धिः । प्रमा- णांतरात्तदमावसिद्धावस्यानुमानम्य वयम्य तरं तदभावग्राहकमस्ति । अम्मादेवानुमानातदमावसिद्धिधे- कथं तदमावमिद्धी कम्मरणम्य क-भावपूर्वकत्वसिलिः । येन कर्वमानपूर्वकन्येन निश्चिताकम्मरणात्तद्रभावसिद्धिः स्यात् । इनरेतगप्रयदोप. कथं न स्यात् । कर्बभावपू. कन्चनानिश्चिताकम्मरणमावादेव तदमावमिद्धेर्न परम्परा- श्रयदोषानुपग इति चन्न । तथाविधम्याम्मरणम्यामति कर्तरि पर्वनादी मन्यपि कनीर म्ययमपन्हुतात्मकन्ये कयमप्याश्या- निष्टागमने यचनरचनाविषेपि मद्रावन मंगहनुमान- निशदिनोऽपि कम्मरणं नामित नापारपेयत्वमाधनाया । तत्र दि प्रतिवादी मान्यर कनामिति। अनेन संयम्य पतुगमागं मन्याम्यान । मान्ममानविज्ञानरहितो या कथं मयंग्य कम्मरणमवेति । गन्दादि पायल्यादन्यस्य पौरपेयन्दामावण्य मिदिमामायामावनिश्चय मनि म्यात् । विधायि गन्दानरमावमिदी म्यान । अन्यथा दांपा.

·पृहत्सर्वशसिद्रिः ययपुरुषसहायशंकया नामामाण्याभावनिधयः स्यादितीतरे- सराश्रयत्वास दादादपि सन्मिदिः । न च सदभावप्रति- पादक. वेदवाक्यमस्ति । नापि विधिवाक्यादन्यम्य मीमां- सकर मामाण्यामिप्यते यतम्तम्य फल्पना स्यात् । न मामा. ज्यलक्षणोऽर्थः पारुण्यत्वाभावमंतरेण नोपपद्यते। तथावि- भरयायोकत्वलक्षणस्य प्रामाण्यम्यागमतिरेऽभावात् । दोषा- अयपुरपमडावाल तथाविधभामाण्यमन्यत्रनि चेदा पुरुषा- गाव, फुतोऽयमितः! अन्यत देयोच्यता किमनेन मिद्धो- पत्यायिना। मामाण्यादन्यथाऽनुपपरेरिति चेचक्रकमसंगः । नामामाण्यरक्षणोऽर्थः पौरपेयलाभावमंतरेण नोपपद्यते मागु- तदोपानतिहतेः । न च मामाण्यामावापुरुषस्याभावसिद्धि- युंक्ता भूमाभावादध्यभावयन् । कार्याभावस्य कारणामायव्य- भिचारान् । अन्यथानुपपचेरभावादपतिबद्धरामय॑म्य मुमोऽ- मामाण्यकारणस्साभावसापनेपन सर्वथा पुरुषस्याभावसिसिः। সামান্য দুনিয়ােব। মিখি- प्रामाण्यकारणभ्यातीद्रियज्ञानविकलस्य पुसो ज्योति पासादौ भयता वेदरूपतयाऽभिमतेऽस्माभिरनिष्टत्वात् । नन्वतद्रियशा- तुरमायाद यस्याप्यनिष्टेः सिद्ध एव सर्वथा पुरुषाभावः । कथं पुनरतीदियादेदिनो भवता विभावितोऽभावः । न तावत्म- स्मरेण प्रत्यक्षम्यात्यक्षेऽनक्षशनवति भावाभावविवेचनसामर्या- भाषान् । भावे या मासिन्देशलेऽभावसाने घटते ।

·१६८ भट्टानन्तकीर्तिप्रणीता अभीष्टत्वादेशकालात्मजानानामनवयबेनाल्यापकल्यासर्वदर्शिप- त्यक्षस्य सर्वदा सर्वत्र सर्वज्ञामावज्ञानमयुक्तं । तथा ज्ञाने सर्वज्ञसिद्धिप्रसंगात् । न च प्रत्यक्षममावविपयं उत्त- दोपात् । नापि चोदनातः सर्वनामावसिद्धिः। पुरुषमात्र. स्यामावासिद्धी अन्ययोगव्यवच्छेदन प्रामाण्यनिवृत्तेरनिथ. यान्न चोदनातः सर्वज्ञामावसिद्धिः। तदसिद्धी च न पुरुषमावस्यामावसिद्धिरितीतरेतगश्रयत्वप्रसंगात् । अप्रामाण्य. निवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या पुंसोऽप्रमाण्यकारकस्यातीद्रियज्ञानवि. फलस्यामावसिद्धरन्यस्य वीतरागसर्वज्ञस्य भावेऽपि तद्गु. गैरपकृष्टत्वादोषाणामस्त्येवाममाव्यनिवृतिः सर्वजनिवृत्यनिश्चये ऽपि चोदनातः कथमितरतराश्रयदोषः स्यादिति चेदेव. मप्रामाण्यनिवतिः प्रत्यागमेऽपि किं न स्यात् । अप्रा. मायनिवृत्त्यमिद्धेरिति चेदत्र कुतस्तदभावसिद्धिः । दोषा- अयपुरुषम्यामावादिति चेदितरेतगश्रयत्वं । अमावामागा. दप्रामाण्यामावमिदिधमन्यागमेऽपि किं न स्यात् । तया प्रामाण्यामावमिदी व प्रत्यागमभ्य सर्वज्ञमायावशेष- कम्यावधिकन्येन चौदनावप्रामाण्याचोदनानः सर्वज्ञामार- मिद्धः मानिवयकः स्यात् । तम्माचोदनातः सर्वशामाय- मिचिमिच्छनान्यपोगव्यवन्छेदनामामाण्यानिवृतिः साधनीया। नदिप मवंशामायमि या पुरुषमात्राभावमिदी म्यादिति कमिनीतगप्रयाग न म्यादिति । अनु वाध्ययो.

·न वृहत्सर्वशसिमिः गयालेंदन ध्रुतेग्मामाण्याभावनियमस्नथापि न चोदनातः मनाभाषसिदिः । कार्या| वेदम्य प्रामाण्यादन्यत्र प्रामा- ध्यानभ्युपगमान । सर्वज्ञभावप्रतिपादिकैच श्रुतिः श्रूयते- अपाणिवादी जयनोऽग्रहीता पश्यत्यचक्षुः म शृणोत्यकर्णः ।। गवधि विधान हि तम्य येता तमाहुरग्यं पुरुषं महानमिति ॥१॥ सम्मान Qत. सर्वज्ञाभावसिद्धिः ।। नाप्यर्थापतितः । सर्व- शाभावमतरण फम्यचिदनुपपद्यमानम्यार्थस्याभावात् । पुरपरमनन्यादयः सर्वज्ञाभावमंतरेण नोपपद्यते । यस्तृत्वादीनां सर्वजन सहानवम्थानलक्षणम्य परस्परपरिहारस्थितिलक्षणस्य या विम्यागिद्ध । न घविकले कारणस्य सर्वज्ञत्वस्य वक्तृ- त्यादरमायः पुरुपत्यादया मर्वज्ञत्वसद्भावेऽभावः प्रतीयते । येन तया महानयम्यानलक्षणो विरोधः स्यात् । नापि सर्वज्ञत्वा. भावम्प यक्तृत्वादिकं वक्तृत्वाधभावरूप या सर्वज्ञत्वं येन नयोः परम्परपरिहारस्थितिलक्षणो विरोधः परिकल्प्यते । सदव यातृत्वादे. सर्वमन्वेन विरोधद्वयस्याप्यसिद्धेः सर्वज्ञाभाव- मंतग्णानुपपत्तेरभावात् नार्थापत्तेः सर्वज्ञामावप्रतिपादकत्वं । नाप्यनुमानोपमानाभायप्रमाणानां सर्वज्ञाभावयोधकत्वं । प्रागेय तपा निम्नत्यान् । नदेवं सर्वज्ञाभावस्यासिद्धरतींद्रियार्थज्ञातुर- भावादन्यस्यापि सर्वज्ञवादिभिरनिष्टेः सिद्ध एव सर्वथा पुरुषा भाय इत्येतदान । सम्भासष्टमुन्टयागुपदेशस्यापौरुषेयत्वमसिन परियारपसमाजातीयाम्ने .

·मट्टानन्तकीर्तिप्रणीता कर्तृमंतो यथा दृष्टकर्तृकप्रासादादिसमानजातीया जीर्णमासा- दादयः । दृष्टकर्तृवाक्यसमानजातीयश्च वेदांतर्गतो नष्टमुट्या- घुपदेश इति नायमसिद्धो हेतुः । नष्टमुष्ट्याद्युपदेशे दृष्टक- र्तृकवाक्यासंमविनो विशेषस्यादर्शनात् । ननूपलभ्यत एव दृष्ट- कर्तृकयाफ्यासमविसूक्ष्माद्यर्थप्रतिपादनलक्षणविशेषस्तत्रेति चेन्न इत्यंभूतस्य विशेषस्य सतोऽपि कर्तृमात्रानिषेधकत्वात् । यया. भूतो हि विशेषः कर्तृमात्रं निरस्यति तथाभूतम्य विशेषस्या- मावात् दृष्टकर्तृकसमानजातीयत्वमुच्यते । न सर्वथाभावात् । समानजातीयस्य कस्यचिदप्यभावात्सूक्ष्माद्यर्थप्रतिपादनलक्षणो विशेषश्च सातिशयप्रासादादिविशेष इव न कर्तृमावं निरस्यति । किं तु अकुशलशिल्पिनमिव सूक्ष्माधर्थविषयपरिज्ञानशून्यं फविशेष । म चाम्माभिरपि नेष्यते एव । यधेप्यने सूक्ष्मांतरितद्रार्थमाक्षात्कारी कतविशेषः म नानेन निगकि- यते । ननु मूक्ष्मादाय) पुरुषम्य दर्शनगवत्यभावात् पुरुष. मात्रमयं विगषी निगकरोनीनि चन् म्यादेयं यदि पुरुषस्याती- दियार्थदनगन्यमाव कुनश्चिनिश्चित. स्यात् । यायना नेवं मर्वनामावप्राहकम्य प्रमाणम्य प्रागेय निग्माखान् । नम्मान्पुरुषमायनिषेधकम्य विशेषस्याभावान्नामिद्ध एकक. ममान जातीयन्यं । नाप्यनेकांतिक अदृष्टकक दृष्टकर्तृकगजा- तीयवम्य दर्शनात् । अष्टमपि ततत्र विगेशामायान् संभा. व्यत इति पदककपि एककगानीयपम्प गंगवेग ·- पहलर्यसिद्धिः फनिददृष्टफर्तृफे दृष्टकर्तृकसजातीये कृत्रिमव्यवहारः स्यात् । उपलभ्यते चादृष्टफरेऽपि दृष्टकर्तृसजातीये मासादादौ कृत्रि- गव्यवहारो लोकस्यास्खलद्रूपः । तस्माददृष्टफर्तृके दृष्टफर्तृक- राजातीयत्वं नाशंकनीयं । अत एव न विरुद्धोऽप्ययं हेतुः । तस्मादसिमाविरुद्धानकातिकादिदोपरहितादतो हेतोर्भवत्येव नष्ट- मुष्टयागुपदेशस्य कर्तृमन्वमसिद्धिरिति नामिन कस्यचिनष्ट- मुख्याधुपदेशकरणमिति ।। यदप्युक्तं- अपक्षधर्मधायं हेतुः सूक्ष्मापर्थे धर्मिणि नष्टे गुप्याद्युपदे. सफरणाभावादिति । तदप्ययुक्तं । अपक्षधर्मस्यापि हेतोर्ग- मकत्यदर्शनात् । तथाहि- अपक्षधर्मादपि कृत्तिकोदयाद्रोहि- ण्युदयस्य चंद्रोदयात्समुद्रपद्धरनुमानं दृश्यते । परस्तथाऽभ्युप- गमाच ॥ तथाचोतं- नदीपूरोऽप्यधोदेशे दृष्ट. सन्नुपरिस्थिनां ।। निगम्ये गमयत्येव पृचा पृष्टिं नियामिकामिति ॥१॥ पित्रोध प्रामणत्वेन पुत्रनामणतानुभा ॥ सर्वलोकमगिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥ २ ॥ यदप्यन्यदुक्तं अनेकातिकवायं हेनुः । यस्मात्मादि- पदार्थसाक्षात्करणमनरेणाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां लिंगादुपदेशाररं- परातो या नएगुष्टयादिकमयगम्योपदेष्टुं शक्नोत्येवेति । सदप्यसमीचीन । तथाहि- न तावदम्पयव्यतिरेफाभ्यो महो. परागनष्टमुष्ट्यादयः मतिपतुं शक्यते घृतमंजर्यादेमधुमास इव ·मटाननीनियनना प्रटोरगगादीना दिपमालकालादि निगमाभागात । नापि प्रोगगन टमुट्यादयो लिंगदर्शनानुगत नग. संपयादि पाहतपन विषयो 'अम्मदारीना "माटो ग्यि ग्रहोगगनष्टमुख्याटीना नलिंगानुादगानी मात । लिंगमंबंधयोग्यताद्रियत्वे तयोरपगमतंगा प्रतिमनग्यांगाना दुपदेष्टुरनीठियार्थमिव म्यान । नापि द्रव्यागामायन रेकाभ्यां मयोगकल्पनामात्रायल्यावयवादिन निभेट. शक्यने प्रतिपत्तु । अन्यत्र्यानरकाम्या हि तथा तपनिपन यावंति जगति द्रव्याणि तानि मायकत्र मालविकम्य कल्ककपायादिकल्पनाभेटेन कषांदिमावाभदन वालम याद्य- वस्थाभेदेन मूलपत्राद्यवयवभेदन प्रपोद्धागभ्यामकोपि योगा युगसहस्रेणापि न ज्ञातु पार्यत किमुनानक इति । नाप्ययं नष्टमुप्ठ्याद्युपदेशोऽप्यनादिः उपदेशपरंपग्याऽनादियनातुम्मा- वे:पि प्रमाणभूतः प्रवधेनानुवर्तने इनि युन । नयाऽभ्युपगमे हि चैत्यवदनाद्युपदेशोऽपि प्रवर्धनवमनुवर्तमान प्रमाणभूनी भवता किं नानुमन्यते । तदनुमारिभिग्वामावनाद्रियज्ञानपूर्व- कत्वेनाभ्युपगतः तज्ज्ञानस्य चाभावादुपदेशपरपरापाश्चानभ्यु- पगमान्न प्रमाणमिति चेकि पगभ्युपगमा भवतः प्रमाण ? अन्यथा नष्टमुख्यादिनतिपादकागमोऽपि न प्रमाण । तस्यापि तैरेव तथाभ्युपगमात् । अविसबादित्यादन्यस्य प्रामा नान्यस्याधिमंबादामावादिति चेन्न तहि वेदः प्रमाणमविगं- ·वृहत्मज्ञसिद्धिः यादाभावात् । अपारुषेयत्वादम्य प्रामाण्ये ज्योतिज्ञानादेपो. पेयत्याभावात् प्रामाण्य न स्यात् । न मोऽपौरुषेयत्वादेव प्रामाण्यं मामाण्यमेयापारपेयत्वादिति चेहि नीलोत्पलादिषु दहनादीनामपरिपयाणां न मियाज्ञानहेतुता म्यात्। ज्योति.. शामप्रवाहस्य चानादितया प्रामाण्ये वेदेऽपि तथैवास्तु प्रामाण्यं किमपरिपेयतामाधनायासेन । अन्यत्र फर्नुः भवणापौरुषेयता युना मात्र कर्तुरश्रवणादिति चेन अवापि कर्नुः श्रवणात्। तन्निध्यात्वमुभयत्रापि समानं । पराभ्युमगमादन्यत्र पौरु- पेयत्वमतापि किं न स्यात् । तत्प्रवाहम्य चानादिन्ये যানৰনাঙ্কাশামিমা: সীম মনুলিবি- पर्यस्तनुदिन्यगृहीतविम्मरगैः प्रतिपुरुष हीयमानस्यानादि- काले निर्मूलोच्छेदः म्यात् । तथाहि इदानीमपि फेचि. सानिमय ज्योति गागादिकमवयंतोऽपि दुष्टाभिभापतयाऽ न्यम्यानुपदिमतो दृश्यते । अन्ये त्वज्ञानाद-यभोपदिशतो दृश्यते । अन्य पुनः स्वयं यथावदवगच्छतोऽपि पचना- फौलादल्यतामन्यया चोपदिशंनो श्यते । तथा योनारोऽपि कचिन्मंदगुल्यो यथावदुत्तमपि नावधारयति । अन्ये तु विपर्यनयुदयः सम्यगुपदिष्टमन्यथा भावयति । केचित्पुन: सम्यगवादमपि विस्मरतीत्येभिः कारणैः प्रतिपुरुष हीप. भान येनावता कालेन निर्मलोच्छेद एवं स्यात् । भवति ५ सम्मादेतरातरा विटिसः। सम्मानग्निदुरामाश- ।

·महानन्नशीनिप्रीता । कारिणा पुरपेग पुनः पुनग्यं प्रबन्यमानः इदानी याव- दायान इन्यवमीयत । नदेवमन्वयव्यानरकाम्यां रिंगादना- घुपदेशपरंपरातो या महोपगगाटिकमयगम्य तदुपदेशकरणा- नानकांतिको हेतुः ॥ यदप्युक्तं विरुद्धचायं हेतुः । विसंवादकम्य महोपगगा- ग्रुपदेशस्य मूक्ष्मादिपदार्थमाशाकरणमग्णव मावादिति । तदप्ययुक्तं । संवाददर्शनान् । नाप्ययं काकनालीयो युज्यते दिक्प्रमाणफलकालादिविगिष्टमहोपगगाद्युपदेशमंवादस्योपदेश- मंतरेण सकृदप्ययोगान् । योऽपि कचिद्विमंबादः म प्रत्यक्षा- देरेव सामग्रीवकल्यात् । कचिद्विमंवादात्मवत्रापामाप्ये प्रत्य- क्षादेरप्यप्रामाण्यप्रसग । ततो न विरुद्धोऽप्ययं हेतुः। मा मृदय विरुद्धोऽमाधारणम्नु स्यात् सपक्षेऽनुगमामावादिति चेदस्तु । तथापि नाम्यागमकत्वमुक्तेन प्रकारेणान्यथानुपपत्तेमवदीय- नियमरूपायाः सद्भावेन गमकत्वोपपत्ते. | मपक्षेऽनुगममंतरेण सैव ज्ञातुमशक्येति चेत्कथमर्थापत्तावापत्त्युपन्थापकस्यान्य- थानुपपनत्वं सपनेऽनुगममंतरेण ज्ञायते । अन्यथामवनमामि- मपि सशक्त्यवादृष्टमय कल्पयनीति चेदेव लिंगम्याप्यवि- नामावनियमोऽमिद्ध. स्वशक्त्यैव हि किं न लिंगिनं गमयेन् । एवं च सर्वमेवानुमानमर्यापगिरिव म्यान् । तथाच प्रमाण- पटकसंख्या निवर्तत । अथ सिद्धमेवानन्यथामवनमपत्त्युप- स्थापकस्यादृष्टमर्थ कल्पयतीत्युच्यते तदा तत्मपक्षमंतरेण क ·वृहत्सर्वज्ञसिदिः १७५ सिदं । यत्रान्यथानुपपद्यमानादर्यात्साध्यं प्रतीयते तत्रैवान्य- थानुपपपमानत्वं ज्ञायते इति चेदेवमत्रापि किं न स्यात् । एवमर्थापचिरेव स्यादिति चेदानु नामांतरं न तदस्माभिनिवा- यते । यदि भवता सपक्षानुगमरहितमापत्तिरित्युच्यते तदस्माभिरंतर्याप्त्याऽर्थमसाधनमनुमानमियुक्त अतो नानि वि- प्रतिपसिनार्थ इति । मपक्षे सिद्धमंबंधमनुमाने साध्यधर्माधि- करणे धर्मिण्येय सिद्धसंबंधमीपत्त्यात्यं प्रमाणमतोऽस्त्यर्थे- विप्रतिपत्तिरिति चेद्यातायता विशपेणानयोभैद इप्यते तदा पक्ष- धर्मत्वसहितादनुमानासहित प्रमाणातर न स्यात् । तथाच सप्तमस्य प्रमाणातरम्य सिद्धेः प्रमाणपत्यसंख्या निवर्तते । नियमतोऽर्थादातरपतिपत्तविशेपान पक्षधमत्वसहितादनुमा- मात्तद्रहितं प्रमाणांतरमिति चेदेवं तर्हि सपक्षे सिद्धसंबंधाद- नुमानात्साध्यधर्मिणि सिद्धगंबंधमपि प्रमाणांतरं न स्याद. विशेषात् । अतो नाम्न्येव विप्रलिपतिनार्थ । ततः सपक्षेत्र नुगमरहितस्याप्यस्य हेतोर्गमकत्वं युक्तं । तदेवमसिद्धविरु- दानकांतिकत्यादिदोषरहितत्वादनवद्यमिदं साधनमतो भव- स्येवाभिमतमाध्यसिद्धिरिति || भवतु नामातो ग्रहोपरागा. दिसूक्ष्माघस्य प्रत्यक्षत्वमिद्धिस्तदुपदेशम्य संवाददर्शनात् । धर्माधर्माचशेपसूक्ष्माधर्थप्रत्यक्षतासिदिस्त कथं ! तदुपदेशस्य संयादानुपलब्धानि चेनदोपरागागुपदेशादेव सापि सिध्या सीति भ्रमः । तथाहि ग्यानिःभागादग्रहोपरागादिफ विति ·भट्टानन्तकीर्तिप्रणीता टवर्णप्रमाणदिग्भागादिविशिष्टं प्रतिपद्यमानः प्रतिनियतानां प्रतिनियतदेशवर्तिनां प्राणिनां प्रतिनियते काले प्रतिनि- यतफलसंसूचकत्वेन प्रतिपद्यते । यस्मादेवमुक्तं ज्योति शास्त्रे- नक्षत्रग्रहपंजरमहर्निशं लोककमविक्षिप्तं । अमति शुभाशुभमखिलं प्रकाशयत्पूर्वजन्मकृतं ॥१॥ तस्मात् ज्योतिःशास्त्रं ग्रहोपरागादिकमिव धर्माधर्मावपि प्रमाणांतरसंवादेन योधयति । उक्तं च- यदुपचितमन्यजन्मनि शुभाशुभं तस्य कर्मणः प्राप्ति । व्यंजयति शास्त्रमेत तमसि द्रव्याणि दीप इव ॥२॥ इति अत एव ज्योति शास्त्रज्ञा दैवज्ञा इत्युच्यते । तस्मादेवं प्रहोपरागायुपदेष्टुर्धर्माधर्मसाक्षात्कारित्वमिद्धौ तदन्यसर्वपदार्थ- साक्षात्करणमपि सिद्धिमुपीकते ॥ तथाहि- श्रेयःसाधनं धर्मः । तच्च श्रेयो देवतियग्लोकस्थपुरुषेषु व्यवस्थितमने. फप्रकारं । तथा प्रत्यवायहेतुरधर्मः । स नरकपृथ्वीतियग्लोकाधारप्राणिषु प्रत्येकमनकविधः । तस्मा- च्याप्रत्यवाययोहेनुभ्नी धर्माधमी साक्षाकुर्वन् श्रेयःप्रत्य- याययोराधारभूतामिलोफम्यान् प्राणिनोऽपि साक्षात्कर्तुमई- तीति कथं मबंदी न स्यात् । ततस्तथाभूती धर्माधर्मी प्रतिपत्तुमिच्छनामम्माकं तम्य कीटकसंख्यापरिज्ञानं या कथमुपयोगि न स्यात् । ननु परिदृश्यमानलोकव्यतिरेकेण च प्रत्यवायो

·No text on this page.

·माननहानिरगि मेऽनि गामिलामामामानि ।। गर्नशान पुराना कनकाई मारनं ॥ २ ॥ मनु धमाधम निरिमानीपानन्यांन माशापूर्णता मर्य- शेनामुन्यादिग्मयाघ्याम्पादनानाम्य सामान गायनादि- दोरम्नम्म म्यान् । अन्यायम्पर्गन्य माक्षायादारः म्पात् । मनोनरूपाचनुभवादमिलाप म्यात् । अमनोहराया- नुभवात् द्वेष. मात् । मयानका पदनाद्वयन ममोह: स्यात् । एवमन्येऽपि दोषा भयेयुरिति ॥ नया चोनं- सामान्यत्यक्षदगिन्याचम्यागुनिग्मादय ॥ म्बमवेद्याः प्रमन्यन को नु न कल्पयिष्यतीति ॥१॥ इति चेतदप्ययुन तथाहि- यदि तावदशुनिग्मगंधयो रसनप्राणाभ्यां सबधानद्भक्षणादिदोष पावका गम्पर्शस्य च स्पर्गनेन संबधादाहः म्यादिन्युच्यने तदमिद्धं । रूपस्येव रसगंधस्पर्शादीनामप्राप्तानामेवातीद्रियप्रत्यक्षेण ग्रहणात् । अथ त्रिलोकातर्गतानुकूलादिम्वभावरूपरमगधम्पादिमाक्षात्करणा- सुखदुःसद्वेषाभिलापमोहादयो भवेयुरिन्युच्यते तदप्ययुक्तं । विषयानुभवमात्रस्य गुम्बद खादीनामहेतुन्वान् । हेतुन्वे वा यधकस्य पुरसम्य कम्मिंश्चिद्विपये मुम्ब दु.म्प द्वेषोऽभिलाषा मोहोऽज्यद्वा भवति तथा सर्वेषामप्यविशेषण स्यात् कारणस्या- विशेपात् । नचैव । तथाकम्मिन्नेव म्बीविषये कायचिदमि- ·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः लापोऽन्यस्य द्वेषः । तथोष्ट्रादीनां फेवले लवणरसेऽभिलापोऽ स्मदादीनां द्वेपः । तिक्तरसे निंबकीटस्यामिलापोऽस्मदादीनां द्वेपः । शुंटयामुत्पत्नस्य पुनः कीटफस्य कटुरसेऽभिलापोऽन्येषा द्वेषः। मक्षिकादीनामशुचिरसगंधयोरभिलापोऽस्मदादीनां च द्वेषः । चंदनगंधेऽस्मदादीनामभिलापो मक्षिकादीनां द्वेषः । पित्तप्रकृतेरुप्णस्पर्श द्वेषो वातप्रकृतेरभिलापः । शीतस्पर्श वातप्रकृतेर्द्वषः पित्तप्रकृलेर भिल्लापः । भीरोभयानकरूपे भयं न धीरस्य । प्राणिहिंसादर्शने निर्दयस्य हर्पः कारुणिकस्य फरुणा । तथैकस्याभ्युदये कस्यचिदमर्पः कस्यचिद्धपः फस्य- चिदौदासीन्यं दृष्टं । एवमन्यदपि शेयं । तस्मान्न विषयानुभवः केवल एव सुखदुःखहर्षविषादामादिहेतुः । किंतु फारणा- तरसहितः । तच्च कमैव भवितुमर्हति । यद्यपि जातिविशे. पखभाषाभ्यासप्रकृतिविशेपादयः साक्षात्करणत्वेन प्रनीयते तथापि तेषां जातिविशेषादीनामपि कर्मय कारणमिति । तदेव प्रधानं कारणं । तथ निरम्नाशेपदोपावरणस्य नास्तीति केवलो विषयानुभवस्तस्योपेक्षामेव सर्वत्र जनयति न सुखदुःखादिकं । निःशेपदोपावरणविश्लेपं च ममर्थयिष्यामः ॥ भवतु नाम महोपरागाद्यपदेशान्यथानुपपत्या धर्माधर्मयो- रितरसर्वपदार्थानां च माक्षात्करण । मुक्तिमार्गसाक्षात्करणं तु कथं तस्य निधीयत इति चेन् महोपरागाशुपदेशादेवेति बमः ! तथाहि न नायद महोपरागाशुपदेशान्यथानुपपत्तिसिद्धं सर्वजन्य www ·१८० महानन्तकीर्तिप्रणीता अनादिसिद्धं । अगरीगदनादिमिद्धात्मज्ञान् ग्रहोपरागाद्यु- पदेगासंभवादसंभवश्वेश्वरनिगकरणप्रकरणे निरस्तत्वात् । नाप्यनुपायसिद्ध अहेतो. सर्वदा सर्वत्र प्रसंगान् | तस्मा- दुपायसिद्धनानेन भवितव्यं । म चौपायस्तेन ज्ञातव्योऽन्यया तदनुष्ठानायोगान् । परिज्ञानं परोपदेगात्सरोऽपि अन्योप- देशाल्लव्यात्मलाभो मुक्तिमागे माक्षात्कृन्य उपदिगति । अन्योऽप्येवमित्यनादि सर्वज्ञागमपरंपरा। माऽपि ग्रहोपरा- गोपदेशान्यथानुपपत्या मिद्धेनि मिद्धं मुक्तिमार्गसाक्षात्क- रणं । स च मुक्तिमार्गः सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रात्मक एवं युक्तः। तथाहि-~-यम्य यत्प्रकर्यतारतम्यादपकर्पतारतम्यं तस्य तत्प्रकातिगयादत्यतोच्छेदः । यथाऽमेः प्रकातिशयाच्छीत- स्पर्गस्य । उपलभ्यते च सम्यग्दर्शनादिप्रकर्पतारतम्यादागा- देरपकर्षतारतम्यमिति । ननु रागादिहानितारतम्यस्य दर्श- नादस्तु तस्मिद्धिः । तत्तु रागादिहानितारतम्यं सम्यग्दर्श- नादिप्रकर्षतारतम्याद्भवतीत्येतदसिद्ध । सम्यादर्शनादे रागा- दिप्रतिपक्षतामिद्धेः। प्रत्युत मम्यादर्शनाद्यभ्यामो रागायु. स्पति प्रति अनुकुलस्वभावः । तथाहि- जीवाजीयादि. पदार्थविषय ज्ञान सम्यग्ज्ञान । तद्विषयं च श्रद्धानं सम्य. ग्दर्शनं । नपूर्वकश्च मसारकारणनिवृत्ति प्रत्यापूर्णस्य माया- म्यंतरक्रियाव्युपरमश्चारिख । तदभ्यामप्रकर्षतारतम्याच रागा. नामुत्कर्षनारनम्यमेव युक्त । नापकर्षनारनम्यं । यो हि ।

·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः जीवादिपदार्थविषयमभ्याज्ञानादिकमभ्यम्यति मोऽवदय नाव- दादावेवाहमित्यात्मानं पश्यति । आत्मदी चान्ममत्तामा- अनिबंधनमात्मस्नेहमपति । आत्मस्नेहाचान्ममुग्वेषु परिनृ- प्यन् मुखेषु तन्माधनेषु च दोपान्तिरम्कृत्य गुणानारो- पयति । गुणदीच परितुप्यन्ममति मुग्वमाधनान्युपादसे । सतो यावदात्माभिनिवेशस्नावत्मसार एवेति । तदेव जावा. दिपदार्थविषयसम्याज्ञानादि रागायुत्पत्ति प्रति अनुकूलाव- भावं न तत्प्रतिपक्षभूतं अतस्तत्प्रकर्षनारतम्याद्रागादे. प्रक- पतारतम्यमेव युक्तं नापकतारतम्य । गम्यदर्शन तु रागादिकारणात्मदर्शनविरोधित्वादागादिपतिपक्षम्वभावमनम्न- त्यकर्पतारतम्यादागादिहानितारतम्य युक्तमिति चेदव प्रति- विधीयते । यचायदुनं- य पश्यत्यात्मान स्थिगदिरुप तस्य तवात्मनि स्थैर्यादिगुणनिमित्तम्नेहोऽवदयभावी । म्हा- जाममुखेषु परितृप्यन् सुखसाधनेषु पर्नन इति । तद- स्माकमभीष्टमेव । किंतु अतम्झो जनो दुःम्पाननुपक्त- मुखसाधनमपश्यतात्मस्नेहारांमागन पतितेषु दु मानुषनामुम्ब- साधनेषु प्रवर्तने । हिताहितविवेकज्ञानु नादात्विकमुम्बसा. धन स्यादिकं परित्यग्यात्मम्नेहादात्यंतिकमुम्बमाधने मुक्ति- मागे प्रवर्तने । यया पथ्यापथ्यश्विकमजानरानुरस्मादा- विषामुम्बसाधने व्याधिवृद्धिनिमितं दध्यादिषमुपादचे । पगारव्यविवेकशम्न आतुरम्नादाविकगुम्बमाधनं दया.

·१८२ महानन्तकीर्तिप्रणीता तथा - दिकं परित्यज्य पेयादाचारोग्यसाधने प्रवर्तते । कस्यचिद्विदुपः सुमापितं- तदात्वसुखसंज्ञेषु भावप्वज्ञोऽनुरज्यते ।। हितमेवानुरुध्यते प्रपरीश्य परीक्षकाः ॥१॥ स्यादेतत् पथ्यापथ्ययोरारोग्यसाधनत्वेन दृष्टत्वादपथ्य- परिहारेण पथ्योपादानं युक्तं । सांसारिकसुखपरित्यागेन तु मुक्तिसाधने प्रवृत्तिरयुक्ता । मुक्तिसाधनत्वेन कस्यचिदप्य निश्चितत्वात् । तथाहि- न तावत्प्रत्यक्षेणानुमानेने वा कस्यचिन्मुक्तिसाधनत्यमवसितं अतींद्रियत्वात् । तत्प्रतिवद्ध- लिंगामावाच्च । नाप्यागमेन तत्प्रामाण्यम्यानिश्चितत्वात् । तदेवं प्रमाणयलादात्यंतिकमुखसाधनमपश्यन्नात्मस्नेहाद्यथा- लाभं दुःखानुपक्तमुखसाधनेप्येव प्रवर्तते । यथा कश्चि- सुदु.सपीडितो विशिष्टमन्नमलभमान. क्षुदु.खाद्वरं भर- णमिति मन्यमानः सविषमप्यत्नं भुक्त। यथा वा गणि- फया सह संगतिमलममानाः कामिनम्तिर्यग्गतानपि काम- यते । तथाचोक्त-- विशिष्ट मुग्वसंगात्म्याचद्विरुद्ध विरागता ।। किंचित्परित्यजेन्मास्यं विशिएमुग्यतृष्णया ॥ १ ॥ नैरारम्य तु यथालाममारमानहात्मवर्तते । अलाम मनकाशिन्या दृष्टा तिर्यक्षु कामिनि ॥२॥ -- ·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः खन्यो पदोऽभ्यश्च मुच्यते। संतानस्याहस्व मुक्तिस्तता. पीति चेचदि संतानः परमार्थसम्तदाऽऽत्मैव संतानशब्दे- नोक्तः स्यात् । अथ संवृत्तिसस्तदा एकस्य परमार्थतोऽम- त्वादन्यो पद्धोऽन्यश मुच्यन इति स्यात् । तथाच पद्धस्य मुक्त्ययं प्रवृतिनं स्यात् । अथात्यंननानात्वेऽपि दृढरूप- तया क्षणानामेकन्याध्यवसायाद्वरमात्मानं मोनयिप्यामीत्य- भिसंधाय प्रवर्तने । न तर्हि नैरास्यदर्शनं । तदभावे च कुतो मुक्तिः । अथास्ति नैरात्म्यदर्शनं शामसम्कारजनि- तं । न नकस्वाध्यवमायोऽस्मलद्प इति कुतो सदस्य मुक्त्यर्थ प्रवृत्तिः स्यात् । तथाच मिथ्याध्यारोपहाना यत्नः असत्यपि मोक्तरीत्येतत्प्लवते । तस्लादसति जीवे पंधमोक्षयोस्त- दर्य वा प्रवृत्तेरनुपपत्तेहयोपादेयतत्त्व ज्ञातुमिच्छताऽवश्यं जीवसद्भावोऽपि ज्ञातव्यः । तथाचाजीवसद्भावोऽपि । तदभावे हि फेन पद्ध कुतो वा मोक्षः । तथाहि पुद्गलपरिणामक- मशरीरमबंधो बंधस्ततो विलेपो मुक्तिः। अजीवाभावे च फेन संबंधः कुतो या विशेष इति । ततः सूक्तं सूत्रकृ- ता-जीवानीवासवबंधसबरनिर्जरामोक्षास्तत्वमिति ॥ तदेवं जीवादिपदार्थज्ञानं हयोपादेयतत्यविपर्य अतस्तदेव संसारकारणेभ्यो न्यावृत्तिहतुन नराम्यज्ञानं । हेयोपादेयतावा. ज्ञानं हि संमारकारणेषु हेयेषु प्रवृत्तिकारणं नात्मदर्शनहा- दिफ । सर्वव हि हेयोपादेयतत्त्वाज्ञानमेव हेयेषु प्राविनि- ·१८६ महानन्तकार्तिप्रणीता नस्यावस्तुवप्रसंगात् । स्वसंतानवर्तिचित्तक्षणस्याजनकत्वेऽपि संतानांतरवर्तिनो योगिज्ञानस्य जननान्नाशेषतोऽवस्तुत्वमिति चेदेवं तर्हि रसादेरेककालम्य रूपादेरव्यभिचार्यनुमानं न स्यात् । रूपादेरत्यक्षणवद्विजातीयकार्यजनकत्वेऽपि सजाती- यकार्यानारंमसंमवादेकमामग्र्यनित्वेन रूपरसोनियमेन कार्य- द्वयारंमकत्वेऽन्यत्रापि कार्यद्वयारंभकत्वं किं न स्यात् । योगिज्ञानांत्यक्षणयोरपि समानकारणसामग्रीजन्यत्वात्कयमेकत्रा- नुपयोगिनश्चान्यत्रोपयोगः। चरमक्षणास्योपयोगे वा ज्ञानज्ञाना- तरप्रत्यक्षवादिनोऽपि स्वविषयज्ञानजननासमर्थस्यापि ज्ञान- स्यार्थे ज्ञानजननसामय्यं किं न स्यात् । तथाच नार्थचिं- तनमुल्मीदेत् ॥ अथ म्वसंतानवर्तिकार्यजननसामथ्र्यवद्भिन्नसंतानवर्तिकार्य- जननसामर्थ्यमपि नेष्यते तर्हि सर्वथाऽयक्रियासामर्थ्यरहितत्वे. नात्यक्षणस्यावस्तुत्वं स्यात् । तथाविधम्यापि यम्नुत्वे सर्वथाs- थक्रियारहितम्याक्षणिकम्यापि वस्तुत्वं किं न स्यात् । तथाच सत्त्वादया क्षणिकन्य न माधयेयुः अनेकांनिकत्त्यात् । तस्मास सायबचिन- नानम्यायनान्छदो मुक्तिः । निरायचिमन स्रो दलक्षणा मुनिरम्माकमपीष्टिय । फेवलं हा चिचमततिः मान्यया निग्न्बया वेन्यत्र विमतिपद्यामह । तत्र सा-यये एव वित्तमताने मुनिना । यद्धा हि मुच्यने नापदः । न च निरन्ववे चिलमनानं यदम्य मुक्तिरन्ति । सत्र ·. बृहलवासिद्धिः १८७ भन्यो पोञ्ज्यच मुच्यने । संतानश्याहस्यैव मुक्तिम्तला. पीति पेद्यदि संतानः परमार्थमस्तदाऽऽस्मैव संतानशब्दे- भोक्तः स्यात् । अथ संवृतिमन्तदा एफस्य परमार्थतोऽस- स्वादन्यो पदोऽन्यच मुच्यत इति स्यात् । तथाच पदस्य मुक्त्य प्रतिनं स्यात् । अयात्यंतनानात्वेऽपि दृवरूप. तया क्षणानामेकन्याध्ययसायाद्वरमात्मानं मोचयिष्यामीत्य- भिसंधाय मानते । न हि नराम्यदर्शनं । तदभावे च कुलो मुक्तिः । अथास्ति नगरम्यदर्शनं शाससंस्कारजनि- है। न तकन्याध्ययमायोऽपलद्रूप इति कुतो सदस्य मुक्त्यर्थं प्रतिः स्यात् । तथाच मिथ्याध्यारोपहानार्थ यलः असत्यपि मोक्तरीत्येतत्प्लयते। तम्मादमति जीवे मंधमोक्षयोस्त- दधं या प्रवृत्तेग्नुपपहेयोपादेयतत्त्वं ज्ञातुमिच्छताऽवश्य जीवसदायोऽपि ज्ञातव्यः । तथाचाजीयसदायोऽपि । तदभावे हि फेन पद्धः कुतो या मोदः । तथाहि पुदलपरिणामक- शरीरसंबंधी बंधस्ननो विसपो मुनिः। अजीवाभावे च फेन संबंधः कुतो या विलेप इति । ततः मूर्त सूत्रा- -जीवाजीवामवबंधसंवरनिनरामोक्षास्तत्वमिति ॥ तदेवं जीवादिपदार्थज्ञानं हेयोपादेयतत्यविषयं अतस्तदेव संसारकारणेभ्यो च्यावृत्तिहेतुन नराम्यज्ञान। हेयोपादेयतत्वा. ज्ञानं हि संसारफारणेषु हेयेषु मवृविकारणं नामदर्शनहा दिकं । रार्यय हि हेयोपनियतत्वाज्ञानमेव हेयेषु प्राणिनि- .

·.
१८८ महानन्तकातिप्रणीता.
मितं दृष्टं । यथा रोगकारणेप्यपय्येषु पथ्यापथ्यविभागाज्ञानं ।
न पुनरात्मदर्शननेहादिकं कचिदपि हेयेषु प्रवृत्तिकारणं
दृष्टं । सत्यप्यात्मस्नेहादौ पथ्यापथ्यविभागज्ञानस्य सोपाययंधमु-
क्तिज्ञानस्य वाऽपथ्येषु सांसारिकमुखसाधनेषु बंधकारणेषु प्रवृ..
चेरनुपरमात् । या तु विवेकिनोऽपि कस्यचित् कदाचिद्विपयेषु
बंधकारणेप्यपथ्येषु च प्रवृत्तिरुपलभ्यते सा बलवकर्मनिमिवे-
स्यवगंतव्यं । यदा तु यलयत्कदियो न विद्यते हेयोपादेय.
तत्त्वज्ञानं चास्ति तदा भवत्येव हेयेभ्यो व्यावृत्तिरिति ।
नन्वात्मदर्शनादात्महस्ततः मुखाभिलापस्तदभिलापादा-
स्ममुखसाधनेषु प्रवृत्तिरिति भवत्येवात्मदर्शनासंसारफारणेषु
प्रवृत्तिरिति चेदुक्तमत्रात्मदर्शनादात्मनेहस्ततः मुखामिलापस्त-
स्मादात्ममुखसाधनेषु प्रवृत्तिरिति । सत्यमेतत् । किंत्यज्ञस्या-
स्मस्नेहस्तादात्विकमुखसाधनेषु प्रवर्तयति। विवेकिनरत्वात्मनेहो
हितेप्येव प्रवर्नयतीति । तेन यदुक्तं नियमेनात्मनि स्निाना
रमीये सांसारिक सुखसाधने न विरग्यत इति तत्र यदि
तायदो न विरग्यत इत्युच्यते तदा सिद्धसाधनं । अथ
हेयोपादेयतत्त्वज्ञस्तदा सोपायेषु सांसारिकमुखसाधनेपूपभोगा-
अययुद्धविगमादनात्मीयत्वं मन्यमानो विरज्यत एवेत्यसिद्धिः।
तथाच यदुक्तं---
उपभोगाययत्वेन गृहीतविद्रियादिपु ॥
प्यस्वी: फेन यायत पराग्यं तय तलुत इति ॥१॥

·- । पहत्सर्वशसिद्धिः हेपोपादेयतत्त्वज्ञो हि आत्यंतिफमुखसाधनमुपभोगाश्रय- मात्मीयं च मन्यते । न तादालिकमुरासाधने । तथाहि-- एगो मे सम्सदो अप्पा जाणदमपलसम्मणो ॥ सेसा मे याहिरा भावा सब्वे संजोगलखणा ॥१॥ संजोगमूलं जावेण पतं दुरूसपरंपरं ।। सहा सजोगध सन्यं निविहेण योसरे ॥२॥ इत्येवं भावयतो विवेकिनः संयोगसंबंधेषु दुःगहेतुपु मुख- लेदामापनन्यसद्भावेऽप्यन्यदात्यंतिकमुममाधनं गयेभ्यो निवृति पश्यतः फुतस्तेष्वारमीयमुदिः । यतस्ततो निवृतिर्न स्यादिति। एतेन यदुक्तं भवत्येव दुःखहेतुष्वात्मीयबुद्धावृत्तिर्यकांतेन तेषां दुःखहेतुत्यमेव स्यात् यावता पर्याणमुखहेतुत्वमप्यस्ति । तेन दुःखजनकत्वेऽप्यारमीयवहाधेनाकारण मुराहेतुता तावता- शेन स्थस्योपकारकार्निद्रियादीन्मन्यमानम्तेषु नात्मीयबुद्धि महातीति । तन्निरस्त वेदितव्यं । संयोगसंबंधानों दुःसहेतूनां मुखलेशसाधनत्वेऽप्यस्यात्यंतिकगुमगाधनम्य समावेन निर्वि- पानस्य संभवेन सविषाप्तस्येव स्यागमभवात् ।। यदप्यन्यदुक्त- सर्वथाऽऽत्ममहः रोहमात्मनि दयनि आत्मरोहयात्मीयसेह द्रदयतीति संबधः सोऽप्यात्मीये मरता संवर्धनारब्धमपि धेराग्यं सावत्कालमनभिमुवीमनोप्यात्मीयमेहः तद्गुणलेादर्स- नद्वारेण पुनरभिमुसीभूतः प्रतिवनात्यात्मीयदोपॉप सणोतीति सप्यनेनैवापास्तं । हेयोपादेयविवेकिनो यात्ममेटो न संसार- ·१९० - महानन्तकोतिप्रणीता कारणेप्वात्मीयधुद्धिं मेहं चोत्पादयति । अनुत्पन्नथात्मीये स्नेहो न वैराग्यं प्रतिवघ्नातीति ॥ यचोक्तं न च दुःखमा- नया वैराग्यं मवति । यतो दुःख मात्रयन्नप्यसो योगी दुःस्व- मेव प्रत्यक्षीकुर्यात् नाधिकं कर्नु क्षमः। तच दुःख पूर्वमपि प्रत्यक्षमेव तस्यासीन्न च तत्र चिरागवानमून् तथामावनया प्रत्यक्षीकृतदुःखो नैव वैराग्यमुपयाम्यतीति व्यर्थः शाने दुःख- मावनोपदेश इति । तचयुकं- यथाहि मूढो निवकीटकस्ति- क्तमपि रसं मधुरमिति मन्यते तथा संसारी जीवो हेयोपादे- यतत्त्वमजानन् दुःखमपि मुखमिति मन्यमानो न दुःखं प्रत्य- क्षीकरोतीति । प्रत्यक्षीकुर्वन्नपि वा तादात्विकमेव दुःस्व प्रत्य. क्षीकुर्यात् न जातिजरामरणप्रबंधलक्षण दुःखमिति नाज्ञो विरज्यते । हेयोपादयतत्त्वज्ञम्नु संयोगसंबंधं सर्वमेव जाति- जरामरणप्रबंधलक्षणस्य संसारदु.म्यम्य हेतुरिति भावयन् संयो- गसंबंधेपु भावेषु साकल्येनोपेक्षालझणं वैराग्यमात्ममाकरोतीति यश्चैवं साकल्यन विरक्तः स न कचिदपि संयोगसंबंधे गुणं पश्यतीति । न पुनर्गुणदर्शनाकिचित्कचिदपि अनुरज्यते । तदनेन यदुक्तं-- यद्यपि कचिदात्मसुखसाधनत्येनोपगते केनचिद्दो. पेण तावकालमनुगगिणी मतिः स्खलिता तथापि तत्र नवा- त्यंततयाऽमी विरनो दष्टव्यः। यतः सर्वविश्यम्नेहस्या- प्रदापासुनगुणदर्शनादिना मंमयत्तदनुराग एव भवतीति- तत्यनियूदं । अतो हि नादाविकदुःमहेनुल्याख्यम्य तादा•

·No text on this page.

·मट्टानन्तकीर्तिमणीना भावादात्मीयबुद्धिसम्मृतः स्नेहो न गुणदाननिमित्त इत्य- वसीयते तत एव । नाप्यात्मीयबुद्धगुणदर्शनं कारणं यतो दोपदर्शनादात्मीयबुद्धिनिबंधनस्य गुणदर्शनम्य व्यावृत्तः श्रा- स्मीयबुद्धिविगमाचन्निबंधनस्यात्मीयम्नहम्य ब्यावृत्तिः स्यादिति तदप्ययुक्तं । न हि संयोगसंबंधेषु सौरूप्यादिगुणदर्शनात् स्नेहो जायते इत्युच्यते किं तूपभोगाश्रयत्वाम्यगुणदर्श- नात् । तथाच किं न स्वसंधेषु मावेषु जातिजरामरण- प्रबंधलक्षणमंसारदुःखहेतुत्वान्यमान्यंतिकदोषं पश्यतो नोप- मोगाश्रयत्वाख्यस्य गुणम्य दर्शनमम्तीति तन्निबंधनस्य स्नेहस्य व्यावृत्तेः कथं दोपदर्शनं म्नेहस्य बाघकं न स्यात् ॥ यदुक्तं- यावदात्मम्नेहोऽविकलम्तावदात्ममुख साधनेष्वामीयबुद्धिम्ततमध्यात्मीयेषु नेहः । स चाविद्य- मानानेवान्मीयेषु गुणानारोपयति । अमद्गुणारोपाच कुतो दोपदर्शनम्यावसरोऽपनि येन तन आत्मीयमेहः क्षीयते इत्यत्रोक्तमलामिरजम्य वादाविकमुम्बमाधनेवारमायबुद्धिः रोहो या न हेयोपादेयतत्त्वविवेकजम्य । तम्य हिनेप्वात्यंतिक- दुःसहेतुलं पश्यतः महा दोपदर्शनमेव न गुणदर्शनमा स्नीति । यचापग्मुनं.-- यो वादी विरक्तामिमतावस्था- यामान्मनी माग्यमान्मीयमव ने उत्तम्य मोताऽप्यारमा न विद्यते । मोग्याधिष्टानन्यादोक्तृत्वम्यति । अथ पुनरतदानी मोक्तृत्वनाभ्युपगमादिष्टमिद्धिमिति घ्यावयान्माऽपि तम्य --- ·च वर्णयति तस्य तु ज्ञानदर्शन- बृहत्सर्वज्ञसिद्धिः नास्ति । यदा हि फर्माणि न करोति कृताना फर्मणा फल न भुंक्ते तदाऽऽत्मलक्षणतां सोऽतिकामति । क्रियाभोगी हि लक्षणमात्मनस्ती चेन तो न स आत्मेति तदप्यसमंजसं । यो हि फर्तृत्वभोक्तृत्वे लक्षणमात्मनो भवत्यय दोषः। वय मुवीर्यातिगयलक्षणमात्मनो वर्णयामः । तच मुक्तावस्था- यामप्यस्ति संमार्यवस्थायामपि । संसार्यवस्थायां तु फर्म- पटलावच्छिसमनभिव्यक्तमवतद्रूपमास्ते । ततो मुक्तावस्थाय। लब्धात्मम्वभायमात्मानं वर्णयनां न नैरात्म्यमनुपज्यते इति न कधिदोप. । तदेवं संसारफारणेषु हेतुपु आत्मदर्शन- स्नेहादेः प्रवृत्तिहेतुत्यानुपपत्तेर्न तद्विरुद्ध नैरात्म्यदर्शन नतो व्यावृतिहेतुः । किंतु हेयोपादेयतत्त्वज्ञानम्यैव तत्पत्ति- हेतुत्यासविरुदं जीवादिपदार्थजानं सम्यग्ज्ञानात्यमुक्तेन प्रका- रेणं हेयोपादेयतत्त्वविपयं सम्यग्दर्शनसहाय पाषाभ्यतरसमा- रकारणव्यावृत्तिलक्षणस्य सम्यक्चारित्रस्योपासागामिकर्मक्षया- नुत्पचिहेतोनिमिसमिति स्थित ॥ भवतु नाम सम्यग्ज्ञानपूर्व- कादित्यंभूनचारिबादनागतस्य कर्मणोऽनुत्पतिः सचितम्य तु कर्मणः पथ परिक्षय. सचितकर्माविपक्षन्वायम्य । चान्य- तद्विपक्षभून प्रत्यक्षनोऽनुमानतो वा संपश्याम । न चाप्या- गमावत्प्रामाण्यम्यासि । न च कर्मभय शक्यते कर्नु प्णायां स्थितायो पुनः कर्मणामुत्पतेः । सभामाणार्थ-

·२००
महानन्तकीर्तिप्रणीता
क्षण एव तत्साक्षात्कारिणम्तदुपदेशस्तत्कालीनरुपलब्धुं शक्यः।
तथाहि ज्योतिःशास्त्रविन् दिग्भागहोरादिकं तल्लिंग पर्यानो.
चयन् शनरत्याभ्यासेऽपि नष्टमुट्यादिकमुपदिगति । कदा-
चिद्वितथमप्यभिदध्यात् । आयुर्वेदादिविच द्रव्यादिशक्तिमा.
युर्वेदं पोलोचयत्नायुःप्रमाणमरिष्टं पालोचयन्नुपदिशति ।
आतुर दृष्ट्या पृष्ट्या स्पृष्ट्वा निदानप्रागुपलक्षणोप-
शयादीनि पालोच्ययात्यंताभ्यामेऽपि च्याधिखरूपमुपदि.
शति । सर्वज्ञानु दिग्भागहोराप्रभादिलिंगमपालोच्यैव नष्ट-
मुष्ट्यादिकमायुःप्रमाणं चारिष्टोत्पतेः प्रागेव द्रुतमवितथमुपदि.
मानि । आतुरमदृश्वाऽपृष्ट्वाऽम्पृश्या च निदानप्रागुपल.
क्षणापमयादीनि चापालाच्येय व्याधिस्वरूपमुपदिशनि ।
द्रव्याणामक्षगणा च मयोगवियोगमतिमनना प्रभादिभिः
तुमसमयमायुर्वेदादिकमपालोन्य द्रुतमवितथमभियते इति ।
एवं तावत्-
मज्ञोऽयमिति घर तकालेऽपि युमुन्मुभिः ।
नम्नानायविनानमनगर गम्यते ॥ १॥
मझा नायमिन्यनगुनानु न मक्यने ।।
नामि परचनामि मामा-कमशनी ॥२॥
गर गर्दना कधिमकी नग्यपि पुटं ॥
मममानविज्ञानगरलः पथ्यं कथं ॥१॥

·वृहत्सर्वज्ञसिद्धिः २०१ सर्वात्मज्ञानविज्ञानरहितैरप्यनुमानादुपमानादांपत्तेः शब्दा- दभावप्रमाणाद्वा सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञाभावः प्रतीयत इत्येत- दप्ययुक्त । तथाहि शब्दस्य तावदेवंविषये प्रामाण्यमेव नास्ति फार्थे तम्य प्रामाण्यात् । अनुमानादेरपि सर्वज्ञा- भावप्रतिपचिन सर्वज्ञस्य कल्प्यते । तथाहि- न तावद- नुमानादसर्वज्ञस्य सर्वज्ञाभावपतीतियुक्ता । अनुमान हि ज्ञात- संबंधस्यैकदेशदर्शनादेकदेशांतरेऽसनिकृष्टेऽर्थे बुद्धिर्न चासर्व- शत्वे । न कस्यचिद्धेतोः सहभावदर्शनमात्राद्विपक्षव्यतिरे- फनिश्चयमंतरण संबंधः प्रतिपतुं शक्यते । नापि घागादि- मान् न फश्चिमर्यजो दृष्ट इत्यनुपलंभाव्यतिरेकनिश्चयद्वारेण संबंधः प्रतीयत इति युक्तं । स्वसंबंधिनोऽनुपलंभस्यानका- तिकत्वात् । सर्वसयधिनोऽसंभवात् । सर्वज्ञाभावस्यासिद्धी मर्वज्ञस्य यागादिमत्त्वेन स्वयमुपलब्धेः सर्वज्ञातरणोपल- ब्बेश्व संभवात् । मर्वज्ञस्य कस्यचिदप्यभावात्सर्वसंबंधिनोऽ- नुपलमस्य सभवः म्यादिति चेत्कुनः प्रमाणात्सर्वज्ञस्याभाव. गतिः । यदि प्रमाणांतरातदेवोच्यतां फिमनुमानेन ! अनु. मानावेदनुमानमेवाज्ञातसंबंधस्येत्यादि पुनरपि तदेवावर्तत इति चकमसंगः । सम्मादसमव एव सर्वसैधिनोऽनुपलभस्य । संभवे पा तस्य सर्वात्मज्ञानविज्ञानरहितेन ज्ञातुमशक्यत्वाद- सिभिः। सस्मात्सर्वात्मज्ञानवत्सर्वसंधिनोऽनुपलभस्य सिलि- ऐका इति तस्यैव स्वसंबंधिनः सर्वसंवपिनो वाऽनुपल: J- ·२०२ महानन्नकीर्तिपीना भारमिलनुमानामांशामावगनिति भित। न wingमानेगा दोष गमानः अनुमानांतरेयानमा पर सिमकाय प्रमाणानाय मागर। माय- कपा मांजाभागायन प्रतीनिनिमती । पर पफरजानो पानिपमा भान् ॥ मस कप गाभागनिहारता ॥१॥ गालः प्रमाणाजानमाभंगानग. माम मायाममा पागरेमा 14 MI AIR मगन । वन free ॥ ने माना पन । नया Frtifमानविगा गार्म wearinमी Aryal +7 नामावनिगम: HITa for Rs 14 minमानमा गान। 1 Vie निसर : 44. Aft randut a 414TATTA ife ave an india : Amun int Parasi rat ki airwin F:: winnerfower Hit - ·वृहत्सर्वसिदिः संभवः स्यादिति चेत् स्यादेतद्यदि कुतश्चित्मर्वज्ञामाव. सिद्धः स्यात् । प्रमाणातरातदभावमिरिधेचदेवाच्यना किम. पित्त्या । अर्यापत्तेऽत्सा प्रमाणषट्फविज्ञातम्यास्यानन्य. थागरने सिद्धे सति व्याप्रियेतासिने सतीत्यादि पुनरपि तदेयावर्तत इति नामसंग. । सम्मादसंभव एव गर्व संबंधिनोऽनुपलंमस्य । संभवे या तस्य मर्यात्मज्ञानविज्ञा नरहितेन प्रतिपत्तुमशक्यत्वादसिद्धिः । तस्मात्सर्वात्मशान विज्ञानवत एवं सर्व संबंधिनोऽनुपलभस्य सिदियुकति । तस्पव स्वसंबंधिनः सर्वसर्वपिनो याऽनुपलभादरा ध्यावनिरेफासिध्याऽनन्यथाभवनसिद्धरपित्या सर्वाभाय. गतिरिति युग। नाप्युपमानादसर्वतः सर्वज्ञाभायगयति । उपमानं हि सर्वान् पुरषानिदानीतनानसर्वमानुपाय तत्सारश्योपमानेन रोपाणामप्यमगत्यसाधनं । म पासर्यज्ञो ऽसर्वजन्वेनेदानीतनान् मर्यज्ञानुपमानभूतानुपमेयभूतांचा नशेषान् साक्षात्क क्षमः येन ततोपमान मवर्तेत । उपमान दि उपमानोपमेययोरध्यक्षले सारस्यालेपनगुदेति नान्यति मर्मज्ञ एषोपमानात् मईशाभायमयगातीत्यन्युपगतव्य ।। तथा अभावप्रमाणादपि यथा प सर्वज्ञ एवाभाममागा- स्वशामा मतिपतु समयमा मागेर निस्ति । तदेव- मराशेगापि गशोऽसमिति भनिरनु सायर सर्वशमा इत्वपशेन गन पेनरियमाणेन पार्य fort | F ·२०४ महानन्तकीर्तिप्रणीता - अथवा मामत्सर्वज्ञोऽयमिति प्रतिपत्तिस्तथापि न कश्चिद्दोषः । न सर्वज्ञोऽयमित्यप्रतिपद्यमानः कथं तद्वचसः प्रामाण्यम- वगच्छति कथं वा तदुक्तमनुतिष्ठतीति चैन्न ब्रूमः सर्वज्ञत्या- वगमपूर्वकं तदुपदेशस्य ग्रहोपरागमुक्तिमार्गादिविषयस्य प्रामा- ण्यनिश्चयं येनायं दोषः स्यात् । किं तु संवादवलात्तथा निश्चितप्रामाण्याच्च तदुपदेशालिंगमूताद्योऽस्य प्रणेता स सर्वन इत्यवगमः । तदनेन यदुक्तं- सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्य तेन तदस्तिता ॥ कथं तदुभयं सिध्येत्सिद्धमूलांतराहते ॥ १ ॥ इति तन्निरस्तं । नापि कारकपक्षेऽन्योन्याश्नयत्वं बीजां- कुरवदनादित्वात्सर्वज्ञागमप्रवाहम्य || तदनेनापि यदुक्तं- नर्ते स आगमात्सिम्येन च तेनागमो विना ।। दृष्टातोऽपि न तस्यान्यो नूपु कश्चिप्रतीयत इति ॥१॥ तदप्यपान्तं । तस्मात् यैरुक्तं केवलज्ञानमिद्रियाद्यनपेक्षिणः ॥ मूक्ष्मातीतादिविषयं सूक्तं जीवस्य तैरदः ।। १ ।। इति सर्वज्ञसिद्धिः कृतिर्भट्टानंतकीर्तः । मंगलमस्तु भन्यजनाय । श्रीविद्यसमंतभद्रगुरवे नमः ॥ समाप्तोऽयं प्रयः

·No text on this page.