·कलकत्ता निवासी
साधुचरित-प्रेष्ठिवर्य श्रीमद् डालचन्दजी सिंघी पुण्यस्मृतिनिमित्त
प्रतिष्ठापित एवं प्रकाशित
सिंघी जैन ग्रन्थमाला
[जैन मागमिक, दार्शनिक, साहित्यिक, ऐतिहासिक, वैज्ञानिक, कथात्मक- इत्यादि विविधविषयगुम्फित;
प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, प्राचीनगूर्जर-राजस्थानी आदि नानाभाषानिबद्ध ; सार्वजनीन पुरातन
वाङ्मय तथा नूतन संशोधनात्मक साहित्य प्रकाशिनी सर्वश्रेष्ठ जैन प्रन्यांवलि.]
प्रतिष्ठाता
श्रीमद्-डालचन्दजी-सिंधीसत्पुत्र
व, दानशील-साहित्यरसिक-संस्कृतिप्रिय
श्रीमान् बहादुर सिंह जी सिंधी
6
नियामक एवं प्रधान सम्पादक
श्री जिन विज य मुनि
आचार्य-भारतीय विद्या भवन-वम्बई
-
संरक्षक एवं संचालक
श्री राजे न्द्र सिंह जी सिं घी
तथा
श्री नरेन्द्र सिंह जी सिं घी
1
*
व्यवस्थापक तथा प्रकाशक
भा र ती य
विद्या भवन
ग्रन्यांक १४]
व म्बई
[मूल्य, ५-१२.०
पुनर्मुद्रणादि सर्वाधिकार, मा. वि. म. द्वारा संरक्षित

·महोपाध्यायमेघविजयगणिविरचित,
दिग्विजयमहाकाव्य
[मूल-संस्कृत ग्रन्थ तथा ग्रन्थकारकृतटिप्पणी, प्रस्तावना, विशेषनामसूच्यादि समन्वित
-
संपादक
पण्डि त अम्बा लाल प्रेम चन्द्र शाहा
(न्याय-व्याकरण तीर्थ)
मा
.
प्रकाशक
श्री जयन्तकृष्ण ह० दवे, एम. ए., एलएल. बी.,
ऑनररि रजिष्ट्रार
भा र ती य विद्या भवन
बंबई
विक्रमान्द २००१] * प्रथमावृत्ति, पच शत प्रति
[१९४५ निस्वान्द
* * (मूल्य रू०५-१२-०) के

·. अन्यच्च- ॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासंस्थापकप्रशस्तिः ॥ अस्ति चङ्गाभिधे देशे सुप्रसिद्धा मनोरमा । मुर्शिदावाद इत्याख्या पुरी वैभवशालिनी ॥ वहवो निवसन्त्यत्र जैना ऊकेशवंशजाः। धनाढ्या नृपसदृशा धर्मकर्मपरायणाः॥ श्रीडालचन्द इत्यासीत् तेष्वेको वहुभाग्यवान् । साधुवत् सञ्चरित्रो यः सिंघीकुलप्रभाकरः ॥ वाल्य एवागतो यश्च कर्तुं व्यापारविस्तृतिम् । कलिकातामहापुर्यां कृतधर्मार्थ निश्चयः ॥ कुशाग्रीयखवुद्ध्यैव सदृत्त्या च सुनिष्टया । उपाय॑ विपुलां लक्ष्मी कोट्यघिपोऽजनिष्ट सः॥ तस्य मन्नुकुमारीति सन्नारीकुलमण्डना । अभूत् पतिव्रता पत्नी शीलसौभाग्यभूषणा ।। श्रीवहादुरसिंहाख्यो गुणवाँस्तनयस्तयोः। अभवत् सुकृती दानी धर्मप्रियश्च धीनिधिः ॥ प्राप्ता पुण्यवता तेन पत्नी तिलकसुन्दरी । यस्याः सौभाग्यचन्द्रेण भासितं तत्कुलाम्वरम् ॥ श्रीमान राजेन्द्रसिंहोऽस्य ज्येष्ठः पुत्रः सुशिक्षितः । यः सर्वकार्यदक्षत्वात् पितुर्दक्षिणवाहुवत् ॥ नरेन्द्रसिंह इत्याख्यस्तेजस्वी मध्यमः सुतः । सूनुर्वीरेन्द्रसिंहश्च कनिष्ठः सौम्यदर्शनः ॥ सन्ति प्रयोऽपि सत्पुत्रा आप्तभक्तिपरायणाः । विनीता सरला भव्याः पितुर्मार्गानुगामिनः ॥ अन्येऽपि वहवस्तस्याभवन् स्वस्त्रादिवान्धवाः । धनैर्जनैः समृद्धः सन् स राजेव व्यराजत ॥ सरस्वत्यां सदासक्तो भूत्वा लक्ष्मीप्रियोऽप्ययन् । तत्राप्यासीत् सदाचारी तच्चित्रं विदुषां खलु ॥ नाहंकारो न दुर्भावो न विलासो न दुर्व्ययः। दृष्टः कदापि तद्गेहे सतां तद् विस्मयास्पदम् ।। भक्तो गुरुजनानां स विनीतः सज्जनान् प्रति । वन्धुजनेऽनुरक्तोऽभूत् प्रीतः पोष्यगणेष्वपि । देश-कालस्थितिज्ञोऽसौ विद्या-विज्ञानपूजकः । इतिहासादि-साहित्य संस्कृति-सत्कलाप्रियः ।। समुन्नत्यै समाजस्य धर्मस्योत्कर्षहेतवे । प्रचाराय च शिक्षाया दत्तं तेन धनं घनम् ॥ गत्वा सभा-समित्यादौ भूत्वाऽध्यक्षपदान्वितः । दत्त्वा दानं यथायोग्यं प्रोत्साहिताश्च कर्मठाः ।। एवं धनेन देहेन शानेन शुभनिष्ठया । अकरोत् स यथाशक्ति सत्कर्माणि सदाशयः ॥ अथान्यदा प्रसङ्गेन खपितुः स्मृतिहेतवे । कर्तुं किञ्चिद् विशिष्टं स कार्य मनस्यचिन्तयत् ॥ पूज्यः पिता सदैवासीत् सम्यग्ज्ञानरुचिः खयम् । तस्मात् तज्ज्ञानवृद्ध्यर्थ यतनीयं मयाऽप्यरम् ॥ विचार्यैवं स्वयं चित्ते पुनः प्राप्य सुसम्मतिम् । श्रद्धास्पदखमित्राणां विदुषां चापि तादृशाम् ॥ जैनज्ञानप्रसारार्थ स्थाने शान्ति नि के तने । सिंघीपदाङ्कितं जैन शान पीठ मतीष्टिपत् ॥ श्रीजिनविजयः प्राशो मुनिनाम्ना च विश्रुतः । स्वीकतु प्रार्थितस्तेन तस्याधिष्ठायकं पदम् ॥ तस्य सौजन्य सौहार्द-स्थैयौदार्यादिसहुणैः । वशीभूय मुदा येन स्वीकृतं तत्पदं वरम् ॥ कवीन्द्रेण रवीन्द्रेण स्वीयपावनपाणिना । रस-नौगाई-चन्द्राब्दे तत्प्रतिष्ठा व्यघीयत ।। प्रार, मुनिना चापि कार्य तदुपयोगिकम् । पाठनं ज्ञान लिप्सूनां तथैव अन्थगुम्फनम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे चैपा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ उदारचेतसा तेन धर्मशीलेन दानिना । व्ययितं पुष्कलं द्रव्यं तत्तत्कार्यसुसिद्धये ॥ छात्राणां वृत्तिदानेन नैकेपां विदुषां तथा । ज्ञानाभ्यासाय निष्कामसाहाय्यं स प्रदत्तवान् । जलवातादिकानां तु प्रातिकूल्यादसौ मुनिः। कार्य त्रिवार्षिकं तत्र समाप्यान्यत्र चास्थितः ॥ तत्रापि सततं सर्वे साहाय्यं तेन यच्छता । ग्रन्थमालाप्रकाशाय महोत्साहः प्रदर्शितः॥ नन्द-निध्य-चन्द्राब्दे जाता पुनः सुयोजना । ग्रन्थावल्याः स्थिरत्वाय विस्तराय च नूतना ॥ ततः सुहृत्परामर्शात् सिंघीवंशनभखता। भाविद्याभवनायेयं ग्रन्थमाला समर्पिता ॥ आसीत्तस्य मनोवाञ्छाऽपूर्वा ग्रन्थकाशने । तदर्थ व्ययितं तेन लक्षावधि हि रूप्यकम् ॥ दुर्विलासाद् विधेईन्त ! दौर्भाग्याश्चात्मवन्धूनाम् । स्वल्पेनैवाथ कालेन स्वर्ग स सुकृती ययौ । इन्दु-ख-शून्य नेत्राब्दे मासे आषाढसम्झके । कलिकाताख्यपुर्या स प्राप्तवान् परमां गतिम् ॥ पितृभक्कैश्च तत्पुत्रैः प्रेयसे पितुरात्मनः । तथैव प्रपितुः स्मृत्य प्रकाश्यतेऽधुना पुनः ॥ इयं प्रन्थावलिः श्रेष्ठा प्रेष्ठा प्रशावतां प्रथा । भूयाद् भूत्यै सतां सिंघीकुलफीर्तिप्रकाशिका ॥ विद्वचनकताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके श्रीसंघी अन्यपद्धतिः॥

·॥ सिंघीजैनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः ॥ ४ anor 9 vdeo ८ OM तथाच- १२ १३ ३ १७ १८ स्वस्ति श्रीमेदपाटाख्यो देशो भारतविश्रुतः। रूपाहेलीति सन्नाम्नी पुरिका तत्र सुस्थिता । सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽत्र राठोडान्वयभूमिपः॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्धिभाक् । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाग्रणीः॥ मुख-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । किं वय॑ते कुलीनत्वं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूद् गुणसंहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-सुवाक्सौजन्यभूषिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूर्णा शौर्योद्दीप्तमुखाकृतिम् । यो दृष्दैव जनो मेने राजन्यकुलजा ह्यसौ ॥ पुत्रः किसनसिंहाख्यो जातस्तयोरतिप्रियः । रणमल्ल इति चान्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभैषज्यविद्यानां पारगामी जनप्रियः ॥ आगतो मरुदेशाद् यो भ्रमन् जनपदान वहून । जातः श्रीवृद्धिसिंहस्य प्रीति श्रद्धास्पदं परम् ॥ तेनाथाप्रतिमप्रेम्णो स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्यक, कृतो जैनमतानुगः ॥ दौर्भाग्यात् तच्छिशोर्वाल्ये गुरु-तातौ दिवंगतौ । विमूढ स्वगृहात् सोऽथ यहच्छया विनिर्गत ॥ भ्रान्त्वा नेकेषु देशेषु सेवित्वा च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्डितो भूत्वा जातो जैनमुनिस्ततः ॥ झातान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यस्थवृत्तिना तेन तत्त्वातत्त्वगवेषिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रत्न-नूतनकालिकाः ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्था विद्वत्प्रशंसिताः। लिखिता बहवो लेखा ऐतिह्यतथ्यगुम्फिताः ॥ स बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलैश्च सत्कृतः। जिनविजयनाम्नाऽसौ ख्यातोऽभवद् मनीषिपु॥ यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमद्गान्धीमहात्मना । आहूतः सादरं पुण्यपत्तनात् स्वयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीयशिक्षणालयः । विद्यापीठ इति ख्यातः प्रतिष्ठितो यदाऽभवत् ॥ आचार्यत्वेन तत्रोच्चनियुक्तः स महात्मना । रस-नि-निंधीन्द्रब्दे पुरातत्त्वाख्य मन्दिरे ॥ वर्षाणामष्टकं यावत् सम्भूष्य तत् पदं ततः । गत्वा जर्मनराष्ट्रे स तत्संस्कृतिमधीतवान् ॥ तत आगत्य सल्लग्नो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन स्वराज्यपर्वणि ॥ क्रमात् ततो विनिर्मुक्ता स्थितः शान्तिनिकेतने । विश्ववन्धकवीन्द्रश्रीरवीन्द्रनाथभूषिते ॥ सिंघी पदयुतं जैन ज्ञान पीठं तदाधितम् । स्थापितं तत्र सिंघीश्रीडालचन्दस्य सूनुना ॥ श्रीवहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता। स्मृत्यर्थ निजतातस्य जैनज्ञानप्रसारकम् ॥ प्रतिष्ठितश्च तस्यासी पदेऽधिष्ठातृसझके । अध्यापयन् वरान् शिष्यान् ग्रन्थयन् जैनवाङ्मयम् ॥ तस्यैव प्रेरणां प्राप्य श्रीसिंघीकुलकेतुना । स्वपितृश्रेयसे ह्येषा प्रारब्धा ग्रन्थमालिका ॥ अथैवं विगतं यस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । प्रन्थमालाविकासार्थप्रवृत्तिपु प्रयस्यतः॥ याणे-रत्ने-नवेन्द्वन्दे मुंवाईनगरीस्थितः। मुंशीति विरुदख्यातः कन्हैयालालधीसखः ॥ प्रवृत्तो भारतीयानां विद्यानां पीटनिर्मिती । कर्मनिष्ठस्य तस्याभूत् प्रयत्नः सफलोऽचिरात् ॥ विदुषां श्रीमतां योगात् संस्था जाता प्रतिष्ठिता। भारतीय पदोपेत विद्या भवन सझया ॥ आहूतः सहकाराय सुहृदा स मुनिः कृतौ । ततः प्रभृति तत्रापि सहयोग प्रदत्तवान् ॥ तद्भवनेऽन्यदा तस्य सेवाऽधिका एपेक्षिता । स्वीकृता नम्रभावेन साऽप्याचार्यपदाश्रिता ॥ नन्द-निध्यङ्के-चन्द्राब्दे वैक्रमे विहिता पुनः। एतद्ग्रन्थावलीस्थैर्यकृत् तेन नव्ययोजना ॥ परामर्शात् ततस्तस्य श्रीसिंघीकुलभाखता। भा विद्याभवना येयं प्रन्थमाला समर्पिती॥ प्रदत्ता दशसाहस्री पुनस्तस्योपदेशतः । खपितृस्मृतिमन्दिरकरणाय सुकीर्तिना॥ देवादल्पे गते काले सिंधीवों दिवंगतः। यस्तस्य शानसेवायां साहाय्यमकरोत् महत् ॥ पितृकार्यप्रगत्यर्थ यत्नशीलैस्तदात्मजः । राजेन्द्रसिंहमुख्यैश्च सत्कृतं तद्वचस्ततः ॥ पुण्यश्लोकपितुर्नामा ग्रन्थागारकृते पुनः । बन्धुज्येष्ठो गुणश्रेष्ठो हर्द्धलक्ष प्रदत्तवान् ॥ ग्रन्थमालाप्रसिद्ध्यर्थं पितृवत्तस्य कांक्षितम् । श्रीसिंघीवन्धुभिः सर्व तगिराऽनुविधीयते ॥ विद्वज्जनकृताहादा सचिदानन्ददा सदा । चिरं नन्दत्वियं लोके जिनविजयभारती ॥ २० २२ २४ २५ २६ २७ ૨૮ २९ ३१ ३२ ३३ ३५ ३७ ३८ ३९ ·सिंघी जैन ग्रन्थमाला - अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थनामावलि १ मेरुतुजाचार्यरचित प्रवन्धचिन्तामणि मूलग्रन्थ. २ पुरातनप्रवन्धसंग्रह. ३ राजशेखरसूरिरचित प्रवन्धकोश. ४ जिनप्रभ- सूरिकृत विविधतीर्थकल्प. ५ मेघविजयोपाध्यायविरचित देवानन्दमहाकाव्य. ६ यशोविजयोपाध्यायकृत जैनतर्कभाषा. ७ हेमचन्द्रा- चार्यकृत प्रमाणमीमासा. ८ भट्टाकलवदेवकृत अकलङ्कअन्यत्रयी. ९ प्रवन्धचिन्तामणि-हिन्दी भाषान्तर. १० प्रभाचन्द्रसूरिरचित प्रभावकचरित. 11 Life of Hemachandracharya • By Dr G. Buhler. १२ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित भानुचन्द्र- गणिचरित. १३ यशोविजयोपाध्यायविरचित ज्ञानविन्दुप्रकरण. १४ हरिषेणाचार्यकृत बृहत् कथाकोश. १५ जैनपुस्तकप्रशस्तिसग्रह- प्रथम भाग. १६ हरिभद्रसूरिविरचित धूर्ताख्यान. १७ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य १८ दुर्गदेवकृत रिष्टसमुच्चय. संप्रति मुन्धमाण ग्रन्थनामावलि १ खरतरगच्छगुर्वावलि. २ कुमारपालचरित्रसंग्रह. ३ विविधगच्छीयपयवलिसंग्रह ४ जैनपुस्तकप्रशस्ति संग्रह, भाग २, ५ विज्ञप्तिलेखसंग्रह. ६ उद्द्योतनसूरिकृत कुवलयमालाकथा. ७-८ उदयप्रभसूरिकृत धर्माभ्युदयमहाकाव्य तथा कीर्तिकौमुदी आदि अन्यान्य अनेक प्रशस्त्यादि कृविसंग्रह. ९ जिनेश्वरसूरिकृत कथाकोषप्रकरण. १० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिकवृत्ति. ११ महामुनि गुणपालविरचित जंवूचरित्र (प्राकृत). १२ जयपाहुइनाम निमित्तशास्त्र. १३ कोऊहलविरचित लीलावती कया (प्राकृत). १४ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्द्रवंशप्रवन्ध. १५ नयचन्द्रविरचित हम्मीरमहाकाव्य इत्यादि, इत्यादि. -- मुद्रणार्थ निर्धारित एवं सज्जीकृत ग्रन्थनामावलि १ भानुचन्द्रगणिकृत 'विवेकविलासटीका. २ पुरातन रास-भासादिसंग्रह ३ प्रकीर्ण वामय प्रकाश ४ भद्रबाहुसूरिकृत भद्रवाहुसहिता. ५ सिद्धिचन्द्रोपाध्यायविरचित वासवदत्ता टीका ६ जयसिंहसूरिकृत धर्मोपदेशमाला. ६ जयसिंहसूरिकृत धर्मोपदेशमाला. ७ देवचन्द्रसूरिकृत मूलशुद्धि- प्रकरणवृत्ति. ८ रत्नप्रभाचार्यकृत उपदेशमाला टीका. ९ यशोविजयोपाध्यायकृत अनेकान्तव्यवस्था. १० जिनेश्वराचार्यकृत प्रमा- लक्षण. ११ .महानिशीथसूत्र. १२ तरुणप्रभाचार्यकृत आवश्यकवालाववोघ. १३ राठोड वंशावलि. १४ उपकेशगच्छप्रवन्ध. १५ सिद्धिचन्द्रकृत काव्य प्रकाशखण्डन. १६ वर्द्धमानाचार्यकृत गणरत्नमहोदधि १७ प्रतिष्ठासोमकृत सोमसौभाग्यकाव्य. १८ नेमि- चन्द्रकृत पष्ठीशतक (पृथक् पृथक् ३ वालाववोध युक्त) १९ शीलाकाचार्य विरचित महापुरुष चरित्र (प्राकृत महाग्रंथ). २० चंदप्पहचरियं (प्राकृत) २१ नम्मयासुंदरीकथा (प्राकृत). २२ नेमिनाह चरित्र (अपभ्रंश महाग्रंथ) २३ उपदेश पट्टीका (वर्द्धमानाचार्यकृत) २४ निर्वाणलीलावती कथा (सं. कथा ग्रंथ ). २५ सनत्कुमारचरित्र (संस्कृत काव्य ग्रंथ) २६ राजवल्लभ पाठककृत भोजचरित्र. २७ प्रमोदमाणिक्यकृत वाग्मटालंकारवृत्ति २८ सोमदेवादिकृत विदग्धमुखमण्डनवृत्ति. २९ समयसुन्दरादिकृत वृत्तरत्नाकरवृत्ति. ३० पाण्डित्यदर्पण ३१ पुरातनप्रवन्धसग्रह-हिन्दी भापातर, ३२ भुवनभानुचरित्र वालाववोध, ३३ भुवनसुन्दरी चरित (प्राकृत कथा ) इत्यादि, इत्यादि. -- *

·समर्पणम्
यद्विद्यासरसीमवाप्य तृषितास्तुष्टाश्च जिज्ञासव
आङ्ग्ला मालव-गौर्जरा मरुजना नैकेऽपि ये मादृशाः ।
तस्मै दिगविजयाख्यमर्पयति योऽम्बालालनामाऽऽदरात्
श्रीविद्याविजयाय काव्यमनघं संपादकः कृत्यवित् ।।

·.

·अनुक्रम। 20 ख० बाबूश्री बहादुर सिंहजी सिंघी .... प्रास्ताविक -मुख्यसंपादक लिखित प्रस्तावना ६१-९ '६१० १-१६ सर्गः। दिगविजयमहाकाव्य-विषयानुक्रम पृ० १ जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः। १-१३ ९ प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः। ८१-९३ २ श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः। १४-१९ | १० नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः । ९४-१०३ ३ कथानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिग्विजयवर्णनो नाम तृतीयः ११ पूर्वदिक्प्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः। १०४-११६ २०-२७ ४ कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम १२ पूर्वपत्तन-विहारनगर-श्रीचिन्तामणि- चतुर्थः सर्गः। २८-३६ पार्श्वप्रभुस्तुतिवर्णननामा द्वादशः ५ कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो ११७-१२५ नाम पञ्चमः सर्गः। ३७-४८ १३ श्रीतीर्थराजगिरि-श्रीगौतमस्वामि- ६ कथानायकस्य ईशानदिग्विजयवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः। सुधर्मस्वामिस्तुतिवर्णनो नाम प्रयोदशः ४९-५४ ७ पश्चिमदिग्विजयो नाम सप्तमः सर्गः। ५५-६६ १२६-१३३ ८ श्रीशिवपुरीस्थित-शवेश्वरपार्श्ववर्णनो १ परिशिष्टम् । १३४-१४१ नाम अष्टमः सर्गः। ६७-८० २ विशिष्टनामसूचिः। १४२-१४४ सर्गः। सर्गः।।

·No text on this page.

·ख० बाबू बहादुर सिंहजी - श्री बहादुर सिंहजी सिंघी अने सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला मारा अनन्य आदर्शपोषक, कार्यसहायक, उत्साहप्रेरक अने सहृदय स्नेहास्पद बाबू सिंघी, जेमणे मारी विशिष्ट प्रेरणाथी, पोताना खर्गवासी साधुचरित पिता श्री डालचंदजी सिंघीना पुण्य-स्मरण निमित्त, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थ माला' नी कीर्तिकारिणी स्थापना करीने, एना निमित्त दरवर्षे हजारो रूपीआ खर्च करवानी आदर्श उदारता प्रकट करी हती, अने जेमनी आवी असाधारण ज्ञानभक्ति साथे अनन्य आर्थिक उदारवृत्ति जोईने में पण, मारा जीवननो विशिष्ट शक्तिशाली अने बहु ज मूल्यवान् अशेष उत्तर काळ, ए ग्रंथमाळाना ज विकास अने प्रकाशने माटे सर्वात्मनाए समर्पित करी दीधो, तथा जेमणे आ ग्रन्थमाळानुं विगत १३-१४ वर्षामा आवं सुंदर, समृद्ध अने सर्वादरणीय कार्यफळ आवेलु जोईने भविष्यमां आना कार्यने वधारे प्रगतिमान् अने वधारे विस्तीर्ण रूपमा जोवानी पोताना जीवननी एक मात्र परम अभिलाषा राखी हती; अने तदनुसार, गतवर्षमा ज मारी प्रेरणा अने योजनाने अनुसरीने, प्रस्तुत ग्रंथमाळानी कार्यव्यवस्था 'भारतीय विद्याभवन'ने समर्पित करी देवानी महती उदारता बतावीने जेमणे आना भावी अगे निश्चित थवानी आशा राखी हती, ते पुण्यवान् , साहित्यरसिक, उदार आत्मा आजे हवे आ ग्रन्यनुं थएल्लं प्रकाशन प्रत्यक्ष नजरे जोवा, आ ससारमा विद्यमान् नथी. गतवर्ष (सन् १९४४) जुलाई मासनी ७ मी तारीखे, ५९ वर्षनी उमरे ए महान् आत्मा आ लोकमांथी प्रस्थान करी गयो. एमना स्वर्गवासने एक वर्ष पूर्व थयुं छे, अने ए वर्षना अंते प्रस्तुत ग्रंथ छपाईने बहार पडे छे तेथी एमना जीवननी थोडीक सूचक हकीकत अहिं आपवामां आवे छे. - सिंघीजीना जीवन साथेना मारा खास खास स्मरणोनुं विस्तृत आलेखन में हिंदीमां कयु छ अने ते खास करीने सिंधीजीना ज 'स्मारक ग्रंथ' तरीके प्रकट करवामां आवेला 'भा र तीय विद्या' नामक पत्रिकाना त्रीजा भागनी अनुपूर्तिरूपे प्रसिद्ध करवामां आव्युं छे. सिंघीजी विषे 'विशेष जाणवानी इच्छा वाळा वाचकोने ए 'स्मारक ग्रंथ' जोवानी भळामण छे. - . बाबू श्री बहादुर सिंहजीनो जन्म बंगालना. मुर्शिदाबाद जिल्लामां आवेला अजीमगंज नामक स्थानमां, सवत् १९४१ मां थयो हतो. तेओ बाबू डालचंदजी सिंघीना एक मात्र पुत्र हता. तेमनी माता मनुकुमारी अजीमगंजना ज वैद कुटुंबना बाबू जयचंदजीनी पुत्री थती हती. श्री मनुकुमारीनी एक व्हेन जगत्सेठने त्यां परणावेली हती अने बीजी व्हेन सुप्रसिद्ध नाहार कुटुंबमा परणावेली हती. कलकत्ताना ख० सुप्रसिद्ध जैन स्कॉलर अने आगेवान व्यक्ति बाबू पूरणचंदजी नाहार, बाबू बहादुर सिंहजी सिंघीना मासीआई भाई थता हता. सिंघीजीनो विवाह, "बालचर-जीआगंजना सुप्रसिद्ध धनाढ्य जैन गृहस्थ लक्ष्मीपत सिंहजीनी पौत्री अने छत्रपत सिंहजीनी पुत्री श्रीमती तिलकसुंदरी साथे संवत् १९५४ मा थयो हतो ए रीते श्री वहादुर सिंहजी सिंघीनो कौटुंबिक संबंध बंगालना खास प्रसिद्ध जैन कुटुंबो साथे गाढरीते संकळाएलो हतो. . बाबू श्री बहादुर सिंहजीना पिता बाबू डालचंदजी सिंघी बंगालना जैन महाजनोमा एक बहु ज प्रसिद्ध अने सच्चरित पुरुष थई गया. तेओ पोताना एकीला जात पुरुषार्थ अने उद्योगथी, एक बहु ज साधारण स्थितिना व्यापारीनी कोटिमाथी मोटा करोडाधिपतिनी स्थितिए पहोंच्या हता अने साराय बंगालमा एक सुप्रतिष्ठित अने ·૬૨ सिंघी जैन ग्रन्थ माला प्रामाणिक व्यापारी तरीके तेमणे विशिष्ट ख्याति प्राप्त करी हती. एक वखते तेओ, वंगालनो सौथी मुख्य व्यापार जे जूटनो गणाय छे तेना, सौथी मोटा व्यापारी यई गया हता. तेमना पुरुषार्थयी, तेमनी व्यापारी पेढी जै हरिसिंह निहालचंदना नामे चालती हती ते बंगालमां जूटनो व्यापार करनारी देशी तथा विदेशी पेढीओमां सौथी मोटी पेढी गणाती थई हती. वावू डालचंदजी सिंघीनो जन्म संवत् १९२१ मां थयो हतो, अने १९३५ मां तेमनुं श्री मन्नुकुमारी साये लग्न ययु. १४-१५ वर्षनी उम्रमां डालचंदजीए पोताना पितानी दुकाननो कारभार, जे ते वखते वहु ज साधारण रूपमा चालतो हतो, ते हायमां लीधो. तेओ अजीमगंज छोडी कलकत्ते आल्या अने त्यां पोतानी होशियारी-अने खंतवडे ए कारभारने धीमे धीमे खूव ज वधार्यो अने अंते तेने एक सौयी मोटी फर्मना रूपमा स्थापित कर्यो. कलकत्तामा ज्यारे जूट वेलर्स एसोसीएशननी स्थापना थई त्यारे वावू डालचंदजी सिंघीने तेना सौथी पहेला प्रेसीडेन्ट बनाववामां आव्या हता. जूटना व्यापारमा आवी रीते सौथी मोटुं स्थान मेळवीने पछी तेमणे पोतानुं लक्ष्य वीजा वीजा उद्योगो तरफ पण दोरव्यु. एक तरफ तेमणे मध्यप्रातोमां आवेला कोरीया स्टेटमां कोलसानी खाणोना उद्योगनो पायो नांख्यो अने वीजी तरफ दक्षिणना शकति अने अकलतरानां राज्योमां आवेली चूनाना पत्थरोनी खाणोना, तेम ज बेळगाम, सावंत- वाडी, इचलकरंजी जेवा स्थानोमां आवेली 'वोकसाइट'नी खाणोना विकासनी शोध करवा पाछळ पोतानुं लक्ष्य परोव्यु. कोलसाना उद्योग अर्थे तेमणे 'मेसर्स डालचंद वहादुरसिंह' ए नामथी नवी पेढीनी स्थापना करी जे आने हिंदुस्थानमां एक अग्रगण्य पेढी गणाय छे. ए उपरांत तेमणे बंगालना चोवीस परगणा, रंगपुर, पूर्णीया अने मालदहा 'विगेरे जिल्लाओमां मोटी जमीनदारी पण खरीद करी अने ए रीते बंगालना नामांकित जमीनदारोमां पण तेमणे पोतानुं खास स्थान प्राप्त क्यु. वाबू डालचंदजीनी आवी सुप्रतिष्ठा केवळ व्यापारिक क्षेत्रमा ज मर्यादित होती. तेओ पोतानी उदारता अने धार्मिकता माटे पण एटला ज सुप्रसिद्ध हता-तेमनी परोपकारवृत्ति पण तेटली ज प्रशंसनीय हती. परंतु, परोपकारसुलभ प्रसिद्धियी तेओ प्रायः दूर रहेता हता. घणा भागे तेओ गुप्तरीते ज़ अर्थिजनोने पोतानी उदारतानो लाम आपता. तेमणे पोताना जीवनमा लाखोनुं दान क्युं हशे पण तेनी प्रसिद्धि के नोंध तेमणे भाग्ये ज करवा इच्छी हशे. तेमना सुपुत्र वावू श्री वहादुर सिंहजीए प्रसगोपात्त चर्चा करता जणाव्युं हतुं, के तेओ जे काई दान आदि करता, तेनी खवर तेमने पोताने (पुत्रने) पण भाग्ये ज यती. आथी तेमना जाहेर दानो अगेनी मात्र नीचेना २-४ प्रसंगोनी ज माहिती मळी शकी हती. सन १९२६ मां 'चित्तरंजन सेवा सदन' माटे कलकत्तामां फाळो करवामां आव्यो त्यारे एक वार खूद महात्माजी एमना मकाने गया हता अने ते वखते तेमणे वगर माग्ये ज महात्माजीने ए कार्य माटे १०००० रुपीया आप्या हता. १९१७ मां कलकत्तामा 'गवन्मेंट हाउस'ना मेदानमां, लॉर्ड कार्माइकलना आश्रय नीचे रेडक्रॉस माटे एक मेळावडो थयो हतो तेमां तेमणे २१००० रुपीया आप्या हता. तेम ज प्रयम महायुद्ध वखते तेमणे ३,००,००० रुपीआना 'वॉर बॉण्डस्' खरीद करीने ए प्रसंगे सरकारने फाळामा मदद करी हती. पोतानी छेल्ली अवस्थामा तेमणे पोताना निकट कुटुंबीजनो-के जेमनी आर्थिक स्थिति बहु ज साधारण प्रकारनी हती तेमने-रुपीआ १२ लाख व्हेंची आपवानी तेमणे व्यवस्था करी हती जेनो अमल तेमना सुपुत्र बाबु वहादुर सिंहजीए को हतो. वावू डालचंदजी, गार्हस्थ्य जीवन बहु ज आदर्शल्प हतुं. तेमना धर्मपत्नी श्रीमती मनुकुमारी एक आदर्श अने धर्मपरायण पत्नी हता. पति-पत्नी बने सदाचार, सुविचार अने सुसंस्कारनी मूर्ति जेवा हता. डालचंदजीनु जीवन बहु ज सादं अने साधुत्व भरेलु हतुं. व्यवहार अने व्यापार वनेमा तेओ अत्यंत प्रामाणिक अने नीति पूर्वक वर्तनारा हता. खभावे तेओ खूब ज शान्त अने निरभिमानी हता. ज्ञानमार्ग उपर तेमनी ऊंडी श्रद्धा हता. तत्वज्ञान विषयक पुस्तकोर्नु वाचन अने श्रवण तेमने अत्यंत प्रिय हतुं. किन्न नगर कॉलेजना एक अध्यात्मलक्षी वंगाली प्रोफेसर , ·६३ स्व० बाबू श्री वहादुर सिंह जी सिंघी नामे बाबू ब्रजलाल अधिकारी-जेओ योगविषयक प्रक्रियाना अच्छा अभ्यासी अने तत्त्वचिंतक हता-तेमना सहवासथी बाबू डालचंदजीने पण योगनी प्रक्रिया तरफ खूब रुचि थई गई हती अने तेथी तेमणे तेमनी पासेथी ए विपयनी केटलीक खास प्रक्रियाओनो ऊंडो अभ्यास पण कर्यों हतो. शारीरिक खास्थ्य अने मानसिक पावित्र्यनो जेनाथी विकाम थाय एवी, केटलीक व्यावहारिक जीवनने अत्यंत उपयोगी यौगिक प्रक्रियाओनो तेमणे पोताना पत्नी तेम ज पुत्र-पुत्री आदिने पण अभ्यास करवानी प्रेरणा करी हती. जैन धर्मना विशुद्ध तत्त्वोना प्रचार अने सर्वोपयोगी जैन साहित्यना प्रसार माटे पण तेमने खास रुचि रहेती हती अने पंडितप्रवर सुखलालजीना परिचयमा आव्या पछी, ए कार्य माटे काईक विशेष सक्रिय प्रयत्न करवानी तेमनी सारी उत्कंठा जागी हती. कलकत्तामा २-४ लाखना खर्चे आ कार्य करनारुं कोई साहित्यिक के शैक्षणिक केन्द्र स्थापित करवानी योजना तेओ विचारी रह्या हता, ए दरम्यान सन् १९२७ (वि. सं. १९८४ ) मा कलकत्तामा तेमनो स्वर्गवास थयो. वावू डालचंदजी सिंघी, पोताना समयना वंगाल निवासी जैन समाजमों एक अत्यंत प्रतिष्ठित व्यापारी, दीर्घदर्शी उद्योगपति, मोटा जमीनदार, उदारचित्त सद्गृहस्थ अने साधुचरित सत्पुरुष हता. तेओ पोतानी ए सर्व संपत्ति अने गुणावत्तानो समग्र वारसो पोताना एक मात्र पुत्र बाबू बहादुर सिंहजीने सोंपता गया, जेमणे पोताना ए पुण्यश्लोक पितानी स्थूल संपत्ति अने सूक्ष्म सत्कीर्ति-वनेने घणी सुंदर रीते वधारीने पिता करतांय सवाई श्रेष्ठता मेळववानी विशिष्ट प्रतिष्ठा प्राप्त करी. वावू श्री बहादुर सिंहजीमा पोताना पितानी व्यापारिक कुशळतो, व्यावहारिक निपुणता अने सास्कारिक सन्निष्ठा तो सपूर्ण अशे वारसागतरूपे उतरेली हती ज परंतु ते उपरांत तेमनामा बौद्धिक विशदता, कलात्मक रसिकता अने विविध विषय ग्राहिणी प्राञ्जल प्रतिभानो पण उच्च प्रकारनो सन्निवेश थयो हतो अने तेथी तेओ एक असाधारण व्यक्तित्व धरावनार महानुभावोनी पंक्तिमा स्थान प्राप्त करवानी योग्यता मेळवी शक्या हता. तेओ पोताना पिताना एक मात्र पुत्र होवाथी तेमने पिताना विशाळ कारभारमा नानपणथी ज लक्ष्य आपवानी फरज पडी हती अने तेथी तेओ हाईस्कूलनो अभ्यास पूरो करवा सिवाय कॉलेजनो विशेष अभ्यास करवानो अवसर मेळवी शक्या न हता. छता तेमनी ज्ञानरुचि बहु ज तीव्र होवाथी, तेमणे पोतानी मेळे ज, विविध प्रकारना वांचननो अभ्यास खूब ज वधार्यो हतो अने तेथी तेओ इग्रेजी उपरात, वगाली, हिंदी, गुजराती भाषाओ पण खूब सरस जाणता हुता अने ए भाषाओमा लखाएला विविध पुस्तकोना वाचनमा सतत निमग्न रहेता हता. नानपणथी ज तेमने प्राचीन वस्तुओना सग्रहनो भारे शोख लागी गयो हतो अने तेथी तेओ जूना शिक्काओ, चित्रो, मूर्तिओ अने तेवी बीजी वीजी चीजोनो सग्रह करवाना अत्यंत रसिक थई गया हता. झवेरातनो पण ते साथे तेमनो शोख खूब वथ्यो अने तेथी तेओ ए विषयमा पण खूब ज निष्णात थई गया हता एना परिणामे तेमणे पोतानी पांसे शिकाओ, चित्रो, हस्तलिखित बहुमूल्य पुस्तको विगेरेनो जे अमूल्य समह मेगो को हतो ते आजे हिंदुस्थानना गण्यागाठ्या एवा संग्रहोमा एक महत्त्वनु स्थान प्राप्त करे तेवो छे. तेमनो प्राचीन शिक्काओनो सग्रह तो एटलो बधो विशिष्ट प्रकारनो छ के जेथी आखी दुनियामा तेनु त्रीजु के चोथु स्थान आवे तेम छे. तेओ ए विषयमा एटला निपुण थई गया हुता के मोटा मोटा म्युजिअमोना सरकारी क्युरेटरो पण वारंवार तेमनी सलाह अने अभिप्राय मेळववा अर्थे तेमनी पासे आवता जता. तेओ पोताना एवा उच्च सास्कृतिक शोखने लईने देश-विदेशनी आवी सांस्कारिक प्रवृत्तिओ माटे कार्य करती अनेक सस्थाओना सदस्य विगेरे बन्या हता. दाखला तरीके-रॉयल एशियाटिक सोसायटी ऑफ बेंगाल, अमेरिकन ·, सिंघी जैन ग्रन्थ माला ज्यॉग्रॉफिकल सोसायटी न्यूयार्क, बंगीय साहित्यपरिषद् कलकत्ता, न्युमेस्मेटिक सोसायटी ऑफ इन्डिया विगेरे अनेक प्रसिद्ध संस्थाओना तेओ उत्साही सभासद् हता. साहित्य अने शिक्षण विषयक प्रवृत्ति करनारी जैन तेम ज जैनेतर अनेक संस्थाओने तेमणे मुक्त मने दान आपी ए विषयोना प्रसारमा पोतानी उत्कट अभिरुचिनो उत्तम परिचय आप्यो हतो. तेमणे आवी रीते केट-केटली संस्थाओने आर्थिक सहायता आपी हती तेनी संपूर्ण यादी मळी शकी नथी. तेमनो स्वभाव आवां कार्योमा प्रायः मौन धारण करवानो हतो अने ए माटे पोतानी प्रसिद्धि करवानी तेओ आकांक्षा होता राखता. तेमनी साथे कोई वखते प्रसंगोचित वार्तालाप थता आवी बावतनी जे आडकतरी माहिती मळी शकी तेना आधारे तेमनी पासेथी आर्थिक सहायता मेळवनारी केटलीक संस्थाओनां नामो विगेरे आ प्रमाणे जाणी शकाया छे- हिंदु ऐकेडेमी, दोलतपुर (बंगाल), रु० १५००१) कलकत्ता-मुर्शिदाबादना जैन मन्दिरो, ११०००) तरक्की-उर्दू बंगाला, ५०००) जैनधर्म प्रचारक सभा, मानभूम, ५००१) हिंदी साहित्य परिषद् भवन (इलाहावाद ), १२५००) जैन भवन, कलकत्ता, १५०००) विशुद्धानंद सरस्वती मारवाडी हॉस्पीटल, कलकत्ता, १००००) जैन पुस्तक प्रचार मंडल, आग्रा, ७५००) एक मेटर्निटीहोम, कलकत्ता, २५००) जैन मन्दिर, आगरा, ३५००) वनारस हिंदु युनिवर्सिटी, २५००) जैन हाईस्कूल, अंबाला, २१००) जीयागंज हाइस्कूल, ५००१) जैन गुरुकुळ, पालीताणा, ११०००) जीयागंज लंडनमिशन हॉस्पीटल, ६०००) जैन प्राकृत् कोष माटे, २५००) ए उपरांत हजार-हजार पांचसो-पाचसोनी नाली रकमो तो तेमणे सेंकडोनी संख्यामा आपी के जेनो सरवाळो लाख-दोढ लाख जेटलो थवा जाय. साहित्य अने शिक्षणनी प्रगति माटे सिंघीजीनो जेटलो उत्साह अने उद्योग हतो तेटलो ज सामाजिक प्रगति माटे पण ते हतो. अनेकवार तेमणे आवी सामाजिक सभाओ विगेरेमा प्रमुख तरीके भाग लईने पोतानो ए विषेनो आन्तरिक उत्साह अने सहकारभाव प्रदर्शित कर्यो हतो. जैन श्वेतावर कॉन्फरन्सना सन् १९२६ मा मुबईमा भराएला खास अधिवेशनना तेओ प्रमुख बन्या हता. उदयपुर राज्यमां आवेला केशरीयाजी तीर्थना वहीवटना विषयमा स्टेट साथे जे झघडो उभो थयो हतो तेमा तेमणे सौथी वधारे तन, मन अने धननो भोग आप्यो हतो. आ रीते तेओ जैन समाजना हितनी प्रवृत्तियोमा यथायोग्य सपूर्ण सहयोग आपता हता परंतु ते साथे तेओ सामाजिक मूढता अने साप्रदायिक कट्टरताना पण पूर्ण विरोधी हता. बीजा बीजा धनवानो के आगेवानो गणाता रूढीभक्त जनोनी माफक तेओ सकीर्ण मनोवृत्ति के अन्धश्रद्धा पोषक विकृत भक्तिथी सर्वथा पर हता. आचार, विचार के व्यवहारमा तेओ बहु ज उदार अने विवेकशील हता. तेमनुं गृहस्थ तरीकेनुं जीवन पण बहु ज सादुं अने सात्त्विक हतुं. वंगालना जे जातना नवावी गणाता वातावरणमा तेओ जन्म्या हता अने उछा हता ते वातावरणनी तेमना जीवन उपर कशी ज खराव असर थई न हती अने तेओ लगभग ए वातावरणथी तद्दन अलिप्त जेवा हता. आटला मोटा श्रीमान् होवा छता, श्रीमंताइना खोटा विलास के मोटा आडवरथी तेओ सदा दूर रहेता हता. दुर्व्यय अने दुर्व्यसन प्रत्ये तेमनो भारे तिरस्कार हतो. तेमनी स्थितिना धनवानो ज्यारे पोताना मोज-शोख, आनन्द-प्रमोद, विलास-प्रवास, समारभ-महोत्सव इत्यादिमा लाखो रुपीया उडावता होय छे त्यारे सिंघीजी तेनाथी तद्दन विमुख रहेता हता. तेमने शोख मात्र सारा वाचननो अने कलामय वस्तुभो जोवा-संग्रहवानो हतो. ज्यारे जुओ त्यारे, तेओ पोतानी गादी उपर वेठा वेठा साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, चित्र, विज्ञान, ·. ख० या वू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी ६५ भूगोल के भूगर्भविद्याने लगतां सामयिको के पुस्तको वांचता ज सदा देखाता हता. ' पोताना एका विशिष्ट वाचनना शोखने लीधे तेओ इंग्रेजी, बंगाली, हिंदी, गुजराती आदिमां प्रकट थता उच्च कोटिना, उक्त विषयोने लगता विविध प्रकारनां सामयिक पत्रो अने जर्नलस् आदि नियमित मंगावता रहेता हता. आर्ट, आर्किऑलॉजी, एपीग्राफी, न्युमेस्मॅटिक, ज्योग्रॉफी, आइकोनोग्रॉफी, हिस्टरी अने माइनींग आदि विषयोना पुस्तकोनी तेमणे पोतानी पासे एक सारी सरखी लाइब्रेरी ज वनावी लीधी इती. तेओ खभावे एकान्तप्रिय अने अल्पभाषी हता. नकामी वातो करवा तरफ के गप्पांसप्पा मारवा तरफ तेमने बहु ज अभाव हतो. पोताना व्यावसायिक व्यवहारनी के विशाळ कारभारनी बाबतोमां पण तेओ बहु ज मितभाषी हता. परंतु ज्यारे तेमना प्रिय विषयोनी-जेवा के स्थापत्य, इतिहास, चित्र, शिल्प आदिनी-चर्चा जो नीकळी होय तो तेमां तेओ एटला निमग्न थई जता के कलाकोना कलाको वही जता तो पण तेओ तेथी थाकता नहीं के कंटाळता नहीं. तेमनी बुद्धि अत्यंत तीक्ष्ण हती. कोई पण वस्तुने समजवामां के तेनो मर्म पकडवामां तेमने कशी वार न लागती. विज्ञान अने तत्त्वज्ञाननी गंभीर बाबतो पण तेओ सारी पेठे समजी शकता हता अने तेमनुं मनन करी तेमने पचावी शकता हता. तर्क अने दलीलमां तेओ मोटा मोटा कायदा शास्त्रीओने पण आटी देता. तेम ज गमे तेवो चालाक माणस पण तेमने पोतानी चालाकीयी चकित के मुग्ध बनावी शके तेम न हतुं. पोताना सिद्धान्त के विचारमा तेओ खूब ज मक्कम रहेवानी प्रकृतिना हता. एक वार विचार नक्की कर्या पछी अने कार्यनो स्वीकार कर्या पछी तेमांथी चलित थवानुं तेओ बिल्कुल पसंद करता नहीं. व्यवहारमा तेओ बहु ज प्रामाणिक रहेवानी वृत्तिवाळा हता. बीजा बीजा धनवानोनी माफक व्यापारमा दगा- फटका के साच-झूठ करीने धन मेळववानी तृष्णा तेमने यत्किंचित् पण थती न हती. तेमनी आवी व्यावहारिक प्रामाणिकताने लक्षीने इंग्लैंडनी मर्केटाईल वेंकनी डॉयरेक्टरोनी बॉर्डे पोतानी कलकत्तानी शाखानी बॉर्डमा, एक डायरेक्टर थवा माटे तेमने खास विनंती करी हती के जे मान ए पहेला कोई पण हिंदुस्थानी व्यापारीने मन्युं न होतुं. प्रतिभा अने प्रामाणिकता साथे तेमनामां योजनाशक्ति पण घणी उच्च प्रकारनी हती. तेमणे पोतानी ज खतंत्र बुद्धि अने कुशळता द्वारा एक तरफ पोतानी घणी मोटी जमीनदारीनी अने बीजी तरफ कोलीयारी विगेरे माइनींगना उद्योगनी जे सुव्यवस्था अने सुघटना करी हती ते जोईने ते ते विषयना ज्ञाताओ चकित थता हता. पोताना धरना नानामा नाना कामथी ते छेक कोलीयारी जेवा मोटा कारखाना सुधीमां-के ज्या हजारो माणसो काम करता होय- बहु ज नियमित, व्यवस्थित अने सुयोजित रीते काम चाल्यां करे तेवी तेमनी सदा व्यवस्था रहेती हती. छेक दरवानथी लई पोताना समोवडीया जेवा समर्थ पुत्रो सुधीमा एक सर उच्च प्रकारनु शिस्त-पालन अने शिष्ट-आचरण तेमने त्या देखातुं हतु. सिंधीजीमा आवी समर्थ योजकशक्ति होवा छता- अने तेमनी पासे संपूर्ण प्रकारनी साधनसंपन्नता होवा छता, तेओ धमालवाळा जीवनयी दूर रहेता हता अने पोताना नामनी जाहेरातने माटे के लोकोमा मोटा माणस गणावानी खातर तेओ तेवी कशी प्रवृत्ति करता न हता. रावबहादुर, राजाबहादुर के सर-नाईट विगेरेना सरकारी खेताबो धारण करवानी के काउन्सीलोमां जई ऑनरेबल मेंबर बनवानी तेमने क्यारेय इच्छा थई न हती. एवी खाली आडम्बरवाळी प्रवृत्तिमा पैसानो दुर्व्यय करवा करता तेओ सदा साहित्योपयोगी अने शिक्षणोपयोगी कार्योमा पोताना धननो सद्व्यय करता हता. भारतवर्षनी प्राचीन कळा अने तेने लगती प्राचीन वस्तुओ तरफ तेमनो उत्कट अनुराग हतो अने तेथी ते माटे तेमणे लाखो रुपीया खD हता.

·. सिंधी जैन ग्रन्थ मोला सिंधीजी सानो मारों प्रत्यक्ष परिचय सन् १९३० मां शरु थयो हतो. तेमनी इच्छा पोताना सद्गत पुण्यं- श्लोक पिताना स्मारकमां जैन साहित्यनों प्रसार अने प्रकाश थाय तेवी कोई विशिष्ट संस्था स्थापन करवानो हतो. मारी जीवनना सुदीर्घकालीन सहकारी, सहचारी अने सन्मित्र पंडितप्रवर श्री सुखलालजी, जैओ बावू श्री डाल- चंदजीना विशेष श्रद्धाभाजन होई श्री बहादुर सिंहजी पण एमनी उपर तेटलो ज विशिष्ट सद्भाव धरावता हता, एमना परामर्श अने प्रस्तावथी, तेमणे मने ए कार्यनी योजना अने व्यवस्था हाथमा लेवानी विनंति करी अने में पण पोताने अभीष्टतम प्रवृत्तिना आदर्शने अनुरूप उत्तम कोटिना साधननी प्राप्ति थती जोई तेनो सहर्ष अने सोल्लास स्वीकार कर्यो. सन् १९३१ ना प्रारंभ दिवसे, विश्ववंद्य कवीन्द्र श्री रवीन्द्रनाथ टागोरना विभूतिविहारसमा विश्वविख्यात शान्तिनिकेतनना विश्वमारती-विद्याभवनमा 'सिंघी जैन ज्ञानपीठ'नी स्थापना करी अने त्या जैन साहित्यना अध्ययन-अध्यापन अने संशोधन-संपादन आदिनुं कार्य चाल यु. आ विषेनी केटलीक प्राथमिक हकीकत, आ ग्रंथमाळाना सौथी प्रथम प्रकट थएला 'प्रबन्धचिन्तामणि' नामना ग्रंथनी प्रस्तावनामां में आपेली छे, तेथी तेनी अहिं पुनरुक्ति करवानी जरुर नथीं. सिंघीजीए मारी प्रेरणाथी, 'सिंघी जैन ज्ञान पीठ'नी स्थापना साथे, जैन साहित्यना उत्तमोत्तम ग्रन्थरनोने आधुनिक शास्त्रीय पद्धतिए सुन्दर रीते संशोधित-संपादित करी-करावी प्रकट करवा माटे अने तेम करी जैन साहित्यनी सार्वजनिक प्रतिष्ठा स्थापित करवा माटे, आ 'सिंघी जैन ग्रन्थ माळा' प्रकट करवानी विशिष्ट योजनानो पण स्वीकार कों अने ए माटे आवश्यक अने अपेक्षित अर्थव्यय करवानो उदार उत्साह प्रदर्शित कर्यो. प्रारंभमां, शान्तिनिकेतनने लक्षीने एक ३ वर्षनो कार्यक्रम घडी काढवामां आव्यो अने ते प्रमाणे त्यां कामनो प्रारंभ करवामा आव्यो. परतुं ए ३ वर्षना अनुभवना अंते शान्तिनिकेतन मने मारी पोताना कार्य अने खास्थ्यनी दृष्टिए वरावर अनुकूळ न लागवाथी, अनिच्छाये मारे ऐ स्थान छोडवू पंड्यं अने अमदाबादमा, गुजरात विद्यापीठना सान्निध्यमां 'अ ने कान्त विहार' बनावी त्यां आ कार्यनी प्रवृत्ति चाल राखी. आ ग्रन्थमाळामा प्रकट थएला ग्रन्थोनी उत्तम प्रशंसा, प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा थएली जोईने सिंघीजीनो उत्साह खूब वध्यो अने तेमणे ए अंगे जेटलो खर्च थाय तेटलो खर्च करवानी अने जेम बने तेम वधारे ग्रन्यो प्रकट थएला जोवानी पोतानी उदार मनोवृत्ति मारी आगळ वारंवार प्रकट करी. हुं पण तेमना एवा अपूर्व उत्साहथी प्रेराई यथाशक्ति आ कार्यने वधारे-ने-वधारे वेग अने विस्तार आपवा माटे प्रयत्नवान् रहेतो. - सन १९३८ ना जुलाईमा, मारा परम सुहृद् श्रीयुत कन्हैयालाल माणेकलाल मुंशीनो-जेओ ते वखते मुंबईनी कॉग्रेस गवन्मेंटना गृहमंत्रीना उच्च पद पर अधिष्ठित हता-अकस्मात् एक पत्र मने मळ्यो जेा एमणे सूचव्यु हतुं के 'सेठ मुंगालाल गोएनकाए वे लीख रुपीयानी एक उदार रकम एमने सुप्रत करी छे जेनो उपयोग भारतीय- विद्याओना कोई विकासात्मक कार्य माटे करवानो छे अने ते माटे विचार-विनिमय करवा तेम ज तदुपयोगी योजना घडी काढवा अंगे मारी जरूर होवाथी मारे तरत मुंबई आवतुं विगेरें'. तदनुसार ई तरत मुंबई आन्यो अने अमे बन्नेए साथे वेसी ए योजनानी रूपरेखा तैयार करी; अने ते अनुसार, संवत् १९९५ नी कार्तिक सुदी पूर्णिमाना दिवसे श्री मुंशीजीना निवासस्थाने 'भारतीय विद्याभवन' नी, एक मोटा समारंभसाथे स्थापना करवामां आवी. भवनना विकास माटे श्रीमुंशीजीनो अयक उद्योग, अखंड उत्साह अने उदार आत्मभोग जोई, मने पण एना कार्यमा यथायोग्य सहकार आपवानी पूर्ण उत्कंठा यई अने हुं तेनी आंतरिक व्यवस्थामा प्रमुखपणे भाग लेवा लाग्यो. भवननी विविध प्रवृत्तिओमां साहित्य प्रकाशन संबंधी जे एक विशिष्ट प्रवृत्ति स्वीकारवामा आवी हती ते मारी आ ·। स्व० बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंधी ६७ ग्रंथमाळानी कार्य साथै एक प्रकारे परस्पर सहायक स्वरूपनी ज प्रवृत्ति होवाथी, मते ए पूर्व-अंगीकृत कार्यमां बाधक न यता उलटी साधक ज जणाई अने तेथी में एमा यथाशक्ति पोतानी विशिष्ट सेवा आपवानो निर्णय कर्यो. सिंधीजीने ए वधी वस्तुस्थितिनी जाण करवामां आवतां तेओ पण भवनना कार्यमा रस धरावता थया अने एना संस्थापक सदस्य बनी एमा कार्य माटे पोतानी पूर्ण सहानुभूति प्रकट करी. जेम में उपर जणाव्युं छे तेम, ग्रंथमाळाना विकास माटे सिंघीजीनो उत्साह अत्यंत प्रशंसनीय हतो अने तेथी हुँ पण मारा खास्थ्य विगैरेनी कशी दरकार राख्या वगर, ए कार्यनी प्रगति माटे सतत प्रयत्न कर्या करतो हतो. परंतु प्रन्थमाळानी व्यवस्थानो सर्व भार, मारा एकलाना पड उपर ज आश्रित थईने रहेलो होवाथी, मारुं शरीर ज्यारे ए व्यवस्था करतुं अटकी जाय, त्यारे एनी शी स्थिति थाय तेनो विचार पण मने वारंवार थया करतो हतो. बीजी बाजु सिंघीजीनी पण उत्तरावस्था होई तेओ वारंवार अस्वस्थ थवा लाग्या हता अने तेओ पण जीवननी अस्थिरतानो आभास अनुभववा लाग्या हता. एटले ग्रन्थमाळाना भावी विषे कोई स्थिर अने सुनिश्चित योजना घडी काढवानी कल्पना हुं कर्या करतो हतो. भवननी स्थापना थया पछी ३-४ वर्षमा ज एना कार्यनी विद्वानोमां सारी पेठे प्रसिद्धि अने प्रतिष्ठा जाम- वा लागी हती अने विविध विषना अध्ययन-अध्यापन अने साहित्यना संशोधन-सपादननुं कार्य सारी पेठे आगळ वधवा लाग्युं हतुं, ए जोई सुहृद्वर श्रीमुंशीजीनी खास आकांक्षा थई के सिंघी जैन ग्रन्थमाळानी कार्यव्यवस्थानो संबंध जो भवन साथे जोडी देवामा आवे तो तेथी परस्पर बनेना कार्यमा सुंदर अभिवृद्धि थवा उपरांत ग्रन्थमालाने स्थायी स्थान मळशे अने भवनने विशिष्ट प्रतिष्ठानी प्राप्ति थशे, अने ए रीते भवनमा जैन शास्त्रोना अध्ययनर्नु अने जैन साहित्यना प्रकाशन- एक अद्वितीय केन्द्र बनशे. श्रीमुशीजीनी ए शुभाकाक्षा, ग्रन्थमाळा विषेनी मारी भावी चिंतानी योग्य निवारक लागी अने तेथी हुँ ते विषेनी योजनानो विचार करवा लाग्यो. यथावसर सिंघीजीने में श्रीमुंशीजीनी आकाक्षा अने मारी योजना सूचित करी. तेओ भा. वि. भ ना स्थापक सदस्य हता ज अने तदुपरान्त श्रीमुंशीजीना खास स्नेहास्पद मित्र पण हता, तेथी तेमने पण ए योजना वधावी लेबा लायक लागी. पण्डितप्रवर श्रीसुखलालजी जेओ आ ग्रन्थमाळाना आरंभथी ज अंतरंग हितचिंतक अने सक्रिय-सहायक छ तेमनी साथे पण ए योजना संवधे में उचित परामर्श कर्यो अने संवत् २००१ ना वैशाख सुदमां (मे, सन १९४३) सिंघीजी कार्यप्रसंगे मुंबई आवेला त्यारे, परस्पर निर्णीत विचार-विनिमय करी, आ ग्रन्थमाळानी प्रकाशन संबंधी सर्व व्यवस्था भवनने वाधीन करवामां आयी. सिंधीजीए, ए उपरान्त, ते अवसरे मारी प्रेरणाथी भवनने वीजा १० हजार रुपीआनी उदार रकम पण आपी जेना वडे भवनमा तेमना नामनो एक हॉल बंधाववामा आवे अने तेमा प्राचीन वस्तुओ तेम ज चित्र विगेरेनो संग्रह राखवामा आवे. भववनी प्रबंधक समितिए सिंघीजीना आ विशिष्ट अने उदार दानना प्रतिघोपरूपे भवनमा प्रचलित 'जेन शास्त्र- शिक्षण विभागने स्थायीरूपे 'सिंघी जैन शास्त्रशिक्षा पीठ' ना नामे प्रचलित राखवानो सविशेष निर्णय कर्यो. -- ग्रंथमाळाना जनक अने परिपालक सिंधीजीए, प्रारंभथी ज एनी सर्व प्रकारनी व्यवस्थानो भार मारा उपर मुकीने तेओ तो फक्त खास एटली ज आकाक्षा राखता हता के ग्रन्थमाळामां केम वधारे ग्रन्थो प्रकट याय अने केम तेमनो वधारे प्रसार थाय. नेमना जीवननी एक मात्र ए ज परम अभिलापा हती के आ ग्रन्थ- माळा द्वारा जेटला बने तेटला सारा सारा अने महत्त्वना ग्रन्यो जल्दी जल्दी प्रकाशित थाय अने जैन साहित्यनो खूब प्रसार थाय, ए अगे जेटलो खर्च थाय तेटलो ते बहु ज उत्साहथी आपवा उत्सुक हता. भवनने प्रथमाळा समर्पण करती वखते तेमणे मने का के-'अत्यार सुघी तो वर्षमा सरेरास ३-४ प्रथो प्रकट थता आव्या छे परंतु जो आप प्रकाशित करी शको तो, दरमहिने बब्बे ग्रंथो पण प्रकाशित थता जोई हुं धराउ तेम नथी. ज्या सुधी आपनी 2 ·- सिंघी जैन ग्रन्थ माला अने मारी जींदगी छे त्यां सुघी, जेटल्लं साहित्य प्रकट करवा-कराववानी आपनी इच्छा होय ते प्रमाणेनी आप व्यवस्था करो. मारा तरफथी पैसानो संकोच आपने जराय नहीं जणाय'. जैन साहित्यना उद्धार माटे आवी उत्कट आकांक्षा अने आवी उदार चित्तवृत्ति धरावनार दानी अने विनम्र पुरुष, में मारा जीवनमां बीजो कोई नथी जोयो. पोतानी हयाती दरम्यान तेमणे मारा हस्तक ग्रन्थमाळा खाते लगभग ७५००० पोणोलाख रुपीआ खर्च कर्या हशे, परंतु ए १५ वर्पना गाळा दरम्यान तेमणे एकवार पण मने एम नथी पूछ्यु के कई रकम कया प्रन्थ माटे खर्च करवामां आवी छे के कया ग्रन्थना संपादन माटे कोने शुं आपवामां आव्युं छे. ज्यारे ज्यारे हुं प्रेस इत्यादिना वीलो तेमनी उपर मोकलतो त्यारे सारे, तेओ ते.मात्र जोईने ज ऑफिसमां ते रकम चुकववाना शेरा साथे मोकली देता. हुँ तेमने कोई वीलनी विगत संमजाववा इच्छतो, तो पण तेओ ते विषे उत्साह न बतावता अने एनाथी विरुद्ध ग्रन्थ- माळानी साइझ, टाईप, प्रीटींग, वाइंडींग, हेडींग आदिनी वावतमा तेओ खूब झीणवटथी विचार करता रहेता अने ते अंगे विस्तारथी चर्चा पण करता. तेमनी आवी अपूर्व ज्ञाननिष्ठा अने ज्ञानभक्तिए ज मने तेमना स्नेहपाशमा वद्ध कों अने तेथी हुँ यत्किंचित् आ जातनी ज्ञानोपासना करवा समर्थ थयो. उक्त रीते भवनने ग्रन्थमाळा समर्पित कर्या बाद, सिंघीजीनी उपर जणावेली उत्कट आकांक्षाने अनुलक्षीने मने प्रस्तुत कार्यमाटे वधारे उत्साह थयो अने जो के मारी शारीरिक स्थिति, ए कार्यना अविरत श्रमयी प्रतिदिन वधारे-न- वधारे झडपथी क्षीण थती जाय छे, छतां में एना कार्यने वधारे वेगवान् अने वधारे विस्तृत बनाववानी दृष्टिए केटलीक विशिष्ट योजना करवा मांडी, अने संपादनना कार्यमां वधारे सहायता मळे ते माटे केटलाक विद्वानोना नियमित सहयोगनी पण व्यवस्था करवा मांडी. अनेक नाना-मोटा ग्रन्यो एक साथे प्रेसमां छापवा आप्या अने वीजा तेवा अनेक नवा नवा ग्रन्थो छपावा माटे तैयार करवा मांड्या. जेटला ग्रन्यो अत्यार सुधीमां कुल प्रकट थया हता तेटला ज वीजा प्रन्यो एक साथे प्रेसमां छपावा शुरु थया अने तेथी पण वमणी सख्याना ग्रन्यो प्रेस कॉपी आदिना रूपमा तैयार थवा लाग्या. ए पछी थोडा ज समय दरम्यान, एटले सप्टेंबर १९४३ मां, भवन माटे कलकत्ताना एक निवृत्त प्रोफेसरनी मोटी लाईब्रेरी खरीद करवा, हुं त्यां गयो. सिंघीमी द्वारा ज ए प्रोफेसर साथे वाटाघाट करवामां आवी हती अने मारी प्रेरणाथी ए आखी लाईब्रेरी, जेनी किंमत रु. ५० हजार जेटली मांगवामां आवी हती, सिंघीजीए पोताना तरफथी ज भवनने मेट करवानी अतिमहनीय मनोवृत्ति दर्शावी हती. परंतु ते प्रोफेसर साथे ए लाईब्रेरी अंगेनो योग्य सोदो न थयो अने तेथी सिंघीजीए, कलकत्ताना सुप्रसिद्ध स्वर्गवासी जैन सद्गृहस्थ बावू पूरणचद्रजी नाहारनी मोटी लाईब्रेरी लई लेवा विषे पोतानी सलाह आपी अने ते अंगे पोते ज योग्य रीते एनी व्यवस्था करवानुं माथे लीg. कलकत्तामा अने आखाय बगालमा ए वर्ष दरम्यान अन्न-दुर्भिक्षनो भयंकर कराळ काळ वर्ती रह्यो हतो. सिंघीजीए पोताना वतन अजीमगंज, मुर्शिदाबाद तेम ज वीजां अनेक स्थळे गरीबोने मफत अने मध्यवित्तोने अल्प- मूल्यमा प्रतिमास हजारो मण धान्य वितीर्ण करवानी मोटी अने उदार व्यवस्था करी हती, जेना निमित्ते तेमणे ए वर्षमा लगभग त्रण-साडा त्रण लाख रुपीआ खर्च खाते माडी वाळ्या हता. बंगालना वतनीयोमां अने जमीनदारोमा आवो मोटो उदार आर्थिक भोग ए निमित्त अन्य कोईए आप्यो होय तेम जाणवामां नयी आव्यु. अक्टोबर-नवेंवर मासमां तेमनी तबियत बगडवा मांडी अने ते धीरे धीरे वधारे-ने-वधारे शिथिल यती गई. जान्युआरी (१९४४) ना प्रारभमां हु तेमने मळवा फरी कलकत्ता गयो. ता. ६ ठी जान्युआरीनी संध्याए तेमनी साथे बेसीने ३ कलाक सुधी ग्रन्यमाळा, लाईब्रेरी, जैन इतिहासना आलेखन आदि अगेनी खूब उत्साहपूर्वक वातोचीतो करी परंतु तेमने पोताना जीवननी अल्पतानो आभास जाणे यई रह्यो होय तेम वच्चे वच्चे तेओ तेवा उद्गारो पण काड्या करता हता. ५-७ दिवस रहीने हुं मुंबई आववा नीकळ्यो त्यारे छेल्ली मुलाकात वखते तेओ बहु ज - ·, ख० पावू श्री यहाहुर सिंहजी सिंघी ६९ भावभरेले हृदये मने विदाय आपता बोल्या के–'कोण जाणे हवे आपणे फरी मळीशु के नहिं ?' ई एमना ए दुःखद वाक्यने बहु ज दबाएला हृदये साभळतो अने उद्वेग पामतो, एमनाथी सदाना माटे छूटो पड्यो. ते पछी तेमनी साथे मुलाकात थवानो प्रसग ज न आव्यो. ५-६ महिना तेमनी तवियत सारी-नरसी रह्यां करी अने आखरे जुलाईनी (सन् १९४४) ७ मी तारीखे तेओ पोताना विनश्वर देहने छोडी परलोकमा चाल्या गया. मारी साहित्योपासनानो महान् सहायक, मारी सेवानो महान् परीक्षक अने मारी निष्ठानो महान् प्रेरक सहृदय सुपुरुष आ असार संसारमा मने शून्य हृदय वनावी पोते महाशून्यमां विलीन थई गयो. सिंघीजी जो के आ रीते नाशवंत स्थूळ शरीरथी संसारमा विलुप्त थया छे परंतु तेमणे स्थापेली आ ग्रन्थमाळा द्वारा तेमनुं यशःशरीर सेंकडो वर्षो सुधी आ संसारमा विद्यमान रही तेमनी कीर्ति अने स्मृतिनी प्रशस्तिनो प्रभावक परिचय सतत आप्या करशे. - सिंधीजीना सुपुत्रोनां सत्कार्यों सिंधीजीना स्वर्गवासथी जैन साहित्य अने जैन संस्कृतिना महान् पोषक नररत्ननी जे मोटी खोट पडी छे ते तो सहजभावे पूराय तेम नथी. परंतु मने ए जोईने हृदयमां ऊंची आशा अने आश्वासक आल्हाद थाय छे के तेमना सुपुत्रो-श्रीराजेन्द्र सिंहजी, श्रीनरेन्द्र सिंहजी अने श्रीवीरेन्द्र सिंहजी पोताना पिताना सुयोग्य सन्तानो होई पितानी प्रतिष्ठा अने प्रसिद्धिना कार्यमा अनुरूप भाग भजवी रह्या छे अने पितानी भावना अने प्रवृत्तिने उदारभावे पोषी रह्या छे. सिंघीजीना स्वर्गवास पछी ए बंधुओए पोताना पिताना दान-पुण्य निमित्त अजीमगंज विगेरे स्थानोमा लगभग ५०-६० हजार रुपीआ खर्च कर्या हता. ते पछी थोडा ज समयमा, सिंघीजीना वृद्धमातानो पण खर्गवास थई गयो अने तेथी पोताना ए परम पूजनीया दांदीमाना पुण्यार्थ पण ए बंधुओए ७०-७५ हजार रुपीआनो व्यय कर्यो. 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' खाते पण ए सिंघी बंधुओए विगत वर्षमां, पिताजीए निर्धारेल विचार प्रमाणे पूर्ण उत्साहयी खर्च उपाडी लीधो, अने ते उपरान्त कलकत्ताना इन्डीयन रीसर्च इन्स्टीट्युटने बंगालीमां जैन साहित्य प्रकट करवा माटे सिंघीजीना स्मारकरूपे ५००० रुपीआनी प्रारंभिक मदत आपी सिंघीजीना ज्येष्ठ चिरंजीव बावू श्री राजेन्द्र सिंहजीए, मारी इच्छा अने प्रेरणाना प्रेमने वश थई, पोताना पुण्य- - श्लोक पितानी अज्ञात इच्छाने पूर्ण करवा माटे, ५० हजार रुपीआनी नादर रकम भारतीय विद्याभवनने दान करी, अने तेना वडे कलकत्तानी उक्त नाहार लाइब्रेरी खरीद करीने भवनने एक अमूल्य साहित्यिक निधिरूपे मेट करी छे. भवननी ए भव्य लाईब्रेरी 'वाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी लाइब्रेरी ना नामे सदा ओळखाशे अने सिंधीजीना पुण्यार्थे ए एक मोटामां मोटी ज्ञानपरब बनशे. बाबू श्री नरेन्द्र सिंहजीर, पोताना पिताए बंगालनी सराक जातिना सामाजिक अने धार्मिक उत्थान निमित्ते जे प्रवृत्ति चाल करी हती, तेने अपनावी लीधी छे अने तेना संचालननो भार प्रमुख पणे पोते उपाडी लीघो छे. गत (सने १९४४ ) नर्वेबर मासमा कलकत्तामा दिगंबर समाज तरफयी उजवाएला 'वीरशासन जयन्ती महोत्सव'ना प्रसंगे तेना फाळामा एमणे ५००० रुपीया आप्या हता तेम ज कलकत्तामा जैन श्वेताबर समुदाय तरफथी बांधवा धारेला "जैन भवन" माटे ३१००० रुपीआ दान करी पोतानी उदारतानी शुभ शरुआत करी छे. भविष्यमा 'सिंघी जैन ग्रन्थमाळा' नो सर्व आर्थिक भार आ बने बंधुओए उत्साह पूर्वक स्वीकारी लेवानी पोतानी प्रशंसनीय मनोभावना प्रकट करीने, पोताना पिताना ए परम, पुनीत यशोमन्दिरने उत्तरोत्तर उन्नत खरूप आपवानो शुभ संकल्प कर्यो छे. तथास्तु. भा. वि. म. मुगई] -जिन विजय मुनि ३ ·प्रास्ताविक सिंघी जैन ग्रन्थमाळाना १४ मा मणि तरीके आजे महोपाध्याय मेघविजय गणिकत आ 'दिग्विजय महाकाव्य' प्रकाश पामे छे. आ 'महो- पाध्यायनी आवी ज एक महाकाव्य स्वरूपनी प्रौढ ग्रन्थकृति, ग्रन्थमाळाना ७ मा मणि तरीके 'देवानन्दमहाकाव्य नामे पूर्व प्रकाशित थएली छे. ए पूर्व प्रकाशित काव्यमां ग्रन्थकारे, मुख्य करीने विजयदेव सूरिनु चरितवर्णन कर्यु छे त्यारे प्रस्तुत काव्यमा ए सूरिना पट्टधर विजयप्रभ सूरिनु चरित्र वर्णव्यु छे. महोपाध्याय मेघविजय गणि, पोताना गच्छपति आचार्य विजयदेव सूरि तथा तेमना पट्टधर विजयप्रभ सूरिना बहु ज भक्त जणाय छे. कारण के तेमणे ए आचार्योनुं गुणवर्णन करवा माटे नानां मोटां ३-४ काव्योनी रचना करी छे. 'देवानन्द काव्य तथा प्रस्तुत 'दिग्विजय काव्य' उपरांत तेमनी मेघदूत-काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे 'मेघदूतसमस्यालेख नामनी पण एक काव्यात्मक रचना छे, मां विजयप्रभ सूरिनी गुणवर्णना करवामां आवी छे. ए उपरान्त 'विजयदेवमाहात्म्य' नामक चरित्रग्रन्थ के जेनी रचना खरतरगच्छीय श्रीवल्लभपाठके करी छे तेना उपर पण मेघविजयजीए विवरण लखीने ए चरित्रनायक प्रत्येनी पोवानी विशिष्ट भक्ति प्रदर्शित करी छे. विजयदेव सूरि अने विजयप्रभ सूरिना परिचय माटे में देवानन्दकाव्यनी तेम ज विजयदेवमाहात्म्यनी प्रस्तावनामां संक्षेपमा केटलुक लख्युं छे तेथी फरी अहीं तेनी पुनरावृत्ति करवानी जरूर नथी. महोपाध्याय मेघविजयजी पोताना समयना एक बहुश्रुत अने विशद प्रतिभावान विद्वान् हता, ए तेमनी आवी अनेक कृतियोना अवलोकनथी स्पष्ट जणाई आवे छे. व्याकरण, काव्य, ज्योतिष, अध्यात्म विगेरे केटलाक विषयोना तेओ बहु ज समर्थ ज्ञाता अने प्रौढ ग्रन्थकार हता. अन्ध-रचना विषयक तेमनो उद्योग पण अर्थक हतो एम तेमणे रचेला विविध विषयोना संख्यावन्ध ग्रन्थोनी नामावली उपरथी जोई शकाय छे. विविध विषयोना अनेक ग्रन्थोनी रचना करनारा जैन यतियोमा तेओ सौथी छेल्ला होय एम लागे छे. तेमना पछीना विगत अढीसो वर्पोमां एवो कोई समर्थ जैन ग्रन्थकार थयो नथी. तेओ व्याकरण, काव्य विगेरे विषयोमां तो पारंगत हताज परंतु ज्योतिष, निमित्त, रमल अने मंत्र-यंत्र शास्रोमां पण बहु निपुण हता अने ए विषयोनो तेमनो खास गंभीर अभ्यास हतो एम तेमना वनावेला वर्पप्रवोध, हस्तसंजीवन, रमलशास्त्र, यंत्रविधि, प्रभसुन्दरी विगेरे विगेरे अन्धोना अवलोकनी जागी शकाय छे. तेमनो रचेलो 'वर्षप्रबोध' - जेनुं वीजुं नाम 'मेघमहोदय' पण छे-ग्रन्थ तो जैनेवर विद्वानोमां पण खूब अभ्यसनीय थएलो छे, अने तेनुं प्रकाशन पण नेतर पण्डितोए करेलुं छे. हस्तरेखाविषयक 'इस्त- संजीवन' नामनो तेमनो वनावेलो ग्रन्थ पण एटलो ज उपयोगी अने विद्वप्रिय छे. हस्तरेखाने लगती अनेक एवी नवीन वावतो ए ग्रन्थमां तेमणे आपेली छे ने वीजा अन्योमां उपलब्ध थती नथी. वर्षप्रवोध अने हस्तसंजीवन ए वन्ने अन्यो, ए विषयना रसिक विद्वानोने खास अध्ययन करवा जेया छे अने ते उपर तुलनात्मक दृष्टिए आलोचन-प्रत्यालोचन पण करवा जेवू छे. सिंधी जैन ग्रन्यमाळामां आ वन्ने ग्रन्थोनी संशोधित अने सुसंपादित आवृत्तियो प्रकट करवानो मनोरथ छे ज. न्याय-व्याकरणतीर्थ पंडित श्री अम्बालाल प्रे. शाहाए आ दिग्विजय महाकाव्यनु सुन्दर रीते संशोधन-संपादन करी तथा केटलाक विपमार्थ शब्दो स्पर टिप्पणी आदि लखीने, ग्रन्यने सुपाच्य बनाववानो योग्य प्रयास कयों छे. आशा छे के एना अभ्यासियोने ए अवश्च उपकारक थशे. श्रावणी पूर्णिमा, सं० २००१ जिनविजय मुनि ठा. २४-८-४५; भा. वि. म. मुंबई ·। प्रस्तावना १. प्रति परिचय प्रस्तुत "दिविजय महाकाव्य' ना संपादनमा मने वे प्रतिओ प्राप्त थई हती. एक प्रति आगराना श्रीविजयधर्म-लक्ष्मी-ज्ञानमंदिरमांथी मुनिराज श्रीविद्याविजयजी महाराज द्वारा अने बीजी पूनाना भांडारकर ईन्स्टिटयटमांधी-विद्वद्वर्य आचार्य श्री जिनविजयजी द्वारा मळी हती. ए माटे वंने विद्वानोनो आभार मानु छ. वने प्रतिओ लगभंग शुद्ध हती अनें लिपि पण सरस हती. आगरानी प्रतिमा १९ मुं पत्र नहोर्नु, जेथी तेटलो भाग में पूनानी प्रति परथी लीधो छे; बाकीनो समग्र पाठ में आगरानी प्रतिने आदर्श राखीने लीधो छे. आगरानी प्रतिना हाशियामां कठिन शब्दोनां टिप्पणो आपेला छे, ते ज टिप्पणो दिग्विजय काव्यना कठिन शब्दोना टिप्पणोवाली एक छ पानानी प्रति मने आगराना ते ज विजयधर्मलक्ष्मीज्ञानमंदिरमांथी मळी हती, तेनी साथे मळतां हता. यद्यपि तेमा कानुं नाम जणाव्यु नथी पण केवल सप्तम सर्गनां टिप्पणोनी अन्ते "इति श्रीदिग्विजयकाव्ये महोपाध्याय-श्रीमेघविजयगणिकृते सप्तमसर्गविवरणम्" आ उल्लेखथी केवल सातमा सर्गनां ज नहीं परन्तु:समग्र काव्यना टिप्पणो अन्थकर्तानां पोतानां ज होय एवं मारुं अनुमान छे. केमके शब्दालंकार जेवा कठिन शब्दोना अर्थो, की सिवाय आटलां स्फुट वीजा न करी शके. वळी 'देवानन्द काव्य'र्नु टिप्पण कर्ताए पोते-ज रखें छे तेथी आ समग्र टिप्पण पण कर्ताए पोते ज रचेलं हशे; एम मानी में पहेला पृष्ठमा जे "ग्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि" ए मथाळा नीचे ज अर्थों आप्या छे. तेनी नीचे- टिप्पण जे अंग्रेजी आंकडा- ओधी "संपादेककृतानि टिप्पणानि"ना मथाळा नीचे आप्यु छे, ते मारुं छे. लगभग आठ सर्ग सुधीज का टिप्पण मळी आवे छे. ते पछीना सर्गों पर हशे के केम ते जाणी शकातुं नथी परंतु पाछळना सो सरळ अने तेमां काव्यदृष्टिर्नु वर्णन होवाथी तेना पर टिप्पणनी जरूर नथी एम समजीने में पण टिप्पणो आपवान मांडी वाळ्यु ग्रन्थकारना टिप्पणोमां निर्दिष्ट कोशोना स्थळो शोधीने तेना अध्याय, कांड आदि आपवा में यावत् शक्या प्रयत्न कर्यो छे अने संपादनमा पण सावधानी राखी छे छतां क्याई अशुद्धिओ दृष्टिगोचरथाय तो विज्ञ पाठकगण सूचित करवानी कृपा करे एवी आशा राखं छु. कविए पोतानी मोटी कृतिथी लईने यावत् नानी कृतिओमां पण पोतानी प्रशस्ति आपेली छे, ए तेमना समम ग्रंथोना अवलोकन परथी मालम पडे छे. ज्यारे आ विस्तृत महाकाव्यनी अंते कविए कई ज परिचय आप्यो नथी, एथी संभवतः आ काव्य केविनी अपूर्ण कृति-हशे. छता काव्यनो अंत जोतां कई-पण वर्ण्य वस्तु बाकी होय तेम जणातुं नथी. एम कहे, अघटित नथी के आ काव्य कविनी अंतिम कृतिहशें अने तेथी पोतानो परिचय आपवानुं वाकी रही गयुं लागे छे. काव्यान्ते एक "परिशिष्ट" आप्यु छे, ते आ कविनी ज कृति छे. तेमां श्रीहीरविजयसूरिथी लईने श्रीविजय- प्रभसूरि सुधीनी पट्टावली 'आपी छे, जेमां श्रीहीरविजयसूरि, श्रीविजयसेनसूरि, श्रीविजयदेवसूरि, श्रीविजय- सिंहसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिनां चरित्रोनुं वर्णन गद्यमां आपेलं छे. आ पट्टावली श्रीधर्मसागर उपाध्याय ·२ महोपाध्यायमेघविजयगणिरचित रचेली पट्टावलीनी अनपूर्तिरूपे आलेखायेली छे; अने ढूंकमां घटनाओनो क्रम सालवार आपवा प्रयत्न करेलो छे. आवी पट्टावली आवा कवित्व दृष्टिए आलेखायेला काव्यमां पूरक बने ए हेतुथी परिशिष्टरूपे आपेली छे. २. कविनो परिचय श्रीमेघविजय उपाध्यायनो जन्म, स्थान के गृहस्थावस्थानो परिचय क्यांईथी जाणी शकातो नथी, तेम तेमना श्रमण जीवनमांनी वीजी कोई पण माहिती मळती नथी. तेओए पोतानी प्रत्येक कृतिओना अंते प्रशस्ति रची छे, जेमा पोतानुं नाम, गुरु श्रीकृपाविजयतुं नाम अने श्रीविजयप्रभसूरि प्रति भक्ति-अतिरेक दर्शावती पंक्तिओ मळी - आवे छे. श्रीविजयप्रभसूरिए तेमने उपाध्यायपद आपेलु तेथी तेमनी प्रति तेओ आ प्रकारे कृतज्ञता दर्शावता, एम जणाई आवे छे. तेओ साहित्यना प्रखर अभ्यासी महाकवि हता, ए तेमनी अनेक काव्यरचनाओथी जणाई आवे छे. किरात, माघ, नैषध, मेघदूत आदि काव्यना सतत वाचनथी तेमने समस्त काव्यो कंठस्थ हशे, ए तेमनी ते ते कान्योनी समस्यापूर्तिओथी मालम पडी आवे छे. तेओ दर्शन-तत्त्वज्ञानना पंडित हता; ए तेमना 'युक्तिप्रवोध नाटक' परथी जणाई आवे छे. ए नाटकमां तेमणे ते वखतना प्रधानतः दिगंबर मतानुयायी बनारसीदासना सिद्धांतोनुं आवेशपूर्वक खंडन कर्यु छे अने तेथी इतरदर्शनोना खंडनात्मक दृढमार्गने मूकीने जैनदर्शनना नवीनमत संस्थापकनुं युक्तिपूर्वक खंडन करवानो नवीन मार्ग अपनाव्यो छे. व्याकरणमा तेमणे हेमकौमुदी' अपर नाम 'चंद्रप्रभा' रचीने श्रीहेमचंद्रसूरिनी 'सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासन-लघुवृत्ति' ने गोठवी सरळ अने विशद बना- ववानो प्रयत्न कर्यो छे. ए सिवाय तेमणे एथी नानी 'लघुप्रक्रिया' अने तेथी ये नानी हेमशब्दचन्द्रिका' रचीने वैयाकरण तरीकेनी ख्याति उज्ज्वळ वनावी छे. सौथी ध्यान खींचे तेवा तेमना ज्योतिप्विषयक अभ्यासने लगता ग्रंथो छे. जैन आचार्योमांथी श्रीभद्रवाहुए रचेली फळादेश विषयक 'भद्रवाहुसंहिवा' अने श्रीकालकाचार्ये रचेली 'कालकसंहिता'नां नामो मळे छे, पण हस्तरेखाना विषयमां 'हस्तसंजीवन' जेवू स्पष्ट अने विस्तारयुक्त संस्कृतनी विस्तृत टीका साथे वीजा कोईए आलेखेळु जणातुं नथी. ते सिवाय 'उदयदीपिका', 'वर्पप्रवोध', 'प्रश्नसुंदरी' वगेरे ग्रंथो तो ज्योतिष्ना विशिष्ट अभ्यासी तरीकेनुं तेमनुं अपूर्व कौशल वतावी आपे छे. तेओ अध्यात्मविषयना पण मोटा विद्वान् हता ए तेमना 'मातृकाप्रसाद' अने 'अहंदीता' वगेरे ग्रंथोथी जाणी शकाय छे. तेमनुं 'सप्तसंधान महाकाव्य' तो एक अद्भुत ग्रंथ छे, जेमांथी सात महापुरुपोनां चरित्रो एक ज पद्यमांथी सात अर्थ द्वारा नीकळे छे, ए तेमनो अनेकार्थक शब्दभंडोळ वतावी आपे छे. तेमो गुजराती भापाना पण सिद्धहस्त कवि-लेखक छे, ए तेमनी केटलीक गुजराती कृतिओ उपरथी जाणी शकाय छे. आम तेओ प्रतिभाशाली कवि, स्फुरन्मति दार्शनिक, प्रयोगविशुद्ध वैयाकरण, समयज्ञ ज्योतिपी, आध्यात्मिक आत्मज्ञानी हता, ए तेमना ग्रंथोमांनां तद्विपयक आलेखनो परथी जाणी शकाय छे. तेओ उपा० यशोविजय अने उपा० विनयविजयना समकालीन विद्वान् हता, छता एक वीजाये क्याई कोईनुं नाम उल्लेख्यु नथी, तेथी जैन परंपरामा चाली आवती नाम न उल्लेखवानी रूढियी जाणी शकाय छे के तेओ पण तेमना जेवा ज समर्थ हता अने तेथी समान सामर्थ्यना कारणे एक वीजाने न उल्लेख्या होय ए खाभाविक लागे छे.

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । मुनिराज श्रीदर्शनविजयजी द्वारा संपादित 'पट्टावलीसमुच्चय' नामना ग्रंथमां मुनिवर्य श्रीचारित्रविजयजी ए आलेखेली पृ० १०९ परनी 'गुरुमाला' मां श्रीमेघविजय उपाध्यायनो परिचय आपेलो छे पण ए परिचय अभ्रान्त नथी, केमके ते समयमां कईक आगळपाछळ मेघविजय नामना वे विद्वानो थया छे, तेमाथी एक तो श्रीविजयसेनसूरिना हस्तदीक्षित शिष्य हता अने तेओ ठेठ श्रीविजयरत्नसूरि सुधी लगभग सोथीये वधु वर्षों सुधी जीवित रही, छेवट सुधी रचना कर्ये जाय ए संभवित नथी. तेथी ए मेघ विजय तो 'विजयतिलक- सूरिरास' मां जणावेला नंदिविजय वाचकना समानशील सहकारी हता अने जेमने सं० १६५६ मां उपाध्यायपदवी आप्यानुं सूचन 'विजयप्रशस्तिमहाकाव्य' ना पृष्ठ ५९७-९८ मां करायु छे. पण आ मेघविजय तो ते पछी थयेला श्रीकृपाविजयना शिष्य हता. छतां आ वंने मेघविजयने एक समजी लई तेमा वर्णन करेलुं छे. तेमना शिष्योनुं वंशवृक्ष पण तेमा सूचवेलुं छे ते पण ए ज रीते सेळभेळ नामोनुं बनेलं होवाथी वास्तविक नथी. छतां श्रीमेघविजयर्नु शिष्यमंडळ मोटुं हशे तेमां शक नथी. तेमणे नीचे जणावेला ग्रंथोनी प्रशस्तिमां केटलाक ग्रंथो तो पोताना अमुक अमुक शिष्योने भगवा माटे बनाव्या, एवं सूचन नामोल्लेखपूर्वक कर्यु छे. तेमना गुरु श्रीकृपाविजयजीनी 'श्रीविजयप्रभसूरि निर्वाणरास' सिवाय कोई रचना उपलब्ध थई नथी छता तेओ मोटा कवि हता ए तेमणे ज्यां त्यां करेला उल्लेखोथी जणाई आवे छे. वळी तेओ षदर्शनना प्रखरवेत्ता अने साहित्य तेमज सिद्धान्तना पण्डित हता.' श्रीकृपाविजयजीना दीक्षा अने शिक्षा गुरु क्रमशः श्रीकमलविजयजी अने श्रीसिद्धिविजयजी हता. बन्ने ' गुरुओए सन्मानक नगरमां लुम्पाकोने हरावी जयश्री प्राप्त करी हती.' तेमना गुरुमोनुं वंशवृक्ष आ प्रमाणे छे:- हीरविजयसूरि -- ਜੇਕਰ कनकविजय शीलविजय कमलविजय सिद्धिविजय चारित्रविजय कृपाविजय आम मेघविजय कविना ग्रंथोमा छेल्लामा छेल्लु सं० १७६० मां रचायेलं 'सप्तसंधानमहाकाव्य' मळी आवे छे अने 'विजयदेवमाहात्म्यविवरण' जेनी लिपि सं० १७०९ मां थयानी पहेलवहेली रचना साल मळे ले. १ “य पदतर्कवितर्ककर्कशमति. साहित्य-सिद्धान्तवित् प्राणम्रक्षितिप कृपादिविजयः प्राज्ञो विनेयस्तयो । तत्पादाम्बुजमृममेघविजयोपाध्यायलब्धाऽऽत्मना ग्रन्थो मेरुमहीधरावधिरयं सिद्धिधियै नन्दतात्" ॥ १६ ॥ -युक्तिप्रवोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति । २"भाय श्रीकमलादिमश्च विजयस्तस्यानुजन्मा बुधः श्रीसिद्धर्विजयोऽत्र तौ मम गुरोदीक्षाऽनुविक्षागुरू । श्रीसन्मानकनाम्नि धाम्नि महसो ब्रह्मे विजित्य क्षणाल्लुम्पाकेन्द्रगणान् जयश्रियममू संप्रापतुर्विश्रुताम् ॥ १५ ॥ -युफिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति । , ·४ , महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत तेमनो ५० वर्ष सुधीनो ग्रन्थोनो रचनाकाल तो नोधायेलो मळे ज छे; पण तेमनी बाल्यावस्था, अने छेल्ली वृद्धावस्थानां कुल २०-२५ वर्ष उमेरीए तोये ओछामा ओछु तेओ ८० वर्ष के ते करतां ये वधु जीव्यानु अनुमान थाय छे. तेमनी प्रत्येक कृति संशोधित-संपादित थई प्रकाशमां आवे तो तेमना अखंड व्यक्तित्वनी झांखी थई शके छतां तेमना जेटला ग्रन्थो मळी आवे छे तेनी नॉध ज्या त्यांची एकत्रित करी अने तेमां शुविषय आवे छे ते नीचे मुजब विषयवार आपवा प्रयत्न कर्यो छे. ३. ग्रन्थकारे रचेला ग्रन्थोनी विषयवार नोंध्र [काव्यग्रंथो] १. शांतिनाथचरित्र-तेमां रचनासमय नोंध्यो नथी. आ काव्यमा 'नैषधीय-महाकाव्य' नी समस्खा- पूर्ति छे. तेमां सोळमा तीर्थंकर श्रीशांतिनाथ भगवाननुं चरित्र वर्णन छे. वीरविजय -मुनि सं० १७१० मां विजयप्रभसूरि बन्या ते पछी आ काव्य रचायुं हशे, केमके तेनी प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिनुं स्मरण करेलुं छे. आ काव्य 'जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला' मा प्रकाशित थयेलुं छे. २. देवानन्दमहाकाव्य -सं० १७२.७ मां आ काव्य मारवाडना सादडी नगरमां रचायुं हतुं.' आ-काव्यमा 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्ति छे अने श्रीविजयदेवसूरि तेमज श्री विजयप्रभसूरिनु चरितवर्णन छे. आ काव्य 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला'मां प्रगट थयुं छे. ३. किरात समस्यापूर्ति (?) - आ काव्य नाम शुं छे ते जाणी शकायुं नथी. ,पण तेमां-'किरातार्जुनीय- काव्य'नी समस्यापूर्ति तो छे ज. एनी एक प्रति आचार्य श्रीविजयेन्द्रसूरि पासे हती जेनी प्रेसकोपी में केटलाये वर्षों अगाऊ तेमने करी आपेली, ए स्मरण उपरथी जणावं . ते प्रति मने मळी शकी नथी. ते वे एक सर्गात्मक ज हती. संभवतः क्यांई थी तेनी पूरी प्रति पण मळी आवे. ४. मेघदूतसमस्यालेख- आमां रचना समय आप्यो नथी. आ काव्य 'मेघदूत' काव्यनी समस्यापूर्ति- रूप होई एक पत्र रूपे छे. कविए भाद्रपद पांचम पछी आ पत्र पोताना गच्छाचार्य श्रीविजयप्रभसूरि, जेओ ते समये देवपाटणमां स्थित हता तेमने नवरंगपुर--अवरंगबादथी-लख्यो छे. -आ समस्याना अंते कविए लख्यु छे के - विजयदेवसूरिनी भक्तिमाटे माघकाव्यनी समस्यापूर्तिद्वारा अने श्रीविजयप्रभसूरिनी भक्ति माटे मेघदूत काव्यनी समस्यापूर्तिरूपे तेमनी प्रशंसा करी छे.' आ कथनमां ग्रंथकारे पोतानी वे कृतिओनो अनुक्रम बताव्यो छे तेथी जणाय छे के माघसमस्यापूर्ति पछीज मेघदूतसमस्यापूर्ति बनी. एटले सं० १७२७ पछी ज ते रचायु. आ ग्रंथ 'आत्मानन्दजैनसभा-भावनगर' तरफथी प्रगट थयेलो छे. १ "गच्छाधीश्वरहीरहीरविजयाऽऽम्नाये निकाये धियां प्रेष्य श्री विजयप्रभाऽऽख्यसुगुरो श्रीमत्तपाऽऽख्ये गणे । शिष्यः प्राज्ञमणे कृपादिविजयस्याऽऽशास्यमानाग्रणीश्चक्रे वाचकनाममेघविजयः शस्या समस्यामिमाम्" || -शान्तिनाथचरित्र, प्रतिसर्गप्रान्तेन २ "मुनिनयनावेन्दुमिते (१७२७) वर्षे हर्षेण सादडीनगरे । ग्रन्थ पूर्ण. समजनि विजयदशम्यामिति श्रेय " ॥ ८५ ॥ -देवानन्दमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "खस्तिश्रीमद्भुवनदिनकृद्वीरतीर्थाभिनेतु प्राप्यादेश तपगणपते घनामा विनेयः । ज्येष्ठस्थित्या पुरमनुसरन नव्यरई ससर्ज निग्धच्छायातस्य वसति रामगिर्याश्रमेयु" ॥१॥ - मेषदूतसमस्याटेल, प्रारम्भ । ४ "माघकाव्यं देवगुरोर्मेघदूतं प्रभप्रभोः । समस्या समस्यायं निर्ममे मेघपण्डित." ॥ १३१ ॥ -मेघदूतसमस्यालेस, प्रान्तभाग।

·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । ५ । ५. सप्तसंधान महाकाव्य-रचना समय सं० १७६०. आ काव्य कर्तानी शक्ति माटे आश्चर्य ,उत्पन्न करावे तेवु छे. केमके तेमां एक ज श्लोकमां सात पुरुषोनी कथा कहेवामां आवी छे. ऋषभदेव, शांतिनाथ, नेमिनाथ, पार्श्वनाथ, महावीरस्वामी, रामचंद्र अने कृष्णचंद्र-आ सांते महापुरुपोनां जीवन चरित्र आकाव्यना प्रत्येक श्लोकमां वर्णित छे. ग्रन्थ प्रमाण ४४२ श्लोकनुं छे. ग्रंथकार स्वयं लखे छे के, "आचार्य हेमचंद्रसूरिनु बनावेलु 'सप्तसंधानकाव्य' हतुं परंतु ते हवे मळतुं न होवाथी में आ नबुं बनाव्युं छे.' आ ग्रन्थ "जैन विविध साहित्य शास्त्रमाला"मां प्रगट थयेलो छे अने आचार्य श्रीअमृतसूरिजीए तेना पर टीका बनावी हमणां ज सूरत थी प्रगट करेलो छे. ६. दिग्विजय महाकाव्य- प्रस्तुत महाकाव्य. रचना समय आपेलो नथी. आमां श्रीविजयप्रभसूरिनुं जीवनचरित्र छे. तेर सर्गोनुं आ काव्य ग्रंथकारे बनावेलां काव्योमा सौथी मोटुं छे. ७. लघुत्रिपष्टिशलाकापुरुषचरित्र-हेमचंद्राचार्य रचेला 'त्रिपष्टिशलाकां'ना दशे पर्वोने संक्षेपमा लगभग ५००० श्लोक प्रमाणमां पद्यरूपे आलेख्यो छे. तेमां रचनासमय जणाव्यो नथी. आ ग्रंथ मुद्रित थयो नथी. ८. भविष्यदत्तकथा-पंचमीमाहात्म्य उपर भविष्यदत्तनी कथा, श्रीविजयरत्नसूरि सं० १७५० मां गच्छपति बन्या पछी पद्यरूपे आलेखेली छे.' आ ग्रन्थ 'दानदयामृतहिम्मतग्रन्थमाला'मां प्रगट थयो छे. ९. पञ्चाख्यान- पूर्णभद्रे रवेला मूळ पंचाख्यानने गद्यरूपे संस्कृतमा आलेखेखें छे. आ ग्रन्थ मुद्रित थयो नथी. १०. विजयदेवमाहात्म्य विवरण-[ टीकाग्रंथ. ] रचना समय अज्ञात छे. परंतु आ ग्रंथनी लिपि सं० १७०९ मां थई छे, तेथी मालम पडे छे के मूल ग्रंथ एनी पहेला बन्यो-हशे अने विवरण मूळग्रंथनी साथे या पाठळ बन्यु हशे. मूळ ग्रंथ बृहत्खरतरगच्छीय जिनराजसूरिसंतानीय श्रीज्ञानविमलशिष्य पाठक श्रीवल्लभ-उपाध्याये बनाव्यो छे. तेमां मुख्य विषय श्रीविजयदेवसूरिना जीवन- सविस्तर वर्णन छे. उपाध्याय 'मेघविजयजीए आ मूळ ग्रंथ पर विवरण कयुं छे. एटले कठिन शब्दोनो अर्थस्फोट कर्यो,छे. आ ग्रन्थ 'जैन- साहित्य संशोधक समिति' तरफथी प्रगट थई चुक्यो छे. [न्यायग्रंथ] ११. युक्तिप्रबोध नाटक -(वाणारसीय-दिगम्बरमत-खण्डनमय) आ ग्रन्थ मूल प्राकृत गाथामां १ "वियद्रसमुनीन्दूना (१७६० ) प्रमाणात् परिवत्सरे । कृतोऽयमुद्यम पूर्वाचार्यचर्याप्रतिष्ठित " ॥ -सप्तसधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । २"श्रीहेमचन्द्रसूरीशै सप्तसंधानमादिमम् । रचितं तदलामे तु स्तादिद तुष्टये सताम्" ॥ -सप्तसधानमहाकाव्य, प्रान्तप्रशस्ति । ३ "कृपाविजयनामकवीन्द्रा सान्द्रचान्द्रमहसो यशसा ते । तद्विनेयवाग् विनयाऽऽन्यो निर्ममे जिनपवित्रचारित्रम्" ॥६०३॥ - लघुत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "तपागणाम्भोजसहस्रभानु सूरिर्जयी श्रीविजयप्रभात । तत्पट्टदीप श्रमणावनीप प्रभासते श्रीविजयादिरतः॥ ७६ ॥ राज्ये तदीये विजयिन्यजत्रं प्राज्ञा कृपादेर्विजया बभूवु । शिष्यो हि मेघाद् विजयस्तदीयोऽन्वभूदुपाध्यायपदप्रतिष्ठाम् ॥ ७७ ॥ व्यरीरचद् धीरगमीरवाचा सुखावबोधाय कथाप्रवन्धम् । स वाचक पञ्चमिका तपस्याफलेन मोक्तुं शिवरूपलक्ष्मीम्" ॥ ७८ ॥ - भविष्यदत्तचरित्र, प्रान्तप्रशस्ति । ५ "लिखितोऽयं ग्रन्थ पण्डितश्री५श्रीरङ्गसोमगणि-शिष्यमुनिसोमगणिना स० १७०९ वर्षे चैत्रमासे कृष्णपक्षे एकादशी- तिथौ बुधे लिखितं राजनगरे श्रीतपागच्छाधिराज-भ० श्रीविजयदेवसूरीश्वरविजय(यि)राज्ये"। - विजयदेवमाहात्म्य, प्रान्तपुष्पिका । ३ ·w महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत अने तेना पर खोपज्ञ संस्कृत टीका सहित रचेलो छे. तेमां तेमणे मुख्यतः वनारसीदासनी' एकान्ती निश्चयनयनी मान्यताने वनारसीमत-अध्यात्ममत जणावी तेनुं आवेशपूर्वक खण्डन कयु छे. आ मत सं० १६८० मां नीकळ्यो एम जगाव्युं छे. 'द्रव्य क्रियाओ छे ते कष्टक्रियाओ छे 'माटे अध्यात्ममां लीन रहेवू एवी ते मतनी मान्यतानुं अने दिगम्बरो श्वेताम्बरोथी ८४ वावतोमा भिन्न पडे छे ते दिगम्बरमतर्नु पण खण्डन कयुं छे. आ ग्रन्थनुं प्रमाण ४३०० , श्लोकनुं छे.' आ ग्रन्थ श्रीविजयरत्नसूरिना राज्यमां सं० १७५० पछी वनावलो छे.. आ ग्रंथ रतलाम-ऋषभदेव-केशरीमलपेढी तरफथी प्रगट थयो छे. १२. धर्ममञ्जूपा- आ ग्रन्थनो रचना समय मळी शक्यो नथी. तेमा ढुंढकोना मन्तव्योर्नु खण्डन छे. आ ग्रंथ अमुद्रित छे, वडोदरा अने आगरामां तेनी प्रतिओ छे. [व्याकरणग्रंथ] १३. चन्द्रप्रभा (हैमकौमुदी)-रचना समय १७५७." आ ग्रंथ व्याकरणनो छे. श्रीहेमचंद्रसूरि रचित 'सिद्धहेमचन्द्रव्याकरण' ने कौमुदीना रूपमा मूकीने प्रस्तुत ग्रंथ वनाव्यो छे. आनी रचना आगरामां थई हती, जेनुं ग्रंथ परिमाण ८००० श्लोकनुं छे." आ ग्रंथ कौमुदी माफक पोताना शिष्य भानुविजय माटे १ "सत्तरमी सदीमां वनारसीदास नामना श्रावक हिंदीभाषाना श्रेष्ठ जैन कवि थया. तेओ आगराना रहेवासी श्रीमाली वैश्य हता. तेमनो जन्म स. १६४३ मा थयो हतो. तेमना पितानुं नाम खरगसेन हतुं. तेमने झवेरातनो वेपार इतो. वनारसीदास खरतर गच्छीय मुनि भानुचंद्र (मुनि अभयधर्म उपाध्यायना शिष्य) ना समागममा भावतां धार्मिक क्रियासूत्रो साथे छंद, अलंकार, कोश भने विविध विषयना केटलाक लोको कंठस्थ कर्या. तेओए पहेलो शृगार विषयनो ग्रंथ रच्यो हतो पण सं० १६८० मां वेमनुं भारे परिवर्तन थयु. आगरामा अर्थमल्लजी नामना एक अध्यात्मरसिक सज्जन साथे परिचय थतां श्रीरायमल्लकृत बालाववोध सहित दिगम्बराचार्य, श्रीकुंदकुंदकृत 'समयसार- नाटक' मननपूर्वक वाचतां कविने सर्वत्र निश्चय नय ज सूसवा लाग्यो. वेमने व्यवहार नय परथी श्रद्धा न ऊठी गई, वेधी तेमणे 'शानपचीशी', 'अध्यात्मवत्तीसी', 'ध्यानवत्तीसी', 'शिवमन्दिर' आदि केवल निश्चय नयने ज पोषती आध्यात्मिक कृतिमो रची. भगवान पर चढेलु नैवेद्य (निर्माल्य.) पण तेओ खाता. चंद्रभाण, उदयकरण, थानमलजी आदि मित्रोनी पण ए ज दशा हवी. छेवटे तो तेओ चारे जण एक ओरडीमा नम वनी पोताने परिग्रह रहित (दिगंबर मुनि) मानीने फरता. तेथी श्रावको वनारसीदासने "खोसरामती" कहेवा लाग्या. मा एकान्त दशा सं० १६९२ सुधी रही." -जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ. ५७६-७८ २ "कवि वनारसीदासना अनुयायीओमाथी कुमारपाल अने अमरचंद आदि, लेओ पोताने आध्यात्मिको कहेवडावता हता, तेमनो श्वे. उपा० श्रीयशोविजयजीने आगरामां साक्षात् परिचय थयो भने ते मतनुं सदन करवा वेमणे 'अध्यात्ममत खंडन' मृळ १८ श्लोक पर खोपज्ञवृत्ति साथे अने 'अध्यात्म मतपरीक्षा' नामे प्राकृतना ११८ श्लोको रची ते पर सविस्तर टीका पण रची". जैन साहित्यनो संक्षिप्त इतिहास, पृ० ५७८ नुं टिप्पण, ३"चतु सहस्रीश्लोकाना शतत्रयसमन्वितम् । प्रमाणमस्य ग्रन्थस्य निर्मित ताकृता स्वयम्" ॥ १ ॥ ४ "तत्पभूपा महसाऽतिपूपा सुवर्ण मल्यविधानभूपा । विराजते श्रीविजयादिरतः प्रभुः प्रभाध्यापितदेवरा ॥४॥ तेषां राज्ये मुदाऽकारि वाय्मयं युक्तिवोधनम् । मेघाइ विजयसलेन वाचकेन तपखिना" ॥ ५ ॥ -युक्तिप्रबोधनाटक, प्रान्तप्रशस्ति । ५ “विजयन्ते ते गुरव. शैलशरपन्दुिवत्सरे ( १७५७) तेषाम् । आदेशाद् देशपते. स्थिति. कृता राजधान्यन्त" ॥ ७ ॥ ६ "चातुर्मास्यामस्यां नाना श्रीमागरावराऽऽख्यायाम् । नानायोगैरुचिते रचिता चन्द्रप्रभा मुधिया ॥ ८ ॥ ७ "खाने साष्टसहस्रलक्षणधरः क्लाभिषेकः सुरैः सेन्द्रः साप्टसहस्रमानसहितः कुम्भेष वृत्त. स्तुतः । प्रन्पेऽप्यष्टसहस्रसम्मिततया सक्षणैलेक्षिते कात् सोऽभ्युदयं धियो समुदयं वीरमित्कीगुरु " ॥१४॥ - ·७ दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । बनाव्यो' अने सौभाग्यविजय तेमज मेरुविजये तपास्यो हतो.' आ ग्रंथ 'मेसाणा- श्रेयस्कर मंडळ' तरफथी प्रगट थयेलो छे. १४. हैमशन्दचन्द्रिका- आ व्याकरणग्रंथ विद्यार्थीने प्राथमिक प्रवेश माटे बहु ज संक्षेपमा बनावेल छे. आ ग्रन्थ 'कच्छ-पत्री, खेतशी खीयशी'तरफथी प्रगट थयो छे. १५. हैमशन्दप्रक्रिया-आ व्याकरण ग्रंथ उपर्युक्त चंद्रिकाथी मोटो छे. तेनी प्रति पूनाना भांडारकर ईन्स्टिट्यूटमा छे. [ज्योतिषग्रन्ध] १६. वर्षप्रवोध-रचना समय ज्ञात नथी, परंतु ग्रंथनी प्रान्त प्रशस्तिमा श्रीविजयप्रभसूरिना पट्टधर श्रीविजयरत्नसूरिनी शासनधुरामां आ ग्रंथ बनाव्यो एवं स्वयं ग्रन्थकारे ज लख्युं छे; तेथी प्रतीत थाय छे के आ मंथनी रचना सं० १७३२ मां श्रीविजयरत्नसूरि आचार्य बन्या ते पछी थई, एम नकी थाय छे.' पोताना शिष्य मेरुविजयतुं तेमां स्मरण कयुं छे. ग्रंथमां तेर अधिकार छ, उत्पातप्रकरण, कर्पूरचक्र, पद्मिनी- चक्रमंडलप्रकरण, सूर्य अने चन्द्रना ग्रहण- फल, प्रत्येक मासमां वायुनो विचार, वरसाद लाववाना अने बन्ध करवाना मंत्र-यंत्र, साठ संवत्सरोनां फल, ग्रहोनी राशिओ ऊपर उदय अस्त वा वक्री, फल, अयन मास पक्ष अने दिननो विचार, संक्रान्तिफल, वर्पना राजा मन्त्री आदिनो, वरसादना गर्भनो, विश्वानो, आय- व्ययनो विचार, सर्वतोभद्रचक्र अने वरसाद जाणवाना शकुन आदि विषयोनो समावेश छे. ग्रन्थकारे उक्तग्रन्थनो संबंध 'स्थानागसूत्र' नामना त्रीजा अंग सूत्र साथे बताव्यो छे. आनुं वीजुं नाम 'मेघमहोदय' पण छे. आ ग्रंथ संस्कृत-प्राकृत वंने भाषामां छे, हिंदी-गुजराती भाषामां अनूदित थई प्रगट थयेल छे. १ "श्रीमेघविजयनानोपाध्यायोऽध्यायतत्पर परम । चन्द्रचन्द्रप्रभा चक्रे भानुदयबुद्धिवृद्धिकरी ॥ ११ ॥ भट्टोजिनामा भवदीक्षितेन सिद्धान्तयुक्ता वर कौमुदी या। श्रीसिद्धहेमानुगता व्यधायि सैवाप्रिया भानुविभोदयाय" ॥ १२ ॥ २ "हेमचन्द्रसुगुरो. विनयस्य सिद्ध शास्त्रार्णवोऽलभत पूर्णदशां रसेन । दीपोत्सवस्य दिवसे कुशलेन योऽसौ सौभाग्य-मेरुविजयादिभिरीक्ष्यमाण " ॥ १५॥ - चन्द्रप्रभाव्याकरण, पूर्वार्द्धप्रान्तप्रशस्ति । ३"श्रीविजयप्रमपूरे प्रेष्य शिष्य कृपादिविजयकवे । श्रीमेघविजयवाचकवर कृता चन्द्रिका चक्रे ॥ प्रौढाया सरसामा वृथा विनिर्मान्तु वालस्य । [भावा. शर्मदा मुग्धाया रूपश्री पठनकृता क्रीडाहेतु ॥] टीका-श्रीविजयप्रभसूरेरित्यादि स्पष्टम् । श्रीश्च विजयश्च तो श्रीविजयौ ताभ्यां युका प्रभा धुद्धिस्तेज प्रतिष्ठा शोभा यस्मिन् , ईदृश सूरिगणपतिस्त्रस्य सेवक कृत्प्रत्ययानां चन्द्रिकामिव चन्द्रिका प्रकाशरूपां चक्रे । प्रौढाया इति हैमवृहद्दत्तिस्तस्या । के के भावा ? वचनसूत्रव्यवस्थादय शर्म सुखं तस्य दायका न सन्ति, सर्वेऽपि सुखदा सदा अस्या लघुवात् । मुग्धाया वैचित्यकलिताया क्रीडामात्रप्रवृत्तायाः रूपश्री रूपप्रसाधनं सैव पठनकृतां विलोकनकृता क्रीडाहेतु" ॥ - हैमशब्दचन्द्रिकाव्याकरण, प्रान्तप्रशस्ति । ४ "श्रीमत्तपागणविभु प्रसरत्प्रभाव प्रद्योतते विजयत प्रभनामसूरि. । तत्पट्टपातरणिविजयादिरतः खामी गणस्य महसा विजितधुरत्न ॥ तच्छासने जयति विश्वविभासनेऽभूदु विद्वान् कृपादिविजयो दिविजन्मसेव्य । मिष्योऽस्य मेघविजयाऽऽहयवाचकोऽसौ प्रन्य. कृत. सुकृतलाभकृतेऽत्र तेन" ॥ -वर्षप्रयोध, प्रान्तप्रशस्ति । । .

·८. महोपाध्यायमेघविजयगणिकृती । १७. रमलशास्त्र-यद्यपि आ ग्रन्थ मळ्यो नीं परन्तु उपर्युक्त 'मेघमहोदय'मां तेनो उल्लेख आवे छे. आ ग्रन्थ पण पोताना शिष्य मेरुविजय माटे लख्यो हतो. १८. हस्तसंजीवन-आ ग्रन्थना ५२५ श्लोको छे. ते उपर कर्तानी खोपज्ञवृत्ति रेखाशास्र नामे छे. आ ग्रंथ हस्तरेखाना विषयमा भारतीय ज्योतिषनुं सप्रमाण सुरेख वर्णन पूरुं पाडे छे; तेनुं वीजुं नाम 'सिद्धनान' पण छे. आ ग्रंथ 'मोहनलालजी ग्रंथमाला'मां प्रगट थयो छे, १९. उदयदीपिका- आ ग्रंथमा प्रश्न काढवानी पद्धति मादेनुं विशद वर्णन छे. सं० १७५२ मां श्रावक मदनसिंह माटे प्रश्नोत्तररूपे रचेली छे.' आ ग्रन्थ छपायो नथी. २०. प्रश्नसुन्दरी- आ ग्रंथमां पण प्रश्न काढवानी पद्धतिनुं ढूंकमां वर्णन छे. आनी प्रशस्तिमा केटलाक ग्रंथोनो रचनाक्रम पण जणाव्यो छे.' आ-ग्रन्थ प्रगट थयो नथी. २१. वीसायंत्राविधि-आमां वीसायंत्रनी विधिनुं वर्णन छ: जे पद्मावती स्तोत्रना अन्तर्गत काव्य विवरण पर वृत्ति समान छे. तेमां अर्जुन पताका, विजययंत्र वापरवानी विधि छे. आ सिवाय वीजा केटलांक यंत्रो रच्यां होय एम पण जणाय छे. 'आ ग्रन्थ 'महावीर ग्रन्थमाला'मां प्रगट थयों छे. .. - १"नवाऽर्हन्तं पार्श्वभाविद्रूपं शद्धेश्वरस्थितम् । श्रीश्राद्धमदनात सिंहे धर्मलाभ. प्रतन्यते ॥ १॥ कृपामूलेऽर्हता धर्मे श्रीमेघविजयोदय । गवा रसप्रसारेण भूयाद् जीवनसंपदे ॥ ३ ॥ -उदयदीपिका, प्रारम्भ । २ "चर्याऽसौ प्रश्नसुन्दर्या धुर्या माधुर्यशालिनाम् । व्यानकेनीनुकार्या (2) धार्या लार्यादिभिः श्रिये ।। १ ।। प्रेभ्यस्तपागणपतेर्विजयप्रभाख्यसूरीशितु कविकृपाविजयस्य शिष्यः । चक्रे विचार्य रचना साऽस्तु नित्या भोगश्रिये समनुयोजितधर्मलाभात् ॥ २॥ सूर्याचन्द्रमसौ यावद् यावन्मेरमहीधरः । श्रीप्रश्नसुन्दरीसिद्ध्यै तावत् त्रिपुरसुन्दरी ॥ ३ ॥ पद्मावती नागलोके मध्यलोके प्रभावती । श्रुतदेवीश्वरी तूई लोके त्रिपुरसुन्दरी ॥ ४ ॥ तद् मुस्त (2) मेघवि जयैः वखक (वाचकै.) प्रश्नसुन्दरी । विहिता धर्मलामेन कूरता गक्तती (मक्षती) श्रिया ॥५॥ आद्यं सामुद्रिकं नाना द्वितीयं लोकविश्रुतम् । सूक्ष्माक्षरं तृतीयं स्यात् तुर्थ त्रिपुरसुन्दरी ॥ ६ ॥ पद्मावत्यभिधानाम शुद्ध प्रकरणं स्मृतम् । पञ्चमं पञ्चमैर्वाच्यं सशोध्याधिकधीधने " ॥७॥ -प्रश्नसुन्दरी, प्रान्तप्रशस्ति (आचार्य श्रीक्षमाभद्रसूरिपासेभी प्राप्त )। ३ "श्रीमेधविजयः प्राप्तोपाध्यायपदविश्रुत । भूविश्वेत्यादिकाव्यस्य व्याख्यानं चकृवानिदम्" ॥ १॥ विजययन्त्रप्रभावे- ४ "एवं शकुनखेटाना स्थानाद् विशतियन्त्रकम् । निश्चितं मेघविजयश्रिया विभववृद्धिदम्" ॥ २१ ॥ अहंपदेन विशयन्नव्यवस्था- "प्रोचीनानुचानेत्रिभागदानादि हैक्शेषेऽपि । कृतगुणयन्त्र रचितं खवाणहयन्त्र द्वये शेपे" ॥ २ ॥ "तन्मार्गानुगतधियोपाध्यायपदस्थमेघविजयेन । विहरजिनयमिह स्फुटीकृतं विजयकरम्" ॥३॥ "रेफस्य व्यन्जनत्वेनेकोनले पञ्च वा स्थिताः । भहंपदा विशयनं मेघादिविजयोदितम्" ॥ १२ ॥ पद्मावतीस्तवने कथितविंशतियन्त्रप्रतिष्टा- "वाचकर्मधविजयविंशयन्त्रसूत्रितम् । श्रीवीर-पार्वयत्पदानुमावादस्तु सिद्धिदम्" । विजययन्त्राष्टमगत्या यवनमतविंशतियात्रप्रतिष्ठा "देव्या पद्मावत्या भगवत्या वनकथितयन्त्रस्य । संवादा विकृत वाचक्मेधादिविजयेन" ॥१०॥ "तपागच्छेशसूरीशविजयप्रभसेवकः । कृपादिविजयधीराणां शिष्योऽईच्छासनधिये" ॥४॥ - अनुभूतसिदानिशादिकल्पग्मद । । - J ·दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । [अध्यात्म २२. मातृकाप्रसाद-रचना समय सं० १७४७. आ ग्रंथ अध्यात्मविषयनो छे. आ ग्रंथमां "ॐ नमः सिद्धम्" वर्णामाय पर विवरण कयु छ अने ॐ शब्दनुं रहस्य स्पष्टरूपे बताव्युं छे. प्रस्तुत ग्रंथ धर्मनगर (धरमपुरी) मा बनाव्यो एवं स्वयं ग्रंथकारे ज लख्युं छे.' २३. ब्रह्मबोध-आ ग्रन्थ यद्यपि मन्यो नथी परंतु संभवतः तेमां आध्यात्मिक विषयोनुं वर्णन हो, एम लागे छे. -- १ २४. अहंद्गीता-आ प्रथना ३६ अध्यायो छे अने तेमां जैनदर्शननुं वर्णन स्पष्टरूपे कर्यु छे. आ ग्रंथ "महावीर ग्रन्थ माला"मां प्रगट थयो छे.' वळी तेमणे 'पंचतीर्थस्तुति-सटीक', तेमज भक्तामरस्तोत्र' पर टीका रची छे. आ सिवाय कविए अनेक गुजराती कृतिओ-१ जैनधरम दीपक, २ जैन शासनदीपक ३ आहारगवेषणा, ४ श्रीविजयदेवसूरि निर्वाणरास, ५ कृपाविजय निर्वाणरास, ६ चोविश जिन स्तवन, ७ पार्श्वनामस्तोत्र, वगेरे रचेला मळी आवे छे. ३. काव्य परिचय प्रस्तुत 'दिग्विजय महाकाव्य' सत्तरमी-अढारमी शताब्दिना महान् प्राभाविक अने महावीरस्वामीनी पट्टपरंपराना ६१ मा भट्टारकाचार्य श्रीविजयप्रभसूरिनु चरितवर्णन आलेखे छे अने प्रासंगिकरूपे तेमना गुरु श्रीविजयदेवसूरिनुं पण चरित वर्णवे छे. यद्यपि श्रीविजयदेवसूरिनु चरित प्रस्तुत काव्यना कर्ता महो- पाध्याय श्रीमेघविजय गणिए ज स्वतंत्रपणे आलेखतुं 'देवानन्द महाकाव्य रच्यु छे, तेमां पण तेमणे श्रीविजय- प्रभसूरिनुं वर्णन आपीने पोतानो भक्ति-अतिशय बताव्यो छे. ए सिवाय खरतरगच्छीय उपाध्याय श्रीवल्लभ- पाठकनुं 'विजयदेवमाहात्म्य' पण तेमनुं चरित विस्तारथी आलेखे छे. प्रस्तुत काव्य अने उपर्युक्त 'देवानन्दकाव्य'ना अभ्यासथी एम कहेवू अत्युक्त नहि गणाय के आ बनें काव्यो श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिना चरितवर्णनमा पूर्वार्द्ध अने उत्तरार्द्धरूपे भाग भजवे छे; केमके 'देवानन्दकाव्य'मां आरंभेलं श्रीविजयदेवसूरि अने श्रीविजयप्रभसूरिनुं चरित वर्णन 'दिग्विजयकाव्य'मां तेना ज अनुसन्धानरूपे आगळ वधे छे. 'देवानन्दकाव्य' 'माघकाव्य'नी समस्यापूर्तिरूपे सात सर्गोमा छे, ज्यारे 'दिग्विजयकाव्य' तेर सर्गोमां स्वतंत्रपणे शब्दालंकार अने अर्थालंकारना कवित्वमय वर्णनथी भरेलुं छे. तेथी आमां प्रस्तुत आचार्य, वर्णन बहुज ओछं छे. . ४. नामकरण कविए आ काव्यतुं नाम 'दिग्विजयकाव्य' राख्युं छे, ते नामानुकरणना इतिहास तरफ दृष्टिपात करतां 'शाङ्करदिग्विजय' आदि दिग्विजयान्त काव्यनामोनुं स्मरण करावे छे. 'दिग्विजयकाव्य' एटले दिशाओना विजयनुं वर्णन, एथी श्रीविजयप्रभसूरिए करेला गाम, नगर के शहरेना विहारवर्णनद्वारा भौगोलिक माहिती आपे ए सहेजे समजाय तेवु छे. कविए उदयपुर, शंखेश्वर, सिरोही, आगरा, बनारस, 'पटणा अने समेत- १“ओं नम सिद्धमित्यादेवर्णान्नायस्य वर्णनम् । चक्रे श्रीमेघविजयोपाध्यायो धर्मसाधनम् ॥ सवत्सरेऽश्ववार्यश्वभूमिते (१७४७) पोष उजवले । श्रीधर्मनगरे प्रन्थ पूर्णश्रियमशिप्रियत्" ॥ -मातृकाप्रसाद, प्रान्तप्रशस्ति । २"इतोऽधिक किचन मातृकाया व्याख्यानमादेशि मया वितत्य । श्रीतत्त्वगीताहितसत्प्रतीताऽध्यायेषु संध्येयधियोत्तरेषु" ।। -मातृकाप्रसाद । - - 2 ·उ महोपाध्यायमेघविजयगणिकत शिखर आदि मोटा मोटां स्थळोनुं वर्णन कयु छे, ते हकीकत करतां कवित्वदृष्टिने वधु स्पर्से छे. तेथी श्रीविजयप्रभसूरिनुं चरित जाणवा माटे अन्तमां आपेल परिशिष्टनो भावानुवाद आप्या पछी काव्यसार नीचे आपवामां आवे छे, ५. परिशिष्टनों भावानुवाद श्रीविजयप्रभसूरि प्रत्यक्ष प्रभावशाळी, प्रतिज्ञाशील, ज्ञानाभ्यासी, ग्रंथसंशोधक, प्रतिभावाम् , उपदेश- प्रभावनामा प्रयत्नशील अने क्रियानिष्ठ हता. तेओ दुष्कर तपथी विघ्नोने दूर करता. गच्छने स्मारणा-वारणादि बडे व्यवस्थित राखता अने पोताने आधीन गीतार्थो तेमज संघना अभ्युदय माटे यत्नशील रहेता. तेमनो जन्म कच्छना मनोहरपुरमा सं०. १६७७ ना माहसुदि ११ ना दिवसे थयो हतो. पितानुं नाम शवगण अने मातानुं नाम भानुमती (भांणी) हतुं. तेओ वृद्धोपकेशवंशना अने घोषा गोत्रना हता. पोते नव वर्षनी लघु वये एटले सं० १६८६ मा श्रीविजयदेवसूरि पासे दीक्षा लई श्रीवीरविजय नाम धारण कर्यु हत. तेमने सं० १७०१ मां पंन्यासपद अने सं० १७१० ना वैशाख सुदि १० ना दिवसे गंधारमा आचार्यपद मळतां तेओ श्रीविजयप्रभसूरि नामे प्रसिद्धि पाम्या. एक समये परमगुरु तपागच्छाधिराज श्रीविजयदेवसूरि जिनशासननी पट्टपरंपराना प्रवाहने वधारवा "मारा पछी शासनाधीश कोण थशे;" ए प्रकारे सूरिमंत्रवेडे ध्यान कयुं त्यारे वधता तप-जपथी आकर्षित थयेला मंत्राधिष्ठायक देवे ते स्थळे आवीने नमस्कारपूर्वक सूरिने विज्ञप्ति करी के, "हे स्वामिन् ! हजी शासनना अधिष्ठातानी दीक्षा ये थई नथी. आपनुं आयुष्य पण लांबुं छे. तेथी आवी चिंता करवाथी शुं ? अवसरे सामान्य तपथी मने संभारतां हुं आवीने तरत ज कही जईश." ए प्रमाणे कहीने देव तिरोहित थया. केटलोक काळ वीत्या पछी पोतानी माटे जिनशासनना अधिराजनी स्थापनानो अवसर जोई गंधपुर (गंधार) मां जईने गुरुए ध्यान कयु त्यारे ते ज क्षणे मंत्राधिष्ठायक देवे आवीने निवेदन कर्यु के, "हे स्वामिन् ! सौभाग्यनिधान, विद्या-महासागर, त्यागी, उत्कट चारित्रशील, सरळ स्वभावी श्रीवीरविजय (श्रीविजयप्रभ- सूरि ) महाराजने पट्टे स्थापवा योग्य छे. तेओ केशवनी जेवा त्रण भुवनना उपकारक, पुरुषोत्तमनी जेवा नरकना नाश करनार, अने जगत्ने -आनंददायी, शिवनी जेम महाव्रती, कामविजेता अने दक्ष, प्रजा प्रति प्रेमाळ, बृहस्पतिनी जेवा निर्मळवुद्धि तेमज विद्वानोमां श्रेष्ठ छे. एमनी आगळ मानथी ये महिमा अधिक वधशे" आ प्रमाणे कही देव तिरोहित थया. गांभीर्यसागर गुरुए वहार देववाणीने अनुमोदन आपता शुभ शकुनो जोयां तेथी शासनना अधिनायक माटे संघने विश्वास आप्यो अने दृढचित्ते निर्णय करीने राजनगर (अमदावाद)थी तरत आवेला रना शाह प्रमुख राजनगरसंघना आग्रहथी खंभात, पाटण, सूरत वगेरे अनेक देश, नगर अने गामोना संघ समक्ष गंधार वंदरे अतिशयवाळी श्रीमहावीरस्वामीनी मूर्चि आगळ, मंदिरना प्रांगणमा विक्रमसंवत् १७१० ना वैशाख सुदि १० ने गुरुवारे पुष्यनक्षत्रमा सारा मुहूर्चे श्रीविजयदेवरिए श्रीवीरविजयने पोतानी पाटे स्थाप्या. ए समये त्यांना चित्रविचित्र मोटा मोटा मंडपोनी भव्य शोभा निहाळवा मानवमेदनी ऊलटी हती. विविध वाजिंत्रोना नादे आकाश प्रदेशने क्याई सुधी व्याप्त करी दीघो हतो. धूपादिनी सुगंधे वातावरणने भरी दीधुं हतुं अने ज्यां यां हर्ष-प्रमोदमरी वार्तानो झरो वही रह्यो हतो. त्यारे सन्नन शिरोमणि अखइना पुत्र वर्धमाने पोवानी माता साहेवदेवी साथे प्रत्येक घरे रुपिया सहित थाळीनी लांणी करी अने चतुर्विध संपने वस्त्रादि दान वडे उत्सवनी शोभा वधारी.

·दिग्विजयमहाकाव्यं- प्रस्तावना । श्रीगुरुए चिंतवेलुं, इष्ट उपदेशथी निर्णीत करेलुं अने उपाध्याय श्रीकमळविजय गणिनी अनुज्ञापूर्वक आचार्यपद आपीने तेमनुं नाम श्रीविजयप्रभसूरि राख्यु. केमके विजयी, जगतने आराध्य, यशस्वी, प्रभाव- शाळी एवा भगवानतुं आध वर्णोथी 'श्रीविजयप्रभ' ए, नाम जोडातुं होवाथी ए नाम पाडवामां आव्यु. ते पछी गुरुए श्रीविजयप्रभसूरि साथे सूरत बंदरे ए चतुर्मास करी, राजनगरमां चतुर्मास कयु. संघमां मुख्य (नगरशेठ) शा. सूराना पुत्र शा. धनजीए गुरुने विज्ञप्ति करी वंदन महोत्सव शरू को. ए महोत्सवमा एकठा थयेला अनेक मनुष्योने रहेवा माटे मोटा मोटा पटमंडपो एवा बांधवामां आव्या हता के तेमां सूर्यना किरणनो संचार थई शके तेम नहोतो. अनेक प्रकारनां धवलगीतो सांभळवामां चित्रनी माफक एकाग्र थयेली मानवमेदनीथी सुशोभित मोटा पटमंडपमा मूकेला सिंहासन पर श्रीविजयप्रभसूरिने स्थापीने गुरु श्रीविजयदेवसूरिए पोतानी समान ज तेमने गणवा-गणाववा माटे आगळ अभा रही सारा मुहूर्तमां वंदन कर्यु. आ जोई लोकोए आनंद कलरव कों. ते पछी सर्व संघ समक्ष परमगुरुए कह्यु, "जेवो हुँ छ तेवा आ छे माटे समग्र संघे तेमने उपासवा. संसारसागरमा प्रवास करता मानवीओने आ गुरु नौका समा होवाथी तेमने कदापि छोडवा नहि". ते पछी श्रीविजयप्रभसूरि वंदन महोत्सवथी मणिनी माफक संस्कारशुद्ध थई अधिक तेज-प्रभावथी दीपया लाग्या. ए समये शा. धनजीए अढार हजार महमूदिकानी प्रभावना करी अने सर्व संघनी परिधा- पनिका करी. ते पछी - एक चतुर्मास अहम्मदपुरमा करीने गुरुनी साथे श्रीविजयप्रभसूरिए श्रीयुगादिदेव (शत्रुजयतीर्थ)नी यात्रा करीने दीवना रहेवासी भणशाली शा. रायचंद प्रमुख संघ साथे (गिरनार वगेरेनी) यात्रा करीने तेओ सौराष्ट्र-संघना आग्रहथी उन्नतपुर (ऊना) पधार्या. सं० १७१३ नी अषाढ देवशायी एकादशीना दिवसे 'प्रातःकाळे श्रीविजयप्रभसूरिए निर्यामना विधि कर्या पछी श्रीविजयदेवसूरि स्वर्गे संचर्या. 'भगवान महावीरस्वामीना निर्वाणथी जे दुःख गौतम गणधरने थयु हतुं तेवू श्रीविजयदेवसूरिना निर्वाणथी श्रीविजयप्रभसूरिने थयु. केटलाक दिवसो आ दुःखावेगमां वही गया. जीवन-मरण ए संसारनो स्वभाव छे, एवं समजी शोक रहित थया त्यारे चतुर्विधसंघना आग्रहथी सं० १७१३ मां सारा मुहूर्ते श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकपद लई गुरुनी पाटने अलंकृत करी. तेज दिवसभी शिवपुरी (सिरोही.)-प्रदेशमा यतिओना विहारनो वे वर्ष पहेलाथी ज निषेध थयेलो होवाथी त्यांनी वधामणी आवी. ते ज वर्षे दीवना रहेवासी शाह नेमिदासे आठ हजार महमूदिकाना व्ययथी गुरुने साथे लईने शत्रुजयतीर्थनो मोटो संघ काढ्यो. ए प्रकारे गुरुए सौराष्ट्रमा दश चतुर्मासो कर्या. तेमना वपःप्रभावथी सं० १७१५-१७ अने २० ना वर्षोंमां पडेला त्रण दुष्काळो सौराष्ट्र देशमा प्रसार न पाम्या, केमके जीर्णदुर्ग - (जूनागढ) अने गुजरातमा धान्य आन्या ज करतुं. सं० १७२३ ना वर्षे घोघा बंदरे जसू नामनी श्राविकाए भरावेली अनेक जिन- प्रतिमाओनी श्रीसूरिए प्रतिष्ठा करी. गुरुर्नु माहात्म्य जोई विपक्षीओ तिरस्कार पामता शरमावा लाग्या अने गुरुनो महिमा वधवा लाग्यो. [आम भट्टारक बन्या पछी गच्छनो भार वहन करतां उपदेश-प्रभावना उपरांत संघ साथेनी यात्राओ, बिय प्रतिष्ठाओ योग-उपधान वहन वगेरे धर्म कार्यो अने महोत्सवो कर्या. सोरठ, कच्छ, हालार, मरुधर, मेवात, मालव अने दक्षिणनो जैन सघ तेमनी आज्ञामा हतो. तेमणे आवू, सुवर्णगिरि, शत्रुजय, गिरनार, शंखेश्वर, वाराणसी अने समेतशिखर सुधीनां तीर्थ स्थळोनी यात्रा करी त्यांना धर्मस्थानोनी तेमज संघनी व्यनस्था - ·१२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत पण करी. आम उग्र विहार करी कच्छदेशमां आव्या त्यारे त्यांना राजाए तेमनुं सन्मान कयु: दीववंदरमा मेघवाई नामनी श्राविकाने गच्छपतिने पधराववानो उत्साह थतां त्यांना संघनो श्रीसूरिने वोलाववानो विचार थयो. आथी मेघबाईए पोतानी वहूओ वगेरे परिवार सहित कच्छ जई आचार्यने विनति करी. आथी सूरि दीव आव्या. अजाहरा पार्श्वनाथ, श्रीविजयहीरसूरिनो थूभ वगैरेने वंदन करीने तेओ ऊना पधार्या. आ उत्सवमा मेघबाईए घणुं द्रव्य खरच्यु. गुरुए दीवमां लागलागट चार चोमासां कां. ते पछी जेतांवाइए शत्रुजयनो संघ काव्यो. तेमां श्रीगुरुए संघ साथे पाछा दीव पधारीने नवलख पार्श्वनाथने वंदन कर्या. देश देशना संघपतिओ अने मनुष्योए आवीने पूजा-प्रभावना करी. दीवमा संघपति अभयचंद अने सामा नामना मंत्रीए आग्रहथी गुरुने त्रण चोमासां कराव्यां. गुरुए छठ, अट्टम, नित्य एकाशन, आयंबिल, नीवी वगेरे तपश्चर्याओ करी. ते पछी गुरु ऊना पधार्या अने त्यां सं० १७४९ ना वैशाख वदि एकादशीने दिने अनशनपूर्वक चउविहार आदरी तेरसने दिने स्वर्गवास पाम्या. परिख जेसंग सुत विजयसंगे तेरखंडी मंडावी तेमां शबने पधराव्यु त्यारे श्रावकोनी ठठ जामी हती. जे स्थळे श्रीहीरविजयसूरि अने विजयदेव सूरिना थूभो हता तेनी नजीकमां ज सुगंधी द्रव्यथी शवनो संस्कार कर्यो. त्यां परिख विजयसंगे श्रीविजयप्रभसूरिनो थूभ कराव्यो. ते पछी श्रीविजयरत्नसूरि पट्टधर थया. [-जुओ, 'श्रीविजयप्रभसूरि-निर्वाणरास'.] ६. काव्य सार सर्ग.१- कविए काव्यारंभमां चोविश श्लोकोमा स्वस्तिश्री' थी शरू थता चोविशे तीर्थंकरोनी स्तुति फरी छे. पछी श्रीगौतम तथा इन्द्रभूति प्रमुख गणधरोने स्तवीने दुर्जननिंदा, काव्यहेतु, काव्यनाम अने जंवू- द्वीपर्नु वर्णन-जेमा नदी, पर्वतो अने वनोनुं वर्णन 'संग्रहणी' मुजव आपेलुं छे. सर्ग. २-भरतक्षेत्रनुं आलूँ ये वर्णन 'संग्रहणी' मुजव आलेख्युं छे. सर्ग. ३-भगवान महावीरना अतिशयो अने समवसरणमा रहीने भगवाने उपदेश कयों तेनुं वर्णन छे. सर्ग. ४-भगवान महावीरनी पट्टपरंपरमां थयेला श्रीविजयप्रभसूरि सुधीना पट्टधर आचार्योनुं वर्णन छे, तेमां श्रीविजयदेवसूरि ६० मा भट्टारक थया; तेमनु चरित वर्णवे छे- श्रीविजयदेवसूरि भट्टारक थया ते पछी मारवाड, सौराष्ट्र, गुजरात, मेवाड आदि देशोमां विहरतां भव्य प्राणीओने उपदेश आप्यो. ए उपदेशथी धर्म पामेलाओए मोटा मोटा चैत्यो, जीर्णोद्धारो अने प्रतिष्ठाओ करावी. मेवाडाधीश राणा जगत्सिंहे श्रीदेवसूरिना उपदेशथी उदयसागर अने पीछोला नामनां मोटा सरोवरोमां थती जीवहिंसा बंध करी. वळी खंडित जिनमंदिरोनो उद्धार पण ते राजा पासे कराव्यो. मेवाडथी तेओ विहार करी अमदावाद आव्या अने पोताना समुदायनो वधी पडेलो भार हळवो करवा तेमना शिष्य श्रीविजयसिंहसूरिने युवराजपदे स्थाप्या. श्रीविजयसिंहसूरिए पण ते समयना उपस्थित कलह- शत्रूोने जीववा प्रयत्न कर्यो, अने निर्मोह भावे गुरुना हृदयने जीती लीधु. पोताना समुदायने वारणा- स्मारणादि शिक्षाप्रकारोथी वशमां को. पछी देवसूरि त्यांथी विमलगिरिनी यात्राए संघसहित चाल्या. ते संघमां वीजा नगरोना अनेक संघो आवीने मळ्या हवा. तेमां अनेक रथ, घोडा, ऊंट अने हाधीओ हता. संघना धनाढ्य श्रावकोए मार्गना प्रत्येक गाम-नगरोमां अंगपूजा माटे अने दानमां सोना-रूपानी पुष्कळ मुद्राओ वापरी, सौराष्ट्रनो पुण्योचित कार्योधी उद्वार कयों.

·- - - दिग्विजयमहाकाव्य-प्रस्तावना । १३ नवानगर (जामनगर) मां देवसूरि चातुर्मास स्थित रह्या. ते समये दक्षिण देशनी चतुरिका नामनी भक्त श्राविका देवसूरिने वांदवा आवी अने तेणे अनेक मूर्तिओनी प्रतिष्ठा करावी तेमज साधर्मिकवात्सल्यधी त्यांना संघने,प्रसन्न कर्यो. चतुरिका जे, देवसूरिनां छेल्लां चार चतुर्मासमां आवीने तेमने दक्षिणमां पधारवा विज्ञप्ति करती हती; तेणे अवसर जोई व्याख्यान समये ज सविनय विनति करी के, गुरुदेव ! दक्षिणमा आपना पधारवाथी अनेक प्रकारनां सुकृत-पुण्यकार्यो थवानी आशा छे. आ प्रकारनी प्रतिदिन विज्ञप्ति करतां श्रीदेवसूरिए चातुर्मास पछी दक्षिण तरफ विहार को अंने दक्षिणना औरंगाबादमा प्रथम चातुर्मास कयु. ते पछी वीजापूरमां चातुर्मास कयु ज्यां देवचंद्र नामना धनिक श्रावके देवसूरिहस्तक बिंबप्रतिष्ठा करावी. ते पछी देवसूरिए मोटा संघसहित कलिकुंड पार्श्व अने करहेडा पार्श्व नामना तीर्थोनी यात्रा करी वीजापूर तथा बानपुरमां वे चतुर्मास वीताव्या. पछी तेओ तिलंगदेशमा विचर्या अने तेमणे भाग्यपुरमा यवनपति (कुतुबसाहि)ने उपदेश आपी जिनबिंबनी प्रतिष्ठा करी. पछी तेओ वीजापूर आव्या अने त्यां चतुर्मास कयुं अने तेमना उपदेशथी प्रभावित थयेला त्यांना पादशाह (इदलसाहि) ए समग्र देशमां गोवधना निषेधनी आज्ञा फरमावी. त्यां देवचंद्र नामना आपके जिनबिंबनी प्रतिष्ठा करावी अने अमरचंद्र नामना मुनिने वाचक पदवी अपावी.. देवसूरि दक्षिणमाथी सीधा गुजरात तरफ आल्या अने श्रीविजयप्रभसूरिने आचार्य बनाव्या. गुरुश्री विजयप्रभसूरि आचार्यश्रेष्ठ देवसूरि साथे सौराष्ट्रमां आव्या अने त्यां ऊनामां देवसूरि अनशन लई देवगत थया. सर्ग. ५-ते पछी श्रीविजयप्रभसूरिए भट्टारकरूपे संघसमुदाय पर पोतानी आज्ञानो दोर जमाव्यो अने संघीय व्यवस्थाने बनावी राखवा उम्र विहारो कर्या. तेओ प्रथम दीव नगरमा आव्या अने त्यांथी नावद्वारा दरियाने वटावी, गाम-नगरोमां उपदेश आपता शत्रुजय तीर्थे आव्या. अने त्यां घनौघपुर (घोघा) मां चतुर्मास कयुं. त्यांथी पुनः विमलगिरिनां दर्शन करी तेओ अमदावाद आव्या अने त्यां बे चतुर्मास कर्या. त्यांथी तेओ शंखेश्वर तीर्थ थईने, तेमणे पाटण आवी चतुर्मास कयु. त्यांथी पुनः शंखेश्वर थई स्मयहृतिपुर (सिरोही) मां चतुर्मास वीतावी जीवा नामना श्रावकना दृढ आग्रहथी उदयपुरमा पार्श्वजिननी प्रतिष्ठा करवाने अचलगिरि (आबू) गया. त्यांना मीलोना नायके गुरुना उपदेशथी त्रस प्राणीओनो वध न करवानी प्रतिज्ञा करी. त्यांथी तेओ नाहीपूर थईने उदयपुर आव्या. त्यां भव्य समारोहपूर्वक तेमनुं स्वागत थयु. त्यांना राणाए पोताना सेना-सरंजाम साथे शाहीरीते तेमनुं स्वागत करी श्रीविजयप्रभसूरिने वंदन कयु. सर्ग, ६-गुरुराज त्यांथी आदि जिनेश्वरना वंदन माटे खडग नामना वागड मंडळमां गया. त्यां वागड भूपतिने प्रतिबोध पमाडी तेओए पाछा उदयपुर आवीने चतुर्मास कयुं अने त्यांना राणाने जैनधर्ममा स्टानुरागी अनाव्यो. चतुर्मास वीततां गुरुराजे मेवाडना प्रत्येक गामे विहरतां विरहतां जिनधर्मनो उपदेश कर्यो अने प्रतिष्ठा- महोत्सवो कर्या. सर्ग. ७- उदयपुरथी तेओ साप्तच्छदिकपुर (सादरी) आल्या. त्यांथी मेदिनीपुर, नारायणपुर, .

·0 . १४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत । संग्रामपुर, माल्यपुर, अनें मारवाड आव्या. मारवाडमी तेमणे [सं० १७३२ मां] श्रीविजयरत्नसूरिने आचार्यपदे स्थाप्या. सर्ग. ८-तेओ सं० १७३७ मां शिवपुरी (सिरोही) आव्या अने त्यांना शंखेश्वर पार्श्वजिनने स्तुति- पूर्वक वंदन कयु. (कविए तेनुं वर्णन अत्यंत कवित्वमय वाणीमां करतां आखो सर्ग रोक्यो छे. सर्ग. ९-सिरोहीमां वसतां-श्रीविजयप्रभसूरि त्यांना संघ अने पोताना शिष्यादि वर्गने उपदेश आपसा ज रह्या. त्यांथी तेओ सुवर्णगिरि (जालोर) गया. ते गिरि परनां जिनचैत्योनी लक्ष्मी, पर्वतनी शोभाने वधारती हती. तेना पर रहेता मोटा धनाढ्यो (कोट्याधीशो), कविओ, पंडितो अने त्या विद्याधरोनी रमणीओ आवती होवाथी ए-गिरि स्वर्ग समो दीसे छे. तेनी नीचे जालंधर (जालोर) गाम छे. त्यां पण अनेक जिनविहारो शोभे छे. त्यांथी तेओ मेदिनीपुर गया अने केटलोक समय त्यां पसार कर्यो. 'सर्ग. १०-त्योंथी, तेओ विहार करता करता वादशाह जहांगीरंना पाटनगर (आगरा) मां आध्या. आगरानी वाटिकाओ, प्राकारो, जिहांनाबाद, बादशाहनो महेल, वेपारीओनी हवेलीओ, उपवनो वगेरेनु वर्णन कवित्वदृष्टिए करायेलुं छे. सर्ग. ११- आगरानुं वर्णन, यमुना, गंगा, सरस्वती अने त्रणे नदीओथी बनेली त्रिवेणीनुं वर्णन, पार्श्वनाथना जन्मस्थल वाराणसी नगरी अने त्यां वसता लोको, त्यांनां गृहो, उपवनो वगेरेनुं सुंदर वर्णन छे. त्यांथी पूर्वदेश तरफ विहार करतां पत्तन-पटणा आव्या अने तेना मार्गनुं वर्णन करवामां आव्युं छे. सर्ग. १२- पटणाना जिनमंदिरो-अने नागरिकोनुं वर्णन तेमज विहार नगरना नागरिको अने त्यांना सुंदर भवनोनुं वर्णन रोचकभरी शैलीए कयु छे. सर्ग. १३-आ सर्गमां सम्मेतशिखरचं वर्णन छे. बधाये पर्वतोमां आ पर्वत श्रेष्ठ अने पवित्र छे. चौविशे तीर्थंकरो अने गणधरोनुं स्तुतिपूर्वक आ पर्वतनुं माहात्म्य कविए भक्ति-आवेशमा वर्णव्युं छे. प्रान्ते, साक्षररत्न आचार्य श्रीजिनविजयजी अने विद्वद्वर्य पं० वेचरदासजीए समय समय पर आपवा योग्य सूचनाओ अने प्रेरणाओ.न. आपी होत तो आ ग्रंथतुं संपादन कार्य आ स्वरूपे भाग्ये ज प्रकाशा आवी शकते; ए वदल तेमनो आभार मानु छं. अमदाबाद अंवालाल प्रेमचंद शाह १-९-४४ 4 -- १ ·परिशिष्टोल्लिखित-भहारकानां घटनाक्रमः। - १ विजयसेनसूरिः सं० १७०५ ईलादुर्गे प्रतिष्ठा कारिता। सं० १७१३ ऊनानगरे स्वर्गमनम् । सं० १६०४ नारदपुर्या जन्म । सं० १६१३ दीक्षा। ३ श्रीविजयसिंहसरिर सं० १६२६ पंन्यासपदम् । सं०१६४४ जन्म। सं० १६२८ उपाध्यायपदपूर्वकमाचार्यपदम् । सं० १६५४ दीक्षा। सं० १६३२ चांपानेरदुर्गेऽहत्प्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा । सं० १६७२ वाचकपदम् । सं०१६५२ भट्टारकपदम् । सं०१६५४ विजयचिन्तामणिपार्श्वबिम्यस्य शकन्दर- सं० १६८१ सूरिपदम् । पुरे प्रतिष्ठा। सं० १६८४ गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः । सं० १६७१ स्वर्गमनम्। सं० १७०८ नवीनपुरे वर्गमनम् । २ श्रीविजयदेवसरिर- ४ श्रीविजयप्रभसूरि- सं० १६३४ ईडरदुर्गे जन्म । सं० १६७७ मनोहरपुरे जन्म । सं० १६४३ दीक्षा। सं० १६८६ दीक्षा। सं० १६५५ पण्डितपदम् । सं० १७०१ पंन्यासपदम् । सं० १६५६ उपाध्यायपदपूर्वमाचार्यपदम् । सं० १७१० आचार्यपदम् । सं० १६५८ पत्तने गणानुक्षानन्दिमहोत्सवः । सं० १७१३ भट्टारकपदम् । सं० १६७१ भट्टारकपदम् । सं०१७१५ सं० १६७३ कतिचिदुपाध्यायैः खकीयमतं सं० १७१७ सुराष्ट्रादेशे चातुर्मासकम् । प्रादुष्कृतम्। सं० १७२० सं० १६८७ मीरमोजाख्यभूपसमीपे सागरपाक्षिकैः | सं० १७२३ घोघावन्दिरे जसूकारिताऽहत्प्रतिमानां सह घादः। प्रतिष्ठा कारिता। - ·सिंघी जैनग्रन्थमाला] [दिगविजय महाकाव्य LI दोपवासंतदादेवास्पषनरातमागधमदातीर्थशवंद्यक्रमाचीवाचलऽगमार्गविषयातश्वारवासना वीरमतिपनिश्चितमनारजेनुत्तराजितः ॥ यवसेगमयुरारंपतरासुराताजिनाननामननाथ वापीतेनाश्रितेमकरानकराडातनापियासमरामरुतांजरस्प -पर्वदेवनिववरणयिनासवि, ध्वाहरितातीर्थानामतिवेदनेनासंतादितातेनमास पानिमहोदयाश्रयामदाउपेर परावधाता मोस्पविधानअनविश्रापत्तनांततितित्रादियविजयनानिमाकमिदोपाध्यायश्री मेघावअटोगणिविरचितेजदयासंकलितोश्रीतार्थ राजनरियोगोतमस्वामिनासधर्मस्वामिस्तोतवनानी मनटोदना.सर्गा: श्री श्रेयः [प्राखालेखापरिक्योस्वादावः॥ श्री श्रिीरस्ता आगरास्थित ज्ञानमन्दिरस्थ दिगविजय महाकाव्यनी प्रतिना अन्तिम पृष्टनी प्रतिकृति ·महोपाध्यायश्रीमन्मेघविजयगणिविरचितं दिग्विजयमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः। ओँ एँ ह्रीं श्रीं क्लीं अहं श्रीशङ्केश्वरपार्श्वपरमेश्वराय जगदीश्वराय जगदेकवीराय नमः॥ 5 . खस्तिश्रीनूसुरासुरक्षितिभृतां वोल्लभ्यमभ्यस्यति यंत्पादाम्बुजसेवनापरिचयादुन्नीतपीतद्युतिः । तारुण्यातिशये जगत्रयजयं रूपेण लब्ध्वा स्वयं कारुण्याद् भगवान् स नाभितनयः पुष्णातु पुण्योदयम् ॥ १॥ - ग्रन्थकारकृतानि टिप्पणानि श्रीसकेश्वरपार्हिद्ध्यानोबुद्धधिया मया । काव्ये दिगविजयाबाने किश्चिद् वित्रियतेऽधुना ॥१॥ [१] १ 'स्वस्तिश्रीः' मगललक्ष्मीः सर्वत्र [शुभकार्याss- | चयात्' अत एव 'उन्नीवपीतधुति'रिति हेतुरलङ्कारः । रम्मे] वल्लभा। २ तत्र कपेरुत्प्रेक्षा 'यपादाम्बुजसेवनापरि- संपादककृतानि टिप्पणानि यत्कीर्तितगुणाम्भोधिविन्दुस्पर्शप्रसादितः । मादृशोऽप्यल्पमेधः स्यात् किं पुनः स्तुतिकृद् गणी ॥१॥ पूर्वाऽऽचार्यैरनेकैर्यद्गुणाम्भोधिनिमजने । कृतेऽपि न गताः पारं तद्गुणाम्भोधये नमः ॥२॥ गुणाम्भोधि श्रीमद्वीरं प्रणिपत्य च सद्गुरुम् । अम्बालालाऽऽहविद्यार्थी कुरुते काव्यटिप्पणम् ॥३॥ [1] 1 'वालभ्यम्' प्रियताम् । 2 'अभ्यस्यति' अधीते । पीतवर्ण रज स्यात् । 4 'नाभितनय' नाभिनान. राज्ञः पुत्र. 8 "पीतधुति' ऋषभदेवप्रभो सुवर्णकान्तिमत्त्वात् । कमलेऽपि | श्रीऋपभदेवप्रभु ।

·२ 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः स्वस्तिश्रीरिव यस्य मूर्तिरमला मूर्त्तव लोकप्रिया सेव्या भव्यसुरासुरै नवरविप्रौढप्रभाभासुरैः। श्रीपद्मासनसंस्थिता करतले लीलाम्बुजालङ्कृता सोऽस्माकं विजयाय नाम विजयासुनुर्जिनः स्ताद् भुवि ॥२॥ स्वस्तिश्रीविभवाय शंभवविभुभूयात् तृतीयोऽर्हता यस्य ध्यानविधाननिश्चितधियां सर्वे विधेयाः सुराः। आंधेयं हृदि नामधेयमनिशं वाहाभुजामीश्वरै- ध्येयं निस्तुलरूपधेयमपि च स्यात् पुण्यनैपुण्यतः॥३॥ खस्तिश्रीसरितां पयोनिधिरधिज्ञानं महासे(शे)वधिः सिद्धीनामवधिविधिर्विधिऋचा कारुण्यतारुण्यभाक् । आद्यः सर्वविदां चिदान्तिकधृतिर्थ्याने द्वितीयो गिरि- मेरुमे रुचयेऽभिनन्दनविभू रत्नत्रयस्यास्तु सः॥४॥ स्वस्तिश्रीरतिकर्मकर्मठमतियों योगभाजां पतिः सौभाग्यप्रकृतिः कृतिस्तुतिशतैावर्ण्यमानाऽऽकृतिः। नम्रीमर्त्यपतिः प्रतिष्ठितमहालक्ष्मीयशःसंतति- स्तीर्थेशः सुमतिश्चिरं स जयति ध्यानाधिलीनाऽऽयतिः ॥५॥ 10 9 15 H [२] १ 'श्रीपद्मासनसंस्थिता करतले' मन्यापि लक्ष्मी. | नाम्' मणिमादीनाम् ['अणोर्मावोऽणिमा, महानपि भवत्यगु'। करतले अम्भोज धत्ते, पद्मासने तिष्ठति इयमपि करतले पमरे-है. कां० २ श्लो० ११६]। ५ 'विधि.' ब्रह्मा । ६ विधि- खयाऽरिता । ऋचाम्' विधयः क्रियाऽऽचाररूपावलक्षणवेदपाठानाम् । [३] २ 'विधेया.' विनयस्थाः। 'विधेये विनयस्यः स्याद्' इति [ है. कां. ३ श्लो० ९६] । -[५] ७'ध्यानाधिलीनाऽऽयति ' ध्यानेऽधिलीना स्पष्टीभूवा [४] ३ 'अधिज्ञानम्' ज्ञानमधिकृत्य निधिरेव । ४ 'सिद्धी- आयतिरुत्तरफालो यस्य सः । [2] 1 'नवरविप्रौढप्रभाभामुरं' नव्यो य. सूर्यस्तवत् प्रौटा। धिनिधि ' इति [ है. का. १ श्लो० १०६] 8 'बिदान्तिकति.' या प्रभा ताभि• देदीप्यमानः । 2 'विजयासूनु' 'विजया' मातु विशेषेण दान्तिकाना तप फ्लेशसहा धैर्यम् 'तप फ्लेगसहो दान्त' पुत्र अजितनाथप्रभु । इति [है. का० २ श्लो० ४७५] [3] 3'गंमवविभु.' संभवनाथप्रभु । 'शंभवे सभवोऽपि 9 'अद्वितीय' प्रेट । 10 'विभू रम' अन 'रो रेलग् दीप- च' इति [शब्दरमाकर., का० १ ० ४] 4 'आधेयम्' आधातुं धादिदुत' १-३-४३ इति मिदमस्नेश रकारलोप. पूर्व- योग्य स्थेयमिति यावत् । 5 'स्वाहामुजानीवरे.' देवतानामधिप. टकारस्य दीर्घय 1 11 रनत्रयस्य' शान-दर्गन-चारिनरूपग्मययस्य । इन्द्ररिति । 6 "निस्तुलरूपधेयम्' निरुपम रूपधेयं रूपम् 'नामन्प [5] 12 'सौभाग्यग्रहति ' शोगनो भगो स्पं धाता सम्य स मागाद् धेर' ७-३-१५८ प्रति निदमसूत्रेण स्वार्थे धेयप्र- सुभगमात्य भावः सौभाग्य-सीमाना प्रति समाप यम्य ग । • 'निविान् । 18 'नामसी मा. अमर्गा देवा- [4] 7 'महाशेवधि' महानिधि 'निधानं तु पुनामि. मेरोषा परि. । 1 वय.।

·5 10 पद्य २-१०] दिग्विजयमहाकाव्यम् । ,' खस्तिश्रीर्मकराकरात् समुदभूच्छैची कथाऽसौ वृथा किन्तु लानजदुग्धवार्धिकलिकासंलब्धजन्मा यसौ। तद् यस्य क्रमपूजनैबहुजनैः सद्यः समासाद्यते श्रीपद्मप्रभनामधेयभगवान् जीयात् स पद्माऽङ्कितः॥ ६ ॥ खंस्तिश्रीवसति स्म विस्मयकरप्राज्यप्रभाभाजने यत्पादद्वितांम्वुजन्मनि ततस्तत् खस्तिकालङ्कृतम्। प्राणम्रामरमौलिरत्नरुचिभिश्चित्रीयितं दीव्यति श्रीमान् सोऽस्तु सुपार्यशाश्वतरविर्दोषाभिशोषाय नः॥७॥ खस्तिश्रीनिजसोदरं जिनपतेर्यस्यांहियुग्मे स्थिर मत्वा पूर्णकलाधरं समुदितलिग्धाऽऽशया सत्वरम् । रेमेऽभ्येत्य ततः प्रणेमुषि जने ह्येषा विशेषाऽऽदरा श्रीचन्द्रप्रभशम्भुरद्भुततया भाग्योदयायास्तु नः॥८॥ स्वस्तिश्रीकरपीडनोत्सवविधौ बद्धावधानः प्रभुः प्रावीण्याद् धवलं दुंकूलमधादामूलचूलाऽऽवृतम् । गङ्गाभङ्गतरङ्गसङ्गसुभगा तेनैव यस्य द्युतिः स श्रीमान् सुविधिर्विबोधविधये साहाय्यकर्ताऽस्तु नः॥९॥ स्वस्तिश्री प्रतिलोकमोकसि गुणैः स्वस्थानुरूपं पति मन्येऽन्वेष्टुमिव भ्रमन्त्यनुदिनं संगत्य मुश्चत्यमुम् । अन्तस्तापभृता घृता जिनपतिं यं शीतलत्वं श्रिता सारस्यान्ननु शीतलः स भगवाँस्तन्यौदलं मङ्गलम् ॥ १०॥ [६] १ 'स्वस्तिश्री.' स्वस्तिश्रीनिवासचिह्नमेतद् येन स्वस्ति. | कालङ्कारः स्त्रीवसतौ तद्वैशिष्ट्यात् । 15 20 [6] 1 'मकराकरात्' समुद्रात् । 2 'शैवी कथा' शिवाम्नाया प्रसिद्धे.] 10 'प्राणेमुषि' प्रणामं कर्तरि अत्र “अदुरुपसर्ग” इत्य- पौराणिकी कथा, यथा चतुर्दशरत्नाना मध्ये लक्ष्मीविशिष्टरत्नस्य | नेन णवभाव ॥ जन्म समुद्रादभूदिति। 3 'नात्रजदुग्धवार्धिकलिकासंलब्धजन्मा' [9] 11 'करपीडन 'करपीडन' विवाह । 12 'दुकूल' 'क्षौम [प्रभो जन्मावसरे स्नानार्थ देवता मेरो शिखरे प्रभु नयन्तीति | दुकूल दुगूलं स्याद्' इति [ है. का० ३ श्लो० ३३३] जैनाम्नायस्तस्मात् ] नानाद् समुद्भूतो यो वार्षि. समुद्रस्तस्य कलिका | 13 'भधाद्' 'दुधाग्क् धारणे च इति धातो यस्तन्या रूपम् । वीचयस्ताभ्य प्राप्तजन्मा। 4 'असौ' लक्ष्मी । 5 'पद्माऽकित' 14 'आमूलचूलाऽऽवृतम्' पादाभ्या आरभ्य मस्तकशिखापर्यन्तं पद्मलाञ्छनेन चिहित अथवा लक्ष्मीरेखया युक्त । छन्नम् । 15 'विवोधविधये' सम्यग्ज्ञानकर्मणे । [7]6 अम्बुजन्मनि' कमले । 7 'प्राणम्रामरमौलिरत्नरु [ 10 ] 16 'भोकसि' गृहे 'मोको निवास आवासो' इति [ है. चिमि' प्रकर्षेण आ समन्तानम्रा प्रणता ये अमरास्तेषा मस्तकेयु | का० ४ श्लो०५७] 17 'भ्रमन्ती' 'भ्रमू' चलने इति धातो शतृप्र. यानि रत्नानि तेषा कान्तिमिश्चित्रीयितम् । 'प्राणम" इत्यत्र “अदु- त्ययत्वात् स्त्रीलिङ्गस्य रूपम् । 18 'वृता' सम्भका । 'वृश् सम्भक्ती रुपसर्ग०॥ २-३-७७ इति हैमसूत्रेण णलम् । 'सम्भक्ति ससेवा' इति धातो तप्रत्ययस्य रूपम् । 19 'सारस्यात्' 8 'दोषाऽभिशोषाय' रात्रीणां पापाना वा नाशाय । सरसस्य भाव सारस्यं तस्मात् । 20 तन्याद् तनूयी' विस्तारे इति [8]9 'निजसोदरं' खभ्रातरम् [चन्द्रोऽपि समुद्रादजनीति , धातो आशीर्लिके रूपम् । *P. स्थित।

·20 5 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः स्वस्तिश्रीमति योगशालिमनसि स्थेयान् विमुक्तिस्त्रियाः प्रेयान् यः प्रभुरद्भुतैरतिशयैः श्रेयान् विनेयान् प्रति । जेयान् कमरिपून विजित्य सहसा मेयान् शिवस्याध्वनो ध्येयान् बोधनयान दिदेश सुदृशां पेयान् स नः श्रेयसे ॥ ११ ॥ स्वस्तिश्रीर्देवपूजोपहितहितकृतां दीप्रदीपाकुराणां व्याजाद राजा सुराणामरुणकिरणभाग या डुढौके पुरस्तात् । सा नित्याऽऽसीद यदंयोदश खरशिखावेशतोऽशेषतोष देवः श्रीवासुपूज्यः प्रथयतु परमानन्ददीपोत्सवं नः॥१२॥ स्वस्तिश्रीविमलाशयेऽनुरजति लानावंदानादिभि- 10 भक्तिव्यक्तिमुपेयुषी जिनगुणोद्वानस्पृशां भूस्पृशाम् । यत्पादाजनखावलीमिषवलालक्ष्मीप्रसुनप्रसू- स्तत्कण्ठस्थितकण्ठिका किमु वदत्येवं स देवो मुदे ॥ १३॥ खस्तिश्रीः समुपाश्रयत् किमु मिषाद् यत्कौडमाऽऽलेपजादू व्याख्यायां पुरुषोत्तमोऽयमिति तद्रागेण यस्य प्रभोः। गौरी देहरुचिं विचिन्त्य निचितामङ्गे पनन्तप्रभो- मास्त्वेपा पतिवल्लभेति हृदये स्पोऽनुसंवर्धनात् ॥ १४ ॥ स्वस्तिश्रीः स्थिरतामुपैति नियतेः श्रीधर्मभक्ताऽऽत्मना- मित्येषाऽत्र जनश्रुतिः श्रुतिभृता निश्चीयते खाख्यया। येनानन्तचतुष्टयी रसमयी भूताऽतिपूताऽऽत्मना श्रीधर्मो भगवान् नवान् स विभवान् देयात् सतां सोत्सवान् ॥ १५ ॥ स्वस्ति श्रीविश्वसेनक्षितिधव ! भवते यस्य वंशोष्णकेतु- हेतुः कीर्विभासेऽजनि जनितविपच्छान्तिरर्हन स शान्तिः । रॉज्ञस्त्राणेऽपि लग्धे वियति नियतितः सैहिकेयो हिनस्ती- त्यामृझ्याऽऽयस्य यस्य क्रमशरणमगाच्चारुगोकपर्णतणः ॥ १६ ॥ [१२] १ 'राजा' इत्यत्र तृतीया । [१४] २ 'काठमाऽऽलेपनाद् मिपाद्' कोङ्कमाऽऽलेपमिपेण [१६] ५ 'श्रीविश्वसेन क्षितिधव !' इति सन्योधनम् । ८ 'महिकेयर' ३ 'गारीदेहरचिं' यतोऽयम-६ भवते स्वस्ति नस्तु । ७ राम.' चन्द्रस्य । स्वस्तिधीरेवाश्लिष्टा इत्युपेक्षा। नन्तप्रभुस्वदस्य गौरी भवानीदेहधुतिमिपादाश्रिता, इयं बहु-राहु. मिहश्च । ९ 'मायस्य मायाम उद्यम विधाय । १० 'गोक. 'अनन्तप्रमो.' मनन्तः शेषनागखटाभरण- | पर्णतण' गोमृगविशेषतम्य वर्णः बाल। [11] 1 'श्रेयान्' श्रेयः क्र्ता । अस्मिन् श्लोके श्रेयांस-है. कां० : लो० ४५५] प्रभो स्पष्टोदेसो नास्ति पर श्रेयान' इति शब्देन श्रेयांसनाथ: [14] 6 'पुश्योत्तम' पुरूषश्रेष्ठः हम 17 'अनन्तप्रमो.' प्रतीयते] 2 "गियन्याध्वन.' मोक्षस्य मार्गस्य । अनन्तनाथस्य शम्मोद। [12] 3 नवर” नसर नरा. "परजे नसरती नसोऽत्री-" [15] 8 'भूता' प्राप्ता । 'भूट. प्राप्ती' २-४-१९ मदिना गिनि भारयते प्रामोति इति भूधातोः सप्रत्ययन्य रूपम् । पति शब्दरमापरः [फा० ३ ० १७२] [13] 4 'त्रिमलाऽऽशये' निर्गलमावे अथवा विमलप्रभोः 9 'अतिपूनाऽऽन्मना' अविपरिमिता मिना । विचार । 5 "अवदानादिभि ' शुद्धकर्मादिभि. 'अवदानं कर्म शुदम् । [16] 10 'मागे' रक्षपे। 20 स्वात् प्रमुखस्य। तया यछमा।

·५ 5 10 पद्य ११-२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । 'खस्ति श्रीकुक्षयेऽस्तु स्तुतिशतमथवाऽवतु वै तुष्टिभाजां राजां स्वर्गस्य रम्भानटनघटनया धीरनीराजनां सा। यस्यामश्यामकीर्तिस्त्रिभुवनविजयी चक्रभृत्तीर्थनाथ: पाथोधिर्बोधिवारां समजनि भगवान् कुन्थुनामाऽभिरामः ॥ १७ ॥ खस्तिश्रीहृदयप्रियैः सहृदयोगीव यो गीयते भोगी श्रीभरतस्य मुक्तसमरः श्रीमानरस्तीर्थकृत् । बिम्बे यस्य मणीमये सुमनसां सक् कण्ठगा संक्रमाद द्वे रूपे दधतीव वक्ति विभुतां तीर्थेशचक्रिश्रियोः ॥१८॥ खस्तिश्रीभ्रंमरीव यन्मणिमयाऽर्चासन्निधौ बैम्भ्रमी- त्युत्फुल्लन्नवमल्लिकासुमनसामामोदमेदखला। खच्छन्दादमरीगतागतविधी जातप्रतिच्छन्दत- मिछन्द्यान्मल्लिजिनो जनेऽत्र जिनाजन्यान्यजन्यानि नः ॥ १९ ॥ खस्तिश्रीमुनिसुव्रतोऽभिदिशतादुद्दिश्य दिश्यं संतः पानन्दनसंज्ञयाऽङ्गमहसा विस्मारयन् स सरम् । यत्पादमणमन्नॅनाकिमुकुटज्योतिर्जलान्तर्लल- नङ्कस्थः कमठोऽपि कर्मठ इव प्रोद्भासते चर्यया ॥ २०॥ खस्तिश्री सरसी-इवामृतरसाऽऽपूणे विभोर्लोचने- यन्नीलोत्पलवैभवं जगृहतुश्चित्रं न तत् किञ्चन । तेनैतन्ननु सेवतेमिषतो यस्यांहिपङ्केरुहं पुत्रः श्रीविजयस्य नः स विजयं पुष्याजिनेन्दुमिः ॥ २१ ॥ [१९] १ 'श्रीकुक्षये' श्रीनाम्न्या. राजपत्न्याः [कुन्य [१९] ३ 'भजन्यानि' इतयः । नाथप्रभोः मातुर्नाम श्रीस्तस्या -] कुक्षये स्वस्ति अस्तु । [२०] ४ 'दिश्य' दिग्भवं वस्तु । २ सत. सज्जनान् उद्दिश्य २ स्वर्गस्य राजां स्तुतिशत सा कुक्षि. अवैतु प्रामोतु । दिशतात् । ५ 'पद्मा' पद्मादेवी लक्ष्मीश्च । - 15 20 - [17-11 'चक्रभृत् तीर्थनाथ' चक्रवर्तिले तीर्थक्करपदप्राप्ति । 13 'जिनात्' पापात् । 14 'जन्यानि अजन्यानि' उत्पादितानि 2 'पाथोधि' समुद्र । 'बोधिवारी' सम्यग्दर्शनरूपजलानाम् । अजन्यानि इतय । [18] 4 'श्रीभरतस्य भोगी' षट्खण्डभारतस्य भोक्तृन [20] 15 'पद्मानन्दन" पद्माया नन्दन पुर कामदेवः चक्रवर्ती । 5 'मुक्तसमर इति स्थाने 'नन्दितनर' इति 16 'नृनाकिमुकुट मनुष्यदेवतानां मुकुट. शिरस्त्राण. । पाठान्तरं मूलप्रतौ दार्शतम् । 17 'कमठ' कच्छप 'कच्छप कमठ कूर्म' इति [ है. का. 6 श्रीमान् , अर , तीर्थकृत्, इति पदविभाग 17 'अर' 8 'सुमनसा' देवतानाम् । ४ श्लो० ४१९] प्रभो कूर्मलाञ्छनयुक्तत्वात् । अरनाथप्रभु । 9 'सक्रमाद्' 18 'चर्यया' प्रतिबिम्बनात् । 10 'तीर्थेशचक्रिश्रियो' तीर्थकृत चक्रवर्ती च पूजया । तयो श्री लक्ष्मीस्तयो । [21] 19 'सरसी' कासार 'कासार• सरसी सर.' इति [19] 11 'बम्श्रमीति' 'भ्रमू' चलने इति धातो यलुव- [ है• कां० ६ श्लो० १६०] 20 'अङ्कमिपत.' लाञ्छनव्याजातू न्तस्य रूपम् । 12 'आमोदमेदखला' सुगन्धेन मेदयुक्ता । [नमिनाथप्रभोर्लान्छन पद्ममिति प्रसिद्धि.]

·w 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमा सर्गः स्वस्ति श्रीपतिना त्रिखण्डभरते साम्राज्यरूपं रया- हेभे वैरिवलं विजित्य सकलं यस्याङ्गसाहायकात् । सर्वाङ्गीणशिवाय सोऽस्तु भगवान् नेमिः शिवानन्दनो भास्ताँश्चारुसुंदारुशैलशिखरे नित्योदयश्रीमयः ॥ २२ ॥ स्वस्तिश्रीसुखसंततिः शुभमतिर्विद्याऽनवद्या स्थितिः नित्यं सजनसंगतिः शिवगतिः साम्राज्यलक्ष्मीः स्थिरा। यस्य श्रीपरमेश्वरस्य चरणाम्भोजन्मसंसेविनां स-श्रीपार्श्वजिनोऽप्टसिद्धिविधये ध्येयस्त्रिसन्ध्यं बुधैः॥ २३ ॥ स्वस्तिश्रीरनुगामिनी बहुरसा स्यात् कामिनीवाऽऽहता विघ्नानां विलयस्तथा रिपुजयः क्षुद्रादिभीतिक्षयः। यस्य श्रीत्रिजगत्पतेः स्मृतिकृतां पञ्चास्यलक्ष्मा प्रभुः श्रीवीरोऽतिगभीरधीरचरितैः : पायादपायात् स नः ॥ २४ ॥ येषां विशेपाङ्गभृतां प्रवृत्तेरनेकपानामिव गर्जितानाम् । धैर्य धियां स्यान्निजपाक्षिकाणां ते गौतमाद्या गणिनो जयन्तु ॥ २५ ॥ यंदगशोभा त्रिपदीनिवन्धास्तेन येषां संकलार्थसिद्धिः। जात्येव भद्रा गणनायकास्ते महेन्द्रभूतिप्रमुखाः सुखाय ॥ २६ ॥ 10 15 [२५] १ 'विशेपामृताम्' विशेपेण महाकायानां पक्षे ४ 'धर्यम्' साहसं पाण्डित्यश्च । आचापद्यगधारिणाम् । 'प्रवृत्ते.' प्रवृत्तिः वार्ता तस्याः [२६] ५ 'त्रिपदी' गात्रवन्ध. उत्पादादि [उत्पादव्ययधी- [ 'वार्ता प्रवृत्तिवृत्तान्त उदन्तः' इति है० कां० २ लो० १७४] व्यादि पदत्रयी वा । ६ 'हस्वेन' शुण्डाटण्डेन पाणिना वा । पक्षे दानवारितस्य । २ 'अनेकपानाम्' भनेकान् पान्ति इत्यनेकपानेपाम् । पक्षे [गजानाम्] ३'गर्जितानाम् मत्ता ७ 'महेन्द्रभूतिप्रमुखा.' इन्द्रभूत्यायाः [गणधराः] शकदी नाम् ['मत्ते प्रभिन्न गर्जिता' इति है. कां० ४ श्लो० २८६] | प्रकृष्टाः । [22] 1 श्रीपतिना' कृष्णेन । [अस्मिन् श्लोके इतिहत "लेधिमावंगित गिलं प्राकाम्यं महिनाऽगिमा । वर्त्तते तद् यथा-कृष्णजरासन्धयोर्युद्धग्रसझे यादवसैन्यं जरास यंत्रकामावसायित्व प्राप्तिरश्वर्यमष्टधा ॥ न्धेन जरायतं कृत देन नेमिनाथसंदर्शितमूर्खा सामजवारि [इति है. का० २० ११६] आनेतु कृष्णं प्राहिणोत् । कृष्णस्य प्रत्यागमनं यावत् नेमिनाय. [25] 4 'पदास्पलक्ष्ना' सिंहलान्टन 15 'भपायात्' विधात् खस्य भुजवलेन शत्रुसैन्यमरुणत् । वारि मानीय कृष्णेन सैन्य ! पापा वा । जराविमुकं कृतं पश्चात् शत्रुसैन्य विजिल जयलनी लेमे इति । [25] 6 'गौतमाया.' गौतमगणघरादय । 2 'सुदार' 'सुदार पारिवारक' इति [ है. क्रां० ४ खो. [26] 7 'यदायोमा' यस शरीररान्ति, पक्षे यस प्रभो. ९७] सत्र क्वे रैवतक इष्ट पर मुढारल. पारियाप्रकल्प राचारायलाना कान्ति ! 8निपरी योग्यवत्यो पनिजता वाचक , न रैवतवस्य । कविना कुत्रविद् मुदारुदाव्द रेवतत्वाची गजल यन्धनम् विपर्श गाययोन्य एफस्लिमपरेऽपि च' की दृष्ट. स्यात् देनान प्रयोजितो ज्ञायते। [है. का० ४ श्लोक २९६] 9 ' मर्यादि। ममममम्मना [23] 3 सिद्धिविषये' अनिमायटनिदिविधानार्थम् सिदिः । 10 'जात्लेव महा.' भदजानिरतः इस्बिा मदनानिका. सद्धियन्त्रावद्- गजा श्रेष्ठा गभ्यन्ते । पलेवभावेन भागतिक ·७ - 5 २६ २८ 10 पद्य २२-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् । एकोऽपि सूरिधनराशिभर्त्ता यदाऽऽगमो रोजगृहे शुभाय । पर्दप्रसादाजगतीं पुनाना वन्द्या न किं सूरिपरम्परा सा ? ॥ २७ ॥ संरखती सन्निहिता हिताय जंडेऽपि पद्माऽभ्युदयेन भूयात् । आनन्दनीया कैविना विनोदैया रौजहंसैः सरसोह्यतेऽर्थे ॥ २८ ॥ ये संयंता अप्यपरस्य बन्धं विनाशनं वा जनयन्त्यवश्यम् । दूरेण हेया न मुमुक्षुणा किं ते शृङ्खलाऽभासि खलाः फलार्थे ॥ २९॥ असङ्ख्यटैः स्थपुटाः प्रपातस्थानानि भीमा विलसन्महेभ्यः। सदोच्चगोत्रा अपि मेखलाऽङ्का हिताय तेषां भुवि पक्षपातः॥३०॥ युक्तोऽतिजिीविटपैरगम्यः प्रवृत्तिहेतुर्वहुनिम्नगानाम् । गोत्रीधरोऽध्यायतमेखलो यस्तस्मिन् वरत्राशिखराधिरोहः ॥ ३१॥ [पाठान्तरम् ] जगजुगुप्सुः समितिप्रयोगी सँदाप्यसाधुमलहृद् विराग। स्फुरढुणग्रामकथासु मौनी निर्बन्धभेदं न विवेः किं सः॥ ३२॥ [२७] १ 'सूरि गुरु. । २ 'धनराशिभर्ता' धनसमूह | विल, सद्, महा, इभ्य, इति पदविभागः [बवयोरैक्यमिति] पुष्णाति । ३ 'यदाऽऽगम.' यस्य सूरेरागमः सिद्धान्तः । विले सीदन्तीति विलसदः सर्पा. महामहिषास्तेभ्योऽपि । ४'राजगृहे' राजगृहनामनगरे। ५ 'शुभाय' [कल्याणाय] २३ 'सदोच्चगोत्रा' विशिष्टवशा अपि । २४ 'मेखलाडका.' मे, अभूदिति शेषः । पक्षे-'यदाऽऽगम.' यस्य गुरोः आगमनम् । खल, मका, इति पदविभाग. । 'मे' मम, 'खलाक्षा.' 'राजगृहे' चन्द्रगृहे कर्कराशौ उच्चस्थानत्वात् । ६ 'पदप्रसादाद्' अङ्कश्चिह्न लक्षण येषां ते ॥ पदानि वाचकादीनि प्रदानात् । [३१] २५ 'अतिजिह्ल.' अतिवफ़ै. । २६ 'विटपैः' विटपाः [२०] ७ 'सरस्वती' सरस्वती देवी। ८ 'सन्निहिता' योजिता । शाखाः दुर्जनाश्च तैः। २७ 'प्रवृत्ति शिक्षाकर ।२८ 'निम्नगानाम् ९ 'जडे' मादृशे मूर्ख । १० 'पद्माऽभ्युदयेन' लक्ष्मीवर्धनेन । मसन्मार्गगानां पुंसाम् । २९ 'गोत्राधर' भूधरो गोत्रेण हीनो ११ 'आनन्दनीया' वर्द्धनीया। १२ 'कविना' पण्डितेन । वा। ३० अध्यायतमेखलः' अधिक आयता मेखला यत्र । १३ 'राजहंसै' राजसु हसै. श्रेष्ठै । १४ अथै सरसा' इति ॥ | अधि, मायतमे, खल., इति पदविभागे प्रकृष्टः अध्यायः [पक्षे 'सरस्वती' वाणी । 'जडेऽपि' जडेऽपि । 'पमा' | अध्यायतमस्तन खलः दूपक । ३१ 'तस्मिन् वरत्राशिखराधि- लक्ष्मी शोभा इति यावत् । 'राजहसैः' चन्द्रसूर्यैः । 'जयते' रोह' तस्मिन् वरप्रया तस्मिन् वरनया रज्जुकया शिखरेऽधिरोहः । वर, धार्यते । चन्द्रार्कमण्डले लिखितैव ॥ 'सरस्वती' नदी । 'जडे त्रासि, खरे, ऽधिरोहः, इति पदविभागे त्रासोऽस्मिन्नस्तीति जले ['उलयोरैक्यम्' इति नियमात् ] । 'कविना' ब्रह्मणा । त्रासी [त्रासयतीति त्रासी इदृक् ] खरेऽधिरोहो वरम् ॥ देवीपक्षेऽपि राजहसैः जयते विमृश्यते] [३२] ३२ 'जगजुगुप्सु.' संसारनिन्दक संसाररक्षको वा । ३३ 'समितिप्रयोगी' समितय इर्याद्या समिति कलह [ समि- [२९] १५ 'सयता' भन्योऽन्यं यद्धा । १६ 'अपरस्य धन्ध तिप्रयोगी रणतस्पर ] ३४ 'सदाप्यसाधु.' सतामाप्यः सेव्य जनयन्ति' १७ 'विनाशनम्' अशनं भोजन विना । [प्राप्योऽभिगम्य इति यावत् , साधु सज्जनः] ३५ 'मलहृत्' [पक्षे 'सयता संवरकुशलाः । 'अपरस्य बन्धम्' काव्यादि- मल पापं हरति पक्षे मलो देवादिपूजायामश्राद्धस्तद्वत् हृदयं संदर्भम् । 'विनाशनं जनयन्ति' विनाशं प्रापयन्ति ॥ यस्य स , पक्षे पापहृत् ] ३६ 'गुणग्रामकथासु' गुणभाजन- [३०] १८ 'कुटै ' कूटानि शिखराणि छलानि वा । १९ स्थ- | रूपास्वपि ग्रामकथासु । पक्षेः गुणसमूहवार्तासु । ३७ 'मौनी' पुटा' विपमोसता. । २०'प्रपावस्थानानि' प्रपातोऽवटः स्खलितं भभाषक. देशकथानिपेधात् । ३८ 'निवन्धमेद.' निबन्ध. कर्म- वा तदास्पदम् । २१ 'भीमाः' रुद्रा । २२ 'विलसन्महेभ्य' बन्धस्तस्य प्रकारं पक्षे काव्यादिदोपम् । ३९ 'विवेद' चेति । [30] 1 'अविलसद् महेभ्य' महेभ्य महाऽऽन्य लक्ष्मी [31] 5 'निम्नगानाम्' सरिताम् 'स्रोतस्विनी धुनी सिन्धु. वान् अविलसद् विलास करोति स्म 1 2 गोत्रा' पर्वता. 13 स्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा' इति [धनञ्जय श्लो० २४ ] 'मेखला' कटिसूत्र पर्वतस्य मध्यभागो वा । 4 'पक्षपात.' पक्षे [32] 6 अधर' 'अथाधर हीनवादिनि' इति [ है० का २ पात. पक्षाणां वा पात नाश इति यावत् । खलवत्, . - श्लो० ११] ·८ [प्रथमः सर्गः 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं प्रयान्ति ये प्रेम जनेष्वपूर्व वैधेयराजोऽपि विना निमित्तम् । परस्य वैकृत्यनिबद्धचित्तास्ते सज्जनाः सन्तु मयि प्रसन्नाः ॥ ३३ ॥ मुंखे निवन्धस्य खलप्रवृत्तिं व॒धाः-सुधावन्न मुधाऽद्रियन्ते। स्रवेद विनैतां विलसत्पदा गौरसौ रसौघं न यतोऽद्भुताऽपि ॥ ३४॥ स भासतामन्यगुणानुरागः सभा संतामुल्लसतीव यस्मात् । प्रमोदयं प्राप्य गवां रहस्ये प्रमोदयन्ती हृदयं कवीनाम् ॥ ३५ ॥ लभ्याः कवीनां सुकृतैः पुराणैः सभ्याः कृपापूर्णदृशं दिशन्तु । ययाऽनवन्धुप्रभयेव लोकोऽपदोषवृत्तिनिरिसानुरागः ॥ ३६॥ जंगद्गुरूणामतिगौरवेणाभिनभ्य सम्यक् चरणारविन्दम् । प्रारभ्यतेऽपूर्वधियाऽनुभाव्यं श्राव्यं मया 'दिग्विजयाख्यकाव्यम् ॥ ३७॥ इहास्ति जम्बूपपदः पंथीयान् , द्वीपोऽवनीपः सकलाश्रयाणाम् । मदीपरूपः खसमीपवृत्त्योरूर्द्धस्थिताऽधः स्थितलोकयोर्यः ॥ ३८॥ वर्णाऽऽतपत्रप्रतिमं सुमेरुमुच्चैर्दधानः क्षितिभृत्प्रधानः । शीतातिशीतोदकयो रयाभ्यां कृतोत्तरासङ्ग इवैष रेजे ॥ ३९ ॥ 10 [३३] १ 'अपूर्व प्रेम' अप्रेमो द्वेष इत्यर्थः । २ 'वैधेयराजोऽपि' मूर्खवरा अपि पक्षे विधेय एव वैवेयो विनयी तद्राजोऽपि । विनयकराः सन्तः । ३ "विना निमित्तम्' निष्कारणं स्वार्थ विना पक्षे निरर्थकम् । ४ 'परस्य वैकृत्तनिवद्धचित्ता.' परदूषणलग्नमनसः पक्षे वै निश्चितं परस्य कार्यानुरागिमनस । [३४] ५ 'गौ.' वाणी सुरभिश्च । [३५] ६ 'सभा सतामुल्लसतीव' सतां सभा उल्लसतीव । ७ 'प्रमोदयम्' ज्ञानोदयम् । [३६] ८ 'अपदोपवृत्ति' अपगता दोपवृत्तिर्यस्माद सः। ९ 'गिरिसानुरागः' इति समस्तपदे पर्वतेषु सानूनां शिख- राणां रागो लोहितिमा। भन्न [33] 1 'वैधेय' वैधेयो मूर्सः 'वैधेयो मातृशासित.' इति [37] 17 'जगद्गुरूणाम्' जगतो गुरवस्वेपाम् । [है. कां० ३ श्लो० १६] 'वैधेय ' विनयस्थः 'विधेये विनयस्थ । 'जगद्गुरु' इत्यनेन हीरविजयसूरेः स्मरणं संभाव्यते तस्य स्यात्' इति [है. कां. ३ श्लो० ९६] तथाविधविरुदलात् । [34] 2 'मुखे' प्रारम्भे । 3 'निवन्धस्य अन्यस्य । 4 'खल 18 'अपूर्वधिया' अपूर्वयुध्या अथवा 'पूर्वधिया' इति पदले प्रवृत्तिम्' दुर्जनप्रवृत्तिम् । पूर्वपा बुध्या यथा पूर्वेः कथितं तथैव । 5 'धुधा' पण्डिता• कवय. प्रन्यररि इति यावत् । 19 'अनुभाय' खयमनुभूयमान चरित्रविपयं खं प्रयुज्येति । 6 'आठियन्ते' गृहन्ति । 7 'विलस पदा' विलसन्ति पदानि 20 'श्राव्यम्' श्रोतुं धावयितुं वा योग्यम् । पादा वा यस्यां सा । 8 'रसौधम् शारवीरादिरसाना ओघ. प्रवाहः । [38] 21 'जम्बूपपद.' उप सनीपे पूर्व वा पदम्ये युपरद [35] 9 'भामताम्' दीप्याताम् 'मासि' दीप्ती इति धातो. | जम्बू टपपदं यस्य स । जम्बूतरुप्रधानवाजम्बूद्वीपः । पञ्चम्या. स्पम् । 10 'अन्यगुणानुराग' अन्येपां गुणानामनुराग, 22 'प्रथीयान् विस्तृत । योजनशतमहाविष्फम्भो जम्मू- प्रीतिः। 11 'गयाम्' वाणीनाम् । 12 'प्रमोदयन्ती' आनन्द-द्वीप.' इति [तत्त्वार्थः ३-९] 23 'अवनीप' अपनी पृथ्वी पाति यन्ती प्रमोद कुर्वन्ती। रसतीत्यवनीप. राजा। [36] 13 'कृपापूर्णहाम्' कृपया प्रमादेन पूर्णाय ते मन्त्रम् । [39] 24 वर्मातपत्रप्रतिमम्' सुवर्गस्य समास्यम् । 23 सयवा कृपाविजयः इति न्वगुगेर्नाम स्मृतम् । 14 सञ्जयन्धु- क्षितिमृत्प्रधानः पर्वतेषु श्रेष्ठ ( 26 कीतानिहतोदरो. पीत- प्रभया' सूर्यकान्या । अथवा चरित्रनायकस्य 'प्रभ टलनेन श्रीप्रभा लातिशीतल्जत्युचयो 'शीता' 'अतिरीता' इति माय गयो। सूरेः मगरणम् । 15 गिरि मानुराग इति पविभागे "निरि' | 27 'रयाभ्याम्' वेगाभ्याम् । 28 'उगरासा' प्राचारः गयो वान्याम् । 16 सानुराग' अनुरागेन प्रीला गद वर्तमान इति । प्राचारोत्तराने नियमपि " :वि. का.३० ३१] ·९ 5 10 पद्य ३३-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् । रत्नप्रभायाः प्रथमांशरूपे सिंहासनेऽयत्ननिबद्धरत्ने । यस्तस्थिवान् दिगवरकन्यकाभिर्व्याधूयमानानिलचामरश्रीः॥४०॥ वेलाऽवलास्तुगतरङ्गहस्तैः पयोनिधेर्य समवाकिरन्ति । समीरनुन्ना मणिमौक्तिकानां ब्रजेन चीपनयोजितेन ॥४१॥ यः खैर्मणीभिर्नगराजजन्यैनंदीमहावेगलघुप्रयुक्तः। रत्नाकरत्वं जलधेर्विधत्ते समानयोाय्यतमौचितीयम् ॥४२॥ किं स्वर्निवासः स्फुटतामुपैति तारावतारान्निशि भीतभीतः। कचित् प्रभाते प्रपलाय्य याति स्थानेऽधिपः कौशिक एव तस्य ॥४३॥ स्वर्गेऽपि सम्भाव्य भियाऽसुराणां चलाचलत्वं तदिदं सुराणाम् । पुरी सुमेरोः शिखरेऽध्युवास द्वीपाधिराजः शरणं प्रपद्य ॥ ४४ ॥ एकैव सिन्धुर्वनमेकमेव सरोऽपि चैकं दिवि वेद्यते ज्ञैः। द्वीपे सहस्रप्रमितास्तंटिन्यः कोटिः प्रमाणं सरसां वनानाम् ॥ ४५ ॥ मन्यामहे द्वीपवरे यमुष्मिन् महौषधीमृत्पयसां विशेषम् । इन्द्राभिषेके तत एव तेषामादित्सयाऽऽयान्ति सुरा धरायाम् ॥ ४६॥ रसो न तादृक् दिवि देवभोज्ये सुधान्धसो द्वीपमुपेत्य तस्मात् । जोहूंयमानं हविराखदन्ते जाज्वल्यमाने ज्वलने प्रविश्य ॥४७॥ तावद् विमानस्थललक्षपूर्णवर्गस्य लक्ष्मीविजयस्य चिह्नम् । द्वात्रिंशदेते विजया विभान्ति द्वीपे जिनानां जनुषाऽतिपूताः ॥४८॥ यत्प्रीभृतं काञ्चनभूमिभागे तारावतारात् त्रिदिवं करोति । मुक्तामयेऽराजत कुम्भशोभा तत्रेन्दुविम्बप्रतिबिम्बनेन ॥ ४९ ॥ दिवा विभूतिर्बहुधैव यस्य द्वीपाधिराजः प्रतिभाति रत्नैः। तत्संवरे सैत्रिचरोडरत्नैः स्वर्गस्य शोभाभिनिवेशलेशः॥५०॥ 18 15 20 श्लो० ३]। . [40] 1 रमप्रभाया' 'रनप्रभा' इति प्रथमनरकस्थित [47] 16 'सुधान्धस' सुधाऽमृतमन्धोऽनं भोज्यं येषा वे पृथिव्या नाम तस्या । “अथ रत्नप्रभा धर्मा" इति हैम [अभि० | देवा 'अन्ध पीयूषममृत सुधा' इति हैम [अभि. चिं. का. २ चिं. कां० ५ श्लो० ३ स्थितशेषे श्लो० १] । [41] 2 'समीरनुम्ना' पवनेन क्षिप्ता । 3 'ब्रजेन' समू 17 'जोहूयमानम्' अतिशयेन हूयमानम् 'हुंक्' दानादनयोः हेन । 4 'वर्धापन' वधामणी इति भाषायाम् । [दानमत्र हविष्प्रक्षेप., अदन भक्षणम् ] इति धातो यति कृते [42] 5 'नगराजजन्यै ' पर्वतराजोत्पनै । 6 'रत्नाऽऽकर- आनश् प्रत्ययस्य रूपम् । 18 'ज्वलने' अग्नौ । खम्' रत्नानामाकरस्तस्य भावः । 7 'समानयो' नदीपर्वतयो । [48 ] 19 'विजया' महाविदेहस्थितद्वात्रिंशद्विजया । [43] 8 'कौशिक ' इन्द्र 'कौशिफ पूर्व दिग्देवाऽप्सर ख 20 'जनुषा' जन्मना [अद्यापि विंशतिविहरमानजिनानां विदेहे गेशचीपति' इति हैम [ अभि. चिं. का० २ श्लो० ८७]। जन्मसम्भवात् ] [44] 9 'पुरी' अमरावती [अभि. चिं० का० २ श्ले० ९२] [ 49 ] 21 "प्रामृतम्' ढोक्नम् । [45] 10 'सिन्धु' वर्गमा। 11 'वनम्' नन्दनम् [अभि० [50] 22 'तत्सवरे' तत्पिधाने। चिं. को० २ श्लो० ९२] 12 'सर' नन्दीसर [अभि. चिं. 23 'रात्रिचरोडुरनै ' रात्रिचरश्चन्द्र , उनि ताराश्चेति रात्रिच- कां० २ श्ले० ९२] 13 ' ' बुधै । 14 'तटिन्य ' नद्य । रोनि एव रत्नानि ते।' [46] 15 'महौषधीमृत्पयसाम्' महती चासौ औषधी च 24 'अभिनिवेशलेश' ईपद् निर्यन्ध 'निर्वन्धोऽभिनिवेश महौषधी मृच पयश्च इति । स्यात्' इति हैम [अभि० चिं. कां० ६ श्लो० १३६] । दि० म०२ ·३० 5 10 '१० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः यद्भूषणानां मणिमौक्तिकानां रात्रौ वियदर्पणबिम्बितानि । उत्पश्यतो नश्यति रूपगर्वः स्वर्गप्रदेशस्य तदैव सर्वः॥५१ ।। कविव॒धो वा गुरुरेक एव खर्गे हैरेमानसरचनाय । समुद्भगवन्त्यत्र सहस्रशस्ते कस्तेन नाकस्य तुलाविमर्शः॥५२॥ द्वीपेन सार्ध तुलने गुणौधैर्यदृ लोके लघुता बभूव । तेनायमुच्चैः स्थिरतामवाप निदर्शयन् खं अपया निशीव ।। ५३ ।। अत्याकुलो भोगिकुलेन नागलोको द्विजिह्वाऽऽश्रयदोषवुद्धया । अधःकृतोऽतः परितापयोगाद् विषोपशान्त्यै पवमानमत्ति ॥५४॥ ने-वस्तुतः कश्च न-भोगभावादमुष्य लक्ष्म्यास्त्रिंदिवेऽ'तिरेकः। नक्षत्रलोकस्पृशि सम्भृतस्य जनेन सत्सङ्गरसङ्गतेन ॥ ५५ ॥ श्रीनन्दनोऽप्यङ्गविभासरङ्गः कृष्णो न यस्मिन् ननु जिष्णुलोकः। न रुद्रता कापि महेश्वरेषु द्वीपोऽतिशेते स्वगुणः खरेवम् ॥५६॥ वनेऽपि रैम्भाः शतशोऽधिपात्रं नृणां सुखायोप्सरसां प्रसङ्गे । नासत्यरूपा जनता समाऽस्मिन् द्वीपः कथं खर्गजयाय नालम् ॥ ५७ ॥ 15 द्विजाधिराजेऽपि कलङ्कपङ्कः सुरेऽपि यत्र ग्रहणप्रसङ्गः। भोक्ता पुराणः पुरुपो रमायाः खर्वाससौख्यं त्वियतैव गम्यम् ॥ ५८॥ कलाविलासः सततं द्विजेशे सूरेऽत्र निषिसुवृत्तभावः। लक्ष्म्या नु रागः पुरुषोत्तमानां द्वीपस्य न स्वविषयः प्रतीपः॥ ५९॥ राजाऽपि कन्यां परिभोक्तुमीष्टे गुरोः कवेः काऽत्र नये जुगुप्सा। प्रभाकरो मीनमजं च भुते सर्वासिनां धर्मकथाव्यथाऽसौ ॥ ६०॥ [५५] १ 'न वस्तुत.' नव । स्तुतः इति पदविभागे नवीन- लोकस्पृशि' दिवि । ७ 'सरसारमझतेन' सता सनस्य यो रसस्त स्तुतः वर्णितः । २ 'कश्चन भोगभावात्' कश्च । नभोगभावात् । प्राप्तेन; अथवा सन् य. सारो न्यायरणस्तत्र समतो मिलितस्तेन ।। इति पदविभागे देवसद्भावात् । ३'अमुप्य' जम्बूद्वीपस्य । [५६]८'श्रीनन्दनः' व्यवहारी पक्षे सर. । ['कश्व । न । भोगभावात्' इति पदविभागे कश्च न अस्ति । पक्षे अमुप्य द्वीपस्य भोगभावात् भतिशयः कश्चन वस्तुत स्वर्गेऽपि [५७] ९ 'अप्सरसाम्' अवयुकानि सरांसि तेपाम् । नास्ति ] ४ 'त्रिदिवे' स्वर्गे।५ अतिरेक.' अतिशय.।६ 'नक्षत्र-1 १० 'नासत्यरूपा' नासत्यावश्विनीकुमारौ तद्वद् रूप यस्या. सा । [52] 1 'कवि.' शुक्र । 2 'बुध' सौम्य । 3 'गुरु.' 13 'नासत्यरूपा' खवैद्यरूपा, असत्यरूपा न । बृहस्पति । 4 'हरे' इन्द्रस्य । 5 'नाकस्य वर्गस्य । [58] 14 'द्विज' द्विज चन्द्रमा । 15 'सूरे' सूर्य। 6 'तुलाविमर्श' तुलनाविचार ! 16 'प्रहणप्रसा' राहो प्रसनप्रसा। 17 'पुराण पुरुप 'नया। [54] 7 'भोगिकुलेन' सर्पकुलेन । 8 'नागलोक ' नागकुमार• 18 'रमाया' लम्या खपुश्या भोवेति प्रविधि । देवतागण । [59] 19 "कलाविलास' चतुःपष्टिफलानो विलास वेगव । [56][खर्गे सरस्यानात्तम् कृगस्य कृपणतम् , सदस्य महा 20 'द्विजेशे' ब्राह्मणश्रेष्टे 121"सूरे' सूर्ये, 'शरे वीरे। देवस्व रुद्रता अन्ति ] परमत्र द्वीपे [परिहारस्वरूपे 19 अगाविमा 22 'निर्दोषमुत्तभाव.' निर्गत. दोष यत्सात् ग निपि । सरक' व्यवहारी लोकः 10 जिष्णुलोक.' विजयिलोक रुप्योन। मुकृत सुन्छु मृत चरित्रं यस्य स गुरत । नियपिप गुशाम निदी. 11 महेश्वरेषु महाऽऽन्येषु रद्रता न । तलाव द्वीप. स्वगुणे खरं । पमुश्तयो भाव. । 23 'प्रवीप' प्रविल्म्। स्वर्गमतिरोते। [60] 24 'राजा' चन्द्रमस पन्यासपिरिमोगलाद । [57] 12 'रम्मा.' कदत्यः अप्सराय । 25 'गुरो' वृदसते. 120 'प्रभाकर' सूर्य । 20 20 .

·११ . 5 पध ५१-६८] दिग्विजयमहाकाव्यम्। क्षमाधराणां गुरुतां प्रपन्नो जनः प्रवृत्तिं भजते सुशीलाम् । कलाधरोऽधाकुरुते भवाझं द्वीपे यसौ धार्मिकतासधर्मा ॥ ६१॥ पराक्रमाऽऽक्रान्तदिगन्तरालौ द्वीपस्य बाहू इव तौ विशालौ । शैलाधिराजौ निषधोऽथ नील: पूर्वापरायामधरौ धरायाम् ॥ ६२ ।। तन्मध्यगं भाति विदेहवर्ष विचित्ररूपैविजयैः सहर्षम् । द्वीपश्रियाऽमण्डि दुरोदराङ्कस्तव्याजतस्वतियीजयाय ॥ ६३ ॥ नीलाद्रिणाऽमा निषधाचलेनाऽन्योऽन्यं युयुत्सावशतो व्यतायि । खं खं भुजद्वन्द्वमिवैतदन्ताचकासिरे ते किल हस्तिदन्ताः ॥ ६४ ॥ माध्यस्थ्यमास्थाय किमन्तरेऽस्थाद् नगाधिराजोऽतिमहान् सुमेरुः । नमेरुरूपैः कलितोऽपि चित्रं महात्मनां स्यादयमेव भावः ॥६५॥ अंपारिजातोऽपि सपारिजातस्त्रैलोक्यलक्ष्म्या इव नाभिभूतः। युक्तो वनैरप्यवनः सुराणां रराज राजेव स शैलराजः॥ ६६ ॥ राशिमणीनां रमणीयभावं नीतः सुरैः क्रीडनहेतवे किम् । गीभवस्तेन जलैरपूरि स भूरिभिर्वारिनिधिप्रतीत्या ॥ ६७ ॥ कचित् स्फटिकसानुभिर्धवल भावमुद्भावयन् कचिच बहुधातुभिर्बहरुशोणिमानं वमन् । कचिन्मणिमरीचिभिधनुरथैन्द्रमुल्लासयन् करोति सुरयोषितां मनसि मन्मथोद्दीपनम् ॥ ६८॥ 10 15 [६] १ 'भवागम्' क्रोधादिपक्षे ईश्वरदेहम् । सेस्वनर्थेषु विशदाऽऽशये' इत्यनेकार्थ । [६६] २ 'अपारिजातोऽपि' [मपारीणि बहूनि जातानि समूहाः प्रक्रमात् तरूणां तिरश्वा धा यत्र] अपगतानि [रलयो- ३ 'भवनः सुराणां तर्पणम् । 'प्रीगनेऽवनतर्पणे' इति हैमः रैक्यत्वाद् ] आलिजातानि अनर्थसमूहा यत्र 'भालि. सख्यावली | [अभि० चिं० कां० ६ श्लो० १३८] १ [61]1 'क्षमाधराणाम्' पर्वतानां तपखिना च । 2 'कला- । इत्यनेन हैमसूत्रेण अद्यतन्या कर्तरि मिच् वा स्यात् । 15 'भुजद- धर' चन्द्र । 8 'अध कुरुते' तिरस्कुरुते । न्द्वम्' सुण्डाद्वन्द्वम् । 16 'चकासिरे' दिदीपिरे। 17 'हस्तिदन्ता [62 ] 4 "निपध.' 'नीलः' इत्याख्यौ पर्वतौ। 5 'पूर्वा- हस्तिनो दन्ता अनेन वलयाकृतिल द्वीपसमुद्राणामिति शेयम् । परायाम्' पूर्वाया पश्चिमायां दिशि 1 6 'अधरौ' ओष्ठौ । [65 ] 18 'नमेरुरूपै ' वृक्षविशेषस्वरूपै । [63] 7 'विदेहवर्षम् विदेहनामकं क्षेत्रम्। 8 'विजय' द्वात्रिंशद्विजयै । [67] 19 'गीभवन्' अगर्त गर्त भवन्निति 'च्चिप्रत्यये' गीभवन् । 9 'अमण्डि' अशोभि । 10 'दुरोदराङ्क' धुतस्य पाशक 'दुरोदरं कैतव च द्युतमक्षवती पण' इति हैम [अभि. चिं. का. [68120 'शोणिमानम्' लोहितम् । 21 'मणिमरीचिभि ३ श्लो. १५०]। मणीना मरीचय किरणास्तै । 22 'धनुरथैन्द्रम्' ऐन्दं इन्दस- [64] 11-12 'नीलाद्रि'-"निषधाचल'-इति नामको म्बन्धि धनु । अथेत्यव्ययम् ।23 'सुरयोपिताम्' सुरललनानाम् । पर्वतौ । 13 'युयुत्सा' योद्धमिच्छा युयुत्सा। 14 'व्यतायि' व्यस्तारि, | 24 'मान्मथोद्दीपनम्' मन्मथस्य स्मरस्य भाव मान्मथं तस्यो- 'ताय सन्तानपालनयोरिति धातोः “दीपजनवुध"-३-४-६७ ' द्दीपनम् । .

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [प्रथमः सर्गः 5 10 इतः शशिकरक्षरत्सलिलचान्द्रसान्द्रच्छटा. मिलधनघटापटुं सृजति नित्यवाऽऽगमम् । इतो रविकरैस्तपत्तंपनरत्नजाताऽऽतपा- निदाघसमयः शमं नयति जाट्यमेणीदृशाम् ॥ ६९ ॥ इतो चिबुधसुन्दरी व्रजति साऽभिलापं दरीः प्रियेण सहसा हसन् मनसि मान्मथं विभ्रती । इतोऽनवरत रतं सपदि कर्तुकामः स्फुरन सुरः सुरसभाषितैर्नयति सान्त्वनं कामिनीम् ॥ ७० ॥ इतस्तपति चारणः सकलजन्तुसाधारणः शमी शमितपातकः क्षपितमोहदुर्घातकः । इतोऽर्चनमहोत्सवं रचयतीह देवोऽहतां पटु?वधूरितो नटति हावभावोद्भटम् ॥ ७१ ॥ गुज्जन्म मृदङ्गजङ्गमरसाऽऽवेशात् समादेशतः वर्नाथस्य सभासु भासुरमणीहारान्विता खर्वधूः। नृत्यन्ती जनयत्यनन्यजमहो यूनां मयूनां हृदि वैराग्यं शमिनामहो विषमता पात्रेतरमाणिनाम् ॥७२॥ उच्चैर्योजनलक्षसम्मिततनुः श्रीरत्नसानुर्महान् मूर्द्धन्याहतचैत्यनित्यविलसद्रत्नध्वजान्दोलनात् । जम्बूद्वीपमहीपतेर्मणिभुवां "कोटीश्वरत्वं जने किं प्रख्यापयतीव पीवरतरखांशुभिर्भास्वरः ॥७३॥ द्वीपः श्रीपतिनर्मकर्मभवन निर्दम्भसंरम्भभूः स्तम्भस्तस्य सुरेन्द्रशैलमिषतो मध्ये घभावुच्छ्रितः । भित्तेः सा जगती प्रतीतिमदधाद धौताम्बुधे चिभिः सूर्याचन्द्रमसोयी वितनुते दीपक्रियां सर्वतः ॥७४ ॥ 15 20 [69] 1 चान्द्र चान्द्रं चन्द्रोपल । 2 तपनरत्न" तपन [72] 14 'भासुरमणीहारान्विता' देदीप्यमानानां मणीनों रत्नं सूर्योपल, । 3 'निदाघसमय' ग्रीष्मकाल । 4 'एणी- हारास्तैर्युक्ता। 15 'मह' उत्सव । 16 'मयूनाम्' किंनराणाम् दृशाम्' मृगीदृशां मृगनयनानाम् । 'किनरस्तु किंपुरुषस्तुरमवदनो मयु.' इति हैम [ अभि० चि० का० [70] 5 'विवुधसुन्दरी' देवललना । 6 'दरी' गुहा । २ श्लो० १०८]। 17 'पात्रेतरप्राणिनाम्' नाव्येऽधिकृत पात्र 7 'अनवरतम्' सततम् । 8 'रतम्' सम्भोग । 9 'सुरसभा-, तस्माद्भिन्नानां जीवानाम् । पित' सुष्टु रसो येषु भाषितेषु ते । 10 'कामिनीम्' कामुकीम् । [73] 18 'श्रीरत्नसानु' लक्ष्मीयुक्तो मेरु 'अथ मेरु [71] 11 'चारण' कुशीलव , 'चारणस्तु कुशीलव' इति ।' कर्णिकाचल रत्नसानु' इति हैम [भभि. चिं. का० ४ श्लो. हैम [अमि० चि० का० २ श्लो० २४३] 1 12 'वटुवधू' माणवक- ९७-९८] 1 19 'कोटीश्वरलम्' कोट्याधीशलम् । प्रिया । 18 'हावभावोद्भटम्' हावश्च [खचित्तवृत्तिं परन जुह्वती ददती हावयतीति हावो भ्रूतारकादीनां पहुर्विकार ] भावेश्च [अन्त [74] 20 'श्रीपतिनर्मकर्मभवनम्' लक्ष्मीपते विष्णोर्वा केलि. गंतवासनात्मतया वर्तमानं रत्याख्यं भावं भावयतीति भाव , क्रियामन्दिरम् । 21 'निर्दम्भसरम्भभू' निर्दोषोद्यमस्य भूमी। अगस्याल्पो विकार.] इति हावभावौ ताभ्यामुद्भटम् । 22 'सुरेन्द्रशैलमिषत ' मेरोाजत।

·5 पद्य ६९-८१] दिग्विजयमहाकाव्यम् । • महाहिमाद्रिननु रुक्मिनामा द्वीपे परौ द्वौ संहजाविवांगी। दिशोरुदगदक्षिणयोर्दिदृक्षोरन्तर्जवन्याविव रत्नसानोः ॥ ७९ ॥ तदन्तराले हरिवर्ष-रम्यक्षेत्रे पुनर्भोगभुवी प्रतीते। कल्पद्रुमाऽऽमोमिषाद् यशोभिः स्वीयैर्युलोकश्रियमाश्रयन्त्यौ ॥ ७६ ॥ लघुर्हिमाद्रिः शिंखरी द्वितीयोऽचलावमू तत्परतोऽतितुझौ । वाद्धिं तितीपू इव पाणिपादं विस्तार्य कार्य कुरुतः प्रेमायाः ॥ ७७ ॥ हैमन्त-हैरण्यकनामधेयं क्षेत्रदयी सौख्यमयीव भोगैः । यस्या नरैः प्राग्भवदानयोगाद् वश्याः क्रियन्ते त्रिदशा रसाऽऽड्यैः ॥ ७८ ॥ तथोत्तरस्यां शिखरीन्द्रशैलादेरावतं वर्षमतर्षलोकम् । यन्नाम रागादिव किं समागात् स्वर्गस्थितिः सूरकलाधराद्यैः॥ ७९ ॥ वर्षाणि सप्तापि विभज्य शैलैर्निवेशयामास यथाऽहवृत्त्या । या सप्तलोकप्रभुतां स्वकीयां प्रख्यापयन् सर्वजने समृद्ध्या ॥ ८०॥ जम्बूवृक्षसमाश्रयन् निजकुले पत्रावलम्बीव यो द्वीपाम्भोनिधिवेष्टितो निधिरिव स्वर्णाद्रिसान्द्रच्छविः। चक्रीवोत्तमदैवतोत्तरकुरुक्षेत्रद्वयाऽभोगवान् 15 संवासेन महोदयश्रियमयं द्वीपो ददात्यव्ययाम् ॥ ८१ ॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते जम्बूद्वीपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ 10 [७५] १ "अन्तर्जवन्याविव रखसानो" इत्यत्र मेरुरुष | ऽपि वस्तुना दूरस्थमाच्छाधते ॥ इति न ताभ्यां तब्यवधानमिति विचार्य दूरस्थत्वात् । लघुना- [75] 1 'महाहिमाद्रिः' एतनामा पर्वत । 2 'रुक्मि [77] 8 'लघुर्हिमाद्रि.' एतनामा पर्वत । 9 'शिखरी' नामा' 'रुक्मि' इत्याख्यो गिरि । 3 'सहजी' भ्रातरौ । तमामक पर्वत । 10 'प्रमाया'मानस्य । 4 'अगौ' पर्वतौ। 5 'जवन्या' यवनिके। [78] 11 'हेमन्त-हैरण्यकनामधेयम्' 'हेमन्तश्च 'हैर- [76] 6 'हरिवर्ष-रम्यक्'-एतन्नाम्नी क्षेत्रे । '7 'कल्प- ण्यकश्च' इत्येतयोर्नामधेयमभिधानम् । द्वमाऽऽमोदमिषाद्' कल्पवृक्षस्य सुरभिव्याजत । [79]'12 'सूरकलाधरायै ' सूर्याचन्द्रमसावादी येषां तै. ।

·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वितीयः सर्गः द्वितीयः सर्गः। अथास्त्यमुष्मिन् दिशि दक्षिणस्यां हिमाद्रितः श्रीभरताऽऽख्यवर्षम् । तचारुतां द्रष्टुमिवोडनेत्रैर्विभाति रात्री त्रिदिवं सतर्पम् ॥१॥ सुवर्णमौलिहिमवान् नगेन्द्रो यस्योत्तमाओं पचिहमाभात् । रूप्याद्विरस्याऽऽभरणं बभूव वेयक रत्नमयूखपूर्णम् ॥२॥ मुक्ताकलापश्रियमस्य धत्ते वःसिन्धुसिन्धुद्वितयस्य धारा । पयोधिरूपं दधतो दुकूलं वेलाऽनुकूलं नृपतेरिवात्र ॥३॥ वैताट्यशृङ्गस्थितचैत्यमूर्द्धध्वजैविजेत्र रजतप्रभाणाम् । खर्गस्य शोभाजयजन्यमन्तस्तापं ध्यपाक मिवोद्यतो यः॥ ४॥ काश्मीरजाचिर्निचयरजस्रं धुताईरागोऽद्भुतकौशैलाऽऽठ्यः । वहन् सजीवां धनुराकृतिं स राजेव रेजे भरतप्रदेशः॥५॥ स्वर्गेऽन्धकारस्य विकारसत्ता स्वर्भाणुकायादनुमीयते ज्ञैः। उच्चैः क्षिपन्त्यशुभरं मणीनां यः सौहृदात् तामिव धिक चिकीर्षुः॥६॥ सुरानुभावान्मैदवार्त्तयैव स्वर्गोऽतिशेतां भरतप्रदेशात् । न तत्त्वतो यत्र चतुर्दशापि रत्नानि सिन्धोर्मथनाद् धृतानि ॥ ७ ॥ रौजा कलङ्की मघवाऽपि गोत्रच्छेदी तथाऽभूदृषिदारजारः। अंजापतिः स्त्रां चकमेऽङ्गजातां स्वर्गेऽमुना कि समतानयेन ॥ ८॥ 10 : 15 [५] १ 'काश्मीर०' काश्मीरो देशः पक्षे काश्मीरज | लाऽयोध्या ॥ कुङ्कमम् । २ अङ्गरागः' अहरागो विलेपनं पक्षे अहो [७] ४ 'सुरा" सुराः देवाः मदिरा च । देशस्त्रस्य राग. । ३ 'कौशल कौशल पाण्डित्यं पक्षे कौश- कृतो [1] 1 'उडनेत्रै' उडुनि तारका एव नेत्राणि चक्षुषीति । 17 'सजीवाम्' जीवा ज्या तया युक्ताम् । “इच्छावगाहोनावगाहा. [2] 2 'सुवर्णमौलि.' सुवर्ण मौली शिखरे यस्य स. । भ्यस्तस्य विष्कम्भस्य चतुर्गुणस्य यन्मूलं सा मण्डलक्षेत्रस्य जीवा 3 'उत्तमाझे मस्तके। 4 'नृपचिह्नम्' मुकुटम् । 5 'अवेयकम् भवति"। 18 'धनु' इपु । “ज्याविष्कम्भयोर्वर्गविशेषमूलं विक- ग्रीवाप्रदेशनिविष्ट कण्ठभूपेत्यर्थ । 'वेयकं कण्ठभूषा' इति हैम | म्भाच्छोध्यं शेषार्धमिधु भवति" । [अभि. चिं. का० ३ श्लो. ३२१] 1 6 'रत्नमयूखपूर्णम्' [6] 19 '_' पण्डितै । 20 'अशुभरम्' किरणसमूहम् । रत्नाना मयूखै किरणे. पूर्णम् ॥ 21 'ताम्' अन्धकारस्य विकारसत्ताम् । 22 'चिकीर्षु ' कर्तुमिच्छु [3] + "प्रावारलीलामनुशीलतीव" इति वा पाठ मूलप्रतो 'कृ'धातो. सनन्तलाई डप्रत्यय । निर्दिष्टम् । 7 'मुक्ताकलापश्रियम्' मुक्काना कलाप. समूहस्तस्य श्रीः शोभा ताम् । 8 'ख सिन्धु०' स्वर्गगा। 9 'दुकूलम्' [7] 23 'सुरानुभावात्' देवाना सुराया वा प्रभावात् । क्षौमम् "क्षौमं दुकूलं दुगूल स्याद्" इति हैम. [अभि. चिं. का० 24 'मदवार्तया' गर्वप्रवृत्त्या। ३ श्लो०३३३] । 10 'वेलानुकूलम्' समयानुकूल समुद्राम्भस. [8] 25 'राजा' चन्द्र । 26 'मघवा' इन्द्रः। 27 'गोत्र- वृद्धरनुकूलं वा। च्छेदी' गोनं पर्वत छिनत्ति भिनत्तीति। 28 'ऋपिदारजार' [4] 11 'वैताढ्यराङ्ग' वैताढ्यो नाम पर्वतस्तस्य शृङ्गं विश्वामित्रो मेनकाया जारतया कामुकलेन प्रवृत्त इति प्रसिद्ध । विखरम् । 12 'विजेत्रै.' विजयनशीले । 13 'रजतप्रभाणाम्' | 29 'प्रजापति' ब्रह्मा 1 30 'चकमें 'कमूल कान्तौ'-कान्तिरभिला- सुवर्णप्रभाणाम् । 14 'व्यपाकर्तुम्' दूरीकर्तुम् । पत्रस्य परोक्षकालस्य रूपम्। 31 'अगजाताम्' पुत्री, लक्ष्मीम् । [5] 15 'निचय.' समूहै.। 16 'अजस्रम्' नित्यम् ।। 32 'समतानयेन' साम्यनीत्या ।

·१५ 5 10 पद्य १-१७ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् • स्वर्गस्य नाथा बलिनो महेन्द्रमुख्या जितास्तेऽपि पुराऽसुराद्यैः। अमुष्य राजा किल चक्रवर्ती सुरासुरैरप्यहतप्रभावः ॥९॥ गङ्गाप्रसङ्गाल्लभतां कथञ्चित् खर्गोऽस्य साम्यं न तथापि सम्यक् । सिन्धुप्रबन्धव्यतिरेकतस्तत् स्पर्धाऽर्द्धरूपैव विवर्द्धनीया ॥१०॥ द्वात्रिंशदस्मिन् वरसन्निवेशा देशाः सहस्राणि सुराऽऽलयाद्ये । लक्षा विमाना अपि नाधिकत्वं योगान्नराणामुत ! किं, नराणाम् ॥ ११ ॥ न भूमिभागे भरतस्य रोगा भोगाश्च साऽऽभोगतया रसाढ्याः। खर्गे नभोगा वपुपोऽनुयोगात् सविक्रियास्तेऽनिमिषत्ववृत्त्या ॥ १२ ॥ घड्भूमिदेशा भरतप्रदेशे वर्गे पुनः द्वादशधा प्रयोगः। सत्पुण्यनैपुण्यवशान्न जेयो द्वाभ्यामथैकोऽपि च देशलेशः ॥ १३ ॥ ध्रुवस्थलं किञ्चन देवलोके तत्रापि मेरोः सविधानुभावः। सप्तैव तस्मिन् ऋषयोऽथ तेऽपि सारुन्धतीकाः प्रगदव्यलीकाः ॥१४॥ तीर्थेश्वराश्चक्रभृतो बलाद्या आर्यान्यकार्याय कृतावताराः। सहस्रशः सर्ववुधो मुनीन्द्राः खर्गेऽस्य साम्यं न जडेन काम्यम् ॥ १५॥ नैकेन जेयो भरतप्रदेशः स्वर्गेण युग्मे च मिथोऽनुबद्ध । मुख्ये तथान्त्ये विवुधाऽऽलयानां मध्ये तदेकत्वमभीतिभावात् ॥ १६ ॥ द्वयोयोस्ताविषयोश्च सारमादाय धाता विदधेऽशषट्कम् । क्षेत्रस्य नूनं भरतस्य तस्मात् स्वःसङ्ख्यया षोडॅशता न युक्ता ॥ १७॥ 10 15 [१६] १ मिथोऽनुबद्धे युग्मे' मुख्ये युग्मेऽनुबद्धेऽन्त्ये युग्मेऽप्यनुबद्धे मध्ये, एक एक. स्वर्ग । वर्षस्य । , [9] 1 'असुराद्य ' तारकाद्यसुरैः। 2 'अमुष्य' भारत-। केषाश्चिच कथञ्चिद्धितश्रवणसमवेऽप्यवश्यमोगकर्माधीनवादकर्मभूमि- वाच्च विरत्यभावस्तेन भरतप्रदेशो न जेय"। 13 'द्वाभ्याम् [10] 8 'गङ्गाप्रसङ्गात्' भरतप्रदेशे यथा गङ्गा वरीवति । द्वाभ्यां स्वर्गाभ्यामेको भागोऽपि न जेय । तथैव खर्गेऽपि गहा वर्तते 4 'स ऽर्धरूपैव' अर्धरूपैव सा [14] 14 'सारुन्धतीका' वशिष्ठपन्नी अरुन्धत्यासहि- स्पर्धा न पूर्णेत्यर्थ । ता । 15 'प्रगटव्यलीका' व्यक्तदोषास्तेषा स्त्रीपरिग्रहत्वात् । [11] 5 'वरसन्निवेशा' श्रेष्ठसस्थानानि । 6 'विमाना [15] 16 'बलाद्या' वलभद्रादय । 17 'सर्ववुध.' सर्व वायुयाना विगतमाना वा सरलाश्चेत्यर्थ । 7 'कि नराणाम्' किन्न-बोधन्तीति । राणा कुत्सितपुरुषाणां वा। [16] 18 'तदेकलममीतिभावात्' भरतप्रदेशस्य वीरताऽऽ- [12] 8 'साभोगतया' ज्ञानयुक्तया विस्तारेण सहितया वा। दिगुणप्रकर्षेण तस्यैकत्ल भयाभावात् । खर्गश्च तावद भयान्वितलेन 9 'नभोगा' देवा , भोगा नेत्यर्थोऽपि । 10 'अनिमिषलवृत्त्या' मिथोऽनुवद्ध । न निमिषति लोचनेऽनिमिषस्तस्य भाव । [17] 19 'ताविषयो' स्वर्गयो । 20 'षोडशता' अत्र दिग. [18] 11 'षड्भूमिदेशा'-"भरतवंशस्य योजनाना चतु- म्बराणा प्रत्याक्षेपो यत् तैरभिमता वर्गाणां षोडशता न युक्ता । र्दश सहस्राणि चत्वारि शतानि च षड्भागा विशेषोना ज्या वर्तते, सा चेयम्-"सौधर्मेशानसानत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मब्रह्मोत्तरलान्तवकापि- तेन तस्य षट् भागा वर्तन्ते"। 12 'सत्पुण्यनैपुण्यवशात्' सौख्या- टशुक्रमहाशुभशतारसहस्रारेष्वानतप्राणतयोरारणाच्युतयोर्नवसु प्रैवे. तिरेकान तत्पुण्यकौशलमधिगन्तु शक्का । यथोकम्-"देवाना | यकेषु विजयजयन्तापराजितेषु सर्वार्थसिद्धौ च" इति तत्त्वार्थराजवा- कृच्छावाप्तविषयसुखलवाऽऽखादापढ्तचेतसामनवाप्तगुरूदितश्रवणाना । र्तिकम् [भ० ४ सू० १९] ।

·10 १६ महोपाध्यायमेवविजयगणिकृतं [ द्वितीयः सर्गः सौधर्मरूपं श्रमणाऽऽश्रमेषु श्राद्धास्तधेशानदशा रसाऽऽख्याः । स्याद् ब्रह्मभूयं सुरतोपशान्ते सदानत-प्राणतता विनये ॥ १८ ॥ महेन्द्रलक्ष्मीधरणीधवेपु सनत्कुमाराः पवनाधिकाराः चक्रे सहस्रारविधिश्च शुक्राधिकत्वमङ्गे रसिकासुभाजाम् ॥ १९ ॥ ऐश्वर्यलक्ष्मी-धन-धर्म-कीर्ति-प्रज्ञा-प्रभा वैभव-दर्शनेषु । परिस्फुरत्यच्युतता प्रजानामसिंस्ततः किं दिवि वस्तु शिष्टम् ॥ २० ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ खानिः सुखानां विपयोन्मुखानां सुलोचनौदारिकदेवृत्त्या । न साधुलोकेऽथ सुखं न किञ्चिद् येनोपमेयो भरतप्रदेशः ॥ २१ ॥ एको गुमः पाठयिता न नव्यं शास्त्रं कुतस्तद् दिवि बोधवृद्धिः। नाना न तत्त्वादु विबुधाः सुधागा यल्लेखशालाजुप एव नित्यम् ॥ २२॥ यस्मिन्ननेके गुरवो विवेके प्रत्याश्रमं सातिशया नयार्थम् । विधाय शास्त्राणि नवानि वालानध्यापयन्ति भैरतेऽतिदक्षाः ॥ २३ ॥ धनैन धर्मेन गुणैर्न बोधैः स्वर्गाधिकः स्याद् भरतात् ततोऽदः । 15 शङ्के शशाङ्कार्कमुस्टेः प्रकाश्यं वर्षान्महेन्द्रो भजतीव वर्षम् ॥ २४ ॥ तस्मिंस्तृतीयारकदेश्यकाले मुख्योऽर्हतां श्रीवृषभो बभूव । धर्म्यस्थितीनां जनजीविकानां कर्त्तापहर्ता युगलस्थितीनाम् ॥ २५ ॥ कल्पद्रुमाणां परिणामसारैरभीष्टकारस्समहोपकारैः। सम्भूय भूयः सुखसम्पदर्थ प्रादुष्कृतो दुष्कृतकृन्तनाय ॥ २६ ॥ [18] 1 'सौधर्मल्पम्' सुष्टु धर्मन्तस्य भावः सौधर्मन्तस्य | भातम् । देवलोकानां नामानुरूपं गुणत्रं तु भरतप्रदेशे एव रूपम् । प्रथमदेवलोकश्च । 2 'श्रमगाऽऽश्रमेयु' साधूनां वसति- दृश्यते तस्मात् तेषु स्वर्गेषु न किञ्चिद्वैशिष्टयं भरतप्रदेशात्" । गृहेषु 3 'ईशानदशा.' इन्द्ररूपाः । द्वितीयदेवलोकश्च । [21] 17 'खानि 'आकर । “स्यादाकर खनि खानिर्गजा" 4 'ब्रह्मभूयम् ब्रह्मणो भवनं ब्रह्मभूयं ब्राह्मणैक्व मोक्ष इत्यर्थः । इति हैम [अभि० चिं० का० ४ श्लो० १०२]। 18 'औदारि- पञ्चमदेवलोकश्च । 5 'सुरतोपशान्ते' सभोगोपरते सति । 6 सदा- देहत्त्या' औदारिकशरीरप्रकारेण । ययोक्तम्-"औदारिकम्- नत-प्राणतता' सुष्टुरीला-आनतता समन्तानमनक्रिया, प्रागतता उदारं वृहदसारं यद् द्रव्यं तन्नितमौदारिकमसारस्थूलद्रव्यवर्गणा- प्रकर्षणाऽऽनमनक्रिया च। नवम-दशमखर्गश्च।7 विनेये' शिव्ये । समारब्धमौदारिकप्रायोग्यपुद्गलग्रहणचरणपुद्गलविपाक्यौदारिकशरीर- [19] 8 'महेन्द्रलक्ष्नी.' महाश्थासाविन्द्रश्च महेन्द्रत्वस्य नामकर्मोदयनिष्पन्नम्"। लक्ष्मीः ऋद्धि । चतुर्धवर्गः19 'धरणीधवेषु' राजनु। 10 'सन- [22] 19 'लेखगाला०' वर्ग. कुमारकपाठस्थानच । कुमाराः' सनन्तो भक्तिमन्त कुमाराः । सनत्कुमारचक्रवा- [23] 20 'भरते' क्रीडाविशेपे क्षेत्रे वाऽतिदक्षा । या वा । तृतीयदेवलोकश्च । 11 'सहस्त्रारविधिः' सहस्रप्रकारेण मालविधिः । अष्टमखर्गश्च । 12 'शुक्राधिकतम्' वलाधिक्तम् । [24] 21 'शशावामुखै.' चन्द्र-सूर्यप्रमुवै । सप्तमवर्ग। 13 रितिकासुभाजाम्' रसिकप्राणभृताम् । [25] 22 'तृतीयाऽऽरक०' 'सुपमा' नामकमारकम् । “विलः [20] 14 'अच्युतता' न यत्रत इलच्युतस्तस्य भाव । कोटिकोव्य सागरोपमाां सुषमा"। 23 'धर्म्यस्थितीनाम्' धर्मा- द्वादशदेवलोकन्छ । 15 'दिवि' स्वर्ग। 16 'शिष्टम्' "एयु त्रिपु नुकूलरीतीनाम् । 24 जनजीविकानोम्' मनुष्याणामाजीविका इति लोकेयु द्वादशदेवलोकानां केवल नामरूपतमस्तीति निर्दिष्टं, न गुण- / जनजीविकात्तेपाम् । -- 1 ·१७ 5 8 10 पद्य १८-३७] । दिग्विजयमहाकाव्यम् । .'कौमारके विंशतिलक्षपूर्वाण्यतीत्य जाते जनकौशलार्थे । राज्येऽभ्यषेचि त्रिदशाधिपेन श्रीकौशलायां पुरि पौरहर्षात् ॥२७॥ त्रिषष्टिलक्षानतिगम्य राज्ये पूर्वाणि लोकान्तिकदेववाचा। स्वयं प्रवुद्धोऽपि विशिष्य दीक्षां जिघृक्षुरासीद् बहुदानवर्षी ॥ २८ ॥ राज्यं परित्यज्य नृणां हिताय प्रव्रज्य संवत्सरदानयुक्त्या। तपोऽपि सांवत्सरमेव तप्यन् श्रेयांसतः पारणमप्यकार्षीत् ॥ २९ ॥ सहस्रवर्षाणि पुनस्तपांसि छद्मस्थभावे विविधानि तस्वा । कैवल्यकेलिं कलयाञ्चकार न्यग्रोधमूले स युगादिदेवः ॥ ३० ॥ विशालसालत्रितयादिनीत्याऽस्याः स्थानभूमी रचिता सुरेन्द्रः। अध्यास्य यामाद्यविभुविरजे पूर्वाद्रिमूव सहस्रभानुः ॥ ३१ ॥ तीर्थ व्यवस्थाप्य सभासदां स प्रबोधदानाय दिदेश धर्मम् । संसारवाडौं निपतन्जनानामालम्बदायी ह्यविलम्बनेन ॥ ३२॥ व्याख्यातुरीशस्य मुंखामृतांशोोत्लेव साक्षात् प्रकटीवभूव । प्रक्षालयन्ती जनमानसान्तस्तमः समग्रं देशनाऽऽलिदीप्तिः ॥ ३३ ॥ ध्यानं मनोऽन्तस्थितमस्य शुक्लं प्रवर्द्धमानं बहिरुजगार । रागं पराक मिवोष्ठभागे निलीनमुच्चैर्दशनांशुदम्भात् ॥ ३४ ॥ पदाक्षरव्यक्ततयैव वाचां प्रचारणेऽस्य द्विजराजकान्तिः। बभौ विभोरुज्ज्वलवाससा गौर प्रादु भवन्तीव मुखारविन्दे ॥ ३५ ॥ यन्मृष्टताऽभूदु वचसां जिनस्य द्वेधाऽपि तापापनया त्रिलोक्या। शङ्के ततोऽसौ वसुधाऽवतीर्णा सुधाभिधावद् दशनांशुरूपा ॥ ३६ ॥ मांसे समांशेऽन्दसृजि प्रसक्ता दुग्धं परं मुग्धमपास्य कान्तिः। भदन्तदन्ताऽवलिरश्मिरूपात् तदा मदादेव विनिर्जगाम ॥ ३७॥ 15 18 25 [27] 1 'त्रिदशाधिपेन' इन्द्रेण। 2 'पौरहर्षात्' नागर- | 10 'याम्' स्थानभूमि समवसरणस्थितनिर्मलं स्फटिकमयं सिंहासनं जनानामानन्दात् । तद्रूपाम् । [28] 3 "लोकान्तिदेववाचा' लोकान्तिका देवास्तेषा वाण्या [33] 11 'व्याख्यातु' देशनादातु । 12 'मुखामृतांशो,' लोकान्तिकदेवानां तथैवाऽऽचारत्वात् । यथोक्तम्-"लोकान्तिकदेवा । मुखचन्द्रस्य । 13 'दशनाऽऽलिदीप्ति' दन्तसमूहाना कान्ति । किल भविप्रवणीकृतचेतस सर्वदा जिनेन्द्रजन्मादिप्रलोकनपरा शुभा [34] 14 'निलीनम्' प्रच्छन्नम् । 15 'दशनाशुदम्भात्' ध्यवसायप्राया वरीवर्तन्ते"। दन्तकिरणकपटात् । [29] 4 'सवत्सरदानयुक्त्या' वार्षिकदानसहितया। 5 'श्रेयां [35] 16 ‘पदाक्षरव्यक्ततयैव' पदानि-अक्षराणि च पदाक्ष. सत' श्रेयांसनामककाष्ठभारवाहिपुरुषात् क्षीरानमादाय पारणाम- राणि तयो व्यक्तता प्राकव्यं तेन । 17 'द्विजराजकान्ति' चन्द्र- कृत इति श्रुति.। दीप्ति । 18 'गो' वाणी । [30] 6 'कलयाच्चकार' समधिगतवान् । 7 'न्यग्रोधमूले [36] 19 'यन्मृष्टता' यच्छुद्धता। 20 'तापापनया' संताप 'वटवृक्षस्याधोमागे कष्ट दूरीकरणेन । 21 'असौ' वाणीशुद्धता। 22 'सुधाऽभिधावत्' [31] 8 'विशालसाल.'. दीर्घप्राकारा “समवसरणे देवा अमृतनामवत् । रत्न-सुवर्ण-रूप्यमय प्राकारत्रयं रचयन्ति"19 'अध्यास्य उपविश्य । [37] 23 'अब्दसृजि' मेघरजि । दि० म०३ ·5 15 १८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वितीय सर्गः अमानुपादिव जातरङ्गा गङ्गाऽप्यभङ्गा विलसत्तरदा। आप्लावयन्ती निरियाय भव्याँस्तदा रैदांशूपधिना जिनस्य ॥ ३८॥ सरस्वतीयं रदनच्छदांगुर्जटा घटाया रुचिरपुत्री। मन्दाकिनीह द्विजराजकान्तिाजा विरेजेज्न ततत्रिवेणी ॥ ३९ ॥ यदुज्ज्वलत्वं दशनांशुजाले मुखारविन्दे रुरुचे विशाले । प्रालेयरइमेरपि विस्मयाय श्रियं जिगीषोर्दिनमात्रमेकम् ॥४०॥ ववर्ष हर्षाद् दशनांशुनीरैः सोत्साहमहन जलवाह एषः। रसेन तस्माजनमानसानि पूर्य सन्तापमंपाचकार ॥४१॥ यः स्पर्धनोऽभून्महसा शशाङ्क: साङ्कस्तु पूर्णो दिनमात्रमेत्य । 10 मुखाम्बुजं तज्जयमाशशंस जैन सदैव द्विजराजिदीप्त्या ॥ ४२ ॥ द्विजाधिपः किं द्विजमात्रकान्त्या "विनिर्जितः खं जपयोत्पपात । तदत्र जैनस्थितिरेव हेतुरहो ! महोत्साहदशाऽऽश्रयेण ॥४३॥ दोषाकरोऽश्नन्नजमीनराशिमुद्योतते यद् द्विजनायकः खे । तत्कारणं श्रीजिनवक्त्रपद्मसेवा द्विजानां प्रसृतांशुकानाम् ॥ ४४ ॥ चौगदिव्यसिन्धोः सहसा रसान्तर्निमज्य सुस्तातचरी द्विजाऽऽली। जलाञ्जलीनातनुते जपान्ते धारा तदीयांशुमिषात् ससार ॥ ४५ ॥ उत्फुल्लमल्लीवनसौरभाणि श्वासो जिनानां जयतीत्यभाणि । पुरातनैस्तद्विजकान्तिदम्भात् कर्पूरपूरः पुरतो लुलोठ ॥ ४६॥ ब्राह्मी जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशाद विनिर्गमे संभ्रमतो निपेतुः। मुक्तालताया इव मौक्तिकानि व्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात् ॥ ४७॥ यंदास्यदास्यं भजते कलाभृत् तीर्थेशितुस्तदुचयस्तदीयाः। द्विजांशुदम्भादिव शश्वदेव स्फुरन्ति नूनं परितो मुखानम् ॥४८॥ [38] 1 'आप्लावयन्ती' नापयन्ती । 2 'निरियाय' | 19 'प्रस्ताशुकानाम्' विकसितकिरणानाम् । निर्जगाम । 3 'भव्यान्' मोक्षगमनयोग्यपुरुषान् । 4 'रदाश- [45] 20 'वाग्दिव्यसिन्धो.' वाणीरूपदिव्यनद्या । 21 निम- पाधिना' दन्तकिरणोपाधिना। ज्य' बुडिला । 22 'जलाजलीनातनुते' जलेन समृतान् अञ्जलीन [39] 5 'अर्कपुत्री' सूर्यपुत्री। 6 'मन्दाकिनी' गजा। प्रकरोति । 23 'तदीयाशुमिषात्' प्रभो. वाणीकिरणव्याजात् । 7 त्रिवेणी' गगा। [46] 24 'उत्फुल्लमल्लीवनसौरमाणि' उत्फुल्लं विकसितं मल्ली [40] 8 'पालेयरश्मे.' हिमरश्मे चन्द्रस्येत्यर्थः । विचकिलपुष्पविशेषस्तस्य वनमुद्यानं तस्य सौरभाणि सौगन्ध्यानि । [41] 8 'जलवाह' मेघ.। 9 'रसेन' धर्मदेशनारूपवा- | "अब्ज [ मल्लिका ] गन्ध, श्वास. तीर्थकराणामतिशयविशेष "। रिणा । 10 'प्रपूर्य' समृत्य। 11 'सन्तापम्' कष्टम् । 12 'अपा- 25 'कर्पूरपूर.' घनसारसमूह । चकार' दूरीकृतः। [47] 26 'ब्राह्मी' वाणी। 27 'जिनाऽऽस्याम्बुरुहप्रदेशात्' [42] 13 'आशशंस' कथयामास । जिनेश्वरस्य मुखकमलप्रदेशात् । 28 'व्याकीर्यमाणद्विजरश्मिदम्भात् [43] 14 'द्विजाधिप' चन्द्रमा । 15 "विनिर्जित.' परा- विक्षिप्ताश्चन्द्रकिरणास्तेषा व्याजात् । 16 'खं त्रपयोत्पपात' वर्ग लज्जयोदडयत् । [ 48 ] 29 'यदास्यदास्यम्' यस्य प्रभो मुखसेवकतम् । 30 'कलामृत' चन्द्र । [44] 17 'दोषाकर.' चन्द्रमा । 18 'अनन्' भक्षयन् । L . 20 , ~ - जित.। * ब्राहया।

·१९ . 10 पद्य ३८-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् ।' वितीर्यमाणे किल बोधिदाने जिनेन तुर्याण्यभिनेदुरुचैः । तत्राभवत् किं सुमनोऽभिवृष्टिः प्रसूत्वरैर्दन्तरुचां प्रचारैः ॥ ४९ ॥ जिनस्य दिव्यध्वनिनोऽ"र्जितेन ज्ञानार्णवः पूर्णतया जगज। पीयूषांविर्भवति स्म तस्माद् द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन ॥५०॥ अस्पष्टवर्णत्वमुशन्ति चान्ये जिनेन्द्रवाचस्तदिदं विनेतुम् । वर्णा रदांशूज्ज्वलवर्णवेषमाधाय वक्त्राम्बुरुहान्निरीयुः॥५१॥ शब्दे गुणत्वं ह्यपरे दिशन्ति तदप्रमाणं द्विजकान्तिदम्भात् । यन्निासरत्नेव जिनस्य शब्दः 'प्रोजृम्भतेऽत्युज्ज्वलवर्ण एव ॥५२॥ सुरासुराद्यान् प्रतिबोधयन् सक्ष्मापीठपावित्र्यविधित्सयैव । मिथ्यामतध्वान्तमपास्य सर्व भावानिवोचैर्विजहार लोके ॥५३॥ विहृत्य चैकं किल पूर्वलक्षं धर्म स्थिरीकृत्य सभासमक्षम् । कैलासशैलेऽनशनेन मोक्षं स प्राप्य भेजे तदनन्तसौख्यम् ॥५४॥ श्रीचक्रवर्ती भरताभिधानस्तदैगजन्मा महसा प्रधानः। बभूविवान् दिगविजयी नयीशस्तदाख्यया वर्षमिदं सहर्षम् ॥ ५५ ॥ क्रमेण तुर्याऽऽरकसंप्रवृत्ती जज्ञे चतुर्विंशतिरहतां सा। यस्याः स्मृतानविधानतो वा जागर्ति लोकस्य महोदयश्रीः ॥५६ ।। इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते श्रीभरतवर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ 10 15 1 [49] 1 "वितीर्यमाणे' ददति । 2 'वोधिदाने सम्यग्द [52] 13 'शब्दे गुणवम्' 'शब्दगुणकमाकाशम्' इति नैया- र्शनप्रदाने। 8 'तुर्याणि' वाजिन्त्राणि । “दुन्दुभिनाद उच्चैर्भुवनव्यापी | यिका मन्वते । 14 'यन्निं सरन्' यस्मात् मुखानि सरन् वहिर्ग- स्यादिति तीर्थकराणामतिशयविशेष"। 4 'सुमनोऽभिवृष्टि' पुष्पाणी च्छन् । 15 'प्रोज़म्भते' प्रकाशते। वर्षा । “बहुवर्णपुष्पवृष्टिरपि तीर्थकराणामतिशयविशेष "। [53] 16 'प्रतिबोधयन्' उपदिशन् । 17 'क्ष्मापीठपावित्र्य. [50] 5 'दिव्यध्वनिन ' पञ्चत्रिंशद्वाचा गुणैर्युकस्य शब्दस्य । विधित्सया' पृथ्वीतलस्य पवित्रता विधातुमिच्छया। 18 मिथ्या- 6 'अर्जितेन' उत्पादितेन । 7 'ज्ञानार्णव' ज्ञानसमुद्र । "अनेन मतध्वान्तम्' मिथ्यादृष्टीना मतरूपमन्धकारम् । 19 'अपास्य प्रभो ज्ञानातिशयो व्यज्यते"। 8 'पीयूषम्' अमृतम् । निराकृत्य। 'आविर्भवति' उद्भवति । 10 'द्विजन्मराजीरुचिकैतवेन' दन्तसमूह- [55 ] 20 तदङ्गजन्मा' तस्य ऋषभदेवस्य पुत्र । 21 किरणव्याजेन । 'नयीश' न्यायकर्तृणा खामी। [51] - 11 'उशन्ति' इच्छन्ति 'वशक् कान्तौ' इति धातो वर्तमानकालस्य "वशेरयछि" ४-१-८३ इति सिद्धहेमसूत्रेण गृति ! - [56] 22 'तुर्याऽऽरक-संप्रवृत्ती' चतुर्थाऽऽरकाऽऽरम्मे । 12 "विनेतुम्' देष्टुम् । 23 'सा' महोदयश्री । 9 . r- . रूपम् ।

·5 २० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्ग: तृतीयः सर्गः। श्रीवर्द्धमानभगवानुदियाय साक्षाद् विश्वोपकारकरणे करणे नियोगी'। प्राच्याहतां समुदितैर्मुदितैर्महोभिर्यों जातरूप इव निर्जितजातरूपः॥१॥ . उन्निद्रभक्तिभिरुपेन्द्रयुतैर्महेन्द्रः सर्वैः सुपर्वकृतपर्वणि पर्वतेशे। क्षीराम्बुधेमधुरवारिभिरभ्यषेचि मेरौ जिनः प्रसवजातमहोत्सवाहे ॥२॥ लोकेश-केशव-महेश-सुरेशमुख्यः शिष्यरिवाप्तविनयैरभिनयमानः। साँचीकृताननशचीजनपीयमानलात्रेण तेन विधिना भगवान् स रेजे ॥३॥ वादित्रचित्ररववैभवपूर्णलोकं 'लोकम्पृणं तदनृणं संघृणं जनानाम् । दिष्ट्या दिनं सकलजन्तुहितं बभूव भूवल्लभस्य बहुदुर्लभपुत्रसूत्या.॥४॥ सिद्धार्थपार्थिवकुलाम्बरभानुमाली ज्ञातान्ववायजलधौ कलधौतवणः । चन्द्रायते स्म महसामतिशायिवृत्त्या धुन्वन् द्विधापि रिपुचक्रमनुक्रमेण ॥५॥ क्रीडारसेन विलसन् विलसत्वरूपं वैतालभावमैनुनीय सुरेण देवः। सन्त्रासितोऽपि न मनाग भयमाससाद तेनाभवद् विभवसम्भविवीरनामा ॥६॥ बाल्यं व्यतीत्य वयसा जयशालिरूपं विभ्रन्मनोभवनवस्मयहारि हारि। द्वेधापि दौरपरिकर्मपराङ्मुखोऽपि चक्रे करग्रहमहं खजनानुवृत्त्या ॥७॥ मत्वा विषेन तुलितान् विषयानसारानारादपारभवदुःखपरम्पराया। दीक्षां जिघृक्षुरपि मङ्ख सुरैन्य॑योधि लोकान्तिकैर्जयजयारवमीरयद्भिः ॥८॥ सांवत्सरं वितरणं तरणं भवाब्धेर्दत्वाऽऽददे विरमणं रमणं शिवान्तः। त्यत्वाऽऽश्रवान् स भगवान् विजहार भूम्यां सम्यक् तृणे मणिगणे समतां दधानः॥९॥ 10 15 [१] १ 'करणे' अधिकाराऽऽस्पदे। . । - [1] 1 'उदियाय' आविर्बभूव । “प्रभो. वीरस्य जन्म विक्र [4] 13 'लोकम्पृणम्' लोकान् प्रीणाति, आनन्दयतीति तम् । मार्कात् पूर्व चतु शतसप्ततितमे [ ४७० ] वर्षेऽभूदिति विद्वज्जनसम्म- | 14 'सघृणम्' करुणायुक्तम् । 15 'दिष्ट्या' सम्मदेन । 'दिध्या तम् । 2 'नियोगी' र्मसचिवः । "नियोगी कर्मसचिव आयुक्तो | सम्मदे' इति हैम. [अभि० चिं० का० ६ श्लो० १६४] व्यापृतश्च स" इति हैमः [अभि. चिं. का० ३ श्लो०-३८३] । [-5]-16 'सिद्धार्थपार्थिव०' सिद्धार्थनामा नृप वीरस्य-पितान 3 'प्राच्याहताम्' पूर्वतीर्थकृतां ऋषभादिपार्श्वपर्यन्तानाम्। 4 समु- 17 'शातान्ववायजलधौ' शातनामकवंशसमुद्रे 'वंशोऽन्वयोऽन्व- दितैः समुत्पन्न । 5 'जातरूप ' जातं रूपमस्य जातरूपमकृतस्वरूपं | वायः' इति धनञ्जय. [ श्लो० १२५]। 18 'कलधौतवर्ण.' सुवर्ण- सुद्रीदेशजं सुवर्ण वीरस्य सुवर्णवर्णवात् । 6 'निर्जितजातरूप.' वर्ण. 'तपनीयं कलधौतम्' इति धनञ्जयः [लो० १४] । पराजितः कामदेवो येन स.। 19 'चन्द्रायते' चन्द्रमिवाचरतीति । [2] 7 'उन्निद्रभक्तिभि.' जागरूकसेवाभि.'। 8 'सुपर्वकृत- [6] 20 'वैतालभावम्' वैतालिकखरूपं उबै. , तालवृक्षमिव पर्वणि' देवकृतपर्वणि । 9 'पर्वतेशे' श्रेष्ठपर्वते मेरावित्यर्थः । खरूपं । 21 'अनुनीय' कृला। 22 'संत्रासित.' भापयमान । 10 'प्रसवजातमहोत्सवाहे' जन्मकृतमहोत्सवदिवसे । [7] 23 मनोभवनवस्मयहारि' कामदेवस्य नवीनो य. स्मयस्त 3] 11 'लोकेश केशव महेश-सुरेशमुख्यै.' लोकेश राजा, | विवाहोत्सवम् । हरत इति । 24 'दारपरिकर्म पत्नीपरिग्रह । 25 'करप्रहमहम्' केशव. कृष्ण , महेशः महादेवः, सुरेश. इन्द्र -तेषा मुख्य [8] 26 'ईरयद्भि' कुर्वद्भि । प्रधान. । 12 'साचीकृतानन.' तियकृत मुख येन । 'तिर्यगर्थे [9] 27 'वितरणम्' दानम् । 28 'विरमणम्' हिंसादि-पञ्चक- तिर. साचि” इति हैमः [अभिः चिं. का० ६ श्लो० १७०] पायेभ्य विरमण विरति.। 29 'आश्रवान्' आस्रवन्ति कर्माणि यथा-"साचि लोचनयुगं रमयन्ती"। ये द्विचत्वारिंशत्प्रकारैः तान् । .

·5 पद्य १-१९ ] दिग्विजयमहाकाव्यम् २१ सो परीषहगणानुपसर्गवगैरेक्षोभ एव सहसा स यथार्थनामा । तीब्रस्तपोभिरवधूतवधूविलासः कक्षीचकार किल केवलबोधलीलाम् ॥ १०॥ देवध्वनिर्ध्वनितदिग्वलयः ससार व्योम्नस्तदा सुमनसो द्विविधाऽवतेरुः । निर्दम्भदुन्दुभिरभिन्नरवो जगर्ज सन्तर्जयन्निव विमोहमहोर्जितानि ॥११॥ रत्नैः सुवर्णनिवहै रजतैर्निसृष्टा सालनयी भगवतः परितो बभासे । अस्याश्छलेन वलयाकृतिशैलराजा प्राप्तास्त्रयोऽपि जिनऋद्धिदिदृक्षयेव ॥ १२॥ सिंहासनं समधिरुह्य जिनस्तदासांचक्रे मणीगणलसत्किरणैर्विचित्रम् । भाखानिवोदयनगोन्नतशृङ्गसङ्गी सङ्गीतवाद्यगणमाद्यदमन्दशब्दैः॥१३॥ छन्नत्रयी द्युतिमयी पंचयीकृतानां सान्द्रेन्द्रनीलमणिमौक्तिककाञ्चनानाम् । रेजे जगत्रयनिविष्टपदार्थसार्थप्रोद्धासनाय वपुषस्त्रितयीव भानोः॥ १४ ॥ उचामरावलिविकीर्णसितप्रकीर्णकान्दोलनरनिलमूर्छनतस्त्रिलोक्याः। बाह्यस्तथान्तरगतः समपैति तापः किं किं न शर्म महतामुदये जगत्याम् ॥ १५॥ आखण्डलेन विधृतं जिनराजपृष्ठे भामण्डलं किल रराज करैरखण्डम् । मार्तण्डमण्डलमिवाऽहंतसेवयेव नित्योदयं न तमसा श्रमसादनीयम् ॥ १६ ॥ निश्शोकतां समधिगच्छति सर्वलोकस्तीर्थेशसन्निधिबलादेचलातलेऽस्मिन् । इत्येवमाह नवपल्लवनर्जिनेन्दोरारादुपेत्य किमु चैत्यतरुह्यशोकः ॥ १७ ॥ केचिजिनेशमभितुष्टुवुरात्ततुष्टया प्राचीकटन् नटनकर्मघटां च केचित् । सर्वाङ्गसाङ्गविधिना जिनपूजनानि केचिद् व्यधुर्जनवरा नवरागभाजः॥१८॥ पुष्पाणि तत्र ववृषुर्वहुसौरभाणि संसिच्य गन्धसलिलैः परितो धरित्रीम् । आजानुभागमपि मेघकुमारदेवाः सेवाविधेरसमयं समयं प्रतीक्ष्य ॥ १९ ॥ 10 15 20 [10] 1 'अक्षोम.' न क्षुब्धो विचलितो वा। 2 'यथार्थ- | "उर्ध्व खे चमरा इति द्वितीयोऽतिशय" । उम्चामराणामावलिभि. नामा' अर्थमनतिक्रम्य 'महावीर' इति यथार्थ नाम यस्य स । | विकीर्णा, प्रसृता. सितप्रकीर्णका. श्वेतरोमगुच्छास्तेषामान्दोलनै. 8 'अवधूतवधूविलास' तिरस्कृतपन्नीविलासः । सचालनैरिति । “चामरं वालव्यजन रोमगुच्छ. प्रकीर्णकम्" इति [11] 4 'निर्दम्भदुन्दुभि.' दम्भः कपटस्तेन रहित निर्द- | हैम [अभि० चिं. कां० ३ श्लो० ३८१] 13 'समपैति' नश्यति । म्मधासौ दुन्दुभिश्चेति । "भगवत. देवताकृतैकोनविंशतिरतिश- [16] 14 'आखण्डलेन' इन्द्रेण । 15 'भामण्डलम्' "भाना यानां मध्ये द्वादशोऽतिशय"। 5 'सन्तर्जयन्' तिरस्कुर्वन् । प्रभाणा मण्डलमिति कर्मक्षयजस्तृतीयोऽतिशय " [12] 6 सालनयी प्राकारत्रिकम् । “समवसरणे रत्न सुवर्ण. रूप्यमयं प्राकारत्रय देवता रचयन्तीति सप्तमोऽतिशय"। 7 'वल- [17] 16 'अचलातले' पृथ्वीतले । 17 'चैत्यतर्थशोक याऽऽकृतिशैलराजा' वलयाकारका श्रेष्ठपर्वता. । "चैत्याभिधानो द्वमोऽशोकवृक्षो देवकृतो नवमोऽतिशय " [13] 8 'सिंहासनम्' मृगेन्द्रासनम्, “स्फटिकरत्नालकृतमिति [18 ] 18 'प्राचीकटन्' प्राकाशयन् । 19 'सर्वाङ्गसाङ्गविधिना' तृतीयोऽतिशय"। नवागपूजाऽष्टप्रकारकविधियुक्तेन । सागमाचाराद्यगसूत्रं तस्मिन् [14] 9 'छत्रत्रयी' "खे छत्रत्रयं देवता धारयन्तीति चतुर्थो- | कयितविधिना ऽतिशय."। 10 'प्रचयीकृतानाम्' एकत्रीकृतानाम् । 11 'जगनय [19] 20 'पुष्पाणि' “पञ्चवर्णाना जानूत्सेधप्रमाणपुष्पाणा निविष्टपदार्थसार्थप्रोद्भासनाय । त्रिषु जगत्सु निविष्ट स्थितो यो | वृष्टिरिति षोडशोऽतिशय."। 21 'गन्धसलिलै ' "गन्धोदकैरिति पदार्थानां वस्तूनां सार्थो समूहस्त प्रोद्भासनाय प्रकाशनाय । पञ्चदशोऽतिशय." 22 'आजानुभागम्' जानूत्सेधप्रमाणम् । [15] 12 'उच्चामरावलिविकीर्णतितप्रकीर्णकाऽऽन्दोलन. 1 23 'प्रतीक्ष्य' दृष्ट्वा । , ·5 । महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्गः वश्या इवास्य परितो भुवनाधिभर्नुस्तस्थुः प्रसन्नमनसः सुदृशः सदस्याः। पीता वचोऽमृतरसात्तरसाऽस्तमोहास्ते द्वादशाऽऽतविदिशस्त्रिदशाधिपाद्याः॥२०॥ यत्कोटिकोटिगणितोऽप्यधियोजनान्तमास्ते म मानव-पशु-युसदां समूहः । चित्रं न'तत् किमु विभोः सकलोऽपि लोकोऽलोकश्च माति न विवोधमयाऽऽत्मदर्शे ॥ २१ ॥ आयोजनं जिनविभोर्ध्वनिरध्वनीनान् उद्बोधयन् शिवंगमे परमागमोत्या। स्पष्टीकरोति भवसम्भववर्द्धिवार्दिक्षोभेण लाभमिह रत्नवरत्रयस्य ॥ २२॥.. वाणी विभोरमर-मर्त्य-पशुखभाषासंवादमेत्य सुगमाधिगमं वितेने । मन्दाकिनीय सरसा त्रिपथप्रयाता नानानयैर्ननु सहस्रमुखीति रूढा ॥२३॥ ईतिन भीतिरपनीतिरसत्पतीतिस्तन्मण्डले म न रुजा प्रेसरीसरीति । यत्र प्रभुः कनकपद्मनिविष्टपादः कैवल्यभाग विहरते वरतेजसाऽऽठ्यः ॥ २४ ॥ समवसरणलक्ष्मीलक्षणैरित्युदीता जैवनपवनयोगार्दुल्लसत्केतुहस्तैः । नटति झटिति शुभैर्दिव्यपुष्पैः प्रवृष्टैस्तदनु विहसतीव स्वामिसंसर्गतुष्टा ॥ २५ ॥ अथ प्रथमतः प्रभुस्त्रेिदशराज-भूमीभुजां लसत्सदसि सङ्गते सुभगमङ्गले स्फुर्जति । पत्रितयमादिशदू विशदसर्वभावे विशत् वभूव गणभृद्गणस्तद्नु तस्य मीमांसया ॥ २६ ॥ श्रीइन्द्रभूतिरपरोऽग्निपदाद् विभूतिः श्रीवायुभूतिरिति गोतमवंशजाताः। व्यक्तः सुधर्मगणभृद् गणिमण्डितोऽथ श्रीमौर्यपुत्र इति तद् द्वितयं गणेन्द्रौ ॥ २७ ॥ 12 10 15 - . [21] 1 'यत्कोटिकोटिगणित.' येषां 'मानव-पशु-धुसदाम्' | गणो न स्यादिति कर्मक्षयज षष्टोऽतिशय"। 13 'मीति.."खराष्ट्रात नृ-तिर्यग्-देवाना कोटिकोटिसङ्ख्यातः । 2 . 'अधियोजनान्तम्' परराष्ट्राच्च भयं न स्याद् ] इत्येकादशोऽतिशय." । 14 'अपनीति.' "योजनप्रमाणमिति कर्मक्षयज - प्रथमोऽतिशय."-1 -8 'वियोध- "परस्परविरोध [न स्याः] इति पञ्चमोऽतिशयः" । -15-'असत्प्र- मयाऽऽत्मदर्श' केवलज्ञानयुक्काऽऽत्मरूपदर्छ । तीति.' असद्वस्तूना प्रतीति । “मारिरीत्पातिकं सर्वगतं मरणम् , [22] 4 'भध्वनीनान्' पान्थान् “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्य अतिवृष्टि निरन्तरवर्षणम् , अवृष्टि. सर्वथा वृष्ट्यवि., तथा दुर्भिक्ष पान्थः पथिकदेशिको” इति हैम. [अभि० चिं० को० ३ श्लो० भिक्षाणामभाव -इत्याद्यसद्वस्तुदर्शनं [न स्याद् ] इति सप्तम-अष्टम- १५७]। 5 'उद्बोधयन्' उपदेशयन् । 6 'शिवगमे' मोक्षगमने। नवम-दशमातिशया."। 16 'रुजा' "रोगो ज्वरादि [न स्याद् ] 7 'रत्नावरत्रयस्य' ज्ञान दर्शन चारित्रात्मकश्रेष्ठरमत्रिकस्य । इति चतुर्थोऽतिशय"। 17 'प्रसरीसरीति' अतिशयेन प्रसार- [23] 8 'वाणी' भाषा अर्द्धमागधी। 9 'अमर मर्त्य पशु- माप्नोति । 18 'कनकपद्मनिविष्टपाद ' "सुवर्णकमले न्यासीकृतौ खभाषासवादम्' देव-नर-तिरश्वा भाषाया सवदतीति "वाणी -ति- पादौ येन स इति देवकृत षष्ठोऽतिशय." र्यक्-सुरलोकभाषासंवादिनी योजनगामिनी च' इति कर्मक्षयजो [25 1 19 'जवनपवनयोगाद्' वेगयुक्तपवनात् । 20 'उल्लस. द्वितीयोऽतिशय "[अभि. चिं. कां० १ श्लो० ५९] 1 10 'त्रिपथ- प्रयाता' त्रिषु पथिषु गता | 11 'नानानये विविधनय नया अने, केतुहस्तै ' उल्लसन्तश्च वे केतवश्च ध्वजा एव हस्तास्तैः । कविधास्तथापि तेपा पञ्चवं लक्षणतो निर्दिष्ट तत्त्वार्थाधिगमादि [26] 21 'त्रिदशराज-भूमीभुजाम्' इन्द्र-राज्ञाम् । 22 'पद- सूत्रेषु । यथा “नगम-सग्रह व्यवहार-र्जुसूत्र-गब्दा नया."-"आद्य-त्रितयम्' 'उत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं सत्' इति तत्त्वार्थसूत्रम् शब्दौ द्वि-त्रिमेदौ” इति तत्वार्थसूत्रम् [अ० १ सू० ३४-३५] 1 [अ० ५ सू० २९] इति पदत्रयीम् । 29 'गणमृद्गण ' एकादश- [24] 12 ईतिर्न' “धान्याधुपद्रवकारी प्रचुरो मूपकादि प्राणि- | गणधरसमूह । ८ *P गणतो। -- - ·१ , 5 प 18 पंच २०-३४.] दिग्विजयमहाकाव्यम् । २३ तस्मादकम्पित इतोऽचलशब्दपूर्वो भ्राता गणप्रभुरभूदु गुणरत्नभूमिः। मेतार्य आर्यजनकार्यकृतां मुनीनां शास्ता प्रभासगणभृचरणप्रवीणः ॥ २८ ॥ एवं विधाय गणिनः श्रुतिसम्पदाढ्यान् दायेन तीर्थमपि धर्मधियां समर्थम् । भव्याम्बुजानिव विबोधयितुं स लोके नव्यांशुमान् प्रविततान गवां विलासान् ॥ २९॥ मोहाभ्यमित्रविधिना गणनायकेभान् सजान लसत्रिपदिकान् पुरतो विधाय । संस्कृत्य वाडवगणांश्चरणोपदेशे देशे चचाल विजिगीषुरिवाऽऽप्तराजः ॥ ३०॥ संवर्धयन समितितत्परसाधुलोके भावाद् [णाधिकतया परमार्थवृत्तिम् । न्यस्यन्नपूर्वकरणे स नियोगिराजान् श्रीइन्द्रभूतिकलितश्चलितो बभासे ॥ ३१ ॥ श्रीधर्मचक्रमनुवृत्य कृतप्रयाणः सद्यः प्रसाधितसुमागधलोकपूज्यः। शुद्धव्रतप्रवरदामनियोजिताऽऽज्ञः प्राज्यप्रभासमधिगम्य चिरं स रेजे ॥ ३२॥ 10 प्रोभाकरी रुचिमधः कृतवान् विलासैः काये गवां विधिशाऽऽत्मनिदर्शनेन । ब्राह्मीमपि ध्रुवनियोगमहाबलेन तां वैष्णवीमथ जिनो गतदोषभुक्त्या ॥ ३३ ॥ निष्काश्य दास्यकरसर्वपलादंदोषं कादम्बरीरसकथां वितथा वितन्वन् । व्यावर्तयश्च जनतां परदारभोगाचक्रीव सर्वविषयान् रुरुचे स जित्वा ॥ ३४ ॥ [३०] १ 'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गानबन्ध., पक्षे 'उप्पनेइ , टाऽऽज्ञ. पक्षे वरदामतीर्थम् । ११ 'प्राज्यप्रभासम्' प्राज्यां थे'त्यादिका । २ 'वाडवगणान् अश्वान् पक्षे विप्रान् । ३ 'चरणम्' प्रकृष्टभास दीप्तिं पक्षे तीर्थम् । चारित्र पक्षे रणोपदेशे चः समुन्यये । [३३] १२ 'प्राभाकरीम्' प्रभाकरः सूर्यः पक्षे प्रभाकरो [३१] ४ 'समिति०' समितय ईर्यायाः पक्षे सशाम । मीमांसकविशेषः । १३ 'रुचिम्' रुचि कान्तिरिच्छा च ताम् । यद्वाऽऽस्थानं समितिस्तत्र तरपरा. । ५ 'गुणाधिकतया' गुणा १४ 'काये' देहे पदकायलक्षणे । १५ 'गवाम्' कान्तीना पक्षे धैर्यादयः पक्षे गुणस्थानकाधिकतया । ६ 'परमार्थवृत्तिम्' | वचसाम् । १६ विधिवशाऽऽस्मनिदर्शनेन विधिनिमयाऽऽत्मिक- परमार्थ आध्यात्मिकभाव पक्षेऽर्थसम्बन्धिनी वृत्तिमाजीविकाम् । धनेन । १७ 'घ्राझीम्' ब्राह्मीमपि रुचिमधस्कृतवान्। १८'ध्रुवनि. ७'अपूर्वकरणे' करणानि राजदेयभागस्थानानि पक्षेऽपूर्वकरण | योग' ध्रुवाधिकारेण नियोगकथने । १९ °नियोग०' नियोग. मात्मवीर्यविशेप. । 'नियोगिराजान्' ८ नियोगिनो मत्रिण. | निरास । २० 'वैष्णवीम्' वैष्णवीमपि रुचिं निर्दोषाऽऽहारेण पक्षेजिनाऽऽदेशकारिण। रात्री भोजननिषेधेन राजपक्षे सूर्य-ग्रह्मविष्णूनां रुचिपराजयात् ॥ [३२] ९ मागधलोकपूज्यः' मागधा मगधदेशवासिन. [३४] २१ पलाददोपम्' मांसभोजनम् । २२ 'कादम्बरी" पक्षे मागधतीर्थवासिदेवास्तेषु पूज्य । १० 'शुद्धव्रतप्रवरदाम- कादम्बरी सुरा । २३ 'सर्व विषयान्' सर्वे विपया. शब्दादय. पक्षे नियोजिताऽऽज्ञ.' शुद्धमहाव्रतान्येव वरदाममालिका तत्र निर्दि- देशाः । [28] 1 'चरणप्रवीण' चरण चारित्र सावद्ययोगल्या-नायकेभान्' गणनायकेष्विभान् हस्तिन श्रेष्ठगणधरानित्यर्थ । गस्तस्मिन् प्रवीण कुशल । 11 'त्रिपदिकान्' त्रिपदी गात्रबन्ध गात्रयोयोरमजल्यो पश्चिम- [29] 2 'गणिन' गण्यन्ते पूज्यतयेति गणिनस्ताननुचानान् । जवाया गजस्य वन्धस्तान् । 12 'आप्तराज' आप्तो हितोपदेशक- "अनुचान प्रवचने साझेऽधीति गणिश्व स" इति हैम [अभि० | खादाप्त इव स आप्तस्तेषु राजेति । चिं. कां. १ श्लो० ७८]। 3 श्रुतिसपदाढ्यान्' श्रुति द्वादशाशी [32] 13 'श्रीधर्मचक्रम्' "श्रीधर्मप्रकाशक चक्रमिति देवकृत सैव सपत् तयाऽऽट्यान सहितान् । 4 'तीर्थम्' तीर्यते ससारसमुद्रो- प्रथमोऽतिशय "। - 14 'अनुवृत्त्य' अनुसृत्य । ऽनेनेति तीर्थ प्रवचनाधार साधु-साध्वी श्रावक-श्चाविकाखरूपश्च- 5 'भव्याम्वुजान्' भव्या [34] 15 पलाददोषम्' राक्षसखरूपचौरादिदोषम् । तुर्विधसस्तम् । प्रथमगणधरं वा । मोक्षगमनयोग्यास्त एवाम्बुजास्तान् । 6 "विवोधयितुम्' उपदेश [37] 16 'विवुधसनिधि ' "भवनपत्यादिचतुर्विधदेवनिकायानां यितु विकासयितुं वा । 7 'नव्याशुमान्' नवीनसूर्य 1 8 'गवाम् | सनिधि सामीप्य सा जघन्यतोऽपि कोटिर्भवतीति देवकृतोऽष्टादशो- वाची किरणाना वा। ऽतिशय "। 17 'पद्मादय ' पद्मादिनवनिधयस्ते चेमे-"महापद्मश्व [30] 9 'मोहाभ्यमित्रविधिना' मोह कामस्तस्मादभ्यमित्र- | पद्मश्च शक्लो मकर-कच्छपौ । मुकुन्द-कुन्द-नीलाश्च चर्चाश्च निधयो विधिनाऽऽभिमुख्येन मित्रानलंगामी तस्य विधिस्वेन । 10 'गण- | नव" । इति हैम [अभि. चिं. कां० २ श्लो. १०७] । . ~ 5 ·5 15 महोपाध्यायमेघविजयंगणिकृतं .तृतीयः सर्गः औदारिकप्रकृतिना कृतिनायकेनाजरेऽनुपाधिकवलैः सह साधनं यत्। लोके कृपावलमिदं लभतां यदेप तस्मादनन्तगुणवित्तगुणं प्रतीत्य ॥ ३५ ॥ पुन्नागतः प्रववृते वरदानवृत्तिर्गन्धर्वसङ्गतिरतिपबलप्रमोदात् । तन्मण्डले विहरति क्षितिनाथरूपे सर्वस्य वश्यकरणं ननु चीतरागे ।। ३६ ॥ नित्योऽभवद् विवुधसन्निधिरेव सेवा देवाधिपैरपि समाद्रियते स भद्रा । पद्मादयोऽध निधयो सुपद्मवर्गच्छद्माश्रयात् क्षितितले प्रकटीवभूवुः॥ ३७॥ जन्या इवास्य पुरतो मरुतोऽपि बन्या धन्यास्तदान्तुवला नऋतुर्वलात् ते । सदभावनापरवशाः खलु भावनानां नाथा दधुर्मधुरगानविधि गुणानाम् ॥ ३८॥ आस्थाय धीरपुरुषश्चरणोन्मुखः सन् स्थानानि नाम बहुधाऽङ्गनियोजितानि । 10 जीवानुचिन्तनमति वि चापरागः को वा जिगाय न रयात् परमोहवर्गम् ॥ ३९ ॥ कश्चित्वजिह्मगमनाः कृतहस्तमुख्यो दण्डं दधौ समरसङ्गत एव कश्चित् । आक्रान्तमौलिकलया करवालकी कश्चित् परस्परमभूत् सहसाऽस्त्रबुद्धिः ॥ ४० ।। उजागरः प्रवलसंयतिकर्मशूरः पार्श्वस्थतां न चकमे बहुधा रणार्थी । नैव प्रतिग्रहरुचिर्वहुसाधुवाही दण्डादिसजनकरः परचारणैषी ॥४१॥ उच्चारणेऽप्युपनता बहुशोधनाऽऽख्या विद्याधरा अनवसन्नचरित्रभाजः। वीरक्रियाप्रियतया गगनाध्वनीना आज्ञां जिनस्य विपुलां व्यधुरुर्द्धलोके ॥ ४२ ॥ क्षेत्राश्रयेण धनुरादिविमर्शनानि जीवावधारणधियः प्रवितेनिरेडमी। तत्रेषुयोजनगतिं हृदि निर्णयन्तो लक्षादिमाङ्कविनिविष्टदृशोऽधिसख्यम्"॥४३॥ मोहोदयेन पतिताः पुनरप्रमत्ताः सम्यग् गुणादरभृतोऽधिकमार्गणानाम् । संयोजनेन" विजयश्रियमाश्रयन्तः माँसादि केचलितयाऽनवसानसौख्यम् ॥ ४४ ॥ [३५] १ 'माजरे' तल्लोकानुग्रहाय । २ अनुपाधिकवले.' [३७] ८ 'वसुपा०' वसु स्वणं तस्य पद्मानि । भनुपाधिभिर्निपिकवले. पझे स्वाभाविकसेनाभिः ३ 'साधनम्' [३८] ९ 'वन्याः' वानमन्तरा मरुतो देवाः, पक्षे वन- चारित्रं तेन सह यथा स्यात् तथा । 'सहसा, धनम्' इति पद- वायव. । १० 'भावनानाम् भवनपतिदेवानाम् । ११ गुणानाम्' विभागे धनं सहसाऽऽजहे तदपि लोकानुग्रहाय न्यायवतां राज्ञां वासनागीतगुणानाम् । न लोमतः। [३९] १२ 'स्थानानि' आलीढादीनि । १३ 'जीवा०' जीवा [३६] ४ 'पुन्नागतः' पुन्नागाः श्रेष्ठनरा गजाश्च । मौर्वी । १४ 'अपराग.' विगतरागः, पक्षे धनुपि रागवान् । ५ 'गन्धर्ष' मश्वाः गायकाश्च । ६ 'क्षितिनाथरूपे' प्रशस्तः [४०] १५ 'अजिह्मगमनाः' अजिह्मगं ऋजु मनो यस्य, पः क्षितिनाथः क्षितिनाथरूपस्तस्मिन् । ७ 'वीतरागे' वीतमङ्कुशवारणं शरे मनो यस्य । निपादिनां पादकर्म तवयं तत्र रागो यस्य [-"यातमङ्कुशवा [४४] १६ 'प्रासादि' प्राप्तम्। १७ 'केवलितया' [के, रणम् । निपादिनां पादकर्म यतं वीतं तु तद्यम्" इति हैम. यलितया-इति पदविभागे]-बलितया न वशाः स्वच्छन्दाः [ अभि. चिं. कां० ४ श्लो० २९१ ] यद्वा 'नु' इति वितके न केन सुखं प्राप्ता. । १८ 'अनवसानसौख्यम्' अनवसानमनन्तं वीतरागे वीत फल्गुहयद्विपमिति हेमः। [38] 1 'अन्तुवला' लभाववला । “अनुकूलो वायु इयेप। 8 'प्रतिग्रहरुचि.' प्रतिग्रह सैन्यपृष्ठे रुचिर्यस्य । 9 'बहुसा- खभावेऽपि वहतीति देवकृतश्चचतुर्दशोऽतिशय"। धुवाही' बहून् साधून् वोढुं शील यस्य स । [39] 2 'चरण चारित्रं पक्षे च. समुच्चये रणे। 8 'जीवानु [42] 10 'अनवसन्नचरित्रभाज' नावसीदत्यनवसनं चरित्रं चिन्तनमति.' पट्जीवनिकायेपु अनुचिन्तनमति. रक्षणबुद्धि। भजन्त इति । 11 'गगनाऽध्वनीना.' भाकाशचारिण । [40] 4 'करवालकी' तरवार कर्पत य. स..। [43] 12 'ममी' विद्याधरा । 13 'अधिसङ्घयम्' युद्धम् । 6 'प्रवलसंयविर्मशूर [41] 5 'उजागर.' जागरूकः । [44] 14 'अधिकमार्गणानाम्' अधिकवाणानाम् । 15 'सं- प्रवला प्रकृष्टा या संयति. सयमस्तस्य कर्मणि शरः। 7 'चको योजनेन' व्याहतेन । 20 सुखम् ।

·15 २५ दिग्विजयमहाकाव्यम् ।। पय ३५-५२] केचित् पुनः प्रतिमयाऽऽसमयानुसारा व्युत्सृष्टकायमुपसर्जनभावनेन । स्थानं विधाय समपादमिवाऽऽदरेण तस्थुर्निरंगलवलप्रजिघांसयैव ॥ ४५ ॥ तेजोऽदैसीयमपहन्तुमिवासमर्थान् आलोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्थान् । 'निश्चित्य दुष्टपरमोहमहीश्वरोऽपि प्राप्तः क्रमाच्छिथिलतां स्वत एव विभ्यत् ॥ ४६ ॥ दक्षाः पराक्रमधियाऽऽवरणस्य भङ्गे शूरा विचेरभितो विषये क्षमाया। मुंक्तैषिणः सरसमूहमिहाँऽऽदिशन्तः सन्तः स्थिता धृतरुचः खलु मण्डलाये॥४७॥ वाणी विभोर्भगवती वरशक्तिरूपा सन्मानसंदृढतरा प्रविवेश साक्षात् । तस्या रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन भीतः पलाय्य विगतः कचनापि मोहः ॥४८॥ एवं क्षमाधनवरैः प्रभुशासनेन प्रोद्भासिते समितिकर्मणि सांयुगीनैः । विश्वाभ्युदीपर्णचरमोहवलक्षयोऽभूदेकातपत्रजिनराजमहोदयाय ॥ ४९ ॥ 10 विद्याश्चतुर्दश जिनेश्वरशासनान्तः प्रादुर्बभूवुरुपमानमितास्तु रत्नैः । प्रत्येकमावधिकृता मुनयः सहस्रं तस्माचतुर्दशसहस्रगणस्तदीयः ॥५०॥ नन्दीरवादभिनवाद् भुवि गर्जयन्तः सर्वानुयोजनविधौ निपुणा गुणाढ्याः । गुप्तीश्वराः कुसमयार्थविनाशनेन भान्ति स्म साधुगणिनो जिनशासनेन ॥ ५१ ॥ केचिजनाः प्रकृतिनिश्चलताऽभ्युपायं व्यातेनिरे नैरवरस्थितिबन्धतकम् । यस्मात् परः शतगुणो संवन्ध एव प्रादेशिकं समुदयं जनयत्यवश्यम् ॥५२॥ [४५] १ 'प्रतिमया' कायोत्सर्गेण, पक्षे मयो नाम उष्ट्र: । अहं वितर्क पक्षे शरबज. । १५ 'आदिशन्तः' कथयन्तो विशेपस्त प्रतीति प्रतिमयम् । २ 'भासमयानुसारा' आसमय | मुञ्चन्तो वा। १६ 'तरुच 'धृतदीप्तय । १७ 'मण्डलाये यथाऽवसरमनुसारश्छलादिना येषां ते । ३ 'व्युत्सृष्टकायम्' खड़े मण्डलमुखे मण्डलमत्र सूत्रमण्डल वा। स्यक्तशरीर यथा स्यात् तथा । ४ 'उपसर्जनभावनेन' स्वदेहेs- ४८] १८ 'रुचिप्रबलमण्डलदर्शनेन' रुचिरिच्छारूपं प्रबल. प्यनादरखुड्या गौणत्वभावनया। ५ 'समपादम्' समपाद स्थानं | मण्डल प्रकृष्टतरवारिं तस्य दर्शनेन दीप्ते. प्रकर्पपुञ्जदर्शनेन वा । कायोत्सर्गे, बाणविसमें वा। ६ 'निरर्गलबल.' निरर्गल स्वतन्त्र [४९] १९ 'क्षमाधनवर.' क्षमाधना मुनयो भूपा वा । प्रवल वा बलं शारीरम् । [४६] ७ 'अदसीयम्' कायोत्सर्गकृत छलेन रणकर्मणा वा। [५१] २० 'नन्दीरवः' वाद्यसमूहशब्दः नन्दीसूत्रपाठी ८ मालोचनोपधिपरिग्रहदण्डजार्थान्' आलोचना प्रायश्चित्तस्थान वा । २१ सर्वानुयोजन.' सर्वानुयोजन सर्वमनुयोजन पृच्छा, पक्षे आलोचन मघ्र , उपधिपरिग्रहो वस्त्र-पात्रादि स्थल वा, अनुयोगो वा। २२ 'गुप्तीश्वरा.' गुप्तयो मनोगुप्ताद्या कारागृहं दण्डा मनोदण्डादय सैन्य वा तेनोत्पन्नार्थान् । [१७] ९ 'पराक्रम' पराक्रमो बल, पर उस्कृष्टोऽक्रमो [५२] २३ 'प्रकृति' प्रकृतयो ज्ञानावरणाधा , प्रजा लोको युगपद्भावः । १० 'आवरणस्य' आवरणं ज्ञानावरणादिधरणो वा। २४ निश्चलता" निश्चलता स्वास्थ्य निर्जरणं वा । ११ "विपये' देशे गोचरे वा । १२ 'क्षमाया' २५ 'नरवरस्थितिवन्धतर्कम्' राज्यस्थितिविचारं, मनुजगत्यायु:- शान्ते', भूम्या वा। १३ 'मुक्तैपिण' मुक्ता सिद्धजीवा , मुक्त स्थितिबन्धं वा। २६ 'रसबन्ध' 'प्रजानेह कर्मरसवन्धो शस्त्रविशेष पाणियमाभ्याम् । १४ 'सरसमूहम्' सरसं रसयुक्त, वा । २७ 'प्रादेशिक ' देशसम्बन्धी प्रदेशबन्धो वा। [46] 1 'अदसीयम्' अस्येदमदसीयम् । 2 'दुष्टपरमोहमही. [ 49 ] 6 'समितिकर्मणि' ईर्यादिकार्ये रणे वा। 7 'सायुगीनै.' श्वर" दुष्टो य परश्वासी मोहश्च शत्रुखरूप कामदेव स एव मही. श्वरो राजा। 8 "विश्वाभ्युदीर्णचरमोहवलक्षय' विश्वेऽभ्युदीर्ण कृतः [48 ] 3 'सन्मानसदृढतरा' सन्मानेन सम्यगतिशयेन हढेति । चरतो मोहस्य कामदेवस्य वलं तस्य क्षय नाशो येन स । 4 'पलाय्य' नंष्वा । 5 'मोह' कामदेव । 9 'एकातपत्र एकमद्वितीयमातपत्र छत्रं यस्य स । . वा। वप्रस्तस्य। तत्परै । *P राज्य। दि. म.४ - ·२६ 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [तृतीयः सर्गः आचारवर्तनिकयाऽधिजगाम साधोरन्यस्य वाऽनुचरितं सकलो नियोगी निर्देशन-प्रविशने चरणेऽनुरागादावेदयन् स पुरुषोत्तमराजवाक्यात् ॥५३॥ ज्ञात्वाऽऽत्मनस्तदितरस्य वियोधवृत्तीर्देशस्थ सूत्रकृदभिज्ञपुराणवाचा । न्यायं प्रयुज्य तदनीतिपदाद वियुज्य स्वार्थ परार्थमिव साधयति स्म धीरः॥ श्रेणीहिताय मनसो वचसोऽपि वृत्तिं यत् सामवायिकजनो विजनेऽपि दध्यो। तिप्टश्चलन्नुपविशन् निविशञ् शयानोऽप्यनन् नयानुपदिदेश तथा जिनेशः॥५॥ प्राधान्यमाप यहुधाऽन्यमहोपकारः स्फारानुरागपरभागदशाऽऽगमानाम् । मर्यादया विशदया ननु देशरूपं जज्ञे क्षमाधनगणे समरोचितेऽपि ॥५६॥ पूर्वस्थितिः प्रकटिताऽत्र विशिष्य लोके तस्याः परं परिणतिः खलु वस्तुलभ्या। श्रीमाभृते प्रतिपदं परमोऽधिकारोऽन्या विश्रुतश्रुतकथासु तथा प्रथाऽऽसीत् ॥१७॥ नो नैगमादिषु परस्परवाधयोगो नो पैश्यतोहरदशापि जनस्य काचित् । नो भगवुद्धिरपि सँगरतः कथञ्चित् श्रीशासने भगवतः स्फुटतामुपेते ॥५८ ॥ मैंन्युन चेतसि पदं मनुजस्य चक्रे यस्मिन् भवेदसुमतां "विनिपातवृत्तिः । ब्रह्मक्रियासु निरैतेऽपि पैलादरूपं प्रादुर्भवेद् गुरुजनेऽप्यविकल्पना गीः ॥ ५९॥ नासिद्धताऽपि च मिथो न विरुद्धताऽऽसील्लभ्यं कचिन्न विहितव्यभिचारकर्म । बाधो न यत्र समयेऽप्रतिपक्षभावः कस्तीर्थभास्करमते रमते न विद्वान् ॥ ६० ॥ 10 15 [५३] २ 'आचारवर्तनिकया' भाचारा ज्ञानाचारायाः, । नाम्' मागमा वृक्षा रसालाद्या., सिद्धान्ता वा । १८ 'देशरूपम्' भासमन्ताचाराणांगूदपुरुषाणां प्रवृत्त्या २साधोः मुने. न्यायवल्लो-न्यायः । १९ 'क्षमाधनगणे' क्षमाधना मुनयो भूपा वा । कस्य वा । ३ 'अन्यस्य' असाधोश्चौरादेः। ४ 'नियोगी' मुनिः | २० 'समरोचिते' समेन रोचिते, समरे उचिता था। मन्त्री वा। ५ निर्वेशन-प्रविशने' निर्गम-प्रवेशौ तयोः समाहार- तस्मिन् । ६ 'चरणे' चारित्रे रणे वा । ७ 'पुरुषोत्तम पुरुषो- दीनां स्थितिर्वा । २२ 'वस्तुलन्या' वस्तु परमार्थस्ताव तेन लम्या, [५७] २१ 'पूर्वस्थितिः' पूर्वजानां स्थितिः पूर्वाणामुत्पादा- तमोऽहन् । वस्तु अधिकारविशेषो वा। २३ 'श्रीमामृतम्' लक्ष्मीदौकनम्, [५४] ८ 'मात्मनः' जीवस्य । ९ तदितरस्य' अजीवस्य । प्राभृतोऽन पूर्वाधिकार । १० 'विबोधवृत्तीः' ज्ञानवार्ताः । ११ 'देशस्थसूत्रकृदभिज्ञ" पार्थस्थिता ये सूत्रकृतोऽङ्गस्याभिज्ञा ज्ञातारः, पक्षे देशस्थसूत्रकृतो [५८] २४ 'नैगमादिषु' नैगमादयो नयाः, वणिजां समूहेपु देशमुख्यजना.। १२ 'स्वार्थम्' स्वस्य धनस्यार्थ कार्यमात्मकार्य यतो वा हरदशा ईश्वरधर्माङ्गीकारः । २६ 'सङ्गरतः' सङ्ग्रामाद वा । २५ 'पश्यतोहरदशा' पश्यतोहरस्तस्करः, पश्यतो विचार- प्रतिज्ञाया वा। [५५] १३ 'श्रेणी' श्रेणिः क्षपकश्रेण्यादिः पौर श्रेणी वा । [५९] २७ 'मन्युः कोपो यज्ञश्च । १४ 'सामघायिकजन.' समवायाह्नवेत्ता मन्त्री वा । वृत्तिः' प्राणिघातवृत्तिः। [५६] १८ 'बहुधान्यमहोपकार.' बहुधा, अन्यस्य महोप- | ३० निरते' तत्परे ब्राह्मणेऽपि मासाशनम् । ३१ पलादरूपम कारः, बहुधान्य निप्पत्तिः। १६०परभाग 'परभागो गुणोत्कर्षः राक्षसस्वरूपम् । ३२ 'गुरुजने' गुरुलोके । ३३ 'अविकल्पनागी।' इति हैम. [अभि. चिं. कां० ६ श्लो० ११] । १७ भागमा- | अविहुंडजीवस्त्रस्य कल्पना मारणा तस्या वार । 1 'नासिद्धता' असिद्धताऽसिद्धिर्न परं सिदिरेव । । सत्यभामा' इति न्यायात, तीर्थकर एव भास्कर. सूर्यस्तस्य 2 "विरुद्धता' विरोधः। 8 तीर्थभास्करमते' तीर्थस्तीर्थकर. 'भामा । मते सिद्धान्ते। । वा। २८ 'विनिपात- २९ 'ग्राक्रियासु' ब्रह्मचर्यकर्मसु । " ·पप ५३-६२] २७ 5 दिग्विजयमहाकाव्यम् । एवं दैवतदैवरूपबलत: पुण्यानुगुण्यान्नृणां साम्राज्यं परमोपकारि चरणाऽऽरम्भेन लेभे विभुः। वीरः केसरिणाऽभिलाञ्छिततनूनं नृसिंहोपमा- वर्यः खपर्णसवर्णरोचिरचिराद् देयात् स नः प्रार्थितम् ॥ ६१ ॥ कृत्वा तत्त्वनिदेशपेशलतरं देशं जिनेशः खयं मिथ्यात्वोदयदुस्तमान्धतमसं सान्द्रं विनीय व्ययम् । श्रीसूक्ष्मक्रियमद्वयं व्युपरताशेषक्रियं चाप्ययं ध्यायन्नापदपापपूःपरिसरे श्रीसिद्धशर्मोदयम् ॥ ६२ ॥ इति श्रीदिगविजयनाग्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकवंशमूलस्य श्रीवीरस्य भगवतो दिग्विजयवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः॥३॥ . 10 - - . [61] 1 'चरणाऽऽरम्मेन' चरण चारित्र तस्याऽऽरम्भस्तेन । शेनोपदेशेनातिशयेन शोभनमिति । 5 'देशम्' भारतवर्षम् । 2. 'केसरिणा' सिंहेन लाग्छनेन । 3 'वर्णसवर्णरोचि' सुवर्णसमाना 6 'विनीय' कृला। 7 'व्युपरताशेषक्रियम्' शमिता समाऽऽर- रोचि कान्ति श्रीवीरस्य काञ्चनवर्णवात् । म्भादिक्रिया यस्मिन् त देशम् । 8 'आपद् प्राप। 9 'अपापपू:- [62] 4 'तत्त्वनिदेशपेशलतरम्' तत्त्वानि नव, तेषां निदे. परिसरे' अपापानगरीविस्तारे।

·5 २८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्गः चतुर्थः सर्गः। अथ जिनपतिपट्टे श्रीसुधर्मा गणीन्द्रो दिनपतिरिव रेजे राजराजाधिगम्यः । गणधरगणनायां पञ्चमोऽप्याद्य एव विनयनयतपोभिर्योऽतिशेते स्म सर्वैः॥१॥ तदनु दनुजपूज्यः प्राज्यतेजा हि जम्बूर्गणपतिरुदियायोन्निद्रजाम्बूनदश्रीः । प्रभव इति गुरुस्तत्पपद्मांशुमाली गणधरमणिरमादेव शय्यंभवाऽऽख्यः ॥२॥ तदनु गणहिमांशुः श्रीयशोभद्रसूरिविजितविवुधसूरिस्तस्य पट्टेद्वयीयम् । प्रगुणगुणविभूतिश्वारुसम्भूतिशब्दाद् विजय इति मुनीन्दुर्भद्रबाहुर्द्वितीयः ॥ ३ ॥ श्रुतसुरतरुमूलं स्थूलभद्रोऽनुकूलं समजनि यशसाऽऽशासुन्दरीणां दुकूलम् । तदनु च गिरिनामाऽऽर्यो महादिः सुहस्ती द्वयमपि गणराजी पदभाजौ तदीयौ॥४॥ 10 परमपि युगलं स्यात् सुस्थितः सुप्रवुद्धः श्रमणगणभृदिन्द्रौद् दिन्नसूरिस्ततोऽभूत् । गणगुरुरुरुकीर्तिर्दिननामाऽथ सिंहाँद गिरिगणविभुरस्माद् वज्रसूरिः सूरेज्यः ॥५॥ प्रमृमरमुनिसेनः सूरिराड् वज्रसेनः शमिपतिरथ चन्द्रश्चारुसामन्तभद्रः। नव इव सुरसूरिद्धिदेवाऽऽख्यमूरिगणपतिरतिशायिनोदितद्योतनाहः ॥६॥ प्रणतनृपतिदेवः सूरिराण्मानंदेवः क्षितिधर इव तुङ्गः खैर्गुणैर्मानर्तुङ्गः। सुरगिरिरिव धीरः श्रीधरो वीरसूरिः प्रभुरपि जयदेवश्चारुताकामदेवः ॥७॥ [1] 1 'जिनपतिपट्टे श्रीवर्द्धमानखामिपट्टे । खामिपट्टेऽष्टमौ श्रीआर्यमहागिरि-श्रीआर्यसुहस्तीसूरिरिति द्वौ (१) 'श्रीसुधर्मा' श्रीसुधर्मखामी। 2 दिनपति ' सूर्यः । बभूवतु। 8 'पञ्चमोऽप्याद्य एव' एकादशानामपि गणधरपदस्थापनाऽवसरे [5] (९) 'सुस्थितः सुप्रवुद्धः' 'श्रीआर्यमहागिरि-श्री- श्रीवीरेण श्रीसुधर्मखामिन पुरस्कृत्य गणोऽनुज्ञात दुष्प्रसह आर्यसुहस्तिरिपट्टे नवमौ श्रीसुस्थित-सुप्रतिवद्धसूरी । यावत् श्रीसुधर्मखाम्यपत्यानामेव प्रवर्त्तनात् । (१०) 'इन्द्राद् दिन्नसूरि ''सुस्थित-सुप्रतिवद्धपट्टे दशम श्रीइन्द्रदिन्नसूरिर्वभूव । (११) 'दिन्ननामा' इन्द्रदिन्नसूरिपट्टे [2] 4 ‘दनुजपूज्य.' असूरैः पूज्य वन्द्यः 'असुरा दिति- एकादश श्रीदिन्नसूरि बभूव । (१२) 'सिंहाद् गिरिगणविभु' दनुजा.' इति हैम. [अभि० चिं० का० २ श्लो० १५२] श्रीदिन्नसूरिपट्टे द्वादश सिंहगिरिर्वभूव । 'गिरिगणविभु' सिं- (२) 'जम्बू.' श्रीसुधर्मखामिपट्टे द्वितीयः श्रीजम्वूखामी । गिरिरिति सिंहगिरिरेव गणेषु विभु प्रभुरिव । (१३) 'व- 5 'उन्निद्रजाम्बूनदश्री' उन्निद्रा विकसिता जम्बूनदस्य सुवर्णस्य जसूरिः' श्रीसिंहगिरिपट्टे त्रयोदश श्रीवज्रस्वामी बभूव । श्री. शोभा यस्य स । (३) 'प्रभवः' श्रीजम्वूखामिपट्टे तृतीय. [6] (१४) 'वज्रसेनः' श्रीवज्रसूरिपट्टे चतुर्दश श्रीवत्र. श्रीप्रभवस्वामी। (४) 'शय्यंभवाऽऽख्य.' श्रीप्रभवखामिपट्टे सेनसूरि. । (१५) 'चन्द्रः वज्रसेनरिपट्टे पञ्चदश श्रीचन्द्र- चतुर्थः श्रीशय्यंभवखामिनामा । रिर्वभूव । (१६) 'सामन्तभद्र.' 'श्रीचन्द्रसूरिपट्टे पोडश. [3] (५) 'श्रीयशोभद्रसूरि.' श्रीशय्यंभवस्वामिपट्टे पञ्चम श्रीसामन्तभद्रसूरिर्वभूव । (१७) 'वृद्धदेवाऽऽख्यसूरि श्रीयशोभद्रसूरि । - 5 'विजितविवुधसूरि ' विजितः विबुधाना 'श्रीसामन्तभद्रसूरियट्टे सप्तदश श्रीवृद्धदेवसूरिनामा बभूव । सुराणां सूरिराचार्यो वृहस्पतिरित्यर्थः । (६) 'सम्भूतिशव्दाद् (१८) 'प्रोदितद्योतनाऽऽह' 'श्रीवृद्धदेवरिपट्टेऽष्टादश विजय.'-'भद्रवाहः' इति द्वौ श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे षष्टौ श्रीसं-प्रद्योतनसूरिनामा सञात । भूतिविजय-श्रीमद्रवाहुखामिनावभूताम् । [7] (१९) 'मानदेवः' श्रीप्रद्योतनरिपट्टे एकोनविंशति- [4] 6 'श्रुतसुरतरुमूलम्' श्रुतानि चतुर्दशपूर्वाण्येव सुरतरत्रो तम श्रीमानदेवरि । (२०) 'मानतुग.' श्रीमानदेवरिप? देववृक्षास्तेषां मूलम् । (७) 'स्थूलभद्र.' श्रीसम्भूतिविजय- | विंशतितम श्रीमानतुगसूरिजात । (२१) 'वीरसूरिः' श्री- पट्टे सप्तम श्रीस्थूलभद्रखामी । मानतुझसूरिपट्टे एकविंशतितम श्रीवीरसूरिर्वभूव । (२२) (८) 'गिरिनामाऽऽर्यो महाऽऽदि ‘सुहस्ती' श्रीस्थूलिभद्र- 'जयदेवः' श्रीवीररिपट्टे द्वाविंशतितम श्रीजयदेवरियभूव । 15 हाद् श्रीभगवाहुखामिनो ·5 10 15 पप १-१४] दिग्विजयमहाकाव्यम् । सुरपतिरिव देवानन्दनामा द्विधापि कमनदमनकान्तिर्विक्रमोऽपि क्रमेण । समजनि नरसिंहः सुरिरुत्सारितारिर्गुणगणमणिराशेः श्रीसमुंद्रः समुद्रः॥८॥ पुनरपि गुरुरासीन्मानंदेवो द्वितीय- स्तदनु विवुधैंशब्दाच्द्रीप्रभोऽप्यद्वितीयः। भुवि विजितजयार्थः श्रीजेयानन्दसूरि: प्रवचनरविरूपोऽस्माद् रवेः श्रीप्रभाऽऽहः ॥९॥ यशसि शशिसमानः श्रीयशोदेवसूरिः मर इव कमनीयः प्रोचितद्युम्नसूरिः। शमकमलविवखान् मानदेवस्तृतीयस्तदनु विमलचन्द्रश्चन्द्रमाश्चन्द्रगच्छे ॥ १० ॥ रुचिभरजितभूरिः सरिरुद्योतनोऽस्मादवनतनरदेवः सर्वदेवो गणेन्द्रः। धृतचरणविशुद्धिर्देवसूरिः सुवुद्धिः पुनरपि गणभर्ती सर्वदेवोऽद्वितीयः ॥ ११ ॥ कुनयजययशोभित् श्रीयशोभद्रनामा तदनु च मुँनिचन्द्रश्चन्द्रनिस्तन्द्रकीर्तिः। गणभृदैजितदेवः सेवनासक्तदेवस्तदनु विजयसिंहः सिंहवत् साहसेन ॥ १२॥ सुजननयनसोमः सोमनाम्नः प्रभोऽभूद् गुरुरपि मणिरत्नस्तद्वयं चैकपट्टे । बहुतपसि वितन्द्रः 'श्रीजगच्चन्द्रसूरिरजनि मुनिनरेन्द्रोऽस्मात् स देवेन्द्रसूरिः॥१३॥ तदनु मुनिसमूहं धर्मघोषः पुपोष पुनरभवदमुष्मात् 'सोमशब्दात् प्रभोऽन्यः। तदनु तिलंकसूरिः सोमपूर्वो बभूव गणगुरुरथ देवीत् सुन्दराऽऽहानसूरिः ॥१४॥ [8] (२३) 'देवानन्दनामा' श्रीजयदेवसरिपट्टे त्रयोविंशति- | श्रीसर्वदेवरिपट्टे सप्तत्रिंशत्तम श्रीदेवसूरिर्जते । (३८) 'सर्व- तम श्रीदेवानन्दसूरि । (२४) 'विक्रमः' श्रीदेवानन्दसूरि- देवः' श्रीदेवसूरिपट्टे अष्टत्रिंशत्तम पुन श्रीसर्वदेवसूरिरभूत् । पट्टे चतुर्विंशतितम श्रीविक्रमसूरिर्जात । (२५) 'नरसिंह' [ 12 ] (३९) 'श्रीयशोभद्रनामा' श्रीसर्वदेवसूरिपट्टे एकोन- श्रीविक्रमसूरिपट्टे पञ्चविंशतितम श्रीनरसिंहसूरिर्जज्ञे । (२६) चत्वारिंशत्तम श्रीयशोभद्रसूरिरभवत् । (४०) 'मुनिचन्द्रः' 'श्रीसमुद्रः' श्रीनरसिंहसूरिपट्टे षड्विंशतितम श्रीसमुद्रसूरि | श्रीयशोभद्रसूरिपट्टे चत्वारिंशत्तम श्रीमुनिचन्द्रसूरिर्जज्ञे । संभूत । (४१) 'अजितदेवः' श्रीमुनिचन्द्रसूरिपट्टे एकचत्वारिंशत्तम [9] (२७) 'मानदेवः' श्रीसमुद्ररिपट्टे सप्तविंशतितम श्रीअजितदेवसूरिरजनि । (४२) 'विजयसिंहः' श्रीअजित- श्रीमानदेवसूरिर्जात । (२८) 'विवुधशब्दाच्छीप्रभः' श्रीमा- देवरिपट्टे द्विचत्वारिंशत्तम श्रीविजयसिंहसूरिर्वभूव । नदेवरिपट्टेऽष्टाविंशतितम श्रीविवुधप्रभसूरिरभवत् । (२९) [13] 2 'सुजननयनसोम' सज्जनानां नयनानि चक्षूपि शीत- 'श्रीजयानन्दसूरि' श्रीविवुधप्रभसूरिपट्टे एकोनत्रिंशत्तम श्रीजयानन्दसूरि झे। (३०) र श्रीप्रभाऽऽह, श्रीजया- लीकत्तुं सोमश्चन्द्र इव। (४३) 'सोमनान्न प्रभः, मणिरत्न.' नन्दसूरिप? त्रिंशत्तम श्रीरविप्रभसूरि सात । श्रीविजयसिंहसूरिपट्टे त्रिचत्वारिंशत्तमौ श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत- [10] (३१) 'श्रीयशोदेवसूरि ' श्रीवीरप्रभसूरिपट्टे एक- सूरी सञ्जाती, तयो सोमप्रभसूरि शतार्थितया भुवि ख्यातनामा त्रिंशत्तमो नागर ब्राह्मण श्रीयशोदेवसूरिरुदियाय । (३२) 'प्रो- बभूव । (४४) 'श्रीजगञ्चन्द्रसूरि' श्रीसोमप्रभ-श्रीमणिरत्न- चितद्युम्नरि' श्रीयशोदेवरिपट्टे द्वात्रिंशत्तम श्रीप्रद्युम्न सूरि- | सूरिपट्टे श्रीजगञ्चन्द्रसूरिरजायत । (४५) 'देवेन्द्रसूरि' बभूव । 1 'शमकमलविवस्वान्' शम शान्तिस्तद्रूप कमल त श्रीजगञ्चन्द्रसूरिपट्टे पञ्चचत्वारिंशत्तम श्रीदेवेन्द्रसूरि सेमजनि । विकासयितु विवखान् सूर्य इव । (३३) 'मानदेवः' श्रीप्रद्युम्न [14] (४६) 'धर्मघोषः' श्रीदेवेन्द्रसूरिपेटे षट्चत्वारिंशत्तमो सूरिपट्टेः श्रीमानदेवरिरजनि । (३४) विमलचन्द्रः श्रीमान- धर्मघोषसूरिर्वभूव । (४७) 'सोमशब्दात् प्रभः' श्रीधर्मघोप- देवरिपट्टे चतुस्त्रिंशत्तम श्रीविमलचन्द्रसूरिर्वभूव । सूरिपट्टे सप्तचत्वारिंशत्तम श्रीसोमप्रभसूरि । (४८) 'तिलक- [11] (३५) 'उद्योतनः' श्रीविमलचन्द्रसूरिपट्टे पश्चत्रिंश- | सूरि सोमपूर्व ' श्रीसोमप्रभसूरिपट्टे अष्टचत्वारिंशत्तम श्रीसोम- तम श्रीउद्योतनरि समजायत । (३६) 'सर्वदेव.' श्रीउद्यो- तिलकसरिर्जले । (४९) 'देवात् सुन्दरादानसूरि ' श्रीसोम- तनरिपट्टे षट्त्रिंशत्तम श्रीसर्वदेवसूरिर्वभूव । (३७) 'देवसूरि.' | तिलकसूरिपट्टे एकोनपञ्चाशत्तम श्रीदेवसुन्दरसूरिजर्जात । 1 - , ·. 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थ: सर्ग: मुनिकुवलयसोमः सोम॑तः सुन्दराहः प्रभुरथ मुनिशब्दात् सुन्दरः सूरिचक्री । श्रमणगगनरत्नं रेनतः शेवराऽऽख्यस्तदनु च वरलक्ष्मीसागरः सूरिरासीत्॥ १५ ॥ तदनु सैंमतिसाधुर्माधुरीपूर्णवाक्यस्समजनि विमल: "श्रीहेमपूर्वस्ततोऽपि । . तदनु विमलनामाऽऽनन्दशब्दाद् यथार्थी तपगणगुणसंज्ञां यश्चकार क्रियाभिः॥१६॥ तदनु विजयदानः सूरिसच्चावदानः प्रभुरभवदतः श्रीहीरनामा गणस्य । अकवरनरराजां यः समाज ररज प्रकृतसुकृतवाग्भिः पुण्यनैपुण्यभाग्भिः ॥१७॥ हरिरपि दिवि सुरेयस्य सत्कीर्तिवार्ता सदसि विवुधसूरेर्वाचि सम्यग निशम्य । रमयति वसुधायां स्खं मनोऽमुं दिक्षुर्नमयति न सुधायामप्सरस्संनिधायाम् ॥१८॥ वदति निगदसिद्धन्यायतोऽप्यस्य धर्मोन्नयनविजयवार्ता गीष्पतिवर्षकोट्या। नवनवरसरीत्या संसदि स्वर्गराजः प्रभवति न तथापिव्यापिनीं तां समाप्तुम् ।।१९।। कलिललितममुष्मिन्नभ्युदीतेऽपनीतं श्रमणमणिषु साक्षाद् वीररूपे गणीन्द्र। अविकृतकृतलक्ष्म्या जङ्गमः सङ्गमोऽभूत् प्रतिपदमपि सूरेर्भाग्ययोगैः स्फुरद्भिः॥ २० ॥ अचरमजिनवारे या न वाऽऽरेक्यते ज्ञर्जनवृजिननिहन्त्री धर्मलीला सुशीला । परमगुरुविहारेऽभ्युद्धृताहंदुविहारे समजनि जनितश्रीः साऽप्यशेषाऽविशेषात् ॥२१॥ विभिरभिनवार्यत् प्रवृत्तिः प्रवद्धा सहृदयजनभाव्ये हीरसौभाग्यकाव्ये । अथ कथमहमस्या विस्तरायोन्नताऽऽस्यः पशुशिशुरिव दृश्यः स्यांवुधस्योपहास्यः ॥२२॥ [15] 1 'मुनिकुवलयसोम.' मुनय. साधवस्ते एव कुवलयानि [19] 3 'निगदसिद्धन्यायतः' सत्यकथनन्यायात् 'निगदः फुमुदानि तेभ्यश्चन्द्र इव । (५०) 'सोमत सुन्दराद' श्रीदेवे. रोकडु' इति भाषायाम् । 4 'धर्मोन्नयनविजयवार्ताम्' धर्मस्यो- न्द्रसरिपट्टे पञ्चाशत्तम श्रीसोमसुन्दरसूरिरजनि । (५१) 'मुनि नयनमुन्नतिस्तस्य विजयवार्ता विजयकथा ताम् । 5 'गीष्पति.' मान्दात् सुन्दरः' श्रीसोमसुन्दरसूरिपट्टे वृहस्पति. 'गीवृहत्योः पति' इति हैम [अभि. चिं. का. २ श्रीमुनिसुन्दरः सूरिर्वभूव । (५२) 'रत्नत शेखराऽऽख्य.' श्लो० ३३] 6 'नवनवरसरीत्या' नवीनो वीरशुभारादिरस. रीतिः श्रीमुनिसुन्दरसूरिपट्टे द्विपञ्चाशत्तम. श्रीरत्नशेखरसूरि संभूत । गौड्यादिस्तया। (५३) 'वरलक्ष्मीसागरः' श्रीरत्नशेखरसूरिपट्टे त्रिपञ्चाशत्तम [20] 7 'कलिललितम्' कलिरन्त्ययुग तस्य ललितं लीला श्रीलक्ष्मीसागरसूरिरजायत । [16] (५४) 'सुमतिसाधु' श्रीलक्ष्मीसागरसूरिपट्टे चतु- क्रीडामित्यर्थ. । 'कलिर्बिमीतके शूरे विवादेऽन्त्ययुगे युधि' इति प्पञ्चाशत्तम श्रीसुमतिसाधुसूरि• सजज्ञे। (५५) 'विमलः | हैम [अने० स० कां० २ श्लो० ४८९ ] । श्रीहेमपूर्व' श्रीसुमतिसाधुसूरिपट्टे पञ्चपञ्चाशत्तमः श्रीहेम- [21] 8 'आरेक्यते' शक्ष्यते । 'रेकृष्' शायामिति धातोः विमलसूरिर्वभूव । (५६) 'विमलनामाऽऽनन्दशब्द' श्रीहेम- क्यपि वर्तमाने 9'' पण्डितै । 10 'जनवृजिन- विमलसूरिपट्टे आनन्दविमलसूरिर्वभूव । [17] (५७) 'विजयदानः सूरि.' श्रीआनन्दविमलसूरि- निहन्त्री' जनाना वृजिनानि पापानि दु खानि वा निहन्त्री नाशकत्री । 11 'अभ्युद्धताईद्विहारे' अभ्युद्धता जीर्णोद्धारा कृता अर्हता पट्टे सप्तपश्चाशत्तमः श्रीविजयदानसूरिर्वभूव । (५८) 'श्रीहीरनामा' विहाराचैत्यानि येन स तस्मिन् । श्रीविजयदानसूरिपट्टेऽष्टपञ्चाशत्तम श्रीहीरविजयसूरि सजज्ञे। 2 'उच्चावदान' उच्च प्रशस्तक्म यस्य स । 'प्रकृतसुकृतवाग्भि.' [22] 12 'कविभि' देवविमल-हेमविजयादि- प्रकृतानि च तानि सुकृतानि पुण्यानि च प्रकृतसुकृतानि, वाच कविभि-हीरसौभाग्य विजयप्रशस्त्यादिमहाकाव्यानां कर्तृभिः एकपच्चाशत्तम रूपम् । कविमि । 13 'अस्या.' प्रवृत्त्या. वचासि येषा तैः।

·5 पच १५-३१] दिग्विजयमहाकाव्यम् तदनु विर्जयसेनः सूरिराडस्य पट्टे दिनकरकरणिः खर्नाथपूज्यो बभासे । अकबरनरचक्री यस्य चक्रे प्रशंसां सदसि विजयमस्य प्रेक्ष्य 'विप्रौघवादे ॥ २३ ॥ सुरपतिमिव साक्षानव्यदिव्यर्द्धिभाजमकबरनरराज बोधयन् साऽवरोधम् । गणिगणमणिहीर पूर्वदेशे विहारात् स विजयमुपलेभे मोहमुच्छिद्य सद्यः॥२४॥ गुरुरिव गुरुशिष्यः स्यादितीवोत्तरस्यामकबरनरशक्रांभ्यर्चितो लाभपुर्याम् । उपनतविजयश्रीर्मोहसर्वखभङ्गात् स गुरुविजयसेनो गीयतेऽद्यापि भूम्याम् ॥ २५ ॥ इति जिनवरपदृश्रेणिमालाप्रसूनैर्मुनिपतिभिरकारि स्फारविद्याद्यनूनः। खसमयमनुजीव्या प्रौढमोहप्रघातात् कति कतिचन वारान् दिगजयो जैनराज्ये॥२६॥ बहुगुणवलशक्तिप्राप्त्युपायोदिताऽऽशाविजय इह कवीन्द्रर्विस्तरात् कैर्निगद्यः। यतिपतिमतिलभ्यः सभ्यतुष्ट्यै समासात् कथमपि कथयामस्तं तथापि प्रशस्तम् ॥२७॥ 10 तदनु तदनुभावादेव देवखरूपी विजयिविजयदेवः श्रीगणेन्दुर्बभूव । किमुत ! विजयदेवच्छद्मनाऽस्यावतीणों भरतभुवि जिनानां भक्तये व्यक्तयुक्त्या ॥ २८ ॥ प्रवचनमुपदिश्योद्दिश्य भव्याङ्गभाजः प्रतिविषयविहारैर्धर्मकर्मप्रवृत्तिम् । 15 कुनयमपनयन् यस्तेनिवास्तेन मुक्तेः पथि पथिकजनानां सार्थनाथायते स्म ॥ २९ ॥ भजति जिनमतस्य प्राज्यसाम्राज्यमस्मिन् रजति सुकृतिलोकश्चैत्यनित्यार्चनासु । अमलकमलजाग्रभूरिसौरभ्यलुभ्यमररवमिषाद् दिग् गायतीवास्य कीर्तिम् ॥३०॥ अभिनवभवदर्हचैत्यमूर्द्धध्वजीधैः परमगुरुगरीयाकीर्तिवाला ननर्त । अभिनयमिव तस्याः प्रेक्ष्य रम्भाऽप्यदम्भाद् "विकिरति कुसुमानि स्फारतारामिषेण ॥३१॥ 20 [23] (५९) "विजयसेनः सूरिराट्' श्रीहीरविजयसूरिपट्टे [28] (६०) 'विजयदेवः' श्रीविजयसेनसूरिपट्टे षष्टितमः एकोनषष्टितम श्रीविजयसेनसूरि सजज्ञे। श्रीविजयदेवसूरि सवभूव । 1 'विप्रौघवादे' पञ्चशतविप्रैः सह वादं कुर्वाणे । [24] 2 'सावरोधम्' अन्त पुरसहितम् 'शुद्धान्त स्यादन्त - [29]9'भव्याङ्गभाज' भव्यप्राणिन । 10 विषय विषयो देश । पुरमवरोधोऽवरोधनम्' इति हैम [ अभि. चिं. कां. ३ श्लो. । 11 'तेनिवान्' विस्तारं कृतवान् । 'तनूयी विस्तारे' इति धातो शतृप्रत्ययाद् रूपम् । 12 'सार्थनाथायते' सार्थनाथः ३९१] [25] 8 'अकबरनरशकाभ्यर्चित ' अक्चरो नृपति नरेषु वृन्दखामीवाऽऽचरतीति सार्थनाथायते। 'सार्थो वृन्दे वणिग्गणे' शक इन्द्र इवेति अकबरनरशकतेनाभ्यर्चित पूज्यः। 4'लाभ- इति हैम [ भने० स० का० २ ग्लो० २२५] पुर्य्याम्' देहलीति नगर्याम् । 5 'उपनतविजयश्री.' उपनता [31] 13 'परमगुरुगरीय कीर्तिवाला' परमश्चासौ गुरुश्चेति प्राप्ता विजयश्रीर्लक्ष्मीर्यस्य स । परमगुरुस्तस्य गरीयसी कीर्ति सैव वाला। 14 'अभिनयम्' व्या- [26] 6 श्रेणिमालाप्रसूनै ' श्रेणि पतिरेव माला तस्या कम् 'व्यजकोऽभिनय समौ' इति हैम [ अभि. चिं. कां० श्लो. प्रसून पुष्पै । 7 'स्फारविद्याद्यनूने ' स्फारा विपुला या विद्या | १९६] 15 'रम्भा' सुरपनी 'रम्भा त्रिदशभामिन्यां कदल्यां च' साऽऽदौ यस्य स स्फारविद्याद्यस्तेनानूनै । इति हैम [अने० स० का० २ श्लो० ३१५] 16 "विकिरति' [27] 8 'यतिपतिमतिलभ्य ' यतीनां पतयस्तेषां मतिभिर्लभ्य | क्षिप्यति ‘कृ विक्षेपे' इति धातो रूपम् । 17 'स्फारतारामिषेण' स्फारा विकसिता यास्तारास्तारकास्तासां मिषेण व्याजेनेत्यर्थ । .. 14 प्राप्य । *P स्फारि। fP दीप्य।

·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृवं [पतुर्यः सर्गः विभवफलमभीप्सु व्यलोकः प्रभूणां सदसि सदुपदेशं प्राप्य देवप्रतियः । व्यरचयदचिरात् तत्प्रीणनेऽद्यापि देवा न धरणिमवतीर्य खं नरान् दर्शयन्ति ॥३२॥ प्रवचनकुशलानां रम्यवात्सल्यकर्मण्यविरलरसवत्याः प्रोद्भवत्सौरभेण । भुवि फणभृदधीशोऽप्युन्नमन्मौलिरास्त भुवनजनहिताय स्यान्न किं पुण्यकार्यम् ।। ३३॥ प्रतिपदमदसीयश्रेयसः प्राज्यरागादनुपमशमभाजामाश्रमानन्वतिष्ठन् । तपगणगुणनिष्टाः श्रावकाः सप्रतिष्ठा मुनिजनपटनेऽभूत् तेषु घोषोऽपि नान्द्याः॥३४॥ सविनयमिदमीयादेशमासाद्य सद्यसंमयनयविदोऽत्र प्रौढगीतार्थपार्थाः । दिशि दिशि विचरन्तश्चारुचारित्रवोधं विधुरंधुतलज्जा जैनधर्मेऽतिसज्जाः ॥ ३५ ॥ कुमतरतविनाशाद् बोधिहेतुप्रकाशाजिनभवनविधानाद् योगिनां संनिधानात् । अतनुत सैनिसर्ग श्रावकः पुण्यसर्ग विजितदुरितवर्ग मोहवृत्तेर्विसर्गम् ॥ ३६॥ मरुधरणि-सुराष्ट्रा-गूर्जरत्रादिदेशेष्वभयमय विहृत्य स्तुत्यसत्कृत्यलाभात् । विषयगणललाटे मेदपाटे जगाम मुनिपतिरतिशायी तेजसा तीनधान्नः ॥ ७ ॥ नरपतिरपि तत्र श्रीजगतत्सिहनामा गुरुचरणपयोजे योजयश्चावनामम् । वचसि रसिकवृत्त्या जीवरक्षां प्रपेदेनिमिषवधनिषेधस्तेन जज्ञे सरस्योः ॥ ३८॥ परिपतितजिनौकांस्युद्धरन शुद्धबुद्धिः खेमपि नरकपातादुद्दधार क्षितीशः। गुरुरपि सुनिवेशे सर्वदेशे चकाराविरतिविरतिमद्भिस्तीर्थयात्राः सहैव ॥ ३९ ॥ पुनरपि समियाय श्राद्धवर्ग (पूषुः सपदमहमदाद्यं वादमत्यादरेण । युगपरिमितमासान् जातपुण्यप्रकाशान् स्थिरतरचरणस्थस्तस्थिवानुत्सवेन ॥ ४० ॥ गुरुतरगणभारं भूरिचिन्तावतारं निजबलमसहायं ध्यानधारान्तरायम् । उचितगुणनिकायं चिन्तयन्ननसा यं सपदि विजयसिंह यौवराज्ये न्यधत्त ॥४१॥ 10 15 20- [32] 1 'तत्त्रीणने विजयदेवसूरि प्रीणयितुम् । [36] 12 "रत रतं मोहनम् । 13 'सनिसर्गम्' सदानम् । 2 'धरणिम्' पृथ्वीम् , धरणिशब्द. हलो दीर्घोऽपि । 'अवन्यनि-14 'विजितदुरितवर्गम्' विजित दुरितानां पापाना वर्ग समूह धरणी घरगिरिया घरा' इति साधुसुन्दर. [शब्दरमाकरे कां० येन तम् । ४ लो०३] [38] 15 'अनिमिषवघनिषेध' अनिमिया मत्स्यालेषा वध- [33] 3 रिन्यवात्सल्यमणि' मनोहरसाधर्मिक्वात्सल्यकार्ये । निषेध हिंसाप्रतिषेधः। 16 'सरस्यो.' उदयसागर-पीछोला. 4 'अविरलरसवत्याः' निरन्तरपाकस्थानस्य । 'सुदशाला रसवती ख्यतडागयोः। पाक्स्थानं महानसम्' इति हैनः [अभि. चिं. का० ४ श्लो. [39] 17 'परिपतितजिनौकानि' खण्डितजिनमन्दिराशि । ६४] 5 'फणमृद्धीशः' सर्पराज वासुकिर्वा । 6 'आस्त' उप- 18 "खमपि आत्मानमपि । विष्ट । 'आतिक उपवेशने' इति धातो वतन्या रूपम् । [40] 19 'पुषु' परीतुमिच्छु 'पृश् पालनपूरणयो.' इति [34] 7 'प्राज्ञरागाद' गाउन्नेहात् । 8 'घोषोऽपि नान्या' घातो सन्नन्तलाहुप्रत्ययः । 20 'युग' युगाचतारः, चातुर्माति- नन्दिघोषः वन्दिघोषः। कम् 1 21 'स्थिरतरचरणस्थ' स्थिरतरमविशयेन दृढं चरणं चारित्रं [35] 9 'समय-नयविदः' समयः सिद्धान्त नयः नीतित्तयो- तस्मिन् विठतीति । विद: वेत्तार.1 10 'अधुतल्जा.' मधुता-अवलिता लजा ब्रीडा [41] (६३) 'विजयसिंहम्' 'श्रीविजदेवरिपट्टे एक- येयां ते। 11 'भतिसजा.' अतिसनदा। षष्टितमः श्रीविजयसिंहमरिरभवत् ।

·5 पद्य ३२-५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् अथ से विजयसिंहः सूरिरुत्सारितारिधृतधृतितरवारिौंहदावाग्निवारिः। गुरुहृदयमरांक्षी दुष्टकाण्यभाङ्क्षीत् तपगणमनुशासद्वारण-स्मारणाद्यैः॥४२॥ विमलगिरिशिरस्थश्रीयुगादीशयात्राकरणनियतचेता देवसूरिश्चचाल । अनुगतबहुसङ्घस्यन्दना-श्वोष्ट-नागोच्छलदविरलधूली रुद्धदिकचक्रवालः॥४३॥ अनुपदबहुरूप्य-वर्णमुद्राङ्गपूजाकरणवितरणायैाम्यसद्धेन पूज्यः। मुदितजनसुराष्ट्रासर्वतीर्थाण्यनंसीदुचितनगरजातज्येष्ठसंस्थानरीत्या ॥ ४४ ॥ अभिनवनगरस्थं श्रीगुरुं वारिदत्तौ चतुरचतुरिकाऽऽख्या श्राविका दक्षिणस्याः। सकलनगरसङ्घानुज्ञयाऽभेत्य भक्त्या विनयमभिनयन्ती सोत्सवं तं ववन्दे ॥ ४५ ॥ प्रतिकृतिशतमत्र श्रीजिनानां नवीनं समहमहमिकाभृद्' भूरिवित्तव्ययेन । सकलजनसमक्षं संप्रतिष्ठाप्य सूरेशन-वसनदानः प्रीणयामास सङ्घम् ॥ ४६ ॥ अवसरमधिगम्य खं प्रणम्याशयं सा सदसि गणगुरूणामागर्म दक्षिणस्याम् । प्रवलसुकृतलब्ध्यै नाम विज्ञापयन्ती गुरुपरिचरणेऽस्थादू वत्सराणां चतुष्कम् ॥४७॥ प्रतिदिनमिदमीयां देशविज्ञप्तिवाचं मनसि गणधरेन्द्रो निश्चयेनानुनीय । गमितजलदकालस्तामलिप्ते व्यहार्षीत् संहसि हसितलक्ष्म्या श्राद्धया वृद्धयाऽमा॥४८॥ अथ चलति मुनीन्द्रेऽनुव्रजद्राजसङ्घप्रबलबलसमूहादुच्छलधूलिपुजैः । जलधिजलविशोषाऽऽशङ्कया दक्षिणाशा स्खविषयपरिवृद्ध्याऽलं हसन्तीव रेजे ॥४९॥ स्फुरति मुनिमहेन्द्रे सौरतेजोऽधिकत्वे हृतवसुरिव भाखान् प्रेरयन्नजसाऽश्वान् । जलधिशरणमापद् व्यापदं छेत्तुकामस्तत इव धनराशि लब्धवानन्धिपार्श्व ॥ ५० ॥ पथि नगरजनस्याभ्यर्थनातोऽवरङ्गात् परपुरि परमेज्यः प्रावृषं संनिनाय । तदनु तपसि चर्यामाचरँश्चारुविद्यापुरमतुलमहेन प्राविशदू भाविशर्मा ॥ ५१ ।। 10 15 20 [42] 1 'उत्सारितारि' उत्सारिता दूरीकृता अरयो येन [46] 14 'प्रतिकृतिशतम्' मूतीनों शतसङ्ख्याप्रमाणम् । स । 2 'धृतधृतितरवारि' धृतो घृतेधैर्यस्य तरवारि खनो येन | 15 ‘समहमहमिकामृद्' सम्यक् प्रकारेणाहमहमिका परस्परं शक्तोऽहं स । 8 'मोहदावामिवारि' मोहरूपो यो दावाग्नि दावानलस्तं शक इति स्पर्धास्वरूपां विभीति । 16 'मशन वसनदान' अशन शीतलीकर्तुं वारि जलमिव । 4 'अराक्षीत्' ररज 'रजी रागे' भोजन वसनं वस्त्रं च तयोर्दानै । इति धातोरयतन्या रूपम् । 5 'अमाक्षीत् बभज 'भोप [ 47 ] 17 'प्रचलसुकृतलब्ध्यै' प्रबलानि दृढानि च तानि सुकृ- आमर्दने' इति धातोरथतन्या रूपम् । 6 'वारणा-स्मारणाथै तानि पुण्यानि तेषां लब्ध्यै प्राप्त्यै । वारणा स्मारणादिशिक्षाप्रकारा । [43] 7 'नियतचेता' निश्चितमना । 8 'स्यन्दन" [48] 18 'अनुनीय' विज्ञप्य । 19 'जलदकाल 'वर्षा- स्यन्दना रथा । 9 'नाग' नागा हस्तिन । 10 'चक्रवाल' काल । 20 'व्यहार्षीत् । विजहार विपूर्वकं हृग् हरणे' इति धातोः चक्रवाल मण्डलम् । 'चक्रवाल तु मण्डले' इति हैम [भने० स० अद्यतन्या रूपम् । 21 'सहसि' मार्गशीर्षे । 'मार्गशीर्ष सह. कां. ४ छो० ३०१] सहा' इति हैम [अभि. चिं. कां० २ श्ले० ६६] । [44] 11 °वितरणाचे' दानादिभि । [50] 22 'सौरतेज " सूरस्यापत्य सौर शनैश्चरस्तस्य [45] 12 'अभिनवनगरस्थम्' नवानगरस्थितम् । 13 'वारिदा वर्षाकाले। [51] 23 'अवरझात्' औरगावादनगरात् । दि० म०५ -- तेज प्रकाश ।

·४ 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं - [चतुर्थः सर्गः अकृत कृतविमेयास्तत्र मासान् निवासं गुरुरुरुतरभक्तिश्राद्धविज्ञप्तियोगात् । मुनिहरिमनुनीय श्रद्धया देवचन्द्रो व्यरचयत वरिष्टां देवविम्वप्रतिष्ठाम् ॥५२॥. तदनु मनुजस नान्वितस्तीर्थयात्राफलवलमभिलिप्सुर्मार्गशीर्षे चचाल । जिनवरकलिकुण्डाहानपाच प्रणम्यायतकरकरहेडास्थायिपार्च निनंसुः॥५३॥ पथि विचरति चास्मिन् दक्षिणस्याः पयोधिर्भयतरल इवाभूल्लोलकल्लोलदम्भात् । मुनिरपि घटजन्मा क्षारतां मां निनाय मुनिपतिरथ कर्त्ता किं ममेति प्रवुध्य॥५४॥ परमगुरुरिहायं सर्वसौख्याभ्युपायं विमृशति च कथञ्चित् कस्यचिन्नापकर्ता। मंगधजनमुखेभ्यः सम्यगेतन्निशम्य जलधिरधिविनोदं नृत्यतीवोत्तरङ्गैः॥ ५५ ॥ तटनिकटमुपेतेऽस्मिन् पयोराशिरासीन्मुदित इव तरङ्गोन्मुक्तमुक्ताः प्रवर्षन् । अभिललितपयोभिधौतपादः प्रसादमविरललहरीभिर्मन्यमानो मुनीन्दोः ।। ५६ ॥ मुनिपतिसहचारिश्राद्धसङ्के तुरङ्गा अभिजिगमिपुसिन्धावुल्लसन्तस्तरङ्गाः। ध्वजपटलममुष्मिन्नुल्लास द्विपानां पृथुतरमितरत्रापोतपोतोत्तमानाम् ॥ १७ ॥ अभिरमति वधूनां वृन्दमस्मिन् सुरूपं जलनिधिमधिगम्य स्पर्द्धयेवामरीणाम् । दिशति कनकमुद्रा मार्गणेभ्यो महेभ्यः प्रसरति मणिमुक्ताश्रेणिराकीर्यमाणा ॥२८॥ पटुपटहनिनादस्तत्र सङ्घ जगज जलगजकुलमेवो खलं चापरत्र । दृढरुचिचतुराऽऽख्याश्राविकारत्नमस्मिन् जयति तदितरसिँश्चारुलक्ष्मी स्वरूपात्॥१९॥ कृतजनपदतीर्थस्तीर्थरक्षासु दक्षः कतिपयदिवसान स श्राद्धलोकेन साकम् । न्यगमयदुदधेस्तत् सैकतं प्राप्य रम्यप्रभुरभिनवपार्श्वद्वतपूजाऽनुरोधात् ॥ ६ ॥ न्यवृतदथ मुनीनां सिन्धुरः सिन्धुरोधोभुवमिव परिपूय स्तूयमानो महेभ्यः । सविनयवाचाऽभ्यर्थितः सैष विद्यापुरवरमंधितष्ठौ श्रीचतुर्मासकाय ॥ ६१ ॥ कतिपयदिवसान्ते चारुवाननाना पुरवरमधिजग्मे खामिनानेन सद्यः। बहुनगरविभूषायोगतः प्रौढपूषाऽभ्युदयनरुचिरासीत् खर्ण-रूप्यांशुकौघैः ॥ १२॥ अतिशयितमहिनामुत्सवानां वितानैर्गणगुरुरिह नीत्वा प्रावृष कार्तिकान्ताम् । पुनरपि च विजहे राष्ट्रमुख्ये तिलिङ्गे प्रथममभिनिनसुस्तीर्थपं तीर्थपड्तौ ॥ ६३ ॥ 15 20 [52] 1 'कृतविमेयान्' चतु परिमितान् । 2 'मुनिहारम्' । कुलपृथ्वीम् । 8 'परिपूय' पवित्रीकृत्य 'पूग्श् पवने, पवन शुद्धि मुनीन्द्रम् । इति घातो को यपि रूपम् । 9 'भधितष्टो' स्थित । [54 ] 3 'घटजन्मा' अगस्त्यः । [62] 10 'चारुवाननाना पुरवरम्' वहींनपुर इति नान्ना [55] 4 'मगधजन मगध स्तुतिवंशजः; यदाहु 'मागधा. श्रेष्टनगरम् । स्तुतिवंशजा.'। [57 ] 5 'अपोतपोतोत्तमानाम्' अपोता अवालाच ते पोताच [63] 11 'प्रावृषं कार्तिकान्ताम्' आषाढमासत कार्तिकमास. दशवर्षीया गजातेयूत्तमानां श्रेष्टानाम् । पर्यन्तं वर्षाकालम् । 12 'तीर्थपम्' तीर्थ साधु-साध्वी-प्रावक-श्रावि- [61] 6 'सिन्धुर' हस्ती। 7 'विन्धुरोधोभुवम्' पयोधि- । काणां वीर्य सड़ पातीति तीर्थदरम् ।

·5 10 पथ ५२-७३] दिग्विजयमहाकाव्यम् । ३५ जिनपतिनवविम्बस्थापना भाग्यपुर्या यवनपतिनिबोधात् सोत्सवं स प्रणीय । जनपदमपि सम्यग् भावयन् जैनमार्गे पुनरपि पुरि विद्यापूर्विकायामियाय ॥ ६४ ॥ भृशमकृशमहेनाभ्यर्थितस्तत्र भव्यैः स्वयमधिकृतवान् स प्रावृषौ सान्तरं द्वे । सुकृतभरविशेषा जज्ञिरे ये तदानीं क इह ननु समर्थस्तानशेषान प्रवक्तुम् ॥ ६५ ॥ सुरभिवधनिषेधं व्यादिशत् पातिसाहिः सकलजनपदेऽपि श्रद्धया शुद्धवुद्धिः। परमगुरुकरेणाकारयद् देवचन्द्रः प्रयलतरमहेनान्यां जिनेन्द्रप्रतिष्ठाम् ॥ ६६ ॥ विवुधपदनिवेशस्तत्प्रतिष्ठामहेऽभूदमलचरणभाजां दक्षिणस्यां गणेन्दोः बहुविदमरचन्द्रे वाचकश्रीर्दिवीपे गुरुचरणनिषेवा देववल्लीवदेव ॥ ६७ ॥ अगमयदसमानां पुण्यवृत्त्या समानां वरनगरनिवेशेष्वष्टकं दक्षिणस्याम् । सुकृतविभवलाभ लम्भयन्नात्मनि खे मसमरवरकीर्तिर्देवसूरिः स विश्वे ॥ ६८॥ परमगुरुविहारादु दक्षिणा दक्षिणासीजिनपतिवरधर्मे मोहसम्मोहनेन । इति कृतविजयोऽयं दक्षिणस्याः समायादहमदपदवादश्रीपुरं गूर्जरस्थम् ॥ ६९ ॥ निजवपुषि विचिन्त्य स्थाविरी कान्तिमीशः परिणतिमपि दिव्यां खां द्विधा साऽवधानः। प्रवचनपटुपट्टे स्थापयामास सूरि सविजयविजयादिश्रीभं प्रौढनाम्ना ॥ ७० ॥ विवुधमपि च वीरं वीरपट्टश्रिया तं कृतपरिणययोगं वीक्ष्य शुद्धोपयोगम् । मुदमुद्धहदुच्चैः श्राद्धसङ्घ समग्रो रविमिव दिवसश्रीसंयुतं कोकलोकः॥ ७१ ॥ परमगुरुरिदानी तैः सहाऽऽचार्यधुपैय॑हरत कृतकृत्यः क्ष्मातले निर्विकल्पः। हिमरुचिरिव दीपैर्ध्वस्तसन्धिकारे जगति मतिमदर्यः शीतले शीतलेश्यः ॥७२॥20 कतिपयशरदन्ते श्रीसुराष्ट्रां भदन्ते भजति सुरसमाजोऽभ्याजगामेशंसत्कः । अनशनमनुगृयैतदूगिरा स्वर्गिराजः समितिममितिजापादाऽऽप गच्छप्रजापः॥७३॥ 15 [64 ] 1 'भाग्यपुर्याम्' तिलगदेशे गलकुण्डप्रत्यासन्न- | प्रभम्' श्रीविजयसिंहसूरिपट्टे द्वाषष्टितम. श्रीविजयप्रभसूरि- भाग्यनगरे । 2 'यवनपतिनिवोधात्' यवनपति पातिसाहि- प्रस्तुतकाव्यस्य नायकोऽजनि । श्रीकुतयसाहिन निवोधात् प्रतियोधात् । [71] 7 'वियुधमपि' पन्यासमपि । 8 'वीरम्' श्रीवीर- [66 ] 8 'सुरभिवधनिषेधम्' गोहननप्रतिषेधम् । 4 'पाति- विजयम् । 9 'कृतपरिणययोगम्' कृत परिणयो विवाहस्तस्य योगम् । ४ 'कोकलोक' कोकश्चक्रवाक स एव लोक । साहि.' पातिसाहिईदलसाहिनामा । [72] 10 'आचार्यधुर्य ' आचार्या सूरयस्तेषु धुर्या श्रेष्ठास्त. । [67 ] 5 'विबुधपदनिवेश' श्रीवीरविजयानां एकाधिके 11 'हिमरुचि' चन्द्रमा । 12 'शीतलेश्य ' श्वेतलेश्यावान् । सप्तदशशतवर्षे श्रेष्ठिदेवचन्द्रकृतप्रतिष्ठायां पंन्यासपद दत्तवान् । [73] 13 'ईशसत्क' श्रीविजयदेवसूरिसनिधौ । [7016 'स्थाविरीम्' स्थितशीलाम् । (६२) "विजयादिश्री- 14 'गच्छप्रजाप' गच्छनायक ।

·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [चतुर्थः सर्ग: व्यधित विजयमुच्चैः प्राग दिशो हीरसूरिस्तदनु विजयसेनश्चाप्युदीच्या विशिष्य गणपतिरयमेवं दक्षिणामण्डलस्य कुनयविषयमोहं दाग निराकृत्य लोके ॥ ७४ ॥ श्रीजैनेश्वरशासनं क्षितितले प्रोद्भाब्य भव्यात्मना- मुद्धाराय भवाम्बुधेः प्रबुबुधे यो योगवृत्त्या स्त्रयम् । गच्छेन्दुर्विजयादिदेव भगवान् देवः प्रकृत्या सतां देयान्मोदमहोदयं सविजयं विश्वावभासाश्रयम् ।। ७५ ॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकगुरोदिग्विजयवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ 5 [74] 1 'उदीच्या' उत्तरदिश । 2 'गणपति.' गच्छपतिः । मोक्षम् । 'महोदय. सर्वदु खक्षय' इति हैम. [अभि० चिं० [75] 8 'प्रोद्भाव्य' प्रकाश्य । 4 'गच्छेन्दुः गच्छे | का० १ श्लो. ७४] । 6 "विश्वावभासश्रियम्' जगत्प्रकाश- इन्दुश्चन्द्र इव । 5 'मोदमहोदयम्' आनन्दवरूपं महोदयं । लक्ष्मीम् । C ·पद्य ७४-५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । पञ्चमः सर्गः। ऐं ह्रीं नमः। - 5 10 अथ गणधरस्तत्पश्रीप्रभुर्विजयप्रभः समभवदलंभूष्णुभूमीस्पृशां भ्रमविच्छिदे। अभिनवसहस्रांशुमांशुप्रभाभरजित्वरः कमनविजयी शीलोन्मीलगुचा समुदित्वरः॥१॥ प्रतिदिनमयं तेजोवृद्धयाऽन्तरारिपराजयं कुशलरचितैमनस्तनश्चिकीर्षुरिवात्मना । गणभरधुरं विन्यस्यैवोपंधेयजने धिया- गमयदमदः कश्चित् कालं नैयाऽऽहितलोचनः॥२॥ सबलपंधाशुद्धं वुद्धं नियोज्य बलं क्रमात् समयमुचितं दिग्यात्रायामुपस्थितमामृशन् । अथ शमभृतां चक्री चक्रेऽभिषेणनमुत्तरां कुमततमसाकीपणां यातुं विमोहजिगीषया ॥३॥ प्रभुविहरणे दीपाजहानात् पुरः स्तुतिमङ्गलं जय जय विभोरासीदाशीर्वचः श्रुतिसंहितम् । चतुरतुरगः सर्वाङ्गीणस्फुटाऽऽभरणान्वितोऽ- भ्यस(ष)जदगज गर्जद्गर्जध्वनिगराध्वनि ॥ ४॥ संभगविहगः सव्येऽसव्ये यथातथा रुता- न्यकृत सुकृतश्रेणीलाभं प्रतिस्थलमादिशन् । जलरुहहशो मुक्तावर्धापनानि वितेनिरे सतिलकतया विप्रः क्षिप्रं पपाठ ऋचां वचः ॥५॥ 15 .20 [1] 1 'अलभूष्णु' शको भवतीत्येवं शीलोऽलं भूष्णु 'भूजे. [3] 12 'उपधाशुद्धम्' उपधाभि शुद्धं पवित्रम् । “भिया एणुक्' ५-२-३० । इति सिद्धहेमीयसूत्रात् ष्णुक् प्रत्ययः । 2 भूमी- | धर्मार्थकामैश्च परीक्षा या तु सोपर्धा" इति हैम [अभि. चिं. स्पृशाम्' मनुष्याणाम् । 3 'अभिनवसहस्राशुप्रांशुप्रभामरजिसर.' कां. ३ श्लो० ४०४] । 18 'शममृताम्' शान्तिमृता साधूनाम् । अभिनव नव्यश्चासौ सहस्रांशु सूर्यवेत्यभिनवसहस्रांशुस्तस्य प्राशु-14 'अभिषेणनम्' निष्कमणम् । 15 'फुमततमसाऽऽकीर्णाम्' रुजता या प्रभा द्युतिस्तस्या भरः समूहस्तं जिवर. जयनशीलः । | मिथ्यावरूपान्धकारेण व्याप्ताम् । 4 'कमनविजयी' कामदेवविजेता। 5 'समुदितर' सम्यगुदय- [4]16'द्वीपाऽऽहानात्' 'दीव'नानो नगरात् । 17 'श्रुति- शील। संहितम्' छन्द सहितम् । 18 'अभ्यषजद्' अभिपूर्वात् 'पज सहे' [2] 6 'कुशलरचित' विज्ञकर्तृभि । 7 'मन्त्रैः' मन्त्र इति धातो यस्तन्यो ‘स्थासेनि०' २-३-४० इति सिद्धहेमीय- रहस्याऽऽलोचनं तै.। 8 'तात्रै तन्त्रमौषधं ते । 9 'विन्यस्य सूत्रेण षे कृते रूपम् । सस्थाप्य। 10 'उपधेयजने' उपधीयते समीपे ढौक्यते भयध- र्मार्थकामोपन्यासेनामात्यानामाशयान्वेषणरूपपरीक्षार्थमुपधा, उपधातु [5] 19 'सुभगविहग' सुभग विजयाशसी विहग पक्षी। योग्य उपधेय , उपधेयश्चासौ जनश्चेत्युपधेयजने । यत्कौटिल्य 20 'सव्ये' वामाझे । 21 'असव्ये दक्षिणे । 22 'जलरु- 'उपधाभि शौचाशौचपरिज्ञानममात्यानाम् । 11 'नयाऽऽहित- हदृश.' कमलाक्ष्य त्रिय । 23 'मुक्तावर्धापनानि' मुक्ताना लोचन' नयै नीतिभिरादिते विकसिते लोचने यस्य स । वर्धापनानि 'वर्धापन वधामणी ति भाषायाम् । , ·[पश्चमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं जलनिधिजले वेलावृद्धिर्वभूव विभोः पुरः सकलकलया कार्य सिद्धेर्महोदयशंसिनी। उभयतटयोर्माद्यद्वाद्यावलीपरिवादना- न्निनदमतुलाऽऽनन्दादू वृन्दं दिशामिव निर्ममे ॥६॥ प्रवहणमथारूढे तस्मिन् जगजनतारके स इह सुतरां योगो रेजे द्वयोः समकर्मणोः । लवणजलधेव्युत्क्रान्त्याऽभूत् प्रभोः किमितो दिना- लवणिमवचःस्थित्या लोके व्यतिक्रमसूचना ॥७॥ लवणजलधिः पादौ प्रक्षालयन्निव वीचिभि- रनुजिगमिषू रागान्मुक्ताफलैस्तमाकिरत् । अभिनवभवत्फेनश्रेण्या सृजन् बृहतीमिवो- ल्ललितकलिकाहस्तैर्भूयो भ्रमन्निव जग्मिवान् ॥ ८॥ प्रतिपदमथ ग्राम्यैः सङ्घः कृतार्चनवन्दनः समयवचनाऽऽरोपैनिनन् विमोहमहाबलम् । विमलशिखरिण्यासीनं श्रीयुगादिजिनेश्वर श्रमणमघवाऽनंसीद् भक्त्या नवस्तवनोक्तिभिः ॥९॥ लैवणिमगुणे सर्वाग्रण्यां गुरोर्बहुगौरवं समरसविधे प्रागल्भ्यं चौचितीरणलाघवे। -बहुतररुचिः प्रत्याकारे सुसजनकर्मणि प्रभवति कथं मोहं जेतुं न स प्रभुराहवे ॥१०॥ 15 . 20 रोपैः । [९] १ 'समयवचनारोपै.' समयः सिद्धान्तस्तद्वचनरूपैरा-४ 'चौचितीरणलाघवे' च पुनः ईरणं प्रेरणं धर्म तल्लाघवे औचिती। ५ 'प्रत्याकारे' खनकोशे आकार प्रतीति प्रत्याकार [१०] २ 'समरसविधेः' समस्य - समभावस्य रसविधे. तत्राहदाकारे ऋपिवेपे वा । ६ 'सुसजनकर्मणि' सजनानां पक्षे सङ्ग्रामपाधैं । ३ 'प्रागल्भ्यम्' पाण्डित्यं पृष्टत्वं वा । कर्म दानादि तत्र पक्षे सज्जनं सेनाया उपरक्षणम् । [6] 1 'महोदयाशसिनी' महोदयो महाविजयस्य संसूचिका । | स० को० ३ श्लो० ३२५]। 10 'ललितकलिकाहस्ते' ललिताः 2 'माद्यद्वाद्याऽऽवलीपरिवादनात्' माद्यन्ती चासौ वाद्यावली | कान्ता कलिका वीचय एव हस्खास्तै । वादित्राणां समूहस्तस्य परिवादनात् । [9] 11 'समयवचनाऽऽरोपै ' समयानुकूलवचनखरूपाणामा- [7] 3 'प्रवहणम्' नावम् । 4 'व्युत्क्रान्त्या' 'विशेषेणोद्धं | रोपा आ समन्तादोप्यन्ते लक्षे इति, आरोपा वाणास्तैः । क्रान्तिस्तया । 5 'व्यविक्रमसूचना' व्यतिक्रमं उल्लङ्घनं तस्य 12 "वलम्' शक्ति सैन्यं वा । 13 'विमलशिखरिणि' सूचना। शत्रुजयनामकपर्वतशिखरे । 14 'भासीनम्' विराजितम् । [8] 6 'वीचिभि.' तरी । 7 'अनुजिगमिषु' अनुगन्तु- 15 'भ्रमणमघवा' श्रमणा साधवस्तेपु मघवेन्द्र । मनुसतुं वेच्छु । 8 'अवाकिरत्' व्यक्षिपत् । 9 'वृहतीम्' [10] 16 'लवणिमगुणे' कान्तगुणे । 17 'मोहम्' वस्त्रम् 'वृहती क्षुद्रवार्ताक्या छन्दोवसनमेदयो.' इति हैम: [अने० । कामदेवम् । 18 'आहवे' युद्धे ।

·5 10 पध ६-१५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । ३९ समितिरसिकाश्चेलुः पूर्वं गुरोश्चरणाऽऽशया रुचिमपि सदाकारे शस्त्रे मुदा दधतस्ततः । ललितगतयो दानादुच्चैः करास्सदनेकपाः प्लुतिपरिचिता गन्धर्वाश्च स्फुरत्कविकामिताः॥११॥ प्रणिधिविधिना शुद्धं मार्ग व्यगाहत साऽऽगमं प्रेमुदितसुनासीरश्चक्रे स्थिति नयसाधनीम् । समयवृषभव्यूहे न्यस्यन् भरं विषमाऽऽयुध- ग्रहजमसकृद् दत्त्वा नृणां परं बहुशोधनम् ॥ १२॥ स नयमनयद् वर्षा हर्षाद् धनौघपुरेऽनघ. स्थितिरनुगतं भक्त्येवाब्धि दृशा परिभावयन् । प्रतिकृतिशतं चातुर्मास्याः परम्परयाऽऽहंतां समहमहनि प्राप्से सौम्येऽभ्यषेचयायकम् ॥ १३ ॥ उदितमहसा नुन्नः सूरिः क्रमात् सहसाऽचलद् विमलशिखरिण्यादीशस्य प्रणम्य पदाम्बुजम् । अहिमदपदादु वादस्थानं समेत्य महोत्सवै- गणपतिरिहाऽऽरूढः सिंहासने शुशुभे शुभे ॥१४॥ अधिकृतगुणश्चापस्थानं यथोचितमाहतः कृतदृढपरीवारान्निस्त्रिंशक परिकर्षयन् । उपकृतिधनश्राद्धं देशं वशीकृतवान् वशी पटुतरमतिः सर्वं पश्यस्तथाऽऽप्तधियां पथा ॥ १५ ॥ 20 [११] १ 'समितिरसिका.' समितिरीर्यादिस्तन रसिकाः | वृषभाः प्रवर्तकाः पक्षे मयैरुष्ट्र विशेपै सहिते वृषभवर्गे । पक्षे सभामतस्पराः । २ 'सदाकारे शस्त्रे' सदाकरे शास्त्रविशेपे | ११ 'विषमाऽऽयुधग्रहजम्' विषमाऽऽयुधः सरस्तन्नियन्त्रणजातं इत्यर्थः । ३ 'प्लति' घोटकगतिविशेष स्वरविशेषश्च । पक्षे विषमान्यायुधानि तरसंग्रह जातम् । १२ 'बहुशोधनम्' ४'गन्धर्वा' अश्वाः गायनाश्च । ५ 'स्फुरत्कविकामिता' मालोचना, [बहुशो धनम् इति पदविभागे] बहुवार धनं वा। कविका मुखयन्त्रणं इता. प्राप्ता 'कविका कविय मुखयन्त्रणम् [१५] १३ गुणः' गुणा मूलोत्तररूपा प्रत्यञ्चा च । इति हैमः [अभि० चि० कां० ४ श्लो० ३१६] पक्षे स्फुरत् | १४ 'चापस्थाने यथोचितम्' यथोचित स्थान भाप. पक्षे चाप- भासमान कवेः कामित कविश्व येपा ते। स्थानम् । १५०परीवारात्' परिकराद् गच्छात् कोशाद्वा 'प्रत्या- [१२] ६ 'प्रणिधि' प्रणिधिः ध्यानं गूढपूरुषश्च । 'हेरिको कार परीवार' कोशः खड्गपिधानकम्' इति हैमः [अभिक गूढपूरुषः प्रणिधिः' इति हैम [ अभि० चिं० का० ३ श्लो० चिं० का० ३ श्लो० ४४७] १६ निस्त्रिंशकम्' धूतं तरवारि ७ 'सागमम्' सवृक्ष ससिद्धान्त च । ८ 'व्यगा- वा। १७ 'उपकृतिधनश्राद्धम्' उपकृतिरुपकार एव धनं येषां हत' प्राविशत् । ९ 'प्रमुदितसुनासीर!' भानन्दितशक , तादृशा श्राद्धा यत्र । १८ 'आप्तधियाम्' भाप्ता जिनाः प्रत्य- नासीर सैन्याग्रयानम् । १० 'समयवृषभव्यूहे' समये सिद्धान्ते । यिवनरा वा तेषां धिय. बुद्धयस्तासाम् । 15 . ३९७]। [11] 1 'चरणाशया' चरण चारित्र तस्याशया विचारा येषा 6 'अयकम्' अयमित्ययकम् । ते। 2 'सदनेकपा' सन्तश्च तेऽनेकपा हस्तिन सद्भूपा वा । [13] 8 'घनौघपुरे' आधुनिकघोघानगरे । 4 'प्रति [14] 7 'उदितमहसा' उदितं च तन्महस्तेजश्चेत्युदितमहस्तेन । कृतिशतम्' मूर्तीना शतकम् । 5 'समहम्' महोत्सवपूर्वकम् ।। 8 'नुन्न' ईरित । ३ ·5 10 15 ४० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः मुनिनृपतिना स्कन्धावारस्थितिः शरदोर्द्वयं व्यरचि निचिताऽऽचाराणां च क्षितौ स्थितिरक्षता। दिशि दिशि समादिश्य प्रौढक्षमाधननायकान् समुपनयता मोहारातेर्वले शिथिलक्रियाम् ॥ १६॥ खयमपि गुरुर्वापारुष्यं निरस्य शनैः शनै: नयपरिचयात् कोशं मित्रं समेधयिताऽर्थतः। कचन समयं पश्यन् सन्धि प्रशस्ततया परे- ध्वनुगुणधिया क्रोधायेषु स्फुट प्रवितेनिवान् ॥ १७॥ कमपि विषये मुख्यं कुर्वन्नयं झुपचारतां कचन वचनादु गृह्णन् गौणप्रवृत्तिकृताऽऽदरः। कचिदपि महोपायैश्वार्थ सुसूत्रतया श्रयन् प्रवचनमहासाम्राज्यस्य श्रिया विललास सः॥१८॥ समुदयवलोपेते जाग्रदुगुणे गणिनि प्रभु- न्यधित विधितस्तुण धीरश्रियां पदमादरात् । निगमनविधेः सद्यः कुर्वन् दमं प्रतिरोधके शिवमनुपदं तस्माल्लोके प्रियं समभूद् भुवि ॥ १९ ॥ सुकरकरणप्रत्याहारक्रियाकुशलः प्रभुः सकलविषयान् बुद्धोगाजिगीषुरिवाऽऽत्मना। सहृदयजने जाग्रत्तेजस्तपोधनमुन्नय- नयहरणात् तस्मिन् देशे समक्षसमादधे ॥२०॥ जिनपतिमथो नन्तुं शर्केश्वरस्थितमुन्नमत् फणमणिगणाधीशाऽऽराध्यं ससङ्घतयाऽनघः। अनुचलदनोगन्त्री सम्यग् मरुद्रथसङ्कुले- ऽध्वनि धनिवरैः पूज्यः पूज्यश्चचाल तपोगणे ॥ २१ ॥ [१६] १ 'स्कन्धावारस्थितिः' कटकनिवेशः पक्षे स्कन्धा- दीनां चाराणां गूढपुरुषाणाम् । ३ 'स्थितिरक्षता' स्थिति~- वारे राजधान्या स्थितिरवस्थानम् । २ भाचाराणाम् ज्ञाना-वस्था-अक्षता पूर्णा व्यरचि । [16] 1 'शरद.' वर्षस्य । 2 'मोहारावे.' मोहः कामदेव । 9 'प्रतिरोधके' चोरे । एवारातिः शत्रुतस्य । [20] 10 "करणप्रत्याहार" करणानीन्द्रियाणि वेषा प्रत्याहार [18] 8 'उपचारताम्' गौणम् । 4 'प्रवचनमहासाम्राज्यस्य विषयेभ्यः समाहृति- 'प्रत्याहारस्तिन्द्रियाणां विषयेभ्य समाति' प्रवचनमागमस्तत्वरूपं महासाम्राज्यं तस्य । इति हैम. [ अभि. चिं. का. १ श्लो० ८३31 11 'सहृदयजने' [19] 5 'समुदयवलोपेते' समुदयो युद्धं तस्य बलं सैन्य- प्रियजने। 12 'अनयहरणात' अनीविहरणातू । 13 'समअसम्' तेनोपेतं युक्तं तस्मिन् । 6 'न्यधित' स्थापित निपूर्वकं 'हुधांग्क् सम्यक्प्रकारेण ऋजुम् । धारणे च' इति धातोरद्यतन्या "इश्व०७४-३-३१ इतीत्वे, कित्त्वे "धुहव०" ४-३-७०, इति सिव् लुपि 'न्यधित' इति रूप [21] 14 'अनघ' पवित्रः। 15 'गन्नी' कम्बलिवायकम् । सिद्धम् । 7 'निगमनविधे.' मार्गविधेः। 8 'दमम्' दण्डम् । 16 'मरुद्रयसखले' देवरयाप्त । 20 । *P फणफणि ·४१. 7 , 5 पद्य १६-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् विधिरधिकृतः क्षोणीपीठे जिनर्जनितः पुरा गणगणधरोपाध्यायादिव्यवस्थितिसर्जनात् । प्रणतभगवत्पूज्यनान्तर्मलच्छलहारिणा समभिनयता 'मेघस्येहोदयं पुटभेदने ॥ २२ ॥ भगवति गणाधीशेऽभ्यपणे समीयुपि पत्तनं व्यरुचततरां नीवृल्लक्ष्म्या हिरण्मयचित्रवत् । विपंणिसरणे नावांशुकाऽऽभरणश्रिया समुदयदशां सौरी साक्षादिवाभिनिवेदयत् ॥ २३ ॥ सकलभवनश्रेण्यामुत्तम्भितैरभितः पुरं ध्वजपटलकैर्नृत्यन्मोदादिवोद्भुजमविभौ । विहसितमितस्तदवीक्षायां दिशामिव मण्डलं प्रतिपदमिहोदात्तश्रेष्ठिप्रकीर्णधनच्छलात् ॥ २४ ॥ भुवि गजघटाऽचालीद् बालीकृतार्कसहोदरा विचकिलभरं कुर्वन्तीव क्षरन्मदवारिभिः । दिवि घनघटास्पाबन्धात् सुपुष्करशालिनी स्तनितजनिताऽऽनन्दा लोके गुरोरभिगामुके ॥ २५ ॥ निनदति पुरे विस्मरश्रीमरध्वजसङ्करे जगति सकले शब्दाद्वैते प्रसर्पति दर्पतः। विधिरपि परं छात्रान् वेदान् प्रपाठयति स्म किं दृढतमतया बाढोद्घोषैरजस्रमुदीरितैः ॥ २६ ।। अनुपदमनुत्सेके छेके महेच्छजने धने वितरति महे वर्णादीनि क्रमाद् गुरुसङ्गमे । इह सुमनसामैन्द्री लक्ष्मी विभावयतामभू- दतिरतिपदं नृत्यन् गायन् पटुस्स बटुव्रजः ॥ २७ ।। 15 20 [२२] १ 'मेघस्योदयम्' वर्षाकालम् । । [२३] २ 'सौरीम्' सूरिसम्बन्धिी सूर्यसस्का वा । [22] 1'प्रणतभगवत्पूज्येन' प्रणतो भगवान् सवेश्वरपार्यो | च तेषा श्री शोभा तया । येन, ईदृशो य पूज्यस्तेन । 2 'मेघस्य' ग्रन्थकारस्य मेघ [24] 12 'उद्भुजम्' ऊर्ध्वं भुजी यस्य तम् । विजयस्य 3 'उदयम्' वाचकादिपदवीप्रदानस्वरूपम् । 4 'पुट [25] 13 'विचकिल मरम्' विचकिलो मल्लिका तस्या भरम् । भेदने' नगरे। 14 'सुपुष्करशलिनी' सुछु पुष्करा शुण्डायास्तै गालिनी । [23] 5 समीयुषि' प्राप्ते । 6 'पत्तनम्' अणहिल्ल- } 15 'स्तनित स्तनित मेघस्य गर्जितम् । पुरपत्तनं नाम नगरम् । 7 'व्यरुचतत्तराम्' अतिशयेनादिदीपत् । [26] 16 "स्मरध्वजसकरे' म्मरध्वजो वादिनं तेन सङ्घरं 8 'नीलक्ष्म्या' नीद् राष्ट्र तस्य लक्ष्म्या शोभाया । 9 'हिर- तस्मिन् । 17 'विधि' ब्रह्मा । पायचित्रवत्' हिरण्य सुवर्ण तस्य विकारो हिरण्मयस्तस्य चित्रमिव । [27 1 18 'छेके' विदग्धे । 19 'महेन्च्छजने उदात्तजने । 10 'विपणिसरणे' विपणीनामापणानां सरणिः पन्थास्तस्य । 20 'वितरति' ददाति । 21 'सुमनसाम्' सज्जनानाम् । 11 अंशुकाऽऽभरणश्रिया' अशुकानि' वस्त्राण्याभरणान्यलद्वाराणि | 22 'वटुब्रज' माणवकसमूह । दि० म०६ ·[पञ्चमः सर्ग: 4 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं मियतममभूद् रक्षायोगाद् यदेव हि गोपुर विशति यतिनामीशे तस्मिन्ननिष्टमिदं तदा। गज-हय-रथे सांङ्कर्येणापथे पथकारिणि स्फुरति पुरतः को वा स्वाथै प्रियो यदि वाप्रियः॥ २८ ॥ वहति महति खैरं लोके पुरो निगमेशिनां मधुरचरितैर्गायं गायं नटनटनायकः । रसजननतः खेदच्छेदं चकार सकारण सरसवचनाऽऽरम्भः स्तम्भच्छिदे विदुषां न किम् ? ॥ २९ ॥ बहुसुमनसामामोदेनाभवच्छरदागमः कुनयजडताप्रादुर्भावाद्धिमागमसम्भवः । तमसि सुदृशां किञ्चिच्छेषः कृतः सुकृतोदयः सुरभिरभितः श्रीमत्सूरेयंशोभिरयं जनः ॥ ३०॥ व्यसनसरसि ग्रीष्मो भीष्मस्तदा विशदाशय- धनवितरणे हर्षादू वर्षाऽऽगमः समनीयत । षडपि ऋतवश्चैवं देवं विमृश्य शुभं नृणां किमर्नुगुणतां भेजुः सूरेः समागमने पुरे ॥ ३१ ।। भवनशिरसि व्यारूढानां तदा क्षणवीक्षणे नवमृगदृशां मेषाभावान्मनागपि तदृशाम् । अतिरुचिरताऽऽरम्भादु रम्भा अमरिति निश्चय- श्वतुरमनसि प्रादुर्जज्ञे सविभ्रमभावनात् ॥ ३२ ॥ प्रतिगृहमुखं तत्र न्यासीकृते मणितोरणे- भ्युदितदिनकृदु विम्यालम्बानुबिम्बनसन्ततिः। द्विगुणसुषमामाविश्चक्रे निरस्ततमास्तमा समवगमने सान्द्रं चान्द्रं रुचां पटलं तथा ॥ ३३ ॥ गुरुरपि विशन्नस्यां वश्यां जगजनतां व्यधा- दैभिनवसुधालिप्ते कुडये पर शतविम्बितैः। सममिव पुरीलोकं साक्षात् पवित्रयितुं खत: प्रणतममदापूण तूर्णं प्रमोदयिताऽऽशिषा ॥ ३४॥ 15 20 25 [28] 1 'गोपुरम्' पुरम् । 2 'सार्येण' व्याप्तेन । [82 19 नवमृगदृशाम्' नव्यकमलाक्षीणाम् । 10 'मेषा- [29] 3 'निगमेशिनाम्' विबुधमहात्मनाम् । 4 'सेदच्छेदम्' भावात्' रोमशाभावात् । 11 'रम्भा. देवस्त्रिया। अध्वश्रमनाशा 5 'स्वम्भच्छिदे' स्तम्मो जाम्यं तं छिनत्तीति [33] 12 दिनकृ दिनकृत् सूर्य.1 13 'दिगुणमुषमाम्' च्छित तौ। द्विगुणसातिशायिनी शोभाम् । [30] 6 'बहुसुमनसाम्' अतिपुष्पाणाम् । 7 'आमोदेन' [34] 14 'अस्याम्' पुर्याम् । 15 'अभिनवसुधालिप्ते, सुगन्धेन । अभिनवा नव्या या सुंधा तया लिप्ते 'सुधा चूनो' इति भाषायाम् । [31] 8 'अनुगुणताम्' औचित्यम् । 16 'कुध्ये भित्तौ । 17 'अमदाऽऽपूर्णम् अमदोऽगर्वस्वेनाऽऽपूर्णम्।

·. 10 15 पद्य २८-४१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ४३ भवनवलभौ श्राद्धः पुष्पस्रजोऽवललम्बिरे परिमलमिलभृङ्गारावैरिव स्तुतिवादिनी । गणधरगुरौ जाग्रद्ब्रह्माऽऽयुधे समुपेयुषि धनुष इव किं जीवा एताः सरस्य विपातुकाः ॥ ३५ ॥ वरयुवतिभिरे द्वारे सुमङ्गलकर्मणि सपदि वितते स्थाले मुक्ताभृतेऽत्र हिरण्मये। प्रतिकृतिमिषात् तासां नांगाङ्गना इव भूतला- ललितवपुषः प्राप्ता रेजुर्गणीन्द्रनिनंसया ॥ ३६ ॥ गणिदिनमणि दर्श दर्श प्रमोदमहोदयाद् *विहसितमुखाः पद्मिन्यस्ता व्यधुर्मधुरक्रियाः। नटनमटनप्रादक्षिण्यं स्थिरक्षणवीक्षणं प्रणमति मतिलेहाद गेहादुपेत्य पुरो गुरोः॥ ३७ ॥ सपरवशाः काश्चिद् गानं विकस्वरसुखरैः सरसिजदृशः प्राचामाचारजैर्धवलैयधुः। यदनुभवतस्ताम्राक्षीणां खरः पिरपुष्टता- न्वयपरिगतां गौणी वृत्तिं विनिश्चिनुतेतराम् ॥ ३८ ॥ अरुणवसनैश्छन्ने मार्गे नखांशुभरैरिव परमगुरवश्चेलुयनात् तदा दधतः क्रमौ । उचितमुदये सौरैः पादैर्भुवोऽपि सरागता प्रभवति तमभित्त्यै दोषापहारविधी पटुः ॥ ३९ ॥ परिकलितयाऽरामैः सौम्यमहेश्वरलक्ष्मणे- ध्रुवपरिणतिप्रौढोच्छाये सुधर्मसभाश्रये । गणिपतिगुरुस्थित्यामेवं सुपर्वपुरस्सर- ममरनगरीसख्यं मुख्यं तया नियतं दधे ॥४०॥ फणिपतिसमासीनः शङ्केश्वर प्रभुरन्तिके- ऽस्य जयति परं पार्श्वः श्रीमान् महेन्द्रमन:प्रियः। गुरुपरिचयादिन्द्रोपेन्द्रागमेऽत्र न विस्मयः मैयहृतिपुरे लङ्कापुर्याः प्रभाभरभासुरे ॥४१॥ [35] 1 'भवनवलभी' भवनानि गृहाणि तेषा वलभि वश [38] 10 'रसपरवशा' कामाधीना । 11 'सरसिजदृश.' पक्षरादिश्छदिष आधारस्तस्मिन् । 2 'भृङ्गाऽऽरावै ' भ्रमरगुजारवै । कमलाक्ष्य । 12 'परपुष्टतान्वय" कोकिलवंश । 3'जीवा' गुण । 4 'स्मारस्य' कामदेवस्य । [39] 19 'सौरै ' सूरिसम्बन्धिभि । [36] 5 'हिरण्मये' सुवर्णयुक्के । 6 'नागाजना.', नागलोक [40] 14 'आरामै ' उद्यानै । 15 लक्ष्मण' लक्ष्मीवद्भिः । 7 'ललितवपुष' कान्तदेहा । 8 "निनंसया' | 16 °उच्छ्राये' आरोहे। 17 'सुपर्वपुरस्सरम्' पर्वृषणादिपर्वपूर्वक नन्तुमिच्छया। देवतापूर्वक वा। [37] 9 'गणिदिनमणिम्' गणिषु दिनमणि. सूर्य इव तम् । [41] 18 'स्सयहतिपुरे' सीरोहीनगरे । * A. निहसितङ्कुश । + B पुर। + B °वशनै । 20 25 मियः ।

·. महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पञ्चमः सर्गः वसति धनदः सर्वः पौरः परं न कुवेरका परमरतिमान् वारुण्यां न प्रचेतसि चाग्रिमः । न चपलकलां काप्यादत्ते स पुण्यजनोऽप्यहो प्रमुदितमनाः सद्यः सौरोदये न जडाऽऽत्मभूः ॥ ४२ ॥ बहुकुशलतारामाः कामाऽऽस्पदं सुमनःप्रियाः निदधति रसं पात्रव्यूहे सिताम्बरसङ्गते । सुकविकलया कान्ताः शुद्धर्मरुद्धि रुपासिताः प्रसुमरमुखामोदा ह्यस्यां महाशयनन्दनाः ॥ ४३ ॥ अभिनवधनावास्या स्फीताश्चिरं मगधश्रिय- 10 स्तपगणगुरोस्तस्यां स्थित्या सुधर्मसधर्मणः। अभिनतमहाराजप्रीत्या प्रभासविशेषता पुरि परिचिता भव्या येनोत्सवैवरदा मता ॥ ४४ ।। समयचतुरैर्जीवाजीवादयोऽङ्गदयोदय- मकरणबुधैर्विश्वेऽप्यर्थी मतेर्विषयीकृताः। गणनृपगुरुप्रत्यासत्या स्फुटं चतुरङ्गता- ऽजनि फलवती तेषां तस्माद् विमोहपराजयः॥ ४५ ॥ विजयचरितं सूरेटूरे कुलाचलचूलिका- खविचलरसाद् गायन्ति मोल्लसन्मयुबालिकाः । स्फुटतरतया जातं पुण्यावदातशतैरिदं पैरमरमया रम्ये तस्मिंश्चिरंतनपत्तने ॥४६॥ बहुलमुकृतश्चातुर्मास्या क्रमात् समतिक्रमे तपसि तपसां राजा जीवाह्वयस्य दृढाऽऽग्रहात् । उदयनगरे श्रीमत्पार्धाभिषेकविधित्सयाड. भ्यचलदचलश्रेणीकीणध्वनाधिकधामवान् ।। ४७ ।। कचन विटपश्रेण्या गोत्रस्थिति स्थगयन निजा- मपथगमनेनैवाऽऽलब्धः समेखलतां गिरिः। परमगुरुणा कूटभीमः परं ददृशे पथि कुनृपतिरिव ऋरक्रोडाऽऽश्रयेण कुरङ्गभूः ॥४८॥ [42] 1 'वारुण्याम्' मदिरायाम् । 2 'प्रचेतसि वरुणे । [44] 12 'स्फीता' विस्तृता । 13 'मगधप्रिय' मगध- 3 'सोरोदये सूर्योदये। देशलक्ष्म्या । 14 'सुधर्मसधर्मण 'सुधर्मखामिगणधरसमानस्य । [43] 4 "रामा.' त्रिय । 5 'कामाऽऽस्पदम्' मोहस्थानम् । [45] 15 "प्रत्यासत्या' सेवया । 17 'परमरमया 6 'सुमन प्रिया.' देवस्त्रियः रम्भादयः । 7 'रसम्' 'विभवाद्यैर [46] 16 "मयुवालिका' किम्मरवालाः । भिव्यक्त. सामाजिकानां वासनारूपेण स्थिते रत्यादिको भाव. कविम- परमलदम्या । हृदय रस्यमानो रस राजारादिः । 8 'पात्रव्यूहे' पात्राणि नाट्ये [47] 18 अधिकधामवान्' अधिकप्रतापवान् । धिकृतास्तेषां व्यूहे समूहे। 9 'मरुद्भिः' देव.। 10 'अस्याम्' [48] 19 "विटपण्या ' घृक्षराज्या । 20 'गोत्रस्थितिम्' 'नगम्।ि 11 'महाशय-नन्टना' महेच्छपुत्राः । अमिजनस्थितिम् । 21 'फूट.' गृ । 22 'कुररुभूः' मृगभूमि । 20 25 ·5 10 पद्य ४२-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम् अविरलदलदल्लीवेल्लत्सशोणिमपल्लवैः शबरयुवतीगीतैः स्फीतैः प्रणुन्न इवाचलः। नटनघटनां रागात् सूरेः पुरस्समजीघटदु मृदुलपवनाद् गुञ्जवेणुध्वनिध्वनितोत्सवः॥४९॥ कचन निवसत्पल्लीभिल्लीजनेन सविस्मयं करकिसलय गुंजापुञ्जाऽऽदरेण विभूषितैः। विहितमसकृत् सूरिमुग्धप्रणामविधि दृशा प्रतिपदमनारम्भात् सम्भावयन् पथि निर्ययौ ॥५०॥ ज्वलदनलजज्वालामालार्जटालमनाकुल: कुलगिरिकुलाचारेणोच्चैश्चलन्तमिवाचलम् । यतिमिव दृढध्यानं साक्षानिरक्षत सूरिराट् कचन रचनाभीमे सिंहासनेन शिलातले ॥५१॥ अतिमृदुलतारामाः कामाश्रयः परभोगिनां *किसलयकातोद्भूतैर्गुरुं प्रणता लताः। तरणिकिरणक्लेशो माऽसां प्रभूदिति भूधरोड- स्थगयदभितो दिक्चक्रं चोत्तरैः शिखरैः खरैः॥५२॥ जलदपटलीवासोऽवाप्य कचिच्च सिताम्बरः समजनि दवग्रासात् कापि स्फुटं स दिगम्बरः। भयमुपनयन भिल्लोदीपणर्द्विधाऽपि च मल्लकैः कचन सुरभिसल्लीविल्लीवनर्जननन्दनः ॥५३॥ शेंबरपृतनानाथः सूरेः पदाम्बुजमानमन् मनसि रसिको वाचां पाने सपानवराधिपः। शपथमदधात् त्रस्यजन्तोर्वधस्य रहस्यवित् परमगुरुणाऽऽदिष्टे शिष्टे महोदयदेशने ॥ ५४॥ [49] 1 'शवरयुवतीगीते ' भिल्लस्त्रीगायनै । 2. वेणुध्वनि" [53] 8 'जलदपटलीवाम ' जलद मेघस्तस्य पटली च्छदि- वेणु, वशस्तस्य ध्वनि शब्द । स्तदर्थ वास वस्त्रम् । 9 'दवप्रासात दावानलकवलात् । 11 'भल्लकै.' बाणे । 'भल्ल [50 ] 3 °पल्ली' पल्ली ग्रामम् । 'पल्ली च ग्रामके कुड्याम्' | 10 'भिल्लोदीणे' किरातोत्क्षिप्तैः । इति हैम [अने० स० का० २ श्लो० ५०८]। 4 'गुजा' गुञ्जा | भल्लुक-वाणयो' इति हैम [अने० स० का० २ श्लो० ५१५] । कृष्णला 'चणोठी' इति भाषायाम् । 'कृष्णला तु गुञ्जा' इति हैम | 12 'साडीवल्लीवन.' सल्लीवृक्षविशेषस्तस्य वयः [अभि. चिं. का० ४ श्ले० २२१] [51] 5 जटालम्' सटायुक्तम् । [54] 18 'शवरपृतनानाथ.' भिल्लसैन्यपति । 14 'शपथम्' [52] 6 'तरुणि' तरणि सूर्य । 7 'भूधर' पर्वत । प्रतिज्ञाम् । 15 20 लतास्तामा वनम्। *P किशलय। 1 मही ।।

·४६ [पञ्चमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृत सरससरसां तीरे धीरे स्फटे तटिनीतटे पटनिलयने पूर्व जीवाहयेन निवेशिते । प्रभुरधिवसन् शुद्धाचारैः पटुटुभिः स्तुतः शबरविषयं धर्माऽऽधानः स पावनमादधे ॥ ५५॥ क्रमगमनिकायोगा योगातिशायिमहखिनां समुदययुतः प्रापद् व्यापभरस्य विनाशकः। विशदचरणोत्साही नाहीपुरं पुरन्दर- प्रणमतशिरोरत्नज्योतिःपरीतपदः प्रभुः॥५६॥ अधिगतगणाधीशाभ्यासाऽऽगमान मुदमावहन उदयनगराधीशः प्रातर्जनरथ तुष्टुवे। जय जय विभो ! त्वं सुन्दा विलोकनमादरात् कुरु गणगुरुप्राप्तौ पुर्या महोत्सवसन्ततेः॥५७॥ प्रतिजनगृहं जज्ञे पुष्पस्रजामवलम्वनं प्रसृमरयशोराशेर्भासां गुरोरिव साम्प्रतम् । निशि दिशि दिशि खैरभ्रान्त्या द्विजाधिपतिप्रिया पटलकमिव प्रातर्ब्रह्मप्रवृत्तमिवाचलम् ॥५८॥ उदयननगे सौरं तेजश्चकार सरागता- मुदयनगरेऽप्येतचेतश्चमत्कृतिकारणम् । सपदि कमलाऽमोदः प्रादुर्बभूव ततो द्वये भुवि सुमनसां राज्या राज्यातिशायिमुदो धृताः ॥ ५९॥ अशुभततरां लक्ष्मीस्तायांग्रजातिसमुत्थिता व्यपहृततमा रत्नश्रेणी विभूषणभासुरा । प्रगुणिततरालङ्कारश्रीस्तथा हयवाहने वदति विभवं सौरांशूनामुपस्थितिशालिनम् ॥ ६॥ प्रसरति परं सौरे गोरे रुचां निचये चये दधति सुतरां वैवयं ते द्विजेशकलाभराः। प्रकृतिशिशिरा अप्यास्यायै मुदा न कलकिनो न भवति रतिर्दोषाधारे सुवृत्तमहोदये ॥ ६१ ॥ 15 20 25 [55] 1 'सरससरसाम्' सुष्टुसरोवराणा कोकूयितादि-17 'परीतपद' परीता परिवेष्टिता पादा यस्य सः । अण्डानाम् । 2 'तटिनीतटे' मन्दाकिनीनदीतीरे। 3 'शनरविषयम्' मिलप्रदेशम् । 4 'पावनम्' पवित्रम् । [60] 8 'तााग्रजाति' ताा अवास्तेष्वप्यप्रजाति छ [56] 5 'क्रमगमनिकायोगात्' क्रमैः पादैः गमनिका विहार [6179 द्विजेशकलाभरा' द्विजेशचन्द्रस्तस्य कलाभरा. । योगात् । 6 'विशदचरणोत्साही' निर्मलचारित्रे उत्साही ।। 10 'भास्यायै स्थित्यै।

·5 10 15 पब ५५-६८] दिग्विजयमहाकाव्यम् हरिकरिवर: सिन्दूराक्तं शिरः समघर्षयत् कुलशिखरिणि प्राच्ये तस्मादिवारुणिमाश्रये । मद्जलललदृङ्गश्रेण्या समं कचिदुद्ययौ तिमिरनिवहः सावण्येनोद्भवद्यसम्भ्रमात् ॥ ६२॥ दिशि दिशि निशि स्फारास्तारा दधुर्मधुरप्रभा- मुंषसि सबला सौरी कान्तिस्तदाहरणादिव । भृशमुदयते प्राचीभागे सदाद्यमहाद्भुतं दिशि जलपतेस्ताद्रूप्येणाऽऽगते गणभास्करे ।। ६३ ॥ द्विजपतिमहाराज्ये रात्रौ बभुः प्रभुताभृतो जगति सततं नक्षत्राणां गणा गगनाङ्गणे । महसि हसिते सौरे दूरे ययुस्तमसा समं प्रकृतिसमतालभ्येऽलभ्ये भवेद् भुवि साधनम् ॥ ६४ ॥ गंगनसरिति स्नानं चक्रे द्विजाधिपतिश्चिरं भगणमिषतः प्रादुर्भूतास्तदम्बुनि बुहुदाः। निविडजडिमच्छित्यै वेगाद् विभेजुषि वारुणी- मुषसि विरते तस्मिन्नते क्रमाच्छममाययुः॥ ६५ ॥ वसतिमिलिता लोकाः सौरे समागमनोत्सवे- वहमहमिकापूर्व कर्तुं वसुव्ययमुद्यताः। अनुनिजगृहं जग्मुः सर्वेऽधुना भंगणा इव नवरुचिधनप्रत्यासत्तिं विभाव्य च गोपतेः ॥ ६६ ॥ मुदितमनसः पुन्नागास्ते करान् यदितस्ततो विदधत इहोदात्ता दानाऽऽशयाः कलभोत्तमाः। परिणतितराः केचित् पोती अपि प्रयतैषिणो विविधरुचयः सौरस्थानोन्मुखाः प्रतिभान्त्यमी ॥ ६७ ॥ अभिजिगमिषुः सर्वो राजप्रियादिगणोऽपरां समुदयि महः सौरं वेगादुपस्थितमामृशन् । इदमनुययौ तस्यावश्यं कैलाधरमण्डलं क्षणपरिचये का वा पूर्वाऽपरागतिसङ्गतिः ॥ ६८॥ [62 ] 1 'हरिकरिवर.' इन्द्रहस्ती 1 2 'सिन्दूराऽऽकम्' | मिका पूर्व यस्य तत् । 8 'वसुव्ययम्' मव्यव्ययम् । 9 'भगणा.' सिन्दूरैराकं विलेपितम् । नक्षत्राणि। 10 'गोपतेः' राज्ञ । [6313 'उपसि' प्रात काले । 4 'गणभास्करे' गणेषु [67 ] 11 'पुनागा.' पुरुषेषु नागा हस्तिनः । 12 'कल. भास्कर इव तसिन् । भोत्तमा' कलभात्रिंशदब्दका गजबालास्तेषूत्तमाः 1 13 'उदात्ता.' [6515 'गगनसरिति' स्वर्गझायाम् । 6 'भगणमिषत' तारा- महाशया. 1 14 'पोता.' पोता दशवर्षका गजवाला । गणव्याजत । [66] 7 'अहमहमिकापूर्वम्' परस्परमहं शक इत्यस्यामहमह ।। [68] 15 'कलाधर कलाधरश्चन्द्र । --- 20- -- ३ 25 ·४८ [पञ्चमः सर्गः 10 , महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं हिमकणलसन्मुक्तायुक्ता इतो वरपद्मिनी: परिधृतनवज्योतिर्वस्त्राऽऽदिक्षुतयोद्यताः। हसितवदनाम्भोजाः सौरागमे सरसीतटे मिलितललिताऽलीनां गानः प्रपश्य नृपोज्वलाः॥ ६९ ॥ उडसुमनसा प्रस्तीर्णाया निःशेषनिशः कृते गगनशयने निर्माल्यं तद्वयपाक्रियतेऽधुना । पवनपुरुषभूमीभागे तथैव महोत्सवे विजयिनि कृते पौरैः सौराऽऽगमस्य विसत्वरं ॥ ७० ॥ नदति मधुरं वाह्याऽऽरामः खरैः प्रविकखरै- नृपसत्यसां लोकानां द्राग् विवोधविलासिनाम् । तदनु तदनु प्रौढिं का स्मरध्वजमण्डलं ध्वनति मुखरीकुर्वत सर्व दिशामपि मण्डलम् ॥७१॥ अमरसरिति प्रोत्फुल्लं यद ग्रहोत्पलकाननं वियति तदलं सौरी दीप्तिः शुशोष सरोषणम् । द्विजपतिरुचेन शादेवं क्षितावपि वीक्ष्यतां विषयवशतः सर्वानीनग्रहोत्पलकाननम् ॥ ७२ ॥ गगनसुभगाऽऽरामे रात्राबुद्धप्रसवावली विकसिततरा सौरी पूजां तयेव विधित्सुना। विवुधनिवहे नेदानी द्रागचीयत सर्वतः प्रभवतु भवाँस्तत्साहाय्यं विधातुमनातुरः ॥ ७३ ।। इति नरपतिः सुतस्तत्रार्थिक प्रतिवोधितो व्यधित सहसाऽऽदेशं देशे प्रवेशमहामहे । कुरुत सकलां सज्जां सद्योऽनवद्यपताकिनी- मभिजिगमिघुः सूरेरेवं कृताभ्युदयक्रियः ॥७४ ॥ तृणमिव दिवमेवं भावयन् भावशुद्ध्या उदयनगरदेशाधीश्वरः स्वीयऋद्धधा । सुरपतिरिव सूरेः सम्मुखीनश्चचाला- चलमपि वलभाराचालयन्नुज्वलश्रीः ॥ ७ ॥ इति श्रीदिग्विजयनाग्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते कथानायकस्य उत्तराशाविजयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥ 15 20 25 30 -- [69] 1 'मिलितललिताऽऽलीनाम्' मिलिताश्च ते ललिताति [72] 7 'अमरसरिति' स्वर्गनायाम् । 8 'महोत्पलकाननम्' मिलितललितास्तासामाल्यः सख्यस्तासाम् । ग्रहा एवोत्पलानि कमलानि तेषा कानन वनम् । 9 'द्विजपतिरुचे.' [7012 'उडुसुमनस' नक्षत्रदेवा । 3 'विसत्वरे' प्रसारिणि । | चन्द्रकान्सा । 71] 4 'वायाऽऽराम' बायोद्यानम् । 5 'स्मरध्वज [73] 10 'विवुधनिवहे' पण्डितसमूहे । मण्डलम्' वादित्रसमूहम् । 6 'मुखरीकुर्वत्' वाचालीकुर्वत् । [74] 11 'अनवद्यपताकिनी' निर्दोपसैन्यम् ।

·४९ 5 पद्य ६९-८]] दिग्विजयमहाकाव्यम् षष्ठः सर्गः। श्रीः एँ नमः श्रीपार्थाईते । 'अथ चचाल विशालबले पुरो मैदमलीनकटा करिणां घंटा । घनघटेव भुवं परिसिञ्चती तरुणतारुणतान्वितबिन्दुभिः ॥१॥ सकलसाध्यविधेवरसाधनं धनबलेऽवधिरेव गजाऽऽवली। पथि जनव्रजतापमपाहरत् सुकरशीकरशीतलवारिभिः॥२॥ किमिदमीयमिषात् समुपस्थिताः प्रभुसिसेविषया विषयाचला। गलदमन्दमदाम्बुविनिर्झरा न बहुधा बहुधातुविभूषिताः॥३॥ कर-चतुष्पद-वालधि-शेपसा क्षितितलस्पृगसौ गजसंहतिः। सपदि दर्शनतोऽप्यभिनन्दयेन् परमां परमां खलु तादृशी ॥४॥ कनक-रत्नविभूषणरश्मिभिः समभिभासितदिग्वलयाभितः। भृशमदीप्यत सा द्विपसन्ततिः सुखचिता खंचिता शुभलक्षणैः ॥५॥ परिणता कचन कचिदुन्नता द्रुतगतिर्यदि वा स्खलिता हठात् । गजघटा कचिदम्बुधरोद्भुरखनवती नवतीवयानुगा ॥६॥ प्रणमनाय कृतोन्नतपुष्करा कुथचलाचलरश्मितरङ्गिणी । गजघटा रुरुचे यमुनेव साऽऽहतरसा तरसा तटभेदने ॥७॥ रजतकिङ्किणिकारणपूरितैर्धमददभ्रतरभ्रमरखरैः। द्रुतविलम्बितमेव जगाम सा धनमदा न मदाऽऽयतपृष्ठिका ॥८॥ 10 15 [१] १ 'तरुणताऽरुणतान्वितविन्दुभि.' · हस्तिनां वारुण्ये [७] ५ 'कृतोन्नतपुष्कर।' कृतान्युनतान्युदप्राणि पुष्कराणि स्वेषिन्दवोऽरणा भवन्ति । शुण्डाया अग्रभागा यया सा 'भन त्वस्य पुष्करम्' इति हैम: [२] २ 'किमिदमीयमिपात् समुपस्थिता.' गजघटाया | [अभि० चिं० का० ४ श्लो० २९०]। ६ 'कुथ' 'कुथे वर्णः इदमीय यन्मिपं तसात् किं न समुपस्थिताः । परिस्तोम.' इति हैम. [अभि. चिं. कां० ३ श्लो० ३४४] [५] ३ 'सुखचिता' सुखपुष्टा । ४ 'खचिता' व्याप्ता । 'कुथ. स्यात् करिकम्बले' इत्यनेकार्थः । ७०तरङ्गिणी' नदी। ३ 'शुभलक्षणै.' भद्रजातिलक्षणे । ८ 'तरसा' शीघ्रम् । गण्डा यासा सा। [1] 1 'मदमलीनकटा' मद दानं तेन मलीनाऽऽविला कटा शेप पुश्चिह्न तेन प्राण्यालादेकवद्भाव 'अथ पुश्चिह्न मेहनं शेपशे- 2 'घटा' वहूनों गजाना रचना घटा 'बहूना | पसी' इति हैम [अभि० चिं. कां. ३ श्लो० २७४ ]। 6 'नृप- घटना घटा' इति हैम [अभि. चिं. कां० ४ श्लो० २८९] रमाम्' राजलक्ष्मीम् । 3 'धनघटा' मेघमाला। [6] 7 'परिणता' तिर्यग्दत्तघातपरिणता तिर्यग्घाती परिणतो [8] 4 'प्रभुसिसेविषया' प्रभु सेवितुमिच्छा सिसेविषा तया । गज' इति हैम [अभि. चिं. का. ४ ग्लो० २८७] । 2 'विषयाचला' देशपर्वता. । 8 °उद्धर" उद्धुरमुनतम् । 9 'नवतीव्रयानुगा' नवा नव्याः [4] 5 'कर-चतुष्पद-वालधि शेपसा' कर शुण्डा 'हस्तिनासा कर शुण्डा हस्त ' इति हैम [अभि. चिं. का० ४ श्लो० २९० ], तीव्रा द्रुतगतयश्च ये हया भश्वास्ताननुगच्छतीति । चतुष्पदा चलार पादा, वालधि पुच्छम् 'अथ पुच्छ बालह्स्तो [8] 10 'रजतकिङ्किणि' रजत सुवर्ण तस्य किङ्किणी लाशूलं लूम वालधि" इति हैम [भभि चिं० का० ४ श्लो० ३१०], क्षुद्रघण्टिका । दि० म०७ ·५० '5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [पष्टः सर्गः तदनु काञ्चन-रत्नमयैर्युताः प्रवरपल्ययनैस्तुरगोत्तमाः। अनुचरैश्चतुरैरुपरक्षिता अगणना गणनायकमभ्ययुः॥९॥ हरिक-शोण-हलाहक-पङ्गुलैर्धवलं-लोहित-नीलक-पिङ्गलैः । प्रचलितैललितैः पुरतो बभौ सचतुरं चतुरङ्गबलं हयैः॥१०॥ अंतिचलाचलवालधिकेशरैर्विततपक्षतयो गरुडा इव । कनकरश्मिधरा हरिपुङ्गवा नृपरवेः परवेगभृतो बभुः॥११॥ जवनता 'विनतातनयाऽऽश्रयादुपनता ननु तायवराऽऽख्यया । पवनतोऽप्यतिशायितयाऽचले हरिवलेऽरिवले श्लथताकरे ॥ १२ ॥ हरिपरिक्रमणे जनतामनः सजति चारुपदेषु रजोमिषात् । तदिव धूनयितुं चलताऽभवरिपदेऽरिपदे विपदेधके ॥ १३ ॥ विदधतः किमु मण्डलमाश्रिताँश्चरणरेणुमिषात् परिमण्डलम् । उपदिशन्ति मनोऽणुकणान् म ते हयवरा यवराजिरसोत्कटाः॥१४॥ करिपरिश्रमसम्भ्रमकारिणोऽन्तिकमुपेत्य निवृत्त्य सुदूरगाः। विदधिरे तुरगा उरगारिवत् सनिगमे निगमे गतिविभ्रमान् ॥ १५॥ तुरगचक्रमवक्रतया कचित् कचन वनपरिक्रमविक्रमम् । विविधवेल्लितवल्गितकौशलादपि कलापिकलामतनोत् पथि ॥ १६ ॥ प्रतिपदं कनकोत्किरणैर्नृपः मुंरपतिप्रतिमोऽभिचलन् गुरोः । मुंभगपात्रजनं पथि नर्तयन् मुदमवादमवाप सेहास्तिकैः ॥ १७ ॥ [१०] १ 'हरिकशोण-हलाहक-पडुलैः' हरिकः पीतहरित [१४] ४ 'हयवरा मण्डलं विदधतः किमु मनोऽणुकणान च्छायः 'हरिकः पीतहरितच्छायः स एव हालांकः' इति हैमः | परिमण्डल परिमाणं वर्तुलमुपदिशन्ति स्म' इत्युत्प्रेक्षते । [ममि. चिं. कां० ४ श्लो० ३०८], शोणः कोकनदच्छविः, [१५] ५ 'सनिगमे' वणिक्सङ्कीर्णे । ६ निगमे मागें । हलाहकश्चित्रितो हयः, पङ्गुलैः सितकाचाभैः । लोहित-नीलक पिङ्गलैः धवलः श्वेतः, कर्कलोहितो क्रियाहः, [१६] ७ 'कलापिकलाम्' मयूरवद्गतिविशेषम् । नीलकः आनीलः पिङ्गलैः पीतरकै. । ३ 'सचतुरम्' हयचाल. [१७] ८ 'अवादम्' प्रतिपक्षरहितं-अतुल्यं यथा स्याव नकुशलास्तैः सह । तथा। ९ 'सहास्तिकैः' हरिखसमूहः, आस्तिकै. श्राद्धैः सह वा। [9] 1 'प्रवरपझ्ययनै. श्रेष्ठपर्याणै. 'पर्याणं तु पययनम्' इति- । इति धातो 'दृशसञ्ज शवि' ४-२-४९ । इति सिद्धहैमीयसूत्रेण हैमः [अभि. चिं. कां. ४ श्लो० ३१८.] । वर्तमानकाले रूपम् । 10 'विपदेधके' कष्टवर्धके । [11] 2 'अतिचलाचलवालधिकेशरै' अतिचपलवोल्लाहै [15] 11 'उरगारिवत्' गरुडवत् 'सारातिर्वजिजिद् वज- 'वोल्लाहस्वयमेव स्यात् पाण्डुकेशरवालधि' इति हैम [अभि• तुण्ड' इति हैम [अभि० चिं० का० २ श्लो० १४४] । चिं० का० ४ श्लो० ३०५] । 3 'विततपक्षतय.' वितता विस्तृता पक्षतयो पक्षमूलानि येषा ते। 4 'हरिपुङ्गवा' अश्वश्रेष्टा । [16] 12 "विविधवेल्लितवल्गितकौशलाद्' विविधानि वेलितानि लोठनानि वल्गितानि शतानि च तेषा कौशलान्नैपुण्यात् । 'अपावृत्त- [12] 5 'विनतातनयाऽऽश्रयाद्' विनतातनय गरुडाग्रजस्त. स्याश्रयात् । 'विनतासूनुररुणो गरुडाप्रज' इति हैम [अभि. चिंपरावृत्तलोठनानि तु वेल्लिते'-'धोरितं वल्गित हतोत्तेरितानि च' इति कां० २ श्लो० १६] 6 तायवराऽऽख्यया' श्रेष्ठगरुडनान्या । हैम. [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० ३११] । 7 'हरिवले' अश्वसैन्ये । [17] 13 'सुरपतिप्रतिम' इन्द्रतुल्य । 14 'सुभगपामजनम्' [13] 8 'हरिपरिक्रमणे' अश्वगमने । 9 'सजति' 'पञ सो सुभगा शोभना पात्रजना नाट्येऽधिकृतपुरुपा. । २'धवल- C ·५१ । 5 पद्य ९-२७] दिग्विजयमहाकाव्यम् - समभिनम्य रयात् परया श्रिया क्षितिपतिर्जिनशासननायकम् । पुरवरेऽस्य निवेशमकारयत् सविनयं विनयन् दरिद्रताम् ॥१८॥ समभिषेकविधि निरमापय जिनवरे ननु विघ्नहराऽऽहये । सकलसङ्घसमक्षमयं कृपारसहशा सहशा जनरञ्जनः ॥ १९ ॥ मुनिवरानिव रागजयोर्जितान् वुधपदे विनिवेश्य कृतार्थयन् । सुकृतपीवरजीववरास्तिकं द्रुतमसन्तमसं भुवनेऽकरोत् ॥ २० ॥ स्मरवशीकरणाय जग वामवनिजातवनीपरिजीवनम् । मधुपगीतयशा मधुराययौ प्रथमतोऽध मतो रसिकाङ्गिनाम् ॥ २१ ॥ बहुदिनान्युदगम्बुजलोचना विहरतः कृशकान्तिरमणिः। हृतवसुन्नु दक्षिणया तदुत्सुकमनाः कमनादिव निर्ययौ ॥२२॥ हिमवतः परिशीलनयोत्तरा विरहतापमिवापचिकीरभूत् । अहिमरश्मिरसौ नवपद्मिनीरतिकरोऽतिकरोदयदुस्सहः ॥ २३ ॥ गलदमन्दपरागपिशङ्गितोऽपि नैवकामुकवन्मधुपन्त्रजः। विपरागितयेव तमस्समः कमलिनीमलिनीकरणं बभौ ॥ २४ ॥ जल-नभा-स्थलचारिवपुष्मतामनुययुमिथुनानि परस्परम् । कलरवैयतिनामपि मानसे स्मरमयं रमयन्ति रसं भृशम् ॥ २५ ॥ विरहिणां सहकारमहीरुहा किमपहृत्य कुलान् मुंकुलादिभिः । प्रियतमाङ्कजुषां सुहशा पिकध्वनिभृता निभृता रतिरादधे ॥ २६ ॥ हिमवतः पवनो मृदुराववी मनसि संञ्जनयन् मैंदमङ्गिनाम् । कमलिनीवनसौरभसम्भृतः कमलकोमलकोशविघटनात् ॥ २७ ॥ 10 15 . 20 [10] १ 'विनयन्' अपनयन स्फेटयन् । २ 'नृदरिद्रताम्' | तुल्यया। ५ 'जनरअन' लोकसन्तोषदः । नराणां दरिद्रभावम् । [२२] ६ 'हृतवसुः दक्षिणया' दक्षिणया स्त्रिया हृतवसुः १९] ३ 'कृपासहशा' कृपारसदृष्ट्या । ४ 'सदृशा' ] सन् । । [20]1 'बुधपदे' वियुधपदव्याम् । 2 'कृतार्थयन्' उपकारयन् ।। कश्चेति नवकामुकस्तेन समान । 15 'मधुपव्रज' भ्रमरसमूह 3 'असन्तमसम्' अनन्धकारमान, अपापम् । 16 'विटपरागितया' विटपा वृक्षास्तेषु रागितया। 'विटप पुनः [21] 4 'स्मरवशीकरणाय' स्मर कामदेवस्त वशीकर्तुम् । पालवेऽपि च वृक्षेषु' इति हैम [अने० स० को ० ३ श्लो० ४७५] 5 "वनीपरिजीवनम्' वनी भिक्षाधनमेव परिजीवन जीविकाम् । [25] 17 'जल नभ -स्थलचारिवपुष्मता' जलचर-खेचर-स्थल- 6 'मधुप' मधुपो भ्रमर । चरप्राणिनाम् । 18 मिथुनानि' द्वन्द्वानि 'स्त्रीपुसौ द्वन्द्वं मिथुनम् [22] 7 'उदगम्बुजलोचना' उदग् उदश्चतीति उदकमलाक्षी । च तत्' इति हैम [अभि. चिं. का. ३ श्लो० २०२] । 8 'अहर्मणि' सूर्य । 9 'कमनाद्' पण्डितात् कामाद् वा । 19 'स्मरमयम्' कामयुक्तम् । [23] 10 'अपचिकी' दूरीकर्ता । 11 'भहिमरश्मि' [26] 20 'सहकारमहीरहा' आम्रवृक्षा। 21 'कुलान् सूर्य । 12 'अतिकरोदयदुस्सह ' अतिकरा वहुकिरणास्तेषामुदयेन | सजातीयप्राणिना वृन्दान् । 22 'मुकुलादिभि' कुमलादिभिः । दुस्सहोऽसह्य । 28 'पिक पिक कोकिल । 24 'निमृता' विनीता। [24] 13 'परागपिशङ्गित ' पराग पौष्पं रजस्तेन पिशशित [27] 25 'सजनयन्' उत्पादयन् । 26 'मदम् आनन्द. पीतरक्त. कृत । 14 'नवकामुकवत्' नव नवीनश्चासौ कामुकोऽनु- समोहयो सङ्गमम् । 27 '०कोश' कोश कुमल योनिश्च ।

·5 10 ५२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [षष्ठः सर्गः तरुवनानिपतत्कुसुमैः समं स्मरशरैरिव मूर्तिधरैःक्षता। सविनयं प्रियमन्वनयत् खयमनवमा नवमानवती वधूः॥ २८ ॥ अनुययौ सुरभि सुरभिश्रियं विकसितां समवेक्ष्य मदोद्धरः। परवृष विनुनुत्सुरिव क्रुधा स्थिरतरं रंतरञ्जनया हिं गौः॥ २९ ॥ अनुनयन् वचनैः शुकसारिकासमुदयो हृदयेश्वरपाठितः। विविधसन्धिविधानविचक्षणः" प्रियतमाऽऽयतमानमपाकरोत् ॥३०॥ किशलयैवलयः सरसीरुहां कनकजैवलयैश्च न तद्भुवाम् । कुवलयमलयैकभुवां रसैन कमनः कमनम्रमदं व्यधात् ॥ ३१ ॥ प्रथमतीर्थकराभिनिनंसया स विजहार गुरुर्गुरुगौरवः । प(ख)डगनान्युपवागडमण्डलं जनपदे न पैदे विपदेनसाम् ॥ ३२ ॥ समभिवन्द्य जिनप्रभुमादिमं प्रतिपदं विहरन् स जनाग्रहात् । अपनयन् कुनयाननयानिव निहतमोहतमो जगदातनोत् ॥३३॥ गणगुरूननुनीय महोत्सवैनगरशोभनया भरणांशुकैः। समनमदु वरवागडभूपतिरुपवने पवनेन चलाचले ॥ ३४॥ तमभिवोध्यगुरुवचनामृतैः कुशलकीर्तितकीतिरथाचलत् । उदयपूर्वपुरे ममोदिताऽनुगमना गमनाय शिंवाऽऽगमः ॥ ३५ ॥ परिवसन्निह मासचतुष्टयी जनगणान् जिनधर्ममवुधत् । नरपतेरपि रागिणि मानसेऽविशदयं सदयं श्रुतमुद्गिरन् ॥ ३६॥ जनपदे विचरन् शरदत्यये प्रतिपुरं किल सङ्घपुरन्दरः। जिनमतोन्नयनं क्रियया व्यधात् सलमांसलमाङ्गलिकार्चितः ।। ३७॥ [२८] १'मनवमा प्रधाना श्रेष्ठा। 'वसन्तवलाधिक्यमिदम्'। [३५] ७ 'क्रममोदिताऽनुगमना' क्रमेण विहारपरिपाट्या, [२९] २ 'सुरभिम्' धेनुम् । ३ 'हि'-निश्चितम्, गौः । मोदितमनुगानां श्राद्धादीनां मनो येन स. । अनुययौ। [३६] ८ 'नरपतेः मानसे' नृपमनसि । ९ 'अविश' [३२] ४ 'पदे' स्थानके । ५ 'विपदेनसाम्' आपत्पापानाम् । प्रविवेश । [३३] ६ 'निहतमोहतमः' निहवं.. निराकृतं मोहतमो [३७] १० 'प्रसलमांसलमालिकार्चितः' प्रसले हेमन्तवों मांसलानि पुष्टानि यानि मानलिकानि तैरर्चितः पूजित इति । 15 । 20 यत्र तत्। [28] 1 'स्मरशरै.' कामदेवस्य वाणै. । 2 'अन्वनयत्' | 13 'अपाकरोत्' दूरीकृतम् । रहसि प्रेरीत् । [31] 14 'वलय.' कङ्कणै । 15 'सरसीरहाम्' कमलानाम् । [29] 3 'सुरमिश्रियम्' वसन्तशोभाम् । 'वसन्त इष्य. 16 'कमन.' कामदेव । सुरभिः' इति हैमः [अभि. चिं. का० २ श्लो० ७०] । [32] 17 'अभिनिनंसया' अभिनेतुमिच्छया। 18 उपवा- 4 'मदोद्धरः' मदेन रेतसोडुर उन्नत. । 5 'परपम्' शत्रुवृष- गडमण्डलम् वागडप्रदेशं तत्समीपम् । भम्। 6 'विनुनुत्सु.' युद्धार्थ शृङ्गाणि प्रेरयितुमिच्छुः 'गुदंत् [34] 19 'अनुनीय' प्रणति कृता। प्रेरणे' इति धातो सन्नन्तात् रु. प्रत्ययः । 7 'रतरअनया' रतं [35] 20 'शिवाऽऽगम.' शिव कल्याणकारी, आगम आग- रतिस्तस्या रजनया। 8'गौ. वृषभ। मनं यस्य सः। [30] 9 'अनुनयन्' वहन् । 10 'समुदय.' समूह. । [37] 21 'शरदत्यये शरत्कालव्यतीते। 22 'सत्पुरन्दर.' 11 "विविधसिन्धिविधानविचक्षण ' विविधप्रकारेण सदेशहारक्ताद-चतुर्विधसद्धेषु पुरन्दर इन्द्रः इव श्रेष्टः। 23 'जिनमतोमयनम्' क्यकरणकुशलः। 12 'प्रियतमाऽऽयतमानम्' भार्यामानविस्तारम् । । जैनधर्मस्योन्नयनमुन्नतिम् ।

·५३ 5 10 पद्य २८-४८] दिग्विजयमहाकाव्यम् जिनपतिप्रतिमाभिषवद्वयोत्सवसमुद्यतभक्तजनाऽऽदरैः। द्रुतविलम्बितया व्यहरद् भुवि गजगतिर्जगति प्रसरद्यशाः॥ ३८ ॥ बहुविधाऽऽहंतपूजनवन्दनायुचितकर्मरतैर्विरतैर्भवात् । 'समनुनीय गुरुं सदुपासकैनिजगृहे जगृहे जनुषः फलम् ॥ ३९ ॥ गुरुसमागमवित्तविसर्जनैर्विदलिता कलितापकलाऽखिला। उपनता जनता सुतपोभरैः सुकृतता कृततात्त्विकभावनैः॥४०॥ बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणाजनि जनेऽस्य यशोधनमद्भुतम् । प्रसृतमुग्रमहोदयया विभोरसुमतां सुमताश्चितधीमतः॥४१॥ नरपतिप्रतियोधर्मजीजनत् समयदेशनया स नयाद् द्विधा । प्रभवति प्रभुवाक्यसुधारसेपरमते रमते म न कश्चन ॥ ४२ ॥ अपहृता प्रभुणा रुचिरैन्दवी प्रतिहतं च जनार्दनशासनम् । नयविशेषयुजा भृशमुज्वलं भुवि हितं विहितं मतमाहतम् ॥४३॥ नरकपालिकपालिजनाहता हढनृशंसतया पिशिताशिता। समुपदेशनयैव विनाशिता विहरता हरतापसदेशिता ॥४४॥ भगवतः क्रमपद्मनिवेशनाद् वसुमती शुशुभे घनसौरभा। नवनवोत्सवसम्भवतः श्रिता सैकमला कमलाकरलीलया ॥ ४५ ॥ इति कृशानुभृशानुगतां दिशं समुपदिश्य विमोहबलस्थितिम् । शिथिलयनथ किश्चन दुणयनमपरामपरामगमद् गुरुः ॥ ४६ ॥ पथि समैक्षत दक्षतयाऽक्षतः "क्षितिपतियतिनां जलजाकरम् । प्रगुणिताद्धृतरागमिवोन्मिषत् सुजलजं जलजन्तुकुलाकुलम् ॥ ४७॥ यवनराजभयेन यथा सुरा विषयमुग्रमहीधरमाश्रयत् । नवतटाकमिषाजलधेः स्थिति वि तथा वितथा सकला बभौ ॥४८॥ 15 20 [३०] १ 'जिनपतिप्रतिमाऽभिपवद्वय' जिनप्रतिष्ठाद्वयम् । [४४] ४ 'पिशिताशिता' मांसभोजनम् । ५ हरतापस- ४३] २ 'रुचिरैन्दवी' रुचिः कापालिकश्रद्धा, इन्दुस्तन्मत- देशिता' हरस्येश्वरस्य मते ये तापसास्तै. कथिता । सोमतत्सम्बन्धिनीति । ३ 'जनार्दनशासनम्' [४६] ६ 'कृशानुमृशानुगतां दिशम्' मामेयीं दिशम् । लोकपीढोपदेश. कृष्णशासनं वा। [४०] ७ 'भवितथा' सत्या । प्ररूपकः [38] 1 'गजगति ' गज इव प्रशस्ता गतिर्यस्य सः । सूत्रेण रूप सिध्यति। 10 'अपरमते' शैव वैष्णवाद्यन्याम्नाये । [39] 2 'जगृहे' प्राप। 3 'जनुष' जन्मन । [45] 11 'क्रमपद्मनिवेशनात्' चरणकमलन्यासात् । 12 'वसु- [40] 4 °विसर्जनै ' दानै । 5 'विदलिता' विनाशिता । मती' पृथ्वी। 13 'घनसौरभा' गाढगन्धवती 'गन्धवती पृथ्वी' 6 'कलितापक्ला' कलि क्लेश कलियुगो वा तस्य ताप इति लक्षणात् । 14 'बहुसितच्छदपक्षिसुखाश्रिता' इत्यपि मूल- सन्तापस्य कला। प्रती पाठान्तरम् । ०सितच्छदपक्षि' सितच्छदा. हसा । [41] 7 'बहुलवाङ्मयशोधनकर्मणा' 15 'सकमला' कमला लक्ष्मीस्तया सहिता। 16 'कमलाऽऽकरली. बहुला सिद्धान्तमन्थास्तेषां शोधनं सम्पादनं तस्य कर्मणा कार्येन । लया कमलसर क्रीडया। 8 'उप्रमहोदयया' उपस्तीत्रो यो महोदयो महोनतिस्तया । [47] 17 'क्षितिपतिर्यतिना' यतिना साधूनां क्षितिपतिर्नृपतिः [42] 9 'अजीजनत्' 'जनैचि प्रादुर्भावे' इति धातो णिगन्ते | श्रीविजयप्रभसूरि । 18 'जलजाऽऽकरम्' सरोवरम् । 19 'जल- अद्यतन्यां 'उपान्त्यस्यासमानलोपि” ४-२-३५-इति सिद्धहेमीय- | जन्तुकुलाऽऽकुलम्' जलजन्तूनां कूल समूहस्तेनाऽऽकुलं व्याप्तम् । वहवो वाङ्मया ·5 10 [५३१'उल्लसदसवया' उल्लसन्त. रसवयसो भलपाक्षविजयः। मरुदेशापेक्षयाऽऽग्नेयीविजयः । महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [षष्ठः सर्ग: निशि सतारनभःप्रतिविम्बना कृपणवद् गणयांचकृवान् मणीन् । जलचलत्कुमुदच्छलसम्भवद्विमकरो मकरोऽग्रसरोऽम्बुधिः॥४९॥ तरदनेकसितच्छदपिच्छलच्छदमिषोच्छलदुज्वलचामरः । स्फुटरथाङ्गकुलाऽऽतपवारणः सरसभारसभाधिपतिय॑भात् ॥५०॥ अनुतटं जलकेलिचिकीर्पया मिलितचारुविलासवतीजने । सपदि पाद्यविधिं विलुलत्कुशैनवसरोऽवसरोचितमादधे ॥५१॥ अभिपततटिनीचलवीचिभिर्जनितफेनमिपाद्धसिताम्बुधिः । मणिगणैर्विरराज जलाशयः सललनाललनात् पतयालुभिः॥५२॥ विततपात्रतयैव पयोधरैरनुदिशं निभृतः समुदित्वरैः। जलनिधेः प्रतिकर्तुमिवोल्लसद्रसवयाः संवयास्सजलाशयैः॥५३॥ चलतरङ्गतुरङ्गमशालिनीरनुनयन्नृपवद् बहुवाहिनी। स रुरुधे क्षितिविप्लवनोद्यतः शिखरशेखरसेतुमहीभृता ॥ ५४॥ वहनमुच्छ्रितलोहितकेतनं दधदयं हृदयं समरञ्जयत् । जयवतः क्षितिपस्य निपश्यतः प्रकृतिभिः कृतिभिर्विहितस्तुतेः॥५५॥ जलनिमजनसज्जनकामिनीनयननिर्जितशालिपयोरुहः। सुषमयास्यसुनंदिससेम्बरे सुरपतेरपतेज इवोययौ ॥५६॥ उदयनगरलक्ष्या रम्यमादर्शरूपं पुरवरमदसीये सन्निविष्टं प्रतीरे । तपगणगुरुरागात् तत्र रागाविभागाद् घनतरविजयश्रीभूपरूपैरपीज्यः ॥१७॥ इति श्रीदिग्विजयनान्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते . कथानायकस्य ईशानदिग्विजयवर्णनो नाम पष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ [५७] ३ "विजयश्री.' पचनाचलितानामीशानदिग्- यन्न सः। २ 'सवया.' जलनिधेः मित्रैः सहितः । 15 20 [49] 1 'मक्र.' निधिविशेष । 2 'अग्रसर.' प्रष्ट । [50] 3 सितच्छद” सितच्छदा हंसाः। 4 'स्फुटरयान- कुलाऽऽतपवारण' स्फुटा ये रथाङ्गाश्चक्रवाकापा कुलं समूहः स एवाऽऽतपवारणं छत्रं यस्य स.। 5 'व्यभात् विशेषेणादीदिपत् । [51] 6 'जलनेलिचिकीर्षया' जलक्रीडा कर्तुमिच्छया । 7 'पाद्यविधिम्' पादार्थ वारि पाद्यं तस्य विधि. 'पादार्थ पाद्यम्' इति हैम- [अभि० त्रि० का० ३ श्लो० १६४] 1 [5218'तटिनीचलवीचिभि.' तटिनी नदी तस्या चला. चपला वीचय. कलोलात.। 9 'पतयालमि' पातुकै । [54] 10 "तुरगम" तुरजना अश्वाः । 11 'वाहिनी 'सेना । [55] 12 'प्रकृतिभि' प्रजाभिः । 13 'कृतिमि' विद्वद्भिः ।

·3 5 पद्य ४९-६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सप्तमः सर्गः। श्रीः एँ नमः श्रीपार्श्वभगवतेऽहते । 'जिनेशतीर्थे समभूदमत्सरो निपीय सुरेर्वचनानि भूपतिः। जिनेशतीर्थे समभूदमत्सरोऽप्यलंचिकीर्षुः प्रमनाः स संवरे ॥१॥ समांशमास्थाय ततः क्षमाभृतां प्रभुश्चचालाचलनिश्चयाऽऽशयः। से मांसमास्थाय ततः क्षमाभृतां नृपोऽपि तस्यानुमतेन्यवर्तत ॥२॥ अवेत्य साप्तच्छदिकं पुरं पुरो व्यधाचतुर्मासकमार्हतार्चितः। अवेत्य साप्तच्छदिकं पुरं पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षराडिच ॥३॥ स शासनेनोदयितोऽपरागिणां महाहतां भव्यजनानिति क्षितौ । शशास "नेनोदयितोऽपरागिणां भवेत् प्रकाशस्तैमसामिव कचित् ॥४॥ परैः सैंतीथ्यैः सहसाऽऽहवाणिभिर्जनैः समं सयवहारगीगुरुः । परैः स तीथ्यः सहसाऽऽहयार्थिभिरबाध्यबोधोऽभिजगाम कामितम् ॥५॥ शुभप्रवृत्तेः शमरोचितस्थितेमहात्मनः प्रेरयिता बताऽऽशयः । शुभप्रवृत्तेः समरोचितस्थितेर्गजस्य सादीव बभौ जयश्रिया ॥६॥ 10 मिव ॥ [3] १ 'जिनेशतीर्थे अर्हचर्मे । २ 'समभूदमत्सरः' अम- | गुहपाटलिपुत्रयो । पुरस्तु गुग्गुलौ पुण्ई कृमौ दैत्येक्षुभेदयोः" सरोऽद्विष्टोऽभूत् । कि० भूपतिः। ३ 'जिनेशतीर्थे' जिन कृष्ण | इति हैम. [अने० सं० कां० २ श्लो० ४५०-४५१] ॥ ईशो महादेवस्तयोस्तीर्थे । ४ 'समभूदमत्सरः' समा चासौ भू [४] २० 'शासनेन' भाज्ञया। २१ 'उदयितः' उदयो समभूस्तयां दमो बन्धो दण्ड., समभूदम इवाचरतीति क्विपि | जातोऽस्योदयितः । २२ 'अपरागिणाम्' रागरहितानाम् । समभूदमति शतृप्रत्यये तादृशं सरस्तटाकस्तम् । “दमः स्यात् २३ महाईतां भव्यजनान् इति शशास । २४ 'इनस्य' खामिन. कर्दमे दण्डे दमने दमथेऽपि च" इति हैम [भने० सं० कां० | सूर्यस्य वा । 'उदयितोऽपरागिणाम्' या उदयिता तत्रोपद्रव- २ श्लो० ३२८] ५ 'अलचिकीर्षु' अलङ्कारं कर्तुमिच्छु. कारिणां प्रकाशो न भवेत् । २५ 'तमसाम्' तिमिराणां राहूणा- कृष्णेश्वरप्रासादयोः [विष्णु-शिवमन्दिरयो ] ६ 'प्रमना.' उस्कण्ठितः, उत्सुको वा ७ 'सवरे' पाल्याम् ॥ [५] २६ 'परैः' उस्कृष्टैः। २७ 'सतीर्थे ' एकब्रह्मवताss- [२] ८ 'समांशमास्थाय' मासमानं वत्र स्थिरवा, मासे चारैः । २८ 'सहसाऽऽहवार्थिमि' बलेनाऽऽकारणार्थिभि. जनै वर्षांशको भवेदिति शेषः, तुल्यमशमैश्वर्यरूप मत्वा वा । ९ समम् । २९ 'परै. तीय ' अन्यैस्तीध्यस्तीर्थान्तरीय. । ३० 'सह- 'स.' भूपतिः। १० 'मांसमास्थाय' मांसमाश्रित्य मांसाशनम् । साऽऽहवार्थिभि.' सहसा शीव्र, माहवार्थिभि. रणोन्मुखै ११ 'क्षमाभृतां नृप.' राज्ञां नृपो राजराजः । १२ 'तस्यानुमते' यज्ञाणिभिर्वा । "आहवस्तु सप्ततन्तौ स्यानिदेशाऽऽद्वानयोरपि" तस्य गुरोरनुमत्याऽऽज्ञया १३ 'न्यवर्तत' निवृत्त कतिचित् । इत्यनेकार्थः । ३१ 'अयाध्ययोधः' भवाध्यो योधो यस्य स. । प्रयाणान्यनुगत्य पश्चाद् वलित. मांसाशन प्रत्याचख्यौ वा । ३२ 'अभिजगाम कामितम्' कामितं स्थानमभिजगाम ॥ [३] १४ 'भवेत्य' प्राप्य । १५ 'साप्तच्छदिकम्' 'साद [६] ३३ 'शुभप्रवृत्तेः शमरोचितस्थितेर्महात्मन. प्रेरयिता' डी'ति नाम्ना पुरं नगरम् । १६ पुर.' भने परापूर्व वा । १७ 'व्य- महात्मन साधो. प्रेरयिता शुभप्रवृत्ते. 'शमरोचितस्थिते.' धात्' व्यधत्त । १८ 'साप्तच्छदिकम्' सप्तवर्णसम्बन्धिनं गग्गुलं शमरोचिता स्थितिर्यस्य । ३४ 'यताऽऽशय.' यते नियमे, आशयो प्राप्य । १९ 'पुरोर्जितद्विपेन्द्राननयक्षराडिव' पुरं शरीरं तेनो- यस्य स.। ३५ 'शुभप्रवृत्ते' शुभा प्रवृत्तिर्मदो यस्य । ३६ 'सम- र्जितो बलवान् द्विपेन्द्राननो गणपतियक्ष., यक्षो [मेघदूतस्थ- रोचितस्थिते ' समरे सनामे उचिता स्थितिर्यस्य । ३७ 'सादी' नायक.] यथा चातुर्मासकं व्यधत्त तथैव । "पुर शरीरे नगरे महामान. ॥ - ·5 ५६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्ग: स दक्षजातिप्रणयः कैलाभृतां नृणामभीष्टः सुमनो मुदेऽभवत् । सदक्षजातिप्रणयः कैलाभृतां तनुं वहन्निन्दुरिवोज्ज्वलांशुपः॥७॥ विबोधहेतुर्जडजन्मशालिनां गवां प्रसारैः सरसां श्रियं दधौ । विवोधहेतुर्जलजन्मशालिनां महावनानामिव भानुमान् विभुः ॥८॥ सदा रसं सजनता खसादरं समुन्नयन यो जगति प्रणीतवान् । सदारसंसजनताखसादरं प्रतिस्थलं तं स्थलगा ववन्दिरे ॥९॥ समीहितार्थप्रथनैः से दैवतद्रुमायते स्माङ्गभृतां धियां निधिः । शैमी हितार्थप्रथनैः सदैव तन्न कस्य लाभाय जनेऽस्य सन्निधिः ॥१०॥ मात् समासाद्य मरोः रसामयं पुपाव भावोज्वलमेदिनीपुरम् । क्रमात् समाऽशाद्यमरोरसामयं स देशसञ्जाऽऽगमभक्तिभावनैः॥११॥ हृतव्यवायोपगतेविनायकः पुरे स नारायणनान्नि तस्थिवान् । हेतव्यवायोऽपंगतेर्विना यकन्नकोऽपि निस्तारयिता कलौ युगे ॥ १२॥ सुरेश्वराऽऽशाविजयाऽऽहिताशयः परं चतुर्मासककर्मणस्ततः। सुरेश्वराशाविजया हितासयन्नघं स सद्धामपुरं समीयिवान् ॥ १३ ॥ इतोऽपराऽऽशापवनाद् दिवोदितं तैमो विमोहोदयजं स चिन्तयन् । इतोऽपैराऽऽशापवनाद् "दिवो दित बँतेजसा माल्यपुरं गुरुस्ततः॥ १४ ॥ १६ 10 २६ 15 [७] १ 'सः' गुरुः । २ 'दक्षजातिप्रणय.' दक्षजात्यां [११] १६ 'क्रमात्' क्रमाभ्यां पादाम्यामततीति क्रमात प्रणय. स्नेहो यस्य सः। ३ 'कलाभृताम्' कला विज्ञानं तद्वता- यद्वा क्रमः परम्परागमस्तेनाततीति क्रमांत् । १७ 'मरोः रसा. ममीष्टः । ४ 'सदक्षजातिप्रणय.' सदक्षे सद्व्यवहारे जात्या | मयम्' मरो' भूमीम् । १८ 'समाऽऽशाद्यम्' सर्व दिग्भागे जन्मना प्रणयो यात्रा यस्य सः, यस्य सदक्षे शिवे प्रणयमति- | माद्यम् । १९ अरोरसामयम्' रोरा दरिद्वा. सामायाः सरो. क्रान्तोऽतिप्रणयः न रागी । दक्षजा प्रार्वती तया सह यः स गास्तै. रहितम् ॥ सदक्षज. शिवस्त्र प्रणयमतिक्रान्तोऽतिप्रणयो न रागवानित्यर्थ "अक्षो रथस्यावयवे व्यवहारे विभीतके" इति हैमः [अने० विधानामुपगतिस्तस्या. हेतो.। २१ 'विनायकः' गणेशः । २२ [१२] २० 'हृतव्यवायोपगतेः' हृता नष्टा व्यवायानां सं० कां० श्लो० ५६९] | "प्रणय प्रेमयानयोः, विनम्मे प्रसरे चापि" इति हैम. [अने० सं० का० ३ श्लो० ५२२] ५ / नारकादेः । 'हृतव्यवाय.' हृत. व्यवायो मैथुन येन सः। २३ 'अपगते.' नारकादेः। २४ 'यकन्नकोऽपि निस्तारयिता' विभानकोऽपि 'कलाभृताम्' क्लेनाजीर्णेनाभृताम् । “कलत्वं जीर्णरेतसोः, निस्तारथिता ॥ अव्यक्तमधुरध्वाने कला स्यादंशशिल्पयोः । कलने मूलरैवृद्धौ पोडशांशे विधोरपि" इति हैम. [मने० सं० कां० २ श्लो. [१३] २५ 'सुरेश्वराऽऽविजयाऽऽहिताऽऽशय.' पूर्वदिवि- -४८८] । ६ 'उज्वलांशुप.' उज्वलांशून् श्वेताम्बरान् पातीति ॥ जये स्थापितभाव । २६ 'सुरेश्वराऽऽशाविजया' सुरायामीश्व- [८] ७ 'जढजन्मशालिनाम् जडप्राणिनां पक्षे पद्मानाम् । राऽऽशा धनवतां तृष्णा तस्या विजा पृथग्भावस्खया। २७ 'हि' [९] ८ "सदा रसं सज्जनता. स्वसादर समुन्नयन् य" निश्चितम् । २८ 'तासयन्' क्षेपयन् । २९ 'अघम्' पापम् ॥ य. सदा रसं समुन्नयन् सज्जनता सम्यजनसमूहान् स्वसाद [१४] ३० 'इतोऽपराऽऽशापवनाद्' इतवापरस्य परपरकस्य स्वाधीनान् , अरमत्यर्थ प्रणीतवान् । ९ 'सदारसंसजनतास्व- य आशायास्तृप्णायाः पवनो वायुस्खस्माद् । ३१ 'दिवोदिवम्' सादरम्' सस्त्रीसभालोकेपु मनादरम् । १० 'तम्' गुरम् ॥ दिवा दिने उदितम् । ३२ 'तम.' पापमज्ञान वा। ३३ 'इत:' [१०] ११ 'समीहितार्थप्रथनै.' इष्टार्थदानैः। १२ 'स १२ 'स' प्राप्तः । ३४ 'अपराशापवनाद' अपराशा पश्चिमा तत्पवित्रणात् । १३ "दुमायते स' कल्पवृक्षायते स । १४ 'शमी' | ३५ दिव.' स्वर्गस्य । ३६ 'दितम्' सण्डितम् । ३७ 'स्वतेजसा' शान्त. । १५ हितार्थप्रयनैः' हितप्रयोजनविस्तारैः ॥ स्वप्रतापेन ॥ गुरु.॥

·१० 5 10 15 ४१ पध७-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् ५७ असौगतं नाटयिता सिंतच्छदव्रजस्य चक्रे वचनैः क्षमातलम् । असौगत नाटयिता सिंतच्छदमभुस्तथोत्सूत्रपथे मनागपि ॥१५॥ से मानवाधीश्वरसेवितक्रमाम्बुजश्चतुर्मासककर्म तेनिवान् । समा नवा धीः खरसेऽवितक्रमाऽदिनों ततोऽभूद् विषयेऽहतां मते ॥ १६ ॥ बिहारशोभाऽतिशयात् सँभा सुरमभोर्यदीया पँहु पिप्रिये मुहुः । विहारशोभातिशयात् सभासुरः क्रमात् समास्तत्र निनाय काश्चन ॥ १७॥ अलं कलङ्कः सकलोऽप्यपास्यत सचेतसां दुर्णयहारिणाऽमुना। अलं केलं का सकलोऽप्यपास्यतः प्रभोर्वचो बोधयितुं नरः परः ॥१८॥ अँसन्निभोगापभयोऽधिकाश्चनश्रियं दधौ गौतमतः प्रति प्रभुः। असन्निभोऽङ्ग ! |भयाऽधिकां च नैः प्रियां समज्ञां भुवने गुरोरपि ॥ १९ ॥ न चासवानाम रागिता गता वसुन्धरायां स्फुरितेऽस्य शासने नँवाऽऽसवानामनुरागिता गता जनस्य नश्यत्तमसः प्रभोगिरा ॥ २० ॥ नंदीनभावातिगभीरतामसावशिश्रियद् विश्वगुरुगरीयसीम् । न दीनभा वाs"तिगभीरतामसाऽऽशयस्य सर्वस्य मुनेगणे ततः॥२१॥ अजन्यताऽऽपारविहारि मण्डलं प्रभोर्विहारेण धनाढ्यवोधने । अंजन्यतापारविहारिमण्डलं महाऽऽतपेऽप्याप्य मेंही सुसीमगा ॥ २२॥ नै रोचिता चौपकलाऽसुहारिणी नृपादिलोकेऽस्य शमोपदेशनात् । नरोचिता चाऽऽ कलाऽऽशु हारिणी तपोजपादेजगति प्रसारिताम् ॥ २३ ॥ [१५] १ गतम्' गमनं ज्ञानं वा । २ 'नाटयिता' प्रवर्तक । २९ 'भग !' मग इति संयोजने । ३० 'प्रभया' बुद्धा। ३ सितच्छदमजस्य' श्वेताम्बरबजस्य । ४ 'असौगतम्' अबौ- ३१ 'न.' मस्साकम् । ३२ 'प्रियाम् इष्टाम् । ३३ 'समाज्ञाम्' द्धम् । ५ 'नाटयिता' न, अटयिता 'स्वार्थे णिच् । ६ सितच्छ- कीर्चिम् । ३३ 'गुरो. देवसूरेरधिकां दधौ ।। दप्रभुः' श्वेताम्बराधिपः । ७ 'उस्सूत्रपथे' उत्सूत्रमार्गे ॥ [२०] ३४ 'वासवानाम्' भूपानाम् । ३५ 'अनुरागिता' [१६] ८ 'स.' गुरु. । ९ 'मानवाधीश्वरसेवितममाम्बुजः' | रागिरव गता भूपाः। ३६ 'वसुन्धरायाम्' पृथ्व्याम् । ३७ नृपवन्दितपादपः । १० 'समा' अकुटिला । 'शासने जैनशासने तस्मिन्मनुरागिणो जाता इत्यर्थः । ३८ 'नवा- ११ 'नवा' नवीना । १२ घीः' मतिः। १३ 'स्वरसेऽवितकमा स्वाभिमा- सवानामनुरागिता गता' नवा नव्याऽऽसवानामादरो गतः ॥ येऽवितः रक्षितः क्रमः पारम्पर्य यस्यां सा । १४ 'भगिनाम्' [२१] ३९ 'नदीनभावातिगभीरतामसावशिश्रियद्' नदीन: प्राणिनाम् । १५ विषयेऽहंता मते' अर्हता मते विषये देशे ॥ समुद्रस्तद्वद् भावे चित्ताभिप्रायेऽतिगभीरताम् , असौ, अशि- श्रियत् माश्रित.। ४० 'दीनभा' दैन्यम् । ४१ 'वा' अथवा । [१७] १६ 'विहारशोमाऽतिशयात्' विहारा जिनप्रासादा- स्तेषां शोभाभरेण। १७ 'समा सुरप्रभो.' सुरप्रभोः, इन्द्रस्य ४३ 'अतामसाऽऽशयस्य' भवामसोऽक्रोध आशयो यस्य । ४२ 'अतिगमी.' अति गच्छतीत्यतिगाऽतिशायिनी भीर्भयम् । सभा। १८ 'बहु पिप्रिये' बहु यथा स्यात् तथा पिप्रिये तुष्टा १९ विहारशोभाऽतिशयात्' विहारे देशान्तश्चलने य. शोभाया [२२] ४४ 'भजन्यताऽऽपारविहारि' अपारा. बहवो विहारा- श्वेत्यानि यत्रेहर, अजन्यत । ४५ 'मण्डलम्' देश । ४६ अतिशयो दुर्भिक्षढमरादिनाशस्तस्मात् । २० 'समाः' वर्षाणि ॥ 'अजन्यवापा' अवापा अजनि । ४७ 'रविहारिमण्डलम्' रवेश्चारु- [१८] २१ 'अलम्' समर्थः । २२ 'कलम्' मृष्टम् । विम्बम् । ४८ 'महाऽऽतपेऽपि' ग्रीप्मेऽपि । ४९ 'भाप्य' प्राप्य २३ 'अपास्यत. नर. पुरुषस्य पर. सकलोऽपि क. बोधयितुं ऋतूनामानुकूल्यात् । ५० 'मही' पृथ्वी ।। अलम्, इत्यन्वय.' अपि तु न कोऽपीत्यर्थः ॥ [२३] ५१ 'न रोचिता' नेष्टा । ५२ 'चापकला' धनु:- [१९] २४ असन्निभ' अतुल्यः । २५ 'भप्रभया' देह- कला । ५३ 'भसुहारिणी' प्राणहारिणी । ५४ 'नरोचिता' नरा. कान्त्या । २६ 'अधिकाञ्चनश्रियम्' काश्चनमधिकृत्याधिकाञ्चन णामुचिता । ५५ 'भाप कलाऽऽशु हारिणी तपोजपादेर्जगति श्रीलक्ष्मीताम् दधौ । २७ 'गौतमत. प्रति' गौतमतुल्य. । प्रसारिताम्' तपोजपादेस्सपोजपाद्यस्य कला घटिका, प्रसारिता २८ 'भसनिमः' भसद् अविधमान निभ यसिन् सः । विस्तारमाप, आशु शीघ्रम् , हारिणी रम्या ॥ -- दि० म०८ .

·१ - ॥ 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः गणेशनैपुण्यमहो महाऽऽयतेः प्रभोर्दिदीपे बहुदानवत्तया । गणे शनैः पुण्यमहो महायते जगत्प्रकाशाय बभूव शाश्वतम् ॥ २४ ॥ न बादरः कोऽपि निकामजागरे गणेऽभवत् तस्य गुणव्यतिक्रमः । न वाऽदरः कोपिनि कामजागरेरिता नृणां चेतसि धैर्यविक्रिया ॥२५॥ न वैरपीडा न बलाभियोगिता गुरोबिहारे मरुमण्डले ततः। नवैरपीडा नैवलाभियोगितादृशाऽज्यतीथ्यरकृशा व्यधीयत ॥ २६ ॥ नाऽऽवेशरोगोऽभिनिवेशकामना गुरोः प्रकाशेऽन्यमते तनुभृतः। नौवे सरोगोऽभिनिवेशकामनाऽऽशयो वुधः कस्तरणेऽब्धिवन्दिरे ॥ २७ ॥ पैराजितो धन्वनि योजिते गुणे प्रभोवली मोहमहाभदच्छली। 10 पराजितो धन्वनि योजिते गुणे गुरुप्रकाण्डान्न विभेति कः क्षितौ ॥ २८॥ संभाजनेऽनन्तरसस्तैपालये गुणं गुरौ शासति सङ्गते मंगे। स भाजनेऽनन्तरशस्तपा लये जिनेन्द्रवाचां परमानुरागिणि ॥ २९ ॥ सैं देशरूपं फैलया च कारयन् मरौ गणी धर्मविधौ निजे" पदे । सैंदेशरूपं कलयाञ्चकार यन्निवेश्य सूरि विजयादिरत्नकम् ॥ ३० ।। 15 वसुन्धरा सा झुचिरस्य संगतः प्रतिस्थलं स क्षणलक्षणक्षणैः। वसुंधराऽऽशासु चिरैस्य "संगतमबोधि बोधिप्रदमेनमार्हतः ॥ ३१ ॥ [२४] १ 'गणेशनैपुण्यमह.' गणेशवत् पाण्डित्यस्य तेज. । । तरणे नावे यानपात्राय को बुध. 'सरोगः' सरसि गच्छतीति २ 'महाऽऽयतेः' महती, आयतिर्विस्तृतिर्यस्य 'यतिर्विकारे विरतौ | 'अभिनिवेशे' वाहनमध्यासने कामनाऽभिलापाऽऽशयो यस्य सः। भिक्षी' इति हैम: [अने० सं० कां० २ श्लो० १९२] तेन, अम [२८] २० 'पराजित.' भन्नः । २१ 'धन्वनि' मरौ। हायतेः न महद्विकारस्य । ३ 'गणे' गच्छे। ४ शनैः शनै- | २२ 'गुणे' धर्मरूपे योजिते सति प्रभोः पराजितः। २३ 'धन्वनि' र्जगत्प्रकाशाय शाश्वत पुण्यमहर्दिनं बभूव' इत्यन्वयः । ५ 'महा- धनुपि । २४ 'गुणे' ज्यायां योजिते सति । २५ 'गुरुपकाण्डात्'। ऽयते.' महायोत्सवायाऽऽयतिरुत्तरकालो यस्य ॥ उत्कृष्टसचामाद् महावाणात् को न विमेति । अयमपि [२५] ६ 'बादरः' दृश्यमानः। ७ 'निकामजागरे' अत्यर्थ | गुरुप्रकाण्डो गुरुमुख्य इति ॥ जागरूके। ८ 'गुण' गुणाः प्राणातिपातनिवृत्यादयो मूलगुणाः, [२९] २६ 'समाजनेऽनन्तरसः' सभाजने बहुरस आसीत् । पिण्डविशुद्ध्यादय उत्तरगुणाः । ९ 'कोपिनि' क्रुद्ध भादरः। २७ 'तपाऽऽलये' तपागणोपाये। २८ 'सङ्गते' प्रातर्मिलिते। १० 'कामजागरेरिता' कामाजाता गरेण करणेनेरिता न २९ 'प्रगे' अगं गते । ३० 'भाजने' स्थाल्यादौ । ३१ 'अनन्तर- धैर्यविक्रिया । 'गरस्तूपविपे विपे । रोगे गरं स्यात् करणे' इति शस्त्रपा' अनन्तराणि सान्द्राणि शस्तानि मगलानि पातीत्यनन्तर- हैम. [अने० सं० कां० २ श्लो० ४२०-४२१] ॥ शस्तपा बहुमगलान्वित इत्यर्थ.। ३२ 'लये ध्याने । सभाजने जिनेन्द्रवाचा ध्याने परमानुरागिणि ॥ [२६] ११ 'नवैरपीडा' नवैः स्तवैरपि ईडा स्तुतिः। [३०] ३३ 'स देशरूपम्' गुरुन्यायिप्रवृत्तिम् । १२ 'नवलामियोगिताहशा' लाभोऽस्त्येषां लाभिन , योगोऽ- स्त्येपा योगिनस्ततो द्वन्द्वस्तेषा भावस्तत्ता नवा चासौ लाभियोगिता 'कलया' विज्ञानोबोधनेन । ३५ 'निजे पदे निजे पटे श्रीविजय- रत्नसूरि निवेश्य । ३६ 'सदेशरूपम्' सदा इंशरूपं पहना. तस्या दृग् दृष्टिस्तया । गणे लाभाधिका लब्धिपात्रं योगभाजश्व यकत्व कलयाञ्चकार । ईशः स्वामिनि रुद्रे च' इति हैमः बहुला दृश्यन्ते तेन श्रीपरमगुरौ मतान्तरीयाणामपि महती [अने० सं० कां० २ श्लो० ५५६] ॥ श्रद्धा । १३ 'अन्यतीय ' तापसभक्कादिभिः । १४ 'मकृशा' [३१] ३७ 'वसुन्धरा सा' सा भूमिः। ३८ 'शुचि.' बहुला । १५ 'व्यघीयत' अक्रियत ॥ उज्वला पवित्रा वा। ३९ 'अस्य गुरो संगत ।४० 'प्रतिस्थल [२७] १६ 'नाऽऽवेशरोग.' आवेशरोगोऽपसाररुजाऽन्यमत- स क्षणलक्षणेक्षण' प्रतिस्थलं सर्वत्र, क्षणलक्षणेक्षण महोत्सव- प्रवेशरूपो रोगो वा न । १७ 'अभिनिवेशकामना' अभिनिवेश- लक्षणदर्शन. । ४१ 'वसुम्' देवविशेपमयोधि । ४२ 'धरा: वान्छाऽपि हठाऽऽग्रहोऽपि न । १८ 'गुरोः प्रकाशे सत्यन्यमते'। शासु पर्वतदिक्षु । ४३ 'चिरस्य' बहुकालम् । ४४ 'संगतम् १९ 'तनुभृत.' जीवस्य । भन्योक्तिमाह 'नावे.' अब्धियन्दिरे मिलितम् । ४५ 'एनमार्हत' आर्हतः श्राद , एन गुरुम् ॥ । ३४ ·१९ ore पंध २४-३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् न गौतमीयं मतमक्षपादजं धिया प्रमाण्यक्रियताऽमुना मनाक् । न गौतमीयं मतमक्षपादजं प्रमोचितं केवलिनः प्रमोचितम् ॥ ३२॥ न साधुना वैभवहारिणी रुचिविखण्डिता नन्दितपण्डिता गणे । नंसाधुना वैभवहारिणी चि‘ता तपोभिः प्रभया समन्वितैः॥ ३३॥ विमुक्तरा गा नवधा सुरक्षणा जगौ गुरुब्रह्मधरः क्षमापरः। विमुक्तरागा नवधासुरक्षणा गणे प्रवृत्तिर्वतिनां ततोऽभवत् ॥ ३४ ॥ मवासना शापनयेऽस्य मानसे गुरोनिदेशेन रेषाऽपि योगिनाम् । प्रवासनाऽऽशापनयेऽस्यमानशे परिग्रहं भावयतां विद्रूरतः ॥ ३५ ॥ शुचिप्रभावैः 8मणानुगामिनस्तदाऽऽहताः पुण्यजना इवेश्वराः। शुचिप्रभा वैधैमणानुगामिनप्रसादतः प्रौढिविभूतिमादधौ ॥ ३६॥ निरन्तरायाऽऽगमहेतुरङ्गतः शुभां रुचिं प्राप्य गुरोनिदेशतः। निरन्तरा यागमहे तुरङ्गतस्तदा विहिस्यात् सैंजना न्यवीवृतन् ॥ ३७॥ विनाशनायां गजविक्रमा 'रेते पराङ्मुखाः शुद्धदृशो न भुञ्जते । विनाशनायाङ्गजविक्रमारतेस्तपखिनो यस्य गणे गणेशितुः॥ ३८॥ न नाम धीरञ्जनया जिनोदिते पटुः सँभा का तमुपेत्य दूरतः। ननाम धीरं जैनयाजिनोदिते चिरं विरक्तं विपथे यथेच्छया ॥३९॥ : 10 15 , [३२] १ 'अक्षपादजम्' अक्षपादो नैयायिकमतप्रणेता | २५ 'भानशे' व्याप्ता । २६ 'विदूरतः' दूरत.॥ तस्माजातं श्रीगौतमीय मतम् । २ 'गौतमीयम्' गौतमोऽन्ने- [३६] २७ 'शुचिप्रभावै ' पवित्रतेजोभिः । २८ 'श्रमणा- न्द्रभूतिः। ३ 'क्षपादजम्' क्षपायां रानावत्तीति क्षपादस्त. नुगामिनः' यतिसेवका । २९ 'शुचिप्रभा' निर्मलधियः । साजाते, ईदृश न तन्मतम् । ४ 'प्रमोचितम्' मुक्तम् । ३० 'वैश्रमणानुगाम्' धनदानुरूपाम् । ३१ 'इनप्रसादतः' ५ केवलिन प्रमोचितम्' केवलज्ञानिनो ज्ञानयोग्यम् ॥ स्वामिप्रसादतः॥ ३३] ६ 'वै भवहारिणी' वै निश्चित साधुना भवहारिणी [३७] ३२ 'निरन्तरायाऽऽगमहेतुरगत ' अन्तरायरहितो य भवहन्त्री। ७ 'रुचि' इच्छा। ८ 'विखण्डिता' खण्डिता न । भागमेपु हेतुपु च रङ्गोऽत्याग्रहस्तस्मात् । ३३ 'शुभाम् ९ 'गणे' गच्छे। १० 'नसाऽधुना' नसा नासिकारूपेणाधुना । निर्दोषाम् । ३४ रुचिम्' इच्छाम् । ३५ 'निरन्तरा' दृढा । ११ वैभवहारिणी' वैभवेन हारिणी मनोहरा । १२ 'रुचि.' | ३६ 'यागमहे' यज्ञोत्सवे । ३७ 'तुरङ्गन्त.' अश्वात् । ३८ कान्ति ॥ 'विहिंस्यात्' वध्यात् । ३९ 'सुजना' शुद्धा लोका । ४० [३४] १३ 'विमुक्तरा.' विमुञ्चति कर्मपाशाद् विमुग् । | 'न्यवीवृतन्' निवृत्ता ॥ अतिशयेन विमुचो विमुक्करा । १४ 'गा' वाणी । १५ [३८] ४१ "विनाशनायाम्' अशनायां क्षुधां विना । 'नवधा सुरक्षणा'-नवग्रह्मगुप्तिरूपा सुरक्षणा सुराणा क्षण ४२ 'गजविक्रमा' गजवद् बलवन्त । ४३ 'रते' भोगे पराम- उत्सवा यासु ताः सुष्टु लक्षणानि यासु ता वा। १६ 'जगौ गुरु ४४ 'विनाशनायाङ्गजविक्रमारते' भनजस्य स्मरस्य गुर्जगी जगाद। १७ 'नवधासुरक्षणा नवप्रकारा भसव. विक्रमा विगतमा याsरतिस्वस्या विनाशनाय ॥ प्राणास्तदाऽऽश्रयत्वात् प्राणिनस्तेपा रक्षण यस्या सा ॥ [३९] ४५ 'धीरअनया' बुद्धिरागेण । ४६ 'जिनोदिते' [३५] १८ 'प्रवासना' प्रयाणम् । १९ 'शापनये' शापस्य | जिनवचने । ४७ ‘पटु' व्यक्ता। ४८ 'सभा' नामप्राकाश्येका नये अभिप्राये। २० 'भस्य' गुरो निदेशेन । २१ 'रुषाऽपि' सभा। ४९ 'तमुपेत्य दूरतः' दूरतः उपेत्य त, न नाम अपि रोपेणाऽपि योगिना मानसे, न कोऽपि शशापेत्यर्थ । २२/तु सर्वाऽपि ननाम । ५० 'धीरम्' प्राज्ञम् । ५१ 'जनयाजि- 'प्रवासना' प्रकृष्टा वासना भावना । २३ 'भाशापनये' लोभ- | नोदिते' जन यजतीति जनयाजी नरमेधादियज्ञकृत् तेन नोदिते मुञ्चने । २४ 'भस्यम्' क्षेप्य परिग्रह भावयताम् । प्रेरिते । ५२ 'विरक्तम्' विरक त गुरुम् । ५३ 'विपथे' कुमार्गे।। मुखा।

·.. । 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः सदा नवाऽऽलापिकयाचिर्दुत्तरा वितेनिरे तां खगणे मिधः केथाम् । सदानवालाsपि कयाचिदुत्तरात् समं यदाख्यावशतोऽनयन् निशाम् ॥ ४॥ अनङ्गरागं नियंतः स मुक्तभा यः साङ्गरागः सुतनोस्तनौ दधौ । अनङ्गरागं नियतः समुक्तभाः प्रोचैः स्तनः को न गिरिर्वनं दधत् ॥४१॥ [एकालापकम्] नियामकाश्चेतसि भावयन्त्यहो! किं नाम देयोऽनुवरायकः स्त्रियाः। नियामकाश्चेतसि भावयन्त्यहोरात्रं स तीर्थङ्कर एव नः प्रभुः॥ ४२ ॥ मुंखायनः सारसनाभिकामितः कीदृग् रथः स्यात् सुभटो वधूजनः। सुखाय नः सारसनाभिकामितः कथं जयार्थी नृपतिर्महाबलः॥४३॥ 10 [एकालापकं समस्तम्] महो दयाया अँगतीश्वरश्रियो मा या विमोहं म यतोऽहंता मते । महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रियो यथास्थितं भावनयाऽस्य सन्मते!॥४४॥[क्रियागुप्तम्] परासितीवा विरतिः प्रमाऽऽपणे में नाम काऽयोधि विदा तपोगणे । पलाशितीताविरतिः प्रेमापणे नवापि कामोचितया न भी भृता॥४५॥ 15 [क्रियागुप्तम्] [४०] १ 'उत्तरा.' ज्ञानप्रवराः, "उत्तरं प्रवरोर्द्धयो.” इति । तिसदृशो." इति हैम. [अने० सं० का० ३ श्लो० ४८९] हैमः [अने० सं० कां० ३ श्लो० ५५८] । २ 'कयाम्' /१६ 'सारसनाऽभिकामितः' सारं धनं तस्य सना नित्यमभिकः वार्ताम्, मिथः सदा नित्यं नवाऽऽलापिकया वितेनिरे । ३ / कामयिता तेन अमित. प्राप्तः "गत्यर्थानां प्राप्त्यर्थस्वात्" रथस्य 'सदानवाला' दानवती वाला स्त्री । ४ "कयाचिद्' सस्या। धनवतामाटराद् यद्वा सारे धने सदाऽमिकामिता लुब्धता ५ 'यदाख्यावशतः' यस्याः कथाया आख्यावशत आलापिका- | यस्येति वधूजनः सरसैव सा रसा सा चासौ नाभिः कामिता कयनेन ॥ इष्टा यस्य सः॥ [४१] ६ 'नियत.' बद्धोऽपि । ७ 'स मुक्कभाः' स मुक्तवद् [४४] १७ 'मह उत्सवः। १८ 'जगतीश्वरश्रियः' जगती भासत इति मुक्तमाः "मुक्ता मौक्तिकपुंश्चल्योः" इति हैमः | भूमिस्तदीश्वरो भूपस्तस्य श्रियो लक्ष्म्याः। १९ 'मा या विमोहं [मने० सं० कां० २ श्लो० १९१] । ८ 'सुतनोः' स्त्रियाः। स यतोऽहंता मते' इति पदविभागे-अर्हता मते विमोह मा ९ 'तनौ' शरीरे यः सागरागोऽपि अनगरागं दधौ । १० 'भनङ्ग- या स्स-मा प्राप्नुहि; 'या' इति क्रियागुतं यस्तन्यपि ससहिते रागम्' अनने आकाशे रागोऽरुणिमा यस्य तत् "अङ्गहीनेऽप्यनझं वाक्ये भविष्यत्काले रूपम्-यद्वा 'मायाविमोहं सयत.' इति खे चित्तेऽनङ्गस्तु मन्मथे” इति हैमः [अने० सं० कां०३ / पदविभागे तु स्मयतोऽहकाराद् मायया कपटेन विमोहः परेषा श्लो० ११५], "रागः स्यालोहितादिपु” इति हैम. [अने० | भ्रमे पातनम् । २० 'महोदयायाऽऽजगतीश्वरश्रिय.' आजगति सं० कां० २ श्लो० ४६]; यद्वाऽनङ्गैर्मदनफलै राजत इत्य- आभुवन, ईश्वरा समर्था श्री. शोमा यस्य । २१ 'यथास्थि- नगराः, अगाः वृक्षा यस्य तत् इदृशः स्तन इत्येकालापकम् ॥ तम् परमार्थतया। २२ 'भावनया' चिन्तनया। [४२] ११ नियामकाः' पोतवहा । १२ वराय. कः क्षिपखेति, अस्येति क्रियागुप्तं "असूच क्षेपणे" धातुर्दिवादि. ॥ स्त्रिया देय." देयः कर.। १३ "नियामका." नियमधारिण. [४५] २४ 'परा' उत्कृष्टा। २५ 'असितीना' साधारे- साधवः । 'तीर्थकर एव नः अस्माकं प्रभु.॥ वोग्रा । 'परासितीव्रा' इति पदविभागे परासि परास्ता तीया [१३] १४ 'सुखायन.' सुखकारि अयनं गमनं यस्य यद्वा इति क्रियागुप्तम् । २६ 'प्रमाऽऽपणे' ज्ञानहहे । २७ 'न नोऽस्माकं सर्वलोकानां सुखाय । १५ 'सारसनाभिकामित.' नाम काबोधि विदा तपोगणे' तपोगणे विदा ज्ञानिना नाम सारं भरैः सहितं सनामि नाभियुक्तं कामितममिलपितं यस्य स प्राकाश्येका विरतियोधि । बोधिविदा नरेण का अविरतिर्न भटः; सारसनमधिकागमभिकामितं प्रियं यस्य स वधूजनः; राज्ञः | परासि । २८ 'पलाशितीवा' मासाशिवत् तीवा; "तीचं कट्टप्णा- पक्षे सार. श्रेष्ट सनाभिस्सगोत्रः स एव कामितो यस्य स.; | त्यर्यपु तीव्रा तु कटुरोहिणी" इति हैमः [अने० सं० कां० २ "नाभिः क्षेत्रप्रधानयोः, चक्रमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुख्यराज्ञि | श्लो० ११०] २९ 'प्रमापणे नवापि कामोचितया न भी भृता' च" इति हैमः [अने० सं० कां० २ श्लो० ३१४] "सनाभि-' इति पदविभागे कामोचितया न भी नृता कन्दर्हिगमनस्य २३ 'अस्य' ।

·5 पद्य ४०-५०] दिग्विजयमहाकाव्यम् न विधेयुक्तिमधुरा नै वास्तवमैदःप्रबोधे विदुंरार्हता गुणम् । ने विप्रयुक्तिमधुरा नवा स्तवप्रतीतिरागात् पटुतां ततो गुरुः ॥ ४६॥ [क्रियागुप्तम्] समाधिता पापरुचिर्विवर्द्धनं संसार पुण्याभ्युदयो महखिनाम् । समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनं वीरे गुरौ श्रीजिनचीरतीर्थपे ॥४७॥ [क्रियागुप्तम् ] पुरोगमैषी प्रयत: संधारणः सोधोरणः कल्पितमत्तवारणः। पुरोगमैषी पँयतः संधारणः पीयतामित्युदिते न कोऽप्यभूत् ॥४८॥ [स्पष्टान्धकम् ] तपोगणेऽराजत तेजसा समं सौरीप्रभा साधिसरोजनालिकम् । तेपोङ्गणे राजततेऽञ्जसा समं सितच्छदानामभिनन्दनं ततः॥४९॥ [सन्दानोपमा] से दानतः स्वर्गहरिप्रभावकस्तपःप्रशस्यर्थंकमे येते जयम् । सदाऽऽनतः खर्गहरिभावकसभाऽव॑तस्तस्य यशश्च यं तदा ॥५०॥ [गूढचतुर्थः] 10 नरकस्य भयधारिणा; 'प्रमापणे नवाऽऽपि काऽमोचि तया' इति | १५ 'साधोरणः' आधोरणा हस्तिपकास्तैः सह साधोरण , साधोः पदविभागे तु प्रमापणे जीवधातेऽविरतिः का न आमोचि तया | मुने. रणः शब्दः। १६ ‘कल्पितमत्तवारण' सजितो मत्तो विरस्या; 'काऽऽमोचितयानमीमृता' भीभृता नरेणाऽऽमोचित | वारण , कल्पिता कथिता मत्ता वारणा येन स. । यान रोगार्हगमनं तस्माद् विभ्यता, यद्वा प्रमापणे घाते विरतिः 'पुरोगमैपी' पुरोगमान् अग्रस्थान् एपते इति पुरोगमैपी । का न मापि 'वा' इति पक्षान्तरे आपीति वा, 'अमोचि' इति | १८ 'प्रयत.' सोद्यमः उद्यमोपदेशयुक्त । १९ 'सधारण:' क्रियागुप्तम् ॥ धारणा बुद्धिगुणस्तेन सहित ; धारणा ध्यानविशेषस्तेन युक्तः । [४६] १ 'न विप्रयुक्तिमधुरा' श्राद्धानां विप्रस्य द्विजस्य २० 'प्रपीयतामित्युदिते न कोऽप्यभूत्' दृश्यतामित्युक्तेऽपि युक्तिर्न मधुरा । २ 'न वास्तवम्' न तात्विकम् । ३ 'अद:- | पुरः नगराद् वहिर्गमनेच्छुर्न कोप्यभूत् । प्रपीयताम् सादर प्रबोधे' अमीपां विप्राणां प्रबोधे उपदेशे । ४ 'विदुराहता श्रूयताम् ॥ गुणम्' विदुरा. पण्डिता ये आर्हता श्राद्धा गुणमविदुः 'अविदुः' [४९] २१ 'तपोगणेऽराजत तेजसा समं सौरीप्रभा' सौरी- इति क्रियागुप्तम् । ५'न विप्रयुक्ति.' गुरोविप्रयुक्तिर्वियोगो न प्रभा सूरे सम्बन्धिनी प्रभा कान्तिः तेजसा प्रकाशेन सम तपो. पटुतामागात् । ६ 'मधुरा' प्रिया । ७ 'नवा खवनप्रतीतिरागात्' गणेऽराजत । २२ 'साऽधिसरोजनालिकम्' सरोजनालिकं सरसा नवीना स्ववनप्रसिद्धिरागात् पटुवामागाद् 'भागाद्' इति । ज्ञानेन युक्ता जनाः सरोजनास्तेषामलिकं भालं तदधिकृत्य, क्रियागुप्तम् ॥ अन्याऽपि सौरीप्रमाऽधिसरोजनालिक पननालिकामधिकृत्य [१७] ८ 'समाधिता' समाधेर्योगविशेपस्य भाव. राजते। २३ 'तपोऽङ्गणे राजततेऽअसाऽसमम्' तपो धर्म. ९ 'पापरुचिर्विवर्द्धनम्' विशेपेण वर्द्धनमाप, राजतते राजमिस्तते व्याप्तेऽङ्गणेऽअसा शीघ्रमसमं भतुल्यमराजत पापरुचिर्विवर्द्धनं छेदमधित। १० 'ससार पुण्याभ्युदयो महस्विनाम्' इति । “तप कृच्छ्रादिकर्मणि, धर्मे लोकप्रमेदे च" इति हैम [अने० पदविभागे महस्विना पुण्य. पवित्रोऽभ्युदयः ससार प्रसृतः, सं० का० २ श्लो० ५४३-५४४] । २४ 'सितच्छदानामभि- 'स सारपुण्याभ्युदय ' इति पदविभागे तु स प्रसिद्धः सार. नन्दनम्' सितच्छदानां श्वेताम्बराणामभिनन्दनं तोपणम् ; अन्य- श्रेष्ठ. पुण्याभ्युदय. । ११ 'समाधितापाऽपरुचिर्विवर्द्धनम्' | याऽपि पमनालिकानिष्टसौरप्रभया सितच्छदानां हंसानाम् ॥ समा समस्ता पापरुचिरपरुचिर्मलिना यद्वा समाधितापयतीति [५०] २५ 'स.' गुरु. । २६ 'स्वर्गहरिप्रभावक' कल्प- समाधितापा तदाऽपरुचिमिथ्यारव च्छेदमधित । समाप्राग्वत् । वृक्षकान्तिरक्षक । २७ 'तपःप्रशस्य' तपसा 'ससार' 'अधित' 'भाप' इति क्रियानयं गुप्तम् ॥ २८ 'चकमे' ऐच्छत् । २९ 'यते' संयते देशत सर्वतो वा । [४८] १२ 'पुरोगमैपी' पुरोगमा. पत्तयस्तान् इच्छतीति | ३० 'मानत.' नता देवेन्द्रा यं स. । ३१ 'प्रभावकसभा' पुरोगमैपी। १३ 'प्रयत:' प्रकृष्टं यतं निपादिनां पादकर्म | प्रभावकाणां श्रावकाणां समा । ३२ 'भवत.' पालयत. । यस्य । १४ 'सधारणः' धारणया पुथ्या सहित. सधारणः ।' ३३ 'तस्य यशश्व यम् तस्य प्रभोर्यशश्च यं चकमे ॥ J प्रशस्यः । J ·. ०० 5 १४ RE महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः दिष्ट्या स्थिरासज्जनधीधनाऽऽदरैर्यतो दिनादेष गणेऽधिनायकः । दिष्ट्या स्थिरा सजनधीधनादरै रराज राज्ञां सखिताऽभिषगतः॥५१॥[निरौष्ठ्यः ] कल्याणधाऽऽराधिगताहतां गणे क्रियाऽऽसनाद्या यतिनायकेन तत् । कल्याणधाराधिगताहतां गणे श्रेयो न कस्यातिशयाय जायते ॥५२॥[निरौष्ठ्यः] सैमङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं यं वन्दते पिञ्जरयत् पदाम्बुजम् । सैमङ्गलं माण्डलिकेन्द्रमण्डलं "संस्कृत्य सन्तः सततं स्तुवन्ति तम् ॥ ५३॥ विश्वम्भरेणोद्धरणे जगर्ल्डवः प्राकाशि नूनं गुरुणा स्वतेजसाम् । [विन्दुमान् ] विश्वं भरेणोद्धरणे जगदुवः पदार्थराशेर्ददता नृणां व्रतम् ॥ ५४॥[विन्दुच्युतकम् ] 10 सैदागेमानामनुयोगदेशने मैंन्द्रध्वनिर्बोधयति स्मयान् गुरोः। संदागमा नाम नु योगदेर्शनेऽभक्ष्यस्य तैर्वागविभवेऽस्य निश्चिताः ॥ ५५ ॥ [विन्दुच्युतकम्] वन्दने 'रुचिराभाति शितांशुकलयान्विता। वन्दने "रुचिराभाऽतिशयाद् गीर्विदुषां गुरोः॥५६॥ [विन्दुच्युतकम् ] 15 सामयः सुहशा हेयः शाकारम्भविचिन्तनात् । सामयः सुदृशाऽहेय इदं मोहस्य जृम्भितम् ॥७॥[मात्राच्युतकं विन्दुच्युतकं च] [५१] १ 'दिष्ट्या' दिष्टिदेशनोपदेशो भाग्य वा तया । नाम् । २४ 'अनुयोगदेशने' व्याख्याने । २५ 'मन्द्रध्वनिः' २ 'स्थिरासजनधीधनाऽऽदरैः' स्थिरे मोक्षे आसीदन्तीति | मन्द्रशब्दे विन्दु विना मद्रवनिर्मगलशब्दः 'जयइ जगजीव- स्थिरासदो भव्यास्त एव जनास्तेषां धीधनस्य पण्डितस्याऽऽदरैः। जोणी'-त्यादिनां जयजयारावो वा। २६ 'सदागमा ' शुद्ध- "स्थिरो मोक्षे निश्चले च स्थिरा मू: शालपण्यपि" इति हैमः सिद्धान्ता निश्चिताः । २७ 'नाम' प्राकाश्ये। २८ 'योग' [अने० सं० का० २ श्लो० ४७९] । ३ 'दिष्ट्या' प्रमोदेन । | नियमदायके । २९ 'अशनेऽभक्ष्यस्य' अभक्ष्यस्थाशने प्राशने । ४ स्थिरा' भूमिः। ५ 'सज्जनधीधनादरैः सज्जनान्युपस्क- ३० तैर्वाग्विभवेऽस्य' तैः नरैरस्य गुरोः वागविभवे ॥ रणानि धीवुद्धिर्धनान्यदरोऽभयस्तै । ६ 'सखिताऽभिपगतः' [५६] ३१ 'वन्दने' नमने । ३२ 'रुचिः' सम्यक्त्वमा- मैत्रीप्रसङ्गात् ॥ भाति । ३३ 'शितांशुकलयान्विता' श्वेताम्बरध्यानयुता । [५२] ७ 'कल्याणधा' कल्याण मोक्षं धत्ते कल्याणधा । ३४ 'वन्दने' सबने विन्दु विना वदने मुखे चन्द्रकलया युक्ता ३५ 'रुचिराभाति शयात्' इति पदयोजने रुचिर्दीप्तिराभाति ८ 'माराधिगतार्हताम्' आराधिक्रियाऽहतां योग्यतां गता प्राप्ता। ९ 'गणे' गच्छे। १० 'कल्याणधारा' स्वर्णधारा। मुखे भाभाति दीप्यमाने शयात् हस्तात् ; 'रुचिराऽऽमातिशयात्' आभाया मतिशयाद् रुचिरा स्यात् । ३६ 'गीविदुपाम्' धन्य ११ 'अधिगता' प्राप्ता । 'अहंतां गणे' श्राद्धानां गणे॥ विदुपा गीर्वाणी यया गुरुः स्तूयत इत्याभाराढा । विदुपां वदने [५३] १२ 'समङ्गलम्' मगलेन सहितम्, “मङ्गला श्वेत. जल्पने गी रुचिरा॥ दूर्विका" इति हैम. [भने० सं० कां० ३ श्लो० ७१३], तया [५७] ३७ 'सामय' रोगी हेयः। ३८ 'सुदृशा' शुम- १३ 'माण्डलिकेन्द्रमण्डलम्' मण्डलराजस्तदृन्द नेत्रेण प्राज्ञेन वा । ३९ 'शाकारम्भविचिन्तनात्' शाकारम्भस्य स्वर्णादिना मौलिस्थेन । १४ 'समङ्गलम्' समं साद गलं कण्ठ विचिन्तनात् शाकभोजी रोगी असाध्य• यहा साक सहारम्भः १५ मण्डलम्' सूत्रार्थचिन्तनस्थानम् । १६ 'संस्कृत्य' शयनासहनादिसद्विचारणात् कुष्टादीना साकामिकरोगरवात; १७ 'सन्तः' सजनाः ॥ शाकस्य राज्ञामाज्ञाविशेपकालस्याऽऽरम्म उत्पत्तिसद्विचिन्तनात [५] १८ 'विश्वम्भरेण' विष्णुना गुरुणा । १९ 'भुवः शाककतारोऽपीहग्वालिनो नवनवा जायन्ते तहिं काऽन्येषां गण- उद्धरणे जगत् प्राकाशि' इत्यन्वय, । २० 'विश्वम्भरेण' नाऽपि यद्वा साकारं यथा स्यात् तथा मविन प्राणिनश्चिन्तनाद सर्वसमूहेन; विश्वं समग्रं जगत् पदार्थराशे. भरेण सर्वात्मना | भनित्योऽयमिति, साकार भविचिन्तनात् शाकस्य भार मरिममू- उदरणे परिग्रहे व्रते। २१ 'भुव' लोकसजातस्य ॥ हरूपा ये मविनतद्विचिन्तनात्, शाककर्तुर्वलवतोऽप्यधिकानद- [५५] २२ 'सदा' नित्यम् । २३ 'गमानाम् सदृशपाटाधंसका जायन्ते । ४० 'सामयः सुशाऽहेयः' समयो लक्ष्मी- - युक्तम् । च। पकृत्य।

·A 5 १७ पद्य ५१-६३] दिग्विजयमहाकाव्यम् ६३ महेश्वरः शर्वजनैरेपीड्यते हासप्रकाशे नटनेऽतिदक्षधीः। महेश्वरः सर्वजनैरपीज्यतेत्येवं विनेयोऽपनयर्विनीयते ॥ ५८॥ [मात्राच्युतकम् ] प्रतिक्रियामर्हति कामलालसः सुरो भजन्नेव समग्रभुद् भुवि । प्रति क्रियामहति कामलालसः कथं जनो निर्मललोचनेक्षणम् ॥ ५९ ॥ [मात्राच्युतकम् ] खकाननेकान्ततया विशारदद्विजेशजैत्रान् गुरुरेवमादिशत् । खकाऽऽनने कान्ततया विशारदसितांशुलक्ष्मी निदधे महोदये ॥ ६॥ अनेनसा कोरिकयाचिदाश्रया सभा संभावा गणभूभृता सताम् । अनेन साऽकारि कयाचिदाश्रयानुशीलिनी जैनमते पैरापरे ॥ ६१ ॥[वर्णच्युतकम् ] नालीकराजी सरसः प्रबोधभाक् प्रेष्यप्रसारे हि यथाऽऽससौरभा। नालीकराजी सरसप्रबोधभाक् तथा तदाऽऽसीत् सुमनः प्रभोगिरा ॥ ६२ ॥ [यकारच्युतकम् ] |भञ्जने कोमलतां संसौरभां सुसीमतां वर्णयते यतः कविः। 4भं जने कोऽमलतां संसौरभां सुसीमतां ध्यायति किं न मन्यते ॥१३॥ [विन्दुच्युतकम् ] २४ 10 15 ४ 'अति- प्रधान. सुदृशा स्त्रियाऽहेय आदरणीय., आकारमानां विना सम [६०] १४ 'स्वकान्' स्वीयान् शिष्यादीन् । १५ 'अनेकान्त- योऽवसर सुदृशा पण्डितेन हेयः, समयः सिद्धान्त. सुदृशा | तया' स्याद्वादभावेन । १६ 'विशारदद्विजेशजैत्रान्' निपुणविप्र- सम्यक्त्ववता हेयस्ताज्य उत्सूत्रप्रसगात्-पण्डितोऽपि समयम- राजजयनकारिण । १७ 'स्वकाऽऽनने' स्वमुखे । १८ ‘कान्ततया' वसरं त्यजति मद्वारकोऽयं मदाधिपत्य यन्मया क्रियते तद् भव. रम्यतया। १९ 'विशारदसितांशुलक्ष्मीम्' विशिष्टशरत्कालीन- तीति मदान्धतया इदं मोहविजृम्भितम् ॥ चन्द्रशोभाम् । २० 'निदधे' धत्ते स्म ॥ [५८] १ 'महेश्वर' महामहिपो लोकैरपीड्यते । २ "शर्य- [६१] २१ 'भनेनसा' पापवर्जितेन सतां समा। २२ जनै." ईश्वरभक्कै. । ३ 'ईड्यते' स्तूयते । 'कारिकया' स्वल्पवृत्या । २३ 'सभावा' ज्ञानवती । २४ भनेन दक्षधी.' दक्षमतिफ्रान्ताऽतिदक्षा धीर्यस्य, अतिदक्षा निपुणा | सा' भनेन सा प्रसिद्धाऽकारि कयाचिद् । २५ 'आश्रयानु- धियो यन स । ५ 'महेश्वर.' अत्र मात्राच्युतके महस्वर शालिनी' चैत्योपश्रयानुरका, आशयशुद्धा । २६ 'परापरे' उत्सवशब्द., महिपशब्द सर्वजनैरपीड्यत-अपशब्दत्वाद् इत्येव स्याद्वादरूपे पक्षे परे उस्कृष्टे अपरा अपगतो रो यस्या. साऽपरा ॥ रागद्वेपविजृम्भित विरुद्ध नये ससारमार्गे । ६ 'विनेय.' शिष्य.। ७ 'विनीयते शिक्षा प्राप्यते ॥ [२] २७ 'नालीकराजी' पभश्रेणि । २८ 'सरस.' तटाकस्य । २९ 'प्रबोधभाक्' विकाशवती। ३० 'प्रेष्यप्रसारे [५९] ८ 'प्रतिक्रियाम्' विद्वेषभाव स्पर्धा भजन्नपि । ९ 'अर्हति' जिने । प्रेष्य वसन्त., प्रकृष्ट इष. आश्विनमास.। ३१ 'भाप्तसौरमा' १० 'कामलालस. सुर.' सरपरवशः ११ 'समग्रमुत्' सर्वज्ञ. । अत्र दृष्टान्त:-'कमलारोगेण | प्राप्तपरिमला। ३२ 'नालीकराजी' न अलीकेन राजते इत्येव. भरस. निर्मललोचनेक्षण यथा स्यात् तथा जनः कथ प्रतिक्रियां ३३ 'सुमन' सज्जन. ॥ वैद्योपचारमर्हति' कमलायामलस. प्रतिक्रियां वैरशुद्धिं नैवार्हति [६३] ३४ 'प्रभअने' वायौ । ३५ 'कोमलताम्' मन्दताम् । किं० भुवि सुर इव सुर पुन किं० भजन्नपि पुन किं० अग्रभुद् ३६ 'ससौरभाम्' सपरिमलाम् । ३७ 'सुसीमताम्' शीतताम् । न पूर्वापरभागवेदी अविवेकीत्यर्थ -अत्रार्थान्तरम्। १२ 'काम- | ३८ 'प्रभम्' श्रीविजयप्रभम् 'सत्यभामा-मामा' इति लालस.' मलालसोऽलोभी जन. कथ केन प्रकारेण कम् ? । न्यायात् , 'प्रभजने' सेवने। ३९ कोऽमलताम्' अमलता को १३ 'निर्मललोचनेक्षणम्' कृपामेहाऽऽईनेत्रेण विलोकयितारमपि न मन्यते, अपि तु सर्वोऽपि मन्यते । ४० 'ससौरभाम्' पुरुप प्रति क्रिया सेवादिका नैवार्हति न कमपीत्यर्थः । भन्न सूरेरिय सौरी सा चासौ भा दीप्तिस्तया सह । ४१ 'सुसीमताम्' कामपि कमपीति मात्राच्युतियाख्येया ॥ समर्यादताम्। ४२ 'ध्यायति' ध्यानकरे जने ॥ सुर.। . शील ।

·. 5 ६४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः विभाजयन् वारिवलं स कश्मलं यथा प्रशस्योऽत्र विशारदाऽऽगमः । विभा जयन् वाऽरिबलं संकश्मलं दधौ 'विसं बोधयिता जगद्गुरुः ॥ ६४ ॥ [शकारच्युतकम् ] विश्लेषयन्नङ्गजपांशुसङ्करं नृणां निपेयः सँसुरापगाऽम्वुवत् । विश्लेषयन्नङ्ग ! जपांशुसङ्करं ह्यलं विचक्रे विमलं महीतलम् ॥ ६५ ॥ [लकारच्युतकम् स्तम्भेन धान्नः स्थिरता बलान्वितेऽनेनाभवत् "तीर्थवरस्य सज्जने । स्तम्भे नै धाम्नः स्थिरतावलान्वितेऽभिनन्दयित्री किमितीव सुश्रुतेः॥ ६६ ॥ [बिन्दुच्युतकम् ] से कं प्रभावं न वभार भारते समुन्नयजैनमते तपोभरैः। सकम्प्रभावं नवभालभारते दृष्टे गुरौ मोहमहीश्वरे दधौ ॥ १७ ॥ [रकारच्युतकम्] विभा वैसु श्रीमहिमाऽनन्दनादिनादिनादैधत सर्वदाहते। विभावसुश्री महिमाऽर्थनन्दनान्यदीधरत् तत्समये तपोगुरुः ॥ १८॥ [रकारच्युतकम् ] २५ 10 15 [६] १ 'विभाजयन्' विश्लेपयन् । २ 'वारिवलम्' | वागीगणयुते स्वम्भेऽजे धान्न. गृहस्य स्थिरता; स्तम्मनावष्टम्मेना. जलबलम् । ३ 'सकश्मलम्' कश्मलं मलिनम् । ४ 'विशार- नेनाभिनन्दयित्रा स्थिरताऽभवत् 'पशुभि. बहुभिरपि न कुला. दाऽऽगम.' विशिष्टः शरदोऽयं शारदागमः । ५ विमाः' वष्टम्भः किन्तु कुलस्तम्मेनैकेनाऽपि कुलावष्टम्भ' इति तात्पर्यम् । कान्तीः । ६ 'वा' पादपूरणे । ७ 'भरिवलं जयन्' | २३ 'न धान्नः स्थिरता' न तेजसः स्थिरता । २४ अभि- इत्यन्वयः। ८ 'सकश्मलम्' पापपरं पक्षे विशं शकाररहितं नन्दयित्रा किमितीव सुश्रुतेः' भागमस्य वर्धयित्रा 'मूडेंम्यो सकमलं सलक्ष्मीकम् । ९ 'विशम्' मनुष्यं वैश्यं वा धर्मतेजोहानिः स्याद्' इति शास्त्राणि पावयिता गुरुरित्यर्थः, बोधयिता। १० 'जगद्गुरुः' गुरुः जगद् बोधयिता ॥ इतीव किं सुश्रुतेर्धाम्नस्तेजसः ॥ [१५] ११ 'विश्लेपयन्' दूरीकुर्वन् । १२ 'अङ्गजपांशु [६७] २५ 'स.' गुरुः । २६ 'सकम्प्रभावम्' चञ्चलताम् । सङ्करम्' अङ्गे जातं पांशुसकरं धूलीपुजम् । १३ 'निपेयः' | २७ मोहमहीचरे' मोहराजे । सादरं वीक्षणीयः। १४ 'सुराऽऽपगाम्बुवत्' गाझ्वारिवत् । [६८] २८ 'विभा' दीप्तिः । २९ 'वसु' धनम् । ३० 'श्री.' १५ 'विश्लेपयन्' कथं भलं लकार-रहितं यथा स्यात् तथा लक्ष्मीः। ३१ 'महिमा' महत्त्वम् । ३२ 'अर्थ' अर्थः कार्यम् विशेपयन्नित्यर्थः पक्षे अलमत्यर्थ विशेषेण श्लेपयन् मालयन् । “मों हेती प्रयोजने निवृत्तो विपये वाच्ये प्रकारद्रव्यवस्तुपु" १६ 'भङ्गजपांशुसङ्करम्' 'मङ्ग !' इति संवोधने । यद्वा अझे जपेन इति हैम. [अने० सं० कां० २ श्लो० २१५] । ३३ 'नन्द- मन्त्रजापेन जपाया वा अंशुसमूहं विश्लेपयन्; जपावदरुणतां नादिना' पुत्रादिना । ३४ 'आईते' श्राद्ध। ३५ विभाव- दधत् ॥ सुप्रीः' विभावसुः सूर्यस्खद्वत् श्रीर्यस्य "विभावसुस्तु भास्करे [६६] १७ 'स्तम्भेन' स्तम्मन वलान्विते सति । १८ हुताशने हारभेदे चन्द्रे" इति हैमः [अने० सं० का० ४ श्लो. 'धाम्नः' गृहस्य स्थिरताऽभवत् । १९ 'अनेन' गुरुणा । ३४९] । ३६ 'महिमायनन्दनानि' महा उत्सवा वियन्ते २० 'तीर्थवरस्य' सवरूपस्य । २१ 'सज्जने' सजीकरणे । यस्यां सा महिनी ईदृशी मा लक्ष्मी वयाऽर्थवर्धनानि; पूर्वार्थ- २२ 'स्तम्मे' जाध्ये, 'स्तम्भोऽङ्गजाब्ये स्थूणायाम्' इति हैम: | पदे रकार विना मय इति महिमा भायेत. स्यात्ययः । यद्वा [भने० सं० कां० २ श्लो० ३१७] विन्दुच्युतके, अवलान्विते - महिना महत्वेनार्थनन्दनानि सूत्रार्यवृद्धीः ।।

·. , पथ ६४-७१] दिग्विजयमहाकाव्यम् विश्वरङ्गणे चेतनतां निभालयन् दैः पदं योऽनवधीरणायुतः। विश्वां गणे चैतनतां निभालय स्थिति से सन्त्याजयति स्म मण्डले ॥ ६९॥ [वकार-रकारयोश्चयुतकम्] संसंयमो मानिनि कामशर्मणे स्तनप्रदेशश्च मरालबालकः । सँसंयमो मानिनिकामशर्मणे की सुहाभूषणतामुपैत्ययम् ॥ ७० ॥ [मुंक्ताहारविभूषितः बहिरेकाऽऽलापकं प्रश्नोत्तरम् ] वामाङ्गजातिप्रणयेऽधनाशने मनः क वा धीरैमते महात्मनः। वामाङ्गजातिप्रणये धुनाशने जैनस्य शैवस्य नृपस्य मालिनः॥७१॥ [क्रियागुप्तम्-बिन्दुच्युतकम्-सर्वतोभद्रम्-व्यस्तसमस्तमेतरैकालापकम् ] - [६९] १ 'विश्वाङ्गणे' जगन्मध्ये । २ 'चेतनताम्' । मथवा । २१ 'धीरमते' धीमतिः क रमते ?; हे धीरमते, इति जीवस्वरूपम् । ३ 'निमालयन्' विलोकयन् । ४ 'दः' सम्बोधने क्रियागुप्तम् । २२ 'महात्मन.' उत्तमस्य मनः दध्र इत्यन्न रेफ विना दधे । ५'अनवधीरणायुतः' मनव- महिम्नः जीवस्य वा महात्मनो जीवस्य जैनस्य वा, महात्मनः हेलनाऽऽदरस्नेन युत , वेवकारे धी. ईदृग् न यद्वा न वधी न उत्सववत. 'ममहात्मन' इति पदविभागे, क्षुद्रस्य । २३ हिंसक., यद्वा नवधीनवमति; रणेनायुतः यद्वा नवबुद्धिप्रेरणा- | 'वामाङ्गजातिप्रणये' शैवस्य वाम. प्रतिकूलोऽङ्गज. सरो यस्य युक्त। ६ 'विश्वाम्' सर्वाम्। पृथ्वीम्, वकारच्युतौ विशां- | तस्य हरस्य नेहे, नृपस्य विन्दुच्युतके वामाः स्त्रियः गजाश्च गणे नरसमूहे, विश्वामित्यत्र वकारं विना विशामिति । ७ | तेषां मेहे, मालिन. वामा मनोहराऽगजातिवृक्षजातिस्तस्या. नेहे, 'गणे' गच्छे। ८'चेतनताम्' च पूर्वमिता प्राप्ता पश्चानता | महात्मनो महिनजीवस्य वा मा प्रतिकूला विषमाऽगजातिः प्रगुणीकृताऽऽचीर्णताम्, इतनता पूर्व प्राप्ता पश्चान्नता नम्रा पर्वतश्रेणिस्तस्नेहे, महात्मन उत्सववत. मनोज्ञाऽङ्गजातिः ताम् । ९ 'निमालयस्थितिम्' निभं कपटं तदाऽऽलयस्तत्र | स्वजनवर्गस्तरस्नेहे, अमहात्मनः क्षुदस्य मनोज्ञेऽहे देहे स्थितिं धारणां त्याजयति स, निमालय-स्थिति दम्मरीतिं त्याज- जातेर्जन्मन. मेहे इत्यपि, नृपस्य वामा स्त्रीरूपा मनोहरा घाऽगजा थति स्म। १० 'स.'गुरु ॥ पार्वती तस्या. मेहे, शैवस्य वामा वामभागस्था मगजा पार्वती [७०] ११ 'ससंयम.' सम्बन्धः । १२ 'मानिनि' मह- यस्य तस्येश्वरस्य नेहे, नृपस्य वामः प्रतिकूलोऽगजातिप्रणय झारिजने, विवेकिनि, हे मानिनि !। १३ 'कामशर्मणे' कामस्य | पर्वतस्नेहो यस्य तन्त्र, वामा याऽगजा भवानी तस्यामतिप्रणयो शर्मणे कामं गाद शर्मणे । १४ 'ससंयमः' सचारित्र, सम् यस्य तस्मिन् जैनस्य प्रणयमतिकान्तोऽतिप्रणय., वामाऽगजा सम्यग् यमं युग्मं सयमं तेन सहित । १५ 'मानिनिकाम-' यस्य स वामागजः शिवस्त्रातिप्रणयो विरागस्तस्मिन् इत्यपि, शर्मणे' मानि मानं ज्ञानमस्मिन्नस्तीति मानि ईदृशं निकाममत्यर्थ | वाऽथवा मा लक्ष्मी , मगजः कामस्तयोरतिप्रणयो यस्य वन शर्म तसै मोक्षाय। १६ 'कीहकू सुदृग्भूपणतामुपैति' कीहक् | कृष्णे; जैनस्य स्त्रीपुत्रविरागे, मालिन वाम सुन्दरमहं यस्यास्तस्या सुदृग् भूपणतां सम्यक्त्ववदलकारस्व याति' कीटक् सुदृशः स्त्रिया जातेर्जातिवृक्षस्य स्नेहे इत्यपि, क्षुद्रस्य वामा प्रतिकूलाऽगजा भूपणतां स्वनप्रदेशो याति' कीदृक् सुदृश. पण्डितस्य विवेका- पार्वती यस्य स दरिदस्तेनातिनेहे इत्यपि सर्वतोभद्रत्वाद् यथेच्छं दिना भूपणतां याति । १७ 'मुक्काहारविभूपितः' मुक्ताहार- व्याख्या। २४ 'घनासने' घन यदासन वाहन तत्र, घनो श्वासौ विशेपेण भूम्यामुपित.' मुक्ताहारविभूपितो मरालबालक., मुस्ताऽशनो बायाकवृक्षस्तत्र, बहुधनभोजने, बहूनां भोजने मुक्कानामाहारेण विभूपित.॥ 'भघनाशने' इति पदविभागे त्वधमशिव तमाशने, न घनाशने [७१] १८ 'घामाङ्गजातिप्रणये' श्रीपार्श्वमेहे, स्त्रीपुत्रनेहे। व्रतोपवासादौनृपस्य घनासने इन्द्रे, घनासने ईश्वरे वा; १९ 'अघनाशने' पापनाशने; बहुभोजने च । २० 'वा' | 'अघनाशने' अवहुभोजने ॥ दि० म०९ ·C . ( 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [सप्तमः सर्गः कामीहतेजः 'क्षितिपे च कीदृशे बलं महात्मा क बहु क वाऽथ कः। कामीह तेजा 'क्षितिपेचकी दृशे वामाङ्गजातिप्रणये घनासनः॥७२॥ [ आदिविषममन्तरे कालापकम् ; व्यस्तसमस्तम् पाठान्तरम् ], सभाऽनुयोगे नवसौररागतः प्रेसृत्वरे द्राक् कमलाऽवबोधने । सभानुयोगे नवसौररागतः कथैवमासीत् सुदृशां गुरोर्गणे ॥७३॥ सितम्बराणामुदयेऽनुरागिणां तथाहतानामुदिता यशः प्रथा । सितम्बराणामुदये न रौगिणां भवोद्भुतानां शशिनां विजित्वरी ॥७४ ॥ तपो धेनं निवृतिसाधनं जयस्तपोगणे सर्वमिदं महोदयः। तपोधनं "निवृतिसा धनञ्जयश्रियं तमीशं समवाप्य दिद्युते ॥ ७५ ॥ इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते पश्चिमदिग्विजयो नाम सप्तमः सर्गः ॥ ७ ॥ १८ 10 । . . लोके तेजो बहु क। [७२] १ 'कामीहतेऽजः' अजः कृष्णः कामीहते इच्छति, । ९ 'प्रसृत्वरे' प्रसृत्वरे प्रसृते सति । १० 'द्राक्' शीघम् । मा लक्ष्मी प्रायः कथनात् । २ 'क्षितिपे' भूपे कीशे ?। ११ 'कमलाऽवबोधने' कमलप्रकाशने । १२ 'सभानुयोगे' ३ 'महात्मा क बहु व वाऽथकः कामी' महात्मा क कामी | भानून रश्मीना योग. सम्बन्धस्तरसहिते कस्मात् । १३ 'नवसौर- अभिलापी इह ४ 'क्षितिपेचकी' क्षितौ रागत' नवो य सूरसम्बन्धी रागोऽरुणिमा ततः ॥ मेचकी कः ? 'पुच्छमूलं तु पेचकम्' । 'पेचकः करिलाङ्गुलमूले' [७४ ] १४ सितम्बराणामुदये' श्वेतपटानां पक्षे सितमुज्वल- इति हेमः [अने० सं० कां०३ श्लो० ७१] । ५ 'वामान- मम्बरं गगनं येभ्यस्तेपामुदये । १५ 'नु' वितर्के। १६ 'रागि- जातिप्रणये' वाऽव्ययं पादादौ महाचित्रत्वान्न दुष्टम् "अहह णाम्' लौहित्यभाजाम् । १७ 'भवोद्धृतानाम्' संसारादुस्ताः चण्डसमीरणदारुणं किमिदमाचरित चरितं त्वया" इत्यादौ श्राद्धास्तेपा पक्षे भवनेश्वरेणोचैर्धतानाम् ॥ दृश्यतेऽपि, एवमाह "कुशवजलदायीति निषेधे प्रतियोगोऽपि' [७५] १८ 'तपो धन निर्वृतिसाधन जय इदं सर्व तपोगणे. यद्वा वामां त्रियं भोगेश्वरत्वाद् विष्णोः, श्रीपार्श्वनेहे, विन्दु- ऽभूद्' इत्यन्वयः। १९ 'तपोवनम्' तप एव धन यस्य तम् । २० 'निर्वृतिसा' निवृति सा सुखलदमी.। २१ 'धनञ्जय- च्युतके वामा स्त्रीरूपा या अगजा पार्वती तस्यामतिनेहो यस्य तम्। २२ श्रियम् धनञ्जयोऽर्जुनस्तद्वदथवाऽग्निस्तद्वत् श्रीर्यस्य तम् । तत्रा ६ घनासन:' महात्मा कीदृशोऽधनाशन., 'तमीश समवाप्य' तं ईश स्वामिन प्राप्य । २३ 'दिधुते सन्चो यस गजस्य स धनासन ॥ दिदीपे ॥ [७३] ७ 'सभाऽनुयोगे' सभाव्याख्याने । ८ 'नवसौर- इति श्रीदिगविजयकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघ- रागत' नवो नवीनो यः सूरिसम्बन्धी रागः मेहस्तस्मात् । विजयगणिते सप्तमसर्गविवरणम् । घनमासन ·६७ . .. - 5 प्रय ७२-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् अष्टमः सर्गः। अथ विक्रमभूपते क्रमाच्छरदां त्येष्टि[१७]शतव्यतिक्रमे । •मुनिराडू मुनि[७]राम[३]वत्सरे शिवपुर्या विदधे गुरुस्थितिम् ॥१॥ शिवसंनिधिनेव यत्पुरे शिवरागः शिवमव्ययं हितम् । शिवपाठरुचिह्निजन्मनां विदिता तच्छिवपुर्यसाविति ॥२॥ अलकाऽप्यलकायते त्विषा पुरतोऽस्याः सुंरतोत्सवाऽऽगमे । नगरी न गरीयसी दिवः प्रतिभाति प्रतिभातिशायिनाम् ॥ ३॥ भवनं नवनन्दनश्रिया रहितं यत्र न किश्चिदीक्ष्यते । वनमयूरविन्दलोचनातनुरम्भाऽधिकरूपसम्पदा ॥४॥ कलिना बलिनापंचिन्वता सुंकृतस्याद्भुतवैभवं द्विधा । पुरमव्ययशर्मवन्धुरं न पैरामृष्टमदुष्टदुर्णयम् ॥५॥ तनुजैरदितेर्महाभुजैर्दनुजैर्वा मनुजैरसौ पुरी। ननु जैनविहारभासुरा मनसा सौमनसान्न कैधुता ॥ ६॥ रमणी रमणीयतावलान्न कलाकेलिरमुं व्यमुश्चत । रतिरप्यतिशायिनी जने सकला केलिकला स्वतः स्थिरा ॥७॥ 10 -- 15 [२] १ 'शिवसंनिधिनेव' शिवस्य हरस्य सारणेश्वरमूर्ते [४] ७ "नवनन्दनश्रिया" नवा ये नन्दना पुत्रास्तेषा- सामीप्येन, धर्मकर्मणामत्यादरे शिवस्य मोक्षस्य सामीप्येनेवेत्यु- श्रिया; वनपक्षे नन्दन नाम देववनं तस्य श्रिया "नन्दन प्रेक्षा। २ 'शिवराग' शिवस्य मोक्षस्य राग., "शिवस्य | वनम्" इति हैम. [ अभि० चि० कां० २ श्लो० ९२]। मन्नध्याने स्वामात्मानं ध्यात्वा" इति वचनात् शान्तरूपस्य राग ८ "अरविन्दलोचनातनुरम्भावधिकरूपसम्पदा" भरविन्दान्येर इत्येवं समर्थनीयम् "शिवं तु मोक्षे क्षेमे सुखे जले, शिवो लोचनानि यद्वाऽरविन्दानां रोचना शोभाऽतनवो महत्यो पा योगान्तरे वेदे गुग्गुलौ वालुके हरे पुण्डरीकद्रुमे कीले, शिवा रम्भास्तासां यदधिक रूपं सैव संपत् तया, भवनपक्षेऽरविन्द- माटामलोमसोः" इति हैमः [मने० सं० कां० २ श्लो० ५५० लोचनानां स्त्रीणां तनौ रम्भा देववनितास्वाभ्योऽतिशायि- -५५१]। ३ 'शिवम्' क्षेमम् । ४ 'हितम्' हितकृत् । रूपलक्षम्या । . ५ 'शिवपाठरुचि' शिवस्य वेदस्य पाठस्तस्मिन् रुचि प्रीति. । ६ 'विदिता' ख्याता। [५] ९ "सुकृतस्य" पुण्यस्य कृतयुगस्य वा। [1] 1 'त्यष्टि' त्यष्टि सप्तदश “अथ सप्तदशा त्यप्टि" रतम्" इति हैम [अभि. चिं. का० ३ श्लो० २००] ॥ इत्यसैज्ञा। 2 'मुनिरामवत्सरे' मुनय सप्त "मुनिपर्वतशैलादि [5] 7 "कलिना" कलिश्चतुर्थो युगस्तेन। 8 “अपचिन्वता" सप्ताचलनगा स्मृता” रामा ' त्रय "कृशानुगुणरामाग्निपावकान- अपहर्ता । 9 “अव्ययशर्मवन्धुरम्" अक्षीणसुखगोभनम् । इत्यकसंज्ञा । 3 "शिवपुर्याम्" आधुनिक सिरोही'ति | 10 "परामृष्टम्" मृश चिन्तितम् ॥ प्रसिद्धनगर्याम्। 4 'गुरुस्थितिम्' चातुर्मासिकावस्थानम् । [6] 11 "तनुजै" पुत्रै । 12 "भदिते " पुनमुनक्षत्र- [8] 5 "अलका" अल भूषयतीत्यलका, “अलका वखोकसारा” | स्याधिष्ठातृदेवस्य । 18 “दनुजै ” असुरै , “असुरा दैत्यदैतेयटनु- इति हैम [अभि० चिं. का० २ लो० १०५] । “पुर्योऽमरावती | जेन्द्रा०" इत्यमर [अमर० का० १ श्लो० १२] "दैत्ये दिवेर्दनो. भोगावती" इत्यरिसिंह [ काव्यकल्पलतावृत्ति , प्रतान ४ स्तयक ४ | पुत्रा इत्यरिसिंह [काव्यकल्पलतात्ति , प्रतान २, स्तनक २, ग्लो० २४२] 6 "सुरत" सुरत मोहनम् , “सुरतं मोहनं लो० ५८]। लवड्य ·६८ [अष्टमः सर्ग: . 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं न विना कैविनाऽभिधीयते विधिनाऽस्या 'विधिनाऽखिलस्तुतिः। सफलीक्रियतां ततः खवाक् सुधिया तद्विषयांशवर्णनात् ॥ ८॥ गुरुणा करुणाऽरुणाऽऽत्मना शिवरूपेण महाव्रतश्रिया। गिरिभूरिह भूषिताऽऽश्रयान्न नृणामभ्युदये तदद्भुतम् ॥ ९॥ शिवसङ्गतरङ्गयोगतः प्रभया संयुत एव तत्पुरे । धनदः किमुंपेयिवान् नृपप्रतिकृत्योत्तरलोकपालकः ॥१०॥ नगरी नगरीतिबंहितैर्धनिनां शुभ्रतरैनि तिनैः । समराजत राजताऽद्रिणा सह वादं सृजतीव "तनैः॥११॥ गगने गंगनाध्यवाजिनां सुरैसिन्धोस्तदर्शष्पभोजने । जनयन्ति जिनालया रयान्निजकेतूच्छलनेन चालनाम् ॥ १२ ॥ परितः सरितां पतिर्वभौ निशि चान्द्रोपलनिगलजलैः। तमुदीक्ष्य सुराऽऽपगाऽप्यगाजिनचैत्यध्वजकैतवाद दिवः ॥ १३ ॥ वसुधास्थलमीयुषी सुधा विवुधानामभिषिञ्चनेऽहंताम् । किमु कैतवकैतवानृणां नयनाऽऽनन्दनिदानदानतः॥ १४ ॥ शिखरेषु जिनौकसां धृतान् नवगाङ्गेयमयाँल्लसत्त्विषः । कलशानिव पूरितुं दिवो ननु गङ्गाऽवतरद् ध्वजश्रिया ॥१५॥ सकलं धवलं भुवस्तलं विदधे चैत्यसुधा नवच्छविः। गगनेऽपि तथा "विधित्सया ध्वजरूपाऽभ्युदियाय साँऽवशा ॥ १६ ॥ 10 15 [८] १ "तद्विषयांशवर्णनात्" तद्विपयस्तद्गोचरो य अंशो | ५ "नृपप्रतिकृया" राज्ञः प्रतिविम्बेन । ६ "उत्तर०" उत्तरस्या. भाग प्रदेशविशेषः । उत्तर. श्रेष्ठो वा। [९] २ "गिरिभू," पर्वतभूमिः नगरे तत्सामीप्यात् पक्षे गिरिभूर्भवानी। [११] ७ "नगरीतिवृहितै.” पर्वतवद् वृद्वैः॥ [१०]३ "शिवसगत" शिवस्य सङ्गतं मैत्री यद्वा प्रसङ्ग- [१४] ८ "कैतवकैतवात्" केतूनां समूहः कैतवं तस्य बाहुल्यम् । ४ "प्रभया" मलकानगर्या कान्या वा । कैतवाद् व्याजात् । [8] 1 "कविना" शुक्रेण "शुक्रो मघाभवः काव्य उगना ] पदपर्वतेन । 12 "केतनै " ध्वज ॥ भार्गव. कविः” इति हैम- [अमि० चिं. का० २ श्लो० ३३] । [12] 13 "गगनाध्ववाजिनाम्" आकाशमार्गावानाम् । 2 "विधिना" घात्रा "धाता विधाता विधि." इति हैम• [अमि० 14 "सुरतिन्धो " स्वर्गजाया । 14 "सुरतिन्धो" स्वर्गझाया। 15 "शष्प" शपं तृणम् । चि० का० २ श्लो० १२६] । 3 "यस्या." 3 "अस्या.” पुर्य्याः । 13] 16 “सरितां पति" समुद्र । 17 "चान्दोपल." 4 "विधिना" विधानपूर्वकेण । 5 "सुधिया" विदुपा ॥ चन्द्रस्याय चान्द्र उपल. मणि, चन्द्रमणि। 18 कैतवाद" [9] 6 "क्णाऽरुणाऽऽमना" करुणा दया तया वालसन्ध्या- व्याजात् ॥ सहयात्मना। 7 "महात्रतश्रिया" अहिंसा सत्य अस्तेय ब्रह्मचर्य- 15 ] 19 "जिनौकमाम्" जिनमन्दिराणाम् । 20 "नव- अपरिग्रहवरूपलम्या ॥ गानेयमयान्" नवीनसुवर्णयुकान् । [10] 8 “धनद." कुवेरः। 9"उपेयिवान्" आगत ॥ [16] 21 "विधित्सया" विधातुमिच्छया । 22"अ" [11] 10 “निकेतने.” गृहैः। 11 "राजताऽद्रिणा" अष्टा- / खतन्त्रा। ८ ·.. 5 10 15 मद्य ८-२६] दिग्विजयमहाकाव्यम् चरितं सरितः सुधाभुजां दुरितादङ्कुरितं धनास्थिजात् । तदिव व्यपनेतुमाययौ ध्वजवेषा हरशेखराऽपरा ॥ १७ ॥ कलशैः किल शैवलोपमे गगनाधेस्तिमिरे व्यपाकृते । स्फुरितेव सुधामयी प्रभा परितः केतुमिषाद् विषादहृत् ॥१८॥ हिमवच्छिखरैः सुहृक्रिया विधे चैत्यगणेन शाश्वती । अत एव सुराऽऽपगाऽप्ययानुनेतुं तमथो ध्वजच्छलात् ॥ १९ ॥ प्रथमं प्रमथेशमाश्रयदृषिकल्पः स तु रुद्ररूपभाक् । इति सङ्कुचितेव सा लघुर्ध्वजरूपोऽऽहतसद्मसङ्गता ॥ २० ॥ कविधीरिव सर्वतोमुखी जनतापच्छिदि चन्द्रगोलिका। मरुदन्वयिनीश्वरेव या ध्वजराजिन मुदेऽस्तु कस्य सा ॥ २१ ॥ [इति ध्वजवर्णनम् ] मणिनिर्मितनमहर्म्यजा द्युतिरन्वास्त मिथोऽत्र सङ्करम् । न पुपोष परं प्रदोषकं रैसंगोष्ठी जनसङ्कुले कुले ॥ २२॥ अहरन् नवचन्द्रशालिकाद्युतयो दर्शतमिस्रकालिकाः। न विवेद विभेदमालिका रमणे पक्षयुगेऽपि बालिका ॥ २३ ॥ दयिता दयिताङ्कगा क्षणान्मणिभित्तिप्रतिबिम्बितेक्षणात् । सहसापि सकोपलक्षणा नै जहाँ मैथुनमम्बुजेक्षणा ॥ २४ ॥ मणिकुहिमरङ्गसङ्गमे शतधा स्वस्य धवस्य बिम्बितैः । भयविस्मयसाहसान्विता वनिता खाऽऽलिजनेन हस्यते ॥ २५ ॥ नवनीलमणीरुचां चयैर्निचिता यत्र तमीव शाश्वती। धृतमानतया निशात्ययेऽपि च भीतिर्न वधूषु भाखती ॥ २६ ॥ [१७] १ "घनास्थिजात्" धनानि यान्यस्थीनि तेभ्य. [२२] ३ "प्रदोषकम्" सन्ध्यासमयम्, “प्रदोपो रजनी- संजातात् । मुखम्" इत्यमर. [भमर० कां० १ श्लो० ११३] परस्परजाति- [२१] २ "जनतापच्छिदि" जनानां तापो जनताया आप साकर्यदोप वा। वा तं छिनत्तीति जनतापच्छित् तस्मिन् ॥ [२४] ४ "न जहाँ मैथुनम्" धााद् मैथुनात्यागः । [17] 1 "सुधामुजाम्" देवानाम् । 2 "व्यपनेतुम्" | कीर्यतेऽसौ सङ्करस्तम् । 15 "रसगोष्टी' रसवाती। दुरीकर्तुम् । 3 "हरशेखरा" शिवमस्त्रका ॥ [23] 16 "दर्शतमिस्रकालिका" [18] 4 "शैवलोपमे" शेवालसदृशे "शेवाल शैवलं शेपालम्" | मिका, “अमाऽमावस्यमावस्या दर्श सूर्येन्दुसङ्गम" इति हैम: इति हैम [ अभि. चिं. का० ४ श्लो० २३३ ] । 5 "व्यपाकृते" [अभि० चिं. का० २ श्लो० ६४]। 17 "आलिका' सखी ॥ दुरीकृते। 6 "विपादहत्" ग्लानिनाशिका ॥ [24] 18 "दयिताचगा" प्रियक्रोडगता। 19 "अम्बुजेक्षणा" [19] 7 "अनुनेतुम्" प्रसादितुम् । 8 "तम्" चैत्यगणम् । कमललोचना ॥ [20] 9 “प्रमथेशम्" शिवम् , “प्रमथा पार्षदा गणा" इति [25] 20 "मणिकुट्टिम०" मणिभि कुट्टिमं गृहस्य बद्धा भूमि । हैम [अभि० चिं० का० २ श्लो० ११५] । 10 "रुद्ररूपभाक्" | 21 “धवस्य" नाथस्य । 22 "खालिजनेन" खकीयसखीजनेन ॥ शिवखरूपी। 11 "आईतसमसङ्गता" जिनमन्दिरयुक्ता ॥ [26] 23 "नवनीलमणिरुचां चयै " नवीनेन्द्रनीलदीप्तीनां [21] 12 "चन्द्रगोलिका" चन्द्रभित्तिका, "मुसली गोधिका | समूहै, "नीलमणिस्विन्द्रनील इत्यमर. [ अभि. चिं. का. गोलिके गृहात्" इति हैम [ अभि. चि० को० ४ श्लो० ३६३]। ४ श्लो० १३१]। 24 "तमी" रात्रि । 25 "निशालये" [22] 13 ०"हर्म्यजा" प्रासादजाता। 14 "सफरम्" समुह्य । रात्रिविरामे ॥ 20 , अमावास्यान्धकारवच्छया- ·[अष्टमः सर्गः 5 il 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं प्रतिविम्ब यथास्थलस्थितैस्तदलङ्कारमणीगणैर्वधूः। अनलकृतमङ्गमात्मनो बुबुधे न स्मरविस्मयाऽऽकुला ॥ २७ ॥ प्रतिवेश्म महोत्सवादहर्निशमाहूतसगोत्रभुक्तिषु । मुहितो यवनीवनीपकः पुरि यस्यामवनीपति स्वतः॥ २८ ॥ नवहयशिरस्सु काञ्चनैः कुसुमैनीलमणीदलस्थितैः। सुमनोभिरसौ हि चीरुधां हरिभिनित्रगृहे समावभौ ॥ २९ ॥ सुदती तुदती नृणां मनः कमनव्यासभृतां जलाशये। मुखमम्बुरुहां वनान्तरे नृपरूपं दधती मुदेऽभवत् ॥ ३०॥ समवापि नवाऽपि वापिका चतुरैः कैरिह न मराऽऽतुरैः। सुदृशां जलमजने श्रिता कमलाभां वदनैरनार्तवाम् ॥ ३१ ॥ [इति नगरभवन-वन-वापी-सरोवर्णनम् ] अथ तत्र पुरे सुरेशितुमहनीयः किरणैरहमणिः । उदियाय जयाय तीर्थकृत् प्रभुपार्श्वः प्रतिमाखरूपतः ॥ ३२॥ विषयविषयीकृते शुभैर्विषये निर्विषयीकृताशुभे । सुकृताभ्युदयाय भूस्पृशामुदियाय प्रतिमाऽश्वसेनभूः ॥ ३३ ॥ [पाठान्तरम् ] जनता बहुधेष्टपूरणात् स हि शङ्केश्वर एव शाश्वतः। कुरुते गुरुतेजसाऽऽत्मनां बहुशं खेश्वरदेवभावतः ॥ ३४ ॥ भरतार्द्धपतिः पुरा हरिः पुरि शङ्केश्वरनाम्यतिष्ठिपत् । ककुभां विजये जिनेश्वरं स्वरसात् पार्श्वमतीव भास्वरम् ॥ ३५ ॥ अभिधानविधिस्ततोऽहंतः स्मरणीयोऽस्य पुरा पुरानुगः। अथ तीर्थमिहापि पंप्रथे प्रतिविम्वेऽतिशयप्रभावतः ॥ ३६॥ + 15 20 4 [२८] १ "सुहित." तृप्त., "तृप्ते त्वाघातसुहिताऽऽशिता" | अवनीप इवाऽऽचरतीत्यवनीपति किम् ॥ इति हैम. [अभि. चि० कां० ३ श्लो० ९०]। २ "अवनी- वनीपक." पृथिव्या मार्गण. "याचकस्तु वनीपक" इति हम [३०] ४ "अम्बुरुहाम्" कमलानाम् । ५ "नुपरूपं [ अभि० चिं. कां. ३ श्लो० ५१] । ३ "अवनीपति" | दधवी" राजवद्-मुखं प्रकाशयन्ती ॥ अत्र "वस्थादिभिर्धमात् कार्यप्रवृत्ति परिकल्पते" इति काव्य [31] 9 "मराऽऽतुर " कामपीडिते । 10 "अनार्तवाम्" कल्पलतावृत्तो" [प्र० ४ स्त० ५] उक्तत्रात् नीलमणिपु भ्रमेण रात्रि | अपीडिताम् ॥ परिकल्प्य स्त्रिय वीतभया दृश्यन्ते । [32] II "महनीय " तेजस्वी। 12 "महर्मणि " सूर्यः । , [29] 1 "नवर्म्यशिरस्तु" नवीनप्रामादशिखरेपु । 2 [33] 13 "विषयीकृते" गोचरीकृते, "विषयोऽत्र यो जातस्तत्र "काञ्चनकुसुमै." सुवर्णपुप्पै । 3 "सुमनोभि " पुष्य । 4 "वीरु- गोचरदेशयो शब्दादा जनपदे च" इति हैम [अने० सं० को० . धाम्" वल्लीनाम् । 5 "हरिभि.” पीत ; सारस्यमत्र व्यङ्ग्यम् ।। श्लो०] 1 14 "भूस्पृशाम्" मानवानाम् । 15 "अश्वसेनभूः" 6 "तिलगृहे सुवर्णपुष्पाभावेऽपि । पार्श्वनाथः॥ [30]7. "तुदती” पीडयती । 8 "कमनव्यासमृताम्" [35] 16 "हरि " कृष्णः। 17 "ककुभाम्" दिशाम् ॥ मदनप्रपञ्चधृतानाम् ॥ [36] 18 "पुरानुग." पूर्वानुगतः। 19 "ए" वितस्तार ।।

·5 10 15 पद्य २७-४८] दिग्विजयमहाकाव्यम् भगवान् समुदत्यहप॑तिर्विषयांस्तद्विषयान् प्रकाशयन् । कचिदम्वुधरोपरोधने मधुरा वा विधुराऽऽतपक्रिया ॥ ३७॥ नयभावनयाऽनया भवेद् विभवस्तीर्थपमूर्त्तितेजसः । भुवनेष्वपि तारतम्यवाँस्तनुभाजां ननु दैवसङ्गतेः ॥ ३८ ॥ सरसंनिधिरन सन् निधिर्महसामीहितपूरणं नृणाम् । त्रिजगज्जनपूजनं वपुः कमला कोमलतापि तादृशी ॥ ३९ ॥ विदितं तदितोऽदितेर्दितेस्तनयैस्सद्विनयनिषेवितम् । वरतीर्थमनन्तशर्मदं भुवि शङ्केश्वरपार्श्वशर्मणा ॥ ४० ॥ अभिधामभिधारणं श्रियां शिवपु- हृदि भावयन्निव । जननप्रणयादशिश्रियन्नगरी तामुचितां जगद्गुरुः ॥ ४१ ॥ [इति श्रीभगवत्पतिमावर्णनम् ] चलनद्वितयी भृशं बभौ दृढपद्मासननिश्चितप्रभोः। कमलोदयनित्यवोधनं निदिशन्तीव निजोपजीविनाम् ॥ ४२ ॥ गतिहेतुपदद्वयोन्मुखीभवनेऽवादि किमत्र लक्षणः। भगवद्भजनेन चक्रितायुपलब्धिर्नियतोचगामिता ॥ ४३ ।। चरणारुणिमानणुश्रिया नववैराग्यजितः सिंसेविषुः । मुमुचेंहितलं कदापि नो ननु रागः खंपरागसच्छिदे ॥ ४४ ॥ पुरतो मरुतां मिताननाः प्रभुसौभाग्यदिक्षया स्थिराः। अयमंहितलेऽनुविम्बितः खलु तासामनुरागनिर्भरः॥ ४५ ॥ अथ एव विधीयते द्विधा भवरागः प्रभुणा तथाप्यहो । उदयश्चरणेऽनुरागतः सुदृशामित्यवदत् तलं किमु ॥ ४६ ॥ भगवच्चरणद्वये ध्रुवं नवनालीकरुचिय॑जृम्भत । अत एव परागभागजा परमा रागदशा प्रसारिणी ॥४७॥ प्रभुणा जयता मनोभुवं यदुंपासङ्गयुगं बलाहृतम् । तदिदं पदसम्पदा बभौ स्फुटपश्चाङ्गुलिमार्गणाङ्कितम् ॥ ४८ ॥ [४२] १ "लक्षणे" चक्रादिभि"। युगलम् । "तूणो निपगस्तूणीर उपासन. शराश्रयः" इति हेमा [४५] २ "भवरागः" भवस्य ससारस्येश्वरस्य वा रागः । [अभि० चिं० कां० ३ श्लो० ४४५] [४८] ३ "उपासङ्गयुगम्" उपासन शराश्रय -तूणीर- [37] 1 "अहर्पति ” सूर्य । सूर्य । 2 "विषयान्" देशान् । विकासम् । 11 "निजोपजी विनाम्" खसेवकानाम् ॥ 3 "तद्विषयान्" तत्पदार्थान् ॥ [42] 12 "चक्रिताद्युपलब्धि " चक्रवर्तिवादिप्राप्ति । [38] 4 "नयभावनया” नैगमादिसप्तनयभावनया । [43] 13 "अनणुधिया" महालक्ष्म्या । 14 “सिसेविपु" [40] 5 "अदिते" पुनर्वसुनक्षत्राधिष्ठातृदेवस्य । 6 “दिते" सेवितुमिच्छु । 15 "खपरागसच्छिदे" स्वपरपापनाशाय । दैत्यमातु । [44] 16 "मरुताम्" देवानाम् । 17 "स्मितानना " हसित- [41] 7 "शिवपुर्य्या" आधुनिकसिरोहीनगा । 8 वदना स्त्रिये देव्य इत्यर्थ । 18 "तासाम्" देवीनाम् । "जगद्गुरु " श्रीविजयप्रभसूरि ॥ [48 ] 19 “मनोभुवम्" कामदेवम् । 20 "०मार्गणाद्वितम्" [41] 9 "चलनद्वितयी" क्रमद्वयी । 10 “वोधनम्" ! बाणश्चिहितम् ॥ 20 25 ·[अष्टमः सर्गः o C 5 10 ७२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं करपद्मयुगोपसम्पदा चरणाजे वदतः किमुन्मुखे । निवसन्ति चतुर्विधा अपि चतुराशाब्धिभुवोऽत्र नित्यशः॥४९॥ नखरैः खररश्मयो जिता जंडजातिप्रभया कलाभृतः। चरणद्वितयेन चक्रिणा हरिणेव स्फुटमाहतं तमः॥५०॥ विनतेन्द्रसुवर्णमौलिजद्युतिलक्षेशपदाम्बुजन्मना। नलिनं तुलयेन्न तत्र तद्विधिनाऽऽधीयत किं वराटकः ॥५१ ॥ [इति चरणकमलवर्णनम्] भुजयोर्विजयोर्जितश्रिया विभुमूर्तिः शुशुभेशुभारिणी। मरुतां सरितःप्रवाहयोरिव युक्तिः करपद्मशालिनी ॥५२॥ हृदि दुग्धमहोदधिर्विभोवलध्यान विधेर्विसत्वरः। भुजमध्यमपाणियोजनैरिव वेलालहरीमरीरमत् ॥५३॥ अभिषेकविधौ धुंसद्मनां पयसां पूर इवेश्वराङ्गतः। स्थिरतां समुपेत्य दिद्युते विपुलोत्सङ्गसरःखरूपतः ॥ ५४॥ वदनेन कलाभृता विभोर्जनतापापहरी द्विधाऽप्यसौ। 'किमु तानि विशिष्य कौमुदी सहसाऽके कुमुदावबोधनी ॥५५॥ गलकन्दलमालिकामिषादवतीर्णा त्रिंदशाऽऽपगा नंगात् । विपुलस्थलमकशोभया समवाप्य प्रससार सारसात् ॥ ५६ इह दुग्धपयोनिधिः खयं भजते नैव कदापि विक्रियाम् । मुनिभर्चुरिवाङ्कवर्मणा भजनायाः फलमेतदुज्वलम् ॥ ५७ ॥ समवेक्ष्य मुनीन्दुमानसं धवलध्यानजलेन पूरितम् । किमियाय सरोऽपि मानसं तदिहाङ्कोपधिनेच सौहृदात् ॥५८॥ 15 20 [५१] १ "वराटक." पद्मवीजकोशः कपर्दको वा, वराटक ) श्लो० ३२] "पद्मवीजकोशे रजो कपर्दके" इति हैमः [अने० सं० ४ [ 49 ] 1 "चतुराशाब्धिभुव" चतुर्दिगसागरभूमय । नारमत् , 'रमिं क्रीडायामिति धातोर्यलयद्यतन्या रूपम् ॥ [50] 22 "नखरै." नखै. । 3 "जडजातिप्रभया" [54] 12 "द्युसमनाम्" देवानाम् । 18 "विपुलोत्सासर:- कमलातिशायिलम्या। 4 "कलामृत" चन्द्रा । 5 "हरिणा" स्वरूपत" विस्तृतकोडसरोरूपी, “पूर्वभाग उपस्थोऽ• क्रोड उत्साह इन्द्रेण। 6 "तम" पापं राहुश्च ॥ इत्यपि" इति हैम. [ अभि. चिं. का० ३ ग्लो० २६६] । [5217 "मरुतां सरित" स्वर्गझाया । 8 "युक्ति" [56] 14 "निदशाऽऽपगा" स्वर्गमा । 15 "नगाव" योजनम् , "युक्तियाये योजने च" इति हैम [अने० सं० का० । पर्वतात् ।। २ श्लो० १९३] [57] 16 'मुनिमर्तु" तीर्थकृतः । 17 “अदुवष्मणा" [53] 9“धवलध्यानविधे"शुक्लध्यानविधे। 10 "विस्तर" | उत्सगशरीरेण ॥ प्रसारी । "विसृखरः विसमर. प्रसारी च विसारिणि" इत्यमरः [58] 18 "इयाय" जगाम । 19 "सरोऽपि मानसम्" [अमर० का० ३ श्लो० १०४३] 11 "अरीरमत्" भतिशये. | हिमालयस्थमानससरोवरमपि चित्त सरोरुपमपि वा ।।

·७ . 5 10 पच ४९-६८] दिग्विजयमहाकाव्यम् कैमरोऽभ्युदिता न नीरधेर्न पुनः पङ्कजमेतदाश्रयः। इयमईपयोधिजा विभोर्बुवमास्तेऽहिकराम्बुजन्मसु ॥ ५९॥ तरसा तरणाय जन्मिनां भवसिन्धोः किमिवारूपभृत् । 'विभुना वहनं पटूकृतं तदमुष्मिन् खलु कोटिपात्रता ॥ ६ ॥ [इति भगवत्पतिमाया मध्यभागवर्णनम् ] अरुचद् मरुदर्चितं विभोः प्रतिमाने विपुलं भुजान्तरम् । भुवनाद्भुतकेवल श्रिया रमणायेव कृतं जगत्कृता ॥ ६१ ॥ मैसृणैघुमृणानुलेपनर्निदधे दीप्तिरहर्मुखोचिता। नैवकेवलभानुमालिनोऽभ्युदयस्थानतयेव वक्षसा ॥ ६२ ॥ हृदयं हृदयङ्गमं नृणां सदयं धीररुचेर्द्विधाऽऽश्रयम् । परिभावयतीव पीवरप्रभुभत्तया हि महोन्नतिं श्रियाः ॥ १३ ॥ नवरश्मिकलापशालिनी द्विविधा काऽपि विभा विभावसोः। विजयेन जगत्त्रयी भुवां हृदि शम्भोर्मुदमुन्निनीषति ॥ ६४॥ परिधापनिकानिकाचितैर्विलसत्काञ्चनरत्नभूषणैः । हृदये प्रतिविम्बितैर्विभोर्भुवि विश्वम्भरतैव दिद्युते ॥६५॥ कमला जडजाऽऽयेत् पदः किल कोलीनमपाचिकीर्षति । बहुधैर्यवियोधशालिनि हृदि देवस्य पदार्थसमः॥६६॥ सिंतसौमनसस्रजां मिषाद् हृदये सौमनसं जगत्त्रये । प्रकटीभवति स विस्मयान्मुनिराजोङ्गभृतां हितैषिणः॥ ६७॥ [इति वक्षास्थलवर्णनम् ।] जिनकण्ठतटी पटीयसी महसा निर्मलवृत्तरूपतः। वदतीव तथाप्ररूपणा ध्वनिसन्धानपदत्वमात्मना ।। ६८॥ [६०] १ "कोटिपात्रता" के निपात्त. (१) कोटिपानं पक्षे [६५] २ "परिधापनिका" जिनमूर्तेः संनिहिता वस्त्राऽऽ- कोटिगुणपात्रत्वम् । 15 20 भरणपूजा। [19] 1 "कमला" लक्ष्मी 2 "नीरधे समुद्रात् । इति हैम [ अभि. चि० को० ३ श्लो० ३०८]। 18 "महर्मुखो "लक्ष्मी समुद्रादुत्पनेति पुराण-कथा प्रसिद्धाऽस्ति" 1 3 "अङ्कपयो- | चिता" प्रभातयोग्या, "प्रभात स्यादहर्मुखम्" इति हैम. [अभि० घिजा" क्रोडरूपसमुद्राजाता ॥ चिं. का० २ श्लो० ५२] । 14 "नवकेवलभानुमालिन " नवीन- [60] 4 "तरसा" शीघ्रम् । 5 "तरणाय" तरीतुम् । केवलज्ञानरूपसूर्यस्य ॥ 6 “वहनम्" पोत , "बोहित्य वहनं पोत" इति हैम [अभि० [64 ] 15 "विभा" प्रभा कान्तिरित्यर्थ । चिं. का० ३ श्लो० ५४०] । 7 “पट्कृतम्" अपटु प? | सूर्यस्य । 17 "शम्भो " प्रभो । 16 विभावसो. कृतमिति गतिशीघ्रत कृतम् ॥ [61] 8 "मरुदर्चितम्" देवपूजितम् । 9 "केवलश्रिया" [66] 18 "कोलीनम्" जनप्रवादम् , "जनप्रवाद कालीन केवलज्ञानरूपलदम्या। 10 “जगत्कृता" ब्रह्मणा ॥ विगान वचनीयता" इति हैम [अभि. चिं. कां. २ श्लो. [62] 11 "मसूणे " स्निग्धै , "स्निग्धे मसणचिक्कणे" इति १८४] । 19 “अपाचिकीर्षति" अपार्तुमिच्छतीति-दुरीकरो. तीत्यर्थ ॥ हैम [ अभि. चिं. को० ३ ० ७७] 12 "घुसणानुलेपनै लोहितचन्दनविलेपनै "काश्मीरजन्म घुसणं वर्णे लोहितचन्दनम्" [67 ] 20 "स्मितसौमनसस्रजाम्" हास्यरूपकुसुममालानाम् । दि. म. १० ·5 10 15 ७४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः त्रिपदी त्रिजगद्विशुद्धये त्रिपथेव प्रससाद साऽऽदरा । इत एव जगत्पतिरिति स्फुटरेखात्रितयाङ्कवान् गलः ॥ ६९ ॥ रमते सततं गलस्थले विनिधायेव निजं भुजद्वयम् । चिभुना वरशुक्लधारणा वनिता सौमनसस्रजश्छलात् ।। ७० ॥ गलकन्दलशोभयेशितुर्विजितः कम्बुरनम्बुमेघवत् । ध्वनिमातनुते विशीर्णहृत् प्रतिवेश्म भ्रमभिक्षुहस्तगः ॥ ७१ ॥ स्वरसात् खरसार्थमाधुरी त्रिविधाऽऽस्थायमिदं गलस्थलम् । जनरञ्जनहेतुरीशितुर्विधिनैतत् त्रिरुदीक्ष्य रेखितम् ॥ ७२ ॥ यदि वाज्न समुद्भवद्ध्वनेर्मननं संवरणं तथा रुचिः । त्रयमभ्युदयाय जायते गलरेखात्रयमित्यवीवदत् ॥ ७३ ॥ भगवन्मुखचन्द्रमण्डलादिव सुस्राव सुधा त्रिधा रयात् । तत एव गले त्रिरेखिका त्रिदशैः स्निग्धतया निपीयते ॥ ७४ ।। धृतरेखतया निधोपमात्रितयं कण्ठतटी जिगाय सा । महसा (१) कृतितः (२) स्वरोदया (३) च्छशिनं (१) कम्वुवरं (२) सुधारसम् (३) ॥७॥ जडधीष्टतनूभवः वयं बहुधाऽऽवर्तविवर्तितान्तरः। कथमेत्युपमां हि वारिजः शुभकण्ठस्य समग्रवेदिनः॥ ७६ ॥ वदनं विधुरेखसोदरः कमलाभोगधरः करः प्रभोः। किमितीव विमृश्य वारिजो विरराजेव गलस्थलच्छलात् ॥ ७७॥ जलधिर्ध्वनिनावधीरितः शशभृद् भृत्य इवाऽऽननश्रिया । इति नाथगलस्य लीलया वरकम्बोर्विजये सहायता ॥ ७८ ॥ मणिभारतः पुरोद्भवन् ध्वनिरेव प्रसृतः सुराध्वनि । जलधेर्विजयी तदङ्गभूरिह शवस्तुलयेद् गलेन किम् ॥ ७९ ॥ [इति गलस्थलवर्णनम् ।] भगवद्वदनेन्दुमण्डलं सततं प्राप्तमहोदयश्रिया । अपनीय कलङ्कसङ्करं सुदृशामभ्युदयश्रियेऽद्भुतम् ॥ ८॥ कमलानामाभोगो [७७] ३ "कमलाsभोगधर " [७०] १ "वरशुक्लधारणा" श्रेष्ठशुक्लध्यानरुचिः। [७६] २ "जडधी०" जलधि. सिन्धु "रलयोरैक्यम्" | विस्तारस्तं धरत इति, पक्षे श्रीमोगधरः ॥ इति सूत्रात् , पक्षे जडधी मन्द । [७९] ४ "तदगभू" समुद्रपुत्रः । ध्वनेरुद्गमात् सुधारसममृतरस जिगाय । [69] 1 "त्रिपदी" उत्पाद व्यय ध्रौव्यात्मिका पदत्रयी। [78] 8 "अवधीरित" तिरस्कृतः । 9 "पशमृद्" चन्द्र । [71] 2 "कम्बु" शस "कम्बुस्तु वारिज त्रिरेख. षोडशावर्त्त. शह" इति हैम [अभि० वि० कां. ४ श्लो. [80] 10 भगवतो मुखमिन्दुमण्डलेनोपमीयते तेनोदयश्रीरूपो २७०-७१] 1 3 "प्रतिवेश्म" प्रतिगृहम् । 4 "भ्रमभिहस्तग." धर्म , मुख चोपमावाचक्तमतो धर्मोपमावाचकयो पूर्णलमुपमाया. चलनस्वभावस्य याचकसाघोः 'वावा' इति भाषाप्रसिद्धस्य करगतः। प्रदर्शितमस्ति, यथा काव्यालङ्कारकृत्तावरिसिंहः- [75] 5 "महसा" तेजसा शशिनं चन्द्र जिगाय । “धर्मोपमावाचकयोधोको पूर्णा मता यथा। 6 "कृतित." कार्यात् क्म्वुवरं श्रेष्टगव जिगाय। 7 "खरोदयात्" | शशीवाऽऽम्य मुदं दत्ते.......... [प्र० ३, स्त० ५ टो० २]" 20 ·+ 5 10 'पद्य ६९-९२] दिग्विजयमहाकाव्यम् वदनेन्दुविभाभरैर्जितं कमलं लज्जितवनिमजनम् । प्रविधाय जलाऽऽशये भ्रमझमराऽऽरावमिषेण रोदिति ॥ ८१॥ परितः शतपत्रयोगजा कमलानां कमला प्रसर्पति । न पुनः खत इत्यतः कथमुपमा तेषु विभोमुखश्रिया ॥ ८२ ॥ मुखशीतरुचे प्रकाशतः शतपत्रं त्रपयेव संदधत् । भ्रमरोपधिनाऽसिताम्बरं वशिरो धूनयति प्रकम्पनैः ॥ ८३ ॥ मधुपैः परिपीतमन्वहं नलिनं पङ्कभरात् कलङ्कितम् । भगवद्वदनोपमाधियं न जडोऽप्यत्र मनाग व्यवस्यति ॥ ८४॥ वदनं सदनं विदां प्रभोः स्मरणीयं सततं विदांवरैः। कमलेन मलेन विप्लुते जडजातेन किमैति तुल्यताम् ॥ ८५॥ भगवन्मुखसौरभश्रियाः किमु चौरं सरसीरुहं विधिः। भ्रमराय सशृङ्खलस्खलचलनं न्यक्षिपदम्बुनिर्भरे ॥ ८६ ॥ अपि भागवताऽऽस्यदास्यतः कमले बोधकला सुवृत्तता। प्रतिभाति संसौरभा न चेजडजातेऽस्ति कुतः प्रवुद्धता ॥ ८७ ॥ श्रुतिपाटवमस्य शाश्वतं विपुला निर्मलदर्शनस्थितिः। भगवद्वदनस्य भावतो जडजातेर्विजयेन चाद्भुतम् ॥ ८८ ॥ कमलावसतेः पयोरुहं वहतामीशमुखोपमास्मयम् । परमार्थविचिन्तने तनोत्युदविन्दुच्छलतोऽश्रुमोचनम् ॥ ८९ ।। कमलं सलिलाऽऽतपक्रियातपसा प्राप्य विभोर्मुखोपमाम् । पतनस्य भियेव न स्पृशत्युत दोषाकररोचिरन्तरम् ॥ ९० ॥ जगतीतलभासनाद् दृशो सुखदानात् परितापनाशनात् । भगवद्वदनश्रियं श्रयेत् कथमप्येष विधुन चेत् क्षयी ॥९१ ॥ रुचिरालिकसन्नियोजने दधदत्युच्चमहस्वितां विभोः । अतुलं वदनं तुलाभृता सदृशं स्याद् विधुनाऽधुना कथम् ॥ ९२ ॥ [८३] १ "प्रकम्पनै " वातैभयकम्पैर्वा । मीप्यात्, मलिको वृश्चिकराशिः। [९०] २ “भलिकसशियोजने" भलिकभाव 15 20 तत्सा । [81 ] 1 अत्र वदनेन्दुना पराभूत कमलं लज्जया जलाशये | मुखसौरभस्य चौरं कमल जले सशृङ्खल निगृह्णाति । निमज्जति, अर्थादिन्दुदर्शनेन विकखरे कमलाऽऽकुञ्चति तस्थितश्च [9015 अत्र "तपसा सत्पदावाप्ति [प्र. ४ स्त० ५ भ्रमर आनन्द करोति । अत्र लज्जाऽऽक्रन्दादिभावा यथोचिता श्लो० १४९] इति काव्यकल्पलतोक्ते यत्कमलेनाऽऽकण्ठजले काव्यकल्पलतावृत्ते कथनानुसारेण योजिता । यथा- जलाऽऽहारेण तपस्तप्त तेन प्रभुमुखसमानता लन्धेत्याशय "लजाकोपतपोनाशसेवाऽऽकन्दाऽऽस्यकृष्णता । 6 "दोषाकररोचि" चन्द्रकिरणम् । रागात् पाण्डरता शस्त्रीविषझम्पादियोजने ॥ १४६ ॥ [प्र. ४ स्त० ५]" [91] 7 अन "तदाऽप्ती दुष्कृत विघ्न" इति कल्पलता- [85] 2 "सदन विदाम्" विदुषा गृहम् । 8 "विदावरे वृत्त्युक्त [प्र. ४ स्त० ५ श्लो० १५०] यदि चन्द्रमा क्षयशीलो श्रेष्ठपण्डित । न स्यात् तदा भगवद्वदनस्य साम्य स्यात् , तेजसो ज्ञानाद् वा चन्द्र- [86 ] 4 अत्र 'समानवस्तुन. शोभाचौर्यानाशोऽथ निग्रह" वदनयोर्वक्षेऽनुक्रमात् जगत्प्रकाशनात्, सुखरूपप्रकाशाटुपदेशाद् इति काव्यकल्पलतावृत्तौ [प्र. ४ स्त० ५] उक्तत्वात् , ब्रह्मा | वा, सुधावर्षाद् दु खनाशाद् वा, लमेत । ।

·[ अष्ठमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विदुषामुपमा सुदुर्लभा प्रभुवक्त्रस्य सदा महखिनः। तदनन्यगतेर्विमर्शने ननु दिगमात्रमयं सुधाकरः ॥ १३ ॥ अमृतद्युतिरहंदीशितुर्मुखसाम्यं समवाप्य किञ्चन । न जडोद्भवमध्यसङ्गतिं मधुपापीततयेव सेवते ॥ १४ ॥ शशिनः शिरसि न्यधात् कलां गिरिशस्तं सकलं हरिशि। विभवानुभवोऽयमहतः सुलभोऽस्याऽऽस्यवरस्य दास्यतः ॥ १५ ॥ नलिने मलिनालिनो न चेन्न सुधाधाग्नि कलङ्कसङ्करः। सततप्रतिवुद्धवुद्धराणमुखसाम्यस्य कथा तथाऽपि न ॥ ९६ ॥ कमले क्रमपानविच्युतिः शशिनि स्यात् सकला कलाक्षतिः । भगवद्वदनेन साम्यताकरणादेष विधेरयं विधिः॥ ९७ ॥ उपमानमर्शि भूचरैः कमलं शीतरुचिश्च खेचरैः। प्रतिवादधिया न तात्त्विकी भगवद्वक्त्रकलाऽनयोर्मनाक ॥१८॥ सकलांशुकधारणं विधोरधनस्येव न पर्वणः परम् । जलजस्य विवोधनं दिने मुखसादृश्यनयोऽनयोऽनयोः ॥ ९९ ॥ भगवद्वदनोपमाविधेरधिकारो द्वितये विवर्त्तते । निशि चन्द्रमसि प्रभाकरेऽभ्युदिते तत्क्षणतः सरोरुहे ॥ १० ॥ विभुतो हि सदैवदैवतो भवति न्यूनतमेऽधिकारिता । अत एव मुखोपमापदं हिमगुर्वा जलर्ज न सर्वथा ॥ १०१॥ विजितं प्रभयेन्दुमण्डलं कमलं सौरभपूरसंभवात् । भगवद्वदनं ततोऽभवद् भुवने निस्तुलवस्तुपुष्कलम् ॥ १०२॥ यदि सौम्यरुचिर्दिवाकरेऽप्यथवा राजनि निष्कलङ्कता। जलजन्मनि भासुराती रमतां तत्र शुभाऽऽननोपमा ॥ १०३ ॥ वहुलक्षणभाखरं प्रभोमुखमीहर ननु राजमण्डलम् । अभिनन्दितराजदर्शनं अंतिवोधेन न चेद् दृगमम्घुजम् ॥ १०४ ।। सकलैः स्वगुणैर्मुखोपमाऽद्भुतभावे यदि श्यते क्वचित् । विवुधा न मुधा निशाकरे जलजेवाभिनिवेशयन्ति ताम् ॥ १०५ ॥ [इति भगवद्वदनवर्णनम् ।। । 15 20 25 [१०] १ "बहुलक्षणभास्वरम्" भूरिलक्षणेप्तिम् ; [ दर्शनं यस्य मुखमीदृशं न कमलम्; अभिनन्दितश्वासी राजा यहुलस्य कृष्णपक्षस्य क्षणोऽवसरतत्र नदीप्रम् । २ "अभिन- चोदितेन्दुम्तस्य दर्शनं यस्य । ३ "प्रतियोधेन" प्रयोधनो. न्दिवराजदर्शनन्" अभिनन्दिताः प्रमोदिता राजानो येनेदृशं पदेशकरणेन प्रकाशेन वा। [93] 1 "विद्भि." प्रभुमुख चन्द्रेणोपमित तत्त्वन्यथो. [96] 3 कमले मराश्चन्न स्यु, चन्द्रमति क्लायेन न स्यात् पायताद दिशा सूचनमात्र मिति भावः । तदा प्रतिचोधितस्य बुद्धभगवतो झटिति मुखसादृश्यम्य संस्थाऽपि [94] 2 "अमृतद्युतिः" चन्द्रः । अत्र “श्रेयस्तदाती न स्यादिति भाव । दोऽपि" इति वाच्चपल्पस्तात्ती [प्र. ४ स्व० ५ श्लो० १५१] [100] 4 दिनोद्गते कमलस निदि च चन्द्रमस उपमाऽहतं क्थनात् चन्द्र. मुखसादृश्यं समवाप्य जडोऽपि भ्रमरैः सेव्यते। मगवन्मुखस्य वर्तत इलाशय ।

·७७ 5 10 पद्य ९३-११७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नयनधुतिरीशितुर्जने जनयन्ती पहुशर्मसम्पदम् । विलसदूरसबोधसत्वरी भवदिन्दीवररूपजित्वरी ॥१०६ ॥ हृदयान्तरतापवारणात् सुदृशां नित्यविकासकारणात् । अमृतवसम्भृते दृशौ सरसीवास्य विरेजतुर्विभोः॥१०७॥ वसुधास्थलवासिदैवतैः किमिवाऽऽनीय दिवः सुधा धृता। इह सा मुनिराजलोचनोज्वलपात्रे अनुभाव्य दीव्यति ॥ १०८ ॥ अजरामरतां प्रयान्त्यमी विवुधास्तन्नयनांशुपानतः। धवलीभवदात्मना मनागपि जाड्येन विना तदद्भुतम् ॥ १०९॥ अमृताशनतो धुसद्मनां विविधा वर्णगतिस्तथा मतिः। नयनांशुसुधापरिप्लवादतिशुक्लव नृणामिहोभयी ।। ११०।। अचिराद् रुचिरा रुचिदृशोस्तनुते पङ्कभरापसर्पणम् । सुरसिन्धुरिव प्रसारिणी स्फुरदिन्दीवरराजिशोभया ॥ १११ ॥ धवलाधवलाऽरुणत्विषामनुषङ्गाद् भगवदृशोयी। विशदीकरणाय देहिनामुदीयायेव सरित्रिवेणिका ॥ ११२।। अहरद् वरदीप्तिमीक्षणद्वितयी शुभ्रतया तथा हरेः। शितिमानमपि खतारयां चलशोणत्वविधेर्विघेर्युतिम् ॥ ११३ ॥ करुणामरुणत् स्खमानसं भुवनस्योपरि यामधीश्वरः । अधिपात्रयुगं समुच्छ्वसित्यधुना साऽमललोचनश्रिया ॥११४ ॥ बहुसौरभलोभविस्फुरड्रमरोचैरुभयी सरोजयोः । उपमां प्रभुचक्षुषोर्दधात्यसितभ्रूयुगलोपधानयोः ॥ ११५ ॥ [इति नयनवर्णनम् ।] अलिकं कलिकन्दलच्छिदे भविनां संभवति खभावतः। समसन्तमसं भुवोऽहरदु यतिनामीशितुरुद्यतयुतेः॥११६ ॥ स्फुटमातपवारणं श्रियो वरनाशाऽयतदण्डमण्डनम् । विपुलप्रभुभाललीलया प्रविरेजे रजसां निवारणम् ॥ ११७ ॥ 15 20 25 [११०] १ "उभयी" गतिर्मतिश्च ।। [106] 1 “भवदिन्दीवररूपजिसरी" सत कमलरूपस्य [116] 7 “अलिकम्" ललाटम् , “भाले गोध्यलिकालीकल- जयनशीला। लाटानि" इति हैम [अभि. चिं. का. ३ श्लो० २३७] । [107 ] 2 प्रभोरक्षिणी सुधासम्भारेण मनुजाना हृदयं 8 "कलिकन्दलच्छिदे" कलेर्कन्दलं नवाङ्गुरं छिनत्ति तस्मै; निस्तापं नित्यविकस्वरं च सरसीव कुर्वाते। "कन्दल तु नवाऽवरे कलध्वनी" इति हैम [अने० सं० का. [110] 3 "अमृताशनत " सुधाभोजनात् । 4 "घुसद्मनाम्" ३ श्लो० ६६७] 1 9 “समसन्तमस्तम्" समानरूपेण सततान्ध- देवानाम् । कारम् , “समवान्धात् तमस." इत्यत् [सिद्धहेम० ७-३-८०] । [111] 5 "स्फुरदिन्दीवरराजिशोभया" विकखरकमल- पशिशीप्या ॥ [117] 10 "आतपवारणम्" छनम् "छत्रमातपवारणम्" [112] 6 “सरित् त्रिवेणिका" सरिता गङ्गा यमुना-सर- | इति हैम [अमि० चिं० का० ३ श्लो० ३८१]। 11 "वर- वतीना त्रिवेणिका। नाश०" वरनाश वृत्तिनाश ।

·[अष्टमः सर्गः 5 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं अलिकं फलकं धनुर्धवौ स्मरतः संहरतेऽसिनाऽमुना । जगतीजनमोहनक्रिया विहिता कार्मणकर्मणेव किम् ॥ ११८ ॥ धनुषोऽद्रिभिदोऽन्तरस्थितं नभसः खण्डमखण्डशोभया । अलिकस्य करोत्यनुक्रियां यदि तत् पाटलवादलाऽवृतम् ॥ ११९ ॥ उदयाचलचूलयाऽऽवृतं यदि विम्बस्य दलं विवस्वतः। उदितेन दलेन तुल्यता ध्रियते नाम तदाऽलिकश्रियः॥ १२० ॥ घुसणारुणरोचिषालिके प्रतिभाति स्म विभातजा विभा। नवकेवलतीबरोचिषोऽभ्युदयं निर्दिशतीशितुर्धवम् ॥ १२१ ॥ भविता भुवनकभास्करस्तमसां नाशयिताऽयमीश्वरः । इति दारवर्णवर्णजोऽरुणिमाऽलीकपटे पटुर्वभौ ॥ १२२ ।। धनकार्मणकाननं दहन विमलध्यानमहानलः किल । हृदयेऽभ्युदियाय शाश्वतः प्रभुभाले तत एव रक्तिमा ॥ १२३ ॥ [इति ललाटपट्टवर्णनम् ।] भुजगाधिपतेः स्वतेजसां प्रसृताः किं नु गणाः फणामिषात् । प्रभुमूर्ति वभुः सदोलता ननु युक्तैव हि भक्तिकारिणः ॥ १२४ ॥ भगवानिह सप्तविष्टपीश्वरतालक्षणमेव सप्तधा। विपुलाऽऽतपवारणश्रियं निदधे तुङ्गफणागणाऽऽश्रयाम् ॥ १२५ ॥ भयसप्तकगन्धसिन्धुरद्रुतवश्यकरणं फणाधिया। प्रगुणीकृतवान् निरङ्कुशान्महसाऽयं विभुरङ्कुशानिव ॥ १२६ ॥ जिनपृष्ठत एव जन्मिनामभिदित्सुः स्तवपाठवाग्मिनाम् । शिवशर्मवलात् फणाच्छलात् सहसाऽऽक्रष्टुमिवोद्यता द्युतिः ॥ १२७ ।। 15 20 तेजसा । [१२२] १ "दारद०" दरदं हिमुल । [१२६] २ "निरङ्कुशान्" निरर्गलान् । ३ "महसा" १ [118] 1 "फलकम्" आवरणम् “अहन फलक चर्म | फिरणेन । 4 "नवकेवलतीबरोचिषा" नवीनकेवलज्ञानखरूप- खेटकाऽऽवरणस्फुरा” इति हैम [अभि. चिं. का० ३ श्लो० | सूर्यस्य । ४४७ ], “ललाटस्याष्टमीविवु फलकं च" [ काव्य० प्र० ४ व. [123] 5 “घनकामणकाननम्" निचितमममुहवनम् । टो. • २०] इति ल्लाटस्यात्र फलकेनोपमानं दत्तम् , तथवान 6 "विमलध्यानमहानल." शुक्लध्यानखरूपानि । श्रुवो धनुषा "भ्रुवो खट्मधनुर्यष्टिरेसा" [काव्य० प्र० ४ स्त. [125] 7 "सप्तविष्टपीवरता०" सप्तारनीवरलम् । १ श्लो० २१]1 [126] 8 "भयसप्तक्गन्धसिन्धुरहतवश्यकरणम्" सप्त भया. [120] 2 "विवखत." सूर्यम्य । एव गन्धसिन्धुरा मदोन्मत्तहस्तिनस्तान् कृत शीघ्र वश्यंवरगमा- [121] 3 "धुरणारुणरोचिषा" लोहितचन्दनरूपसूर्य- धीनकरणम् ।

·पद्य ११८-१३९] दिग्विजयमहाकाव्यम् ७९ 5 : 10 अयिी पल्लवितं सुरदुमं जलधिं वोत्तरलं परिस्तुमः। अभिधारयते फणान्वितप्रतिबिम्बस्य जिंनस्य यः स्मृतिम् ॥ १२८ ॥ भगवद्वदनामृतातेः किरणानामिव चारुमण्डलम् । परितः प्रसरत्फणामिषानभसः काष्पयंमपाचिकीर्षति ॥ १२९ ॥ ललितोदयमाप्य वेलया विशदध्यानमहोदधौ दधौ । अमृतद्रव एष पिण्डतां सुदृशां मोदयिता फणातनुः ॥ १३०॥ नवशारदवादलैः समं कृतसौहार्दमिवोयियासति । स्फुटकैतवतः स्फुटं प्रभोरभिषेकोचितगाङ्गशम्बरम् ॥ १३१॥ भगवयशसां नु डम्बरं हृदि विद्मः क्षितियोषिदम्बरम् । परिभावयितुं दिगम्बरं समुदीतं विलसत्फणोपधेः ॥ १३२ ।। वरदुग्धपयोनिधेर्लसल्लहरी कीदृगिति भ्रमं नृणाम् । अपनेतुमिवोत्थिताऽङ्गजा फटका पटुपटुर्विभोर्विभा ॥ १३३ ॥ भगवद्वचनामृतं द्रुतं फणिराइन्नमयन पिपासति । समुपेत्य सभासु भासुरद्युतिरुत्सृष्टविषोऽनुपृष्ठतः ॥ १३४ ॥ 'दिविषन्निवहं वहंस्तुलां भगवत्सेवनयोत्फणीभवन् । प्रभया किमंधश्चिकीर्षति मणिरोचिःखचितः फैणीशिता ॥ १३५ ॥ भगवच्छिरसि स्फटावलेः पटुलालित्यमुपेत्य राजते । धवलः खलु तेजसा तनोः स तमस्कायभरो लघूभवन् ॥ १३६ ॥ सुभगं भगवन्तमन्तरं जगतः पूरयितुं प्रभाभरैः। भृशमुद्यतमङ्गसङ्गतैर्भजते को न सुरासुराधिपः॥ १३७ ॥ सुमनोमणिरामणीयकं धूमणेर्वा किरणाङ्गणं वपुः । रुचिराङ्गरुचिः सुरेशितोऽतिशयं नो लभते जिनद्युतेः ॥ १३८ । तिलकाङ्गन्दमौलिमौक्तिकाऽऽवलिकण्ठाभरणादिभूषणैः । भगवत्तनुतेजसोऽञ्जसा पुनरुक्तिः क्रियतेऽपदूषणैः ॥ १३९ ।। 15 20 .. [१३६] १ "समस्कायभर." तमस्काय एव भर समूह.।। [१३८] २ "सुमनोमणि" चिन्तारतम् । [128 ] 1 "सुरद्वमम्" पारिजातम् । 2 "जिनस्य" पार्श्व- नाथस्य । [129 ] 3 "भगवद्वदनामृतधुते " भगवतो मुखचन्द्रमस 4 "अपाचिकीर्षति" अपाकर्तुमिच्छतीति दरीकरोति । [131] 5 "नवशारदवादलै" नवीनशरद सम्भवमेधै । 6 "स्फटकैतवत" फणाव्याजात् । 7 "oशम्वरम्" वारि, "नीरक्षीराम्चु शम्वरम्" इत्यमर [अमर० का० १ श्लो०२३८] [134] 8 "उत्सृष्टविष " त्यक्तविष । [19519 "दिविषनिवहम्" देवसमूहम् । 10"अधश्चिकी- पति" तिरस्करोति । 11 "मणिरोचि खचित." मणिदीप्ति. युक्त । 12 "फणीशिता" भुजलाधिपति । [137 ] 13 "अन्तरम्" हृदयम् । [138 ] 14 "धुमणि " सूर्य ।

·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [अष्टमः सर्गः भुवनैकरविः कविद्विपैर्वसुधायां बहुधा सुधाशनैः ।। महसा घभिभूयतेऽन्वहं वितथा नैव तथाऽप्यदःकथाः॥ १४० ॥ कतिचिद्गुणभावनाऽप्यसौ तनुते भागवतीह पावना। स्मरणाऽऽदरणार्थधारणैर्भविनामीहितवस्तु वस्तुतः॥ १४१ ॥ श्रीशद्वेश्वरपार्श्वशाश्वतरवेः सर्वाङ्गशोभाभरः प्राण त्रिदशेन्द्रसान्द्रमुकुटज्योतिर्मिरभ्यर्हितः। दृष्टः स्पष्टतयाऽनुरक्तमनसा ध्यातः प्रभातप्रियां ध्येयाद् ध्येयमहोदयश्रियमहो! श्रीजैन भक्तिस्टशाम् ॥ १४२ ॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचिते, श्रीशिवपुरीस्थितश्रीशङ्केश्वरपार्श्ववर्णनो नामाष्टमः सर्गः । 10 [१४०] १ "वितथा नैव" सत्या एव । २ "भदःकथा." [५४२] ३ "ध्येयमहोदयश्रियम्" ध्येयो यो महोदयो मोक्षः पक्षे प्येय' स्वाभीष्टम्नस्य महोदयस्य प्राप्ति सब संपत् । ममुष्य वाता।

·सय १४०-७] दिग्विजयमहाकाव्यम् नवमः सर्गः। -- 5 - , , . - - 15 -- . अथोपदेशादनुदेशजाग्रन् महामहानन्दमयं गणेन्दुः। 'लेभेन लाभात् सुकृतस्य सत्यं सत्याकृतिः सा शिवपूर्वसत्याः ॥१॥ परजनो यत्र वसन् प्रचेताः सौधर्मभर्नुः प्रणयर्युपास्तिम् । रजत्यजस्रं न मनः प्रतीच्यामस्यां मुनीन्द्रस्य कथं विहस्य ॥२॥ चित्रं प्रतीच्यामपि सौरभासां महोदयश्रीर्विजयिन्यसक्तम् । न किं द्वितीयादिवसे सुधांशोः कलोबलात् स्यादुदयप्रभाऽस्याम् ॥ ३॥ सौरप्रभाऽस्यामपि सर्वदिक्षु प्रबोधवीज सुतरां तथापि । सुदूरभावादिव पूर्वभागे वैवर्ण्यमाविर्भवति स्म किञ्चित् ॥४॥ दोषाकरस्य द्विजनायकस्य मन्दस्य भासा बहुलक्षणेषु । 10 क्रमेण रुच्या कमनो मनोऽथ व्यामोहजन्मा सुदृशा रुरोध ॥५॥ जनार्दनस्य प्रियताऽ तानां वृत्त्या विताने पिशिताऽशिता च । लोकस्य रौद्रं प्रणिधानमासीन्मोहेन साऽब्रह्मनिषेवणाऽपि ॥६॥ श्रीपार्श्वभावानुदियाय यस्यामाभाति या देवपुरीवयस्या । शुद्धाऽपि सैद्धा शतमन्युवुद्धया सा "तीर्थपृथ्वीषु पुरीधुरीणा ॥७॥ [2] १"महामहानन्दमयम्" महानन्दप्राप्तिरव २ "स- | कर्षणेऽलीके” इति हैम [अने० सं० को. ३ को २५०] त्याकृति." सस्याऽऽकृति. सत्यकारो वा निर्णय ; सतीवाऽऽकृतिः | २१ "विताने" यज्ञे जनानां विस्तारे वा "वितानं कदके यज्ञे "भाकृतिस्तु जाती रूपे वपुष्यपि" इति हैम. [अने० सं० विस्तारे ऋतुकर्मणि, तुच्छे मन्दे वृत्तशून्ये शून्यावंसथयोरपि" । को० ३ श्लो. २६२] । ३ "सा" इयं शिवपुरी एव । | इंति हैम. [भने० सं० कां. ३ श्लो० ४४२-४३] । ४ "शिवपूर्वसत्या" शिवपुरिनिवासस्य । २२ "पिशिताऽशिता" मांसभक्षणम् , "पिशितं मांसवाचकं [२] ५ "परञ्जन." वरुण , "जलकान्तार. स्यात् परञ्जनः" पिशिता मासिका" इति हैम. [मने० सं० कां०.३ श्लो. इति हैम. [अभि० चिं० का० ३ श्लो० १०२] ६ "प्रचेता." | २९८-९९] ।' २३ "शैम्" प्राणातिपातादि रुद्रसम्बन्धि पण्डितोऽपि 1 ७' सौधर्मभर्तुः" । सुधर्मणो भाव. सौधर्म वा । २४ "मोहेन" अज्ञानेन । २५ "मब्रह्मनिपेवणा" अग्रम तद्धारकस्य सौधर्मेन्द्रस्य । ८ "उपास्तिम्" सेवाम् । मैथुनं तत्सेवा 'ब्रह्मसेवा' इति पदविभागे ब्रह्मणः सेवा वा। [३] ९ "कलाबलात्" "कला स्यात् काल-शिल्पयो."। ७] २६ "श्रीपार्श्वभास्वान् श्री. पार्श्वे यस्य स सूर्य । [४] १० "वैवर्ण्यम्" कालिका. विरुद्धवर्णता ब्राह्मणादि- २७ "देवपुरीवयस्या" देवपुर्या वयस्या सखी इन्द्रवासात् । व्यवस्थाहानिमांसाशनादिना । २८ "शुद्धा" निर्मला । २९ "रुद्धा शतमन्युबुद्धया" शतमन्यो- [५] ११ "दोपाकरस्य" रागद्वेषमोहानामाकरस्य रात्रि- | रिन्द्रस्य घुण्या रुद्वाऽपि मदीयेयमिति धिया चन्द्र पतेर्वा । १२ "मन्दस्य" जडस्य पक्षे क्षीणस्य । १३ "भासा" स्थास्यतीति, शंतमुपलक्षणात् सहस्रं वा तप्रमाणा ये मन्यवो कान्त्या दीया वा । १४ बहुलक्षणेषु बहुपु लक्षणेषु लक्षण- यज्ञास्ते मनीपया रुद्धा । ३० "सा" बहिरेव ग्राह्यमाशा दिक्पों शास्त्रेषु व्याकरणादिषु पक्षेऽसितपक्षसमयेषु । १५ "रुच्या" । सा वाराणसी। ३१,"तीर्थपृथ्वीपु पुरीधुरीणा" तीर्थभूमिपु इच्छया दीत्या वा । 1. पुरीधुरीणा पुरीमिर्नगरीभिधुरीणा मुख्या, मुख्या पुरीत्यर्थः । १७ "व्यामोहजन्मा" अज्ञानजन्य.। १८ "सुहशाम्" सम्य. "तीर्थ शास्त्रे गुरौ यज्ञे पुण्यक्षेत्रावतारयो । परववता स्त्रीणावा। ऋपिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि ॥ [६] १९ "जनार्दनस्य" जनपीढनस्य हिंसाया. कृष्णस्य योनौ पात्रे दर्शनेपु" इति हैम. [अने० सं० का० २ २० भनृतानाम" कर्षणानामलीकानां वा "अनृत-श्लो० २१९-२०] ॥ [1] 1 "गणेन्दुः" गणेष्विन्दुरिव श्रीविजयप्रभसूरि । [3] 2 "सौरभासाम्" सूर्यदीप्तीनाम् 2 "सुकृतस्य" पुण्यस्य। दि. म. ११ - - । L क १६ "कमन." ब्रह्मा स्मरश्व . वा..... ।

·८२ [ नवमः सर्ग: 5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं पराणि तीर्थानि पर शतानि प्राच्या प्रदेशे जलधेः सदेशे। सरित्प्रवेशे पुरसन्निवेशे तादात्म्यमीयुर्द्विजराजरुच्या ॥८॥ अर्हद्विहाराश्रयजा विहाराः सुरासुरेन्द्रर्विहितोपहाराः। विनिन्यिरेऽदृश्यदृशां द्विजेशप्रवेशजाग्रन्महसाऽत्र सद्यः॥९॥ महानुभावा मुनयः स्वभावात् सिद्धाः प्रसिद्धाः खलु यत्र देशे। रौद्रखरूपं विनिधाय भौंत्या वृत्त्यातिदौगैत्यमधायि तत्र ॥ १० ॥ पुमान् पुराणोऽपि गृहानुरागाद् विश्वं चकाराऽहतकामचारः। खयं महाभोगधरं सुरादेरादेशतो ब्रह्मनियोजनेन ॥ ११ ॥ स सोमसिन्धुः सुधयैव पूर्णा दिवं भुवं वा विदधत् समन्तात् । तैमोविनाशेन जगजनानां जज्ञे कलाकेलिसमुद्भवाय ॥ १२ ॥ सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः सद्यः प्रसादः सुदृशां यतः स्यात् । पयोधिजाया अंपि नर्मकर्म प्रत्येयमस्मिन् समयं विभाव्य ॥ १३ ॥ पेदिरे ब्रह्म परे प्रपञ्च मायामयं तत्पुरतो निवेद्य । कादम्बरीवृत्तिमुपादधाना वामानुवृत्त्याऽऽत्मसुखाप्तिमन्ये ॥ १४ ॥ रसानुभावात् प्रियवुद्धवाचि साचिव्यमापुर्न रराज योन्याः। अनित्यतां तत्समयेऽधिगत्य व्यवायलीलासु निरन्तरायम् ॥ १५ ॥ 10 15 [0] १ "द्विजराजरच्या” चन्द्रकान्त्या, एकीकृवानि धव- | १२ "सुधयैव पूणां दिवं भुवं वा विदधत्" अमृतेन देवान् लिताल पक्षे ब्राह्मणानां मान्यानि तीर्थाणीतीच्छया जगमायवत् मनुष्यानपि संप्रीणयन् । १३ "तम" तमस्तिमिरं राहुर्वा । वत्र हि श्रीऋषभमूर्तिरपि संप्रति द्विजराजैरधिष्ठितं तीर्थम् ॥ १४ "फलाकेलिसमुद्भवाय" कलानां क्रीडाया उत्पत्त्यैकलाभैर्वा [९]२ "अश्याशाम्" भाइयं कापि न जैनवीर्थदर्शनं क्रीडाकारणं पक्षे सरोद्भवाय तजनकरवात् ॥ पसे धवलत्वेन न लक्ष्याणि ॥ [१३] १५ "सुदर्शनेऽस्यैव महोपयोगः" अस्य चन्द्रस्य [१०]३ "रौद्रस्वरूपम्" शिवलिङ्गम् । ४ "भौत्या सुदर्शने सम्यक्तया दर्शने महोपयोगो महत् कार्य यतो दृष्टीनां वृत्या" तद्गुणरूपभूतानामियं भौती वृत्तिस्त्रया पक्षे रात्रेः निर्मलता स्यात् पक्षे सुदर्शनं चक्रम् । १६ “सुदृशाम्" प्रवृश्या। ५ दौर्गस्यम्" दुर्गते वो दौर्गस्यं पझे दुर्दुःखेन सुबुदीनाम् । गतं गमनं यत्र वदुर्गतं तद्भावो दौर्गत्यम् ।। [१४] १७ "प्रपेदिरे" प्रपनाः । १८ "ब्रह्म" अना [११] ६ "पुराणोऽपि" वृद्धोऽपि । ७ "गृहानुरागात् ! इत्यकारप्रश्लेपे मैथुनं पक्षे ग्रह्म ब्रह्माद्वैतवादम् । १९ "प्रपञ्चं मा- सीजनेऽनुरागात् । ८ "भारतकामचारः" भारत. स्वीकृतः यामयम्" मायामयं ममानुरागस्त्वयि स्वां विना मरिष्यामीति कामचारो संभोगो येन सः पक्षे कृष्णः स्वेच्छः । ९"महा-प्रपनम् । २० "तस्पुरतः" तस्याः पुरतः । २१ "कादम्बरी. भोगधरम्" भत्यन्तं मोगधरं विश्व भुवनं चकार पक्षे विस्तार- वृत्तिम्" कादम्बर्या मदिराया वृत्तिम् ; "अम्बरं व्योमवस्त्रयो." धरम् ; अयमपि तथा मयुनवांतत्र काऽस्माकं यूनां वार्ता । इति हमः [भने० सं० कां० ३ श्लो० ५५०] कुत्सिताम्बर १० "सुरादेरादेशतो ग्रमनियोजनेन" अकारप्रश्लेपेण, भग्रह्म- शतखण्ढकन्यादि । २२ "वामानुवृश्या" स्त्रियानुवृत्या. वाम- नियोजनेन सुरादेर्मधादेराज्ञया पझे सुरादेर्देवादेरादेशतः | मार्गेण देव्याराधनेन । जीर्णवस्त्रादिधारकरवेन दरिद्रा मपि विकल्पान्तरात् ; प्रालियोजनेन ब्रह्मणो विधेर्योजनेन प्रेरणेन; वाममार्गेण सुखमाज इति ॥ केचित् कृष्णः स्वयं विनं कृतवानित्याहुः, केचिद्धावारं समादि [१५] २३ "प्रियबुदवाचि" प्रिया या वुद्धस्य देवविशेषस्य श्वेति विकल्पद्वयम् ॥ वार तस्यां पसे प्रियो यो मा वस्य बुदवाक् या स्त्री स्याम् । [१२] ११ "सोमसिन्धुः" चन्द्ररूपः समुद्र. पझे कृष्णः । २४ "न्यवाय." विशिष्टो योऽवायो निश्रयभान मैथुन था। [18] 1 "पयोधिजाया." लक्ष्म्याः । 2 "नर्मकर्म" | क्रीडाकार्यम् । *P दशाम् ।

·८३ 5 १६ पय ८-२३] दिग्विजयमहाकाव्यम् प्रभातुंजायेऽपि महातपोऽभूद 'वियोगभाजः प्रकृतर्विकारात् । विधी विधौतत्विषि कापिलीया प्रवृत्तिरासीत् कुमुदां विबोधे ॥ १६ ॥ महेश्वरस्थापि दिगम्बरत्वं "विधोस्तदाधो भवनात् कलायाः। 'शिवाऽऽश्रितस्यातिपशुक्रियाभिः प्रोकाशि काशिस्थजने न वन्धम् ॥ १७ ॥ दृष्टेष्टबाधान् मतयो ह्यगाधाः प्राधान्यतो मोहमहीश्वरस्य । सोमागमादेव महो वितेनुर्भवस्य वश्या जनताः समस्ताः ॥ १८ ॥ निशम्य सूरिश्चरितं संचारैराचारचारुश्चरणप्रचारे । नियोगसेनान्यमुपादिदेश तद्देशतीर्थेशनिदेशसिद्ध्यै ॥ १९ ॥ सेनान्यमाश्रित्य समुन्नतश्रीर्षन् परं गा मधुरा सुसीमाः। संदागमोल्लासविधासु मेघः सज्जत्वमाधात् समुमुक्षुसङ्घः ॥ २० ॥ मिश्रास्तमिस्राशनशासनेन जनानैधः पातयतो विजेतुम् । श्रीवीरचर्याऽधिकधैर्यभाजः५ शिष्यान् विशिष्यानुदिदेश सूरिः॥ २१ ॥ नियोगराजः श्रमणाधिराजः प्रसादमत्यादरतः प्रपद्य । अहो महोत्साह इव प्रशस्तः समस्तमामस्त शुभं शुभंयुः ॥ २२ ॥ सेनान्ययं धैर्यधनेषु धुर्यः कचिन्न वैधुर्यधियं दधानः । प्रधानलोकं प्रतिभानिधानं खसंनिधानं विनयान्निनाय ॥ २३ ॥ 10 15 L - - । -[१६] १ "जाव्येऽपि" कपिलमते बुद्धिर्जरूपा । | काशिस्थजने न पाण्डिस्यव्यजनमेतत् ; काशिस्थजनेऽनवयं २"महातप." धूम्रपानादि । ३ "वियोगभाज" विशेषेण निष्पापं स हि मैथुने न दोषमाह "न मांसभक्षणे दोपो न योगवत । ४."विधी" आधारे निर्मलेऽपि । ५ "विधौ- मद्ये न च मैथुने।। प्रवृत्तिरेषा भूतानाम्" इति स्मृतेर्वाक्यात् ; तस्विपि" विधिप्राविधानयोः, "विधिवाक्ये च देवे च प्रकारे वन्धं स्तवनीयं नमस्करणीयं चा ।। कालकरुपयोः" इति हैम [अने० सं० कां० २ श्लो० २५२ [१०] १५ "रटेष्टयाधात्,' उष्टं प्रत्यक्षमिष्टमनुमानादि ५३]। ६'कापिलीया प्रवृत्तिः" पृथिव्यां हर्षाणां प्रकाशे तदाधात् । १६ “सोमागमाद्" सोमागम कापालिकमतं, कपिलस्यैव ऋपे. प्रवृत्तिः, "प्रवृत्तिवृत्ती वार्तायां प्रवाहे चन्द्रोदयो वा । १७ "भवस्य" संसारस्य रुद्रस्य वा स्वधर्मस्थ प्रार्थिते हते। याचिते शत्रुसंरुद्ध" [इत्यनेकार्थः] । ७ "कुमुदां वा, "भव. सत्ताप्तिजन्मसु रुद्रे श्रेयसि संसारे" इति हैमः- विबोधे" उपलविकासे परागै. कपिलत्वमासीत् । [अने० सं० कां० २ श्लो०, ५४५] इति चन्द्रोदयवर्णनेन [१७] ८. "महेश्वरस्थापि" शिवस्य धनिनोऽपि वा । नानामतवर्णनम् ॥ ९. दिगम्बरत्वम्" नमत्वम् । १० "विधोस्तदाऽधो भवनात् [२०] १८ "गाः" वासि जलानि वा। १९ "सुसीमा कलाया." चन्द्रकलाया भभो नीचैर्भावात् , "नीचे चन्द्रे शीता समर्यादा , "सुपीम शिशिरे रम्ये" इति हैम [अने० दरिद एव," पक्षे भवनाद् इदृक् कलाया अधोऽर्वागेव; याव- सं० कां० ३ श्लो० ५०५] । २० "सदागमो." आगमाः चन्द्रकला ज्योत्स्नया न गृहं प्राप तत. पुरोऽपि धनिन. | सिद्धान्ता घृक्षाश्च; "भागमस्त्वागतौ शास्त्रे" इति हैम पशुक्रियाभिर्दिगम्बरस्व सुरतायेति शेप., "विधुश्चन्द्रेऽच्युते [भने० सं० का० ३ श्लो० ४९१] । २१ "समुमुक्षुसङ्घ वीरलताया विटपेऽपि च" इति हैम, [अने० सं० का० २: सप्रतीतो यतिमण्डल पक्षे यतिमण्डलयुक्त. ॥, सो० २५३], "कला स्यादशशिल्पयो. , कलने मूलरैवृद्धौ [२१] २२ "मिश्रान्" मिश्रा जातिविशिष्टासान, उभय- षोडशाशे विधोरपि" इति हैम [भने० सं० कां० २ श्लो०, पक्षानयान् वा । २३ "वमिस्राशनशासनेन" रात्रिभोजनाss- ४८८-८९] । ११ "शिवाऽऽश्रितस्य" शिवया भवन्याऽs- ज्ञया। २४ "भध" नरके नीचर्चा । २५ "श्रीवीर श्रितस्य, पक्षे शिव मोक्षमर्थात् तन्मार्गमाश्रितस्य योगिनोऽपि । चर्याऽधिकधीर्यभाज " श्रीमहावीरचरित्रेष्वधिकपाण्डित्यवत.;; १२ मतिपशुक्रियाभि " पशुपतिस्वात्. बहुळ वद्विषयक्रियाभि-। शूरचरिनेपु शमनीला वा.. १३ "प्राकाशि" प्रकटीकृतम् । १४ "काशिस्थजने न वन्यम्" [२२] २६ "मह" दिनम् ॥ २७ "शुभयुः" शुभसंयुक्त.॥ C ·5 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमः सर्गः तत्साहसिक्यं गुणवृत्तिशिक्यं सकर्णकैवर्णयितुमैशक्यम् । व्यामोहभेदाय महोद्यमेऽपि व्यामोहमाधत्त जनस्य चित्रम् ।। २४ ॥ स्वाध्यायनान्दीनिनदः पुरोऽस्य जगर्ज गर्जद्धनिवद् गभीरः। प्रतिध्वनेरस्य विरस्य जग्मुर्लोभादयः क्षोभमिवैत्य देशात् ॥ २५॥ नत्वाऽथ तत्त्वाध्यवसायधीरः श्रीमारुदेवाजिन-शान्तितीर्थम् । पाच तमोभूरुहभेदिपावं तत्रैव शहरेश्वरनामधेयम् ॥ २६ ॥ गणाधिभर्नुश्चरणारविन्दं स्पृशन् स पञ्चाङ्गनतिप्रतीत्या। तद्गौरवेण द्विगुणीकृताङ्गः पुरः प्रतिष्ठासुरभूत् तदानीम् ॥ २७ ॥ श्राद्धाङ्गनानां विरनागशब्दैरापूर्यमाणाः ककुभः प्रयाणे । मित्रेण तूर्यध्वनिनेव नुम्ना नियोगराजो विजयं शशंसुः ।। २८ ।।. कृपाकृपाणाऽऽपणमेव पाणिं कुर्वन् जयाई समयं विचार्य । अरुपाडैः सुभगं सुबोधद्विपं नियोगप्रभुरारुरोह ।। २९ ।। नयद्वयं प्रोन्नयतः प्रजासु शक्तित्रयीं भावयतः स्वचित्ते। शुद्धरुपायैर्नितरां चतुर्भिस्तस्यार्थसिद्धिः सकला करस्था ।। ३०॥ अखेऽश्ववारे पुरुषोत्तमेऽस्य नृसिंहरूपे नरकुञ्जरे वा। रुचिर्यथार्थाऽर्हति दायासानुरागिणी दिग्विजये त्रिसायम् ॥ ३१ ॥-- : 10 15 वा। [२४] शिक्यम्" काचः "काच शिक्यं तदालम्ब." | रुचिः जिने बढवं प्राप्ता । ' ८ "यथार्या" सत्या ययायोग्या इति हैमः [मभिः चिं० का० ३ श्लो० २८] । २ "व्यामो- ९ "माप्तानुरागिणी" भाप्तोऽत्र धारः, "अभिधेय वस्तु हम्" विस्मयम् ॥ यथावस्थितं यो जानीते यथाज्ञानं चाभिधत्ते स भाप्त." इति [३] ३ "अस्वे" परे । ४ "अश्ववारे" स्वकीये । ५ "पुरुषोत्तमे नृसिंहरूपे" शौर्यातिशयशालिनि । ६ नर- वादिदेवसूरिः [प्रमाणनयतत्वालोके परि० ४ सू० १] कुंखरे" प्रकृतिगमीरे । ७ "हचि." इच्छा दायमर्हति, | आप्तस्तत्त्वानुरागिणी प्रणयिनी । १० "त्रिसायम्" त्रिसन्ध्यम् । घोप.। [25] 1 "नान्दीनिनद " नान्दी पूर्वरमाझं तस्य निनदो | आचारासाद्यैः शरीरावयवैर्वा । 10 "उपाहैः" औपपाति- 2 "विरस्य" शब्दं कृता । कादिमिरहल्याद्यैर्वा । 11 "मुवोधद्विपम्" ज्ञानगजम् । [26]3 "तत्त्वाध्यवसायधीर." जीवादितत्त्वचिन्तनपरायण. । [30] 12 "नयद्वयम्" नयद्वितयम् "नीयते येन श्रुताऽऽख्य- 2 "तमोभूसहमे दिपार्श्वम्" तिमिरक्षोन्मूलनपरशुम् । प्रमाणविपयीकृतस्यार्थस्यां शस्तदितराशीदासीन्यत , स प्रतिपत्तुरभि- [28] 4 "श्राद्धामनानाम्" श्राविकाणाम् । 5 "वरनाग- प्रायविशेपो नय" इति वादिदेवसूरि [प्रमाणनयतत्त्वालोके परि. शुन्दैः" श्रेष्ठमेघाऽऽरवं.। 6 "नुम्नाः" क्षिप्ता. "नुन्ननुत्तास्त:/७ सू० १]; "स व्याससमासाभ्या द्विप्रकार" [५-३] निष्ठयूतान्याविद्धं क्षिप्तमीरितम्" इति हैम. [अभि. चिं. का० / "व्यासतोऽनेकविकल्प." [७-४], "समासस्तु द्विमेदो द्रव्यार्थिकः ६लो० ११८] पर्यायाधिकच" [७-५] ॥ 13 "प्रोनयत." उपदिशनः । [29]7 "कृपाकृपागाऽऽपणम्" दयारागहम्। 8 "समयम्" 14 "शक्तित्रयीम्" मोक्षमार्गसाधितां सम्यग्नान-दर्शनचारित्रा- सिदान्तं मालं वा "समयः शपये भापासम्पदोः कालसंविदो., त्मिकां गुणत्रितपीम् ; पदार्थस्य पा, उत्पाद-व्यय-ध्रौव्यात्मिका सिदान्ताचारमतनियमावसरेषु च, क्रियाकारे च निर्देशे” इति गुणत्रयीम्। 15 "टपायः चट्टभि " धार्य-काम मोक्षसापोपाय- हैमः [अने० सं० फां० ३ ० ५.१] । 9 "है." चतुष्कः | 16 "अतितिम्" हेतुसिदिम् । •P न! A गाग। 1P मथे।

·८५ ܐ | 10 पंध २४-३८] -- दिग्विजयमहाकाव्यम् यात्रांसु यात्राऽऽशु परत्रसिद्ध्यै संप्राय॑ते पत्ररथाङ्गचर्या । सर्वाङ्गयोग्या समुपस्थिता सां प्रयाणके पुण्यवशाद वरेण्या ।। ३२ ॥ शङ्खाः प्रणेदुः पटहा जगर्जुरध्वर्युवाचोऽध्वनि दध्वनुश्च ।। हेषाविशेषः कृतभूषणेऽश्वे बभूव भूवल्लभदुर्लभोऽपि ॥ ३३ ॥ कन्याऽप्यलङ्कारभरेण धन्या प्रदक्षिणाऽऽशीर्षु विचक्षणाऽगात् । चाषादिभाषा फलिता सुशाखाखासीत् प्रवासी हितकार्यसिद्ध्यै ॥ ३४॥ पुरस्सरद्भिः कृतहस्तलोकरभिक्रमस्तस्य पराक्रमाहः। स्तुतिव्रतैस्तीव्रतया प्रशस्यः कौशल्यतः शल्यमभूदू रिपूणाम् ॥ ३५ ॥ पुरः पुरोऽस्याः वृषभा निरीयुस्तैनस्थितेर्हन्त ! भरं वहन्तः। सङ्घस्य योग्याः कृतसाधुरथ्यारम्भाः परं भाविकसद्विभूत्यै ॥ ३६॥ नदन मदच्छेदकृते परेषां गवां से देवानुगतोऽर्जुनीनाम् । धनेन तुल्यां खयशाप्रशस्ति प्रकाशयन् मैंद्रगणे व्यहार्षीत् ॥ ३७॥ मरुप्रियाणां पथि मौनभाजां महाङ्गयोग्यं भरमाश्रितानाम् । राजी जगामाग्रत एव देवप्रयुक्तयुक्तस्थितये जनानाम् ॥ ३८ ॥ M 10 . 1 [३२] १ "पनरथानचर्या", शकुनचेष्टा, पत्र यान रथः | ९ "गवाम्" वाचाम् । १० "सः" प्रसिद्धः। ११ "देवानु- प्रसिद्स्योरगानां चेष्टा ॥ गत." देवेन युक्तः, सदैव नित्यमिति पदाविभागे। १२ "अर्जु- .[३५] २ "कृतहस्त०" कृतहस्त्रो बाणयुक्तः पण्डितो वा । नीनां धनेन" अर्जुनीनां सुरमीणां धनेन बजेन "नजं गोकुल ३ "स्तुतिनते." माये ॥ गोधन धनम्" इति हैमः [अभि. चिं. कां० ४ श्लो० [३६] ४ "वृपमा." गणचिन्तका मुनयः। ५ "तन" | ३३९], यद्वाऽर्जुनीनां गवामनुगत. । १३ "तुल्यो स्खयेश प्रश- तनं कटक परिवारो वा ॥ तिम्" धनानुसारियशोवृत्तिम् । १४ "भद्गगणे" साधुगणे "तन राष्ट्रे च सिद्धान्ते परचन्दप्रधानयोः । "भद्रं तु माले, मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काश्चने करणान्तरे, भगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाये परिच्छदे ॥ भद्रो रामचरे हस्तिजातो मेरुकदम्बके, गवि शम्भौ" इति श्रुतिशाखान्तरे शास्र करणे व्यर्थसाधके । हैमः [भने० सं० कां० २ श्लो०,४५४-५५] ॥ इतिकर्तव्यतातन्त्वो." इति हैमः. [अने० सं० कां० [३०] १५ "मरुप्रियाणाम्" मरुप्रिया उष्ट्रास्तेषाम् "मरु: २ छो० ४३५-३६-३७] । ६ "कृतसाधुरथ्याऽऽरम्भा. पर्वतदेशयो." इति हैमः [भने० सं० कां० २ श्लो० ५५८] कृत. साधुः श्रेष्ठो हितो वा रथ्यासु रम्भाः पथिषु कदल्य स देशः प्रियो येषां पर्वतो वा योगप्राधान्यात् । १६ "महा- कृत. साधुमार्गाऽऽरम्भो वा ७ "भाविकसद्विभूत्यै” | योग्यम्" महाग उष्ट्रस्तद्विशेष., महान्ति यान्यान्याचारामा- भाविनी कसन्ती विभूतिर्लक्ष्मीतदर्थ मङ्गलस्य सती विभूति- | दीनि तद्योग्यम् । १७ "देवप्रयुक्त०" देवेन राज्ञा "देवस्तु नृपती तोयदे सुरे" इति हैम. [अने० सं० कां० २ श्लो. [३७] ८ "परेषाम्" मतान्तरीयाणां शत्रूणां वा । | ५३८] ॥ [32] 1 "परत्रसिधै" परलोकसाधनायै । 2 "वरेण्या” | अश्वाना शन्दविशेष., "हेषा हेषा तुरगाणाम्" इति हैमः उत्कृष्ट [अभि. चिं. का० ६ श्लो० ४१] । [9818 "पटहा" दुन्दुमय. "मेरी दुन्दुभिरानकः पटह." इति हैमः [भभि• वि. का. २ छो० २०८]। 4 "अध्वर्यु [35] 6 "अमिक्रम." "अभिक्रमो रणे यानममीतस्य रिपून् वाच." भध्वर्युर्यजुर्वित् तस बाच. वचनानि । 5 "हेषाविशेष." | प्रति" इति हैमः [अभि. चिं. का० ३ • ४५५] । - स्तस्यै वा.॥ " म स ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमः सर्गः ब १२ श्रेणीमयानां हि यथाप्रवृत्तानिवृत्तिरूपां सुगतिं गतानाम् । पुरोहितानां चतुरोहितानां बलात् कलाकौशलमांसलाऽऽभात् ॥ ३९ ॥ अवेक्ष्य तत्रावसरे सरेखश्रियाऽऽध्यत्राणि जनप्रियाणि । मुंखाम्बुजे बोधकला न कस्य प्रादुर्बभूव ध्रुवधैर्यभाजः॥४०॥ मनोरथानां गतिरांचकर्ष महात्मनः शुद्धपथं निवेद्य । निष्कण्टके भूवलये विहत्याऽसौ धर्मशोभानुभवेतिलोभात् ॥ ४१ ॥ उच्चैरथाङ्गाध्ययनेन मार्गवैषम्यमाच्छिद्य जगाम सद्यः। नियोगराजो ह्यनुयायितन्त्रं मनं विनिश्चित्य हृदि स्वतत्रम् ॥ ४२ ॥ सेनान्यधीशानुगमागमानां वेत्ता विधाता समितिक्रियाणाम् । त्राता बहुन्यायविदां मुनीनां सङ्घोऽनतीचारतया चचार ॥४३॥ पश्चाङ्गिकायामतिसारणेन वश्यो बभूवास्य कुशासनोऽपि । मार्गे मिलवांडववर्ग एष नियोगराजस्तपसां समाजः ॥ ४४ ॥ स वारणानां घटनाभिरैच्छत् कुमार्गमुन्मथ्य पथः पटुत्वम् । गन्धर्ववृन्दैरनुगम्यमानश्चक्रीव सम्यग नयचक्रगत्या ॥ ४५ ॥ शिक्षासु दक्षो घंहुधा रणानां से हास्तिकानां विभवेन सेव्यः। चलन्नियोगाधिपतिविरेजेऽनेकान्तकान्ताऽऽतपवारणेन ॥ ४६ ॥ - 10 15 [३९] १ "श्रेणीमयानाम्" मयानां श्रेणीति पदविभागे [४३] १४ अनुगमागमानाम्" अनुगमोऽनुसारः, मयानामुष्ट्रविशेषाणा श्रेणी पक्ति, पदाविभागे 'श्रेणीमयानां सूत्रार्यानुगमो वाऽनुयोगद्वारम् । '१५ “समितिक्रियाणाम्" कारसंहतिप्राधान्यवताम् । २ "चतुरोहितानाम्" उष्ट्राकर्ष- ईर्यादिक्रियाणाम् “समितियुधि सन्नमे, साम्ये सभायामीर्यादौ" काणाम् । ३ "कलाकौशलमांसला" कला विज्ञानमुपकरण- इति हैमः [अने० सं० का० ३ श्लो० ३३२-३३३ ] । पटूकरणे चातुर्यपुष्टाऽभात् ॥ [४४] १६ "पत्राशिकायाम्" पञ्चामान्यवयवा यस्याः [४०] ४ "पाणि" यानानि शिविका सुखासनादीनि; पञ्चाङ्गी खलीनं तस्याम् "कवी खलीनं कविका कवियं मुख- पत्राणि पुस्तकरूपाण्यवेक्ष्य वा । ५ "मुखाम्बुजे बोधकला" यन्त्रणं पञ्चाङ्गी" इति हैम [अभि. चिं. कां० ४ श्लोक मुखप्रसन्नता, मुखे.ज्ञानकला वा । ६ ०धैर्यभाजः" धैर्य शौयं पाण्डित्यं वा॥ ३१६-१७] भतिसारणेन; पश्चाभिकाया सूत्र-नियुक्ति-भाग्य- चूर्णि-वृत्तिरूपायामतिसारणेन वा । १७ "कुशासनः" [११] ७ "मनोरथानां गतिः" मनोरया या चलन्ति १८ "वाढववर्ग." तेषां मार्गः “गतिर्वहद्रणे ज्ञाने योग्रोपायदशाध्वसु" इति हैमः | कुशानामशनं यस्य कुत्सितशासनो वा। [अने० सं० का० २ श्लो० १६८] पक्षे स्थानां गतिमहात्मनो ब्राह्मणसमूहोऽश्वसमूहो वा ॥ मन आचकर्प । ८ "भाचकर्ष" वशीचकार । ९ "महात्मन." [४५] १९ "वारणानाम्" हस्तिनाम् , मारणा-वारणानां उदारलोकान् । १० "विहत्या" विहारेण शोभानुभवे । स्वमार्गपरमार्गविधिनिषेधानाम् । २० "गन्धर्ववृन्दैः" गायन- ११ "मसौ" सेनानी. ॥ लोकरभवृन्दैर्वा ॥ [१२] १२ "उच्चरथाहाध्ययनेन" उन्ः अध भनाध्ययनेन [४६] २१,"बहुधारणानाम्" बहुधा रणानामिति पद- इति पदविभागे भगाध्ययनेनाऽऽचारादीनां पठनेन, उ. विमागे वहुधा युद्धानाम् ; बहुधारणानामिति पदाविमागे स्यानाध्ययनेन इति पदविमागे स्थानाध्ययनेन रयाई रथ- पादोऽस्याध्ययनेन यहुगमनेन । १३ “मन्त्रम्" गुसवादम् धीगुणविशेपाणां वा। २२ "सहास्तिकानाम्" सहाखिका. "मनो देवादिमाधने, वेदाशे गुप्तवादे च" इति हैमः [अने० नामिति पढविभागे 'स.' प्रतीत , हाम्तिकाना हसिसमूहानाम् ; सं० फा० २ को ७५७] । । सह श्रान्तिकानामिति पदविमागे सह युगपद धाविकानाम् । , - , - ·८७ 5 10 २8 पथ ३९-५६] दिग्विजयमहाकाव्यम् सनिश्चयोऽयं व्यवहार्यमेवमनेन वालव्यजनद्वयेन । उन्नीयमानप्रभुताद्भुतश्रीरादेशभूभृज्जयसम्पदाऽऽगात् ॥४७॥ आचारयोगादधिगत्य लोके भावं स्वकीयं यदि वान्यदीयम् । विमर्शयन् द्रव्यगुणोपपत्तिं रराज निर्व्याजतया स राजा ॥४८॥ यथास्थलं भावनया नयानां संभावयशुद्धशा भृशार्थम् । सार्थ पटूकृत्य महोदयार्थमादेशदेशाधिपतिः प्रतस्थे ।। ४९॥ आप्तोपहारानभिमन्यमानः सुखानुयोगप्रतिदानवृत्त्या । स्थिरीचकार खजनान् जिनानां नानाङ्गवाचा चिवर्द्धनेन ॥५०॥ अनेकपानां बहुदानवृत्तिं प्रोद्भावयन् बोधितरी नियम्य । साधोरणमारणमुक्तियुक्त्या ररज चेतांसि महात्मनां सः ॥५१॥ तत्रेऽस्य कोदण्डगुणाधिरोपलक्षेषु दक्षो न से नयार्थ्यः सर्वो जनः क्षेत्रविभागवेदी नेदीयसी सिद्धिमिवान्वमस्त ॥ १२॥ मुंक्तेष्वमुक्तेषु यथार्थसंज्ञां प्रज्ञापयन शुद्धदृशा नियोज्ये । कृत्वाऽपराद्धेषु जुगुप्सनानि स संजनानां पैटुतां व्यधत्त ॥ ५३॥ मत्वा 4चक्रं विषयेषु वैकं शक्रं पराकर्तुमिवात्तचक्रम् । 15 आधाय वाचंयमरूपमेष गुरोः पुरोऽस्या बहिराजगाम ॥५४॥ स निष्कुटान्तः पटचारुकुटयां स्थित्वा गुरूद्दिष्टविधौ पटिष्टः। आलोचयन्मश्रममात्रधैर्यै रात्रिं व्यतीयाय महोत्सवेन ॥ ५५ ॥* श्रेणी विरेजे नवकेणिकानां वेणीव लोलोमि सरिद्वरायाः। प्रमोदयन्ती नवराजहंसान संचक्रवालस्थितिकौशलेन ॥५६॥ [४०] १ "भाचारयोगाद्" चाराणां गूढपुरुषाणां | प्रत्यचा जीवा । १३ 'लक्षेषु दक्षः न' लक्षं संख्याविशेषस्तेषु न २ "द्रव्यगुणोपपत्ति" द्रव्यस्य गुणानां | दक्ष , लक्ष्यं वेध्य वा । अस्य तत्रे दण्डो न्यूहादिः गुणवृद्धिः । उपपत्तिः प्राप्ति.॥ लक्ष कपट तेषु को न दक्षः। "लक्ष व्याजशरव्ययो. संख्याया. [५०] ३ "आप्तोपहारान्" आप्तः प्राप्त उपहारो येभ्यस्तान् । मपि च" । १४ ‘रसे' वीर्ये 'रसः स्वादे जले वीर्य झारादी विषे द्रवे । बोले रागे देहे धातो तिक्तादौ पारदेऽपि च ॥ जिनानां पूजा येषां ते तान् वा । ४ "सुखानुयोगप्रतिदान- १५ 'नयाय॑: नीत्या पूज्य, न स्वकीयोऽयमिति बुज्या ॥ वृश्या" सुखप्रमनिक्षेपप्रतिदानविधिना। ५ "नानाऽनवाचा" [५३] १६ 'मुक्केष्वमुक्तेषु' सिद्धेषु असिद्धेषु मुक्कामुकं भन्नानां राज्यानानां स्वाम्यादीनां वाचा, आचारामाधुक्त्या वा । शस्त्रभेदस्तेषु । १७ 'अपराद्धेषु' अपरादो विराधका घ्युतेपुर्वा । ६ "हचिवर्द्धनेन" रुचेर्भटेच्छाया वर्द्धनेन, निसर्गरुच्यादेर्वा । १८ 'सजनानाम्' सजनं तूपरक्षणं तेषाम् । १९ 'पटुताम्' [५१] ७ "भनेकपानाम्" अनेकान् पान्तीत्यनेकपा | पाण्डित्य पाटवं वा । महास्मानो हस्तिनो वा तेषाम् । ८ "योधित " पिप्पले, [५४] २० 'प्रचक्रम्' चलितं बलम् । २१ 'विपयेपु' सम्यक्रवरूपे था। ९ "लियम्य" नियछ्य नियमं कारयिस्वा मोहजन्येषु । २२ 'वक्रम्' प्रतिकूलम् । २३ 'भाधाय वाचंय- वा। १० "साधोरणसारणमुक्तियुक्या" सा माधोरणसारण- मरूपमेष गुरो.' गुरो वाचंयमरूपमाधाय यद्वाऽयमरूपं प्रचक्र मुक्तियुस्येति पदविभागे, आधोरणा हस्पिालास्तेषां स्मारणेन | मत्वा गुरोर्वाचमाधाय ॥ युका या मुक्तिबन्धनान्मोक्षस्तद्योजनेन, साधो. अणसारण [५६] २४ केणिकानाम्' केणिका पटकुटी वासाम् । मुक्कियुक्त्येति पदविभागे साधोः सज्जनस्याणे सूत्रादिशब्दे २५ 'नवराजहंसान्' नृपमुख्यान् । २६ 'सञ्चालस्थितिको- सारण वन्मुक्तिमौनं तयोयोगिने वा ॥ शलेन' सतां चक्रवाळ समुदायस्तस्य, सन् यः [५२] ११ 'कोदण्ड" कोदण्डं धनुः। १२ 'गुण' गुण. | चक्रवाकस्य बाल ॥ * भट्पञ्चाशत्तम लोकादेकनवतितम लोकपर्यन्तस्यैक पत्र A प्रती विनष्टमतोऽत्र P प्रवेरुदतम् । 20 सम्बन्धात् । चक्रस्प ·[नवमः सर्गः 45 1 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं अहर्निशानभ्रमखेदभाजां विश्रीमभूमीव शरचनानाम् । वाटी प्रपाटीपयसः किलाटी वाऽऽटीकते माद्भुतया तयाऽसौ ॥५७॥ पुर्या महेभ्यालयशुभ्रांसा वनद्युतिय॑क्रियते स्म नीला। तद्वैरभावादिव केणिकाभिः सा निर्जितात्यूर्जितया तयापि ॥५८॥ तत्रानुयाताऽऽहतसंघमध्ये भृशं प्रवृत्तेहयहेषितानाम् । विमिश्रितानां गजबंहितेन, न्यवेदि मेघाभ्युदयस्तदानीम् ॥ ५९॥ अथ प्रभाते प्रसृतेवदाते प्रसन्नवाते विकचाम्बुजाते। वियत्तरी जीर्णतयेव जाते नक्षत्रपत्रवजसंनिपाते ॥६॥ सहस्ररश्मेरुदयाय धाता सर्वाधिक धाम निधित्सुरस्मिन् । नक्षत्रलोकादिव संजहार तेजः समग्रं युगपत् प्रभाते ॥ ६१ ॥ भानोर्विभाऽस्तंगमने विकीर्णा नक्षत्रमूर्त्या शुशुभेऽन्तरिक्षे । महोदये खे पुनरुग्रधानी ततः समाकृष्यं कृताऽऽत्मसात् सा॥ ६२॥ वियद्वनान्तर्विविशुर्नु पत्युर्वियोगदुःखादू रुचयोऽभ्रंदम्भात् । तरदेशादधिपेऽभ्युपेते समं ययुस्ता इव संप्रयोगम् ॥ ६३ ॥ विभा विभान्ति स्म नभोविभागे नक्षत्रलोके ननु तावदेव । अहर्पतिः क्षत्रतया प्रतीतः साम्राज्यभारं न वभार यावत् ॥ ६४ ॥ द्वीपेऽवनीपादिजनैः प्रदीपाः प्रकाशिताः खे त्रिदशैश्च ताराः। वैयर्थ्यमर्कादुभयस्य तस्मात् प्रभातवातादिव तद्विघातः॥६५॥ साक्षात् कटाक्षा इव दिग्वधूनां द्विजाधिपे वैभवसंनियुक्ते । नक्षत्रलक्षाद् दिवसेऽथ सर्वे किं संहतास्तत् क्षयवीक्षणेन ॥६६॥ रात्री नभःश्रीर्विवृताङ्गरीत्या तस्थौ तदीयाऽऽभरणान्युडूनि । शोणांशुकेन त्रपितेव शूरे रागात् प्रगे तानि पुनोऽप्यधत्त ॥ ६७ ॥ दिशां बलिं यद् विदधे द्विजेशः खस्थाधिपत्यार्थमुडुप्रसूनैः। सहस्ररश्मिस्तु करैः खकीयै रोषादिवामूनि पराचकार ।। ६८ ॥ चित्रीयिता द्यौस्तमसेव लिस्वा ताराखरूपान्निशयेशभक्त्यै । साम्राज्यमासेदुषि पद्मिनीशे शापात् तदुन्मृष्टमिवाम्बुजिन्या ।। ६१ ॥ वर्धापना दिग्वनिताभिरिन्दोरकारि नक्षत्रधियाक्षतोघेः। तद्वारुणीसंगमनादिवतान् वाताद् विनिन्ये विधिरेव दूरे ॥ ७० ॥ . पत्युः प्रसादान्निशयाऽप्यलम्भि तारावताराबहुरूप्यत्राद्धिः। निस्सार्य लोकादिव तां सनाथां सैवापजहेऽम्बुजिनीवरेण ॥ ७१ ॥ प्रकाशभावः कमलाकराणामाच्छिद्य रात्र्या भगणे न्यवेशि । तद्वैपरीत्यं दिवसश्रियाऽपि न विस्मयः स्यात् समयस्मयेऽस्मिन् ॥ ७२ ॥ काले कराले तमसान्तराले लोकस्य तेजो भगणांशुमात्रम् । तेजोनिधेरभ्युदये तमोऽपि दोपाकराङ्गे शितिमावशेषम् ॥ ७३ ।। [५] १ किलाटी' दुग्धपिण्डविरोए । - 20 1 - ८. 25 30 १ ·८९ + 5 10 पथ-५७-८७] दिग्विजयमहाकाव्यम् निशीच पत्युविरहान्नभाश्रीहदि स्फुटं.छिद्रवतीव धिष्ण्यैः । रविप्रदत्तद्युतिशोणवासाः प्रसद्य सद्यः प्रगुणेव जज्ञे ॥ ७४ ॥ .द्विजेशराज्ये ग्रहसंग्रहेण वराटिकानां गणनैव संपत् । सहस्रधाना वसुधा सुवर्णमया च बालाऽऽतपतः प्रचक्रे ॥ ७५ ॥ जरध्या मुंगाई क्रमतः प्रतीच्या पत्या जिघत्सातिशयोपपत्त्या। नक्षत्ररूपाखिलशालिपुजः पलादवृत्त्या बुभुजे क्षणेन ॥ ७६ ॥ भुक्त्वा तमासूपयुतोडुशालिपिण्डान सचण्डद्युतिरुद्यतोऽपि । ताम्बूलरागं वदने न्यधत्त कायेऽरुणस्तेन परं प्रमत्तः ॥ ७७ ॥ यत्प्राणनाथेन मदङ्गानानां हृतेन्दुना श्रीरिह पद्मिनीनाम् । तस्या हि रावेरुडमौक्तिकस्रक छिन्नेऽतिरोषाद्रविणेव मत्वा ॥ ७८ ॥ पत्युस्तदास्तंगमने हिमांशोस्तारास्त्रियस्तद्विरहेण दूनाः। प्रभातसन्ध्यारुणिमाऽनलान्तः सत्यो हि सत्यं विविशुर्विशुद्धाः ॥ ७९ ॥ कुमुदतीभिर्मधुपा विलेसुस्तारारुची रागधरे ग्रैहेशे। न्यवीविशद् दुःखभरादितीव द्विजाधिपः श्यामरुचिः पयोधौ ॥ ८॥ वृषाज-मीनाद्युपभोगदोषो दोषाकरस्याभ्युचितो द्विजेशः। मा भून्ममेतीव विमृज्य तारा सहस्रधामाऽभ्युदियाय शुद्धः ॥ ८१ ॥ प्रियाः प्रियाश्चन्द्रमसो हि तारा: स्पर्शो न तासामकलङ्किनोह। एता परामृज्य पुरः प्रभाभिः शूरः सुवृत्तः समुदेति तेन ॥ ८२ ॥ सहस्रभानावुदिते नभाश्रीस्तारासुमैन्युज्छनकानि कृत्वा । निदर्शयन्ती नवरागमाधादामोदमालीष्विव पद्मिनीषु ॥ ८३ ॥ तपोधनानां यहुयोधनानां योगान्नियोगाधिपतिर्धरित्रीम् । तदा पवित्रीकुरुते स्म लोके घृत्तिं यथासूत्रतया प्रयोज्य ॥ ८४ ॥ तैः सावधानः प्रतिभानिधानैर्वशीकृता वाडवजातिरग्रे । चित्राणि धृत्वा मुंखयन्त्रकाणि चचार मार्गे कृतरश्मियोगा ॥ ८५ ॥ चिन्वन् यशोनिर्जितपुष्पधन्वा तमोविभेदे नवशाधन्वा । धुन्वन् मनासंशयमङ्गभाजां नियोगराड् धन्वनि स व्यहार्षीत् ॥ ८६ ॥ स प्राप सौवर्णगिरि गरीयः शृङ्गैरभडैर्दिवमालिहन्तम् । जिनेन्द्रचैत्योज्वलमौलिलक्ष्म्या शैलाधिपत्यश्रियमुद्वहन्तम् ॥ ८७ ॥ 15 20 25 [७६] १ 'मृगाक:' चन्द्रो भेपजविशेपो वा। यथासूत्रं वृत्ति टोकामनुयोगे प्रयोज्य । १०] २ 'तारारुचि.' ताराणा रुचिरिच्छा । ३ 'महेशे' [८५] ५ 'ते.' तपोधने । ६ 'मुखयप्रकाणि' खलीनानि सूर्येऽभूदिति शेषः। यद्वा मुखभूमिसमासाद्धेत्यादि सिद्धयन्त्रकाणि । ७ 'कृतरश्मि- [४४] ४ 'वृत्तिं यथासूत्रतया प्रयोज्य' वृत्तिमाजीविका योगा' कृत. रश्मेर्वलगाया योगो यस्या. सा रश्मिर्दीप्तिर्वा । प्रयोज्य, यथासूत्र व्यवस्थानतिक्रमेण "सूत्रं तन्तूव्यवस्थयो।' [८६] ८ 'तम' "तमो राही गुणे पापे ध्वान्ते"। दि० म० १२ ·नवमः सर्ग: 10 15 ९० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं विशालसाले कपिशीर्षराज्या राज्याश्रयं वर्गपतेर्जहास । गर्जन्निवाद्रिनरसिंहनादेस्संतर्जयन् वा कुलशैललक्ष्मीम् ॥ ८८ ।। कुलाचलैः सप्तभिरस्य शोभा लोलाभिरेकेपि मनाम् न धार्या । यस्याभिधारूपविधानिधानं मित्रं पवित्रं सुरशैल एव ॥ ८९॥ द्वीपस्य जम्बूपपदस्य राज्यं लघोरपि द्वीपकुले यदस्मात् । सुवर्णशैलादू भरतेऽपि तत्त्वं प्रतीयतां वर्षकुलेऽपि किं नो ॥ ९ ॥ परः शतैरुन्नतशृङ्गभागनभोविभागस्य कृतावलम्बः। शिलोचयः खामभिधां यथार्थी समर्थयामास सुवर्णधाम्ना ॥ ११ ॥ शूरा द्विजेशाः कवयो वुधा वा यत्संनिधाने निवसन्त्यनेके । तन्मङ्गलाऽऽढ्या खलु रत्नसान किं नातिशेतामिदमीयलक्ष्मीः ॥ ९२ ॥ लघुर्गुरुर्वेति न चिन्तनीयं शंसन्ति सन्तो गुरुतां गुणेन । द्विधा सुवर्णाश्रयणान्महीयानयं विदेहे तु गिरिलंघीयान् ॥ १३ ॥. विद्याधराणां रमणीभिरद्रिधत्ते नितान्तं रमणीयभावम् । मणीभिरुद्भासितदिगविभागे यत्कन्दरे सुन्दरमन्दिरश्रीः॥९४ ॥ चैत्यादिवैतं नितमां तमांसि स्पृशन्ति नादि बहिरन्तरे वा। दिवा दिवाकृत्करसंनियुक्तं कान्त्यौषधीनां निशि चानुरक्तम् ॥ ९ ॥ व्यालः शृगालं न युवाऽपि बालं महर्जुमीष्टेऽत्र कदापि रुष्टः। जिनेन्द्रबिम्बातिशयाच्छयालं पार्वेऽप्यजं नैव मतङ्गजारिः॥ १६ ॥ राशिमणीनामिव तोयराशेराकृष्य तुष्यद्भिरकारि देवैः। क्रीडापदं संपदमाश्रितानां समुन्नयन्नेष गिरिगरीयान् ॥ ९७ ।। पुरी सुरीणामिव विस्मयेत् का रसाऽऽतुरीभावमिवोन्नयन्ती । रेजे तदुत्सङ्गापदेऽङ्गनेव जालन्धराऽऽख्यातिधरा धरायाम् ॥ ९८ ॥ यस्यां विहारा विविधोपहारा हारावलीभिर्मणिमौक्तिकानाम् । दिव्याङ्गनानां नवगानशब्दर्वितेनिरेऽमानविमानलक्ष्मीम् ॥ ९९ ॥ पाश्चालिकानामथ बालिकानां चैत्यस्थचित्रेक्षणविस्मितानाम् । नेत्राम्बुजानामनिमेपवृत्त्या का श्रद्वधाति म न देवलोकम् ॥१०॥ चैत्येषु नित्याऽर्हतपूजनासु हल्लीसकर्या जनरञ्जनाऽऽसीत् । तया दिदृक्षाऽऽगतदेवतानां व्यधायि तादात्म्यनिदानहेतुः ॥१०१॥ देवीषु रूपातिशयो न पुण्यं लावण्यमङ्गे कमितुः सुखाय । तदुवैपरीवं भुजगाङ्गनासु वधूजनेऽस्यामुभयी प्रसिद्धिः॥ १०२॥ कुलाङ्गनानां सकला कलाऽपि वैफल्यमाधास्यत चेलिनानाम् । पुरः स्फुरन्नतनगानवृत्ती नैवाभविष्यत् सुरलोकमोहः ॥ १० ॥ सौभाग्यशोभाविभवेन यस्यां वधूः सुरीणामक्थतगर्वा । असत्प्रियाणां प्रियताऽत्र माऽभूदितीव नैवाक्षिनिमेपभाजाम् ॥ १०४ ॥ 20 +- 25 30 .

·९१ 10 15 पच ८८-१२१] दिग्विजयमहाकाव्यम् यासां सदाऽऽसां प्रबभूव धीरः कामः समग्रावयवेषु देहे। हरक्रियाशुद्धिमिवाचिकीर्षुस्तासां मुखं किं जडजेन जेयम् ॥ १०५॥ अनक्षरेणाम्बुरुहाननानां न साक्षराणामुपमाप्रमाणम् । 'अस्मिन्नये सा श्रुतिरेव साक्षात् साक्षीबभूवाक्षयसंनिधानात् ॥ १०६ ॥ सुधाऽधरेऽधारि यथार्हवृत्त्या धीरेण धात्राम्बुजलोचनानाम् । तदाऽऽत्मकत्वेन मुधा सुधांशुः प्रांशुन तासां वदनोपमाप्तौ ॥ १०७॥ गोपात् प्रकोपारुणतः खवृत्त्यै यश्चाऽददे वासवभैक्षमिन्दुः। महेभ्यकान्तावदनप्रभाभिः सनाभिरुच्चैर्भविता कथं सः॥ १०८ ॥ स्मरस्य सख्यस्मरणानिकामकामान्धलोकैरुपमा व्यलोकि। छायाभृति स्त्रीवदनस्य तस्याः प्रामाण्यसाक्षी न हि साक्षरः स्यात् ॥ १०९ ॥ वधूजनानां शयने द्विजेशे प्रकाशतां वासवरूपलक्ष्मीः। प्रातस्तदास्यद्युतिवैभवस्य दास्येऽपि नास्याऽऽस्य विपाण्डुरस्य ॥ ११० ॥ लघूभवन्निन्दुरलीकषिन्दुश्रियाऽश्रयत् स्त्रीजनवक्त्रमेव । स्पोऽपि वर्धापनहेतवेऽस्य प्राप्तस्य दुःप्रापमुखप्रसङ्गम् ॥ १११ ॥ मतिभ्रमाद् विभ्रमभूमिकान्तामुखे विधेया शशिनोऽपि शङ्का । प्रकाशमात्रादवकाशमाप्य क्षणादनके क्षणतः समाप्या ॥११२॥ तुलाकृतैकत्रवधूमुखेन गुणैः प्रसिद्धेन जगद्विधात्रा। परत्र चन्द्रेण विनाङ्गभारमन्त्ये स्फुट लाघवमुद्गमेन ॥ ११३ ॥ माधुर्यमासां वचनेषु धुर्यं वैधुर्यविच्छेदिसुधाशनादेः । सुधाकरेणेव मुखप्रसत्त्यै सुधानिधानादुपदाऽप्यदायि ॥ ११ ॥ वचो विपश्ची कणितेषु तासां माधुर्यमाधात् खभृतेषु किश्चित् । तत्तुल्यता चेत् परपुष्टवाचा काचः समः किं न मणेर्गणे यः॥ ११५॥ निसया तीर्थकृतां नितान्तमुपेयुषीभिर्विबुधाङ्गनाभिः। मिथः परावृत्तिविधिर्वधूनां भवत्यलङ्कारपरम्परायाः ॥ ११६ ॥ ध्रुवं सुवर्णाचलसंनिधानाद धनेश्वरानश्वरतां वदद्भिः। ध्वजैरजेयत्वगुणः पुरोऽस्या जैव॒धानां मनसाऽभिधार्यः ॥ ११७ ॥ प्रविश्य तस्यां पुरि पौरलोकः प्रस्तूयमानः स नियोगराजः । समाजमानन्दयदाहतानां गवां विलासेन जयश्रियाऽऽध्यः ॥११८ ॥ जेता सारादेश्चरणप्रवृत्त्या धर्मं दृढीकृत्य पुरश्चचाल । अयं प्रसादाद् गणनायकस्यास्खलङ्गतिस्तत्सिमितिप्रतिष्ठः ॥ ११९ ॥ उडेदिनी स्वर्णपयोजराजी निवेदिनी सौरमहोदयस्य । पुष्णाति यस्यां कमलाविलासं तां मेदिनीपूर्वपुरीं ययौ सः ॥ १२० ॥ हंसावतंसा विवुधप्रशंसास्थानानि यत्राप्सरसां प्रदेशाः। उदीरयन्ते सुरसार्थलीलां सौधर्मलोकाभिगमप्रतीत्या ॥ १२१ ॥ 20 25 80 ·5 10 15 १२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [नवमः सर्ग: जनः सहस्राक्ष इवातिदक्षः शुद्धार्थवृत्त्या शेतकोटिधारी। ऊँच्यो विराजजयवाहिनीनां सुपर्चभियंत्र विनोदशाली ॥ १२२॥ सहस्रशो यत्र वसन्ति शूराः कलाभृतः सौम्यदशां प्रपन्नाः। मनीषया गौरवमावहन्तः काव्यानुभाव्यक्रिययाऽनुषक्ताः॥ १२३ ॥ यद्वाटिकानां परिपाटिकाभिरामोदसारेण वशीकृतानि । सदा रमन्ते मिथुनानि दिव्यान्यामुच्य कल्पद्रुमसौरभाशाम् ॥ १२४ । रम्भागृहाण्यद्भुतसंप्रयोगारम्भाद् विरम्भाधिकरूपसंपत् । कान्तानुरागात् समुपेत्य कान्ता याथार्थ्यमेषां कुरुते द्विधाऽपि ॥ १२५ ॥ जातिः परेषां वपुषाविशेषादामोदमुत्पादयतीति युक्तम् । सुखाय नृणां कचच्छदोऽपि तस्याः प्रसङ्गादिव वाटिकायाम् ॥ १२६ ॥ फुल्लन्महामल्लिविसन्धगन्धाऽऽकृष्टा निकृष्टा अपि भृङ्गराज्यः। उदावयन्ते करवाललीलां स्मरस्य नश्यद्विरहातहत्यै ॥ १२७ ॥ गन्धैरनूनैः करुणप्रसूनैराकीर्यमाणोऽनुदिशं परागः। नरस्य वश्यंकरणं स्मरस्य दीक्षापरीक्षाविधये बभूव ॥ १२८ ।। उन्निद्रपुष्पेक्षणचीक्षणेन व्यामोहयन्तीव लतास्मितास्याः। परिस्फुरत्पल्लवसंज्ञयैवाऽऽजुहोति विश्रान्तिकृते वनान्तः ॥ १२९ ॥ वन्दारुचारुयुतिदम्पतीनां हासैः परं पावितपुष्पभासा। तद्वक्त्रसौरभ्यभरस्य चौरातैर्विवृत्ताऽपि लता वृतैव ॥ १३० ॥ जिनार्चना) कुसुमोद्दिधीर्षा हर्षाद् वधूक्षिप्तकरैरजस्रम् । लतानिकुञ्ज मृदुलप्रवालश्रीः शाश्वतीवास्य वनस्य जज्ञे ॥ १३१ ॥ आरुह्य पुष्पावचयेऽङ्गवर्णसवर्णताऽऽलिङ्गितचम्पकान्तः। गुप्तापि कान्ताऽऽभरणप्रभाभी रराज काचिद् वनदेवतेव ॥ १३२॥ पुष्पाण्यवाकीर्य तरोः शिरस्था वाला खशालान्तरमारुरुक्षुः। मूलस्थितालीस्मितहेतुरासीत् सौभाग्यशोभाऽनुभवस्य लोभात् ॥ १३३ ॥ स्त्रजामजस्रं रचनेन काचित् साचिव्यमाप स्वजने वनेऽस्मिन् । प्रियः प्रियस्तैर्वचसां प्रयोगैरामोद्यमाना रमणीसमाना ॥ १३४ ॥ हासप्रकाशप्रसरन्महोभिः पुष्पानवासावपि तद्भमेण । व्यापार्यमाणा करमम्बुजाक्षी सखीं परं स्मेरमुखी चकार ॥ १३५ ॥ जिनार्चनाशेषमशेषमन्या प्रसूनवृन्दं निजशेखरेपु । निवेशयन्ती हृदयेश्वराणां विवाहवेलास्मृतिरन्वकार्षीत् ॥ १३६ ॥ [१२] १ 'शुद्धार्थवृत्त्या' शुद्धाऽनुदारवया यथार्थस्य [१२३] ६ 'काव्यानुभाव्यक्रियया' काव्यैरनुभाच्या या दव्यस्य वृत्तिखया । २ 'शतकोटिधारी' शतानों कोटि | क्रिया या युत्ताः । नु वितर्क । काव्याः शुक्राः । धरति, शतकोटिर्वत्र वा। ३ 'रुच्य.' स्वामी अभिलपणीयो [२६] ७ 'कचच्छद्र.' "फकच करपत्रे स्वाद प्रन्धिरा. ४ 'जयवाहिनी' जयोपलक्षिता वाहिनी सेना वा । स्यतरावपि" । "ट पने पतमे अस्थिपगंगमाटयो." । ५ 'सुपर्वभिः' देव शोभनोत्सवै । ऋकच एवं छद पक्षोऽस्पेति यदि सूत्रधारः। 20 25 30 चा।

·पद्य १२२-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् ९३ 5 10 15 अचाऽनुशिष्टा दयितैर्विसृष्टाः कृष्ट्राः सखीभिः कुसुमस्रजोऽन्याः । खं सौमनस्यं सह सौरभेण न्यधुर्मधुव्याप्ततया वधूषु ॥ १३७ ॥ तस्मिन् वनेऽहंदवनेन रम्ये श्रीआश्वसेनिभगवान् चकास्ति । यन्नामवर्णामृतपानमुच्चैः करोति लोकेष्वजरामरत्वम् ॥ १३८॥ वन्येभ-सिंहाग्नि-भुजङ्गजन्येऽजन्येऽरिराजन्यकृतेऽप्यजन्ये । जन्येत चेतःस्खलना न भीत्या यन्नाममन्त्रस्मरणप्रतीत्या ॥ १३९ ।। नानाऽस्य सान्ना नृपतिः खधाम्ना समानमानन्दयती हितार्थैः । नरं जयन्तं युधि रञ्जयन्तं सैन्यानदैन्याँस्तरसा रसाऽऽयम् ॥ १४० ॥ कलाकलापः सकलातिशायी स्फुरत्यमुष्य त्रिजगत्सु मुख्यः । सभाजनानां रसभाजनानां सभाजनं नाम जयेजनो यः॥ १४१ ॥ तरैः स्वतत्रैरपि नैव मत्रैर्मित्रैः पवित्रैरपि यद्विचित्रैः। साध्यं प्रसाध्यं तदिहाथपात्रैराराध्यमुद्भावयतेऽस्य नाम ॥ १४२॥ न नाम कामः समुपाजगाम का सिद्धिमुद्बुद्धिभृतोऽस्य नानि । चिन्तामणौ सत्यपि सत्यचिन्ता फलेग्रहिः स्यान्नहि का विकाशात् ॥१४३ ॥ नानाऽऽस्यदाना च हृदो विभूषा यस्यास्ति वश्या मरुतो वयस्याः। विश्वे यशासौरभमेतदीयं तन्वन्ति रुद्वैव महोऽन्यदीयम् ॥ १४४ ।। नानामिहाऽऽन्नायविदां जिनस्य विनश्यदापत्परितापवृत्त्या । नृत्यानि नित्यं कमलाविलासात् पुरः सुरस्त्रीनिवहस्तनोति ॥ १४५ ॥ नाम्नाऽस्य धाम्नां निधिनेव देवैरसद्यतेजः प्रसरीसरीति । सिद्ध्यङ्गनाऽप्यङ्ग! वरीवरीति कीर्तिस्त्रिलोकी प्रबरीभरीति ॥ १४६ ॥ नानि स्फुरद्धानि जिनेश्वरस्य जागर्ति कोऽपि प्रबलः प्रभावः । समुन्नयन वैभवमङ्गभाजां लघूकरोति स्म भवानुभावम् ॥ १४७ ॥ ध्येयं परं तत्सुहशां विधेयं देवाभिधेयं कमलाद्युपेयम् । प्रसाधयन्ती सुरसार्थगेयं पटूकरोत्येव यशोऽधिपेयम् ॥ १४८ ॥ अवश्यमेतस्य पदौ नमस्यन्नस्यन् विमोहस्य बलं विहस्य । तस्मिन् पुरेऽसौ कतिचिद् दिनानि निन्ये नियोगाधिपतिर्जयेन ॥ १४९ ॥ ग्रामादनुग्रामविहारतोऽयं त्यजन्नजस्रं निगमप्रदेशम् । मोहस्य तत्तविषयेऽतिचारं कुर्वन् न्यषेत्सीद् विषयेऽतिचारम् ॥ १५० ॥ स नासीरं धीरस्तपगणसुनासीरतपसा निरस्यन् मोहस्यावनिजनितजैनप्रभुतया । नयस्थित्या लोके कृतकरणचातुर्यविजयो नियोगेशः श्रीमानुदयमदधादधार्मिकविधः ॥१५१ 30 इति श्रीदिग्विजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायश्रीमेधविजयगणिविरचिते प्रस्थानवर्णनो नाम नवमः सर्गः ॥ 20 25 [१३९] १ 'मजन्ये' अजन्ये उत्पाते युद्धे च । वणिजा स्थानम् । "निगमा. पूर्व दिग्भेदनिश्चयाध्ववणिक्पथा "" [१४] २ विधेयम्' कार्यम् । ३ 'देवाभिधेयम्' इय [१५१] ५'नासीरम्' अग्रयान मोहस्य । ६ 'कृतकरण. देवाभिधा सुदृशा सम्यक्त्ववतां ध्येयम् । चातुर्य विजय' कृत करणानां चातुर्येण विजयो येन स. । [१५०] ४ 'निगमप्रदेशम्' निगमो मार्ग , निगमाना } 'भकृतक" इति पदविभागे अकृनिममरणे चातुर्येण विजयो यस्य ।। - ·महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ दशमः सर्गः । 5 10 15 दशमः सर्गः। अजवन्धुरथ बन्धुररथ्यान् नोदयन् पथि यथेच्छमनन्ते । तत्पिपासुरिव वादियियासुः पश्चिमां भृशमुपास्पृशदाशाम् ॥१॥ वारुणीमधिगतं द्विजराजं वीक्ष्य दुर्णयपदं विनिनीषुः । शेषकोष इव शोषकृतेऽका प्राप पश्चिमदिगम्बरदेशम् ॥२॥ पूर्वगोत्रविशदीकरणेन प्राप्तदिग्वरवधूपरिभोगः। ध्वस्तदुस्तमतमोभरपापक्षालनाय रविरब्धिमियाय ।। ३॥, हंस एष गगनामरसिन्धौ संतरन्निव कराऽऽयतपाशैः। पाशिना ध्रुवमनीयत तीरं वाङ्गनागतिकलाऽध्ययनाय ॥४॥ प्रोल्लसत्सितपटैगंगनाब्धौ यानपात्रमिव मित्रचरित्रम् । तेजसा निभृतमर्णवसमाभ्यानयन्नयरुचिनिजपार्श्वम् ॥ ५ ॥ फेनपिण्ड इव मण्डलमेतच्चण्डगोर्नु विधिना वियदधौ । प्रस्फुरन् वरुणलोकशिशूनां नर्मणेऽभिचकृषे सतॄषेव ॥ ६ ॥ प्रागधृतस्त्रिदशराजवधूभिरात्मदर्श इह भानु विमर्शः। तत्प्रतीपवरुणाम्बुजग्भिः स्पर्द्धया निजगृहे जगृहेऽसौ ॥७॥ प्रावृतः सितपटैः किमु पूर्वाधीशितू रविमिषेण शताङ्गः। आसदद् वरुणराज्यजिघृक्षोर्माययाऽपरदिशोऽपि सदेशम् ॥ ८॥ यजलानि महसा खलु शुष्यत्येष शेषसमयात् सविशेषम् । तत्पतिवरुणराडरुणस्य सिन्धुपातयहुपातकमाधात् ॥९॥ उद्यतस्य गगनाम्बुधितारारत्नराशिहरणादरुणस्य । पश्यतोहरकलार्णवरत्नान्यात्तुमस्तगिरिगुप्तिमधत्त ॥ १० ॥ वैरिणीभिरवदातविधीनां खैरिणीभिरिव वारुणलोके। चुम्बनेऽस्य विहितेऽधररागाच्छोणतामवृणुतारुणविम्बम् ॥११॥ अस्तभूधरशिलासु विभिन्नः शातकुम्भनवकुम्भ इवार्कः। तत्कणैहगणैरिव कीर्ण व्योम सोममहसा सहसाऽऽप्यम् ॥१२॥ भानुरस्तगिरिगैरिकयोगाद् योगवानिव कपायितवासाः। दूरतो निजपरिग्रहमौज्झद्' रूप्यका ग्रहगणास्त इमे खे ॥ १३ ॥ प्राविवेश जलधौ जलधौतं खं विधातुमरुणामरहस्ती। उच्छलगिरिव तस्य कपोलाद् व्यानशे नु तिमिरैमरैः खम् ॥ १४ ॥ दूरदेशमभिजग्मुषि पत्यौ पद्मिनीभिरचिराद् विरहाया । विश्वथा विदधिरेऽलिकपर्यस्तत्कचैरिव तमोभिन्द्रीये ॥ १५॥ शरदूरगमनान्मदपूराद् यन्निशाचरगणेन दिदीपे। माऽस्तु दर्शनमशुद्धममीपां पद्मिनीभिरिति मगु निदरे ॥१६॥ 20 C 25 35 ·९५ 5 10 15 पथ १-३३] दिग्विजयमहाकाव्यम् स्त्रीजननिदधिरे मणिमुक्ता दिग्भिरुन्मुखतया निशि तारा। स्पर्द्धया वसुधया विषमेषोर्मार्गणा इव लसटुचिदीपाः ॥ १७॥ . लेहमुच्चशिखगेहमणीषु गेहिनी निदधती गुणवृत्त्या । कामिनां मनसि चापलतेवाऽकुञ्चिता मनसिजस्य बभासे ॥ १८ ॥ भूषणैर्वपुषि वेषविशेषैर्विनमैरभिनवैर्विनतर्धः । मोहनेन मनसः खलु पुम्भिः काप्यपूर्ववनितेव निषेवे ॥१९॥ लम्भितः स्फुटरमा चरमाद्रिनि खण्डतनुचण्डरुचोच्चैः । दाववह्निजनितामिदमीयापिभूननु तमस्तनुधूमैः ॥ २० ॥ साक्षिणारुणकृशानुभरेण संव्यवाय तनुना विजयश्रीः । तदृता ग्रहगणाक्षतवगैर्विस्तृता नभसि कुङ्कुमकान्तिः ॥ २१ ॥ निश्चिते भुविजये विजयेऽस्मिन् मूर्तधर्म इव धर्म्यमुहूत्र्ते । श्रीनिदेशनपतिर्विशति स पातिसाहिपुरमुदुरधामा ॥ २२ ॥ यत्र चित्ररमणीजनभोग्या वाटिका वलयिताः परितस्त्रिः। शाटिका इव लसत्सुमनोभिर्व्यक्तभक्तिनिभृताः पुरवध्वाः ॥ २३ ॥ पाटिका इव मनोभवराजः शासनस्य सुमनोऽक्षरलक्ष्याः। वाटिकाः सुमनसामभिगम्या स्फाटिकाश्मघटितालिघटाभिः ॥ २४ ॥ आकुला द्विजकुलैबहुधाऽऽर्यबालकः सुमधुरा मधुमत्तैः। शुद्धजातिसुमनःकमनीया राजधान्य इव ताः स रराज ॥ २५ ॥ झिल्लिकारणरणत्कृतिवेल्लवल्लिपल्लवनिकुञ्जपदैस्ताः । प्रोल्लसत्कुसुमतारकरूपाजज्ञिरे निवसतिर्वसतीनाम् ॥ २६ ॥ मल्लिकासुमनसां कलिकाभिर्वेश्म विस्मयदकन्दलिकाभिः। दम्पतीसुरतकर्मणि तासामानुकूल्यमिव शाश्वतमासीत् ॥ २७ ॥ शाखिनां धनतयाऽनलताऽऽसु पस्पृशे दिनकृता करयोगात् । पल्लवैः प्रकटितेऽपि च रागेऽस्याः विमृश्य रजसः समयं नु ॥ २८ ॥ चुम्बितां मधुकरैर्विटपेनाऽऽश्लेषमेष सविशेषमिवैक्ष्य । चल्लिमुल्लसितपल्लवहस्तामालिलिङ्ग दिनकृन्न करेण ॥ २९ ॥ उच्छलत्परिमलस्थलगुच्छः स्वच्छतीव्रकरमण्डललीलाम् । उत्परागपरभागपिशङ्गीभूतभूतलतयाऽप्यनुजहे ॥ ३० ॥ निर्गलन्मधुभरैर्घनवृष्टिः कापि नीरजरजोभिरदोऽन्तः। दीर्घिकाचपलवीचिसमीरैः कापि शीतमविनीतममूषु ॥ ३१ ॥ उच्चसत् कुसुमगन्धभरेणाप्यासु भासुरतरा सुरभिश्रीः। सौहृदादिव दिवस्पतिजेतुर्विस्मयो न रमणे स्मरराजः ॥ ३२ ॥ योगिनां निवसतां वनदेशे लीनमात्मनि परे हृदयं स्वम् । आचकर्ष सुमनःशरधारावर्षणान्मनसिजो विजयाय ॥ ३३ ॥ 20 25 .. 30 *P सा।

·[ दशमः सर्गः 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं एत्य यत्सुरजनी रजनीषु मण्डपे सुमनसां सुमनोभिः। खीचकार सुरतं शुकवाचाऽमूषु तन्नृमिथुनान्यधिजग्मुः ॥ ३४॥ तालिकावलिचलाचलपत्रैर्मूञ्छिता ह्युपवनात् पवनाऽऽली। पद्मिनी प्रणुदिताऽऽसु वधूनां द्राक् चकार रतखेदविभेदम् ॥ ३५ ॥ [इति वाटिकावर्णनम्] उन्नमद्भिरभितस्तरुराज्या वाटिका सुविटपैरविलोक्या। सा विशालतरसालवरेण पर्यवेष्ट्यत पुरी गिरिणेव ॥ ३६ ॥ तत्पुरीशकृतभूतलभूयोवैरिराजधृतदुर्गविभङ्गात् । तुगतां स नु गतः कपिशीरभ्रदुर्गकवलीकृतिमैच्छत् ॥ ३७॥ द्वेषिवुद्धिविषयाऽऽधरणेन भूतलाभरणवद् वरणोऽयम् । शीतगोः परिधिना कृतसख्यं शेषकुण्डलिकलाग्रहणाय ॥ ३८॥ शेष एष खलु शीर्षसहस्रं भूमिभारधरणाय वभार । तद्दिवोभरसहे वरणेऽस्याः शीर्षकोटिरपि साम्प्रतमेव ॥ ३९ ॥ कुण्डलीकरणकौशलवृत्त्या नागराज इह युक्तमधःस्थः । देवराजमपि किं नु विधित्सुस्तद्वदुचतरतां स जगाम ॥ ४०॥ खातिकाऽऽकृतिवलाजलजन्यं पौरुषाऽऽवलिमिषान्ननु बन्यम् । सालमुच्चयधिया स्थलवयं किं त्रिधा भजति दुर्गमिहेवम् ॥ ४१ ।। वप्रविप्रमतिलुब्धतयैव सर्वतोऽवति दिगम्वरभागान् । तं जिघृक्षुमरुण वरुणः किं खातिकापदभृताम्बुधिनेव ॥ ४२ ॥ आलवालजलमप्यनिरुद्धं सालमेधयति किं न विशालम् । खातिकाजलनिरर्गलसेका वप्रवृद्धिरुचिरताम्बरसीमा ॥४३॥ जन्मनैव हि निरावरणोऽयमम्बराय किमु धावति वप्रः। इत्यवेत्य विधिना ह्यनुकूलं निर्ममेऽस्य परिखाङ्कदुकूलम् ॥ ४४ ॥ पातिसाहिमहसा सहसाऽयं निर्गलन्निव जलैः परिखायाम् । भेजिवान् महिमवान् हिमवान् किं संनिधाय वरणाचरणेन ॥ ४५ ॥ प्रस्फुरद्भिरभितः कपिशीर्वद्धमौलिरिव सालनृपालः। वह्निशस्त्रजनितध्वनिसारैर्वारयन्नरिजनानिव रेजे ॥ ४६ ।। [इति प्राकारवर्णनम्। राजवर्त्म विरराज नगर्याः सर्वदिक्षु विपणिस्थललः। खेलनाय किल मण्डललक्ष्म्याऽधायि शारिजलमस्य मिपेण ॥ ४७ ॥ सर्वतो मुखमिदं सविशेष विस्तृतं कनकरत्नगणाऽऽयम् । विश्वमण्डलसमापनदुद्यसिन्धुजाभिगमजातरुचीव ॥४८॥ तोरणीभवदुङप्रतिविम्या धोरणीह शुशुभे विपणीनाम् । पतियुक्तिधृतमानविमानस्वर्जयाय विहितोन्नतमौलिः ॥ ४२ ॥ 20 25 30 ·९७ 5 10 15 पचं. ३४-६५] दिग्विजयमहाकाव्यम् पाससां कचन शुक्लतमानां तेजसा सुरधुनीव पुनीते । दर्शनोत्सुकनृणां नयनानि सोल्लसत्तुरगतुङ्गतरङ्गा ॥५०॥ व्यक्तरक्तवसनास्तरणेन शोणतामधिगता चनेयम् । वाहिनीं नु विधिना जनितां सा जेतुमुद्यततया ध्वनिमाधात् ॥ ५१ ॥ आपतद् गजघटाऽऽकुलभावाद राशिभिर्मंगमदस्य तथोच्चैः। कापि सूर्यदुहितुर्युतिगर्व सङ्कुलः सकलमप्यपजहे ॥५२॥ साधयन्तु चतुरः पुरुषार्थानत्र चित्ररुचयश्चतुरेभाः। सर्वतोमुखतया विपणीनां श्रेणयो षभुरितीव चतस्रः॥ ५३॥ दूरतः प्रययुरापणराज्या आकृतिद्युतिभरैरनया द्राक् । निर्जिता इव हरिनृपतीनां लज्जया कचन राजनगर्यः ॥५४॥ आभिमुख्यजनितप्रतिबिम्बाद् रत्नभूमिषु पदार्थगणस्य कायको भ्रमवशादितरस्मिन्नापणेऽन गमनेऽपि फलाड्यः ॥५५॥ स्वर्णरूप्यमयपुलितमुद्राव्याजतः किमिह राजसवित्रोः। रश्मयः सततविस्मयवृत्त्या सुस्थिता रुरुचिरे चिरमस्याम् ॥६६॥ सङ्कलेऽतिविपुलेऽपि जनौघात् सङ्कुले किल मिथः परिमर्दात् । भूषणात् प्रपतयालुमणीनां वृष्टिरेव निकरैर्निरधारि ॥ ५७ ॥ भूभुजामपि भुजार्जितवित्तैर्विस्मयाय वणिजो विपणिस्थाः। रेजिरे पुरि वरीतुमिवाप्तास्ते खयंवररमाः परमार्थात् ॥ ५८॥ श्रेणयः किमु परस्परशोभादर्शवन्मणिमया विपणीनाम् । तुल्यरूपविभवाद् भ्रमहेतु म्यविभ्रमवतीषु षभूवुः॥५९ ॥ विस्तृता इव भुजाः पुरलक्ष्म्याः सर्वतोमुखतया जनरथ्याः। यत्र तत्र निदिशन्ति विमध्यं नागरं विविधवास्तववृत्त्या ॥६०॥ दक्षिणादिशि दशास्यपुरीयं सुप्रभाऽपि नगरोत्तरदेशे। पूर्वतः स्फुरति पर्वतभेचारुणं पुरमिहापरभागे ॥ ६१ ॥ वर्णितं न कविना भविना वा केन नाश्रितमिदं पुररत्नम् । एवमाह सकलाखपि दिक्षु विस्तरन्निह चतुष्पथघोषः ॥ ६२ ॥ [इति श्रीजिहांनावादनगरचतुष्पथवर्णनम् ] यत्र चित्रकृतचित्रपवित्रराजसौधधवलद्युतिवृन्दैः। निर्मलीकृतपयास्तनयार्कस्योन्मुखीभवति नामरसिन्धोः॥६३ ॥ राजसौधशिखरैर्ननु हैमैस्तर्जितः सुरगिरिर्नु निनङ्गः । शूरराजधिषणप्रमुखैः किं रुध्यतेऽस्य परितो भ्रमभङ्गया ।। ६४ ।। रनराशिरचितैपसौधेः प्रेक्षको हृतमना इव सर्वः। रोहणाचलरुचिं विमुमोच शोचते न लघुमभ्यधिकाप्तौ ॥६५॥ 20 25 30 दि० म०१३ ·९८ [दशमः सर्ग: 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं उच्चतां नरपतेनिलयास्ते शूरराजवसुसंपदमभ्रे । संग्रहीतुमिव केतुकरैः स्वैर्भेजिरेऽजिरमणीरमणीयाः ॥६६॥ पातिसाहिसदनेष्वनुरूपं रूपमद्भुततयाऽप्रतिरूपम् । किं विमृश्य रविजातिगभीरा वीक्षते शफरिकापरिवत्तः॥६७॥ राजराजधृतराजतपट्टवेश्मविस्मयकरद्युतिपुरैः। तर्जितो हिमगिरिगलतीच पूज्यतामुपगतोऽपि पुरारेः ।। ६८॥ भूपसद्मनिवहः स्वसुरूपं न न्यरूपयदयं भुवनेऽपि । तद्दिदृक्षुरिव मत कलिन्दकन्यकापयसि विम्बमधत्त ॥ ६९ ॥ सार्वभौमरविमुख्यगृहस्य छन्त्रतां कलयतेऽम्बुजवन्धुः। पूर्णिमा हिमकरद्युतिसाधुमाधुरी भजति चामरवृत्तिम् ॥७॥ पूर्वयोदयगिरिः परयाऽऽस्तभूभृदुत्तरदिशाहिमशैलः। आदधे मलय एवमपाच्या राजसौधमिति मध्यभुवाऽपि ॥ ७१ ॥ आगमेऽभ्युदयभूधरशृङ्गे ज्योतिषामहिमगुप्रभृतीनाम् । मङ्गलं भवति दर्पणरूपे पातिसाहिसदने स्वविलोकात् ॥ ७२ ॥ विस्तृतत्रिभुवनक्षितिभ यद् यशः सुरतरुगरिमाढ्यः । तस्य मूलमनुकूलतयैतद् भासतां सदनमप्यलधीयः ॥७३॥ [इति श्रीपातिसाहिगृहवर्णनम् ] श्रेष्ठिनां सदनसंततिरस्यां भूपसौधपरिवारतयैव । रामणीयकमधाद बहुधा तु धातुमुख्यमणिजन्ममयूरवैः ।। ७४ ॥ अस्ति यत्र विवुधः सकलोऽपि दिव्यरूपवसनाभरणेन । नेह गेहरचनासु विमानशोभया भजति कश्चन चित्रम् ।। ७५ ॥ पर्वतैः किमिव पर्वतभेतुः सर्वतः सपदि शङ्कित्तचित्तैः । स्थापितानि शिखराणि विमृश्य निर्भयस्थलमिदं गृहरूपात् ॥ ७६ ।। तुगतामधिगताः स्वविभूनां जाति-धर्म-धन-भाग्यमहत्त्वैः । उज्वला इव तदध्यवसायै रेजिरेऽत्र निलयाध्यवसायैः॥७७॥ कामकेलिललितेष्ववलानां साहसाद्भुतरसेन निवासाः। स्थैर्यमभ्युपगता इव गुञ्जन्मईलध्वनिभिरेव विनेदुः ॥ ७८ ॥ दह्यमानवहलागरुपादुद्भवद्वलयसत्कलयेव । उत्रिणः स्फुटचलाचलकेतुचामरैर्वभुरमी नृपतुल्याः॥ ७९ ॥ चान्द्रसान्द्रजलनिर्झरणेन क्षीरसागरतरइनिपक्ताः। आलयाः कमलया सहयोगस्तेषु युक्ततर एच नरस्य ॥ ८० ॥ कामरागवशतः सुमनोभिः कामरा विदधुरालयलीलाम् । पामरा इव तदीक्षणलब्धा नामरा विदधत्ते दिवि वासम् ॥ ८१ ॥ 20 25 80 ·९९ - - 10 15 पप ६६-९७] दिग्विजयमहाकाव्यम् सभनी शिखरवृद्धिविशेषैरम्बरेऽम्बरमणिर्दिनमध्ये । दृष्टनष्ट इव याति वधूनां भोगभङ्गभवशापभियेव ॥ ८२॥ आतपे प्रसृमरेऽपि गृहाणामुन्नतेर्भवति धार्मिकलोके। दीर्घिकाकमलकोमलकोशोहनादिव दिवाकरबोधः॥ ८३ ॥ पातिसाहिमहसामिव तैष्ण्याद् भीतभीत इव शीतविनोदी। भास्करो न कुरुते करपातं भूतले सदनमूर्द्धनि रुद्धः ॥ ८४ ॥ सद्मनां कनकरत्न विभूतेष्टुटग्जनिनदोषविघातः। वाललालनकपोतकपोतैन्युञ्छनभ्रमिभरेण विधेयः ॥ ८५ ॥ [इति व्यवहारिगृहवर्णनम्] तस्थिवानिह निदेशनरेशस्तेजसाऽऽहतसुखाभिनिवेशः। कारयन् नयपथप्रथिमानं वारयन् जगति दुणयवृत्तिम् ॥ ८६ ॥ श्रीजिनेश्वरदिनेश्वररोचिःसंचयाद् धवलिताम्बररुच्या । वर्जिता जनदिगम्बरवृत्तिः स्त्रीविमोक्षसुमतिः प्रससार ।। ८७ ॥ ध्याहृतौ हि किल केवल भाजां निश्चयः प्रववृते श्रुतियोगात् । सर्वतः सुमनसां प्रतिबोधे सङ्गतैव मधुपायिनि वृत्तिः ॥ ८८ ॥ नोपरागविदशा कमलानामाकरेषु धनवत्सु रसेन । नो जडात्मनि रुचिर्द्विजराजे नो पलादनमनःप्रतिचारः॥ ८९॥ तत्र रात्रिभुजि कर्मविरामे प्रौढशीतलरुचेरपि रागः। साधुतोपकरणाऽऽश्रयभाजां सन्नयानयविवेकमधत्त ॥ ९ ॥ कामचारविरतिजनतायास्तन्निमित्ततमसां विलयेन । सङ्गमे सवयसां हि विभाषावेदिनां समभवद्धितबोधः ॥ ९१ ॥ पापकर्मणि परं बहुलाभे भाविताऽऽत्मसुधियो विनिवृत्ताः। ब्रह्मणो झुपनयानिजशीले दायमेव स मधुर्मधुराङ्गाः॥९२ ।। सद्गुरोश्चरणभारविवोढुः पावनं विदधिरे खवराङ्गम् । प्रत्यहं भजन-वन्दनकृत्यैः श्रद्धयैव सुशोऽकृशरागाः॥ ९३ ॥ आचकर्ष समयप्रतिपत्तेरङ्गचालनपटुः परमार्थम् । गोरसान्मथनिकामतिरुच्चैस्तत्क्षणेन गुरुदर्शनचारुः ॥९४ ॥ स्पष्टमार्गमधिगत्य धनस्य पुष्टयेऽस्यभवनेऽथ वने वा। रक्षकोऽपि निवसन्नसुभाजोऽपालयत् खलमुदस्य दयार्द्रः ॥ ९५ ॥ सर्वथाऽप्यशिववुद्धिनिषेधः स्वीयधर्मविविधव्यवसायैः। आहतः पुरजनेन दयायाः खोदयाय हृदयेऽभिनिवेशात् ॥ ९६ ॥ रेजुरुन्नतकरा नगरान्तःसंचरिष्णुवरदानि महेभाः। गर्जितैः प्रसृमरैरदसीयस्तय॑ते जलधरोऽप्यतिधीरैः॥ ९७ ॥ 20 25 30 Poदिशा।

·[ दशमः सर्ग: 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं आतपः प्रववृते शुभकार्यमात्मनां समुपदेष्टुमिवेष्टम् । सिद्धसाधनधियः पुरलोकास्तद्वताय परमोद्यममीयुः ॥ ९८ ॥ काललब्धिवशतः परमार्थप्राप्तिरित्यलसदेहिमतार्धम् । सज्जनास्तमवमत्य कृतार्थं खं व्यधुर्जपतपोव्रतयोगैः ॥ ९९ ॥ देहिनां प्रतिहतं भुवि जाड्यं स्वार्थसाधनमहोद्यमयुक्त्या । व्याहृतेन किल वोधिकराणां खाप पापचरितं विनिवृत्तम् ॥ १०॥ सौरगौरमहसि प्रतिपन्ने गौरवं स नगरे प्रचकार । देशरूपमतिदेशसरूपः श्रीगुरोरिति निदेशनरेशः॥१०१॥ [इति प्रातःकालविधेयधर्माचरणयोद्यर्थतया वर्णनम्] तत्र सोत्सवतया चतुरोऽयं तान् व्यतीत्य चतुरोऽपि च मासान् । पूर्वदिग्विजयसाध्यनियुक्तस्तत्पुरोऽथ पुरतः प्रचचाल ॥ १०२॥ अध्वनि ध्वनितजैनविधानः कापथप्रमथनप्रणिधानः। भव्यचेतसि महोदयदायि नन्दयन् सुकृतधाम जगाम ॥ १०३ ॥ उग्रसेनपुरमुग्रमहिना तस्य दर्शनसमुत्सुकलोकम् । आगमश्नुतिरसाद् धृतरागमुल्ललास कमलाऽऽकरयुक्त्या ।। १०४॥ अर्गलापुरमनगलतेजोनिस्सपत्नबहुरत्नसमूहैः। खगराजनगरस्मयवा वर्गलाकरणमेव विभाति ॥१०५ ।। सर्वतो जनपदैनिजसारं प्रेष्यते शकटपूरणयाऽस्मिन् । प्रेष्यकानिव विशिष्य विभुषा काश्चनैश्च वरिभर्ति पुरं तान् ॥१०६ ॥ मण्डनं सकलदिग्युवतीनां खःपुरस्य दृढसौहृदपात्रम् । संगमस्थलमिदं कमलानां सर्वदेवनगरं प्रतिभाति ॥ १०७ ॥ राजराजनगरं नगरन्ध्राण्यध्युवास कृतकिन्नरवासम् । शोभया जितमनेन पुरेणाऽष्टापदैः प्रतिपदं निभृतेन ॥ १०८ ॥ या दशास्यनगरस्य पुराणां द्वापरे परिणते सुषमाऽऽसीत् । यादसाऽस्य नगरस्य पुराणामंशुजालजलधेः सदृशी सा ॥ १०९ ।। यन्महे सकलभादिविशेषः प्रेक्ष्यते स तु न भोगिनगर्याम् । यन्महेशकलभादिविशेषस्तन्निमित्तमधिपः स हि तस्याः ॥ ११ ॥ द्रव्यभावघनवासनयाथैः श्रावकैः परिचितं पुरमेतत् । द्रव्यभावघनवासनयाथैस्तत्सतो न हृदतो विरमेत ॥ १११ ॥ आस्तिकाः सुकृतिकृत्यविविक्ताः सेविताः खसुरताशयभावैः । आस्तिकासुकृतिकृत्यविविक्ता सेविता वसुरताशयभावैः ॥ ११२ ॥ पूर्ववर्णितपुरं हि यदीया वर्णिकेव हृदि भाति कवीनाम् । तत्पुरस्य नु चिरस्य सदस्यः कः प्रपश्यति न वृत्तविशेपम् ॥ ११३ ॥ यत्पुरन्दरपुरं वपुरन्तः पुष्करं करकरम्वितमाधात् । तत्पुरत्रपितमेव पुरोऽस्याः सौष्ठवभ्रममिवावितुमेव ॥ ११४ ॥ 20 25 80 85 ·5 10 15 पथ ९८-१३०] दिग्विजयमहाकाव्यम् सुन्दरं यदि पुरन्दरधाम स्यादितस्तदिह शून्यपदे किम् । तत्प्रजा अपि च मन्दरभूभृत्कन्दरेषु कृतमन्दिररागाः ॥११५॥ विनमादिव पुरेक्षणजन्यान्निश्चला हि सकलावयवेषु । पुत्रिकाकपटतोऽप्सरसस्तन्निनिमेषनयना इह तस्थुः ॥ ११६ ॥ राजधानि भुवनेऽपि महत्त्वं तत्त्वतः प्रभवति स्म कुतस्त्यम् । शयेऽतिविगतं नगरेऽस्मिन् वीक्षणेन नृपवासवधानाम् ॥ १०७॥ कौशिका स खलु कौशिक एव यन्नृपस्य महसा सहसाऽसीत् । प्राप्य जीवति कथश्चन भिक्षुदक्षिणां प्रतिदिनं यमराजः ॥ १९८॥ तन्निवासनगरस्य मयूखारोपमहति कदापि न पूषा । स्पर्द्धते किमु सुराशनयूपा गोपयःप्रभृतिपेयविभूषा ॥ ११९ ॥ [इति आगरानगरवर्णनम् ] दर्शयन्ति फलदा इह बीजं मार्गणानुपवने पुरबाह्याः। शिक्षिताः पुरजनादिव दानं गौरवाय सुलघोरपि वक्तुम् ॥ १२० ॥ द्महे लघुफलानि गुरुत्वे लाघवेऽपि भवतां गुरुदानम् । उन्नमय्य विनमन्ति तटस्थान पादपा इति धिया किमु पौरान् ॥ १२१ ।। वीरुधस्तनुतरा अपि दद्युः काश्चनाप्यतिमहान्ति फलानि । तद्गुणेन शिरसाऽपि रसालास्ताः परं निदधते फलभाजः ॥ १२२ ॥ शिक्षिताः क्षितिरुहः पुरलोकाद् दानधर्ममिव बाह्यवनस्थाः। उच्चतां ययुरतः सुमनोभिः शोभिताः परिवृता गुरुपात्रैः ॥१२३ ॥ दानशौण्डचरिते किल पत्रालम्बनं विदधते वनतालाः। सर्वतोऽप्युपवनं क्षितिजानां तन्महोचशिरसो रसपूर्णाः ॥ १२४ ॥ पक्षिणामिव रुतेन धनालीरक्षिणां सबहुमानमनूद्य । दक्षिणां प्रददते फलपुष्पैः पक्षिणां कृतमुदस्तरवस्ते ॥ १२५ ॥ उच्छूिता इव दिवस्तरुवर्ग जेतुमीहितफलार्पणशक्त्या । शाखिनोऽर्थिनिवहे स्फुटरागाः पल्लवैरुपवनेषु विरेजुः ॥ १२६ ॥ ते द्रुमा अपि च विद्रुमभासः पल्लवैधृतविपल्लवभावाः । नीरसं पदमिता सरसत्वान्मोदमादधुरतो मधुयोगे ॥ १२७ ॥ भोजनेषु सुहृदां विपिनान्तस्ते जनेषु मिलितेषु यथेच्छम् । मोदकार्पणकलामुपलभ्य शाखिनोऽपि ववृषुः फलराजिम् ॥ १२८ ॥ [इति उपवनवर्णनम्] भूरुहामुपवनेषु महत्त्वं पात्रसंगतिरसे बहुशाखाः। वीक्ष्य दानरुचिरुचतयैव स्पर्द्धयेव ववृधे धनभाजाम् ॥ १२९ ।। यत्र सौधशिखरेषु खरांशोवाजिनः स्खलनशङ्कितयोच्चैः। उत्प्लतिव्यसनिनः प्रशलान्तर्लयन्ति ससुखं शुचि मासे ॥१३० ॥ 20 25 30 ·5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ दशमः सर्गः उल्लिविषुरिव खरथस्य चक्रमेकममरोदहिमांशुः। वाजिसप्तकमुदीर्य बलेन यानमुष्य नगरस्य समीपे ॥ १३१ ॥ हयमूर्ध्नि विरहार्त्तवधूभी राज्ञि राहुरुचिसंस्करणाय । उज्झितो मृगमदस्य विलेपस्तेन नीलवपुषोऽर्कतुरङ्गाः॥१३२॥ यत्र तुङ्गगृहशृङ्गनिविष्टसुन्दरीक्षणभवस्मरतापात् । याति दक्षिणदिशं मलये चुरुत्तरां () हिमगिरिस्थितयेऽर्कः ॥ १३३ ॥ - यत्र वाहनमृगान् मृगनाभेराग्रहाय कृतगीतवधूभ्यः । रक्षितुं कथमपीह तमिन्दुर्धत्तवान् द्विजप इत्यभिधां खाम् ॥ १३४ ॥ आलया ध्वजपटोद्धटनेनामन्त्रयन्ति जलदानिव दूरात् । उद्यते बहुजने वितरीतुं यत्र दानकरणाध्ययनाय ॥ १३५ ॥ दातृभिर्जलधरा इव धारायन्नवेश्मसुकृताः सुकृताऽऽड्यैः। नर्मदा इव सदा जलमार्गस्संनिपत्य विलुलन्ति पुरस्तात् ॥ १३६ ॥ चान्द्ररत्नविगलज्जलवेण्या यत्र पौरनिलया घनरूपाः । प्रस्फुरन्ति चपलाश्चपलाक्ष्यस्तेषु सांप्रतमितो घनरूपाः ॥१३७ ।। यन्त्र वेश्ममणिधोरणिभासा पीनतामुपनतां परियन्ति । ज्योतिषां वसतयो भ्रमिभावस्पष्टतष्टरुचयोऽपि तथैव ॥ १३८॥ निःसपत्नरविरत्नगणेभ्यो निस्सरद्धनधनञ्जययोगात् । जाड्यमीषदपि नात्र नराणां तेन तेजसि न संशयलेशः ॥ १३९॥ [इति आगरानगरनागरभवनवर्णनम्] निर्जिता जलमुचः शुचिदानाभ्यासतः शतश एव महेभ्यः। विद्युतां द्युतिभरस्य वधूनां तर्जनेऽङ्गमहसो न विकल्पः॥ १४० ॥ निश्चयः प्रतिगृहं कमलायाः सर्वतोऽपि पुरुषोत्तमलाभः। चित्रमन्त्र मधुमित्रनिवासे नो मनागपि रतिप्रतिपत्त्या ॥ १४१ ॥ उल्लसत्सुमनसामिह वृन्दैः सौरभातिशयकार्यनियुक्तः। बोधशालिभिरनुस्थलवृत्त्या धर्मकामविभवः परिभाव्यः ॥ १४२ ।। मण्डलं जयति रनकराणां यत्र निस्तुलकलापरिपूर्णम् । मार्गसंगमधृतामृतयोगं पुष्टयेऽङ्गाजमहोदयलक्ष्म्याः ॥ १४३ ॥ यत्र वैश्रमणसन्निधिभाजां शुद्धपुण्यजनमण्डलराजाम् । प्रास्तपूर्वदुरितं चरितं द्राग् दिव्यमोहमुपगीतमधत्त ॥ १४४ ।। भोगिनः प्रतिपदं विलसन्त्यन्योऽन्यसौहृदजुपो विवुधास्ते । भूषणं परुपपौरुपभाजां तजगत्रयमयं पुरमेतत् ।। १४५ ॥ ईश्वरा वपुपि कामविकल्पैः पार्वती निदधते दृढवृत्तिम् । या पिनाकसुपमाविपमा सा तैः श्रिता प्रतिदिनं गुणयोगात् ॥ १४६ ॥ लक्ष्मणा बलभृतश्च सुमित्रानन्दना विनयिनः सहरामाः। सज्जना हि निवसन्ति ततोऽस्यां नो कलि कलयते किल वृत्तिम् ॥ १४७ ॥ 20 25 30 35 ·१:०३ - 5 पण १३१-१५१] दिग्विजयमहाकाव्यम् आस्तिकाय सुविमर्शनदक्षा आस्तिका यतिकुलस्यसपक्षाः। नास्तिकानपि रयाद् विजयन्ते नास्तिका नयरुचिस्तदमीषाम् ॥ १४८ ॥ सौरभावनिचितैबहुशाखा विस्तृतैर्विविधपानसरागैः। आगमेषु विदितैहुसद्भिर्यत्र भान्ति भवनानि वनानि ॥ १४९ ॥ रम्भाभिः परिशीलितं मृगदृशां दम्भाचिरं भावना- हेतुः केतुशतैः शतक्रतुपुरं जेतुं श्रियाऽभ्युद्यतम् । वीक्ष्यतनगरमपातजलधौ लङ्काकलङ्काप्तवद् लीना किं नगरन्ध्रमध्यमलका माधुर्यवैधुर्य्यतः ॥ १५० ॥ सूरेः शासनपाकशासनमिह प्राप्तं विमृश्याऽऽदरात् पौरा गौरवहेतवे समुदिताः सर्वेऽभिजग्मुस्तदा । तेन श्रीजयवाहिनीव समभूदुत्साहिनी भूषितै- राजद्वाजिगजेन्द्रराजिविवुधस्त्रैणैः प्रसादोदयात् ॥ १५१ ॥ इति श्रीदिगविजयनाग्नि महाकाव्ये महोपाध्यायभीमेघविजयगणिविरचिते नगरवर्णनो नाम दशमः सर्गः ।। 10 . ॥ श्रीरस्तु प्रस्तुते वस्तुतः ॥ 15 . - , .

·१.४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशासः - एकादशः सर्गः। 5 10 15 अथ जिनपथं तथ्यैः पथ्यैर्वचोभिरिहोन्नयन कथमपि नृणां मिथ्यामोह विमथ्य समर्थधी। सपदि सुदृशां द्वेधा चक्रे महोदयसाधन- मयमतिशये सौरस्फारमभावविभावसोः॥१॥ असमतमसां नाशादाशाम्बरस्थितिरुज्झिता ग्रहकरगणैः पद्मिन्योऽपि प्रबोधसुधामधुः। सदसि रसिकश्चके वक्रेतरः समयक्रियां रुचितमुचितं विश्वस्यान्तःसितच्छदमण्डलम् ॥२॥ भणितमभवद् व्याहारस्य प्रियं त्रिजगत्मभो सहृदयजनोन्निद्रीभावः सुमागधभाषया । भवपरिणतान्नाट्यप्राकट्यतः खत एव सा जगति जनता वृत्तिं मत्वा विरागदशामगात् ॥३॥ ललितगतयो मुक्ता स्थाणुं घना भवनाङ्गणे प्रययुरमलां पातुं तीर्थेश्वरेरितगोसुधाम् । प्रकटितमहाकर्षात् तर्षाद् युता वरसौरभै- स्तपसि महिषीरूपा नार्यः प्रपीनपयोधराः॥४॥ ध्रवमुपनते श्रित्वा मार्ग कलाधरमण्डले दिशमवसरज्ञानां मुख्ये परं जनवल्लभाम् । अनियततमां मत्वा तत्त्वाद् वसुप्रभुतां जना इह सुमनसः सर्वे दानोद्यता द्यतिमूहिरे ॥५॥ उदयिनि गवां भारे स्फारे प्रभाकरसूचिते भुवनवलये मार्गामार्गप्रकाशमुपेयुपि । सुकृतपटुतां सभ्या लभ्यां गुरोः परिचर्यया' समयनिपुणाः कारंकारं गुणाऽऽश्रयतां ययुः॥६॥ मनसिजरसं सर्व मत्याऽधमत्य दृढव्रता मनसिजरसं भव्या विश्वेऽनुभाव्य सदाऽनुगाम् । कमलसदृशां चेतोवृत्तिं विधाय विवोधिनीम् कमलसदृशां सङ्गं मुक्त्वा न धर्ममशिश्रियन् ॥ ७ ॥ धरणिवलये सौरज्योतिर्भरढरागता भृशमुदयिनी जज्ञे प्राज्ञे ततो जिनपूजने। विपममगमच्छोपं दोपाकरस्य विजृम्भितं नियिहजडताहेतुर्मारिमचारनिवारणात् ॥ ८॥ 20 25 30 ।

·१०५ 10 15 पथः१-१६] दिग्विजयमहाकाव्यम् कतिपयदिनस्थित्याऽऽदेशप्रभुः सुमनःप्रियः क्षणकरणतः सर्वानीतिं व्युदस्य सदस्यतः। जिनमतमतः शिक्षाकल्पादिनाद्भुतमुन्नयन् विनयिनयनाऽऽनन्दी बन्दीडितः शुशुभेतमाम् ॥ ९॥ [इति आगरानगरविजयवर्णनम् ] मधु मधुरिमप्रागल्भ्येन भ्रमद्विरलिब्रज- विजयसमयप्रज्ञप्त्येवाभिनीतजयाऽऽरवैः। स विभुरचलनुन्नः पुर्या जयश्रियमुद्वहन विविधनिनदद्वाद्यैः सद्यः समं कृतमङ्गलः ॥१०॥ अवसरवशात् प्राप्तं सौरं महः समहामह- महमहमिकावेशादेशादिवैक्ष्य रवेः सुता। चपलकलिकाहस्तैः शीर्षे विवोदुमिवोल्लसद् वहनमुचितं तस्यादेशप्रभोः पुरतो ददौ ॥ ११ ॥ पुरजनवधूलानः पानः परोपकृतौ पटोः कथमिव गति चैनूनं ममेति पुरो गुरोः। तरणितनया प्रष्टुं पादप्रसादमवाप्य किं नमनमनसा भक्तेस्तवोल्ललास विलासिनी ॥ १२॥ जडपरिचयाजाग्रत्तेजोनिधेर्दुहितुर्मम द्विजजनघनलानोद्भूतान्मलादिव कालिमा। भवतु सहसा पूरे दूरे क्रमाम्बुजसंगमा- दिति रसभरादू वीचीहस्तैननः पुरोऽस्य सा ॥ १३ ॥ हरिरिह पुरा गम्यां रम्यां चिरं चकमे रसाद विषयविवशस्तद्देहस्य द्युतिः स्तुतिभाजनम् । दृढतरबहुप्रीत्याऽद्यापि व्यमोचि न साऽनया तदयमुदयत्यन्तीरं परं नवनीलिमा ॥१४॥ मुरपुररिपू कामं कामोदयेन सरिद्वरा- मभिललषतुस्ताभ्यां रेमेऽनयां हिशिरःस्थया । उपपतिसदृग वेषाद् द्वेधाऽभिसारिकया ततो द्वितयमभवत् कालन्येकाऽपरा हरशेखरा ॥ १५ ॥ गुणपरिणता वेणी वैणीदृशो वसुधाकृते- स्तपनतनया हंसोत्तंसप्रसूनविदभिता । रमणविषयप्रावीण्यं किं न दीपयति ससा पुलिनजधनद्वैतं वेगक्रमात् स्पृशती सती ॥ १६ ॥ - 20 1 25 S0 दि.म. १४ ·१०६ [एकादशः सर्ग: 5 10 । 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं उभयतटयोहंसश्रेणी गरुच्चलचामरै- जनितविभुताऽस्तोकैः कोकैरलङ्करणान्विताः। मिलदलिपयोजन्मप्रेक्षाविचक्षणचक्षुषी विवुधमनसां व्यामोहायोद्दयतेव रवेः सुता ॥ १७॥ तटपरिसरस्नानक्रीडापराम्बुजलोचना चलनकटकाऽऽरावैर्वादे जिता वरटाङ्गजाः। तृणमिव विशं भोज्यव्याजान्मुदा दधते मुखे कृतवसतयोऽमुष्यां चर्या स्त्रिया इव शिक्षितुम् ॥ १८ ॥ मद्कलललद्रामा कामाशयानुगपक्षिणां विशकवलनः संभोगार्थ कृतोद्वलनैः शनैः। रसपरिणतिस्तस्यां वश्यां करोति मृगीदृशं सपदि पदिकाः पाच तेन त्यजन्ति न कामुकाः ॥१९॥ विहगमिथुनक्रीडावीक्षावशादिव सत्वरा- न्तरपरिगतान शैलान मुञ्चत्यगम्यधिया रयात् । जलनिधिमधिप्राप्तुं मेरस्मराऽऽशयनोदिता दिनकरसुता यान्ती लोकैबलोकि रसोद्धरा ॥ २० ॥ [इति यमुनानदीवर्णनम् ] स्वयमपि तदादेशाधीशोऽध्यक्षदरुक्षधी- वहनमचिरात् प्राप्तुं पारं जयी विजयान्वितः। ललितयुवतीगीतैः सूरेयंशोभरदभित- निगदितमहामाङ्गल्यश्रीः सरिचरितोन्मनाः ।। २१ ॥ सरसनयनप्रेक्षापादप्रसादतटस्थता- हृदयधरणैः संभाव्यैनां हसत्कमलाननाम् । पुरमथ पुरः पादक्षिण्यात् प्रविश्य यथेप्सितं विजयविधिनाऽऽदेशाध्यक्षस्तदा मुमुदेतराम् ॥ २२॥ परिकरयुतः प्राप्तं पारं विलोक्य तमञ्जसा गगनजलधेः पारं लेभे सहस्रमचिः समम् । विमलमनसां नैव न्याय्या निशाचरता सता- मिति धृतमतिः स्वस्मिंस्तस्मिन् विमृश्य सुवृत्तताम् ॥ २३ ॥ मदननृपतिः सज्जीचक्रेऽश्विनीप्रभवद्युति मदपरिणतेः पुन्नागानां वशावलमग्रतः। द्विजपतिपुरस्काराद् दोषाशन ववारुणी मचिपरिचयो नृणामासीत् ततः सुदृशां मतः ॥ २४ ॥ 20 25 30 7 ·5 10 15 पच १७-३२] दिग्विजयमहाकाव्यम् गतवति रथे भानोस्तस्मिन् क्षणे विशरारुतां स्खलनकरणाद् वारुण्याशाधिपानवशाद गिरौ । समुचितमतो लोके जज्ञे रथाङ्गविघटन कलकलरवस्तदुःखेनाऽऽकुले नु वयाकुले ॥२५॥ सपदि विरहभ्रान्त्या स्त्रीभिः समं तरुमाश्रिते द्विजवरगणे तत्स्पर्शोत्थाद रसान्मिलितेक्षणे । द्विजपतिरपि छायान् पायान्मदारुणदीधितिः स्मरपरवशो दिगनारीषु ध्रुवं करमक्षिपत् ।। २६ ॥ स्मरविलसितं राजन्येवं विमृश्य रसादिव समयचतुराः कामिन्योऽपि प्रियाऽऽलयमाययुः। प्रकटितरसाऽऽश्लेषं वेषं विधाय मनोभुवो भुवनवलये राज्यस्यैकातपत्रबलोदयात् ॥ २७ ॥ उपहितमिव द्वन्द्वाधानं विचिन्त्य मनखिना- ध्रियत हृदये प्रोत्साहश्रीस्तदा सुरताशये। करसरसिजप्राप्तां रम्भामिवाम्बुजलोचनां समुदितरसोल्लासात् सद्योऽनुकूलयितुं धिया ॥२८॥ मतिमनुनयन्नूनं प्राणप्रिया चरणाग्रहे सरसवचनोद्गारं धीरः पिबन्नधरामृतम् । हृदयनिहितं मानं चूर्णीचकार स कनुके हढतरकरक्षेपाद भूमीपरिग्रहमण्डले ॥ २९ ॥ ललितवपुषैकान्ते कान्ते खकाननचुम्बिनि पुलककलिकोन्मेषाऽऽश्लेषादिवैक्यमुपेयुषी। मरशरभरोनेदान्मृश्लिथाचयवा निशि चतुररमणी कस्यावश्यं न वश्यमधान्मनः ॥ ३०॥ चिरविरहजं दुखं प्रत्यादिदेश निदेशकृद् विविधवचनन्यासैहासर्विलासकरः प्रियः। सपदि हृदये तन्वावष्टं वधूरवधूतभी- स्तत इव लघुलना कण्ठे चिरं वुभुजेऽमुना ॥ ३१ ॥ कुसुमशयनादुचैर्नीत्वा धृता भुजयोयुगे मुदमुदवहद् भार्या विश्वामियौरवलालिता। प्रणयविवशा भूषामाल्यादिके विगलत्यपि न हि गणयति त्यागी रागी कदापि वसुव्ययम् ॥ ३२ ॥ +P "ये रत"। 20 25 30 ·१०८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्गः ( 5 10 . 10 दृढतरगुणग्राहेऽन्योऽन्यं जने विषमेषु भू- समरसहिते विद्धे सिद्धे ततस्त्रिजगज्जये। प्रतिगृहमधुर्दीपाद द्वीपाधिपोत्सवसंभव- त्तिलकललितं तारास्ताराक्षताचरणं दिवि ॥ ३३ ॥ जगति स गुणग्रामा रामा प्रसाधितकुन्तला सजलजलरुण्मालाधाना समाश्रितकौशला। रुचितविषया मध्ये क्षामा लसन्मधुराधरा सहृदयजनद्वन्द्वक्रीडारसै रुरुचे तदा ॥ ३४॥ रहसि हसितां सद्यो ब्राह्मीं प्रपद्य तया सह प्रणयनिपुणः स्मारं स्मारं प्रयाणमनारतम् । विविधकरणाभोंगाल्लभ्यं संभासुरताश्रमः समयविधिनाऽऽदेशवामी भजन् वुवुधे सुखम् ॥ ३५ प्रवचनमहामातृस्थानानुजीविनि वल्लभाड- नवरतसुखैर्दिग्यात्रायै जने विहिताऽऽदरः। कतिपयदिनान्यस्मिन् नीत्वा पुरे स पुरोऽचलद् बलमविरलं पुष्णन् मोहप्रहारविहारधीः ॥ ३६॥ [इति संप्रयोगमात्रवर्णनम् ] परिणतगजः साक्षादुचैः सुमेरुरहर्निश- मतिवलवतां नवोल्लवयः समाहितलक्षणः। गणपतिमनोऽभीष्टस्तस्य प्रयाणपुरस्सरः समभवलं गर्जन् मेघानुगामिरुचिस्ततः॥ ३७॥ भुवि निहितग् जीवाघाताद् दिगम्बरमण्डले ध्वनिजनितभीवुर्वादानामयं युवराजधी। रविरिव पुरः पूर्वाचारप्रवृत्तिधरो बभौ बलभरसहः संख्योऽसंख्योपदेशविधौ पटुः ॥ ३८ ॥ कचन विषमस्थानं मत्वाऽत्यजद् बहुधा वनं कचन समतारागं नृणां विचार्य यहुस्थितिः। कचन वचनादेशादु देशाधिपानपि मोदयन् विदितसमयो धैर्यान्मेरुजगाम पुरःस्फुरन् ॥ ३९ ॥ करपरिगता सौरीयस्य प्रभा विशदस्थिते- रुपनतगणोत्पत्तिर्भूयाकलाविकलाऽऽशयः। स दिनविषयां शुद्धिं राज्ञो गमागमसंमतां मनसि विमृशन् स्पष्टीचक्रे समाननसाधनम् ॥ ४०॥ चरणपटुतायोगाद् देशांस्तदेवमनेकशो विषयविजयी न्यस्य॑स्तनं वशीकुरुते स्म सः। 1 20 25 30 35 ·१०९ 5 10 16 पय ३३-४९] दिग्विजयमहाकाव्यम् मथितकुपथः सर्वा पूर्वाऽवनीमवनीपति- प्रतिममहसा पुण्यां मार्गोदयादभिनन्दयन् ॥४१॥ पुरमथ पुरः पौरैौरैर्यशोभिरलोभिभिः परिसरसरगङ्गासंगादिवाऽऽश्रितमध्वनि । सुभगमगमन्नाम्ना धाम्ना प्रयागमनुत्तरं मुदितमनसाऽऽदेशाधीशः प्रभोः प्रभयाऽभयः ॥ ४२ ॥ त्रिदशसरितोदीच्यां चश्चत्तरङ्गपटाञ्चलैः प्रणयकलया संभोगान्ते श्रमापगमे कृते । पुरि निवसतां यूनां नृत्यात् तरङ्गकरैर्मुदे भवति तरणे: पुत्री भ्रातुः प्रियां दिशमास्थिता ॥ ४३ ॥ उभयभुजयोः स्थाने यस्याः पुरः सरितौ लस- द्वलयकलया वीचीला प्रपञ्चितकौशले । शिरसि वहते प्राकारोऽपि स्फुरन्मुकुटश्रियं ननु तनुभृतस्तस्या वश्यात्मनो कुरुते न किम् ? ॥४४॥ अलघुसदनयंत्रेभ्यानां कृताम्बरलम्बन- रुपगतरवेस्तापान्नैव क्षणं जनतासुखम् । इति कृतमतिर्वेधा द्वेधा सरिचलितोच्चल- द्विमलसलिलैः शैयं तस्यां विधापयति खयम् ॥ ४५ ॥ दिवि सुरपुरं यन्माधुर्याद विचार्य पराजितं भुवि नरवपुर्देवैः स्थानं कृतं रुचिराजितम् । प्रणयवशतस्तेषामेषाऽन्वगादिव निम्नगा तदिह तरवः क्रीडोद्याने बभुर्मरुतामगाः॥४६॥ सकलहरितां मध्यं मेध्यक्रियाऽध्यवसायतः समजनि पुरी तीर्थ व्यर्थीकृताखिलपातका । ऋषभचरणप्रत्यासत्त्या विवेकपरात्मनां तुलयति न तद्दिश्या लङ्काऽलकाऽप्यनया नयात् ॥ ४७॥ नगरपटले धान्नां सीम्ना पुरं नृपुरन्दर- प्रतिममभितो लङ्कातकाऽलकादिनिषेवितम् । तदिह यमुना-गङ्ग सङ्गे प्रकीर्णकवैभवं समनुभवतश्च्छन्त्रे साले विचालमुपस्थिते ॥४८॥ जिनदिनकरश्रेयस्तेजः प्रमृत्वरमद्भुतं पुरि सुमनसां हृत्पद्मानां विबोधनतः श्रुतैः। परिणमयताऽऽदेशेशेन क्रमात् तटमीयुषा सुरसरिदपि स्पृष्ट्या दिष्ट्याऽचिरादुपतुष्टुवे ॥४९॥ 20 ~~ 25 M 80 ·११० महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [ एकादशः सर्गः 5 10 15 ॥ अथ गङ्गाऽष्टकं यथा- दीक्षायाः समयेऽभ्यषेचि विवुधाधीशर्जिनेष्वादिमो नाभेयो भगवान् पयोभिरमलैर्दुग्धाम्बुधेरुद्धृतः । तद्धारा मधुराऽधरातलमलचक्रेऽथ शक्रेडिता सा गङ्गा जगतां मलापहृतये विभ्राजतेऽद्याप्यसौ ॥५०॥ ईशानेन्द्रः शिरसि वहते तत्प्रवाहं जिनेन्दो- भक्त्या ब्रह्माऽधिपतिरपि च स्वात्मपावित्र्यहेतुम् । हस्ते नीराऽऽचमनविलसद्भाजने संनिधत्ते देवाः सेवारसपरवशा एवमस्या प्रशस्याः॥५१॥ येनास्याः पयसोऽधिपानवशतो राजाधिराजो वला- जेता वाहुबली बभूव भरतं भूवल्लभो वा न का ? । सर्वज्ञेन परं व्रतं निदधता श्रीशम्भुनोचैर्धता सौभाग्येन सुमङ्गलाप्रणयिना गङ्गा सुनन्दा ततः॥५२॥ सिद्धास्त्वजलपानतः कति यतिखाभाव्यभव्याऽऽशयाः नो विद्यामनवद्यपद्यललितां प्रापुर्न बुद्ध्याः कति ?। गङ्गे ! शुभ्रतरङ्गसङ्गसुभगे ! श्रीपार्श्वविश्वेशितु- ल्ये स्नानविधानपावनवने नैर्मल्यमापादय ॥ ५३ ।। उद्भूताधिकुशंस्थलक्षितिभृतः प्राप्ता वरीतुं स्वयं काशीशागभुवं रसैः शुचितरैर्नाना प्रभावर्द्धिभा। न्यकविभूषणा सुचरिताना पुनाना जग- नमल्याय सरखतीप्रियपदं ब्रह्मक्रियाणामियम् ॥ ५४॥ गाङ्गं साङ्गं हरतु दुरितस्तम्भमम्भः समस्तं न्यस्तं स्वाङ्गे सुभगभगवद्भक्तिभाजां परं नः। विद्यानद्याश्रयमतिरयात् पूरयत्वन्तराय- च्छेदादू वेदादिव दिवसकृत् तुल्यकैवल्यसिद्ध्यै ॥ ५५ ॥ गङ्गासंगाद विमलपयसा खात्मशुद्धिं विधत्तां धीरे तीरेऽश्रमरमणतो यातु मे ध्यातुरंहः । स्पष्टश्वेतच्छदपदमदस्तल्लामहार्य- ब्रह्मस्थानैर्भवतु कमलै राजहंसोचितायाम् ॥५६॥ त्वत्तीरे वसतस्त्वदम्बु पियतस्त्वद्ध्यानमाध्यायत: शुभ्रत्वं तव पश्यतः सुरधुनि ! श्वभ्रात् समुद्धारकम् । पy दर्शनतोऽचिराद चिनयतः तात्रेण गात्रेऽहंतः संतापं हरतः प्रयान्ति दिवसाः पुण्यात्मनां भास्त्रतः ॥ ५७ ॥ देवानामभिषिञ्चने तव जलं स्वर्ग सुरीयते सारस्यं च मुदेऽभ्युदेति वचसा पानाद् वुधानामपि । 20 25 30 35 ·5 -- 10 15 पप ५०-६९] दिग्विजयमहाकाव्यम् :सिद्धानां तटिनि ! स्फुटं विघटयस्यहोघटामुत्कटाम् विश्वायां स्वयमव्ययं सुमनसां दातुं प्रवाहस्त्वयम् ॥ ५८॥ राजद्राजमरालपतिवलयस्त्वद्वीचिहस्तैः सदाऽs- श्लेषो मे सरसोऽस्तु वक्त्रकमला लोके न जाग्रन् मुदः। नित्यानन्दनसंपदः प्रतिपदं भूयासुराश्वन्मदैः कोकानां निनदैः पदैश्च विशदैगङ्गेऽनुषङ्गे हितैः ॥ ५९॥ , दर्शनात् स्पर्शनान्नांहो हरसे हर ! सेचति । विमलैः कमलैः कस्य गङ्गे ! त्वं गेयवीचिभिः ॥६०॥ [इति गङ्गाऽष्टकम् ] गङ्गा महाभोगरसप्रसङ्गात् लिग्धान्तरङ्गा धृतकान्तरङ्गा । सादेशभी चलवीचिहस्ताभिनन्दितैवं भुवि वन्दमाना ॥ ६१ ॥ पत्रालिलालित्यमियं पयोः प्रकाशयन्ती नवविद्रुमाऽऽढ्या । सरखतीं सूर्यसुतां सखी खां रयान्मिलन्ती ददृशेऽभुनाऽपि ॥ ६२॥ [अथ त्रिवेण्या अष्टकम् ] श्रीमन्नाभितनूजवार्षिकतपःपूतों परं पारणा श्रेयांसेन रसालनिर्मलरसैर्धारा बलात् कारिता । सिन्धुः सैव सरस्वती त्रिपथगा दिव्यामृता सारतः श्रद्धालुप्रमदाश्रुकज्जलजलैस्तत्रार्कजाऽप्यापतत् ॥ ६ ॥ सेयं त्रिवेणी प्रससार सारं सारस्वतं शाश्वतरूपतेजः। त्रिवर्णसंसृष्टिनिसृष्टभावं प्रोद्भावयन्ती भुवने दिदीपे ॥ ६४॥ समवसरणयोगे नाभिभूभसूनोरसुरसुरन्नाथैरागतैरागतेड्यात् । कृतमकृतकभक्त्या पूजनं तत्र नानास्थलजलजलवाहात् प्रादुरासीत् त्रिवेणी ॥६५॥ प्रकटतरजटाभिर्विस्मितस्येव लक्ष्म्या जिननिकटवटद्रोर्दुग्धवर्षेण गङ्गा । इह घुसृणरसेन ब्रह्मजाऽऽमोदमाद्यद्भमरयुवतिराजी सूर्यजासंनियोगः ॥ ६६ ॥ काली कालन्दिकाऽऽख्या सलिलवलयितैर्दिव्यगङ्गाप्रसंगा- नैर्मल्यं सानुरागं जगति विदधती मिश्रसारखताम्भा। पुष्पस्रक्संनियोगाद् धवलिमकलिता रक्तसूत्रानुषक्ता वेणी वैणीहशोऽसौ प्रभवतु सुरतानन्दहेतुस्त्रिवेणी ॥ ६७॥ कृष्णा कृष्णावताराऽऽश्रमरमणवशाद् देहभासाऽर्कपुत्री सूत्राच्छक्तिय॑नक्ति त्रिभुवनभविनां भावनां वैष्णवीयम् । ब्रामी शक्तिः सरखत्यमलजलभरे शोणभावं दधाना शैवी शक्तिः सुराणां सरिदरिकरिभीहारिणी वा विवेश ॥ ६८॥ सुधा श्रवन्ती वसुधातलेऽसौ सुधाभुजां सिन्धुरिति प्रतीमः। रागादिवागाद् भुजगीव पातुं तां नागलोकाद् यमुनाभ्रमेण ॥ ६९ ॥ . 20 25 30 ·११२ ध्रुवम् । 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकोदशः सर्ग: विषं तदीयं किमिवापहर्नु सरखतीयं विधिना नियुक्ता। जज्ञे त्रिवेणी त्रितयाऽऽश्रयेण श्रिया जयन्ती सुरवैजयन्तीः॥ ७० ॥ उत्पत्ति-व्यय-संस्थितित्रयमयी तीर्थशितुर्वाङ्मयी भूता गोर्जगतां त्रयीं रसवशादामोदयन्ती द्वेधा तापमपाकरोतु भविनां भास्वत्रिवेणीपदाद् वेदानां त्रितयीव बोधनधवं सा व्यञ्जयन्ती नृणाम् ॥७१॥ [इति त्रिवेणीवर्णनम्] भद्रिका विषयदुर्गममार्ग मार्गयन्नथ निसर्गमहौजाः। प्राचलत् स गुणरोपवलेन दूरतोऽपहृतकण्टकवर्गः ॥ ७२ ।। शुद्धतश्रमधिवास्य समनं संपदा प्रतिपदं चतुरङ्गम् । श्रीनियोगपतिः प्रचचाल कौशले कृतमुखः समितीनाम् ॥ ७ ॥ अध्वनि ध्वनितदिगविजयश्रीः प्रध्वरेऽध्वरकृतां स कृतान्तः। ईश्वरः खरसतः परशक्त्या जग्मिवान् निहतमारविकारः ॥ ७४ ॥ त्रासयन्नसहनान् गहनान्तः कापि चापगुणकर्षणधैर्यात् । स क्षणेन विषमाऽऽगमवन्धं भेदयन् नयनसौष्ठवमाधात् ॥ ७५ ।। पूर्वमार्गविशदीकरणेन दुणयव्ययकृताऽऽचरणेन । उन्नयन् खसमयं नयवृत्त्याऽऽदेशराट् सुमनास्स ररज ॥ ७६ ॥ श्रेणियद्धमणिराशिभासितां चित्रगन्धिशतपत्रवासिताम् । चान्द्रनिझरणवारिणा सितां स क्रमाच्छिवपुरीमवापताम् ॥ ७७ ॥ अहमहमिकयाऽयं गौरवैः पौरवगैरजनि जनितपूजस्तत्र सुत्रामधामा। पुरि दुरितविनाशात् पार्श्वसर्वज्ञभावज्जननजननतायामुद्यतः स्तोतुमेवम् ।। ७८ ॥ [अथ श्रीपार्श्वजन्मस्थानवाराणसीतीर्थवर्णनम् ] पुरी सुरीणामपि माधुरीणामेषा विशेषाद् धुरि वर्णनीया। वाणारसी यत्र रसी वशी च जनो निवासी सुदृशां विलासी ॥ ७९ ॥ श्रीपार्श्वभास्त्रानुदियाय यस्यां प्राच्यामिवान्तस्तमसां विभेदी। तचित्तमद्यापि कविवुधश्च कलाधरोऽप्यभ्युदयी समग्रः ॥ ८॥ द्विजाधिराजः सकलः कलङ्क विभर्ति मेपोक्षझपालिभोगात् । निमजनोन्मजनतस्तदस्य गङ्गाप्रसङ्गादपि वृद्विहानी ।। ८१ ।। नूनं निवासोऽपि सुरेश्वरस्य धुलोकगर्व हरतेऽत्र सर्वम् । तल्लेखशाला सविशेषवाला प्रतिस्थलं संप्रति दृश्यतेऽस्याम् ।। ८२ ॥ महोदयोऽस्यां निवसज्जनस्य प्रतीयते साक्षरसंगतिश्च । शिवानुरागोऽहति पारूपे पुरी तदेपा शिवसन्निधाना ।। ८३ ॥ गाई पयः सन्निहितं यदस्यां पीयूपरं कृते चिदूरम् । आयस्य योगानडताविनाशः परस्य जाडोऽग्निमुखास्सुरास्ते ॥ ८४ ॥ 20 - 25 30 ·११३ सुरा भाविता- . 5 10 15 पया ८४-९९] दिग्विजयमहाकाव्यम् सुधाशनानां जडिमा न याति न लेखशालां यदमी त्यजन्ति । किमेवमामृश्य सुपर्वलोकः पुर्याममुष्यां विदधे स्वमोकः ॥ ८५ ॥ श्रीपार्श्वप्रभुणा खजन्मनि पुरा प्रेम्णा स्ते सर्वे किमुपाययुर्भगवतो मत्वाऽवतारं पुरे । तेनाऽऽनन्दमयी पुरी समवसद् वाणारसी मङ्गलै- नित्याऽऽलोकविकाशिका शिवपदं नाम्नाऽप्यसौ काशिका ॥८६॥ यस्यां महेभ्यनिलया दिवि वृद्धिमीयुस्सौवर्णशैलशिखरालिजिगीषयेव । पत्रावलम्बनकृतः खलु वैजयन्तीव्याजान्नवाम्बरमणीरमणीयभासः ॥ ८७॥ सर्वे सुपर्वसुहिता विवुधा नगर्या पर्यायमेत्य नु नृणामनृणं न्यवात्सुः। सौधश्रिया तदनुरागवशाद विमाना मानातिगा भुवमयुर्मयुदर्शनीयाः॥ ८८ ॥ देवाऽऽगमादनु ननु धुपुरे कियन्तः शेषा विशेषरुचयो मरुतां विमानाः । आलोकितुं किमिति यत्र नृणां निवासा उच्चैर्यियासव इति प्रविभान्ति शृङ्गैः॥८९॥ दिव्यां रुचिं निदधिरे दधिरेणुगौरामन्तर्वसज्जनतथारुचिनिश्चयेन । इभ्याऽऽलया निजशिरःस्थितकेतुहस्तैरामनयन्त इव मार्गणवर्गमस्याम् ॥९॥ यस्यां परं जनसुखं बहुधर्मराज्यं निष्कम्पसंपदपि वैश्रमणानुभावात् । ऐन्द्री स्थितिधनवतां द्विविधा तदत्र युक्ता दिगीशवरमननिमन्त्रणाऽभूत् ॥ ९१ ॥ यत्राऽऽपतन्ति सदनानि सुधाशनाना ज्योतिर्भमादिव दिवः परिवस्तुमैक्ष्य । शमहेभ्यनिलया अधरश्रियां वो नात्रावकाश इति वक्तमिवोद्वजन्ति ॥ ९२ ॥ नैपुण्यपुण्यधनवज्जनरूपसंपद् भूदेवरूपनियताऽऽश्रयणेन यस्याः। स्पष्टाचतुष्टयसुवर्णदशाऽवसायात् तुल्याऽलका भवति किंपुरुषाऽऽभिता नो ॥९३ ॥ 20 उच्चैधनानि मनसा सममादधानाः पात्रेषु यत्र पुरुषा विभवप्रधानाः । मन्ये तदुच्चगतिसंगतिहेतवे खं तेषां गृहाणि पुपुषुर्दिवि वर्द्धमानम् ॥ ९४ ॥ पौरस्त्रियो निशितमस्त्रमिव स्मरस्य नृणां वशीकरणकर्मणि सावधानम् । यासां स्वरूपविजयेऽप्सरसां प्रियत्वं युक्तं सुरालयगतस्य सुराधिपस्य ॥ ९५॥ जाज्यस्पृशा जलरुहा यदिवेन्दुना नो वक्त्रं सकर्णविधिना तुलयेद् वधूनाम् । वैवर्ण्यमभ्युदयते द्वितयेऽप्यमुष्मिन् येन क्षणेन सुधियां स्फुटमीक्षणेन ॥ ९६ ॥ पत्रालिशालिचरितैः परितोऽपि पद्मे साम्यं विधेयमधुना मधुपायिपूणे । तन्नास्ति वस्तुविधया वनिताऽऽननानां यैनिर्जिताऽधररुचाऽस्य सुपल्लवश्रीः ॥ ९७ ॥ रामाभिरामवदनैर्मदनैपुणेन खीयोपमापदविलोपविधिळधायि। साधर्म्यपतिषु ततो नवविन्दुरिन्दुर्देवैय॑वेशि दिवि शून्यपदेऽरुणोऽपि ॥ ९८ ॥ वर्ण्य सुराधिपसभासु सभासुरश्रीरिन्दुर्मदक्षतिरमुष्य विशिष्य कार्या । नार्याननैरिति गृहैर्ववृधे नगर्या द्रष्टुं परस्परकृतामिव वादचर्याम् ॥ ९९ ॥ मुक्ता परव्यसनमभ्यसनं नराणां शासस्य मृष्टमशनं वसनं यथेष्टम् । 25 80 - 'दि. म. १५ ·5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्ग: पुर्या विमृश्य निलयां, धनिनां.विमाना- नुद्यान्ति शंसितुमि प्रभया समानान् ।। १००।, उच्चत्वमेषु विषमेषु रसादिवास्यां वश्येषु दिग्युवतिवक्त्रनिरीक्षणेन । अन्योन्यमुचलितकेतुकरेणसंज्ञाप्रज्ञापकेषु भवनेषु विदूरतायाः ॥ १०१॥ मुख्यं सुमेरुशिखरैः समर्मस्ति सख्यं धाम्नां पुरे कुमुदवान्धवसाधुधाम्नाम् । निर्णीयते तदिदमद्भुतदानशौण्डकल्पद्रुकल्पपुरुषोत्तमसन्निधानात् ॥ १०२ ॥ नादृष्टदृष्टरुगनिष्टगरिष्ठरिष्टदुष्टामरादिजनितः परितापलेशः। . पुर्या तदुष्णमहसा विहितोऽपि तापो मा भूदितीव ववृधे जनसौधवृन्दैः ॥ १०३ ॥ सिद्धिविधाऽपि नगरेऽङ्गभृतां सुसाधा वाधा न काचन वने भवनेञ्चने वा। विश्वत्रयेऽपि महती वहतीह वृद्धिं ख्यातिन तद्गृहमहोदयविस्मयः स्यात् ॥ १०४॥ दः जनैगिरिवरस्य चिरस्य धैर्य लक्ष्मीः पुनर्विपणिभिर्मणिभिः प्रपूर्णैः। गोत्राऽऽश्रयश्च सचिवैरवशेष एष नूनं महेश्वरगृहैः परिवृद्धिवेषः ॥१०५ ॥ ऊर्ध्व दिवि स्थितिभृतोऽपि सुरानुरागादागामुका भुवि पुरे सुरभासुरेऽस्मिन् । देवालयाः खलु महेभ्यनिवासमूर्त्या तेषां तथापि स तथोचगतिखभावः ॥१०६ ॥ उल्लच्य खेचरगणान् गगनेऽभ्ययास्यन् नूनं महेश्वरगृहाणि महान्ति शृङ्गैः। पादावनम्रशिरसा यदि नागलोकस्तेषां विलम्बकरणं भुवि नाग्रहीष्यत् ॥ १०७ ।। पुण्यात्मनां परिचयान्नगरी गरीयःपुण्यधुलोकजयिनी जयनीतिपात्रम् । नृणां महोदयविधि सहसाऽभिधत्तेऽसौ धैर्यधुर्यमणिनिर्मिततुङ्गसौधैः ॥ १०८ ॥ [इति श्रीवाणारसीनगर-नागर-भवनवर्णनम् ।। तत्राभिनय जिनपार्श्व-सुपार्श्वदेवतीर्थद्वयं सविजयं नमयन्ननम्रान् । श्रीजैनशासनजयं नगरे नियोगी शक्त्योदघोषययं हृदयं दयायाः ॥१०९॥ अध्वान्तरेऽप्यसुतरां सुतरां तरङ्गङ्गां व्यतीत्य कृतमार्गयहुप्रयत्नः। गच्छन्नतुच्छमुनिगच्छविधेयवृत्त्याऽऽदेशमभुर्भुवि वनानि मुदाऽऽलुलोके ॥ ११ ॥ अथ उपवनवर्णनम्, यथा- उपवनपवनश्रीसौरभानुष्णभावैर्मनसि मनसिजस्य प्रादुरासीद् विकारः। तमय कथमपि खं शुद्धमार्गप्रपन्नं समयरसिकवृत्त्याऽवेत्य स द्रागरौत्सीत् ॥ १११ ॥ अनवधिविधियोधान्निर्विरोधप्रबोधात् सहृदयहृदयेऽन्तर्नन्दयन न्यायधर्मम् । अपथमधनकर्मा संकथाभिः सुधर्माऽधिपतिरुपवनान्तः श्रान्तभावेऽध्युवास ॥११२।। स्फुरति मरुति मन्दे तस्य खेदं विभेद किशलयवलयानां चालनैः काननाली। परभृतभृतकस्तत् साधुवादं जगाद भ्रमरमुखरयन्दिस्तोत्रपाठानुसारी ॥ ११३ ॥ सुरतरव इवामी रेजुरुर्विशाला बहुदलफलभारैर्नम्रसर्वाङ्गशालाः। उपवनसहकाराः स्पष्टपुष्पप्रकाराः परिणतसुरसाऽऽमोदितक्ष्मापसार्थाः ॥ ११४ ॥ कनकघटितमौलिमञ्जरीभिर्यभासे प्रसमरयहुवर्णभ्रामरै रसपूर्णः । सकलतरकृलेषु प्राज्यसाम्राज्यशंसी रुधिररुचिनिसर्गस्यूतचूताकरस्य ।। ११५ ॥ 20 25 30 ·5 10 1 15 पथ १००-१२५] दिग्विजयमहाकाव्यम् । घनत्रतरुशाखाच्छादनात् काननेषु न तरणिकिरणानां कापि संक्लेशलेशः। घन इव वनभूमौ संनिविष्टस्तदीयप्रकटकपटवृत्त्या विश्वविभ्रान्तिखिन्नः ॥ ११६ ॥ प्रमदवनविशोकाशोकवृक्षेष्वधस्तान्मधुरमधुपदेन्नोद्भिन्नकन्दर्पसेना। जगति विजयलब्ध्या गीयमानालिवृन्दैर्युवतिजनमनःस्थं मानभारं जहार ॥११७॥ भवति पटुरसूर्यपश्यता राजदारेष्विति चतुरवचोभिः पूर्वभूचञ्चलाक्षी। गुरुतरतरुराज्या संवृणोतीव सर्वां तनुमनुपदगङ्गासङ्गमादेव साध्वी ॥११८ ॥ त्रिकरणदृढशक्त्या मातुरापन्निवार्या तनयविनयवृत्तिः सद्भिरेवं प्रधार्या । व्यपहृत इति भूमे मिजः पूर्वगोत्राचरणचणमनोभिः सूर्यजन्योऽभितापः ॥११९ ।। वनमिह बहुरम्भाऽऽरम्भसम्भावनीयं द्विजनिचहपरीताशोकलोकार्चनीयम्। भवनमपि च ताहक पूर्वदेशे निवेशे भवति विभवसाम्ये प्रायशः संनियोगः ॥ १२० ॥ बहुसुमनसां मेरीभावः पुरेषु यथोत्सवे प्रभवति वयोयोग्यस्तालाकरः सुधियां मुदे। भजति सरसामाली प्राप्याङ्गनारमणाऽऽदरं पथि विचरता तेनोद्याने तथा ददृशे स्थितिः ॥ १२१ ॥ ललितमसकृत् क्रीडाऽऽरामे कपर्न वृषाकपेः कचिदपि न वै तालस्तालः परं धृतगौरवः। शुकपरिचयः पाठे.नृणां नवांशुकसंचयः ममुदिततयाऽऽदेशेशेन व्यलोकि महौजसा ॥ १२२ ।। सुरतरुचिता वाटीपाटी स्त्रियाः कचपद्धते: सुरतरुचिताऽऽदेशे तस्याद्भुतं समजीजनत् । नवकुलरुचिप्रीत्येभ्यानां मिथो जनभोजनं नवकुलरुचिप्रौढोद्याने पुनर्न महोत्सवम् ॥ १२३ ॥ पुरि भटजनः सर्वो गर्वोद्धरो धृतकञ्चक- स्तत इव वधूवर्गः पौरः पराकृतकञ्चका। उपवनगतो तेनापायि स्फुरत् कलिका लता कचिदुपनता दैवान्नैवावनेः कलिकालता ॥ १२४ ॥ (दृढतरकुचप्रौढत्वेनावरीतुमशक्यतां प्रथयितुमिव स्पष्टीकुर्वन्न तद्गुणसंगतिम् ॥ १२४ ॥) [इति वा उत्तरार्द्धपाठः।] स वनविषयं स्थाने स्थित्या यया वसुपायिनां सवनविषयं स्थाने गृह्णन् मनो वसुपायिनाम् । प्रसवकलिकालाऽऽस्यं पश्यन् कचिद् भ्रमरोचितं पथि न कलिकालाऽऽस्यं कञ्चिन्नरं भ्रमरोचितम् ॥ १२५ ।। । 20 25 30 35 ·5 10 ११६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [एकादशः सर्गः श्रीफलैरंविरलैर्भुवनानि नित्यमुत्सवहितानि वनानि । तानि वीक्ष्य कृतसंवननानि तुष्टुवे स जनुभृजननानि ॥ १२६ ॥ पूर्व श्रीजिनचीरधीरचरितं दुर्गोपसर्गादिकं ध्यायं ध्यायमुपायतः स्थिरतमास्तद्विस्मयाऽऽस्वादतः। खं पुष्पौघमवाकिरन्ति तरवस्तेऽद्यापि तीर्थस्थले सारं सारममी समीरकपटात् किं घूर्णयन्तः शिरः॥ १२७ ।। कचनवननिकुन्ले प्रत्ययी प्राप्तरूपैः स्वयमिह समुपेत्याऽऽशिश्रिये देशभूपैः। अविकृतकृतहस्तैर्नीयमानः पुरस्तात् समितिसहितवाचाऽऽदेशराजः प्रगल्भः ॥ १२८ ॥ [इति पूर्वदेशमार्गवनवर्णनम् ।] सुवर्णसावर्ण्यरुचिः सरोभुवां गलत्परागैररुणांशुपांशुभिः। तेनोल्ललोऽथ सुवर्णवालुका सरिगरिष्ठैः करिभिः परिस्तुता ॥ १२९ ॥ देवदूष्यशकलं पुराऽहंतः स्कन्धतः शतमखेन धारितम् । संपपात जनपातकच्छिदे तद् दधार जलधारयेव सा ॥ १३०॥ तमसि तरणिकल्पः कल्पविनिर्विकल्पः कृतसुकृतविनोदः प्राप्ततीर्थप्रमोदः । मनसि निहितवीरस्तीरमस्याः प्रपेदे पटुवहनवलेनोत्तीर्य वेणी सवीर्यः॥ १३१ ।। कचनवचनभझ्याऽऽरोग्ययोग्यप्रयत्न करणकरनियुक्तान् बोधयन् योधलोकान् । विदितविषयशुद्धिस्तेजसाऽऽदेशराजः प्रमुदितनृपचक्रः शक्रलक्ष्म्या रराज ॥ १३२ ।। कतिपयविषयाणां निग्रहं विग्रहेण विद्धदधिकवोधिस्सोऽधिकारेऽधिरूढः। यतिनृपतिरवापावापजापोदयश्रीरविरिव दिवसाऽऽस्ये पत्तनं पूर्वभूम्याः॥१३३ ।। मत्वा तत्त्वविदस्तदागममिह श्रद्धांधनाः साधना- न्यानीयोचतुरङ्गापुङ्गवगजादीनि खयं तैः समम् । प्रौढाडम्बरपूर्वमभ्ययुरतिप्रीता विनीताऽऽशयाः पूर्वापत्तनवासिनः प्रशमिनः श्रीचित्रभानूदये ॥ १३४ ॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायधीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्वदिक्प्रयाणवन-भवन-नगरमार्गवर्णनो नाम एकादशः सर्गः ॥ 15 20 r 25 ॥ श्रीः ॥ छः ॥ कल्याणवहिः पल्लववती भवतु ।। 4 ·पच १२६-१४] दिग्विजयमहाकाव्यम् ११७ .. द्वादशः सर्गः। 5 10 + 15 आनन्दमेदुरतया दुरितैर्दुरन्तैर्मुक्तेन तेन गुरुणा गुरुणाऽऽदरेण । संयुज्य पूज्यविधिना सुदृशस्तदेभ्या अन्तःपुरं तमथ निन्युरमन्युमान्यम् ॥१॥ गर्जत्सु वाद्यनिवहेषु चलन समित्याऽदेशमभुः प्रभुतयाऽन्वितपार्श्वनाथम् । चैत्ये समेत्य सह सङ्घजनेन वृत्तैस्तुष्टाव तुष्टमनसा परपुष्टभावात् ॥ २॥ स्वस्तिश्रियः प्रणयपात्रममात्रशक्तिश्चिन्तामणिर्दिनमणिर्जिनपार्श्वरूपः। यस्यां सदाऽभ्युदयवान् भुवनावभासी सा पूर्वदिगु विजयतां जयताण्डवेन ॥३॥ फुल्लत्फणीश्वरफणामणिशोणरोचिरुचीयमानमसमानममानमाह । यस्य प्रभोः शिरसि सेवकसेव्यभूतेर्नित्यं महोदयमिह द्विविधं प्रसह्य ॥४॥ प्राच्यामिवाभ्युदयिनो जिनपार्श्वमूत्तौ भक्त्यैव वश्यमनसः शशिमुख्यखेटाः। वक्त्रं शशीधरफणामणिकैतवेन भौमादयो दिनकरः कनकातपत्रम् ॥५॥ येन प्रबोधविभवः कमलाकराणामुत्पाद्यते द्युतिभरेण तमो विभिद्य । स्फुर्जत्फणामणिरुचारुणिमाऽनुभावश्चिन्तामणिर्दिनमणिस्तदयं प्रतीतः॥६॥ सचक्रवालमपि मोदयति खभासाऽभ्यासात् करोति भुवने जडताविनाशम् । नास्तं प्रयाति सुमनस्सु कृतावबोधस्तेनेश ! एव विजयी भुवने दिनेशः॥७॥ यः पूर्वगोनविशदीकरणे पटीयान् राज्ञे हितं वसु ददाति सदाऽतिशायी । का प्रभावविभवेन जगत्प्रभाऽऽयं पार्थात् ततो न हि परः परमार्थभावान् ॥८॥ ख्याति यतः समभजद् भुवनेऽश्वसेनाहानः क्षमापतिरतिस्पृहणीयतेजाः। यद्वा मयाऽप्यधिगता सुगुणैः प्रशंसा प्राच्या स किन सविता सविता विभूत्याः॥९॥ पूर्वाहरिजननतः सकलादितेय. ध्येया बभूव नवभूवरवर्णनीया। काश्या प्रकाश्य निजरूपमतः स भाखान् पाचांख्यया विजयते जयतेजसाय:॥१०॥ यस्य प्रभा प्रियतमाऽऽयतमानसस्य राजन्यजन्यमहिताश्वहितानुरागे। मुक्त्वा परं जनपदं सहचारचारुस्तस्मिन्निहार्हति किमर्हति नार्करूपम् ॥११॥ भोगीन्द्रनिर्मितसहस्रफणामणीनां रोचिश्चयैर्धेवलयन् वलय धरण्याः। क्षुद्रग्रहादिललितं हरते समग्रं तस्मिन् सहस्ररुचितानुचिता कथं स्यात् ॥ १२ ॥ यस्योत्तरायनमपि प्रकटं भुजङ्गच्छत्राऽऽये प्रतपतस्तपसाऽऽत्तपेन । तक्षिणायनमहो कलिकुण्डतीर्थे साम्योदधेस्तरणिसाम्यममुष्य मुख्यम् ॥ १३ ॥ सूर्यः पुपोष जनने सति मासि पौषे धाम्नां सहस्रमधिकृत्य जिनस्य सेवाम् । नूनं तदूनमभवन कदापि तस्य युक्तस्ततो भुवि सहस्ररुचिर्जिनोऽपि ॥१४॥ 20 25 80 ·5 10 15 ११८ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्गः दोषाकृतिर्विनिहता वपुषांशुपोषात् शोषाय वा प्रकटितं भुवि पङ्कराशेः पद्मोदयं प्रणयता प्रणयेन येन चित्रं न तत्र वरतेजसि चित्रभानोः॥ १५॥ पूर्वोदयं निदधता विधिनाधिमित्रं मित्रं विधाय ससृजे भुवनोपकारः। पार्श्वन विश्वविभुना कमठप्रतिष्ठा प्रान्तं प्रकाश्य धरणीधरसंनियोगम् ॥ १६ ॥ यः पद्मिनीहृदयमध्यगतोऽपि कान्त्या तत्याज राजमहितो न सुवृत्तभावम् । कृत्वाऽऽतपप्रकटनं घटयन्नवन्यां पादप्रसादमुदितं भरतप्रदेशम् ॥ १७॥ पार्श्व न मुञ्चति कदापि कविर्यदीयं प्रीत्या पुरस्सरतया जनदर्शनीयः। तद्ववुधोऽप्यनुगतावपि तो प्रभावात् प्राप्तोदयाविव ततः शुचिसंचयेन ॥१८॥ उचैर्गिरः स्तुतिपदं जगदुर्न भोगा यस्याऽऽगमे भुवि सपक्षतयाऽतिदक्षाः। गावः पुनर्दिशि दिशि प्रसृता रसौषश्रुत्या प्रियाः सुमनसां रुचिवर्द्धनेन ॥ १९ ॥ सर्वस्य वश्यकरणे निपुणा गुणाढ्याः प्रादुर्बभूवुरिह वोधिकरस्य वाचः । उज्जागरः सकलनागरनागलोको यद्दर्शने स्फुरति साधयति खमर्थम् ॥ २०॥ यस्याङ्गकान्तिविभवेन विसर्पतैव दोऽपि कौशिककृतः परिसर्पति स्म । निद्राणतामनुवभूव परं कुवेलास्थानं सरोऽभिगमनीयमभूजनानाम् ॥ २१ ॥ विश्वप्रभाविह विवेश विधेर्निदेशात् सूरप्रभाऽरुणतयाऽभ्युदयप्रसक्ता । तेनाऽधरो धरति रागधुरं विशिष्य शेषः प्रभाकृति ततः सित एव वेषः ॥ २२ ॥ सौम्या रुचिर्मुखसरोरुहितीर्थभर्तुर्वप्रातपत्ररचनासु महेन्द्रलक्ष्मीः। मुक्तालतासु नवधिष्ण्यकलाविलासः शीर्षे फणामणिगणे तरणिप्रकाशः ॥ २३ ॥ सिंहासने समुपविश्य गवां विलासैर्विश्वं विभासयति विश्वविभौ जिनेशे। व्यर्थीभवस्तदिह निर्मलधर्मचक्रमूर्त्या पुरः स्फुरति भृत्य इवोष्णकान्तिः ॥ २४ ॥ नैकः प्रकाशनपटुस्तरणिस्त्रिलोक्या न द्वादशापि विधिनावधिनाऽवगत्य । चक्रेऽस्य मूर्ध्नि फणिससकमुत्फणासु पार्श्वस्य सप्तभुवनप्रतिभासनाय ॥ २५ ॥ ज्योतिर्भरे प्रसृमरे भगवान् स सूर्यद्वीपाधिपप्रतिकृतिः कृतिनां विभाति । जातिः सहस्रमहसां मणिभित्तिविम्वश्रीचुम्बनेन कुरुते गुरुपादसेवाम् ॥ २६ ॥ रविद्वीपाधीशः प्रभुरिह विनिीयत इत: शतस्तोमैः स्तुत्य प्रतिदिनमयं नाम शतशः। जिनः पाश्चिन्तामणिरिति मनोऽभीष्टकरणाद् भुवि ख्यातः प्रातर्मम विषयतां यातु स नतेः ॥ २७ ॥ स्तुत्वेति पार्श्वतरणि तरणिं भवाब्धेन्छासुरद्रुकरणि सरणिं शिवस्य । धर्माश्रये स्थितिमधाचतुरोऽपि मासानासाद्य पुण्यसमयं भगवन्नियोगी ॥ २८ ॥ उचैःसभामिव दिवः प्रसरत्सुधर्माऽऽख्यातां स साधुवसतेः शिखरे प्रपद्य । तत्रैक्षताऽखिलपुरः सुषमा स्वभासाऽऽदेशप्रभुत्रिभुवनेऽपि निदर्शनीयाम् ॥ २९॥ यत्रोतुगविहारहारिललितैर्मानाद् विमाना दिवः प्रच्युत्य प्रतिपत्तये घनवतां सीधश्रिया शिप्रियुः। 20 - . 25 30 .

·११९ - ܝܙ ३ 5 to 10 15 पय १५-३८] दिग्विजयमहाकाव्यम् तचिहं तु गवाक्षलक्षविलसदूरम्भानुरूपाङ्गना- प्रेक्षाभिः संहसाऽनिमेषनयना देवा इवामी जनाः ॥ ३० ॥ यत्रोच्चैस्तरचैत्यकेतुचलनैरस्ता इतस्ततो भ्राम्यन्तोऽपि मृगादयः प्रियतमा राज्ञः श्रमं नेप्रति । नक्षत्राण्यत एव ता ग्रहगणग्राहेण रात्रिंचरा मेषोक्षायतराशिभिदृढतरं बद्धा सुधारश्मिना ॥ ३१॥ यस्मिन्निभ्यजनालयैर्नु विजिता देवालया व्योमनि भ्राम्यन्ति स्म सविसयास्तदनुगाः सुरादिखेटा अपि । वर्ण स्वर्णगिरेजिघृक्षव इवोन्नीय स्वकीयान् करान क्षीणाक्षीणतयैव राज्ञि विदितं दारिद्रयमेषां ततः ॥ ३२॥ सौधानां किरणैः पराजिततयाऽप्यावश्यकाभ्यागमा- नक्षत्राणि समागतान्यपि समुत्तम्भ्य स्वहस्तं मदात् । न स्थातुं प्रभवन्ति तेन पुरतोऽश्विन्याः प्रचारे निशि राज्ञः सार्धमपि त्यजन्ति न मनाक शून्यस्थलस्थान्यहो ! ॥ ३३ ॥ मुख्यं सौख्यममुष्य सौधवसने मत्वा सुरैरुज्झिताः किं तेषां निलयाः परिभ्रममधुनिस्सारयोगादिव । नि:श्रीका इव नीरसायनरता नित्यं तमासंगता नक्षत्रोपधिना कचिन्मृगशिरःस्थानेन शून्यास्ततः॥३४॥ यत्रोत्तुगनिवासशृङ्गनिवव्यासङ्गसङ्घर्षत- स्ताराणां सकलाऽप्यहारि सुषमा रौद्राकृतिस्ताखतः। उद्धृत्तैव हि कृत्तिकाशतभिषक्सङ्गेऽपि तल्लोहिता- ङ्गस्याहर्निश विक्रियापरिणतियाहन्यते नान्यतः ॥ ३५ ॥ सेवाय जिनराजराजतलसचैत्यनजस्यानिशं देवा यत्र पुरे सुरेशमहिते पौरच्छलादाययुः। तच्छेष प्रतिभासते निशि कविः काण: कलङ्की शशी वक्रः पङ्गुरथोऽशनिः स नियतं खर्गे निवासी जनः ॥ ३६ ॥ यद्गहालिमहामहोभिरभितो विस्तारिभिस्तारका- धीशः पाण्डुरितः कलङ्कविकलश्चित्राय यावद् भवेत् । तावत् तुङ्गगवाक्षसङ्गतवधूरास्योपमासंभ्रम- च्छेदायव सुखेन तं वितनुते नूनं तथैवाञ्जनात् ॥ ३७॥ प्रातर्भानुरयं तथाद्युतिभरैरभ्रेन विभ्राजते श्रीरत्नाकरतोऽप्युपेत्य विवसुः कोपारुणः खात्मनि । संस्थाने करचालनादिह नृणां स्पष्टान् मणीनां गणान् मन्ये प्राप्तरुचिः करोति भुवनप्रोगासनं सोऽचिरात् ॥ ३८ ॥ 20 25 30 ·१२० -- C 5 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशा सर्गः सौधादङ्कुरितैः करव्यतिकरैः स्वस्वामिनां कामिनी- लोकस्याऽऽननसौहदेन शशिनः काष्यं निहन्तुं रयात् । यावन्निर्मलता क्रियेत सुचिरं तावत् तदीयाऽऽनना- म्भोजप्रेक्षणलज्जयेव स पुनः स्पष्टं कलङ्की विधुः ॥ ३९ ॥ उच्चैस्त्वेन महौकसां धनवंतां ग्रीष्मेऽपि यत् केतनै- युव्यञ्जनयाऽक्रियन्त हरयस्तीक्षणद्युतेः सुस्थिताः। तेनामी हरितत्विषाऽत्र परितः वर्णाचलं भ्रामुका विस्मरस्मरतोऽश्विनीमनुगतो धावन्ति तत्कामुकाः॥४०॥ नक्षत्राणि कथं व्रजन्ति परमं पारं वियन्नीरधे प्राप्यं पादसहस्रधारिहरिणा वेगेन ससार्वताम् । पुर्यामिभ्यमहौकसां पथि न चेदालम्बनं सुन्दरं हासाभ्यासविलासलालसवधूप्रेमाभिलाषेक्षणः॥४१॥ प्रोचैर्गन्तुमिवोत्सुकैर्जनगृहया जेतुकामैर्दिवोऽ- भ्याइतेव किमन्विनी प्रतिपदं रत्नाङ्गणे विम्विता। भीतस्तच्चरितांदु विशिष्य सकल: वर्लोक एवापत ज्योतिः संक्रमणच्छलेन पदयोस्तेषां स्फुरत्तेजसाम् ॥ ४२ ॥ खोकं प्रभयाऽधरं विदधता नक्षत्रविम्बोपधे- स्तेनोदस्त इव ध्वजव्रजतनुर्हस्तः प्रशस्तः श्रिया। सौधानां निवहेन शुद्धचिना तत्रेन्दुसूर्यद्वयं क्रीडाकन्दुकचारुचित्रचरितं धत्तेऽप्रमत्तेशितैः॥४३॥ स्फीतिं सातिशयां विमृश्य हरिणा यत्रेभ्यलोकोकसां नित्यं स्वर्गविघातिनी प्रविदधे विघ्नाय तारास्थितिः। तेषामुच्छ्तिकेतनः प्रचलितैः संवृष्य दूरीकृता- स्ता अस्ताचलगण्डशैलललिता गच्छन्ति विच्छायताम् ॥ ४४ ॥ सौधानामभिवर्द्धनेऽन्तरगतास्तारावतारा अपि व्याधूयन्त कृतान्तरायकतया मूर्द्धन्यधन्यध्वजः। तेनामी प्रतिभान्ति चञ्चलतया वास्तरङ्गा इव नासूयाऽध्यवसायिनामिह भवेत् कुत्राऽपि नित्या स्थितिः ॥ ४५ ॥ सौधानां निकरैर्महोन्नतिधरैर्दण्डैरिहा_कपै- रुत्खातादिविपट्ठमा वितरणः स्पर्द्विष्णवः खाधिपैः। तन्मूलं स्फुटमेव दूरपतितं चित्रा-विशाखा तथा- पत्राणि प्रतिभान्ति कान्तिविलसत्तारावतारत्रिया ॥ ४६॥ 20 25 30 1A "साति" ·१२१ - , 5 M 10 15 पप ४६-५४] दिग्विजयमहाकाव्यम्, अत्युच्चैस्तरचैत्यमूर्द्धनि लसत् सिंहप्रसङ्गानभः . सिंही सूनुमसूत राहुमसितं प्राहुस्तमन्वीक्षकाः। अन्तःसंगतपुत्रिका जनमुखाम्भोजन्मलक्ष्मीभर- स्पर्धिष्णोः शशिनोऽनुवाहनशशव्यादित्सुमस्मिन् पुरे ॥४७॥ अश्विन्यः प्रतिवेश्म विस्मयपदं ब्रामीप्रवृत्तिः परा चारोऽप्याहितमङ्गलः श्रुतिरुचि स्पष्टा बुधैः संगतिः। सूरः पूर्णकलाधरश्च सकलो लोकः कवित्वाश्रय- स्तज्योतिर्गणभासुरेऽन नगरे न्याय्या गुरोराहतिः॥४८॥ मा द्राक्षीनगरीजनः परिजनं रम्भादिकं खापते- स्तुङ्गत्वेन निजौकसामिति धृतान्तर्जालिका वेधसा । ताराणामवतारणेन सहसा तां नागरे जागरे वायुर्दष्टिसुखाद्यदृष्टविभवात् प्रातर्विदूरेऽकरोत् ।। ४९ ॥ अस्माकं सुहृदः क्षमाधरवरास्तुङ्गश्रिया तान् द्विषन् इन्द्रः कीगितीश्वरांश्रयगणं वर्द्धिष्णुमालोकितुम् । चौमत्वाऽतिचलाचलग्रहमिषादुचैः श्रुतिश्चाश्वयुग- वृत्त्याऽस्ताद्रिदरीर्विहस्तकलया सद्यो भजत्यन्वहम् ॥ ५० ॥ अत्युच्चैः श्रुतिसंपदामूषिरुचिव्यासङ्गतः प्रस्फुट ब्रामीनिर्मलताजुषां दृढतया सन्मार्गमासेदुषाम् । आदित्यद्युतिशालिनामिह भवेत् किं ज्योतिषां विभ्रमः पातो चास्तगिरौ पुरोन्नतगृहै। पादाः स्खलेयुर्न चेत् ॥५१॥ ज्योतिहव्यभुजां कुतो दिवि भवेत् वफ्रेऽतिचारेऽथवा गत्या मार्गविमुक्तिरत्र महसां राज्ञः प्रसारेऽप्यहो!। अत्युच्चैस्तरसौधमूर्ध्नि विलसल्लोलेक्षणावेक्षणा- दस्यां चेन्नहि विभ्रमः प्रसरति द्वेधा प्रभाऽऽच्छादनात् ॥५२॥ सन्मार्गेण गुरोर्महोदयदशायुक्ताऽऽलयानां जने क्षेत्रज्ञे बहुधान्यवृद्धिधरणमौढिः प्रसिद्धाऽऽगमे । सर्वाऽऽशासु फलाऽऽध्यता क्षितिभृतां सारस्यमावश्यक नृणां कामनयाऽऽदरेण फलितं साभोगभोगश्रियाम् ॥ ५३॥ इभ्यानां गुरुदैवतं प्रियतरं चित्ते सचेता जनः सर्वोऽप्यश्वयुगेन साऽऽभरणिता बाहुल्यमोजखिनाम् । नेत्राभीप्सितसंगतिर्द्विजपतिः प्राभाकरी वा रुचिं धत्ते तत्र पुरे न चित्रविधये ज्योतिमहत्त्वं गुरौ ॥ ५४॥ कान्तः शान्तविधेर्निशान्तममलखान्तः खसिद्धान्तविद् न भ्रान्तः कचिदर्थसाधनकृती श्रान्तो न सत्कर्मणि । 201 25 80 दि.म. १६ - ·5 10 15 १२२ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [द्वादशः सर्गः यस्मिन्निर्व्यसनः परं सुवसनः श्रातिशायी जनः सौधर्मस्थितिलक्षणं समुचितं तस्मिन्नहो! पत्तने ॥ ५५ ॥ विश्वाऽऽखण्डलमण्डलीमनुनयन् शोभाधनैः साधन- नि:सामान्यवदान्यतादिसुगुणैर्यत्राऽस्तिकानां गणः। तत्रैश्वर्यकथां सदाऽप्यवितयां गङ्गाऽऽश्रयात् कुर्वति सत्यः श्रीनगरेऽस्ति वर्णनविधिर्दिव्योऽभिनव्यश्रिया ॥५६॥ तत्र व्यतीत्य चतुरश्चतुरोऽपि मासानुबोधियोधिनि जने जिनधर्मदायम् । कुर्वन् विमोहबलमुच्छलितच्छलेन वेगाज़िगाय मुनियोगिनियोगिनागः ॥५७ ॥ प्रास्थापयद् विदिशि हव्यभुजो भुजौजाः पादातिचारयलमस्खलितं खलैः सः। सम्यग् मुहर्तसमये समये प्रसिद्ध सम्मेततीर्थमथ नन्तुमना वनान्तः ॥ ५८ ॥ शुद्धाऽऽशयः खयमपि क्रमतश्चचाल वाचालयन् जयरवैर्दशदिक्कदम्बम् । निर्वासयन् जनपदादनयप्रवृत्तिं कृत्वोपदेश-विनिवेश विधेः प्रवन्धम् ॥ ५९ ।। सैवानुरागपरभक्तिरनेन धार्या मार्या स्मृतिश्च मनसा गुरुगौतमीया। शालेयसंवरपरिक्रमणेन मार्गमभ्यस्यता भुवि कृतोऽविकृतः प्रयत्नः॥ ६०॥ कृत्वा विशिष्य समिति वचसा ररन स प्राकृतप्रतिपदस्थितिमादधानम् । भूपालवर्गमपवर्गनिसर्गरागाचर्यापरीषहसुहः सहसाऽध्वचारी ॥ ६१ ॥ अर्हद्विहारभवनाद् विविधोपहारप्राप्तां विहारनगरीं क्रमतो जगाम । सङ्ग्रामसाधुचरितैर्मुवि गीयमानैरादेशभूपतिरतिप्रतिपन्नधैर्यः ॥ १२ ॥ तत्रापि चैत्यनमनान्न मनाम् विषण्णः स्तोतुं स्वतः प्रववृते जिनभावतोऽर्चाम् । प्रत्यक्षतः क्षततमस्तमपार्श्वनाम्नः सर्वार्थसाधन विधेर्जिततीव्रधानः॥१३॥ खस्तिश्रियां निवसनस्थलमाननाजमजं जिगाय कलयैव सदोदयेन । यस्य प्रभोः कमठदर्पहरस्य कामं कामप्रधाभरहरस्य मनोहरस्य ॥ ६४ ॥ खस्तिश्रियः सुभगसंगतशोणवासस्तुल्या स्फुरन्ति परितः खलु यस्य भासः। उद्यत्फणामणिभुवः किल भूर्भुवःस्वःस्वामी स कामितमुदे शिवधामगामी ।। ६५ ॥ स्वस्तिश्रियां करणमाभरणं त्रिलोक्या अहंजिनेन्द्रभगवत्प्रभुनामधेयः । ज्ञातार्थजातपटुवोधसदावदातस्तातः स सातविधयेऽस्तु सतां कृपातः ॥ ६६ ॥ स्वस्तिश्रियां समुदयोऽभ्युदयेन यस्य प्रादुर्भवत्यखिलदुर्भवसंनिरोद्धः । अस्वप्नतो विदधतः प्रकटोपदेशव्याप्त्या महेन्द्रदिशामाश्रयतः प्रभाभिः ॥ १७ ॥ यदर्शने भुवि विनश्यति चौर्यचर्या तत्त्वानि पश्यति परिग्रहमोक्षपक्षे । लोकः शिवाय नमति प्रतिवद्धचेताश्चिन्तामणिर्दिनमणिप्रकृतिस्स जीयात् ॥ ६८ ॥ पाणेस्तलेऽस्य नियतः कमलानुपङ्गः पादोपयोगजनितस्त्रिजगत्प्रकाशः। पार्श्वस्य तस्य समताऽभिमताऽहिमांगोरत्यद्भुतं यदिह देहभृतां न तापः ॥ ६९॥ अर्हन्महः खहृदयेऽभ्युदयेन रम्यं सन्मानसाऽम्बुजवियोधकरं निदध्मः । प्रोद्दामकामतमसां हि विरामहेतुर्वामान्चसेननृपतिप्रतिभाऽभ्यनन्दि ।। ७० ॥ 20 25 80 २ ·। 5 10 15 संच ५५-८६] '. दिग्विजयमहाकाव्यम् १२३ स्युः संपदः प्रतिपदं विपदं निहत्य राज्यं विराजिगजवाजिशताङ्गराजि । सत्संगतिर्गतिरपि धुसदां महेज्या यस्य प्रभाव-विभवानुभवाजनानाम् ॥ ७१ ॥ नूनं सहस्रगुसहस्रमहः प्रसह्य संपिण्ड्य शुद्धविधिना विधिना व्यधायि । तेजोभरः सकलपातकसंनिपातव्याघातहन्जिनपतेः परमाश्वसेनेः ॥ ७२ ।।. यो वारुणी न चकमे न तथोत्तराशां तद्वन्न दण्डधरदिग्गमनं कदाचित् । सोऽपूर्वभानुरिव पूर्वदिशं प्रपन्नः पार्श्वः सदाऽभ्युदयवानिति नात्र चित्रम् ।। ७३ ।। यस्य प्रभा सहचरी गिरिसानुरागा बालातपप्रकरणान्महिता महीशैः। दूरीचकार भुवने जडिमाऽभिमानं त्यक्त्वा पराश्रयतयाङ्गभृतां नितान्तम् ॥७४ ॥ त्रयी येनोगीर्णा समवसरणे यस्य पुरतोऽ- हयः श्रेणीरम्या वियति दधते नृत्यललितम् । यतः पद्मोल्लासो भवति नियतस्तं धनकर नमामः श्रीपूर्वोदयिनमथ पार्श्व दिनकरम् ॥ ७५ ॥ स्तुत्वा जिनं प्रतिजनं विहितातिभक्त्याऽऽदेशमभुर्नगरमैक्षत शस्त्रदक्षः। साक्षात् तदीयसुषमा सुखमानिनाय चेतस्ततः स्तुतिमिमामचिरादुवाच ॥ ७६ ॥ यत्र चित्ररचना वचनानां गोचरात् पटुधियामतिशेते। वेश्मनां धनवतां सुरलोके लाघवं विदधतां विभवेन ॥ ७७ ॥ मानवाऽऽश्रयभवाशिवसिद्धिर्जायते दिवमतीत्य समस्ताम् । इत्यवेत्य किमु पौरगृहाणि तुङ्गतामधिगतानि विशिष्य ॥ ७८ ॥ अन कायमपहाय विवस्त्री भोगभाग् भवति वस्त्रमिवाङ्गी। यात्वतः सहतनुर्मनुजन्मेऽतीव यत्र भवनेष्वतिवृद्धिः ॥७९॥ , भास्करोपलदलैजनिताग्नेस्तापतो न जडिमा शिशिरेऽपि । स्पर्द्धया शशिमणिक्षरदम्भः संभवान्नहि शुचावपि तापः ॥ ८॥ उद्यतद्युतिमता हिमवृत्ति श्यते भुवनमत्र विकाश्य । सौधपतिरदसीयशरण्या जायते तपसि चान्द्रपयोभिः ।। ८१ ॥ सान्द्रचान्द्रविगलज्जलधारा धौतशुद्धकलधौतसंवर्णा । साङ्गग्गाङ्गपयसा ह्यभिषिक्तं पुण्यमेव कुरुते परलोकम् ॥ ८२ ॥ निर्दहद्भिरगुरुद्रुमसारैर्वान्तधूमकृतमण्डलयोगात् । आतपत्रमिव यत्र बभासे राजतां प्रकटयन् नगराणाम् ॥ ८३ ॥ यत्नबद्धशशिरत्नपयोभिर्जन्यते यदभिषेकविवेकः। बालसूर्यमहसा सहसा स्यात् सांप्रतं बहलचन्दनचर्चा ।। ८४ ॥ केतनैर्धनिनिकेतनलक्ष्मीचेतनैः पुरपुरन्दरमूतः। सा प्रकीर्णककला सकलाऽपि दयतेऽपवनभूपवनेन ॥ ८५ ॥ भूभृतां भवनपङ्किनिवेश: पेशलश्रियमधादिह मौले। तत्र रत्नभुवि विम्बिततारामालया भवति मौक्तिकमाला ॥ ८६ ॥ . 20 , 25 80 , ·[द्वादशः सर्गः 6 10 15 १२४ महोपाध्यायमेघविजयंगणिकृतं श्रद्धया परिणतः खत एव तत्त्वविद्वचनभावितचेताः। अक्षतामिह सदाऽऽहतवर्गो दक्षतां वहति तत्त्वविमर्शे ॥ ८७.॥ चेतसा वहति कश्चन रत्याऽऽशाम्बरी स्थितिमलीनविबोधः। तस्य न व्यवहतिष्वनुरागो निश्चित: शिवपदेऽपि निवासः॥८८॥ पात्रसंगतिभृतः सुमनोभिः शोभितां दधति काञ्चन वृत्तिम् । श्राविका इह लता इव दिव्या मोहनाय खलु वैश्रमणानाम् ॥ ८९॥ वर्द्धमानविभुनिर्वृतिधाम्नः सूपदेशरमणाच्श्रुतनाम्नः। संभवन्ति वनितास्तदपापा केऽपि सन्ति पुरुषा न च पापाः ॥ १० ॥ प्राबोधयद् धृतविहारविहारकर्मा- ऽऽदेशाधिपोऽप्यवनता जनताः समस्ताः। स्थित्वा दिनानि कतिचिद् विहितोपचाराः स्फारानुरागवनिता ध्वनितार्थसाराः॥ ९१ ॥ पुण्यपुण्यकथनैरथ नैःखं सज्जनस्य स निरस्य चिरस्य । स्पष्टतामुपगते वृषमार्गे प्रातरेव विजहार विहारात् ॥ ९२॥ तीर्थराजमभिवन्दितुकामे प्रस्थिते दिनकरोऽभ्युदयेन । निस्तमस्त्वमुदयेन सहास्मिन्नाह साहसवतामिह मुख्ये ॥ १३ ॥ भानुमालिनि समीयुषि नृणां दृक्पयोरुहविकाशिनि पूर्वम् । “पूर्वदिक्पथविलम्बिनि शैले तारका कुसुमलिप्सुतयैव ॥ ९४ ॥ रत्नपतिपतयालु हि रत्नं न्यायमेवमधिगत्य जगत्याः। संयुयोज सहसा दिनरत्ने तारकामणिगणः प्रणयेन ॥ ९५ ॥ स्पर्द्धयाऽन्यहरितां समवेक्ष्य तारकाऽऽभरणभारमिन्द्री। दिक्खराज्यमदजातरुषेवाऽऽताम्रसूर्यनयनं समधत्त ॥१६॥ तेजसामतिशयं न सहन्ते हन्त ! केऽपि बलिनोऽन्यजनस्य । आचकर्प तदमर्षसतर्षस्तारका करवसूनि विवस्वान् ॥ १७ ॥ उद्यते द्युतिभरेऽहिमरश्मेस्तारकेक्षणनिमीलनमासीत् । लज्जया सकलदिग युवतीनामिन्दुना सह विलासवतीनाम् ॥ २८॥ मन्दतामुपययो विषमेषुश्चित्रमत्र विजयिन्यपि रागे । तारकेक्षणकटाक्षविमोक्षान्मङ्घ दिग युवतिभिश्च विरेमे ॥ ९९ ।। कल्पवर्तमकरोन्ननु तारासंकरेण सह चन्द्रिकयैव । पालभानुरत एव तदीयज्योतिषां न विषयेऽद्भुतलेशः॥१०॥ व्यानशे नु तमसा नियिडेन सर्वतो भुवनमस्तविवेकम् । विष्णुचक्रमुदितं रविरूपं तद्विनाशनकृते अनुरूपम् ।। १०१।। विश्वतोऽवधिविधा इव तारा रेजिरे दिवि यथास्थलचारा । केवलावगमजगमरूपेऽभ्युद्गते दिनकरेऽस्तमयुस्ताः॥१०२॥ . 20 A 25 80 ·. १२५ 5 T 10 पछ ८७-११३] दिग्विजयमहाकाव्यम् मूकतामुदवहद् यदुलूकोऽप्यनिगजरुचिराप विरामम् । मन्दतां खलु वृहस्पतिरागात् तत्सिताम्बररुचिः समुदीतः॥१०३ ॥ त्याजिता जगति मैथुनवृत्तिर्दिव्यकर्मणि नृणामनुयोगः । कारितो भगवता प्रभयैवाध्वाऽप्यदर्शि भुवि नाभिभुवेव ॥ १०४॥ लक्षदक्षजनभाजिनि वादे निर्जिते न हि दिवाऽपि निवादे । निष्करेऽपि करसङ्करपूर्णे सोऽध्युवास नगरे सविलासः॥ १०५॥ लौकिकस्तदितरोऽपि च मार्गः सूत्रतश्चलति सार्थवलेन । आइतः प्रथमतो वृषभाद्यैः सर्वदर्शिपरपारगतैस्तैः॥१०६ ॥ इत्यवेत्य हृदि चैत्यनिनंसुनिश्चयात् स वृषभप्रभुयोगम् । सार्थमुख्यमवलम्व्य शिवाय शैलशालिनि पथि प्रचचाल ॥ १०७॥ दुपर्णयरविनयं प्रतिपन्न मदुर्गविषयप्रतिवद्धैः। स्खल्यमानगतिरध्वनि नीचै तिचारमतिरेष बभूव ॥ १०८ ॥ वाडवेयनिवहैः सपरीतः प्रीतनिर्भयमना वनमध्ये । नैगमानुसरणेन रणेन निर्जितारिरचलद् बलशाली ॥१०९॥ पार्वती श्रियमसावुपभुञ्जन निर्ययौ गिरिशताऽऽक्रमणेन । पृष्ठतश्च पुरतः सहभद्रो दुर्गमोक्षपथलीनमनस्कः ॥११०॥ केवलादुपनता उपदेशात् पार्वतीयमनुजा ननु जात्याः। तेन केचन कृताः सुकृतार्था दर्शने विषमयाणजयेन ॥ १११॥ विक्रमी क्रमपरिक्रमनीत्या तीर्थराजगिरिपार्श्वमुपेत्य । तस्थिवानकपटः पटकुट्यां प्रस्फुट सितपटः स नियोगी ।। ११२ ॥ श्रीसंकेतनिकेतनं गिरिवरः सम्मेतनामा जिनै- निर्वाणेन पवित्रितः परिचितः श्रीशकचक्राऽऽगमैः। तं संप्राप्तमहोदयश्रियमयं प्रीत्या नियोगीशिता दर्श दर्शमिह स्वमेव मनसा मेने पुनस्तादृशम् ॥ ११३ ॥ इति श्रीदिगविजयनाम्नि महाकाव्ये महोपाध्यायनीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीकलिते पूर्वापत्तनविहारनगरमीचिन्तामणिपाचप्रभुस्तुतिवर्णननामा द्वादशः सर्गः ।। 15 -- 20 । 25 - ·१२६ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः त्रयोदशः सर्गः। N 10 15 अथ श्रीसम्मेताचलतीर्थराजवर्णनम् । मुक्ताचलाद' घरभुवाऽऽचरिता पवित्रीभूता हरिद विमलशैलबलात् प्रतीची। पुण्योत्तरा ककुवसौ स्फुटिकाचलेन सम्मेदतीर्थगिरिणा गुरुणा दिगन्द्री ॥१॥ उच्चैर्वरारकखरैनखरप्रमाणे रेजे गिरिः स्वशिखरैरखरैः कचिच्च । रूप्यान् कपिद्धवलितैर्वलितैश्च तिर्यग् हेम्ना तथा कपिशताकुलितैर्द्विधाऽपि ॥२॥ आपूरयन् दशदिशोऽपवनप्रसून- श्रेणीगलत्परिमलैरमलनिरीशः। दुर्गाऽऽश्रयेण फणिनां गणिनां वरेण्यैः सेव्योऽस्य किं न महिमा स हिमाद्रिभाव्यः ॥ ३ ॥ उत्फुल्लमल्लितरुभिः कृतशेखरश्रीर्वेणुध्वनिध्वनितगोपवधूविलासः। नृत्यकलापिकुलपक्षरुचा विचित्रश्चित्राय सैष पुरुषोत्तमजैश्चरित्रैः ॥ ४ ॥ उच्चामरमभुतयाऽद्भुतया स साधुर्माधुर्यधुर्यरसनिर्झरणैनितान्तम् । सान्द्रद्रुमावलिकृताऽऽतपवारणेन भूभृत्पदं तदुचितं रुचितं विशेषः॥५॥ आपूर्यमाणविवरैर्मरुता स वंशैरापाद्य वाद्यगणनादमिहाऽऽदरेण । चारुप्रकारसहकारलताः स तालं सर्वत्र नर्तयति तीर्थसमर्थतायै ॥ ६ ॥ शत्रुञ्जयस्फुटिकभूधररैवताद्रिसम्मेदकार्बुदगिरिप्रमुखैश्च दुगैः। सार्वत्रिक विजयते भरते प्रसिद्धमेकातपत्रमिहमाईतधर्मराज्यम् ॥७॥ एकस्य निर्वृतिपदं यदि तीर्थभर्तुः स्यादुज्जयन्त इति लोकहिताय नाम्ना । विशाऽऽहता मयि महोदयलब्धिधामसम्मेदकस्तदुचितः किल वैजयन्तः ॥ ८॥ पञ्चापि मेरुगिरयः किल पञ्चतीर्थाऽऽकृत्या स्थिता भरतवर्षजमध्यग्वण्डे । धैर्यक्रियां समुपदेष्टुमिवाधिमैया वेलावलोच्छलितनीरनिधे डस्य ॥९॥ सर्वाङ्गपुण्यभरलिप्सुतया सुरेशस्तीर्धेशजन्मसमये कृतपश्चरूपः । तच्छिक्षयेव कलधौतगिरिस्तथाऽस्थात् श्रीपञ्चतीर्थतनुभिर्ननु भिन्नपापः ॥ १० ॥ अस्मिन् गिरावधिगते जिनभावनेन पुण्यस्य विंशतिविशोपवलं फलं स्यात् । आवेदितुं किमिति विंशतिशृङ्गभङ्गीमगीचकार शिवकारणमेप शैलः ॥ ११ ॥ दानं फलरविरलैः कलयन् नगानां तीवाऽऽतपात् कृततपा इव साक्षमालः। शैलाश्रयेण घटयन् बहुधातुदाय श्रीभूधरो धरति किं न गिरीशलीलाम् ? ॥ १२ ॥ प्रख्यापयद्भिरिव काञ्चनसिद्धिवीधीमभ्युन्नतैः सशिखरैः समहौषधीकः । प्रीत्या गतागतकरैरमरैर्निपेव्यः किं स्यान्न निर्वृतिपदं विविधाऽऽगमार्थः । ॥ १३ ॥ योगैरनेकफलदैर्विहितेष्टसिद्धिगम्यो न जातु करिभिर्हरिभिर्बलाऽऽदयः । ध्यायन्निव स्थिरतया किमपि स्वरूपं स ब्रह्मलीनमनसां न कधं निरीक्ष्यः ॥ १४ ॥ 20 26 30 ·5 10 1 15 पद्ये १-२५] दिग्विजयमहाकाव्यम् १२७ जगाभिषेकपयसामि पवित्रितो यैराजीवितं भवतु तत्सविधे स्थितिमें। देवाद्रिरित्यवगमात् कृतपञ्चमूर्तिः श्रीतीर्थपञ्चकमिषाद भरतेऽध्यवात्सीत् ॥१५॥ तीर्थङ्करा हि परिनिर्वृतिमीयुरस्मिन् शैत्यं ततः कनकचैत्यवति प्रसिद्धाः) भावं विभावयति नित्यपयोदवृष्टिः सृष्टिं विनाऽभ्रपटलस्य किमद्रिमूर्धि ? ॥१६॥ जन्मोत्सवेऽहमभवं भगवनिषेची कल्याणके जिनपनिवृतिजेऽपि ताहर । भूयासमित्यभिनिविष्टमनास्सुमेरुः सम्मेदशैलवपुषा भरते समेतः ॥ १७ ॥ प्रोत्साहयन् पथि नटानवटातिगत्याऽदृष्टप्रपातहतपातकसन्निपातः। वादित्रचित्ररवसंभवपूर्वमनि वीर्योटैः सहभटैरभजन्नियोगी॥१८॥ आरुह्य गुह्यकशतैः कृतसन्निधानस्तं तीर्थशैलमनुशीलितशालिशीलः। लीलावती जननिगीतयशा ववन्दे सङ्घन चैत्यमनघेन समं समन्त्री ॥ १९ ॥ अभ्यर्च्य चन्दनसिताभ्रककुङ्कुमाद्यैर्माद्यन्मनोरथपथप्रतिपन्नसिद्ध्या । जाग्रत्मभावजिनभावनयाऽविलम्ब स न्यस्तबिम्बनयनः स्तुतिमाततान ॥२०॥ जयति भगवाश्रीनाभेयप्रभुर्जगदीश्वर- स्त्रिभुवनमहासाम्राज्यश्रीवशीकरणं परम् । कनकरुचिकृत् सर्वाऽशासु खभासुरदीप्तिभि- रभिनवरविन्तिध्वंसश्रियां समुपाश्रयः ॥ २१ ॥ भजत रजतक्ष्माभृत्पीठे तमासनभासिनं शिवमिव जना दुर्गाकारस्फुरद्गिरिभूषितम् । स्फुटतरजटाभारस्फारत्विषादविजित्वरं श्रमणगणभृत्पूज्यं सिद्धं शिवालयसंगतम् ॥ २२ ॥ 20 विजयमनिशं देयान्नाम्ना जिनोऽजितयार्चितः परमपदभाक् शर्मे वाप्तौ दुमैरतिविद्रुमे । विजयिविजयासूनुनूनं सुवर्णसवर्णभा- स्त्रिजगति परं साम्यं मूान्तरं परिभावयन् ।।,२३ ॥ कमनदमनः सौभाग्येन ध्रुवं जनरञ्जन- स्त्रिदशवनिताभावोल्लासी प्रभुननु शम्भवः । सकलकलया शुद्धः सिद्धः सम्मेतगिरी गुरु- गुरुरिव दिवः शास्ताशास्ताः प्रपूरयतां हि नः ॥ २४ ॥ अनुदिनमयं भूयाद् भूत्यै जिनो ह्यभिनन्दनः समितिमतिमान् मानी मानं जयन्नयिशाश्वतः। विबुधललनालालित्येनाप्यविक्रियमानसः शिरसि रसिकः सिद्धेः सिद्धः समेतमहीभृतः ॥ २५ ॥ उदयशिखरि श्रीमन्मौलौ यथा दिवसप्रभु- भवति कमलाऽऽनन्दी वन्दीकृतप्रभुताऽद्भुतः । 1 25 30 ·१२८ [त्रयोदशः सर्गः 5. 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं सुमतिभगवाँस्तद्वेच्छेले समेत्य समेतके समगमदयं शैवं रूपं शिवाय स नः सना ॥ २६ ॥ दिशतु विशदां पद्मां प्रद्मप्रभः प्रभुराहती गिरिशिरसि यः सिद्धावस्थाऽवलम्बितविम्बभाक् । दधदिव दृढं मृत मूत्तौ विमुक्तिनितम्बिनी हृदयनिहितं रागं सद्योऽभ्युदितरविच्छविः ॥ २७ ॥ विपदवनिजच्छेदः पार्थे सुपार्श्वजिनेश्वर खतनुमहसां भारैस्तारैर्जितोऽग्रदिनेश्वरः। जगति जयतादू यस्यावश्यं स्तुतीस्त्रिदशेश्वरः प्रमुदितमना भत्तयाऽऽसक्तः करोति विकखरः ॥ २८ ॥ कुवलयमुदे चन्द्रश्चन्द्रप्रभा प्रभयाऽऽभयः शशधरसुधासारस्फारप्रकाशियशोमयः। मनसि लसितं शुक्लध्यानं बहिः प्रथयन्निव शिव इव सितः शैवं देवं प्रकाशयतां मयि ॥ २९ ॥ सुविधिरधिकं श्रेयः पुष्णात्वनुष्णरुचिप्रभः स भवनमुमाप्रज्ञादीनां विधेः सविधे स्थितेः। निरवधिसुखस्थानं दानं ददद् भुवि वार्षिक सपदि भगवान् यो दारियं जहार कृपादृशा ॥ ३०॥ मनसि वचसि खाङ्गे शैत्यं परं कथयन्नथ शिवपथरथः सेव्यो भव्यैः कृतार्थमनोरथः । दशमभगवान् गीतः प्रीतः सुर्जिनशीतलः सफलयतु मे वारं वारं मनीषितमञ्जसा ॥३१॥ उपशमवधूप्रेयान् श्रेयान् जिनोऽक्षनवर्जितः शिवनवरमाऽऽश्लेषी मौलौ समेतमहागिरेः। दनुजमनुजैः पूज्यो नाम्ना ह्यनन्तचतुष्टयी परिणतमयी भावं धेयान्मयीहितपूरणः ॥ ३२।। वसुपरिवृतस्त्रेधा मेधा दधातु मनखिनां जिनपतिरतिप्रीत्या पूज्यः सुरैर्वसुपूज्यभूः । शिव इव जने नित्यं मृत्युं जयन् विजयप्रदा शिवपरिणतेश्चम्पाऽकम्पापरैरपुनाद् यकः ॥ ३३ ॥ विमलभगवान् पुप्यान्मुख्यां सुखश्रियमाश्रयः प्रशमविनयादीनां दीनाशिनां कमलाऽऽकरः। करणविजयी दाता भक्ताऽऽत्मनां नृपसंपदः पदसलिलजन्यासाच्छेलं समेतमिहोन्नयन् ॥ ३४॥ 20 25 30 ·१२९ 5 + . : . 5 पंप २६-४२] दिग्विजयमहाकाव्यम् 'जनयतु सुखाऽऽनन्त्यं नित्यं जिनोऽवृजिनोऽङ्गिनां शिवपदमिति ध्यानाच्छैलं समेतमुपेयुषाम् । शिवमनुनयन् नाम्नाऽनन्तः सतां,विषमेष्वपि नटनघटनाकौशल्येनार्चितस्त्रिदशैरपि ॥ ३५ ॥ हृदयकमले श्रद्धाभाजां जिनो रमतां मतां रतिमनुनयन् दिष्ट्याऽभीष्टप्रधानविधानतः। उपवनघटारम्ये सम्यक समेतगिरी शिव समधिगंतवान् धर्मः शर्मश्रियाः समुपश्रियः ॥ ३६॥ अशिवनिवहे शान्तिः कान्तिभृशं जगतीभुवा- मरिपरिभवे श्रान्तिः क्षान्तिः परस्परसङ्गरे । मुवि भगवतो यस्यावश्यं बभूव जनुर्दिने दिशतु स शिवं सिद्धः शान्तिः समेतनगोत्तमे ॥ ३७॥ अतिशयरमापानं गात्रं यदीयमदीप्यत - शिखरिणि ययौ यो निर्वाणं समेदकसंज्ञिते। तदनुभजनासक्ते व्यक्ते दधन्मधुरश्रियं स जयतु जिनः काकुत्स्थाख्यस्तथाऽपरकुन्थुवाक ॥ ३८॥ शमरसपयोराशिनं विक्राशि(सि)तसन्मना अरजिनवरः कुर्याद् धुर्यां महोदयसंगतिम् । विजितसमरः कमारीणां भरेऽपि स सगरः करपरिकरव्यासाद्धासाऽऽश्रयीकृतभास्करः ॥ ३९ ॥ सुकृतविलसदल्लीफुल्लक्रियासु पयोधरः करिहरिभयव्यापत्पल्लीविनाशनृपोचुर। दिशतु भगवान् मल्लिमल्लीप्रसूनलसद्यशाः रसपरवशा मुक्तिप्रापाप्रियासुंरतेदशाः॥४०॥.. यदुकुलनभोभाखान भूयान्मुदे मुनिसुव्रतः क्षपितदुरितस्ती रिवतर्धनभूधनः। अमृतसमये मूर्धन्यद्रेः संमेतवरस्य य:, . , स्थिरतरतनुर्वैडूर्यस्य श्रियं चिरंमाश्रयत् ॥ ४१.॥ दमितविषयः खेष्टं दयादवद्यविभेदनः , प्रशमितजगदोषः श्रीमान् नमिर्जिनपुङ्गवः । परमपदवीलाभे यस्याऽचलस्थलमन्वभूत् सुरसमुदये वेदीभावं समेतमहाह्वयम् ॥४२॥ विजयकमलां यस्याऽऽदेशाल्ललो कमलापतिः परिणयमिषाद राजीमत्या विबोधविधायिनः। - 20 . 25 4 30 . दि०म० १७ ·5 . 10 15 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं [त्रयोदशः सर्गः जयतु स शिवानन्दी योगीश्वरः परभूतिमान् यदुकुलरविर्नेमिः सिद्धिं गतः खलु रैवते ॥४३॥ पार्श्वः शाश्वतवोधनेन भगवान् भाखानिवाभ्युद्यतः शैलेश्या शिवमाप तापरहितः शैले समेताभिधे । तीर्थ तत् प्रथितं मुनीन्द्रकथितं जातं सुजातं नृणां पुण्यायेव महोदयाय सुदृशां योगाय भोगाय च ॥४४॥ माहात्म्यं निजगाद यस्य भगवाँस्तीर्थस्य तीर्थङ्करः सिद्धार्थक्षितिपाङ्गजा शिवपुरीसार्थस्य वै पार्थिवः । श्रीपापापुरि सिद्धिभाक् स जयताच्छैलः समेतश्चिरं छत्रीभूत इव क्षमातलललल्लक्ष्म्याः प्रभासंभृतः ।। ४५ ।। स्थित्वा दिनानि कतिचित् तदुपत्यकायां कुर्वन् मरुत्तरिवार्थिसमर्थभक्तिम् । निर्णीय शुद्धवृषभप्रभुमार्गनीति भीतिं विमुच्य पुनराववृते स धीमान् ॥ ४६॥ भूभृत्मकम्पनरतिः कटकाधिवासैः कूटस्थिति पथि निरस्य जने खवृत्त्या। धृत्वाऽथवा नरवरान् स बलं नवादाख्यानं विशिष्टनगरं स समाप दिष्ट्या ॥४७॥ तीर्थाभिवन्दनवलाद् भरते दधानः सामान्यमन्यनिजयोर्विजयोऽर्जितश्रीः। सान्द्रद्रुमाद्रिनिवहाद् वहिराजगाम सूरः स सूर इव वार्दलचास्यन्दात् ॥ ४८ ॥ निर्माय निर्मलयशा बहुसङ्घभक्तरत्यादरं गतदरः स दरीनिवासे वीराहतोऽपि परिनिर्वृतिभूप्रदेशे पादद्वयीनमनतः प्रमदं प्रपेदे ॥४९॥ सारं सुरासुरनिखातसरः प्रतीर्य पारंगतः सरभसा बहुयाहुवीर्यः। खं तीर्णदुस्तरभवार्णवमेव मेने सेनेश्वरः खरसभाखरशाश्वतश्रीः ॥५०॥ अन्तर्वणं गणपतिः परितः परीतं वैभाररत्नविपुलोदयहेमशैलैः। संप्राप्य राजगृहसीनि स तीर्थभक्तस्तीर्थाधिनाथमुनिसुव्रतमाननाम ॥५१॥ उल्लासिपद्मवनमण्डनकुण्डनीनित्योष्णतामनुभवन्नवनीविभागे। वीराभिवन्दनसमागतचन्द्रसूर्याख्यानां कथामवितथा सरसादमस्त ॥ १२ ॥ श्रीशालिभद्रभवनोत्तमवप्रसोधैर्योधस्तथा गुणशिलावनजातवोधैः। अद्यापि यत्र जिनशासनराज्यमेकच्छत्रं पवित्रमनसां प्रतिभाति चित्रम् ॥ ५३ ।। व्यालोक्य राजगृहनामपुरं त्रिलोक्यां दूरस्थिता अपि जिनः कथिताः पदार्थाः। साक्षात्कृता इव रुचिं द्रढयन्ति यादं पुंसां भवन्ति च ततः खलु ते कृतार्थाः ॥२४॥ शाखापुरं पुरत एव महत्तदीयं गत्वा नियोगपतिरर्चितवीरमूर्तिः। नाभेयचैत्यगृहमेत्य कृतप्रणामस्तत्याज मानसमलं समलतागः ॥५५॥ नत्वेन्द्रभूतिपदयोः सदयोदयश्रीयुग्मं पदे विमलकेवलयोधसिद्धेः। श्रीगोतमोत्तमगुरुप्रतिविम्बरनं तुष्टाव भाववशतः शतशुद्धवृत्तः ॥ ५६ ॥ राजतां गणपतिः सुरराजां वन्दनीयचरणः शुभमूर्तिः । यत्पुरस्सरतयाऽनुगतैव शाश्वती विजयभृगणलक्ष्मीः ॥ ५७ ॥ 20 25 -- - 80 - ·5 . 10 ८ 15 पर्य, ४३-७४] दिग्विजयमहाकाव्यम् मन्द्रगजितकलाऽपि यदीया देशनादिविषया गुरुरेव । मङ्गलाय भवति श्रुतिमार्गसंगता व्यसनवारणकर्मा ॥५८ ॥ , साधुसिन्धुरमुखस्य निनादश्चलिकादिपदभूर्गणभर्तुः । सागरान् विजयते स्म विशेषैरङ्गसाधनमयः शुभवृत्त्या ॥१९॥ दुर्द्धरान्तररिपोर्विजयोऽस्मानिश्चितः समितिशूरनराणाम् । पूर्वसाधुगणभृगजराजां हितं महितमेव महीन्द्रः ॥६॥ कालिकाङ्गजमतिर्वमति म मानमाश्रयति संगतिरागम् । सिन्धुजा गणपतेर्ध्वनितेनाप्यूमिकाप्रणयिनीव रसेन ॥ ६१ ॥ गन्धहस्तिललितान्यतिशेते यः प्रवृत्तिनिहितप्रभयैव । तेन कश्चरणगौरवरीत्या स्पर्द्धते गणभृताऽनिभृताऽऽत्मा ॥ ६२॥ सिंहजध्वनिधरप्रतिशब्दं यो जिगाय दृढधैर्यवचोभिः। सर्वतोऽभ्युदितपद्ममहागोनिर्व्यवायविधिसाधननिष्ठः॥ १३ ॥ यः करेऽतिशयभृन्महिमानं मानवैरभिमतं निदधाति । विश्रुतः श्रुतिधरेषु गुरुत्वे भद्रजातिकलभाधिकृताङ्गः॥ ६४ ॥ आनने स्फुरति यस्य महेभाऽऽकार एव सुभगो ध्वनिसौम्यः । मानसे परिणताऽऽकृतियुक्तिः साहसाय निहिताऽप्यसुभाजाम् ॥ ६५ ॥ पार्श्वमेव सततं धरते यस्तेजसां विहितविघ्नविनाशम् । वर्धमानवरशासनमुचैः स्पष्टयन् नयनमङ्गलकारी ॥ ६६ ॥ सामजन्म नियतं वदनेऽस्य सौष्ठवं सकललोकहिताय । निश्चितैव समरोचितलक्ष्मीर्भासतेऽनुपदवृत्तविधाने ॥ ६७ ॥ दुर्द्विजिह्ववशतः सकलोयां निश्चिताऽऽदरभृता विलवृत्त्या । यद् विशुद्धचरणद्वयभाजा स्थीयते बहुसुखेन वृषेण ॥ ६८॥ यो द्विमातृतनयप्रभुवीरख्यातिमन निदधे पदवृत्त्या । ब्रह्मचारिविधिवान्धवधर्मा पोषयन् जगति काञ्चनसिद्धिम् ॥ ६९ ॥ याङ्गजास्य रुचिराशु जिगाय शुद्धधौतकलधौतविभासम् । चित्रभानुशरणं प्रतिपन्नं प्राक्तयाऽभ्युदयने भुवि शुद्ध्यै ॥ ७० ॥ इष्टतास्य न शिवाङ्कनिवेशात् कापि वस्तुनि परे परमार्थात् । ब्रह्मणा परिचितेऽप्युचिता तच्छाम्भवी प्रतिकृतिगणनाथे ॥ ७१ ॥ आनने प्रसरति स्फुटमेव दानवृत्तिरतिशायितयाऽस्य । सेव्यते प्रतिदिनं नृपनागैः पार्श्वमुल्लसितशाश्वतवुयै ॥ ७२ ॥ सर्वदेव परमोदकभावो मानसेभिरमते गणभर्तुः । पीनदीर्घयुगबाहुसमृद्धेरादिमङ्गलमिह प्रणिधानम् ॥ ७३ ॥ स्थाप्यते सुकृतकर्मसुसिद्ध्यै यः पुरः सुरवरैरपि नाम्ना । लब्धिरूपपयसां भरतोऽधिरेष कस्य गणभृन्न नमस्यः ॥७४ ।। J 20 25 30 .

·"- 10 , 15 १३२ महोपाध्यायमेघविनयगणिकृतं त्रयोदश:सार जीयते यदमुना यमुनाभितेजसाङ्गनिहितेन हितेन । श्रीसुदर्शनभृताऽप्यनुगम्ये सम्यगेव गणभृत्पदमस्मिन् ॥ ७५ ॥ ब्रह्मणादिमतया प्रथितोऽपि न्यस्यतेऽन्त्यपद एवं कुमारः। येन साधुचरणेन स वज्रः ख्यातिमान् असुरदुर्गजयेन ॥ ७६ ।। स्थूलभद्रवदनेन धरायां प्रापि निर्मलयशः शशलक्ष्म्या। द्राग यथासमयमर्थविशेषसाधनेन शुचिशीलधनेन ॥ ७ ॥ वाञ्छितार्थकरणेन सुरद्रोरप्यधः स्थितिकृता गणराजा । भिक्षवो विभवभोगविलासं निन्यिरे सुमनसामभिमान्याः॥७८ ।। सा विनायकमुपेत्य शिवश्रीर्जायते नवसुधाञ्शनसौख्यम् । एतमेव घनलब्धिसमेतं निश्चया' गणपतिं प्रणिध्मः॥७९॥ येऽसिन्दूरमुपादधुर्मधुरिमा नित्यं गवां यान् पुनः शिश्रायातिशयेन यैश्च सुषमा संपादिता वैभवे । येभ्यो दानमहोहितं च विहितं देवैः सदैवानुगः येभ्यो ब्रह्मरुचिः सतां समुचिता जज्ञे व्यवायव्ययात् ॥ ८ ॥ येषामङ्गमहोदयः प्रतिपदं सिद्धिःखहस्ते परा : शुद्धानेकपता मुखे परिणता येवु स्थिरा श्रीवरात् । : सर्वाऽऽशापरिपूरकैर्गणधरैः प्राप्तप्रतिष्ठेरिति तैर्धार्या प्रभुभिः खचेतसि शिशौ भक्ते कृपा शाश्वती ॥ ८१॥ यैर्नेन्द्रभूतिरयमित्युपलक्षितोऽपि तेषामपि त्वमिह साधयसे हृदीष्टम् । दत्त्वेन्द्रभूतिपदमुत्तमगौतमेशः मूर्ख वुधेऽपि महतां समदृष्टिरेव ॥ ८२ ।। स्तुत्वाऽऽदिमं गणधरं बहुधोपलब्ध्याऽऽदेशप्रभुः पुनरमुष्य स देशभाजम् । मूर्ति सुधर्मगणभ रुदीक्ष्य साक्षात् पूजापुरस्सरमदःस्तुतिमप्युवाच ॥ ८३ ॥ यदीयकीर्तिः प्रससार गौरी गौरीकृताऽशेषपदार्थरूपा । भूपालमौलिष्वपि माल्यवेपाऽऽश्रयेण नित्याऽऽहतसौमनस्या ॥ ८४ ॥ गौरीमुखे वाग धृतशुद्धवर्णावासस्थकान्तिस्तत एव गौरी । गौरीयशःश्रीस्तत एव देहे भासा स गौरीमय एव देवः ॥ ८५॥ गौरीगुरोश्चापि महेश्वरस्य विमुच्य पार्श्व गुणरागवश्या । नास्य प्रभोरुज्झति सन्निधानं गौरी नु देवी सुधियां निधानम् ॥ ८६ ।। गौर्याः कुतः स्याद् भुवि गौरवाप्तिन गौरवं संनिधिमेत्यसौ चेत् । स्थाद् भारती नात्र कृतावतारा न भारती अप्यनया तदाप्ये ॥ ८७॥ औदार्यमाचार्यरविं प्रपद्य स्वनामनामाऽलभताऽन्वितार्धम् । परोपकारादिवरेण्यपुण्यैश्चकार पुण्यं खमिहोपयुज्य ।। ८८ ॥ प्रागल्भ्यमभ्यस्यति भाग्यलभ्यं विस्तारमन्यत्र सुपावभावैः। निधाय मूलं गुरुपादमूले परप्रयोधप्रतिभाऽनुकृले ॥ ८९॥ - J 20 25 r 88 1A मदोदितम् ।

·१३३ - 5 10 1 -- 15 7 पद्य ७५-१०२] दिग्विजयमहाकाव्यम् माधुमेषामुचितं सुवृत्तप्रवृत्तिभाजां गुरुराजराजम् । मनोवचःकायनिकाययोगात् त्रैलोक्यतः पिण्डितमेकदेशे ॥९॥ धैर्यस्थितेरक्षयसेवधिर्यः वर्णाचलं चालयति स वादे। प्रदक्षिणा लक्षणतस्ततोऽमी ग्रहास्तमारुध्य दिवि भ्रमन्ति ॥ ९१॥ शोभातिलोभादिव सद्गुणानां यः संग्रही कार्मुकवत् सुवंश्यः। सौरस्य जाग्रन्महसो निदानं शुद्धोपजापं तनुतेऽवदानम् ॥ ९२॥ यदगरेगत्तरदीप्तिजालैर्जितप्रवालैरभितो विशालैः। कृते सुवर्णस्य रुचामवणे वह्नौ हियाऽहाय तदा विवेश ॥ ९३ ॥ व्रतेन गौरी रमणखभावं दधौ द्विजाधीशकलामलीके। गौरीगुरोः कान्तिमधश्वकार गणेश्वरः स्वीययशाशस्त्या ॥ ९४ ॥ जीयादयं श्रीगणभृत सुधर्मा यत्कीर्तिगानेन सभा सुधर्मा। मनोवाकायमलं निरस्य सदस्यलोकं कुरुते खवश्यम् ॥ ९५ ॥ त्वं सात्त्विकत्वेन विधिखरूपं प्राकाशयः श्रीपुरुषोत्तमोऽपि । मत्याऽवमत्याऽखिलमन्युभावं बिभर्षि विश्वानि शिवानुरागी ॥ ९६ ॥ गणाग्रणीस्त्वं जिनवर्धमानपदृस्य भूषाकरणेन पूषा । द्विधाऽपि पूर्वातिशये संमाशाभरकाशाद् वपुषाऽपि धत्से ॥ ९७ ॥ त्वं पञ्चमोऽपि प्रथमः परम्परागणेशिनां विश्वपरोपकारिणाम् । ईष्टोऽद्य दृष्ट्या धवलखभावतस्तद्ध्यानतः खः प्रभुणा सदानतः॥ ९८॥ एवं श्रीजिनशासनोन्नतिमधाद् यात्रापवित्राशयाऽऽ- देशेशो धुपदेशपेशलतया मोहव्यपोहं सूजन् । नुन्नः पत्तनवासिनागरजनैः श्रीवर्धमानोद्भव-.. स्थानं तीर्थमथ प्रणन्तुमचिराभ्युद्यतः संयतः ॥ ९९ ॥ प्राप्ते क्षत्रियकुण्डनानि नगरे कृत्वोपवासं तदाऽऽ- देशस्य प्रभुरासमागधमहातीर्थेशवन्यक्रमः। चक्री वाचलदुर्गमार्ग विषयान्तश्चारचार पुन:- श्रीवीरप्रतिपत्तिनिश्चितमना रेजे शुभे राजितः॥ १०॥ यत् सेव्यतेनु मथुराख्यपुरं सुराच्य तीर्थ जिनेन्द्रजननाजननाथवर्ण्यम् । - तेनाऽऽश्रितेह मधुरा मधुराज्यभेत्रा जज्ञे प्रिया समधुरा मरुतां पुरस्य ॥१०१॥ : एवं देवनिषेवणं प्रणयिना सर्वाऽपि पूर्व हरित -तीर्थानामभिवन्दनेन सुदृशा संभाविता तेन सा। संप्राप्तेन महोदयश्रियमहो पुण्यैरगण्यैस्तत.. चातुर्मास्यविधानतः पुनरपि श्रीपत्तनान्तस्थितम् ॥ १०२॥ इति श्रीदिग्विजयनानि महाकाव्ये महोपाध्यायभीमेघविजयगणिविरचिते उदयश्रीसंकलिते श्रीतीर्थराजगिरिश्रीगौतमस्वामिश्रीसुधर्मखामिस्तुतिवर्णनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥ ॥ श्रीरस्तु॥ . 20 7 - 725 - . 30 1 85 - ·परिशिष्टम् । महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिरचितं श्रीतपगच्छपट्टावलीसूत्रवृत्त्यनुसन्धानम् । ऐ वीतरागाय नमः। 5 अथ प्राक्तनपदावलीसूत्रान्तसंहितगाथात्रयव्याख्या यथा- श्रीविजयसेणसूरी पट्टे गुणसट्ठिमे सुगुणसिट्टे । बाए साहिसहाए जेण टुविओ स जिणधम्मो ॥१॥ सिरि त्ति-श्रीमन्नगद्गुरुविरुधारि-महाराजाधिराजपातिसाहिश्रीअकब्बरप्रयोधकारि-श्रीहीरविजयसूरि- पट्टे एकोनषष्ठितमे श्रीविजयसेनसूरिभगवान् जज्ञे । किविशिष्टः ? 'सुगुणसिट्टे' सुगुणैः श्रेष्ठः-गुणाः स्वभावजा 10 ज्ञानादयो विभावजा औदार्यादयस्तैरतिशयेन प्रशस्यो वर्णनीयः । येन स्वामिना वादे उपस्थिते श्रीसाहिसभायां स जगत्प्रसिद्धो जिनधर्मः प्रमाणयुक्त्या साधितोऽर्हतां शासनं च स्थापितम् । तस्य च प्रभोर्विक्रमात् १६०४ वर्षे नारदपुर्या वृद्धोपकेशशाखीयघोषागोत्रभृत् सा० कमा तद्भार्या कोडिमा, तयोर्गृहे जन्म । सं० १६१३ वर्षे मात्रा पित्रा च सह श्रीविजयदानसूरिहस्ते श्रीहीर विजयसूरिनिम्नया दीक्षा । सं० १६२६ पंन्यासपदम् , सं० १६२८ वर्षे फाल्गुणसितसप्तम्यां श्रीअहम्मदावादनगरे उपाध्याय- 15 पददानपूर्वकं आचार्यपदम् । सं० १६५२ वर्षे भाद्रसितैकादश्यां तिथौ भट्टारकपदम् । ते च श्रीगुरवो भट्टा- रकत्वं विंशतिवर्षाणि प्रपाल्य श्रीस्तम्भतीर्थे सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठशुक्लैकादश्यां स्वर्गमलञ्चक्रुः । एतचरितं विस्तरतो विजयप्रशस्तिकाव्याद् वेद्यम् । किञ्चिल्लिख्यते- श्रीगुरुभिः सं० १६३२ वर्षे चांपानेरदुर्गे समहोत्सवमनेकाईप्रतिमाशतानां प्रतिष्ठा कृता । तथा सूरति- वन्दिरे श्रीचिन्तामणिप्रमुखानेकसभ्यभट्टसमक्षं श्रीभूपणनामा दिगम्बराचार्यों निर्जितः । तथा 'नमो दुर्वार- 20 रागादि' इत्यस्य श्रीयोगशाखाद्यश्लोकस्य सप्तशतान्यर्थाः सूक्तावल्यादिग्रन्थाश्च कृताः । राजनगरे श्रीसानखाना- ऽऽख्यनवावपर्पदि जैनधर्मव्यवस्थापनेन जयश्रीरलता । तत्रैव च श्रीविद्याविजयनान्ना स्वपदयोग्यं शिष्यं प्रव्राज्य श्रीसाहिवदेकारिता प्रतिष्टा चक्रे । ततो गन्धारवन्दिरे सा० इन्द्रजीकारितां प्रतिष्ठां श्रीवीरस्य फत्वा स्तम्भतीर्थे श्रीधनाईकारितां प्रतिष्ठां विधाय श्रीसूरयस्तत्रैव चतुर्मासी चक्रुः । अत्रान्तरे श्रीहीरविजयसूरिपु विद्यमानेष्वपि एपां श्रीसूरीणां गुणातिशयाऽऽकर्णनादुत्कण्ठामाजः पाति. 25 साहिनीअकबरसम्राजः श्रीसूरीन् लाभपुरे आकार्य श्रीहीरसूरीश्वरकुशलप्रभपूर्व धर्मयात्तां पप्रच्छुः । पत्र गुरुवचश्चातुर्यरजिता मुख्यशिष्यकृताप्टावधानदर्शनाचमत्कृताः साहिपादाः श्रीगुरूणां यदुगौरवं चक्रुः । सदा केनचिद् भट्टेन 'अमी जैना जगदीश्वरं सूर्य गङ्गां प न मन्यन्ते' इत्युक्त श्रीसाहिसमक्षं पधशतभट्टैः साई श्रीगुरुभिर्विवादः पारेभे। यं शेवाः नमुपासते शिव इति प्रति वेदान्तिनो यौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटयः फर्नेति मीमांसकाः । ,80 अईन्नित्यय जैनशासनरताः कर्तति नैयायिकाः सोऽयं यो विदधातु वाल्छिरपट प्रैलोक्यनायो हरिः ॥ ६ ॥ - ·परिशिष्टम् । १३५ 1 - - . NA इति श्रीहनुमन्नाटकोक्तेन । तथा- अधाम धाम धामेदं वयमेव स्वचेतसि । यस्याऽस्तव्यसने प्राप्ते त्यजामो भोजनोदके ॥२॥ तथा गङ्गोदकं विना नास्माकं देवप्रतिष्ठा स्यात् । इत्यादियुक्तिभिस्तदा भट्टा विजितास्तेन श्रीसाहिपादा- स्सप्रसादाः श्रीगुरूणां कालीसरस्वती इति विरुदं दत्तवन्तः । गो-वृष-महिष-महिषीवैध-मृतद्रव्याऽऽदान- बन्धरोध-निपेधरूपपड्जल्पस्फुरन्मानं श्रीसाहिभिर्दत्वा लाभपुरेऽत्याग्रहेण चतुर्मासिकद्वयं श्रीगुरूणां कारितम्, 5 ततः श्रीहीरविजयसूरिभिरबाधावशाद् विजयसेनमुखानिर्यामनामिच्छद्भिराकारिताः । श्रीसाहिपादानापृच्छय श्रीसूरयश्चतुर्मासिकमध्येऽपि चलन्तः पट्टननगरं प्रापुः । तदा सं० १६५२ वर्षे भाद्रसितैकादश्यां प्रातर्जातं श्रीहीरसूरीश्वरस्वर्गमनं श्रुत्वा तत्रैव तस्थुः, भट्टारकत्वेन सुमुहूर्ते समहोत्सवं श्रीगुरुपट्टमलञ्चक्रुः । ततः क्रमेण श्रीगुरुभिः- स्तम्भतीर्थे राजिआ-वजिआऽऽख्यकारितां श्रीचिन्तामणिपार्श्वविम्वप्रतिष्ठां कृत्वा सं० १६५४ वर्षे अहम्मदावादे भूमध्यान्निर्गतश्रीविजयचिन्तामणिपार्श्वविम्बस्य शकन्दरपुरे स्थापना चक्रे, तथाऽहम्मदपुरे सा० 10 भोटाकारिता तथा सा० लहुयाऽऽख्यकारिता च प्रतिष्ठा विदधे । समये च लाडोलिग्रामे सूरिमनध्यानं विधाय श्रीस्तम्भतीर्थे श्रीविजयदेवसूरीणां सूरिपदं दत्त्वा पत्तननगरे तेषां गणानुज्ञां नन्दि श्रीगुरवः कृतवन्तः, तत्र च पञ्चसप्तत्याद्यगुलाईत्प्रतिमानां पदप्रतिष्ठाश्च । तदा सङ्घपतिहेमराजसद्यो मरुस्थलीतः श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयानार्थ अजन्, सप्तशताश्ववारकटकद्वादशशतशकटसंयुक्तः श्रीगुरूँस्तत्राभ्येत्य वन्दितवान् , स्वर्णरूपमुद्राभिरचितवॉश्च । तदर्शनाद् राजनगरवास्तव्य-सा० सूराऽऽख्यः श्रीगुरूपदेशेन मार्गे प्रतिश्राद्धगृहं महमुदिकालभनिकां कुर्वन् 15 श्रीअर्बुदाचल-श्रीराणपुरादितीर्थेषु मरुदेशेऽनेकनगरसवेन समं तीर्थयात्रां विधाय निर्विघ्नं प्रत्यागत्य श्रीगुरून् ननाम । तद्वत्सरे श्राद्धैर्लक्षमहमुदिकाव्ययश्चक्रे । तदनु श्रीगुरवो राजधान्यपुरे प्रतिष्ठाद्वयम् , पुनः स्तम्भतीर्थे प्रतिष्ठात्रयम् , गन्धारबन्दिरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय सुराष्ट्रदेशे विजहुः । तत्र चतुर्मास कत्रयं प्रतिष्ठाष्टकं श्रीसिद्धाचल- श्रीगिरनारप्रमुखमहातीर्थयात्रास्तत्रत्यसबेन सह कृतवन्तः । ततो हल्लारदेशे नवानगरे चतुर्मासी विधाय तदेशपति जामराजोऽपि धर्मोपदेशैः श्रीगुरुभिः प्रमोदितः । इत्येवं नानादेशविहारैः भूतलं पवित्रयन्तः श्रीगुर-20 वोऽनेकजीवान् प्रत्यबुधन, पञ्चाशजिनप्रतिष्ठाश्चक्रुः । अष्टौ वाचकपदानि, सार्धशतं पण्डितपदानि ददुः । द्विसहस्रयतिपरिवृताः सवाईश्रीहीरविजयसूरय इति विरुदं बिभ्राणाः श्रीविजयसेनसूरयः प्रवचन बहूनि वर्षाणि प्रभावयामासुः। प्रान्ते च विजयदेवसूरीश्वरान् विश्वलनगरे च सवाऽऽग्रहात् समनुज्ञाप्य स्वयं श्रीस्तम्भतीर्थे सर्वातिचारा- लोचनपूर्व कृतानशनाः समाधिना सं० १६७१ वर्षे ज्येष्ठसितैकादश्यां श्रीगुरवः स्वर्गमलञ्चक्रुः । तत्राऽद्यापि 25 बहुवित्तव्ययेन सङ्घकारितं स्तूपं जयतीति गाथार्थः ॥ १ ॥ तप्पट्टे सूरसमो सहितमो विजयदेवसूरिगुरू । साहिजहांगीरेणं महातवस्सि त्ति बद्ध"हो""॥ २ ॥ तप्पट्टे इति-तत्पट्टे प्रकाशकत्वात् सूर्यसमः तपस्तेजसा षष्ठीतमः श्रीविजयदेवसूरिनाम्ना गुरुर्वभूव । किविशिष्टः १ साहिना पातिसाहिना श्रीअकबरभूपालजन्मना श्रीजहांगीरेण महातपा इति कृतनामा इत्यने- 30 नाऽऽस्य सूरेः तपःप्राधान्यं व्यञ्जितम् । अनेकशः षष्ठाष्टमादिभिः विंशतिस्थानकाद्युत्कृष्टतपश्चरणात् यावजीव- W , ·- . - १३६ महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् मुपवासाऽऽचाम्ल-निर्विकृतिक-स्थानभक्तपानरूपनित्यतपःकरणात् तस्य चं प्रभोर्विक्रमात् सं०-२६३४ वर्षे ईडरदुर्गे वृद्धोपकेश-ओछतवालगोत्रभृत् सान्धिरा तद्भार्या रूपा, तयोगृहे जन्म । सं० १६४३ वर्षे जनन्या सह दीक्षा । सं० १६५५ वर्षे पण्डितपदम् । सं० १६५६ वर्षे वैशाखशुक्लषष्ठ्या उपाध्यायपदपूर्वमाचार्यपदम् । सं० १६७१ वर्षे भट्टारकपदम् । सं० १७१३ वर्षे श्रीऊनानगरे आपाढदेवशयनैकादश्यां प्रातःकालेऽष्टमभक्तेन 5 स्वर्गप्राप्तिः ।.तत्र स्तूपं. भणशाली-रोयचन्द्रकारितं श्रीहीरगुरोर्मुख्यस्तूपपार्श्व समुद्रतीरेऽस्ति । तस्य भगवतो द्वितीयस्वर्गोत्तरदिशि देवत्वेनावतरणम् । इष्टदेवेन निजॉराधकानामुक्तं श्रद्धेयमेव । यतो नाम्ना देवः सर्वत्र नर- देवमान्यः । प्रकृत्याऽपि देवपट्टादर्शादिपु देवाऽऽराधकः देवसांनिध्यवान् । अतस्तदुक्तस्य युक्तत्वात् । अत एव देवशयनैकादश्यां देववेलायां खर्गतिरिति । एतच्चरितं खरतरमतीय-श्रीवाचनाचार्य-श्रीवल्लभकृत-विजयदेवमाहात्म्यकाव्यात् तथा मत्कृतमाघसमस्यारूप- 10 देवानन्दकाव्याद् ज्ञेयम् । समासस्त्वेवम्- श्रीमतामेतेषां गुरूणां सूरिपदोत्सवे स्तम्भतीर्थेऽनेकदेश-ग्राम-नगरसद्धाऽऽह्वानेन सप्तशतीमुनिपरिवृतान् विजयसेनसूरीन् बहुधा विज्ञप्य खवेश्मनि द्विधाऽपि विमानश्रियं दधाने सुपर्वशोभाभासुरे प्रचण्डमण्डपाडम्बरेण विचित्रराजवादित्रनि?पैर्नभसि गर्जति सति सर्वसहभोजनपरिधापनादिभिः श्रीमल्लनामश्रेष्टिना स्वभातृसोमा- न्वितेन दशसहस्ररूप्यकव्ययेन महती प्रभावना चक्रे । सुमुहूर्ते श्रीगुरुभिः सूरिपदं प्रदाय श्रीविजयदेवसूरिरिति 15 नाम संदधे । तदा पुनस्तदुत्सवनिमित्तमेवाष्टसहस्ररूप्यकव्ययेन ठक्कर-कीकाऽऽख्येन प्रतिष्ठा कारिता पुनश्चैपां सं० १६५८ वर्षे परीक्षकसहस्रवीरेण पञ्चसहस्रमहमुदिकाव्ययेन कृतोत्सवपत्तने गणानुज्ञानन्दिमहो महान् जज्ञे । तथा श्रीविजयदेवसूरिभिः प्रतिष्ठाद्वयं राजनगरे, प्रतिष्ठाचतुष्टयं पत्तने, प्रतिष्ठात्रयं स्तम्भतीर्थ सातिशय. महोत्सवपूर्व चक्रे । इलादुर्गे च कल्याणमल्लराजप्रबोधनात् तत्सभास्थितान् भट्टान पं० श्रीपद्मसागरगणिनामाऽऽज्ञादानेन 20 जापयित्वा राजाऽऽग्रहात् तत्र चतुर्मासी चक्रे 1 तदा च तत्रत्यगिरिशिरसि प्रभूपदेशात् श्रीमपभदेवनिम्म नवीनचैत्योद्धारपूर्वं श्राद्धैनटीपद्रे महदाढम्बरेण प्रतिष्ठायां श्रीगुरुभ्य एव प्रतिष्ठाप्य स्थापयामास । अत्रान्तरे सं० १६७३ वर्षे कतिचिदुमाध्यायैः संभूय कतिचिल्लोकान् स्वायत्तीकृत्य आग्रहबुद्धया स्वकी- यमतं प्रादुष्कृतम् । तन्मतवासिते च स्वकीये भार्ये द्वे सा० देवचन्द्रेण स्तम्भतीर्थवास्तव्येन मृत्वा देवीभूतेन तन्मतश्राद्धनेमनवारायां पापाणवृत्त्या संतय॑ 'अहं भवत्योर्भ" देवचन्द्रः सप्तदशभिर्देवैः श्रीविजयदेवसूरीणां 25 सांनिध्यं कुर्वाणोऽस्मि, तद्भवतीभ्यामप्ययमेव पारम्पर्याऽऽगतः श्रीगुरुः सेव्यः' इत्युक्त्वा श्रीगुरुभक्त फते इत्यद्भुतदेवसांनिध्यादनेकशो लोकाः फुमतानि परितत्यजुः । तथा घोघाऽऽस्यन्दिरवास्तव्य-सा० सोमजीनाम्ना खकुटुम्बं पूर्व धर्माद् भ्रष्टं देवीभूय प्रागुतरत प्रयोध्य श्रीगुरोर्भक्तं चक्रे । तदतिशयश्रवणान्महाराज-श्रीजहांगीरपातिसाहिः श्रीसूरीन् सबहुमानमाकार्य श्रीमण्डपाचले श्रीगुरुभिः समं धर्मप्रनादिवार्ता विदघे । तदा सुधासमानदेशनाश्रवणेन वपस्तेजोमयमूर्तिदर्शनेन भूमं तुष्टः 80 श्रीसाहिराजोऽयं गुरुमहातपा इति विरुदं दत्तवान् । तदनुलब्धयशोवादाः श्रीसूरिपादाः धीमाटिना मयमनु- जापितस्वकीयदक्षिणीयमहावासाचादनादिमिः श्रीचन्द्रपालादिसमृद्धप्रातः मोत्सवं प्रनिपन मुवर्णमुद्रापा न्युन्छनकेषु क्रियमाणेषु भट्ट-चारणादिमार्गणानां मार्गे यादृच्छिकदानेन महर्पसुपापये पादायधारगं पछु ।

·- - दिग्विजयमहाकाव्यम् -परिशिष्टम् । १३७ किं बहुना ! श्रीजिनप्रवचनप्रासादे कलशाऽऽरोपणमिदमद्भुतं प्रासीसरत् । ततो गूर्जरत्रां पवित्रीकृत्य सुराष्ट्रादेशे द्वीपबन्दिरे फिरङ्गीपातिसाहिप्रदत्तव्याख्यानानुज्ञापूर्वं चतुर्मासकद्वयम् , हल्लारदेशे तद्देशस्वामिभक्तयनुरोधेन कतिचि. दिनावस्थानं च कृत्वा स्तम्भतीर्थे चतुर्मासकं तस्थुः । अत्रान्तरे उपाध्यायपाक्षिकैः सागरपाक्षिकैश्च क्रियमाणं जनव्युद्गाहमवेक्ष्य श्रीसाबल्यां श्रीगुरवो ध्यानं विदधुः । मासत्रयं ध्यानेनाधिकप्रवृद्धधामानः परेषां द्रष्टुमपि दुष्प्रेक्षास्तत्रैव प्रतिष्ठाद्वयं चतुर्मासी कृत्वा इलादुर्गे प्रतिष्ठात्रयं सङ्घन समं तद्देशतीर्थयात्रां कृत्वा क्रमेण आरासणे 6 मूलनायकप्रतिष्ठां चक्रुः । कालान्तरे च इलादुर्गेऽभ्येत्य सा० सहजूकृतमहोत्सवेन सं० १६८१ वर्षे वैशाख- 'सितषष्ठ्यां श्रीविजयसिंहसूरीन् यौवराज्येऽस्थापयत् । तदा तद्देशभूपेन रणमल्लचोकीनामकं , गिरिशृङ्ग गुरूपदेशा- अध्यचैत्यस्थापनाय सङ्घस्य प्रसादीकृतम् । ततः सीरोह्यां चतुर्मासककरणादनु जाबालकपुरे समागत्य श्रीगुरुराजा: सादडीग्रामे गीतार्थाननुज्ञाप्य लुम्पाकपाक्षिकान् श्रीउदयपुरे राणाश्रीकर्णसिंहसमक्षं सभायां वादपूर्व निरुत्तरान् कारयामासुः । ततः श्रीतपागच्छप्रौढिमहती बभूव । तत्र च योधपुराधीश्वर-श्रीगजसिंहराजस्य मुख्यमान्य- 10 श्रीजयमल्लनाम्ना जालोरदुर्गे प्रतिष्ठात्रयमन्तराऽन्तरा चतुर्मासकत्रयं श्रीगुरूणामत्याग्रहेण कारयित्वा स्वर्णगिरौ चैत्यं स्वकारितं प्रतिष्ठापयामास । सं० १६८४ वर्षे सहस्रशो रूप्यकव्ययेन श्रीविजयसिंहसूरीणां गणानुज्ञानन्दिमहोत्सवः कारितः । तदनु मेडतानगरे प्रतिष्ठाद्वयं विधाय वन्ध्यनगरे चतुर्मासीस्थितान् श्रीगुरून् श्रुत्वा तन्माहात्म्यश्रवणेन तुष्टो राणा- श्रीजगसिंहजीनामा श्रीवरकाणकपार्श्वयात्रार्थाऽऽगतानां लोकाना पोषदशम्यां शुल्कमोचनं चक्रे । पारणायां च 15 त्वरितमेव स्वप्रधानझाला-श्रीकल्याणजीकस्य सन्मुखप्रेषणेन श्रीगुरून् दर्शनोत्कण्ठया वाऽऽजुहाव । सतः श्रीगुरुपादाः-खमणोरमामे प्रतिष्ठाद्वयम्, देवकुले चैकप्रतिष्ठाम्, ततो नाहीग्रामे आघाटपुरे चेति प्रतिष्ठापञ्चकं कृत्वा श्रीउदयपुरे राणाजी[सहित ]सवाग्रहाचतुर्मासी विधुस्तदा गुरूपदेशाद् राणाश्रीजगत्सिंहजी- नामा चतुरो जल्पाः प्रपन्नाः । तद् यथा- [१] अद्यप्रभृति पीछोला-उदयसागरनामसरोद्वये मीनग्रह्णजालनिषेधः । [२] राज्याभिषेकदिने गुरुवारे जीवाऽमारिः कार्या । [३] जन्ममासे भाद्रपदे च जीवहिंसा न कार्या । [४] मचिन्ददुर्गे श्रीकुम्भाराणाकारितजिनचैत्योद्धारश्च कार्यः । ततोऽत्यन्तं श्रीजिनशासनोन्नतिर्जज्ञे । तदनुक्रमेण गूर्जरधरायां द्वि-त्रीणि वर्षाणि विहृत्य सुराष्ट्रादेशेन तत्सिद्धाचल-रैवतकादितीर्थयात्रां सहाव- गमनेन कुर्वाणाः परमगुरवः प्रतिष्ठात्रयं चतुर्मासीद्वयं च कृत्वा हल्लारदेशे नवानगरे तद्देशेश्वरलाक्षाभिधान- 25 जामप्रतिबोधनेन चतुर्मासी कृतवन्तः । अत्रान्तरे दक्षिणप्रदेशे कन्नडदेशे श्रीवीजापुरादिनगरसङ्घन श्रीपूज्यपादानामानयनविज्ञप्तये प्रेपिता महेभ्या श्राद्धी चतुरानाम्नी-श्रीगुरून् ववन्दे । प्रतिष्टां चैका महोत्सवेन कारयामास । वर्षचतुष्टयं यत्र श्रीगुरवो विहरन्ति सा तत्र तत्रान्वियाय ।. ततो दाक्षिणात्यसद्वात्याग्रहात् पुनर्गुर्जरात्रायामभ्येत्य कतिचिद्वर्षाणि तत्र स्थित्वा दक्षिणदेशं विजिहीर्षवः 30 प्रभुपादाः सूरतिबन्दिरे समहोत्सवं समाजग्मुः। 20 1 दि.म.१८ ·.. 10 महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं तत्र च सं० १६८७ वत्सरे समुत्पन्नसागरमतवासितैः श्राद्धः स्वमतस्य श्रीगुरुमुखात् 'सत्सामिदमिति कथनाय बहुद्रव्यञ्चयेन मीरमोजाऽऽख्यभूपं स्ववशीकृत्य स्वपाक्षिकगीतार्थानाहूय वादः प्रारब्धः । श्रीगुरु- भिरपि सागरमतप्ररूपणा उत्सूत्रत्वान्न ससेति प्रामाणिकपर्पदि राजसमक्षं गीतार्थाननुज्ञाप्य वादेन सागर- पाक्षिकॉस्तिरकारचाश्चक्रिरे । ततो लब्धजयवादाः श्रीगुरुपादाः सप्रसादाऽवनिनायकेन सम्मानिताः परे च 5 पराभवं प्रापिता इति । तवो दक्षिणदेशे विहृतवन्तः, तत्र वीजापुरेऽन्तरा चतुर्मासकचतुष्टची चक्रुः । श्रीगुरुपादतपोमाहात्म्य- प्रसरद्यशःपरिमलानुभवेन तत्रत्यपातिसाहि-श्रीईदलसाहिर्दर्शनोत्सुकः श्रीगुरूनाहूय सबहुमानं धर्मस्वरूपं पप्रच्छ । ततः श्रीगुरूणां वचःपीयूषमासाद्य माद्यन्मना यावद् गुरुस्थिति गोवधनिपेधं प्रपन्नवान् , जिनप्रवचनमानन्द- मेदुरं स्फातिमायाति स्म । पारणायां च वीजापुराधनेकनगरसद्धेनान्वीचमानाः श्रीगुरवः पयोधितटनिकटस्थ-श्रीकरहेडपार्श्वनाथ- श्रीकलिकुण्डपार्श्वनाथादितीर्थयात्रां कुर्वाणास्तत्तद्देशराजप्रभृतीन् लोकान् धर्मे स्थापयाञ्चक्रुः । ततश्चावरगावादनगरे चतुर्मासकमेकं सोत्सवं विधाय खानदेशे वर्हानपुरे चतुर्मासकद्वयं सान्तरं चक्रुः । ततः प्रचलय्य सङ्ग्रेन सह श्रीअन्तरीकपार्श्व-श्रीमाणिक्यवामितीर्थयात्रां सृजन्तस्तिलिङ्गदेशे गलकुण्डप्रत्यासन्न- भाग्यनगरे पाविसाहि-श्रीकुतुवसाहिना सङ्गत्य तत्सभायां तैलगभटान् वादे विजित्य जैनधर्मव्यवस्थापनया 15 श्रीपातिसाहिं प्रमोदितवन्तस्तद्वशानुज्ञाश्च तत्राईप्रतिमानामनेकासां प्रतिष्टां चक्रुः । एवं च विविधोत्सवैः प्रतिपदं राजप्रबोधादिना सर्वत्र दक्षिणमण्डले विहृत्य प्रतिष्ठासप्तकं चतुर्मासकसप्तकं च कृत्वा श्रीमजिन- शासनमयं तन्मण्डलं विदधुः । वीजापुरे सा० देवचन्द्रेण प्रथमं प्रतिष्ठा कारिता । तत्र पोदशसहस्ररूप्यकव्ययश्चके । द्वितीयस्यां प्रतिष्टायामष्टसहस्रीरूप्यकत्र्ययञ्चक्रे । तत्र पं० श्रीवीरविजयानां सं० १७०१ वर्षे पंन्यासपदं ददुः । दक्षिण- 20मण्डले च सर्वाण्यशीतिपण्डितपदानि, एकमुपाध्यायपदं च प्रसादितवन्तः । ततः पुनः सदाऽऽप्रहाद् गुर्जरात्री श्रीगुरवः पवित्रीचक्रुः । इतश्च श्रीविजयसिंहसूरयोऽपि गुर्वाज्ञया मरु-मेवात-मेदपाटादौ विहृत्य राणाश्रीजगत्सिंहजीनामानं प्रबोम्य विशेषतो जीवदयासु देशस्थितजैनतीर्थेषु सप्तदशभेदपूजाकरणोपदेयादिभिश्च दृढीकृत्य श्रीजिनधर्म प्रभावयन्तः श्रीमरुदेशे एका प्रतिष्टां मेडतानगरे आगरावास्तव्यपातिशाहिरनव्यवहारिमुख्य-सा० हीरानन्दभार्यया भाविका- 25मनीवभिधानवत्या कारिता निर्माय श्रीकृष्णदुर्गे राठौडवंशीय-श्रीरूपसिंहमहाराजस्व महामात्य-श्रीरायचन्द्र- नाम्नोऽत्याग्रहाचतुर्मासकं चक्रुः । तत्पारणके सहस्रशो रूप्यकन्ययेन मश्रिणा कारितप्रतिष्टायां यानि बिन्यानि जिनानां महतोत्सवेन प्रत्यतिष्ठपन् । तत्रैवाऽऽहणपुरादागतेन श्रीमहेगदास-मविश्रीसुगुणाऽऽहन बहुविचव्ययपूर्व मुवर्गमुद्राची दिना महोत्सवेन श्रीगुरवो वन्दिताः । ततः क्रमान्माल्यपुर-बुन्दी-चन(बोलेरपार्श्वप्रमुसतीर्थयात्रा संघेन मह फुरन्त: 30 श्रीजयतारणनगरे चतुर्मामी विधाय श्रीवर्गगिरी यात्रां कृत्वा क्रमात् श्रीअहम्मदाबादनगरे भीगुरुन् नेगुः । तैः सहिताः श्रीपरमगुरवः सं० १७०५ वर्षे इलादुर्गे पत्तनपानन्याया० श्रीरत्या पारिवां प्रीत विदधुः । तत्र चतुःपष्टिविद्युपेन्द्रान देवनग्य इव स्यापयामाः । प्रमेण पदन-राजनगरि पनुनामारणेन लोकाननुगृह तन्मदीर्थे चनुमान्यां वस्युः । ५. -~- ·- V- 5 15 1 दिग्विजयमहाकाव्यम्-परिशिष्टम् । १३९ श्रीविषयसिंहसूरीणां सं० १६४४ वर्षे जन्म, सं० · १,६५४ व्रतम् , सं० १६७२ वाचकपदम्, सं० १६८१ सूरिपदम् । ते सूरयः परमक्षमापात्रं यावज्जीवं गुर्वाज्ञाराधका विवेकाधनेकगुणोद्धयोऽष्टाविंशति- वर्षाणि सूरिपदं प्रपाल्य, सर्वातिचारालोचनपूर्वमनशनेन सं० १७०८ वर्षे अहम्मदावादपार्श्वस्थनवीनपुरे आषाढसितद्वितीयायां श्रीविजयसिंहसूरयः स्वर्जग्मुः । तत्श्रवणाद् भृशं दुःखार्ताः परमगुरवोऽपि संसारानित्यतां विमृश्य क्रमाद् विगतशोका बभूवुः । एषां च श्रीगुरूणां तपस्तेजसा देवकृतसांनिध्येन च निरन्तरायतया भूयांसस्तीर्थयात्रासङ्घाः साडम्बराः श्रीशत्रुञ्जयादितीर्थेषु जीर्णोद्धाराश्च जाताः । देवसांनिध्यं चैषां स्फुटमेव मण्डपाचलप्रस्थाने कमाऽऽख्यपरमारस्य भूतार्तस्य लोकानां मारणात् पित्रा निगडितस्य श्रीगुरुवासक्षेपेण सज्जीभवनात्, एवं राजनगरवास्तव्यवणिक्- पुत्रोऽपि सप्तवर्षाणि प्रागमथिलः सोऽपि, तथा मेडतानगरे सा०धानाऽऽख्यक्षेत्रपालाधिष्ठितश्च वासक्षेपात् प्रादुर्बभूव । एवं चैते भगवन्तः स्वविहारेण गूर्जरात्रा-सुराष्ट्रा-हल्लार-मरु-मेदपाट-लाट-दक्षिणदेशेषु धर्मवीजानि 10 वपन्तः तद्देशसुभिक्षादिभवनेन स्फुटतरयुगप्रधानातिशयाः शुद्धाशयाश्चिरं भरतभुवि प्रवचनं प्रभावयामासुः । समये च निजायुःशेषं वर्षचतुष्टयं ज्ञात्वा सं० १७१० वर्षे स्वपट्टे श्रीवैशाखसितदशम्यां श्रीविजयप्रभसूरीन् स्थापयामासुः । तद्व्यतिकरस्त्वनन्तरमेव वक्ष्यते- "सिरिविजयदेवपट्टे पढमं जाओ गुरू विजयसीहो । सग्गगए तम्मि गुरू पट्टे विजयप्पहो सूरी" ॥ १ ॥ इति गाथार्थः । तप्पटुंबुजपहकरसरिसो हरिसेण दरिसणिजमुहो । इगसट्ठियमोऽणुवमो विजयप्पणाम गच्छगुरू ॥ ३ ॥ व्याख्या- तप्पटुंबुज इति - तस्य श्रीविजयदेवगुरोः पट्टलक्षणेऽम्बुजे प्रकाशकत्वात् प्रभाकरः सूर्यः, तत्सशस्तुल्यः । एकोत्तरषष्टितमः श्रीविजयप्रभनामा ' गच्छगुरुभगवान् सूरिविजयवान् । किंविशिष्टः ? इरिसेण-हर्षेण दर्शनीयमुखः । इत्यनेनास्य नित्यप्रसन्नता ख्यापिता । तया चास्य भगवतो भाग्यविस्फूर्जितस्य 20 नित्योदयत्वं प्रशान्तत्वं च ध्वन्यते । कुपाक्षिकानां प्रत्यर्थिनां मनसाऽप्येतस्य गुरोरहितचिन्तकानां स्वत एव नाशात् , घनस्याभ्युदये शरमानामिव । यद्वा हरिः कृष्णः सेनायां यस्य स हरिसेनो देवानामिन्द्रः। "सेनाचरीभवदिभाननदानवारिवासेन यस्य जनितासुरमी रणश्रीः" इति नैषधीयकाव्यवचनात् । एवं हरिशब्दस्य तुरग-गजाद्यर्थे हरिसेना नृपाः । अहीनामर्थे धरणेन्द्राद्या नागकुमारा ग्राह्याः । तेषामपि दर्शनीयं मुखं यस्य स तथा । इत्यत्रार्थ त्रिजगद्वन्द्यत्वं भगवतो दर्शितम् । पुनः किंविशिष्टम् ? अनुपमोऽतुल्यः (25 एतेनास्य सूरेः सर्वसूरिभ्यो धैर्यौदार्य-गाम्भीर्य-सौभाग्यता-निस्तन्द्रता-पाण्डित्य-क्षमादिगुणानामधिकता ज्ञाप्यते । अस्य च प्रभोः स० १६७७ वर्षे माघसित-एकादश्यां श्रीकच्छदेशे श्रीमनोहरपुरे वृद्धोपकेशवंश-घोषा- गोत्रभृत् सा० सिवगण-भार्याभानुमतीगृहे जन्म । सं० १६८६ वर्षे दीक्षा । स० १७०१ वर्षे पंन्यासपदम् । सं० १७१० वर्षे आचार्यपदम् । सं० १७१३ वर्षे भट्टारकपदम् । ते चामी श्रीगुरुपादाः साम्प्रतमपि प्रत्यक्ष- लक्ष्यलक्षप्रभावा नितरां ज्ञानाभ्यास-पुस्तकशोधन-अनेकभव्यजनविवोधनविविधक्रियामममनसो दुस्तपतपन-30 निजीर्यमाणतमसो गच्छस्य स्मारण-वारणादिविधाभिरधिकश्रियं पुष्णन्तः सत्यसन्धाः कल्पान्तेऽप्यविचलवाचः स्वप्रतिपन्नगच्छगीतार्थसङ्घाभ्युदयदायिनो विजयन्ते । एतेपा महिमाऽतिमहान् , न कामयेन वर्णयितुं शक्यः । तथाऽपि किञ्चिदुच्यते- - U ·. १४० महोपाध्यायमेघविजयगणिरचितम् एकस्मिन् समये परमगुरुतपागच्छाधिपाः श्रीविजयदेवसूरयः स्वामिनो जिनशासनपट्टारम्पराप्रवाह प्रवर्धयितुं श्रीसूरिमन्त्रेण ध्यानं चक्रुः; यदस्मंदग्रे कः शासनाधिनाथो भविष्यतीति । तदा च प्रवर्षमानतपः- पूर्वकजपावधानाऽऽकृष्टो मत्राधिराजाधिष्ठायको देशेऽभ्येय नमस्कुर्वन् विज्ञप्तवान् - "स्वामिन् ! अद्यापि धिशीतुर्न दीक्षाऽपि प्रवृत्ता, भगवतामपि युष्माकं चिरायुष्कता, तत् किमनया चिन्तयाऽधुना ? समये शासना- 5.स्वल्पेनाऽपि तपसाऽहं स्मरणीयः, तदैवाऽऽगत्य वक्ष्यामि" इत्युक्त्वा सुरस्तिरोवभूव । कालान्तरे च स्वकीयपट्टे श्रीजिनशासनस्वामिस्थापनाऽवसरं निभाल्य श्रीगन्धपुरे गत्वा श्रीगुरुभिर्ध्यानं प्रारेमे । तदा तत्क्षणादेव मत्राधिष्ठायको देवः समेत्य निवेदितवान् - "हे स्वामिनः! पण्डितः श्रीवीरविजयनामा सौभाग्यनिधिः विधामहोदधिः निरुपधिः चारित्रगुणानामवधिः, अजिह्मब्रह्मविधिः विधिरिव सा""भुवनो- पकारकः, केशव इव पुरुषोत्तमः, नरकान्तकृत् कुमोदकः, शिव इव महाव्रती, कामासहनो दक्षजातिस्निग्धः, 10 त्रिदशगुरुरिव निर्मलमतिः, सुमनसामग्रणीरसौ स्वपट्टे स्थाप्यः, यतोऽस्याने महिमा हि मानाधिको भावी" इत्युक्त्वा देवे तिरोभूते श्रीगुरुभिः गाम्भीर्यशालिभिः जनप्रत्ययनाय वहिः शकुनगवेपणादावपि देवोक्तानुवादे दृढीभूते सति राजनगरात् त्वरिताभ्यागत-सा० रन-प्रमुखराजनगरीयसद्वाग्रहेण श्रीस्तम्भतीर्थ-श्रीपत्तन-श्रीसूरति- बन्दिरप्रमुखानेकदेश-ग्राम-नगरसमक्षं श्रीमहावीरस्वामिसातिशयमूर्तेः पुरः पत्रिकाविलोकनाऽऽनन्दितसकल- लोके श्रीगन्धारवन्दिरे विक्रमात् सं० १७१० वर्षे वैशाखसितदशम्यां भृगुवासरे पुष्यनक्षत्रे सुमुहूर्ते रगदुत्तन- 15 मण्डपाऽखण्डशोभादिदृक्षयेवाभ्यागतेपु मुक्तानिकरदम्भान्नक्षत्रपक्षेपु वाद्यमानविविधाऽऽतोद्याडम्बरेण गर्जयत्यम्बरे दह्यमानासु दुर्जनमनःशकटिकास्त्रिव धूपघटिकासु रसेनाऽऽपूर्यमाणासु सर्वसङ्घप्रमोदतटिकाविव घटिकासु प्रसरद्यशोभिरिव पुष्पप्रकरैराकीर्णे भूवलये श्रीवीरपट्टाधिपत्यज्ञापनायेव श्रीवीरजिनभवनाऽऽसन्नदेशे मण्डपेड- भ्यागत्य पं० श्रीवीरविजयाः श्रीविजयदेवसूरिभिः स्वपट्टे स्थापयाश्चक्रिरे । तदा साधुश्रीअखईनाम्नः सुतेन श्रीवर्द्धमानसंज्ञेन स्वमातृसाहिवदेवीसहितेन प्रतिगृहं सरूप्यमुद्रस्थालिकालम्मनिका चतुर्विधसबवपरिघाप- 20 नादिना भूरिद्रव्यन्ययेन महानुत्सवश्चक्रे । श्रीगुरुणा स्वयं चिन्वितम् , इष्टोपदेशेन उ० श्रीकमल विजयगणिमि -. पिताचार्यपदं प्रदाय 'श्रीविजयप्रभसूरिः' इति नाम निर्ममे । विजची जगदाराध्यो यशस्वी च प्रभाववान् । भगवन्नाद्यवर्णैस्त्वन्नाम्नाऽभूदु विजयप्रभः ॥१॥ तदनु श्रीगुरुः श्रीविजयप्रभसूरिणा सह सूरतिवन्दिरे एकं चातुर्मामकं विधाय, श्रीराजनगरे चतुर्मासी कृतवान् । उत्पारणायां सहमुख्य-सा० सूरापुत्र-सा० धनजीनाम्ना विज्ञप्य श्रीगुरूणां वन्दनकमहोत्सवः प्रारेभे। 25 तत्र च मिलिताऽस्तोकलोकस्यानाय कमनीयप्रकटपटमण्डपैर्मा शून्यदर्शनं भूद , इतीवाऽऽच्छादिवे वियति सुवर्ण- खचितनिचितश्रुतिपञ्चवर्णचन्द्रोदयप्रभासकरेण रात्रिंदिवातीतविमानोपमानतायामुपनतायां जगति सुसीमताकारि- शमैकमाम्राज्यविजयमाने तत्र न तपनकरप्रचार इतीव सहनकरकरेषु भूमिमस्पृशत्सु विविधधयलगान- अवर्णकाम्येण चित्रतुल्यनिश्चलनरामरोरगैः शोमितेपु पटकुलेपु विश्वविधान्तिशारदाभ्रपटलेषु इवाऽत्युगमण्डपेषु सिंहासने श्रीविजयप्रभसूरि निवेश्य भगवान् स्वयं सतुल्यतातापनार्य पुरः स्थित्वा मुमुहूर्त वन्यनकानि 36 दत्तवान् । जातश्च महान् प्रमोदः । तदनु मर्वसङ्घनमनं श्रीपरमगुरुणाऽभागि -- "यथाऽ गयाऽयं सर्वसन सेवनीयः । संसारसागरे प्रवहणमयं कदापि न मोक्तव्यः" । ततः कृतसंस्कारो मणिरिक, घननिर्मुक्तः सूर्य इव, आटुत्युशपितः पावक झ्य, मायप्रतिविम्यनाद दर्पण इव, प्रोक्षालितः कनककलश श्य, नेटापूर्णः प्रदीप श्य, कृताऽलङ्कारः नितिपतिरिय, धननिर्णत: फनफगिरिरिस, शोधितो अन्य इव, अधिकं साक्षातवन्दनकोन्सवपरिकर्मा स श्रीविजयप्रमरिभूरिटेजमा दिदी ।

·दिग्विजयमहाकाव्यम्-परिशिष्टम् । १४१ तदा सा० श्रीधनजीनाम्नाऽष्टसहस्रमहमूदिकानां यशोवीजानामिव प्रभावना चक्रे, सर्वसङ्घपरिधापनिका च । ततश्चैकं चतुर्मासकं अहम्मदपुरे विधाय 'श्रीपरमगुरुभिः सहैव श्रीविजयप्रभसूरि.. युगादिदेवयात्रायां द्वीपवास्तव्यभणसालीयसा० रायचन्द्रप्रमुखसद्धेन सह. •नालोच्य सुराष्ट्रासङ्घाग्रहेण श्रीउन्नतपुरमलश्चक्रे । क्रमेण देवशयनैकादश्यां ......श्रीविजयप्रभसूरिभिः कृतनिर्यामनाविधयः श्रीविजयदेवसूरयः । स्वर्जग्मुः । ततः श्रीवीरनिर्वृते श्रीगौतमखामीव श्रीपरमगुरौ स्वर्गतेऽत्यन्तदुःखाऽऽवेशात् श्रीविजयप्रभप्रभुरपि कतिचिद् दिनानि विमनस्कतया निन्ये । तदनु चतुर्विधसङ्घाग्रहेण संसारखभावमनुभाव्य विगतशोकाः सुमुहूर्ते श्रीविजयप्रभसूरिपादाः भट्टारक- पदोद्भूतशोभाप्राग्भारभासुराः श्रीगुरुपर्ट विभूषयामासुः । तद्दिन एव शिवपुरीदेशे यतीनां विहारस्य प्राग् वर्मवयं यावन्निषेधस्य मुत्कलता जाता, तद्वर्धनिका आगता । तद्वर्षे च श्रीद्वीपवास्तव्यसा० नेमिदासनाम्नाऽष्ठ- 10 सहस्रमहमूदिकाव्ययेन श्रीगुरून् सार्धमादाय श्रीशत्रुञ्जयतीर्थयात्रासद्धो महान चक्रे । एवं श्रीगुरुभिः सुराष्ट्रायां चतुर्मासदशकं चक्रे । तत्प्रभावात् सं० १७१५, सं० १७१७, सं० १७२० वर्षसत्कास्त्रयोऽपि दुष्कालाः सुराष्ट्रादेशे न प्रसारमापुः । तच्चिहं तु जीर्णदुर्गादिभ्यो गूर्जरात्रायां धान्यागमनं प्रतीतमेव । सं० १७२३ वर्षे घोघाबन्दिरे श्रीजसूनान्या कारिताऽनेकजिनप्रतिमानां श्रीसूरिभिः प्रतिष्ठा चक्के । एषु च गुरुषु विपक्षभावमावहन्तः केचिद् वालिशाः स्वत एव लोकापवाद विडम्बिता अधुना दृश्यन्ते । 15 ततः श्रीअहम्मदावादनगरसङ्घाग्रहेण श्रीगुरवो गूर्जरात्रायामाजग्मुः । तत्प्रभावाल्लोकानां सुभिक्षेण महान् हर्षों बभूव । इत्यादि परमर्षीणामेषां महिमा प्रकट एव । तेन निश्चीयते, एतदाज्ञावर्तित्वमेव उभयथाऽपि शिवाय । सिरिविजयरयणसूरिपमुहेहिं णेगसाहुवग्गेहिं । परिकलिआ पुहविअले सूरिवरा दिन्तु मे भदं ॥ ४ ॥ श्रीगूर्जर-मर-मालव-मेदपाट-मेवात-कच्छ-हल्लार-सुराष्ट्रा-दक्षिणादिदेशेषु श्रीगुरुतपस्तेजसा धर्मकर्माणि निरन्तरं जायन्त इति । सोऽयं वीरपरम्पराप्रणयिनीप्राणप्रियः सक्रियः, जीयात् श्रीतपगच्छपः सुरवरैः संसेव्यमानक्रमः । नाम्ना वीर इति क्षमाधरवरप्रोन्नीतनृत्यक्रियः, प्रत्यक्षं विजयप्रभो गणपतिः श्रीवर्द्धमानप्रभः ॥ १॥ श्रीवीरतीर्थान्तिकलब्धराज्यः श्रीवर्द्धमानेन कृतोत्सवश्रीः । देवाभियुक्तोऽभिधयाऽपि वीरः श्रीवीरतीर्थे गुरुरेष जीयात् ॥ २ ॥ श्रीविजयप्रभसूरेरुपासकः श्रीकृपादिविजयानाम् । विदुषां शिष्यो मेघः सम्बन्धमिमं लिलेख मुदा ।। ३ ।। ॥ इति श्रीपट्टावलिसूत्रोपरिक्षिप्तगाथात्रयविवरणं सम्पूर्णम् ॥ साम्प्रतं 20 2 5 ·देगविजयमहाकाव्यान्तर्गतविशेषनाम्नां सूचिः। [अकाराद्यक्षरानुक्रमेण] . । १४१ गजसिंह [ नृप] 1. १४० २९ - १३ १३७ / गौतम . १११ अकवर [ सम्राद] ३०,३१,१३४,१३५ | उद्योतनसूरि २९ | खानखाना [नवाव] १३४ अक्षपाद [ आचार्य] ५९ | उदयसागर [तटाक] १३७ खानदेश [ देश] १३८ अखइ [श्रावक] १४० / उन्नतपुर [ आगरा]. गहा[नदी] १५,१८,१०९,११०,१११ अचलगिरि [तीर्थ ] ४४.उपाध्याय [पद] १३८ १३७ अजितदेवसूरि ऊना [नगर] १३६ । गन्धपुर [गन्धार] अतिशीता [नदी] ८ | ऐरावत [क्षेत्र] गन्धार बन्दिर [नगर] १३४,१३५,१४० अन्तरीकपा [ तीर्थ ] १३८ | भोछतवाल [गोत्र] १३६ गलकुण्ड [] १३८ अपापपू. [ तीर्थ २७ | औरहावाद [नगर] १३८ गिरिनार [वीर्य] १३५ अभिनवनगर ३३ / कच्छ [ देश] १३९,१४१ गुणशिला [वन] अमरचन्द्र [वाचक] ३५ | कमर [] १३७ गुर्जरात्रा [ देश] १३७ भर्गलापुर [आगरा] १०० | कमलविजय [गणि ] १४० गूर्जर [] ३२,३५,१३७,१४१ अर्बुदगिरि [ तीर्थ] १२६ / कमा [श्रावक] १३४,१३९ गूर्जरना[] १३७ अर्बुदाचल [ , ] १३५ करहेढापार्श्व [तीर्थ ] ३४,१३८ गूर्जरात्रा [ , ] १३८,१३९,१४७ भवरापू[नगर ३३ | कर्णसिंह राणा] ६,५७ अहमदावाद [] ३२,३५,१३४, | कलिकुण्डपार्थ [ तीर्थ ] ३४,११७,१३८ धनौघपुर [ घोघा] ३९ १३८,१३९,१४१ / कलिन्दिकन्यका [ नदी] ९८ घोघा [नगर] १३६,१४१ महम्मदपुर [, १३५,१४१ कल्याणजी [मन्त्री] १३७ - घोपा [गोत्र] १३४,१३९ अहिमदवाद [, ३९ । कल्याणमल्ल [नृप] १३६ । चत(व)लेरपाच [तीर्घ ] १३८ आगरा १३८, कालन्दिका [नदी] चतुरा [धाविका] ३४,१३० आघाटपुर [प्राम] १३७ कालन्दी [] १०५ चतुरिका [चतुरा] भारासण [वीर्घ] १३७ / कालीसरस्वती [ विरुद] १३५ चन्द्र [गच्छ] आनन्दविमलसूरि ३० काशि[काशी] ८३ / चन्द्रपाल [श्रावक] भार्यमहागिरि २८ काशिका [, ११३ चन्द्रसूरि आर्यसुहम्ती २८ काशी [नगरी] ११०,१३७चांपानेर [नगर] १३५ भाहणपुर [ नगर] १३०/कीका [श्रावक ] १३६ जगचन्द्ररि इन्द्रजी [श्रावक १३४ | कुनुयसाहि[पातसाह ] १३८ जगसिंह [राणा] ३२,१३७,१३८ इन्द्रदिन्नसूरि २८ कुम्भा [राणा] १३७ जम्यू[गणधर] इन्द्रभूति ६,१३२ शस्थल [ देश] ११० जम्यू [वृक्ष] १३ इंटरदुर्ग १३६ कृपाविजय [ मुनि ] ८,१२,९० ईदलसाहि [पातसाह] १३८ जयवारणी [वीर्य] १२८ ईलादुर्ग १३६,१३८,१२२ कैलास [पर्वत] ६९ : जयदेव [सरि] उग्रसेनपुर [भागरा] १०० कोडिमा [धाविका ] ६३४ , जयानन्दमूरि उजायन्त तीर्थ] १२६ कोगला[देश] 53 सम् [प्राषिका] उत्तरपुर [क्षेन] ३३ / क्षनियण्ट [नगर) १६३ जहागीर [ममाट] 120 गायारपुर ४५,५६,५४ गटगपुर उदयनगर उदगनगराधीश [प] गमणोर [ग्राम] माम [] १३६ शासनभर [] ५२,१३० गरयर [ग] टदगपुर ] २९ २८ . २९ १४१ | जम्यूनीप १३८ / कृष्णदुर्ग 1- ५२ -- ४८ ·दिग्विजयमहाकाव्यम्- परिशिष्टम् । १४३ ४४ मेडता [नगर] १४० पीछोला [ तटाक] १४३ फिरङ्गीपातिसाहि , मालोर [ दुर्ग १३७ पद्मसागरगणि १३६ | मानतुङ्ग [ सूरि] २८ जीर्णदुर्ग [ तीर्थ ] १४१ / परमार [जाति] १३९ / मानदेव [सूरि] २८,२९ जीव [श्रावक] ५१ प्रद्युम्नसूरि २९/ मीरमोज [नृप] १३८ जीवा, [जीव] ४४,४६ प्रद्योतनसूरि २८ | मुनिचन्द्रसूरि २९ जात [वंश २० पन्यास [पद] १३० मुनिसुन्दरसूरि साला [ जाति] १३७ प्रभव [गणधर] २८ मेघ [प्रन्थकार] ४१,८३,१४१ ठार [गोत्र] -१३६ प्रभास [नगर] १३७,१३८,१३९ तपगच्छ १४३ प्रयाग [ तीर्थ] १०९ | मेदपाट [ देश] ३२,१३८,१३९,१४१ तपागच्छ १३७,१४० पातिसाहि [जहागीर] ९६,९९ / मेदिनीपुर-री [ नगरी] ५६,९१ सपगण ३०,३२,४४,९३ पातिसाहिपुर [आगरा] ९५ | मेरु [पर्वत] तिलिज [ देश] ३४,१३८ | पातिसाहिसदन ९८ | मेवात [देश] १३८,१४१ वैला [भट] १३८ पापा [अपापापू ] १३० यदुकुल [वश] १२९,१३० दक्ष [जाति] दक्षिण [ देश] १३७ | यमुना [ नदी] १०९,१११ दक्षिणामण्डल [ , ] ३६,१३८,१३९ बर्हानपुर [नगर] १३७ | यशोदेवसूरि २९ दशास्यपुरी [नगरी] ३४,१३८| यशोभद्रसूरि २०,२९ ९७,१०० बल [भद्र] १५ योगशास्त्र [प्रन्थ] दिगविजय [ काव्य] बाहुबली दिखसूरि ११० | योधपुर [ नगर] १३७ बुन्दी [नगर] द्वीप [नगर] १३० रणमल्लचोकी ३७,१३७,१४१ १३७ देवकुरु [क्षेत्र] भगवाहु [पूर्वधर] २८ रन [श्रावक] १४० भरत [क्षेत्र] १४,१५,१६,९०,११८, | रत्नशेखरसूरि देवचन्द्र [श्रावक ] ३४,३५,१३६,१३८ ३० देवसुन्दरसूरि १२६,१२७,१२९ | रटनसानु [पर्वत] २९ देवसूरि भरत [चक्रवर्ती] १९,११० रम्यक् [क्षेत्र] २९,३५ १३ देवानन्द [ सूरि] भणशाली [गोत्र] १३६,१४१ रविप्रभसूरि २९ देवानन्द [काव्य] भाग्यपुरी [ नगर] ३५ राठौढ [वंश] १३८ देवेन्द्रसूरि भाग्यनगर [भाग्यपुरी] १३८ राजगृह [नगरी] ७,१३० धनजी [श्रावक] भानुमती [श्राविका] १४०,१४१ १३९/ राजधान्य [ नगर] १३५ धनाइ [श्राविका ] भूषण [ आचार्य] १३४ १३४ | राजनगर [अहमदावाद ] १३५,१३६, धर्मघोषसूरि । २९ भोटा [श्रावक] १३५ १३८,१४० धाना [क्षेत्रपाल] ५३९ मचिन्द [दुर्ग] १३७ | राजिभा [श्रावक ] नटीपद [नगर] १३६ मणिरत्नसूरि २९ | राणपुर [ तीर्थ] १३५ नरसिंहमूरि २९ मण्डपाचल [तीर्थ] १३६,१३९/ रायचन्द्र [श्रावक ] १३६,१४१ नर्मदा [नदी] १०२ | मथुरा [ नगरी] १३३ | रायचन्द्र [महामात्य ] १३८ नवोदा [नगर] १३० | मनी [श्राविका १३० रुक्मि [पर्वत] नवानगर १३५,१३७ | मनोहरपुर [ नगर] १३९ / रूपसिंह [नृप] १३८ नवीनपुर ३२,५६,५८,१३५,१३८, रूप्याद्रि [पर्वत] नारदपुरी [नगरी] १३४ १३९,१४१ रूपा [श्राविका] नारायणपुर [नगर]- ५६ मलय [पर्वत] ९८,१०२ रूप्यानि [पर्वत] नाहीपुर-ग्राम ४६,१३७ | मल्ल [श्रावक ] १२६,१३०,१३७ निषध [पर्वत] ११ महातपा [विरुद] १३५,१३६ | लक्ष्मीसागरसूरि ११ महेशदास [श्रावक] १३ १३९ माघसमस्या [प्रन्य] १३६ | लहुया [श्रावक] पण्डित [पद] १३५ १३८ माणिक्यस्वामी [तीर्थ ] पत्तन, पट्टण [नगर] ४१,११६,१२२, मालव [ देश] १४१ लाक्षा [नृप] १३३,१३५,१३६,१३८,१४० माल्यपुर [नगर] १३७ ५६,१३८ लाभपुरी ३१ १२९ - , १३९ मरु [ देश] । १३६ | रैवतक [] १४ नील नैषधीय [ काव्य] ] १३० लघुहिमाद्रि १३८ लकापुरी ·१४४ महोपाध्यायमेघविजयगणिकृतं २८ . १३५ / सुमेरु 7 २८ १११ ५६ सोममभरि लाट [देश] १३९ / वीररि २८ सुधर्मा [गणधर] ६८,१३२,१३५ लाटोलि [प्राम] १३५ वृद्धदेवरि २८ सुनन्दा लाभपुर [ नगर] १३४,१३५ वृद्धोपकेश [शाखा] १३४,१३६,१३९ / सुप्रबु(प्रतिब) [सूरि] लुम्पाक [पक्ष] १३७ वैतात्य [पर्वत] १४. सुमतिसूरि १३२ वैभार [] १३० समजला वज्रसूरि २८ शकन्दरपुर [ नगर] ८,९,१७ वनसेन २८ शह्वेश्वर [ तीर्थ ] ४०,४३,७०,७१,८०,८४ | सुराष्ट्रा [ देश ] ३२,३३,३५,१३५, वनीमा श्रावक] १३५ शत्रुञ्जय [तीर्थ ] १२६,१३५,५३९,१४१ १३७,१३९,१४१ वन्ध्यनगर १३७ शय्यम्भवसूरि २८ सुवर्णशैल [तीर्थ ] ९० चरकाणक [तीर्थ ] १३७ शालिभद्र सुवर्णाचल [सुवर्णशैल] वर्द्धमान [श्रावक] * १४०,१४१ शिखरी [पर्वत] १४ | सुस्थित [ सूरि] वल्लभ [ उपाध्याय] ६३६ शिवपुरी [ सीरोही] सूरतिबन्दिर [नगर] १३४,१३७,१४० ६७,०१,१४१ वागढभूपति ५२ शिवपू [] सूरा [श्रावक] १३५,१४० चांगडमण्डल ५२ शीता [ नदी] सूर्यसूता [यमुना] वाणारसी [तीर्थ] ११२,११३ श्रीवन्ती [श्राविका] सोम [श्रावक] वारुणपुर [नगर] ९७ श्रेयांस सोमजी [] १३६ विक्रमभूपति ६७ सनामसाधु सोमतिलकसूरि १२२ २९ विक्रमस्ि २९ सनामपुर २९ विजयदानसूरि समुद्रसूरि २९ सोमसुन्दरसूरि ३० विजयदेवमाहारम्य [ काव्य] १३६ सम्भूतिविजय २८/ सौवर्णगिरि [ तीर्घ ] विजयदेवसूरि ३१,१३५,१३६, सम्मेततीर्थ-गिरि स्तम्मतीय १२२,१२५,१३० १३४,१३५,३६,१३७, १३९,१४०,१४१ सरस्वती [ नदी] १३८,११० १८,१११,१२ ३५,३७,१३९,१४०, विजयप्पह सर्वदेवसूरि-प्रथम २८,०३२ सयहतिपुर विजयप्रशस्तिकाव्य [प्रथ] सवाइ हीरविजयसूरि १३४ स्वर्णगिरि १३७,१३८ विनयरत्नसूरि हनुमघाटक [अन्य] विजयसिंहसूरि सागर [गच्छ] १३७,१३८ २९,३२,३३,१३७, हरिवर्प [क्षेत्र] १५ सादडी [प्राम] १३८,१३९ हहार [देश] १३५,१३०,५९,१४१ विजयसेनसूरि ३१,३६,१३४,१३५,३६ सान्धिरा [श्राविक] १३६ हिमगिरि ९८,००२ विदेहवर्ष [क्षेत्र] ११ साप्तच्छदिकपुर [ सादी] हिमवान् [हिमगिरि] ९४,९६ विद्यापुर [वीजापुर] ३३,३४,३५ सावली [प्राम] १३० हिमशैल [.] विधाविजय १३४ सामन्तमद्र [सूरि ] हिमाद्रि [ विबुधप्रभसूरि २९. साहियदे-देयी [प्राविका] ३४,१४० हीरगुर [रि] विमल गिरि [ तीर्थ] ३३,३० । सिदाचल [वीर्घ ] -१३५,१३७, हीरविजयसूरि ३०,३६,३५,१३५ विमलशिखरी [ ३९ सिन्धु [नदी] १४ दीरमामाग्य [फाय्य] विमलचन्द्रसूरि २९ मिवगण [श्रावक १२९ दीरानन्द [भावर ] विश्वल [नगर] १३५ सिंहगिरि [ सूरि] २८ हेमरान[संपति] 'विहार [नगरी] १२२,१२४ मीरोही [ नगर] १३० हेमपिमरारि वीजापुर [ नगर] १३७,३३८ मुकावली । [प्रन्य] ३५ १३. हेमन्त [क्षेत्र] पीरविजय विजयप्रभरि]१५,१३,१४० । मुगुण [ मन्त्री ] १३८ हरण्यक [,] विजयप्रभसूरि, १४१ २९ / स्थूलभद्र [सूरि] ५८ सहजू [श्रावक ] ९८ २८ ५