·दृष्यं सपादरूप्यकत्रयम् । HAAR VIDY SN.. परमहंसपरिमाजकाचार्यश्रीमच्चित्सुखाचार्यमुनिवरविरो, तत्त्वप्रदीपिका-चित्सुखी। UERARY TIrryt परमहंसप्रत्यग्रूपभगवत्प्रणीतया नयनप्रसादिनीसमाख्यया व्याख्यया सहिता । सा चेयम् बलिआमण्डलान्तर्गत-छाताविषयनिवासिभिः सर्वतत्रापरतन्त्र-पण्डितप्रवर- श्रीकाशीनाथशास्त्रितनूजन्मभिः श्री प० रघुनाथशास्त्रिभिः परिष्कृत्य संशोधिता विषमस्थलेषु टिप्पण्या विभूपिता च । द्वितीयं संस्करणम् । मुम्बय्या पाण्डुरङ्ग जावजी श्रेष्टिभिः खीये "निर्णयसागराख्य" मुद्रणय गलयेऽयित्वा प्राकोश्यं नीता। शाक १८५३, सनाब्द १९३१ Rer ·VIDYA KU प्रस्तावना। UPRARI PITTY " अथ विदितमेव शोकोकोऽतितीव्रतरोचावचेष्टानिष्टाप्राप्तिप्राप्तिनिबन्धनोत्पतदनेकविधवा- धनलक्षणदुःसमालारिङ्गचरनमालमम्बुमालीव कामक्रोधलोभादियादोभिरसिभीपणमविवेफि- गाम , निदाघसंतप्तानां कुपितफणिफणच्छायोपमसुसखद्योतिकोद्योतितमिवैन्द्रियकोपनिपावा- तिपातयता रम्यारम्यतरदर्शनम् , स्वजननीनैपुण्यानिर्वचनीयरूपम् , महेन्द्रजालोपमनयन- लोभकारिदर्शनम् , वस्तुतः स्वमनिर्विशेपं जगद्रूपम् , अपरं च निसर्गप्रतिकूलस्वभावं सर्व- जनसवेदनसिद्धं दुःसं जिहासवः नित्यनिरतिशयानन्दमभिलापुकाश्च प्राणिन इति । तदु- पायमविद्वांसोऽनुसरन्तश्च मुत्युदितयागदानादिजनितक्षयातिशययोगिसुखेभ्यो विरज्यन्तः सर्वाध्यात्मविदेकवाक्यतया "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये"ति श्रुत्या साधनान्तरस्य निराकृततया चात्मतत्त्वज्ञानमेव तदुपायमाकर्णयन्ति इति । तयास्म- तत्वम् , समस्तोपाध्यनवच्छिन्नानन्तचेतन्यैकरसनुदासीनमेकमद्वितीयं प्रौव, एतादृशात्म- सत्त्वसाक्षात्कारेण सविलासाविद्यानिवृत्तिपूर्वफनित्यनिरतिशयानन्दप्राप्तिरविभीरो रजुज्ञानेन भीषणतरदर्शनमहाकायस्नुसर्पनिवृत्त्येवेति । वश्व रूपं लक्षणप्रमाणशून्यं जगतः सत्यत्वे- ऽसंभवि अनुपपत्तिमध, नह्यागमाः सहस्रमपि बलवत्तरप्रत्यक्षादिप्रमाणप्रमाणितपरस्पर- भिन्नस्यामविलक्षणसद्भूतमर्थजातमन्यथयितुमीशते । तस्मात्प्रपञ्चप्रतिपेधिका अभेदप्रति- पादिका अपि उपनिपद उपचरितार्था एवेत्यसंभावनाविपरीतभावनोपस्थापितान्यथार्थज्ञान- महिलानामसंभावनादीनां निवृत्तिः मीमांसामृते न सभवतीति मीमांसा समारम्भि । तस्यामपि द्वैतवादिभिः प्राचीनेरर्वाचीनैरुपक्रमोपसहारादिपडिधलिङ्गेपु धूलि प्रक्षिपद्विः श्रुतिमुख्यतात्पर्याथै तिरोदधद्भिः तथा तदनुयायिभिर्वागाडम्बरमातन्वद्भिर्दुस्तरदुस्तान्य तमसाच्छन्ना मीमांसाऽसभावनादिनिवृत्तिभ्यो नालमिति श्रुतिपरमतात्पर्यविद्भिर्वेदोद्धारधुरी- गैर्जगद्गुरुभिः श्रीभगवत्पादैः शारीरकमीमांसाभाष्यममापि । समाक्षिपदिराचीनैर- स्थापितकुतर्कान्धकारनिगृहिता नीहारच्छन्ना सवितुः प्रभव चथाभुतप्रतिपत्तणां समोनो- दायापर्याप्तति अझानान्ध्यचिकित्सकैर्मेदिकुशरपटासिंहः परमगुरुभिः श्रीश्रीहर्पमित्रैः साण्डनिकमार्गाश्रान्तपथिकैः अनिर्वचनीयतासाम्राज्यरक्षणपरेः रचितमपि सण्डन, वेदान्त- प्रक्रियाऽप्रकाशकत्वान्यूनमिवेवि सन्यूनतामाधुनिकोत्थापितविप्रतिपर्सि प परिजिहीर्पता श्रीचित्सुखमुनिना सर्वाशपरिपूर्णः 'तत्यप्रदीपिका' नामा सदर्भोऽप्रन्थि । अस्मिंश्च प्रन्थे , ..

·२ प्रस्तावना। चतुर्मिी परिच्छेदैः सर्वे विपया निरूपिताः, तेच विषयानुक्रमणिकायामेकत्रोद्धृताः, तेपो दर्शनेनास्य ग्रन्थस्य उपादेयत्वं विदुषां स्वयमेव व्यक्तीभविष्यतीत्यलमतिशासितार्थ- प्रस्तावनयेति । तदित्थमयं मन्थोऽद्वतसिद्धान्तरक्षफोऽपि अद्वैतसिद्धान्तप्रकाशको व्युत्पादकश्च शास्त्री- थार्थजातेष्विति प्रसिद्धमेवैतद्रन्थविषयद्रष्टृणाम् । सोयं पूर्व शिलाक्षरैः काश्यां मुद्रितोऽपि अशुद्धिबहुलतया विदुषां अरुन्तुद एवासीदित्यालोच्य बहुभिः प्रार्थितेन प्राचीनदुर्लभतर- निवन्धोद्धरणपरेण श्रेष्टिवर पाण्डुरङ्ग जावजीतिनाम्ना प्रथितेन निर्णयसागराधिपतिना- भ्यर्थितेरखिलागमनिष्णातः श्रीगुरुभिः श्रीपं० काशीनाथशास्त्रिभिः संस्कार्य स्वकीये निर्णयसागर यत्रालये प्राकाश्यं नीतः। तस्य च काशीशिलामुद्रितपुस्तकमात्रेण कृतेऽपि बहुमा आयासेन संशोधने निर्णयसागराक्षरमुद्राणां सूक्ष्मसूक्ष्मतरत्वेन अस्फुटत्वेनाप्रती- यमानत्वात् तथाक्षरयोजकदृष्टिदोपेण संजावाश्च मात्रानुस्खारविसर्गाणां न्यूनत्वातिरेकजा अशुद्धीः शोधयन्तु गुणकपक्षपातिनो विद्वांसः क्षाम्यन्तश्च प्रमादान सफलयन्तु च परि- श्रम मिति साञ्जलिबन्धमर्थयते- विदुपामनुचरः चलिआमण्डलवास्तव्यपाण्डेय- श्रीपण्डितहरिनाथशर्मा - किमपि वृत्तम् । प्रत्यक्तत्त्वप्रदीपिकाया द्वितीयस्मिन् ' संस्करणे प्रथमं मया संशोधनमेव समाहतम् । किन्तु सस्मिन्नवसरे विषमस्थलेषु स्वायासमनुभूय तेषु टिप्पणी कर्तव्येति मतिरजायतेति तत आरभ्यैव सा संपादिता । अस्मिन् संस्करणे यद्यपि मया यथाशक्ति यथाबुद्धि च प्रयतितं सथापि प्रमादादिजा अशुद्धीः स्वयं संशोधयन्तु विद्वांसो दयादृश इति वेदयते पं० रघुनाथशर्मा (व्या० आ०) ·। तत्त्वप्रदीपिका-चित्सुखीस्थविषयाणामनुक्रमणिका । ५ १ ७ १ १ १ , ८ ८ ४ ७ १० ५ २ १ ४ विषयाः पं. विपयाः पृ. पं. अथ प्रथमः परिच्छेदः। तत्रैवाभिहितान्वयवादिनः प्रत्यवस्था० १४९ समन्वयाख्यप्रथमपरिच्छेदविषयानुक्रमणिका ॥ वेदान्तानामपौरुषेयत्वे पूर्वः यक्षः १५६ १ महलाचरणम् १ वेदान्तानामपौरुषेयत्वे उत्तरः पक्षः १५९ खप्रशाशनिरूपणे पूर्वः पक्षः ३ खप्रकाशनिरूपणे उत्तरः पक्षः अथ द्वितीयः परिच्छेदः। भारमनः संविद्रूपत्वनिरूपणम् अविरोधात्यद्वितीयपरिच्छेदविषयानुक्रमणिका ॥ २१ तमोनिरूपणे पूर्वः पक्षः भेदस्वरूपसाधनम् २७ १६५ १३ तमोनिरूपणे उत्तरः पक्षः तत्सण्डनम् २८ १३ धर्मभेदं विकल्प्यान्योन्याभावात्मकस्य मिथ्यात्वनिरूपणे पूर्वः पक्षः ३२ तस्य खण्डनम् १६८ मिथ्यात्वनिरूपणे उत्तरः पक्षः ३९ विशेषतोऽविदूपणानि दर्शयितुं धर्म्य- अध्ययनस्याध्ययन विधिप्रयुक्तत्वे पूर्वः० ४८ भेदं विकल्प्य तस्य खण्डनम् १७२ मध्ययनस्याध्ययनविधिप्रयुक्तरवे उ. पृथक्त्वात्मकस्य तस्य खण्डनम्, पृथ- त्तरःपक्षः क्वखण्डनंच अद्वैरो आगमस्य प्रमाणत्वस्थापनम् भिन्नलक्षणयोगित्वरूपभेदखण्डनाय भावरूपानिर्वचनीयाविद्यायां पूर्वः पक्ष: ५४ द्रव्यलक्षणादिखण्डनम् भावरूपानिर्वचनीयाविद्यायामुत्तरः पक्षः ५७ ११ गुणलक्षणादिखण्डनम् १८३ सर्वप्रत्ययानां यथार्थत्वे पूर्वः पक्षः ३ | कर्मलक्षणादिसण्डनम् १८५ सर्वप्रत्ययानां यथार्थत्वे उत्तरः पक्षः सर्वजातिघटितलक्षणादिखण्डनाय भ्रमशाननिरूपणम् ६७ जातिलक्षणादिखण्डनम् १९२ अनिर्वचनीयत्वे पूर्वः पक्षः ७५ १० विशेषलक्षणादिसण्डनम् अनिर्वचनीयत्वे उत्तरः पक्षः ७९ ३ समवायलक्षणादिसण्डनम् ३ वेदान्तवास्यानां सिद्धार्थबोधकरवे स्वरूपभेदसण्डनाय क्षणिकत्यनिरासः २०९ कार्यशक्तिवादिनः पूर्वः पक्षः प्रत्यभिज्ञानस्यैकत्वसमर्थनम् २१२ ताक्तिनिराकरणपूर्वकमुत्तरः पक्षः ३ प्रत्यज्ञादिवदागमादीनामपि मेदे प्रा. कार्यताबोधस्य प्रति प्रति हेतुता- मायनिरासः २१९ निराकरणपुरःसरं हितसाधनताशा- नस्यैव तां प्रति हेतुतास्थापनम् प्रत्यक्षलक्षणसण्डनम् १ वेदान्तवाक्यानामखण्डार्थत्वे पूर्वः० १०५ विकल्प्य संशयलक्षणखण्डनम् २२६ तद्युतिखण्डनपूर्वकमुत्तरः पक्षः विपर्ययलक्षणसण्डनम् १०९ २ २२८ अखण्डार्थत्वे प्रमाणनिरूपणम् ११४ स्मृतिलक्षणतण्डनम् २ तत्रैवप्रसमात्प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वनिरू. ११५ साक्षात्त्वस्य जावित्वखण्डनम् खतस्त्वनिरूक्तिः अनुमानलक्षणलण्डनम् १२२ २३५ उत्सत्तौ परतस्त्वं निरस्य ज्ञप्तावपि पर. लिङ्गलक्षणखण्डनाय व्याप्तिलक्षणख. तस्वनिरासः १२८ ण्डनम् २३७ ६ अतिरिक्तशती पूर्वः पक्षः अविनाभावलक्षणखण्डनम् १२९ ६ तत्समर्थनम् १३५ ८/ व्याप्तिप्रहादिसण्डनम् पदार्थानां लक्षणयाऽन्योन्यान्वयप्रति. पक्षधर्मत्यसण्डनम् २४६ ११ पत्तिजनकत्वे पूर्वः पक्षः १४५ अनुमामलक्षणान्तरखण्डनम् २४९ ६ १ १ ८४ ९ ४ ८ ८ १ ७ ८ ५ १ ·अनुक्रमणिका. १ १ १ २६२ १ १ ७ विपया। परार्यानुमानं खण्डयितुं प्रतिज्ञालक्षण- राण्डनम् २५० हेतुलक्षणसण्डनम् २५१ उदाहरणलक्षणसण्डनम् २५१ उपनयलक्षणसण्डनम् २५२ निगमनलक्षणखण्डनम् २५२ परार्थानुमाने पचावयवत्वखण्डनम् २५३ उपमानलक्षणखण्डनम् । २५६ नयायिकदीरितोपमानलक्षणसण्डनम् २६० शाब्दप्रमाणसण्डनम् पाक्यनिरुक्तिसण्डनम् २६४ पदलक्षणखण्डनम् २६६ प्रकारान्तरेण शब्दस्य प्रामाण्यखण्ड०,२६८ शब्दस्वार्थेन सह संबन्धखण्डनम् नैयायिकोकशब्दप्रमाणलक्षणखण्डनम् २७१ अर्थापत्तिलक्षणसण्डनम् २७२ अनुपलब्धिलक्षणखण्डनम् २७७ प्रकारान्तरेणानुपलब्धिखण्डनम् २७८ अभावलक्षणखण्डनम् २७९ भावलक्षणसण्डनम् २८. ध्वंसलक्षणखण्डनम् २८२ अन्योन्याभावलक्षणखण्डनम् २८२ अत्यन्ताभावलक्षणखण्डनम् २८४ लक्ष्यस्थाभावस्य खण्डनम् २८४ प्रमाणसण्डनाय करणस्वरूपखण्डनम् २८६ प्रमाणलक्षणान्तरखण्डनाय कर्तृत्वसार्व- विक्त्वकारकरवलक्षणखण्डनम् २८७ ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे पूर्वः पक्षः, २८९ आरम्मवादनिरासपुरःसरं ब्रह्मणस्त- स्कारणत्वसमर्थनम् २९५ आरम्भवादखण्डनाय संयोगादिवरू- पानिरुक्तिः विभागखण्डनम् ३०३ द्वित्वसण्डनम् जातिखण्डनम् परिमाणखण्डनम् कारणत्वानिर्वचनम् ३२१ भार्यलक्षणखण्डनम् पं. विपयाः कालखण्डनम् ३२८ ५ दिक्राण्डनम् ३३१ अथ तृतीयः परिच्छेदः। अथ साधनाख्यतृतीयपरिच्छेदविषयानुक्रमणिका । शब्दस्यापरोक्षज्ञानजनकतायां पूर्चः ५० ३४१ १४ १ शब्दस्यापरोक्षशानजनकतायामुत्तरः ५० ३४२ २ मनसो ब्रह्मसाक्षात्कारे हेतुत्वसण्डनम् ३४३ १ शानान्मोक्षे पूर्वः पक्षः १ १३ शानान्मोक्षे उत्तरः पक्षः ३४७ ज्ञानकर्मसमुययस्य मुक्तिसाधनता- निरासः १३ ३४८ अथ चतुर्थः परिच्छेदः। अथ फलाख्यचतुर्थपरिच्छेदविषयानुक्रमणिका । १५ / तन तावद्विषयाकारोपष्ठतविज्ञानसन्ता- नोपरमरूपमुक्तिखण्डनम् ११ ३५७ १० | दुःखात्यन्ताभावरूपमुक्तिसमर्थनम् आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपमुक्तिसम० ३६० ३ एतज्जीवनिष्ठदुःससमानकालीनदुःख. धंसातिरिक्तनिष्ठदुःखध्वंसोऽस्य मुकिरित्येतत्तल्लक्षणसमर्थनम् ११ तत्खण्डनम् ३६१ ११ आत्मनः प्रेमास्पदत्वसाधनपुर.सरं सु. ३ खखरूपतासाधनम् । सांख्यमतभिमतमुक्तिखण्डनम् अनतिशयानन्दखभावस्यात्मनोऽवि- धातिरोधानरूपो बन्धः विद्यानिमित्ततदस्तमयो मोक्ष इ. त्युपसंहारः अविद्याश्रयविषयावाक्षिप्य तत्समाधा०३६९ साक्षिसाधनम् ६ एकजीववादमुपसंहृत्य नानाजीवपक्षे. ऽपि दोषोद्धारः अनेकाविद्यासमर्थनम् ३८४ ८ | ज्ञातत्वेनोपलक्षितात्मनो मोहनिवृत्ति- रूपतासाधनम् ३८८ १२ जीवन्मुत्युपपादनम् १५ ७ ४ १ ४ ८ ९ १ ९ ९ १ ८ १ ·[प्रथमः तत्त्वप्रदीपिका (चितुखी) प्रहादामिहिवार्थतत्क्षणमिलहुष्टप्रमाणं हरिः सोऽध्याद्वः शरदिन्दुसुन्दरतनुः सिंहाद्रिचूडामणिः ॥ १ ॥ . . न्तरेत्यादीनि । स्तम्भस्याभ्यन्तरं स्तम्भाभ्यन्तरं तत्र. गर्भभावः स्वम्भाभ्यन्तरगर्भभावः । गर्भवं चेदमन- मिव्यक्ततया वृत्तित्वं, नतु गृहान्तरावस्थितदेवदत्तवत्प्रकटतया सर्वान्तरभावोऽनेन विवश्यते .मुकुलपुटकुटी- कोटरकोडलीनामितिवत् । तेन न पौनरुत्यम्। तेन निगदव्याख्यातं निगदमात्रेण व्याख्यातम् । उपायान्तरनिरः पेक्षतया स्पष्टीकृतमिति यावत् । तद्वैभवं तस्य स्वरूपस्य, तसाहानुपममिति वा वैभवं विभुत्वं येन, यस्येति वा । असौ स्तम्भाभ्यन्तरगर्भभावनिगदव्याख्याततद्वैभवः । तदनेन सर्वगतत्वमुक्तं भवति । सर्वगतमपि नैयायिकादेरिव वतुतः परिच्छिन्नं स्यादिति तन्निवृत्तये सर्वात्मतामाह-यः पाश्चाननपाञ्चजन्यवपुषा च्यादिष्टविश्वात्मत इति । पञ्चाननसंगन्धि पाश्चाननं पञ्चाननः सिंहः पञ्चसु दिवाननमस्य विपरिवर्तत इति व्युत्पत्त्या विस्तृतास्यत्वाद्वा पचि विस्तार' इत्यस्मात्पञ्चशब्दव्युत्पत्तेः 'सिंहो मृगेन्द्र. पञ्चास्य'इत्यमरसिंहो- केश्च । पञ्चजना मनुष्याः, 'स्युः पुमासः पञ्चजना' इति तेनैवोकलात्, "दिक्सख्ये सज्ञायामिति समासामिधा-. नाच्च । तत्संबन्धि पाञ्चजन्यं । पाश्चाननं च तत्साञ्चजन्यं चेति पाचाननपाञ्चजन्यं तादृशं वपुः पाञ्चाननपाच- . जन्यवपुः नरसिंहात्मकमित्यर्थः । तेन वपुषा व्यादिष्ठा विशेषेणोक्ता विश्वात्मता विश्वखरूपता येन, यस्येति वा स तथोक्तः । नच सर्वात्मकलकथनेनैव सर्वगतलसिर्वृिथा पृथक्कथनमिति वाच्यं, अतत्परत्वात् , यदेतद्वा- दिश्रुत्यादिप्रसिद्धं सर्वंगतत्वं, सर्वात्मकत्वं तनूनं मया प्रकटितमित्युत्प्रेक्षाया विवक्षितत्वात् । तदेवं सर्वगतत्वं सर्वात्मकत्वं चोक्ला परमकारुणिकस्य भक्तानुग्रहीतृतामाह-प्रहादेति । प्रह्लादेनामिहितोऽर्थः प्रहादाभि• हितार्थस्त्रस्सिस्तत्क्षणं समसमयमेव मिलद्धटमानं दृष्टं प्रत्यक्षं प्रत्यक्षवत्साक्षात्कारसाधकत्वात्प्रमाणं या स तथोक्तः । प्रमाणशब्दस्य नित्यनपुंसकत्वात्प्रतिपिपादयिपिततया तत्पुरुषसमासतया खप्रधानत्वाय सगच्छत एव प्रमाणं हरिरिति सामानाधिकरण्यम् । सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्य स्तम्भादिसर्ववस्तुगतलं हि प्रदादेन प्रत्य- शायि । तन चागमोऽनुमानं वा यतेन वक्तव्यं प्रमाण तत्परोक्षमेवाई तु साक्षात्कारयिष्यामीसमिमानेन स्वम्भोदरान्निरगादित्यर्थः । शरदिन्दुसुन्दरतनुः शरदिन्दुवत्सुन्दरा धवला तनुर्यस्य स तथोक सिंहावे- थूडामणिः सिंहाद्रिचूडामणिः सिंहगिर्यलंकारः सिंहगिरिनिवासीत्यर्थः। य एवंविधः स हरिरित्यन्वयः ययप्पन वैभवस्यार्थात्मक्तया निगदव्याख्यानं न सभवति तस प्रन्यधर्मत्वात्तथापि समाधिप्रदर्शनार्थमयमन्यधर्मो- ऽन्यन निवेदितः। समाधिर्नाम काव्यविशेषस्य प्राणविशेष. काव्यविशेपस्य हि दश प्राणा. कविभिः परिग. गिताः । यथाः-पः प्रसादः “ समता • माधुर्य सुषमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज.कान्तिसमाधयः । इति - घेदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृता' इति । तथा-'अन्यधर्मखतोऽन्यन लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते स स समाधि स्मृतो यथा ॥ कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्युन्मिपन्ति चेवन हि नेप्रकि- यारूपयोर्निगीलनोन्मीलनयो. कुमुदकमलयोरनेनयोरध्यारोपणं समाधिस्तयेहापि अन्धधर्मस्वार्थ निवेदनारस- माध्यलंकारो दर्शितो भवति । पाचालीवैदर्भीरीत्योथाजसेव वैपस्यात् । अस्य च वेदान्तशाचप्रकरणत्याप्तद्विपयादि- मितद्वत्यनस्तीति दर्शयितुं लेशतखदपि सूचितम् । तपाहि, हरिरिलनेनाज्ञानताकार्यहारित्वदर्शनानिधूतो- पाधिव्याविपरिशुदं प्रत्यूपं ब्रह्म प्रयोजनं सूचितम् । व्यादिष्टविश्वात्मत इत्यनेनारोपितमापतयामा प्रत गभूतं च प्रम विषयो दर्शितः । प्रहादरान्देन ताधिकार्यशन्दसूचितोऽपि सूचितः । अर्थाय चालकल- योनहेतुमद्भापरूप. शानवस्वशानयोस्त्रत्वशानफलयोय कार्यकारणभावरूपी तत्पलमानतस्पयोष पिपरि. परिभाषम्प पावतात्ययोष प्रतिपायप्रतिपादकभावरूप इति पचविष. सयन्धो पशिव इसनेनय प्रारणा. रम्मोऽपि समर्थितः॥१॥ परिशिपुराना परिमगिरी भगवाहिशक्ति: सस्थानोलिक सिहायिक पगा।

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। वदपि न । अनुव्यवसायेऽतिव्याप्तेः । तस्य वेद्यत्वेऽपि व्यवसायज्ञानव्यवहारहेतुप्रकाश त्वात् । प्रदीपज्ञानमिदमिति व्यवहारहेतौ प्रदीपप्रकाशेऽतिव्याप्तेश्च । किच व्यवहारहेतुत्वं विशेषणमुपलक्षणं वा । नाद्यः । मुक्तिप्रलयादावमाप्तः । न द्वितीयः । उपलक्षितत्वस्यापि विशेषणत्वे प्रागुक्तदोपानुपगात् । स्वरूपमात्रत्वे तु ज्ञान प्रकाश इत्येव स्यात् तथा सति न लक्षणसिद्धिः । नापि पष्ठः । वयंप्रकाशत्वसाधकानुमानागमादिजन्यज्ञानविषयत्वेन लक्ष- णस्यासंभवित्वात्तस्याप्यविषयत्वे कथाप्रवृत्तपत्तेः । नापि सप्तमः । अविपगत्वसवास- भवेन निरस्तत्वाद्विपयत्वशब्देन कर्गत्वविवक्षायां गुरुमतानुसारिणामात्मन्यतिव्याप्तेश्च तस्य प्राहकतया सिद्धस्याविषयत्वेऽप्यपरोक्षतायास्तैरङ्गीकारात् । नाप्यष्टमः । प्राचीनदोपानुप- द्वात् । शुक्तिरजवादिसंसर्गेऽख्यातिवादिनामतिव्याप्तेश्च । तस्य व्यहारविषयत्वेऽपि तैी- नविषयतानगीकारात् । नापि नवमः । स्वप्रतिबद्धव्यवहारे सजातीयपरानपेक्षत्वस्य प्रदीपादौ घटादौ च भावेनातिव्याप्तेः । संत्तया सजातीयत्वविवक्षायां तु तद्व्यवहारस्यामि सत्तया सजातीयादृष्टादिजन्यतया तदपेक्षत्वेन लक्षणत्यासंभविवप्रसङ्गात् । नापि दशमः । अवे- धत्वेऽनुमानाद्यगोचरतया कथानवतारप्रसङ्गस दर्शितत्वात् , अपरोक्षव्यवहारविपयत्व-, मिति शब्देन प्रत्यक्षज्ञानविपयत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् तद्विपरीतावेद्यत्वानिधाने में माता च. ध्येतिवव्याघाताच सुपुप्तिप्रलयमोक्षेप्वव्याप्तेश्च तदा व्यवहारस्यैवासंभवेन तद्विपयतामा.. वात् ।'नाप्येकादशः। उत्तव्यवहारयोग्यताया धर्मत्वेऽद्वैतवादिनामपसिद्धान्तापावात्स्वरू- नातिव्याप्तिरिति भाव । अनुव्यवसायतीश्वरज्ञानस्याप्युपलक्षणम् । अथानुव्यवसायज्ञानमेव खप्रकारावादेन सप्रतिपन्न, यनातिव्याप्तिरुच्येत सप्रतिपन्नत्वे वा तस्यापि व्यवसायवदेव पक्षवेति तनाह -प्रदीपज्ञानमिति। विशिष्टवेदनस्य विशेषणालम्बनत्वनियमात् विषयजन्यत्वाच तज्ज्ञानस्य प्रदीपज्ञानमिदमित्यनुव्यवसायस्यामिशा- - रूपव्यवहारस्य खविषयज्ञानविशेषणीभूतप्रदीपजन्यत्वमस्तीति ज्ञानव्यवहारहेतौ प्रदीपेऽतिव्याप्ति स्यादेवेसर्थ । अभिवदन वा व्यवहारस्तस्यापि परम्परया व्यावर्तकप्रदीपजन्यत्वाव्यवहारहेतुत्वमिति । व्यवहारहेतुत्व. मिति खन्यवहारहेतुप्रकाशत्वमिसन व्यवहारहेतुत्व प्रकाशस्य विशेषणमुपलक्षण वेत्यर्थं । उपलक्षितत्वमा प्युपलक्षिते नाम तस्य धर्म खरूप पा। आये तदप्युपलक्षण विशेषण वा । नाद्य । अनबस्थापातात । द्वितीय निरस्य द्वितीयद्वितीय शङ्कते-खरूपमात्रत्वे स्विति । न लक्षणसिद्धिरिति । लक्ष्यखरूपमानत्वा- तस्य, जडज्ञानवादिमिरपि तावन्मानाङ्गीकाराचेत्यर्थ । ज्ञानाविपयत्वे सत्तीसन यदिद ज्ञानविपयत्व गतिषिध्यते तरिक वेद्यत्व ज्ञानमत्व वा। नाद्य । तनिषेधासभवस दार्शतलादित्याह-अविपयत्वस्येति । द्वितीय नि.. पेधति-विषयत्वेति । प्राभाकराणा मते संविदाश्रयतया सिद्धस्यात्मनो ज्ञानाकर्मत्वेनापरोक्षतास्त्रीत्यजी- झारादतिव्याप्तिरित्यथ । ईश्वरवादिना तज्ज्ञानामंतयाऽपरोक्षे जगति भ्रमविषयसरार्ग च वेदान्तिना च' साक्षिवेद्यसुखादावतिव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । प्राचीनदोषानुपलादिति । व्यवहारविषयत्वस्य मुक्तिदशा- यामसभवाज्ज्ञानाविषयत्वनिरासाचेलर्थ । अतिव्याप्ति चाह-शुक्तीति । शुक्तिरप्यससर्गस्य ज्ञानविषयावं 'पामनभिमत तथा सत्ययथार्थज्ञानाशीकारापातादिति भाव । साजास किमलन्त यथाकथचन वा आये प्रदीपे प्रसविरुक्ता, द्वितीयेऽप्यनपेक्षामान घटादेरप्यस्ति । अपेक्षावत्त्वानयिकरणत्वविवक्षायामाह- सत्त- येति । अदृष्टयदे ससित्तिमानिमित्ततया सत्तावत्तया च तजन्यव्यवहारस्य सजातीयपरसापेक्षतया लक्षणा- सभवादित्यधः । पूर्वाक्तव्यथविशेषणत्वमपि द्रष्टव्यम् । अपरोक्षेति । अपरोक्षज्ञानमप्यपरोक्षव्यवहारो भव- सेवामिनास्पत्वात्ततश्च व्याघात इलथ । अमिवदन विवक्षाया तु तस्य सविपयज्ञानप्रयोग्यत्वाप्याघात ।

·नपनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तदपि न । अनुव्यवसायेऽतिव्याप्तेः । तस्य वेद्यत्वेऽपि व्यवसायज्ञानव्यवहारहेतुप्रकाश- त्वात् । प्रदीपज्ञानमिदमिति व्यवहारहेता प्रदीपप्रकाशेऽतिव्याप्तेश्च । किच व्यवहारहेतुत्वं विशेषणमुपलक्षणं वा । नाद्यः । मुक्तिप्रलयादावप्राप्तेः । न द्वितीयः । उपलक्षितत्वस्यापि विशेषणस्वे प्रागुक्तदोपानुषगात् । स्वरूपमात्रये तु ज्ञान प्रकाश इत्येव खात् तथा सति न लक्षणसिद्धिः । नापि पठः । स्वयंप्रकाशत्वसाधकानुमानागमादिजन्यज्ञानविषयत्वेन लक्ष- णस्यासंभवित्वाचस्याप्यविपयत्वे कथाप्रवृग पत्तेः । नापि सप्तमः । अल्पिगत्वमासं. भवेन निरस्तत्वाद्विपयत्वशब्देन फर्मत्वविवक्षायां गुरुमवानुसारिणामात्मन्यत्तिव्याप्तेश्च तस्य प्राहकतया सिद्धस्याविषयत्वेऽप्यपरोक्षतायास्तैरङ्गीकारात् । नाप्यष्टमः । प्राचीनदोपानुप- झात् । शुक्तिरजतादिसंसर्गेऽख्यातिवादिनामतिव्याप्तेश्च । तस्य व्यहारविपयत्वेऽपि वैा. नविपयतानङ्गीकारात् । नापि नवमः । स्वप्रतिवद्धव्यवहारे सजातीयपरानपेक्षत्वस्य प्रदीपादौ घटादौ च भावेनातिव्याप्तेः । सत्तया. सजातीयत्वविवक्षायां तु तद्व्यवहारस्यापि सत्तया सजातीयादृष्टादिजन्यतया तदपेक्षत्वेन लक्षणस्यासंभवित्वप्रसङ्गात् । नापि दशमः । अवे- द्यत्वेऽनुमानाद्यगोचरतया कथानवतारप्रसङ्गस्य दर्शितत्वात् , अपरोक्षव्यवहारविषयत्व- मिति शब्देन प्रत्यक्षज्ञानविपयत्वस्य कण्ठोक्तत्वात् तद्विपरीतावेद्यत्यामिधाने में माता के. ध्ये तिवब्यापाताय सुषुप्तिप्रलयमोक्षेप्यव्याप्तेश्च तदा व्यवहारस्यैवासंभवेन वद्विपयताभा- यात् ।' नाप्येकादशः । उक्तव्यवहारयोग्यताया धर्मत्वेऽद्वैतवादिनामपसिद्धान्तापातास्वरू- तस्य, नातिव्याप्तिरिति भाव । अनुव्यवसायेतीश्वरज्ञानस्याप्युपलक्षणम् । अथानुव्यवसायज्ञानमेव खप्रकाशवादे न सप्रतिपन्न, यनातिव्याप्तिरुन्येत सप्रतिपन्नत्वे वा तस्यापि व्यवसायवदेव पक्षतेति तनाह -प्रदीपज्ञानमिति। विशिष्टवेदनस्य विशेषणालम्वनत्यनियमात् विषयजन्यत्वाच तज्ज्ञानस्य प्रदीपज्ञानमिदमित्यनुव्यवसायस्यामिज्ञा रूपव्यवहारस्य सविषयज्ञानविशेषणीभूतप्रदीपजन्यत्वमस्तीति ज्ञानव्यवहारहेता प्रदीपेऽतिव्याप्ति स्यादेवेसर्थ । अमिवदन या व्यवहारस्तस्यापि परम्परया व्यावर्तकप्रदीपजन्यत्वाद्यवहारहेतुत्वमिति । व्यवहारहेतुत्व. मिति । खम्यवहारहेतुप्रकाशत्वमित्यत्र व्यवहारहेतुत्व प्रकाशस्य विशेषणमुपलक्षण वेत्यर्थ । उपलक्षितत्वमा प्युपलक्षिते नाम तस्य धर्म स्वरूप था। आये तदप्युपलक्षण विशेषण वा । नाद्य । अनरस्थापातात् । द्वितीय निरस्य द्वितीयद्वितीय शकते-स्वरूपमानत्वे त्विति । न लक्षणसिद्धिरिति । लक्ष्यस्वरूपमानत्वा- जडज्ञानवादिमिरपि तावन्मानाङ्गीमाराचेलर्थे । ज्ञानाविषयत्वे सतीत्यन यदिद ज्ञान विषयत्वं पतिषिध्यते तकि वेयत्व ज्ञानवर्मत्व वा । नाद्य निषेधासभवरू दर्शितलादित्याह-अधिपयत्वस्येति । द्वितीय नि..। पेति-विषयत्वेति । प्राभाकराणा मते सविदाश्रयतया सिद्धस्यात्मनो ज्ञानारुर्मत्वेनापरोक्षतास्तीत्वनी- फारादतिव्याप्तिरित्यथ । ईश्वरवादिना तज्ज्ञानार्मतयाऽपरोक्षे जगति भ्रमविपयससंगे च वेदान्तिना च साक्षिवेद्यसुसादावतियातिरिलपि द्रष्टव्यम् । प्राचीनदोपानुपङ्गादिति । व्यवहारविषयत्वस मुक्तिदशा- यामसभवाज्ज्ञानाविपयत्वनिरासाचेत्सथ । अतिव्याप्तिं चाह -शुतीति । शुक्तिरूप्यससर्गस्य ज्ञानविषयावं तेषामन भिमत तथा सत्ययधाधतानाशीकारापासादिति भार । सातास क्रिमसन्त यथाक्थचन था। प्रदीपे प्रसक्तिरुत्ता, द्वितीयेऽप्यनपेक्षामान घटादेरप्यति । अपेक्षायत्त्वानधिकरणत्वविवक्षायामाह-सत्ता येति । अदृष्टादे सर्वोत्पत्तिमनिमित्ततया सत्तावत्तया च तजन्यव्यवहारस्य रानातीयपरसापेक्षतया लक्षणा- समवादित्यथ । पूर्वोक्तव्यर्थविशेषणत्वमपि द्रष्टव्यम् । अपरोक्षेति । अपरोक्षज्ञानमप्यपरोक्षव्यवहारो भव- सेवाभिज्ञापत्यात्ततश्च व्याघान इलर्थ । अमिवदन विवक्षाया तु तस्य स्खविपयज्ञानप्रयोज्यत्वाद्याघात । ।

·६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथम पत्वे च ज्ञानस्वभावस्यात्मनों व्यवहारनिरूपणीयत्वात्सप्रतियोगिकत्वप्रसङ्गात् । तदेवं न स्वप्रकाशलक्षणं पश्यामः । नापि प्रमाणम् । (अथानुभूतिरनुभूतिव्यवहारहेतुप्रकाशोऽनुभूतित्वात् यन्नैवं तवं , यथा घट इत्यनुमान प्रमाणम् । नचाप्रसिद्ध विशेषणः पक्ष अनुभूतिव्यवहारस्व. हेतुभूतः प्रकाशः परेषामपि हि प्रसिद्धस्ततोऽनुभूतेस्तत्स्वरूपत्वप्रतिज्ञोपपद्यते । नचानुव्यवसायज्ञाने साध्यस्य सिद्ध त्वादागे सिद्धसाधनता । तत्स्वरूपस्यैवासंमतत्वेन तस्य धर्मिभागतानङ्गीकारादितिचेन्म- वम् । अनुभूतिव्यवहारस्य हेतुभूतः प्रकाशो यत्र सिद्धस्तत्र हेतोवृत्तौ केवलव्यतिरेकित्व- व्याकोपात् । अवृत्तौ संपक्षाप्रवेशिनोऽसाधारणानकान्तिकत्वापातात् ।। वृत्तावपि भागे सिद्धसांधनताया दुष्परिहरत्वात्. । नच स्वस्यासिद्धतामात्रेण ,परसिद्ध साध्यवति ध- मिणि सिद्धसाधनायाः परिहारः । अन्यथाऽन्यथाख्यातिवादिभिः केनचिद्धेतुना रजत- S a ननु प्रमाणबलात्स्वप्रकाशत्वे सिद्ध तदनुगुणें. यत्किंचिल्लक्षणमपि भविष्यति यतो लक्षणमपि प्रमाणान्तरसि. दस्यतरेभ्यो व्यावर्तक व्यवहारहेतु! भवेदित्यत आह-नापि प्रमाणमिति । न्यायरत्नदीपावलीकृतमनुमानमुपन्यस्यति-अथानुभूतिरित्यादिना.। प्रकाशवस्य यत्किंचिद्यवहार- हेतुलस्य च परैरप्यहीकारासिद्धसाधनता स्यादित्यनुभूतिग्रहणम् । नचाप्रसिद्ध विशेषणता । अनुभूतिव्यवहा- रस्योभयसिद्धतया तद्धतुभूतप्रकाशस्थापि संमतंत्खास्केवलं व्यतिरेकाव्यतिरेकयोर्विप्रतिपत्तेः, तथाचानुभूतिव्यवहा. रहेतुखाप्रसिद्धिरलंकार एव । वहिमत्त्वादीनामपि महीधरादिसंबन्धसानुमानगम्यत्वादितरया सिद्धसाधनता-. पातादिति । तदिदमाह-नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्ष इत्यादिना । तदेतदूषयति-मैवमिति । अयम- 'भिसंधिः-न तावदनुभूतिव्यवहारहेतुरविवक्षितस्थलविशेषः प्रकाशः सिध्यतीति शक्यानीकार, नह्यस्ति संभवः, संप्रतिपन्नमुंभयोः केति न ज्ञायत इति । कस्य चायमवियक्षिवस्थलविशेषः सिध्यतीति विवेचनीयम् । न तायल, त्वत्पक्षे । तस्य संविद्रूपतया.निणीतलादपरथा परं प्रति प्रसाधनायोगात् । यदाह निश्चिती हि यादं कुरत' इति ।। नापि. परस्य । तस्याप्यनुव्यवसायेन नितत्वात् । अतएव नोभयोः। तस्मादविवक्षितस्थलविशेषः सिध्यतीत्यस्य न कंचनार्थ पक्ष्यामः । नच फेवलव्यतिरेकिण्यप्रशिद्धविशेषणता नाम न दूपणमिति मन्तव्यं, तथा राति यसुधा शशविषाणोलिखिता यमुधोत्यादित्यादिना शशविषाणादैरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । अयं तत्र प्रमाणान्तरपाध्यतया दुष्टता नाप्रसिद्ध विशेषणतयेति यूपे । तम । बाधकासिद्धेः । नहि शाराविषाणादीनामभावावेदकं प्रमाणमस्ति । तस्य प्रमाणान्तरयोग्यतायोग्यतयोरभावासिदेः । अयं नियमेन प्रमाणानुपलम्भो 'माधः, ततोतिरिका तर्हि का नामाप्रसिद्ध विशेषणवेति पाकुटीप्रभातायितम् । अध विपक्षे यायकतर्वाभावात्स कि विपक्षे याधकार्कः प्रमागानुशाद्वारोपयोगी सातत्येण या। नान्यः । तस्य प्रमाणानुसाव्यापारमन्तरेणोपयोगाभारान् । अपने गु तर्कागावाप्रमाणाभायएव विध्यति रोव चामसिनविषेणतेति सिदं नः रानीहितम् । किंच केयतव्यतिरेकि खादेत फेवलव्यतिरेफिगिन दूषणमंप्रसिद्ध विशेषणता फेवलान्यविन्यन्वन्यनिरिनि च रापक्षपलप्रसिद्ध विशेषणताप नाम्गीति हता यतेयमप्रनिविशेषता कथा तपसिनी। तम्मायमा प्रशिक्षः रा रास: सीकर्तव्यवधाचोच्यमानणगणमासो दुनिरनन हो । सपक्षात्यात्योः फेपण्यतिरेकाहागिरगापारमा अनेकान्तिफना पिणगुण, गम मा नामार्य भरपरीषयमयन्यायियेग गयागी समान म. वाह-गृचायपीति । गाफ सप्रकारावादिनी नामुल्यायो नाम मा साना सान पर finा पधारो रात दिना कर्यगमा सानोति समाह-जन म्यस्यासिनामामेति । विशयाधिना प्रतिपदी एकाति-अन्यधान्यति । कनचिनेति । मानो नियमन पुरो. - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ज्ञानस्य पुरोवर्तिविषयत्वे साधिते चेदान्विना चानिर्वचनीयपुरोवर्तिरजतविपयत्वेन सिद्ध- साधनत्ये नास्माकं तसिद्धमिति वचनमानेणान्यथाख्यातिवादिनचरितार्धा भवेयुः । अथ नानिर्वचनीयवादिन प्रति अयं प्रयोगस्तस्य सिद्धसाधनतापतेः । वीनुव्यवसायवादिनं प्रत्यययं प्रयोगो न स्याद्भागे सिद्धसाधनत्नप्रसङ्गात् । स्वप्रकाशवादिन प्रति सिद्धसाधन- त्वादप्रयोग इति मूकीभाव एव स्यात् । अथ विवादपदेनानुव्यवसायस्य व्यवच्छेदानास्य धर्मिभागतेति मतिस्तथापि तस्य साध्यविशेषणंप्रसिद्धिस्थलत्वेनाभ्युपगमाद्धेतोः केवलव्य- तिरेकित्ताभावस्तवस्थः तदनङ्गीकारे च न विशेषणप्रसिद्धयुपपत्तिः । अथ पर प्रत्येव वस्य प्रसिद्धिस्थलता तर्हि तं प्रति केवलव्यतिरेकिप्रयोगायोगः । किच व्यवहारहेतुत्वस्य प्रका- शविशेपणताया कैवल्ये तदभावात्स्वयप्रकाशताभावः । व्यवहारहेतुत्लयोग्यताया च स्वरू- पातिरिक्ताया स एव दोपः । अथ तदुपलक्षितप्रकाशात्मत्वमेव साध्यं तथाप्युपलक्षित- • त्वस्य साध्यान्तर्भावे स एव दोपः । अनन्तर्भावे च प्रकाशस्वरूपताया एव साध्यत्वार तस्याश्चान्यनापि सिद्धत्वात् न केवलव्यतिरेक्यनुमानावकाशः । एतेनानुभूतिरनुभाव्या न भवत्यनुभूतित्वादित्यादिप्रयोगोऽपि परास्तः । तत्राप्यप्रसिद्धविशेपणताया दुष्परिहरत्वात् । ज्ञानं वेद्य वस्तुलाद्धटवदिति प्रतिप्रयोगसभवाच । नच हेत्वसिद्धिः, सचाधिकरणत्वलक्ष- . वर्तिप्रवृत्तिहेतुत्वादनतच्छाधीनपुरोवतिप्रतिहेतुत्वाद्वेत्यादिनेल्यथ अस् वनुव्यवसायवादिन प्रत्यप्रयोग यस्य तु तनास्ति त प्रति निरुपसर्ग प्रयोग इसत आह–स्वप्रकाशवादिनमिति । ननु विवादपदमित्य- नुभूतेविशेषण प्रक्षिप्यते तथाचानुव्यवसायस्य परसप्रतिपन्नसाध्यस्य व्यावतन मिति तदाह-अथेति । तनेद वक्तव्य-विमनुव्यवसायज्ञान खमतसमत न वा । न यदि, तदा व्यथविशेषणता । अथ समत, तदा क्थ खप्रकाशता, कथ वा केवलव्यतिरेफितेति । तदेतदपिना सूचयन्भयन्तरेण पुरोदित केवलव्यतिरेकि- ताकोपमाह-तथापीति । साध्यविशेषणेति । साध्यमेव विशेषण, पक्ष प्रति विशेषणत्वात्तस्य । नय व्यवसाय पक्षीकृत्यानुव्यवसायवदनुभूतिव्यवहारहतुप्रकाशत्वसाधनादन्वयव्यतिरेकितास्तु । अनुव्यवसायाजीका रानङ्गीकारयोर्लाहतिदृष्टान्ताभावयो प्रसङ्गात् । यानि च खव्यवहारहेतुप्रकाशत्वमिति पञ्चमे पक्षे व्यवहारहेतु- त्वस्य विशेषणोपलक्षण पक्षविकल्पेन दूषणान्युक्तानि तान्यन प्रसरन्तीत्याह-किच व्यवहारहेतुत्वस्येति । ननु व्यवहारहेतुत्वयोग्यता विवक्षिता । सा च तदानामप्यस्ति योग्यताया यावद्वस्तुभावित्वादित्याशझ्य, तर्हि सा स्वरूपातिरिक्ता तदनतिरिका वा । अतिरिक्तापि विशेषणमुपलक्षण वेति विकल्प्य, विशेषणपक्ष दूषयति -व्यवहारेति । खरपातिरित्ताया विशेषणताया चेत्यध्याहतव्यम् । उपलक्षणत्वे पक्षद्वय शङ्कते-अथेति । तया योग्यतया, तेन व्यवहारहेतुत्वेन वोपलक्षित यत्प्रकाशात्मकत्व तदेव साध्यमित्यथ । तदापि वक्तव्य यत्तदुपलक्षितत्व तद्विशेषणमुपलक्षण वा आद्य दूषयति-तथापीति । स एव दोष इति । कैवल्यावस्थाया तदभावादस्खयप्रकाशवप्रसा इत्यर्थ । उपलक्षितत्वस्योपलक्षणत्वपक्ष दूपयति-अनन्तर्भावे चेति । तस्याश्चान्यनापीति । भनुव्यवसायादिष्पपीयर्थ । एतेनानतिरिकपक्षोऽपि निरस्तो वेदितव्य । उक्तदू- पणजात प्राचीनाचार्योदीरितानुगानेऽप्यतिदिशति-एतेनेति । एतनेलेतदेव विमृणोति-तत्रापीति । तदेव स्वप्रकाशत्वे सभाव्यमानानुमानानि दूषयि वा वेद्यत्वेऽप्यनुमानमाह-ज्ञानमित्यादिना । प्रतिप्रयो- गेति । प्रतिपक्षसाधोत्यर्थ , सत्प्रतिपक्षता वा । ननु फिमिद वस्तुव हतूत कि काल्पनिक्सत्त्वमाहो- खिद्वास्तवसत्त्वमिति । नाय । उभयासिद्ध ! नोत्तर । अद्वैतवादिन साधनविक त्यादित्यत आह-नच हेत्वसिद्धिरिति । साधनवैकल्यस्याप्युपक्षणमेतत् । अथवा कि वस्तुत्व नाम काल्पनिको धर्म उताकाल्प निक । नाद्य । तवासिद्धे । नोत्तर । ममातिद्धरित्याशयाविवक्षितविशेषमादायाय परिहार । सत्ताधिकर- ·१ परोसता इलेवन्तर पूर्वपापाले भोमती कार्य -- . अभ्यस्ततयैव वहारयोग्यत्वमिति धूपे तहि वटादायपि स्वमिमी पामप्यपरोषध्याहारयोग्यसमातिगपपरदा. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) 'विशेषणम् । नचैतावदस्तु लक्षणमिति वाच्यम् । तथा सत्यतीतानागतयोर्नित्यानुमेयेषु च धर्मादिपतिव्याप्तः। ननु तेपामप्यागमवेद्यत्वान्नावेद्यत्वमिति चेन्मैवम् । फलव्याप्यतालक्षणवेद्यत्वस्य वना- • भावात् । तत्र विशिष्टशब्दप्रमाणबलात्तदाकारधीवृत्तिसमुल्लासमात्रादेव तद्व्यवहार इति वेद- वादिनी प्रक्रिया । नच योगिप्रत्यक्षगम्यतया अपरोक्षत्र धर्मादीनां, चोदनैकप्रमाणवेद्यता- तपाम् । नचैतावता सर्वदर्शित्वाभावो योगिनाम् , सर्वदर्शित्वशब्देन योग्यसर्वद्रष्ट्टत्वंस्य विवक्षितत्वात् । 'यन्त्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलकनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्थान रूपे श्रोनवृत्तिता ॥' इति न्यायात् । अतो धर्मादिव्यवच्छेदार्थमपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सं. तीति विशेषणम् । नत्वज्ञानान्तःकरणतद्धर्मेच्छादिपु, शुक्तिरजतादिषु च लक्षणातिव्या- प्तिस्तदवस्था, तेपामपि फलव्याप्यत्वाभावेनावेद्यत्वात् , अहमज्ञ इत्याद्यपरोक्षव्यवहारयो- ग्यत्वाच्चेति चेत् । सत्यम् । अवेद्यत्वेऽपि नापरोक्षव्यवहारयोग्यता तेषाम् , तेपा सिद्धेः । ननु तथाप्यपरोक्षमिति व्यवहारदर्शनात्तद्योग्यता तत्र कल्पनीयेति चे. अवेद्यत्वशब्देन ज्ञानाविषयत्वममिमतमिति भ्रान्त शहते-नन्विति । फलव्याप्यतेति । विषया वच्छिन्न चैतन्यममिव्यक्त फलमिति वेदान्तवादिना मतम् । अभिव्यक्तिश्चेन्द्रियद्वारा अर्थसनिकृष्टमन परिणामविशेष । नचैवविध परिणामविशेषोऽदृष्टादिषु सभवति, तेषामिन्द्रियायोग्यत्वात् । एतेनाती. तादि व्याख्यातम् । तस्मान धर्मादीना फुलावच्छेदकतया वेद्यत्वमित्यर्थ । 'यथानयैव व्यवहारसिद्धिरक्षा भवेत्कल्पनयान्यथा न । तथोदित तत्तदगाधंधीमिरतो वय विस्तरतो विभीता ॥ ननु यदि ने वेद्यल तेपा कथ तर्हि तेषु विज्ञानमनुष्ठानमित्यादिव्यवहार इत्यत आह-तत्रेति । विशिष्टशब्दप्रमाण विधि- वाक्यादि । धीरत्तिरन्त करणपरिणामस्तस्य समुल्लास उदयस्तन्मानादित्यर्थ । ननु यद्यपि धर्मादीना नारसदादिप्रत्यक्षगम्यत्व तथापि योगिना भवति तत्प्रत्यक्षमतएव वेद्यत्वमित्यत आह-नचेति । अयम मिसधि --न तावद्धर्मादीना वाह्येन्द्रियप्रास्यत्व, रूपादिहीनतया तदुपहितमर्यादविषयाणामिन्द्रियाणां तत्रा. प्रवृत्ते । मानसत्व तु तेपामात्मगुणत्वेऽपि सस्कारवदयोग्यत्वेन दूरनिरस्वम् । अथ विशिष्टादृष्टसामर्थ्यात्तेषा तेषु विपयेषु सामर्थ्यमिति मत, तहि तदेव हि विशिष्टादृष्टज्ञान क्यकारमेपामुदेति । अशातेपु तेषामनुष्टाना. योगात् । अथ योग्यन्तरवचनातदाऽन्धपरम्परा। भय नित्यसिद्धेश्वरवचनात् । स्यादेव यदि नित्यसिद्ध ईश्वर सिख्येत । आगमवलादीश्वरसिद्धिरितिचेस किमीश्वरवचनतया प्रमाणमपौरुषेयतया वा । प्रयमे वितरेतराश्रय तद्विरचनात्तत्प्रामाण्य तत्प्रामाण्याच तत्सिद्धिरिति । उत्तरे लपराद्धान्त । यथा चानुमानजातमपि न परामि- मतेश्वरे वर्तते, यथा चापौरुषेयत्व वेदस्य, तत्सर्वमव्यप्रमप्रेशीवेदयिष्यते । अथागमाशावेष्वनुष्ठानमिति । अस्तु तहि स एवागमस्तन प्रमाणम् , अवश्यापेक्षणीयखात्कृतं तदुपजीविभिर्यागिमिरिति । ननु यदि न योगि- नामयोग्यविषयेषु सामर्थ्य, सत तर्हि तेपा सर्वदर्शिवप्रदर्शक्शात्रराशिना । अत आह-नवैतावतेति । प्रमाणान्तरवलात्सर्वशब्द संकोचनीय इत्यर्थ । यत्रापि विषयेऽतिशयो दृय पार्थसंपातिप्रमदीनो विश्वका पाशोकयाीकानिहितसीतादिपु, सोऽतिशय सार्यानतिरछनाद्रष्टव्य । अनतिलहनमेवाह-दूरसूक्ष्मावीति । योग्य एव विपये दरवर्तिनि सूक्ष्मे वा दर्शां तत्र, न पुना रूपादो थोप्रादेत्तिरिति भटोफेर क्लिट्या. प्यत्वाभायनेति।प्रमाणाविषयत्वेन केयरसाक्षियेवत्यादिपर्ष । परिहरति-सत्यम् । अषेपत्येऽपीति। नासानादीनां साभादपरोसतोयतया तेषा सात्यापरोक्ष्याभ्यासादेवापणे यादिल । उत्तरी पोयरिदाय 1 ननु यदि सोरो परय घेत यस्यैयाशानादीनां 3 तदप्पासादारोममध्यरामिलि गारोशम्य. - ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ११ मैवम् । रजतादिव्यवहारायोग्येऽपि शुक्तिशकलादौ रजतादिव्यवहारदर्शनात् । नन्वेवं सत्यवेद्यत्वविशेषणस्य न व्यवच्छेद्यमस्ति । त्वन्मते घटादेरप्यध्यस्ततया अपरोक्ष- ज्यवहारयोग्यत्वाभावात् । मैवम् । व्यवहारदशायां तेषां प्रत्यक्षप्रमाणविपयाणामपरोक्ष- व्यवहारयोग्यताझीकारात् । तथाप्यवेद्यत्वे सत्यपरोक्षत्नमेव लक्षणमस्तु व्यभिचाराभावा- दिति चेत् । सत्यम् । अपरोक्षज्ञानविषयत्वेनैव घटादेरपरोक्षत्वाङ्गीकाराद्, अत्रापि तथा- त्वाव्याघात इति विभ्रमो माभूदिति तब्यवहारेणैव प्रतिवादिनामपि संप्रतिपन्नेन तदेव स्फुटीक्रियत इति न कश्चिद्दोपः । कथं तर्हि अवेद्यस्य व्यवहारयोग्यत्वमिति चेकिमिदमवेद्यत्वे व्यवहारविषयत्वं न स्खादित्यनिष्टप्रसजनमुत व्यवहारविषयत्वाद्वद्यत्वानमानम् । नाद्यः । आपाधापौदकयोर- भयोरपि परेपामप्रसिद्धः । नेतरः । तस्य सप्रतिसाधननिराससमये निराकरिष्यमाण- त्वात् । तस्मादनाविलं स्वप्रकाशलक्षणम् । प्रमाणमपि । अनुभूतिः स्वयंप्रकाशा अनुभूतित्वाद्यन्नैवं तन्नैवं यथा घट इत्यनुमानम् । नचाप्रसिद्धविशेषणस्वम् । यतः 'सामान्यतोऽनुमानेन प्रसिद्धेऽपि विशेषणे । कथं कथय थमवेद्यत्यविशेषणं व्यर्थमिति ,शङ्कते-नन्वेवमिति । व्यवहारदशायामिति । यद्यपि वास्तवापरो- क्ष्याभावो घटादेरशानादेच समानस्तथाप्यर्थक्रियाक्षममापरोक्ष्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं सत्वमिव घटादेरस्ति अज्ञानादेस्तु तन्नास्ति प्रत्यक्षादिविषयताया अप्यभावात् । अतः शुचिरजतादिसत्तावत्प्रातीतिकमित्यर्थ । ननु तथापि व्यवहारयोग्यतापदस्य कृत्यं न पश्याम , अवेद्यतापदेन घटादिव्यारत्तेरपरोक्षतापदेनाज्ञानादिव्यारत्ते- रिति शकते-तथापीति । परिहरति-सत्यमिति । अयमर्थ -अपरोक्षज्ञानविपयेप्वपि तावदपरोक्ष- शब्दः प्रयुज्यते । तत्रापरोक्षमित्युक्ते व्याहतिशङ्का स्यात्तमित्यर्थमवेद्यत्वेऽप्युपपद्यमान व्यवहारयोग्यतापद- प्रहणमिति । वस्तुतस्तु ,न प्रसरत्येव घटादिप्वपरोक्षत्वं, तस्य प्रमात्वावान्तरजातितयाऽप्रमाया घटादावभा. यात् । मच मिथ्याज्ञानेऽपि भावात्प्रमात्वेन परापरभावाभावान जातिरिति वाच्यम् । तनारोपानीकाराच्छ- ब्दप्रयोगस्यापि तन्मार्गत्वात् । अन्यथा घटत्वादेरप्यपलापप्रसङ्गात्सुवर्णनिर्मितेऽपि घटशब्दप्रयोगेण पृथिवी- स्वादिना परापरभावाभावस्यापि शक्यवचनत्वात् । यद्यपि व्यवहारो ज्ञानमपि भवति तथाप्यवेधलविशेषणा- मुरोधेन शब्दप्रयोग एव खीक्रियते । तेन न पूर्वपक्षावसरोकदूषणप्रसर । यद्यपि योग्यताव्यतिरेकेणापि लक्षणं शक्यसमर्थन तथापि सुपुप्तौ तदभावेऽपि योग्यलस्य सतोऽत्यागाय तद्रहणम् । ब्यवहारविषयत्वादेव ज्ञानयिपयलमपि सिध्यतीत्यमिप्रेस शकते-कथं तहीति । तदेतत्प्रसङ्गो वा प्रसाधनं वेति विकल्प्य दूषयति-किमिदमवेद्यत्वे व्यवहारविषयत्वमित्यादिना । आपाधापाद- कयोरिति । कचित्प्रमिवेन पक्षे चाहार्यारोपितेन कचिद्यापक्तया प्रमित पक्षे चानमिमतमापाद्यत इति हि स्थितिस्तदिहावेद्यत्वेनापादकेन प्रमितेन भवितव्यम् । नचैतत्सर्व प्रत्यक्षमिति मन्यमानस्य सभवति । नापि व्यवहाराविषयत्वस्य प्रमितिरिति केन किमापायत इत्यर्थ । तस्य सप्रतिसाधननिराससमय इति । लक्षगदूषणसमये प्रत्यनुमानप्रयोगोऽनवसरनिरस्त इत्यर्थ ॥ तदेवं लक्षण समर्थयित्वा प्रमाणं समर्थयितुमुपक्रमते-प्रमाणमपीति । खप्रकाशलक्षणसभवेऽपि साप साध्य प्रशिद्धमप्रसिद्ध या .। आये सिद्धसाधनता केवलव्यतिरेकिताव्याकोपश्चं । द्वितीयेऽप्रसिद्धविशे- पणता इत्यत आह-नचेति । हेतुमवतारयति—यत इति । लोकेन हेतुमाह-सामान्यत इति । समान्यतोऽनुमानेन सामान्यतोदृष्टेन । प्रसिद्धेऽपि विशेषण इत्यनापि सामान्यत इत्यनुपानीयम् । भनिर्धारि- तर्मिविशेषतयेत्यर्थ । अतएव सामान्यतो दृष्टानुमाने नानिर्धारितधर्मिविशेपनिष्ठस्येति विवरणम् । अपिर्मि- भकम । सामान्यतोऽपि प्रसिद्ध विशेषणे अप्रसिद्धविशेषण. पक्ष. स्थमिति कथय । न कथमपीति योजना।

·८ तत्त्वप्रदीपिकी (चित्सुखी) [प्रथमः णवस्तुत्वस्यावधीरितकल्पिताकल्पितविशेपस्यानुभूतित्वादिवद्धेतुत्वोपपत्तेः । ननु किमिद साध्यमान वेद्यत्वं वास्तवमुतावास्तवमाहोस्विव्यावहारिकमथवा साधा- रणम् । आये साध्यविकलं निदर्शनमितरेषु सिद्धसाधनत्वमिति चेन्मैवम् । घटादेखि व्यावहारिकप्रमाणसिद्धवेद्यतापादनेऽपि स्वप्रकाशत्वासिद्धेः । किचानुभूतिपदं खगोचरगोचर- ज्ञानजन्य पदत्वात्कुम्भपवत् । ननु किमन गोचरशब्देन विपयमानमुच्यते किवा वा- च्योऽर्थः अथ लक्ष्यो वा । न तावत्प्रथमद्वितीयौ । सिद्धसाधनतापत्तेः । अभ्युपेयते हि अनुभूतिशब्दवाच्यस्यान्तःकरणवृत्तिविशिष्टस्य ज्ञानस्य ज्ञानगोचरता । तीये तु मुख्यार्थ- विवक्षया प्रयुक्तगज्ञादिपदैर्व्यभिचार इति चेन्मैवम् । लक्षकपदं पक्षीकृत्य लक्षकपदत्वेन लक्षकगङ्गादिपवलक्ष्यज्ञानजन्यत्वानुमानात् । किंचानुभूतिपदाभिधेयस्य स्वप्रकाशत्वम- भिधीयते भवद्भिरुत लक्ष्यस्य । नायः । अपसिद्धान्तापातात् । न द्वितीयः । प्रतिवादिनं प्रत्याश्रयासिद्धे । सकलधर्मातीतस्याद्वितीयस्यानुभूतिपदलक्ष्यस्य परैरनङ्गीकारात् । किच स्वप्रकाशताया सति प्रमाणे तद्वेद्यत्वमसति च साधकाभावादेव न तसिद्धिरिति . णत्वेति । खरूपसत्ता विवक्षिता । अनुभूतित्वादिवदिति । यथाह्यनुभूतित्वादिति खप्रकाशवादिहेती कोऽयमनुभूतित्व नाम धर्म कि कल्पित उताकल्पित । नायः । परस्यासिद्धे । न द्वितीय । खस्यासिद्धेरिति विकल्पिते साधारण्येनैव परिहारतद्वदित्यर्थ । अत्र गनापुरीभट्टारकोदीरितदूषणमनुवदति-ननु किमिदमित्यादिना । मेवम् । घटादेरिवेति । नहि घटादेरिवानुभूतेरपि वेद्यत्व प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धमिति भन्तुमुचितम् । तथा सति नैयायिकादेरिव जड. यापि सविदाऽर्थप्रथ नसिद्धौ घटादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्युपन्यासानवसरात्तदूषणाना खमतेऽप्यनुपरप्रसमाश्च । नय नैयायिकाद्युपगतजडताया समारोपितत्वाङ्गीकारादस्त्येवानुभूतेरपि व्यावहारिकवेद्यतेति साप्रत, तस्या शुकिरजतादेरिव व्यवहाराक्षमावात् । अतो व्यावहारिकवेयत्वसाधनमपि विरुणज्येव राधान्तमिति भाव । वेधत्येनुमानान्तरमाह-किंचानुभूतिपदमित्यादिना । खगोचर एवं गोचरो यस्य तज्ज्ञान खगोचरगो चरज्ञान तजन्य , शब्दनित्यत्ववादिना प्रयोगस्य तजन्यत्वाच्छन्दोऽपि तजन्य इत्युच्यते । विद्धसाधनतानियत खगोचरग्रहणम् । अनापि तैरुद्भावितदूपणमनुवदति-ननु किमनेति । सिद्धसाधनतामेव विणोति- अभ्युपेयते हीति । अत करणत्तिविशिष्टस्येति हेतुगर्भ विशेषणम् । यस्मादन्त करणतिविशिष्टमतं शानगोचरवेत्सर्थ । मुरयार्थविवक्षयेति । एव हि तदा प्रयोग स्यात्---विवादपद खलक्ष्यविपयशानजन्य पदत्वात्सप्रतिपनवदिति । एतचानकान्तिक, मुख्याथविवक्षया प्रयुक्तगहादिपदाना ताक्ष्यसीरादिशााजन्यत्वा. भावात्तेपा मुख्याधज्ञानमानजन्यत्वादित्यर्थ । तदेतद्रूपयति-मैवमिति । लभरपदत्व हेनुस्खथाच नान- कान्तिकमिसथ । पदमान पक्षीयस रक्षकपदत्यादियुक्त भागासिद्धियाधी स्यातामिति लपकपदमिरयुधम् । उभयवादिसप्रतिपमानुभाव्यवाचकानुभूति रक्षकपद चान विवक्षित, तेन नाभयासिद्धिसिद्धसाधो सिंच यायकिंचिरस्वप्रकाशत्वानुमानमुपन्यस्यते तम्य रायम्य धर्म्य तावम शिकणपद्धतिमप्यास्त्र इयाह- किंचानुभूतीति । अपसिद्धान्तेति । अन्त करणत्तिविशिष्टस म्वप्रकाशवनाश्रयणादिल प्रतिवादिन प्रतीति । । सायदाभूतिपदरपम्प यस्सयम्यचियमातुर्या प्रमेयम्य या मा मिसा. भविपिता, येाश्रयासिदिन भवे, खिद्वितीयानादिधिनारमभूतानस्य, तस्स पर लगिसरापिशलवा. धमासिसिपिशासिती भाप । किच सराशायां प्रमाण रामापागदापयो प्रमेयानिमिशिी म्यापासुगमभ इलाह- विध स्वप्रकारातायामिति । एवं समासे प्रमाणे समाशिप्य समानुपागते- ·म. , , न पश्यसि ततोऽत्यल्पमिदमित्यर्थः । 'विषयिणस्तद्धर्माणां चेत्यध्यासभाष्यावयवं व्याचक्षाणेः पञ्चपादिका- विषयिणश्चिदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषयेऽभ्यस्वेरनिलाक्षिप्य समाहितं-'आनन्दो विषया-' नासंभवः मोक्षदशायां तु तदभावाव्याप्तिरित्यत आह-मोक्षदायामिति । यद्यप्ययमपि कथन धर्म- नुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धमाः । अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यायमिवावभासन्त' इति । ननु संसारदशायां कल्प- स्तथापि परैस्तदभावरूपत्वेनाजीकृतत्वात् अभावभारयोरेवंविधस्थलेवनतिरेकखीकाराच न दोषः । एतर परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । सपोपनिपदानामुभयत पाशा रजुरियलमतिविस्तरेण । अनोच्यते---'अपरोभव्यबहुदेयों- ज्यस्वाधीपर्दय नः । संभवे स्वप्रकाशस्य लक्षणासंभवः कुतः ।।.१ । न तावत्स्वयंप्रकाशे लक्षणासंभवः । अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यतायास्तल्लक्षणत्वात् । नच योग्यतालक्षण- धर्माणीकारेऽव्याप्तिर्मोक्षदशायां तदसंभवादपसिद्धान्तापतिश्चेति गङ्कनीय; योग्यत्वात्यन्ता- भावानधिकरणत्वस्य तत्त्वात् गुणवत्वात्यन्ताभावानधिकरणस्य द्रव्यत्ववत्, तेन नाव्याप्तिः। नाप्यपसिद्धान्तः, काल्पनिकधर्माणां संसारदशायामभ्युपगमात् । अक्षमा भवतः केयं सा- धकत्यप्रकल्पने । किं न पश्यसि संसारं तत्रैवाज्ञानकल्पित'मिति सुरेश्वराचार्यवचनात् । 'आनन्दो विपयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा' इति पञ्चपादिकाचार्यवचनांच । मो. क्षदशायां च विवक्षितधर्मामावेऽपि कदाचित्सत्त्वेन तदत्यन्ताभावानधिकरणत्वस्व गुणा- श्रयो द्रव्यमितिवत्सिद्धेरपरोक्षव्यवहारयोग्यघटादावविव्याप्तिपरिहारार्थमवेद्यत्वे सतत अंत्रोच्यत इत्यादिना । तत्र लक्षणं तावच्छोकेन गृह्णाति- अपरोक्षेयादिना । नः अस्माकं पक्षे अपरो. पशव्यवहृतेर्व्यवहारस्य योग्यस। व्यधिकरणे पष्ठयो । तथाऽधीपदस्य संविदविपयस्य सप्रकारास संभवे सति, स्वप्रकाशस्येति पदमुपर्यपि संवध्यते द्वारमध्यस्थमणिवत् । अतस्तस्य खप्रकाशस्य लक्षणासंभवः कुतः, न कुतोपीति योजना । संगृहीतलक्षणं 'विरणोति-न तावदित्यादिना । अपसिद्धान्तापत्तिश्चाद्वैतवादिन इतरदशायामपीति शेषः । नच शङ्कनीयमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-योग्यत्वात्यन्तेति । कदाचिदपि योग्य- ताधिकरणं तदत्यन्ताभावानधिकरणमेव । अनुत्पत्तिविनाशवन्तं हि संसर्गाभावविशेषमसन्ताभावमुपगच्छन्ति तार्किकाः । तथाच यदि कदाचिदपि तत्प्रतियोगी स्यात्तदा तत्पूर्व वा तदुत्तरकालं वा तदभावो मन्तव्यः न समसमयं विरोधात् । नचान्योन्याभावतंत्प्रतियोगिघटयोश्च समसमयं वर्तमानत्वान विरोध इति वचनीयम् । तस्य तादात्म्यप्रतियोगित्वात्तस्य कदाचिदप्यभायात् । इतरथा, घटसंसर्गाभावघटान्योन्याभावयोः संकरप्रस- झात् । अथ घटप्रतियोगित्वे समानेऽपि संसर्गतादात्म्यरूपविशेषणभेदादसंकरस्खयोरेवं तर्हि प्राप्तामाप्तविवेकेन संसर्गतादात्म्ययोरेवोभयन्न प्रतियोगित्वं न घटस्येति मूकीमावः, तदितराभावेषु वायं नियमः । विस्तरेण चैतदुपरिष्टादुपपादयिप्यते । ततश्च प्रतियोगिपूर्वकालीनत्वे विनाशित्वमुत्तरकालीनत्वे तूत्पत्तिमत्त्वं स्यात्ततध प्रागभावप्रध्वंसयोरन्यतरत्वं प्रसज्येत । तस्मात्कदाचिदपि योग्यताधिकरणं तदत्यन्ताभावानधिकरणमेवेति सिद्धम् । ततश्चैतदगीकर्तव्यम् । इतरथा गुणवद्रव्यमिति कणादोक्तगुणवत्त्वस्य द्रव्यलक्षणत्वभङ्गप्रसङ्गात् । प्रथमक्षणे हि गुणवत्त्वाभावेनाव्याप्तेः । यथा चैतत्तथा द्वितीयपरिच्छेदे द्रव्यलक्षणसण्डनप्रस्ताव विखरेण निवेदयिप्यते । 'तस्मात्तदत्यन्ताभावानधिकरणलमेव तन शरणं, तदनापि समानमभिनिवेशमपहायेत्समिसंधेराह गुण- वत्वात्यन्तेति । यद्यप्यपरोक्षव्यवहारविषयलात्यन्ताभावानधिकरणलमेव लक्षणं संभवति तथाप्यामुक्तर्विद्यमा नयोग्यताऽत्यागायेदमुक्तम् । भवत्वेवमव्याप्तिपरिहारोऽपसिद्धान्तव्याधेः किमौषधमियत भाइ-नाप्यपसि. द्धान्त इति । कः सल्लेयं वदेत्संसारदशायामपि काल्पनिकधर्मा न सन्तीति, कि परः कि वा स्वयूथ्यः कश्चित् । परचेद्वियदाद्यारोपसमर्थनेन समर्थनीयः । उत्तरमाप्तवाक्येन संमतयति-अक्षमा भवत इत्या. दिना । अद्वितीयात्मनः साधक्त्वकल्पनाया केयमक्षमा असहिष्णुता भवतः कि तनैव समस्तप्रपचं कल्पित कृद्भिः ननु . पूर्वोकस्यैव विपरणम् । इदानी लक्षणविशेषणानां कृत्समाह-: -14 ·१२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः पक्षोऽयमप्रसिद्धविशेषणः ॥२ ॥' तथाहि वेद्यत्वं किंचिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि, धर्म- त्वात् शौच्यवदिति समान्यतो दृष्टानुमानेनानिर्धारितधर्मिविशेषनिष्ठस्यावेद्यस्वधर्मस्य प्र. सिद्धत्वात् .. केवलव्यतिरेकिंणश्चोभयवादिसंप्रतिपन्नापरोक्षव्यवहारयोग्यानुभूतिविशेषावल- म्बताया एव समर्पणात् नाप्रसिद्धविशेपणता । -'यद्वा यद्विपर्यये असमीहितप्रसक्तिस्तत्कचिन्मानयोग्यमिति सामान्यव्याप्तिः । इह था- नुभूतिरनुभाव्या भवति' नवेति. वादिविप्रतिपत्तेः संशये सत्यनुभाव्यत्वे सत्यसमीहितप्र- सकेसद्विपर्ययस्य सामान्यतो मानयोग्यत्वाधिगमात् विशेपप्रमाणापेक्षायां. व्यतिरेकिण उपन्यासात् नाप्रसिद्धविशेपणता । अन्यथा, कथमिच्छादीनामष्टद्रव्यव्यतिरिक्तद्रव्याभि- तत्वं नैयायिकादयोऽपि साधयेयुरष्टद्रव्यव्यतिरिक्तद्रव्यस्याप्रसिद्धावप्रसिद्धविशेषणता, प्रसिद्धौ च हेतोस्तत्र वृत्तावन्ययव्यतिरेकितया केवलव्यतिरेकित्वासंभवः, अवृत्तौ चा- अत्र च सामान्यत इति सिद्धसाधनतापि परिहता नेदितव्या । सामान्यतोदृष्टमेवाह-तथाहि वेद्यत्वसि- त्यादिना । अभावप्रतियोगीत्युक्ते अन्योन्याभावेन वेद्यत्वेऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता स्यात्तनिवृत्त्यर्थमत्यन्ताः भावग्रहणम् । नचास्तित्वेन व्यभिचारः, तस्य पक्षत्वात् पक्षतुल्यत्वाद्वा । अभिधेयत्वादिष्वपीयमेव गतिः । अन्ततः खस्मिन्नेवाभावादात्माश्रयप्रसङ्गात् , उत्पत्तिज्ञप्तिप्रतिबन्धकस्यैव दोपत्वमिति प्रक्रियामात्रं, नियमेन 'प्रमाणानुपलब्धेरैविशेषादिति । अत्र च वेद्यत्वप्रसिद्ध्यैव यद्यपि तदनधिकरणत्वमपि प्रसिद्ध, प्रतियोगिप्रसिद्ध्यै- भाभावप्रसिद्धेः तथापि सुहृद्भूत्वेदमाहेति द्रष्टव्यम् । अनिर्धारितेति । अनिर्धारितो यो धर्मिविशेषस्तनिष्ठ स्वेत्यर्थः । ननु भवत्ववेद्यत्वसिद्धिरपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सत्यवेद्यत्वस्य कुतः सिद्धिरित्यत आह-केवल. व्यतिरेकिणश्चेति । अथवा मानान्तरेणावेयत्वसिद्धौ किमनेनानुमानेनेत्यत आह केवलेति । केवल व्यतिरेकिण इति पञ्चमी । प्रथमपक्षे त्वयमर्थः । अपरोक्षव्यवहारविषयत्वं तावदनुभूतावेव तवापि संप्रतिप ताहगनुभूती चावेद्यत्वमन्यतः खरूपेण सिद्धं यदा साध्यते तदा किमपरमन्नाप्रसिद्धं येनाप्रसिद्धविशेषणता स्पादिति । द्वितीये तु सामान्यतः सिद्धस्यानुमानेन धर्मिविशेष साधनान्नानर्धक्यमित्यर्थः । एतेन केवलव्य- तिरेकितापि रक्षिता अन्यत्र प्रसिद्ध्यनभ्युपगमात् । एवमुदयनरीत्या केवलव्यतिरेफ्रिणः प्रामाण्यं समर्थितम्, संप्रति लीलावतीकाररीत्याप्याह-यद्वेति । यस्य वैपरीसोझीकारे प्रमाणान्तरवाधादिप्रसक्तिस्तत्प्रमाणयोग्यमिति सामान्याकारेण व्याप्तिः । व्याप्तहेतोः पक्षधर मतामाह -इह चेति । तत्किं सर्वत्र विपक्षयाधात्प्रमाणोनयनम् । तथाच गतं घटादिप्रत्यक्षेणाविमर्शपूर्वके. ऐसत आह-संशये सतीति । कोटिद्वयाप्रसिध्या साधारणधर्मदर्शनाभावान संशयोत उत्तम्-विप्रति पत्तेरिति । इदं च प्रयोगशरीर-वेद्यत्वमनुभवनिष्ठप्रामाणिकालन्ताभावप्रतियोगि तर्कादियायितत्वात् यदेवं - तदेवं यथा शुचिरजतादि यया या घटत्वाति । तर्कमानं चेदमित्याशा प्रस्तुतानुमानोपयोगमाह-विशेष प्रमाणापेक्षायामिति । अन सामान्यतोऽनुमानेनेति सामान्येग प्रमाणोजयनेनेति योजनीयम् । एतदेव प्रतिमन्या साधयति-अन्यथेति । भनुपपत्तिसाम्यं सावदाह-अटट्यव्यतिरिक्तेति । तत्र वृत्ता विति । सम बदव्यातिरिषदव्यप्रतिक्षी तदाधितगुणानां रापसत्यम् । तथाच तन हेतुत्यरयोदूंपगदर्य स्पादिलः । एपमनुपपती रामानायामस्मदुविधामन्तरेणं नापरा विधास्तीति भावः । तथाहि इच्छादयो गुणाः मनिलये रायग्गवायचाशुषप्रत्यक्षपार गन्धपदित्यादिना गुगत्ये स्थिते गुगत्यापरजातिमराया निय. काव्यन्यपच्छेदातया विशेषगुणरपे च निदे सतीच्छादयः पपिदाधिताः गुणसापपरिशी सामाग्यनो मानेनानिर्धारित समिथिदाय शिदे न सापापयविशेषगुणाः प्रल राजकारणगुगपूर्व परमार, प्र. लाये सरायापारल्यमानिपातनाप्याराविशेषगुमा पान्दियात्रसभायात् । नापिसिाहमनगां सिपगु. १ निपी-मिमी पागाधुरी ।

·१३ . -परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। साधारणानेकान्तिकवापत्तिः। नचैवं सत्यप्रसिद्धविशेपणताया अदूपणतापत्तिः, उक्तसामा- न्यतोदृष्टानुमानगोचरत्वासंभवे, शशविषाणोलिखिता भूरित्यादौ तस्याः सावकाशत्वात् । अथवा अयं घटः एतद्धटान्यत्वे सति वैधत्वानधिकरणान्यः पदार्थत्वात्पटवदित्यादिमहावि- द्याप्रयोगैरप्यवेधत्वप्रसिद्धिरप्यूहनीया । नाप्रसिद्धविशेष्यतापि, अनुभूते, प्रसिद्धत्वात् । अतएव नाश्रयासिद्धिरपि हेतोः । नापि स्वरूपासिद्धिः, कल्पितव्यक्तिभेदनिष्ठस्य चन्द्रत्व- ।। सामान्यस्येवानुभूतित्वसामान्यस्याभ्युपगमे सिद्धान्ताविरोधात् । कल्पितस्यापि प्रतिवि- म्यादिवत्सांधकत्वसंभषात् । नच प्रतिवाद्यसिद्धिः, तेनाप्यनुभूतित्वसामान्यस्याभ्युपगमात् । • नच कल्पिताकल्पितत्ववैपन्याद्धतोरन्यतरासिद्धिराशङ्कनीया, अवधीरितकल्पिताकल्पि- तविशेपस्यानुभूतित्वमानस्योभयवादिसिद्धत्वात् । अन्यथा धूमवृत्त्वादावपि तदेतद्देशनिष्ठत्वा- णखादित्यादिनाऽटद्रव्याश्रयत्वानुपपत्ती सिद्धायामिच्छादयोऽटद्रव्यव्यतिरिक्तद्रव्याश्रयाः, तेष्वनुपपद्यमानत्वे सति गुणलायनैवं तनवं यथा गन्धादीति केवलव्यतिरेकिणैव सिद्धिरिति । नन्वेवंविधपरिहारज्ञानस्य सर्वन सुल- भत्वाद्गतं वताप्रसिद्धविशेषणतातपखिन्येसत आह-नचैवं सतीति । एतदुक्तं भवति-न सर्वनैवंविधः परिहारः सुलभः असमाधेयाप्रसिद्ध विशेषणत्वानामपि 'भूमिः शशविपाणोलिखिता' इत्यादीना संभवात् वेपु चास्याः साम्राज्यमिति । तदेवमृजुरीयाऽप्रसिद्धविशेषणतां परिजहार । येतु वक्ररीति रोचयन्ते तान्प्रति महावि- द्यामिरपि साध्यप्रसिद्धिं सुलभयति-अथवेति । अयं घटः वेद्यत्वानधिकरणान्य इत्युक्तेऽप्रसिद्धविशेषणता सर्ववेद्यलवादिनोऽनुमानात्पुरस्तात्तदनधिकरणासिद्धरत उक्तं-घटान्यत्वे सतीति । घटखानयिकरणत्व इति यावत् । तथाच सर्वघटेपु सिद्धसाधनं, तत उकं-एतदिति । एतस्य च घटस्य वेद्यत्वाधिकरणत्वेऽपि खान्यत्वंप्रत्यनधिकरणत्वात्तथाविधघटान्यत्वस्य च पटादावेव प्रसिद्ध प्रसिद्धविशेषणतासिद्धसाधनते इत्यर्थः । घटमानं पक्षीकृत्यैतद्धटान्यत्वेसति वेद्यत्वानधिकरणान्य इत्युक्त घटान्तरमादायार्थान्तरता, घटान्तरस्याप्येत- भूटान्यत्वेसति वेद्यलानधिकरणादेतस्मादन्यत्वात्तद्यवच्छेदार्थमयमितिपदम् । एतस्यैव घटस्य एतद्धटान्यत्वेसति वेद्यत्वानधिकरणान्यत्वे सांध्यमाने घटान्तरमादायार्थान्तरताया अनवकाशात् । एतद्धटान्यत्वानधिकरणान्य इत्युक्त व्याहतिः स्यादेतद्वंटस्यैतद्धटान्यत्वायोगात् तदर्थ वेद्यत्वपदम् । अत्र चैतद्घटान्यत्वेसति वेद्यत्वानधि- करणमयं घटस्वदन्यत्वमादाय पटादी साध्यप्रसिद्धिः । पक्षे त्वेतद्धटस्यैतद्धटान्यत्वेसति वेद्यत्वानधिकरणान्य- त्वमेतद्घटान्यलानधिकरणान्यत्वेन वा वेद्यत्वानधिकरणान्यत्वेन वा स्यात् । आये व्याहतिः। एतस्यैव घटस्यैतद्ध- टान्याबायोगात् । अत एतद्धटान्यत्वेसति वेद्यत्वानधिकरणमन्यत्किंचिदादाय तदन्यत्वसिद्धिरित्यवेद्यत्व- सिद्धिः । आदिग्रहणेन चेद्यत्वं खखेतरत्तित्वानधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्तिधर्माधिकरणं मेयत्वादि- त्यादि सगृहीतम् । एतदपि सामान्यतोऽनुमानेनेति सगृहीतमेव । नाप्रसिद्धविशेप्यतापीति । विशेष्यं धर्मि । तदेवं पक्षदूपणान्यपाल हेतुदूपणान्यपाकरोति-अतएवेत्यादि । यत एवं विशेष्यरूपस्य धर्मिणः प्रसिद्धिस्तत एवेत्यर्थः । ननु किमिदमनुभूतित्वंनाम न तावजातिः, अनुभूतेरेकत्वाङ्गीकारेण व्यत्यभेदस्य जातियाधकत्यात् । यथाह-'व्यचेरभेदस्तुल्यत्वं सकरोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसवन्धो जातिवाधकसग्रह' इति । अतएव नोपाधिरपि । अनुगतो ह्युपाधिर्भवति अद्वैतविरोधश्चोभयनापि तुल्य इत्यसिद्धिरेव हेतोरियत आह-नापीति । यथाच कल्पितस्यापि साधक्त्वं तथा मिथ्यालवादे व्युत्पादयिष्यते । ननु प्रतिवादिना पारमार्थिकी जातिराद्रियवे, भवता तु काल्पनिकीत्यन्यतरासिद्धिरित्यत आहनच करिपतेति । भवधीरित. कल्पिताकल्पितरूषो विशेषो येनानुभूतित्वमात्रेण तत्तथोक्तम्। उक्तपरिहारानीकारे खव्याहति चाधिकामाह-अन्यथेति। तदेतद्देशेति । धूमवत्त्वं किं महानसनिष्ठं हेतुरुत पर्वतनिष्ठम् । भाये- ऽसिद्धि द्वितीये साधनविकलं निदर्शनमिति दूपणे नोदीरितपदवीव्यतिरेकेण परिमाणमस्त्रीत्यर्थ । अन्यथाऽसिद्धि १ प्राप्तमिति शेयः ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [प्रथमः 444 4 दिविफल्पेनासिद्ध्यादेर्दुष्परिहरत्वात् । नच व्याप्यत्वासिद्धिः, सोपाधिकस्यैव तथात्वात् , केवलव्यतिरेकिणि चोपाधेरसंभवात् । उपाधिर्हि साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकः स चान्वयव्यतिरेकी कश्चिद्धर्मः स कथं केवलव्यतिरेकिणि पक्षव्यतिरिक्तभूमौ साम्ये- नान्वयी स्यात् । नच पक्षे साध्येनान्वयः, तत्र साध्यस्याद्यापि संदिग्धत्वात् । निश्चिये च सिद्धं नः समीहितमिति, किमुपाधिः करिष्यति । पक्षे चोपाधिवृत्तौ साधनव्यापकता च दुर्वारा । नच साध्यसद्भावे माभूदुपाधिः, साध्याभावे पुनरुपाधिः कश्चिद्भविष्यतीति घाच्यम् । तथाहि यत्रोपाधिरस्ति तत्र साध्यं नास्तीति साध्याभावस्य गमकत्वेनोपाधिरे। टव्यः । अन्यथोपाधिसद्भावेऽपि साध्याभावो व्यापकतया न वर्तते चेदुपाधिसदावे , . परिहरति-नच व्याप्यत्वासिद्धिरिति । एषा हि हेत्वाभासाना स्थितिप्प्यत्वेसति पक्षधर्मतया प्रमितत्वं सिद्धत्वं तद्विपरीतमसिद्धत्वम् । तत्र व्याप्तेरसिद्धौ व्याप्यत्वासिद्धिरित्यभिधीयते । पंक्षधर्मत्वाऽसिद्धिस्तु विधा । तत्राश्रयस्वरूपासिद्धावाश्रयासिद्धिस्तद्विशेषणेपक्षसत्त्वाप्रतीत्या तु असिद्धसाधनमिति । इमामपि द्विविधा केचिद- भिद्धति साध्याकाराप्रसिध्या साध्यखरूपासिद्ध्या चेति, प्रथमाऽसिद्धसाधनताभिधाना द्वितीया त्वप्रसिद्ध- विशेषणमिति । एतत्तु केवलपक्षदूषणतयैव वृद्धव्यवहारे प्रसिद्ध हेतुखरूपासिद्धौ तु खरूपासिद्धिरिति । तत्र ध्याप्यत्वासिद्धिर्नाम सोपाधिकः संबन्धः, निरुपाधिकसंवन्धस्य व्याप्तित्वात्सोपाधिकत्वे च निरुपाधिकसंबन्ध- धुर्यादिति । तदेतत्सर्वममिसंधायाह-सोपाधिकस्यैव तथात्वादिति । भवतु तर्युपाधिरपि किमे. सावता इत्यत आह केवलव्यतिरेकिणि चेति । केवलव्यतिरेकिण्युपाध्यभावं वक्तुमुपाधिलक्षणमनुव. पति-उपाधिहींति । साधनाव्यापक उपाधिरित्युक्त शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्र सामान्यवरवे सत्य स्मदादिवायेन्द्रियग्रहणाईत्वा स्यात्तदर्थ साध्यव्यापक इत्युक्तम्, तथेत्युक्ते सामान्यवत्वादिनाऽनित्यत्वसा- धने कृतकत्वमुपाधिः स्यात्तदर्थ साधनाव्यापक इत्युकम् । एतेन पक्षेतरत्वमपि व्याख्यातं, तस्यापि साध्य- भ्यापकत्वे उपाधित्वादितरथाऽनुपामित्वादिति । भवत्वेवं ततः किमायातमित्यत आह-सचान्वयव्य- तिरेकीति । साध्यव्यापकत्वमन्वयः, साधनाव्यापकत्वं व्यतिरेकः, तदुभयवान्धर्मः कश्चिदुपाधिरित्यर्थः । अस्त्वेतावतापि प्रस्तुते किमित्यत आह-स कथमिति । तन वक्तव्यं कि पक्षम्यतिरिकस्थले साध्यव्याप- कत्वं किंवा पक्ष एदामिप्रेतमिति । नाद्य इत्याह-स कथमिति । केवलव्यतिरेकिणि प्रवर्तमानः स उपाधिः पक्षव्यतिरिक्तभूमौ साध्येन कथमन्वीयान्न कथमपीति योजना । केवलव्यतिरेकिणीति हेतुगर्भ विशेषणम् । महि केवलव्यतिरेकिणि पक्षव्यतिरिकस्थले साध्यं संभवति अविद्यमानसपक्षत्वादित्यर्थः । न द्वितीय इत्याह -नच पक्ष इति । तन साप्यानिर्णयादित्याह--तत्र साध्येति । विपक्षे दण्डमाह-निश्चये चेति । साध्यापहारो छुपाः कृत्यं, तन साध्यमेव चेनिणीतं किं पुर्वन्नयमुपापिः स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह- पक्षे चेति । साधनवमिछासन्ताभाववत्त्वं पपाधेः साधनाध्यापक वम् । तन पझेऽपि घेदुपापर्यतते कथं सय तस्मात्यन्ताभावः स्यात् । नचान्यग्र, फेवलय्यतिरेकिसाधनस्यान्यनाभावादिति भावः । ननु न ययं सायरामापे उपाधि मूमः येन साभ्यव्यापकता दुःसापा अपितु साभ्याभाव इत्यत आह-नच साध्य. सद्भाय इति । नच पाच्यमित्युर्फ तम हेतुमाइ-तथाहि यत्रोपाधिरिति । तपाहि तथारातीलपः । उपापिना हि साम्याभावप्रमिति मान्यता साध्यामाप्रति गमकत्येन प्यायपेनोपाधिरेष्टथ्य सुषम् ।म्पार. फापे दोपमाह-अन्यथेति । अन्यया व्यापकरपेनारीक्रिममाणे, प्यापकतयोपारिति संपन्मः । मारकस योपाधैरधिकातिरसंभवान, उपाधिराशापेऽपि साध्यामापो यदि न पत, गंभपति पतनं न्यूनत: पामामापस । रात उपाधिरादापऽपि साध्यसनापः स्वायाध्याभायामापस पापम्पलासमान्तरीपणा. पः । अयापकायेगी या पदरात साध्यामापस मारयामास । मपाणिना:पि याय.'

·सद्भाव किमत, परिच्छेद नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १५ साध्यं स्यात् , तच न पक्षे, तन्नोपाधिसद्भावे तस्य साधनव्यापकत्वप्रसङ्गात् । तस्मादन्य- नोपाधिसत्वे साध्यस्य सत्त्वं स्यादिति वाच्यम् । तथाच केवलव्यतिरेकित्वमङ्गप्रसङ्गः । प्रकृते चानुभूतिवेद्या वस्तुत्वाद्धटवदिति केवलान्वयिनानुमानेन हि स्वयंप्रकाशत्व- व्यतिरेको वक्तव्यः । तत्रच नोपाधिः संभवति साधनाव्यापकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तदेवं नासिद्धो हेतुः। नापि विरुद्धः ।वेयेषु विपक्षेप्वनुभूतित्वहेतोरवृत्तेः । नाप्यनैकान्तिकः, विपक्षा- घाइत्तरेव । नाप्यसाधारणः, सपक्षाभावात् । विपक्षे बाधक भावात्संदिग्धानकान्तिकतेति, चेत् । मैवम् । अनुभूतेरनुभाव्यत्वेऽनवस्थापातात् । नच वाच्यमवश्यवेद्यत्वाभावान्नानवस्था . व्यवहारस्य तत्स्वरूपसत्तामात्रेणाप्युपपत्तेरिति । तद्विपयप्रमाणानुदये तत्सत्ताया अप्यनि- श्चयात् तत एव व्यवहार इत्यप्यसिद्धेः । अथ यदा कदाचित्तत्सत्ताजिज्ञासोदये व्यव- हारादिना केनचिल्लिङ्गेन सापि प्रमीयत इति मतं, तन्न । घट इति घटमनुभवामीति तन वकव्यं किं पक्षे उत तयतिरिक्तस्थले । आद्य प्रत्याह-न पक्ष इति । तन हेतुमाह -तत्रोपाधिसद्भाव इति । यदा वक्तव्यं तत्पुरतादेवोक्तम् । द्वितीय परिशेषयति-तस्मादिति। भवत्वेवं ततः किमिति । केवलव्यतिरेकिताकोपमपहाय न किचिदित्याह-तथाचेति । 'ननु माभूदुतदोपराशिलेशानुकर्षितया साध्याभावप्रति व्यापकलमुपाधे , व्याप्यत्वे का नामानुपपत्तिरिति तनाह-प्रकृते चेति। अनुमानेनेति । हेतुनेत्यर्थः । अनहि स्वप्रकाशललक्षणसाध्याभावो वेद्यलम् । यनच वस्तुत्वं तन च वेद्यत्व गमकत्वेनामिमतमिति तदेवोपाधिस्तस्य च केवलान्वयित्वेनामिमततया सर्वनिष्ठस्य साधनवत्यपि विद्यमानलासाधनाव्यापकत्व दुर्लभमित्यर्थ । अन च प्रकृतग्रहण केवलान्वयिग्रहण चोपल- क्षणम् । सर्वकेवलव्यतिरेकिणि पक्षनिष्ठतयाशयमानसर्वोपाधे साधनव्यापकलात् । एतेन साध्याभावसम- व्यात. कश्चिदुपाधिरतीति पक्षोऽपि निरस्त । किंच यदा साध्याभावप्रति व्याप्य उपाधिरिष्यवे, तदा साभ्या- भावव्यावृत्तावुपाधिव्यात्तिरप्येष्टव्या, व्यापकासन्ताभाववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनो व्याप्यत्वात् , सभवद्य- तिरेकयोश्च व्यतिरेकव्याप्तेरप्येष्टव्यत्वात् । तथाच साध्याभावव्यारत्तावुपाघेरपि व्यावृत्ति कि पक्षे उतान्यन । नाद्य । पक्षे साध्याभावाभावरूपसाध्यस्थाद्याप्यनिर्णयात् । नाप्यन्यन । केवलव्यतिरेकिताकोपादिति । अत्र कश्चित्-साध्याभावसाधनाभावसवन्धभअकतया विपक्षे एवोपाधि निदध्यादिति, तत्तु साध्यशब्दार्थानवबोध- विजृम्भितमिति न तदपराध कश्चित् । एव हि साध्याभावाव्यापकरने सति साधनाभावव्यापक उपाधिरित्युत- स्यात्तथाच कथं साध्यव्यापकत्वम् ,नहि साधनाभाव साध्यम् । अविप्रतिपन्नत्वात् । कुन च साध्याभावान्यापक्त्व मवसेयम् । न तावत्पक्षे । तन साध्याभावानिर्णयात् । नाप्यन्यन । तथासति साधनाभावाव्यापकतया तत्पशव्य- तिरिक्तस्य सर्वस्य केवलव्यतिरेकिसाधनाभाववत्त्वात् । बहु चान वक्तव्यमस्ति विस्तरभयात्तु नोच्यते । ननु भवतु विपक्षवृत्त्यभावात्सपक्षेऽसति सपक्षाप्रवेशाभावाच विरुद्धानेकान्तिकतानामध्यवसितानामभाव । विपक्ष याधकतर्काभावात्तु सदिग्धानेकान्तिकताकिंवदन्त्या कानु प्रतिक्रियेति शङ्कते-विपक्षे चाधकेति । नन्व- नुभूतिरनुभाव्यैवेति यदि नियम स्यात्, स्यादनवस्था नरवय नियम इति मतमाशा निषेधति-नच वाच्य- मियादिना । ननु यदि नानुभाव्यतानियम , अननुभूततया तर्हि कथमर्ये व्यवहार इति शहा स एव परिहर- ति-व्यवहारस्येति । तत्स्वरूपसत्तामात्रेण । अज्ञातेनेसर्थ । नच वाच्यमित्युक्त तन हेतुमाह-त- द्विपयेति। स्यादेव, यदि तज्ज्ञानमन्तरेण तत्सत्तानिश्चीयेत, नत्वेतदस्ति प्रमाणाभावे दुरखधारणसत्तावत्त्वा- दितरथाऽसत्त्वमेव कथं नाध्यवसीयते । यथोक्त को ब्रूते सती सा वित्तिरिति । तस्मात्सत्त्वमपि तस्य प्रमाणा- देवावगन्तव्यमित्यर्थ । यदन तात्पर्यपरिशुद्धावृदयनेनोक्त तदाशङ्कते-अथेति । अयमर्थनमामि: सत्ताया प्रमाणमेव नास्तीत्युच्यते, अपितु जिज्ञासाया सत्या, नतु पुन खोदयसमसमयमेवेति । तस्याश्चातीतायाः प्रत्यक्षाविषयलाव व्यवहारादिना लि नेत्युक्तम् । मादिशब्देन च सरण गृह परिहरति-तन्नेति । - .

·. । तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथम चानुभूतिद्वयातिरिक्तायातत्तदनुभूतिपरम्परावगाहिकायाः कस्याश्चिदनुभूतेरनुभागो स्वात् । अन्तरेण सदनुभवं तत्सत्वाभ्युपगमे प्रमेयसचाया अपि तथाभ्युपगमोपपत्ती माणगवेपणावैयापातात् । तत्रापि च प्रमाणगवेषणायां पूर्वोक्तानवस्था तवस्यैव स्या 'अध सा खविपयप्रमाणमन्तरेण स्वभावभेदादेव स्वविषयभेदव्यवहारं जनयेत् । नयेत् सैव तर्हि तथा स्यव्यवहारमिति व्यर्थाऽनुभूतिपरम्पराभ्युपगतिः । तदेवमनुभूतेरनु व्यत्वेऽनुभूतिस्वरूपासिद्धिप्रसङ्गस्यैव विपक्षे वाधकतर्कत्वात् न संदिग्धानकान्तिकता किंचानुभूतिरर्थप्रकाशनसमये यदि न प्रकाशेत तथा सत्यनन्तरक्षणे जिज्ञासोस्तंत्र संदे विपर्ययो वा विपरीतप्रमा चोदियात् । नच कश्चिदमुमद्राक्षीन्नो वा भवानिति पृष्टोऽनन्तरक्ष संदिग्धे विपर्यस्यति संविभावं या प्रमिणोति, किंतु निश्चिनोत्येव 'महमद्राक्षम्' इति तेन प्रकाशमानैवानुभूतिरर्थव्यवहारं जनयतीति युक्तम् । नच सुखादिवदन्याधीनप्रका शत्वेऽपि संशयाद्यविषयत्वोपपत्तिः । सति धर्मिणि तद्वदेवावश्यवेद्यत्वेऽनवस्थादौस्थ्यात् किंच येन मनःसंयोगेन घटानुभूतिर्जनिता तेनैवानुव्यवसायस्यापि जन्म उत संयो अयं भावः-- -भवेदेवं यदि काचिदेवंविधा वित्तिः स्यात्सैव स्वनुपलब्धिविरुद्धा । नहि संसारमण्डले कस्यचिद ग्दिशो व्यवसायानुव्यवसायातिरिक्ता ततद्वित्तिपरम्पराग्राहिका काचिदपि वित्तिरंनुभूयते । तेनोपलब्धियोग्य त्वे सत्यनुपलब्धैरभाव एवावसीयते । योगिप्रमृतीनां तु तदस्तित्वे न ते प्रमाणमस्तीति । अथ माभूदनुभवस्त थापि तत्करपयाम इत्यत आह–अन्तरेणेति । तदनुभवं तादृशवित्त्यनुभवमित्यर्थः । न वयमेवमेव कल्प- यामः अपितु प्रमाणबलादिति चेत्तनाह-तत्रापीति । तृतीयज्ञान इत्यर्थः । ननु तादृशी संवित् स्वज्ञापकप्रमाणमन्तरेणैव स्वरूपविशेषाखविपये व्यवहारं प्रवर्तयतु, नोकस्य यादगेव खभावस्तादगेव सर्वस्येति शक्यनियमनं, जगद्वैविन्यभप्रसङ्गादिति शङ्कते-अथ सेति । स्वभावभेदात् । खभावविशेषादित्यर्थः । स्वविषयभेदव्यवहारमिति । खविषयविशेषव्यवहारमित्यर्थः । परिहरति- सैव तहीति । स्वव्यवहारमिति । स्वविषयव्यवहारमिति यावत् । अन्तिमायां यो न्यायः स प्रथमायामे- वास्तु, प्रथमस्य तथाभावे प्रद्वेषः.किंनियन्धन इति न्यायादित्यर्थः । तृतीयज्ञानमेव या तच्छब्दावमृष्टं तदा खविषयवत्स्वस्मिन्नपि तथाव्यवहारं प्रवर्तयेत्तन्यायेन चाद्यस्य खप्रकाशता सिद्ध्यतीति द्रष्टव्यम् । किंचानुभूतित्वं । भवतु खप्रकाशत्वं च माभवत्विति वदन्प्रष्टव्यः कि अर्थप्रकाशनसमयेऽनुभूतिर्न प्रकाशतएव प्रकाशमाना वा परत इति । नाद्य इत्याह-किंचानुभूतिरिति । अप्रकाशमानेऽपि सर्वत्र संदेहादिर्नास्ति जिज्ञासाभावा- दपि तदभावोपपत्तेः । नहि हिमगिरिदरीविहारिकेसरिसटासंख्यासु संदिहते जनाः, असंदिहाना वा विपर्य- स्यन्ति, अविपर्यस्यन्तो वाऽभावं प्रमिण्वन्ति, अप्रमिण्वन्तो वा तत्तत्वं विनिश्चिन्वन्तीत्यत उफ-जिज्ञासो- रिति । जिज्ञासायां सत्यामपि संदेहादिर्होदेति अभावनिर्णयादपि तेपामभावोपपत्तेरत उक्त-विपरी- तप्रमा वोदियादिति। एतदुक्तं भवति यत्र विषये प्रमितिरपि नास्ति जिज्ञासा च चकास्ति तस्याः स्फुर- णदशायां संदेहादिवेदेवेति । नचैतदनास्तीत्साह ह-नच कश्चिदिति । निश्चयमेवामिनयति-दम. हमद्राक्षमिति । इदानीं द्वितीयं निषेधति-नच सुखादिवदिति । हेतुमाह-सति धर्मिणीति । धी अनुभवः । तद्वदेवेति मुखादिवदेवेत्यर्थः । अथवा सति धर्मिणीति द्वितीयशाने सतीत्यर्थः । तद्धदेवेति प्रथमज्ञानवदित्यर्थः । तयासत्यनवस्था प्रसरसेवेति भावः । नच सुसादिप्रतियन्दी, तत्राप्यस्मन्मते तत्साधकसाक्षिणः सप्रकारात्वेनानवस्थानवतारात्, भवतामेय त. प्रापि दौस्थ्यात् । नवमर्थप्रतीतिसमये संविदः स्फुरणमनवस्थाभयादन्यनियन्यनं न भवतीत्युक्तम् । इदानी तद्विपयं ज्ञानमेव निपयितुं न शक्यते कारणाभायादित्याह-किंच येनेति । श्यपधापजन- ..

·.. रिच्छेदः] नयनमसादिनीव्याख्यायुता। पान्तरेण । नाद्यः । अनुव्यवसायं प्रति कर्मकारकतया जनकस्य व्यवसायस्य तज्जन्यानु- ज्यवसायस्य च योगपद्यायोगात् , करणस्य प्रत्ययपर्याये सामानङ्गीकाराच । यतोऽस- स्वायिकारणभेद एव ज्ञानभेदहेतुरभ्युपेयते । अन्यथापेक्षणीयान्तरासंभवेन युगपदेव वटानुभवस्मरणयोरनुभवान्तरस्य च तद्विषयस्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । अक्रमाच्च कारणाका- भेदनमायोगात् , याह्यसामन्यवच्छेदककमभेदेन कार्यक्रमाभ्युपगमे युगपदेव संप्रयुक्तेषु चटपटादिषु युगपदेवानेकज्ञानजन्मप्रसगात् । न द्वितीयः । घटज्ञानोदयसमये मनसि किया ततो विभागस्ततः पूर्वसंयोगविनाशस्तत उत्तरसंयोगोत्पत्तिस्ततो ज्ञानान्तरमिसने- फ़क्षणविलम्वेनोत्पद्यमानस्य ज्ञानस्यापरोक्षतया पूर्वज्ञानग्राहकत्वानुपपत्तेः । किंच चक्षु- रादिवदप्रकाशमानस्यैव ज्ञानस्य स्वातिरिक्तज्ञानजननेनार्थव्यवहारहेतुत्वाभावात् जडानां च स्वतः परस्परं वा प्रकाशमानत्वायोगात् ज्ञानमपि न प्रकाशते चेकिमपि न प्रकाशे- ति जगदान्ध्यप्रसङ्ग इत्यादि विपक्षबाधकस्तर्क उन्नयः ॥ ननु घटज्ञानवानहमस्मि ज्ञातो घट इति प्रत्यक्षेणैवानुभूतेवेद्यत्वप्रतीतेः कालात्ययाप- । कसंयोगेनैवानुव्यवसायजन्मेवायं पक्षं निराचष्टे-नाद्य इति । तन कि युगपदेव ज्ञानद्वयं जनयति स मन सयोग. उत पर्यायेण । नाद्य । जन्यजनकयो. समसमयमेव जन्माभावादित्याह-अनुव्यवसायं प्रतीति । न द्वितीय इत्याह-करणस्येति । प्रत्ययपर्याय प्रत्ययपरम्परा । प्रत्ययपर्याये सामर्थ्याभावं विवृणोति-न्यत इति । अस्यैव भेदक्खानगीकारे दण्डमाह-अन्यथेति । यन सस्कारसहितमिन्द्रियं प्रत्यभिज्ञा जनयति तन घटविषययोरनुभवस्मरणयोस्तद्धटविषयानुभवान्तरस्य चेति ज्ञाननयस्य युगपदुत्पत्तिप्रस- गात् । तन हेतु -अपेक्षणीयांतरासंभवेनेति।सयोगभेदस्यानङ्गीकारात् , विपयस्य चैकखादेव सपन्नला- कारस्य सप्रयागलप 7 टामानलादिति भावः । तदेव कार्यमेदो दृश्यमानस्तदुपपादकासमवायिकारणमेद् यतीत्युक्तम् । इदानी कार्यक्रमोऽपि क्रमवत्कारणमास्टरेणानुपपद्यमानोऽसमवायिकारणक्रम कल्पयति, ततश्च पने कखमित्याह-अझमाञ्चेति । ननु भवतु कारणक्रम सामयिकारणस्य न भवति, अपि तु सामग्री या विषयेन्द्रियसप्रयोगादिस्तदीय इत्याशय तर्हि यन युगपदेव विषयोन्द्ररियसप्रयोगस्तान युगप. नेकानि ज्ञानानि जायेरन् नतु तदस्ति, तस्मात्तनापि कार्यक्रमप्रयोजको बाह्यसामयतिरिक्तस्यान्तरस्य णस्य कमो वक्तव्यस्तन चात्ममनसोरेकत्वेन कमायोगात्परिशेषात्तयो सयोगलक्षणासमवायिकारणक्रमएव जक इत्याह-वाह्यसामग्रीति । नचादृष्टमानमेदाद् , अतिप्रसङ्गात् । तदेवं प्रथमज्ञानजनकसयोगादेव यज्ञानजन्मेत्ययं पक्षो निरस्तो वेदितव्यः । इदानीं सयोगान्तरादनुव्यवसायजन्मेति द्वितीयं पक्ष निरस्पति द्वितीय इति । वर्तमानग्राहकप्रत्यक्षाभावादित्यर्थ । पूर्व सवित्स्फुरणानुपपत्तिर्वाधिकेत्युक्तमिदानी स्फुरणानुपपत्तिरूपं वाधक्माह---किचेति। एव हि तेषामभ्युपगम , ज्ञायमानमेव ज्ञानमर्थव्यवहारहेतुरिति नेयमो निलीनस्यापि तस्य चक्षुरादिवद्यवहारहेतुलसभवादिति । नषोऽपि युक्तः । तथा सति चक्षुरादि- वार्थप्रकाशकत्वं स्यानतु प्रकाशत्वं, प्रकाशत्वं च सिद्धमतो न चक्षुरादिसाम्यमित्यर्थ । किच तदपि ज्ञानं नानवदेवेति न किचिदपि ज्ञानमर्थप्रकाश स्यात् । जडाना च जडत्वादेव न स्वय परस्परेण वा प्रकाश- व इति 'अन्धस्यैवान्धलग्नस्य विनिपात पदेपदे' इत्याभाणकभागितयैव घोरान्धकारनिकरकूपोदरनिपा- ति इलाह-जडानां चेत्यादिना ॥ प्रत्यक्षविरुद्धकालातीततामाशङ्कते-नन्विति । घटविशेषितज्ञानावगाहि वा ज्ञानविशेषितघटावगाहि यथापि ज्ञानप्राहक्मेवेदमित्यर्थ । अन तावदेवंविधशब्दप्रयोगस्य विषयस्फुरणेन भवितव्यं, तत्तु यथायथं । प्रत्यक्षविरुद्धता प्रत्यक्षकालावीतता पेत्यर्थः. - चि.३ ·। . तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः। दिष्टतेतिचेत् । न । वैद्यत्वव्यतिरेकेण तस्याः स्वतःस्फुरणेनापि ताग्व्यवहारोपपत्तेः । किंच विदितो घट इत्यत्रानुव्यवसायेन घटस्यैव विदितत्वमवसीयते नतु विच विदिवत्वस्य घटविशेपणत्वात् । अपिचानुभूतेः प्रत्यक्षतायामपि तत्प्रत्यक्षेणैव तदनुभाव्यत्वस्याप्रत्यक्षी- फरणान्न प्रत्यक्षविरुद्धता । अन्यथानुव्यवसायेन व्यवसायस्य स्खविशेपितवेद्यत्वमहणे विशेषणतया स्वस्यामि स्वेन वेद्यत्यापातात् सौगतमतानुमतिप्रसङ्गः । नच वेद्यत्वापाद- कवस्तुत्वाद्यनुमानविरोधः, व्याप्तिग्रहणासिद्धेः । तथाहि वस्तुत्वाद्वद्यत्वं साधयता यद्यवस्तु तत्तवेद्यमिति व्याप्तिरभ्युपेया । तथासत्यस्या व्याप्ताहिका संविद्व्याप्तिग्रहणसमये स्फुरति न पा । आधे स्वेनैव स्फुरणे सौगतमतानुमतस्यप्रकाशतापत्तिः, तत्स्फुरणस्य स्वहेतुटाया अप्यनङ्गीकारे वेदान्तसिद्धान्ताभिमतं स्वयंप्रकाशत्वं त्वयाभ्युपगतं स्यात् । द्वितीये तु संविलक्षणवस्तुविशेषस्यास्फुरणादेव सर्वोपसंहारवती व्याप्तिरेवास्तमियात्तत्र कुतोऽनुमानप्र- सरः कुतस्तरां च प्रकृतस्य हेतोः सप्रतिसाधनता । अपिच भाट्टानां ज्ञाततायां व्यमिचा रात् नैयायिकादेश्च वेद्यत्वस्यापि धर्मतयात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादवेद्यस्यापि कस्यचित्सं भवेन वस्तुत्वादेः केवलान्वयित्वेनाभिमतस्यापि हेतोः संभावितविपक्षतया विपक्षया धकतर्फमन्तरेणाप्रयोजकत्वात् । नहानुभूतेरप्यवेद्यत्वे वस्तुत्वानुपपत्तिः, स्वतःसिद्धतायामा तदुपपत्तेः । लक्ष्यत्वन्यायविषयत्यहेत्वोरपि यथोक्तमूहनीयम् । शानस्य स्वरूपस्फुरणेन घटस्य तु तेनैव स्फुरणेनेत्येवं स्फुरणेऽपि संभवत्येवायं व्यवहार इति नायं ज्ञानर वेद्यत्वापादनक्षम इत्याह-न । वेद्यत्वव्यतिरेकेणेति । विदितो घट इत्यत्राधिकमाह-किंचेति । अथव व्यवहारस्यानुभूतिविषयत्वमझीकृत्यान्यथासिद्धिरमिहिता । इदानी तु तदेव नास्तीत्याह-किंचेति । एवं । वेदनस्यापि विदितत्वं व्यवहारविषयत्वं वा स्यात् । यदि विदित इति पदं वेदनेन स्य अपराधान्तादित्याह- तस्यान्वयादित्यर्थः । किंच भवतु वानेन ज्ञानेन स्फुरणं क्रियाकर्मभावस्वीकारः । सत्प्रतिपक्षता प दन्येन, तदानीं प्रथमस्यातीततया मस्त वस्तु तद्गतवेद्यस्वं च गृह्णाति, सापि स्फुरति नाय भ Premuarपन तावन घटत इत्याह-खेनेति । न वयं क्रियाकर्मभावं बूमो येन भूतेरिति । सौगत स्वास्किंतु संविद्रप्त्वमित्रपर, आह-तत्स्फुरणस्येति । अन्येनेति बनवस्थया । 'मित्युपेक्षितम् । अस्फुरणं दूपयति-द्वितीये विति । सर्वोपसहारवती सर्वक्रोडिका । सर्वव्यक्ति यावत् । तदेवं साधारण्येन व्याप्त्यसिद्धिमभिधाय प्रतिदर्शनमपि दर्शयति-अपिचेति । भाट्टान सप्रकाशमित्यर्थः । यस्य तु नैयायिकस्य स्वप्राशं न किंचिदप्यस्ति तस्य पूर्वोदितानुमानेन वे किंचित्साधयित्वा तन हेतोरवृत्त्यनिश्चयात्संदिग्धानकान्तिरता वक्तव्या इत्याह नैयायिकादेश्यति तदेव विपक्षे याधकं यदस्तुत्वहानिरित्यत आह-नहीति । वस्तुत्वं हि स्फुरणाभावे निवर्तेत भने खत स्फुरणोपपत्ते. । नान्तरेण वेद्यत्वमनुपपत्तिर्वस्तुत्वस्यैत्यर्थः । एतेनेदमप्यपातं यदाह मानमनो 'शानं प्रत्यक्षवेयं वस्तुत्याद्धटव' दिति । यच तारिप्रेक्ष्यते वेद्यवसाधनाय लक्ष्यवान्यायविषय च, तत्रापि याहक्ष्यं यच्च न्यायविषयं तद्वेद्यमिति व्याप्तिग्राहिणि ज्ञाने लक्ष्ये न्यायविषये च स्फुरत्यक पूर्वोकविकल्पदोषा- समाना इत्याह लक्ष्यत्वेति । १ टीकातः 'सांगतमतानुप्रवेशासह' इति पाठः प्रतिगाति. २ अविभिन्नमोऽवेपत्ये इत्यस्यानन्तरं द्र ३ नतु देवताभाव इति शेषः, ·KP RAN परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नच लक्षकपदत्वेन लक्ष्यविषयज्ञानजन्यत्वमनुमेयं, हेतोरसिद्धत्वात् । न ह्यनुभूतिपदमनु- मूर्ति लक्षयतीति तवाभिमतं, तद्वाचकत्वेनैव स्वीकारात् । किंच लक्ष्यज्ञानशब्देन लक्ष्यक- कि स्फुरणं किंवा तद्विपयमुत स्फुरणमानं किंवा तद्विपयान्तःकरणवृत्तिर्विवक्ष्यते ।। पाथः । अतीताद्यर्थलक्षकपदेषु व्यभिचारोत् । नेतरे सिद्धसाधनत्वात् । अस्ति हि तत्व- मावस्यापि स्फुरणस्य तद्व्यवहारजनकत्वेन तद्विपयत्वम् । अस्ति च स्फुरणमात्रमनुभूते: फुरणरूपत्वाचदाकाराया वृत्तेः स्वीकाराच । अनुभूतिपदवाच्यस्य लक्ष्यस्य वा स्वप्रकाश- वमित्यपि विकल्पोऽनुपपन्ना, उभयवादिसंप्रतिपन्नस्फुरणमात्रस्य स्वप्रकाशत्वप्रतिपादनात् । अन्यथा वेद्यत्वसाधनेऽपि तवास्य विकल्पस्य दुष्परिहरत्वात् ।। नन्वेवमपि घटः स्वयंप्रकाशो घटत्वाद्यन्नैवं तन्नैवं यथा पट इत्याभाससमानयोगक्षे- मवा हेतोरितिचेन्मैवम् । पृथुवुघ्नोदराकारस्य घटशब्दवाच्यस्य स्पर्शरूपादिमतश्चक्षुःस्पर्श- नप्रमाणसिद्धत्वेन संमतस्य स्वप्रकाशत्वसाधने प्रत्यक्षविरोधादतद्विपयस्य चाप्रसिद्धत्वेन धर्यसिद्धिः । नचात्राप्यवेद्यस्यानुभूतित्वमप्रसिद्धमिति वाच्यम् । तथा सति तस्या वेद्यत्वा- वेद्यत्वयोर्वा दिनां/विप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात् । नचैवमुभयतःपाशा रज्जुः । अनुभूतेः प्रमा- णजन्यस्फुरणाश्रयतया स्फुरणकर्मतया वा घटादिवद्विपयभावाभावेऽपि प्रमाणजनिता- यत्तूक्तं लक्षकपदत्वादेव लक्षकपदं पक्षीकृत्य लक्ष्यविषयज्ञानजन्यत्वमनुमीयत इति तत्राह-नचेति । हेतुमाह-नहीति । अयमर्थः-नहि यस्य कस्यचिल्लक्षकमनुभूतिपदं पक्षः। तथा सति प्रमात्रादिलक्षकानुभूति. पदस्य लक्ष्यविपयज्ञानजन्यत्वेन सिद्धसाधनताप्रसङ्गात् । तस्मादनुभूतिलक्षकमनुभूतिपदं पक्ष इति वक्तव्यम् । तथाच तादृशानगीकाराङ्गीकारयोराश्रयासिध्यपसिद्धान्तयोरन्यतरापात इति । अथानुभाव्यवाचकानुभूतिलक्ष. कपदं पक्षीकुर्यात्तं प्रति साध्यं विकल्पयति-किंचेति । लक्ष्यकर्मकस्फुरणजन्यत्वमतीतादिवस्तुलक्षकपदस्य नास्ति । अतीतादीनामिदानीमभावेनानुभवावच्छेदकत्वाभावात् । अतोऽनैकान्तिकमित्याह-अतीताद्य- थेति । तद्विषयस्फुरणजन्यबसाधने सिद्धसाधनतामुपपादयति-अस्ति हीति । येन हि यस्य व्यवहारः प्रवर्तते तस्य हि स विषयभेदः स्वतन्त्र इत्यभिप्रायः । तत्स्फुरणमात्रेण जन्यत्वसाधने तृतीयपक्षे सिद्धसाध. नतामाह-अस्तिचेति । लक्ष्यसभावभूतस्फुरणस्यापि लक्ष्यस्फुरणत्वादित्यर्थः । चतुर्थे पक्षे सिद्धसाधनतां दर्शयति-तदाकाराया इति । अन्यथेति । अनुभूतिपदवाच्यस्य चेसिद्धसाधनं, लक्ष्यस्य चेत्तवासिद्धि- रिति विकल्प्य दूषणे साधारणाशग्रहणमेव शरणमित्यर्थः । उक्तानुमानस्य यद्यपि विशेषतो दूपणं न स्फुरति तथापि अस्त्याभाससमानयोगक्षेमत्वं, तथाच यदितरस्य दूषणं तदस्यापि समानमिति शङ्कते-नन्वेवमिति । अत्र कि रूपादिमान्घट. पक्षीक्रियते उतालौकिकः कश्चित् । नाद्यः । धर्मिग्राहकप्रमाणयाधादित्याह-मैवमिति । चक्षुःस्पर्शनप्रमाणसिद्धत्वे हेतुः-स्पर्श- रूपादिमत इति । द्वितीयं दूषयति-अतदिति । नचानापीति । रूपादिहीनस्य यथा घटत्वमप्रसि- द्धमेवमित्यर्थः । हेतुमाह तथा सतीति । विप्रतिपत्तिरेव वेद्यावेद्यसाधारणानुभूतिप्रसिद्धी प्रमाणमित्यर्थः । यच प्रमाणसद्भावे वेद्यत्वादखप्रकाशत्वमभावे च प्रमाणाभावादसिद्धिरित्युभयत-पाशा रजुरित्युक्तं तदपि नास्तीलाह-नचैवमिति । स्फुरणाश्रयतयेति भाटामिप्रायेणोकं, स्फुरणकर्मतयेतीतरामिप्रायेण । एतदुक्तं भवति-न प्रमाणप्रत्तिमात्रादनुभवकर्मत्वं येनाखप्रकाशता स्यादपितु तदाकारान्तःकरणतिरेव प्रमाणे- न्यते । नच वृत्तिविषयतामानादस्वप्रकाशता स्वात्प्रकाशप्राश्यत्वाभावात्खरूपप्रकाशामिव्याकमानत्वावृत्तेः । तेन न वेद्यत्वप्रसक्ति प्यप्रामाणिकमिति । ननु वृत्तिव्याप्यत्वमानान्न प्रामाणिकत्वमपितु स्फुरणव्याप्यतया, पियभेद इति । विपयविशेप इत्यर्थः । खतम इति । नतु पराधीनो मुख्य इति यावत्.

·, २० ; तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) :[प्रथमः न्त:करणवृत्तिव्याप्यत्वेन विपयताङ्गीकारेऽपि स्वप्रकाशत्वाव्याघातात् , उक्तवृत्तिव्याप्यत्वे- ऽपि स्फुरणव्याप्यत्वाभावापराधेन नाप्रामाणिकतापि, केवलव्यतिरेकाभावात् , अतीवानागन तयोः स्फुरणविरहिणोरक्तवृत्तिव्याप्ययो(ट्टैः प्रामाणिकत्वाभ्युपगमात् , चेष्टादिलिङ्गका- नुमानविपयस्यापि परज्ञानस्य स्वाश्रये स्वविपयापरोक्षव्यवहारजनने ज्ञानान्तरनिरपेक्ष- तया स्वप्रकाशत्वोपपत्तेश्च । "किंच त्वज्ञानं तवापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सति ,वेद्यं न भवति ज्ञानत्वान्मदीयज्ञानवत् । मंच मुदसमवेतत्वं मुदन्यसमवेतत्वं वोपाधिः । साध्याव्याप्तेः, त्वदीयधर्मादिपु त्वत्समवेते- प्यसमवेतेषु च परमाणुपूक्तसाध्यसद्भावेऽप्युपाघेरभावात् । नच ममापरोक्षव्यवहारायोग्य- त्वमुपाधिः, ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वादिदं । ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सत्यवेद्यं न भवति , घटादी तथा दर्शनादित्यत आह-उक्तेति । कुतः, केवलव्यतिरेकाभावात् । नहि संभवयतिरैकयोरन्वय- मात्रादेतहेतुमद्भावनिश्चयः, अतिप्रसङ्गात् । माभूत्तुरगसरवर्णयोहेतुहेतुमद्धम्बः, संभवति ह्यन्वय इति भावः । किच तीतान्तिकैस्तावदेवं वक्तुमयुक्तं, प्राकट्यानाधारयोरप्यतीतानागतयोः ज्ञानमात्रविषयतया प्रामाणिकत्वा- जीकारादित्याह-अतीतेति । तार्किकाणा वृत्तिफलविभागएव नास्तीति न पर्यनुयोगावकाशः । तदेवं वृत्ति- विषयस्वमात्रेणापि प्रामाणिकत्वमस्तीत्युपपादितम् । इदानी वृत्तिविषयत्वेऽपि खप्रकाशत्वक्षतिनास्तीत्युपपाद- यति--चेप्टादीति । खाश्रये स्वाधारे । नहि प्रमाणावेद्यत्वं खप्रकाशत्वं कितु खविषयापरोक्षव्यवहारजनने प्रकाशान्तरनिरपेक्षत्वं । तच्च स्वप्रकाशत्वसाधकप्रमाणगम्यत्वेपि न विरुध्यते प्रमाणान्तरनिरपेक्षतयैव खाश्रये खविषयापरोक्षव्यवहारजनकत्वादित्यर्थः । एवं व्यतिरेक्यनुमानेन स्वप्रकाशत्वं समर्थितम् । ये तु वक्रनयवानुसारिणस्तान्प्रत्यभिनवरीतिसुरभिमन्व- यव्यतिरेकिप्रयोगमाह-किंच त्वज्ञानमिति । त्वज्ज्ञानं वेद्यं न भवतीत्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणता । तन्नि- वृत्त्यर्थमपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सतीत्युक्तम् । वेद्यत्वाभावस्याप्रसिद्धत्वेऽप्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वेसति वेद्यत्वर- हितस्य परमाण्वदृष्टादेः प्रसिद्धत्वन नाप्रसिद्धविशेषणता । तावत्युक्तेऽर्थान्तरता तदीयज्ञानस्य परंप्रत्युक्तरूपत्वात् , तदर्थ तवेत्युक्तम् । एवमपि परकीयज्ञानमादायार्थान्तरता तस्यैतं प्रति तथात्वादत उक्तत्वज्ञानमिति । एतदीयस्य च ज्ञानस्यैतं प्रत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सति वेद्यत्वानधिकरणत्वमपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वानधिकरण- वाद्वा वेद्यत्यानधिकरणलाद्वा । नायः। व्याघातात् । उत्तरं तु सिध्यदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वेसत्यवेद्यत्वलक्षणं स्वप्रकाशत्वमादाय सिद्ध्यतीति स्वप्रकाशवसिद्धिः, अन्यज्ञाने चैतदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वानधिकरणत्वात् तदर्भ- वेद्यत्वानधिकरणत्वमिति साध्यप्रसिद्धिः । अन्यदीयज्ञानस्योक्तसाध्यवत्त्वे मदसमवेतत्वं मदन्यसमवेतत्वं घोपाधिरित्याराक्ष्य निरस्यति-नचेति । पुतः, साध्याव्यापकत्वात् । तदेव विशृणोति त्वदीयेति । त्वदृष्टसस्कारयोस्त्वदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सति वेद्यत्वरहितयोस्त्वदसमवेतत्वत्वदन्यसमवेतत्वयोपाध्योरभा- वेन साध्याव्यापक्रयादित्यर्थः । उत्तरस्योपाधेः साध्यान्यायुदाहरणान्तरमाह- असमवेतेजिति । पर- माण्याकाशादीनामसमवेतत्वेनान्यसमवेतत्वस्य सुतरामभावादित्यर्थः । उपाध्यन्तरमाशय निराम्रोति- नचेति । प्रतिवादिज्ञानस्य तदपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वे सति वेद्यस्वानधिकरणत्वे तदपरोक्षव्यवहारायोग्यायमु. पाधिस्तथाच यादिशानेऽयमुपाधिावर्तमानः साध्यमपहरतीत्युपाधिवादिनोऽमिमतं तहपयितुं हेतुमाह- ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्यादित्यादिनोपाधित्वादिस्यन्तेन । उपाभिं पदतोपाधिव्यतिरेषेण रा. प्रयव्यतिरेयोऽनुमातव्यः, सर्योपाधीनामेस्वाभाव्यात् । युकं चैतत्साध्योपाध्योाप्यव्यापफ्भावार्थ तदमाव- योरपि व्याप्यव्यापकमावनियमात् । तत उपाध्यभापसाध्यागावयोरपि निरुपाधिसंपन्यो पपव्यः । तस्माद- गावयोरप्युपापिनिविशमानो दूपयेदेव प्रथमोपाधिमिलभिसंधाय तप्यतिरेकयोरयमुपापिरुपन्यसावन ममा• ·- परिच्छेदःJ नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। विटवदिति व्यतिरेके ज्ञानेतरत्वस्यैवोपाधित्वात् । विवादपदानि ज्ञानानि घटज्ञानान्यत्वे- अति वेद्यत्वानधिकरणानि ज्ञानत्वाद्वटज्ञानवत् ।- नप घटज्ञानत्यमुपाधिः, शरीरिजन्यत्योपाधाविव व्यर्थविशेषणत्वात् । तस्माद्विगलितसकन लकलङ्कमनुभूतेः स्वप्रकाशत्वानुमानमिति सिद्धम् । एतेनात्मनोऽपि स्वप्रकाशत्वं व्याख्यानम् । तथाहि 'चिद्रूपत्वाद्कर्मत्वात्स्वयंज्योतिरिति श्रुतेः । आत्मनः स्वप्रकाशत्वं को निवार- परोक्षव्यवहारयोग्यत्वादित्युपाधिव्यतिरेकनिर्देशः । शेपः साध्यव्यतिरेकनिर्देशः । अनयोः संबन्धे ज्ञानेतरत्वमु. पाधिरित्यर्थः । तदेवं व्यतिरेकानुन्नायकत्वात्साध्याव्यापकलाचानुपायित्वे सिद्धे पूर्वोक्तहेतुरप्रत्यूह इत्यभि- प्रायः । ननु यथाज्ञानत्वव्यतिरेकस्य ज्ञानेतरत्वस्योपाधित्वं ब्रूपे एवं ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वादित्यस्य हेतो- यतिरेकस्य ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वस्योपायित्वं परेणापि सुवचमिति पण्ढमैथुनायितं चक्रकापत्तिश्च–ज्ञाने- तरत्वत्र्यतिरेकस्य ज्ञानत्वस्य प्रतिवादिसाध्यव्यतिरेकरूपत्वदीयसाध्योनायकत्वे सिद्ध ज्ञानेतरत्वस्योपाधित्वं, तस्योपाधित्वे व्यतिरेकानुन्नायकत्वान्ममापरोक्षव्यवहारायोग्यत्वस्यानुपाधित्वं, तस्यानुपावित्वे च ज्ञानत्वस्य प्रथमसाध्यं प्रति हेतुखमिति । तस्मान्नेयं रीतिश्चतुरश्रेणीरीतिसरणिमविरोहतीति । आकर्ण्यतां तावदवहितहृदा प्रन्यकारहृदयं, ममापरोक्षव्यवहारयोग्यत्वस्य प्रथमसाध्यव्यतिरेकोनायकत्वं तावदसंगतम् । वेद्यत्वं ह्यनेन साधनीयम् । नच तदप्रसिद्धं, येन ममापरोक्षेति विशेपणान्तरसार्थक्यं स्यात् । तस्मान्मद्वेद्यमिदं मद्यवहार- योग्यत्वादित्येवालमिति व्यर्थविशेषणवादहेतुरेवायम् । अतएव न तद्यतिरेकस्योपाधितेति । ननु एतदेवो- च्यतां किमनेनाजागलस्तनायमानेन, सत्यम् , इयमपि काचन रीतिस्तार्किकैरुररीकृतेति प्रदर्शनार्थम् । तथाहिं मानमनोहरकारेण वादिवागीश्वरेणात्मप्रकरणे-विवादाध्यासितं बोधाधारजन्यं कार्यत्वात् चेष्टादिवदित्यनुमा- नम् , व्यर्थविशेषणेनापि शरीरिजन्यत्वव्यतिरेकेण 'विवादाध्यासितं वोधाधारजन्यं न भवति । शरीर्यजन्यत्वाद् । इति सत्प्रतिपक्ष्यते स्म । तथा, विवादाध्यासितमूर्त प्रयन्ननं परमाणुव्यतिरिकत्वे सति भूर्तत्वात् , गन्धः प्रयनजः गन्धत्वात्पटवत्तंद्गन्धवचेति, ईश्वरानुमाने च, न शरीरिणाऽजन्यत्वादित्यनेन प्रकरणसमत्वम् । नापि तज्जन्य- त्वमुपाधिरकार्यत्वस्योपाधेर्व्यतिरेकस्य व्यर्थविशेषणत्वाचेतिवत् । तस्मान्न कश्चिदपि कलशवावकाशः । तयैव रीसानुमानान्तरमाह-विवादपदानीति ॥ ज्ञानमात्रपक्षीकरणे घटज्ञानांशे सिद्धसाधनता, तदर्थं विवादपदमिति ग्रहणं, वेद्यखानधिकरणमित्युक्तेऽप्र- सिद्धविशेषणता, तन्निरत्यर्थं घटज्ञानान्यत्वे सतीति विशेषणं, वेद्यत्वानधिकरणत्वस्याप्रसिद्धत्वेऽपि घटज्ञानान्य. वे सति वेद्यत्वानधिकरणत्वं घटज्ञाने प्रसिद्धं घटज्ञानस्य घटज्ञानान्यखानधिकरणत्वादेव, अन्यत्वं चान तत्त्वान- धिकरणत्वं, घटज्ञानान्यत्वानधिकरणानीत्युक्ते व्याहतिस्तेषां घटज्ञानान्यत्वादेव, तदर्थ वेद्यत्वग्रहणं, घटज्ञाना- ज्यत्वेसति वेद्यत्वानधिकरणत्वं घटज्ञानान्यत्वानधिकरणलान्न संभवति व्याघातात् । तस्माद्वेद्यत्वानधिकरणत्व. सिद्धिः । पूर्वानुमानं समग्रलक्षणवतः सद्भावे, इदं त्ववेद्यत्वमान इति विशेषः । घटज्ञानस्योतसाध्यवत्त्वे घट- ज्ञानत्यमुपाधिमाशय निषेधति-नचेति । यथाहि-विवादपदं सकर्तृकं कार्यत्वात्कुम्भवदित्यत्र शरीरिज. न्यत्वं व्यर्थविशेषणत्यादनुपाधिः, जन्यत्वमात्रेण साध्यव्याप्तिसिद्धेरितरस्य पक्षमात्रव्यावर्तकत्वात् , एवं ज्ञानत्वमि- त्यनेनैव ज्ञानव्यतिरिक्तव्यारत्तो सिद्धायां घंटपदस्य पक्षीकृतघटज्ञानव्यतिरिक्तज्ञानव्यवच्छेदकत्वात्पक्षेतरतया. ऽयमनुपाधिरित्याह-शरीरीति । अवीतपदमाचारकार्यन्वयगोचराः। महाविद्याः पुनर्दिव्या दीव्यन्त्यनानि पारितम् ॥ तथाहि विमतं ज्ञानमेतज्ज्ञानविज्ञानविषयत्वे सति वेद्यत्यरहितज्ञानविषयः पदविषयत्वात् घटयदि. त्यादिमहाविद्याभिरपि समर्थनीयं वप्रकाशत्वं, फलाविषयवादिसाधनान्न व्याहतिः । खप्रकाशसमर्थनमुप- संहरति-तस्मादिति । विज्ञानखप्रकाशत्वमात्मस्वप्रकाशत्वेऽप्यतिदिशति-एतेनेति ॥ यद्यपि विशानखप्रकाशतयैव तद्रूपस्यात्मनः सप्रकाराता सिद्धा, तथापि तद्रूपतायामेव विवादात्तत्सम- र्थनार्थमधिक्युक्तिप्रदर्शनार्थं च वादान्तरारम्भः । हेतून्प्रमाणानि संगृह्णाति श्लोकेन-चिद्रूपत्वादित्या- १ अप्र यथाक्रम प्रथमानुमाने प्रथमो दृष्टान्तो द्वितीये च वित्तीयः ।

·-- तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) चितुं क्षमः ॥ ३ ॥ आत्मा संविद्रूपः सवित्कर्मतामन्तरेणापरोक्षत्यात्संवेदनवदिति . . कर प्रत्यनुमानात् , घटतज्ज्ञानयोः संबन्धः आत्मनिष्ठः ज्ञाननिष्ठत्वात्पदविषयत्ववा नैयायिकादीन्प्रत्यनुमानादात्मनश्चिद्रूपत्वसिद्धिः, विपक्षे घात्मनः संशयविपर्यासगोचरत्या त्तिर्वाधिका । नह्यात्मन्यहमनहं वेति कश्चित्सदिग्धे, नैवाहमिति वा विपर्यस्यति । नच।' स्वप्रकाशज्ञानरूपतामन्तरेणावकल्प्यते । नचान्तरेणापि ज्ञानरूपतां दुःखादिवदेतदुपप द्यत इति शङ्क,नीयम् । तेषां स्वसत्तायां ज्ञानाव्यभिचारात्तदुपपत्तेः । नचात्मन्येवमभ्युपगम्यते सुपुत्यभावप्रसङ्गात् । नच ज्ञानात्मनोः संवन्धोऽनात्मवृत्तिनिवृत्तित्वात् सत्तावदिति शङ्क नीयम् । शानमेवात्मेत्यभ्युपगच्छतां ज्ञानात्मनोः संबन्धस्यैवाभावादाश्रयासिद्धेः । 'नहि द्रष्टु दृष्ट्रविपरिलोपो विद्यते' इति द्रदृदृष्ट्योः संबन्धः शुतित एनाधिगत इति मानमनोहरकारः प्रातिष्ठिपदितिचेन्मैवम् । श्रुतेर्लोकप्रसिद्धसंवन्धानुवादेन टेविनाशित्वाभावमात्रप्रतिपा. दनपरत्वात्, 'अप्राप्ते हि शास्त्रमर्थव'दिति न्यायात् , मुख्यार्थेऽद्वैतभुतिविरोधात्, राहो शिर इतिवदुपचारेणापि संबन्धश्रुतेर्वृत्युपपत्तेश्च । नचानयोस्तुल्यबलतया विपर्ययः, तत्परत्वातत्परत्वविशेपोपपत्तेरुपक्रमोपसंहारादिप- .. दिना । प्रथम समर्थयते-आत्मा संविद्रूप इति । अपरोक्षव्यवहारविषयत्व चापरोक्षत्व, नापरोक्षज्ञा. नविपयलगपरोक्षज्ञानत्व वा। तेन न साधनकल्यासिद्धी, घटादेरतीतादेव व्यवच्छेदाय विशेषणद्वयम् । घटत. ज्ज्ञानेति । यद्यपि ज्ञान ययौविपयविपयिभावो नाम न भावरूप कश्चित्सव-धस्तथाप्येभावरूपत्वादस्त्येवा- धितत्व, सिद्धान्ते त्वाध्यासिक सवन्धोऽन, सवन्धस्य सवन्धिमाननिष्ठत्वात् , सवन्धिभूतज्ञानघटयोरन्यतरस्या. त्मत्वमादायात्मनिष्टत्व पर्यवस्यति, तनापि घटस्यात्मत्वमुभयवाद्यनभिमतमिति विप्रतिपन्नज्ञानस्यात्मतामा- पादयति । पदस्य विषयत्व पदविपयत्वम् । ज्ञानरपत्वाभावे वाधक्माहू-विपक्षे चेति । सशयायविपयत्व स्वप्रकाशत्वव्याप्त न भवति, दु सादावदर्शनादित्याशक्ष्य निषेधति-नचान्तरेणेति । सुपुश्यभावप्रस- शादिति । एतनिष्ठजन्यशानेनेतस्य प्रकाशाव्यभिचारेऽस्य न सुपुप्ति स्यात् । एतनिष्ठकार्यज्ञानोपरमस्यैत- सुपुप्तित्वादित्यर्थ । सत्प्रतिपक्षतामाशय निषेधति-नचेति । अनापि सवन्धस्यानात्मपतित्वमन्यतर- स्पानात्मतामादाय पर्यवस्यति । तनाप्यात्मनोऽनात्मता व्याहतेति ज्ञानानात्मत्वसिद्धि । ननु मानमनोहर- कारेण, स च ज्ञानाश्रय 'नहि द्रष्टुर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते' इति श्रुती द्रष्टदृष्टयो सपन्धप्रतीतेरिनि ज्ञानात्मनो संबन्ध , तत्क्यमाश्रयासिद्धिरिति शकते-नहि द्रष्टुरिति । नेय श्रुति सवन्यप्रतिपादिका अन्यपरत्वा- दिति परिहरति-मेवमिति । तत्परत्वामाये च कारणगाह-अप्राप्त इति । अप्राप्ते हि शासमवत् । "ersनुपलब्धे तत्प्रमाण"पिति तन जमिनिनोसलारियध । एपमनुवादयतया परिहारमुयत्वा प्रकारान्तरेण परिसरति-मुरयार्थ इति । एतेन देवताधिकरणन्यायोऽप्यनयकाशीरत । नन्यौतश्रुतिविरोधादन्यधागावोऽम्या मिमिती कल्प्यते विपरीतगेय या कि न स्सार श्रुयोगुल्य. परसार 'तुल्य हि साप्रदाविक मिति न्यायारिलारार तत्परत्वातत्यरत्यविशेषाग्नेसाह-नचेति । तत्परत्वमेव तस्या स्यमवगम्यतेजपरत्व चाम्या इसत आह-उपमेति। 'भारमा पारे 'यम योगी चाटेवोपमोपरादारी । इद रावं सरिल एक इति चाभ्यारा । नीयमाय च गाान्तरागो परम् । एता- MER' इति पार• म पुगि २ सयोगरागवाय रिस्पामिया भाभावस्पादिश्य . सम र नि नि तिमी या पार परिमष्ट नी प्रतिभाति ४ राणा गरागोनिस्वने गाया दvिarianम्-'उपमोपर हरायम्यारोमा परम् । मपासवानी' ·२ .. तरिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। वेधतात्पर्यलिङ्गोपेताद्वैतश्रुतिः कथं लोकप्रयादोपजीविनी संबन्धश्रुति न वाधेत । देवदत्तस्य गन्तुरितिवद्रष्टुईष्टेरिति द्रष्टरूपाया दृष्टेः, दृष्टिलक्षणो वा यो द्रष्टा तय, विपरिलोपो- नास्तीति सामानाधिकरण्येन पष्ठ्योः संवन्धसंभवे वैयधिकरण्यस्य कल्पनायोगात् 'न ऐष्टारं पश्ये रियादाविव वैयधिकरण्येऽप्यन्तःकरणपरिणामरूपाया दृष्टयों द्रष्टेति वा परिणामिनोऽन्तःकरणस्य द्रष्टुः साक्षिभूता या दृष्टिरतस्या विपरिलोपो नास्तीति वा, अद्वैतभुत्यनुगुणे संभवति संवन्धे गुणगुणिभावेन संवन्धकल्पना अविदितमीमांसावृत्तान्त- स्यैव परं शोभते । किंच जीवेश्वरयोर्मेंदमभ्युपगच्छसा नित्यदृष्टिसंबन्धः कस्योच्यत इति विवेचनीयम् । न तापज्जीवस्य । तस्यानित्यज्ञानाभ्युपगमात् । नापीश्वरस्य । भैत्रेयीबाहाणे 'नवा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवती'त्यादिना पतिजायादिप्रियसंसूचितं जीवमुपक्रम्य तस्यैव 'चैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्ती'त्यवस्थान्तरप्रतिपादना. वसरे विनाशमाशय 'अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा मानाऽसंसर्गस्त्वस्य पदर' इति फलश्रवणम् । 'अस्य महत एतेभ्य' इति सृष्टयादिरर्थवादः । दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तरुपपादितं तदेतदा- दिशब्देन गृहीतम् । लोकप्रवाद इत्यनेनानुवादकतया संवन्धश्रुतेरतत्परत्वमुक्त, कथं न बाधेत, यातैवे. त्यर्थः । एवंच यदन तेनैव गर्जितं "नचानाम्नायप्रतीत आम्नातो भवितुमईतीत्यादि" "तत्राप्युपचारप्रवृतेः सुल- भत्या दित्यन्तं तत्सर्व प्रमत्तप्रलपितायितम् । यत्तु नच प्रत्यक्षं, तस्य भेदप्राहकत्वादित्युक्तं तदपि भेदनिर्भस- नसमये सम्यगुपरिटाद्भत्ससाद्भावयिम्यामः । तदेवं वैयधिकरण्यं पश्योरगीकृत्य पर्यहापात, संप्रति वैयधिकरप्य. मेव नास्ति सामानाधिकरण्येनाप्युपपत्तरिति सनिदर्शनमाह-देवदत्तस्येति । ननु 'न दृष्टेष्टारं पश्ये रित्यत्र यथा वैयधिकरण्यमेवमनापि कि न स्यादित्यत आह-न दृष्टेरिति । अन्तःकरणत्तिसाक्षिणी वान्तःकर- णसाक्षिणी वा भिन्नी संबन्धितया निर्दिश्यते नतु ज्ञानात्मानावित्यर्थः । अद्वैतश्रुत्सनुगुणे संबन्धे संभवती. खस्यायमर्थः-अतश्रुत्सविरुद्धानेकप्रकारे परिस्फुरत्यपि यत्तस्य विरुद्ध एव प्रकारः पर्यस्फुरत्तन तद्दोग्य- मेव परं कारणमित्यभिप्रायः । इयं श्रुतिरेच तावत्त्वपक्षे नार्थवती दूरेतरां वदमिमतसंघन्वे प्रामाण्यमित्याह-किंचेति । नापी- श्वरस्येति । यद्यपीदं मैत्रेयीब्राह्मणं जीवानुवादेन तस्स ब्रह्मात्मताप्रतिपादनपरं नतु जीवपरं जीवब्रह्मभे- दपरं वेति 'वाक्यान्वयाद्' इत्यत्र प्रतिपादितं, तथापि शोधितस्य ब्रह्मताप्रतिपादनमिति शोधनसमये जीवस्या- प्येवंस्वभावता वक्तव्येत्यभिप्रेत्य प्रियादिसंसूचितस्याविनाशितोपपादनादित्युक्तं, तेनानेश्वरज्ञानस्य कारणरहि- ततायामिमां श्रुतिं प्रमाणयन् वादिवागीश्वरोऽप्युपहसितः । एतेभ्य इत्यादिश्रुतेरयमर्थः-यान्येतानि कार्य- करणविपयाकारपरिणतानि नामरूपात्मकानि पञ्चभूतानि, एवेभ्यो भूतेभ्यः । हेती पञ्चमी । समुत्थाय सम्य. गुत्थाय पृथग्भूत्वा यथोदकेभ्यो हेतुभ्यश्चन्द्रात्प्रतिनिम्बचन्द्राणां पृथग्भावस्तद्वत्तान्येवानुविनश्यति तानि भूतानि ब्रह्मविद्यया रामूलं विनश्यन्त्यनुविनश्यति, उपाधिप्रलयात्तत्प्रयुक्तावच्छेदोऽपि निवर्तत इत्यर्थः । न प्रे- त्येति । शरीरद्वयं परित्यज्य संज्ञा विशेषविज्ञानं नास्ति तदापादकानामुपाधीनामभावादित्यर्थः । अवस्था- न्तरेति । मोक्षावस्थाप्रतिपादनायसर इत्यर्थः । विनाश मिति । संज्ञा नास्तीति ज्ञाननाशानिधानादित्सः । प्रतिवचनमिदम् । अरे मैत्रेयि, अयमात्मा अविनाशीति । विनाशशब्देन विक्रिया विवक्ष्यते साम्य नास्ती- त्यर्थः । तथाच्छित्तिधर्मा, उच्छित्तिः स्वरूपनाशः रा धर्मोऽस्य नास्तीत्यनुच्छित्तिधर्मा । कस्तहि संज्ञा नास्तीत्यस्यार्थ इत्यत आह- -मात्रेति। मानाभिर्विषयेन्द्रियाद्याकारपरिणतर्भूनरसंरार्गः परमस्य भवति न ।

·२४ , तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः भवति । यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्यै तन्न भैश्यति । नहि द्रष्टुईटेविपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वा'दित्यविनाशिवोपपादनात् , ज्योतिर्माह्मणे च जागराद्यवस्थोपन्यासपुरःसरम् 'अथ यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यती'ति संप्रसादा- वस्थानमवतार्य 'यदै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति नहि द्रष्टेविपरिलोपो विद्यत' इति विशेपविज्ञानाभावेऽपि स्वरूपविज्ञानस्य नित्यत्वप्रतिपादनात् , ईश्वरपक्षे च विशेष- विज्ञानाभावस्य वक्तुमयुक्तत्वात्तस्य सर्वदा सर्वज्ञत्वात् सुपुत्याद्यवस्थाभावाच । तस्माज्ज्ञा- नात्मनोः संबन्धोऽनात्मनिष्ठ इत्यनुमानमाश्रयासिद्धमिति सिद्धम् ।' यत्तु गुणत्वादनित्य- त्वाज्ज्ञानमात्मा न भवति रूपादिवदित्यनुमानं तत्सर्वमन्यतरासिद्धतयापास्तम् । अथ घटतज्ज्ञानयोः संबन्धः गुणनिष्ठः ज्ञाननिष्ठत्वात्सत्तावद्विपक्षे च जानामीति प्रत्ययस्य निरालम्बनत्वप्रसंगो बाधक इति चैन्भवम् । रूपतज्ज्ञानयोः संवन्धो द्रव्यनिष्ठे ज्ञाननिष्ठत्वात्सत्तावदिति प्रतिप्रयोगसंभवात् , जानामीति चानुभवस्यान्तःकरणवृत्त्याश्रय. प्रमाविषयतयाप्युपपत्तेः 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' 'प्रज्ञानं ब्रह्म' 'ज्ञानधन एवेत्यादिश्रुति- भ्यश्चात्मनश्चिद्रूपत्वसिद्धिः । नचाधिकरणपरतया ज्ञानशब्दो योज्या, अद्वैतश्रुतिविरोधात् । तस्मात्साधूक्तं चिद्रूपत्वादिति । खरूपविनाशः। यद्वै तन्न पश्यतीति । वै इत्यवधारणे । यत्तन पश्यत्येवेति मन्यस इत्यर्थ । पश्यन्वै तन्न पश्यति । तन हेतु:-नहीति । हि यस्माद्रष्टुरात्मनो दृष्टेः खरूपभूताया इति वा पूर्वोक्तप्रकारेण वा विपरि- लोपो विधातो न विद्यत इत्यन्वयः । तत्रापि हेतु -अविनाशित्वादिति । खरूपविनाशाभावात् , अथवा अविनाशित्वमपक्षयरहितत्वमित्येवं विशेषविज्ञानाभावेऽपि वरूपविज्ञानस्य नित्यत्वप्रतिपादनादित्यर्थ. । जागरादीति । स वा एप इत्यादिना जागराद्यवस्थोपन्यासपूर्वकमित्यर्थ । यति । यत्र यस्मिननन्ते सुप्तो जीवः न कंचन धाम जाप्रत्स्वप्नयोर्ये कामास्तेपुन क्मपि कामं कामयते तथा न कंचन स्वप्नम् । खप्नशब्देन तद्विपयाणि ज्ञानान्यभिधीयन्ते । जाग्रदर्शनमपि मिथ्याविषयत्वात्स्वप्नशब्देन निर्दिश्यते । न कंचनेत्यन चनशब्दोऽप्यर्थः । क्मपि स्वप्नं न पश्यतीत्यर्थः । संप्रसादावस्थानमिति। संप्रसाद सुपुष्यवस्था सम्यक्प्रसीदत्यस्या जीवस्वरूपमिति व्युत्पत्त्या, तस्यामवस्थानं सप्रसादावस्थानं तदवतार्योत्तरनेति वास्यशेष' । भवत्वेवं ततः किमित्यत आह --ईश्वरपक्ष इति । अनुपपत्त्यन्तर चाह-सुपुत्त्यादीति । ननु शानमात्मा न भवति गुणत्वादूपवत्तथा ज्ञानमात्मा न भवत्यनित्यत्वादित्यादिप्रयोगविरोधात्वथमात्मनो ज्ञाना- स्मकत्वमित्यत आह-यरिवति । यस हि नित्वात्मखरूपताभिमता विज्ञानस्य, तस्य क्यं गुणत्वमनित्यत्वं वाभिमतमित्यर्थः। गुणत्वसाधकानुमानं शकते-अथेति । भनापि संथन्धिमाननिष्ठस्य संवन्धस्य गुणनिष्ठत्वमन्यतरसंव- धिनि गुणत्वमन्तरेण न घटते घटस्स च गुणत्वमुभयानभिमतमिति ज्ञानस्य गुणत्वसिद्धिः, यदि च शानस्य गुणत्वं न स्यात्तदा जानामीति शानाश्रय विषयीपुर्वतः प्रत्ययस्य निर्विषयतापत्तबाखरूपत्वे तत्प्रत्याधारतायो- गादिति पाधक्माह- ह-विपक्षे चेति । इदंच प्रतिप्रयोगेण निरुन्धे-मैवम् । रुपेति । अनापि रूपस्य द्रव्यसमुभयवादिविप्रतिपिद्धमिति शानस्य द्रव्यवसिद्धि । यत्तु पाधयमुर्फ तदन्त.रणत्तिमादाय शाम्यती. साह-जानामीति । तदेवमनुमानाचिद्रपलमुक्ला तदगुमादमागममप्याह-विज्ञानमिति । यत्तु मानमनोहरकृतोतं "शानसन्दय ज्ञायते अस्लिमित्यधिकरणवचन" इति तरूपयति-नचेति । 'फरणाधिरा गयो'त्यधिकरणेऽपि स्युविधानादित्यर्थः। यं न परपतीनि पाठे टप्पमिति तरियत मारयानं प्रन्यासन, छापिलिटिमातीवो वास्ना पतिसम्.

·- . परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। पपत्तेः । नच प्रत्यक्षत्वे सति इन्द्रियत्वव्याकोपः, तस्य साक्षिवेद्यस्याप्यन्द्रियकज्ञानाविषयत्वेने- न्द्रियत्वाव्याकोपात् । तस्मानिरस्तसमस्तकलङ्कावकाशमात्मनः स्वप्रकाशत्वम् । तचात्मरू- पमविद्यापरिकल्पितप्रपथ्यावभासफत्वादविद्यातमोनिवर्तकत्वाच्च ज्योतिःशब्दाभिधेयं, यधा भांवरूपशार्वरादितमोनिवर्तनेन जगद्वभासकमादित्यादि ज्योतिरिति सिद्धम् । मनु तमो न भावरूप, भावेध्वनन्तर्भावात् । तद्धि पृथिव्यादिद्रव्याणामन्यतमत्तद्- न्यद्वा स्यात् । नाद्यः । क्षितिसलिलात्मसु चतुर्दशगुणेषु तेजसि एकादशगुणे मातरिश्वनि नवगुणे मनसि चाप्टगुणे नभसि पगुणे दिकालयोः पञ्चगुणयोरविनाशिनोरनन्तर्भावात् । अन्तर्भावे या तावद्गुणवत्त्वप्रसङ्गात् , आत्मादावन्तर्भावे नित्यत्वापत्तेश्च । नापि द्वितीयो, निर्गुणस्य द्रव्यत्वानुपपत्तौ द्रव्यान्तरत्वस्य सुतरामनुपपत्तेः। नीलोत्पल- दलश्यामं महयोपलक्ष्यमाणं तमः कथं निर्गुणमितिचेन्न । नीलरूपस्य गन्यायेकार्थसम- वायिनस्तव्याप्तस्य तदभावे भावायोगात् । अपिच द्रव्यान्तरत्वे न तावन्निरवयवत्वं, नित्यत्वेनालोकानिवय॑त्वापत्तेः । सावयवत्वे च तदारम्भकाणां स्पर्शवत्त्वे तस्मिन्नपि स्प. - पविघाताचेति वितृणोति-नचेति । ननु कथं ज्ञानखरूपस्यात्मनो ज्योतिःशब्दवाच्यता यावता भूतविशेष एवायं ज्योति शब्दो व्युत्पन्न इत्यत आह-तञ्चेति । तमोनिवर्तनेनावभासके हि ज्योति शब्दः प्रयुज्यते 'तदिहापि समानमित्यर्थः । 'भावाभावातिगाऽविद्या तत्त्वे दृष्टान्तितं तमः। वृद्धस्तदस्य भावत्वं वादेनानेन साध्यते॥'भावरूपतमोनिवर्त. नेनेत्युक्तं तदिदममृष्यमाणा वैशेषिकादयः प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु तमो न भावरूपमिति । हेतुमाह- भावेविति । पदपदार्थान्यतमत्वं हि भावत्वम् । तदिह तदन्यतमत्वं व्यावर्तमानं भावत्वमपि व्यावर्तय- तीत्यर्थः । तत्र कि द्रव्यान्तर्भूतमुत्तरपञ्चकान्तर्भूतं वा । द्रव्यान्तर्भावे पृथिव्यादिनवान्यतमदन्यद्वेति विकल्प्य मवान्तर्भाव निषेधति-नाद्यः। क्षितीति । तत्र रुपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरला. परत्वगुरुत्वद्रवत्वसंस्काराश्चतुर्दश क्षितिगुणाः, गन्धरहिताः स्नेहसहितास्ते एव चतुर्दश सलिलगुणाः, संख्यापरिमा. पृथक्त्वसंयोगविभागयुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मभावनाख्यसस्काराश्चतुर्दशात्मगुणाः, आत्मा चाना- 'परः । रूपस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वद्रवत्वसंस्कारा इत्येकादशगुणास्तेजसः, रूपद्र- त्वहीनास्ते एव नव गुणा वायोः । सर्शरहितास्ते एवाष्ट मनसो गुणाः । एतेनेश्वरोऽपि गृहीतः । शब्दसं- यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागाः षट् गगनगुणाः । शब्दवर्जिताते एव पञ्च दिकालयोः, एतेप्वनन्तर्भावा- दित्यर्थः । ननु किमित्यनन्तर्भाव इत्यत आह-अन्तर्भावे वेति । यस्मिन्यस्यान्तर्भावोऽमिमतस्तस्य या. यन्तो गुणास्तावद्गुणत्वप्रसङ्गादित्यर्थः । नित्यद्रव्यान्तर्भावेऽधिकं दूपणमाह-आत्मादाविति । तथाचा- लोकानिवर्यत्वमिति शेषः। नववाहिष्ट्वं दूषयति-नापि द्वितीय इति । तन वक्तव्यं कि गुणवदुत निर्गुणमिति । निर्गुणपक्षं दूपयति- निर्गुणस्येति । गुणवत्त्वस्य द्रव्यलक्षणत्वेन तद्रहिवस्स द्रव्यत्वव्याघातादित्यर्थः । प्रथमं शङ्कते-नीलेति । रूपपरिमाणगुणवत्त्वोपलम्भादित्यर्थः । परिहरति-नेति । पृथिव्यां हि नीलरूपं गन्धादिमिर्याप्तमतस्तन्नि- वृत्ती तमसि नीलरूपमपि निवर्तेतेत्यर्थः । भावायोगादिति पदच्छेदः । भजयन्तरेणापि द्रव्यान्तरत्वं दूधयति -~अपिचेति । तकि निरवयवमुतावयवारभ्यम् । नाद्य इत्याह-न तावदिति । निरवयवद्रव्यस्यात्मव- निसत्वादित्यर्थः । द्वितीयेऽपि किं स्पर्शवदारभ्यं तदहितारभ्यं वा । प्रथमे प्राह-तदारम्भकाणामिति । च - ·૨૮ - , तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुरती) [प्रथमः शोपलम्भप्रसद्वादस्पर्शवत्वे च तेषां मनोचव्यारम्भकत्वायोगात् । नापि गुणः, रूपा- वर्भावे पृथिव्यादित्रितयगुणत्वे व तत्सहपारिणां गुणान्तराणामप्युपलब्धिप्रसद्गात् । नापि नमोनमस्खवोर्गुणः, तयोररूपत्वात् । नापि दिकालमनसाम्, एतेपां विशेषगुणरहित- त्यात् । नाप्यात्मनः, तस्य चाहोन्द्रिय प्रत्यक्षगुणानाधिकरणत्वात् । नापि कर्म, संयोगविभागयो रकारणत्वात् । नापि सामान्यविशेपसमवायाः, तेषां व्यच्याश्रयसंपन्धिनामुपलब्धिम- न्तरेणानुपलम्भनियमात् । नहि सामान्यस्येव व्यक्तिर्विशेपाणामिव पाश्रयः समवायस्येव संबन्धी तमसः कश्चिदुपलभ्यते । नचास्य तमस उपलम्भसंभवः, तदुपलम्भकाभावात् नच लोचनमुपलम्भकं, तव्यापारे तदनुपलम्भापातात् । अस्ति च, निमीलितनयनस्यामि समः पश्यामीत्यमिमानः । अपिच रूपत्वे रूपयत्त्वे वाssलोकाजन्यचक्षुर्जन्यसाक्षात्कार विषयत्वं न स्यादालोकसहकृतस्यैव चक्षुपस्तत्र सामर्थ्यात् । नापि मनस्तदुपलम्भकं बाह्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तस्स बहिरप्रवृत्तेः । तस्मात्पस्वपि भावप्वनन्तर्भावात्तदा वोपलम्भकाभावाच, प्रभाभावस्तम इति । अत्रोच्यते-'तमालश्यामलज्ञाने निर्वाधे जाग्रति स्फुटे । द्रव्यान्तरं तमः कस्माद समवायिकारणगतविशेषगुणस्य कार्य सजातीयगुणारम्भक्त्यनियमादिति भावः । द्वितीयं दूषयति-अस्पर्श घत्त्वे चेति । यत्स्पर्शरहितं न तद्रव्यारम्भकं यथा मन इत्यर्थः । उत्तरपञ्चकान्तीयं क्रमेण दूपयति- नापीति । गुणपक्षेऽपि कि रूपान्तर्भूतमितरान्तर्भूतं वा । आयेऽपि किं पृथिव्यादित्रयवृत्तीतरयत्ति वा । आ निराचष्टे-रूपान्तर्भाव इति।इतरवृत्तितामपि क्रमेण दूषयति-नापीति । नभखान्वायुः। विशेषगुण रहितत्वादिति । दिकालमनसां विशेषगुणशून्यखमिति सिद्धान्तादित्यर्थः । चक्षुर्मात्रग्राह्यस्थेतरगुणान्तर्भात स्त्वसंभवनिरस्तः । कर्मान्तर्भाव निराकरोति-नापीति । संयोगविभागयोरसमवायिकारणत्वस्य कर्मल णत्वात्तमसच तदभावादित्यर्थः । सामान्यादित्रयधर्माणामभाचं तमसि दर्शयति-नहीति । सामान्यर व्यफिव्यङ्ग्यत्वं, विशेषत्वे चाभयप्रतीत्यपेक्षा, समवायत्वे च संबन्धिप्रतीत्यपेक्षा स्यादित्यर्थः । एवं भावर निःखभावापत्तिमुक्रवा प्रतीत्यनुपपत्तिमाह-मचेति । प्रत्यक्षं तावदनुभूयते । तत् किं चाक्षुषमुत मानस स्पार्शनादिकं त्वनुपलम्भपराहतम् । नाद्य इत्याह-नचेति । अस्मत्पक्षे निमीलितलोचनस्यापि संतमसालोच संभवति, आलोकाभावस्यान्तरस्य चक्षुषा ग्रहणसंभवादालोकानपेक्षत्वाद्भावपक्षे खालोकापेक्षाया वक्ष्यमाणला पदार्थान्तरस्याप्यान्तरस्य ग्रहणप्रसनाचेति भावः। रूपगुणत्वे रूपवइव्यत्वे चानुपपत्त्यन्तरमाह-अपिचेति आलोकेनाजन्यश्चक्षुर्जन्यश्च यः साक्षात्कारस्तद्विषयत्वं न स्यादस्ति च तदित्यर्थः । रूपघटादिष्वव्यभिचार याद्यविशेषणं ईश्वरप्रत्यक्षवेद्यस्यास्मदादिस्पार्शनप्रत्यक्षवेद्यस्य च घटादेर्नित्त्यै चक्षुर्जन्यग्रहणम् । अस्मत्प वालोकाभावस्यालोकानपेक्षत्वात्प्रत्यक्षप्रतियोगिकतया च प्रत्यक्षत्वान्नानुपपत्तिरिति भावः । मानसत्वं नि धतिनापि मन इति । तमसच बहिरुपलब्धेरिति शेषः। उपसंहरति-तस्मादिति । तद्भाव इल न्तर्भूतत्वेऽपीत्यर्थः । अयमन प्रयोगः-तमःपदमालोकाभाववाचकमालोकानपेक्षचक्षुर्माह्यवाचकरसादाले काभावपदवदिति । समाधातुमुपक्रमते-अनोध्यत इति । लोकेन प्रमाणमुपदर्शयति-तमालेति । तमालवच्च्या समिति ज्ञानं तमालश्यामलज्ञानं तस्मिनिर्वाधे स्फुटे जाग्रति स्फुरति सति अकस्मानिष्कारणं द्रव्यान्तरं तर विशेषणैरुदयदयं क्रसादपलप्यते । अयुक्तो धकस्मादपलापोऽतिप्रसङ्गादिति योजना । अत्र जाग्रतीत्यनुर १ उदयदयमिति उदयन् उपन् अयः शुभावहो विधिर्यस्येति व्याख्येयम्, ·परिच्छेदः ] । - नयनप्रसादिनीष्याख्यायुता। फस्मादपलप्यते ॥ ५॥ अस्ति हि समस्तमालमालाश्यामलमिति प्रतीति । नचाप्रतीता- बेवायं प्रतीतिभ्रमः, तसवहारस्य तत्प्रतीतिमन्तरेणानुपपत्तेः । नचायमोपचारिक भालो- काभावे, शौछयाभावे पटादौ नीलव्यवहार इवेति युक्तम् , मुख्य पाधकाभावात् । रूपत्वे रूपचरचे या आलोफानपेक्षचक्षुर्जन्यज्ञान विषयत्वासंभवो घाधक इति चेन्मेषम् । आलो- फविरोधिनस्तमसञ्चालोकाभावव्यञ्जनीयतया तन्निरपेक्षचक्षुर्विपयत्वोपपत्तेः, सामर्थ्यस फार्यगम्यत्वात् , नचे, आलोकाभावस्यापि रूपवदभारक्या घटाभायवदालोकनिरपेक्षचा- विपयत्वं न स्यात्, तद्विरोधितया तदनपेक्षत्वं तु प्रकृतेऽपि समानमन्यत्रामिनिवेशात् ।। नच निमीलितनयनस लोचनव्यापाराभावेऽपि तमस उपलम्भादचाक्षुषत्वं, तनापि पक्षमपटलान्ततितमसश्चक्षुर्व्यापारादेवोपलब्धेः, पिहितकर्णपुटस्य श्रोत्रव्यापारादेवान्तर- . त्तिलक्षणमप्रामाण्यं परिहतम् । स्फुट इति संशयः परिहृतः । निर्याध इति विपर्ययपर्युदासः । श्लोकं विगुणोति -अस्ति हीति । मन प्राभाकरावलम्बिनः माहुः-प्रतीतिरेव सावनोवेति । यस्तु प्रतीतिव्यवहारः रा तु प्रतीत्यभाव एय प्रतीतिभ्रमः । यथाहुरदृष्टी ध्वान्तदृष्टिवदिति, तमिराचष्टे-नचेति । तन हेतुः--तम्यवहा- स्येति । मस्ति तावदेवंविधः संसर्गव्यवहारः । स च तादृशज्ञानमन्तरेणानुपपनः । चेतनव्यवहारस शान- पूर्वकत्वनियमादित्यर्थः । यथा चैतत्तयोदर्केऽल्यातिप्रत्याख्याने प्रख्याप्यते । नचालोकादर्शनविषयशानमेव उमः पश्यामीति व्यवहारहेतुस्तस्याचाचपतया इदमिति व्यवहारानुपपादकलादिति भावः । एवेनेतदपि परा- तम् । यदाह मानमनोहरस्तमसि प्रमाणाभावमुपन्यस्य, नीलं तम इति प्रतीतिः प्रमाणमिति चेल, नीला- यसिद्धेः, उकं नाथेनापि भारतीतावपि प्रतीतिभ्रमो मन्दानामिति । यत्तु तेनैवोतं-कथं तर्हि पदप्रयोग इति चेरिसताभावे उपचारादसितं नीलमिति हि लौकिक प्रयोग इति । तदेतदनुवादपूर्वक यूपयति-जचाय- मित्यादियुक्तमित्यन्तेन पटादौ शौसयाभावे नीलस्य व्यवहार इवालोकाभावेऽयमोपचारिक इति न युक- मित्यन्वयः । मुख्य बाधकामावादिति सन हेतुः । यत्त्वनापि तेनोतं "मुख्ये किं बाधकमिति चेदालोकनिर- पेक्षस्य चक्षुपो रूपप्रत्ययजनकबानुपपत्तेः कारणामाचे कार्य जायत इति दुर्घट"मिति । तदेतदर्थतः शकते- रूपत्व इत्यादिना । परिहरति मैवामिति । रुपनत्त्वेऽपीतररूपवलक्षण्यमस्तील्लन्यथासिद्धमिलार्थः । नन्धितरनालोकसापेक्षस्य चक्षुपः कथं तमन्तरेण तमसि सामर्थ्यमित्यत आह-सामर्थ्यस्येति । एतदेव प्रतिपन्या समर्थयतेनचेदित्यादिना । यदि हि रुपयत्त्वमाणालोकसापेक्षताशप्तिस्तदा रुपयदभावत्या- दालोकाभावेऽपि घटाधभावनदालोक किमिति नापेक्षते चक्षुरिस्यर्थः। प्ररासाम्यमुफ्ता परिहार समीकरोति --तद्विरोपितयेति । नचामिव्यशकतयाप्यपश्यापेक्षणीये सत्यालोकाभावे तावतेय तमाशब्दसार्थक्यात पृतमधिकान्धकारकल्पनयेति वाच्यम् । यतः कल्पयन्तं प्रलयं पर्थनुयोग.। म प्रत्यक्ष प्रमाणयन्तं प्रति, भा. भासतोद्भावनीयेति चेदुद्भाव्यता, सैव तु फेनेति विवेचनीयम् । नहि न नीलं तम इति प्रत्यक्षमसि माधकम्, अनुमानमितिचेतस्यैव तायदध्यक्षविध्वस्वविपयस्य याचव्याधि समाधरस । तदेवमालोपनिरपेक्षचा प्रत्य- नुपपत्तिः परिहता। यत्तु चक्षुर्व्यापाराभायेऽप्युपलम्भादया परवमिति सदनुयासिद्धिमाहनच निमीलितेति । नन रूप. घदन्तरमहप्रसारः । तनालोकसापेक्षरयात् । नचेन्द्रियाणामन्त-प्रतिर्न दृष्टचरी येनायमलौकिक प्लसः स्पादि- याह-पिहितेति । तत्र शब्द इत्यादिप्रतीते. धोत्रमपि गत्वा प्राहीति भावः । इत्यमुपलम्भकसिदिरुका। अथ या गोलरूपमस्य न संभवति तापक्गन्धवैधुर्यादिति सदनद्याभाससमानयोगक्षेमता या १ मति अपमिति ः ·यस्योपाधेः सद्भावात् । नहि शरीरतया विपयतयेन्द्रियतया वा मनभारव्धद्रव्यस्य भोगसाधनतानुपपत्तेः । नच विपयतया, रूपस्पर्शशून्यारब्धस्य तद्रहितत्वेन विपयत्वायो- [प्रथम . ३० सतप्रदीपिका (चिरमुसी) शब्दोपलब्धिवत् । यत्तु गन्धागावे तंत्र्याप्त नीलरूपमपि न स्यादिति, तदपि न । अनुशा शीतस्पर्शस्य पृथिव्यां गन्धादिव्याप्तस्य तदभावेऽपि गति प्रतीतेरेवाहीकारवदिहापि प्रतीतैरेव नीलरूपस्य गन्धाभावेऽप्यभ्युपेयत्वात् । अथ पाफजस्यैवानुष्णाशीतसशंख गन्धादिना व्याप्तिस्तहीहापि पाकजस्यैव कालिगगुणस्य गन्यादिना व्याप्तिरिति तुल्पम् । सद्भावप्राहिणः प्रत्यक्षस्योभयन समानत्वात् । नच स्पर्शाभायात्तमसो रूपवत्त्वामावर रूपमाहकप्रत्यक्षविरोधे हेतोः कालात्ययापदिष्टतया तदभावानुमानानुदयात् । अन्यथा रूपाभावेन पवनेऽपि स्पर्शगावानुमानस्य दुर्नियारत्यात, अन्यत्र रूपयतामेव स्पर्शवस्यनिय- मात् । नचास्पर्शयत्त्वादेव तगापरमाणूनां मनोयदनारम्भकत्यमनुमातुं युक्तम् । तन्न धेय. भोगसाधनवा संभावनीया। पार्थिवादिचतुर्विधशरीरानन्तर्भूतस्पेन्द्रियानाश्रयस्य शरीरतया गाच्छरीरेन्द्रियव्यतिरिक्तोऽवयवी विषय इत्यङ्गीकारात् । नापीन्द्रियतया, मनस एवे. न्द्रियत्वात्तदारब्धेन्द्रियान्तरस्वीकारवैयात् । नच शरीरेन्द्रियविषयानन्तर्भूतस्य कार्य- द्रव्यस्य भोगसाधनत्वं परैरङ्गीक्रियते । आत्मादीनामपि पुनरस्पर्शवतां शरीरेन्द्रियवि- माह-अनुष्णाशीतस्पर्शस्येत्यादिनाअन हि गम्धन्यावृत्त्या नीलरूपव्यावृत्तिरनुमित्सिता । साचायुक्ता, पोपलब्धिविरोधात् । यदिचैवमपि नानुमन्यसे, तर्हि गन्धव्यात्त्यानुष्णाशीतस्पर्शमपि पवनाप्यावर्तयेत्यर्थः । अथ नानुष्णाशीतस्पर्शस्य गन्धेन व्याप्तिरपि तु तद्विशेषस्य पाकजन्मनस्तहीहापि न नीलरूपमात्रस्य गन्धेन व्याप्तिः, कितु पाकजस्यैवेत्साह -अथ पाकजस्यैवेति । नन्वपाकजस्पर्शवदपाकजनीलरूपसिद्धावेतत्स्या- तदेव तु कुतः प्रमाणादित्यत आह-सद्भावग्राहिण इति । ननु तमो रूपरहितं स्पर्शरहितत्वादाका- शवदित्यनुमानविरोधाद्रूपवत्त्वमेव नास्तीति चुतस्तद्विशेषनीलरूपयत्ता इत्यत आह-नच स्पर्शति । एत- दपि पवनस्पर्शप्रतिवन्द्या समर्थयते--अन्यथा रूपाभावेनेति । वायुः स्पर्शरहितः रूपरहितत्वादाकाश- वदित्यस्यापि सुवचत्वात् , प्रतीतेराभासतयानुमानोदयस्य सुवचत्वादित्यर्थः । अस्यैव व्याप्तिमाह-अन्यत्रेति। यत्तु यत्स्पर्शरहितं न तद्रव्यारम्भकं यथा मन इति व्याया स्पर्शरहिततयाङ्गीकृततम-परमाणूनो द्रव्यारम्भः कताभ्युपगमव्याघात इति कन्दलीकारोक्तदूषणं तदनूद्य निराकरोति-नचास्पर्शवत्वादेवेति । मनसि द्रव्यानारम्भकत्वे तदारब्धकार्यवेयर्थ्यमुपाधिः अतो नास्पर्शवत्त्वद्रव्यानारम्भकत्वयोर्व्याप्तिरित्यर्थः । वैयर्थ्यमेव विणोति-नहीति । शरीरतया भोगसाधनताभावमाह--पार्थिवादीति । अयमर्थः- पार्थिवाप्यतैजसवायवीयानि चतुर्विधानि हि शरीराणि प्रमाणवन्ति । तत्र पार्थिवानि कानि यानीमान्यनुभू- यन्ते । आप्यादीनि तु तत्तच्छास्त्रगम्यानीति स्थितिः। न पुनश्चातुर्विध्यानवरुद्धशरीरसद्भावे प्रमाणमस्तीति तदा रब्धस्य न शरीरता । अत्र च मृतशरीरवदभोगसाधनतायामिन्द्रियानाश्रयत्वं हेतुः । तत्र च हेतुरनन्तर्भूतत्वं, विषयताऽभावमाह-नच विपयतयेति । रूपस्पर्शशून्यान्तःकरणारब्धमपि रूपस्पर्शशून्यमतएव विषय- त्वरहितं, द्रव्येषु रूपवत्सु स्पर्शवत्सु चा वापन्द्रियप्रवृत्तरित्यर्थः । तम.पवनयोर्व्यवच्छेदाय रूपस्पर्शग्रहणम् । उक्तंच मानमनोहरकारेण-शरीरेन्द्रियव्यतिरिक्तोऽवयवी हि विषय इति । नच रूपस्पर्शरहितस्यावयवित्वं, कार्यत्वे सति रूपस्पर्शवतोऽवयवित्वादिति भावः । मनआरब्धस्येन्द्रियतां निषेधति-मनस पवेन्द्रियत्वा- दिति । ननु मास्तु त्रिविधान्तावः, अनन्तर्भूतस्यैव फिमिति भोगसाधनवं न स्साद्गुणादिवदित्यत आह-- नच शरीरेति । कार्यदव्यस्येत्या हृदयं-तत्र कालादीनां सर्वोत्पत्तिनिमित्ततया भोगसाधनतास्तीति । तन पाधपरिहाराय कार्यग्रहणम् । उत्तोपाधेरात्मादिप्यपि साध्यव्याप्तिमाह-आत्मादीनामिति । प्रकृतस्य तु १ पाख्रिवादिचतुर्विधशरीरेम्पिति शेषः. - ·परिच्छेदः] . " नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। यारम्भासंभवात्समानमेव द्रव्यान्तरारम्भवैयर्थ्यम् । इह पुनस्तमसो गहतो रूपयतः भवति भोगसाधनत्वमिति नारम्भवैयर्थ्यम् । किंचारमन्मते न तमस्तमोययवैरारब्ध, स्य मूलकारणान्मेघमण्डलान्महाविद्युदादिजन्मवजन्माभ्युपगमात् । नच मनसोऽनारम्भकत्वं, तस्यापि सावयषद्रव्यत्वेन परिणामित्वाभ्युपगमान, आत्म- श्व स्पर्शरहितस्य सर्वजगदुपादानकारणत्वाभ्युपगमाच । चलत्वाचालोकवत्तमो द्रव्यान्तरं, अन्यानुविधाननियमान स्वाभाविकं चलनमस्य घटरूपादिवदिति चेत् न । द्रव्यस्यापि सुवर्णादिवदव्यान्तरानुविधानेऽपि स्वाभाविकचलनोपपत्तेः । तथाहि-आकरजस्य तेजसः सुवर्णादेः पार्थिवद्रव्योपष्टम्भात्पतनादिप्रतिभासेऽपि न खाभाविक चलनमुपरुध्यते । किंचेदमनुविधानं, किमालोकावर कातपत्राद्यनुविधानं, किंवा निवर्तकप्रदीपावनुविधा- नम् । नाद्यः । निश्चलेऽप्यचलादौ तच्छायायाश्चलनोपलम्भात् । नापि द्वितीयः । वैपरीत्या- दालोकागमने गच्छति छायेति प्रतीतेर्गमने चागच्छतीति प्रतीतेः, तद्विरोधित्वाच तदनु- विधानानुपपत्तेः। पुनस्तमसो विषयतया भोगसाधनतयोपाधेः साधनाव्यापकलमाह-इह पुनरिति । उपलक्षणं चैतत्स्पर्शव- त्यस्यापि । सुसस्पर्शा चूतच्छाया, उष्णस्पर्शा वटच्छायेति प्रतीतेः। नचेदं परमाण्यादिवदणु, येन विषयतयापि न भोगाय स्यादित्याह-महत इति । तत्प्रतीत्या चायमारम्भवादः समर्थितः नास्माकमयं समर्थनीयः। नत्य- स्माक्मनिर्वचनीयाचिन्यसामर्थ्याविद्यासचिवब्रह्मविवर्तवादिनामेतादृशानुपपत्त्याभासपाशुभिः परिभव इत्याह- किंचास्मन्मत इति । भाट्टरीत्या वा पुरोक्तं, मूलकारणमसण्डमायावद्ब्रह्म । महाविद्युदादीति । प्यणुका. दिपरम्पराविलम्यो निरस्तः । पुनरपि सिंहावलोकितेन आरम्भमेव निर्वाहयति- -तन यन्मनसोऽनारम्भकत्वं दृष्टान्तितं तदभ्युपगम्य वियर्थ्यमुपाधिवक्तस्तदेव तु नास्त्यस्म-पक्षे तस्यापि सावयवतया परिणामित्वेनारम्भकत्यादित्याह-नच मनस इति । अन्यनानेकान्तिक्तां चाह-आत्मनश्चेति । तमो द्रव्यं रूपयत्त्वाद्धटयदित्युक्तमिदानी झियावत्त्वा- दपि द्रव्यलमाह-चलत्वाचेति । असिद्धिं शङ्कते-अन्येति । घटरूपादिवदिति । घटगतगुणानां कियारहितानां यथा घटगमनानुविधानेऽपि न साभाविकं गमनमेवमित्यर्थः । तत्किं तमः खाभाविकचलन- हीनमन्यचलनानुविधायित्वाद्रूपादिवदित्यनुमिनोपि । तथाच सुवर्णेऽनैकान्तिकं तन धनुच्छिन्नद्रवत्वस्याकर- जतेजसः सुवर्णस्य कठिनपार्थिवद्रव्येण नित्यमवष्टम्भात् तचलनायगुविधाननियमोऽस्ति । नचैतायता स्वाभा- विक्लहानिश्चलनस्येति परिहरति-न । द्रव्यस्यापीति । आफ्रज तेजोविशेष भाकरेषु जायत इति व्युत्पत्त्या । चतुर्विधं हि तेजो वैशेषिकैः परिगणितं भीमं दिव्यमुदर्यमाकर चेति । ननु न ययमनुमिमीमहे अपितर्हि प्रमाणमेव नास्ति चलनवत्स्वे, प्रतीतिस्त्वन्यानुविधानेगान्यथासिद्धति यूग इति, तर्खनुविधानमेव नास्त्यनिरूपणादित्याह-किंचेदमनुविधानमिति । न किमपीत्यर्थः । कि यनिमित्तं छायाद्यात्मकं तमस्तदनुविधते किंवा यन्निपर्व तदनुविधत्त इति विकल्पयति-किमालो. केत्यादिना । नायः । नियमाभावादित्याह-निश्चलेऽपीति । द्वितीयोऽप्ययुक्तः । विपरीतभानादित्याह नापि द्वितीय इति । आगमनं इति पदच्छेदः । यदि हि तदनुविदध्यातदा तस्मिन्गच्छति गच्छतीत्या गच्छत्यागच्छतीति प्रतीतिः स्यान्नतु तदस्तीत्यर्थः । तद्विरोधित्वाचेति । यस्य हि यदुदयरामरामयमेव विनाशस्तस्य कथं तदुदयानन्तरं स्थितिखलियानुकरणं या, अस्थितस्याननुकरणादिति भावः। १ तदिति । त्यदिति पाटः साधु:- २ भपि तहीति-फितहीत्यर्थः ·३२ . - सत्यप्रदीपिका (चित्सुसी) [प्रथमः , किंच 'पक्षुःप्रकाशनाजन्यरूपवतीक्षणक्षमम् । रूपिमाहीन्द्रियत्वेन वथैव स्पर्शनेन्द्रियम् ॥६॥ पक्षुरालोकाजन्यरूपिद्रव्यसाक्षात्कारजनकं रूपिद्रव्यमादकेन्द्रियत्नागिन्द्रयवत् । • नच रूपरहितेन्द्रियत्वमुपाधिः । यदूपवदिन्द्रियं तदालोकाजन्यरूपिसाक्षात्कारजनक न : भवति घाणवदिति व्यतिरेकव्याप्ती रूपवदाहकत्तस्यैवोपाधित्वात् । तत्सिद्धमेतत्तमो द्रव्यान्तरमिति । इत्थमालोकवदेव भावरूपाज्ञानतमोविरोधिन आत्मनो जगवभासफस्प ज्योतिःशब्दवाच्यत्वात् । तस्य त्वसङ्गस्य दृश्यसद्गानिरूपणात् दृश्यप्रपश्वस्य स्वतः परत- श्वासिद्धेगात्मन्यध्यस्ततयैव सिद्धिरिति सिद्धं मिथ्यात्वम् । किं पुनरिदं मिथ्यात्वं प्रमाणागम्यत्वं वा १, अप्रमाणक्षानगम्यत्वं वा २, अयथार्थज्ञानग- तदनेन भाव खविभावनेनोत्पत्तिसमर्थनेन गुणवत्तया द्रव्यत्वदीपनेनच गतेरनागन्तुकलनिरूपणेन चोपलम्भ- कोन्मीलनेन च गुणवत्त्वायनुगुणप्रमाणगवेषणपरिश्रमपरिदू[मान]मानसोदयनदैन्यमप्यपनोदितं मन्तव्यम् । पूर्वमालोकाभावप्रतिबन्द्या रूपवत्यपि तमस्यालोकनिरपेक्षचक्षुषःप्रवृत्तिरस्तीत्युक्तमिदानी तवानुमानमप्याह- किंच चक्षुरित्यादिना श्लोकेन । प्रकाशनमालोकस्तेनाजन्यं यद्रूपवतीक्षणं रूपिद्रव्य साक्षात्कारस्वत्क्षम तत्समर्थमिति प्रतिज्ञा । तन हेतुमाह:-रूपीति । रूपवद्रव्यग्राहक्लात् यथा लगिन्द्रियमित्यर्थः । संग्रही- तमनुमानं विशृणोति-चक्षुरित्यादिना 1. मालकाजन्यसाक्षात्कारक्षममित्युके मालोकाभावतयाप्यन्त रता, तदर्थ द्रव्यग्रहणम् । मानकाजन्यदव्यसाक्षात्कारक्षममित्युक्तेऽर्थान्तरता । भाहनये कालादीनामपि तथा- त्यात् । यथाह मानमनोहर:--विवक्षितासाधनं चेति, तदर्थ पिग्रहणम् । घटादिप्रतीतिजनकत्वेन सिद्धसाधन- तानिवृत्त्यर्थमालोकाजन्येत्युक्तम् । अनुमानादेर्व्यापत्त्यर्थ हेताविन्द्रियग्रहणम् । इन्द्रियत्वादित्युक्त प्राणानका- न्तिकता तस्य द्रव्यप्राहकत्वाभावात् । तदर्थ द्रव्यग्राहकेन्द्रियत्वादित्युक्तम् । तावत्युक्ते प्रतिवादिनो मनस्यनै- कान्तिकता तस्यात्मद्रव्य प्राहकत्वेऽपि रूपिद्रव्ये खातन्द्रयेण ग्राहकत्वाभावात् , तदर्थ रूपीत्युक्तम् । साध्यहे. त्वोर्द्रव्यपदं सप्टार्थमित्येके । एवं च सति मानमनोहरसंभ्रमोऽप्यनवसरनिरस्तः । त्वगिन्द्रियस्योक्तसाध्यवत्तायां रूपरहितेन्द्रियत्वं नोपाधिस्तस्य व्यतिरेक्याप्त्यभावेन साध्याव्यापकत्वादित्याह-यद्रूपवदित्यादिना । व्यतिरेकासिध्यैवादृष्टादी चेन्द्रियसन्निवर्षे चोलूकादिदृष्टौ च साध्याव्याप्तिनिवृत्त्यै मनुष्येन्द्रियत्वविशेषितोक- साध्यस्योपाधेर्विधानमपि निरस्तं मन्तव्यम् । एवंच सति यदनुमानं तमःपदमित्यादि तदुक्तप्रमाणबलादाव- रूपत्वे निणीते कालातीतं, विपक्षे वाधकाभावात् शङ्कितोपाधिता च । मचालोकनिरपेक्षचक्षुर्मास्यवहानिस्तस्याः लोकविरोधितया तदभावव्यङ्ग्यत्वेनाप्युपपत्ते, तम.पदस्य नानार्थवाचकवसिद्धावप्यस्य चरितार्थत्वेन तमसो. ऽभावत्वासिद्धेश्व, आलोकसंसर्गाभावस्तमःपदवाच्यो न भवति अभावत्वाद्धटाभाववदित्यादिना सत्प्रतिपक्षं चाभाव- प्रमाणगम्याभाववादिनः साधनवैकल्यं च दृष्टान्तस्पेसादिदोषापेक्ष्यम् । मनस्त्वं स्पर्शवदवृत्तिवेगवत्तिजासन्य- न्मेयत्वाद्धटवदिति तमसो द्रव्यान्तरस्वसिद्धिरित्यप्येके । 'साक्षिवेद्य खराद्धान्ते ध्वान्तं तच्चाक्षुषं पुनः । आचा- योऽसाधयाक्तिवैभवं खं विभावयन् ॥' वादार्थमुपसंहृत्य प्रयोजनमाह-इस्थमित्यादिना । अभावविलक्षणा- विद्यासिद्धिः फलमित्यर्थः । ज्योतिःशब्दवाच्यत्वाद् । युज्यते धुतिः 'अत्रायं पुरुष इत्यादिकेति शेषः । वक्ष्यमाणवादार्थ प्रस्तावयति-दृश्यमपञ्चस्वेत्यादिना । 'कार्य वाचारम्भणं भेदलीदं सत्यं तत्त्वं स्वेकमेवाद्वितीयम् । इत्सद्वैते श्रीत एवाह युक्तीर्युक्त्याभासोद्भूतविभ्रान्तिभित्त्यै' । हगात्मन्यध्यस्ततया दृश्यप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमित्युकं तदिदमसहमानः प्रपञ्चसत्सत्ववादी मिथ्यात्वलक्षणमा- क्षिपति-किं पुनरिति । साक्षेपमेव संभवत्सर्वप्रकारनिरसनेन निर्वाहयितुं संभवत्प्रकारान्विक्ल्पयति--- प्रमाणेत्यादिना । प्रमाणविषयत्वाभावादप्रमाणविपयत्वमन्यदेव, अप्रमाणमपि द्वेधा यथार्थमयथार्थं च, यथा १ज्योतिःशम्दवाच्यत्वादित्यत्र ज्योति.शदवाध्यत्वमिति पाठे शेषपूर्ति शो न स्यात्, २ देताविति शेष.। ३ भारोकानपेक्षचपासवाचकवरूपसाधनस्यालोवामाषपदरूपे दृष्टान्ते वैकल्यमित्यर्थः ।

·छेदः । १३ . नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। व यी ३, सद्विलक्षणत्वं चा४, सदसद्विलक्षणवं वा ५, अविद्यावत्कार्ययोरन्यतरत्वं वा शाननिवर्यत्वे वा ७ प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगिवं वा ८, याध्यत्वं चा ९, स्वास- भावसमानाधिकरणतयाप्रतीयमानत्वं वा १० । नायः । ब्रह्मणोऽपि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् , स्वप्रकाशत्वेन त्वया सर्वप्रमाणगोचरतानङ्गीकारात् । नापि द्वितीयः । सद्वादिभिरपि याङ्गीकृतत्वेनार्थान्तरत्वात् , तस्यतस्यै शुक्तिशकलादेस्तेनतेन रजताद्याफारेण प्रतीयमा- याऽप्रमाणज्ञानविपर्यत्वात् , सर्वस्य प्रपञ्चस्य क्षणिकमिदं ब्रह्मकार्यमिदमनिर्वचनीयमिद- तिच मिथ्याज्ञानगोचरतायाः परैरभ्युपगमात्, स्मृतेरप्रमाणवया तद्विषयस्य तथात्वा- काराच । न तृतीयः । उक्तदोषानुपक्तेरेव । न चतुर्थः । सद्विलक्षणस्यापि शशविपाणादे- मेथ्यात्वात् । न पञ्चमः । एकतरनिषेधस्यान्यतरविधिनान्तरीयकतया तदसंभवात् । न प्टः । अनिर्वचनीयाविद्याया अप्रसिद्धत्वात् । अग्रहणमिथ्याशानलक्षणाविद्यायास्तत्का- 'स्य च प्रवृत्तिसंस्कारादेः सत्यत्वात् । न सप्तमः । ज्ञाननिवर्त्यस्यापि शानसुसादेः सत्त्वात् , विस्य सत्यत्वेऽपि परैरीश्वरज्ञाननिवर्त्यत्वाङ्गीकारात् । नाष्टमः । प्रमाणेन यदुपाधौ यः प्रति- नस्तत्र तस्य निषेधासंभवाद्, अन्यथाविप्रसङ्गात् । भ्रान्तिप्रतिपन्नोपीधौ निषेधप्रतियोगित्व- सत्त्वेऽपि संभवेनार्थान्तरत्वाद्, अन्यथाख्यातिवादिभिरपि तचिन्निपिद्धस्यान्यन्त्र सत्ता- तिविपर्ययश्च, तेन प्रथमद्वितीयतृतीयकल्पसकरकलङ्काभावः । अविद्यातत्कार्ययोरिति । अव्याप्तिनि- त्यै अन्यतरग्रहणम् । याधज्ञानविषयशुक्त्यादेस्तनिवर्स पूर्वज्ञानादेश्च प्रतिपन्नोपायौ याधाभावान सप्तमाष्टम- वमसंकरः। प्रतिपन्नोपाधिः प्रतीतमधिष्ठानम् । स्वात्यन्तेति । पूर्व खाधिष्ठाननिष्ठाभावमानप्रतियोगित्वं वक्षितम्, इह तु खात्यन्ताभावस्य स्वस्य चैकन वर्तमानतया प्रतीतिरिति नाटमदशमसकर शङ्खनीयः। सर्व- प्रमाणेति । गोचरता चान वेद्यता न पुनर्विषयत्वमेव । तद्विवक्षाया च नैयायिकादेरसिद्धि , सर्वस्यापि यथाक- मंचन प्रमाणविषयत्वात् । सद्वादिभिरपीति । ये हि प्रपञ्चसत्यत्ववादिनस्तैरपि सत्यस्यैव शुक्तिकादेरधिष्ठा- तयाऽप्रमाणज्ञानगम्यत्वस्वीकारात्सत्यत्वेऽप्युपपद्यमानमर्थान्तरमेवेत्यर्थः । तदेव विणोति-तस्यतस्येति । पत्यल्पं चेदं शुक्तिकादावीकृतमिति सर्वस्यैव प्रपञ्चस्यैवंविधलमेवाङ्गीकृतमिति स्फुटतरमर्थान्तरमित्यर्थ । अर्था- तरोदाहरणान्तरमाह-स्मृतेरिति । उक्तदोपेति । तत्तदारोपाधिष्ठानतया सर्वस्यायथार्थज्ञानगम्यत्वाझीका- आदित्यर्थः । सद्विलक्षणस्येति । नच शशविषाणस्यापि मिथ्यात्वादनतिव्याप्तिरिति वचनीयम् । मिथ्याभूतप्र- वस्यापरोक्षज्ञानयोग्यत्वमर्थक्रियासामर्थ्य चखीकुर्वद्भिः शशविपाणवैषम्येष्टेरमिथ्यात्तं खीकृतमेव शशविपाणस्य । चैवं सत्यद्वैतविरोधः, सदद्वैताभ्युपगमादप्युपपत्तेरतोऽतिव्याप्तिरनतिलचनीयेति भाव । एकतरेति । सत्त्वनिः धेिऽसत्त्वं नान्तरीयकमसत्त्वनिषेधे च सत्त्वं नान्तरीयकम् । परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिरिति न्याया। नतोऽसभवीदं लक्षणमित्यर्थः । न पष्ठ इति । अविद्यातत्कार्ययोरित्यन केयमविद्या विवक्षिता, किमनिर्वच कीयदण्डायमानाऽविद्या किंवाऽग्रहणमिथ्याज्ञानात्मिका । प्रथमेऽसिद्धिलक्षणस्येत्याह-अनिर्वचनीयेति उत्तरस्मिन्नन्तरतेसाह-अग्रहणेति ! ज्ञाननिवर्यस्येति । आत्मविशेषगुणानामपर्यायमुत्पत्तिमनिच्छ- तामुत्तरेणोत्तरेण पूर्वपूर्वनिवृत्तिवीकारेटेरान्तरलमित्यर्थः । म केवलं सुसादेरेव, सर्वस्यैव सहरणीयस्य प्रप- घस्येश्वरज्ञानेनं निमित्तभूतेन निवृत्तिखीकाराद्भपतितरामर्थान्तरत्वमित्याह-सर्वस्येति । परिणामवाभि- प्रायेण वा । नाष्टम इति । प्रतिपनोपाधारित्यन प्रतिपत्तिशब्दस्य कोऽर्थ किं प्रमाणज्ञानमुत भ्रान्तिज्ञान- माहो साधारणम् । आयं प्रत्याह-प्रमाणेनेति । द्वितीय प्रत्याह-भ्रान्तीति । न केवलं सभवः, स्वीकृत चान्यथाख्यातिवादिमिरित्याह-अन्यथाख्यातीति । एतेन साधारणपक्षोऽपि निरस्तः । किमिदं वाध्यत्वम. । सत्यत्वादिति पाटो माति । २ सत्यत्वेऽपीत्यर्थः । आदायन्योतिशेपो वा । ३ मारपदस्य प्रतियोगित्वपदानन्तरं * अतिव्यात्यभाव इत्यर्थः । अर्थाभावेऽव्ययीभावेन सह तत्पुरुषस विकल्पात् । बायोगिनो हि प्रकृतेः परिणाम परमार्थभूत जगद्वदन्त ईश्वरशानेन तस्य तिरोभावरूप प्रलयमभ्युपगच्छन्ति । पाठः समुचितः मतीयते । चि ५ ·. V . " . तत्तप्रदीपिका (चित्सुखी) स्वीकारात् । न नवमः । पाकशानविषयत्वं सन्निययंत्र या पायनिय युप'. र्थान्तरतायातादवस्य्यात् , शुक्त्यादेरपि धाधकंज्ञानविषयत्वागीकारात्, पायकज्ञानेन' ज्ञाननिवृत्त्यभ्युपगमाघ । न दशमः । संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणानां न स्वासन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानानामपि परैः सपत्याका दुरतिक्रमत्वात् । तदेवं न प्रपञ्चमिथ्यात्वनिरुक्ति पि उन 'प्रमाणम् । वयाहि न वावत्मत्यक्ष क्रमते । उक्तप्रकाराणामन्यतमस्यापि मिथ्यात्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वे तन वादिनां । प्रसङ्गात् । नच विवादपर्द, मिथ्या, दृश्यत्वाच्छुक्तिरूप्यंचदित्यनुमानम्। सदसद्वैलक्षण्यस्याविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वस्य वा साप R" गम्यत्वस्य गुरुमतेऽप्रसिद्धत्वात् इतरेषु च सिद्धसाधनत्वात् । किंच' दृश्यत्वं नाम फ व्याप्यत्वं वा वृत्तिव्याप्यत्वं वा साधारणं वा । नाद्यः । अतीन्द्रियेषु तदभावेन भाग मिमतं, कि याधकज्ञानविषयत्वमुत तनिवर्त्यत्वमुभययाप्यन्तरतेत्यभिप्रेत्याह-न नवम इति । प्रथर दाहरणमाह-शुक्यादेरपीति । द्वितीयमाह-बाधकशानेनेति । संयोगविभागेति । अयमर्थः- संयोगविभागयोरव्याप्यवृत्तिता स्वीयुर्वद्भिस्तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमङ्गीक्रियते । नच तनापि घटाव वानादाय संयोगविभागयोभिन्नाधिकरणता शक्योपपादना । तथा सति तदवयवसंयोगस्यापि तदवयवत्तित परम्परया परमाणावेव परिनिष्ठेति नाध्यक्षपधर्मयतरेदयं संयोगयोगीति तदनिच्छताप्यच्छमतिना यने संयोगस्तत्रैव तदत्यन्ताभावोऽप्यभ्युपेयः । नच प्रमाणविनिवेशितयोविरोधशतावकाशोऽतिप्रसमात्, शन्दर चाकाशे वर्तमानस्य प्रदेशमेदमादायाप्येकस्मिन्नेव नभसि भावाभावौ समानाधिकृतौ स्वीकृती, एवं सर्वगत त्मवादिनामात्मविशेपगुणानां, तत्राप्यतिपीडने साक्षादेवैकाधिकरण्यं, प्रदेशकृत्तीनामिति तु तदनुमतिमगुरुन्ध नेनोक्तम् । अत्र ब्रह्मण्यनतिव्यात्यै द्वितीयस्योत्थानम् , अर्थान्तरतानित्यै तृतीयचतुर्थयोः, असत्यतिव्यानि निवृत्त्यै पञ्चमः, असभवनिवृत्यै पष्ठः, असंभवातिव्याप्तिनित्त्यै सप्तमः, अष्टमोऽप्यन्तरनिवृत्त्यर्थमेव असंभवार्थान्तरयोर्निधृत्त्यै नवमः, दशमोऽप्यन्तरनिवृत्त्यर्थमेवेति ॥ नापि तत्र प्रमाणमिति । यद्यपि लक्षणमपि प्रमाणविशेष एव, तथापि न तत्वरूपसिद्धिपरम् , अ वितरव्यागृत्ति व्यवहार चोपहरति । प्रमाणं तु लक्षितमेव खरूपं साधयतीति सर्वत्रानयोः पृथगाक्षेपसमर्थ द्रष्टव्ये । प्रत्यक्षं न प्रमाणमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-उक्तप्रकाराणामिति । अयमर्थः-भवदुक्तप्रकाराणा मन्यतमं मिथ्यात्वं, तस्य तु न कस्यचिदप्यन प्रत्यक्षसिद्धिः । यदि हि प्रत्यक्षतः सिऽन्न कोऽपि विप्रतिपद्येत नहि प्रत्यक्षसिद्धे घटादौ विवदन्ते, विवदन्ते चाद्यापि वादिनो मिथ्यात्व इत्यर्थः । ननु माभूत्प्रत्यक्षम्, अनुमा भववित्यत आह-नच विवादपदमिति । दशधा हि मिथ्यात्वसंभवः । तत्र प्रमाणागम्यत्वादिरूपसाधने ऽप्रसिद्धविशेषणता, अविद्येत्यप्यनिर्वचनीया विवक्षिता। इतरयोस्तस्या असंप्रतिपन्नत्वात् निन्वयथार्थज्ञानगम्य त्वात्मकं साध्यं, तथाच नाप्रसिद्धविशेषणताऽत आह-अयथार्थेति । यद्यप्यस्माकमिदं प्रसिद्ध तथाप्यख्या तिवादिनामप्रसिद्धविशेषणता, सोऽपि हि तावदेवमिथ्यात्वे विप्रतिपन्न इत्यर्थः । भवतु तं प्रति, त्वां प्रति तु को दोष इत्यत आह इतरेषु चेति । पक्षत्रयातिरिवेष्वित्यर्थः । तथाचे यथाचैतत्तथा तत्तलक्षणदूषणस. मयेऽर्थान्तर दर्शयतोपंपादितम् । उपलक्षणं चैतत् । तेन यथासंभवं सद्वैलक्षण्यादिप्रयुक्तदूषणमूहनीयम् । तदेवं साध्यानिरूपणमुक्त्वा हेतोरप्यनिरुक्तिमाह-किंचेति । अतीन्द्रियेष्विति। कृतोपपादनमिदं खप्रकाशलक्ष- १ मतिनिष्कर्षे इत्यर्थः। २ इतरयोस्तस्या इति । अग्रवणमिथ्याशानदयात्मिकाया अविद्याया वेदान्तिनामसंप्र- सिपनत्वा इत्यर्थः । ३ सथाचेति संपातायातम् । - - ·.] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। त् । न द्वितीयः । प्राणोऽपि वेदान्तिभिर्वृत्तिव्याप्यत्वाभ्युपगमादनक्रान्तिकत्वात् । । प्राण्यनेकान्तिकत्वादेव । एतेन जडत्वाद्यन्तवत्त्यपरिच्छिन्नत्यादयो हेतवो । तत्रापि साध्यानिरुतः ।। गयं पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी दृश्यत्वावटवदितिचेन्न । तन्तुनिष्ठात्य- वेदश्यत्वहेतौ चानकान्तिकत्वात् , तयोदृश्यत्वेऽपि तन्तुनिष्ठात्यन्वाभावाप्रतियोगि- । प्रतियोगित्वे वा तनिष्ठात्यन्ताभावाभावात्पटस्य तत्प्रतियोगित्वलक्षणसाप्यासि- तूनामदृश्यता च स्यात् । किंच प्रपञ्चस्य प्रामाणिकत्वे मिथ्यात्वानुमानानां धर्मि- प्रमाणेन वाधः । अप्रामाणिकत्वे पाश्रयासिद्धिः । प्रतीतिमात्रसिद्धस्याश्रयत्वे च भूपणादेरपि प्रतीतिमात्रसिद्धस्य सर्वत्र . संभवात्सर्वयादविधिनिषेधप्रसङ्गः । एवं हेतुदृष्टान्तानामपि प्रामाणिकत्वे दृश्यत्वहेतोस्तत्रानैकान्तिकता, अप्रामाणिकत्वे वा साधनाद्यभावादनुमानासिद्धिः। ये अदृष्टादेरवेद्यतामावेदयद्भिरस्मामिस्तेन भागासिद्धो हेतु । शुक्तिरुप्यादिव्यतिरित्तमसिल जद पक्षः । तीतादेरपि पक्षतया तनावृत्तेरित्यर्थ । नन्यविवक्षितविशेषे तृतीये पक्षे का क्षतिरित्यत आह- तीय इति । ब्रह्मणीति । अविवक्षितविशेपसाधारणस्य यं कचन विशेषमादायापि पर्यवसानादि- । ननु वियादपदं मिथ्या जडलादायन्तवत्त्वात्परिच्छिन्नत्वाद्वा शुक्तिरूप्यवदिति प्रयोगो मिथ्यात्वे गमित्यत आह-एतेनेति । अतिदिश्यमानमेव विशदयति-तनापीति । अनुमानान्तरं शकते-अयं पट इति । एतत्तन्तव, एतत्पटसमयायिकारणतन्तवस्तनिष्ठात्यन्ताभाषप्र. (गीति योजना । अभावप्रतियोगीत्युके कार्यकारणमेदवादिना तार्किकाणामेतत्तन्तुध्येतत्पटान्योन्याभाव- भावप्रध्यसाभावखीकारेणान्तिरता, तदर्थमत्यन्ताभावप्रतियोगीत्युक्त, तावत्युक्ते यत्किंचिनिष्टासन्ताभा- तियोगित्वेन सिद्धसाधनता स्यातत्परिहारार्थ तन्तुनिष्ठेयुक्तम् । एतत्पटस्यैतत्पटाजनकत्वेनामिमततन्तुनि. यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पुनरपि सिद्धसाधनता स्यात्तत्परिहारार्थमेतदिति तन्तुविशेषणम् । एतत्तन्तुशब्देन यादिनो जनस्वेनामिमततन्तव उच्यन्ते । पटान्तरापेक्षया सिद्धसाधनतापरिहारायायमिति पटविशेप- ।। घटस्यैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाव प्रसिद्ध इति साध्यप्रसिद्धिस्तदेतडूपयति-नेति । एवं वगुमिन्यता पदृश्य तत्तदेतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति व्याप्तिरेष्टव्या । नचेयमस्ति । एतत्तन्तुषु योऽयमस्य पटस्या- ताभाय साथ्यते, न तस्यैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यमस्ति । तस्वीकारे च तत्साध्यस्यैाभापादन- निदेसथा दृश्यत्यहेतायप्युपसाध्यं नास्त्येतत्तन्तुषु दृश्यरयस्यात्सन्ताभावप्रतियोगित्ये तन्तूनामदृश्यतया निं व्याहतं स्यादथच तम दृश्यत्वमस्तीत्यनेकान्त । इद च वादिन प्रत्येव, तादग्विधविपक्षस्य सत्यत्ववादिनो. ध्यासिद्धिप्रसमादथ च यत्पमस्तीसनेकान्त । इदं तूमयानुमत तदेतदाह-तनिष्ठेत्यादिना अह- स्यता च स्यादित्यन्तेन । मिथ्यात्वसाधकानुमानजातस्य च साधारणदूपणमाह-किचेत्यादिना ।याध इति ।प्रमाणगम्यत्वस्येव रात्वादिति भाव । ननु न घय प्रमितमप्रमितं बाश्रयमाश्रयामहे, नापि शश- विपाणायमानम्, अपि तु प्रतीतिमानसिद्ध, प्रतीविमानसिद्धस्याश्रयतोपपत्ती तदतिरिकप्रमितत्वस्याप्यायको टिनिवेशने न किचन मान पश्याम इत्यत आह-प्रतीतिमाति।अयमध - दूपणते । तथा सति सर्यदर्शनानामपि साधनयाधनमराततत्त्वोपश्यप्रराङ्गात्, छ नाम तादृशानि साधनानि दूपणानि यान सन्ति यानि प्रतीतिपथमपि नावतरेयु, शन्देनापि तत्प्रतीतीनां शक्यजननलादिति । आध. योफ विकल्पं साण्यादिष्वतिदिशति-पचमिति । तथाहि तेषां प्रामाणिक्त्वे सत्सत्वेन विपक्षतया तत्र -न प्रतीतिमानसिद्धस्य साधन- मनकान्त इति हेतुरित्यध्याहार्यम् । मनेकान्तदोपवानित्यर्थः । २ सन्तुनिष्ठास-तामा प्रत्यवती तत्त - स्तुनिष्ठात्यन्तामावाप्रतियोगित्वमित्यर्थः ।

·- - तत्त्वप्रदीपिका (वि.सुखी) नाप्यागमः प्रपञ्चमिथ्यात्वे मानम् । तथाहि न तावत् 'एकमेवाद्वितीय ससं शान मनन्तं मी' यत्र ब्राह्मणोऽद्वितीयत्वानन्तत्वप्रतिपादनात् द्वितीयवस्तुनोऽभावः प्रतीक इति युक्रवक्तुम् । अद्वितीयशब्दस्य वत्संजातीयवस्त्वन्तरनिपेधपरत्वात्, अस्मिन्यामेऽयो । एवाद्वितीयः पुरुष इतिवत् । अनन्तपदस्य च प्रागुत्तरकालीनान्ताभावपरत्वात्तत्रैव वस व्युत्पत्तेरन्योन्याभावाधिकरणत्वानधिकरणस्वस्याप्रसिद्धत्वेन तत्र व्युत्पत्त्ययोगात् । 'नेह नानास्ति किंचने' त्यादेश्यागमस्य , कारणे ब्रह्माणि नानात्वनिपेधपरत्वात् । 'इन्द्रो मायाभि रित्यादेश्य तत्तदिन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्त्युपाधिमिर्मायाशब्दाभिधेयैः स्वशक्तिविशेषैर्वा भेदेन परमेश्वरप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन प्रपञ्चनिपेचे तात्पर्याभावात् । 'मृत्योः स मृत्युमामोती'त्येवंविधायाश्च श्रुते ददर्शननिन्दयाऽभेदप्रतिपत्तिविधिपरत्वेन वर्तमानो हेतुरनैकान्तिकः स्यादप्नामाणिकत्वे च यथायथमप्रसिद्धविशेपणतास्वरूपासिध्यानयहीनताः प्रमज्ये- रनिति भावः । ननु माभूदनुमानान्मिथ्यात्वम्, आगमादागमिष्यतीत्यत आह--नाप्यागम इति। तत्र वक्तव्यं कि 'ए कमेवाद्वितीय' मित्यद्वितीयशब्दाह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्यसिद्धिरिति, मन्यसे किवा 'सत्यं ज्ञानमनन्त' मिल्यन न्तश्रुया किया 'नेह नानास्तीति ब्रह्मणि नानात्वनिषेधान आहोखिन इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत' इति मा. यामिर्वहुभवनामिधानात् उत 'मृत्योः स मृत्यु मिति द्वैतदर्शननिन्दया । तत्र नाद्यद्वित्तीयावित्याह-न ताव दित्यादिना । न युकं वक्तुमित्युक्तं तत्र हेतुमाह--अद्वितीयशब्दस्येति । यथा - सल्यस्मिन्मामे अयः भेक एवाद्वितीयः पुरुष इत्यत्र शौर्यौदार्यातिशयादिना सजातीयः पुरुषः प्रतिषिध्यते, नतु तव्यतिरिक्त समस्त वस्तु, तत्कस्य हेतोस्तस्यतस्य वस्तुनस्तत्तत्प्रमाणोपनीततयाऽशस्यनिषेधत्वात् , तद्वदिहापि समस्त मानोपनीत घस्तु निषेद्धुमशक्नुवानाऽद्वैतश्रुतिस्तत्सजातीयं ब्रह्मान्तरं निषेधतीत्यर्थः । भवत्वद्वितीयश्रुतेरियं, गतिः, अन- न्तशब्दस्य को निवारक इत्यत आह-अनन्तपदस्य चेत्यादि । वस्तुपरिच्छेदाभावस्य परस्पराभावाधि करणत्वराहित्यरूपस्य लोकेऽप्रसिद्धतया तत्रागृहीतसगतिकत्वात्कालपारच्छेदाभावमाकाशादौ प्रसिद्धममित्र इति भावः । प्रागुत्तरकालीनान्तौ, प्रागभावप्रध्वंसी, अनेकान्योन्याभावपक्ष एकानधिकरणस्यापि तत्सिद्धर्नाद्वै तसिद्धिरिति तदधिकरणत्वानधिकरणेत्युक्तं, तृतीय पक्षं निषेधति-नेह नानास्तीति । इदं हि वाक्यमिह पदावमृष्टे प्रस्तुते कारणे ब्रह्मणि नानात्व निषेधाते । तयाच न नाना ब्रह्म कि त्वेकमिति स्यात् । ब्रह्मव्यात रिक्तस्य तु किमायातमित्यर्थः । चतुर्थ निषेधति-इन्द्रो मायाभिरिति । अत्र हि मायाशब्देन बुद्धि तयोऽभिधीयन्ते । चेतश्चित्तं ऋतुर्मायेति चित्ताभिधायकतावगमान्मायाशब्दस्य । तत्रच चित्तस्यैकत्वाक भायामिरिति वहुवचनोपपत्तिरित्यत उ-तत्तदिन्द्रियेति । खत एकस्यैव सतश्चित्तस्यानेकेन्द्रियोपाधिर वृत्तिमेदादिदं बहुवचनम् । अतस्तैरुपाधिमिः परमेश्वरो बहुधोपास्यत इत्यर्थः । अथवा याः परमेश्वरस्येच्छ ज्ञानक्रियाशकयो मायाशब्दामिधेयास्तासामपि श्रुलादिपु मायाशब्दामिधानदर्शनात्तामिव परमेश्वरः , मट पासक बहुरूपमाविर्भवति । अवतारभेदैर्वा बहुधा व्यपहियवे इत्यर्थः । ननु 'गृत्योः स मृत्युमाप्नोति' संसारात्संसारं प्रतिपद्यत इति मेददर्शनासंसाराविमोक्कथनादतत्वज्ञान खमवगम्यते, अतएव तद्विषयस्य मेदस्यातत्त्यतेति मेदस्य मिथ्यात्वमियमेव श्रुतिर्गमयतीति पञ्चमं पक्षं नित स्थति मृत्योरिति । नासाः श्रुतेरन तात्पर्यमपुरुषार्थत्वात्, अपित्यभेदध्यानविधी, तस्तुत्यर्थं च मे दर्शननिन्दा । यथोदिते होतीति विहितोदितहोमस्तुतयेऽनुदितहोमनिन्दा 'प्रातःप्रातरवृतं ते वदन्तीति अनुदितहोमस्य विहितस अनुसर्थमुदितहोमस्य निन्दा 'यथाऽतियये प्रताये' ति । ततोऽन्यपरादस्मात्प्रत्यक्ष विष्योऽयमयों न लभ्यत इत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षागमयोरभयोः प्रमाणत्माविशेपे पेन येभ्येणेदमबधार्य , । - ·है , . पिध्वनिपेघे तात्पर्याभावात् । आगमस्य च स्वरूपावगती पदपदार्थविभागप्रतिपत्तौ च रत्यक्षादिसाफालत्वात्प्रत्यक्षस्य चागमानपेक्षत्वात् । 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' 'अग्नीपो- पीयं पशुमालभेत' 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेत' 'अतिराने पोडशिनं गृहाति, नातिराने पोडशिनं गृहाति' 'उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोती ति च परस्परं व्या- फुटत्वात् , प्रत्यक्षादेव तदभावात् , आगमस्य चोपचरितार्थत्वेनापि तत्र सावकाशलादनव- काशत्वाच भेदग्राहिणः प्रत्यक्षादेः, पूर्वसिद्धवया घागमेभ्यस्तस्य प्रतिष्ठितत्वात्तद्विरोधे नेपा- मेव वाधात् , 'मृत्तिकेत्येव सत्यं, त्रीणिरूपाणीत्येव सत्यं, प्राणा पै सत्यं, सच सघाभवादि' ति च प्रपञ्चस्य सत्यत्वप्रतिपादनात् । विवादास्पदीभूतः प्रपश्यः, सत्यः, प्रमाणसिद्धत्वादात्मवदिति, अयं घट एतन्निष्ठयाध्य- भेदातिरिक्तभेदाश्रयः द्रव्यत्वात्पटवदित्यनुमानतोऽपि वियदादेरात्मनां च सत्यभेदसिद्धिः । यत्प्रत्यक्षादिविरोधे श्रुतिरेय तदनुरोधेन व्याख्येया न विपरीतमित्यत आह-आगमस्य चेति । अथवा आगमखरूपपर्यालोचनया नान तात्पर्यमित्युक्त, इदानीं भवतु वागमस्तत्परस्तथापि प्रत्यक्षादिभिर्विरोधे वाध्यत एवेसभिप्रेयागमस्य दौर्बल्ये कारणान्याह- आगमस्य चेति । एपा हेतूना तद्विरोधे तेपामेव वाधादित्यु- सरप्रतिज्ञाया सबन्ध । ययाहि शब्द स्वरूपग्रहणे सगतिग्रहणे याऽयाधितं प्रत्यक्षादिक्मपेक्षते न तथा प्रत्यक्षादि स्वरूपादिप्रतिपत्ती शब्दप्रमाणमपेक्षते, तेन सापेक्षनिरपेक्षयोर्विरोधे सापेक्षागमवाव इत्यर्थ । किच परस्परपिगीततयाऽतिक्लहेनैव तावदुपहता आगमा विमु वक्तव्यमविगीतानुपहतप्रत्यक्षादिविरोध इत्याह -न हिंस्यादित्यादिना । ब्रह्मणे, ब्राह्मणलाय । आलभतिविशसनपरा । यस्मिन्गृह्यमाणे पोडश शस्त्राणि शस्यन्ते स ग्रहविशेष पोडशी । यथा यकस्यैव हिंसाहिंसे, ग्रहस्यैकस्मिन्नेव ग्रहणाग्रहणे, होमस्य चैकस्यैकस्मि- मेव प्रयोगेऽनुदितोदितकालसबन्ध इति परस्परविरुद्धााधिगमयत्यागमो, न तथा प्रत्यक्षादीत्याह-प्रत्यक्षा- देश्चेति । सावकाशनिरवकाशयोर्निरवकाश बलवदिति न्याय , सावकाशाचागमा इत्याह-आगमस्य चोपचरितार्थत्वेनेति । यथा ह्यागमस्य मुख्यलक्षणागुणात्मकानेकत्तिमत्तया अन्यतमानुपपत्तावन्यतमामा दायापि प्रामाण्यनिर्वाहो, न तथा प्रत्यक्षादेर्वृत्त्यन्तरमस्ति शब्दधर्मलातासामित्यर्थ । सजातासजातविरो. विनोः सजातविरोधि दुर्बल, सजातविरोधिनश्चागमा प्रथमोपजातपदमेदाययोधकाध्यक्षादीननुवर्तमाना इत्याह एव प्रपञ्चसत्यतावगमादित्याह-मृत्तिकेत्यादिना । नीणि रूपाणीति-लोहितशुलकृष्णानीत्यर्थ । सदिति' भूतपय । त्यदिति वाय्वाकाशौ द्वौ । अनच सदिति पुररबंधवणेनोपन्यस्तम् । मेदग्राहिमत्यक्षादीति येयमागमनि- अनुमान दर्शयति---विवादेति । प्रपञ्चमानस्य सत्यवसाधने शुक्तिलप्यससईदी याध स्यात् , तेपामप- रोक्षतया बाध्यतया च सदसद्विलक्षणतया मिथ्यावात् , तथा घटाउनुगतसत्ताशे सिद्धसावनता,तन्निवृत्यर्थ विवा- दास्पदग्रहणम् । नचासिद्धो हेतु,प्रत्यक्षे प्रदर्शितागमे चाविवादादिति । भिन्नवस्तुसत्यत्वेऽनुमानमुक्त, मेदस्यापि यद्ययं वियदिपुरद्वैतवादी, तीयमेव नीरन्ध्रा रीतिर्भववित्याह-अयं घट इति । भेदाध्य इत्युके कल्पि- सत्यत्वेऽनुमानमाह-अयं घट इति । अथवा व्यावहारिकतात्त्विक्लादिखम्पोलकल्पितविकल्पमादाय तभेदमादाय सिद्धसाधनम् , तदर्थ याध्यमेदातिरिक्तग्रहण, तावति वाऽप्रतिद्धविशेषणता अद्वैतवादिन सर्वमेदाना पक्षे चैतमिष्ठवाध्यमेदातिरिक्तत्व मेदस्यैतनिष्ठातिरिक्तवान सभवति एतनिष्ठलादेव । अतो याध्यभेदातिरिका- बाध्यखादत उक्त-एतनिष्टेति । पदार्थान्तरनिष्ठ मेदस्यैतन्निष्टयाध्यमेदातिरिक्तमेदत्वेन नाप्रशिद्धविशेषणता, सत्यमेदसिद्धि । अतिरित्तत्वं चानामेदानधिकरणत्व तेन नार्थान्तरता। इत्यनुमानतोऽपीति । एवप्रसारा- सदिति शम्दमात्र शुरवा पूर्वपक्षिणोक्त पृथिव्यादीना सत्यत्वमिति न तु वस्तुगत्या रोषा तर, परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यात्यायुता। , एतन्यायेनेत्यर्थ । श्रय भावः । यथा रासभादे कुख्यादिव्यवधाने तत्पुररव श्रुत्वोच्यतायमश्व इति एवमेव भीपिकोत्ता, तन प्रत्यक्ष सार्यजनीनमिति न तन किचिद्वक्तव्यमस्ति ।

·[प्रथमः ३८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) मच भेदस्य सत्यत्वे उदृश्ययोः संवन्धानुपपत्तियाधिका, वत्तत्प्रतिपत्तिहेतुभूतेन्द्रियलि. झादेखत्ततिपयसंबन्धादेव तदुत्पन्नशानानां तत्तद्विषयं प्रति नियमसिद्धावन्वरेणापि सब न्धान्तरमतिग्रसङ्गाप्रसन्नात् । शान्दान्तराभ्याससख्यादेश कर्मभेदप्रतिपादकममाणस भदमिथ्यात्वेऽप्रामाण्यप्रसनः। जुमानत इत्यर्थ । ननु प्रतिकूलतर्कपराहतलात् शहितोपाधिदुष्टमिदमनुमानद्वयम् । तथाहि मेदस्य भेदिनो वा दृश्यवर्गस्य सत्यत्वे तस्य तज्ज्ञानस्य च क सबन्ध इति विवेचनीयम् । न तावत्सयोग , तस्य गुणत्वेन द्रव्य मानवृत्तिवात् , ज्ञानस्य गुणलात् द्रव्यलाभावात् । नापि समवाय , आत्मसमवेतलाजानस्य । नाप्यन्य कश्चित्पदपदार्थनियमानुगुण सभवति । नाप्यभाव , अभावतज्ज्ञानयो सबन्धाभावप्रसमात् । किंव यत्र मनास्यान्तर्भावस्तस्य तस्य तज्ज्ञानेन सबन्धो न स्यात्स्वत्तिविरोधादिति । तदेतदूपयति-नचेति । हेतु माह-तत्तदिति । नियामको हि सवन्ध । संभवति च तन नियम , तत्तज्ञानाना तत्तदर्थं खतन्नमय न्धाभावेऽपि ततज्ज्ञानजनकेन्द्रियलिङ्गशब्दादीना तत्तदर्थे सह सबन्धेनेत्यर्थ । एष प्रतिकूलतर्क परिहत्य खानुमानस्य विपक्षे बाधकतर्कमाह-शब्दान्तरेति । अयमर्थ ---शब्दान्तराभ्याससख्याज्ञागुणप्रकरणा- न्तरै कर्मभेदो निरूपितो द्वादशलक्षण्या द्वितीयाध्याये । तन यजति ददाति जुहोतीत्यादी धातुमेदेन धाल थभेदेऽपि भावना मिद्यते न चेति सदेहे धातूना मेदेऽपि भावनावाचकलिटादे सर्वत्र प्रत्यभिज्ञयाऽमेदावग- मात् धात्वर्थस्य च भावना प्रति गुणभूतत्वाद्गुणमेदेन प्रधानमैदस्यान्याय्यत्वात् अमेद एवेति पूर्वपक्षप्य धातोरिति विवक्षितैकवचनेन सूत्रेणैकधातोरुपरि प्रत्ययविधानात्सर्वत्र धात्वर्थानुरजिताया भावनाया प्रवीतेरे- कानुरजितायाश्चान्यानुरजनायोगात्प्रतिधात्वर्थ भिद्यत एव भावनेति राद्धान्तित 'शब्दान्तरे कर्ममेद कृतानु वन्धत्वादि' त्सन, अयमर्थ-भान्दान्तरे धात्वन्तरे सति कर्मभेद ,भावनामेदो भवितुमर्हति । कुत कृतानुवन्ध स्वात् तेनैव कृतावच्छेदत्वात् भाषनाया इति । सोय शब्दान्तरात्कर्ममेद । तथा 'समिधो यजति तभूनपात यज- ती सादिषु पञ्चकृत्वो यजतिश्रुतौ कि प्रथमविहितस्यैव यागस्य पुन पुनर-यास उत पञ्चापि विधय इति सदेहे शब्दान्तरे सति कर्ममेदस्य पूर्वाधिकरणे वर्णनात् इहैकस्यैव यजते पुन पुन श्रवणात् तस्यैवायमभ्यास आदरार्थ इति पूर्वपक्षय्यानरत्तप्रवर्तकत्वाद्विधे सर्वेषा च प्राथभ्यातया विध्यनुवादविनिगमाभावादानर्थक्य परिहाराय मिलविधितया कर्ममेद इति सिद्धान्तितम् , 'एकस्यैव पुन श्रुतिरविशेषादनर्थक हि सा दिखन- श्रयमर्थ --एकस्य विधे पुन श्रवणमपि एवं कर्मभेदक, कृत भूविशेपा विध्यनुसादविशेषाभाषा इतरथा पुन श्रवण हि यस्मादनर्थक स्यादिति । आनर्थक्ये वा हेतुरविशेषादिति । सोयमभ्यासास्कर्ममेद । तथा सप्त- दश प्राजापत्यान्पशूलालभेवे' सन किं सप्तदशपशुकमेक कर्मोत सप्तदश कर्माणि विधीयन्ते इति सशये प्राजा- पत्यानिलन कृतकशेपाणा पशूना तद्धितेनैकप्रजापतिदेवताफलयोधनादेककर्मत्वमिति प्रापय्य राद्धान्तितम् , एक्मत्वे हि एक एवातिदेश स्यात् । ततधेकपशुनिष्ठमेकादशावदानमतिदेशप्राप्तमेक्पशी निष्पनमितीतरेषा• मदृष्टार्थता स्यात् । सप्तदशकर्मत्वे तु प्रतिपशु एवादशावदानसिद्धिरिति दृष्टार्थताऽत कृततद्धितदेवतासंवन्धतया देयतासवज्ञानामेकशेषइति सप्तदशकांणीति । इद भाष्यकारीय मतम् । वार्तिककारीय तु तिन आहुतीर्जु होती'त्यप्रेकस्य जुहोते श्रवणादेकहोमत्वम् । नित्व तु एकादशप्रयाजादिवदारत्येति प्राप्ते राधान्त - -नित्वस्य ताबजुहोतिसामानाधिकरण्यमुत्सर्गतो होमभेदकमेकातिरिक्तसख्यामा पृथकत्वसामानाधिकरण्यस्वरसत्वात् । थिरवगत्यामवाद । एकादशमयाजादौ प्रकृती पचत्वावपारणात् । नचेह तथा यापकमस्तीति होममैद इति । तदुक्त 'पृथापनिवेशात्सख्यया कर्ममेद स्यादिति । सख्ययापि हेतुना कर्ममेद स्यात् । कुत धर्मय- पत्वनिवेशात्, समयावेनैव तस्या निवेशात् । एकातिरिकसख्याया कमपृथक्त्वसामानाधिकरण्यादित्यर्थ । सोय संएसया कगमेद । तया अपेप ज्योतिरप विश्वज्योतिरेतेन सहप्रदक्षिणेन यजेते'मा ज्योतिर्विश्वज्योति -* १ पूर्वपशयियेवि पार साधुवमा यत्राति बोध्यम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । " नच तस्य लोकसिद्धभेदानुवादकत्वसंभवः । ताहफर्मापूर्वभेदस्य लोकतोऽसिद्धेः, सिद्धत्वे J घ शब्दान्तराधिकरणानारम्भप्रसङ्गात् । सदेवं मिथ्यात्वे लक्षणप्रमाणयोरसंभवादनुमा- नागमाभ्यां प्रपञ्चस्य सत्यत्वापादनान्न मिथ्यात्वमिति । अनोच्यते-न तावलक्षणासं- भवः । यतः 'सर्वेपासपि भावानामाश्रयत्वेन संमते । प्रतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति मृपात्मता जा' तथाहि पटादीनां भावानां स्वाश्रयत्वेनामिमतास्तत्वादयो ये तम्निष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगितैव तेषां मिथ्यात्वम् । नहि तेषामन्यत्र सत्ता संभविनी । तत्रापि चेत्सा न स्यात्तदा । । . शब्दयो प्रकृतज्योतिष्टोमानुवादकत्वं कर्मान्तरविधायकत्व वेति सशये सत्येपशब्दस्य सर्वनान्न प्रकृतावम- शिलात् ज्योतिरादिशब्दस्य तत्समानाधिकरणलात्पूर्वकर्मैवानय सहस्रदक्षिणालक्षणगुणान्तर विधीयते इति प्राप्ते ज्योतिष्टोमशब्दस्य ज्योतिरादिशब्दाना च खरूपविलक्षणखात् मिन्नार्थत्वे सभवत्यैकदेशलक्षणयैकार्थ- स्वकल्पनाया अगतिकगतिलात् सर्वनाम्नश्च प्रस्तोष्यमाणपरामर्शितयापि सभवात् नामान्तर कर्मान्तर गमय. तीति साधित 'सज्ञा चोत्पत्तिसयोगा'दिसन । अयमर्थ -सज्ञा च पूर्वविलक्षणा कर्मभेदिका । कुत उत्पत्ति- सयोगात् । कर्मखरूपज्ञापनसमय एव तस्य नाम्न सयोगादिति । तथा 'वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिन'मित्यन द्रव्यदेवतासबन्धानुमितयागके कि पूर्वकर्मानुवादेनोत्तरन वाजिनगुणविधानमुत कर्मान्तरं तद्गुणकमिति विशये वाजिभ्य इत्यन वाजमन्नमेपामिति व्युत्पत्त्याऽमिक्षान्नयुक्तविश्वदेवदेवताककर्मानुवादेन वाजिनगुणविधानादे- ककर्मत्वमिति प्राप्ते वैश्वदेवीलन विश्वे देवा देवता अस्या इत्यर्थऽणप्रत्ययविधानादन्तीतेदमा परामृष्टामिक्षा- यावद्धितनिदिष्टविश्वदेवसबन्धेन श्रौततया प्रबलेन सह 'वाजिभ्यो वाजिन'मिति पदद्वयात्मकवाक्यावगतवा- जिनसवन्धस्य विकल्पसमुच्चययोरभावाद्वाजिनगुणविशिष्टर्मान्तरविधानमिति सिद्धान्तित 'गुणश्चापूर्वसयोगे वाक्ययो समत्वा'दित्यन । गुणश्च कर्मभेदक , अपूर्वकर्मसयोगे पूर्वकर्मसवन्धाभावे सति । कुत वाक्ययो सम. स्वात् । समे हि तदा वाक्ये भवत ततोऽविघातमनेक कर्मेत्यर्थ । सोय गुणान्तरात्कर्मभेद । तथाऽसन्निहित- देशकालनिमित्तफलसस्कार्यसबन्धकर्मवास्येषु 'मासममिहोन जुहोती'त्यादिषु किं प्रकृताऽमिहोनादौ मासादि- गुणविधानमुत तद्गुणक कर्मान्तरविधानमिति सदेहे कर्मान्तरविधाने गौरवप्रसङ्गादग्निहोत्रशब्देन तदनूय गुणमानविधानमिति पूर्वपक्षिते मासादेरनुपादेयतया साक्षाद्विधानायोगादमिहोनादेश्च विच्छिन्नप्रकरणतया प्रत्यभिज्ञाभावाच मासादिगुणविशिष्ट कर्मान्तरमेव विधीयते, अमिहोनादिधर्मातिदेशार्थ चामिहोनादिनामोपदेश इति प्रकरणान्तरात् कर्मा तरत्व निरधारि 'प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वमित्यन । अयमर्थ ~~-प्रकरणान्तरे- सति प्रयोजनान्यत्व विधेयभावनान्यत्व स्यान्नतु पुन पूर्वकर्मानुवादेन तन गुणविधानमिति-तत्र 'शब्दान्तर धातुमेदोऽभ्यासो विधे पुन श्रुति । उत्पत्तिस्था धादिसख्या सज्ञा चाङ्गमपूर्वगम् । चानुपादेयसबन्धोऽसनिधि. प्रक्रियान्तरमाइति शब्दान्तरादीनामुक्त लक्ष्म विचक्षणे । तदेतदसिलमम्भोनिधावेव निधीयेत मेदमिथ्यात्व इति। ननु शब्दान्तरादीना न भेदे प्रामाण्य तस्य लोकसिद्धतया प्रतिपाद्यत्वादित्यत आह-नच तस्येति । भेदमानस्य लोकसिद्धत्वेऽप्यलौकिकर्मभेदोप्यलौकिक इत्यथ । सिद्धत्वे च वाधक्माह-सिद्धत्वे चेति । उपसहरति-तदेवमिति । तन लक्षण श्लोकेन सगृह्णाति-सर्वेषामिति । सर्वेषा भावाना मृपात्मता मिथ्यालमिद यत्साश्रयत्वेन समतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्व नित्यमविद्यमानत्वमिति योजना । श्लोक वि. णोति तथाहीति । अभिमता इति । प्रमितव्यावृत्तिस्तेन च बाध परिहृत । नन्तावतापि किमिति मिथ्यात्वमिति चेत्तर वक्तव्य किमन्यन सन्विति, उत खतन्त्रा एव सन्विति । नाद्य । प्रमाणाभावादित्याह नहीति । द्वितीय प्रतिषेधति-तत्रापीति । अयमथ -न तावदात्मवदेषामनाश्रितत्व कार्यत्वेन समाविकारणाश्रितत्वात् सामान्यादीनामपि धमत्वात्समानमानितत्व तस्मादानितानामन्यन प्राप्त्यभावात्मा तदेशेऽपि चेदसत्त्वमापयत एव तदा बलान्मिथ्यात्वमिति । ननु भवत्याश्रितानामेव मिथ्यात्वमाश्रिताना १ अनुपादेय इति भकारादि पाठ साधुआंति. - .

·४० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) (प्रथमः गलेपाटुकान्यायेन मृपात्वमेव पर्यवस्येत । नच निराश्रयेपु नित्येषु भावेषु सा नास्तीति लक्षणस्याव्याप्तिः । ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य कृत्स्नस्य कार्यतया कारणाश्रितत्वस्य व्यवहारद- शायां रजतादेरिव शुक्त्याद्याश्रिततायाः स्वीकारात् । नाप्यतिव्याप्तिः । सत्यस्य ब्रह्मणो, निराश्रयत्वात्तस्य तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितायाः शवितुमप्यशक्यत्वात् । नच परैः प्रदेशवृत्तितयाभ्युपगतेपु संयोगशब्दादिपु सत्येप्वपि लक्षणस्य सद्भावार्थी- न्तरता. भावाभावयोरेकाधिकरणत्वाभ्युपगमे सर्वत्रैव तथाभावापत्तेविरोधस्य जगति दत्त- जला खलिताप्रसङ्गात् । भावाभावयोर्हि साक्षाद्विरोधस्तन्मुखेनैवान्योति परीक्षकपरिषदा समवत्यात्, प्रदेशीपाधिभेदेन वा तत्र विरोधसमाधाने भावात्यन्ताभावयोभिन्नाधिकरणत्वेन लक्षणस्य तन सत्ये कुतः सभवः कुतस्तरां चातिव्याप्तिः कुतस्तमां चार्थान्तरता । तदेवं न मिथ्यात्वानिरुक्तिः, नापि मानासत्त्वम् , अनुमानसद्भावात् । तथाहि अंशिनः खांशगात्यन्ता- भावस्य प्रतियोगिनः । अशित्वादितरांशीव दिगेपैव गुणादिषु॥८॥' विमतः पटः एतत्तन्तु• . परमाण्याकाशादीनामाश्रयाभावेनोतलक्षणाभावात् मिथ्यात्वेष्टेश्चाव्याप्तिरित्यत आह-नच निराश्रयेटिव ति । लक्षणपद तु मध्यस्थमणियनेयम् । तेन सत्ताभावालक्षणस्येत्यपि पर्यवस्यति । वियदधिकरणाद्युक्तन्यायेन तेपामभ्यस्त्येव कार्यत्वमित्यर्थ । कार्यत्व चेद कल्पितल, तेन नाविद्यायामव्याप्ति । यथा चैतत्तथा द्वितीयपरि- च्छेदे प्रसाधयिष्यते । अद्वितीयासनस्य ब्रह्मण कथ मिथ्याभूतवियदाद्याश्रयस्वमिति मतिमपाकर्तुं व्यवहारद- शायामित्युक्तम् । ननु सन्मान ब्रह्म सत्ता च घटपटाद्यानिताऽतस्तनाप्युक्तलक्षणस्य शक्यसमर्थखारक्षणस्या- तिव्याप्ति स्यादित्याशझ्याह-नाप्यतिव्यातिरिति । सत्य सन्मान ब्रह्म, तस्य तु घटादिसमवायोऽसिद्ध, घटादीनामेव तन कल्पितत्वादिति भाव । यत्तु पूर्वपक्षिणोक्त सयोगादिमि खात्यन्तामावसमानाधिकरणैरन्तरतेति तदनूय दूषयति-नच परै- रिति । नच वस्तुसता सयोगादीनामत्य-ताभावसामानाधिकरण्ये प्रमाणभस्ति व्यवहारतु विभ्रममावशरीरैर- निवचनीयैरपि सेत्स्यतीति न सोऽस्य साधक इति भाव । ननु किमिति जलावलिदायते, यावता भावा भावावपहाय भावभदेष्वेव गोत्वाश्चत्वघटत्वप्रभृतिष्वय प्राणान्धारयतीत्यत आह-भावाभावयोरिति । परीक्षकाणा परिपत्सभा । नहि गोत्याश्वत्वयोस्तत्त्व विरोध , अपितु परसरात्यन्ताभावाविनाभूतत्वम् । तद्यदि भावाभावयोर्न विरोध का नु नाम तदा तदाप्रातयोविरोधवार्तेति भाव । नन्वेकस्मिन्नपि प्रदेशभेदमादाय सयोगादेवतनम् , अतो न विरोधोच्छेद इति निरुद्धगते पूर्वपक्षिणो मतमाशयातिव्याति परिहरति-- प्रदेशेति । फुत सभव इति तदगीकारामिप्रायम् । अङ्गीकारप्रयुक्तरवादर्थान्तरताया । स्यादेतत् , यद्यपि लक्षणमिदमक्षीण तथापि त क्षणलक्षिवस्य मिथ्यात्वस्यान सद्भावे कि प्रमाणम् । नहि लक्षणमस्तीति सवन तत्सता सिध्यत्यतिप्रसमादित्यत आह-नापीति । अशिनोऽवयविन खावयवनिहायन्ताभावप्रतियोगिन इति प्रतिज्ञाया हेतुमाह-अंशित्यादिति । इतरावयवीवेति दृष्टान्त । अनवयविरूपगुणादिष्यतिदिशति -दिगेपैवेति । दिमार्ग 1 श्लोकोफमनुमान विणोति-विमत इत्यादिना । पटमान पक्षीकृत्यैत- तनुविधात्य ताभाषप्रतियोगित्वे साधितेऽर्यान्तरता, पटान्तरस्यतत्ततुनिष्टत्वाभावात्तनिवृत्त्यर्ध विमत इत्युक्त। पटविशेष इसथ । रापत्र चा विशेष एव पक्षीकर्तव्य । अतस्पटारम्भकास तव एसप्त तव । अन्योन्या- भाषादिव्यय वेदापमत्यन्तामावग्रहणम् । ततुष्टिासन्ताभाषप्रतियोगीत्यु तन्त्वन्तरमादायार्थान्तरता तद. १४क्षणपर सा नास्वालमाप्य पति भण्यामिरित्यत्रापि तेन लक्षणस्य सचाभावासस्वाथ्पातिरितिकारिपतम.

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि' अवयवित्वात्पटान्तरवत् । एवमेतद्गुणकर्मजासादयोऽपि उत्तसन्तु- निष्ठासन्ताभावप्रतियोगिनः तत्तद्रूपत्वादितरतवद्रूपवदित्येवमादिप्रयोगः सर्वत्रैवोहनीयः । ननु किं प्रामाणिकैतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलं साध्यं किं वा प्रातिभासिकात्यन्ताभा- वप्रतियोगित्वम् । नाद्यः । अभावानां प्रामाणिकत्वे तैरेव द्वैतापत्तेः प्रामाणिकाभावप्रति- योगित्वे च भावानामपि प्रामाणिकतया न मिथ्यात्वसिद्धिः। न द्वितीयः ।रजते सीस विभ्रमे सीसमेवैतन रजतमिति रजते रजतत्वप्रतिषेधे प्रातिभासिकात्यन्ताभावप्रतियोगिनोऽपि रज- तत्वस्यामिथ्यात्वेनार्थान्तरत्वापातादिति चेन्मैवम् । अभावानां प्रामाणिकत्येऽपि सद्वैवाव्या- कोपात् । कथं च व्यावहारिकप्रमाणोपस्थापितस्वभावैर्भावैरभावैर्या तत्वावेदकप्रमाणोपनीश- स्याद्वैतस्य व्याकोपाशङ्कावकाशः । नापि प्रामाणिकाभावप्रतियोगिनोऽपि शुक्तीदमंशरजता. कारद्वयालिशितस्य संसर्गस्खेदं रजतमित्येकज्ञानोपनीतस्य, फेवलतद्व्यवहारोपनीतस्य, या धीरूपरजताकारोपारोहिणो यहिष्ट्वस्य वा, कुनचिद्देशे काले वा केनचिदपि वादिना सत्ता स्वीक्रियते येन प्रामाणिकाभावप्रतियोगिनः सत्तां भावाः प्रतिपद्येरन् । द्वितीयस्तु विक- थमेतत्तन्तुनिष्ठेत्युक्तम् । पटान्तरे त्येतत्तन्तुभिरनारब्धे सुप्रसिद्ध साध्यम् । अवयवित्वात् अवयवित्वेन संम- तत्वात् । तेन न प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोध । दिगेपैवेत्येतद्विगृणोति-एयमिति । एतद्रूपमेतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगि रूपत्वादितररूपवत् । एवं स्पर्शादिप्वपि । एतचलनमेतत्तन्तुनिष्ठात्सन्ताभाषप्रतियोगि चलनवादन्य- चलनवत् । तथा तन्तुत्व तन्तुनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगि जातिवाद्धटलवत् । एवं सत्तादयोऽप्यनुमेया । एवं समवायेऽपि द्रष्टव्यम् । अयमन्यविशेष एतदात्मनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगी विशेषत्वादात्मान्तरगतविशेषवदिति विशेपेपु। स्यादेतत् पटादीना तन्त्वादिषु यदत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साध्यते हैं कि प्रामाणिकोऽप्रामाणिको पा स्यादिति विकल्प्य दूषयति पूर्ववादी-किंग्रामाणिकेत्यादिना । प्रामाणिको यस्तनिष्ठात्यन्ताभाव इति विग्रहः । तैरेवेति । यानत्यन्ताभावान्प्रति प्रतियोगित्व तन्तुब्रह्मादी पटप्रपञ्चादे साध्यते तैरेव प्रामाणिकरित्यर्थ । किच एप ह्यभावाना स्वभावो यत्प्रतियोगिनिरूपणीयलम् । तया च यद्यभाया प्रामाणिका सुतरा तमिरूपका भावा. तथा चाद्वैताशैव नोदेतीत्याह-प्रामाणिकाभावेति । एतेन सदद्वैतमेवादियत इति वेदान्तिना किंवदन्त्यपोदिता । अप्रामाणिकपक्षं दूपयति-नेति । अप्रामाणिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्व न मिथ्यात्वं, सत्यस्यैव रजतलस्य सीसविभ्रमविषये रजते भ्रान्तिप्राप्तासन्ताभावप्रतियोगिलस्य परेमिथ्यावाखीकारादित्याह -रजत इति । तमाक्षेपं परिहरति-मेयमिति । तन प्रमाणगेम्यत्वं सत्त्वमिसभ्युपेत्य परिहरति- अभावानामिति । इममभ्युपगम त्यजन् राद्धान्तरहस्यमादाय परिहरति-कथं च व्यावहारिकेति। न प्रमाणमानगम्यत्वात् सत्त्वमायाति । देहात्मत्वादी तथाभावाभावात् , अपि तु तात्त्विकप्रमाणगम्यस्यात् । चैतत् ब्रह्मव्यतिरिक्तस्याभारस्य भावस्य वास्ति, येनाद्वैतसकोचावकाश स्यादिति भाव । यत्तु प्रामाणिका. भावपक्षे प्रतियोगिभूतविरद्वैतविरोध इति तत्परिहरति-नापि प्रामाणिकेति । अयमर्थ -नेव व्याप्ति रस्ति यत्प्रामाणिकाभावप्रतियोगि तत्प्रामाणिमिति । यत शुक्तीदमशरजताकारयोरेकज्ञानोपनीतस्य सस. र्गस्य प्रामाणिकात्यन्ताभावप्रतियोगिनोऽपि क्वचिदपि देशे पदाचिदपि काले रात्त्वमन्यथाख्यातिवादिमिर्ने. ध्यते । तथाऽख्यातिवादिमि ससर्गशानाभावेऽपि ससृष्टव्यवहारोपनीतस्य ससर्गस्य । तथा विज्ञानवादिभिरपि पीरूपं यद्रजत तगारोपितस्य बहिष्ट्वस्येत्येव यथादर्शन व्यभिचारादिति । यत्त्वप्रामाणिकाभाषप्रयुक्तदूषण- मुक्त तदभावस्य प्रामाणिक्ताखीसरात् निरनुयोज्यानुयोगमित्याह-द्वितीयस्त्विति । यस्वाय र प्रतियोगि इति शायलहस .. २ चकारो भिन्नक्रमः प्रामाणिकतयेत्यस्यानन्तर द्रष्टव्य.. ३ अध्यायोपमेवोपपा. दयति. ४ स इति-अत्यन्ताभाव इत्यर्थ.. ५ टीकाकृन्मतानुसारेण अमावानामित्यादिपरिवारमन्यस्यायमाशय। यपि प्रमाणगम्यस्वरूपं सत्त्वमभावेऽप्यस्ति तथापि सतो ममणो भावरूपदितीयराहित्येनादैतान्याकोप न ·[ प्रथम ४२ तत्वप्रदीपिका (चिःसुसी) पोऽनङ्गीकारपरास्तः । न च धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः, धर्मिणस्तत्त्वावेदक प्रमाणसिद्धत्वानभ्यु-- पगमात् । तर्याश्रयासिद्धिरितिचेन्न । साच्यावहारिकप्रमाणोपनीतस्याप्याश्रयत्वोपपत्तेः । प्रपञ्चस्तत्त्वाचेदकप्रमाणविषयः धर्मित्वादात्मादिति चेन्न । आत्मत्वस्वैव तत्रोपाधित्वात् । नच व्यतिरेकासिद्धिः। अनात्मनः शुक्तिरजतसंसर्गादेतत्त्वावेदकप्रमाणाविषयस्योभ- यवादिसिद्धस्य व्यतिरेकोपसंहारस्थलस्य सद्भावात् , धर्मित्वहेतोः शुक्तिरजतादिसंसर्गधर्मिणि व्यभिचाराच । नासौ धर्मी मिथ्यात्वादिति चेन्न । एवमेव हेतु प्रति धर्मित्वाधर्मित्व- योस्तदयोगात् । एतेन प्रतीतिमात्रसिद्धस्याश्रयत्वे दूपणभूपणादेरपि तथाभूतम्य सुलभ- खात् सर्ववादविधिनिषेधप्रसग इत्यपास्तम् । पादिप्रतिवादिमध्यस्थानां प्रमाणसिद्धमेत- दिति संमत्यालम्बनतया निचतुरकक्षाविश्रान्तस्य तत्तदाभासलक्षणानालिशितस्याश्रयस्य दूपणभूपणादेश्च तत्रतत्र •कथाङ्गताङ्गीकारात् , तादृशव्यावहारिकप्रमाणसिद्धस्यैव च व्यावहारिकसत्यत्वेन स्वीकारात् , सर्वथा वाधवैधुर्यस्यागमेतरप्रमाणैरसर्वज्ञेन ज्ञातुमशक्य- त्वात् । एतेनेदमपास्तम् , यदाहुभट्टाचार्याः-सवृतेन तु सत्यत्व सत्यभेदः कुतो न्वयम् ।। - प्रामाणिक्त्वाप्रामाणिकत्वविकल्पेन दूषणमुक्त तत्परिहरति-न चेति । प्रमाणमानगम्यस्यासन्तिकसत्त्वाभा वादिति भाव । सत्त्व चेनास्ति तर्हि असदेव । तथा च शशविषाणवदेवानक्रियाशममिति शङ्कते-तहाँति । देहात्मभावादिवद्यावहारिक्सत्त्वमादाय परिहरति- -न। सांव्यावहारिकेति । यथाच सदसद्विलक्षणाप्यपरा कोटिस्तथाऽनिर्वचनीयवादे निवक्ष्यते । तत्त्वावेदकप्रमाणगम्यत्वाभावेन धमिग्राहकबाध परिहृतस्तन बाध सिद्ध्यर्थं तत्त्वावेदवप्रमाणगम्यत्वमप्यनुमिनौति पूर्ववादी-प्रपञ्च इति । ननु कथमात्मत्वमुपाधि साध्यव्यापकत्वानिर्णयात् । तथा हि यत्रात्मत्व नास्ति तत्र तत्त्वावेदकप्रमाण गम्यत्वमपि नास्तीति साध्याभावेनोपाध्यभावव्याप्तिरेष्टव्या । न चैषा शक्यनिर्णया । आत्मत्वरहिते प्रपधे साव्याभावानिर्णयात् । तस्मात्पवतेतरत्वादिवपक्षेतरोयमित्यत आह-न च व्यतिरेकेति । शुक्तिरूप्यस सर्गादौ सर्वथा प्रमाणायोग्ये शक्य उभयाभावो निर्णेतुमित्यर्थ । अनेकान्तिकता चाह-धर्मित्वेति । संसर्गधर्मिणीति । ससर्ग एव धर्मा।हेतोस्तनावृत्तिमाशङ्कते-नासाविति।परिहरति-नेति।भयमर्थ -मिथ्यावादितीममेव हेतु प्रति ससधर्मी नवा । आये धर्मित्वमशक्यनिषेधम् । द्वितीयेप्यशक्यनिषेधमेव निषेधकहेतोराश्रयासिद्धत्वादिति । यत्तु प्रतीतिमात्रसिद्धय साधनादित्वेऽतिप्रसक्तिरित्युक्त तदप्येव सति परि हृतमित्याह-एतेनेति । व्यावहारिकप्रमाणसिद्धस्य साधनदूपणत्वाभ्युपगमेनेत्यर्थ । एतेनेयेतदेव विण्य साव्यावहारिकप्रमाणशरीरमेव दर्शयति-यादिप्रतिवादीत्यादिना । त्रिचतुरकक्षाविधान्तस्येति । त्रिचतुरपर्वखबाधितस्पेत्यर्थ । स्यादेतत् कतिपयपुरुषस्य कतिपयकाल याधविधुरमित्यववोधविषयस्य साध गादिभावश्चेदभ्युपेयवे तहि सिद्धान्तविरोध , यतो व्यावहारिकसत्त्वयुक्तस्य वेदान्तिभि साधनादिखमी प्रियत इत्यत आह-ताशेति । ननु किमित्यय संकोच, आत्यन्तिक्मेव सत्त्व किं न खीक्रियते इत्यते भाद-सपेथेति । सर्व पुरुषसर्वदेशकालापेक्षयेत्यर्थ । ता प्रह्मणोऽपि तादृशं सत्त्वमशक्यज्ञानमित्यत उफ-आगमेतरेति । नन्वागमेतरैरपि प्रमाणे सवा केनचित्तादृश सत्त्व ज्ञायतामित्यत उक्त-अस धेशेनेति । सशस्य तु पसचित्ता प्रमाणात पचविषयमित्या नाग्दिशा प्रमाणमस्ति, प्रयुतागमवि. रोपादभावनिर्णय इति भाव । व्यायहारिकतत्त्व नाम न रात्वविशेष , अपिरवेवविधज्ञानविषयवमित्यनेनैव भापादोषपणमध्यपामित्साह-पतेनेदमिति । शृतिसत्यमिति यद्वौदेरच्यते तष्यते-संवृतेन तु सत्यत्यमिति । भन च सगोति तत्त्वमिति गतिरविया तस्या सत्यस्यमयुक्त तन हेतुमाह-सत्यभेद ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। . सत्या चेत्संयुतिः केयं मृपा चेत्सत्यता कथम् ॥ सत्यत्वं नच सामान्य मृपार्थपरमार्थयोः ॥ विरोधान्नहि पृक्षवं सामान्य क्षसिंहयोरिति । वस्तुतोऽसत्यस्यैव यानद्वाधं देहात्मभावय- लौकिकवैदिकव्यवहाराङ्गतया सत्यत्वेन व्यवहारात् । नायमसिद्धो हेतुः। पटस्यांशित्वे घांदिनोरविवादात् ! नापि विरुद्धः । एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिनि विपक्षे आत्मनि अंशिवस्यावृत्तेः । नानकान्तिकोऽपि । विपक्षाव्यावृत्तेरेव । इह तन्तुपु पट इत्यादिनैव 'प्रत्यक्षेण तन्तुनिष्ठतया पटस्थावगमात्तदपहृतविपयतया कालात्ययापदिष्टतेति चेन्मैवम् । पटस्यैतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमङ्गीकुर्वता तस्य प्रामाण्यानङ्गीकारादिह नभसि नीलिमेति प्रत्यक्षाभिमतप्रत्ययवाघेनारूपित्वानुमानप्रवृत्तिवनाप्यनुमानप्रवृत्त्युपपत्तेः । नचै सति दहनशैत्यानुमानादेरप्यप्रतिवद्वप्रसरतया कालात्ययापदिष्टकथा सर्वत्रास्तमिया- दिति वाच्यम् । तत्रतनोभयवादिसंमतप्रवलप्रमाणे परिपन्थिनि जाप्रति वस्या निरङ्कुश- प्रसरत्वात , प्रकृते च तथाभावाभावात् । एतेन प्रमाणसिद्धत्वादिति प्रत्यनुमानविरोधोऽ- पास्तः । प्रमाणसिद्धत्वस्यैवासिद्धः । इति । इद सतिसदिद परमार्थसदिति वदता कि सत्यविशेष कश्चित्सति सत्यं नाम खीक्रियते उतासदेव । द्वितीये सत्यशब्दो नार्थवान् । प्रथमे प्राह-सत्यभेद इति । कुतोय सत्यभेद , न कुतोपि प्रमाणादित्यर्थ । फिमिति प्रमाणाभाव इति, विरुद्धत्वादित्याह-सत्या चेदिति । विरुद्धत्वाजातिव्यक्तिभावो नास्तीत्युक्तम् । इदानी सदसतो परस्परविरुद्धयो सत्यत्यनातिसवन्धोपि न घटत इत्याह-सत्यत्वमिति । तन दृष्टान्त --- नहि वृक्षत्वमिति । एतेनेत्यस्यैव विवरण-वस्तुत इति । नचानानेतैनिष्टत्वमुपाधि । आकाशादी साध्याव्यापकत्वात् । नाप्येतदनिष्टत्यम् । तस्यैव साध्यत्वात् । नाप्येतनिष्ठत्वरहिततया प्रतीयमानत्वम् । सयो- गादी तय साध्याव्याप्ते । एतेनैतदवयवानारव्यावमपि निरस्तम् । नच द्रव्यत्य विशेपितम् । गुणादौ साध्या. गते । नेच द्रव्यत्वयिशेपिते साध्ये द्रव्यत्वविशेपितोयमुपाधिः । व्यतिरेकच्याप्यसिध्या पक्षेतरत्योदिति । स्वरू- पासिद्धिं परिहत्य विरुद्धत्व परिहरति-नापि विरुद्ध इति । अन ह्यात्मा विपक्षस्तस्य सर्ववस्तुखरूपतया तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावाभायात् । नच तस्मिन्निरययर्वेऽशि व वर्तते इत्यर्थ । एतेनैतनिष्ठगुणादि व्याख्यातम् । एवमेतदेयन्ताभावस्यैतत्तन्तुनिष्ठताखीकारे तस्याप्येतदनिष्टत्वानीकारे तु तदभावादेव वाधं शरते- इह तन्तुप्पिति । परिहरति-मैवमिति । यत्तदवोचामामिमताहणेन याधपरिहार इति तस्यैतदुत्थानम् । यथा ह्याकाशनीलिमप्राहिप्रत्यक्षविरोधेऽप्याफाशमरूपि विभुत्वादात्मवदित्याद्यनुमानमुदेति, तत्कस्य हेतो , दृढ- तरन्यायादोभावेऽवगते कृप्तकारणाभावेऽप्युत्पद्यमानत्वात् , तथेहाप्यद्वैतपरसकलश्रुतिस्मृतियलाद भावेऽव. गते जायमानं प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभास इति नानुमानानुदय इत्यर्थ । नन्वनुमानवाद्यभिप्रायेण प्रत्यक्षाभासीकरण सर्वत्र सुलभमिति दहनानुष्णतानुमानैपि न प्रत्यक्षबाध स्यादिति गतं कालाययापदिष्टकथयेत्यत आह- नचैयं सतीति । हेतुमाह-तन तनेति।अयमभिसधि --अमिरनुष्ण इत्यन निषेध्यमुष्णत्व धचित्तमितं नया । न यदि तदा प्रतियोग्यप्रमित्याऽभावप्रमित्यभावात् अप्रसिद्धविशेषणता । नच भ्रान्तिसिद्धस्य निषेध, अर्थक्रिया याधाभावात् । तस्मात्प्रमितमिति वक्तव्यम् । नच तदमिव्यतिरिक्तस्थलेऽस्तीत्युभययादिसप्र. तिपन्नमस्ति तत्र प्रमाणम् । अतस्तद्विरोधादनुमिति देतीसनिरुद्धय बाधप्रत्तिरिति । प्रकृते तु न तथोपजी- व्यमस्ति किंचित्प्रमाण येन वाध स्यादित्याह-प्रकृते चेति । प्रत्यक्षविरोध परिहत्य यदुक्का पूर्ववादिना प्रपञ्च सत्य प्रामाणिकत्वादिति तद्विरोधं परिहरति--एतेनेति । तस्येय विवरण-प्रमाणेति । १ समिति-संवृतिसत्यमिति समस्तपाठ सहतो भाी, ३ विशेषोऽन भेदपदार्थ . ३ एतद्भिन्नवृत्तियमित्यर्थ.. पक्षतरत्वसमस्यादित्ययः । समनियतपेन तद्रूपत्वादा. ५ पटान्तरात्यन्तामावस्येसर्थ.. ६ पनपटस्यापीत्यर्थ . ७ एतदनिछत्वाभावादेव. ८ सपागावे रत्यर्थ , ९ वाधाभावरूपेत्यादि . - क - ·गावोगदमातारातारा प्रसागतेधातिप्रसारित्यामिति भावः । अप विन्धमत्ताराम गया [प्रथमः । तेषां - तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) " यत्र प्रत्यक्षमपि न तत्वावेदकं प्रमाणं तत्र का कथा तपादोंपजीविनी- वराकस्यानु- मानादेः प्रमाणतायाम् । यत्पुनरेतस्य घटस्य द्रव्यत्वादेतनिष्टबाध्यभेदातिरिक्तभेदवत्वा- नुमान, तदप्यद्वैतागमविरोधारकालात्ययापदिष्टमित्युपेक्षणीयम् । 'मृत्तिकेयेव सत्य'मित्याद्या- गमेन प्रपञ्चस्य सत्यतावगमाद्वैतागम: एवोपचरितार्थः किं न स्यादिति चेन्न । तस्या- न्यपरत्वात् । तथाहि एकविज्ञानेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञाय ब्रह्मणः सर्वकारणतया सर्वकार्ये- रनन्यत्वप्रदर्शनेन तां प्रतिज्ञामुपपादयितुं लोकेऽपि घटरुचकादिकार्याणां मृलोहादिकार- णादनन्यत्वं दर्शयति-'मृत्तिकेत्येव सत्यं, त्रीणि रूपाणीत्येव सत्य'मित्यादिना । न तु वास्तवत्वमभिप्रेति । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्म'यन्तेनं ब्रह्मण एव सयल- प्रतिपादनविरोधात् । एतेन मिथ्यात्वानुमानस्यागमविरोधोऽप्यपास्तः । ( दृग्दृश्ययोः संबन्धानुपपत्तिश्च सत्यत्वानुमानस्य वाधिका । नच करणसंबन्धादेव संव. न्धोपपत्तिः । ईश्वरज्ञानेऽकरणजन्येऽपि विषयाणां स्फुरणात् , फरणजन्येप्यपि योगिज्ञानेषु युक्तावस्थायामन्तःकरणासंबद्धानामतीतानागतानां वाह्यार्थानां च स्फुरणात् । न च मनसो यहिरयः संबन्धः । परतत्रं वहिर्मन इति न्यायात् , अस्मदादीनां चेन्द्रियिकविभ्रमेष्वि- न्द्रियासंवद्धानामेव स्फुरणाहीकारात्, अस्मदादिप्रमाणजन्येपि ज्ञाने सोयं देवदत्त इत्यादी नन्येतदेव किं न स्यात्प्रमाणमिति तनाह-योति । अथवा प्रत्यक्षविध्वंसनन्याय कैमुतिकन्यायेन संभाल व्यमानसर्वानुमानेष्वतिदिशति-यत्रेति । असिद्धरेव वा विवरणमिदम् । अनुभवविरोधपरिहाराय तत्वावे दकमित्युक्तम् । यत्तु भेदसत्यत्वेऽनुमानमुक्तं तदन्य निराकरोति यत्पुनरिति । अयं घट एतदटत्वे सति एतनिष्ठयाध्यभेदत्यानाधिकरणभेदाधिकरण न भवति व्यत्वात्पटवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षतापि द्रष्टव्या । न चैत. मृदनारम्धत्यमुपाधिः । व्यतिरेकव्याप्त्यसिद्धः । परसिद्ध्या च साध्यप्रसिद्धिः। ननु कथमद्वैतागमविरोधस्वस्याग मान्तर विरोधेनातत्परत्यादिति शहते-मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिना । पौर्वापर्यपालोचनया अद्वैतचः विशेपत्यमितरथुतेरयसीयते, तद्यदि मृदादिसत्यत्वमपीयं श्रुतिः प्रतिपादयेत् शेषिविरोधः स्यात् । अतः का. रणव्यतिरेकेण कार्यमनियंचनीयमियेतायन्मानपरा सा श्रुतिः, अद्वैतश्रुतिस्तु खप्रधानत्वादनन्यपरेसभित्रः रह-न। तस्यान्यपरत्यादिति । एकविज्ञानेनेति । येनाश्रुतं श्रुतं भवती'सनेनेति शेषः। वया- सकारणतया सर्पकार्यरनन्यत्वप्रदर्शनेनेति । सदेव सोम्येदमित्यादिनेति शेषः । अथ कुतो वास्तव पात्यमेप न प्रतिपाद्यत इति चेनोपसंहारविरोधादित्याह-ऐतदात्म्यमिति। एतेनेति।धन्यपरत्यादित्यर्थः। पापागंभयाय साहिताऽप्रयोजकत्वं रायत्यानुमानमित्याह-दृश्ययोरिति । पूर्ववाधुक्कामन्यः भोगपत्तिमन्य दूषयति-नचेति । नायं सार्वत्रिकः, ईश्वरशानस्य नित्यस्य तद्विपयाणां च नियमाभावप्रसमा ति: । अप जन्येपर्य नियम इति ताह तेष्वप्यव्याप्तिरित्याह-रणजन्येप्यपीति । युक्तायस्थायो हारममनोयोगमात्रादेवाशेपार्थानमिति ताकाणां मतम् । अतीतरीना चाविद्यमानवादेय संपन्धानहत्वम् । अथप विषयास परिस्फुरन्तीलच्यातिरित्यर्थः । नन युवावस्थायां कथमव्याप्तिर्यावता मनोलक्षणेन्द्रिय पादेव नियमोपपत्तिरित THE-मनस इति ARTICLसानसचिमनोयोगि: -योगिर विशापाय नियम ताद मध्यप्व्याप्तिरिसाद असदादीनां चेति । अधिष्ठानस्पन्द्रियसंवरः गया, प्रमाणपर्य नियम या प्रवाह सदादिप्रमाणान्येपोति । ततांशोति । + ·परिच्छेदः] . नयनप्रसादिनीप्यास्यायुता। • तत्तांशस्य करणासंबद्धस्यापि प्रत्यक्षताभ्युपगमात् । नच तत्तायामपीन्द्रियेण सह संयुक्त- विशेषणतालक्षणः संनिकपः । समवायेतरभावपेन्द्रियसंप्रयोगमन्तरेणापि प्रत्यक्षतायाम - पर्वतोऽमिमानित्यनाग्निमत्त्वस्यापि संयुक्तविशेषणतया प्रत्यक्षत्वापत्तेः प्रत्यक्षधर्मिकानुमान- मात्रोच्छेदप्रसङ्गः । अस्तु.तर्हि ज्ञानज्ञेययोर्विषयविपयिभावः संवन्ध इतिचेन्न । तदनि- रूपणात् । तथाहि न सावज्ज्ञानजन्यफलाधार विपयत्वं, विषयनिष्ठफलजनकत्वं च विपयित्व- मिति युक्तम् , विकल्पासहत्वात् । तत्फलं ज्ञातता व्यवहारो वा। नायः । अतीतादौ तद- भावेनाविषयत्वप्रसङ्गात् , तत्रैव फलजननेप्यनुगतनियमाभावात् , तद्योगे या तस्यैव विषय- स्वनियामकतोपपत्तेः । न द्वितीयः । कराकर्पणादेर्व्यवहारस्यात्मादावभावात् , कलधौत- मलादेरपि नान्तरीयकतया तद्यवहारविषयस्य तज्ज्ञानविषयतापत्तेः । नापीच्छादिः, आत्मन एव तदाधारतया तदन्यस्याविषयत्वप्रसगात् । अथ ज्ञानप्रतिवद्धहानादिलक्षणज्ञानगोच- तद्देशकालविशिष्टांशस्येत्यर्थः । एतय प्रत्यभिज्ञानस्यानुभवैक्त्ववादे । ननु चक्षुषा संप्रयुक्तस्तावद्देवदत्तः तस्य च विशेषणं तत्ताऽनः संप्रयुक्तविशेषणताप्रत्यासत्या भूतलविशेषणघटाभाव इवेन्द्रियेण फिमिति न गृह्यते इति त. नाह-नच तत्तायामिति । आत्मद्वारा चायं संवन्धः शङ्खनीयः । हेतुमाह-समवायेतरभावस्येति । भावस्येत्यभावव्यावृत्ति । समवायस्येन्द्रियासंप्रयुक्तस्यापि ग्रहणं परैरङ्गीक्रियत इत्यत उक्त-समवायतरेति। गुणादीनां तु संयुक्तसमवायादि नास्सत्संमतं तेपा द्रव्यतादात्म्येन समवायासिद्धेः, संवन्धान्तरताभावाचेयपि द्रष्टव्यम् । विद्यमानेतिविशेपणाच प्रत्यभिज्ञाया तत्तात्र्यवच्छेदः । संयुक्तविशेषणतयेति । चक्षुषा सयुक्तः पर्वतस्तस्य विशेषणमग्निरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-समवायाभावातिरिक्तस्यापि चेत्सयुक्तविशेषणतया प्रत्य- क्षत्वं तर्हि प्रत्यक्षे धर्मिणि न छाप्यनुमान प्रवर्तेत सर्वन प्रत्यक्षत्वसंभवादिति । संवन्धान्तरमाशक्कते-- अस्तु तहीति। 1 शानजन्येति । ज्ञानेन जन्यं यत्फलं तत्प्रत्याधारत्वं विषयत्वं तादृशफलजनकत्वं च विपयिसमिति नच युक्तमित्यर्थः । विकल्पासहत्वादिति । विक्ल्पे सति दूषणासहलादित्यर्थः । ज्ञातता प्राकट्यम्, एतच भावाभिप्रायेण । अतीतादाविति । फलजननसमयेऽतीतादेरविद्यमानत्वादेव फलाधारलानुपपत्ते , अत एव तजनकत्वं ज्ञानस्य न भवति, अतस्तताव्याप्तिलक्षणस्येत्यर्थ । दूपणान्तरमाह-तत्रैव फलजनन “इति । अयमर्थ.-यत्फलं प्रत्याधारत्वं विषयस्योच्यते, तत्तव नान्यन जनयति विज्ञानमित्यनापि किंचि नियामकमस्ति न वा । यदि नास्ति तर्हि नियतकार्यायोगः। यदाह-'भवेत्सर्वन सत्ता चानियमेऽन्यानपेक्षया नियामन द्धि भावानां वाचित्क्त्वस्य संभव' इति । असति ज्ञानज्ञेययो. सबन्धे नियमायोगाच्च । द्वितीः . समानख तद्योगे वेति । यदि यत्किंचिनियामकं खभावोऽन्यद्वा समाधीयते तर्हि तदेव विषयत्वनिया- नंच मेख कृतं तदुपनीविना प्रोक्तनेनेत्यर्थः । तदुक्तं कुसुमाञलौ-'खभावनियमाभावादुपकारोपि दुर्घट. । सुघटत्वेपि सत्ययेऽसति का गतिरन्यथेति । न द्वितीय इति । कोयं व्यवहारोऽमिमत कि क्राकर्षणा दिसतेच्छादिः । भायं प्रत्साह-कराकर्पणादेरिति । आदिशब्देन भक्षणादि विवक्षितं, तस्य च विभी स्पर्शरहिते चात्मादावसभवादव्याप्तिरित्यर्थः । अतिव्याप्तिं चाह-कलधौतेति । क्लधीतं रजतं, रजत- मलस्यापि नान्तरीयक्तया रजतज्ञानप्रयुक्कादानादिमाफ्त्वमस्तीति तदपि रजतज्ञानविषयः स्यादित्यर्थः । द्वितीयं दूपयति-नापीति । इच्छाधार आत्मैवेति अनात्मवर्गे लक्षणमव्यापकमित्यर्थः । नचेच्छादिविप- यत्वं, तस्यैव निरूप्यमाणलात् । विषयत्वस्य लक्षणान्तर शइते-अथ शानेति । घट इति' ज्ञानाद्यद्धाना. १ इन्द्रियसयुक्तमनःमंयुक्तात्मविशेषणत्वरूप इत्यर्थः. २ समवायेतरभाव इति भावः, ३ विषयविषयिमाव. रूपर्मबन्धेनेत्यर्थः - ·4 ४६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) [प्रथमः रत्वं तद्योग्यत्वं चा विषयत्वम् । न । ज्ञानगोचरत्वस्यैव निरूप्यमाणत्वात् , हानादिज्ञानानी प हानादिशानान्तराजनकतया निर्विपयत्वप्रसङ्गात् । जनकत्वे वा हानादिज्ञानानुपरमा- द्विपयान्तरसंचाराभावः सुपुत्यभावश्च प्रसज्येयाताम् । व्यवहारयोग्यत्वं विषयत्व- मित्यङ्गीकारे च योग्यतायां योग्यतान्तराभ्युपगमेऽनवस्था, तदनभ्युपगमे योग्यताया विषयत्वाभावः। अलमिह लक्षणान्तरगवेपणापरिश्रमेण यस्यां संविदि योऽर्थोऽवभासते स तद्विपय इति लक्षणनिरुक्त्युपपत्तेरिति चेन्मैवं, विकल्पासहत्वात् । संविदीति सप्तम्या किमधि- करणं विवक्ष्यते, अथ विपयः, किं वा संघन्धिमात्रं, सतिसप्तमी वा । नाद्यः । घटादिद्र- व्याणां वाह्यानामान्तरसंविगुणाधिकरणतानुपपत्तेः । न द्वितीयः । तस्यैव निरूप्यमाण- स्वात्, संविदो विषयत्वं घटादीनां च विपयित्वमिति वैपरीत्यापत्तेश्च । ने तृतीयः । संवि- जनकतया तत्संबन्धिनो नयनादृष्टादेरपि तद्विर्पयत्वप्रसङ्गात् । संविदि भासत इति भास- मानताया विशेषणत्वान्न नयनादावतिप्रसङ्ग इति चेन्न । भासमानताया एवाद्याप्यनि- रूपितत्वात् । न चतुर्थः । भासमानत्वानिरुक्तरेव । ज्ञानाकारार्पको हेतुर्विषय इति चेन्न । - निश दिज्ञानं जायते तत्प्रति विषयत्व हानादियोग्यलमेव वा यत्तत्पूर्वज्ञान प्रति विषयत्वमित्यर्थ । एतेनातीतादि सगृहीत, तदेतदात्माश्रयेण चूपयतिन ज्ञानगोचरत्वस्यैवेति । किंच हानादिज्ञानाना हानादिज्ञानान्तरजनकत्व- मस्ति न वा । यदि नास्ति तदा हानादिज्ञानाना निर्विषयत्वप्रसङ्ग । अस्ति च तदतोऽव्याप्तिरित्याह- हानादिज्ञानानामिति । प्रथम पूषयति-जनकत्वे वेति । ज्ञानान्तरजनकत्वेन तज्ज्ञानानामपि सविषय त्वसिद्ध्यर्थ ज्ञानान्तरजनक्त्वे घटादिज्ञानानुत्पाद सुषुप्त्यभावश्च प्रसज्येयातामित्यर्थ । द्वितीये दूषणमाह--- ए- व्यवहारयोग्यत्वमिति । उपलक्षण चैतत्प्रथमपक्षस्यापि । तेन हानादिज्ञानगोचरत्वेपि गोचरत्वान्तरमस्ति न वा । यद्यस्ति तदानवस्था, अथ नास्ति तर्हि तस्यानिविषयत्वमित्यपि द्रष्टव्यम् । शालिक्नाथोक्तलक्षणमवतारयति-अलमिह लक्षणान्तरेति । यस्यां सविदि योऽर्थोऽवभासते सोऽर्थ स्तस्या सविदो विषय इत्यर्थ । उक्त च पश्चिकाप्रकरणे-'अन ब्रूमो य एवार्थो यस्या सविदि भासते । वेद रणत्यतिम एव नान्यद्धि वेद्यावेद्यस्य लक्षणमिति । तदेतदूषयति-मैवमिति। घटादिद्रव्याणां संवि (लक्षणगु) हुणाधिकरणतानुपपत्तेरिति । उपलक्षण चैतद्गुणकर्मसामान्यविशेषाणाम् । इदमनिष्ट न भवतीत्सत -वाघानामान्तरत्वानुपपत्तेरिति । ततश्च तेषु लक्षणस्याव्याप्तिरिति भाव । विषयसप्तमीपक्ष नि राचष्टेन द्वितीय इति । विषयवस्यैव निरूप्यमाणत्वादात्माश्रयप्रसङ्ग इत्यर्थ । किंच सदिच्या सविदो विषयत्वाभिधाने वैपरीयमपि स्यादित्याह-संविद इति । संबन्धिमानमिति तृतम् थोपपत्ति-न तृतीय इति । सविदीति कोर्थ , सवित्सवन्धीति, तथाच नयनायपि तथेति घटशा. माया दित्यर्थ वेपय स्यादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थ । नच तस्यापि विपयत्वादनतिव्याप्तिर्विशेषपर यात् । इतरया रस्तुमात्रा• यात्मर भिधानापातात् । ननु यद्यपि सन्धिमानं सप्तम्या प्रतीयते तथापि भासत इति विशेषणात् भासमान- तया राबन्धि विवक्षितम् । तथाचाप्रकाशमाननयनादिव्यातिरिति शङ्कते-संविटीति । भानविषयस्य हि भासमानत्व तथाचात्माश्रयत्वमिति परिहरति-न । भासमानताया इति । सतिसप्तमीपर्श निराचटे-- न चतुर्थ इति । नापि सविदि सत्यां यद्भासते स विषय इति वक्तव्यम् । तथाचारमाश्रयत्वमित्यर्थ । नच ज्ञाने सति व्यवहारयोग्यत्वमेवार्थस्य भासमानत्वमिति वाच्यम् । योग्यताया पूर्वोक्तदूषणापातात् । सोग- साह- सर्वका सत्यमे अथ १ विषयगचरपदोत्तरमेव मोक्षे इच्छाऽम्तीत्यादी विषयसप्तम्या दर्शनादिति भाव , ·.. .. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ज्ञानतदाकारयोर्भेदाभावेन सर्वेषामपि ज्ञानहेतूनां तदाकारसमर्पकतया विषयत्वासनात् । दृश्यमानतया तदाकारसमर्पको विषय इतिचेन्न । दृश्यमानताया एवायाप्यनिरूपणात् । नच ज्ञानकर्मत्वं विपयत्वम् , अतीतादिज्ञानस्येश्वरज्ञानस्य च कर्मकारकाजन्यत्वेनाविषयत्व- प्रसङ्गात् । संवन्धान्तरमन्तरेण ज्ञानस्य यद्विशेपणं स तद्विपयो, विशेष्यं च तेन विषयीति चेन्न । मत्समवेतं रूपज्ञानमित्यत्र व्यभिचारात् । संवन्धान्तरमन्तरेणैव मत्समवायस्य रूपज्ञानस्य च विशेषणविशेष्यभावेऽपि मत्समवायरूपज्ञानयोर्विपयविपयित्वाभावात्, तत्र समवायस्यानुव्यवसायज्ञानविपयत्वेऽपि रूपज्ञानाविपयत्वात् । तदेवं विपयविपयिभावानि- रूपणात् आत्मन्यध्यस्ततया चासिद्धौ प्रपञ्चस्य सत्यत्वे दृश्यत्मानुपपत्तिर्याधिकेति स्थि- तम् । नच भेदस्य मिथ्यात्वे शब्दान्तरादेः कर्मभेदप्रतिपादकस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः। घटप- टादेरिव व्यावहारिकस्यैव भेदमानस्य कर्मगोचरस्य तत्रतन शब्दान्तरादिभिः प्रतिपाद्य- मानत्यातहतबाधायोग्यतालक्षणस्य सत्यत्वस्य प्रतिपादने तेपामौदासीन्यात् । तदेवं निर- स्तसमस्तप्रत्यनीकमनुमानं प्रपञ्चमिथ्यात्वे मानमिति सिद्धम् । तामिमतं लक्षणं शकते-शानेति । घटज्ञानं पटज्ञानमिति योय ज्ञानाकारस्तदर्पको यो हेतुः स विषय इत्यर्थः । तेन च नयनादिव्यावृत्तिः। उक्तं हि-भिन्नकालं यथं ग्राह्यमिति चेद् ग्राह्यता विदुः । हेतुखमेव युक्तिशा शानाकारार्पणक्षम'मिति । दूपयति-नेति । ननु यद्यपि नयनादीना ज्ञानखभावभूताकारहेतुलमस्ति तथापि दृश्यमानतयाऽऽकारहेतुत्वं नास्ति तादृशं च लक्षणं विवक्षितमिति शङ्कते-दृश्यमानतया इति। लक्षणान्तर दूपयति-नचेति । वन हेतुः-अतीतादीति । कर्म नाम कारकविशेषः। कारकं च कारणविशेय. । कारणं च कार्य संभवति, तेन नित्यस्येश्वरज्ञानस्य तद्विषयस्य च विषयविपयिभावं न व्यामोतीदं लक्षणम् । अतीतादेस्व. विद्यमानखादेव नियतप्राक्क्षणसत्त्वलक्षणकारणलामावादव्याप्तिरित्यर्थः । उपलक्षणं चैतदनुमानादेः, कर्मत्वं चं तत्फलभारत्वं तच दूषितं पुरस्तात् । लक्षणान्तरं शकते-संवधान्तरमिति । ज्ञानस्य विशेषणं विषय इत्युक्त ज्ञानगतसत्तादिजातिष्पारमनि चक्षुरादिषु च समवायकार्यकारणभावसबन्धाभ्या यथायथं ज्ञानं प्रति विशेषणेष्वतिव्याप्तिः स्योत्तदर्थ सर्वन्धान्तरमन्तरेणेत्युक्तम् । यद्यपि घटतज्ज्ञानयो. कार्यकारणभायोस्ति तथापि से नेश्वरज्ञानेऽतीतादौ च संभवत्यनतिरिक्तश्चेत्यमिप्रायः । विशेष्यं चेति। तेन विशेपणेनेत्यर्थ । तदेतदति- व्याप्त्या दूपयति-न । मत्समवेतमिति । मत्समवेतमित्यन हि समवायो ज्ञान प्रति विशेषगं, नचानयोः संयोगसमवायादिसंबन्धान्तरमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अस्यैव प्रपञ्चः संयन्धान्तरमित्यादिः । ननु मत्समवेतं ज्ञानमित्सस्यानुव्यवसायस्य समवायस्य च विषयविपयिभावालक्ष्यमेव समवायः, तन च तल्लक्षणगमनमनुगुण- मेवेत्यत आह-तत्र समवायस्येति । अनुव्यवसायं प्रति विपयत्वेपि यत्प्रति विशेषणं, न तत्प्रति विपय- . खमित्यर्थ. 1 एवं नास्ति घटज्ञानमित्यादावीवस्यापि घटज्ञानादिविषयत्वप्नसः । प्रतिपादितं बाधकृतमु पसहरति-तदेवमिति । यत्तु शब्दान्तराद्यप्रामाण्यप्रसङ्ग इत्यादिना मिथ्यात्वे बाधकमुकं तदपि भेद्य-. फर्मसमानखभावव्यावहारिकमेव सन्तं भेदं प्रतिपादयति नतु ब्रह्मापारमार्थिकमित्यन्यथाप्युपपन्नमित्याह- नच मेदस्येति । निरूपितमनुमानमुपसहरति-तदेवमिति । तथा विमत. ससर्गः एतद्धटैतत्ससर्गा- न्यान्यायाध्यान्यतरान्य. प्रमेयखादित्यादयोऽप्यन महाविद्या द्रष्टव्या । यद्यपीदमनुमानं घटादिमिथ्यात्वं साधयति तथापि न खस्य तत्सावयितुमलम् । आत्माश्रयात् । नाप्यन्येन । अनवस्थापातात् । तथाच नाद्वैतसिद्धिः । धर्मिलादीनां च कियता हेतूनामस्मिन्ननुमानेऽनैकान्तिकत्वमित्यभिप्रेय १ विशेषणीभूतस्य सत्ताभावस्येत्यर्थः.२ एतद्धटैतसंसर्गान्यान्यावाध्यान्यान्यतरः इति पाठः साधुर्भाति । समन्व.. यस्तु पटसंसर्गादौ अन्यामाध्यान्यत्वस्य मप्रसिद्धावपि एतद्धटैतससर्गायित्वमस्तीतिसाध्यप्रसिदिः । पक्षे चैतद्घटैतत्सं- सर्गान्यत्वस्य बाधितत्वेन हेतोः पक्षधर्मतावलादन्याबाध्यान्यत्वं पर्यवस्यतीति अन्यवाध्यत्वसिद्धिः । एतद्पटैतयोः संसर्ग इति समासः । भवयवश्चैतत्पदार्थः । ३ प्रपञ्चो मिथ्यापर्मित्वात् शुक्तिरजतयत्रससर्गवदेतिवेदान्तिणयोगे आत्मनि अनेकान्तिकत्वमितिमावः । आत्मनो धमिरवानीकारेण च व्यभिचारपरिहार इति स्पष्टतया समाधानावसरे नोक्तः ·[प्रथमः तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) .. છ૮ - नन्यस्यानुमानस्स मिथ्यात्वं किमनुमानान्तरेण सिद्ध्यति किं वा स्वेनैव । आद्येऽनवस्था। तस्यतस्यानुमानस्य मिथ्यात्वसाधनेऽनुमानान्तरापेक्षणात् । जिज्ञासायां सत्यां तत्तदनुमानप्र- वृत्ते नवस्था मूलक्षयकरीवि चेन्न । यद्यदुक्तलाधनं तत्तदुक्तसाध्यमिति व्याप्तिग्रहणसमये तस्यतस्यानुमानस्य मिथ्यात्वानधिगमे सर्वोपसंहारवती व्याप्तिर्न सिद्धयेत् । अधिगमे च तदधिगमाय तत्तदनुमानान्तरं तदैवापेक्षणीयमिति कथय कथं न मूलक्षतिः । द्वितीये तु स्वात्मनि वृत्तिविरोधः, स्वगतमिथ्यात्वस्य स्वेनैव प्रहणादिति चेन्मैवम् । शब्दशब्दवत्प्रपञ्च- सत्यत्वानुमानवध्ययनविधिवच्चाविरोधात् । ननु नाध्ययन विधिप्रयुक्तमध्ययनम् । तस्याध्यापनविधिप्रयुक्तत्वात् । तथाहि अध्ययन- विधिर्न स्वविषयाध्ययनस्यानुष्ठापनक्षमः । निनियोज्यत्वात् । नात्र कामी जीवनादिनि- मित्तवान्यः कश्चिनियोज्यः प्रतीयते । नापि विश्वजिदादिवत्कल्पयितुं शक्यः । अध्यापनवि. धिप्रयुक्तित एव तद्विपयस्याध्ययनस्य सिद्धौ नियोगसिद्धेः कल्पकाभावात् । नचाध्यापन विधे- रपि निनियोज्यतयाननुष्ठापकत्वम् । आचार्यकरणकामस्य नियोज्यस्य प्रतीतेः। तथा हि 'अष्टवर्ष प्रत्यवतिष्ठते-नन्यस्यानुमानस्येत्यादिना । शकते-जिज्ञासायामिति । यदि हि प्रथमानुमानसम- समय एवानन्तानुमानस्फुरणापत्तिः स्यात्तदानुपलब्धिपराहततया मूलक्षयकरी, नात्र तदस्तीत्यर्थः । दूपयति- यद्यदुक्तसाधनमित्यादिना । तत्तदनुमानजातस्य मिथ्यात्वेन साध्यवयक्तित्वात् व्याप्तिग्रहणकाले सर्वे. पामेव स्फुरणापत्या मूलक्षतेरित्यर्थः। खेनैव खमिथ्यात्वसाधने दूषणमाह-द्वितीये विति । तमिममाक्षेप परिहरति-मैवम् । शब्दशब्दवदित्यादिना । यथाहि शब्दशब्दः शब्दत्वाकान्तं शब्दजातं विषयी कुर्व- खमपि विषयीकरोति, यथा वा सर्वप्रपञ्चसत्यत्वानुमान खात्मन्यपि सत्यतां साधयतीति भवद्भिरभिमन्यते, यथा वा 'खाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यंध्ययनविधिः खाध्यायशब्दवाच्यसमस्तवेदराशेरध्ययनं विदधानस्तदन्तर्वर्तिनः खात्मनोऽपि विधत्ते तेषु यः परिहारोद्धारभेदादिः सोऽत्रापि समान इत्यर्थः । अध्ययनविधैविधायकलमुक्तममृष्यमाणः प्राभाकरः प्राह-ननु नाध्ययनेति । नन्वविहितस्य कथम- नुष्ठानमित्यत आह-तस्येति । ननु श्रूयमाणे विधौ कथमेतत्प्रयुक्तत्वं तत्राह-तथाहीति । खविषय- रूपमध्ययनं खविषयाध्ययनम् । ननु यद्यप्यत्र स्वर्गादिवत्कान्यं, नित्यं वा जीवनादिवत्किंचिन्निमित्तं न श्रूयते, तथापि यथा 'विश्वजिता यजेत', 'अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्तीत्यत्र वाऽभूयमाणोऽपि वर्ग- काम्यधिकारी कल्पितः। तथा हि "विश्वजिता यजेते' त्यत्राश्रूयमाणोऽधिकारी कल्प्य उत नेति सदेहे द्वारमियत क्रियान्वयं विना कारकाणामिव विपयेण पर्यवसितान्विताभिधानस्य कार्यस्याधिकारिणा विनानुपपत्त्यभागात अनध्याहार इति प्रापय्य राद्धान्तितम् । कर्तृव्यापारकृतेः का विनानुपपत्तेतन्निरूप्यकार्यस्याप्यनुपपत्तिरिति सोऽध्याहर्तव्यः । स चासंवद्धकार्यसवन्धो न संबद्यत इति स्वसबन्धित्वेन कार्ययोद्धा नियोज्यो भवति । तत्रापि - सर्वकल्पनायां नैरर्थक्यात् यस्य कस्यचित्करपनाया विनिगमनाभावात्सर्वाभिलपितखर्गकामोऽधिकारी करिपतः 'चोदनायां फलाश्रुते'रित्युपक्रम्याधिकरणनयेण, 'स खर्गः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्या'दित्यन्तैन । एवं पिण्डपितृ- योऽमावास्यायामिति कालपर उत वर्मपर इति सशय्य कर्मपरत्वात्तदात्वमिति पूर्वपक्षय्य कर्मपरत्वे लक्ष गाप्रसङ्गात् वालपरत्वमादाय खतन्त्राधिकारत्वेन स्वर्गकामाधि कार्यध्याहृतः-पिण्डपितृयज्ञः सकालवादन सा'दित्यन, तद्दन कि न स्यादित्यत आह-नापि विश्वजिदादिवदिति । ननु 'तमध्यापपीते'त्यत्रापि म कविनियोज्यः प्रतीयतेऽतो निनियोज्यसमुभयोः समानमिति कथमेतत्प्रयुक्तविषयत्वगितरस्य, तनाह न चाध्यापनेति । हेतुमाह-आचार्यकरणकामस्येति । भात्मनो .यदाचार्यकरणमाचार्यत्वसंपा: वनं तत्कामस्पेत्यर्थः । नन्वाचार्थकरणकाम इत्यपि न भूयते इति तताह-तथा हटयर्पमिति । भूयता १ गतिस्तत्पदाः .

·. " परिच्छेदः]. . नयनमसादिनीव्याख्यायुता । ४९ ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापचीते'ति श्रूयते, तर 'समाननोत्सअनाचार्यकरणे'ति सूनेणा- चार्यकरण नयतेरात्मनेपदविधानात् 'उपनयीत, मध्यापयीते ति चोपनयनाध्यापन- योरेकप्रयोगतावगमात् , उपनयनपूर्वकाध्यापनसाध्याचार्यत्वप्रतीतो तत्कामिनो नियो- ज्यत्वावंगमात् न निर्नियोज्यताध्यापनविधेः, तथा च वविषयस्याध्यापनस्यानुष्ठानं प्रयु- खानोऽध्यापनविधिस्तनिष्पादकमध्ययनमपि प्रयुके, तेन विध्याक्षेपलक्षणोपादानप्रमाणे- नान्यत एवाध्ययनसिद्धेर्नाध्ययनविधिप्रयुक्तमध्ययनमिति । अनोच्यते । भवतु नाम सनियोज्यताऽध्यापनविधेः, तथापि नाध्यापन विधिप्रयुक्तता- ऽध्ययनस सिद्धयेत् । कामाधिकारे करणांशे रागस्यैव प्रवर्तकत्वात् अध्यापनस्यापि नाम, तावतापि किमायातमाचार्यकरण इति तनाह-तन संमाननेति । 'समाननोत्सअनाचार्यकरणज्ञान- भृतिविगणनव्ययेपु निय'। भयमर्थ -यद्यपि 'स्वरितनित कर्नभिप्राये क्रियाफल' इति कर्तृगामिफामि- धायिनो नयरात्मनेपद सिद्ध तथाप्यकर्नमिप्राया?यमारम्भ , समाननादिष्वर्थेषु गम्यमानेषु नयतेर्धातोरा- त्मनेपद स्यात् । तन समानन पूजन यथा नयते चावी लोकायते, चौवीं बुद्धिमानाचार्यों लोकायते मते शिघ्या. जयते । ते हि सद्युतिमिराचार्येण प्रतिष्ठापितबुद्धय सन्त पूजिता भविष्यन्ति इत्यात्मनेपदार्थ । उत्सपन. मुत्क्षेपण यथा माणवकमुन्नयते उत्क्षिपतीत्यर्थ । आचार्यकरणमाचार्यबसपादन यथामाणवकमुपनयते आत्मानमाचायीकर्तुं माणवकमात्मसमीप प्रापयतीत्यर्थ । ज्ञान प्रमेयनिश्चय । यथा नयते चावी लोकायते तन्मते प्रमेयत्व निश्चिनोतीत्यर्ध । भृतिर्वेतों यथा कमकरानुपनयते, मृतिदानेन समीपीकरोतीत्यर्थ । विगणनमृणादेनिर्यातन यथा मद्रा कर विनयन्ते, परदानेन निवर्तयन्तीत्यथ । व्ययो धर्मादिषु विनियोग यथा शत विनयते सहस्र विनयते, धर्मार्थ विनियुले इत्यर्थ । अथ कथमेतेष्वित्युक्तम्, अजा ग्राम नयती- त्यादिषु विनिस्तये इति । तस्मादुपनयीवेति श्रौतमेवाचार्यकरणमित्यर्थ । ननु भवतूपनयनस्याचार्यकरण फल तन श्रूयत इति, फिमायातमध्यापनस्य सनियोज्यल इति तनाह-उपनयीत तमध्यापयीतेति चेति । एकप्रयोगतेति । अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत उपनीय च तमध्यापपीतेति क्त्वाश्रुतेरेकप्रयोगतावगम्यते वानपे येनेष्ट्वा वृहस्पतिसवेन यजेतेतिवदित्यर्थ । तथा चैकदेशस्यैवानुष्ठानात्फलासिद्धिरिति सोपनयनाध्यापनादाचा- र्यलसिद्धिरिति भाव । तथा च स्मृति –'उपनीय तु य शिष्य वेदमध्यापयेद्विज । सकल्प सरहस्य च तमाचार्य प्रचक्षते' इति । ननु भवतूपनयनाध्यापनयोरेकप्रयोगतयाजाशिभावावगमादङ्गे श्रुतस्यानिनि उपसहारस्तस्य बनित्यस्याचार्यकरणस्य कय नियोज्यविशेषणत्व, नान स्वर्गादिवत्कामिशिरस्कत्व प्रतीयते इत्यत आह-तत्कामिन इति । रात्रिसनन्यायेन फलत्व विपरिणम्यते इति भाव निन्वध्यापनविधि खविपयम- ध्यापन विहाय क्यमध्ययन प्रयुषीतेत्याशमाह-तथा च स्वविपयस्येति । ननु विधिर्हि सर्वन खविपये तदङ्गे वा पुरुषमनुष्टापयति, जचाध्ययनस्याध्यापनाङ्गत्वे किचन श्रुत्यादीनामन्यतम प्रमाणमस्ति, नचोपकारमा- नादनाव, गोदोहनधनार्जनादेरप्यालिप्रसङ्गात् । नचैतद्युक्तम् , उक्त हि 'यस्मिन्प्रीति पुरुषस्य तस्य टिप्साऽर्थ- लक्षणाऽविभक्तत्वादिति तनाह-तेन विध्याक्षेपेति । तार्तीयप्रमाणाभावेपि चातुर्थिकमस्ति प्रमाणमित्यर्थ । समाघातुमुपक्रमते-अनोच्यत इति । अन तावदध्यापनविधेरपि समानमेव निर्नियोज्यत्वमुपनय- नस्याङ्गत्वेन तन श्रूयमाणस्यापाप लोकश्रवणवदर्थवादलादुपसहारायोगादगीकृत्यापि तावदुपादानमन्यथैवोप- पत्त्या दूषयति-भवतु नामेति । हेतुमाह-कामाधिकार इति । अधिकारो नियोग । एप हि प्राभा- करराद्धान्त । अन्यतोऽप्रत्त सलु पुरुप शास्त्रेण प्रवर्तनीयस्तथा च काम्यनियोगेषु फलवदेव करणाशेपि १ वीं शोभना बुद्धिस्तद्बोधकपदेन धर्मा आचार्यो लक्ष्यते । २ 'भवन्ति' इति पाटो युको भाति गुरुकतक- शिष्यसमाननविषयक्त्वादात्मनेपदप्रयोगस्यास्स । ३ प्रमेयमिति युक्तो माति । ४ वेतनमिति युक्तो माति ५ क्त्वाञ्छतेरित्युपलक्षण तमिति तच्छन्दस्य । ६ तत्र यथा आर्थवादिकं प्रतिष्ठारूप फल विधौ तथापाझे उपनयने श्रुतमाचार्यकरण विधिफ्लत्वमापद्यते इति तात्पयम् । ७ प्रवर्तयतीत्यर्थ । ८ यागाइत्वप्रमादित्यर्थ । ९ सूत्रा. र्थस्तु यस्मिन् पदाथे कृते पुरुषस्य प्रीति स्वर्गादिलक्षणोपजायते स दर्शपौणमासादि पुरुषार्थ यत सस्य लिप्साऽनुष्ठान- मर्थलक्षणमापतिलभ्य पुरुषार्थस्य प्रीत्याऽविभक्तत्वादव्यभिचारित्वादितेि एकोऽर्थ । अर्थान्तरमपि भस्य सोमनाथन दर्शित तथाचैतत्सूनवलेन दर्शादीनामिव गोदोहनधनार्जनादीनामपि पुरुषार्थत्वमेव नतु मत्वर्थत्वमिति भाव । - ·+S . - तत्त्वप्रदीपिका (चित्तुखी) [प्रथमः काम्यत्वात् , तद्विपयरागेणैव तनिष्पादकेप्यध्ययनेऽनुष्ठानलाभात् अध्यापन विधेरनुप्तापक- त्वकल्पनानुपपत्तेः । नचाध्यापनाङ्गत्वाध्ययने विधितः प्रवृत्तिराशनीया । तत्र श्रुत्या- दीनामन्यतमप्रमाणस्थादर्शनात् । नचाध्यापन विधिप्रयुक्तत्वादध्ययनस्य तदङ्गवं, प्रयुक्ते- यभिचारात् । न हि 'मिन्ने जुहोति स्कन्ने जुहोति' इत्यादौ भेदनादिना प्रयुज्यमानो होमस्त- दङ्गमगीक्रियते, तत्प्रयुक्तरध्ययनस्याद्याप्यसिद्धेः, अद्गत्वेन प्रयुक्तिः प्रयुक्तौ च तदङ्गत्वमिति परस्पराश्रयता च । किं चाध्यनविधावधिकारिणमङ्गीकुर्वता नियोज्यः करमान्न स्वीक्रियते इति वाच्यम् । अनुष्ठानसिद्धये नियोज्योऽपेक्षितव्यः तच्चान्यत एव सिद्धमिति नासावङ्गी' क्रियत इति चेत्तर्हि अधिकार्यपि नापेक्षणीयः, अनुष्ठानस्यान्यत एव सिद्धेः । अधिकारी विधिपर्यवसानायापेक्ष्यत इति चेत् । नियोज्येपि तुल्यं, तेनापि विना नियोगापर्यवसा- नात् । अन्यतोपि विपयानुष्ठानसिद्ध्या च नियोगसिद्धौ का नाम विधेरपर्यवसानवाचो- युक्तिः । किं च तमध्यापयीतेति च नायमध्यापने विधिः, वृत्त्यर्थत्वेनाध्यापनस्य याजन- वत्प्राप्तत्वात् । उक्तं हि--'पण्णां तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका । याजनाध्यापते रागतः एव प्रत्तः, इतिकर्तव्यतासु तु शास्त्रेण प्रदत्त इति । अस्तु प्रस्तुते किमायातमित्यत आह-अध्या पनस्यापीति । ननु भवतु करणाशेऽध्यापने कामतः प्रवृत्तिस्तदङ्गेऽध्ययने किमिति विधिन प्रवर्तयति ज्योति- ष्टोमा प्विय दीक्षणीयादिपु, न च दृष्टार्थवादविधेयत्वं, तत्तनियमोपेताध्ययनजन्यादृष्टस्यावघातादिष्विवान्यतो. ऽप्राप्तस्य विद्यमानखादित्यत आह-न चाध्यापनेति । ननु श्रुत्यादिप्रमाणाभावेपि तत्प्रयुक्तत्वलक्षणोपर- दानप्रमाणातदङ्गत्वमुक्तमिति तत्राह-न चाध्यापनविधीति । मिन्ने जुहोतीत्यादी मेदनादीना निमित्तः त्वेन नैमित्तिकहोमं प्रति प्रयोजकत्वमस्ति, अथ च नागित्वं, भेदनादीना निमित्तत्वेनाननुष्ठेयतयाशिस्वानुपपत्ते । अत. प्रयुक्तिय॑मिचारिणीत्यर्थः । अङ्गीकृत्य प्रयुक्तिमेतदुक्तं सैव तु नास्तीत्याहं-तत्प्रयुक्तेरिति । रागस्यै- चोभयत्र प्रयोजकत्वादिति भावः । नन्वङ्गत्वात्प्रयुक्तिरित्यत आह–अङ्गत्वेन प्रयुक्तिरिति । किच नोपा- दानात्मक किचिन्मानं, मेयानिरूपणात् । तम्माच्छुत्यादिपट्वेण विनियोगो, नचात्र (तत् ), यत्तु प्रोक्षणादेः कल- र्थवमुपादानलभ्यमिति तन्न, श्रुत्यैवापूर्वसाधनत्वे ब्रीह्यादिगते विनियोगात् । तथापि कथमपूर्वार्थत्वम् । उच्यते । नीहीणां तण्डुलपिष्टपुरोडाशयागप्रणालिकयाऽपूर्वसाधनत्वमस्ति तथाविधांश्चोद्दिश्य विधीयमानं सर्वस्य द्वारा रिभावव्यवस्थितस्याहं भवतीति, पश्वेकत्वादीनामपि श्रुत्यैव विनियोगसिद्धिः, ज्योतिष्टोमादेश्च फलार्थत्वं वाक्या. दिमिरिति । यच्च निर्नियोज्यत्वमध्ययनविधेरुकं तदपि दूपयति-किं चाध्ययन विधाविति । पूर्ववादी नियोज्यानङ्गीकारे कारणमाह-अनुष्ठानसिद्धय इति । दूपयति-अधिकार्यपीति। अनुष्ठानार्थ. मधिकार्यपेक्षा तच्छेदन्यतः सिद्ध किमर्थमधिकार्यपेक्ष्यत इत्यर्थः । शकते-अधिकारी ति । अयममि. सधिः । यद्यपि कार्यमेव नियोगापरपर्याय वाक्यार्थस्तथापि तदेवेष्टसाधनतानिवन्धनं यथाहुः-~'फलसा- धनता तन कारणं तेन कार्यते'ति । तचेष्टसाधनत्वं कस्येति भोकारमधिकारिणमाकाङ्खमाणं न तावत्पर्यव- स्यति यावन्नाधिकारिविशेषप्रतीतिरिति, तदेतन्नियोज्येपि तुल्यं नियोगस्यापि नियोज्यव्यतिरेकेणापर्यवसाना- दिति परिहरति-नियोज्येपीति।आपाद्यदूपणमिदम् आधानादिनियोगेपु तैरनगीकारात् । कि च विषयहि- द्विद्वारा स्वसिद्धिदि विधेः पर्यवसानं सा चेदन्यतोपि सिद्धा पर्ययसित एव विधिरित्यधिसर्यपेक्षापि निनि- पन्धनेत्याह--अन्यतोपीति । अध्यापनस्य विधेयत्वमगीकृत्यैतदुक्तं तदेव नास्तीत्साह-कि चेति । वन किं नृत्यर्थ यदध्यापनं तदेव विधेयमुतालौकिवनियोगार्थ. केचित् । नाय इलाह-वृत्यर्थवेनेति । अध्ययनाध्यापनयजनयाजनदानप्रतिमहात्मकानां पण्णां कर्मणा मध्ये त्रीणि जीविका जीवनसाधनम् । तान्येवाह -याजनेत्यादिनानु यदि न विधानं क्यं तहि उपनयीताध्यापयीतेति विधीयत इलत आह- १ अलोपिकनियोगायः बसिदिति-मलौकिकनियोगाय शिविरिति पाठो युसो माति - ·प , परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। चैव विशुद्धाश प्रतिमह' इति । तस्माद्ययतयाऽन्नाद्यकामं याजये'दित्यादिपु चाजनं न विधी. यते किंतु एतयान्नाद्यकामो यजेतेति वाक्यार्थः । तथेहाप्य'टवर्को प्रामण उपगच्छेत्सोधी- पीतेति वाक्यार्थः स्वीकार्यः । नचालौकिकनियोगार्थत्वेनाध्यापने विधिः, याजनेपि तथा- प्रसङ्गात् । अपि चाध्ययनं नित्य, 'योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥' इत्यादिनाऽकरणे प्रत्यवायस्मरणात् , अध्यापनं चानित्यं, हान्यत्यात् , तथाच कथं नित्यमनिसेन प्रयुज्येत, विरोधात् , तस्मादध्ययनविधिप्रयुक्तमेवा- । व्ययनमिति न दृष्टान्तासिद्धिः । अस्तु वाध्यापनविधिप्रयुक्तमध्ययनं तथाप्यध्यापनवि- धिरखिलवेदवाक्याध्यापनं विदधानः स्ववाफ्याध्यापनमपि विधत्त इति स एव दृष्टान्तो भविष्यतीत्यलमति विस्तरेण । तथैकमेवाद्वितीयमित्याद्यागमोपि तत्र प्रमाणम् । नचाद्वितीयशव्दस्तत्सजातीयवस्त्व- न्तरनिपेधपरः, सकोचे कारणाभावात्, एफ्त्वाविशेषणेनैव सजातीयस्य निपिद्धत्वात्, सजा- तीयमाननिषेधपरत्वे चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानस्य वाचारम्भणशब्दस्य चैत- दात्म्यमिद सर्वमित्याग्रुपसहारस्य च वाधप्रसङ्गात् । नचैकमित्येकत्वसख्याविधानपरं तत्रैव तस्य व्युत्पत्तेरिति वाच्यम् । एक रूपमेका सख्या एकोऽभाव इत्यादावपि प्रयो- गात् । आनन्यमप्युभयान्ताभाव एव, तव तस्य व्युत्पत्तेरित्यपि न । पूर्वापर- फालानवच्छेदस्यैवेहानन्तपदेन विवक्षावा नित्यमाकाशमनन्तं चेति प्रयोगानुपपत्तिप्रसङ्गात् । तस्माद्यथैतयेति । एतयाऽवेष्टा, यथाहि न तावद्याश्रुति यानन विधातु शस्य वृत्त्ययत्वेन तन खत एव प्रवृत्तत्वादतोऽप्राप्तप्रयोज्यरूपसाक्षात्म्र्तृव्यापारयागपरो विधिस्तथेहाप्यन्यतोऽप्राप्तप्रयोज्यमाणवक्व्यापारावु- पगमनाध्ययने विधीयते इत्यर्थ । न द्वितीय इत्याह-नचालौकिकेति । सिंहावलोक्तेिन अध्यापन- विधेयत्वपक्ष एव दूपणान्तरमाह-अपिचाध्ययनमिति । सान्वयः सक्श । विरोधादिति । काम्य हि कामनाधीन कामना हि कादाचित्की उपायान्तरादपि तत्फलप्राप्तौ यदा खविषय नानुष्ठापयति तदा नित्यमध्ययन क्थ प्रयुञ्जीत अविद्यमानस्याप्रयोजक्त्वात् । अथ स्वयमपि यावत्प्रयोज्य विद्यमान तदा काम्यत्वविरोध इति । अल या गुरुमिविवादेन । भवसध्ययनमध्यापन विधिप्रयुक्त तथापि स एवाध्यापनवि- धिदृष्टान्त इत्याह-अस्तु वेति । तदेवमनुमान प्रपञ्चमिथ्यात्वे प्रमाणममिहितम् । अथागममपि प्रमाणयति-तथेकमेवेति । पूर्व- पक्षोकदूषणमनूद्य दूपयति-नचेति । संकोच इति । अद्वितीयमित्यन द्वितीयमानवाचिनो द्वितीय- शब्दस्य द्वितीयविशेष तनिष्ठनिषेधकनास्तद्विशेषनियेथे वा सकोचे प्रमाणाभावादित्यर्थ । अन्यत• सिद्ध. खाच नानेन तन्निपेयमित्याह-एकत्वविशेपणेति। किच सजातीयमाननिषेधपरत्वे समस्तद्वैतनिषे- धपरताप्रतिपादकोपरमपरामर्शापसहाराश्च विरुध्येरन्नित्साह-सजातीयेति । नन्वेक्शब्दो न सजातीय- निधपरोऽपितु एक्त्वसरयाभिधानपर । यथाह मानमनोहरकार –'एक्त्वसरयामाचष्टे तव लोके व्युत्पत्ते सेकशक्तेश्च वेदे योधकत्वादिति । तनाह-नचैकमिति । सख्यारहितेष्वपि रूपसख्यामावेषु प्रयोगाद्वाधवाभावाच नौपचारिकसख्यापीति भाव । यत्तु तेनैवोक्तम् 'आनन्य पुनरुभयान्ताभाव एव तनैव रोके व्युत्पत्तरिति तदप्यनूद्य दूषयति--आनन्त्यमपीति । तन हेतु -पूर्वापरेति । अस्ति तावनित्य माकाशमनन्त चेति प्रयोग , तन यद्यन्तपदेनेव पूर्वापरकालावच्छेदरूपोभयान्तोऽभिधीयते तनिषेधश्चानन्त. पदेनोच्यते तदा नित्यशब्द पुनरुक्त स्यादिसर्थ । अथ देशकालकृतोऽन्त उभयान्तस्तथापि पुनरुक्तिरिति १ तस्मिन् द्वितीयमामा यनिषेधे निष्ठापर्यवसान यस्येदृशो यो निषेधको नम तस्वेत्यर्थ । प्रतियोगित्यसब धेन द्वितीयसामान्यवृत्तियों निपधस्तद्बोधकरत वा तनिष्ठनिषेधकत्वम् । अस्मिन्पक्षे तनिष्ठो निषेधो यस्येति बहुव्रीहियोध्यवो- भयभावश्च पहपथ । १ एक शब्द इति शेष । ३ वालतान्तराहिल्यस्य नित्यपदेनैव लामादित्याशय ।

·५२ तत्वप्रदीपिका (चिसुखी) [प्रथमः न चान्योन्याभावाधिकरणत्वानधिकरणे व्युत्सत्यभावो दोषः । अन्तशब्दस्य देशतः कालतो प्रस्तुतश्च परिच्छिन्ने व्युत्पन्नत्वात्तस्य नसमासे निविधस्याप्यन्तस्य निषेधकतोपपत्तौ पृथ- ग्व्युत्पत्त्यनपेक्षत्वात् । नेह नानास्ति किंचनेति च न ब्रह्मणि नानात्वं निषिध्यते । अप्र- सकत्वात् । नहि लोकतः श्रुतितो वा वादिप्रसिद्धितो वा ब्रह्माणि नानात्वं प्रसक्तं येन प्रतिषिद्धयेत । नानाशब्दस्य भावप्रत्ययान्तताभावाच न नानात्वनिषेधः । तनिषेधे वा संकोचे कारणाभावात् सजातीयविजातीयवगतनानात्वनिषेधाद्ब्रह्माद्वैतमेव पर्यवस्येदिति स एव घट्टकुटीप्रभातवृत्तान्तः प्रसज्येत । न चेन्द्रो मायामिरितीन्द्रियद्वारकबुद्धिवृत्त्युपाधावीश्वरस्य भेदोऽवभासत इत्येतावत्परमिदं पाक्यं नतु द्वैतनिषेधपरमिति युक्तम् । ईश्वरख नित्यानुमेयस्पैन्द्रियकबुद्धिवृत्तिविषयवानगी- फारात् । मायाशक्तिविशेपाभिधाने च 'युक्ता हस्य हरयः शता दशेति वाक्यशेपो न संगच्छेत । इन्द्रियबाहुल्याभिधानस्य मायाशक्तिविशेपाभिधानं प्रत्यनुपयुक्तत्वात् । 'अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि चेति वाक्यशेपे सर्वस्पेश्वरात्मकत्वप्रति- पादनविरोधाच । मृत्योः स मृत्युमिति च नाभेदप्रतिपत्तिविधिः । नेह नानास्ति किंच भावः। यस्तु पूर्वपक्षिणा व्युसत्यभावोऽभिहितस्तं दूपयति-न चान्योन्याभावेति । सर्वत्र ह्यभाववाचकरा- ब्दानां प्रतियोगिवाचकशब्दव्युत्पत्तित एव व्युत्पत्तिस्त्वत्कुतो हेतोः, यौगिकखाद्यौगिकानां चावयवव्युत्पत्तित एव व्युत्पत्तेः समुदायव्युत्पत्यनपेक्षणात् । तदिहान्तपदस्यावच्छेदत्रये व्युत्पत्तेर्ननस्तनिषेधव्युत्पन्नवान पृथक् समुदा- यस्य व्युत्पत्त्यपेक्षेलाहअन्तशब्दस्येति । यत्तु नेह नानेसत्र ब्रह्मणि नानात्वनिषेधादेकं ब्रह्मेति सिध्यति न तु द्वैतनिषेध इत्युक्तं तनिषेधतिनेह नानेति । अयममिसन्धिः । प्रसकं हि सर्वन निषेध्यं नाप्रसत्तम् । यत्र तु क्वचिदप्रसक्तस्यापि निषेधो यथा नान्तरिक्षेन दिवि इत्यत्रतत्र गत्यन्तरं नास्ति । नच तत्रापि निषेधपरत्वं, अर्थवादो ह्ययं रुक्मोपधानस्य, रुक्ममुपदधातीत्यनेनैकवाक्यत्वात् , तस्माद्यथाकथंचन तत्लुतावेव तात्पर्यम् । अन तु द्वैतनिषेधपरत्वमिति वैषम्यं, तदिहापि प्रसक्तद्वैतप्रपञ्चनिषेधपरत्वं युकं नाप्रसक्तेश्वरनानात्वनिषेधए- रत्वमिति । किंच नानात्वनिषेधपरत्वे नानाशब्देन येकयोरित्यन द्वित्वैक्रत्ववत् नानात्वं लक्षणीयं, न च विना कारणं सा युक्ता, अतिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षादिविरोधस्तु कारणं हृदि विपरिवर्तमान पुरस्तादेव निरखं तदनेनामिस. धिनाह--नानाशब्दस्येति । भवतु नानाशब्देन नानात्वामिधानं गोशब्देन गोत्वस्येव तथापि सोचे कार णाभावात् समस्तप्रतियोगिकनानालनिषेधादद्वैतसिद्धिरित्याह- तन्निपेघे वेति । नानाशब्दस्य च नानात्ववा- चकत्वेपि तवोक्तिवैयर्थं तदुपलक्षितव्यक्तिवचनत्वे चेह गौ स्वीतिवत्तजातीयनिषेधसिद्धिरित्यपि दृष्टव्यम् । यत्तु श्रुत्सन्तरस्यान्यथासिद्धिरता पूर्वपक्षिणा तामनुवादपूर्वकं दूषयति-न चेन्द्र इत्यादिना । प्रत्यक्ष. योग्य सल्यैन्द्रियकबुद्धिवृत्तौ प्रतीयते, ईश्वरस्वतीन्दियो न तथेति न बुद्धिवृत्त्यभिप्रायेणायं मायाशन्द इत्यर्थः । नीरूपत्वादयाह्यत्वादनवतारप्रकरणत्वाच न योगीन्द्रियापेक्षयेति भावः । यत्त्वीश्वरशक्तयो पेत्युक्त तमाह-मायाशक्तीति । असङ्गतिमेवाह- इन्द्रियेति । तत्र हि दशशवहरयोऽस्य युक्ता इवीन्द्रियाणि हरिशब्देनोच्यन्ते । तद्बाहुल्याभिधानं नेश्वरशक्तिप्रतिपादनोपयोगीलर्थः । उत्तरन वेपो हरीणामीश्वरमान- तया योधनमपि त्वत्पक्षे विरुध्यते वेपो भिमलाभ्युपगमादित्याह-अयं वै हरय इति । नच निमित्तत्वा- भिप्रायेण, सामानाधिकरम्यानुपपत्तेरिति भावः । यत्तु मृत्योः स मृत्युमिसमेददर्शनस्य विधिस्सितस्य सुति. तु द्वैतनिपेपपरमिति तनाह-मृत्योरिति । यदि खमेदप्रतिपत्तिमात्रं विधिसितं तदा द्वैतनिषेधो व्यर्थः । १ देशादिप्रयुक्तभेदवतीत्यर्थः । २ अयं भावः। नान्तरिक्षे इत्यादिनाऽन्तरिक्षायपधाननिषेन तस्स निन्दिवले पोधित विदितदेशोपचानस्तुविर्गम्यते ।

·, . - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यात्यायुता। नेति द्वैतनिषेधवैयर्थ्यात्, अनुपासनप्रकरणत्वाच । पूर्वापरालोचनायां चास्य प्रकरणस्य निप्पपश्चब्रह्मात्मत्वप्रतिपत्तौ तात्पर्याधिगमात् । ननु पूर्वापरयाक्यानागुपासनपरतापि दश्यते 'आयुहोपासतेऽमृतं, विज्ञाय प्रज्ञां कुति, सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः, अन्नादो वसु- दानो विन्दते वसु य एवं वेदे'यादिश्रवणादिति चेन्मैवं, प्रसङ्गागतत्वादुपासनानुवादस्य । तमेव धीरो विज्ञायेति च "यस्मिन्पश्च पञ्चजना" इति पूर्वोदिताकाशादितत्त्वाधार- तया सप्रपञ्चताप्रसकाववधारणस्य तनिवारणपरत्वात् , प्रज्ञां कुर्वीतेति च प्रज्ञाशब्देन विज्ञानशब्दामिषेयपरोक्षज्ञानातिरिक्तसाक्षात्काराभिधानाङ्गीकारे तस्यानवधिसुखरूपात्म- साक्षात्कारतया फलत्वेन विधेयत्नानुपपत्तेः, सर्वस्य वशीयादेः स्तुतिपरतया गुणविधा- नार्थत्वाभावात् , आगमस्य च स्वरूपप्रतीतौ पदपदार्थसंबन्धावगमे च प्रत्यक्षादिसापे- क्षत्वेपि तस्य तद्विपयस्य च पारमार्थिकत्वांशस्यानुपजीव्यत्वात्तद्वाधनेपि विरोधाभावात् , सांव्यवहारिकभेदाभावस्य ज्ञानोदयनान्तरीयकतया श्रुतिवाध्यत्वाभावात् न व्यावहारिक- भेदसापेक्षतया श्रुतेरप्रामाण्यप्रसङ्गः। नच न हिंस्यादित्यादिवाक्येपु परस्परपराहतिः । सामान्यविशेपभावनेच्छाविकल्पेन वा व्यवस्थितविकल्पेन वाऽविरोधोपपत्तेः । प्रत्युतानर्थकरश्चाद्वैततत्त्वभ्रान्तिप्रसक्वेरिति भाव । किच निष्प्रपञ्चब्रह्मात्मज्ञानप्रकरणोत्वपश्योपासनापरत्वे इत्याह–अनुपासनेति । अस्यैव प्रपञ्च –पूर्वापरेति । ननु तं देवा ज्योतिपा ज्योतिरायुर्योपासतेऽमृत'- मिति, विज्ञाय शास्त्रंत प्रज्ञा साक्षात्कारलक्षणा सपादयेदिति च, तथा सर्वस्य वशी सर्वस्येशान , अन्नादोऽन्न- मा समन्ताद्ददत् वसुदानो धनप्रद इति यो वेद स वसु धन विन्दते लभते इति, तव पूर्वोत्तरभागयोरुपासना- श्रवणादुपासनाप्नकरणमेतदिति चोदयति ननु पूर्वापरेति । प्रसङ्गागतत्वादिति । निष्प्रपञ्चमाप्रकरण एव स्तुत्यर्थमुपासनानुवाद स. न तु विधिर्वाक्यमेदप्रसङ्गादित्यर्थ । किच तमेव धीर इति, तमेव मन्य इति चैवकाराभ्या यस्मिन्पय पञ्चजना पञ्चप्राणादय. आकाशय प्रतिष्टित इति पूर्ववाक्यारोपिताकाशादिप्रपञ्चव्यावर्तनानिष्प्रपञ्चब्रह्मपरत्वमेवेसाह-तमेव धीर इति । निष्प्रपञ्चब्रह्मपरत्वेपि तत्साक्षात्कारविधिपरत्वं भवत्विति नेत्याह-प्रज्ञामिति । यत्तु सर्वस्य वशीयादि. गुणकं य एव वेदेत्युपासन विधत्ते इति तनाह-सर्वस्य घशीत्यादेरिति । प्रतिपादितं खल्विद 'कामा धीतरन तन चायतनादिभ्य' इत्यन । उपजीव्यविरोधं परिहरति-आगमस्येति । तस्येति । प्रत्यक्षस्य । एतदुक्तं भवति । निषिध्यमानं तदीयपारमार्थिकरव नापेक्ष्यते यच्चापेक्ष्यते साव्यवहारिक रूपं न तद्बाध्यत इति । जनु साव्यवहारिकमपि रूपमागमेन वाध्यमेवेतरथाद्वैतानुपपत्तेरतस्वनैवोपजीव्यविरोधो दुर्निवारण इति तनाह -सांव्यवहारिकेति । यथा तेषा वास्तवलज्ञान तत्त्वप्रतिपत्तिविरोधि न तथा साव्यवहारिकाकारज्ञान- मिति भाव । तदेतदपिलमद्वैतश्रुतीनामन्यथासिद्धिपथपरिपावनव्यथितचेतसे शालिकनाथायाक्थयत । यत्तु कृत्स्नस्यैव च चैदस्य परस्परपराहत्योपहतलमुक्तं तत्परिहरति-नचेति । सामान्यविशेषभावे- नेति । मिनविपयलस्योपलक्षणमिद, मुख्यसामान्यविशेषभावामावात् । यथावनीये जुहोतीति होममाना- धिकरणतया प्राप्तस्थानीयस्य पदे जुहोतीति विशेषविधानात् तदितरहोमविपयतया सहोच । नहि तथेह हिंसामानविषयतया निषेध प्रवर्तते येन विशेषे सोचमहेंदपितु रागप्राप्तहिसाया, तावतापि निषेधोपपत्तौ न ऋतुप्रकरणेपि निषेधपदप्रक्षेपकल्पना तस्या प्रमाणाभावात् । प्रत्युत यदर्थी प्रवृत्तिस्वदः प्रतिषेध इति न्याये- नान्तवदनाज्यभागादिप्रतिषेधस्वेवास्थापि कलर्थत्व स्यात् । तथाच विधिप्रतिषेधयोरनयोहणाग्रहणवद्विकल्पः स्यादिसनर्थपरपरेव स्यात्तसाद्वर्णितविमिन्नविषयवस्य केवल मुपलक्षणमिद, ग्रहणाग्रहणयोरिच्छया विकल्पः, उदितानुदितहोमयो शासाभेदेन व्यवस्थितविकल्प । १द विशायेसनेनान्वेति ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [प्रथमः नच कर्मज्ञानकाण्डयोर्भेदाभेदविषयतया कर्मानुष्ठानतत्त्यागप्रतिपादकतया च विरोधः । विद्याविद्यावस्थाभेदेन विद्वदविद्वत्पुरुपविपयतया चाविरोधात् । तदेवं मिथ्यात्वे लक्षण- प्रमाणयोरुपपन्नत्वादनिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसित एवायमात्मनि द्वैतप्रपञ्च इत्यलमति. प्रपञ्चेन । ४। ननु भोः केयमनिर्वचनीयाविद्या नाम । नहि ज्ञानाभावव्यतिरेकेण काचिदविद्या प्रसिद्धा उपपन्ना वा । ज्ञानप्रागभावप्रध्वंसयोरेव न जानामीत्यविद्यात्वेन लोके व्याव- हारिकव्यवहारोपलम्भात् । अविद्येति च, विद्यापदेन समस्यमानस्य च नअस्तदभावस्त. विरोधी तदन्यो वार्थोऽभ्युपेयः। आधे विद्यामावस्यापि वेद्याभावयन्नानिर्वचनीयता । द्विती- ये तु संशयविपर्यासादेवियाविरोधिनो गुणान्तरस्य वा नानिर्वचनीयतोपपत्तिा, प्रसिद्ध- भावस्वभावत्वस्य व्याकोपात् । न तृतीयोपि । विद्यातिरिक्तस्य समस्तस्याविद्यात्वास- नात् । नचास्या लक्षणं प्रमाणं वा पश्यामः । न तावज्ञाननिवर्त्यमज्ञानं, पूर्वज्ञानस्यापि सन्निवर्त्यस्याज्ञानत्वप्राः । अनादित्वविशेषणाददोष इति चेन्न । ज्ञानप्रागभावे व्यभि- • चारात् । अनादिभावत्वे सति जाननिवलमज्ञानमिति चेत् । न । अनादेर्भावस्यात्मवन्नित्य- स्वेन निवर्सत्वानुपपत्तेः । अथ चिरन्तनमतानुसारेणानादेरेव भावस्य परमाणुगतश्याम- स्वादेरिव निवर्त्यत्वमुच्येत तर्हि तस्मिन्नेवेश्वरज्ञाननिवाऽतिव्याप्तिः । त्वदुक्तलक्षणस्यापि कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोविरोधं परिहरति--चेत्यादिना । विद्याऽविद्यावस्थामेदेनानिन्नभिन्नवस्तुप्रतिपा- दनयोरविरोधः कर्मत्यागविधानयोस्तु विद्वदविद्वत्युरुपविषयबाच्छुद्धान्त करणः परोक्षज्ञानवान्या विद्वान् । यथाहि न हिस्यात्सर्वाभूतानीति फलांशे निषिद्धस्य श्येनेनामिचरन्यजेतेल्यस्यानवबुद्धप्रतिषेधवाक्यार्थ पुरुष प्रति प्रवृत्तिरितरस्य वितरं प्रतीति विभागस्तद्वदिति भावः । वादार्थमुपसंहरति-तदेवमिति । अनिर्वचनीयानाद्यविद्येत्युक्तमुपश्रुत्य प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति। ननु सर्वेषामेव मोक्षवादिनामनित्याशुचिदुः- खरूपसंसारे नित्यशुचिसुखख्यात्यमिरतिनिदानमविद्या प्रसिद्धैव किमनं वक्तव्यमित्यत आह, नहि शानामा वेति । ननु सामान्येन सिद्धाविद्याया उपपत्तिवलादनादनिर्वचनीयत्वमायातीत्यत आह-उपपन्ना वेति । अमाव एवं प्रसिद्धि निदर्शयति-शानेति समाप्रबंसरिति सहमी च्यापहारिका व्यवहार रोएं, •व्यवहारोपलम्भादित्यर्थः । एवं प्रसिद्ध्यभावमेवामिधायोपपत्त्यभावमाह-अविधेति । अविद्येत्या नअस्तावद- र्थनयं सभवति तच्च निर्वचनीयभावाभावयोरेवान्तर्भवति नानिर्वचनीयः कश्चिदविद्याशब्दार्थ इत्यर्थः । विद्याभावस्यापीति । यथावेद्यस्य घटादेरभावो नानिर्वचनीयो,भावाभावविलक्षणस्वामीकारादनिर्वचनीयस्य, तथा ज्ञानाभावस्यापि नानिर्वचनीयत्वमित्यर्थः । विद्याविरोध्यविद्येवि द्वितीयपक्षं निषेधति-द्वितीये विति । एवमविद्याशब्दात्तावदनिर्वचनीयानाद्यविद्याप्रतीत्यभावमुक्खा लक्षणाप्रमाणानिरूपणादपि तदभा- वमाह-नचास्या इति । तन ज्ञाननिवर्सत्वं तावल्लक्षणं अनादित्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वं वा अनादिमा- पत्वे सति ज्ञाननिवर्सत्वं वा अनादित्वे सत्यनिर्वचनीयवं वा भ्रमोपादानत्वं वा । नाय इत्याहन ताय. दिति । निर्वचनीयतथायीकृतपूर्वज्ञानादिप्वविव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीये तु प्रागभावेऽतिव्याप्तिमाह-अना. दित्वेति । तृतीयेऽसंभवमाह-अनादीति । आधुनिकः पार्थिवपरमाणुविशेषगुणानां पाकजलागीकारा. चिरतनप्रहणम् । तर्हि तस्मिन्निति । तैरेव चिरंतनसेवामीश्वरज्ञाननिमित्तकविनाशामीकारादतिव्याप्तिल क्षणस्येत्यर्थः । त्यदुक्तलक्षणस्यापीति । बदुकं लक्षणं यस्य श्यामत्वादे. स तमोरूः । चतुर्थ शहते अथेति । फिमिदमनिर्वचनीयत्वं नाम, न तापनिर्वचनाविषयत्वं, अनेनैव प्रकारेण निरच्यमानत्वाचापि राद- १शानान्तरेच्छादेरियः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तस्याज्ञानत्वाभावात् । अथानाद्यनिर्वचनीयमज्ञानं तदपि न । निर्वचनागोचरतायाभागा- भावविलक्षणतायाश्चासंभवित्वात् । भ्रमोपादानमज्ञानमित्यपि न । आत्मन्यतिव्याप्तः । सत्योपादानत्वे भ्रमस्य सत्यत्वप्रसङ्गात् नात्मोपादानमिति चेन्न । भ्रमस्यापि स्वरूपसत्य- स्वात् । विपयापहाराद्धि तन मिध्येति व्यवहारो न स्वरूपापहारात् । तथात्वे चेतावन्तं कालमिर्द रजतमित्यमादित्यनुभवविरोधः । अस्तु वा यत्किंचिदविचारितरमणीयं लक्षणं तथापि तन कि प्रमाणम् । अज्ञोऽहमित्यनुभव इति चेन्न । तस्य ज्ञानाभाव- विषयत्वेनाप्युपपत्तेः । अनादित्वभावत्वयोस्त्वदमिमतयोरस्यानुभवस्यौदासीन्याच । नामि सुप्तोत्थितस्य न किचिवेदिप गाढं मूढोहमासमितिपरामर्शानुपपत्तिसिद्धः सुपु. प्तिकालीनोऽनुभवः प्रमाणं, सन्मते ज्ञानाभावस्यापि साक्षिसिद्धस्य परामर्शोपपत्तेः । अस्मन्मते चेदानीमेव ज्ञानामावस्यानुमीयमानतया परमर्शासप्रतिपत्तेः । ननु पथं ज्ञानाभावस्य निर्विकल्पकचैतन्यगोचरतया सिद्धिः तत्सिद्धेर्धर्मिप्रतियोगिज्ञानपराधीन- त्वात् , सुपुप्तौ च तदसभवादिति चेन्न । ज्ञानाभावस्यापि स्वरूपेण भेदादिवनिर्विकल्पक- सिद्धस्य सविकल्पकदशाया धर्मिप्रतियोगिज्ञानपराधीनतया स्फुटतरव्यवहारविषयत्वो- पपत्तेः । नचासिद्धे तत्कालीने धर्मिण्यात्मनि, ज्ञानामावस्येदानीमेवानुमीयमानत्यासिद्धिः, प्रतिपन्ने हि प्रातश्चत्वरादौ धर्मिणि सायसमये तर गजाभावानुमानमुपलभ्यत इति वाच्यम् । सप्रतिपन्नोदयास्तमयवद्विवादपदयोरप्युदयास्तमययोरन्तरालकालमनुमाय का- सद्विलक्षणत्व, परस्परविरुद्धयोर्भावाभाववदुभयवैलक्षण्यस्याप्यसभवात् । असभवीद लक्षणमित्याह-निर्वच- नेति । भ्रमोपादानमज्ञानमिति । आत्मनोपि हि जगद्विभ्रमाधिष्ठानलमगीक्रियते भवद्भिरन्यथा जन्मा. घधिकरणाद्यनारम्भप्रसवात् । अगीकृतमस्माभिश्चात्मनो विभ्रमसमवायिकारणत्वमिति भाव । आत्मनि लक्ष. णात्ति शङ्कते-सत्योपादानत्व इति । नायमनिष्टप्रसङ्ग इति परिहरति-न । भ्रमस्यापीति । ननु स्वरूपमानसत्यत्वे कथ मिथ्याज्ञानलप्रसिद्धिरित्यत आह-विपयेति । खरूपस्याप्यपहारे प्रत्यभिज्ञाविरो. धमाह-तथात्वे चेति । अनादित्वेति । अज्ञोऽहमिति ज्ञानराहित्यमेव प्रतीयते नतु तस्याज्ञानस्यानादि- त्वभावत्वे । अतो नेदममिमतसाधकमित्यय । स्यादेतत् । अस्ति तावत्सुप्तोत्थितस्य एतावन्त काल न किचिदवेदिषमिति परामर्श , सच सुषुप्तिकालीनमशानानुभव गमयति, अननुभूते परामर्शायोगात् । स चानुभवस्तर प्रमाणमिति तदेतद्रूपयति-नापीति । मुषुप्तिकालीनज्ञानाभावगमक्तया त्वन्मते तावदन्यथासिद्धमस्मन्मते तूत्थानानन्तरकालीनमनुमान पूर्वकालीनज्ञानाभावविषयमित्युभयथापि विवक्षि- तासिद्धिरित्याह-त्वन्मत इति । या तु वेदान्तपक्षेऽन्यथासिद्धिरुता सा न युक्ता धमिप्रतियो- गिज्ञानाधीनज्ञानस्य ज्ञानामावस्य सुषुप्तौ निर्विशेपचिन्मानादप्रतीतेरिति शङ्कते-ननु कथमिति । प्रथम निर्विकल्पकानुभूतस्यापि पश्चात् सविकल्पकविषयतया विशिष्टव्यवहारहेतुत्व भवति । नच नित्यसापेक्षतया निविल्पकाविषयत्व, मेदसादृश्यादिमिळमिचारादिति परिहरति-नशानाभावस्या- पीति । ननु भवत्वस्सत्पक्षेऽन्यथासिद्धिस्त्वत्पक्षे तु कथमनुमानखमस्य सौपुप्तिका मनस्तदानीमनभवात् तस्मिन्धर्मिणि ज्ञानाभावानुमानायोगात् यथाहि प्रातश्चत्वरे गजो नासीदित्यन प्रात कालीनचत्वरानधिगमे गगाभावानुमानाभाव इति शङ्का निराकरोनि-नचासिद्ध इति । नच वाच्यमित्युक्त तन हेतुमाह- संप्रतिपन्नेति । यद्यपि मुपुप्तिसमये तत्कालीनात्मनो न ज्ञानमन्ति तथाप्युत्तरकाले सभवत्येवानुमानेन १ यथा घटभिन्न पट इति सविकल्पाशनारपार विशिष्टाने विशेषणशानस्य कारणत्वेन स्वरूपेण प्रतियोगिनो भेदस्य अनुयोगिनश्च निर्विकल्पक्शन भवति तथाऽनापि धामप्रतियोगिशानाभावेऽपि शानाभावस्य निर्विकल्पक सा. शिवचत्वमुपपद्यते इति भाव । .

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः लाख्येन लिङ्गेनानु मिते धर्मिण्यात्मनि ज्ञानाभावानुमानोपपत्तेः । भवत्वेवं धर्मिसिद्धिस्त- थापि न ज्ञानाभावानुमाने लिङ्गमस्ति, अस्मर्यमाणत्वस्य नियमेनामयमाणत्वस्य घा पथि गच्छतस्तुणस्पर्शादौ निर्विकल्पकानुभूते धानकान्तिकत्वादिति चेन्न । ज्ञानसामग्रीवैक- ल्यलक्षणलिङ्गाज्ज्ञानाभावानुमानोपपत्तेः । तदेव फुतः सिद्धमिति न वाच्यम् । तसिद्धे- रुभयवादिसिद्धत्वात् । अन्यथा वेदान्तिनामपि सुपुप्तिकाले घटपटादिविशेपज्ञानाभावा- नुमानं न स्यात् । ज्ञानाभावस्य निर्विकल्पकसाक्षिवेद्यतानङ्गीकारात् । नचावस्थाभेदसंभि- नभावरूपाज्ञानपरामर्शसामर्थ्यसिद्धतदनुभवादेव तद्विरोधिनो ज्ञानस्वाभावानुमानम् । भावरूपाज्ञानस्य तत्परामर्शस्य च परं प्रत्यद्याप्यसिद्धत्वात् । यत्तु कैश्चिदनुमानं रचितम् न तावदज्ञानं ज्ञानाभावः अभावमानागम्यत्वात् , संप्र. तिपन्नवत् । अभावो ह्यभावस्य प्रत्यक्षस्य वा विपयः परेणेप्यते । अज्ञानं च न मानगम्यं माननिवर्यत्वात्संप्रतिपन्नवदिति । तदन्ये नानुमन्यन्ते । अज्ञानस्य मानागम्यत्वे तत्सा- धनायानुमानप्रयोगायोगात् । एतन्मानगम्यत्वे वा मानगम्यं न भवतीति स्ववचनव्या- घातात् । नचात्मनोऽनुमानेनावेद्यत्वसाधन इव न स्ववचनव्याघातादिदोपापत्तिः । तत्र वृत्तिव्याप्यत्वेपि फलाव्याप्यत्वेनाविरोधात् । इह च वृत्तिव्याप्यत्वानङ्गीकारात् । नच प्रमाणनिवर्त्यस्य प्रमाणागम्यत्वनियमः, प्रत्यभिज्ञानप्रमाणनिवर्यस्य तद्धेतोस्संस्कारस्य तस्य ज्ञानं, तथाह्यनिद्राणस्य संप्रतिपन्नोदयास्तमययोरन्तरालकालानुभवान्निद्राकालात्पूर्वोत्तरास्तमयोदयकालयो- स्वकालत्वेन हेतुनान्तरालकालवत्त्वमनुमाय तस्याप्यात्मवत्त्वं कालत्वेनेतरकालवदनुमाय 'तस्मिन्धर्मिणि ज्ञानाभावानुमानमप्रत्यूहमित्यर्थः । उक्तंच तात्पर्यपरिशुद्धावृदयनाचारपवर्गप्रकरणे-'पूर्वापरावस्थयोरेक- त्वप्रत्यभिज्ञानेन मध्यावस्थायामपि तत्सामान्येनोपनया'दिति । अभ्युपगम्य धर्मिसिद्धिं हेत्वसिद्धि शङ्कते-- भवत्वित्यादिना । अन्तरालकालीनामा दुःखादिज्ञानाभाववानमर्यमाणतदानींतनदुःखादित्वादिति हेतुः । पथि गच्छतस्तृणादिस्पर्शेष्वनन्तरमस्मर्यमाणेष्वनैकान्तः । नियमेनेति विशेपणेपि निर्विकल्पकानुभूतेनुदित. सविकल्पकेऽनैकान्त इत्यर्थः । उभयवादिसिद्धत्वादिति । विशेषविज्ञानोपरमस्य लयाप्यङ्गीकारादि- यर्थः । अतश्चैवमङ्गीकर्तव्यमित्याह-अन्यथेति । ननु नास्माकं सामन्यभावात्तदनुमेयमपितु साक्षिसिद्ध- मिति तत्राह-ज्ञानाभावस्येति । तत्काले निर्विकल्पकवेद्यत्वेपि न तावतोत्तरकालं विशिष्टव्यवहार इत्य- नुमानमेव शरणमित्यर्थः । तेन च न पूर्वोत्तरयोळघातः । ननु परामर्शवलाद्भावरूपाज्ञानसिद्धी तद्बलात्तद्वि- रोमिघटादिज्ञानाभावानुमानमसन्मते न सामग्यभावादिति वैषम्यमिति तनाह -नचावस्थेति । अवस्था भेदः सुपुतिरूपायस्थाविशेषस्तेन यद्विशेषितं भावरूपमज्ञानं तत्परामर्शसामर्थ्येन सिद्धो यस्खदवस्थाऽशानानुभवो न किचिदेतावन्तं कालमवेदिपमित्येवंविधस्तस्मादिति योजना । न्यायदीपावलीकृतमनुमानमुद्भाययति यत्तु फैश्चिदिति हेतुमेव समर्थयते--अभावोहीत्यादिना । भभावस्येति भाडामिप्रायेण, प्रत्यक्षस्येति तार्किकाभिप्रायेण । संप्रतिपनवदिति । शुक्तिरूप्यसंसर्गवदि. त्यर्थः । मानागम्यत्वे तत्साधनायानुमानप्रयोगो व्याहतोऽनुमानप्रयोगे च मानागम्यत्वं व्याहतमिति दूषयति -तदन्य इत्यादिना । ननु यथात्मनोऽनुमानेनावेद्यस्यसाधनेपि न येद्यत्वप्रसतिखदरममाणेनेवाप्रामागि. त्यसाधनेपि न प्रामाणिक्यप्रसत्तिरिति तत्राह-नयात्मन इति । प्रमाणनिवर्त्यत्वादिति हेतोरनैकान्ति- को बाइ-गच प्रमाणेति । संस्वारस्य हि कार्यावगित्वात् तत्कार्यप्रत्यभिज्ञानप्रमाणनिवर्त्यवं, अपच साध्यं नास्तीत्यर्थः । अनुव्यवसायनिवत्यै च तदम्येन परसंमतेन व्यवसायेनानान्तं द्रष्टव्य, विवरणकारोफा- १ मनातसविकल्पके इत्यर्थः । २ स्मृतीस्पर्थ. . ३ कार्यविनाश्यवादित्यर्थः । अनेकान्तास्वमिति पाटो मादि। - ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुत्ता। निलपरोक्षतया .साक्षिसिद्धत्याभावेनानुमानगम्यत्वाङ्गीकारात् । नप त्वदुक्तमर्थ न जानामीत्यादिव्यवहारोसन्तसुषुप्त ज्ञायमाने चाऽसंभाव्यमानोऽतिरिक्तमेव ज्ञानाभ वाद- ज्ञानं गमयति । अवगतेऽशेऽवगतत्वादेव न जानामीतिव्यवहारायोगादनवगंतेशे चान- वगतत्वादेव प्रश्नानुपपत्तेरिति युक्तम् । त्वदुक्तमर्थ प्रमाणतो न जानामीत्येवंपरतयापि व्यवहारोपपत्तेः, प्रतिवादिवाक्यादवगतार्थस्यानुवादपुरःसरं प्रमाणासंभवेन संवैर्वादिभि- निराकरणागीकारात् । नापि 'नासदासीनो सदासी'दित्युपक्रम्य 'तम आमीर', 'मायां तु प्रकृति विद्यात्', 'इन्द्रो मायाभिरित्याद्यागमतन्त्र प्रमाणम् । तमाशब्देन सांसारिकपुरुषाणां प्रलयकालीनज्ञानाभावस्यवोच्यमानत्वात् , मायाशब्देन च परमेश्वरझोनशकेरेव तत्स्व- रूपभूतायाः संकीर्तनात् । तदेवमनिर्वचनीयाज्ञाने लक्षणप्रमाणयोरसंभवाताहगज्ञानम- स्तीत्येतदेवाज्ञानमिति सिद्धम् । अत्रोच्यते । न तावल्लक्षणासंभवस्तथाहि-'अनादिभावरूपं यद्विज्ञानेन विलीयते । तद- ज्ञानमिति प्राशा लक्षणं संप्रचक्षते ॥ ९ । अनादित्वे सति भावरूपं विज्ञाननिरस्याज्ञान- मिति लक्षणमिह विवक्षितम् । न तावदिहाव्याप्तिः । सर्वेपामप्यज्ञानानामुक्तरूपनयानु- गमात् । नाप्यतिव्याप्तिः । अनादेर्भावस्यात्मनो निवर्त्यत्वाभावेन ज्ञाननिवर्सत्वस्याप्यभा- वात् , तदन्यस्य च परमाणोस्तद्गतश्यामत्वादेश्च स्वरूपतोनङ्गीकृतस्य दूरत एवानादित्वान- गीकारात् । नचासंभवित्वं, भावाभावविलक्षणस्याज्ञानस्याभावविलक्षणत्वमात्रेण भावत्वो- पचारादात्मवदनादिभावत्वेनानिवर्त्यत्वानुमानानुपपत्तेः । पत्तिमाशल निषेधतिनचेत्यादिना युक्तमित्यन्तेन । ननु सामान्यांशं ज्ञातमन्य विशेषांशे. ऽज्ञाते प्रश्न इति तत्राह-अवगतेऽश इति । ततश्च स एवार्थो शातश्चाज्ञातश्च वक्तव्यः, नचैतज्ज्ञानाभावपक्षे घटते, ज्ञानेन विरोधात् । अस्मत्पक्षे तु नित्यचैतन्यस्याज्ञानसाधकत्वादविरोध इति भावः । न युक्तांमत्युक्तं तन हेतुमाह- त्वदुक्तमर्थमिति । नांशतो ज्ञानाज्ञानविषयत्वमर्थस्यापि तु तत्रैव प्रमाणज्ञानाभावतदितरज्ञानयोः सह वर्तनं ब्रूमः । नचैवं सति विरोधः नापि प्रश्नानुपपत्तिरिति भावः । न केवलमत्रैवेयं गतिरपि तु सर्वत्रै दूष्यस्थल इत्याह-प्रतिवादीति । प्रमाणानवमतस्य कथमनुवाद इत्याशङ्कायां वायं ग्रन्थः । आगमं निषे- धति-नापीति । तदानी प्रलयकालेऽऽसनासीत्सदपि नासीदिति प्रतिषेधे कि तर्हि तम आसीदित्येका श्रुतिः, मायां त्वित्सपरा, इन्द्रो मायामिरित्यप्यन्या । प्रलयकाले ये संसारिणा ज्ञानाभावाखेल तमाशब्दा- भिधेयाः न बदमिमतमज्ञानमित्यर्थः । इतरथुयोरन्यथासिद्धिमाह-मायाशब्देन चेति । प्रकृति खभावभूतामित्यर्थः । उपसंहरति तदेवमिति । एतदेवाज्ञानं मौढ्यमित्यर्थः । लक्षणं लोकेन संगृह्णाति-अनादीति । पूर्वज्ञानादेः प्रागभावस्यास्मनच यथायथं विशेषणैात्तिः । संगृहीतं लक्षणं विकृणोति-अनादित्वे सतीत्यादिना । ननु चिरंतनमतानुसारेण पार्थिवपरमाणु- विशेषगुणेप्यतिव्याप्तिरुक्केति तनाह-तदन्यस्य चेति । एतच द्वितीयपरिच्छेदे विवरिष्यते । यच्चानादित्वे सति भावरूपं तदनिवयं यथात्मेलनुमानविरोधादसंभवीदं लक्षणमिति तद्रूपयति-नचासंभवित्वमिति। अयं भावः । किमिदं भावत्वं हेतूकृतं, कि वस्तुत्वं, उताभावविलक्षणत्वम् । नायः । असिद्धेः । न द्वितीयः । पस्तुत्वस्वोपाधित्वादिति । १ यथाक्रम शानसामान्याभावतविशेषाभावान्यतररूपादितिभावः । २ मीयते वस्तु ययेतिव्युत्पत्या परमेश्वरस्य पानरूपा शक्तिरेवमायेतिभावः । ३ प्रतिवादिवाक्यावगतखेन च परिहारः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नचैवंविधे मानासंभवः। यतः-'देवदत्तप्रमा तत्स्यप्रमाभावातिरेकिणः। अनादेवसिनी मात्वादुविगीतप्रमा यथा ॥१०॥ विगीत देवदत्तनिष्ठप्रमाणज्ञानं देवदत्तनिष्ठप्रमाऽभावाति- रिक्तानादेनिवर्तकं प्रमाणत्वाद्यज्ञदत्वादिगतप्रमाणज्ञानवदित्यनुमानम् | ये तु प्रमा प्रमाणार्ग- भावनिवृत्तिरेव न तु निवर्तिकेति मन्यन्ते तान्प्रति, देवदत्तप्रमा तनिष्ठप्रमाभावातिरिक्ताना- दिनिवृत्तिरिति प्रयोक्तव्यम् । नचैतदसमवेतत्वमेवदन्यसमवेतत्वं वा तत्रोपोधिः । साध्या- व्याप्तेः । एतत्समवेतसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नानामेतन्निष्ठप्रमाभावातिरिक्तानादेः स्वप्रागमा- 'वस्य निवर्तकत्वेन साध्ये विद्यमानेपि त्वदुत्तोपाधेरभावात् । नच विवादपदमनादेर्भावस्य निवर्तकं न भवति पदार्थत्वात्संप्रतिपन्नवदिति प्रत्यनुमानविरोधः । सत्ताद्रव्यत्वाद्यनिवर्तक. त्वेन सिद्धसाधनत्वात् । ननुसंप्रतिपन्नात्मादिपदार्थातिरिक्तस्य भावस्याभावातिरिक्तस्य चाना- देर्न निवर्तकमिति विशेपणादिदमदूपणमिति चेन्न । तस्य तवाप्रसिद्धतयाऽप्रसिद्धविशेषणत्वा- पत्तेः । किंच न किंचिदवेदिष'मितिपरामर्शसिद्धसौपुप्तिकानुभवोप्यत्र प्रमाणम् । नच ज्ञाना- प्रमाणाक्षेपं परिहरति -न चैवंविध इति । लोकेनानुमानं संगृह्णाति-देवदत्तेत्यादिना । देवदत्तप्रमेति धर्मिनिर्देशः तत्स्थेत्यादिः साध्यनिर्देशः मात्वादिति हेतुनिर्देशः । अविगीता अविप्रतिपन्ना । यज्ञदत्तप्रमेति दृष्टान्तः । संग्रहं विमृणोति-विगीतमित्यादिना । इत्यमत्र प्रयोगः-देवदत्तप्र- माणज्ञानमेतनिष्टप्रमाणाभावत्वानधिकरणानादिनिवर्तकं प्रमाणत्वात् यज्ञदत्तप्रमाणवदिति । अत्र चामा वत्वानधिकरणेत्येवालम् । अनादिनिवर्तकमित्युक्ते प्रागभावमादायार्थान्तरता तदर्थ प्रमाणाभावत्वानधिकरणेत्यु- क्तम् । तावति चाप्रसिद्धविशेषणता प्रमाणाभावत्वानधिकरणस्यानादेनिनिवर्त्यस्य तेनानगीकारादात्मनश्च तन्निवलानीकारात् तदर्थ देवदत्तनिष्ठेत्युक्तम् । यज्ञदत्तनिष्ठप्रमाणे हि देवदत्तनिष्ठत्वे सति प्रमा. णाभावत्वानधिकरणानादेतत्प्रागभावस्यं निवर्तके सुप्रसिद्धमेव साध्यमिति नाप्रसिद्धविशेषणतासाध्यवैकल्ये। पूर्वज्ञानसुखादिव्यवच्छेदायानादिग्रहणम् । पक्षे चैतन्निष्ठप्रमाणज्ञानाभावत्वानधिकरणखमेतनिवर्त्यस्यानादे- रेतन्निष्टलानधिकरणत्वेन न संभवति । अन्यनिष्ठप्रागभावं प्रसन्यनिष्ठस्यानिवर्तकत्वात् । तस्मादेत. निष्ठत्वे सति यत्प्रमाणज्ञानाभावत्वानधिकरणं अनादि ज्ञाननिवर्स च, तदमिमताज्ञानमेवेति तत्सिद्धिः । नन्वभावनियत्तिरेव भावः, नहि भावव्यतिरेकेणाभावनिवृत्तिर्नाम संभवतीति केषांचिन्मतम् । तथा च यज्ञदत्तप्रमाणस्य खप्रागभावनिवृत्तित्वात् , निवर्तकत्वलक्षणसाध्याभावात्साध्यविकलो दृष्टान्त इति तत्राह-- ये विति । व्याप्यत्वासिद्धि परिहरति-नचैतदिति । सत्प्रतिपक्षमाशय परिहरति-नच विवादपद- मिति । संप्रतिपन्नवदिति । घटवदित्यर्थः । अत्र किंमनादिभावस्य यस्य कस्यचिदनिवर्तकत्वं साध्यते, कि वोभयसंप्रतिपन्नानादिभावव्यतिरिक्तस्यानादेर्भावस्याभावविलक्षणस्य 1. आद्यं प्रत्याह-सत्तेति । द्वितीयं शङ्कते-नन्विति । नच विगीता प्रमा प्रमाऽभावातिरिक्ततन्निष्टानौदिनिवर्तक्त्वानधिकरणं प्रमात्वात यज्ञदत्तप्रमावत् इति प्रसाधनादप्रसिद्ध विशेषणत्वाभावाद्भवति प्रतिप्रयोग इति वाच्यम् । देवदत्तनिष्ठ प्रमाणज्ञानं देवदत्तनिष्ठानाद्यभावानिवर्तकत्वासन्ताभावानधिकरणं प्रमाणज्ञानत्वात् यज्ञदत्तप्रमाणज्ञानव- दित्याभाससमानयोगक्षेमत्वात् । न. देवदत्तप्रमा देवदत्तनिष्ठत्वे सति देवदत्तप्रमाभावातिरिकानादिनि- चर्तकत्वानधिकरणं प्रमात्वात् यज्ञदतप्रमावदिति सत्प्रतिपक्षता । एतनिष्ठनिवर्तकत्वानधिकरणत्वस्यो- पाः, एतत्सुखादौ च व्यतिरेकसिद्धिः 1 अभावविलक्षणाशाने प्रत्यक्षमपि प्रमाणमाह-किं चेति । १ भावस्येत्यस्य व्याख्यानभूतमेवाभावातिरिक्तस्येति । २ तादृशश्चानादिः मुखप्रागभावादिः तमिवर्तकत्वानधि- करणत्वं यशदत्तप्रमायामिति साध्यप्रसिद्धिः। ३. यथा वेदानिनं प्रति पूर्वेण सत्प्रतिपक्षानुमानेन देवश्चममायाँ देवदत्तनिष्ठाशननिवर्तकत्वानधिकरणत्वं साध्यते तथा नैयायिक प्रत्यपि अनेनानुमानेन तस्यां तत्मागमावनिवर्तक विानधिकरणत्वं सियेत् । अस्य यदि प्रत्यक्षविरोधेन बाधितत्वं तदा पूर्वस्यापि भशनसायकानुमानविरोधेन तत्त्वं स. मानमिति भावः। ४ मूलोक्तेऽशनसाधकानुमाने एव सत्प्रतिपक्षान्तरमाशङ्कते। ५ सयन्त्रमना देविशेषणम् । ६ उपाध्यमावसाध्यामावयोयतिरेकव्यातिसिद्धिरित्यर्थः । .

·परिच्छेदः]] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। . भावविषयोयमनुभवः । अभावप्रतीतेर्मिप्रतियोगियोधपराधीनतया तदभावे तस्यानुभवितु- मयोग्यत्वात् । नच भेदसादृश्यादिवत्स्वरूपेणाभावखापि निर्विकल्पकबुद्धियोध्यता । तथात्वे साइझ्यादिवदेव भावत्वापत्तेः, निर्विकल्पकबुद्धियोध्यो भाव इति परैर्लक्षणाहीकारात् । नायं सुषुप्तिकालीनानुभवजपरामर्शः, किंतूस्थितस्येदानीमेव सौपुप्तिकज्ञानाभावानुमानमि- ति च न वाच्यम् । तदनुमापकलिङ्गासिद्धेः । नच सामग्र्यभावो लिङ्गम् । तस्याप्यसिद्धः। नच ज्ञानाभावेन तस्यानुमानम् । अन्योन्याश्रयतापत्तेः, सामग्र्यभावाज्ज्ञानाभावानुमानं तदभावाच सामग्र्यभावानुमानमिति । नवं सति वेदान्तिनामपि ज्ञानामावानुमानासं- भवः । अवस्थाभेदसंमिन्नभावरूपाज्ञानसंवेदनादेव सुपुत्यवस्थायां तद्विरुद्धस्य ज्ञानस्य तत्सामग्र्याश्चाभावानुमानात्, त्वयापि गत्यन्तराभावादेवमेव ज्ञानामावानुमानस्यावश्या- भ्युपेयत्वात् । नचैवंविधमज्ञानमद्याप्यसिद्धमिति वाच्यम् । तत्प्रमाणस्य दर्शितत्वात् । त्वदुसमर्थ न जानामीति व्यवहारान्यथानुपपत्तिरपि भावरूपाज्ञानसद्भावे मानम् । नच प्रमाणतो न जानामीत्येवंपरतयापि व्यवहारोपपत्तिः । त्वदुक्तेर्थे प्रमाणज्ञानं मम नास्तीत्यस्य विशिष्टविषयज्ञानस्य प्रमात्वात् , तद्विशेपणतयार्थस्यापि प्रमाणेनाधिगतत्वात् , खवचनव्याघा- तापत्तेः । एतदतिरिक्तप्रमाणज्ञानं त्वदुक्तेथे मम नास्तीति वदतो वचनव्याघातदोषानुपङ्ग एवास्यापि ज्ञानस्य पूर्ववदेव प्रमाणजन्यत्वात् । नव सामान्यतः प्रमाणेतार्थस्याधिग- मेपि विशेपानधिगमाददोपः । विशेपस्याप्यधिगमानधिगमयोः पूर्वोक्तदोपानतिवृत्तेः । ननु भावरूपमप्यज्ञानं ज्ञाननिरस्यमभ्युपगम्यते भवद्भिस्तत्कथं ज्ञायमानेर्थे न जानामीति उत्थितस्य न किचिदवेदिपमिति परामर्शादुन्नीतो य सौपुप्तिकानुभवः सोपि प्रमाणमित्यर्थः । ननु किमिति' निर्विकल्पवानुभवायोग्यत्वं यावता भेदसादृश्यादिवत्सभव उकस्तनाह न च भेदसादृश्येति । ननु किमिति भावत्वापत्ति , नहि निर्विकल्पबुद्धिबोध्यत्वसाम्यात्सादृश्यभेदयोस्क्यमिति तनाह-निर्विकल्प- केति। यत्तु तेनोचमस्मत्पक्षे तु नायं परामर्श इत्यादि तदनूय दूषयति-नायमित्यादिना । ननु किमिति सामग्रीवैक्त्यलक्षणलिङ्गासिद्धिः यावता ज्ञानाभावेनैव शक्यानुमानं तद्वैकल्यमिति तनाहजच ज्ञानाभा- वेनेति । यच तेनोकमन्यथा भवतामपि घटपटादिशानाभावानुमानं न स्यादिति तदनूद्य परिहरति नचैवं सतीति । मम तु भावरूपाज्ञानवलादुमयाभाव शक्यानुमान इत्यर्थः । तवापीयमेव गतिर्नान्येत्याह- त्वयापीति । यत्त्वेवंविधाज्ञानस्य तत्परामर्शस्य च मा प्रत्यसिद्धिरिति तत्राह-नचैवंविधमिति । परामर्शस्याप्युपलक्षणमिद तस्यापि समर्थनात् । अर्थापत्तिमपि प्रमाणयति-त्वदुक्तमर्थमित्यादिना।पूर्वपक्ष्याशयमनूद्य निषेधति-नचेत्यादिना। स्वदुत्तमर्थ प्रमाणतो न जानामीति यदिद ज्ञानं तत्तावत्प्रमाणमेव । यथार्यानुभवत्वात् । तथा चैत- ज्ञानविषयान्तर्गततयैतद्विषयभूतस्यार्थस्यापि प्रमाणतो ज्ञातत्वात्तनिषेधवचनविरोध इत्याह-त्वदुर्थ इति । ननु प्रमाणतो न जानामीत्यस्यायमर्थ -एतदज्ञातत्वप्राहिप्रमाणव्यतिरिक्तं प्रमाणज्ञानं नास्तीति । तनाह-पतदतिरिक्तेति । अनाप्येवविधज्ञानस्य पूर्वनिर्दिष्टादतिरिक्तप्रमाणत्वादेव तदविषयत्ववचनं व्याहतमित्यर्थः । ननु सामान्यत: प्रमितस्य विशेषतोनधिगमोद्भावनान व्याहतिरिति तनाह–नच समान्यत इति । पूर्वोक्तेति । पूर्वपक्षसैमयोकेत्यर्थ । ननु वन्मतेपि कयं ज्ञायमानेऽर्थ न जानामीति व्यवहारः यावता ज्ञानाभाववदज्ञानमपि ज्ञाननिवर्खमेवेति चोदयति-नन्विति । न तना. ज्ञाननिवर्तकं प्रमाणज्ञानं तद्वोधमपि तु साक्षिचैतन्यम् । नच तदज्ञाननिवर्तकं तत्साधक्त्वादिति १ त्वदुक्तमर्थ प्रमाणतो न जानामीतिज्ञानादित्यर्थः । २ अवगर्तेऽशेऽवगतत्वादेव न जानामीतिव्यवहारा- योगादित्यादिरूपेत्यर्थः । * ·, ६० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) .[प्रथमः व्यवहारः । मैवम् । अस्मन्मतेऽज्ञानस्य साक्षिसिद्धक्या प्रमाणाबोध्यत्वात्, प्रमाणहानी- दयात्याकालेऽज्ञानं तद्विपित्रोऽर्थः साक्षिसिद्धोऽज्ञात इत्यनुवादगोचरो भवति, भवति च प्रश्नाह इत्यविरोधात् । उक्तं च संप्रदायविद्भिः "सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यस्य विषय एवेति ।। { किंच 'तम आसीत् , मायां तु प्रकृति विद्या'दित्याद्यागमोपि तत्र प्रमाणम् । नच तमाशब्देन ज्ञानाभावः कथ्यते । नासदासीदित्यभावं व्यावर्त्य तम आसीदिति प्रतिपादनात् । नच परमेश्वरज्ञानशक्तिमाया । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, मायामेतां तरन्ति ते, तरत्यविद्यां विततां योगी माया'मित्यादिना ज्ञाननिवत्यै मायाशब्दप्रयोगदर्श- नात् । तदेवं लक्षणप्रमाणयोरुपपन्नत्वादनादिभावरूपाज्ञानमस्तीति सिद्धम् । किंच भ्रमो- पादानमज्ञानमिति लक्षणेपि न दोषः । नचात्मन्यतिव्याप्तिः । तस्य केवलस्य कूटस्थस्य कस्याप्यनुपादानत्वात् । सत्योपादानत्वे च विभ्रमस्यापि सत्यत्वप्रसङ्गान् । नच विभ्रमोपि स्वरूपतः सत्यः, तथात्वे प्रमाणज्ञानवदेव विपयापहारलक्षणबाधस्याप्यसंभवप्रसङ्गात् । न- तावन्तं कालमिदं रजतमित्यमादित्यनुभवविरोधः । अनिर्वचनीयस्यापि विभ्रमसाभाववि- लक्षणतया तथात्वेनानुसन्धानोपपत्तेः । नच स्वरूपसत एवासीदिति प्रतिसन्धानम् । एतावन्तं कालमिहादर्श मुखमासीत्स्फटिकश्च लोहित आसीदित्याद्यनुसन्धानदर्शनात् । प्रयोगश्च, विगीतो विभ्रमः एतज्ज्ञानकारणावाध्यातिरिक्तोपादानः विभ्रमत्वात् देवदत्ता- परिहरति-मैवमिति । प्रमाणावोध्यत्वादिति । अभावव्यावृत्तेरेवानुमानादिप्रमाणैर्योध्यमानत्वादिति भावः । यत एवं पूर्व प्रमाणज्ञानं नोत्पन्नं साक्षिणेवाज्ञानविशिष्टतयैवार्थो निर्मात इत्त एवानुवादप्रमी घटेते इत्याह-प्रमाणज्ञानोदयादिति । आगममपि प्रमाणयति-किंच तम आसीदित्यादिना । यत्तु जीवानां तात्कालिकज्ञानाभावस्खमः- शब्दामिधेय इति तन्न । नासदासीदित्यभावस्थापि प्रतिषेधादित्याह-नच तम इति । नव प्रागभा. यप्रध्वंसवर्गस्यानाद्यनन्तस्य सद्भावादशक्यनिषेधवेति वाच्यम् । तयोरप्युत्पत्तिविनाशवत्तायाः साधयिष्यमा• णत्वात् । मायाशब्दस्यान्यथासिद्धिमुक्ता निराचष्टे-नव परमेश्वरेति । ईश्वरशानस्य नित्यस्य शान. निवर्सत्याननीकारादिति भावः । उपसंहरति-तदेवमिति । पचममपि मतं शक्यसमर्थनमित्याह--- भ्रमोपादानमिति । नचात्मनीति । कूटस्थस्य तस्य वियदादिविकाराभावादविद्यावेशयसाद्विकारे प्रासाप्राप्तविवेकेन तस्या एव विकारः। नचैवं साख्यसिद्धान्तमातेरिह गन्धिता, परमेश्वराभ्यहानिर्वचनी- याविद्यापरिणामस्य विवर्तापरनानः खीकारादीशमेव हेतुरवममिग्रेस 'तस्माद्वा एतस्मादात्मन भाकाराः संभूत' इत्यादिसृष्टिश्रुतपस्खया 'जन्मायस यतः, प्रतिथे त्यायधिकरणान्यपि । अत एव धानुर- मीक्षायो प्रक्षावित्यकाण्डर्भर्तृहरिभिरभिहितं 'मुस्तत्वं पपयस्य न हेतुरनिवृत्तितः । शानझेयादिरूपस्स मायैय जननी तत' इति । परिणामिलमा चानोपादानत्यमभिप्रेतं, यत्तु विधमस्यापि सरूपेण सत्यसामे. दमनिटमिति तमाह-नच विभ्रमोपीति । यदि हि पटादिज्ञानयत्सरूपेण रालो पिनमः साततसर- देव यपार्थोपि स्यादित्यर्पः। अत एवाहुराचार्या:--'सदसधामनिर्वाच्याविया वेगः सह भ्रम पति । प्रसभि. शाविरोधगुफ परिदरति-नचेतावन्तमिति । ननु रादिलक्षणसासतः कपमासीरिति प्रतिस्पानपिपयन मिति समाह-नय स्वरूपसत पवेति। भ्रमोपादानासाने प्रमाणमाद -बिगीत प्रति ममाप्यतिरि- सस्थाने तरयानविकरणपदं प्रोतव्यम् । ममाप्यत्यानपिकरणोपादान इयुरोडसिपिरोपगता रायगोगदान- मपानगवाभाविलगमस्यर्थः ।, .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। , दिविभ्रमवत् । दर्शित एव च सयोपादानवे सत्यत्वप्रसो विपक्षे बाधकतर्फः। तस्मान यदुपादानो विभ्रमस्तदज्ञानमिति सिद्धम् । ननु तथाप्यसंभवि लक्षणं, · सर्वप्रत्ययानां यथार्थत्वेन विभ्रमाणामेवाभावात् , विगीताः प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात्संप्रतिपनवदित्यनुमानात् , अन्यथान्याकारस्य प्रत्ययस्यान्यालम्बनतायामनुभवविरोधात्, संविदां खविपयव्यभिचारे चानावासप्रस- ङ्गात् , असतोपि संसर्गादेवभासमानतायामसत्ख्यातेरपि दत्तावसरतया सौगतमतानु- प्रवेशप्रसङ्गात् , असतश्च संसर्गादेः स्फुरणकारणानिरूपणात् , चक्षुरादेश्व संप्रयुक्त- मात्रप्राहित्वात् , देशान्तरनिवेशिनः स्वरूपासतश्च संप्रयोगायोग्यत्वात् , दोपाणां च खारसिककार्यप्रसवशक्तिप्रतिरोधमानहेतुत्वात् मूपिकामातशालिवीजादौ तथादृष्टत्वात् , दावदहनदग्धवेत्रवीजात्कदलीकाण्डजन्मनो दग्धस्यावेत्रवीजत्वेन दोषाणां विपरीतका- कारणस्य द्रव्यस्य परैरवाध्यत्वाङ्गीकारात् तदर्थमेतज्ज्ञानकारणेत्युक्तम् । एतज्ज्ञानकारणखानधिकरणोपादान इत्युक्त व्याहतिस्तदर्थमवाध्यत्वानधिकरणेत्युक्तम् । ततश्चावाध्यलानधिकरणयाध्याज्ञानोपादानकत्वसिद्धिर्वि- भ्रमस्य । दृष्टान्ते स्वतज्ज्ञांनकारणातिरेकमादोय साध्यप्रसिद्धिः । अन्तिमसमर्थनमुपसंहरति-तस्मा- दिति । इत्यध्यक्षानुमानापत्तिशब्दैः प्रसाधिता । अविभक्के परेऽविद्या भावाभावविभागदा ॥ एपा साक्षा- साक्षिचैतन्यवेद्याऽविद्यानादिः स्वीकृता खे कृतान्ते । वादिभ्रान्त्यापादिताभावभावादेभिर्मानः केवलं मेदितात्र ।। शास्त्रकगम्यपि यथा ह्यपूर्वपरप्रमाणानिरणायि भेदः । ययाच रजूरगयोविभागं परे प्रमिण्वन्ति परानुबन्धात् ॥' विभ्रमोपादानमज्ञानमित्युक्तं तत्र विभ्रमाणामेवाभावादुपादानत्वमसंभवीसख्यातिवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते- ननु तथाप्यसंभवीति । किमिदं विभ्रमत्वेन विवक्षितं किं ययार्थज्ञानविशेषः यथास्माकं, उतायथार्य- ज्ञानम् । नायः । तदुपादानस्यात्मनोन्तःकरणस्य वा अविद्यावाभावात् । न द्वितीय इत्याह-सर्वप्रत्यया- नामिति । विभ्रमाणामेवाभावादिति । ज्ञानानामयथार्थलाभावादित्यर्थः । ननु कुतः सर्वप्रत्ययानां यथार्थलसिद्धिरित्यनुमानादित्याह-विगीता इति । अंशतः सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै विगीतग्रहणम् । अय- थार्थव्यवहारहेतुभूतशानानां पक्षीकरणाच नानयासिद्धिः। विपक्षे बाधकमाह-अन्यथेति । भासमानत- या हि विषयत्वं नतु सत्तया, नापि कारणतयाऽतिप्रसङ्गात् । नच रजतज्ञाने शुविका चकास्ति । तथाचा. चेत्समानशुक्तिकालम्बनत्वकल्पनायां विरुध्यलेव रजतानुभव इति भावः । तथाच नयवीथ्यां-'अन बमो य एवार्थ' इत्यादिना विपयलक्षणमुक्त्वोकं तेन–'अन्यस्य चान्यथाभानं प्रतीत्यैव पराहतम् ।परस्सिन्भासमानेपिन परं भासते यत' इति । पाधकान्तरमाह-संविदामिति । तदप्युक्तं-'यदि खार्थ परित्यज्य काचिद्बुद्धिः प्रव- तते । व्यभिचारवती स्वार्थे कथं विश्वासकारणमिति । अपसिद्धान्तापत्तिरपि बाधिकेलाह-असतोपीति । यदिच बहिरसदिदं प्रतीयेत साकारतापि विज्ञानस्य स्यात् । तदप्युकं 'अयथार्थत्वपक्षे च ज्ञानं साकारमापते'. दिति । तदेवं संविद्विरोधानाचासासत्ख्यातिप्रसङ्गान्बाधकानुक्ता कारणानिरूपणं दर्शयन्नकारणककार्यप्र. सङ्गमपि बाधक बध्नाति-असतश्चेति । तदप्युक्तं 'अयथार्थस्य वोधस्य नोत्पत्तावस्ति कारण मिति । नन्व- न्वयव्यतिरेकाभ्यां चक्षुरवसीयते कारणमिति तनाह-चक्षुरादेरिति । अस्तु तारोप्येणापि संप्रयोग इति तबाह-देशान्तरेति । देशान्तरनिवेशिनो रजतादेः खरूपेणासतश्च नष्टपुत्रादेरिति योजना । ननु दोष- मिताक्षादेरस्ति मिभ्याप्रत्ययजननसामर्थ्यमिति तत्राह -दोषाणां चेति । खाभाविकशकिप्रतिबन्धमा दोपकृत्यं नत्वतिशयाधानमित्यर्थः । ननु दावदाहोपहतवेप्रवीजाना हरिद्राजलावसिकाहरिद्राङ्गारपरिप्तुष्टहारी- तमांसस्य च दशराने कांस्यपानोषितस्य सर्पिषश्च दृष्टं विपरीतं रम्भाकाण्डारम्भकावं मरणकारणत्वं चेति तत्राह -दावदहनेति । दोपाणां विपरीतकार्यकारणतां प्रति दावदहनदग्धवेत्रवीजात्कदलीकाण्डजन्मनोऽनुदा- १ असरसंसादिविषयकं यत्स्फुरणमिदं रजतमिति वदभिमतं तत्कारणानिरूपणादित्यर्थः। २ एतज्शानकारणी. भूतोऽवाभ्यो य पारमा तदतिरिको देवदत्तात्मा तदुपादानकत्वाद् देवदत्तविभ्रमस साध्यप्रसिमिः।

·६२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः र्यकारणतां प्रत्यनुदाहरणत्वात् , सर्वत्र च. प्रतीयमानयोः संसर्गिणोः संसर्गव्य- : पहारस्यासंसर्गाग्रहनिवन्धनत्वात् , संसर्गज्ञानस्यापि हेतुत्वकल्पनायां गौरवात् , असं- सर्गाग्रहप्रसजितसंसर्गव्यवहारमात्रबाधनादेव बाधकस्य वाधकतोपपत्तेः, इदमितिप्रत्य- यस्य च दोपदूपितचक्षुर्जन्यतयानाकलितविशेषस्य सामान्यमात्रग्रहणरूपत्वात् , मिति चासंनिहितविशेपविषयस्य संप्रयोगलिगाधजन्यतया संस्कारमात्रकारणस्नेन स्मर- णत्वात् , तस्य च दोपहेतुकत्वेन तत्तांशागोचरतया स्वविषयाविवेचकत्वात् , तयोश्चान्योन्यसं- सर्गसाका सामान्यविशेषालम्बनयोः स्वरूपतो विषयतभागृहीतासंसर्गयोनिरन्तरोत्पन्नयोः खरूपेण यथार्थयोरप्ययथार्थव्यवहारप्रवर्तकयोविभ्रमत्वप्रसिद्धेरप्युपपत्तेः । तदेवं प्रत्ययानां यथार्थत्वेन स्वरूपतो विभ्रमत्वाभावात् विभ्रमोपादानमज्ञानमिति लक्षणमलक्षणमे- हरणत्वात् , कुतः, दग्धस्यावेत्रवीजत्वेनेति योजना । उक्तं हि 'भस्मकादिषु कार्यस्य विधातादेव दोपते'ति । ननु संसृष्टव्यवहारदर्शनारसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वमितरनेवानुमीयत इत्यत आह-सर्वत्रेति । सुषुप्त्यादी सर्वत्र सस- टव्यवहारप्रसक्तिवारणाय प्रतीयमानयोरित्युक्तम् । नन्विदं विपर्ययस्थलमानलोभेन सकलसमीचीनव्यवहारव- र्तिसंसर्गज्ञानजातहेतुपरिहरणम् 'अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वमिति न्यायमनु- सरतीत्यत आह-संसर्गज्ञानस्यापीति । नन्वयथार्थज्ञानानङ्गीकारे नेदं रजतमिति वाधकबोधेन कि वैद्धव्य. मिति तत्राह-असंसर्गाग्रहेति । ननु सर्वमेतदिदं रजतमिति ससर्गमाहिप्रत्ययविरुद्धमित्याशक्ष्य नेदमेक ज्ञानमपितु ग्रहणस्मरणात्मकमगृहीतविवेक शानद्वयमित्याहइदमितिप्रत्ययस्य चेत्यादिना । इदमितिप्रत्य- यस्य ग्रहणरूपत्यादित्युत्तरनान्वयः । अस्य च ज्ञानस्य स्वप्रकाशस्यापि खस्य खविषयस्य चेतरस्मादविवेचकत्वस्य वक्ष्यमाणस्यानाकलितविशेषत्वस्य च सिध्यर्थ दोपदूषितेत्युक्तम् । भवत्वेवमेतदजतमित्सन का पार्तेति, परिशे- पात्स्मृतिरित्याह-रजतमिति । असंनिहितत्वेनासप्रयोगादप्रत्यक्षत्वम्, अगृहीतव्याप्तिकत्वादनुमेयत्वमस्या- संभवि । अननुभूतरजतस्य च प्रत्ययो नोत्पद्यते, तस्मात्सरशदर्शनसमुद्रुद्धसंस्कारस्प सजायमानैपा स्मृतिरेवेति भावः । तदुकं परिशेपास्मृतिरेपेति निश्चयो जायतेन्तत' इति । ननु स्मृतेहीतग्रहणखभावायास्तद्विपरीतात् महणाद्यमाणाच गवयादिस्मृतिवत्स्वार्थस्य खस्य च किमिति न विवेवक्त्वमिति तताह-तस्य चेति । हुष्टमनोयोगित्वात् तद्देशवालवैशिष्ट्य न गृद्भातीत्यविवेचकत्वमित्यर्थः । तथापि कथं स्वरूपतो विषयतय विमिन्नाभ्यामाभ्यां सहष्टप्रवृत्तिरित्यत आह-तयोश्चेति । सामान्यविशेपेति । इदमिति सा. मान्यमानं, रजताकारो विशेष । नन्विदंज्ञानमिदमि प्रवर्तयतु रजतज्ञानं च रजवे, किमिति रजतार्थिनः पुरोवर्तिनि प्रवृत्तिस्तत्राह--स्वरूपतो विषयतश्चेति । सादेतत् किमिदमेकं व्यवहारहेतु उत मिलितम् । नाय । पृथपप्रदेशे प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । क्षणिक्ज्ञानयोर्मेलनायोगादिसत आह~- निरन्तरोत्पन्नयोरिति । यद्यपि मेलनं न संभवति तथापि नैरन्तर्येणोत्पतिरेव तथाविधप्रय. तिहेतुरित्यर्थः । विनश्यदविनश्यतोः सहावस्थानं वा नैरन्तर्येण विवक्षितम् । ननु यथार्थतानानामपि यिभ्रमाचे सर्वेपामेष किमिति न विभ्रमत्व सिद्धिरिति तदनुपपत्तिरेय विपर्यये प्रमाणमित्यत आह- स्वरूपेणेति । तदुक्तं नयवीभ्या-'सनिहितरजतशकले रजतमतिर्भवति यादपी रासा। भेदानध्य- यसायादियमपि तादरपरिस्फुरति ॥ साधारणं हि रूपं तस्सायास्याच मियते वेन । तन्मानप्रतिभानास मानतामेव मन्यन्ते । तत्तुल्यव्यवहारमत्तिरपि युज्यते चातः । तद्विनिवारणकारणयापरगारोमं साधकस्या. पीति । वृत्तवादसंगतिगर्भ पूर्वपक्षमुपसंहरति-प्रत्ययानामित्यादिना । एवेन पीत. सलारिमलया १ पूर्वकार्यस्थ प्रतिरोधादेव ममरादि दोपत्वम्पवहार इति योरना। २सावितम्पमिति पायो गुसो भाति । १ पतधारपगिनिवारणारनास्पा पाभरका मार नही माय, । उगीdिeore ·, परिच्छेदः नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। वेति । अत्रोच्यते । नैतत्सारं यतः 'स्वीकारे विभ्रमाणां स्यात्स्वीयसिद्धान्तयाधना । अन- भ्युपगमे तेपामाश्रयासिद्धिरुद्धता ॥ ११ । विगीतविभ्रमाभ्युपगमे सिद्धान्तविरोधात् अन- भ्युपगमे हेतोराश्रयासिद्धरनुमानानुदयात् । अयथार्थव्यवहारहेतोानस्य पक्षीकरणादोप इति चेन्न । यथार्थस्यापीश्वरज्ञानस्य सर्वव्यवहारहेतोरयधार्थव्यवहार प्रत्यपि हेतुतया तत्र तार्किकाणां सिद्धसाधनत्वात् । इदं रजतमित्यनापीदमंशविपयस्य धृत्तिज्ञानस्यायथा- र्थव्यवहारहेतोरप्यधिष्ठानविषयस्य वेदान्तिभिर्यथार्थत्वाङ्गीकारात् । ज्ञानत्वं यथार्थमा- त्रवृत्ति ज्ञानमात्रवृत्तित्वात्प्रमात्ववदिति विवक्षितमिति चेन्मैवम् । मात्रशब्देनायथार्थवृ- त्तिव्यावृत्तिविवक्षायागयथार्थव्यवहारे ज्ञानत्वस्य वृत्त्यभावेन सिद्धसाधनत्वात् । अयथार्थ. वृत्तित्वात्यन्ताभाषाधिकरणत्वं विवक्षितमिति चेन्न । दुष्टसामग्र्यप्रसूतमानवृत्तित्वस्य तत्रोपाधेः, यथार्थशब्देन च सदर्थ विवक्षायां नायं सर्प इत्यादिवाधविरोधात् , तुच्छव्या- वृत्तार्थविवक्षायां चास्मान्प्रति सिद्धसाधनत्वात् । किंचायथार्थप्रत्ययोस्तीत्यस्य प्रत्ययस्य यथार्थत्वे तस्य सालम्बनत्वाय कश्चिदप्ययथार्थप्रत्ययोऽभ्युपेयः, तथा सति तत्रैव हेतोरनै- कान्तिकता । अयथार्थत्वे वस्य प्रत्ययस्य कण्ठोत एव व्यभिचारः । अयथार्थप्रत्ययोऽस्ती- येतादृशः प्रत्ययो नास्ति किंतु व्यवहारमानं पदार्थानामसंसर्गामनिवन्धनमिति अपि व्याख्याताः, वेषु ग्रहणाविवेकसमाश्रयणात् । वनसंशययोश्च स्मरणाविवेकवामिति । सिद्धान्तयति-नेत. सारमित्यादिना । लोकं विगुणोति-विगीतेति । ननूभयसंमतायथार्थव्यवहारे हेतुज्ञानमात्रपक्षीक- रणादुभयपरिहार इति गङ्गापुरीयं मतं शङ्कते-अयथार्थेति । अयथार्थव्यवहारहेतोर्यथाथैखसाधने तार्कि- फाणां तावदीश्वरज्ञानमादायार्थान्तरमिति दूषयति-न । यथार्थस्यापीति । भवतु तान्प्रति लां प्रति तु किमायातमिति तत्राह-इदं रजतमित्यति । अयमर्थः । इदं रजतमित्यनेदमित्यन्तःकरणपरिणामः प्रत्यक्षः, रजतमिति तु रजतरूपसंस्कारानुरक्षितेदमंशावच्छिन्नामाविद्यापरिणामः । तयोरेकसाक्षिवेद्यत्वेनैकफ. ललादेकज्ञानलमिति हि सिद्धान्तः । ततश्चेदमंशज्ञाने सिद्धसाधनमिति । अन्यथाख्यातिवादिनामपीदमंशज्ञाने समानमेतत् । 'सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय' इति न्यायात् । धर्मिप्रयुक्तदूषणपरिहाराय रीत्यन्तर. माह-शानत्वमिति । यथार्थगृत्तिवमानसाधने सिद्धसाधनता तदर्थ मात्रग्रहणम् । तथा ज्ञानवृत्तिलादि- त्युक्ते सत्तायामनैकान्तिकत्वं, अयथार्यव्यवहारेपि तस्याः वृत्तेस्तनिवृत्त्यर्थ मात्रग्रहणम् । अत्र मात्रशब्देन किमयथार्थदृत्तिलाभावमा विवक्षितं, कि वाऽयथार्थवृत्तित्वानधिकरणलम् । प्रथम प्रत्याह-मैवम्।मात्रश- ब्देनेति । अयथार्यों हि व्यवहारस्तवापि संमतस्तत्र च ज्ञानत्वस्यात्तिरस्तीत्यर्यान्तरमित्यर्थः । ज्ञानत्वमनुभ- धमानत्ति ज्ञानमानवृत्तिवादित्याभाससमानयोगक्षेमता च द्रष्टव्या । द्वितीयं शङ्कते-अयथार्थेति । अन दुष्टसामध्यप्रसूतमानत्तित्वमुपाधिः। नच साधनव्यापकता। दुष्टसामग्रीप्रसूतग्रहणस्मरणयोरपि ज्ञानत्वस्य वृत्तेः। व्यवहारत्वसत्त्वादिना व्यतिरेकसिद्धिः । मामहणं तु व्यर्थमेव विषमव्याप्तेरप्युपाधित्वात् । किचोभयोरप्यनु- भानझोः साध्यगतयथार्थशब्दस्य कोर्थः किं सत्त्वमुतासद्यावृत्तलमिति विकरप्य क्रमेण दूषयति-यथार्थ- शब्देनेत्यादिना । ननु भवतूतरपक्षे त्वां प्रति सिद्धसाधनत्वमन्यथाख्यातिवादिनं प्रति किं दूषणमिति तदर्थ सर्वसाधारणं दूपणं वक्तुमुपक्रमते-किंचेत्यादिना । अयथार्थः प्रत्ययोऽस्तीति वास्यजन्या तत्प्रयो- गमूलभूता वा प्रतोतिरस्ति न वा । आये यथार्थाऽयथार्थी वा, उभयथाप्येतत्प्रत्ययविषयेणैतत्प्रत्ययेन वानका. न्तिमत्वमुक्त्वा नास्तिपक्षं शङ्कते-अयथार्थति ! असंसर्गाग्रहमात्रात् संसृष्टव्यवहारो न युक्तः संसर्ग- १ महणयोः स्वरूपतो विषयतश्चाविवेकस्य समाश्रयणादित्यर्थः । एवममेऽपि स्मरणयोरविवेक इति बोध्यम् । २ मात्रपदानुपादाने इत्यर्थः । ३ उपाधिसमिति शेषः । ४ विषमव्याप्तिप्रयोज्यस्यापि उपाधित्वव्यवहारस गोणस आन्धनसंयोगादौ दृष्टत्वात् इत्यर्थः । तथाचोक्तम् । 'वादिनियमच्युतोऽपि कथकैरुपाविरुद्भाव्यः । पर्य: वसितं नियमयन् दूषकताबीजसामान्या' । उपाधी वादिभिरभिप्रेतो यो नियमः समव्याप्तिरूपस्तदहितोऽभीत्यर्थः । दूपकतावीजसामान्यादित्यनेन तत्र गौण उपाधित्वव्यवहार इति दर्शितम् । - - ·. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः चेन्मैवम् । सर्वत्र संसर्गव्यवहारस्य . व्यवद्वियमाणपदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकत्वनियमात् । अन्यथा मध्यमवृद्धव्यवहारेप्यसंसर्गाग्रहादेव तदुपपत्तेब्युल्पित्सोः संसर्गज्ञानानुमा- नाभावाच्छब्दप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गः । एवमनुमानाभास इव सदनुमानेप्यसंसर्गाग्रहा- देव संसर्गव्यवहारोपपत्तेरनुमानोच्छेदः, प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्योच्छेदश्च । ज्वालकत्वव्यव- हारवत्सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायामसंसर्गाग्रहादेव संसर्गव्यवहारोपपत्तेः। यत्र दोषशङ्का नास्ति तत्र संसर्गज्ञानानुमानादुपपद्यत एवं शब्दप्रामाण्यं, अन्यथान्यथाख्यातिवादिनोपि विपर्ययाशश्या व्युत्पतिविरहाच्छब्दप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गो दुरि इति चेन्मैवम् । तब संसर्गज्ञानानुमानलिङ्गानिरूपणात् । तथाहि किं दोपाभावः संसर्गज्ञानानुभापका, किं वा व्यवहारमात्रं, उताविसंवादिव्यवहारः । नाद्यः । दोपाभावस्य संसर्ग- ज्ञानस्य च व्यभिचारित्वात्, सत्यपि दोषाभावे सामग्रीवैकल्ये संसर्गज्ञानानुदयात् । नच' दोपाभावविशिष्टसामग्रीसद्भावेन संसर्गज्ञानानुमानम् । सामग्र्याः कार्यैकसम- धिगम्यत्वात् । सति संसर्गज्ञाने सामग्र्यनुमानं वदनुमाने च संसर्गज्ञानमिति परस्परा- श्रयप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । इदं रजतमित्याद्ययथार्थव्यवहारे व्यभिचारात् । नापि शानमन्तरेण संसृथ्व्यवहारानुत्पत्तिनियमादिति परिहरति-मैवमिति । एवं नियमानहीकारे याधकमाह --अन्यथेति । गामानयेति हि उत्तमवृद्धेनोक्ते मध्यमद्धस्स प्रवृत्तिं दृष्ट्वा बाल इत्यमाकलयति-नूनमनेन पदकदम्बे तावदर्थविषयं ज्ञानं संसृष्टप्रवृत्तिहेतुभूतमुस्पादितमिति, पश्चादावापोद्धाराभ्यां पदार्थविशेषेषु पद विशेषसामर्थ्य गृहातीति व्युत्पत्तिपरिपाटी । तदनापि संसृष्टव्यवहारस्यासंसर्गप्रहादेवोपपत्तौ संसृष्टपदार्थवि. पयप्राथमिकज्ञानानुमानानुदयात्तन्मार्गसङ्गतिप्रहायोगाद्गतं शब्दप्रामाण्येनेत्यर्थः । न केवलं शब्दप्रामाण्यस्यै- वायं वियोगोऽपि त्वनुमानस्यापीत्याह-एवमिति । यथा हि शब्दो नित्यचाचपत्वात् घटवदित्यनुमानाभासे संसृष्टव्यवहारोऽसंसर्गाग्रहमात्रात् तद्वन्नित्यः शब्दः ध्वनितद्धर्मव्यतिरिकत्वे सति श्रावणत्वात् शब्दत्ववदित्य. वापीत्यर्थः । प्रत्यक्षेप्याह-प्रत्यभिक्षेति । तत्र हेतुः-ज्वालैकत्वेति । दोपशङ्कासदसत्त्वाभ्यां निय. ममन्यथाख्यातिवादिप्रतियन्या शङ्कते-यत्र दोपेत्यादिना । अन्ययाख्यातिवादिनामपि उत्तमवृक्ष- युकशब्दासंसृष्टज्ञानमनुमाय तन बालस्य व्युत्पत्तिरित्समिमतं, तथा सति यथा कचिदविपर्ययेपि विपर्ययशङ्का तथा तत्रापि विपर्ययशङ्का निरवकाशेति । इतरथा तन्मार्गव्युत्पत्तेरभावात् शन्दप्रामा. स्पनर एव । विपर्ययशङ्कोपशमथ तन दोपशोपशमात्तदस्मिन्मतेऽपि समानमित्यर्थः । दूपमति-- मैयमिति । अस्थाय व्यवहारः संसर्गज्ञानपूर्वकः न पुनरसंसर्गाग्रहादियन न किंचिलिमखीलयः। संभवन्ति लिङ्गानि विकल्प्य दूषयलिशामावमेवोपपादयति-तथाहीत्यादिना । या दोषाभावस्वत्र संसर्गज्ञानमिति व्याप्तिर्नास्तीत्युक्तं तदेव विणोति-सत्यपि दोपाभाव इति । ननु न दोपाभावमानासंसर्गज्ञानमनुमिनमः किंतु तद्युफसामग्रीसद्भावासपाच न व्यभिचारः यस्मिन् पति ममत्येव कार्यमिति सामग्रीलक्षणादिति तत्राह-नव दोपामावेति । भवेदेवं यदि सामभ्येय शायेन, भवेतन, सस्साः पार्यकगम्यतया संसर्गज्ञानलक्षणकार्यज्ञानतत्सामप्रीशानयोः परसरामप्रसादिलाह-- सामघ्या इति । इदं रजतमिति । नहि वन संसर्गज्ञानं तवाभिमतमिति भावः । पिनापीति । भविसंवादिन्यबहारस्यापि संगष्टयोरथयोरसंसर्गाप्रहादेयोसत्तिसंमवार न संगर्गशान बिना काचिदनुपति न तदनुमापयेदित्यर्थः । भत्र च विसंपादिव्यपहारादेपम्याथ संगष्टयोरित्युतम् । सेनेतदुकं भवति । भाटि १ गडाननाष्टान् । भामसंयम्यारनियामक नागरिमा ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तृतीयः । विनापि संसर्गप्रहं संसृष्टयोरसंसर्गाप्रदादेव तदुपपत्तेः, त्वन्मते घटवतात्यो। समयायस्याप्रत्यक्षतया संसर्गाग्रहेपि संवादिव्यबहारदर्शनेनानैकान्याश्च । व्यवहारावि- संवादस्य च देशान्तरकालान्तराधीनाधिगमतया व्यवहाराधिगमसमयेऽनधिगतत्वेनात- हिङ्गत्वात् वालस्य मध्यमवृद्धसमवायिसंसर्गज्ञानानुमानानुदये व्युत्पत्तिविरहप्रसङ्गात् । नच प्रतीतिविरोधः । रजताकारायाः प्रतीतेः शुक्तिकालम्बनतानभ्युपगमात् । नहि रजतं शुक्तिरिति परैरपि प्रतीतिरुपेयते । इदमाकारस्य तु रजतज्ञानालम्बनतामनभ्युपगच्छ- वस्तयैव प्रतीतिविरोधः । इदं रजतमिति सामानाधिकरण्येन पुरोवर्तिन्यदुलिनिर्देशपुरःसर- मादानादिव्यवहारदर्शनात् । नच संविदा विपयव्यभिचारादनाश्वासप्रसङ्गः । विसंवादि- व्यवहारजनकत्वपक्ष इवास्मन्मतेप्याश्वासोपपत्तेः । नचासतः संसर्गादेखभासाभ्युपगमाद- सख्यातिप्रसङ्गः । भासमानस्य संसर्गादेः सद्विलक्षणतावदसद्विलक्षणताया अय्यद्गीकारात् । नचायथार्थज्ञानजन्मनि करणाभावः। दोपदूपितचक्षुरादेस्तकरणवोपपत्तेः । ज्ञानानामाजानतो यथार्थव्यवहारजनकत्वेपि दोपवशादयथार्थव्यवहारहेतुत्ववदेव दुष्टानां करणानां विपरीतज्ञानहेतुताया अपि संभवात् । यथाच दवदाहस्य वेनवीजवि. . ससर्गेऽससर्गाग्रहात् उत्पद्यमानो व्यवहारो विसवादीतरस्त्वविसवादीति । न केवलमस्योकवर्मना शङ्कितानैका- न्यमपितु स्पष्टमेव त्वन्मत इलाह-त्वन्मत इति । घटत्वेति । घटत्वतद्यक्तिससृष्टव्यवहारखावदविस- वादी । नचान व्यवहारसमये ससर्गज्ञानमस्ति, तत्ससर्गस्य समवायस्य खन्मते प्रत्यक्षत्वानझीकारात्, अनुमा- नस्य चाविसवादिव्यवहारलिङ्गतया प्रागसिद्धे । ततस्तनाविसंवादिव्यवहारस्य ससर्गज्ञानपूर्वकलं व्यमिवरती. त्यर्थ । स्वस्पासिद्धिं चाह-व्यवहारेति । अविसवादित्वस्य कालान्तराधिगम्यत्वात् मध्यमवृद्धवर्तिज्ञाना- नुमानसमये दुरधिगमतया लिङ्गत्वाभावेन सङ्गतिग्रहणायोगात् पुनरपि स एव दुरात्मा शब्दप्रामाण्यमा प्रसग आगत इत्यर्थ । एवमनुमान दूपितम् । यस्तु रजतज्ञानस्यान्यालम्बनत्वेऽनुभवविरोध इति बाधक- तर्कोमिहितस्त परिहरति-नचेति । तन कि रजताकारप्रतीति प्रति शुक्तरालम्बनत्वेऽनुभवविरोध , इद मानस्य वा, आद्योऽनङ्गीकारपरास्त इत्याह--रजतेति । द्वितीय दूपयति-इदमाकारस्यत्विति । प्रतीतिमेवामिनयति-इदं रजतमिति । अनाश्वासप्रसङ्ग पूर्वोक्त परिहरति-नचेति । येन हि नियामकेन क्वचिद्विसवादिव्यवहारजनकत्वेपि सविदा न सर्वन तच्छकया प्रत्त्युच्छेद , स नास्मन्मतेपि दण्डवारित इत्याह-विसंवादीति । किंच बोधक्तया स्वत प्रमाणत्वात् ज्ञानानामव्यमिचौरस्य चानुमानमानागतया प्रमाणमौनाननुप्रवेशित्वात् सितासितव्यभिचारेऽपि चक्षुष प्रामाण्याङ्गीकाराच नानाश्वासशङ्कापि । तृतीयं पाधक परिहरति-नचासत इति । नानिर्वचनीयवादिनामय दोष इत्यर्थ । एतेन साकारताप्रसशोऽपि परिहृत । अन्यथाख्यातिवादिना तु त्वदीयव्यवहारेण समानयोगक्षेमत्वमिति द्रष्टव्यम् । यस्तु कारणामावा. द्विपर्यासापलापस्त परिहरति-नचायथार्थति। ननु समीचीनज्ञानहेतुभ्यो नयनादिभ्य कथमसमीचीनज्ञानजन्म, नहि जातु कुटजवीजावटाकुरप्ररोह इत्या- शय तन प्रतियन्द्या परिहारमाह-ज्ञानानामिति । आजानत. स्वभावत । यत्तु दोषोपहतेभ्योपि न मिथ्याज्ञानजन्म प्राप्तकार्यप्रतिबन्धकमानत्वात् दोपाणामित्युक्त तत्सरिहरति-यथाच दवदाहस्येति । दवो वनवहि तेन यो दाहस्तस्पेयर्थ । मा भूदनवहिदग्धवेनयीजान्युदाहरण माच भूतेषा वेनवीजता, दाहस्यैव १ अविसवादि व्यवहाररूपस्य ससर्गज्ञानानुमापकहेतोरिसर्थ । २ व्याप्तिरूपस्येत्यर्थ । ३ अनुमानपदेनानु- मिति ( ४ सकलप्रमानङ्गत्वादित्यर्थ । ५ सितरूपाहणेऽसितरूपव्यभिचारित्व चधुप. । एवमन्यत्रापि योज्यम् ।

·२ . तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नाशकत्वं रूपान्तरजनकत्वं च तथादोपाणामपि यथार्थज्ञानप्रतिवन्धकत्वमयथार्थज्ञानजन- कत्वं च किं न स्यात् । सर्वत्र चासंसर्गामहादेव संसर्गव्यवहारमभ्युपगच्छतः शन्दलिङ्गा- दिप्रामाण्यभद्गस्य दर्शितत्वादेव कल्पनागौरवस्यादूपणत्वात् । असंसर्गामहमानस्य व्यर- हायप्रसन्नकत्वादेव तत्प्रसजितायथार्थव्यवहारबाधकत्वेन वाधकस्य वाधकत्वोपपाद- नासंभवात् । नंच व्यवहारव्यवच्छेदो बाधः । अतर्थिनां तत्र व्यवहारानुदये नेदं रज- तमित्यादिज्ञानस्याबाधकवप्रसङ्गात् । तदर्थिनां च व्यवहारविच्छेदकस्य बाधकवे चोरा- दिज्ञानस्यापि तद्विच्छेदकस्य बाधकतापत्तेः। नच तद्योग्यताविच्छेदो वाधः, तद्विच्छेदे समयान्तरे पुनस्तत्र व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । योग्यताप्रतिबन्धो वाध इत्यपि न, विवेकज्ञानवेलायां हेत्वभावादेव फलासिद्धी प्रतिवन्ध- कल्पनानवकाशात् । नचाग्रह्णनिवृत्तिर्वाधः, सर्वग्रहणानां तथात्वेन बाधरूपत्वप्रसङ्गात् । अतो न व्यवहारनिवारणेन बाधकस्य बाधकतोपपत्तिः । रजतगोचरविज्ञानस्य च दोप- दूषितलोचनजन्यतया परिशेपासिद्धौ संस्कारमानजन्यतया स्मृतित्वकल्पनायोगात् । नन्वसंयुक्तत्वेन रजतज्ञानं प्रत्यकारणस्य रजतस्य न तद्वोचरत्वं, सर्वत्र साक्षात्का- रिज्ञाने तज्जनकस्यैव विपयत्वादिति चेन्न । प्रत्यभिज्ञाया तत्ताया अपि गोचरत्वात् । तर संस्कारसचिवमिन्द्रियं तत्तां गोचरयति सस्कारोपस्थापितत्वात्तत्ताया इति चेत्प्रकृतेपि तर्हि तावदुभयकारकत्वमनुमत तदेव भवतूदाहरणमित्यर्थ । यत्ससर्गज्ञानस्यापि ससृष्टव्यवहारहेतुत्वे क्ल्पनागौ- रवादससर्गाग्रह एव सर्वन ससृष्टव्यवहारहेतुरित्युक्त तनाह-सर्वनचेति । प्रमाणयलात्प्राप्तगौरव न दोष । "प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि । चालायशतभागोपि न कल्प्यो निष्प्रमाणक" इति न्यायादिति भाव । तदेव ससर्गज्ञाने सरव्यवहारान्यथानुपपत्तिं प्रमाणममिधाय वावान्यथानुपपत्तिमपि प्रमाणयति- असंसर्गेति । उपपादनासंभवात् । तदनुपपत्तिरपि ससर्गज्ञानसाधिकेतिशेष । अङ्गीकृत्य तदीय पार्ध तद्धेतुत्वं ज्ञानस्य निरस्तम्, इदानीं स एव तु न घटतेऽव्याप्तेरित्याह-नच व्यवहारेति । अस्तिहि विर- तस्यापि कस्यचिरपुरोवर्तिनीद रजतमिपि भ्रान्तिर्नेद रजतमिति बाधश्च । नच तन व्यवहारोऽतदर्थित्वात अतोऽव्याधिरित्यर्थ । लक्षणान्तर शकते तदथिनामिति । चोरादीति । यदाहि कश्चित्वचिद्देशे यागे चोरादिज्ञानाद्विच्छिन्नोद्योगो भवति तत्र चोरादिज्ञानस्य यागादिवाधकरव स्यादित्यर्थ । ननु येय व्यवहारयोग्यता पुरोवार्तनो रजतादात्मना, ताद्वच्छेदो वाधस्तयाच नाव्याप्तिरापि, विरक्तस्यापि योग्यतानपायादिति तत्राह-नच तद्योग्यतेति । ता योग्यताप्रतिवन्धमान बाध तथाच प्रतिपन्या- पाये पुनरपि तत्रैव भ्रमिष्यतीति तनाह-योग्यतेति । सति पुष्कलकारणे कार्यानु पत्तिई शक्तिप्रतिबन्ध कल्पिका साचान नास्ति विवेकप्रहणेन विवेकामहस्य निरासादित्यर्थ । लक्षणान्तर दूषयति-नचाग्रहेति। सर्वाणिहि ज्ञानानि खप्रागभावनिवर्तकानि निवृत्तिवेति बाधक्त्व वाधत्व वा स्यात्, तथाच सर्वेप्यभ्रान्ता स्युरित्यर्थ । नच विवेकामहनित्तिर्याध , सर्वमेदशानानां धाधकस्वप्रसिध्यभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्ययो. पातिनिराकरणमुपसहरति-अत इति । परिणताज्ञाननिवृत्तिर्वाधस्तथाच तत्परिणामरूपमिथ्याशानतदर्थी विना न यायसिद्धिरिति संण्डलकार्य । यत्तु परिशेपास्मृतिरित्युक्त तद्रूपयति-रजतगोचरेत्यादिना । असप्रयुक्तविषयत्वं साक्षात्कारित्वेऽनुपपसमिति राहते-नन्विति । दूपयति-न प्रत्यमिझाया- मिति । येषां हि प्रसभिज्ञानमेक ज्ञान तेपा तत्तापि चाशुष्यवेत्सर्थ । तत्र शुषा संस्कारद्वारा प्रत्याराला चाउपत्वेऽवापि सा रामेस्याह-तन संस्कारेत्यादिना । प्रत्यभिज्ञावदेव ततोसमयार्थ यप्रसापारणाय १ यदा चिजतापी रद रजसमिति अमोत्तर चोरादिशाने सति तदर्भय सत्र न प्रयते तश चोरान सापि वायक्वापत्तिरिति भाव । एक पटीकाकृत उदाहरणा तरानुधावनप्रयास शिम इति न पिम । गा. लगा इति पार साभ प्रनीयो तरसमानाओं या तोरायपाधियो प्रसारमारणायेति विरः - ·. .. , परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। संस्कारोपनीतं रजतं दोपकलुपितेन्द्रियेण विपयी क्रियत इति न दोपः, तथापि समारोपे कि प्रमाणमिति चेदुच्यते--'नयनं नयनोद्भूतसम्यग्ज्ञानातिरेकिगः । ज्ञानस्य कारण तत्त्वाद्यथैव नयनान्तरम्' ॥ १२ ॥ एतच्चक्षुरेतचक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानातिरिक्तज्ञानजनकं चक्षु- नादिन्द्रियत्वाद्वा चक्षुरन्तरवदिन्द्रियान्तरवच । मच चक्षुचक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकत्वे सत्यतिरिक्तज्ञानजनकं न भवति इन्द्रियत्वात् घ्राणवदिति प्रकरणसमता । मनस्यनैकान्ति- कत्वात्, तस्य साधारणकारणस्य चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकत्वे सत्यतिरिक्तरसादिज्ञानजनक- त्वात् । चक्षुपश्चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकत्वेसत्यतिरिक्तरसादिज्ञानाजनकतया सिद्धसाधन- वाच । नच बहिरिन्द्रियत्वादिति विशेषणानानैकान्तिकता, तत्रापि सिद्धसाधनतायास्ताव- स्थ्यात् । नच यथोक्तयथार्थज्ञानजनकत्वेसत्यतिरिक्तज्ञानजनकत्वात्यन्तीभावाधिकरणतयों साध्यस्य विवक्षितत्वाददोपः, प्राणादिषु चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानाजनकत्वस्यैवोपाघेः सत्त्वात् । नच व्यतिरेकोपसहारस्थलाभाव', मनसश्चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकस्यातिरिक्तज्ञानज- दोपक्लपितेत्युक्तम् । यद्यपि सर्वप्रत्यययाधागेमप्रामाणिक नापि विपक्षे कश्चिद्बाधकतर्कस्तथापि समारो- पसद्भावे कि प्रमाण नहि परपक्षप्रतिषेधमानात्वपक्षसिद्धिरित्यधिकविवक्षयाशङ्कयति-तथापीति । लोके- नानुमान सगृह्णाति-नयनमिति अन नयनविशेष पक्षसाध्ययोर्निधातव्य । कारणमित्यन्ता प्रतिज्ञा । तत्त्वा. दिति । नयनत्वादिन्द्रियत्वाद्वेति हेतु । यथैव नयनान्तरमिन्द्रियान्तर वेति दृष्टान्त । एतदेव विशृणोति- पतञ्चक्षुरित्यादिना । एतच्चक्षुर्जन्ययथार्थशानलानधिकरणज्ञानजनकमिति च साधनीयम् । अन्यथा पूर्व- कालेतजन्ययथार्थज्ञानातिरिक्तज्ञानजनकत्वस्योत्तरकाले सभवेन सिद्धसाधनखात् । तन चक्षुर्मानपक्षीकरणे चक्षुरन्तरज ययथार्थज्ञानसानाधिकरणेनैतञ्चथुर्जन्ययथार्थज्ञानेनार्थान्तरता तनित्त्यर्थमेतच्चक्षुर्ग्रहणम् । एवं साध्येपि द्रष्टव्यम् । यथार्थज्ञानवानधिकरणज्ञानजनकमित्युले प्राभाकराणामप्रसिद्धविशेषणता विरुद्धता च, तन्नित्यर्थमेतञ्चपुर्जन्येत्युक्तम् । चक्षुरन्तरजन्यज्ञानस्य यथार्थत्वेनाङ्गीकारेप्येतचक्षुर्जन्यत्वाभावादेवैतचा जन्यत्वे सति यथार्थज्ञानलानधिकरणत्वमस्तीति नाप्रसिद्धविशेषणत्वसाध्यवैकल्ये । व्याहतिनित्त्यै यथार्थ- पदम् । पंक्षे त्वेतच्चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानलानधिकरणत्वमेतच्चक्षुर्जन्यत्वानधिकरणत्वान्न सभवति व्याघातात् । तस्माद्यथाज्ञानत्वानधिकरण किचिचधुर्जन्य ज्ञान सिध्यतीति चाक्षुषायथार्थज्ञानसिद्धि । एव लिहा. भासादिकमपि पक्षीकृत्य साधनीयम् । सत्प्रतिपक्षतामाशय दूपयति-नच चक्षुरित्या दिना । यथार्थ- ज्ञानजनकत्वे सत्यतिरिक्तज्ञानजनक न भवतीत्युक्ते व्योन्यसिद्ध्या थाधानकान्तिकते स्याता तन्नित्त्यर्थ चक्षुर्ज- न्येत्युक्तम् । चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकत्वेसत्यतिरिक्तज्ञानाजनकत्व, चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनम्त्वाभावाद्वा व्यति- रिक्तशानाजनकत्वादा । आद्य पक्षो व्याहत । द्वितीयस्तु सिध्यन्नयथार्थज्ञानजनननिवारणेन सिध्यतीत्यर्थ । भनेकान्तिकतामेव दर्शयति-तस्येति । सिद्धसाधनता चाह-चक्षुप इति । मनस्यनैकान्तिकतापरि- हाराय विशेषणमाशय दूपयति-नचेति । प्रकारान्तरेण सिद्धसाधनतापरिहारमाशय निषेधति-नच यथोक्तति । अतिरिक्तज्ञानजनक्त्वाभावमान न साध्य किंतु तदत्यन्ताभावस्तथाच न सिद्धसाधनम्, अयथा- ज्ञानजनकत्ववादिनामतिरिक्तज्ञानजनकत्वात्य ताभावासिद्धे । अनच बहिरिन्द्रियत्वादित्येव हेतु, अन्यथा मनस्यनैकान्त । तन हेतु -घ्राणादिपिति। ननु यन चक्षुर्जन्य यथार्थज्ञानाजनक नास्ति तन चक्षुर्जन्ययथार्थज्ञानजनकरवे सत्सरिक्तज्ञानजनक- त्वाय ताभावाधिकरण वमपि नास्तीति व्यतिरेक क निश्चित इत्यत आह-नय व्यतिरेकेति । नच १ प्रामाणिकत्वाभावे इत्यर्थ । २ जनकतासंब धेन पक्षवर्तिशाने इयर्थ । ३ घ्राणादौ यथाधानजनकत्वस्य चार्ज ययथार्थशानातिरिक्तनानजनक वस्य च सत्वेन हेतुसत्त्वेऽपि माध्यामावादनकान्तिकता चक्षुपि पक्षेतु सजाय. याधणानतनस्वास्वेतरेद्रियन ययथार्थशानातिरिक्तमानजनकलेन च साध्याभावाद् बाध इति भाव ।

·६८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नकतया व्यतिरेकोपसंहारभूमित्वात् । विवादपदानि पदानि खस्मारितपदार्थान्वयप्रति- पादकानि आकाहासन्निधिमत्पदकदम्बकत्वाद्गामानयेत्यादिपदकदम्बवत् । नव योग्यता- वत्तमुपाधिः, साध्येन समव्यात्यभावात् । आकासासन्निधिरहितपदेपु योग्यतावत्त्वेपि साध्याभावात् । नचाकाहादिमत्त्वेसति योग्यतावत्त्वमुपाधिः, व्यर्थविशेष्यापातान् । नहाकाहासन्निधिमत्त्वेसति योग्यताभावेनान्वयज्ञानाजनकत्वमुभयवादिसंप्रतिपन्नस्थले ६: टमस्ति ! अयोग्याविषयाणामाकासासंनिधिमत्पदानां सर्वेषां पक्षीकरणात् । नच यो- ग्यतावत्त्वस्य विपमव्यापकत्वेनोपाधिता। यदयोग्यार्थ तदन्वितप्रतिपत्तिजनक न भव- तीति व्यतिरेकोपसंहारस्थलस्य पूर्वोक्तन्यायेन दर्शयितुमशक्यत्वात् । नच विवादपदानि पदानि स्वस्मारितार्थान्वयप्रमितिजनकानि, आकाहासंनिधिमत्पदत्वात् , गामानयेति तंत्राप्यान्तरेन्द्रियत्वमुपापिः । आन्तरपदस्य पक्षमात्रव्यावर्तकतया पक्षेतरत्वात् । तथा प्रमाणत्वमनुभवा. ध्यात्तं अनुभवत्वातिरिकत्वे सति ज्ञानत्वावान्तरजातित्वात् स्मृतित्ववत् । प्रमानुभूत्योश्च लक्ष्यलक्षणभावा- भीकाराद्भेदसिद्धिः । पूर्व चाक्षुपविभ्रमसद्भावे प्रमाणमुक्तम् । इदानी शाब्दविभ्रमं साधयति-विवादप- दानीति । पदमात्रपक्षीकरणे गामानयेत्यादिषु यथार्थज्ञानजनकेषु सिद्धसाधनता तदर्थ विवादपदग्रहणम् । आकाहासनिधिमौत्रवन्ति पदानीत्यर्थः । पदानां देवदत्तोयमधीत इति वक्तृविशेपानुमापकतयाप्यन्वयप्रतिप- त्तिजनकत्वेन सिद्धसाधनताऽत उत-स्वस्मारितेति । पदकदम्बकत्वात्पदसमूहत्वादित्युक्ते उरगस्तुरगः खदिर इत्यादिपदसमूहेष्वनै कान्तिकता तदर्थमाकाङ्क्षाग्रहणम् । तावत्युक्ते 'गामानय प्रासादं पश्ये'त्यत्र साका. श्योरप्यसन्निहिततया परस्परमन्वयप्रतीत्यजनकयोगी पश्येयनयोरनैकान्तिकता तनिवृत्यर्थ सन्निधिमदिति । तावत्युक्ते च, 'अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामिति वास्ये राज्ञ इति पुरुष इति च पदयोः सनिधिम- त्वेपि नैराकाइयेण परस्परमन्वयप्रतीत्यजनकयोरनैकान्तिकता तदर्थमाकाहाग्रहणम् । किं समव्याप्तिवादिना- यमुपाघिीयते विषमव्याप्तिवादिना वा । नाद्य इत्याह-साध्येनेति । तदेव विवृणोति-आकाङ्केति । ननु न वयमन्वयप्रतीतिजनकत्वे योग्यतावत्त्वमानमुपाधिं ब्रूमः किंताकासासन्निधिमत्त्वविशेषितं तथाच समव्याप्तिरस्त्येवेसत आह-नचाकाङ्क्षति । हेतुमाह-व्यर्थ विशेष्येति । आकासासन्निधिमत्त्वेपि यदि क्वचिद्योग्यताभावापराधेनान्वयप्रतीतिर्न स्यात्ततः साध्यव्याप्तिसिद्ध्यर्थ योग्यतावत्त्वमुपादेयं नचैतदस्ति तादृशां सर्वेषां पक्षवादेव साध्याभावनिर्णयस्थलत्वाभावात् , अतः पक्षमात्रव्यावर्तकतया पक्षेतरत्वमित्यर्थः । तदेव विवृणोति-नहाकाहासन्निधीत्यादिना । द्वितीयं दूषयति-नचेति । अत्रापि पक्षेतरत्वमेवो- पाधिव्यतिरेकस्य साध्यव्यतिरेकेण व्याप्त्यनिर्णयात् । जरैद्रवादिवाक्यानां पक्षतुल्यत्वात् , 'खदिरस्तुरग' इला. दिपदानामाकासाद्यमावादेवान्वयप्रतीत्यजनकत्वादित्यभिप्रेत्याह-यदयोग्यार्थमिति । आभाससमानयो. गक्षेमतामाशय निषेधति-नचेति । नेदं रजतमिति समनन्तरयाधकप्रमाणविरोधात् प्रमितिज- नकत्वानुमानं कालातीतम् , नैवम् प्रतीतिमानजनकत्वानुमाने, किचिद्बाधकमस्ति उक्तानां संविद्विरोधादीनां १ प्रकृतसाध्याभावसाध्यके प्रकृतोपाध्यभावहेतुकेच प्रयोगे इत्यर्थः । २ मेघ दकभावस्वीकारादित्यः । भनुभू- तिहि सामान्य प्रमाविशेषः। सामान्यस्य च भेदको विशेष इति सप्रदायविदः ।३ मानपदेन योग्यताया व्यवच्छेदः । अयथार्थज्ञानजनकत्वेन वेदान्तितार्किकाद्यभिप्रेतानि इदं रजतमित्यादिपदानीति भावः। ४ उरगस्तुरगः खदिर प्रति पूर्वोक्तेऽप्यनैकान्तिकत्वसंभवे उदाहरणान्तरं शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थम् । ५ उपाधिसाध्ययोरिति शेषः। ६ जरगवः कम्बलपादुकाभ्यां दारि स्थितो गायति मदकाणि । तं माह्मणी पृच्छति पुत्रकामा राजन् रुमाया लशुनस्य कोऽर्थः । इत्यादिवाक्यानामित्यर्थः किचित्तु जरद्गवो जीवः कम्बलपादुकापदाभ्या यथायथमविद्यायों आवरणविक्षेपशत्ती उच्यते दारि मुक्ति दारि नदेहे मद्रकाणि विषयगीतानि माक्षणी ब्रह्मविपया धुधिः पुत्रकामा मोक्षकामा राजन् स्वप्रकाशरुमाया प्रशनपने लशुनस्स विषयस्य इत्यर्थ वर्णयन्ति ततश्चान्वयप्रतिपादकत्वमेव । ७ एवकारेण उपाध्यभावस निषेधः ।

·परिच्छेदः] ६ ९ नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। पदवदित्याभाससमानयोगक्षेमता । सत्र बाधकप्रमाणविरोधेन कालात्ययापदिष्टनात् । प्रतीतिमात्रसाधने तु बाधाभावात् । उक्तं चैतहट्टाचाव्य:--'अत्यन्तासयपि ज्ञानमर्थे शब्दः करोति ही' ति । विपक्षे च प्रतिपक्षाप्रतिपत्तौ तन्निराकरणाय कथारम्भासंभयो बाधकः । तथाहि । शब्दोऽनित्य इति शब्दस्यानित्यत्वे वादिना प्रतिपादिते यदि न तत्प्रतिवादी प्रतिपद्येत तदा वादिना परिषदा च विज्ञातस्यापि स्वयमविज्ञातेऽविज्ञानं नाम निग्रहस्थानमापद्येत प्रतिपत्तो वा विपर्ययाभ्युपगमप्रसङ्गः । नहि शब्दस्या- नित्यत्वज्ञानं नित्यत्ववादिनो यथार्थम् । किचैकाधिकरणविरुद्धधर्मद्वयप्रतिपचिलक्षणा विप्रतिपत्तिरेव भवन्मते न भवेत् तत्र कुतस्तरां कथाप्रवृत्तिः कुतस्तमां च विप्रतिप- त्तिनिरासः । अपि च सर्वस वाक्यस्य संसर्गप्रतीयजनकत्वेऽन्तापार्यकनिरर्थकभेदो न स्यात्, समुदायार्थप्रतीतो सत्यामपि यदर्थो बाधितो भवति तद्वाक्यमन्तमुच्यते, यथा नद्यास्तीरे पश्चफलानि सन्तीति विप्रलम्भकवचनं, यनावयवार्थप्रतीतो सत्या- मपि समुदायार्थाप्रतीतिस्तदपार्थकम् , यथा 'दश दाडिमानि पडपूपाः कुण्डमजाजिन- मित्यादि । अवयवार्थप्रतीतेरपि यत्राभावस्तन्निरर्थकं यथा 'नित्यः शब्दः कचटतपानां गजडवत्वात् सछठथव'दिति । सचायमनृतापार्थकादिभेदः कचिदपि शब्दस्य संसर्गप्र- तीत्यजनकत्वे न सभवतीत्यलमतिविस्तरेण यदसत्तन्न प्रकाशते यथा गगनकुसुमम् , असच शुक्तिरजततादात्म्यमितिचेत् । मैवं । गगनकुसुमस्यापि तच्छब्दात्प्रतीयमानत्वेन प्रागेव परिहतत्वादित्यभिप्रेयाह-तत्र वाधकेति । शशविपाण खपुष्पमित्याद्यसत्यर्थेऽयन्तायोग्येयाका- हासनिधिमान्छन्दो ज्ञान करोतीति भवार्तिकार्थ । योग्यतारहितस्याप्याकालादिमत प्रतीतिजनकत्वानही. कारे प्रतिवादिवास्याच्छन्दोऽनित्य इत्यादेरयोग्ययो शब्दानित्यत्वयो ससृष्टप्रतीत्यनुपपत्तौ तदनुवादामावेन तन्निराकरणाय ग्रन्थकरणादिरूपकथानारम्भप्रसङ्गो वाध इत्याह -विपक्षे चेति । एतदेव विकल्पपूर्वक विa. गोति-तथाहीति । यदि न बुद्ध्येत बुध्येत वेत्यपि द्रष्टव्यम् । आये तनिराकरणमशक्यमित्यपि द्रष्टव्यम् । न के. घलमप्रतिबुद्धस्य निराकरणमशक्य निग्रहस्थानापत्तिश्चेत्याह-तदा वादिनेति । इद च विशेपण "अविज्ञात चाज्ञानमिति" सूतस्थचकारानुकृष्टोऽर्थोऽविज्ञातातिव्याप्तिपरिहार प्रयोजनम् । 'परिषत्प्रतिवादिभ्यां निरभि- हितमप्यविज्ञातमविज्ञातार्थमिति सूत्रम् । निरनिहितमपीति। वादिनेतिशेष द्वितीये आह-प्रतिपत्तोवेति। तस्यैव प्रपञ्च नहि शब्दस्येति । दूपणान्तरमाह-किचेति । एक शब्दादिकमधिकय विरुद्धधर्मविषयिण्यौ प्रतिपती हि विप्रतिपत्तिर्न पुनर्भिन्नाधिकरणे नाप्यविरुद्धार्थविषयिण्यौ । निल आत्मा अनित्या बुद्धिरित्यनयोनित्य मात्मा विभुश्चेत्यनयोर्वा विप्रतिपत्तिलाभावात् । सेयं विपर्यासानङ्गीकारे न भवेत् नापि व्यवहारद्वयमानम् । अप्रतिपत्तौ विरुद्धधर्मप्रतिपत्तिलाभावात् । प्रतिपत्तित्वेच विरुद्धधर्माध्यासेनार्थस्यैव भेदापत्तिरित्यर्थ । ननु तादृशधर्मद्वयस्य प्रस्तुत धर्मिव्यतिरिक्तनिष्ठतयाऽग्रहणात्तथा व्यवहार इति चेन्न । एकनिष्ठखाप्रतिपत्ती व्याप्ति- प्रहाभावादनुमानानुदयादिति । बाधकान्तरमाह-अपिचेति । सर्वस्येति । वाक्यमानस्येति यावत् । अनृतादीना प्रसिद्ध विवेक दर्शयति तदभावापादनाय समुदायार्थेत्यादिना । अत्र चानृतशब्देन प्रतिज्ञासन्यासो निरनुयोज्यानुयोगोऽसिद्धिविशेषश्च विवश्यते । अपार्थकमाह-योति । "पौर्वापर्यायोगा- दप्रतिसपद्धार्थमपार्थक" "वर्णक्रमनिदशवनिरर्थक"मिलक्षपादसूनादित्यर्थ । कचिदपीति । एतेषु मध्ये क्वचिदपीत्यर्थ । ससर्गप्रतीतिमनुमानेनापलपन्सत्प्रतिपक्षयति-यदसदिति । दूषयति--मेवमिति । नच यदसत्तदपरोक्षतया न प्रकाशते इति साध्य, तव व्यर्थविशेषणत्वात् । किच तादात्म्य प्रतीत नवा यस्या- १ अविशने इत्यर्थ. । २ मूलकृता विकल्पस्याप्रदर्शितत्वात्तत्प्रदर्शन परोऽयं ग्रन्थः । ३ उदिश्येत्यर्थः । ४ इद प्रथमादिवचनान्त प्रतिपत्तिविशेषणम् ।

·[प्रथमः तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , तादात्म्यस्य च प्रतीतावन्यथाख्यातिखीकारात् , अप्रती, तावानयासिद्धः, असंसर्गाप्रहबलेन च तब्यवहारे तत्रासत्त्वाप्रतीती देवोरपक्षधर्मत्वात् । तस्माद्रजवादिविभ्रमे पुरोवर्तिशुक्तिशकलादि रजताद्यात्मनावभासत इति सिद्धम् । भव. त्वेवं विभ्रमसद्भावः विभ्रमालम्पनं तु किमसत्सदेव वा कि वोभयात्मकमुतोभयविलक्ष- णमिति विवेचनीयम् । न तावदसत् । असतोऽपरोक्षावभासानहत्यात्, तदादित्सया प्रय- त्यनुपपत्तेश्च । कचिदसद्विशेपेपि प्रतिभासप्रवृत्ती किं न स्यातामिति चेन्न । विशेषाधि- • फरणत्वे तुच्छत्यानुपपत्तेस्तस्य निःस्वभावत्वात् । सबैलक्षण्यमात्रेणासत्वाभिधाने माया- वादिमतप्रवेशात् । अन्तरेणापि ज्ञेयसामध्ये निःस्वभावेप्यसति स्वकारणविशेषसमासा- दितस्वभावविशेषविज्ञानमेवाविद्ययाऽसत्प्रकाशनशक्तिमदिति चेत्तर्हि वक्तव्यं किमस्याः यमप्रकाशः साध्यते, उभयथापि दूपणमाह-तादात्म्यस्य चेत्यादिना । ननु तादात्म्यं तावत्प्रतीयते, अन्यत्र शुक्तिरनते च प्रतीयेते, तेपां चासंसर्गाग्रहादप्रतीतेऽपि विशिष्टतादात्म्ये तयवहार इति तनाह--- असंसर्गाग्रहेति । आश्रयाप्रतीतौ तन्निष्टतया हेतोरप्यप्रतीतावसिद्धिः स्यात् । यथोफ 'एकदेशदर्शनं सल्वनुमापक मिति । भाष्यकारैरप्येकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरिति । एतेन शुक्ती रजताकारेण न प्रका- शते तद्रूपेणासत्त्वात् यथा घटः पटरूपेणेति मुरारिरप्यपास्तः । प्रमाणस्मृतिविवक्षायां सिद्धसाधनलाव भ्रान्तिविवक्षायां तवाप्रसिद्धविशेषणता साध्यविकलश्च दृष्टान्त इत्यादेश्च । वादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । भारोपं निरूप्यारोप्यं निरूपयति-भवत्वेवमित्यादिना । सदेवेसन्यथाख्यात्यात्मख्यात्योनिर्देशः उभ. यात्मकमिति तु मेदामेदवादिनोऽन्यथाख्यातिविशेषस्य, उभयविलक्षणमिति तु सिद्धान्तस्य । प्रथममसत्ख्याति निराचष्टेन तावदिति । अपरोक्षेति शाब्दप्रतीतिव्यावृत्त्य । ननु यद्यपि शशविषाणादौ प्रवृत्तिप्रतीती न दृष्टे तथाप्यसद्विशेषे रूप्यादौ किं नस्यातामिति शङ्कते-कचिदिति । सतः सल्वयं सामान्यविशेषभावो न बसत इति परिहरति-नेति । अथासत्त्वं नाम न निःस्वभावत्वं येनेदं दूपर्ण स्यात् अपितु सबैलक्षण्यं तत्राह-सद्वैलक्षण्येति । असतोप्यापरोक्ष्य संपादयत्यसद्वादी । अन्तरेणापीति । यद्यपि निःखभा. वमसज्ज्ञेयं तथापि तस्य ज्ञेयस्य सामर्थ्यमन्तरेण खकारणविशेषात्समनन्तरप्रत्ययादासादितः प्राप्तः खभाव- विशेपो येन विज्ञानेन तत्तथा । तादृश विज्ञानमेवाविद्ययाऽसत्प्रकाशनशक्तिलक्षणया असत्प्रकाशनशक्तिमदिति योजना । एतदुक्तं भवति । यद्यप्यधिपतिसहकार्यालम्बनसमनन्तरात्मकेभ्यः प्रत्ययेभ्यश्चतुर्यश्चित्तचैत्ता उत्पद्यन्ते इति स्थितिस्तथापि भ्रान्तिस्थलेष्वालम्बनप्रत्ययस्थासत्त्वात् अनर्थक्रियाक्षमत्वादत एव तत्सयुक्त- स्थाधिपतेश्चक्षुरादेखत्सहकारिणश्यालोकस्य सहकारिप्रत्ययस्याभावेपि समनन्तरप्रत्ययलक्षणपूर्वज्ञानमानाव- भाववैचित्र्यवशाद्विज्ञानमुत्पद्यते, स्मृतिज्ञानमिव विषयमन्तरेण सामग्रीमानप्रयोज्यमिति, 'तदेतापयति-- तर्हि वक्तव्यमित्यादिना । प्रकाशनशक्तित्वेति । व्यजक्त्वात्प्रमाणस्य प्रमेयोत्पादकत्वमयुक्तमि- १ रजताकारेण न प्रकाशते इत्यस्य तद्रूपेण न मयते इत्यर्थः । तथाच सा स्मृतिः प्रमाणभूता वा भ्रान्ति- रूपा था। नरधः। शुक्तौ तादृशस्मृतिविषयत्वामावस्यास्माभिरपि स्वीकृतत्वेन सिद्धसाधनत्वात् । न द्वितीयः । तब प्रान्तिशानस्साप्रसिद्धत्वेन तादृशस्मृतिघटितस्य साध्यस्यामसिद्धत्वापत्तेः । घटस्यापि चान्यरूपेण सयंमाणत्वापतौ दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं च । केचित्तु रजताकारेण न प्रकाशते इत्यस्य इदं रजतमिति नैक शानं किन्तु प्रमाणात्मक स्मृत्या. स्मकं च शानदयमेवेत्यर्थः । तथाच प्रमाणस्मृत्योर्विवक्षायां प्राभाकर प्रति सिद्धसाधनम् । यदितु रजताकारेण न प्रका. शठे इत्यनेन रजताकारकप्रमात्मकमतीतिविषयो न भवति किन्तु भ्रमज्ञानविषयो भवतीति विवध्यते तदा भ्रमस तवाप्रसिद्धत्वात्तद्घटितस्य साध्यस्साप्रसिद्धत्वम् । किन भ्रमस्वीकारे घटस्यापि पटरूपेण भासमानस्वारसाय- विकलो दृष्टान्त इस्याइः । २ यथा नीलामासेऽधिपतिप्रत्ययः चक्षुरादिरूपः । सहकारिमत्यय आलोकः । मालम्बन प्रत्ययो नीलरूपम् । समनन्तरप्रत्ययः पूर्व नीलविज्ञानम् । चित्तं विज्ञान पैत्ताः चित्ताभिन्नहेतुजाः मुसादयः । . -- ·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुवा । , शक्तेः शक्यमिति । यद्यसदेव, किमेतस्याः कार्यमुतैतज्ज्ञाप्यम् । नाद्यः । असतोऽकार्य- ‘त्वात् प्रकाशनशक्तित्वव्याघाताच । न द्वितीयः । प्रकाशान्तराभावात् ,, अनवस्थानाच । तदेव विज्ञानमसतः प्रकाश इति चेन्न । विज्ञानाश्नयां शक्ति प्रति विज्ञानस्यैव शक्तशक्य. तया विपयत्यानुपपते । नझेकस्यैकदैव सिद्धतया शक्त्याश्रयत्वमसिद्धतया च तद्विपयत्वं संभवति, युगपदेव सिद्धसाध्यत्वविरोधात् । शक्यमेय तर्हि शक्ताभूदिति चेन्न । शक्तः कस्य कुनेति शक्तशक्यनिरूपणाधीननिरूपणत्वात् । अस्तु तर्हि स्वकारणविशेषासादित- स्वभावभेदं विज्ञानमेवासतः प्रकाश इति चेन्न । सदसतो..संवन्धानिरूपणात् । असद- धीननिरूपणत्वं ज्ञानस्य तत्संवन्ध इतिचेन्न । तदधीननिरूपणत्वस्यापि संवन्धान्तरा-. धीनत्वादसतश्च निरुपाख्यत्वात्संबन्धाधारवानुपपत्तेः । ज्ञानजन्यातिशयानाधारत्वाच घटादिवदसतो ज्ञानविषयत्वानुपपत्तेः । अयमसदनुभव इत्यसता विना नानुभवो निरूप्यत इति तेनाविनाभावः संवन्ध इति चेत् । मैवम् । अतदुत्पत्तेरतदात्मनश्वानुभ- त्यर्थः । प्रकाशान्तरेति । एतज्ज्ञाप्यमिति कोर्थः, एतजनितज्ञानस्य विषय इति । तथाच यदनया शक्त्या जन्यं ज्ञानं तत्किं ज्ञानान्तरमाश्रयभूतमेव वा । नाद्यः । असज्ज्ञानमन्तरेण द्वितीयज्ञानानुपलब्धेठपलब्धी वाऽनवस्थानाचेत्यर्थः । द्वितीयं शकते-तदेवेति । दूषयति-न विज्ञानाथयामिति । स्यादेतत् सत्यमाश्रयविषयसापेक्षा शक्तिर्विषयाभावे न भवेत्, शक्तिरेवतु न खीक्रियते किं तर्हि विज्ञानमात्रमेव, तस्य च तथाविधमेव रूपं कारणविशेषादाहितं येन परित्यक्तशक्तिकमपि तदसत्प्रकाशो भवतीति शङ्कते-अस्तु तहीति । दूपयति- सदसतोरिति । ननु शून्यवादिना कथं विज्ञानसत्त्वममिमतं येन सदसतोरिति शक्यवचनं स्यात्, सत्यं, शून्यवादिविशेषोय, का तहि शून्यवादिता, विज्ञेयस्य सर्वथा शून्यत्साझीकारात् । योगाचारेण हि यहिःशून्यता वेद्यस्याजीकृता । अनेन त्वन्तरेपीति ततो विशेषः । यथाचैतत्तथा भदृशंभुना तत्तदभियुकवचनान्युदाहरता “अस्यौप्यभावमिच्छन्ति ये माध्यमिकवादिन" इत्यत्रोपपादितम् । संवन्धा- निरूपणादिति । यदि हि अविद्यात्मिका शक्तिः खीकृता स्यात्तदा सांवृतः कोपि संवन्धः, तामपि परिहरतः कोनु नामानयोः संवन्धः स्यादिस्यमिप्रायः । असत्प्रकाशोयमिति यदिदमसदधीननिरूपणत्वं ज्ञानस्य तत्ते. नासता तस्य संवन्ध इति शङ्कते-असदधीनेति । दूषयति-न तदधीनेति । संबद्धयोर्हि निरूप्य- निरूपकमावो दृष्टः, नहि जातु धौतकलधौतकलशधवलिना तालफलकालिमा निरूप्यमाणो. दृष्टचर इत्यर्थः । भवतु संबन्धान्तरमपि संयोगादिलक्षणमिति नेत्याह-असतश्चेति । अथ घटस्य प्रकाश इतिवत् कि न स्यादिति तबाह-ज्ञानजन्येति । असत्त्वाद्धेतोऑनजन्यातिशयानाधारखात् अपरोक्षज्ञानविषयभावा- नुपपत्तेः, घटादिवदिति दृष्टान्तो व्यतिरेके । शङ्कते-अयमसदनुभव इति । अयमर्थः । अस्तितावदयं निरुप्यनिरूपकमावनियमः, तेन हेतुना तेनासता तस्य ज्ञानस्याविनाभावः कश्चिदस्ति मूलभूत इति विकल्प्यते इति । परिहरति-मैवमतदुत्पत्तेरिति । अयमभिसन्धिः । त्रिविधीह्यविनाभावः सौगतसमये, खभावः कार्यमनुपलब्धिश्च । यदाह कीर्तिायबिन्दौ-'निरूपाणि त्रीण्येव लिङ्गान्यनुपलब्धिः खभावः कार्य चेतीति । तमानुपलब्धिाभावावेदिका, यथा यदुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सनोपलभ्यते सोऽसयवहारविषयः, यथान्यत्र काचिदृष्टः क्वचिद्देशविशेष उपलब्धिलक्षणं प्राप्तो घटपटादिर्नोपलभ्यते, नोपलभ्यते च शशविषाणा- दिर्थ इति साधर्म्यवत्प्रयोगः । स्वभावकार्यात्यो तु भावबोधको यथा वृक्षशिंशपालयोः यथावामिधूनयोरिति । तदप्युक्तं कीर्तिना कार्यकारणभावाद्वा खभावाद्वा नियामकात् । अविनाभावनियमोऽदर्शनान्नतु दर्शनादिति । १ विज्ञानमानसत्त्ववादिनो योगाचारस्पति शेषः । २ माध्यमिकेनेत्यर्थः । ३ विज्ञानस्येत्यर्थः । ४ विकल्प्यत इति कल्प्यत इति पाठः साधुर्माति । ५ अनुपलब्धेरित्यर्थः । इदमपि नियामकादित्यस्य विशेषणम् । दर्शनादिलस्यान्वय- व्यतिरेकेत्यादि। - ·७२ [प्रथमः तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) घस्य तदविनाभावासंभवात् । तस्मात्स्वप्रत्ययासादितस्वभावभेद विज्ञानमेवासत्प्रकाश इत्यसत्ख्याविवादिनामसत्प्रलाप इत्यारोप्यमाणं नासत् । नापि सत् । नेदं रजत मित्यादिवाधविरोधात् । यत्र वाध्यते ततोऽन्यत्रास्तीति चेन्न । चत्र प्रमाणानिरूपणात् । तथाहि नोन्त्यनुभवसत्र प्रमाणमुत वाधानुभवः किंवा अमा- नुपपत्तिः वाधानुपपत्तिा असत्ख्यात्यनुपपत्तिर्वा । नाद्यः । तस्य पुरोवर्तिरजतसत्तामा- अंगोचरतयाऽसंनिहिततत्सत्तायामौदासीन्यात् । न द्वितीयः । याधानुभवस्यापि पुसेव- तिन्यारोपिताभावविषयस्य देशान्तरतत्सत्तानावेदकत्वात् । न तृतीयः।रजतावभासस्य यथा- प्रतीतपुरोवर्तिरजतसत्तां विनानुपपत्तावपि देशान्तरे तदीयसत्तामन्तरेणानुपपत्त्यभावात् । न चतुर्थः । याधस्य प्रसक्तप्रतिपेधात्मनस्तत्रैव तत्सत्ताक्षेपंकतयाऽन्यत्र तत्सत्तानाक्षेपकत्वात् । नच वाच्यमन्यत्रापि तस्यासत्त्वे तत्रापि कुतो न तस्य पापः स्यादिति । तत्र तस्याप्रसक्तरेव वाधाभावोपपत्तौ तत्सत्ताध्यवसायायोगात् । नेदं रजतमिति पुरोवर्तिनि रजततादात्म्य. निषेधात्मवाधानुभवो रजतमर्थात्क्वापि परिशिनष्टीति चेन्न । तथासति वनस्पत्योरिव विविक्तयोयोरप्यत्रैवानन्तरं प्रतीतिप्रसक्तेः । नापि पञ्चमः । असतः संसर्गस्येव रजत- स्याप्यसतः ख्यात्युपपत्तेः । अथाधुनिकस्य कस्यचिन्मतानुसारेणेदं रजतमिति ज्ञानमि- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां न भवतीत्यर्थः । तदिह ज्ञानस्यासलक्षणार्थबोध:खाभाव्यादनुपलब्धिता दूरापेता । सद. सतोः खभावखभाविवाभावाच, न स्वभावाविनाभावः । उक्तं हि न्यायविन्दी-खसत्तामात्रभाविनि साध्य. धर्मे हेतुः खभाव' इति, विज्ञानस्यासदुत्पत्त्यभावाच न कार्यकारणभाव इति । असत्ख्यातिनिराकरणमुप- संहरति-तस्मादिति। सख्याति निराकरोति-नापीति । न वयमत्रैव सत्त्वं ब्रूमः येन बाधविरोधः स्यादपित्वन्योति शङ्कते -यति । भवेदेयं यद्यन्यत्र सत्त्वे प्रमाण स्यान्न तदिति परिहरति न तत्रेति । संभावितप्रमाणानि विकल्प्य दूषयति-भ्रान्त्यनुभवेत्यादिना । प्रत्यक्षमापत्तिा इत्यर्थः । भ्रमानुपपत्तिं दूषयति-- न तृतीय इति । अत्यन्तासतः संसर्गस्याप्यपरोक्षप्रतीतिमझीकुर्वतो रजतस्यापि तथाप्रतीतिसंभवान सत्तापे- क्षेति सूचितम् अनुपपत्तावपीत्यपिना। तत्रैव तत्सत्तेति । सैन्निधेरित्यर्थः । ननु यद्यन्यत्राप्यसदत्रेव तत्रापि वाघः स्यान्नत्वेतदस्ति ततो नूनमवगच्छामोऽन्यत्र सदिति तत्राह-नच वाच्यमित्यादिना । हेतुमाह- तत्र तस्येति । वाधाभावस्त्वन्यथासिद्ध इत्यर्थः । ननु न वयं रजतबाधान्यथानुपपत्त्या रजतसत्त्वं ब्रूमः अपितु तादात्म्यमात्रवाधो धर्मिभूतं रजतं क्वापि परिशिनष्टोत्याशय निषेधतिनेदमिति । अयमर्थः । कथमिदमवधार्यते तादात्म्यनिषेधोयं न धर्मिनिषेध इति । यदि हि धर्मिणो रजतस्य मानान्तरात्सत्त्वमवसी- येत तदा प्रसक्तस्यापीदमंशस्येवावाध इत्यवधार्येत, नत्वेतदस्ति, नहिं दूरस्थस्थावरयोर्भदाग्रहात्परस्परात्मत्वा. रोपे नेदिष्ठं तिष्ठतश्च विवेकमहात्तादात्म्यांशनिषेधे तत्रैवानन्तरप्रतीतिवदनयोरस्ति प्रतीतिः । एतदुक्तं भवति । प्रसक्तयोस्तादात्म्यांश निषेधो धर्मिणोस्तत्रैव समनन्तरप्रतीत्या व्याप्तस्तनिवृत्ती निवर्तत इति । नय तत्र संनिहितयोस्तादात्म्यारोप इहतु सनिहितासन्निहितयोरिति वैषम्यम् । एतादृशेषु तादात्म्यारोपासंप्रतिपत्तेः, दावेतौ नेक इतिवदवाधनाच । असतः ख्यात्यनुपपत्तिरिति पञ्चमं पक्षं निषेधति-नापि पञ्चम इति । भसत एव संसर्गस्यापरोक्षतया ख्यातिरिति यस्य मतं तस्य कानु नामानुपपत्तिः असतो रजतस्य प्रतीतावित्यर्थः । न्यायकल्पतरावुदीरितमाशङ्कते-अथाधुनिकस्येति । न संसर्गोऽत्र प्रतीयते येनासतः प्रकाशमानता १ तत्सचापादकतयेत्यर्थः । एवमग्रेऽपि भनाक्षेपकवादित्यत्र द्रष्टव्यम् । २ सन्निपिरिति पाठान्तरम् ।

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। दमाकाररजवाकारयोर्न संसर्गग्राहकमपितु तयोरेकज्ञानसंसर्गिणोर्मेंदामहादयथार्थव्यय. हारो गृह्यमाणयोर्भेदाग्राहि सविकल्पकमेकं विज्ञान विभ्रम इति भ्रमलक्षणाभ्युपगमात् । तथाच नासतः कस्यचित्ख्यातिरिति कश्चिद्यान्तं प्रति घूयात् । मध्यमवृद्धव्यवहारेप्ये- al-कज्ञानोपारोहिणोः संसर्गिणोरसंसर्गामहादेव व्यवहारोपपत्ती बालस्य संसर्गज्ञानानुमा- नानुदयाच्छब्दप्रामाण्यभड्गप्रसङ्गात् । एवमनुमानाभास इव सदनुमानेप्यसंसर्गामहादेव संस- र्गव्यवहारोपपत्तेरनुमानोच्छेदः, प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्योच्छेदश्च । ज्वालैकत्वव्यवहारयत्सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायामसंसर्गामहादेव संसर्गव्यवहारोपपचेरिति गुरुमतनिरसनेनै 'गुरुमतपरि- पोषणनिपुणमतेर्मतं निरस्तमिति । किंच कणभक्षाक्षचरणमतमवलम्व्यैवमन्यथाख्यातिमन्यथावर्णयतो द्वितीयसूत्रे मिध्या- ज्ञानविवेचनवेलायाम-'इहात्मनि मिथ्याज्ञानमनेकप्रकारं वर्तते, तद्यथाऽनिये नित्य- मिति सभये निर्भय'मित्यादिभाष्यविरोधः । 'कः पुनविपर्ययोऽतस्मितदिति प्रत्यय' इत्यु- योतकरवार्तिकविरोधश्च प्रसज्येतेति, 'बध्यतां बध्यता वालो नानेनार्थोऽस्ति जीवता । स्वपक्षहानिकर्तृत्वाद्यः कुलागारतां गत' इति न्यायविषयतामयं नातिवर्तते । तस्मादस- ख्यात्यनुपपत्तिरपि नान्यत्र सत्तावेदिकाऽऽरोपितस्य । कुत्रचेदमारोपितमन्यत्र भवद् भवेत् । न तावद्देशान्तरादौ, तस्यासन्निहित्तस्य द्रष्टुमयोग्यत्वात् । दुष्टं करणं विभकृष्टमपि द्रष्टुं स्यात् । तदृष्टान्तेन च रजतस्य सत्त्वं निषेधेताऽपितु शुक्तिरजतयोः खरूपमात्रप्राहीदमेकं विज्ञानमित्यर्थः । तार्ह किं तत्संसृष्टव्यवहारो निर्निवन्धनो, न, भेदाग्रहनिबन्धन इत्याह-अपिस्विति । कथं तयख्याते दै- स्तनाह-गृह्यमाणयोरिति । एक विज्ञानमित्यख्यातेर्भेदः, सविकल्पकमिति च वस्तुमानग्राहिणो निर्वि- कल्पकाद्विवेचितो, नेदं रजतमित्यादिभ्यश्च मेदामाहीति व्यात्तिः, घट इत्याद्ये कैकवस्तुमाहिविज्ञानमितरस्माझेद न गृह्णाति उक्तरूपं चातस्तनिवृत्त्यर्थं गृह्यमाणयोरित्युक्तम् । एकैकेने ज्ञानेन तु मेदवत्पटादेरप्यप्रणाया. पृत्तिः । फलितमाह-तथाचेति । तदेतदूषयति-तंप्रति ब्रूयादिति । एकज्ञानोपारोहखीकारेपि संसर्ग शानापलापसाम्यात् अख्यातिवादिनि ससर्गज्ञानापलापिन्युक्तं शन्दानुमानप्रत्यक्षाप्रामाण्यप्रसङ्गं दोषमत्रा. प्याह-मध्यमवृद्धेत्यादिना । किंचैकस्मिन्नेव घटे स एवायं घटो न भवतीति विभ्रमे लक्षणमव्यापकम् । विद्यमानमेदयोरिति विशेषणेपि दूरगिरिशिसरतरुनिकरात्रप्राहिप्रत्ययेऽतिव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । एतन्मतदूषण- मुपसहरति-इति गुरमतेति । फिंच कणादाक्षपादमतावलम्बिना तावदिदं वक्तुं न युक्तं, भाष्यवार्तिकविरोधेनापसिद्धान्तापातादित्साह- किंच फणभक्षेत्यादिना । द्वितीयसूत्रे-'दुःखजन्मप्रत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरा. पायादपवर्ग' इति । आत्मनीत्यधिकरणे सप्तमी । अत्र ह्यनिये इत्यादिसप्तम्या आधाराधेयरूपसंबन्धप्राहिवं विभ्रमस्य कण्ठोकमिति भावः । स्वपक्षहानीति । प्रहादं प्रति हिरण्यकशिपुवचनम् । अन्तिमपक्षोकदूपण- मुपसंहरति-तस्मादिति । तदेवं साधारण्येनारोपितस्यान्यत्र सत्त्वं नास्तीत्युक्तमिदानी विशेषतो दूपमितु- मुपक्रमते-कुत्र चेदमिति । अन्यथाख्याति निराकरोतिन तापदिति । ननु यदि न दुष्टाक्षस्य १ प्राभाकरमताद् भेद इत्यर्थः । २ एकैकविषयकेणत्यर्थः । ३ मारपदेन भेदो व्यवच्छिधवे । यदा गिरिशिख- रक्ती तरुनिकर इति प्रत्यक्षं नच परस्पर तरूणा भेदो गृह्यते तदा स्वदुक्कामलक्षणस्य तत्राऽतिव्याप्तिरिति भावः । ४ वैषयिक इति शेषः । नतु औपश्लेषिके । अनात्मसमवेतस्य मिथ्याशानस्थापसिमात्मनीतिविशेषण व्यर्थत्वा- पत्तेः । ५ भनित्यानित्यवादिना सह य आधाराधेयभावरूपः संबन्धस्तग्राहित्वमित्यर्थः । वस्तुतस्तु अमिले इति विषयसप्तमी। भनित्यविशेष्यकं नित्यत्वप्रकारकमित्यर्थः । चि.१० ·द्वयो- तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः शस्तोतीतिचेन्न । दुष्टकरणस्य पुंसः सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् । अतो दोपोऽप्यसदनिर्वचनीय वा दर्शयति, दृष्टानुसारात् । तदेवं न देशान्तरादावारोप्यसद्भावः । अस्तु तर्हि बुद्धौ, स्वरू- पेणासतो गगनारविन्दादिवदप्रतिमासात्, नेदं रजतमिति बाधस्येदंतामानगोचरत्वातं, धर्धाधकल्पनायां कल्पनागौरवात्, नेदं रजतमिति च रजते याधादर्शनात् । नचेदतानिषेधे सत्यनिदंतया बहिरपि व्यवस्थोपपत्तौ फुतः संविदाकारतेति सांप्रतम् । व्यवहितस्यापरो- क्षसंविदैक्यमन्तरेणापरोक्षत्वानुपपत्तेः, संविदाकारी रजतं संप्रयोगमन्तरेणापरोक्षत्वात्सं- वेदनवादिति प्रयोगोपपत्तेः। ननु संप्रयोगो नाम किमिन्द्रियसंयोगादिविशेषः किं वा संवन्धमानम् । नायः । रूपा- दिनाऽनैकान्त्यात् । द्वितीयेतु विशेपणासिद्धिः । दृष्टान्ते साधनविकलता च । नह्याध्या- सिकसंवन्धं विनास्माकं रूप्यं तद्धीश्चापरोक्षा, धीरूपत्वे च रजतादेर्धान्ति विनापि दर्शन- प्रसङ्ग इति चेन्मैवम् । इन्द्रियसनिफनधीनापरोक्षत्वस्य विवक्षितत्वात् । संवेदनस्य चेन्द्रि- यसंबन्धमन्तरेणैव स्वत:सिद्धतया साक्षिसिद्धत्वेन वा साधनवैकल्याभावात् । नच धीरूपत्वे रजतादेधीन्तिविनापि दर्शनप्रसङ्गः । धियोऽन्यत्वेऽपि पटादिवद्धान्ति विनापि दर्शनप्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । ततो धीरूपमेव रूप्यमिति चेत्तद्युक्तम् । अत्यन्तालीकाया अपि बायतायाः प्रतिभासवदत्यन्तासतोपि रजतादेः प्रतिभासोपपत्तेः । नच नेदं रजत- मितीदन्तामात्रमेव बाध्यते कल्पनालापवादिति न्याय्यम् । इदं रजतमिति प्रतिपन्नविशिष्टर- विप्रकृष्टद्रष्टत्वं कुतस्तर्हि दोषस्य दोषत्वमिति तत्राह-अतो दोषोऽपीति । प्राप्तकार्यप्रतिबन्धरत्वेसति विपरीतकार्यनिष्पादको दोपः, तदिहाप्यसदनिर्वचनीयं वा सत्त्वेन भासयतोस्तीत्यर्थः । दृष्टानुसारादिति । भसरसंसर्गावभासकत्वस्य ज्ञाने त्वयैव स्वीकारादित्यर्थः । आत्मख्यातिमवतारयति-अस्तु तहीति । तन्न युक्तीराह-वरूपेणासत इत्यादिना । नन्वस्य सत्त्वकल्पनं नेदं रजतमिति याविरुद्धमिति नेत्याह- नेदं रजतमिति । अथ किमिति तदयं निषेधतीत्यत माह-द्वयोर्याधकल्पनायामिति । अनुभवमपि प्रमाणयति-नेदं रजतमिति । नन्विदंतानिषेधे सत्यनिदंतया विप्रकृष्टं भवत्वत्यन्तप्तनिधानं खात्मरूप. प्रत्ययात्मकं कुतस्त्यमिति तत्राह-नचेदंतानिपेधेसतीति । हेतुमाह-व्यवहितस्येति । संप्रयोग- रहितस्येति यावत् । संविदाकारतायामनुमानमपि प्रमाणमाह-संविदाकारो रजतमित्यादिना । घटादेरनुमेयस्य च व्यवच्छेदार्थ संप्रयोगमन्तरेणेत्याद्युतम् । यदत्र न्यायदीपावल्यां दूषणमुक्तं तदनुवदति-नन्वित्यादिना । रूपादिनेति । संयोगमन्तरेणा- परोक्षता रूपादेः समैवायमन्तरेण च शब्दव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य तथापि संविद्रूपता नास्तीत्सनैकान्त्यम् । नच तत्रापि संविद्रूपत्वमेव सर्वस्य संविद्रूपताझीकारादिति वाच्यम् । तथासति विपक्षासंभवेन संप्रयोगमन्तरे- णेति विशेषणवैयर्थ्यात् । संबन्धमात्रविवक्षायां तदाहित्यविशेषणमसिद्धं, चैतन्येनाध्यासिकसंवन्धखीकाराद्रजत. संवेदनयोः । अत एव दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यं चेयाह-द्वितीयेत्विति । तर्कबाधमप्याह--धीरूपत्वे- चेति । तदेतत्परिहरति पूर्ववादी-मैवमित्यादिना । न संबन्धमानराहित्यं विवक्षितं, किरिवन्द्रियसंबन्ध- राहित्यं, तेन नानैकान्तिकताऽसिद्धी इत्यर्थः । साधनवैकल्यं परिहरति-संवेदनस्य चेति । रूप्यज्ञानस्ये- त्यर्थः । स्वतःसिद्धतयेति बौद्धामिप्रायेण । साक्षिसिद्धतयेति स्वाभिप्रायेण । तर्कविरोधं परिहरति- नचेति । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तत इति । न तावदसतः ख्यात्यनुपपत्तिः, वहिष्ट्ये तदभावादित्याह- अत्यन्तालीकाया इति । नच न्याय्यमियुक्तं तत्र हेतु:-इदं रजतमिति । कल्पनायां हि लाघव- १ इदन्तामात्रमित्यर्थः । र केवल समवायमित्यर्थः । तेन संयुक्तसमवायादिना रूपादेः प्रत्यक्षस्वीकारेऽपि न क्षतिः। - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। . . जतस्य नेदं रजतमिति वाधस्य चानुभवसिद्धतया कल्पनीयत्वाभावात् । अतएव कल्पना- लाघवन्यायानवतारात् । नच संविदैक्यमन्तरेणापरोक्षत्वानुपपत्तिः । बाह्यतावत्तदुपपत्तेः। किंचारोपितं बुद्धौ चेत्, गुआपुादौ दहनसमारोपे देहदाहप्रसङ्गः । बुद्धावपि तस्याता. त्विकत्वादप्रसङ्ग इतिचेत्तर्हि न तद्वहिः सन्नान्तरित्यत्यन्तासदनिर्वचनीयं वा स्यात्, गत्यन्त. राभावात् ।संप्रयोगमन्तरेणापरोक्षवादिति हेतुहिष्ट्येप्यबुद्धयाकारे वर्तत इति सव्यभिचारः। उस्मानासत् नापि सत्समारोपितं, नापि सदसद्रूपं विरोधात् । अविरोधेवा न भ्रान्तियाधौ, द्वयोरपि परमार्थविषयत्वात् । उभयाकारस्यकाकारप्रतिभासो भ्रम इतिचेत्, तर्हि वाधस्यापि भ्रमत्वप्रसङ्गः । तस्याप्येकाकारविपयत्वात् । सर्वज्ञानानां च सर्वात्मनाऽनवभासकत्वाद्धा- स्तित्वप्रसङ्गो दुर्वारः स्यात् । तस्मादत्यन्तराभावादनिर्वचनीयमारोपितमिति सिद्धम । ननु किमिदमनिर्वचनीयत्वं किं निरुक्तिविरहः किंवा निरुक्तिनिमित्तस्य विरहः । नाद्यः । इदं रजतमित्यादिनिरक्तरङ्गीकारात् । न द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि निरुक्तर्निमित्तं ज्ञानमर्थो वा । नाद्यः । रजतादिज्ञानस्य निरुक्तिनिमित्तस्य मायावादि- भिरभ्युपगमात् । न द्वितीयः । अर्थस्यापि सतो विरहेऽसत्ख्यातिप्रसङ्गात् , असतोपि विरहे सत्त्वप्रसङ्गात् । उभयविरहस्य च परस्परविरुद्धयोर्लोकसिद्धयोरन्यतरनिपेधस्ये- तरविधिनान्तरीयकत्वनियमदर्शनादेवानुपपत्तेः । भावाभावयोरलौकिकयोः स्वकपोलप मनुसरणीय, नचान कल्पना, प्रमाणमार्गागतत्वादितरथाऽतिप्रसङ्गादह रजतमिति प्रतीतिप्रसङ्गाचेति भाव । अनुपपत्त्यन्तर परिहरति-नच संविदैक्यमिति । तदेवमप्रामाणिकत्वमुक्ला प्रमाणबाध चाह-किंचारोपितमित्यादिना । स यदि ब्रूयादान्तरं न पस्तु सदतो न दाहादिरिति तं प्रत्याह-तीति । अपसिद्धान्तापत्तिरित्यर्थ । यत्त्वनुमानमुक्त तहिष्ट्ऽनै- कान्तिकमित्याह-संप्रयोगमित्यादिना । सत्ख्यातिनिराकरणमुपसहरति-तस्मादिति । अस्तु तर्हि सदसदात्मक्मारोपित यथाहु 'खरूपपररूपाभ्या नित्य सदसदात्मके । वस्तुनि ज्ञायते किचिद्रूप कैश्चित्क- दाचनेति । तनाह-नापि सदसद्रूपमिति । ननु यद्यपि परमार्थविषयत्वमुभयोस्तथाप्युभयाकारस्य सतोऽर्थस्यैकाकारग्राहित्वात् पूर्वज्ञान भ्रान्तमित्याशङ्कते-उभयाकारस्येति । तर्घसदाकारमानप्राहिणो वाधकस्यापि स्याद्धान्तित्वमित्याह-तीति । अत्यल्पचेदं, सर्पज्ञानानामेवैवभावाद् भ्रान्तित्वप्रसक्तिरि- साह-सर्वज्ञानानां चेति । आरोपितमनिर्वचनीयमित्युपसहृतं तदाक्षिपति-नन्विति । कि निरुक्तिविरहोऽनिर्वचनीयत्व, किवा निरुक्तिनिमित्तस्य विरह , किया ज्ञानवाध्यत्व, अथवा प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वमिति । तर प्रथम निषे. धति-नाद्य इत्यादिना । निरुतेनिमित्तमिति । निर्वचनसबन्धि हि निर्वचनीयं, तच निमित्त ज्ञान मपि भवति । कारणतया सबन्धित्वात् । तथा विपयतयाऽर्थोपि । तयोविरहश्चेदनिर्वचनीयत्व विवक्षितमित्यर्थ । ज्ञाननिमित्तविरह दूपयति-नाद्य इति । विषयज्ञान हि शब्दप्रयोगे निमित्त तच त्वयाप्यभ्युपेयते इत्यर्थ । अर्थविरहपक्ष दूपयतिन द्वितीय इति । अर्थविरह इति कोर्थ , कि सन्नों नास्तीति, तसन्नेवार्थ इत्य- सत्ख्यातित्वमेव न पुनरनिर्वचनीयत्वमित्याह-अर्थस्यापीति । अथासन्नयों नास्तीति तर्हि सन्नेवार्थ इति सख्यातित्वमेवेसाह-असतोपि विरह इति । ननुभयोरप्यर्थयोविरहोऽर्थविरहस्तथा च नान्तरति तनाह-उभयविरहस्य चेति । तन कि लोकप्रसिद्धसदसतोर्विरहोऽनिर्वचनीयत्वं उत समतसङ्केतितयो । नायम्, असभवादित्याह-लोकसिद्धयोरिति । द्वितीये आह-भावाभावयोरिति । निषेधयो १ सरख्यावीति, पुस्तकान्तरे असररयातीति पाठ सचाधान निबन्धनः ।

·- तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः रिकल्पितयोनिपेघसमुघयाङ्गीकरणे तु लौकिकसदसतोरनिषेधात् न निरुक्तिनिमित्ता- र्थासंभवः । अतो न सदसद्विलक्षणमनिर्वचनीयं, नापि ज्ञानवाध्यत्वं, बाध्यत्वशब्देन निव- यत्वाङ्गीकारे पूर्वज्ञानस्य संस्कारस्य चोत्तरविज्ञाननिवर्त्यत्वादनिर्वाच्यत्वापातः । विश्वस्य चेश्वरज्ञाननिवर्त्यत्वादनिर्वाच्यत्वं स्यात् इति लक्षणस्यातिव्याप्तिः । अथ वाध्यत्वं नाम पाधकज्ञानविषयत्वं, तदा शुक्त्यादेवाणश्चानिर्वाच्या स्यात, तयोरधिष्ठानतया बायक- मानविषयत्वात् । अथ नाभूदस्ति भविष्यतीति कालन्नयसत्तानिषेधो वाधस्तद्विषयत्वं च पाध्यत्वमिति । मेयम् । मायायिवर्तस्य पुरोवर्तिरजतस्य तथाविधनिषेधचिपयत्वानदीका- राप्लक्षणस्याव्याप्तेः, लौकिकपरमाधरजतस्यात्र · तथाविधनिषेधविपयत्वाहीकारादनिर्वाच्य- वापत्तिरिति लक्षणस्यातिव्याप्तेश्च । एतेन प्रतिपन्नोपाधौ,निषेध्यत्वमनिर्वचनीयत्वमित्य- पास्तम् । पुरोवर्तिनि प्रतिपन्नस्य रजतस्याधिष्ठानज्ञानेन"मायायां विलीयमानायां तत्प- रिणामतया स्वयमेव विलीयमानस्य नेदं रजतमिति निपेधाविषयत्वात् । किंचान प्रमाणं, ख्यातत्वेसति बाध्यत्वानुपपत्तिः । असतो नरशृङ्गादेरख्यानात्सतश्च चिदात्मनो बाधाभावात् उभयस्य चेह दर्शनादितिचेत् । न । देशान्तरे सत्त्वाख्यातेरिहास- खादाधस्यापि संभवात् अन्यथाप्युपपत्तेः। किंचासतो भानमनुपपन्नमित्यसत् । असतोपि तच्छब्दादानात, अन्यथावपार्थकत्वं वाक्यस्य, प्रयुक्तपदानां संभूयकारित्वनियमात् । किंचेदं सद्विवक्षितं, किं सत्तायुक्तम् ? अथावाध्यम् ? उत ब्रह्मस्वरूपम् ? नाद्यः । सत्तायु- समुच्चयः निषेधसमुच्चयः । तृतीयं निषेधति-नापि ज्ञानयाध्यत्वमिति । तत्र वक्तव्यं कि वाधकज्ञान- निवर्सत्व, किवा बाधकज्ञानविषयल, किवा कालत्रयनिषेधप्रतियोगित्वम् । तत्र प्रथम निषेधति-वाध्य- त्वशब्देनेति । द्वितीयं दूषयति---अथ याध्यत्वं नामेति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानं हि त्वन्मते बाधक तथाच स्पष्टवातिव्याप्तिः । अस्मन्मतेपि नेदं रजतमित्यत्राधिष्ठानमपि स्फुरतीयर्थः । तृतीयमुत्थाप्य दूषयति -मैवमिति । वन्मतेऽनिर्वचनीयरजतस्य तनवाविद्ययोत्पन्नत्वात्प्रत्यभिज्ञायमानत्वाच न कालत्रयेप्यभावः शक्याङ्गीकारोऽतोऽव्यातिः, कस्मिंश्चिदपि लक्ष्येऽवर्तमानत्वादित्यर्थः । अतिव्याप्ति चाह-लौकिकेति। तृतीयपक्षोक्तं दूपणं चतुर्थेप्यतिदिशति-एतेनेति । अविदिश्यमानामव्याप्तिमेव विवृणोति-पुरोवर्ति- नीति । अधिष्ठानयाथात्म्यज्ञानेनाधिष्ठानाज्ञानमेव बाध्यते । तत्परिणामरूपयोस्तु ज्ञानज्ञेययो. खयमेव सिलय इतिहि तब समयः । तथाच रूप्यादेनिषेध्यत्वाभावादव्याप्तिर्लक्षणस्सेत्यर्थः । एवं लक्षणमाक्षिप्य प्रमाणं प्रतिक्षिपति-किंचात्र प्रमाणमित्यादिना। अर्थापत्तिं शहते-रया. 'तत्वे सतीत्यादिना । अनुपपत्तिमेव स्फोरयति-असतो नरशृङ्गादेरित्यादिना । इमामपत्ति मानमनोहरकारोकान्यथाप्युपपत्त्या दूपयति-न । देशान्तरेत्यादिना । अनुदयमप्याह-किंचेति । यद्यसतो न भानं कथमसत्पदं बोधकं स्यात, यदिचाबोधकमसत्सदं कथमपार्थक नाम निग्रहस्थानं न भवेदिति भावः। निरर्थकं चानापार्थकत्वेन विवक्षितम् । नन्वसतोऽभानादित्यत्राससदस्याचोधकरवेपीतरपदानां बोध. कत्वात्कयमपार्थकता तन्नाह--- -प्रयुकपदानामिति । इदमपि तेनैवोक्तं, यदाह 'असतो भासनायोगा'- दिल्यादिनाशक्षा प्रथमे त्वसत्पदस्य बोधकरवेऽसतो भासनायोगादित्यनेन व्याघातः । अन्ययानर्थक्त्वं प्रयुक्त- पदानां संभूयकारित्वनियमादिति । यत्तु तेनैव द्वितीये सत इति कोऽर्थ इत्यादिदूषणमुकं तदाह--किंचेदसद्विवक्षितमित्यादिना । १ लक्ष्यावृत्तित्वसाम्याव्यातिपदस्यासंभवे प्रयोगः। .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ७७ । कस्य प्रपञ्चस्य भवन्मते पाध्यतया यत्सत्तदवाध्यमिति व्याप्तेरसिद्धः । न द्वितीयः। यदवाध्यं तदवाध्यमिति साध्याविशिष्टत्वापत्तेः । न तृतीयः । सिद्धसाधनत्वात् । अर्था- न्तरत्वाच्च । किंचान्यथैवोपपत्तिरभ्यूहनीया, सद्विलक्षणत्वे नृशृङ्गवत्ख्यात्यनुपपत्तेः अस- द्विलक्षणत्वे चात्मवदाधायोगादुभयविलक्षणस्योभयानुपपत्तेः । नच वाच्यं सदसत्त्वे वाधाभावाभानप्रयोजके न तु तद्वैलक्षण्ये गौरवादिति । अस- तोपि तत्सदात्प्रतिभानेन सतोपि प्रपञ्चस्य बाध्यत्वदर्शनेनोक्तोत्तरत्वात् । तदेवं नार्थाप- त्तिरनिर्वचनीये प्रमाणम् । अस्तु तानुमान-विवादपदमनिर्वाच्यं भ्रमविपयत्यात् यन्नैवं तन्नैवं यथात्मा । नचाप्रसिद्ध विशेषण; पक्षः । इच्छादीनामष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रितत्वानु- मानवत्सामान्यतः प्रसिद्धिविशेषपरिशेपाभ्यां तत्प्रसिद्ध्युपपत्तेरितिचेन्न । शुक्क्यादावात्मनि च विपक्षे वर्तमानतया विरुद्धत्वात् , गुणत्वलिङ्गेन क्वचिदाश्रितत्वप्रसाधनवदनिर्वाच्यत्व. साधने लिङ्गाभावात् । अथैतद्दोपपरिजिहीर्पया विमतं सदसद्विलक्षणं दोषप्रयुक्तभान- स्यात् भ्रान्तिसिद्धतादाम्यवदिति प्रयुञ्जीत । तदप्यसत् । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । नहि शुक्तिरजततादात्म्यस्य सदसद्वैलक्षण्यं परीक्षकैरभ्युपगम्यते, येनोभयवादिसिद्ध- तया तस्य दृष्टान्तता स्यात् । अथ भावरूपतयाऽपरोक्षत्वेन भानाद्वाधाच तस्य सदस- लक्षण्यं युक्त्या साध्येत, तदा रजतस्यापि तथा तत्साधयितुं शक्यमिति व्यर्थोयं चकब- न्यविधिप्रयासः । किंचेदं दोपप्रयुक्तभानत्वं किं दोपजन्यज्ञानविपयत्वं, उत दोषजन्य- प्रथमं दूपयति-नाद्य इति । यत्सत्तायुक्तं तदवाध्यमितिव्याप्तिः क दृष्टा । न तावत्प्रपञ्चे । तस्य सत्तायुक्तत्वेयि वाध्यत्वेन व्यभिचारभूमित्वात् । नापि ब्रह्मणि, तस्यायाध्यत्वेपि निर्धर्मकत्वेन सत्तायुक्तत्वाभावादिति भावः । द्वितीये तु सतो बाधाभावादिति कोर्थः योयमबाध्यस्तस्य वाधाभावादिति, तथाच साध्याविशिष्टत्वमित्याह- न द्वितीय इति । यद्ब्रह्मस्वरूपं तदवाध्यमिति हि तृतीयः पक्षः । तथाचास्यास्यास्माभिरप्यगीकारासिद्धसा- धनं प्रपद्यस्यानिर्वचनीयत्वापर्यवसानादान्तरचेत्यर्थः । त्रीणि हि दूषणानि अर्थापत्तेः, अन्यथैवोपपत्तिरन्यथा- प्युपपत्तिरनुदयश्चेति तनान्यथाप्युपपत्तिमनुदयं चोक्त्वाऽन्यथैवोपपत्तिमाह--किचेति । सबैलक्षण्येऽसद्वै- लक्षण्य उभयवैलक्षण्ये चानुपपद्यमानाभ्यां ख्यातिवाधाभ्या सदसदात्मकत्वमेव रजतादेः सिध्यतीत्यर्थः । स्यादेतत् । सद्विलक्षणत्वे नृङ्गवत् ख्यात्यनुपपत्तिरित्युक्तमयुक्तम् , सद्वैलक्षण्यस्य सप्रतियोगिकतयाऽनेक- ज्ञानापेक्षस्य कल्पनागौरवेण भानाभावं प्रति प्रयोजकलायोगात्, एवमसद्वैलक्षण्येपि, तस्मादसत्त्वमेवाभाने प्रयोजकं तद्धि निरपेक्षं लम्धिति, तथा बाधाभावेपि सत्त्वमेव प्रयोजक लघुलादेव, तदिह वाधो दृश्यमानः सद्वैलक्षण्यं गमयति ख्यातिश्चासद्वैलक्षण्यगिति, तदेतदाशक्य निषेधतिनच याच्यमित्यादिना । उक्तान्यथोपपत्तिमेव दूषणमाह-असतोपीति । एवमर्थापत्तिं दूषयित्वाऽनुमानं शकयते-अस्तु तहीति । तत्र हि भ्रमविषयत्वं हेतुरधिष्ठानतया भ्रमे प्रतिभासमाने शुक्त्यात्मादौ वर्तत इति विरुद्ध इत्याह-न शुक्यादाविति । किंच यथा तत्र गुणत्वेन सामान्यतः क्वचिदाश्रितलसाधनं, नैवमनिर्वाच्यत्वस्य सामा- न्येन साधने लिङ्गमस्ति किंचित् , ततो वैलक्षण्यमित्याह-गुणत्वेति ।अप्रसिद्धविशेपणतापरिहारायान्वयव्य- तिरेक्यनुमान न्यायरनदीपावलीस्थं शङ्कते--अर्थतहोपेति साध्ययैकल्यमेव विशदयति नहि शुक्तीति । अथ तादात्म्यस्य प्रथमं युक्त्या सदसद्वैलक्षण्यं प्रसाध्य तदृष्टान्तेन प्रपञ्चस्य तत्साध्यते तर्हि सैव युक्तिरत्रैवोपन्यस्थतामलमनेन दण्डसर्पमारैणन्यायेनेलाह-अथ भावरूपतयेत्यादिना । भवतु वा यथाकथंचित्परं तथापि हेतुरेवायं न घटत इत्याह-किंचेत्या- १ ख्यातिबाधोभयेत्यर्थः । २ देशान्तरे सत्वात् ख्यातेरिहासत्वाबाधस्यापि संभवादिति पूर्वोक्तत्यर्थः । ३ नकुलव्यापायमानस्य सर्पस्स दण्डेन मारणमिव रजततादात्म्यानिर्वचनीयत्वसाधकयुक्त्यैव रजतस्यापि तत्स्वसिद्धी तवानुमानोपन्यासोऽयमिनि भावः। .

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः प्राकट्याश्रयत्वम् । नाद्यः । ज्ञानस्यैकत्वेन तज्ज्ञानविषयाधिष्ठाने व्यभिचारात् । न द्वितीयः । प्रतिवादिनं प्रत्यसिद्धत्वात् । नहि देशकालव्यवहितस्य रजतादेर्दोषजन्यमाना- श्रयत्वमुपपद्यतेऽभ्युपेयते वा परैः । किंचेदमनिर्वचनीयत्वं न भ्रान्तिज्ञानानुकूलं, नापि घाधकज्ञानानुसारि । भ्रान्तौ सदिदं रजतमिति सत्त्वेन वाधे च नेदं रजतमित्यसत्त्वेन स्फुरणात् । अपिचानिर्वचनीये रजतशब्दो न जातिनियन्धनस्तत्र जातेरभावात्, भावे वा सत्यरजतवदेवावाध्यत्वप्रसङ्गात् । नाप्यौपाधिकः । पाचकादिशब्दवदखण्डशब्दत्वात् " उपाधेरनिरूपणाच । नाप्यक्षादिशब्दवद्रूढः । स्वभ्रान्तिमात्रसिद्धस्यान्यत्रादृष्टचरत्वेन रजतस्य तेनागृहीतसंवन्धत्वात् । किंचानिर्वचनीयं चेद्रजतं, न प्रतीयेत । तथा हि किं दुष्टेन्द्रियेण तत्प्रतीतिरुत संस्कारात् अथवा साक्षिचैतन्यात् । नाराः । तस्य प्रतिभासमात्र- शरीरतया संप्रयोगायोग्यत्वात् । न द्वितीयः । अननुभूते संस्काराभावात् । न तृतीयः । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायिनः केवलसाक्षिवेद्यत्वासंभवात् । नचाधिष्ठानविपयतयान्व- यव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धिः । तथासति ज्ञानद्वयस्वीकारेणाख्यातिमतानुमतिप्रसङ्गः। नच संसर्गप्रतीतेरभ्युपगमानाख्यातिप्रसङ्गः, तथापि विज्ञानद्वयाभ्युपगमेनाख्याति- दिना । भानशब्देन ज्ञानमभिधीयते प्राकट्यं वेत्यर्थः । प्रथमेऽनैकान्तिकतामाह-नायो ज्ञानस्येति । अधिष्ठानज्ञानस्यादोपजन्यलादितरस्य च ज्ञानवानगीकारादसिद्धिरित्यप्येके । द्वितीये खरूपासिद्धिरित्याह- न द्वितीय इत्यादिना । यद्यपि खत्पक्षे भ्रमस्य साक्षिवेद्यतास्वीकारादस्त्येवापरोक्ष्यं तथापि विषयाव. च्छिन्नाभिव्यक्तचैतन्यरूपप्राकट्यं नास्तीत्यपि द्रष्टव्यम् । किच यदुपपादनायेदमनिर्वचनीयलमाद्रियते ताभ्या- मेव भ्रान्तिवाधाभ्यां विरोधादयुक्तमेतदित्याह-किंचेदमिति । रजतशब्दप्रयोगानुपपत्तिरप्यनिर्वचनीय- खवाधिकेत्याह-अपिचानिर्वचनीयेति । तत्र वक्तव्यं किमयमनिर्वचनीये रजते रजतशब्दो जातिनिव- किंवोपाधिनिबन्धनः, किवाक्षादिशब्दवद्रूढ इति विकल्प्याद्यं निषेधति-न जातिनियन्धन इति । अङ्गीकारे वाधकमाह-भावे वेति । रजतखाधिकरणं हि रजतं नाम तदिदमपि चेतथाविधं तद्वदेवावा. ध्यमपि स्यादित्यर्थः । द्वितीयं निषेवति-नापीति । हेतुमाह-अखण्डशब्दत्वादिति । अयोगिक खात् । यथाहि पाचक इत्यत्रावयवशत्त्या पचिक्रियासंवन्धाभिधानेन तद्युक्ते वर्तनं नैवं रजतशब्दस्यास्ति, ण्वुलादिवत्कर्नादिविहितप्रत्ययाभावादित्यर्थः । अथ यथाऽखण्डत्वेपि जातिशब्दस्योपाधिवाचकत्वं वर्तिक न स्थादित्यत आह-उपाधेरिति । तृतीयं निषेधति-नाप्यक्षादीति । यद्यप्यक्षादौ न सर्वनानुगतः कश्चिजातिरुपाधिर्वार्थोस्ति येन साधारणशब्दत्वं तथामि विभीतकवविदेवनत्वादिभिरवान्तरधर्मैः शक्यः सगतिग्रहः, आकाशादेवानादिवृद्धव्यवहारप्रसिद्धतया, इह तु न तथाविधमपि किचिदस्ति, भ्रान्तिसिद्धस्य प्रतीतिमात्रजीवनत्वात् । प्रतीतेश्च प्रत्यात्मवृत्तित्वादतोऽगृहीतसङ्गतिकत्वादप्रयोग एवात्र रजतशब्दस्य प्रस- ज्येतेत्यर्थः । अनिर्वचनीयत्वे रजतस्य प्रतीत्यनुपपत्तिरपि बाधिकेल्याह-किंचानिर्वचनीयं चेदिति । इन्द्रियेण प्रतीतिरिति प्रथमं पक्षं निराचष्टे-नाद्य इति । इन्द्रियव्यापारात्पूर्वमेव निर्वृत्तं पधादिन्द्रियसं- प्रयोगाज्ज्ञायमानं अॅन्द्रियकम्, न चैवं प्रतीतिमात्रशरीरं रजतमित्यर्थः । अननुभूत इति । प्रतीतिसम- समयशरीरस्य पूर्वानुभवाभावात्संस्काराभावे न ततः प्रतीतिरित्यर्थः । साक्षिवेद्यतां निराचष्टे-न तृतीय इति । यत्र हीन्द्रियादिव्यापाराभावेऽप्यापरोक्ष्यं यथाऽज्ञानादौ तत्साक्षिवेद्यं नाम इतरयातिप्रसझाव, नचेह -इन्द्रियान्वयेति । ननु यद्यप्यधिष्टानविपयतया अन्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धत्वाश रजतज्ञानमिन्द्रियजम् अपि त्वविद्यापरिणाम इति ज्ञानद्वित्वमजीक्रियते, तथापि संसर्गज्ञानस्वीकारानाख्यातिप्रसक्तिरिति तबाह नच संसर्गेति । १ अभिडानारोग्यविषयकति शेषः । ३ जात्यतिरिक्तस्य धर्मस्येत्यर्थः । ३ रजवाकाराविधात्तिरूपस्पेत्यर्थः । ४ तदिपयस्येत्यर्थः। 4 धनः, । तथाभाव इत्याह- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । ७२ । , प्रसङ्गस्य दुरित्वात् , इदमाकारविषयमिन्द्रियजन्यं ग्रहणं रजततत्संसर्गविषयं साक्षिचै- तन्यमित्यभ्युपगमात् । तदित्यं लक्षणप्रमाणयोरनिरूपणान्नानिर्वचनीयावभासो विभ्रम इति । अत्रोच्यते । प्रत्येक सदसत्त्वाभ्यां विचारपदीं न यत् ॥ गाहते तदनिर्वाच्यमावदा- न्तवेदिनः ॥१३॥ सत्त्वेनासत्त्वेन च विचारासहत्ये सति सदसत्त्वेन च यद्विचारं न सहते सदनिर्वाच्यम् । नचैवंसत्यव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा । सर्वभ्रमगोचराणां तथाभावनियमात , सदा- दीनां च तत्तद्विचारसहत्वेन परैरभ्युपगमाच । एवं च सति निरुक्तिविरहः किंवा निरुक्तिनि- चित्तस्य च विरह इत्यादिविकल्पोऽकाण्डताण्डवितम् । निरुक्तेनिमित्तभूतायाः प्रतीतेस्तदाल- म्यनस्य चार्थस्य व्यवहारगोचरत्वेपि सदसदादिप्रकारैनिश्चित्य घक्तमनईहत्वाङ्गीकारात् । नच परस्परविरुद्धयोः सदसत्त्वयोनिपेधसमुच्चयोऽनुपपन्नोऽन्यतरनिषेधस्यान्यतरवि- धिनान्तरीयकत्यादिति युक्तं, निषेधसमुच्चयस्य तात्त्विकत्वानगीकारात् । तत्तत्प्रतियोगिदु- निरूपतामात्रप्रकटनाय तद्विलक्षणत्वाभिलापः । नहि स्वरूपतो दुनिरूपस्य किंचिदपि रूपं वास्तवं संभवति, तथा सति तस्यापि तात्त्विकत्वप्रसङ्गात् । नचैकतरनिपेधोऽन्यतरविधि- नान्तरीयकः । अनिर्वचनीयवादिनं प्रति व्याप्त्यसिद्धेः । ज्ञानपाध्यत्वं वाऽनिर्वचनीयत्वं । नच पूर्वज्ञानसंस्कारयोरतिव्याप्तिः, वयोनिनाइयत्वेपि किंचेन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिष्टानोपक्षये स्पर्शनेनापि तद्हे तादृशभ्रमप्रसङ्गः ।नच तेन सादृश्याग्रहादप्रसङ्गः, विसदृशेपि तदृष्टेरिति । ज्ञानद्वित्वाभ्युपगममेव प्रक्टयति-इदमाकारेत्यादिना । रजततत्संसर्गेति । तज्ज्ञानाकाराविद्यापरिणामस्याप्युपलक्षणम् । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तदित्थमिति । तत्र लक्षणं श्लोकेन संग- हाति-प्रत्येक मिति । यत्प्रत्येक सदसत्त्वाभ्यां सत्त्वेनासत्त्वेन सदसत्त्वेन च विचारपदवीं विचारमार्ग न गाहते न प्रविशति तदनिर्वचनीयमिति चेदान्तवेदिन आहुरिति योजना । अत्र सदसत्त्वाभ्यां विचारपदवीं • न गाहते यत्तदनिर्वाच्यमित्युक्ते सदसतोरतिव्याप्तिः तयोरप्युभयप्रकाराभ्यामनिर्वाच्यत्वादत उक्तम्-प्रत्येक मिति । तयोः प्रत्येकं विचारसहत्वात् । तावस्युक्ते समुदितयोः सदसतोरतिव्याप्तिः तदर्थ -सदसत्त्वाभ्या- मित्युक्तं । संगृहीतं लक्षणं विवृणोति-सत्त्वेनासत्त्वेनेत्यादिना । एतदुक्तं भवति-न प्रकारनितयप्रति- योगिकाभाववत्त्वमनिर्वचनीयत्वं किंतु प्रकारत्रयप्रतियोगिकाभावत्रयवत्त्वमनिर्वचनीयत्वमिति । अव्यात्यभाव- माह-सर्पभ्रमेति । अतिव्याप्त्यभावमाह-सदादीनामिति । एवंच सति यदुदयनेन तात्पर्यशुद्धौ हि द्वितीयसूत्रे विपर्ययविचारावसरे गर्जितं "किमिदमनिर्वचनीयत्वं कि निरुक्तिविरह एवेत्यादि । तदस्थाने एवानाकलितपराभिसंन्धिना संभ्रान्तमित्याह-एवं च सतीति । अकापडताण्डवितमनवसरनर्तनम् । तत्र हेतुः-निरुक्तेरिति । न निरुक्तिमानस्य तनिमित्तस्य वाऽभावोऽनिर्वचनीयत्वं कितु सदादिप्रकारैनिश्चित्य वक्तुमनहसमित्यर्थः । यत्त्वत्रापि तेनोक्तं तदनूद्य निराकरोति-नच परस्परेति । समुच्चयानुपपत्ती हेतुः-अन्यतरनि- पेधस्येति । नच युक्तमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-निषेधसमुञ्चयस्येति । अनुपपन्न इति कोऽर्थः, यदि प्रमा. णयुक्तयाघातं न सहत इति सिद्धमेवेदमस्माकमद्वैतवादिनामिति भावः । कस्तर्हि सदसद्विलक्षणशब्दार्थस्तवाह- तत्तत्प्रतियोगीति । प्रतियोगी सत्त्वादिः । किमुत्तरकातरतयेयमाश्रीयते विधा? न, अपरथाऽसंभवादित्याह नहि स्वरूपत इति । सरूपेण सदसत्त्वादिमिनिरूपस्य प्रपञ्चस्य योयं सदसद्वैलक्षण्यं धर्मः तस्य कथं सदादित्वेन निरूपणसंभवः, तथात्वे वा तदाश्रयस्यापि तथात्वप्रसङ्गादित्यर्थः । किचाङ्गीकृत्य व्याप्तिमिदमुक्तं सैव नास्तीत्याह-नचैकतरेति। तृतीयमपि लक्षणं समर्थयते-ज्ञानवाध्यत्वं वेति । पूर्वज्ञानादी ज्ञानबाध्यखलक्षणाभावं दर्शयितुं १ तत्प्रतियोगिभिनिरूपतेति तृतीयासमासः।

·[प्रथमः - तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ज्ञानवाध्यत्वाभावात् । वाधो हि नाम प्रतिपन्नोपाधावभावयोधनम् | नय पूर्वज्ञानस्य तत्संस्कारस्य वा प्रतिपन्नोपाधावात्मनि नासीदात्माधिकरणं ज्ञानं संस्कारो वेत्यभावो योध्यते । ईश्वरस्य ज्ञानेन च मुद्गरप्रहारेणेव घटादेः प्रपञ्चस्य प्रध्वंस एव क्रियते नाभाव- घोधनमतो नातिव्याप्तिः । एतेन वाधकज्ञानविषयत्वाच्छुक्यादेब्रह्मणश्चानिर्वाच्यत्वप्रसङ्ग इत्यपास्तम् । धर्मितया बाधकज्ञानप्रतिपन्नत्वेऽपि योध्यमानाभावप्रतियोगित्वाभावात् । अतएव प्रतिपन्नोपाधौ नाभूदस्ति भविष्यतीति कालत्रयसत्तानिषेधो वाधस्तद्विषयत्वं च घाध्यत्वमिति केचिदाचार्याः । नचाव्यात्यतिव्याप्ती । शुक्तिशकले प्रतिपन्नस्य रजतस्य कालत्रयेपि तत्र सत्ताभावस्य नेदं रजतमिति बाधेन बोध्यमानत्वात् , लौकिकपरमार्थ- रजतस्य देशान्तरादौ सत्त्वेन प्रमितस्य तंत्रासत्त्ववोधनस्याशक्यत्वात् । तस्य शुक्तिका- शकले कालत्रयासत्त्वं योध्यत इतिचेन्न । तस्यात्राप्रसक्तेः । रजताभासप्रसक्तिरेव तत्प्रसक्तिरितिचेन्मैवम् , रजताभास इत्यप्रतीतेरिदं रजतमित्येव प्रतीतेश्च । प्रतिपन्नोपाधौ निषेधात्तदाभासता पश्चान्निश्चीयते इतिचेत्, एवं तर्हि नाव्याप्तिः, प्रतिपन्नोपाधौ तस्य निषेधस्य त्वयानीकारात् । अतएव न देशान्तरादौ प्रमि- तस्य लौकिकपरमार्थरजतस्यैतन्निपेधप्रतियोगित्वम् आभासविषयत्वात्तस्य । अन्यथा जगति रजतमेव न स्यात् । "तस्माल्लौकिकपरमार्थरजतमेव नेदं रजतमिति निषेधप्रतियोगीति पूर्वाचार्यवाचोयुक्तिरपि पुरोवर्तिनि रजतार्थिनः प्रवृत्तिदर्शनालौकिकरजतात्मत्वेनापरोक्ष- तया प्रतीतस्य कालत्रयेपि लौकिकरजतमिदं न भवतीति निषेधप्रतियोगितामङ्गीकृत्य याधो हि नामेति । अभावबोधनप्रकारमेवानुकरोति-नासीदात्माधिकरणं ज्ञानं संस्कारो वेति । यत्त्वीश्वरज्ञाननिवत्वस्वीकारादतिव्याप्तिरिति तत्राह-ईश्वरशानेन चेति । अत्य- न्ताभाववोधनं हि बाधः नतु ध्वंसकरणमित्यर्थः । एतेनेत्यस्यैव विवरणं-धर्मितयेति । यत्तु बाधलक्षण- मनूद्याव्याप्त्यतिव्याप्तिभ्यां दूषयांबभूव तदपि परिहर्तुमुपक्रमते-अतएवेति । यत एव निषेधोऽभाव. बोधनमत एवेत्यर्थः । अव्याप्तिं निराकर्तुमाह-शुक्तिशकले प्रतिपन्नस्येति । नहि नेदं रजतमित्यस्याय मर्थः, यदिदानी रजतं न भवतीति भावः । नन्वयं निषेधः किं लौकिकपरमार्थरजतविषयस्तथा च तत्रैव तावदतिव्याप्तिः अत्रैचासिद्धिरिति तत्राह-लौकिकपरमार्थेति । तत्रेदं वक्तव्यम् । किं यत्रेदं सत्त्वेन प्रमितं हटादौ तत्रैव निषेधः किवा शुक्तौ, न तावद्देशान्तरे तत्र सत्तामाहकप्रमाणविरोधादित्यमिधाय द्वितीय शकते-तस्य शुक्तिकाशकलेति । अत्राप्रतीतस्य न निषेधः संभवतीति परिहरति-न तस्येति । ननु यद्यपि तस्यात्र न साक्षात्प्रसकिस्तथापि रजताभासः प्रतीतस्तद्वारा रजतत्वसाम्यात् तदपि प्रसक्त. मिति शङ्कते-रजताभासेति । तत्र कि भ्रमकाले रजताभासतयावभासवत्प्रसक्तिः, उत देवगत्या तथा भूतस्य स्वरूपेण । नाद्य इत्याह-मैवं रजताभासेति । द्वितीयं शङ्कते-प्रतिपन्नेति । तत्कि प्रतिपन्न- शुक्तिकाद्युपाधौ रजतादेः कालनयसत्तानिषेधरूपबाधविपयत्वमङ्गीकृतं रजतादेराभासतासिद्धये तथाचायुप्म. तैवाव्याप्तिः परिहतेत्याह-एवं तीति । ननु तथापि तद्वारा लौकिकरजतप्रसकिरप्यस्तीति नेत्साह- अतएवेति । आभासविषयत्वादिति । भाभासविषयत्वेन त्वयाप्यङ्गीकारादित्यर्थः । न केवलं तवाशी. कारः, अनुपपन्नध लौकिकरजतनिषेध इत्याह-अन्यथेति । रजततदाभासयोस्क्यायोगादजताभाससम्यग्रजत- विषयक्प्रतीतिद्वयाभावाचाप्रसक्तस्यैव सम्यग्रजतस्य निषेध इति वक्तव्यं तथाच यत्र यत्र प्रमितं तन सर्वग्न निषेधः स्यादित्यर्थः । नन्वेवं सति विवरणकाराचार्यवचनविरोध इत्यत आइ-तस्मादिति । ननु लौकिक परमार्थरजतात्मत्वेन चैत्प्रतीतं निषिध्यते, सर्वन्यथाख्याल्यापातः, देशान्तरस्थरजतस्यायप्रतीतस्य निषेध इति १देशान्तरादी। २ प्रातिमासिकरजने लक्षणस्यासंभव इत्यर्थः । बाधस्वरूपमाह- ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ८१, नेतव्या। नचैवं सत्सन्यथाख्याते: प्रसक्तिः । संसर्गवत्संसर्गिणोपि ख्यातियाधान्यथानुप- पत्त्या सदसद्विलक्षणताङ्गीकारात् । एवं च सति कुतोऽतिव्याप्तिः । प्रमाणं च तन ख्या- तत्वे. सति वाध्यत्वान्यथानुपपत्तिः । नच देशान्तरे सत्वादनासत्त्वाय ख्यातिवाधयोरन्यथाप्युपपत्तिः । अन्यत्र सत्ताया इह प्रतीयहेतुत्वात् । नहि भूमावम्भोरुहं सदिति दुष्टाक्षस्यापि नभसि तवभासते । अप्रती- तत्वादेव च वाधायोगात्। नचासतोऽभाने शब्दस्यापार्थकत्वप्रसङ्गः । अपरोक्षभानाभावस्येह विवक्षितत्वात् , परोक्षभानस्य चानिराकरणात् । नच सच्छब्दार्थानिरुक्तेर्यत्सत्तबाध्यमिति व्यात्यसिद्धिः । त्वयापि द्वे तत्त्वे सदसती इति तत्त्वं व्यवस्थापयता. यदेव सत्त्वेन व्यव- स्थापितं तस्यैव मयापि व्यवहारदशायामवाध्यत्वोक्तेः । नान्यथैवोपपत्तिः । सदसत्त्वयो- रेवाबाधाभानप्रयोजकत्वोपपत्तौ तदितरवैलक्षण्यस्य तत्प्रयोजकत्वकल्पनायां गौरवात् । नचासतोऽपि तत्पदात्प्रतिभासनात्सत्तायुक्तस्यापि प्रपञ्चस्य बाधाभ्युपगमात्तयोरप्रयो- जकत्वम् । अपरोक्षतया भानस्य व्यवहारदशायां चावाध्यस्येह विवक्षितत्वात् । ननु सत्त्वा- सत्वयोरेवाबाध्यत्वाभानप्रयोजकत्वे यत्सद्विलक्षणं तद्वाध्यं यदसद्विलक्षणं तख्यातिरिति व्यतिरेके गौरवं स्यात् । सत्त्वासत्त्वयोस्तु ख्यातिवाधप्रयोजकतायां लाघवमिति चेन्मै- वम् । तवापि व्यतिरेके गौरवस्य तुल्यत्वात् अख्यायबाध्यत्वयोः सदसद्वैलक्षण्यस्य प्रयो- जकत्वाङ्गीकारात् । एवमपि प्रयोजकत्वविनिगमनायां को हेतुरि तिचेत्, पक्षान्तरे ख्यात्यसं- भवः । तथाहि न तावत्सत्त्वादध्यस्तस्य ख्यातिः, तस्येहासत्त्वात् सतश्च ख्याती भ्रान्ति- हि तेषामपि मतमित्यत आह-नवैवं सतीति । संसर्गवदिति । संसर्गस्य सदसद्वैलक्षण्याङ्गीकारादेव ताव- दन्यथाख्यात्यादिवादिभ्यः सिद्ध एव मेदः, संसर्गिणस्तु लौकिकपरमार्थरजततया प्रतीतस्यापि सदसद्वैलक्षण्य- खीकारात् प्रसिध्यतितरां मेद इत्यर्थः । लौकिकपरमार्थरजताप्रतिषेधादेवातिव्याप्तिः परिहवेत्साह-एवंच सतीति । लक्षणं समर्थयित्वार्थापत्तिं तावत्प्रमाणमाह-प्रमाणं चेति । अन्यथाप्युपपत्तिमुक्तां परिहरति-नच देशान्तरेत्यादिना । ननु दुष्टाक्षस्यान्यन सदन्यत्र प्रतीयत इति, नेत्याह-नहि भूमाविति । एवं प्रतीतेरन्यथाप्युपपत्तिं परिहत्य बाधस्यापि तां परिहरति-अप्र- तीतत्वादेव चेति । यत्त्वसतो भानाभावेऽसत्पदप्रयोगस्यापार्थकत्यप्रसङ्ग इति तत्परिहरति-नचासत इति । नासतो भानमा प्रतिषिध्यतेऽपित्वपरोक्षभानम् । तथा च नान्यथोपपत्तिरपार्थकत्वं चेत्यर्थः । यत्तु सच्छब्दार्थ त्रिधा विकल्प्य दूषणमुक्तं तत्परिहरति-नच सच्छब्दार्थेति । शुचिरूप्याद्यपेक्षयाऽवाध्यत्वं च घटादी व्याप्तमित्यर्थः । दूपणान्तरं परिहरतिनचेति । नन्वसत्त्वमभाने न प्रयोजकम्, असतोपि तच्छन्दादानात् । नापि सत्यमवाधायां, सतोपि प्रपञ्चस्य बाधाजी- कारादित्युक्तमिति तत्राह-नचासतोऽपीत्यादिना । पूर्वोक्तमेव परिहारमत्राप्याह-अपरोक्षतयेति । नन्ववाध्यत्वे सत्त्वं प्रयोजकमङ्गीकुर्वता सबैलक्षण्यं वाध्यत्वे प्रयोजकं खोकर्तव्यं, तथा च प्रयोजकगौरवं स्यात् एवमितरनापि । मत्पक्षे त्वसत्त्वं बाध्यत्वे प्रयोजकं सत्त्वं च प्रतीताविति लाघवमिति न्यायरनदीपावलीय- माशय तनापि व्यतिरेकेऽसद्वैलक्षण्यमयाधे प्रयोजकं सद्वैलक्षण्यं चाभाने प्रयोजकमिति गौरवं समानमित्याह -मैवं तवापीति । नन्वेवं समानगुणदोपत्वे किमित्यन्यतरपक्षे पक्षपात इति शङ्कते-एवमपीति । विनिगमना निर्णयः । सत्त्वं भाने प्रयोजकमिति पक्षे वाध्यस्य किं सत्त्वात् स्फुरणमुतासत्त्वान्नाय इत्याह- न तावत्सत्त्वादिति । दूपणान्तरमाह-सतश्चेति । असत इति पाठे द्वितीयपक्षनिषेधः । चस्त्वर्थः । १ शुक्तिरूग्यायभिधायिरजतादिशब्दस्वेत्यर्थः । २ सद्विलक्षणत्वासदिलक्षणरवाभ्या यथाक्रममभानाबाधयोरुप- पत्तिः । ततश्च शुतिरूप्ये ख्यातिवाधयोर्दर्शनेन तयोरभावः सिद्धयति न तु सदसदिलक्षणत्वमिति । ३ सस्वास. स्वाभ्यामितरद् यद् वैलक्षण्यं तस्खेत्यर्थः । ४ सत्तायुक्तत्वाबाध्यत्वब्रह्मस्वरूपलरूपप्रकारप्रयेणेसर्थः । . - - चि.११ ·८२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः बाधयोरनुपपत्तेश्च । असत्त्वे चापरोक्षतया भानत्वानुपपन्चेः । अनुमानमप्यत्र प्रमाणं विम- समनिर्वचनीयं बाध्यत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथात्मेति । संसर्गस्यैव वाध्यत्वाद्रजतस्य वाध्यत्वमसिद्धमितिचेन्न । द्वयोरपरोक्षतया प्रतिभासमा- नयोः संसर्गमात्रनिपेधे वनस्पत्योरिव विविक्तयोः याधोत्तरकालमुभयोरपि इहावभासन- सङ्गात् । नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्षः । यस्मात् -'एकालम्बनसंसर्गनिषेधे सदसत्त्वयोः। धर्म: खादपुरसवत्सिद्धानिर्वचनीयता' ॥१४॥ विवादास्यासिते सदसत्त्वे एकधर्मिनिष्ठात्यन्तामा- वप्रतियोगिनी धर्मत्वात् रूपरसवदिति अनिर्धारितधर्मि निष्ठतया सामान्यतः सिद्धस्य सद- सद्वैलक्षण्यस्य केवलव्यतिरेकिणो रजतधर्मिनिष्ठतयोपसंहारादप्रसिद्धविशेषणत्वाभावात् । सच दूषितपक्षात्पक्षान्तरपरिग्रहसूचकः । द्वितीयं निषेधति-असत्व इति । द्वितीययोजनायां तत्रैव हेतुः । तदेवमर्थापत्तिमुक्त्वानुमानमपि प्रमाणयति-अनुमानमपीति । विमतमिति । शुक्तिरूप्यादीत्यर्थः । अत्रच सदसद्विलक्षणसमनिर्वचनीयत्वं साध्यमिति न साध्याविशिष्टता । असिद्धिमन्यथाख्यातिवादी शङ्कते-संसर्गस्येति । परिहरति-नेति । असंनिहितयाधनिवारणाया• परोक्षतयेत्युक्तम् । सामान्यतो दृष्टानुमानेनानिर्वचनीयता साधयनप्रसिद्धविशेषणता परिहरति--एकाल- म्बनेति । धर्मत्वाद्धेतोः सदसत्त्वयोरेकालम्बनसंसर्गनिषेधे एकनिष्ठसंसर्गामाये एकाधिकरणात्यन्ताभाव इति यावत् । तसिन्साधिते रूपरसवदनिर्वचनीयता सिद्धा भवति इति योजनासंग्रहं विणोति-विवादाध्यासिते इति । अत्र च भावत्वाभावत्वे सत्त्वासरवे एकधर्मिनिष्ठौ यावत्यन्ताभावौ तत्प्रतियोगिनी धर्मत्वात् यो धर्मी तावेकर्मिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी यथा रूपरसौ तथाचामू ततस्तथेति प्रयोगः। मिन्नाधिकरणनिष्ठास्यन्तामा वप्रतियोगितयार्थान्तरतानिवृत्त्य-एकधर्मीयुक्तम् । सत्त्वमसत्त्वानधिकरणनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगि धर्मत्वात् रूपादिवदिति तु प्रयोगशरीरम् । नचार्थान्तरता, सतोऽसतो वोभयात्सन्ताभावद्वयाधिकरणत्वामा पात्, मिलितयोश्चैकलाभावादेकत्वे वा सदसदन्तर्भूततायामुभयाभावाधिकरणलायोगात्, अनन्त तत्वे च सिद्धं नः समीहितमिति कार्थान्तरता । नच प्रमेयवादी व्यभिचारः, तेपामपि वेदान्तिमते पूर्वोदितन्यायन- पात्मनिष्ठात्यम्ताभावप्रतियोगित्वात् । नच वैपरीत्यानुमानं, धमेखहेतो रूपादायनैकान्तिकत्वात् । अपरे खे. वमेतदनुमान समर्थयामासुः । सत्त्वमसत्त्वानधिकरणानात्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि अनात्मनिछात्यन्ताभाव. प्रतियोगिलामूपादिवपित्यत्र विवक्षितम् । तेन चैतत्तरिहतं भवति । धर्मत्वहेतोर्याच्यसादिना व्यभिचारः । अथ तस्यापि निर्धर्मके ब्रह्मण्यभावेनाव्यमिचारः, सहि तस्मिन्नेव ब्रह्मगि निर्धर्मक्तयोक्तसाध्यसिद्धेः ने जडानिर्षाच्यतासिद्धिरित्यर्थान्तरता स्यादिति । नच व्यापातः परस्परविरुद्धयोरपि नित्यत्वानित्यत्वयोरिव मुक्ति रजतादिसंसर्गेपु व्यारत्तिसंभवात् । अतएव विवादाध्यासिते सत्यासत्त्वे एकानात्मनिष्ठसंसर्गाभावप्रतियोगिनी न भवतः परस्पराभावरूपत्वात् नित्यत्वानियत्ववदिति न सत्प्रतिपक्षतापि । भारोपितसंसर्ग एवोमयन्या- वृत्या साध्यविकलत्वादिति । तदेतदसमीचीनमिव । मेयत्वादेरपि सर्वधर्मविधुरे प्राप्यतेरव्यभिचारभूमि त्पादनचार्यान्तरता । निर्धर्मके प्रह्मण्यत्यन्ताभावस्याप्यतेः, वृत्ती या सत्वस्यापि गृत्तेरनान्तरस्पात् । कथं तर्हि सत्यासत्वयोस्तप्तवत्सन्तामापरूपयोर्ब्रह्मण्येव वर्तनम् । किमत्र चित्रं प्रसायकश्रुतौ सत्ता, परस्परप्र. विक्षेपरूपभावाभावयो। संभोगादेरेकरतिवेटेश्व, स्वस्सिव च मेयवापसेरामाश्रयात् । प्रसापविष्यवे पार• मर्थः । व्यापाततु नियमानहीकारेणात्रेय परिदतः । नव निसत्यानित्यत्वव्यापत्तेराप्पिसर्ग उदाहरणम् । अत्यन्ताभाषरूपस्य तेस्य नित्यतायाः परीकृतत्वात् । नहि सत्ता तन माविरूपिणी सम्पयायाझीकारार। अखिरवारमकस्य च तस्याभाषपीरिति । एतेन सामान्याशेनी निसलं ध्यायातम् । उपपायारामेवास्तु मागमलमतिवेदग्धीपटनेन । केवलव्यतिरेकिण इति पयनी । ननु सरिद रमतनिधि सपायराभिती १ बाध्यतपदेचोरिति शेयर निष्प्रतियोगिवरूपोतुसीकारेन प्रमेपसारी परिपार प. त भरवीयर्थः । १ शपिरजारिससर्गेषु दया रसररिस गरि निस्थानिसले ग घ शरिर II पुणे मी भाषः । ४ सरेर सोम्यनि-रादेमिषाविप भामतीर्थ: । ५ पावसामाREER भारोप्यासिरियेपः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। . " नचानिर्वचनीयत्वे सदिदं रजतमिति भ्रमानुभवविरोधः । अधिष्ठानेदंतासंसर्गवत्तत्सत्ता- संसर्गस्यापि अनिर्वचनीयस्यैव भ्रमेऽनुभवात् । अपिच ब्रह्मणीव पारमार्थिकसत्तायाः प्रपञ्च इव च व्यावहारिकसत्ताया अभावपि प्रातिभासिकसत्तास्वीकारेण सदिदं रजतमित्यनुभवो न विरुद्धयते । नच नेदं रजतमित्य- सत्वानुभव विरोधः, अर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणसत्त्वस्यैव वत्र निपिग्यमानत्वात् । नचानिर्वाच्ये रजतशब्दप्रयोगायोगः । सविकल्पकरजतानुभवसंस्कारजन्यतया रजतभ्रमस्य तद्वाचकश- ब्दोल्लेखोपपत्तेः । नचानिर्वचनीयत्वे रजतस्य प्रतीत्यनुपपत्तिः, शुक्यवच्छिन्नात्मचैतन्य- स्थाविद्याविवर्तवया चैतन्येऽध्यस्तत्वात्तेन प्रतीत्युपपत्तेः । नच संप्रयोगाभावादपरोक्षत्वा- नुपपत्तिः, अध्यस्तस्यापरोक्षतायां संप्रयोगानपेक्षत्वात् । अन्यथा भवतोपि रजततत्संसर्ग- योरपरोक्षत्वाभावापातात् । अधिष्ठानसंप्रयोगादेवापरोक्षत्वमस्मन्मतेपि तुल्यम्, अन्यत्र स्वपक्षपातात् । नचेन्द्रिया- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं रजतस्य, तयोरधिष्ठानग्रहणेनान्यथासिद्धत्वात् । नचैवंसति सद्वैलक्षण्यानुमानमिति तत्राह-नचानिर्वचनीयत्व इति । यथाह्यपुरोवर्तिनो रजतस्य पुरोवबंधिष्ठानारो. पात्पुरोवर्तिलप्रतिभासः । तथासद्विलक्षणरजतस्य सदधिष्ठाने समारोपितत्वात्सदुद्धिबोध्यत्वं न पुनः सत्त्वादिति परिहरति--अधिष्ठानेति । अथवा सदिदं रजतमिति प्रातीतिकसत्वमनुभूयते पारमार्थिकव्यावहारिकसद्वैलक्षण्यं चानिर्वचनीयत्वं साध्यत इति नानुभवविरोध इत्याह-अपिचेत्यादिना । सदसद्विलक्षणतायां भ्रान्तिवाधानुभवविरोधी ह्यधस्तादमिदधे । तत्र भ्रान्तिविरोधं परिहत्य वाधविरोधं परिहरति-नच नेदमिति । नेदं रजतमिति कोर्थः । नेदं मदमिमतरजतमिति । तथाचार्थक्रियासामर्थ्यलक्षणसत्त्वस्यैव निषेधान्न तेद्वैलक्षण्यानुमानं विरु- णदीत्यर्थः । सदसद्वैलक्षण्यमनिर्वचनीयत्वं मतं तन्निर्वाहावसरतया च पूर्वोदितलौकिकपरमार्थरजतविपयल. निषेधेन न विप्रतिषेधशङ्कापीति भावः । दोषान्तरमुक्तं परिहरति-नचानिर्याच्य इति । रजतानुभवसं- स्काररञ्जिता ह्यविद्या रजतज्ञानाकारेण विवर्तते । अननुभूतरजतस्य भ्रान्त्यनुपपत्तेः । सचानुभवः सविकल्पक इति शब्दोल्लेखवान् । तथाच तत्संस्काररजिताविद्या तद्बुद्धिवत्तच्छन्दप्रयोगेपि हेतुः । एतदुक्तं भवति-रज- तबुद्धिवजतजातीयबुद्धिरप्युदेति । ततश्च तच्छन्दप्रयोग इति परस्यापि शुक्यादी रजतवजात्यायसंभवात्त- संस्कार एव शरणमिति भावः । या तु प्रत्यायकानुपपत्त्या प्रतीत्यनुपपत्तिरुक्का तां परिहरति-नचानि- घेचनीयेति । शुक्क्यवच्छिन्नं यच्चैतन्यं तदविद्यापरिणामो हि रजतं, न तु केवलशुक्त्यविद्यापरिणामः, शुक्ते. रविद्याकार्यस्य खकारणाविद्यां प्रत्याश्रयत्वायोगात् । तदुक्तमाचारिष्टसिद्धिकारैः-'शुक्त्यवस्थात्ममोहोत्या रूप्यधीः शुकिमोहजा । कथ्यते मृदवस्थात्मजातो मृजो यथा घटः' इति । ततस्तेनैव चैतन्येन रजतमपि वेद्यमित्यर्थः । रजतस्य शुक्तिसामानाधिकरण्योपपादनाय शुक्त्यवच्छितेत्युक्तम् । नन्विन्द्रियसंप्रयोगाभावे कथ. मपरोक्षता तत्राह-नच संप्रयोगेति । न केवलमस्माकमयं नियमभङ्गोऽपितु भवतोपीत्याह- अन्यथेति । ननु न देशान्तरस्थं रजतं रजतज्ञानविषयोपितु पुरोवर्ति वस्तु तचेन्द्रियसंयुक्तमितीन्द्रियसंप्रयोगादेवापरोक्षं तहीदमसन्मवेपि समानमिति प्रौढिमारूढः प्राह-अधिष्ठानेति । नन्विन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोः सतोः कथं तदभावो येनैवं परिहियत इति तनाह--तयोरिति । अधिष्ठानप्राहकेन्द्रियग्राह्यतामन्तरेणारोप्य- स्यापरोक्षतायां बाधकमाराम परिहरति-नचैवं सतीति । न तत्रारोप्याधिष्टानयोरेकेन्द्रियग्रायलानिय- १ भसत्त्वेऽपीत्यर्थः । २ सदिति पाठो भाति । ३ भवच्छेदकतासंबन्धेन शुक्तिनिष्ठो य आत्मा तदाभितमोतो. स्पेत्यथैः । - - ·८४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः स्पर्शनेनाधिष्ठाने गृहीतेपि चाक्षुषो रजतविभ्रमः स्यादिति वाच्यम् । सादृश्वदर्शनजन्ये विभ्रमे तेनैवेन्द्रियेण सादृश्यस्य ग्रहणनियमात् । अन्यथा तवापि तिक्तो गुड इति वि- भ्रमो न भवेत् । आरोप्यस्य रसस्य रसनेन्द्रियग्राह्यतया द्रव्यप्राहकस्पर्शनेन्द्रियागोचर- स्वात् । तस्माचत्राधिष्ठानग्रहण एवेन्द्रियस्योपयोग इति त्वयापि वक्तव्यम् । तथाच न तत्प्रकृतेपि दण्डवारितम् । नच ज्ञानद्वयाङ्गीकारादख्यातिप्रसङ्गः । इदमंशावच्छिन्नसा- विचैतन्यस्पैवाधिष्ठानज्ञानफलभूतस्य स्खमायाविवर्तरजवादिसिद्धित्वात् । अन्तःकरण- त्तिलक्षणज्ञानद्वयाननीकारात् । तदेवं लक्षणप्रमाणयोरनिर्वचनीये रजतादिविभ्रमे संभवात् तद्वैतनपञ्चविभ्रमोपि वेदान्तवाक्यप्रमाणजन्यादधिष्ठानाद्वितीयात्मविज्ञानाद्विलीयत इति सिद्धम् । ननु कथं वेदान्तवाक्यानां सिद्धार्थवोधकत्वम् । सकलपदानां लोके कार्ये एव सङ्गतिग्रहणात् । लोका- वगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेपि बोधक इति न्यायात् । लोके च प्रवर्तकवचनश्रवणसमनन्तरं श्रोतुः प्रवृत्तिमुपलभ्य प्रवृत्तिलिङ्गेन प्रवर्वस- माद्रमानुदयः, अपितु सादृश्यजन्यभ्रमेपु सादृश्याधिष्ठानयोरेकेन्द्रियग्राह्यतानियमात् तदभावापराधादि- त्याह--सादृश्येति । यदि च कस्मैचित्समानेन्द्रियग्राह्यवनियमदुराग्रहादुरीतिर्न रोचेत तं प्रति बाधक माह--अन्यथा तवापीति । विभिनेन्द्रियग्राह्यतामेव हेतुमाह-आरोग्यस्येति । तदेवमधिष्ठान एवेन्द्रियोपयोगमुपपाद्य ज्ञानद्वयाङ्गीकारादख्यात्यापत्तिमुक्तां परिहरति-नच ज्ञानेति । कोयं ज्ञानभेदः किं शप्तिभेद उतान्तःकरणवृत्तिभेदः । नाद्य इत्याह-इदमशेति । उभयोरपीदमंशावच्छिन्नैकसाक्षिवेद्यस्वेन फलभेदाभावादित्यर्थः । द्वितीये प्राह--अन्तःकरणेति । नचैकत्रान्तःकरणपरिणामोऽपरनाविद्यापरिणाम इति ज्ञानमेदः । अविद्यापरिणामस्य ज्ञानाभासत्वेन ज्ञानताऽसिद्धेः। उक्तहि अविद्या वेदैः सह भ्रम इति । वादार्यमुपसंहरन् समन्बयोपयोगमाह-तदेवमित्यादिना । मेद- प्रपञ्चस्पाविद्यापरिणामतया शुक्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयारोपितलात् तदधिष्टानाद्वैततत्त्वसिद्धिः फलमित्यर्थः । इत्यनिष्टविपरीतबुद्धितस्तुच्छसद्विपयवाददूपणात् ।व्यक्तमुक्तमिह तत्तदुक्तिमिः शक्यनिर्वचनतानिवारणम् । वैदा- न्तवाक्यजन्यादद्वितीयात्मविज्ञानादित्युक्तम्। तदसङ्गतम् , सिद्धेऽर्षे वेदस्य प्रामाण्याभावादिति कार्यवादी प्रत्सव. तिष्ठते-ननु कथमिति । ननु भवतु लौकिकानां कार्ये शक्तिग्रहो वैदिकानां तु किमायातमित्यत आह- लोकायगतेति । निर्णीतं खल्विदं प्रमाणलक्षणे आकृत्सपिकरणे तदर्थचिन्तया । तथाहि-स्वरवर्णलोपा- गमादिवलक्षण्यात् अनध्यायादिधर्ममेदालौकिकवैदिकव्यपदेशाघ सटमेदयूपादिशब्दसाहचर्याच गोसन्दा देरपि लोकवेदयो दस्तद्भेदादश्ववालादिशब्देष्यन्तिरदर्शनात् 'उत्ताना वै देवगवा यहन्ति, तेजो पै पृत'मि- स्यादिपूत्तानवहनादिविपरीतलिभाचार्यमेद इति प्रापय्य प्रतिविदधे, प्रलमिज़या तावदेवत्वं गवारिपदानाम- चगम्यते । नच वरवर्णलोपागमादिवेपम्यमात्रात् प्रत्यभिज्ञायमानराब्दस्वरूपमेदः, सथार्थोपि रा एप, प्रल. भिशायमानखात्, उत्तानवहनादि तु स्तुतिनं गवादिभेदप्रतिपादक, तसाझेदकाभावादमेदावगमाय भन्दायो. रेक्यमेव लोकवेदयोरिति लोकवेदाधिकरणे स्थितम् । मन्वस्तु लोकगृहीतसरतिशब्दानां येदेपि योधकत्वं पथमेतापता शिक्षार्थयोधकत्वाभायसपाह-लोके- चेति । भयमर्थ:-गामानयेत्युत्तमरवचनश्रवणसमनन्तरं मध्यमवस्य गानयनं दृष्ट्वा प्युपिरित्या माफलपति पालः, शानपूर्विफेयमस्य प्रवृत्तिः स्वतघ्रातिला मीयसनप्रातिपशिी । अव साम• एरान्वेन प्रयतस्पलये सन्दपूर्वकत्वं चानुमाय तस्मिन्दानन्तरभाविनि दस शर्षि शाति, सयप १ येथे रजवानिमिः सह समनशानामारे परिणामोडी भरिपेदेखि योजना। .

·. . परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। प्रत्यये पदसमुदायस्य सामान्यतः सामर्थ्यमधिगम्य पुनरावापोखाराभ्यां च प्रत्येक कार्या- विते पदानां सङ्गतिग्रहणात् , आनयनादिलक्षणकार्यविशेपे व्यभिचारेपि कार्यमात्रस्यं सर्वत्राव्यभिचारात्तदन्वितस्वार्थेषु पदानां सामर्थ्याधिगमात् । नचान्तरेणापि व्यवहार पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यश्रवणसमनन्तरं श्रोतुर्मुखविकासादिना लिनेन हर्षमनु- माय तद्धेतुप्रत्यये वाक्यस्य सामर्थ्य सामान्यतोऽधिगम्यावापोद्धाराभ्यां पुनः पुत्रादि- पदानां तनयाद्यर्थविशेषेषु सङ्गतिग्रहो दृश्यते इति वाच्यम् । परिशेषावधारणानुपपत्तेः, प्रियासुसप्रसवादेरपि हर्पहेतोः संभवात् । यत्र च प्रभिन्नकमलोदरे, मधूनि मधुकरः पिवतीति प्रसिद्धपदसमभिव्याहारात्प्रसिद्धतरपदार्थोऽप्रसिद्धमधुकरपदार्थः समधिगत. विभक्त्यर्थश्च यं मधुपाने कर्तारं पश्यति तं मधुकरशब्दवाच्यत्वेन प्रत्येति । तत्रापि न कार्यपरताव्याकोपः, तादृश्या अपि व्युत्पत्तेर्व्यवहारनिवन्धनप्रथमकार्यव्युत्पत्तिनिबन्ध- नतया तदानुगुण्येन व्यवस्थानात् , पुत्रस्ते जात इत्यादेश्च सिद्धार्थप्रयोगस्य लाक्षणिकत्वे- प्रयोगान्तरेषु गा वधानाश्वमानयेत्यादिष्वानयनगोशब्दयोरुद्धारे तदर्थयोरप्युद्धारात् प्रक्षेपे च प्रक्षेपदर्शनात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गवादिविशेषेषु पदविशेषस्य सामर्थ्य गृह्णाति । सर्वत्र च कार्यान्वयाव्यभिचारात्तदन्वि- तपदार्थेषु सामर्थ्य गृह्णाति, न पुनः पदार्थमाने, नाप्यन्यमानान्नितेषु । प्रथमावगताव्यमिचारिकार्यान्वयपरि- त्यागे प्रमाणाभावादिति । ननु कथं कार्यान्विते सामर्थ्यग्रहः, यावता पश्यानयवधानेसादावन्यदन्यत्कार्य प्रतीयतेऽतो व्यभिचाराद्गवादिवदेव शब्दविशेषाभिधेयत्वमेव न सर्यशब्दसामर्थ्यप्रतियोगिवमिति तनाह- आनयनादिलक्षणेति । प्रकृत्यभिधेयबन्धनादिव्यभिचारेपि प्रत्ययामियानुगतकार्यमानं न व्यमिचर- तीत्यर्थः । ननु यन्त्र प्रवृत्तिलिगमवलम्ब्य सङ्गतिग्रहः तनयं भवतु, यत्रतु मुखविकासादिलिङ्गाद्धपहेतुसिद्धा. र्थमनुमाय शब्दस्य सङ्गति ग्रहः यथा पुनस्ते जात इत्यादिषु तत्रावश्यं कार्यमन्तरेणैव सिद्धार्थे शब्दशक्तिरा. श्रयणीयेति तत्राह-नचान्तरेणापीति । नच वाच्यमित्युक्तं तन हेतुमाह-परिशेपेति । अयममि- सन्धिः-न तावत्प्रवर्तकवाक्येष्विव सिद्धार्थवास्येषु प्रवर्तकविशेषानुमापकानयनादिप्रवृत्तिवदस्ति हर्षहेतुविशे- पानुमापकं प्रत्यक्षलिगं, मुसविकासादितु हर्पहेतुमात्रमनुमापयति । तद्विशेषस्तु परिशेपात्प्रार्थनीयः । नचैवं संभवति, पुत्रजन्मवदेव सुसप्रसवादेरनेकस्योपाठवमानलात् विनिगमनाभावादतः पुनशब्दस्य सङ्गतिग्रहो दूरो- सारित इति । यथाहुः नाथा.-'प्रमाणपरायणेन च परिशेपेण न तत्प्रतिपादकताध्ययसानं भूतभविष्यद्वर्त- मानानां सन्निहितव्यवहितानां संभवात् पारिशेष्यावधारणाया अत्यन्तदुष्करला'दिति । स्यादेतत् । अस्ति प्रभि. नकमलोदरे मधूनि मधुरः पिबतीत्यादिवास्यं श्रुतवतः पुरुषस्य मधुकरप्रातिपदिकार्थमानमजानतः समया- न्तरे सरसोरहोदरविपरिवर्तिमधुकरमधुपानमवलोफयतः प्रसिद्धपदसमभिव्याहारवलान्मधुकरशब्दस्य मधुक- शब्दार्थ सिद्ध सङ्गतिग्रह इति तत्राह-यत्रचेति । किमिति न कार्यपरतान्याकोप इति तनाह-तार- श्या अपीति । सोपि हीतरपदाना सद्गतिं गृहीला तत्समभिव्याहारादस्य सङ्गतिं गृह्णाति । इतरपदाना च व्यवहारवलात्प्रवर्तककार्यान्विते प्रथममेव सङ्गतिम्रहीतव्या । नहि तनापि प्रसिद्धपदार्थसमभिव्याहारः शक्यपरिग्रहः । अनवस्थादौस्थ्यात् । तथाचोपजीव्यैकप्रयोजकानुगुण्येनानाप्यध्याहृतकार्यान्विते शक्तिोि. त्यर्थः । कयं तर्श्वगृहीतसङ्गतिकानां सिद्धार्थे प्रयोगः पुनस्ते जात इत्यादिपदाना तबाह-पुत्र इति ननु 'अमिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणेष्यते' इति लक्षणालक्षणात् अभिधेयकायान्वयसंबन्धः सिद्धायान्वयस्य -- १ आनपनादिरूपकार्यात्मकव्यवहारमित्यर्थः । २ पुसेति शेषः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) 1-[प्रथमः नायुपपत्तेः, परस्परान्वयस्य कार्यान्वयाव्यभिचारात् , पुत्रस्ते जावसं पश्येति वक्तव्येरि कायें विवियतामिति पदावधीरणेन द्वारमिति प्रयोगवत्प्रयोगोपपत्तेः । ननुन कार्यान्विते पदानां सामर्थ्यमध्यवसातुं शक्यम् । कार्यस्य कार्यान्तराभावेन कार्यपदस्य कार्यान्वितस्वार्थाभिधायित्वानुपपत्तेः । योग्यतरान्विताभिधाने च प्रयोजक- द्वैविध्यापातादिति चेत् । न । कार्यान्वयान्वयिनि कार्यपरपदार्थान्विते वा पदचिमहणा- भ्युपगमे प्रयोजकद्वैविध्याप्रसक्तेः । यत्तु कैश्विदुच्यते कार्यान्वयान्वयिनि इत्यत्र किं कार्य विशेषणमन्वयस्य किं वोपल. क्षणम् । नाद्यः । अन्वयस्य कार्यविशिष्टस्य कार्यान्वये सति कार्यस्य संबन्धद्वयप्रसङ्गात् युमपच्च कार्यान्वययोर्विशेषणता विशेष्यता चापद्येत । नचैतत्सर्वमुपपन्नम् , अलौकिकत्वात् । नापि द्वितीयः । कार्यस्य शब्दशक्त्यगोचरत्वप्रसङ्गादिति । तदसत् । कार्यान्वयान्वयि- नीति कार्यस्य संवन्धव्यावर्तकमात्रताया विवक्षितत्वात् । तत्र यथा गवादिपदार्थानाम- कार्यरूपाणां तत्संबन्धनिरूपकता तथैव कार्यस्यापि, संबन्धस्योभयनिष्ठत्वात् । इतरथा योग्येतरान्वयपक्षेप्यन्वययोग्येनेतरेणान्वयस्य विवक्षितत्वात् अन्वयस्य विशेषणोपलक्षण- पक्षयोरुक्तदोपानुषङ्गस्तुल्य एव स्यात् । लिलक्षयिषितस्य वक्तव्यस्तत्राह-परस्परान्वयस्येति । कार्यान्वयस्य परस्परान्वयविशेषलादित्यर्थः । उर्फ च नाथेन-कार्यान्वयो हि परस्परान्वयाव्यभिचारी'ति । विवक्षितलात् कार्यान्वयवत् परस्परपदार्यान्वय. विवक्षयापि लक्षणया लोकः शब्दं प्रयुते इति । अर्थलक्षणया परिहृत्य वाक्यैकदेशलक्षणया च परिहरति- पुत्रस्ते जात इति । यथाहि द्वारं विवियतामिति प्रयोक्तव्ये द्वारमिति वाक्यैकदेशं प्रयुके नचैतावता विवियतामिति नाध्याहरन्ति व्यवहर्तारः तद्वत्तं पश्येति वक्तव्ये कार्ये तब्यतिरेकेण पुत्रस्ते जात इत्येवं प्रयुके। अध्याहाराच वाक्यं पूर्णमित्यर्थः । उक्तप्रयोजकस्य कार्यपदे व्यभिचारं शकते नन्विति । ननु तस्य योग्यतरान्विताभिधायित्वं भवः वित्यत आह-योग्येतरेति । अनुगतं प्रयोजकं दर्शयन् परिहरति-न कार्येति । कार्यान्वयः कार्य- रूपोऽन्वयः तदन्वयि । तदाधारः सच कार्यमितरश्च भवति संवन्धस्य द्याधारत्वात् । तत्र सामर्थ्य सर्वपदा. नामखि च कार्यपदस्थेत्यर्थः । नयविवेककारोक्तं प्रयोजकमाह-कार्यपरेति । कार्यपरं यत्पदं तस्य योऽर्थः तेनान्विते सामर्थ्य मिति । तथाच न प्रयोजकनेदः, कार्यपदस्यापि कार्यपरगवादिपदार्यान्वितकार्यशकिलादि. तरेषामपि कार्यपरलिदादिपदाभिधेयकार्यान्वितगवादिनिष्ठशक्तिलादित्यर्थः । भत्र रनदीपावलीकृतः प्रथमं प्रयोजकं दूपयांयभूवुखदनुवदति-यस्वित्यादिना । संपन्धस्यमस. गादिति । कार्यान्वयेत्यत्रैकः संपन्धस्तदन्वयीत्यत्रापर इत्यर्थः । किंच कार्यान्वयेत्या कार्यस्य विशेषण- बमन्वयस्य च विशेष्यत्वं, अन्ययीत्यत्र चान्वयस्य विशेषणत्वं कार्यस्य विशेष्यसमिति युगपदेव विशेषण. खविशेष्यत्वे प्रत्येकमनयोरन्योन्यापेक्षया स्यातामिलाह--युगपथेति । उभयमप्यस्तु को दोष इत्लत आह-नचेति । शक्यगोचरत्वमसङ्गादिति । विशेषणस्यैव क्रियान्वयिलनियमारकार्यस्य च विशेषण- साभापान अन्वययत एव शक्तिगोचात्वं नतु कार्यस्येत्यर्थः । तदेतत्सरिहरवि-तदसदिति } मात्र कार्यस्यान्वयं प्रति विशेषणत्वोपलक्षणत्वे विवक्षिते अपितूमयानुगतय्यावर्तकलमा विवक्षित मतदसिम साह-तत्र ययेति । कार्यतदितरसंपन्धस्योभयनिष्ठलादितरवदेव कार्यमपि निरूपमिलपः । एवर प्रतिपन्या साधयति-तरयेति । योग्यतर इत्यमान्ययं प्रवीति पफव्यं, यतिषियोग्यताया मन्वाद १कार्यग स्पति विमरःवियापदेन विषय मामम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। उपलक्षणपक्षेपि कार्यस्य शब्दशक्तिविषयत्त्वं न व्याहन्यते, कार्योपलक्षितत्व स्यान्वय विशेषणतया कार्यस्यापि परम्परया शब्दशक्तिप्रतियोगित्वोपपत्तेः । एवमनभ्युपगच्छतः स्वप्रच्युत्युपलक्षितसत्तायोगित्वमनित्यत्वमित्येवमादिलक्षणमपि न निर्वहति । प्रच्युतेः कार्या- नन्वये सत्तायोगित्वमावस्यैव लक्षणत्वादात्मादेरप्यनित्यत्वापत्तेः । वयमेव चानुभूतिरतु- भूतिव्यवहारहेतुप्रकाश इति प्रतिज्ञाय मोक्षदशायां व्यवहारहेतुत्वाभावात् लक्षणस्या- व्याप्तिमाशङ्कय व्यवहारहेतुत्वमुपलक्षणमित्यङ्गीकृत्योपलक्षितत्वमपि कचित्साध्यं यथा विनाशोपलक्षितसत्तायोगित्वमनित्यत्वमिति खकीयग्रन्थे निवद्धत्वात् । एतेन विवादप- दानि पदानि न कार्यान्वयान्वयिनि शक्तिमन्ति पदत्वात् कार्यपदवदित्यनुमानमपास्तम् । विशेषणोपलक्षणपक्षयोरुक्तदूषणोद्धरणात् कार्यपदस्यापि कार्यान्वयान्वयिनि शक्तिमत्त्वेन दृष्टान्तर साध्यविकलत्वात् , विवादपदानि पदानि कार्यपराणि पदत्वात्कार्यपदवदिति प्रयोगसंभवाच । नच 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिपदेषु व्यभिचारः, तेपामपि द्रष्टव्य इत्यादिविधिशेप- पपादकत्वात् । तथाचान्वययोग्येनेतरेणान्वित इत्यनाप्यन्वययोग्यान्वययोरुतदूषणानतिगृत्तिः, अन्वयविशे- पितयोग्यविशेषितत्वात् । अन्वयस्योपलक्षणत्वे लनिहितान्वयवादत्वापात इत्यर्थः । एतेन व्यावर्तकत्वप्र. युक्तदोपोपि परिहृत इत्यभिप्रायः । विशेषविवक्षायामप्युपलक्षणपक्षे न दोप इलाह-उपलक्षणपक्षेऽपीति । कार्योपलक्षितोऽन्वय इति कोर्थः कार्यविशेषितोपलक्षितत्वविशेषितोऽन्वय इति । न चोपलक्षितत्वमप्युपलक्षणमेव, अनवस्थानात् । ततश्च परम्परया कार्यस्याप्यन्वयशरीरविनिवेशितया शब्दशक्किगोचरत्वमित्यर्थः । यदि चोपलक्षणत्वापराधादेवात्य- न्तमननुप्रवेश इसाशयः, तमुनिसत्वलक्षणमपि न सिद्ध्येत् । तत्रहि खप्रच्युत्युपलक्षितसत्तायोगित्वमनित्यत्वमिति लक्षणे प्रच्युतेविनाशस्योपलक्षणतया सत्तानन्वयात् केवलसत्तायोगित्वमनित्यत्वमिति स्यात् । तथाचारमादेरनि- त्यत्वमित्यतिव्याप्तिस्तदेतदाह-एवमनभ्युपगच्छत इति । कार्य लक्षणम् । इष्टप्रसङ्गता परिहरति-स्वय- मेवेति । सिद्ध व्युत्पत्तिदूषणेन कार्यव्युत्पत्तिसमर्थनेन च तर्कवाधविपक्षवाधकतर्कामावाभ्यामनुमानमपि दूषितमित्याह-एतेनेति । यजेतेत्यादौ लिडादिव्यवच्छेदाय विवादपदग्रहणम् । इतरया दृष्टान्तासिद्धेः । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं चाह-कार्यपदस्यापीति । विशेषणोपलक्षणेत्येतदादिर्वाय ग्रन्थः । स्वपक्षे- ऽनुमानं दर्शयन् बाधमप्याह-विवादपदानीति । कार्यभावार्थपदयोः सिद्धसाधनतानित्त्यै विवादपद- ग्रहणम्। ननु 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादीनि पदानि सिब्रह्मखरूपपर्यवसितानि, विध्यश्रवणात विधिसन्निधिश्रवणा- भावाच । द्रष्टव्य इत्यादेश्च विधित्वं न संभवति । उपयुक्तमुपयोक्ष्यमाणं या संस्कारार्ह यथाहुः' 'भूतभाव्युपयोग हि द्रव्यं संस्कारमईतीति । नचात्र प्रोक्षितवीहीणामिव विज्ञानसंस्कृतस्यात्मनः क्वचिकती विनियोक्ष्यमा- गलम् । शुद्धयुद्धब्रह्मात्मतत्त्वज्ञानस्य समस्तप्रवृत्तिविरोधित्वात् । नापि कृष्णविषाणादिवद्विनियुक्तत्वं, येन चात्वालपासनेनेव ज्ञानेनात्मा संस्क्रियते । नापि सुवर्ण बिभृयादितिवदात्मानं पश्येदिति विनियोगभगः। दर्शनस्य प्रमाणपराधीनतयाऽविधेयत्वात् । साक्षात्कारस्य फलतया विधानानईत्वात् । विधिपरत्वे च ब्रह्मा- सिद्धः, अतिस्पष्टो व्यभिचार इति तमाह-नच विज्ञान मिति । अयममिसन्धिः यद्यपि यथाश्रुतसंस्कार- पक्षोऽनुपपनस्तथापि सुवर्णभरणसक्तुहोमादिवद्विनियोगमझे न किचिदस्ति बाधकम् । नच दर्शनाविधेयत्वं १ प्रच्युतेः कार्यानन्वये इत्यनेविमावः । २ यथा सुवर्णभार्यमिति श्रुतौ विधेरप्राधान्येन प्रतीत्या प्राधान्येन सत्प्रतीत्यर्थ विश यादिति विनियोगमाः क्रियते एवमेवारमा द्रष्टव्य इत्यत्रात्मानं पश्येदिति विनियोगभन दर्शन- विधिः । ३ दर्शनेत्यादिः । ४ कार्यपरत्वसाधकपदत्वहेतोक्दान्तवाक्यसपदेखियः । - ·तत्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [प्रथमः लया कार्यपरत्वात् । तदेवं सकलपदानां कार्यपरत्वान्न सिद्धे ब्रझणि वेदान्तवाक्यानां प्रामाण्यमिति । अत्रोच्यते--- तावत्सिद्धे प्राथमिकव्युत्पत्त्यसंभवः । प्रागुन्नीतन्यायेन पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यादपि व्युत्पत्तिसंभवात् । नच तत्र पारिशेष्यावधारणानुपपत्तिः । यत:-'दृष्टचैत्रसुतोत्पत्तेस्तत्पदायितवाससा । वार्ताहारेण यातस्य परिशेषविनिश्चितेः ॥'2" यो हि परिदृष्टचैन्नमहर्पहेतुपुत्रजन्मा पुत्रपदालिप्तकुङ्कमाङ्कितपटप्रदर्शकेन वार्ताहारेण सह चैत्रसकाशं गतः तस्य दिष्टया वर्धसे चैत्र पुत्रस्ते जात'इति वार्ताहारख्याहारश्रवणसमनन्तरं समुन्मीलत्पुलकसकलकलेवरमुत्फुल्लगण्डयुगलमुल्लसितनयनयुगलं चैत्रमवलोक्रयतस्तत्र- मोदलिङ्गेन स एव नूनमनेन मदवलोकितः सुतसंभवः प्रमोदहेतुरेतस्माद्वास्यादधिगत इति परिशेपावधारणोपपत्तेः । नच प्रियासुखप्रसवस्थापि संभवात्परिशेपावधारणानु- पपत्तिः, पुनपदाङ्कितपटप्रदर्शनवत्प्रियासुखप्रसवसूचकाभावात् । नच विद्यमानतामात्रेण तत्रापि शङ्कावकाशः । कार्येप्युपानच्छत्रदण्डाद्याहरणलक्षणावान्तरकार्यदर्शनेन शङ्काप्रस- रस्य दुर्निवारत्वात् । एवमुक्तरीत्या सिद्धेऽपि प्राथमिकव्युत्पत्तेः संभवात्प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबतीत्यादिप्रसिद्धपदसमभिव्याहारनिवन्धनव्युत्पत्तावपि सिद्धार्थपरवा न व्याहन्यते, मुख्यार्थविषयतया सिद्धेपि प्रयोगयोगे लाक्षणिकत्वकल्पनानुपपत्तेः । नच प्रथमावगतकार्यान्वयानुरोधेन लक्षणाश्रयणम् । प्रथममपि पुनस्ते देशान्तरादागतः बाधकम् । ध्यानत्वात्तस्य विधेयत्वमायुष्मताप्यनुमन्यते । यथाह श्रुतिः-'निदिध्यासितव्य' इति । नव ब्रह्मासिद्धिः । यूपादिवत्तसिद्धरपि संभवात् । ततस्तद्विधिविषयापेक्षितमात्मानं सत्यज्ञानादिरूपं समर्थयन्ति सन्त्यमूनि पदानि न कार्यपरतामतिवर्तन्ते । सर्ववेदान्तप्रत्ययतया चाश्रूयमाणस्थलेष्वपि समर्थयन्त्येव विधि- मिति । उपसहरति-तदेवमिति । प्राथमिकव्युत्पत्तौ सिद्धे सिद्धाया प्रसिद्धार्थपदसममिच्याहारात् व्युत्पत्तिः खत एव सिध्यतीति तां समर्थयतेन तावदित्यादिना । परिशेषोपपत्तिं श्लोकेनोपनिषधाति-रहे- त्यादिना । दृष्टा चैत्रसुतोत्पत्तिर्येन तस्य दृष्टचैत्रसुतोत्पत्तेस्तत्पदेन तस्य पुत्रस्य पदेनाद्वितं विहितं वासो वस्त्रं यस्य हस्तेऽसौ तत्पदावितवासास्तेन तत्पदावितवाससा वार्ताहारेण सह यातस्याविदितार्थभाषस्य च पुंसः परिशेषविनिश्चितः संभवादित्यर्थः । अन्न च विज्ञातपुत्रजन्म विहायाविज्ञातहर्षहेतुकल्पनमयुक्तमिति दर्शयितुं दृष्टेत्यादि विशेषणं, विज्ञातादपि प्रियामुखप्रसवाद्विशेषदर्शनार्थ तत्पदावितेति । अस्यैव श्लोकस्वार्थ विणोति-यो हीत्यादिना । यतु तत्पदावितवाससेति विशेषणस्य प्रयोजनमुक्तं तदर्शयति शानिरास. पूर्वकं-नच प्रियेति । तन कि पुनजन्मैव तत्सूचकं कि वान्यत् आहो सभावनामानात्तच्छवा । आये प्रथमप्रतीतपुत्रजन्मपरित्यागे कारणाभावात् तत्रेव सतिग्रहो युक्तः । द्वितीय निषेधति-पुत्रपदाडि तेति । तृतीयं निषेधति-नच विद्यमानतेति । विशेषनिर्णयकारणाभावेपि सभावनामानेग चेद्विपरी- तशकोदयस्वहि गवानयनवदेव छत्रायानयनमपि तेन क्रियते इति तेपामपि शब्दार्पताशया अनिर्णयः स्थादित्यर्थः । एतेन तदपि निरस्तम् । यदाह भवनाथ:--'नच खाधिगततत्प्रिये तदोरिति फुप्तत्यादया. तिस्तत्रैवानेकस्य समवादिति । एवं सिद्धे प्राथमिकव्युत्पत्तिसमर्थनेन तत्पूर्वकप्रसिद्धार्थसमभिन्याहारनिमन्ध- नव्युत्पत्तिरपि समर्थितेसाह-ए-मुकरीयेति । यत्तु सिद्धार्थपरपदप्रयोगो लाक्षणिक इत्युकं तमाह- मुख्याति। मनु प्रथम प्रयोक्तुः व्युत्पत्तिकाले पुत्रादिपदानामावापोखारेण कार्यान्वितखार्थे साविमहः पुमं पश्येला. दिकार्यवाक्येषु तसदनुरोधात्स्यप्रयोगसमयेपि सिद्धार्थप्रयोगो लाक्षणिक झी तबाहनच प्रथमेति । गुप्तत्याद् यात राधिगतचैत्रप्रियविपयितव त्रस्य पीरिस्यवभूतिनिधयो मय निषेणे हेतुः पानेकस राभवादिदि। , I ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीम्याख्यायुता। .. - पुत्रले गच्छति पुत्रले सुखी पुत्रले निरामय इत्यादिप्रयोगेष्वावापोद्धाराभ्यां पुत्रा- दिपदानां स्वस्वार्थे व्युत्पत्तेरुपपत्तेः । प्रथमव्युत्पत्यनुसारेण च लक्षणाश्रयणे लोके भावा- र्थकार्ये व्युत्पत्तेर्वेदे तदसंभवात् यजेतेत्यादिशब्दानामबोधकताप्रसङ्गः । कामाधिकारे च प्रथम कामसाधने नियोगे लिडादिपदानां व्युत्पत्तेः नित्यनैमित्तिकाधिकारे लाक्षिणिको लिडादिप्रयोगः स्यात् । एवं नित्यनैमित्तिकयोः स्वतन्नकार्ये पदशक्त्यधिगतेरङ्गयाक्ये परा- र्थकार्ये लिदादिपदप्रयोगो मुख्यो न स्यात् । अथावधीरितभावार्थकामसाधनखत विशेपं कार्यमानं व्युत्पत्तिगोचरः, सर्वत्र तस्या- व्यभिचारात् माघवाचेति मतं, तीहापि योग्येतरान्विते पदशक्तरव्यभिचारालाघवाचेति समः समाधिः । एवंच सति कार्यान्वयान्वयिनि पदशक्तिरित्यपास्तम् , अन्वितमात्रस्य- प्रयोजकत्वे संभवति कार्यान्वयान्वयिनीति कल्पनायां गौरवात् । नच कार्यपरपदार्था- वितस्वार्थे शक्तिः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि कार्यपरत्वं पदधर्मः किंवा पदार्थधर्मः । नायः । सर्वपदानां लिडादिपदवकार्यपरत्वे पर्यायतापत्तेः । अथ पर्यायतापरिहाराय मुख्यगौणसाक्षात्परम्परादिभेदेन फार्यपरतां विशिष्यात् , न तोकप्रयोजकत्वलामा, मुख्यादिविशेपणानां सर्वपदेष्वेकरूपताभावात् । नहि सिंहो देवदत्त इत्यादी सिंहादिशब्दाना मुख्यगौणयोस्तत्परत्वमेकरूपम् , तथा सति देवदत्तादेरपि केसरादिमत्त्वप्रसंगात् । नापि द्वितीयः । पदार्थानां कार्यायोधकत्वेन तत्परत्वाभावात् । अथ कार्यशेषत्वं कार्य- इत्यादिप्रयोगेप्विति । सिद्धार्थप्रयोगेष्वित्यर्थः । किच प्रथमं योग्येतरविशेषकार्यान्विते व्युत्पन्नस्यान्यत्र योग्येतरमानान्विते प्रयोगो लाक्षणिक इति यदि ब्रूषे, तर्हि लोके धात्वात्मककार्ये व्युत्पन्नस्य वेदे तस्य लाक्षणिकतया कार्यतानगीकारात् लिङादेर्लाक्षणिकत्वं प्रसज्येत । तथा काम्यनियोगे फलीदातृनियोगे व्युत्प. अस्य नित्येषु लाक्षणिकतापातः । तया नित्यनैमित्तिकविधिपु स्वतन्त्रकार्ये गृहीतसङ्गतिकस्य तदङ्गप्रयाजादिषु परतन्त्रकायें लाक्षणिकतापातः । यद्यप्यनुवादाशङ्कया न झटिति नियोगान्तरवोधकलमगवाक्यगतलिलादे- रिति प्राभाकरराधान्तस्तपाप्यानियोगाभिधायित्वमिष्यत एवारादुपकारकाङ्गवाक्येषु, इतरथा तदुपकारासं- भवात् अनन्यविषयलाच । सन्निपत्त्योपकारकेषु तदुभयाभावादनुवादकत्वमेवेति तदेतदाह-प्रथमव्युत्प. तीत्यादिना । अवोधकतेति । अपूर्वस्य वाच्यभावार्थसबन्धादृष्टेलक्ष्यलस्याप्यभावादित्यर्थः । अथ वेषां सङ्ग्रहायानुगतरूपे व्युत्पत्तिरिति ब्रूपे तर्हि सर्वसनहाथ योग्येतरान्विते व्युत्पत्तिरित्येय स्वीकुरु सर्वानुगतप्रयोजकलामात् लाघवाचेयाह-अथावधीरितेति । अवधीरितः परित्यक्तः भावार्थरूपकाम- साधनादिविशेषो येन तत्तयोकम् । एवं सतीलस्यैव विवरणमन्वितमानस्येति । द्वितीय प्रयोजकं दूपयति --नचेति । कि कार्यपरं यत्पदं तदर्थेनान्वित इति विवक्षितमुत कार्यपरो यः पदार्थस्वदन्वित इति विव. क्षितमिति विकल्प्य भायं दूषयति-सर्वपदानामिति । ननु कार्यपरत्वेपिन कार्यपर्यायता कार्यपदं मुख्य- वृत्त्या तत्परमितरत् गोण्या, अथवा कार्यपदमव्यवधानेन तत्परमितरधवधानेनेत्यवान्तरविशेषादित्याशन परिहरति-न तीति । नहि मुख्यवृत्त्या तत्परत्वमेवे जघन्यवृत्त्यातत्परखमेवमितरदपीयर्थः । तदेव निदर्शयति-नहीति । किमिति तथा न स्यादित्यत आह-तथासतीति । मुख्यवृत्त्या तत्परत्वं हि केसरादिमत्वमादाय तदेव चेत्तत्परत्वं गौणेपि स्यात् स्यादेव केसरादिमत्त्वमपीत्यर्थः । द्वितीये किं पदार्थानां कार्यपरत्वं कार्ययोधकतया, उत साधकतया । नाद्यः । पदार्थानां बोधकलाभावात् । बोधकत्वे वा धूमादिवत् १ नित्यनियोग इत्यर्थः। २ काम्यनिसेवित्ययः। ३ भावार्थरूप कामसाधनोतिकार्यद्वयम् । ४ मिवेति पाठो भाति ।

·रात्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः परत्वं पदार्थानां, तर्हि कार्यशेषत्वं कार्यपदार्थस्य नास्तीति तदन्विताभिधायिकारफपदाना कार्यपरपदार्थान्विताभिधायित्वं न स्यादिति न किंचिदेतत् । यत्युनरनुमानं कार्यपराणि पदानि पदत्वाकार्यपदवादिति, तदपि न पिवेन इन्यादित्यादिनिधयाक्यस्यपदैरनेकान्तम् , नहि तन्त्र प्रातक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण किंचिदनुष्ठेयमवयोध्यते, हननप्रागभाव- स्थानादित्वेनाननुष्यत्वात् । न हन्यामिति संकल्पस्य विधारकप्रयत्नस्य वा विधानाभ्युपगमे तस्याप्रतीयमानतयालक्ष- गाप्रसङ्गात् । प्राप्त क्रियायाश्चेष्टसाधनत्वाभावयोधादेव निवृत्तवाक्यस्य चरितार्थत्वोपपत्तेश्च । नच 'विज्ञानमानन्दं ब्रो' त्यादिवसां प्रतिपत्तिशेपत्वं, विकल्पासहत्वात् । तथाहि कि शाब्दी प्रतिपत्तिविधेया उत भावनामिका अथ साक्षात्कारलक्षणा । नायः । तस्याः स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशब्दादिवद्विदितपदपदार्थसगतेः स्वयमेवोत्पत्तेः । न द्वितीयः । ज्ञानप्रकर्षहेतुत्वस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वेन भावनाया अविधेयत्वात् । न तृतीयः। लिङ्गतयाऽनुमेयवप्रसङ्गादित्यमिप्रेत्याह-पदार्थानामिति । द्वितीय शङ्कते--अथेति। दूषयति । तीति । अयमर्थ । न कार्यस कार्यशेषत्व मेदाभावादतस्तदन्वितार्थाभिधायिना गवादिपदाना नोकरूपवतेति । निषे धवाक्येषु साध्याभाव दर्शयननैकान्तिकता स्फोरयति नहि तत्रेति । प्राप्ता या हननक्रिया तनिषेधाद निष्टसाधनतावोधावत्पुरुषस्यौदासीन्य तथतिरेकेणेत्यर्थ । एतदुक्त भवति । सर्वत्र भावार्थनिष्ठो विधिर्दच्या दावपि भावार्थनिष्ठस्यैव सतो विघेरन्यत प्राप्तलात्तस्याप्राप्ते शक्तिमानमुपसकामति । यदाग्नेयोऽष्टाकपालो भवति इत्यादावपि द्रव्यदेवतासयन्धानुमितयागविषयत्वमेव, तदिहाभावो न भावार्थ ततस्तद्यारत्ती तयार विधिरपि व्यावर्तत इति । तदिदमाह-अनुप्ठेयमिति । किच प्रागभावोपन ननाभिधेय प्रध्वसै वैयर्थ्य, क्षणिकत्वालियाया खत एव निवृत्ते सचानादिरननुष्टेय इत्याह हननेति । ननु यथा नेक्षेतोद्यन्तमादित्य'मित्यत्र नेक्षिष्य इति सङ्कल्पविधिपरत्व व्यवसित "तदुत्सर्गे कर्मणीत्यधिकरणे' तदिह पर्युदासकृत्त्या हननविरोध्यहननसकरूपो विधीयताम्, अथवा हननोद्यतदेहेन्द्रियादेर्विधारकसामग्री घटक कचनप्रयनमन्तरेण नाकस्मादौदासीन्य भवितुमर्हतीति स एवान विधीयतामिति, तनाह-नेति । तावदन सकल्प श्रौत , किमिति न धौत यावता तदन्यतद्विरोधितदभावा यथायथ नमोर्था स्मर्यन्ते तद्वि- रोधी च संकल्प इति चेन । अभावस्यैव मुख्यार्थबात् इतरयोस्तु तदनुषहादेव लक्षणादिवृत्त्यन्तरेण प्रयोगो. पपत्ते । इतरथाऽनेकन शक्तिकल्पनाप्रसङ्गात् । एव प्रयत्नोपि न श्रौत , श्रौतसमवे च लक्षणा न युक्ता । एतेन नन प्रकृत्यर्थसबन्धेनाइनन कुर्यादिति कल्पनमपि प्रत्युक्तम् , नेक्षेतेत्यन तु तस्य व्रतमित्युपक्रमादनुष्ठे यार्थविधिपरतावगमात् लक्षणयापि पर्युदासत्तिराश्रितेति वैषम्यादित्यर्थ । तत्किमिदानीमकरसादेव हननो न्मुखाना देहेन्द्रियाणा तत उपरम इति, नेत्साह-प्राति । अय भाव । इष्टसाधनवज्ञानारप्रत्तिरनिष्ट साधनस्वज्ञानाच निवृत्तिरित्यनन्तरमेव समर्थयिष्यते । तदिह यद्धन्यादिति प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां रागत प्राप्तहनने इष्टसाधनसामन्य तन्नति निषिध्यतेऽनर्थसाधनता च बोध्यते, तत्रापि प्रत्यक्षविरोधात सहसेप्टसाधनताऽभाव योधयितुमशनुवान प्रतिषेधस्तदधिगमाय तामनर्थसाधनतामेवावेदयति, ततश्च विरलरागस्यानिष्टसाध• मताज्ञानादौदासीन्यमिति निवृत्त निषेधवाक्यमतो न विधिनान किंचित्कृलमिति । यत्तु विज्ञानादिपदेष्वेव विधिनिष्ठतोपपादनेन व्यभिचारवारण तटूपयति-नचेति । नच वचनीय स्वर्ग कामादिवाक्येष्वप्यध्ययनविधित एव बोधनमिति येतोऽत्रापि स एव शनोतीति । पृथग्विध्यरेक्षानवकाशादिति, अध्ययनविधेरक्षरग्रहणमानविधातत्वाच । अन्वयव्यतिरेकेति । गान्धर्वशास्त्रादौ पद्जादिखरमाम १ शान्दप्रतिपत्तिदोधनमित्यर्प । २ अन मत इत्यस्याहार्यम् । ३ लौकिश्वापरयले विधिमन्तरेणशाद बोपवदनापि तदुपपरिसादि । -------- । - ·12 परिष्छेदः नयनमसादिनीव्याख्यायुता। साक्षात्कार प्रहारूपत्वेन नित्यत्वेनाविधेयत्वात् । अन्तःकरणपरिणतिरूपत्वे चानन्द- साक्षात्कारतया फलस्पेन विधेयत्वानुपपत्तेः। द्रष्टव्य इत्यादिपदानां चार्यितया युपपत्तेः । 1ो अथापि सिद्धार्थव्युत्पत्तौ किं मानमिति चेदुच्यते । 'विवादाध्यासितः सिद्धः शन्द- व्युत्पत्तिगोचरः। मेयत्वान्यायगम्यत्वात्तवाभिमतकार्यवत् ॥ १६ ॥' नच कार्यत्वमुपाधिः, व्यतिरेकासिद्धः। यत्कार्य न भवति नासौ शब्दव्युत्पत्तिगोचरो यथा संप्रविपन्न मिति व्यतिरेकव्याप्तः परं प्रति दर्शयितुमशक्यत्वात् । नन्वाकृतेरेव शब्दार्थत्वायफेदभावात्त- 'चानकान्तिकमिति चेन्मैवम् । आकृतेः शब्दार्थत्वेपि तस्या एव शब्दार्थत्वमिति नियमा- नङ्गीकारात्, व्यक्तयाकृतिजातयः पदार्थ इत्यक्षचरणपक्षपातिभिरङ्गीकारात्, आकाशा- दिपदानां च व्यक्तिवचनताया मीमांसकैरप्यभ्युपगमात् , व्यकिशब्दस्य च व्यक्तिवाचक- त्वात् । ननु तत्रापि व्यक्तित्वोपाधेरेव याच्यत्वं न व्यक्तेस्तस्या लक्ष्यत्वादितिचेन्मेवम् । कचिच्छब्दान्तरवाच्यस्यैव शब्दान्तरलक्ष्यत्वाभ्युपगमात् । व्यक्तिः शन्दवाच्या न भव- तीति स्ववचनव्याघाताच । तस्मात्सिद्धं सिद्ध ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्यमिति । मूर्छनासाक्षात्कार इत्यर्थः । तृतीयेऽपि साक्षात्कारः कि ब्रह्मखभावभूतः किंवान्तःकरणपरिणामरूपः । भाद्य इत्याह-साक्षात्कारस्येति। द्वितीयं दूषयति-अन्तःकरणेति । नहि फलं विधेयं यथाहुः-'तस्य लि. प्सार्थलक्षणेतीति भावः । तत्किं प्रमत्तप्रगीतमिदं "द्रष्टव्य" इत्यादिवास्यमित्यत आह-द्रष्टव्य इत्याविप. दानामिति । 'अर्हे कृत्यतृचचेति कृत्यप्रत्ययानामह फैपि विधानात् । “कृत्याः प्राट् ण्वुल" इति तव्यादीनां कृलसंज्ञवाल्यर्थः । एवं च सति सिद्धर्थे व्युत्पत्त्यसमवेन वेदान्तानामपि आत्मा सातव्य इति विधिनैकवा- क्यतया कार्यपरत्वं शालिक्नायोक्तं थूत्कृतम् । यच तेन परमानन्दादित्वस्यानुभवपराहतत्वात् अमिमवक- ल्पनायाश्चायुक्तनिर्विकारस्य च विज्ञानादिविकारवत्तया अयुक्त नन्दादिपरसमित्युकं तरसर्व चतुर्थपरिच्छेद एवाचार्येण तुच्छीकरिप्यते। मनु युक्तिरियं यदेतावदभिहितं प्रमाणममिधीयतामिति शकते-अथापीति । तन तावत्कार्यस्यापि पदशतिगोचरतामङ्गीकृत्यानुमानमाह-विवादेति श्लोकेन । कार्यान्विते सिद्धसाधनताव्यवच्छेदाय विवा. दाभ्यासितमहणम् । कार्यान्वयरहित इत्यर्थः । व्यतिरेकासिद्धिमेव विवृणोति- यत्कार्यमिति । ततश्च. पक्षेतरसमिति भावः । फेचित्त्विदमेवानुमानमुद्भाव्य दूपर्यारभूवुः । “तदेसत् । कार्यान्वयोपाधिहतत्मात् गवा- दिव्यत्याऽनैकान्त्याच आरुतिः शब्दार्थ इति हि स्थिताः शब्दार्थविद” इत्यादिना, तभोपाधिः परिहतः, अनेकान्त्य परिहर्तमुद्रावयति नन्वाकृतेरिति । कि नैयायिकादिसाधारणमिदमनैकान्तिकत्वं किंवा मीमांसकं प्रत्येव । नाय इलाह-आकृतेरिति । आकृतिराकारः सामादिमत्त्वं सूत्रे विवक्षितम् । द्विती- येऽपि सकलशब्दानां जातिवाचकत्वं तेषामप्यसिद्धं जातिरहितेष्वपि भावादित्याह-आकाशादीति । ननु तथापि गवादिव्यक्तिष्वनैकान्तिकलस्य कः परिहारस्तनाह-व्यक्तिशन्दस्येति । व्यक्तिशब्देनापि न व्यतिरमिधीयते किंतु सर्वव्यक्तिष्वनुस्यूतव्यक्तित्वोपाधिरेवेति शकित्वा परिहरति-मैवं फचिदिति । मस्ति मीमांसकानामभ्युपगमः शब्दान्तरवाच्यमेव शब्दान्तरलक्ष्यमिति । तथाच व्यक्तरपि यत्किचिच्छन्द वाच्यत्वं मंतव्यमितरथा लक्षणानुपपत्तेरित्यर्थः । नन्विमं नियममनभ्युपगच्छन्दः किमुत्तरं देयमिति तबाह -व्यक्तिरिति । व्यक्तिः मान्दवाच्या न भवतीत्सन यस्या व्यकः शब्दवाच्यत्वं निषिभ्यते सा तावद्य- क्तिशब्देनाभिधेया इतरथा कस्यायं निषेधः स्यात्ततश्च परसरं व्याघात इत्यर्थः । नच तनापि व्यक्तिशब्द लक्षितस्य शब्दवाच्यत्वनिषेध इति वाच्यम् । यतः किं नाम तल्लक्षितमिति पर्यनुयोगे लक्षणापरंपराधयणम- न्तरेण निहत्तरतापातादिति। १ कार्यान्वयरूपोपाध्यमावेन शब्दव्युत्पत्तिगोचरत्वाभावानुमानमुद्राव्य शब्दव्युत्पत्तिगोचरत्वानुमान दूषयांव- धुरिलयः । २ दूपणमेवानुवदति। ३ एतादृशनिश्चयवन्तइत्यर्थः । ४ जालाकृतिव्यक्तयः पदाधे इति न्यायसूत्रे इत्यर्थः . ।

·, तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः अङ्गीकृत्यैतदवोचाम । कार्येप्रामाण्यमेव शब्दस्यानुपपन्नं, तत्र सङ्गतिग्रहणायोगात् ।। ननु कथं वत्र समातिमहणायोगः, प्रवृत्तिदर्शनात् प्रवर्तकज्ञानमनुमाय तस्य च प्रवर्च- कज्ञानत्वादेवात्मीयप्रवर्तकज्ञानवत्कार्यविषयफतामध्यवस्यानन्तरं शब्दान्यपश्यतिरेकानुः विधायितया तस्य शब्दजन्यत्वावगमेन तत्रैव शब्दशक्तर्महणात् । नच स्वात्मनि प्रवत्त- फयोधस्येष्टसाधनविपयत्वात्परप्रवृत्तावपि तदेव प्रवर्तकतयानुमीयते न कार्यमिति वा- च्यम् । अतीतानागतविपयेष्विष्टसाधनज्ञानेपु प्रवर्तकत्वव्यभिचारात् । अथ कृतिसाध्ये- टसाधनत्वज्ञानं प्रवर्तकं, तर्हि कार्यमेव नामान्तरेण प्रवर्तकं त्वयाप्यद्गीतं, तस्यैव कृति- साध्यत्वात् 'कृतिसाध्यं प्रधानं यत्तत्कार्यमभिधीयते' इत्यभिधानात् । तथापि कृतिसाध्ये- टसाधनज्ञानमेव प्रवर्तकं न केवलं फार्यज्ञानमिति चेन्मैवम् । इष्टसाधनतावबोधस्य कार्यावयोधं प्रति हेतुतयाऽन्यथासिद्धः। उक्तं हि-'किन्तु स्वयं केशरूपं कर्म यत्कार्यता अजेत् । फलसाधनता तंत्र कारणं तेन कार्यता ॥ इति । ननु चिकीपैवैपा ममेदं कार्यमिति । नतु तदतिरिक्त कार्य नामान किंचित्प्रतीयत यत्तदवोचाम कार्यस्य शकिगोचरत्वमङ्गीकृत्येति तदुद्घाटयति-अङ्गीकृत्यतदिति । तन कार्ये सा- तिग्रहणपरिपार्टी दर्शयति पूर्ववादी-नन्विति । प्रवृत्तिदर्शनादिति । खतन्त्रस्य प्रतिदर्शनादिति यावत् । इतरथा बलवदनिलसलिलोधेन नुद्यमानप्रस्तावनैकान्तिकता स्यादिति । नन्विष्टसाधनत्वज्ञानादेवात्मनि प्रवृत्तिष्टा न कार्यज्ञानादतस्तदेव परत्राप्यनुमीयतेऽतो विरुद्धो हेतुः साध्यविकलश्च दृष्टान्त इतीमां शां निषेधति-नचेति । तदेवेति । ज्ञायमानतया विवक्षितं, तेन न पूर्वापरव्याघातः । तत्र किमिष्टसाधनता- ज्ञानं प्रवर्तकं किया कृतियोग्यताविशेषणविशिष्टतज्ज्ञानम् । आये प्राह- अतीतानागतेति । द्वितीय शकते--अथेति । कृतिः पुरुषप्रयत्नस्वेन साध्यं यदिष्टसाधनं तज्ज्ञानमिति योजना । त_विप्रतिपत्तिः कार्यस्य चैवं रूपत्वादित्साह-तहाँति । यद्यपि भावार्थस्य कृतिसाध्यत्वमस्ति तथापि कार्योपोधित्वान्न प्राधान्येन तदस्तीति भावः । एतदेव शालिकनाथवचनेन द्रढयति-कृतिसाध्यमिति । कृतिसाध्यं कार्यमित्युक्त भावार्थेऽतिप्रसक्तिस्तदर्थ प्रधानमित्युक्तं, प्राधान्यं चेदं कृत्युद्देश्यत्वम् , तावतिचोके फलेपि स्यात्तदर्थ कृति- साध्यमित्युक्तं, तत्र कृतियाध्यत्वं कृत्यन्वयव्यतिरेकरूपानुमानगम्यं, कृतिप्राधान्यं च मानसप्रत्यक्षमिति, प्रत्य- क्षानुमानगम्यं बालेन खात्मनि कार्य, यथौदनैः पाकश्वेत्यर्थः । भवतु कार्यस्याप्येवंविधत्व तथापि न कार्यताज्ञा- नात्प्रवृत्तिरिति शङ्कते-तथापीति । नेष्टसाधनताज्ञान प्रश्तेर्हेतुरपि तु कार्यतीशानमेव तज्ज्ञानाच प्रवृत्ति रित्याह-मैवमिति । अत्रापि वाक्यार्थमातृकागतं तद्वचनमेव प्रमाणमित्याह-उक्तहीति । अयमर्थः । हितसाधनताकार्यतयोः पूर्व मेद उक्तः अनन्तरं हितसाधनेष्वेव किमिति कार्यतामतिर्नान्यत्रेति शङ्का परिहरन्त आहुः शालिकनाथा:--किंत्विति । सत्यमस्त्वयं नियमः कित्वयं तत्र विशेषः यत्कर्म कार्यता बजेत् तत्वयं क्लेशरूपमेव कथं तर्हि तस्य कार्यत्वं नहि दुःखाकारस्य कार्यत्वमुपपद्यते यथाहुः-भिकर्तव्यो दुःखफल' इत्यत भाह-फलसाधनता तत्रेति । तस्यैव विवरणं तेन कार्यतेति । अथवा फलसाधनता तन क्य कारणं यावता प्रवृत्ति प्रत्येव कारणं तदिति केचित्तत्राह-तेनेति । तेन कार्यतास्य भवति नतु प्रत्तेरिति । अतएव तैरुकमिति "ज्ञापककोटिनिविष्टा फलसाधनता कार्यतामनुरुभ्यदे । नलसौ तदात्मैवेति । मनु कार्यसिद्धिरेव कुतः प्रमाणात् । न तावन्ममेदं कार्यमिति बुद्धिः प्रमाणं, तस्याश्चिकीर्षामात्रतयार्या- साधकत्वादिति शङ्कते-नन्विति । कोस्याभिसन्धिः कि कार्यमेव नासीति उत तत्रेयं प्रमाणं न भवतीति । १ कार्यतायामित्यर्थः । २ अभेदेन कार्यविशेषणत्वादित्यर्थः। ३ ओदनोभविष्यस्वादन्वयव्यतिरेकानुमानगम्यः। पाकश्चवर्तमानत्वात्मसक्षगम्म इति भावः। ४ कार्यताशन एवेति पा साधुः । ५ फल साथ नत्वमित्यर्थः ।

·. परिच्छेदा] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। इतिचेन्मैवम् । अन्तरेणापि कार्यधियं समीहितसाधनतामानावयोधासुधामरीचिमण्ड- लोदयादौ चिकीर्षाया अप्यनुपपत्तः । न चास्याः कार्यधियः कृतियोग्यतामात्रमालम्बन, कृतियोग्ययोरपि दुःखतत्साधनयो- सददर्शनात् । नापि समोहितसाधनम् , अतीववर्तमानयोः सभीहितसाधनयोस्तदभावात् । नापि फलमेव । तत्साधनेपि दर्शनात् । नापि फलतत्साधनयोरनुस्यूतममिलापगोचरता- मानमस्या आलम्बनम्, अभिलापमानगोचरेपि सुधामरीचिमण्डलादौ तदभावस्य दर्शिता त्वात् । तस्मादेभ्योतिरिक्त एव कश्चिदाकारः कार्यधीगभ्यः स एव चाकारः कृतिसाध्यः कृत्युद्देश्यः कार्यमित्युच्यते । स एव प्रवर्तकतया खात्मन्यधिगतत्वाच्छब्दशक्तर्गोचरः । तथापि कथमलौकिकनियोगे वैदिकलिडादिशब्दानां व्युत्पत्तिरितिचेत् । उच्यते । यद्यपि लोकव्युत्पत्यनुसारेण क्रियायाः कार्यत्वं प्राप्तं तथापि वेदे स्वर्गकामो यजेतेति नियोज्या- भिधायिना स्वर्गकामपदेन समभिव्याहारा 'नियोज्यः सच कार्य यः स्वकीयत्वेन बुध्यते' इतिन्यायात् । तस्यै च कमिसंबन्धात्साध्यस्वर्गविशिष्टस्य क्षणप्रध्वंसिन्यां क्रियायां काला- न्तरभाविस्वर्गसाधनयोग्यतावैधुर्येण कार्यताबुद्ध्यनुत्पत्तेः क्रियातोतिरिक्तं कालान्तरमा नायः । सदनङ्गीकारे चिकीर्षाया एवानुत्पत्तिप्रसझात् । नचेष्टसाधनतामानावबोधातदुपपत्तिः । सुरतारम्भ- परिश्रान्तसुन्दरीसमीहितसाधनेपि सुधामरीचिमण्डलोदये मलयमारुततरङ्गसङ्गमे वा असाध्यखभावे चिकीर्षाs- भावादित्याह-मैवमन्तरेणेति । द्वितीये त्वनन्यगतिकवादेषैव भविष्यति प्रमाणमिति भावः । भवत्वियमिच्छातिरेकिणी तथापि कृतियोग्यतामेवालम्बते न तदतिरिकं किंचित्कार्यमस्ति तन्नाह- नचास्या इति । साधयितुं योग्यत्वमस्ति दुःखादेरपि, नकार्यबुद्धिविषयत्वमिति तदतिरिक्तमेवास्या विषय इत्याह-कृतियोग्ययोरिति । अस्तु तहीष्टसाधनत्वमेवास्या विषय इति तत्राह-नापीति । तत्र हेतु: अतीतेति । ननु यद्यपि साधनेपि दर्शनारफलमात्रमस्य आलम्बनं न भवति नाप्युभयमेकैकव्यभिचारात तथाप्युभयानुगतमिच्छागोचरत्वमात्रमस्य आलम्बनमित्याशय पूर्वोक्तव्यमिचारमेवाह-अभिलाषेति । परि- शेषादतिरिकमेवालम्बनमित्युपसंहरति--तस्मादिति । ननु भवत्वतिरिक्तं तथापि कथं कार्यत्वमिति तनाह-स पवेति । तथापि कथमस्य शब्दार्थत्वावगतिस्तत्राह-स एवेति । स्वात्मनीति । वाल- स्पेति शेपः । कार्यमानस्य शब्दार्थत्वैपि नियोगस्य शब्दार्थत्वमयुक्तम् , अलौकिकत्वेन तत्रागृहीतसंगतिक- त्वादिति शकते-तथापीति । अलौकिकत्वेपि विमर्शात्मकतर्कतः संभाविते सङ्गविग्रहमुपपादयति- यद्यपीत्यादिना । क्रियाया इति । भावार्थस्येत्यर्थः । स्वर्गकामो यजेतेपेतनियोज्यसमर्पणपरं नतु फलपरमिति हि गुरुमतं, तथाच पठाये राद्धान्तितमतस्तत्समर्पकपदेन समभिव्याहारात् सहपाठात् क्रियाति- रिक्तं नियोगमवगमयन्ति लिलादय इत्युत्तरेणसम्बन्धः । ननु कर्नपेक्षत्वात्कार्यस्य तत्समर्पकत्वमेव 'स्वर्गका. मादिपदस्थत्यत आह-नियोज्यः स चेति । यः कार्य खकीयत्वेन बुध्यते स नियोज्य इति न्यायानि- योगसंपन्धबोद्धा नियोज्येन भवितव्यमितरथाकर्तृत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । तथापि भावार्थसंवन्धबोझैव नियोज्यो भवतु कुतो नियोगसिद्धिरिति तनाह-तस्येति । खर्गकाम इति काम्यवर्गविशिष्टलात् सिद्धेच कामाभावात् साध्यवर्गविशिष्टः प्रतीयते नियोज्यः, एवंविधस्य च भावार्थक्रियायां ममेदं कार्यमिति कार्यतायुध्यनुपपत्तेः, तत्र हेतुः क्षणध्वंसिन्यामिति, मदनादिव्यात्त्यर्थ कालान्तरभावीत्युक्तम् । तदुक्तं 'लिडादिस्तत्र कार्य चेत्कियामे- वावबोधयेत् । समन्वयो नियोज्येन तदानीमेव हीयत' इति ! ननु कयमस्य नियोगत्वम्, आशाहि नियोगः १ नियोज्यस्येत्यर्थः । २ कर्तृसमर्पकत्वमेवेत्यर्थः । ३ कियाध्वंसे स्वर्गस्यापि मदनं भवतीति संभाव्येत तव्या- वृत्त्यर्थमित्यर्थः। - ·९४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः विफलसाधनं नियोगमेव नियोज्यं प्रति लिडादयः कार्यमवगमयन्ति । तच स्वात्मनि पु. रुपं नियुआनं नियोग इति, मानान्तरापूर्ववया अपूर्वमिति च व्यपदिश्यते । नच फल- जनकतया फलंप्रति शेषत्वात् अपूर्वस्य प्राधान्यप्रच्युतिः, खसिद्ध्यनुकूलनियोज्यलाभायैव फलशेपवावलम्बनात् । खशेपभूतगर्भदासोपकाराय संविधानस्य सामिन इव प्राधा- न्यानुपरोधात् । तदुक्तं –'स्वात्मसिद्ध्यनुकूलस्य नियोज्यस्य प्रसिद्धये । कुर्वत्वर्गादिक- मपि प्रधान कार्यमेव न' इति । तदेवमलौकिकत्येपि नियोगस्य यूपाहवनीयादिवत्पदान्चर- समभिन्याहारालिडादीनां तन संवन्धप्रहणोपपत्तेरुपपन्नं तत्राम्नायस्य प्रामाण्यम् । प्रयोगश्च विवादाध्यासिता लिछादयः एतक्रियातिरिक्तकार्याभिधायिनः कार्याभिधा- यित्याद्गामानयेत्यादिपदवदिति । विपक्षे यागातिरिक्तकार्यानभ्युपगमात् यागस्य च स्वर्गसाघनत्वानुपपत्तः खर्गकामो यजेतेत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यप्रसङ्गो पाधक इति । अत्रोच्यते । भवेदिष्टमनोरथो यदि खात्मन्यपि कार्ययोधस्य प्रवर्तकत्वमध्यवसीयेत, समीहितसाधनताया एव तु खात्मनि प्रवर्तकत्वाध्यवसायात् । नच भूतादौ व्यभि- नचापौरुषेये वेदे सा संभवति अतएव च नापूर्वत्वमिति तत्राह-तच स्वात्मनीति । अथवा अपूर्वस शब्दार्थत्वे नियोगस्य वाक्यार्थता कथमिति तत्राह-तच स्वात्मनीति । पुरुषाभिप्रायरूपप्रैपाद्यभावेपि परस्परव्यभिचारिषु तेष्वनुगतप्रवर्तकखरूपो नियोगः शब्दार्थः सचानापि संभाव्य इत्यर्थः । स्यादेतव खर्ग- साधनत्वयोग्यताबलेन खल्वलौकिकनियोगाङ्गीकारः तथा च वरपाताय कन्योदहनं, यतः 'कृतिसाध्यं प्रधान यसत्कार्यमभिधीयत' इति कार्यलक्षणमायुष्मन्मते तत्र खर्ग प्रतिसाधनतया तच्छेषस्य न प्राधान्यमिति तत्राह-नच फलेति । यदि परसिध्यर्थमयं व्याप्रियेत तदा स्यात्प्राधान्यविधातः नतु तदस्ति, नहि वर्गोय स्यादिति नियोगव्यापारोऽपितु कथंकारं मामयं साधयेदिति, तदर्थमेव खल्वयमस्सै खर्ग ददाति गर्भदासोपकर्तेव खामी, तथाच कुतः प्राधान्यप्रच्युतिरित्याह--स्वसिद्धीति । संविधानस्य । संविधानं योगक्षेमं कुर्वत इत्यर्थः । स्वात्मसिद्धीति। अनुष्ठानं विना नियोगासिद्धेः का विना च तस्यासिद्धः अधिकारिणं विना कर्तुर- भावाग्नियोज्यं विना च तदभावात् अकामानुगुणे च कामिनियोगलायोगात् तदिदमानुकूल्यम् । अपिभिन्नक्रमः। खर्गादिकं कुर्वदपि प्रधानमिति । प्रतिपादिततर्कोपसंहारपूर्वकमुपपादितं नियोगशब्दार्थ प्रतिबन्दीग्रहणपूर्व- कमुपसंहरति-तदेवमिति । यूपादीति । यथा खलु यूपाहवनीयादी 'यूपं तक्षति, यूपमष्टात्रीकरोति, यूपमनक्ति, अझैदिते सूर्ये आहवनीयमादधाती' त्यादिवाक्यपर्यालोचनया संस्कृतौ कौचन दामिविशेषौ 'यूपे पशुं निवनाति' 'आहवनीये जुहोती'सन यूपाहवनीयशब्दार्थाविति निर्णीयते । आदिशब्देन यववराहा- दिग्राह्यम् । विवादेति । कार्याभिधायिन इत्युक्ते भावार्थामिधानेन सिद्धसाधनता तन्नित्त्यर्थं क्रियाति. रिक्तत्युक्तम् , तथाचाप्रसिद्धविशेषणता तन्निवृत्यर्थमेतत्पदम् । क्रियान्तरामिधायिपदेषु च सुप्रसिद्ध साध्यं, पक्षे चैतदभिधेयक्रियातिरिक्तकार्यत्वमेतदनभिधेयत्वे सति क्रियात्वाद्वा एतदभिधेयस्वे सति क्रियात्वानधि- फरणत्वाद्वा, आद्यमभिधायकत्वसाधनव्याहतम्, द्वितीयं सिध्यत् क्रियात्वानधिकरणकार्यनियोगमादाय सिध्यतीति नियोगसिद्धिः। तदेतत्कार्ये घ्युत्पत्तिसमर्थन दूषियितुमुपक्रमते-उच्यत इति । समीहितसाधनताया इति । तद्बोधपरं, विषयेण विपयिलक्षणात् । ततश्च तस्यैव परत्राप्यनुमानेन तत्रैव शब्दशतिः नतु कार्ये इत्यभि- १ भाचारूपत्वादेवेत्यर्थः। १ सादृशप्रैषादिवियर्थः । ३ नियोज्यः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। चारः यत:-'कार्यस्यावगतेहेतुर्यादृशं हितसाधनम् । प्रवृत्तेस्तादृशं हेतुर्व्यभिचारस्ततः कुतः ॥ १७ ॥' येनापि हि कार्यावबोधस्यैय प्रवर्तकत्वमभ्युपेयतेऽभ्युपेयते एव वेना. पीष्टसाधनतावबोधस्य कार्यावबोधं प्रति हेतुता, तदभावे कार्यवोधानुपपत्तेः । तत्रापी- प्रसाधनतामात्रस्य भूतादौ व्यभिचारात् कृतियोग्येष्टसाधनताज्ञानमेव कार्यताज्ञानहेतु- रित्यभ्युपेयं, तथाच तागिष्टसाधनतावोधस्यैव प्रवृचिहेतुत्वोपपत्तौ किमन्तर्गडुना कार्या- वबोधेन । न चेगिष्टसाधनताज्ञानमेव कार्यताबानम् । तस्य तज्ज्ञानं प्रति हेतुत्वाभ्युपग- मात् । नच ममेदं कार्यमिति चिकीर्पामपहाय कार्यज्ञानं नाम किंचिदुपलभामहे । नच चिकीव कार्यघियमन्तरेणानुत्पद्यमाना तो कल्पयतीति युक्तम् । कृतियोग्येष्टसाध- नतावबोधादेव चिकीर्षाया अप्युपपत्तेः । नच कृतिसाध्यं प्रधानमिति कार्यलक्षणं युक्तम्, फलेऽतिव्याप्तेः । अथ साक्षात्क- तिसाध्यत्वं विवक्षितं न च तत्फलेऽस्तीति मतम् । मैवं । नियोगे तदभावेनाव्याप्तः, भावार्थस्यैव साक्षात्कृतिसाध्यत्वात् । अथ साध्यैकस्वभावत्वं, न । प्रागभाववत्सु व्यभि- चारात् । नच सदा साध्यैकखभावत्वं, यागाद्यनुष्ठानोत्तरकालमपि तस्य साध्यैकसभा- वत्वे कदाचिदपि नियोगासिद्धौ स्वर्गासिद्धिप्रसङ्गात् । अस्तु वा यत्किंचिदविचारितरम- णीयं लोके कार्य तथापि कथं वैदिकलिडादिशब्दादलौकिकनियोगस्य प्रतिपत्तिः, माना- न्वरानधिगते तस्मिल्लिडादेः सङ्गतिग्रहणायोगात् । अधिगमे या तो मानान्तरापूर्वनपूर्व- प्राय । इष्टसाधनताववोवस्य भूतादी प्रवर्तकखव्यभिचार पूर्वोक्तमनूय श्लोकेन परिहरति-कार्यस्येति । यादृशमिष्टसाधनत्व कृतियोग्यताविशिष्ट तव कार्यशाने हेतुस्तादृशमेव प्रवृत्तिहेतुराश्रीयते मया तत कुतो व्यभिचार इति योजना । श्लोक विवृणोति-येनापीति । ननु कृतियोग्येष्टसाधनज्ञानमेव कार्यज्ञान नत्व- नयोधूमामिबोधवजन्यजनकता यदाह-'यथा खल्वेकधीवेद्यत्वेप्याकृतितो व्यक्तिधीरुक्ते ति । तथाच तस्य प्रवर्तक्वाश्रयणमस्सदनुकूलमेवेति तनाह-नचेति । हेतुमाह-तस्येति । फलसाधनता तन कारण तेन कार्यतेति खीकारात् हेतुहेतुमतोरैक्यमनुपपन्नमित्यर्थ । यत्तु ममेद कार्यमिति बुद्धे परिशेषात्कार्य- विषयत्वमुक्त तदप्यसिद्ध तस्याविकीर्यारूपत्वादित्याह-नच ममेदमिति । यत्त्विष्टसाधनतामानाचिकी- पीनुत्पत्तेस्तद्धेतु कार्य खोक्र्तव्यमिति तदपि विशिष्टेटसाधनखीकारात्परिदृतमित्याह-नचेत्यादिना। तदेव कार्यस्याप्रवर्तकत्व प्रमाणाभाव चोक्त्वा तत्क्षणमुक्त दूषयति-नच कृतीति । फलमपि हि कृतिसाध्य कृत्युद्देश्यतया प्रधान चातस्तनातिव्याप्तिरित्यर्थ । नन्वव्यवधानेन कृतिसाध्यत्व विवक्षितम् नच तत्फलेस्ति नियोगव्यवधानात्तस्यैति शङ्कते-अथेति । तसिद्धिर्धात्वर्थस्यैव साक्षात्कृतिलक्षणप्रयत्न साध्यत्वात् नियोगस्य तयवधानादिति दूषयति-मैवमिति । किमिद साध्यैकखभावल कि साधना- हवाधिकरणत्व किंवा सिद्धत्वानधिकरणत्वम् । आये प्रागभाववत्सूत्पत्तियोग्येष्वतिव्याप्तिरित्याह-प्राग- भावेति । द्वितीय दूपयति-नच सदेति । एवलक्षणके नियोगे तत्सिद्ध्यर्थप्रत्तिरेवानुपपन्ना व्याघा. तात्, फलासिद्धि पूर्वोक्तयोग्यताविरहश्च, तथाच खात्मसिध्यनुकूलस्येलादिशालिकया केवल विलपितमेष स्पादित्यर्थ । एव कार्यमात्रस्य लक्षणानि दूपयित्वा तद्विशेष नियोग दूपयति-अस्तुवेति । तादृशो नियोग कि प्रमाणान्तरेण न गृहीत किवा गृहीत । उभयथापि दूपमाह-मानान्तरेत्यादिना । ननु नात्यन्तमलौकिक्त्वमस्य यावता कार्यताकारेण लोकप्रसिद्धस्यैव सतो विशेषमाननिर्णयो वाक्यविशेषविमर्शा- १ यथा जातिव्यच्योरेकज्ञानविषयत्वेऽपि जातिशानाव्यक्तिशानमित्युक्तमेवमेव प्रकृवे इष्टसाध नत्वकायलयो- रेकज्ञानविषयत्वेऽपि इष्टसाधनताशनात्कार्यताधानमित्युच्यतेमयेति प्राभाकराभिप्राय । २ शालिकनाथेन ।

·. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमा मिति गीयते' इति स्वकपोलकस्पितापूर्वत्वभङ्गाप्रसङ्गः । नच कार्यमात्रेऽवसितसगाविका लिकादयः शब्दाः नियोज्याभिधायिस्वर्गकामादिपदसमभिन्याहारसामारिकयाति- रिफमेव कार्यमवगमयंति, आशुतरविनाशिन्याः क्रियायाः कालान्तरभाविखर्गाविसा. धनतानुपपत्तेरिति युकं पहम् । अनुपपत्तिवेद्यत्वे मानान्तरगोचरत्वप्रसङ्गान् । • ननु नेयमर्यापत्तिस्तर्क एवायमुपन्यस्तः तेनं तोधिगते नियोगे सद्गविग्रहः सन- च्छते तर्फस्यामानत्वात् । प्रमाणानुप्राहकस्तों नतु प्रमाणमिति हि परीक्षका इति चेत् । मैवम् । तर्कगोचरत्वेपि प्रमाणान्तरगोचरत्वस्यापरिहार्यत्वात् । तथाहि प्रमाणा- न्तराधिगतव्याप्यव्यापकभावयोरेकाभ्युपगमेन द्वितीयस्य नियतप्रसन्चनरूपस्तः । यथा यद्ययं वहिमान्नस्याभूमवानपि नस्यादिति । तथा च यद्ययं लिडादिः क्रियातिरि- ककार्थाभिधायी न भवेत्तदा न खर्गकामपदेन समभिव्याहियेत समभिव्याहियते चाय तस्मास्क्रियातिरिक्तकार्याभिधायक इति प्रसङ्गरूपेऽपि तर्के द्वयोरापाद्यापादकभावयोस्त- दभावयोश्च धूमवत्त्ववहिमत्त्वयोस्तदभावयोरिव मानान्तरगोचरता कथं न स्यात् । नचा- पाचापादकभावोऽपि, क्रियातिरिक्तकार्यस्याप्रसिद्धत्वेन तदभावस्याप्रसिद्धत्वात् । अप्रमाणभूतश्च तर्कः । स्मृत्यनुभवभेदेन ज्ञानवैराश्यवादिना स्मृतावन्तर्भवतीति वा. ध्यम् । न पात्राननुभूते नियोगे स्मृतिः संभवति, संस्कारजन्यायाः स्मृतेस्तभावे- ऽभावात् । ननु पूर्वानुभवजन्यसंस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति न घूमः, किंतु सापेक्षं ज्ञानम् , अस्ति चात्र प्रमाणानुप्राहकतया तकस्य तदपेक्षा ततो नोक्तदोप इति चेन्मैवम् । द्भवति । यथाहुः-'व्युत्पत्तिरपिकार्येर्थे व्यवहारानुसारिणी। कितु निर्धारणमात्रं वेदवाक्यविमर्शज'मिति । तदेतत्पूर्वपक्षावसरोक्तमनद्य दूषयति-नचेत्यादिना । नच युक्तमित्युक्तं तत्र हेतुमाह-अनुपपत्तीति। अर्यापत्तिः खल्वनुपपत्तिः । तथाच मानान्तरगम्यलादपूर्वत्वनिवारणमित्यर्थः । पूर्णवादिहृदयं शङ्कते-नन्विति । अपूर्वत्वं निर्वाहयति-तर्कस्येति । यद्यपि तर्कः स्वयं न प्रमाण तथापि तद्विषयः प्रमाणविषय एव तथा चोकदोषानुषन इत्याह ह-मैवमिति । तदेव दर्शयितुं तर्कखरू- पमाह-तथाहीति । एकाभ्युपगमेनेति । व्याप्याहार्यारोपेणेत्यर्थः । अनेन चानुमानेऽतिव्याप्तिः परि- हृता । नियतप्रसजनं तर्क इत्युक्ते यद्यनित्यः स्यान्मूर्तः स्यादित्यादिप्रसाभासेतिव्याप्तिस्तदर्थ प्रमाणान्तरे. साधुक्तम् । नियतपदं तु व्यर्थमेव । उदाहरति यथेति । प्रकृतस्थलेप्यापाद्यापादके विवेचयति-तथा- चेति । अस्य च विपर्यये पर्यवसानं दर्शयति-समभिव्याहियते चायमिति । कथं न स्यादिति । इतरथा मूलशैथिल्यादिति भावः । अभ्युपगम्यापाद्यापादकमा प्रमाणान्तरगोचरलप्रसक्तिरुक्ता स एवं नास्ति अप्रसिद्धविशेषणत्वादित्याह--नचेति । अत्र हि क्रियातिरिक्तकार्यानमिधायकत्वमापादकं खर्गकाम- पंदासमभिव्याहारश्चापाद्यतत्रातिरिक्तकार्यस्याप्रसिद्धत्वादेव तदनभिधानमप्रसिद्धमेवेत्यर्थः । एवं तर्कगोचरत्वेपि प्रमाणान्तरगम्यत्वमापादितमिदानीमप्रमाणरूपत्वमपि त्वन्मवे तर्कस्य न शक्यसमर्थन स्मृतिव्यतिरिक्ताप्रमाणशानस्य भवतानङ्गीकारात् । स्मृतेश्चाननुभूतचरतयाऽनुपचितसंस्कारेऽनुपपत्तरित्याह --अममाणभूतेत्यादिना । ननु वयमेतल्लक्षणं न कहीकुर्मः यत्संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिरिति येना- ननुभूते संस्काराभायास्मृत्यनुपपत्तिः स्थाकि तु सापेक्षं ज्ञानमिति शकते-नन्विति । प्रकृततके च लक्षणं वर्तयते-अस्ति चाति । यदिदमस्य सापेक्षतं तक खोसत्तौ, उत विषयावबोधे । आयेपि यत्किंचि- १निर्धारणामात्रमिति पाठ न छन्दोमंगः । र यदि व्याप्यशानेन व्यापकशानमित्येतावन्मात्रमभिप्रेयेत सानु मानेऽतिन्याप्तिः । ३ मूलौभिल्यं स्यादिति पाठान्तरम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता.। २७ । विकल्पासहत्वात्। तथाहि किमुत्पत्तौ सापेक्षत्वमुत विपयाक्योधे । नाद्यः । प्रमाणज्ञानानाम- पीन्द्रियलिङ्गादिसापेक्षतया स्मृतित्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । विषयावबोधेऽपि सापेक्षत्ये स्मृतेः प्रदीपवज्ञानवाभावप्रसङ्गात् । अपसिद्धान्तापत्तिश्च । "प्रमाणमनुभूतिः सा स्मृते- रन्या स्मृतिः पुनः ।। पूर्वविज्ञानसंस्कारमानजंज्ञानमुच्यते" इति शालिकनाथवचनविरोधात् । नचार्थापत्तिगम्यत्वमपि, कृतेर्भावार्थजननद्वाराऽपूर्वसाधमत्ववक्रियाया एयापूर्वी- पान्तरव्यापारायाः स्वर्गसाधनत्वोपपत्तेः । अपि च 'यो ब्राह्मणायावगुरेत्तं शतेन यात-नि या दित्यत्रावगुरणकर्मणः क्षणिकस्यापि दुरितापूर्वजननद्वारा कालान्तर्भावि शतयातना- फलसाघनत्ववक्षणिकाया अपि यागक्रियाया अपूर्वजननद्वारा स्वर्गसाधनवा किं न स्यात् । नन्ववगुरणे दुरितापूर्वकल्पना कामाधिकारे क्रियातिरिक्तनियोगसिद्ध्युत्तर- कालीना । तथाहि तत्राशुतरविनाशिन्याः क्रियायाः कालान्तरभाविफल साधनत्वासाम- थर्यात्तदतिरिक्तापूर्वस्य फलसाधनत्वे स्थिते पश्चादवगुरणेऽपि कालान्तरभाविशतयातनाफ- लमपि दुरितापूर्वद्वारैवेति कल्प्यते, तथासति कथं नियोगासिद्धिः तत्सिद्धयुत्तरकालीन- दपेक्षा उत ज्ञानापेक्षा । आये आह-नाद्य इति । एतेन द्वितीयोऽपि निरस्तः । लिङ्गज्ञानसापेक्षस्याप्यनु- मानस्यास्मृतिलात् । द्वितीयं निरस्यति-विपयेति । विषयावबोधे विषयव्यवहारजनने, कारणेन कार्यल. क्षणात् । तत्र सापेक्षत्वे प्रदीपवज्ज्ञानत्वं न स्यादित्यर्थः । प्रमाणमनुभूतिरिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् । अनुभूतेर्लक्षणमाह-सा स्मृतेरन्येति । स्मृतिव्यतिरिक्त ज्ञानमित्यर्थः । तेन च स्मृतेःप्रामाण्यं निवारितम् । स्मृतेरपि लक्षणमाह-स्मृतिः पुनरित्यादिना । अनुमानप्रत्यभिज्ञादिव्यात्त्यर्थं मात्रग्रहणमिति प्रकरण- पचिकाप्रमाणपारायणश्लोकार्थः। एवमनुपपत्तिमङ्गीकृत्यापूर्वलक्षतिरापादिता । इदानीमनुपपत्तिरेव नास्त्यन्यथैवोपपत्तेरित्येतत्प्रतिबन्दीपू. चकमाह-नचार्थापत्तीति । यथाहि यजेतेयन कृतिसाध्यनियोगामिधायिना लिला कृतिनियोगयोः प्रतीतेभयोश्चैकपदत्वेन साध्यसाधनभावप्रतीतो भावार्थविषयकत्वेन तजन त्वनियमाकृतेर्नियोगस्य चाभा- वार्थत्वात् प्रकृत्यमिधेयभावार्थमुत्पाद्य तद्वारा नियोगसाधनता कृतेर्भवद्भिरङ्गीक्रियते तथा क्रियाया एव क्षणिकाया अप्यपूर्वावान्तरव्यापाराया. फलसाधनत्योपपत्तौ न खतन्त्रनियोगव्यतिरेकेण काचनानुपपत्तिरि- त्यर्थः । यत्पुनरत्र कैश्चिदुक्तमपूर्वकल्पनायामपि साधनसाधनतैव यागस्य नतु साक्षात्साधनता यागस्येति तत्क्ल्पनायामपि तदवस्थैवानुपपत्तिरिति । तन्न । व्यापारतयैव कल्पना तेन चाव्यवधानात् । यदि च तस्क. रूपनामानाद्यवधानं तहवगुरणादायपि स्यादिति प्रतिवन्दी गृह्णाति-अपिचेति । यः पुरुषो ब्राह्मणायाव- गुरेच्छसमुंद्यमेत् उद्यतायुधं तदेवावगुरणं शतेन यातयात् । इत्यंभावे तृतीया । यावत्परत्रानेन दु खमुत्पा- द्यते ततः शतगुणयातनामनुभावयेत् । अथवा शतेन सवत्सरेण यातयात् । तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्रज्ञानातीति वास्यशेषात् । अनहि कालान्तरभाविशतयातनादेः न क्षणिकावगुरणादि साधनमिति किचिदुरि- तापूर्व कल्पनीयमिति । नच तदपि श्रौतं, दुःखफलतया अकार्यत्वेनाशपयार्थलात् । यत्त्ववगुरणे तादृशापू- चकल्पनमेव काम्येपु वाक्येषु खतन्त्रनियोगं गमयति तमन्तरेण तदनुपपत्तरिति नयविवेककारेणोक्तं तदु. द्भावयति-नन्विति । तसिधुत्तरकालतामेव दर्शयति-तथाहीत्यादिना । अदृष्टचरस्य कल्पनानुप- पत्तेः कामाधिकारसिद्धो नियोगोऽन कल्प्यत इत्यर्थः । अन्यन सिद्धावेव हेतुः-तत्सिद्धीति । सत्यमन्यनष्ट १ तन्मते भ्रमरूपस्यानुभवस्याभावात् । २ परायगेति पाठः सुरिष्टः। ३ भावार्थों धात्वों विषयो यस्याः कृतः सा तथा तत्वेनेत्यर्थः । ४ कृतेर्भावार्थजनकत्वनियमादित्यर्थः । ५ भावार्थभिन्नत्वादित्यर्थः । ६ मुघच्छेदिति पाठो भाति । । १३ ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुसी) [प्रथमः बादुत्तरकल्पनाया इति चेन्नैवम् । कृतिसाध्ये नियोगे प्रतीते कृतेर्भावार्थेकविषयत्वात् नियोगस्य चाभावार्थरूपत्वात्साक्षात्कृतिसाध्यत्वासंभवात् भावार्थ साधयन्ती कृति- नियोगं साधयतीति यथा फलप्यते । अतएव चाघटितसंघटकतया भावार्थोऽपि विषयः करणं च नियोगं प्रतीति गीयते । यथाहुः-'कृतितत्साध्यमध्यस्थो यागादिविषयो मतः ॥ कार्येऽसघटिताकारे करणत्वेन समत' इति । तथा लोकावगतसामलिडादि- शब्दरधिगतफलसाधनभाषायाः क्रियाया नियोगमन्तरेणापि स्वजन्यापूर्वावान्तरव्या- पारद्वारा फलसाधनत्वसंभवे तदृष्टान्तावष्टम्भत एवावगुरणेऽपि दुरितापूर्वकल्पनायां संभा- चिन्यामलोकवेदसिद्धनियोगकल्पनानुपपत्तेः । इतरथा कृतक्रियाकार्यवाचकत्वमङ्गोऽप- रिक्लुप्तनियोगवाचकत्वकल्पना अपूर्वस्य फलसाधनत्वकल्पना यागस्य च फलनियोगयो. करणत्वकल्पना चेति गौरवं प्रसज्येत । किच यथा तवा यादीनामुत्पत्त्यपूर्वावान्तरव्यापाराणां परमापूर्वसाधनभावस्था- स्मन्मतेऽप्यपूर्वावान्तरव्यापाराया एवं क्रियाया ईश्वरप्रसादावान्तरव्यापाराया वा फल- कल्प्यते तत्तु तत्रावान्तरव्यापारत्वेनैव दृष्ट नतु खतन्त्रत्वेनेत्यभिप्रेस परिहरति-मैवमित्यादिना । अय च कृतेभीवार्थजननद्वारेत्यस्य प्रपश्योऽपि । अनच यागादिधात्वथस्य नियोग प्रति विषयलाङ्गीकरण करण- स्वाङ्गीकरण च गमक मित्याह-अतएव चेति । एतदेव भवनाथवचनेन द्रढयति-कृतीति । कृति प्रयत्न तत्साध्यो नियोगस्तयोर्मध्यस्थो यागदानहोमादिधाखों विषयो मत । पिलो बन्धनकर्मणो विषयश ब्दव्युत्पत्ते । कृति नियोगादौ घट यतो धात्वर्थस्य युज्यते विषयत्व तथा कार्येऽसघटिताकारे स एव च विषय तस्मिन्नेव करणत्वेन च समत इति श्लोकयोजना । एतदुक्त भवति-प्रतिपत्त्युपाधौ विषयत्व सिम्यु पाधौ करणलमित्यस्ति तयोर्भेद इति । दृष्टान्तमुक्त्वा दार्शन्तिकमाह तथा लोकावगतेत्यादिना । गवानयनादिक्रियैव तावरफलसाधनत्वेनाधिगता लिडादिशब्दै , तद्यदि क्षणिकत्वादनुपपन्न तमुवान्तरव्यापार प्रत्यास्तस्या एव साधनत्वमास्थ्यम् । एव दृष्टमनुगृहीत भवति, इतरथाहि दृष्टहानिरदृष्टकल्पना प्रसज्येयाताम्। अतएव तदृष्टान्तेनावगुरणेऽपि तत्कल्पनासिद्धेर्न नियोगेन विनानुपपत्तिरित्यर्थ । युक्त चैतदितरथा क्लृप्तक्रि याकार्यवाचकत्वमानेण व्यवहारोपपत्ती अलौकिकबहुकल्पनाप्रसङ्ग इत्याह-इतरथेति । अपूर्वस्येति । अपूर्वस्य फल प्रति साधनवकल्पनेत्यर्थ । यागस्येति । अपूर्वफलयोरेकैकै भावना एकमेव करण एकै कैव च भाव्यतेति हि तेषामभ्युपगम । उपलक्षण चैतत् , यागस्य नियोग प्रति विषयत्वकल्पनाया । प्रति पत्त्यनुबन्धितया तस्या करणत्वादपि प्राथमिकत्वात् । एव प्रतिबन्दी समामेयादिप्रतिवन्द्यापि क्रियाया एव फलसाधनतामुपपादयति-किचेति । 'आमे योऽष्टाक्पाल, ऐन्द्र दधि, ऐन्द्र पय' इति यागनय दर्शनय नाम । आग्नेयोऽष्टाकपालो याग , आज्यहविष्कश्चो पाशुयाग , अग्नीषोमीयैकादशक्पालयागश्चेति पौर्णमासनयम् । एतेषां च परम दर्शपूर्णमासापूर्व प्रति करणत 'दर्शपूर्णमासाभ्या वर्गकामो यजेते ति विधिना बोधितम् , नच क्षणिकानामुदीच्योपकारो घटते इत्यवान्तरव्या पाररूपाणि पडपूर्वाणि कल्प्यन्ते । नच तावताग्नेयादीना साधनताऽभाव इति भवतामपि सप्रतिपन्न तथानाप्य सन्मते क्रियेवापूर्वावान्तरव्यापारा खर्गसाधन नत्वपूर्वम् । अथवेश्वरप्रसाद एवापूर्वस्थानेऽमिपिच्यता तस श्रुतिस्मृतिपुराणगणनिर्णीतत्वादित्यर्थ । यथाचास्मन्मते तत्तद्देवतायागावैयर्थ्यम् 'देवता वा प्रयोजयेदित्यधि- करणाविरोधश्च । तथा 'फलमत्त उपपत्ते'रिसन वर्णित्त वाचस्पतिमित्रै । ननु नामेयादिप्नपूर्वाणामवान्तर- व्यापारस्वम् , अपितु तान्येव परमापूर्व प्रति साधनम्, आमेयादीनि तु तत्साधनानीत्याशा दूषयति- १ कृतेमावार्थ जननदारा नियोगसाधनले इलय । २ भवानपि च उपाधिशम्दो निमित्तपर ।शाना निमित्तमादाय विषयत्वमुत्पत्तिरूप निमित्तमादाय करणत्वमिति योजना । ३ एकैच भावनेति अग्रेऽपि एव भाम्यतेति पाठी साधीयासो। ४ प्रतिपतिनिमितमतया तस्सा रिपयतायर इत्यर्थ । + ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। साधनतोपपत्तेने नियोगकल्पनावकाशः । नचोत्पत्यपूर्वाणामेव परमापूर्वसाधनत्वमाग्नेया- दीनौ तु तत्साधनसाधनतैवेति युक्तं वक्तुं, प्रमाणाभावात् । तथाहि-कि 'दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेते' त्यधिकारवाक्येनपा परमापूर्वसाधमत्वमवगतमुत आग्नेयोऽष्टाकपाल' इत्यायुत्पत्तिवास्यैः । नाद्यः। दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यस्य कर्मसमुदायवाचकत्वात्, यजेतेति ।। च परमापूर्वाभिधानात् । नापि द्वितीयः । दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यधिकारवाक्यसनिधिसमा- नातानामुत्पत्तिवाक्यानामधिकारापूर्वानुवादशङ्काकुण्ठितशक्तीनां द्रागिसेवापूर्वान्तरप्रसय- जनकतानाश्रयणात् । अन्यथाधिकारवाक्यसंनिधिपरिपठितसमिंदादिवाक्यस्थलिडादिश. ब्दानामपि स्वतन्त्रकार्याभिधायकत्वे ग्राहकग्रहणभङ्गप्रसङ्गः। प्रयोजनप्रयोजनिभावेनान्विता- मिधानं प्राहकग्रहणमित्यभ्युपगमात्, स्वतत्राणां च प्रयोजनप्रयोजनिभावासंभवात् । आग्नेयादीनामेव त्वधिकारापूर्व प्रत्यवगतकरणविपयभावानां क्षणिकत्वेन तदनुपपत्ती तत्सिद्ध्यर्थमेवावान्तरव्यापारतयोत्पत्त्यपूर्वाझीकरणात् । नचोत्पत्तीत्यादिना । अधिकारवाक्यं फलसंबन्धबोधकं वाक्यं नियोज्यसमर्पकं या, उत्पत्तिवाक्यं कर्म- खरूपयोधकम् । आयेपि पक्षे दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यनेन वा यजेतेत्यनेन वा । प्रथमे प्राह-दर्शपूर्ण- मासाभ्यामित्यस्येति । आमेयादिकर्मसमुच्चयवाचकलादुत्पत्त्यपूर्वानमिधायकवादित्यर्थः । द्वितीयं निषेधति-यजेतेति चेति । भावार्थविशिष्टपरमापूर्वाभिधायकत्वादित्यर्थः । उत्पत्तिवाक्यैरिति पक्ष दूपयति-नापीति । एप हि तेषामभ्युपगमः~आनेयादिवाक्यैरपूर्वान्तराणि नामिधीयन्ते । प्रधा. नापूर्वसंनिधिपठिततया तदनुवादाशङ्कया कुण्ठितशक्तित्वात्, केवलं कर्मखरूपमानं तत्र शाब्दम् । योग्यतावैधुर्याभायाच प्रकरणिनान्वितामिधानं कारणान्तरवशाचापूर्वाणां करप्यत्वमिति सोऽयं भज्येते. घमभ्युपगच्छत इत्यर्थः । न केवलमनुवादाशङ्कयानमिधायकमनिष्टप्रसङ्गाचेत्याह--अन्यथेति । दर्शपूर्ण- मासाभ्यामित्याद्यधिकारवाक्यप्रकरणपठितसमिदादिवाक्यानामप्याप्नेयादिवाक्यवदपूर्वामिधायकत्वात् । अपू. वस्य च कृतिसाध्यं प्रधानं यदिरयुक्तलक्षणवत्तया प्रधानलात्प्रधानयोश्चाङ्गाङ्गिभावाभावातद्वोधकग्राहकसंज्ञक- प्रयोगवचनेन परिग्रहो न स्यादित्यर्थः । आपाद्य चेदं दूपणम् । परमापूर्वेण ग्राहकग्रहणस्वरूपं दर्शयति- प्रयोजनेति । प्रयोजनं प्रधानं नियोगः प्रयोजनिनः तत्प्रकरणपठितसकलपदार्थास्तदन्विततया प्रधान- नियोगस्यामिधानं ग्राहकग्रहणमित्यर्थः । कथं तग्नेियादीनां क्षणिकानां सेतिकर्तव्यताकानां परमापूर्वनिर्वर्तकत्वमित्यत आह-आग्नेयादीनामेव विति । अवगतो विषयमावः करणभावश्च येषा ते तथा । अङ्गीकरणादिति । यत्रानन्यनिष्ठभावार्थलक्षण- विषयलाभसत्रामिधायकत्वकल्पना अन्यत्र केवलकल्पनेत्यर्थः । अत्र भवनाथः प्राह-नक्षणिकां क्रियां व्यवहि- . तखर्ग प्रति साधनत्वेनाभिदधाति शब्दः । अतः कैल्पनानुपपत्तेः अपूर्वकल्पनातःप्रागयोग्यत्वात् आमयादीनां त्वपूर्व प्रति योग्यत्वादन्विताभिधानमिति । तन्न । नहि क्षणिकलायवहितत्वमानाद्वाऽयोग्यत्वं, तेलपानादावदर्श नात् । निरन्वयविनाशस्तनाप्यसिद्धः, आग्नेयादेरिव च क्षणिकस्यापि योग्यतास्त्यतः कारणान्तरमप्रयोजनम् । १ प्रकरणिना प्रधानापूर्वेण अन्वितानामाग्नेयादिकर्मस्वरूपाणामभिधानमित्यर्थः । २ यकस्यैवाग्निहोत्रहोमादि- कर्मणः स्वादिसाधनत्वं तत्र लिङादेः परमापूर्वामिधायकत्वकल्पना, यत्र तु अनेकेषां कर्मणा तत्वं यथा प्रकृते आमेया- दीनां तत्र क्षणिकानां तेषो साहित्यासमवेन परमापूर्वानुत्पत्तिप्रसङ्गे लिडादीनां परमापूर्वाभिधायकत्वकल्पनायामपि उत्पत्यपूर्वाणां केवल कल्पना शम्दशून्याकल्पनेत्यर्थः ।भनन्यस्मिन्नभिन्ने निष्ठा पर्यवसानं यस्य भावार्थस्य स तथेत्यर्थः। एककर्मरूपमावार्थति यावत् । ३ स्वर्गादिसाधनत्वेत्यादिः । ४ आग्नेयादीना स्वर्गादिक प्रतीतिशेषः । ५ क्षणिके व्यवहिते व तेलपानादौ सेहनविरेचनादिरूपफलयोग्यताया दर्शनादित्यर्थः । ६ यदि तु तेलपानादिक्रियाया न सर्वथाविनाशः शरीरान्तः तस्याः सत्त्वात्तदाऽमेयादीनामपि अपूर्वावान्तरच्यापारवत्यासत्वेन न सर्वथाविनाय इति समानम् । ७ यागातिरिक्तं नियोगरूपं कारणं स्वातध्येण स्वर्गमयोजकं न भवतीत्यर्थः ।

·, । तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः कश्चायं नियोज्यो नाम यदन्वयास्कियातिरिक्तनियोगसिद्धिः, स कि कार्यप्रति गुण. भूतः प्रधानभूतो वा । नाद्यः । गुणत्वे कर्तृत्वान्वयान्तर्भावात् । न द्वितीयः । प्राधा- न्येऽधिकार्यन्वयापातात् । गुणप्रधानभावातिरिक्तप्रकारान्तरासंभवाच्च । कार्यमात्मीय- वेन योऽवबुध्यते स नियोज्य इति चेत् , तथाभूतावबोधस्यापि गुणप्रधानभावान्तीः- पोक्तदूषणापत्तेः । क्रियाकार्यप्रति गुणभूतत्वं कर्तृत्वं क्रियातिरिक्तं प्रति गुणभूतत्वमेय नियोज्यत्वमिति विषयभेदाढ़ेद इति चेत्, मैवम् । क्रियातिरिक्तकार्यसिद्धी नियोज्यान्व- यसिद्धिः नियोज्यान्वयसिद्धयधीना च क्रियातिरिक्तकार्यसिद्धिरिति परस्पराश्रयप्रसङ्गात् . नच नियोगस्य कृत्युद्देश्यत्वम् , अपुरुषार्थत्वात् । सुखदुःखप्राप्तिपरिहारौ तदुभयसाधन वा पुरुषार्थः । नचैपामन्यतमो नियोगो, येन पुरुपार्थतया कृत्युद्देश्यः स्यात् । नच स्वर्गा- दिसाधनतया पुरुषार्थत्वं, नित्यनैमित्तिकनियोगयोस्तभावेन कृत्युद्देश्यतावैधुर्यापातात, नियोगसिद्धेरेव च पुरुषार्थत्वे नियोगस्य स्वर्गसाधनताभ्युपगमानर्थक्यप्रसङ्गात् । ननु कामा- धिकारे फल कामिनो नियोज्यत्वात्फलं प्रति करणीभूतस्यैव यागस्य नियोगं प्रति विषयत्वात् तत्साध्यस्य नियोगस्य फलान्तरसाधनता । नित्ये तु न फलकामिनोऽधिकारः नापि फलं प्रति करणीभूतस्यैव यागस्य नियोग प्रति विषयत्वं किंतु नियोग प्रत्येव विषयत्वं करणत्वं च, अन्यथा नित्यकाम्यवैपम्यानुपपत्तेः । तस्मान्नित्येपु नियोगसिद्धिरेव पुरुपार्थ इति चेत् । एवं नियोगस्याशाब्दसमुपपाद्य तव्यावर्तकं नियोज्यं दूषयति-कश्चायमिति । ननु नियोगदूपणसमये नियोज्यदूपणमकाण्डताण्डवमिव नेत्याह-यदन्वयादिति। गुणत्व इति । क्रिया प्रति गुणभूतश्चेतनः कर्तव नतु तदतिरिक्त इत्यर्थः । तेन न समिदादिषु व्यभिचारः । इदं च निगूढाभिसन्धेर्दूषणम् । प्राधान्य इति । क्रिया प्रति प्राधान्यं नाम तत्फलभोक्तृत्वमत्र विवक्षितं चेतनत्वविशेषितं वा तदेव चाधिकारित्वमित्यर्थः । वेन च प्रीद्यादिव्या । ननु गुणप्रधानभावव्यतिरिक्त एव कश्चित्प्रकारो भवत्विति तत्राह--गुणप्रधानेति । खतन्त्रयोः संबन्धाभाषप्रसङ्गादिति भावः । तथाभूतेति । आत्मीयत्वं नामात्मसंवन्धित्वम् । नच निरा- काइयोः संबन्ध इत्यन्तर्भवत्येव गुणप्रधानभावे सोपीत्यर्थः । यो निगूढोऽभिसन्धिरुतस्तमुद्घाटयितुं शकते- क्रियाकार्यमिति । द्विविधं हि कार्य क्रियारूपं तदतिरिक्तनियोगरूपं च । तन प्रथमं प्रति गुणभूतत्वं फर्तृत्वं, द्वितीयं प्रति गुणभूतत्वं नियोज्यत्वमिति गुणभावे समानेपि यत्प्रति गुणभावस्तद्वैषम्यादिदं चैपम्म मित्यर्थः । दूषयति-मैवमिति । विषयनियोज्यनिरूप्यः कश्चित्कार्यनियोगो नाम, यथाहुः-'कार्यत्वेन नियोज्यं यः खात्मनि प्रेरयन्नसौ । नियोग इति मीमांसानिष्णातरभिधीयते' इति । तथाच नियोज्यनिरूपणा. नियोगनिरूपणं सप्रति नियोगेन तं निरूपयसीति परस्पराश्रय इत्यर्थः । यच्च कृत्युद्देश्यत्वं प्राधान्यं जेगीयते गुरुमतानुसारिभिस्तदपि दूपयति-नच नियोगस्येति । पुरुषार्थ- स्वप्रयोजकं दर्शयन्नपुरुषार्थतामेव पिशृणोति-मुखेति । ननु किमिति न पुरुषार्थावं यावता सर्गादिसाधन तया सुखसाधनत्वमस्तीत्याशा नित्यनियोगे फलरहिते कृत्युद्देश्यता न स्यापित्याह-नचेत्यादिना। स्यादेतत्-लोके सल्वियं कथा यत्मुखादिचतुष्टयान्यतमं स पुरुषार्थ इति, वेदे तु नियोगसिद्धिरेय पुरुषार्थ इति तनाह-नियोगसिद्धरेवेति । शहते-नन्विति । अयमधः । नियोगशिद्धिस्तु सर्वन पुरुषार्यों भरः वेष । नच पाम्येषु खर्गसाधनत्याभावप्रसा, वर्गकामिनम्बप्राधिकारितात् । खर्गकरणस्य यागस्य नियोग प्रति विषयलाध । तेन भवतु नाम तन स्वर्गोऽपि फलं न तावता नियोगस्यापुरुषार्थता । अतएष । फाम्येषु साध्यविधिरिति वृद्धाः । निलेपु न तादृशोऽभिरारी नापि तादृशी पियकरणे, अपितकामिनियोग प्रत्येव विषयः परणं यातो विदिरहितं नियोगमा तन पुरुषार्थ । अवश्यं धैवं मन्तव्यम् , इतरयोभयपाप्य. तिरिक्तपलपत्ये तदभावे या नित्यकाम्य विभागानुपपत्तेरिति । सदेतन्नित्सफाम्ययो यतिरिकफलमयेऽपि प्रार १ वियोरिपये यागाशे यो नियोन्यसानिरूप्य रसः । र मायरिशेो नियोग पाठान्सरग। - ·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। 'मैवम् । नित्यकाम्यवैषम्यस्यान्यथाप्युपपन्नत्वात् । तथाहि द्वयोः फलवत्याविशेपेऽपि यन्त्र फामना निमित्ततया श्रूयते कल्प्यते वा तकाम्यं, यत्र पुनर्नवं यदकरणे च प्रत्यवायखदितर- दिति वैपस्यात् । नित्यनैमित्तिकयोश्च फलशून्यत्वे हि तत्साधनताबुद्धया प्रवृत्तिरेव न स्यात् । ननु नियोगसिद्धेः परमपुरुषार्थत्वात्तत्साधने यागादौ हितसाधनबुद्ध्यैव प्रवृत्तिः, नियोगार्थसिद्धेः किमन्यत्प्रयोजनं सर्व विधीनामिति गुरुणैवोदीरितत्वादिति चेन्मेवम् । 'तथासति तवापि नियकाम्यवैषम्यभङ्गाप्रसङ्गात् । तथाहि फलं प्रति करणीभूते यागादौ रागत एव प्रवृत्तिरितिकर्तव्येषु तु वैधी कामाधिकारे, नित्येपु तु करणेतिकर्तव्यतयो- विधित एक प्रवृत्तिरिति वैपम्यं तवाभिमतं तचेदं भज्येत । नियोगस्य फलरूपत्वेन तत्क- रणे यागादावपि रागत एव प्रवृत्त्युपपत्तेः । किंचेदं यागस्य फलं प्रति करणत्वं श्रुति- ।। लिझादिगम्यम् , उत नियोगानुपपत्तिगम्यम् । नाद्यः । श्रुत्यादेरदर्शनात् । 'स्वर्गकामो यजेते - त्यादौ फलंप्रति करणत्वस्य प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामप्रतीतेः, यागेन फलशिरस्कस्य नियोग- स्यैव साध्यत्वप्रतीतेरभ्युपगमात् । लिङ्गादीनां चानाशङ्कनीयत्वात् । नापि द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । किं नियोगः स्वसिद्धये यागस्य फलकरणत्वं कल्पयति उत फलसि. न्तरेण वैषम्यं दर्शयन्दूपयति-मैवमित्यादिना । विश्वजिदादिसङ्ग्रहार्थमाह-कल्प्यते वेति । ननु फलवत्त्वं चेत्सर्वत्र समान फिमिति नित्येऽपि विश्वजिदादिवदेव न कल्प्यते कामः किमिति वा न काम्यमित्यत उक्तंन्यदकरणे चेति । यत्र प्रत्यवायश्रवणं तत्र न कल्प्यमित्यर्थः । नित्ये हि न फलं नित्यमिति खण्ड- लकार्थः । वैषम्यान्तरं या, यदकरणे प्रत्यवायो न दृश्यते तत्काम्यं, यत्र च धूयते नियतं निमित्तं तन्नित्यं, यत्र च तच्छ्रवणेऽन्यनियतं निमित्तं तनैमित्तिकमिति विभागः । 'कर्मणा पितृलोक' इति शास्त्राच नित्याना फलवत्ताधिगमः । नित्येषु प्रवृत्तेौभाधैचमेव वैषम्यं युक्तमित्याह-नित्यनैमित्तिकयोश्चेति । ननु किमिति न प्रवृत्तिः यावता नियोगो हितं तत्साधनं च यागः ततो हितसाधने प्रत्तिः संभवतीति शाइते-ननु नियोगेति । वैषम्यभगमेवोपपादयति-तथाहि फलं प्रतीति । यत्र करणे रागात प्रतिस्तरकाम्यं, यत्र पुनः करणेपि विधितः प्रवृत्तिस्तन्नित्यमिति हि नित्यकाम्यवैषम्यममिमतं तन्न स्यात् । नित्येष्वपि करणीभूतयागादिपु रागादेव प्रत्तेरित्यर्थः । यदुक्तं पूर्व फलं प्रति करणीभूतस्य यागस्य नियोग प्रति विषयत्वमिति तदपि दुर्निरूपमित्याह-किंचेदमित्यादिना । क्मिः श्रुतिलिङ्गादिगम्यमित्यनेनान्वयः । चस्तु किचार्थः । श्रुत्यादेरदर्शनादिति । यथाहि इष्टसाधनतावाक्यार्थवादिनामस्माकं खर्गयागयोः सा- ध्यसाधनभावः श्रौत., यथाच भावनावाक्यार्थवादिना भाटाना वाक्यगम्यः साध्यसाधनभावः । यथाहुः पार्थसारथिमिश्रा.-नहि तन वर्गकामस्य यागस्य वा साध्यत्वं साधनत्वं वा केनचिदुक्तं, पदद्वयसममिव्या- हारादेव तु संबन्धे कल्पयितव्ये 'असाधकं तु तादा'दिति न्यायेन कामिनः प्राधान्यं यागस्य च गुणत्वं क. रयत इति । तन्मतेऽपि फलसंबन्धः श्रौत इष्टसाधनरूपलात् विधेर्न तथा भवद्भिरभ्युपगम्यते औपादानि. क्वाङ्गीकारादित्यर्थः । कि तर्हि प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामभिधीयत इत्यत आह-यागेनेति । यजेतेत्यस्य यागेन नियोग इत्यर्थः । सच नियोगो देवगत्या फलसाधनमिति तच्छिरस्कस्य साध्यखं नसु फलस्स । फलप- रखाभावाच तद्वाक्यस्य न फलयागयोः साध्यसाधनभाव इत्यर्थः । अस्तु तर्हि लिङ्गयात्यादीनि प्रमाणमिति तनाह-लिङ्गादीनां चेति । नियोगानुपपत्तिलक्षणीपादानिकत्वं दूपयति-नापि द्वितीय इति । १ पुसामिति पाठान्तरम् । २ व्यस्वमिति पाठान्तरम् । ३ अवश्यंभावि नियतमिति यावत् । ४ भकरणे प्रत्यवाय इति शेषः । ५ कामेत्यधिक भाति । ६ यजेते खादीनामनुष्ठात्रपक्षितोपायतारहितप्रवर्तनामाप्रार्थत्वे यागादिकर्मासाधक साधवरहित स्यात् । साधयितार नाधिगच्छेत् इत्यों जैगिनिसूत्रस्य । स्वर्गादेः । ८ अर्धापत्तिगम्यत्वस्वीकारादित्यर्थः । 4564 - ७ कामनाविषयस्य ·१०२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः द्धये स्वस्य फलकामिकृतिसाध्यत्वसिद्धये वा । न प्रथमः । स्वसाधनीभूतयागानुष्ठानादेव स्वस्य सिद्धेः । न द्वितीयः । स्वसिद्ध्यैव फलस्यापि सिद्धयुपपत्तेः। न चरमः । यागस्य स्वर्ग प्रति साधनत्वाभाव इव करणत्वाभावेऽपि वर्गसाधनीभूतनियोगं प्रति करणत्वादेव स्वर्गकामिकृतिव्याप्यत्वोपपत्तेः । यागादेः फलंप्रत्यकरणत्वे तत्कामिनस्तत्र कथं प्रवृत्तिरितिचेत् , साधनत्वाभावेऽपि तत्र तस्य प्रवृत्तिरनुपपन्नेति तुल्यम्। किंच साधनत्वाभावे तद्विशेपहपकरणत्वमपि न लात् , 'साधकतम करणमिति पाणिनिस्मरणात् । अथ परोद्दिष्टकृतिव्याप्यत्वं करणत्वं तेन साधनत्वाभावेऽपि करणता किं न स्यादिति चेत्, तर्हि नियोगस्यापि परोद्दिष्टकृतिव्याप्यतया करणत्वप्रसङ्गः। तस्यापि स्वर्गादिफलोदेशेन प्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वात् । अथ साक्षादिति विशेषणाददोपः। मैवम् । इतिकर्तव्यस्य प्रयाजादेरङ्गजातस्य धात्वर्थतया साक्षात्कृतिव्याप्यत्वेन करणत्वप्रसङ्गात् । उभयोः साधनस्वाविशेपे करणेतिकर्तव्यतालक्षणो विभागो न सिद्ध्ये दिति चेन । तवापि नियोगसाधने यागे तदितिकर्तव्येषु च साधनत्वाविशेषाद्विभागानुपपत्तेस्तुल्य- फलकामीति । फलकामिनो यः प्रयत्नस्तेन साध्यत्वं यन्नियोगस्य तन्नोपपद्यते यागस्य तद्धटकस्य वर्ग- करणत्वाभाव इत्यर्थः । साधनत्याभाव इति । नहि यागस्य खर्ग प्रति साधनत्वं प्रमाणाभाकार, नियोगो हि वाक्यार्थस्तं प्रत्येवेतरेषां शेषत्वावगमात्, व्यवहितत्वेनायोग्यत्वाच्च न कामिनस्तस्मिन्साधनताबुद्धिः कर्तृ- व्यापारगोचरगोचरतया करणता तु स्यात् । यथाह भवनाथः-'न वर्गकामो व्यवहितसाधनं यागादि कार्य- तया बोद्धमल'मिति । एतदुक्तं भयति-फलं प्रति साधनलाभावेऽपि फलसाधनीभूतनियोगसाधनत्वादेव यथा यागस्य फलकामिनस्तद्वारा नियोगे प्रवृत्तिर्घटते तथा प्रकृतेऽपीति । ननु यदि न यागः खर्गप्रति करणं कथं तर्हि तत्कामिनो यागे प्रतिरनुपाये प्रवृत्त्यभावादिति शहते- यागादेरिति । अकरणे प्रवृत्त्यदर्शनवदसापनेऽपि प्रवृत्तिर्न दृष्टा, तदिहासाधनेऽपि प्रवृत्तिमझीयुर्वतोऽकरणे प्रत्तिन विरुध्यते दर्शनस्य नियामकत्वानहीकारादिति परिहरति-साधनत्वेति । साधनसाधनत्वात्प्रत्यु पपत्तिं ब्रुवाणस्य करणरणत्वादित्युत्तरम् । नच यत्कामिनो यत्र नियोगस्तत्तस्य साधनमित्यपि नियमः । ग्रामोद्यसाधनेऽपि भोजनादी 'प्रामकामो मुश्चेति निर्माविशेषणेऽनभोजनार्थ नियोगदर्शनात् । अथ पर्व- व्यापारगोचरगोचरत्वाकरणमिति मैतिस्तन साधनत्वरहितस्य करणवाहीकारे व्याहतेः, सामान्यव्यारत्तो विशेष व्यारत्तेरित्याह-किंचेति । साधकतममिति । तमपा साधनविशेषत्वमुक्तमिति भावः । न साधनवि. शेष. फरणमपित्वन्यदुद्दिश्य प्रवृत्तप्रयत्नव्याप्यं यथा छेदनोद्देश्येन प्रवृत्तप्रयन्नव्याप्यत्वं हि कुठारादेः परणतं तत्कुतो व्याघात इति शङ्कते-अथेति । तदिदमतिव्यापकं स्वर्ग प्रत्यकरणस्यानियोगस्य खगदिशपुरुषप्रमः नव्याप्यतया करणलप्रसङ्गादिति दूषयति-तहाँति । आपाय चेदम् । ननु परोटित्या साक्षायाप्य यं करणत्वं तथाच न नियोगेऽतिव्याप्तिः तस्य भावार्थव्यवधानादिति शरते-अथेति । तहीतिरर्तव्यतासपि भावार्थस्य साक्षारकृतिव्याप्यतया यागरदेव रणवनसम इत्यतिच्या या दूपयति-मैयमिति । पत्त साधनत्वव्यावृत्ती करणत्वव्यावृत्तिरित्युकं तत्सेरितुं शहते-उमयोरिति । प्रपाजादेः पयाग. स्पेय खर्ग प्रति साधनलाविशेषे प्रयाजादेरितिवर्तव्यतालमितरस्य फरणसमिति प्रसिद्धो विभागो न स्यात् । अतः करणेतिक्तव्यताविभागलोभादेवासाधनस्र्थव यागस्य वर्ग प्रति फरणव स्वीकर्तव्यमित्वः परिहरति- न तयापीति । यथाहि नियोग प्रति साधनलाविशेषेऽप्ययं विभागण्या सगं प्रतीति गापः । यच मामा- १५म्यापारः पुरुषप्रयसः तोवरो नियोगःतहोरो गाग इनि समन्वय र भन्ययम्पारेकम्ममिवारेनेसार। । ३ प्रामासाधनसेन निधि सार्पस्पतिषिविशेषगे भोजनासपियर्थः । ४ वी पाठातरम् । ५ पररजिसी 1 पाठान्तरम्।

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीच्याख्यायुता। १०३ त्वात् । नच करणांशे रागतः प्रवृत्तिरितिकर्तव्येषु तु विधित इति विभागो युक्तः । सेतिकर्तव्यताकस्यैव करणतया तत्र रागतः प्रवृत्तेरवर्जनीयत्वात् । तथा लोके दृष्टत्वात् । एतेन श्येनामीपोमीयवैषम्यमप्यपास्तम् । श्येनवदनीपोमीयेऽपि रागतः प्रवृत्तेः समान- त्वात् । नच प्रथमतो नियोगेनैव संबद्धेतिकर्तव्यता पश्चात्तत्प्रयुक्ता फलेन संवध्यते । यागस्य तु फलं प्रति फरणीभूतस्यैव नियोगेन पश्चात्संवन्ध इति वैपयं, ग्राहकग्राणद-.- "शायां प्राकरणिकसकलपदार्थानामविशेषेण नियोगसंबद्धानां तद्वशादेव परसरसंवन्धस्य पार्मिकस्याङ्गीकारात्, फलं प्रति करणत्वस्य विध्याक्षेपलक्षणोपादानाधीनतया तत्प्रतीतेर्वि- शिष्टनियोगप्रतीत्युत्तरकालीनत्वात् । कथं चैवं सति 'इयेनेनाभिचरन्यजेते'ति विधौ जाप्रति रागतः प्रवृत्तौ निपेधानुप्रवेशाद- धर्मता स्यात् । नहि विधिसंस्पृष्टे निषेधः प्रवर्तमानोऽनर्थतां बोधयितुमीष्टे । तथासति पोड- शिग्रहणस्यापि नातिराने पोडशिनं गृहातीति निषेधादनर्थत्वप्रसङ्गात् । उक्तहि भट्टाचार्य:- 'यद्यपि स्याद्विधिस्पृष्टे निपेधो नैव तादृशम् । विज्ञायते ह्यनर्थत्वं पोडशिग्रहणादिव'दिति । धिकारे करणेतिकर्तव्यतानिगागो गुरुमतानुसारिमिः परिकल्प्यते तमपि प्रसङ्गापयति-नच फरणांश इति । अथवा साधनत्वाविशेषेऽपि कामाधिकारे करणत्वप्रयोजकमाशयानेन दूष्यते। तन्त्र हेतुः-सेतिकर्त- व्यतेति । यथा[द्यमननिपातनव्यापारविशिष्टस्यैव कुठारस्य करणत्वं नतु फेवलस्य तथा सेतिकर्तव्यताकं कर- णम् । तत्र चेदागतः प्रवृत्तिस्तहीतिकर्तव्यताखपि रागत एव सेति न विभाग इत्यर्थः । अथवा इतिकर्त- व्यतासाध्योपकारसापेक्षत्वाकरणस्य तदपेक्ष्येष्वपि रागतः प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा निये विभागानुपपत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । करणेतिकर्तव्यतयो रागतः प्रत्तिसाम्यापादनेन श्येनामीपोमीययागयोरपि वैषम्यमपास्तमित्याह --एतेनेति । एतेनेत्यस्यैव विवरणं श्येनवदिति । ननु नेतिकर्तव्यतासु रागतः प्रवृत्तिः, प्रथमत एप नियोगेन संबन्धात्तस्य च रागविषयत्वाभावात् । यागस्य तु नैवं, प्रथमतः फलसंबन्धित्वात् फलस्य च राग- विषयतया तत्करणेऽपि रागत एव प्रवृत्तिरित्यत आह-नच प्रथमत इति । हेतुमाह-प्राहकेति । न प्रथमतः फलेन यागस्य संवन्धः अप्रकरणित्वात्फलस्याप्रकरणिता चेतैरेणासवन्धत्यात् । तेनेतिकर्तव्यता- वदेव यागोऽपि नियोगशेषतया ग्राहकेण गृहीतः पश्चात्तमेव प्रधानान्वयं निर्वोढुं तद्धारेण परस्परान्वयः सच पृष्ठतो भवतीति पाठिंकस्तस्यां च दशायां यागखर्गयोरप्यन्वय इति भवतामङ्गीकार इत्यर्थः । किंच विध्याक्षे- पलक्षणोपादानप्रमाणारफलकामिकृतिव्याप्यतानुपपत्तिलक्षणान्नियोगफलयोः संवन्धोऽभिप्रेयते । आक्षेपश्च विषै- यनियोज्य विशिष्टनियोगप्रतीत्याऽतोपीतरनाकरणिकवन्नियोगेनैव विषयभूतयागस्य प्रथमं संवन्धो वक्तव्यः । नतु फलेनेत्याह-फलं प्रतीति । तस्मादुभयत्र रागतो या विधितो वा प्रवृत्तिः समानेत्यर्थः । ननु यद्यप्युभयत्र रागतः प्रवृत्तिः समाना तथापि 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानीति निषेधानुप्रवेशादधर्मता श्येन- यागस्येतरस्य न तथा तदभावादिति वैपम्यमिति नेत्याह-कथं चैवं सतीति । रागतः प्रवृत्तिस्तावदुभ- यत्र समानेसावेदितम् । तथासति विधिस्पर्शास्पर्शाभ्या वैपम्यं वक्तव्यम् । नचैतदपि, इयेनेपि विधेविद्यमानबा- दिति भावः । एतदेव पोडशिप्रतिवन्द्या समर्थयते-नहि विधिसंस्पृष्ट इत्यादिना । विधिसंस्पृष्टेऽपि चेनिषेधादनर्थवं ततिराने पोडशिनं गृह्णातीति विहितस्यापि पोडशिग्रहणस्य नातिराने पोडशिनं गृहातीति निषेधादनर्थत्वप्रसङ्गः । नचैतद्युक्तम् । आह हि—'यद्यपि स्याद्विधिस्पृष्टे निषेधो नैव तादृशम् । विज्ञायते नर्थवं पोडशिग्रहणादिव'दित्यर्थः । १ सत्यस्यानन्तरं रागतः प्रवृत्तावितिकर्तव्येष्वपीति इचिदपिकः पाठः । २ प्रधानयागेतरेणेतिकर्तव्यता- दिना इत्यर्थः। ३ नियोगविषये यागादौ यो नियोज्यस्त दिशिष्टेत्यादिरर्थः ।

·, . १०४ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) (प्रथमः ननु विधेविविधो व्यापारी भावार्थफलेयोः साध्यसाधनसंवन्धयोधो भावार्थानुष्टान्न बोधश्चेति । तत्रैव चानुष्ठानबोधो यत्र भावार्थेऽन्यतो न प्रवृत्तिः, श्येनादौ च फलोपाय- स्वेऽधिगते रागत एव प्रवृत्त्युपपत्तेर्नानुष्ठापकत्वं, ततश्च निपेधप्रवेशाच्छयेनादेरनर्थत्वमिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । उक्तं हि सेतिकर्तव्यस्यैव करणत्वात्तत्र रागतः प्रवृत्तावितिकर्त- व्येऽपि तत एव प्रवृत्तौ श्येनपदग्नीषोमीयस्यापीतिकर्तव्यस्थानर्थता प्रसज्येतेति । न्तु 'अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्दैर्यपोहती'ति प्रायश्चित्तविधानानर्थता निश्चीयत इति चेन्मैवम् । नैमित्तिकत्वेनाप्यस्योपपत्तेः । यथाहि-वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृवं वदे'दित्यनृतवदनविधानानन्तरं 'तत्पावनाय निर्वाप्यश्वरुः सारस्वतो द्विजैरिति नैमित्तिक- त्वेन सारस्वतनर्निर्वाप्यो विधीयते नत्वनृतवदनजनितपापनिवर्हणाय । अनृतवदने का. मतोऽप्रवृत्तेर्विधित एव तत्र प्रवृत्त्यङ्गीकारात् । एवमन्यत्रापि । तदेवं नित्यकाम्यवैषम्यस्य वक्तुमशक्यत्वान्नित्यवत्काम्येऽपि नियोगस्य फलसाधनत्वकल्पना निःप्रामाणिका, पुरुषा- र्थत्वे नियोगस्य स्वर्गसाधनताभ्युपगमानर्थकताप्रसङ्गात् । नच स्वर्गादिसाधनत्वे नियोगस्य प्राधान्यमपि संभवति, स्वर्गादिसुखशेपत्वात् । नव खानुकूलनियोज्यसिद्धये स्वर्गादिकं साधयतो नियोगस्य खामिवत्प्राधान्यानुपघाता, दृष्टा- न्तवैपम्यात् । तथाहि द्वौ हि तत्र स्वामिभृत्ययोः प्रयत्नौ स्वार्थोदेशेन प्रवृत्तौ परस्परम पकुर्वाते, न तथेह नियोगस्य चेतनता येन स्वकीयप्रयत्ने स्वर्गमात्मार्थतया आक्षिपेन, प्रत्युत गर्भदासस्थानीयो नियोज्यः स एव स्वर्गीय प्रवृत्तो नियोगमेव स्वर्गशेपतया वी. व्यापारद्वैविध्यं विधेर्दर्शयन् श्येनयाग स्याधर्मतामुपपादयति पूर्ववादी-नन्धित्यादिना । तदेतदमीयो भीयहिंसायामपि समानमिति परिहरति-न । उक्तोत्तरत्वादिति । प्रकारान्तरेणाधर्मतामाशाते- नन्विति । अहीनोऽहर्गणनिवर्त्यः क्रतुविशेषः 'अहः खः क्रताविति समूहे गम्यमाने अहन् शब्दात्सप्रय यविधानात् । परिहरति-मैवमिति । निषिद्धत्वानिर्णये प्रायश्चित्तानिर्णयात् तद्विधानस्य च नैमित्तिकत्वेनाप्यु पपत्तेः निषिद्धत्वविधानात्प्रायश्चित्तत्वे प्रायश्चित्तविधानाच निपिद्धत्वे परस्पराश्रयमिति भावः । ननु व्यपोहती दोषनिबर्हणश्रवणात्प्रायश्चित्तत्वमिति तत्राह-यथाहि वर्णिनामिति। यत्र यस्मिन्समये प्राह्मणादीनां पप प्राप्नोति तत्र तदा साक्ष्यनृतं वदेत् ।अन्तवदनमवदनस्याप्युपलक्षणम् । ततश्च यदि धदनमानाद्वधः प्राप्नोति तदार वदेत् । यदा तु सत्यवदनात्तदानृतं वदेदित्यर्थः । तपावनायेति तच्छुध्यर्थम् । द्विजैवर्णिकः । सारमा सरखतीदेवताकश्वरः । निर्वाप्यः निर्षपणेन यागपर्यन्तं लक्ष्यते । नन तत्पावनायेति श्रवणात्प्रायचित्त कि न स्यादिति तनाह-नत्यनृतवदनेति । तम हेतुः अनृतवदनेति । कामतः प्राप्त स्वगृतपदन नारा यदेदिति निषिद्धं निषिद्धानुष्ठाने च प्रायश्चित्तं, प्रकृते तु वियितः प्रत्तेर्न प्रायशितं युक्त निपिसागुष्टानराहामा वादित्यर्थः । एवंच विषयविभौगेन प्रायश्चित्तव्यवस्थापनमपि पथितिक्रयमाणमयुफमित्ययान्तरविचारमुपसी रति-तदेवमिति। यय प्राधान्यसमर्थनं कृतं स्वर्गादिसाधनस्वेपि तद्रूपयति-नचेति । पूर्वपक्ष्याशयमन्य यूपी- नचेति । गर्भदाराखागिनोथेतनतया खखप्रयोजनोशेन प्रवृतियुक्ता पमतु नियोगम्य समिरमानीपण न युक्ता अचेतनलात् । अतएव न प्रतिरपीत्यर्थः । न फेवलं नियोगम्य प्राधान्यामायः प्रागुन प्रति शेपत्वमेवेसाह-प्रत्युतेति । ननु कथमिदमवधार्यते मर्गशेषो नियोगः नतु पिपरीमिडि तर २ करणेतिहम्यवारूपरिपपरिमागेनेयः। नापीति पाठान्तरम्।

·- परिच्छेदः) नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। फुर्यात् । न स्वर्गादिसुसस्यान्यार्थता, स्वभानवैपरीत्यापत्तेः । यदर्थ सर्व यच नान्याथै वत्सु- समिति हि सुखस्य लक्षणमाचक्षते तत्कथमन्यशेषता स्वर्गादिसुखस्य भवेत् । नचालौकिक- स्वेऽपि नियोगस्य यूपावनीयादिवत्पदान्तरसमभिव्याहारासंवन्धग्रहणम् । तर यूपाहवनी- " पादेयूपं तक्षतीत्यादिप्रसिद्धपदसमभिव्याहारान्यथानुपपत्तिगम्यत्ववन्नियोगस्यार्थापत्तिगम्य- स्वानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वाऽपूर्वत्वव्याघाताच । यत्तु लिडादेः क्रियातिरिक्तकार्याभिधायि- त्वानुमानं तत्प्रत्यनुमानपराहतत्वादसाधनम् । तथाहि "विवादाध्यासिताः शब्दाः क्रियाका- याभिधायिनः।। कार्यप्रत्ययहेतुत्वादानयेत्यादिशब्दवत्" ॥१८॥ इष्टसाधनकादिनो वेदान्तिनः प्रति साध्यविकलत्वाच । लौकिकलिडादिशब्दानामपि श्रेयःसाधनवोधकत्वाम भ्युपगमात् । ध्यापकानुपलब्धिपराहतत्वाच । तथाहि-तदभिधायकरसं तत्र सङ्गतिमहणेन व्याप्तं तच मानान्तरानधिगतादपूर्वाड्यावर्तमानं लिडादीनां तदभिधायकता व्यावर्तयति । नच क्रियाति- रिक्तझार्यानभिधाने स्वर्गकामो यजेतेत्यादिशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गः । क्रियाया एवापूर्वावान्त- रव्यापारायाः परमेश्वरप्रसादावान्तरव्यापाराया वा फलसाधनत्योपपत्तेः प्रदर्शितत्वात् । वैदेवं विधिवाक्यानामपि सिद्धार्थबोधकत्वाद्विधिसंस्पर्शविधुराणां सत्यज्ञानादिवाक्या- नामसण्डैकरसब्रह्मलक्षणसिद्धार्थावबोधकत्वं सुतरां सिद्ध्यतीति सिद्धम् ॥ १० ॥ ननु ऋथं वेदान्तानामसण्डार्थत्वं तस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् तत्र प्रमाणासंभवाच । तथाहि- किमिदमसण्डार्थत्वं कि निर्विशेषवस्तुपरत्वं उत निर्भेदार्थनिष्टत्वं आहोस्विदपर्यायशब्दाना नचेति । अथवा पूर्वमचेतनलान्नियोगस्य न वर्गस्य तच्छेषत्वमित्युक्तम् । इदानी खभावविरोधादपि न तथे- त्याह-नच स्वर्गादीति । यच नान्यायं तत्सुखमित्युक्ते दु खेऽपि स्यादत उक्त-यदर्थमिति । स्वर्गा- दिसुखस्यान्यशेषत्व यच नान्यार्थमिति लक्षणविरुद्धमित्यर्थ । यत्तु यूपाहवनीयादि दृष्टान्तित तदपि वैषम्यं दर्शयन् परिहरतिनचालौकिकत्वेऽपीति । प्रत्यनुमानमेव श्लोफेन दर्शयति-विवादाध्यासिता इति । लौकिकलिलादी सिद्धसाधनतापरिहाराय विवादपदम् । वैदिकलिडादय इत्यर्थ । क्रियारूपं कार्य क्रियाकार्य तदमिधायिन इत्यर्थ । नियोगेनार्थान्तरतानिरासाय झियाग्रहणम् । नच लौकिकालादित्वमु. पाधि , लौकिकपदवैयर्थेन पक्षेतरत्वात् । नन्वेवमपि वपक्षे किं प्रमाणम् , न तादिदमेव, प्रतिरोधमानतया खपक्षासाधनलात् । नैतत्सारम् । बाधकत्वेन प्रतिरोधकलासिद्धे । समपलबोधितसाध्यविपर्ययत्व हि प्रतिह- द्धलम्, नचान समबलत्व अधिकबलखादितरस्य दुर्वलखातदाह-इष्टसाधनेति । वादिनो वेदान्तिन इतिच द्वितीया । साध्यवैकल्यमेव विवृणोति-लौकिकेति । एतक्रियातिरिक्तकार्यामिधायित्वे गामानयेत्या. दिपद हि पूर्ववादिना दृष्टान्तितम् । नच तनापि कार्यामिधायित्वमिष्टसाधनताभिधायिलाहीकारात् मये. त्यर्थ । इदचासिद्धेरप्युपलक्षण, दूषणान्तर बाह-व्यापकेति । व्यापक विवेचयन् तदनुपलब्धिमिहोप- लम्भयति-तथाहीत्यादिना । यद्यद्विपयस्यामिधायक तत्तस्य गृहीतसङ्गतिकमिति व्याप्तम् । नच प्रमाणा- न्तरानपिगतेऽपूर्व तत्समय इति व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिरमिव्यावृत्त्येव धूमव्यावृत्तिरित्यर्थ । यस्तु तेन विपक्षे बाधकतर्क उक्तस्तमपि प्रशिथिलमूलमुन्मूलपति-नच क्रियातिरिक्तेति । यादार्थमुपसहरन् समन्वयोपयोगमाह-तदेवमित्यादिना| "हितसाधनतामवलम्ब्य यदा वरते विधि- पोधक्याश्यमपि । परमामृतबोधविधौ सुतर्रा परमात्मनि वेदशिरोसि तदा" ॥असण्डबोधकत्वमुक्तमाक्षिपति- ननु कथमित्यादिना असण्डार्थवस सभयलक्षणानि दूषयति--किमिदमित्यादिना खण्डशब्दस्य च. १ लिहारिष्टसाधनताबोधकलस्वीकारे। २ यदि पक्षेतरत्वतुल्यत्व न सात्तदा लिडादित्वे लौकिकत्वविशेषण- मेव व्यर्थ स्यादिति माव । । चि.१४ ·तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमा प्रातिपदिकार्थमात्र पर्यवसायित्व अथवा तेषामेबैकप्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वं संस- गाँगोचरप्रमाजनकत्वं पा । नायः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि पदानां निर्विशेषवस्तुप. यवसायित्वमभिधायकतया लक्षकतया वा स्यात् । न प्रथमः । तस्यायन्तमप्रसिद्धवया संबन्धामणेन पदानां सत्पर्यवसायित्वासंभवेन लक्षणस्यासंभवित्वप्रसङ्गात् । नापि वि. तीयः । अप्रसिद्धत्वादेवाभिधेयाविनाभावस्य लक्षणाहेतोरसंभवेन प्राचीनदोपानुपर- प्रसङ्गात् । नचाभिधेयाविनाभा विनापि गरमभ्यवहरेत्यादिगिरामिव वाक्यप्रामाण्यानुपपचिरेव लक्षणाक्षेपिका । अत्यन्ताप्रसिद्धत्वेन गगनारविन्दादेवि लक्ष्यत्वानुपपत्तेः । अथ निर्भदवस्तु परत्वम् , तदपि न । निर्भेदत्वस्यानिरुक्तेः । तथाहि निर्मेदत्वं नाम कि भेदाभावविशिष्टत्वं उत भेदाभावोपलक्षितत्वम् ।नायः। तत्परत्वे वाक्यस्य निर्घट भूतलमितियत्संसृष्टार्थत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । तत्रापि संसृष्टार्थत्वस्थानतिवृत्तेः । तथाहि भेदस्य योऽभावस्तेनोपलागेनोप- लक्षितवस्तुपरत्वे कथं न संसृष्टार्थता । वस्तुमात्रमेव तत्र प्रतिपाद्यं भेदाभावस्तु द्वारमिति चेत्, तथापि नाखण्डार्थता। उपलक्ष्यमाणस्य स्खेतरेभ्यो व्यावृत्तत्वेन प्रतीतावसण्डार्थत्वासंभवात् । विशेष मेद चार्थमादाय प्रथमद्वितीययो प्रवृत्तिस्तृतीयचतुर्थयो खविवक्षावशात् । तेषामेवेति । अपर्यायशः दानामेवेत्यर्थं ।पञ्चमस्तु सण्डशब्दस्य ससृष्टमर्थमादाय, निर्विशेषाणामप्यन्लविशेषाणा भिन्नत्वस्य परैरङ्गीका रात् नाद्यद्वितीयसकर । तात्पर्यमभिहितेषु लक्षितेषु वा सभवति यथा गङ्गायां यादांसीति, ययावा गङ्गाया घोष इति, तमुभयमपि प्रकार विकल्प्य दूषयति-तस्यात्यन्तमिति । अन्त्यविशेषाणा भवद्भिरन श्रीकारादिति भाव । लक्षणापक्ष दूषयति-नापीति । अभिधेयाविनाभूत हि लक्ष्यं दृष्टं, यथा गहायो घोष प्रतिवसति इत्सन गङ्गाऽविनाभूत तीरं गङ्गापदेन, न पुनरविनाभूतम् । अविनाभाववाय भूय सबन्ध दर्शनमानम्, मया कोशन्तीत्सन मञ्चपुरुपयोर्मुख्याविनाभावाभावेऽपि लक्षणादर्शनात् । नचान्यताप्रतिदम्य निर्विशेषवस्तुनोऽभिधेयाविनाभाव सभवतीति लक्षणाऽसभवाल्लक्षणाऽसभव इत्यर्थ । नन्वभिधेयासवद्धमपि क्वचिलश्य दृष्ट यथा कश्चिकिमस्य गृहे भोक्तव्यमिति केनचि पृष्ट तमिवारयता विष भुवेति । नचान लक्ष्यमाणैतद्गृहनिष्ठभोजननिवृत्ते विपक्षणस्य च सबन्धोस्ति भय च लभ्यते तरकस्य हेतोर्वाक्यप्रामाण्यापपत्तेरेवमनापि सत्यादिवास्यप्रामाण्यानुपपत्तेरेव किमिति न लक्षणेलत मार -नचाभिधेयेति । तन हेतु -अत्यन्तामसिद्धति । अनुपपत्तिरपि हि योग्ये लक्षणां प्रवर्तयति नत्र योग्ये, इतरथा रापुष्पादेरपि लसणाप्रसज्ञात, तसात् प्रामाण्यानुपपत्तिरपि अन्यपरतायामेव मीन नत्वस ण्डार्थतायामिति भाव । द्वितीय दूषयति-अथ निर्मदवस्त्विति । तिर्भदत्व नाम भेदाभावविशिधद मिति प्रथमपक्षं दूपयति-नाद्य इति । यया हि निर्घट भूतलमिति पटामावविशिष्टभूतलबोधक्स नास ण्डाथलमेव तनापीत्यर्थ । मेदामानोपलक्षितत्वपक्ष दूषयतिन द्वितीय इति । तत्रापि यकम्य कि मेदा भावोपलक्षितत्वविशिष्टमुत वस्तुमात्रमिति । भाये ग्राह -मेदस्य योऽभाव इत्यादिना । द्वितीय शरते घस्तुमानमेवेति । दूपयति-तथापीति । भेदाभावेन यद्रा लक्ष्य तरिकमितरेभ्यो व्याप्त प्रदीपत्रे गया । प्रथमे प्राद-उपलक्ष्यमाणस्येति । व्यावृत्तिविशिष्टस्यासमत्वामापारियर्थ । द्वितीय दूपा ---अप्रतीताविति । फादाचित्यव्यावर्तकमुपलक्षण नाम सम्म चायावर्तकाय पाहतमिल । मप -- १मसत्व स्वतोम्पाययस्वरूपम् । २ पनिचारादिवशेष । ३ समाया भसमासासमर विरो ·परिच्छेदः] नयनमसादिनीव्याख्यायुता। अप्रतीतो पानुपलक्षात्यादेवोपलक्षणस्य वैयर्यप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः शीतोष्णस्पर्शवन्तो पयःपावकावित्पत्रापर्यायशब्दानां प्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वेप्यसण्डार्थवादर्शनात् । नापि चतुर्थः। तथासत्येफेनैव तत्प्रतिपत्तेः पदान्तरप्रयोगस्य वैयर्थेन लक्षणस्यासंभवित्वापातात् । व्यवच्छेद्यभेदादवैयर्थ्यमिति चेन्न । तदनिरुक्तः । तथाहि किं व्यवच्छेद्यानां व्याय- सयः पदैः प्रतिपाद्यन्ते अथवा तद्विशिष्टमाहोस्विद्रुपलक्षितं खरूपमा वा । तत्र न प्रथम- द्वितीयो । तथासति संसृष्टार्थत्वेनाखण्डार्थत्वानुपपत्तेः । नापि तृतीयः । तत्राप्यन्यतो व्यावृत्तस्य प्रतिपादने प्राचीनदोपानुपङ्गात् । स्वरूपमात्रप्रतिपादने च पदान्तरप्रयोगबैं- यय॑स्य दर्शितत्वात् । नापि पञ्चमः । तथात्वस्यात्यन्तादृष्टचरत्वेन लक्षणासंभवित्वात् । ननु प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादिलक्षणवाक्येषु दृष्टं संसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वमिति चेन्मैवम् । लक्षणवाक्यैरपि लक्ष्यस्य सजातीयविजातीयेभ्यो व्यावृत्तत्वेन प्रतिपादनात् वैच्छन्दैर्व्यवहर्तव्यत्वेन प्रतिपादनाद्वा लक्षणवाक्यानामपि संसृष्टार्थत्वानतिवृत्तेः । ननु सोयं देवदत्त इत्यादिषु देवदत्तगतभेदभ्रमव्युदासेन तत्स्वरूपमात्रपर्यवसायित्वमपर्यायश- दानां दृष्टमिति चेन्मैवम् । तत्रापि परोक्षदेशकालोपलक्षितस्यैतद्देशकालविशिष्टत्वप्रतिपा- यशदानां प्रातिपदिकार्थमाननिष्ठत्वमिति तृतीयं दूषयति-नापि तृतीय इति । यस्य हि लक्षणवाक्यं लक्ष्य- प्रातिपदिकार्थमानपर्यवसितमिति मतं तस्य लक्षणवास्ये लक्ष्यजलानलखरूपपर्यवसिते तथापि नाखण्डाता मिनलालस्ययोरित्यर्थः। अथवा पय पावकशब्दयोरपि शीतोष्णस्पर्शवन्तावेवाओं जातिमानपरखायोगात्। तथाच शीतोष्णस्पर्शवच्छन्दयोः पयःपावकशब्दयोश्च प्रातिपदिकार्थमानपरलमस्ति नचानाखण्डार्थतेत्यर्थः । अपर्याय- शब्दानामेकप्रातिपदिकार्थत्वमिति चतुर्थ पक्षं दूषयति-नापि चतुर्थ इति । यदि धकमेव वस्तु युबोधयि- पितं तदैकेनैव युद्धमिति पदान्तरप्रयोगो पृथैव स्यात, मच पदमानं वाक्यमस्ति तस्मादसंभविलक्षणमित्यर्थः । थधयेकमेव लिलक्षयिपितं तथापि व्यवच्छेद्या बहवः सन्ति असत्यजाड्यादयः नचैकपदमात्रात्सर्वेपी व्यवच्छेदः तदर्थमात्रेणेतरेषां विरोधाभावात् , अतो न पदान्तरवैयर्यमिति शङ्कते-व्यवच्छेद्येति । दूषयति-न तदनिरुक्तरित्यादिना । तब्यवच्छेदमानप्रतिपादन व्यवच्छेदविशिष्टवस्तुप्रतिपादनं च संस- शार्थतया अखण्डार्यताविरोधीति दूपयित्वा व्यवच्छेदोपलक्षितवस्तुप्रतिपादन मिति तृतीयं पक्षं दूषयति- नापि तृतीय इति । संसर्गागोचरप्रमाजनकत्वमिति पञ्चमपक्षं दूपयति-नापीति । सर्वन हि वाक्या- यस्य पदार्थसंसर्गतया वा संसृष्टपदार्थतया वा संसर्गग्राहि वास्यमित्यसंभवि लक्षणमित्यर्थः । सिद्धान्त्यभिमतसंभवस्थलमाशइते-ननु प्रकृष्टेति । अत्र हि चन्द्रप्रातिपदिकार्थमानं पृष्टं एतद्वाक्य- विषयः न पुनः प्रकर्षादिसंसर्गस्तस्याभुत्सितत्वादिति, तदेतद्रूपयति-मैवमिति । तदितरव्यातिर्व तच्छन्दव्यवहारो वा लक्षणार्थः उभयथापि संसृष्टार्थपरतानतिवृत्तिः । तदिह प्रकादिसंसर्गपरताऽभावेपि भव- येव विधान्तरेण संसृष्टार्थत्वमित्यर्थः । उदाहरणान्तरमाइते-ननु सोयं देवदत्त इति । देवदत्तक्य- स्यैकैकपदादपि सिद्धाक्यवैयर्थ्यमाशझोतं-मेदभ्रमव्युदासेनेति । यद्यपि लक्षणवाक्यमिदं न भवति तथापि महावाक्यासण्डार्थत्वसंभावनाया भवसैव भूमिरितीदमाशङ्कितम् । यदि ह्युभयोरपि लक्षणया देव. दतमानपर्यवसितमिदं स्यात्तदासण्डार्थलम्, नत्वेतदस्ति, एतद्देशकालससर्गप्रतिपादनपरत्वात्, तत्पदस्यैव केवलं लक्षणाश्रयणात् तावन्मानादेव भेदनान्तिनिवृत्तेः, विनाकारणं लक्षणायामतिप्रसङ्गात्तदेतदाह-मैचं १ सदुपलक्षितमिति पाठान्तरम् । २ तत्तच्छन्दैरिति पाठान्तरम् । ३ इदं चिन्त्यम् । जातिमारपरयोरेव पयः- प्रावक शब्दयोवस्तुगत्या शीतोष्णस्पर्शवव्याभिषायित्वात् । न च तथा सति तयोतिपरसेन प्रातिपदिकार्धमा- प्रपरत्वाभावः । मात्रपदेन संसर्गव्यावृतेरभिप्रेतत्वेन जातिच्यावृत्तेरनभिप्रेतत्वात् । ४ पञ्चमं लक्षणमित्यर्थः ५ लक्षणप्रयोजनमित्यर्थः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः दकतया संसृष्टार्थत्वानतिवृत्तेः । तावतैव च भेदभ्रमव्युदासादुभयपदलक्षणाभ्युपगमे गौरवप्रसङ्गाच । तदेवं नाखण्डार्थत्वनिरुक्तिः । नापि तत्र प्रमाणं, प्रकृष्टप्रकाश इति वा- स्यार्थश्चन्द्रप्रातिपविकमात्रार्थस्तत्प्रश्नोत्तरार्थत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा वाक्यान्तरार्थ इति ध्यतिरेक्यनुमानमस्तीति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि चन्द्रप्रातिपदिकमात्रार्थोऽन्यत्र प्रसिद्धो न वा । आये तन हेतोवृत्तावन्वय- व्यतिरैकितया केवलव्यतिरेकित्वव्यापातः । अवृत्तौ तु सत्यपि सपक्षे तत्र हेतोरवृत्तेरसा- धारणानकान्तिकता । द्वितीये पुनरप्रसिद्धविशेषणतैव । अन्वयव्यतिरेकितायां च यो यत्प्रश्नोत्तरार्थः स तत्प्रातिपदिकमात्रार्थ इति व्याप्तिरभ्युपैया । तथाच त्वत्करे कति वरा टका इति प्रश्नस्य पाणौ पञ्च वराटका इति प्रतिवचने व्यभिचारः । नच विमतमखण्डार्थ. लक्षणवाक्यत्वात्पृथुबुध्नोदराकारः कुम्भ इति वाक्यपदित्यनुमान मानम् । लक्षणवाक्यानाम- प्युक्तप्रकारेण संसृष्टार्थपरतया दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । तदेवं लक्षणप्रमाणयोरभा- वान्नाखण्डार्थत्वं शब्दानाम् । विवादाध्यासितं पदार्थसंसर्गप्रतीतिजनकं वाक्यत्वाद्वानयना- दिवाक्यवत् । नच जरद्वादिवाक्ये व्यभिचारः। तस्य वाक्याभासत्वात् । आकासास- निधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यमिति हि वाक्यविदः । नच खं छिद्रमित्यादौ व्यभिचारः । तस्यापि लक्षणवाक्यत्वेन लक्ष्यस्य सजातीयविजा. तीयेभ्यो व्यावृत्तिप्रतिपादनपरत्वेनाखण्डार्थत्वाभावात् । नच विपक्षे बाधकतर्कामावर तत्रापीति । गौरवप्रसङ्गादिति । प्रथम मुख्यार्थप्रतीतितत्परित्यज्य तत्संबन्धादर्थान्तरप्रतीतिश्चेति बहु कल्प्यमित्यर्थः । एतेनार्थादेकत्वप्रतिपादनाद्वरं साक्षादेकत्वप्रतिपादनमित्यपि परास्तम्, लक्षणागौरवादेव । यदन न्यायरत्नदीपावल्यामनुमानमुक्कं तदनुवदति-प्रकृष्टेत्यादिना । सिद्धसाधनतानिवृत्त्यर्थ मात्रप्रणम् । संसृष्टपदार्थानां वाक्यार्थत्वेन चन्द्रपदार्थस्यापि तरखीकारात् । तत्प्रश्नस्योत्तरं यद्वाक्यं तदर्थवादित्यर्थः । अन साध्यश्चन्द्रप्रातिपदिकार्थः क्वचित्प्रसिद्धो न वेति विकल्य्य दूषयति-तथाहीत्यादिना । ननु माभूकेवलव्यतिरैकिता अन्वयव्यतिरैकितातु भवतु किमतावतेसत आह-अन्वयेति । कति वराडकर इति प्रश्नोत्तरार्थे पराटकसद्धयाविशेपे पराटकप्रातिपदिकार्थानं नास्ति सङ्ख्यासंबन्धपरलाद्वाक्यस्येत्यर्थः । वराटकः कपर्दकः । नच तत्प्रातिपदिकप्रश्नोत्तरार्थत्वोपाधौ व्याप्तिः, क्वचिदपि प्रातिपदिकमात्रनिष्टवास्यासंप्र. तिपत्तेः । अन्यथा तस्यैव दृष्टान्ततोपपत्ती एतत्प्रसाधनवैयापातादिति । अतएव चन्द्रप्रातिपदिकप्रश्नोत. रार्थत्योपाधावपि न व्याप्तिः, मसिद्धेरेव । आनन्दयोधाचार्यानुमानमुद्भाव्य दूषयति-विमतमित्यादिना। विज्ञानादिवास्यमित्यर्थः । उक्तप्रकारेणेति । इतरन्यारत्तेर्व्यवहारस्य वा बोधनादित्यर्थः । सपक्षे चानुमानमा पूर्ववादी-विवादाध्यासितमिति । सत्यज्ञानादिवाक्यमित्यर्थः । प्रतीतिः प्रमितिः। प्रयोगद्रये च संसटप दार्थस्य पदार्थसंसर्गस्य वा पक्षीकरणे याधस्तदितरस्य त्वप्रसिद्धराश्रयासिद्धिरित्यपि इटव्यम् । जदयेति । 'जरदयः यम्यलपादुकाभ्यां द्वारि स्थितो गायति महाणि । तं प्रामणी पृच्छति पुत्रकामा राजनरमाया लसुनस्य यो' इति श्लोकादायित्यर्थः । वाफ्याभासतामेन दर्शयति-आकाहेति । न तम योग्यतासीलया। ननु सं दिमित्यत्र वाश्यत्वमति, नच साध्यमस्ति, अनेकपदार्याभावेन संसर्गामायादतो व्यभिचार समाहानच संछिद्रमितीति।भत्र रामाधानुमुपक्रमते--अति संसर्गेति। गिरामपर्याय सम्दानाया १ उपाषिपद हेतुपर दीपावलीकारोचतो यातिन मिमीत भाषः । २ दीपापलीकरारानदोभापाय मुलाविते विशेषः। ३ पूर्व म्यास्पागोऽयं भोकःrtik) ।

·- परिच्छेदः] नयनमसादिनीम्याख्यायुता। संसर्गप्रतीयजनफत्वे वास्यत्वाभाषप्रसद्गस्यैव वाधकत्वात् । तदेवं मासण्डार्थता वेदान्ता• नामिति । अनाभिध्महे । न तावलक्षणासंभवो यतः "संसगांसतिसम्यग्धीहेवा या गिरामियम् ॥ उक्ताखण्डार्थता यद्वा तत्प्रातिपदिकार्थता" ॥ १९॥ अपर्यायशब्दानां संसर्गा- गोचरमितिजनकत्वमसण्डार्थता, नचेदमसंभचि लक्षणम्, प्रकृष्टप्रकाशादिवाक्येयु तत्र- द्भावात् । नच लक्षणवाक्यमपि संसृष्टार्थ लक्ष्यस्य सजातीयविजातीयेभ्यो व्यावृत्तिवै- शिश्यप्रतिपादनपरत्वात्तत्तच्छन्दैर्व्यवहर्तव्यत्वप्रतिपादनाद्वेति युक्तं, विकल्पासहत्यात् । कि प्रकृष्टप्रकाशादिवाक्यं साक्षादन्यतो व्यावृत्ति प्रतिपादयति किंवा स्वरूपप्रतिपादनेना- थर्थात् । नाद्यः । व्यावृत्तिप्रतिपादकशब्दाभावात् । नापि द्वितीयः । नान्तरीयकतया सिध्यतीर्थस्य शब्दार्थत्वाभावात् । यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थ इति न्यायात् । अन्यथा गामानवेत्यादिवाक्येयवाद्यानयनब्यावृत्तेरपि वाक्यार्थत्वमसङ्गात् । नन्वयं चन्द्र इति व्यवहर्तव्यः प्रकृष्टत्वे सति प्रकाशत्वात् यन्नैवं न तदेवं यथा नक्ष- त्रादि न तथा चायं तस्मान्न तथेति केवलव्यतिरेकितया लक्षणवाक्यं पर्यवस्यति तथा कथमखण्डार्थता, चन्द्र इति व्यवहर्तव्यतालक्षणधर्मवैशिध्यप्रतिपादनपरत्वादिति चेन्म- वम् । चन्द्रतया व्यवहर्तव्य इति । किं चन्द्ररूपार्थविशेपितो व्यवहारः कर्तव्यः उत चन्द्रशब्दमात्रविशेपितो व्यवहारः । आये चन्द्रविशिष्टं व्यवहारं यदि नाज्ञासीत्तदा लक्षणवाक्यादपि विपयविशेषित कर्तव्यतां तस्य कथमधिगच्छेत् । न विदितामिरनुमा- नादप्यामिसंबन्धमधिगमयितुं शक्यः । अथाधिगतवांस्तदा लक्षणवाक्यरूपमनुमानं निष्प्र- योजनं, ज्ञातस्यैव ज्ञापनातू । अथ सामान्यतो जानात्यस्ति कश्चिद्विपयश्चन्द्रव्यवहारस्पति ससर्गाविषयत्वे सति सम्याधीहेतुता इयमखण्डातोक्का । अथवा तेषामेव शब्दाना तत्प्रातिपदिकार्थता तदिति ससर्गराहियेन लक्षितमेकत्वं परामृशति--एकप्रातिपदिकार्थतेति लक्षणसम्राहकलोकयोजना । अनेन च चतुर्थपञ्चमपक्षी परिगृहीती । लोकं विवृणोति अपर्यायेति । हस्त. कर इत्यादी व्यभिचारवार- पायापर्यायग्रहणम् । इन्द्रियव्यावृत्त्यै शन्दग्रहणम् । गामानयेत्यादिव्यवच्छेदार्थ ससर्गागोचरग्रहणम् । वाक्या- भासव्यावृत्यर्थ प्रमितिग्रहणम् । तत्सद्भावात् । लक्षणसद्भावादित्यर्थ । तत्रापि ससृष्टार्थत्वं पूर्ववादिनो- कमनूय तं दूपयितुं विकल्पयतिकिं प्रकृप्टेत्यादिना । साक्षादित्यभिधानेनेयर्थ । अर्थादिति । नान्तरीयस्तयेत्यर्थः । यथार्थाच्छुतार्थनान्तरीयकतया लभ्यते नच स चोदनार्थो वेदार्थ इति शबरखा- मिवाल्यार्थ। नचावाद्यानयनव्यात्तिरपि तद्वाक्यार्थ , वाक्यमेदप्रसङ्गादिति भावः । ननु माभूयात्तिप्रतिपादनपरत्वं, व्यवहारसाधनमेव लक्षणप्रयोजनं ब्रूम. तावताप्यखण्डाता खण्डितैवेति शङ्कते-नन्धयमित्यादिना । चन्द्ररूपार्थविशेषितव्यवहारकर्तव्यतासाधने दोपमाह-आध इति । यस्य कर्तव्यता अत्र साध्यते स कि चन्द्रविशेषितो व्यवहारः प्रतिवादिनोऽजातो ज्ञातो वा । यद्यज्ञातस्तदाs- प्रसिद्धविशेषणत्वम् । अविदितदहनं प्रतीव देहनानुमानप्रवृत्तावियाह-तदा लक्षणवाक्यादपीति । अपिना स्वरूपसाधक्त्वं लक्षणस्य सूच्यते । द्वितीय दूषयति-अथेति । चन्द्रयवहारस्य कर्तव्यतामानमेव तावत्साध्यते, न पुनरमिसबन्ध इवान्यन सिद्धस्यान्यन सबन्ध , केवलव्यतिरेकिताभनात्तचेत्कचिरिसद्ध सिद्ध. मनुमानसाध्यमिसर्थ । ज्ञाताशातविकल्पोक्तदोष परिहरनाशइते-अथ सामान्यत इति । अयमर्थ । यद्यपि न स्थलान्तरे सिद्धिः, केवलव्यतिरेकित्वात्, तथापि नाप्रसिद्धत्वं सामान्यत सिद्धलादिति तदेतहूप- १ भ्रमभिन्नत्वतदभाववति तदप्रकारकत्वादिरूपमत्र प्रमात्व विवक्षित नतु सदति तत्प्रकारफरवरूपं संसर्गागोचर त्वमितिस्वयोरेकसानवस्थानेन व्यापातात् । २ वाक्याभासो जरद्गवादिवाक्य तस्योपस्थितिमात्रजनकत्वम् । ३ मात्रमिति पाठान्तरम् । ४ दहनानुमानेऽतो नानुमानप्रवृत्तिरिति पाठान्तरम् । ५ सिद्धभेदेति पाठान्तरम्।।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी), [प्रथमः , विशेषतस्तु न जानातीस्युच्यत, तथापि कि सामान्यतो व्यवहारस्य निमित्तवत्तां जानादि किं वा व्यवहारविशेषस्य । आये प्रकृतानुपयोगः । व्यवहारविशेषस्य विचार्यमाणत्वात् । द्वितीयेपि चन्द्रलक्षणार्थविशेषापरिज्ञाने तविशिष्टव्यवहार एव विज्ञातुमशक्यः । ज्ञाते च लक्षणयाफ्यवैयर्थ्यमित्युक्तम् । नापि द्वितीयः । लक्षणे विनापि गवादिशब्दानामिव युद्धव्यवहारादेव वाच्यवाचकसंबन्धग्रहोपपत्तेः । पूर्व प्रतिपन्न एव वाच्यवाचकभावो लक्षणवाक्येन स्मार्यत इति चेत् । न । अवगतसंवन्धस्य तत्र तच्छन्दादेव संबन्धस्मरणो- पपत्तो लक्षणाभिधानवैयात् । अवगतसंवन्धस्यापि शब्दस्य लक्षणवाक्यादेव संबन्धस्मरणनियम लक्षणवाक्यस्थपदाना- मपि प्रत्येकं लक्षणवाक्यैः संयन्धस्मरणप्रसङ्गादनवस्थादुरवस्था स्यात् । तस्माद्वानयना दिवाक्यवदाप्तोपदेशतयैव लक्षणवाक्यमवयोधकम् । तच्च सर्व स्वरूपमा पर्ययस्पति अर्थात्पुनरन्यतो व्यावृत्तिः फलतीति युक्तम् । नन्वेवमपि नैतल्लक्षणं, अप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगो नित्यः संबन्धः समवाय इत्येवमा. दिसंबन्धप्रतिपादकलक्षणवाक्येष्वव्याप्तेः । तेषां संसर्गगोचरप्रमितिजनकत्वादितिचेत् । यति-तथापीति । कीदृशमिदं सामान्येन ज्ञानं, किं वक्ष्यमाणदिशा चन्द्रशब्दविशेपितलासिद्धेश्चन्द्रलक्षणा ज्ञानाचाश्वकर्णादिव्यवहारमात्रस्य नाम चन्दव्यवहार इति ततो व्यवहारमा निमित्तवदिति, किया चन्द्र- व्यवहारो निमित्तमात्रवानिति । आये गवादिव्यवहारमात्रस्य निमित्तवत्त्वज्ञानं न चन्द्रव्यवहारकर्तव्यतानुमा- मस्याप्रसिद्धविशेषणता निवारयति । नयमिमत्त्वप्रसिद्धिरनित्यवानुमाने तो वारयितुमलमित्समिप्रेत्याह--- आधे प्रस्तानुपयोग इति । द्वितीये चन्द्रविशेपितव्यवहारः किं चन्द्रलक्षणार्थविशेषितो व्यवहारः उत चन्द्रशब्दविशेपितः । द्वितीयस्तु प्राथमिकद्वितीयविकल्पसमानजीवनः । प्रथमेपि किं चन्द्रोऽविदितो विदितो पा। आये पाह -द्वितीयेपि चन्द्रेति । द्वितीये ग्राह-ज्ञाते चेति । चन्द्रशन्दविशेपितो व्यवहार साध्यत इति द्वितीयं पक्षं दूपयति-नापि द्वितीय इति । अत्र चन्दशब्दः प्रयोक्तव्य इति याच्याच फरातिपदो हि यदा लक्षणप्रयोजनं तदा लक्षणं व्यर्थमन्तरेणापि लक्षणं गवादिपदानामिव सातिमहसम. पादित्यर्थः। प्रथमतोऽवगतस्यापि शब्दसंयन्धस्य लक्षणवाश्यारसरणसाधनमप्यनर्थक, गयादिपदानामियान्तरेणापि लक्षणं स्मरणसंभयादित्युकम्, इदानी न फेवलमानर्थयमपि सनवस्थालक्षणानर्थोपि स्यादिलाह-अय. गतसंयन्धस्पापीति । ततद्वापयस्थपदानामपि तेस्रथैः संयन्धो लागैरेय स्मारयितव्यः, एवं बात रसारकयाश्यस्थपदानामपीति म कधिदपि स्मादित्यर्थः । तरिफ सशणगेय तेषु मन्येषु न प्रयोषध्यं सवार गतं पसं शानमनन्तमिति प्रलक्षणेन त प्रयुफजन्माधिकरणेनापीसत माह-तलादिति । म लक्षणमनुमानतयोपयुश्यये अपितु शादप्रमाणतयेसर्पः । ननु मया लभ सन्दतयोपयोगि किमायाग- राण्डानायानिति समाद-तश समिति । उपमेतत्पुरस्तादेय स्वरूपमा सम्देन पोप्यये हारला. तिस्वाधिषी नवार्षिक: शदाय दी। पपपीदं गंभपति, पाप्मव्यापकमिदं सर्ग, संयोगगगापारमरपन्यम्य पाशमसार म गाविषपापेन गांगोवरसलक्षाशामागविधि रो-जन्येयमपीति । सगांगोगाप्रति मी पोषा, पौभा सईयग्रगांगोरेर तानिविस्तरपति, सिमापि, मी ११ पासातरम। PARIरः। ४ प्रथम ५मोवारे शिशित: पर। ..शामिमः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १११ मैवं । तेपामपि खस्वपदस्मारितपदार्थानामन्योन्यसंसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वात् । संस- गंगोचरप्रमितिजनकत्वशन्देन चास्सैवार्थस्य विवक्षितत्वात् । नाम्यतिव्याप्तिः, संसर्गप्रमि- तिजनकेयु गवानयनादिवाक्येपु लक्षणाभावात् । यद्वा अपर्यायशब्दानामेकप्रातिपदिकार्थ- भानपर्यवसायित्वमखण्डार्थता । नचैवं पदान्तरपैयर्थ्यम् । व्यावर्त्यभेदादर्घवत्त्वोपपत्तेः । तथाहि लोके प्रकष्टप्रकाशचन्द्र इत्यत्र प्रकृष्टपदेनाप्रकृष्टसद्योतादेः प्रकाशपदेनाप्रकाशा- स्मप्रकृष्टसंतमसादेश्व व्यवच्छेदेन बुभुत्सितश्चन्द्रप्रातिपदिकमानार्थः प्रतिपाद्यते, अन्यथा वक्तुरबुभुत्सितमर्थ प्रतिपादयतोऽनवधेयवचनत्वप्रसङ्गात् । नच व्यावृत्तिपरत्वे व्यावृत्तिमत्परत्वे वा संसृष्टार्थत्वं स्वरूपमात्रपरत्वे च पदान्तर- यय मिति वाच्यम् । व्यावृत्तिद्वारा पदानां स्वरूपमात्रपर्यवसायित्वाङ्गीकारात् व्यावर्त्यभेदे- नावैयाच । तथा वेदेपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादी सत्यज्ञानानन्दानन्तात्मशब्दा अनृत- जडदुःखान्तवत्वानात्मत्वभ्रान्तिनिवृत्तिद्वारा लक्ष्ये ब्रह्मणि पर्यवस्यन्ति । नचैवमनेकाकार- विज्ञानजनकत्वात्पदानां लक्ष्यस्य ब्रह्मणोऽनेकाकारत्वप्रसङ्गः । लक्षणासमये भिन्नाकार- विज्ञानजनकानामपि पदानां तत्तद्धान्तिनिवृत्तिमात्रप्रयोजकतया लक्ष्ये प्रामात्रे तात्पर्येण पर्यवसानात् । एवं च तत्तच्छन्दजन्यविज्ञानानां तत्तद्भिन्नाकारसमर्पिणां नान्तरीयकतया तत्तद्विरोध्याकारनिवर्तकत्वाद्वाक्यस्यासण्डार्थत्वसिद्धिः । संयोगस्य समवायस्य या तत्तद्विशेषणसंसर्गवोधपरमिदं वाक्यं तस्यायुभुत्सितत्वादित्यमिप्रेस परिहरति- मै तेपामपीति । नच विषं भुड्क्वेत्यादिसर्यलक्षणावास्येष्वतिव्याप्तिः, प्रतिपिपादयिषितसंसर्गगोचरत्यात दभावस्येह विवक्षितत्वात् । यद्वा तत्प्रातिपदिकार्थतेति श्लोकावयवं विकृणोति-यद्वा अपर्यायेत्यादिना । यद्यप्येकपदलश्यमेव पदान्तरपर्यवसानभूमिस्तथापि नैकपदव्यावर्त्यमेव पदान्तरव्यावहँ जाड्यानृतादीनां विमिन्नत्वात् ततो न संसृष्टार्थतावैयर्थे इत्युक्तम् । एतदेव लौकिकोदाहरणेन दर्शयति-तथाहीत्यादिना । संतमसं विष्वतमः । न च व्यवच्छेदेनेति व्यवच्छेदानां द्वारतोक्का । प्रतिपाद्यत इति। तात्पर्य विषयत्वं तेन न शून्यनिष्ठतापत्तिः । ननु किमिति खरूपमापरतानयणं न पुनर्यथानुतप्रकर्षादिसंसर्गपरत्वमिति तनाह-अन्यथेति । यदि हि खरूपमाने पृष्टे गुणादिसंसर्ग प्रतिपादयेत्तर्थश्रद्धेयवचनः स्यादित्यर्थः । यत्तु पूर्वपक्षिणा त्रेधा विकल्प्य दूषणद्वयमुक्कं तन्निराकरोति-नच व्यावृत्तीति । ननूक्तं खरूपमान- परत्वे पदान्तरवैयर्यमिति तनाह-व्यावर्त्य भेदेनेति । तदेवं लौकिकेपूदाहृत्य विवक्षितसत्यादिवाक्येषु लक्षणं वर्तयति-तथा वेदेपीति । ननु स्ववाच्यप्रक्षेपेणवा पदानां विरोधिव्यावर्तनमप्रक्षेपेण वा । न तावद्वितीयः। विरोध्यदर्शनेनागृतादिव्यावृत्तेरशक्यज्ञानत्वात् । प्रथमे तु विभिन्नैनित्यादिभिराकारैर्बह्मणो- प्यनेकाकारत्वमिति तनाह-नचैवमनेकाकारेति । लक्षणासमय इति सामीप्यात् लक्षणाप्राक्समयो विवश्यते । नहि तत्तदाकाराः प्रतिपिपादयिपिता इति प्रतिपाद्यन्ते कितु कथं नु नामाताधारोपरहितब्रह्म- प्रतिपत्तिरिति, तयावदनृतादिव्यात्तिस्तावदेव सत्यत्वाद्याकाराणां स्थिति, निवृत्तेयु तु तेषु एते एवाकारा अमृता जायन्ते, कः राल विशेषोऽवृतादिभिराकाराणामद्वैतविरोधे । तस्मादेकानन्दव्यक्तिपरमेय सत्यादिवास्य न सत्यत्वादिपरं नाप्यन्तादिव्यात्तिपरमित्यर्थः । विधिमुखेषु वाक्येषु उक्तन्यायं निषेधमुखेन प्रतिपादके. प्वप्यतिदिशति एवंच तत्तच्छब्दजन्येति । १ लक्षणावृत्तिविषयस्य । २ लक्षणावाक्यानां शक्यार्थसंसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वादिति भावः । ३ प्रक्षेपेणे वेति पाठान्तरम् । ४ यनदेश्यमित्यादिवाक्येषु ।

·११२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः उक्तं चैतत्सुरेश्वराचायः प्रतिपद्य पदार्थ हि विरोधात्तद्विरोधिनः । पञ्चादभावं जानाति चध्यघातकवत्पदात् ॥ १ ॥ शब्दात्प्रतीयते तावत्सङ्गतिर्धर्मधामणोः । मानान्तरादपो. हस्तु न शाब्दस्तेन स स्मृतः ॥२॥ तत्रानन्तोन्तवद्वस्तुव्यावृत्त्यैव विशेषणम् । स्वार्थीप- णप्रणाड्या च परिशिष्टौ विशेषणम् ॥३॥ तद्विरोध्यर्थसंत्यागः सामर्थ्यात्स्यान शब्दव' इति । नच गुणगुण्यादिभावप्रतिपादनेपि तत्तद्विरोध्याकारनिवृत्त्युपपत्तेः कथमखण्डेकर सत्त्वसिद्धिरिति वाच्यम् । ब्रह्मशब्दार्थमात्रस्यैव चुभुत्सितत्त्रात् । सर्वतोऽनवच्छिन्नवस्तुप्र- तिपादनपरग्रहानन्तशब्दाभ्यां विरोधाच एकधैवानुद्रष्टव्यमेकमेवाद्वितीयमित्यायेकरस- स्वप्रतिपादकवाक्यविरोधाच, नेह नानास्ति किंचनेत्यनेकरसत्वप्रतिषेधाच । नचाप्रसिद्धत्वाद्ब्रह्मणो लक्ष्यत्वासंभवः, प्रत्यगात्मतया स्वतः सामान्येन प्रसिद्धत्वात् । नच तथात्वे लक्षणवैयर्य, लक्षणस्य विशेपाकारसमर्पणार्थत्वात् । अन्यथा गन्धवती पृ- थिवी नित्यज्ञानाधार ईश्वर इत्यादिलक्षणानामपि लक्ष्यस्याप्रसिद्धत्वप्रसिद्धत्वयोवैयध्या- पातात् । एतेन सोयं देवदत्त इत्यत्रापि तत्कालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्ट्यं प्रतिपाद्यत तदेतद्विरोधिनित्यर्थमेव तत्तदाफारविधानं किचिदुकं तत्तदाकारविरोधिनिवृत्तेचाशब्दत्वमुक्तं तदाचार्य- वचनेन द्रढयति-उक्तं चैतदिति । तैत्तिरीयके वार्तिके सत्यं ज्ञानमनन्तमिति वास्यव्याख्यानसमये इति शेष । पदात्सल्यादे पदार्थ सत्यत्वादि ब्रह्मणि प्रतिपय ज्ञात्वा तेन विरोधाद्धतीविरोधिनोऽनृतादेरभावं जानाति तन निदर्शनं-चध्यघातकवदिति । यथा सल्लाखुभूपिता भूमिं दृष्ट्वार्थान्मार्जाराभावोऽवग- म्यते एवमिति । तत्किमुभयमपि शाब्दमाहोखिदन्यतरदिति तनाह-शब्दादिति । प्रथमं धर्मधर्मिणो सत्यत्वादे. ब्रह्मणश्च सगति शब्दात्प्रतीयते तावताचास्यास्तात्पर्याविषयत्वं योत्यते, अपोहस्तु विरोधिव्यार त्तिर्मानान्तरादनुपपत्तिलक्षणात् ज्ञायते तेन स अपोहतु न शाब्द, तन कि त्रैयाणामविशिष्टोयं न्याय इति नेति वैषम्यमाह-तत्रानन्त इति । तत्र तेषु मध्ये ऽनन्त. अनन्तशब्दार्थ. अन्तवद्वस्तुव्यात्त्यैव विशे. पणं व्यावर्तकं साक्षादेव ब्रह्मणो व्यावर्तकमित्यर्थ । परिशिष्टौ तु सत्यज्ञानशब्दी खार्थसमर्पणप्रणाज्या व्यव. धानेन विशेषणम् । नहि यथाऽनन्तमित्युक्तेऽन्ताभावः साक्षात्प्रतीयते तथा सत्यं ज्ञानमित्यमारतायमात्र अपितु साधविधानव्यवधानेनेत्यर्थ । तर्हि तयोविरोधिव्यवच्छेदः किनियन्धन इति तत्राह-तद्विरो धीति । एतच मानान्तरादपोहस्तु इसस्यैव प्रपञ्च । ननु विरोध्याकारनितिरसण्डार्थतामन्तरेग संसर्गपरत्वेपि सेत्स्यति किमर्थमसण्डार्थताऽऽग्रह इति तयाह-नचेति । लौकिकवायेषु ससर्गपरताया- मुकं वाधकं प्रकृतेप्याह-ब्रह्मशब्देति । 'ब्रह्मविदाप्नोति पर'मिति ध्रुतस्य ब्रह्ममात्रस्य युभुत्सितसारित त्यर्थ । न केवलमजुभुत्सितार्थपरत्वं बुभुत्सितार्थपरानन्तादिपविरोधधेत्याह-सर्वत इति । सातादेव कार्यप्रतिपादकानन्ताकारनिवारपश्रुत्यन्तरविरोधधेसाह-एकधैवेत्यादिना । ननु प्रसिद्धमेव लक्ष्यं नत्वप्रसिद्ध गगनारविन्दादेलश्यत्यादर्शनान् , अप्रसिदं च ब्रह्म सर्वप्रमागागम्यता. दिति तनाद-नचेति । अथवा लक्षणलक्ष्य यमनाक्षिप्य समय॑ते । सप्रसाशस्य प्रलगात्मतया प्रतिदिन रसीति रामवलेव लक्ष्यत्वमित्यर्थ । न केवलमस्साकमेवेयं रीति. अपितु सर्वेषामेव लक्षणवादिनानिसार -अन्यथेति । पटादिषु सामान्येन प्रसिद्धम्य पृथिवीव्यवहारस्येतरेभ्यो भेट्स प परमामारिभूगो. लरान्तसमुदायेऽप्रसिद्धम्य लक्षणेन साधनमिति परामोतारादिल । यमु सोपं देवदात इसमा राग्मार्थताऽभावाय पूर्वपक्षिणोकं तप्राप्युशन्यायमतिदिशति-एतेनेति । एतेनेसम्मेद विवरणम्- १ उपसागानमारसनामिय। २ समर सिपिपप सः ।

·। परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ११३ इत्येतन्निरस्तम् । देवदत्तस्वरूपमानस्यैव चुभुत्सितत्वात् । एतत्कालवैशिष्टयस्य दृष्टत्वेनायुभु- रिसतत्वात् । नच पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्ट्यप्रतिपादनेऽपि भेदभ्रमनिरासः सिध्य- तीति वाच्यम् । एतत्कालविशिष्टस्य पूर्वकालसंबन्धासंभवेन तदुपलक्षितत्वस्यासंभवात् । क्योरभेदप्रतिपादनस्याशक्यत्वात् । ननु तथापि पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्कालवैशिष्टयसंभवात्संभवत्येव तयोरभेदप्रतिपादन- मिति चेत् । भैयम् । विकल्पासहत्वात् । कि पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्काल विशिष्टेनाभेदः प्रतिपाद्यत इत्युच्यते किंवा पूर्वकालोपलक्षिते वर्तमानकालवैशिष्ट्यलक्षणधर्मप्रतिपादने- नार्थादभेदः सिद्धपतीति । नाद्यः । विशिष्टाविशिष्ट स्वरूपयोरभेदासंभवात् । तथासति वर्तमानकालविशिष्टस्य पूर्वमपि सद्भावप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । साक्षादेवाभेदप्रति- पादने संभवति परम्परया तत्प्रतिपादनाश्रयणस्यायुक्तत्वात् । उभयपदलक्षणाश्रयणे कल्पना- गौरवात्तथानीयत इति चेन्मैवम् । अत्रापि परम्परया अभेदप्रतिपादनात्साक्षादभेदप्रति- पादने बुद्धिलाघवस्य दर्शितत्वात् । तथापि विनिगमनायां को हेतुरिति चेत् , बुभुत्सि- तार्थस्य साक्षात्प्रतिपादनलाभ एवेति बूमः । उक्तंच प्रतिज्ञावचनस्य साधनाङ्गत्वमाचक्षाणे- नाचार्यवाचस्पतिना-'अनित्यं शब्दं बुभुत्समानायानित्यः शब्द इत्यनुक्त्वा यदेव किंचि. दुच्यते यत्कृतकं तदनित्यमिति वा कृतकश्च शब्द इति वा तत्सर्वमसंबद्धबुद्ध्या न प्रत्येति प्रतिवादी'ति । एतेनोभयपदलक्षणास्वीकारे गौरवदोपो निरस्तो वेदितव्यः । देवदत्तस्वरूपेति । नन्वितरदपि बुभुत्सितं किं न स्यात्, नहि देवदत्तमानमत्र केनचित्पृष्टं येन लक्षण- वाक्यवत्तन्मानमेव युभुत्सितं स्यादिति तत्राह-एतदिति । न केवलमबुभुत्सितत्वादप्रतिपाद्यत्वं पुभु- सितैक्यविरोधाचेत्साह-नचेति । तत्किमेतत्कालविशिष्टस्य पूर्वकालोपलक्षितेनैक्यं बोधयति कि वा पूर्वकालोपलक्षितस्यैतत्कालविशिष्टेन । नाय इत्याह-एतत्कालेति । संबद्धं खलूपलक्ष्यं नासंबद्धम् । नचैतत्कालविशिष्टस्य पूर्वकालसंवन्धः संभवति, एतत्काले पूर्वकालाभावादतो न तयोरेक्यमित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते-नन्विति । किमुपलक्षितस्य विशिष्टेनाभेद. शब्दगम्यः, किवोपलक्षिते वैशिष्ट्यमानं शब्दार्थः, अभेदस्त्वानुपपत्तिक इति विकल्प्य दूपयति-मैयमित्यादिना । एतत्कालविशिष्टस्य पूर्वकालो पलक्षितस्वरूपस्य चैत्यासभवेन प्रथमं पक्षं दूषयति-नाद्य इति । किमित्यसंभवत्तत्राह--तथासतीति। द्वितीये तु शब्दाद्विशिष्टमर्याच खरूपमात्रैश्यमिति कल्पनागौरवादर शब्दादेवोभयोपलक्षितस्यैस्यप्रतिपादन- मित्याह-साक्षादेवेति । ननु साक्षाच्छन्दादमेदप्रतिपत्तावुभयोरपि लक्षणा प्रसज्येत ततो वरमेकलक्षणया पारम्पर्याश्रयणमिति शङ्कत-उभयेति । पारपर्यकल्पनातो लक्षणाश्रयणं न्याय्यं व्यापारवत्प्रमाणगौरयात् व्या. पारगौरवस्य लघीयस्वात् । यदुद्दिश्य च वाक्यं प्रवर्तते तस्य चुभुत्सितस्यामेदस्य साक्षात्प्रतिपादनं न्याय्यमित- रथानुद्दिष्टस्य साक्षात्प्रतिपादनं भवति उद्दिष्टस्य पारंपर्येणेति क्लिष्टकल्पना स्यात् तदेतद्धादि निधाय परिहरति- मैवमत्रापति ! अनधिगतपरामिसन्धिः शङ्कते-तथापीति। विनिगमना निर्णयः । अभिसन्धिमुद्घाटय. परिहरति-बुभुत्सितेति । बुभुत्सितस्यार्थिकप्रतिपत्तेः साक्षात्प्रतिपत्तिरभ्यहितेत्यनाचार्यवाचस्पतिवचन- मपि प्रमाणयति-उक्तंचेति । हेतूदाहरणावयवद्वयवादिनं सौगतं प्रति प्रतिज्ञानानन्तर्य हेतोर्तुवतेत्यर्थः ।अ. बच यत्कृतकं तदनित्यमित्युदाहरणनिर्देशः । कृतकश्च शब्द इति हेतुनिर्देशः । एतदुक्तं भवति । यद्यप्युदाहरण• हेतु निर्देशादप्यर्थाच्छब्दस्यानित्यत्वं पर्यवस्यति तथापि साक्षादनिर्देशापराधमानादिदमसंबद्धवुद्ध्य भिधानमिति । १ एकपद लक्षणामाश्रित्य पारम्पर्यकरपनापेक्षया पदद्वय लक्षणाश्रयण न्याग्यम् , शन्दव्यापारलक्षणादजन्य- प्रमागौरवापेक्षया लक्षणादिरूपशब्दव्यापारगौरवस्य लघीयस्त्वादिति योजना । २ हेतुपदं हेतुप्रकारकपक्षविशेष्यक- बोधजनकवाक्यपर तथाच हेतुपदेनोपनयः। चि.१५ ·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः बुभुत्सितार्थप्रतिपादनप्रयोजनतायां गौरवस्यैवोचितत्वात् 'प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्यानि सुबहून्यपी'ति न्यायात् , तदेवमसण्डार्थत्वे न लक्षणासंभवः । नापि प्रमाणासंभवः । तथाहि "सत्य सानादिगीरेवसंसर्गव्यतिरेकिणि । अर्थे प्रमाण मानत्वान्नयनादिप्रमाण- वत्" ।। २० ॥ सन्यादिवाक्यमेतत्पदार्थसंसर्गातिरिक्तेऽर्थे प्रमाणं प्रमागवायारादिवत् । विपक्षे चैकरसत्यप्रतिपादकश्रुतीनामुदाहृतानामप्रामाण्यप्रसङ्गः बुभुत्सिते ब्रह्मणि प्रामा ण्याभावप्रसङ्गश्च वाधकतर्फ उन्नेयः यत्तु वाक्यत्याद्वानयनादिवाक्यवत् संसर्गपर- त्यानुमानं, तदेकरसत्यप्रतिपादकश्रुतिविरोधाकालात्ययापदिष्टं, उक्तनीत्या च संसर्गप्रतीति- जनकरयाभावेऽपि वाक्यत्वोपपत्तेः संदिग्धव्यतिरेको हेतुः। 'आकासासंनिधियोग्यतापन्ति पदानि वाक्य'मिति वाक्य विदः, नतु संसर्गप्रमिति. जनकान्यपीति । विशेषणवैयर्थ्यात् । आचार्यशवरस्वामिना च शाखं शब्दविज्ञानादसंन्द. कृष्टेऽर्थे विज्ञान'मित्येतावत एव लक्षणस्याभिधानात् । प्रातिपदिकमात्रार्थप्रश्नोत्तरत्वानुपए. त्तिश्च लौकिकवैदिकलभणयाक्यानामेकप्रातिपदिकार्थमात्रपर्यवसायित्वे प्रमाणम् । प्रद र्शिता च तत्रानुपपत्तिः अबुभुत्सितार्थप्रतिपादनेऽनवधेयवचनत्वप्रसक्तिरिति । तदेवम- शेषोपनिपदामखण्डैकरसे प्रहाणि स्वतः। :सिद्धमेव प्रामाण्य मिति सिद्धम् । एतेनेत्यस्यैवविवरणम्-धुभुत्सितार्थेति । लक्षणसमर्थनमुसिंहरति--तदेवमिति । प्रमाणे लोकेन संगृह्णाति-सत्यज्ञानादीति । सत्यज्ञानादिगीर्वाक्यमेतत्संसर्गव्यतिरेकिण्यर्थे य एते सत्यादयः पदार्थातथा संसर्गव्यतिरिक्त संसर्गरहिते प्रमाणमिति प्रतिज्ञानिर्देशः। शेपं विशदम् । सिद्धसाधनतानिवृत्त्य संसर्गव्यतिरेकि णीत्युक्तं, तथापि यत्किचित्संसर्गव्यतिरिक्तत्वेनान्तिरता तन्नित्त्यर्थमेतत्पदम् । यद्यपि गामानयेत्यादिवाक्य संसर्गविषयं तथाप्येतत्संसर्गव्यतिरेकिण्यर्थे प्रमाणमेवेति न व्यभिचारः । ततश्चासंसृष्टार्थप्रमितिजनकत्वसिद्धिः । एतदेव विगृणोति-सत्यादिवाक्यमित्यादिना । पूर्वमद्वतश्रुतीनामप्रामाण्यप्रसङ्ग उक्तः इदानी सत्यज्ञ नादिवाक्यस्य गुणगुण्यादिपरत्वेष्यप्रामाण्यप्रसङ्गमाह-वुभुत्सितेति । पूर्वपक्षिणोऽनुमानं दूपयति-यत्त्वि स्यादिना । विपक्षबाधकतर्काभावाच्छतितोपोधितां चाह-उक्तेति।उक्कनीत्या वाक्यत्वोपपत्तेरिति संबन्ध । ननु संसर्गपरत्वाभाचे वाक्यस्वभङ्गप्रसङ्ग एव बाधक इत्यत आह-आकाङ्केति । ननु प्रामाण्यम प्रसशो बाधको नेत्याह-आचार्येति । शब्दविज्ञानाच्छन्द विषयज्ञानादसंनिकृष्टेऽर्थे प्रमाणान्तरेण तथाचान धिगते यद्विज्ञानं जायते तच्छा शब्दप्रमाणमिति शावरवाक्यार्थः । अत्रचानुवादविसंवादव्यवच्छेदाय, सनि कृष्टपदम् । अपेक्षितादिपदनिराकरणायार्थप्रहणम् । अनुमानत्वनिराकरणाय शब्दविज्ञानग्रहणम् । एतावदेवा. चार्लक्षणममिहितं शब्दप्रमाणस्य नतु संसर्गविषयत्वमपीत्यर्थः । द्वितीयपक्षेप्यापत्ति प्रमाणमाह--प्राति- पदिकेति । अनुपपत्तिमेव दर्शयति-अबुभुत्सितेति । वादार्थमुपसंहरन् वर्तिष्यमाणमेवोद्घाटयति । तदेवमिति । 'अद्वैतवादे सत्यादिपदपर्यायता तथा ॥ अपर्यायेऽद्वयध्वंस वादी वागीश्वरोऽब्रवीत् ॥ तसं वाच्यार्थनानात्वालक्ष्यस्यैक्यसमाश्रयात् ॥ न पर्यायाद्वयध्वंसावित्यनुत्तरमुत्तरम् ॥' यत्तु प्रकृष्टप्रकाशशम्दापि प्रकर्षादिवलात्प्रवृत्ताविति, तदबुभुत्सितत्वेनात्रैव परिहृतम् । यत्तु पृथक्प्रत्तयोः प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोरेका प्रयोगाद्युज्यते अर्थविशेषबोधकरवं, न तथेह, लौकिक्ज्ञानादेरपि ब्रह्मत्वादिति, तत्रोपहितज्ञानादेर्न ब्रह्मखरूपल: १ यथा चक्षुरादिकं सत्यज्ञानादिपदार्थससगांतिरिक्त घटायर्थे प्रमाण तथा सत्यादिवाक्यमपीति योजना । २ सदि. ग्धो व्यतिरेकः साध्याभावो यस्येति बहुव्रीहिः । ३ ससर्गभिन्ने इति तूचितम् । व्यतिरिक्तपदस्य भिन्नार्थकतयार त्यन्ताभावाबोधकत्वात् । ४ शङ्कितो व्यभिचारशङ्कया तदुन्नायक तया सदिग्ध उपापियंसेति बहुमीहिः । ५ मा णान्तरेणासनिकृष्टेऽनपिगतेऽर्थे यदिशानं शब्दविषयकश्रावणप्रत्यक्षरूपाशानामायते तजनक शास्त्रं शम्दप्रमाण- मिति योजना । ६ तस्येतिपदमुत्तरमित्यनेन सबध्यते । अनुत्तरमुत्तर मित्तल खण्डनरहितमुत्तरमित्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। ११५ ननु किमिदं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वं, न तावत्स्वत एव जन्म । स्वस्य स्वहेतुकत्वविरोधात् । नापि प्रमाणादेव जन्म । ज्ञानस्य गुणत्वेन स्वप्रामाण्य प्रति समनायिकारणत्वासभवात् । नापि ज्ञानसामग्रीतो जन्म । प्रामाण्यस्योपाधित्वे जातित्वे च जन्मासभवात् । तथाहि उपाधिपक्षे स्मृतित्वानधिकरणस्य ज्ञानस्य वाधारयन्ताभावः प्रामाण्यम् । नच तस्योत्पत्तिः संभवति । अत्यन्ताभावत्वादेन । नापि जातेर्जन्म । नित्यत्वात् । ज्ञानसामग्रीजन्यत्वं प्रमाया: प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमिति चेन्मेवम् । अप्रमाया अपि स्वतस्यप्रसङ्गात् , तस्या अपि ज्ञान- साममीजन्यत्वात् । अथ ज्ञानसामग्रीमानजन्यत्व स्वतस्त्वम् अप्रमा तु न तन्मान- जन्या दोषसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्वादिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । दोपाभावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्यत्व मानशब्दार्थः किया दोषासहकृतज्ञानसामग्रीजन्य- त्वम् । नाद्यः । परतःप्रामाण्यवादिमतानुप्रवेशप्रसङ्गात् । तेऽपि हि दोपाभावसहकृत. ज्ञानसामग्रीजन्यत्वमेव परतःप्रामाण्यमितीच्छन्ति । नापि द्वितीयः । विशेषदर्शनस्य भ्रमनिवृत्तिहेतुत्वे तद्विपर्ययस्य भ्रमहेतुत्ववद्दोपसह कृतज्ञानसामग्रीजन्य ज्ञानमप्रमेत्यङ्गी- कुर्वता प्रमा प्रति दोपाभावस्य हेतुताया अनिराकार्यत्वात् । मनुपहित तु न वाच्यमित्यस्येव पृथक्प्रवृत्ति ज्ञानादिशब्दस्यति न कोपि व्यतिकर । 'अद्वैयसत्सुराबोध- विताने देहद्दपीकमनोमतिहीने ॥ विश्वविवर्तनिदानमबोध नन्ति वचासि स यन परोस्मि ॥ खत सिद्धमेव प्रामाप्यमित्युक्तमुपश्रुत्य परत प्रामाण्यवादी प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति । तन लक्षण तावदाक्षिपति-न तारदित्यादिना । तत्र क खत एव प्रामाण्यस्य जन्म खत प्रामाण्य नाम आहोखित्वाश्रयज्ञानजन्यलमुत खाश्रयज्ञानसामग्रीजन्य सम् अथवा ज्ञानसामग्रीजन्यप्रमाश्रितत्व, फिया ज्ञानसामग्रीमानजन्यप्रमाश्रितलम् । नाद्य इत्याह-न तावदिति । विरोधादिति । खस्यैव खकारण तया प्राकूक्षणे सत्त्व कार्यतया च प्रागसत्त्वमिति व्याघातादित्यर्थ । द्वितीय निषेधति-नापीति । एतच्च स्खशब्दस्य स्वीयवचनत्वमाश्रित्य । खाश्रयप्रामाण्यानकत्वे हि समवायिकारणतया द्रव्यत्वापातो ज्ञान- स्येत्यर्थ । तृतीय निषेधति-नापि ज्ञानेति । तत्सामच्यामपि हि यथाक्थचित्स्वीयतया खशब्दो भवत्ये. वेति भाव । तदेतदसभवेन दूपयति-प्रामाण्यस्येति । बाधात्यन्ताभावो घटादेरप्यस्तीति ज्ञानस्येत्युक्तम्। तथापि स्मृतावतिव्याप्तिस्तदर्थ स्मृतित्वानधिकरणस्येति । अवाध्यानुभवलमित्यर्थ । विषयापहारश्च बाधस्तदभावश्चापातत सशयादेरप्यस्तीबसन्तग्रहणम् । अन च भ्रमादौ धHश जातिसङ्करप्रसङ्गात् प्रामाण्य मुपाधिरिति केचित् । अपरेतु तन गौण व्यवहारमादाय जातिरिति वदन्ति तनेद द्वैविध्यमुक्तम् । चतुर्थ शकते-ज्ञानसामग्रीति | यदिद प्रमाया ज्ञानसामग्रीजन्यत्व तत्प्रामाण्यस्य खतस्त्वमिति योना। तदेतदतिव्यात्या दूपयति-मेयमिति । ज्ञानविशपो ह्यप्रमा, विशेषसामन्या च सामान्यसामप्यनुप्रविशति, शिंशपासामम्यामिय वृक्षसामग्री, इतरथा तस्याकस्मिक्लप्रसङ्गात् अत परतस्त्वेनामिमताप्रामाण्यपि ज्ञान सामग्रीज याश्रितेऽतिव्याप्तिरित्यर्थ । अप्रमाया अपीति । अप्रामाण्यस्येत्यर्थ । पञ्चम शङ्कत-अथेति । अप्रमायामतिव्याप्तिपरिहार मानग्रहणेन विवक्षित से एव विवृणोति-अप्रमात्विति । अन मानग्रहणेना- प्रमासामग्रीरूपदोषासाहित्सद्वारेण तदभावसाहित्यमपि ज्ञानसामच्या विवक्षितम् उतासाहित्यमानमिति विकल्प्याद्य दूषयति-नाद्य इति । एव खत प्रामाण्य परतस्त्वेप्युपपद्यते इत्यर्था तरमित्यर्थ । द्वितीय दूषयति-नापि द्वितीय इति । यथाहि प्रमाणज्ञानहेतोविशेषदर्शनस्याभावोऽप्रमाणज्ञानहेतु , एवमप्रमाण- १ प्रमावस्येत्यर्थ । २ प्रमात पवेत्यर्थ । ३ तथाच परत प्रामाण्यवादिमतानुप्रवेशरूप दूपण तदवस्थमेव । ४ दोपत्यादि । ५ पूर्वाधोंक्तविशेषणविशिष्टे यत्र परमिन् विवतभूतस्य विश्वस्य निदानमशन तत्वमस्या- दिवाक्यानि तिवारयति स परोऽहमसीति सबध । ६ स्व प्रमारूप ज्ञानमाश्रयो यस्येति बहुव्रीहिणा प्रामाण्यवि. शेषणम् । ७ अमत्वप्रमात्वजालो संकरप्रसादित्यथ । ८ प्रमात्वेत्यादि । ९ पूर्वपश्येवेत्सर्थ ।

·. तत्त्वप्रदीपिका (वि.सुखी) [प्रथम नन्वीश्वरज्ञान इव दोपाभावस्यावर्जनीयतया अस्मत्तमास्वपि तथासन्निधिः किं न स्यात् । नहीवरज्ञानेऽपि दोपाभावः प्रयोजक इति युक्तं वक्तुं, तत्प्रयुक्तत्वस्य वदन्तर्भूतसामग्री- जन्यत्यानतिरेकात् , तस्वच नित्यतया विशिष्टसामग्रीजन्यत्वासंभवादिति चेन्मकम् । अन्तरेणापि तत्सामग्रीजन्यत्वं नित्यद्रव्येपु गुणवत्त्वप्रयुक्तद्रव्यत्यवत्तत्प्रयुक्तत्वोपपत्तेः । नच दोपाभावस्याभावत्वादेवाकारणत्वं, विशेपदर्शनाभावस्य भ्रमहेतुत्ववत्प्रमाणाभावरूप प्रमेयाभावप्रमितिहेतुत्ववद्विहिताकरणस्य प्रत्यवायहेतुत्वपञ्च तदुपपत्तेः । नच प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वे मानमस्ति । प्रामाण्यं ज्ञानहेतुमानजन्याश्रयमप्रामाण्येतरत्वेसति ज्ञानकधर्मत्वात् ज्ञानत्ववत् । दोपजन्यत्वेन व्यभिचारो माभूदिति ज्ञानकधर्मत्वादित्युक्तम् । शानहेतोःपस्याभावोपि प्रमाणहेतुर्भवत्येव । एवमवधृतखाभाव्यादनयोरित्यर्थ । यद्यपि प्रमासामम्या दोषा भावाऽविघातस्तथापि न हेतुतयापित्ववर्जनीयसनिधेराकाशवत् । युक्त चैतत्, इतरथा नित्यस्येश्वरज्ञानस्य तदनुत्पाद्यतया प्रामाण्याभावप्रसङ्गादिति शहते-नन्विति। जन्या प्रमा दोषाभावसहकृतज्ञानसामग्रीजन्या न भवति प्रमावादीश्वरप्रमावदिति भाव । साध्यवैकल्य परिहरति-नहीति । ननु जन्यत्वाभावैपि तत्प्रयुक्तत्व कि न स्यादित्यत आह-तत्प्रयुक्तत्वस्येति । तदन्तर्भूतेति । स दोपाभावादिरन्तर्भूतो यस्यां सामन्या सा तदन्तर्भूता सामग्री, अथवान्तर्भाव एवान्तर्भूत, भावे निष्ठा, तदन्तर्भाववती सामग्रीत्यर्थ । न तद्गर्भसामग्रीजन्यत्व, नहि गुणवत्त्वप्रयुक्त द्रव्यस्वमिसन गुणवत्त्वद्रव्यलयोर्जन्यजनकभाव परस्परमेकस्योपाधित्वात् एकस्य च जातित्वात् कि तर्हि समव्यापकत्वमा प्रेण प्रयोज्यप्रयोजकमान एवमनापीति परिहरति-मैवमिति । अनिले खाश्रयद्वारा कादाचित्कल मपि क्थचित्सभाव्यमिति नित्सद्रव्येष्विरयुक्तम् । नन्वभावस्य कारणतैवायुक्ता नि खभावत्वादिति तनाह.. नचेति । क्रिमिद नि स्वभाव व, यद्यसत्त्व, तत्कि सत्तानधिकरणत्व, तहि गत सामान्यादीना बुद्धिकारणत्वेना नव स्वरूपसत्त्वरहितत्व, तदसिद्धम् । यथाहोदयन --'नह्यसौ विधिरूपेण तुच्छ इति खरूपेणापि तथा इतरथाऽभावस्यापि तथालापाता दिति । अथ भावखानधिकरणत्व, किमेतावता । किंचाभावस्य कार्यसमझी क्रियते न वा । न यदि, तदा प्रभवसानुत्पत्त्या घटस्य नित्यता स्यात् । अस्तिचेत्, कारणत्वेन किमपराद्धम् । क खल विशेषो नियतप्राक्क्षणसत प्रागसत्त्वेसति सत्तायोगिसत्त्वे । अथान्यथैवाभूत्वाभाविवाद्यात्मक तन कार्यत्व शिक्षयसि कारणलमपि तया शिक्षयेति मूकीभाव । उक्तचोदयनेन-'भावो यथा तथाऽभाव' कारण कार्यवन्मत' इति । किच न सर्वन भावरूपा एव दोपा , येन तदभावस्याभावतया न कारणत्वम्, अपि त्वमा वरूपा अपि सन्ति दोपा , तदभावस्य न किमिति कारणता स्यात् । अथ भावस्य तत्र तत्र दृष्टचर कारणत्वन स्वभावस्येति । तन्न । अभावस्यापि तत्र तन दर्शनात्वीकाराच्च भवद्भिरित्याह-विशेषदर्शनेत्यादिना । साधारणधर्मदर्शनविशेषादर्शनाभ्या सर्वत्र भ्रम इत्यर्थ । भाडानेव प्रत्याह-प्रमाणाभावस्येति । योग्यानु पलब्ध्या ह्यभावप्रमितिरङ्गीक्रियते अनुपलब्धिश्चोपलव्ध्यभाव इत्यर्थ । मतद्वयसमतमुदाहरणमाह-विहि ताकरणेति । येत्वन-'स्वकाळे यदकुर्वन् हि करोति यदचेतन । प्रत्यवायोऽस्य तेनैव नाभावेन स जन्यते'- इति ब्रुव ते तैरण्यतिप्रसकिपरिहारायाकुर्वन् यदन्यत्करोतीति वचनादभावहेतुताऽशक्यप्रत्याख्याना । एव लक्षणमाक्षिप्य प्रमाणमाक्षिपति । नच प्रामाण्येति । रत्नदीपावलीकृतमनुमानमुद्भावयति--प्रा माण्यमिति । ज्ञानहेतुजन्याश्रयत्वसाधने सिद्धसाधनता तदर्थ मानग्रहण, ज्ञानेकधर्मत्वमप्रामाण्येप्यस्तीति तन व्यभिचारवारणायाप्रामाण्येतरत्वे सतीत्युक्तम् । घटत्वादिव्यावृत्त्यै ज्ञानग्रहणम् । उत्तरविशेषण हत्यमाइ--- दोपेति । तद्धि व्याधेरपि धर्म इति न ज्ञानकधर्म इत्यर्थ । १ दोपाभावानुत्पापतयेत्यर्थ । २ दृष्टा ते इति शेष । ३ तस्मिन् दोषाभावादी भतर्भूत वस्या इति व्युत्पश्येति भाव । ४ सत्तायोगिसले इति पाठ साधुर्भाति । ५ नियतकायमाग्माविस्वरूपम् । ६ देतो पक्षविशेषणत्वामि- प्रायेणेदम् ।

·, .. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तथा प्रामाण्यमुक्तविधमप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानत्वन्यूनवृत्तित्वात् प्रत्यक्षत्ववदित्यनुमान मानमिति केचित्तन्न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं तथाविधव्यक्तिवृत्तितामानं विवक्षितमु- तान्यावृत्तित्वेसति तथाविधव्यक्तिवृत्तित्वम् । नायः । अंशतः सिद्धसाधनत्वात् , अनुव्यव- सायानुमित्युपमितीनां खतःप्रमात्वस्य परैरप्यङ्गीकारात् । न द्वितीयः । आद्यप्रयोगे दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , ज्ञानत्वस्य दोपजन्याममाणज्ञानवृत्तित्वस्याप्यङ्गीकारात् । नाप्रमाणज्ञाने ज्ञानत्वस्य वृत्तिस्तस्य ज्ञानाभासत्वादितिचेत् । मैवम् । तथासत्यप्रामाण्येतरत्वे सति इति वि- शेषणस्य वैयात् , अप्रमाणज्ञानस्य ज्ञानाभासत्वेनाप्रामाण्यस्य ज्ञानवृत्तित्वाभावात् । द्विती- यानुमाने चे संशयत्वादिना व्यभिचारः । तथाहि तदपि ह्यप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानत्वन्यून- वृत्ति भवति नतु भवति ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयं तिमिरादिदोपजन्यानयत्वात् । दृष्टान्तस्य सा- ध्यविकलताच प्रत्यक्षत्वस्यापि परतःप्रामाण्यवादिना ज्ञानहेतुमात्रजन्याश्रयत्वानाश्रयणात् । प्रमात्वमेव यस्य ज्ञानहेतुमानजन्याश्रयं न भवति गुणविशिष्टज्ञानसामग्रीजन्यवृत्तित्वात् तस्य कथं तदवान्तरजातिप्रत्यक्षत्वं तद्धेतुमानजन्याश्रयं स्यात् । अस्तिच परतस्त्वेपि प्रयोगः । अनीश्वरप्रमा विज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना कार्यत्वाद्भूटवत् । ननु किं ज्ञानव्यक्तः प्रमाव्यक्तितोस्ति फश्विद्विशेपः किं वा प्रमाव्यक्तिरेव ज्ञानव्यक्तिः । आये प्रत्यक्षज्ञान- व्यक्त्या स्पष्टो व्यभिचारः । प्रत्यक्षज्ञानव्यक्तेर्विज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनत्वाभावात् । द्वितीयेऽपि जन्यापि विज्ञानरूपा प्रमा न ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनेति वाध इति चेन्मैवम् । तदीयमेवानुमानान्तरमाह-तथेति । ज्ञानत्वन्यूनवृत्तिलमप्रामाण्येऽप्यस्तीति अत उक्तमप्रामाण्येत.' रत्वे सतीति । सत्तागुणवज्ञानस्वैर्व्यभिचारनिवारणाय ज्ञानसन्यूनगृत्तिलग्रहणम् । अत्र कि ज्ञानहेतुमा- अजन्यवृत्तित्वमानं साध्यं किं वा ज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्यावृत्तित्वे सति ज्ञानहेतुमानजन्यत्तित्वमिति विकल्प्या- येशतः सिद्धसाधनमाह-अंशत इति । यथाचैतेषां स्वतः प्रमात्वं तैरङ्गीकृतं तथा सिद्धान्ते दर्शयि- प्यते । साध्यविकलसमेव दर्शयति-ज्ञानत्वस्येति । दोपजन्येत्यतिरिक्तजन्यवमुक्तम् । अनान्तरासिद्धा.' तिमतमवलम्ब्य कश्चिच्चोदयति-नाप्रमाणेति । उकं हि अविद्या वेद्यैः सह भ्रम इत्यभिमानः। एवं प्रकृ. तदूपर्ण परिहरतो विशेषणवैयर्थ्य, तथाचैकं सन्धित्सतोऽपरं प्रच्यवत इत्याह-मैवमिति । व्यभिचारमेव स्फोरयति-तथाहीति । दूषणान्तरं चाह-दृष्टान्तस्येति । तस्यैव विवरणं प्रत्यक्षत्वस्यापीति । ननु किमिति प्रत्यक्षत्वे नाङ्गीक्रियते, नहि तत्प्रमात्वमित्यत आह-प्रमात्वमेवेति । गुणविशिष्टसामग्रीजन्य- प्रमाश्रयं प्रमात्वमिति यस्यागीकारः स कथं तदवान्तरजाति प्रत्यक्षत्वं ज्ञानहेतुमानजन्याश्रयमङ्गीकुर्यादित्यर्थः । गुणग्रहणं दोपाभावस्याप्युपलक्षणम् । एवं खतस्तलक्षणप्रमाणे दूषयित्वा परतस्ये कुसुमाञ्जलीयमनमानं दर्शयति-अनीश्वरप्रमेति । इदं च तन्न युक्तं प्रक्षिप्तमीश्वरप्रमायां बाधासिद्धी माभूतामिति । यदस्य रत्नदीपावल्यामनुमानदूषणमुक्तं तदुहि- धीर्घरनुवदति-ननु किं ज्ञानव्यक्तेरिति । कि ज्ञानत्वाश्रयो या ज्ञानरूपिणी व्यक्तिस्ततो भिन्ना प्रमात्वा- अयः प्रमाव्यक्तिः कि पा नेति विकरप्याद्ये व्यभिचारमाह-प्रत्यक्षेति । द्वितीये ज्ञानरूपायाः प्रमाव्यक्ती- नहेत्वतिरिक्तहेतुजन्यत्वसाधनं व्याहतं, ज्ञानं ज्ञानहेतुत्वानधिकरणजन्यमिति हि तदर्थः स्थादित्याह-द्विती. येपीति । तदेतद्रूपयति-मैवमिति । यद्यपि व्यक्त्योर्भेदो नास्ति तथापि ज्ञानत्वप्रमात्वयोर्भेदात् प्रमाया १ चकारोऽप्यर्थः । तेन पूर्वानुमानेऽप्येवं व्यभिचारो बोध्यः । १ कश्चिचिरन्तननैयायिको भ्रमभ्याधृत्तं प्रत्यक्षलं स्वीकरोति लेतद्ग्रन्थालोचनतः प्रतीयतेऽन्यथा-प्रमात्वव्याप्यत्वरूपं तदवान्तरजातित्वं प्रत्यक्षस्व न स्यात् । ३ वेयुः खविषयैः सह प्रमोऽवियैवेत्यर्थः । तथा च भ्रमस्याविधालेन शानामासत्वं सिद्धमिति भावः । भभिमान- त्वोकिस्त परतस्त्ववाभिप्रायानुसारेण, अविद्यावृत्तावपि शानवाङ्गीकारेण वा ।

·तत्वप्रदीपिका (चिरसुखी) . [प्रथमः ज्ञानव्यतः प्रमाव्यक्तितो भेदाभावेऽपि विज्ञानत्वप्रमात्वधर्मयोर्भेदात् । ततश्च घटत्वस्य पृथिवीत्वप्रयोजकातिरिकायोजकत्वसाधन इव प्रमाया विज्ञानत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयो- जकत्वसाधने वाधाभावात् , विपक्षे च प्रमात्वस्य विज्ञानत्वप्रयोजकमात्रप्रयोज्यत्वात्। ज्ञानत्ववदप्रमाज्ञानवृत्तित्वं स्यादिति वाधकस्तर्क उन्नेयः। ननु ज्ञानसामग्र्या एवानिरूपणात् तदतिरिक्तहेत्वधीनत्वं दुर्ज्ञानमितिचेत् । मैवम् । एवं सत्यप्रमायाः परतस्त्वं दत्तजलाञ्जलि स्यात् । तदपि हि ज्ञानसामग्रीनिरूपणाधीन निरूपणं, तस्य दोपानुपक्तविज्ञानसामग्रीजन्यताप्रतिज्ञानात् । तस्मानोत्पत्तौ प्रमाया खतस्त्वं नापि ज्ञप्तौ । तथाहि नीलसंवेदनस्य प्रामाण्यं नीलसंवेदनेनैवावेद्यत इति खत- स्त्वमुच्यते किंवा तद्वेदनाहकमात्र ग्राह्यत्वेन । नाद्यः । तस्य तत्राप्रमाणत्वात् । तथाहि यदेतन्नीलप्रकाशनप्रत्यक्षं तन्नीलं प्रति तावत्प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नत्वात् । स्वप्रा- माण्यपरिच्छित्तौ तु कथं तत्प्रमाणं तस्य बहिरिन्द्रियैरसन्निकर्षात् । अपिच तत्सत्पर्धा विज्ञानस्यैव प्रामाण्यं गृहीयादुत तत्फलस्य । नाद्यः । ज्ञानस्य फललिङ्गानुमेयत्वेन तस्या- प्रत्यक्षतया तत्प्रामाण्यस्यापि प्रत्यक्षतानुपपत्तेः । फलस्यापि स्वप्रकाशतया बाह्येन्द्रियाविषयत्वात् , तद्गतयथार्थत्वलक्षणप्रामाण्यस्यापि अपि ज्ञानत्वप्रयोजकव्यतिरिक्तप्रयोज्यत्वमुपपद्यते यथा कस्मिन्नेव घटे द्रव्यत्वपृथिवीवघटखानां विभिमप्र- योजकतया द्रव्यादीनामपि विभिन्नप्रयोज्यतेत्यर्थः । ज्ञानदेवतिरिकहेत्वधीनत्वाभावे च बाधकमाह- विपक्षे चेति । यदि ज्ञानहेतुमात्रप्रयोज्येयं तर्हि तत्प्रयोज्यज्ञानवृत्तिज्ञानत्ववत्प्रमात्वमप्यप्रमायो वर्तेवेयर्थः । ननु साध्यमेवेदं ना धारयति ज्ञानहेतोरेवानिरूपाणादिन्द्रियादीनां परस्परव्यभिचारादात्ममनःसंयोगस्य च सुखादिसाधारण्यात अतस्तदतिरिक्तहेतुरपि दुर्निरूप इति शङ्कतेनन्विति । दूपयति-मैवमिति । अवश्यं तावदोषानुषक्तविज्ञानसामग्रीजन्यत्वमप्रमायां मन्यानेन ज्ञान सामग्री तावन्निरूपणीया, साच नास्मन्मते दण्ड• वारिता, भवितव्यं च तया, अन्यथा विलक्षणकार्यादर्शनप्रसङ्गादिति भावः । किमाश्रयज्ञानवेद्यत्वं प्रामाण्यस्य ज्ञप्ता खतस्त्वं कि वा ज्ञानग्राहकप्राह्यलमिति विक्स्प्याचं दूषयति-नाद्य इति । नीलसंवेदनस्य स्वप्रामाण्य- प्राहकत्वाभावमेवोपपादयति-तथाहीति । इन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नं ह्यनीश्वरप्रत्यक्षं तदिदं वहिरिन्द्रियस्या- न्तरस्य वा प्रागाण्येन संनिकर्षादुत्पद्यते इति वक्तव्यं प्रत्यक्षवादिना, तत्र बहिरिन्द्रियग्रात्यत्वं प्रामाण्यस्थान्तः धर्मत्वादेवासंभवीत्याह-तस्येति । नापि मानसलम् । तदाहि प्रामाण्यस्य मन.सनिकर्षसमये तत्सत्त्वार्थ तदानयज्ञानस्यापि सत्वं वक्तव्यं, तथाच न तदेव ज्ञानं खाश्रितप्रामाण्येन्द्रियसनिकर्षादुत्पत्तुमर्हति सिद्ध खभावात् । ज्ञानान्तरस्योत्पत्ती तु परतःप्रामाण्यप्रसक्तिरिति, लिङ्गादिजन्यस्वाभावाच नानुमित्यादिरूपता- शङ्कापि । किंचेदं प्रामाण्यमिति वा तत्तेन गृह्यते तत्प्रामाण्यमिति वा । आये ज्ञाननिष्ठतया अग्रहणात् गृहीते तस्मिन् संशयप्रसङ्गः। द्वितीये खविशेषितप्रामाण्यग्रहणे खग्रहापत्तिः । अपिच यथातथा भवतु तत्तु कस्स प्रामाण्यं गृहातीति मा प्रति विकल्पयति-अपिचेत्यादिना । तत्फलं प्राकट्यं, प्राकट्यलिङ्गानुगेयं विज्ञानं भारभ्युपेयते । नचाप्रत्यक्षगतं प्रामाण्यं भवितुं प्रत्यक्षमर्हति । नच स्पर्शशब्दादितुल्यता, जातित्वात् । जातेरेव व्यक्तिप्रत्यक्षतानियतप्रत्यक्षवं, वक्ष्यते च जातित्वमतमनन्तरमेवेति भावः । फलगतप्रामाण्यमहणपक्षेपि किं बहिरिन्द्रियेणान्तरेण वा । नाय इत्याह-फलस्यापीति । अनिष्ट- स्वादेव नान्तरप्रत्यक्षत्वमपि । यदि कश्चिदात्मनिष्टत्वं मन्वीत सुचरितमिश्रमतानुसारेण तथापि खप्रकाश वादेवाविषयत्वे तद्गतप्रामाण्यमविषय इत्यपि द्रष्टव्यम् । ज्ञानप्राहकादेव ताप्रामाण्यग्रहणं तिखतस्त्वमिति १ वाग्वाकाश्योरप्रत्यक्षरवेऽपि यथा स्पर्शशब्दयोः प्रत्यक्षाव मेवमित्यर्थः । २ शातताख्यफल सेतिषः । ।

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। घाह्येन्द्रियप्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः । ज्ञानग्राहकमानग्राह्यत्वे प्रामाण्यस्य कचिदपि ज्ञाने प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयाभावप्रसङ्गात् । ननु ज्ञानप्राहकमानमाह्यत्वे- प्यर्थ विशेपित्तत्वस्य सांशयिकत्यवत्पामाण्यस्यापि सांशयिकत्वमुपपद्यते । तथाहि फुम्भज्ञा- नस्याम्भो विषयोऽभून्नवेति सशयाना दृश्यन्ते जनाः साम्भसामनम्भसामपि कुम्भाना. मुपलम्भात् । एव प्रामाण्येपि सशयः कि न स्यादितिचेन्मैवम् । अम्भसः कुम्भप्राहक- सामग्रीमानमाह्यत्वानगीकारात् , अङ्गीकारे वाऽविशेपेण सकलकलशाना सलिलपत्य- सङ्गात् । तस्मान्नारिकेलफलान्तर्गतसलिलादिवद्भिन्नसामग्रीग्राह्यत्वादेय तन संशयः । प्रामाण्ये तु न तथेति युक्तमुत्पश्यामः । किच विज्ञानप्राहकसामग्रीमानपाहतायां प्रामा- ण्यस्य शुक्तिकारजतादिबुद्धिष्पपि तद्रप्रसङ्गः । सत्सं, गृहीतमेव तत् बाधकादपनीयते यथाः-'तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्रामा बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपज्ञानरपो. द्यते ॥' इति । तस्मादस्माकमिष्टप्रसञ्जनमिति चेत् । मैवम् । परतःप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तथाहि प्रसक्तमपि प्रामाण्यं रजतादिवुद्धिषु बाधकज्ञानादपनीयत इति वदता बाधक- ज्ञानामावनिवन्धनमेव प्रामाण्यावधारणमभ्युपगतं स्यात् । नच ज्ञप्तिस्वतस्त्वे मानमस्ति । ननु प्रमा स्वतो ज्ञायते परनिरपेक्षोत्पत्तिकत्वात् ज्ञान- वत् , तथा प्रामाण्यं स्वतो ज्ञायते अप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानकधर्मत्वात् ज्ञानत्वव दित्य- स्त्येवानुमानमिति चेत् । मैवम् । आद्यप्रयोगे परतःप्रामाण्यवादिनं प्रति हेतोरसिद्धः दृष्टान्ताभावाच । नहि पक्षीकृता प्रमां विपक्षकुक्षिनिक्षिप्तामप्रमा च विहाय ज्ञानस्यापरा द्वितीय पक्ष दूपयति-नापि द्वितीय इति । दृश्यते हि कचिज्ज्ञाने प्रतीतेपि प्रामाण्ये संशय , स न स्यात् ज्ञाननिश्चायकादेव तनिश्चयप्राप्तेरित्यर्थ । तम ज्ञानप्राहकमातग्राह्यत्वेप्युपपन्न सदेह ज्ञानगततद- विशेषितत्वस्य ज्ञानग्राहक्मानग्राह्यत्वेपि तने सदेहदर्शनादत प्रशिथिलमूलस्तर्क हेतुश्च सव्यभिचार इत्यौदयनं परतस्वानुमान केचिद्दूषयाबभूवुस्तत्प्रसङ्गादनूय दूषयति-नन्धित्यादिना । ज्ञानग्राह- क्प्राह्यत्वे समानेपि कुम्भसलिलयोन्निसामग्रीग्राह्यलात् सोदकेपि कुम्मे कुतश्चिन्निमित्तात्सलिलप्राहकसाम• ग्रीवैकल्याद्विपयत्वोपालवेन सभवत्सपि तावत्यशे सशय , इहतु न तथा किंचिदस्ति सशयकारणमिति परि- हरति-मैवमिति । वाधकान्तरमाह-किचेति । पूर्वमुत्पत्तिखतस्त्वे विभ्रमेपि तत्सत्त्व स्यादित्युक्त, सप्रति ज्ञप्तिसतस्त्वे तदुच्यत इति न जामिती । उत्सर्गत प्राप्तस्यापि तन तस्यापवादमाह खत प्रामाण्य. यादी-सत्यमिति । सत्यमर्धाङ्गीकारे । अनङ्गीक्रियमाणाशमाह-वाधकादिति । बोधात्मकरवेन, ज्ञानत्वादेव, शुक्तिरजतादियुद्धरपि प्रमाणता प्राप्ता गृहीता तथाप्यन्यथावज्ञानै प्रतीतार्थस्यान्यथात्वयो- धकै थाधरज्ञानहतू थदोषज्ञानर्हेतुगतदोपज्ञ नैश्चापोद्यते बाध्यत इति भट्टोक्तेरर्थ , परत प्रामाण्यमापादयन- निष्टतामेव समर्थयते-मैवमिति । प्राप्तप्रामाण्यस्यापि बाधाज्ञानादपवादे तत्सदसत्त्वाभ्यामप्रामाण्य- प्रामाण्यव्यवस्थेति परत प्रामाण्यापत्ति प्राप्नोतीत्यर्थ । ज्ञप्तिखतस्त्वानिरुक्तिमुस्त्या प्रमाणमपि तनाक्षिपति-नचेति । रत्नदीपावलीयमनुमानमुद्भावयति- ननु प्रमेति । स्यतो शायत इति । ज्ञानज्ञापकमाना ज्ञायते । परनिरपेक्षेति । ज्ञानसामग्रीमानादु. त्पन्नत्वादित्यर्थ । परत प्रामाण्यवादिन परनिरपेक्षोत्पत्तित्व प्रमाया अप्रसिद्धमिति दूपयति-मैवमिति । किच प्रमाणाप्रमाणाभ्या द्वैराश्यमेव ज्ञानस्य । तन प्रमाणवर्ग पक्ष सर्व इतरस्तु विपक्ष । ततो दृष्टान्तोषि १ अर्थविशेपितत्वे । २ कार्यकरूप पूर्वोक परतस्त्वसाधक । प्रत्यक्षशानध्यतया स्पो व्यभिचार । ३न पुनरुक्ति न ४ करणगतेत्यर्थ । - ·११८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुसी) [प्रथमः शानव्यक्तेः प्रमाव्यक्तितो भैदाभावेऽपि विज्ञानत्वप्रमात्वधर्मयोर्भेदात् । ततश्च घटत्वस्य पृथिवीत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयोजकत्वसाधन इव प्रमाया विज्ञानत्वप्रयोजकातिरिक्तप्रयो- जकत्वसाधने बाधाभावात् , विपक्षे च प्रमात्वस्य विज्ञानत्वप्रयोजकमानप्रयोज्यत्वात् । शानत्ववदप्रमाज्ञानवृत्तित्वं स्यादिति बाधकस्तर्क उन्नेयः। ननु शानसामग्र्या एवानिरूपणात् तदतिरिक्तहेत्वधीनत्वं दुनिमिविचेत् । मैवम् । एवं सत्यप्रमायाः परतस्त्वं दत्तजलाञ्जलि स्यात् । तदपि हि ज्ञानसामग्रीनिरूपणाधीन निरूपणं, तस्य दोषानुपक्तविज्ञानसामग्रीजन्यताप्रतिज्ञानात् । तस्मान्नोत्पत्तौ प्रमाया स्वतस्त्वं नापि ज्ञप्तौ । तथाहि नीलसंवेदनस्य प्रामाण्यं नीलसंवेदनेनैवावेद्यत इति स्वत- स्त्वमुच्यते किंवा तद्वदनाहकमात्रमाह्यत्वेन । नाद्यः । तस्य तत्राप्रमाणत्वात् । तथाहि यदेतन्नीलप्रकाशनप्रत्यक्षं तन्नीलं प्रति तावत्प्रत्यक्षमिन्द्रियार्थसंनिकर्पोत्पन्नत्वात् । स्वप्रा. माण्यपरिच्छित्ती कथं तत्प्रमाणं तस्य पहिरिन्द्रियैरसन्निकर्पात् । अपिच तत्प्रत्यक्षं विज्ञानस्यैव प्रामाण्यं गृह्णीयादुत तत्फलस्य । नाद्यः । ज्ञानस्य फललिङ्गानुमेयत्वेन तस्या. प्रत्यक्षतया तत्प्रामाण्यस्यापि प्रत्यक्षतानुपपत्तेः । फलस्यापि स्वप्रकाशतया वाटेन्द्रियाविषयत्वात् , तद्गतयथार्थत्वलक्षणप्रामाण्यस्यापि अपि ज्ञानत्यप्रयोजकव्यतिरिक्तप्रयोज्यत्वमुपपद्यते यथा कस्मिन्नेव घटे द्रव्यत्वपृथिवीवघटलाना विभिनप्र- योजकतया द्रव्यादीनामपि विभिन्नप्रयोज्यतेत्यर्थः । ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनत्वाभावे च बाधकमाह- विपक्षे चेति । यदि ज्ञानहेतुमानप्रयोज्येयं तर्हि तत्प्रयोज्यज्ञानवृत्तिज्ञानत्ववाप्रमात्वमप्यप्रमाया वर्ततेत्यर्थ । ननु साध्यमेवेदं नाझं धारयति ज्ञानहेतोरेवानिरूपाणादिन्द्रियादीना परस्परव्यभिचारादात्ममन सयोगस्य च सुखादिसाधारण्यात अतस्तदतिरिक्तहेतुरपि दुनिरूप इति शङ्कते-नन्विति । दूषयति-मैवमिति । अवश्यं तावदोषानुषक्तविज्ञानसामग्रीजन्यत्वमप्रमाया मन्वानेन ज्ञानसामग्री तावनिरूपणीया, साच नास्मन्मते दण्ड- धारिता, भवितव्य च तया, अन्यथा विलक्षणकार्यादर्शनप्रसङ्गादिति भाव । किमाश्रयज्ञानवेद्यत्व प्रामाण्यस्य ज्ञप्ती खतस्त्वं कि वा ज्ञानग्राहकग्राह्यसमिति विकल्प्याद्यं दूषयति-नाद्य इति । नीलमवेदनस्य स्वप्रामाण्य- माहकत्वाभावमेवोपपादयति-तथाहीति । इन्द्रियार्थसनिवर्षोत्पन्न ह्यनीश्वरप्रत्यक्ष तदिद बहिरिन्द्रियस्या- न्तरस्य वा प्रामाण्येन सनिकर्षादुत्पद्यते इति वक्तव्य प्रत्यक्षवादिना, तर वहिरिन्द्रियग्राह्यत्वं प्रामाण्यस्यान्तः र्धमत्वादेवासभवीत्याह-तस्येति । नापि मानसत्वम् । तदाहि प्रामाण्यस्य मन सनिकर्षसमये तत्सत्त्वार्थ तदाश्रयज्ञानस्यापि सत्त्व वक्तव्यं, तथाच न तदेव ज्ञान वाश्रितप्रामाण्येन्द्रियसन्निकोदुत्पत्तुमर्हति सिद्ध- खभावात् । ज्ञानान्तरस्योत्पत्तौ तु परत प्रामाण्यप्रसक्तिरिति, लिङ्गादिजन्यत्वाभावाच्च नानुमित्यादिरूपता शङ्कापि । किचेदं प्रामाण्य मिति वा तत्तेन गृह्यते तत्मामाण्यमिति वा । आये ज्ञाननिष्टतया अग्रहणात् गृहीते तस्मिन् सशयप्रसङ्गः। द्वितीये खविशेषितप्रामाण्यग्रहणे खग्रहापत्ति । अपिच यथातथा भवतु तत्तु कस्य प्रामाण्य गृह्णातीति भाई प्रति विकल्पयति-अपिचेत्यादिना । तत्फलं प्राकट्य, प्राकव्यलिङ्गानुगेय विज्ञान भाटैरभ्युपेयते । नचाप्रत्यक्षगतं प्रामाण्य भवितुं प्रत्यक्षमर्हति । नच स्पर्शशब्दादितुल्यता, जातित्वात् । जातेरेव व्यक्तिप्रत्यक्षतानियतप्रत्यक्षत्व, वक्ष्यते च जातित्वमतमनन्तरमेवेति भावः । फलगतप्रामाण्यग्रहणपक्षेपि कि पहिरिन्द्रियेणान्तरेण वा । नाद्य इत्याह-फलस्यापीति । अर्थनिष्ठ स्वादेव नान्तरप्रत्यक्षत्वमपि । यदि कश्चिदात्मनिष्ठत्व मन्वीत सुचरितमिश्रमतानुसारेण तथापि खप्रकाश त्वादेवाविषयत्वे तद्गतप्रामाण्यमविषय इत्यपि द्रष्टव्यम् । ज्ञानप्राहकादेव तत्प्रामाण्यग्रहण इप्तिखतस्त्वमिति १ वाम्बाकायोरप्रत्यक्षवेऽपि यथा स्पर्शशब्दयोः प्रत्यक्षावमेवमित्यर्थः । २ शाततारयप कतिशेषः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ११९ घाहोन्द्रियप्रत्यक्षविषयत्वानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः । ज्ञानमाहकमान ग्राह्यत्वे प्रामाण्यस्य कचिदपि ज्ञाने प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयाभावप्रसङ्गात् । ननु ज्ञानप्राहकमानग्राह्यत्वे- प्यर्थविशेपितत्वस्य सांशयिकत्ववत्प्रामाण्यस्यापि सांशयिकत्वमुपपद्यते । तथाहि कुम्भज्ञा- नस्याम्भो विषयोऽभून्नवेति संशयाना दृश्यन्ते जनाः साम्भसामनम्भसामपि कुम्भाना- गुपलम्भात् । एवं प्रामाण्येपि संशयः किं न स्यादितिचेन्मैवम् । अम्भसः कुम्भप्राहक- सामग्रीमानप्राघवानीकारात् , अङ्गीकारे वाऽविशेपेण सकलकलशानां सलिलवत्त्वप्र- सङ्गात् । तस्मान्नारिकेलफलान्तर्गतसलिलादिवद्भिन्नसामग्रीग्राह्यत्वादेष तत्र संशयः । प्रामाण्ये तु न तथेति युक्तमुत्पश्यामः । किंच विज्ञानप्राहकसामग्रीमानग्राह्यतायां प्रामा- ण्यस्य शुक्तिकारजतादिबुद्धिष्वपि तद्रप्रसङ्गः । ससं, 'गृहीतमेव तत् माधकादपनीयते यथाः--तस्माद्वोधात्मकत्वेन प्राप्रा बुद्धेः प्रमाणता । अर्थान्यथात्वहेतूत्थदोपज्ञानरयो- द्यते ॥ इति । तस्मादस्माकमिष्टप्रसजनमिति चेत् । मैवम् । परतःप्रामाण्यप्रसङ्गात् । तथाहि प्रसक्तमपि प्रामाण्यं रजतादिवुद्धिपु बाधकज्ञानादपनीयत इति वदता बाधक- ज्ञानामावनिवन्धनमेव प्रामाण्यावधारणमभ्युपगतं स्यात् । नच ज्ञप्तिस्वतस्त्वे मानमस्ति । ननु प्रमा स्वतो ज्ञायते परनिरपेक्षोत्पत्तिकत्वात् ज्ञान- वत् , तथा प्रामाण्यं स्वतो ज्ञायते अप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानेकधर्मत्वात् ज्ञानत्ववदित्य- स्त्येवानुमानमिति चेत् । मैवम् । आद्यप्रयोगे परतःप्रामाण्यवादिनं प्रति हेतोरसिद्धः दृष्टान्ताभावाच । नहि पक्षीकृतां प्रमां विपक्षकृक्षिनिक्षिप्तामप्रमा च विहाय ज्ञानस्यापरा द्वितीय पक्षं दूपयति-नापि द्वितीय इति । दृश्यते हि क्वचिग्ज्ञाने प्रतीतेपि प्रामाण्ये संशयः, स न स्यात् ज्ञाननिश्चायकादेव तनिश्चयप्राप्तेरित्यर्थः । तत्र ज्ञानप्राहकमात्रग्राह्यत्वेप्युपपन्नः संदेहः ज्ञानगततद- विशेषितत्वस्य ज्ञानप्राहक्मानग्राह्यत्वेपि तने संदेहदर्शनादतः प्रशिथिलमूलस्तर्कः हेतुश्च सध्यमिचार इत्यौदयनं परतस्वानुमान केचिद्दूषयांबभूवुस्तत्प्रसङ्गादनूय दूषयति-नन्वित्यादिना । ज्ञानग्राह- कमाह्यत्वे समानेपि कुम्भसलिलयोभिन्नसामग्रीग्राह्यखात् सोदकेपि कुम्मे कुतश्चिनिमित्तात्सलिलग्राहकसाम- प्रीवैकल्याद्विपयत्वोपप्लवेन संभवत्यपि तावत्यंशे संशयः, इहतु न तथा किंचिदस्ति संशयकारणमिति परि- हरति-मैवमिति । याधकान्तरमाह-किंचेति । पूर्वमुत्पत्तिखतस्त्वे विभ्रमेपि तत्सत्त्वं स्यादित्युक्तं, संप्रति ज्ञप्तिस्वतस्त्वे तदुच्यत इति न जामिती । उत्सर्गतः प्राप्तस्यापि तत्र तस्यापवादमाह खतःप्रामाण्य- यादी-सत्यमिति । सत्यमर्धाङ्गीकारे । अनगीक्रियमाणांशमाह-बाधकादिति । वोधात्मकरवेन, ज्ञानत्वादेव, शुक्तिरजतादिबुद्धरपि प्रमाणता प्राप्ता गृहीता तथाप्यर्थान्यथालज्ञानः प्रतीतार्थस्यान्यथात्वबो- धकैः बाधकशानेहेतू-बदोषज्ञान तुगतदोपज्ञानेश्वापोद्यते बाध्यत इति भट्टोतेरर्थः, परतःप्रामाण्यमापादयन- निष्टतामेव समर्थयते-मैवमिति । प्राप्तप्रामाण्यस्यापि बाधकज्ञानादपवादे तत्सदसत्त्वाभ्यामप्रामाण्य- प्रामाण्यव्यवस्थेति परतःप्रामाण्यापत्तिः प्राप्नोतीत्यर्थः । ज्ञप्तिखतस्त्वानिरुक्तिमुक्या प्रमाणमपि तत्राक्षिपति-नचेति । रत्नदीपावलीयमनुमानमुद्भाययति- ननु प्रमेति । स्वतो शायत इति । ज्ञानज्ञापकमात्राज् ज्ञायते । परनिरपेक्षेति । ज्ञानसामग्रीमात्रादु. त्पन्नत्वादिस्यर्थः । परतःप्रामाण्यवादिनः परनिरपेशोत्पत्तित्यं प्रमाया अप्रसिद्धमिति दूषयति-मैवमिति । किंच प्रमाणाप्रमाणाभ्यां द्वैराश्यमेव ज्ञानस्य । तत्र प्रमाणवर्गः पक्षः सर्वः इतरस्तु विपक्षः । ततो दृष्टान्तोपि १ अर्थविशेषितत्वे । २ कार्यत्वरूपः पूर्वोक्तः परतरत्वसाधकः । प्रत्यक्षशानभ्यतया रपटो व्यभिचारः । ३न पुनरुक्तिः । ४ करणगवेत्यर्थः ।

·- १२० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः कोटिरस्ति या दृष्टान्तपदवीमुपारोहेत् । द्वितीये च प्रयोगे प्राभाकरस्य स्वयंप्रभर ज्ञानैकधर्मे, भाट्टस्य च ज्ञाततानुमेयत्वधर्मे व्यभिचारः । तयोर्ज्ञाने कधर्मत्वेपि ज्ञानप्रा- हकसामग्रीमात्रग्राह्यत्वाभावात् । अन्यथा तत्र वादिनां विप्रतिपत्त्यभावप्रसक्तेः । ज्ञप्ति- परतस्त्वे चानुमानं न्यायकुसुमाञ्जलायाहस्म चोदयनः । प्रामाण्यं परतो ज्ञायते अन- भ्यासदशायां सांशयिकत्वात् अप्रामाण्यवत् । विपक्षे प्रामाण्ये संशयो न स्यात् ज्ञान- निश्चायकादेव तन्निभयप्राप्तेर्वाधकस्तर्कः । ननु नैवमनुमानमुदेति । धमिहेत्वोरसिद्धः । तथाहि प्रामाण्यं प्रवृत्तिसामर्थ्यलिङ्गावगम्य भवद्भिरपगम्यते, तस्य च लिङ्गस्य प्रवृत्तिः प्रामाण्ये संशयपूर्विका । असंदिग्धे सिपाध- यिपाभावात् अनुमानाप्रवृत्तेः । तत्संशयश्च कचिन्निश्चयाधीन इति प्रामाण्ये संशय- निश्चययोरन्योन्याश्रयादनवस्थानाद्वा नैकमैपि सिद्ध्ये दिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्त्वात् । किं स्वार्थानुमानमसंदिग्धे न प्रवर्तते, किंवा परार्थम् । नाद्यः । सद्यःसमुन्मीलितवि- लोचनस्य शिखरिशिखरविपरिवर्तमानधूमलेखावलोकनसमनन्तरमप्रत्यूहं धूमध्वजमनीपास- मुन्मेपात् । नापि द्वितीयः। विपर्यस्तमपि प्रति प्रतिवादिनमनुमानप्रयोगोपगमात् । अन्यथा जल्पवितण्डयोः प्रमाणतर्काभ्यां स्वपरपक्षसाधनोपालम्भासंभवात् । 'संदिग्धे न्यायः नास्तीत्याह-दृष्टान्तेति । अप्रामाण्येतरत्वे सति ज्ञानकधर्मत्वादिति द्वितीयानुमानेपि गुरुमतभाहमतयोर्य- थायथमनैकान्तिकमाह-द्वितीयेचेति । ज्ञाततयानुमेयं हि ज्ञानं भाहमते ततो ज्ञाततानुमेयत्वं नाम कश्चि- ज्ज्ञानस्य धर्मस्तस्मिनित्यर्थः । ज्ञानसामग्रीमात्रजन्यत्वधर्मे च व्यमिचारो द्रष्टव्यः । अथ किमिति तयोरपि न खतो ज्ञानमिति तबाह-अन्यथेति । यदि हि ज्ञानग्राहकादेव तयोरपि ज्ञानं स्यात्तर्हि ज्ञानवदेव तयोरपि न विवादो वादिनां स्यात्, विवदन्तेचेत्यर्थः । सांशयिकत्वादित्युक्ते भागासिद्धिः स्यात् । नहि करतलस्पर्शवत्त्वा- दिप्रक्षे मुग्धोऽपि सदिग्धे तत उक्तम्-अनभ्यासदशायर्यामिति । विपक्षे बाधकस्तर्क इति संबन्धः । यदत्र रत्नदीपावल्यां दूषणमुक्तं तदनुवदति-ननु नैवमिति । प्रवृत्तिसामर्थेति । विमतमर्याव्य- मिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा ज्ञानाभास इति व्यतिरेकिणानुमानादित्यन्वयिना वा। अनभ्यासदशापनेषु प्रामाण्यमनुमीयते संशयाच प्रत्तिः, अभ्यासदशापन्नेषु तु तजातीयत्वलिलेन इत्यभ्युपेयत इत्यर्थः । क्वचिदनिणीतस्य साधारणधर्मदर्शनाद्युपस्थापिततया संशयकोटिनाऽभावात् तनिर्णयस्य च संशयसापेक्षानुमानाधीनत्वात्संशयनिर्णययोः परस्परसापेक्षत्वे परस्पराश्रयात् संशयान्तरनिर्णयान्तरापेक्षा यामनवस्थानाच नैकमपि सिध्यति, लोकसिद्धं च किचिद्रूपं सर्वत्र प्रमाणतः सिद्धमभिवाञ्छतो नास्ति । अतो निर्णीतप्रामाण्याभावाद्धर्म्यभावः संशयाभावाच हेवभाव इति खण्डलार्थः । अत्र विकल्पपूर्वकं संशयव्यति- रेकेणापि निश्चयमुपपादयन्धर्मिहेतू समर्थयते-मैवमित्यादिना । शिखरी पर्वतः तस्य शिसरमग्रिम- भागः, अप्रत्यूई निर्विघ्नं, धूमध्वजो बहिर्मनीपा बुद्धिः, स्वार्थानुमानं च हितसाधनादिज्ञानप्रामाण्यानुमानमि. त्यर्थः । परार्थानुमानेपि न संशयपूर्वकत्वनियमः, विपर्यस्तं प्रत्यपि प्रयोगादित्याह-विपर्यस्तामेति । जल्पवितण्डयोरिति । नहि तन सदिहानः प्रतिवादी, यं प्रत्यनुमानं प्रयुज्येत, अपितु विपर्यस्तः । तयाचाह-वाचस्पतिः-'निश्चिती हि वादं कुरत' इति । वादे तु खत एव वाहार्यो वा संशयोस्ति नस्वि. तरयोरित्यर्थः । ननु 'सदिग्धे न्यायः प्रवर्तत' इति वृद्धवचनस्य तर्हि का गतिरित्यत आह-संदिग्धे इति । नैतत्सदेहाभावेऽनुमाननिवृत्तिपरम् , अपित्तनुमानस्थले सदेहोप्यस्तीत्ययोगव्यावृत्तिपरमित्यर्थः । अयो। १ सवादिलेयर्थः । २ प्रामाण्ये प्रवृत्तिः प्रामाण्यानुमापकत्वमित्यर्थः । ३ पक्षदेवोरितिशेषः । ४ तत्प्रामाण्ये इत्यर्थः । ५ पौनःपुन्याभावदशायामित्यर्थः । ६ अनुमानसेतिशेषः । ७ प्रामाण्यानुमानप्रवृत्तिरिति संपन्यो। ८ हितसाधनादिविषयकज्ञानगतप्रामाण्यानुमानमित्यर्थः ।

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १२१ प्रवर्त्तत' इति वचनस्यायोगव्यवच्छेदपरत्वात् कचित्साधकबाधकप्रमाणानुदयात्संदेहे सति न्या-1 यप्रवृत्त्युपपत्तेः । नचानभ्यासदशायामिति विशेषणस्य चैयर्थ्यम् । असिद्धिवारकत्वात् । नच व्यभिचारवारकमेव हेतोविशेपणमिति नियमः ।चक्षुस्तैजसं रूपादिपु मध्ये रूपस्यैवाभिव्य- सकत्वात, प्रदीपवदित्यादिचिरंतनानुमानेप्वसिद्धिनिवारकाणां विशेपणानां बहुलमुपलम्भात् । अपिचासिद्धिनिवारणार्थेपि विशेपणोपादाने न दोपं पश्यामः, क्षित्यादिकमकर्तृकं शरीर्यज- न्यत्वादाकाशवदित्यादाविव व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेन्मैवम् । तत्राकर्तृकत्वे साध्ये तदेकदेश- स्याजन्यत्वस्यैवोपाधितया विशिष्टस्य व्याप्यत्वासिद्धेः । उक्तंहि 'एकामसिद्धिं परिहरतो द्वि- तीयाऽसिद्धिरापद्यत' इति । प्रकृते तु परतो ज्ञाने न सांशयिकत्वमुपाधिः । स्फीतालोकविप- रिवर्तिनां परतो ज्ञायमानानामपि घटादीनां सांशयिकत्वादर्शनात् । ननु प्रामाण्यस्य परतो ज्ञानेऽनवस्था, तत्तत्प्रामाण्यग्रहणायान्यस्यान्यस्य प्रमाणस्यापेक्षणादतः प्रतिकूलतर्कपराहतं परतःप्रामाण्यानुमानमितिचेत् । मैवम् । मानान्तरस्यावश्यंभावनियमाभावात् । नच स्फुरत एष मानस्यार्थनिश्चायकत्वमन्यथाज्ञानेप्यनन्तरं संदेहापत्तेरिति वाच्यम् । ज्ञाततयानुमेयं ज्ञानमिति मते निलीनस्यापि ज्ञानस्यार्थनिश्चायकत्वात् । स्वयं वेदनं संवे- गव्यात्तिमेवोपपादयति कचिदिति । यच्च तैरेवानभ्यासदशायामिति विशेषणं व्यर्थ व्यभिचारानिवार- कलादसिद्धिपरिहाराय च विशेषणप्रक्षेपायोगादित्युक्तम्, अनभ्यासदशायामित्यादिना तदनूय दूषयति- नचानभ्यासेत्यादिना । रूपव्यञ्जकलादित्युक्ते मनस्यनैकान्तिकता तदर्थ रूपस्यैवेत्युक्तम्, तथाचासिद्धि. द्रव्य- सामान्यादेरपि व्यक्षकलाचक्षुपस्तदर्थ रूपादिपु मध्य इत्युकम्, यद्यपि रसाग्राहकत्वेसति रूपव्यञ्जकलादित्युक्त एव मनस्यपि न व्यभिचारः, तथाप्यसिद्धिपरिहारार्थमपि भवति विशेषणमिति दर्शयितुमिदं चिरन्तनैर्विशेपणं प्रक्षिप्तमिति भावः । तस्मिनुपपन्नो व्याप्तवचनेनैव साध्योयमर्थ इति मन्वानं प्रत्यनुपपत्त्यभावं दर्शयति-- अपिचेत्यादिना। दोपं शङ्कयति-क्षित्यादिकमिति । अन ह्यजन्यखादित्युक्तेऽकुरादेर्जन्यवादसिद्धिः स्या. तदर्थ शरीर्यजन्यलादित्युक्तम् । तदन यथाऽसिद्धिपरिहाराय विशेपणे कृते व्याप्यवासिद्धिः अजन्यत्वस्यैवाकै- र्तृक्त्वोपाधिखात्तद्वदिहापि स्यादित्यर्थः। न तनासिद्धिपरिहारप्रयोजनविशेषणवत्त्वाद्याप्यलासिद्धिः । कि तर्हि त. देकदेशस्योपाधिलसभवात् । नचान तथा साशयिक्त्वस्यैकदेशस्योपाधिसमिति परिहरति-मैवमित्यादिना । एकामसिद्धिमिति । स्वरूपासिद्धि परिहरतो व्याप्यत्वासिद्धिरिति बौद्धाधिकारे उदयनेनोक्तमित्यर्थ । परतो शायमानानामिति । ज्ञानग्राहकातिरिक्तग्राह्याणामित्यर्थः । प्रकृतानुमानस्य तर्कपराहति शवते-ननु प्रामाण्यस्येति । येन हि प्रमाणेन प्राथमिकस्य प्रामाण्य गृह्यते तत्प्रामाण्यमपि प्रमाणान्तरेणैवमुत्तरनापीत्या- गवस्थेत्यर्थः । उक्तं च वाचस्पतिमित्रै ---पर हि तद्गोचरं वा ज्ञानमभ्युपेयते अर्थक्रियानि सं या ज्ञानं तदो- चरं नान्तरीयकार्थान्तरदर्शनं या तत्सर्वं स्वयमबोधितप्रामाण्यमाकुलं सत्क्यं प्रवर्तकज्ञानं पूर्वमनाकुलये दिति । ननु कथमवश्यंभावनियमाभाव. यावता स्फुरत एव प्रमाणस्य स्वविपयनिधायकवनियमात् तदुत्तरप्रमा- णानामपि भवितव्यमेव स्फुरणेनेति, नेत्याह-नच स्फुरत एवेति । नच वाच्यमित्युक्तं तन हेतु शांततयेति । खत प्रामाण्येपि समानैवानवस्थेत्यपि द्रष्टव्यम् । भवतु भाडान्प्रति संज्ञायमानप्रकाश हेतु- १ भागासिद्धीत्यर्थः। २ तसिमसिद्धिवारकविशेषणसानुपपनत्वेन तद्विशिष्टोऽनुपपन्नोऽयमर्थ एतद्धेतुरूषोऽर्थों च्याप्तस्य हेत्वन्तरस्योपन्यासेनैव साध्य इति संबन्ध । ३ भकर्तृक साध्ये सति हेती उपाधित्वादित्यर्थः । ४ य- थाऽयं घट इति धानास्परम् इद शानं प्रमा इत्यनुमितिरूप शान घटशाननिष्ठप्रामाण्यविषयकमन्युपेयते यदाऽयं घट इति शानोचर जायमानम् अयं जलाहरणार्थक्रियाकारीति शान पूर्वज्ञाननिष्ठप्रामाण्यविषयकम् अथवा कम्बु- ग्रीवादिरूपनान्तरीयर पदार्थदर्शनं ताप्रामाण्यविषयकमिति त सर्वमिति ग्रन्थात् प्राचीनस्यार्थः । ५ प्रामाण्यस्य शान- ग्राहकसामग्रीमात्रमाद्यत्वरूपस्वातस्त्वस्वीकारेऽपि शाततालिङ्ग कानुमितेनिमाहिकायाः प्रामाण्यमहस्यापेक्षायामन. वस्येति भावः। ६ १६ भाद्यनित्यस्य विशेषणम् । चि.१६ - ·च १२२ तत्वप्रदीपिका ( चित्सुखी ) [प्रथम दनमिति वदतः माभाकरस्यापि मते प्रामाण्यस्य तद्धर्मस्य तद्गतगुणत्लादेरिव न स्वतः स्फुरणं, तस्यापि सवेदनवत्वयंप्रभावत्वापत्तेः । तथात्वे चाप्रमावस्यापि स्वत एर फुर- णप्रसङ्गात्, ततश्चाप्रामाण्यं परतः प्रतीयते इति स्वसिद्धान्तभङ्गप्रसङ्गः । वेदान्तिना प्रामाण्यस्य साक्षिवेद्यत्वेन स्फुरणनियमादिदं प्रमाणमप्रमाण वेति सदेहो न भवेत् । नच प्रमाणं खत एव फलं जनयति, हानोपादानोपेक्षालक्षणस्य निविधस्यापि फलस्य वस्तुज्ञानातिरिक्तगुणदोपमाध्यस्थ्यदर्शनपूर्वकत्वाभ्युपगमात् , तस्माद्वेदान्ताः स्वत एच प्रमा- णमिति न प्रामाणिकप्रतीसिपथमवतरति । अनाभिध्महे । न तावत्प्रमायाः स्वतस्त्वा- निरुक्तिः यत:-'आहुर्विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यजन्यता । तदन्यतः प्रमायास्तत्वत- स्त्वमिति तद्विदुः ॥ २१ ॥ विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तहेत्वजन्यत्व प्रमाया खतस्त्वं नाम । नचैतल्लक्षणमव्यापकम् । सर्वप्रमाणानुगमात् । नचाजन्यत्वादव्याप्तिरीश्वरज्ञाने । तस्याजन्यत्वेपि ज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्त कारणजन्यत्वलक्षणविशिष्टधर्मवत्त्वाभावात् । नाप्यतिव्यापकम् । अप्रमाया विज्ञानसा- मग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तहेतुजन्यत्वात् । अस्ति चेह मानमनुमान तथाहि 'प्रमा विज्ञा: नसामग्रीजन्यत्वे सति नान्यतः । जायते व्यतिरिक्तत्वादप्रमातः पटादिवत् ॥ २२॥ प्रमा विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तजन्या न भवति अप्रमातिरिक्तत्वात् पटा- खवादिनो व्यभिचार , स्वप्रकाशवादिन प्राभाकर प्रति कि वक्तव्यमित्याह-प्राभाकरस्यापीति।तनाक ज्ञान गत प्रामाण्य अर्थप्रकाशनसमसमये ज्ञानेन स्फुरति खत एव वा । न तावज्ज्ञानेन । पूर्वमेव निरस्तत्वात् । द्वितीय निषेधति-न स्वत स्फुरणमिति । कुतो न खत स्फुरणमिति तनाह--तस्यापीति । ततोपि वा किमनिष्टमिति तनाह-तथात्वे चेति । तथाप्यपरितुष्यन्त प्रत्याह-ततश्चेति । ननु साक्षिवेद्यत्तिज्ञान वादिना तत्समये च साक्षिणैव प्रामाण्यमपि स्फुरतीति वदतामसण्डितैव व्याप्तिरित्यत आह-वेदान्तिना चेति । तेषा सन्देहानुपपत्तिरेव वाधिकेत्यर्थ । एवमुत्पत्तौ ज्ञप्तौ च खतस्त्व दूषयिला परतस्त्व समर्थितम्, इदानी व्यवहृतावपि तभय व्याकरोति-नव प्रमाणमिति । नच वस्तुज्ञानमानाद्धानादयोऽपितु इष्टसाधनतादिज्ञानात्ततश्च घटज्ञानस्यष्टसाधनतादिज्ञानाधी नव्यवहारजनकत्व तस्य व्यवहृतौ परतस्त्रमित्यर्थ । लक्षण तावत्समर्थयते-न तावदिति । श्लोकेन रमण सगृह्णाति--आहुरित्यादिना । यद्विज्ञानसामग्रीजन्य वेसति तदन्यत तदतिरिक्तसामग्रीतोऽज यता प्रमाया स्तत्वतस्त्व प्रमाखतस्खमिति तद्विद आहुरिति योजना । लक्षणवाक्य विवृणोति-विज्ञानेति । विना नराामग्रीजन्यत्वे सति विज्ञानसामग्रीत्वानधिकरणजन्यत्वानधिकरणत्व स्वतस्त्वमित्यर्थ । विज्ञानसामग्री नन्य खमप्रामाण्येप्यस्तीति परत प्रामाण्यवादिमिश्च खीक्रियत इत्यतिव्याप्तिरन्तरता वा स्यात् तन्नित्त्यर्थ तदतिरिक्तहेत्वजन्यत्वमित्युक्तम् । ननु क्थ नाव्यापक यावतेश्वरज्ञानेऽनन्येऽव्याप्ति विशेषणाभावादिति तह-नचाजन्यत्वादिति । विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सति तदतिरिक्तसामग्रीजन्यत्व यदप्रमासु प्रसिद्ध तदत्यन्ताभाववत्त्व हि लक्षण एत चेश्वरज्ञानेस्तीति नाव्याप्तिरित्यर्थ । अन चाप्रमाव्यतिरिक्त सर्व लक्ष्यसमानयोगक्षेम, पराभिमतपरतस्वव्य तिरिक्तखतस्वस्य विवक्षितत्वात् । श्लोकविवरणयो प्रमापदस्य प्रकृतोपयोगमाननियन्धनत्वात् । अत एव वक्ष्यमाणानुमाने पटादीना सपक्षीकरणम् । एवच सति पटादिप्वव्याप्तिपरिहारार्थ विज्ञानसामग्रीनन्यत्वप्रह णमिति द्रष्टव्यम् । स्पष्टार्थ वा विज्ञानग्रहणम् । प्रमायामुक्तवतस्त्वसद्भावेऽनुमानमाह श्लोकेन-प्रमेति । अन जायत इत्यन्ता प्रतिज्ञा, अप्रमातो व्यतिरिक्तत्वादिति हेतु । अतिरिक्तसामग्रीजन्या न भवतीत्यु के १ स्वप्रकाशत्वत्यर्थ । २ शाना तरेणेत्यर्थ ३ अर्थप्रवाशप्रामाण्यप्रकाशयारेकमालावदेनी शेप । ४ खतरत्व परतस्व चेति दय निषेध्यतया स्थाप्यतया च विस्पष्ट बोधयतीत्यथ । ५ नगदेवेत्यर्थ । ६ खसामग्रीन म्यस्खे सतीत्यनेनैव सिद्धरिति भाव । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १२३ दिवत् । नच ज्ञानवानधिकरणत्वमुपाधिः। ईश्वरज्ञाने साध्याव्याप्तेः । नापि मानसा मयजन्यत्त्वमुपाधिः । यज्ञानसामग्रीजन्यं तज्ज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तजन्यम- प्रमाणवदिति व्यतिरेकिव्यासावप्रमावस्यैवोपाधित्वात् । विपक्षे च विज्ञानसामग्रीमा- त्रादेव प्रमोत्पत्तिसंभवे तदतिरिक्तस्य गुणस्य दोपाभावस्य वा कारणत्वकल्पनागौरव. प्रसङ्गो पाधकस्तः । एतेन 'प्रमा विज्ञानहेत्वरितिकहेत्वधीना कार्यत्वात्पटवादिति योऽय- मुदयनस्य परतस्त्वेपि प्रयोगः सोपि परास्तः । प्रमा दोपव्यतिरिक्तज्ञानहेत्वतिरिक्तजन्या न भवति ज्ञानत्वादप्रमावदिति प्रतिसाधनप्रस्तत्वाच । नच प्रमावस्य विज्ञानसामग्रीमानप्रयोज्यत्वादप्रमाज्ञानवृत्तित्वं स्यादिति वाच्यम् । तत्र प्रयोजकाभावादेव प्रयोज्यस्याप्रसक्तेः । दोपासहकृतज्ञानसामग्रीप्रयोज्यं हि प्रमात्वं, तत्र दोपस्यैव सद्भावात् कथं प्रमात्वस्य वर्तमानत्वसंभावनापि समुद्भवेत्, दोपस्याप्र- माहेतुत्वे तदभावस्य गले पादुकान्यायेन प्रमा प्रति हेतुत्वं स्यादिति चेत् , स्यादेवं यद्यन- न्यथासिद्धावन्वयव्यतिरेको कारणत्वावेदको स्याता, तौ तु विरोध्यप्रमाप्रतिबन्धकत्वे. बाधः। यत्किचियतिरिक्तसामग्रीजन्यलातदर्थ विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सतीत्युक्तम् । तावत्युक्ते परतस्त्वेप्यु. पपद्यमानतयान्तिरता तदर्थमुत्तरं विशेष्यग्रहणम् । ईश्वरज्ञाने विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तसामग्री- जन्यवाभावलक्षणं साध्यमस्ति नच ज्ञानवानधिकरणलरूपोपाधिः अतः साध्याव्याप्तेरनुपाधिरित्याह-ईश्व- रेति । ननु तर्हि ज्ञानसामग्यजन्यवमुपाधिः, तथाचेश्वरज्ञानेपि विद्यमानखान साध्याव्याप्तिरिति तत्राह- नापीति । नायमुपाधिय॑तिरेके सोपाधिकतया साध्याव्यापकलादित्याह-यज्ज्ञानेत्यादिना । ईश्वरप्र. मायां चाप्रमात्वस्य व्यतिरेकसिद्धिः । नचाप्रमा विज्ञानसामग्रीजन्यत्वे सत्यतिरिक्तजन्या न भवति प्रमाति- रिक्तत्वात् पटवदित्साभाससमानयोगक्षेमता । दोषान्वयव्यतिरेकवाधात् , प्रतियोग्यप्रसिद्ध्या अप्रसिद्धविशेष. णत्वाच । विपक्षे वाधकतर्कमाह-विपक्षे चेति । यत्तु पूर्वपक्षे परतस्त्वेनुमानमुदयनीयमुक्तं तत्रापि गौर. वतर्कपराहत्या शङ्कितोपाधितामतिदिशति-एतेनेति । सत्प्रतिपक्षतां चाह-प्रमेत्यादिना । ज्ञानहेत्व- तिरिक्तहेतुजन्यवानधिकरणत्वमात्रसाधने दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम् । अतिरिक्तदोपजन्यवादप्रमायास्तन्निवृत्त्यर्थ दोपातिरिक्तत्युक्तम् । दोषातिरिक्तजन्या न भवति इत्युक्ते वाधस्तदर्थमुत्तरं विशेषणम् । दोपव्यतिरिकज्ञान- हेलतिरिक्ताजन्यत्वं दोषजन्यत्वाद्वा, ज्ञानहेलतिरिकाजन्यत्वाद्वा । नाद्यः । प्रमायामुभयानभिमतं हि तत् । द्वितीयेऽभीष्टसिद्धिः । नच सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै प्रथम विशेषणम् । अनधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । मचाप्रमात्वमुपाधिः। ईश्वरज्ञाने साध्याव्याप्तः । यत्तु खतस्त्वे वाधकतर्क उक्तः विज्ञानसामग्रीमानजन्यावे ज्ञानत्ववदप्रमाणत्तित्वमपि स्यादिति तत्परि- हरति-नचेति । प्रयोजकमेव दर्शयन् तदभावं दर्शयति-दोपेत्यादिना । अनापि पूर्वपक्षोक्तं स्मार- यति-दोपस्येति । नान्वयव्यतिरेकमानारकार्यकारणभावावसायः । माभूमपैङ्गलयोस्तथाभावः, स्तोन्वय. व्यतिरेकाविति । कित्खनन्यथासिद्धाभ्याम् । नचान तथाविधाविति परिहरति-स्यादेवमिति । प्रमोत्पत्ती या विरोधिन्यप्रमा तदुत्पत्तिप्रतिबन्धकविषयावित्यर्थः । यथा च न प्रतिबन्धकाभावस्य कारणता तथोपरितन- धादे विवरिष्यते । यत एवं खतःप्रामाण्यं तस्माद्गुणेभ्यो दोपाणामभाव एव परं जायते नतु प्रमाणोत्पत्तिः। १ दोषव्यतिरिक्तत्वं ज्ञानहेत्वतिरिक्त विशेषणम् । तच्च गुणरूपं पर्यवस्यति । २ उपाध्यभावेन साध्यामा साध्ये अप्रमावरूपोपाधिमत्तयेत्यर्थः । ३ अप्रमात्वरूपसंदिग्धोपाधिमत्तामित्यर्थः । ४ शानहेत्वतिरिक्तदण्डचक्रादिजन्यत्वा- भावस्य प्रमायां सिद्धत्वादिति भावः । ५ शनहेत्वतिरिक्तजन्यत्वाधिकरणत्वसामान्यामावस विवक्षितत्वात् । तथा च गुणजन्यत्वाधिकरणत्वस्य वादिना स्वीकारेण न सिद्धसाधनम् । ६ पैङ्गलं वः पीत रूपम् ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः नोपक्षीणो न कारणमात्रत्वमावेदयतः तथाचाहुभट्टपादाः-'तस्माद्गुणेभ्यो दोषाणा- मभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यद्वयासलं तेनोत्सर्गोऽनपोदित' इति । नन्धेकस्यापि दोपाभावस्याप्रमाप्रतिवन्धकवं प्रमाहेतुत्वं च किं न स्यात् , एकस्यापि संस्कारस्यानुभवनाशकत्वस्मृतिहेतुत्वयोरपि दर्शनादिति चेन्मैवम् । तन संस्कारस्यानु- भवनाशकत्वेपि स्मृतेः संस्कारातिरिक्त कारणान्तरानिरूपणात् उभयहेतुवाया अवश्या- श्रयणीयत्वात् । नच तत्रापि संस्कारनाशात्स्मृतिः किं न स्यादितिवाच्यम् । स्मृतिसमु- दयव्यतिरेकेण संस्कारनाशस्यैवासंभवात्, प्रकृते तु ज्ञानसामग्रीत एव प्रमोद्भवसंभवे दोपाभावस्यापि तद्धेतुत्वकल्पना निष्प्रामाणिका, तस्मात्प्रमा विज्ञानसामग्रीमानादेव जायत इति सिद्धम् । तथा प्रमाज्ञप्तिरपि विज्ञानज्ञापकसामग्रीत एव । नच तथाले विज्ञान इव प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयानुदयप्रसङ्गः । स्वतःप्रमाणत्वेन भवदभिमत- धर्मिज्ञानेऽनुव्यवसाये च स्फुरत्यपि सुगतमतानुसारिणामप्रमाणमेवेति विपर्यासदर्शनात, खतःप्रमाणत्वेन भवदङ्गीकृतानुमित्यादावपि ज्ञायमानायां चार्वाकस्य प्रामाण्ये विप्रति- पत्त्युपलब्धेः । स्वरूपभेदवादिनां च गृह्यमाणेपि स्थाणोः स्वरूपे स्थाणुर्वा पुरषो घेति संदेहस्य पुरुप एवेति विपर्ययस्य चोपलम्भात् , सत्यपि प्रतिभासपुष्कलकारणे प्रतिबन्ध- ननु तर्हि दोपाभावादेव भवतु प्रामाण्यं तथापि सैव परत प्रामाण्यपिशाचिका विशेदिति तनाह-तदभावत इति । दोपाभावादप्रामाण्यद्वयस्य मिथ्यात्वसशयत्वलक्षणस्यासत्त्वमेव जायते, अनुत्पत्तिलक्षणाप्रामाण्यस्था- नावभावतया दोषादुत्पत्त्यसभवेन तदभावेनामावस्याप्यसभवात् तेन कारणेनोत्सर्गो ज्ञानसामग्रीमानप्रयुक्त वलक्षणोऽनपोदित अपोदितो न भवतीति भट्टवार्तिकार्थ । भवतु दोषाभावस्य विरोधिप्रतिबन्धकत्वं, तथापि किमायातं प्रमानुत्पादकत्वे, नहि सस्कारस्य खजनक नुभवविनाशकत्वमित्येतावता स्मृति प्रति हेतुत्वमपनीयत इत्याशय वैषम्येण परिहरति-नन्वित्यादिना। ननु किमिति तत्र कारणान्तरानिरूपणं यावता सस्कारनाश एव स्मृतिकारणं भवत्विति । नेत्याह-नव तत्रापीति । नित्सद्रव्येषु गुणनाशस्य गुणान्तरोसादनियतत्वादिति भाव । एव तनानन्यगतिकत्वमुक्त्वा प्रकृते तदभावमाह-प्रकृतेत्विति । एतेनाप्रामाण्ये दोषाणामन्यथासिद्धिरुदयनापादितापोदिता । तत्र हेलन्तराभावादभावहेतुताया निरस्तत्वादिति । नव सामय्यैक्ये ज्ञानप्रमालक्षणकार्यमेदानुपपत्तिर्वाधिका । एकस्मादप्यग्निसयोगापार्थिवपरमाणौ रूपरसगन्धस्पर्शदाहादीना बहूनामङ्गीकारात् । प्रागविभेदस्य च तदावे का भावलक्षणव्यतिरेकामावादकारणत्वात् । उत्पत्तिखतस्त्वमुपसहृत्य झप्तिखतस्त्वमपि निक्ति- तथा प्रमेति । यत्तनाप्युक विज्ञानग्राहकसाक्षिमानमाद्यत्वेन प्रामाण्यस्य सदेहो न स्यात् ज्ञानवदेव निर्णीत त्वादिति तत्परिहरति-नचेति । तथाहि भवता धर्मिमात्रज्ञान स्वत एव प्रमाण, सर्व ज्ञान धर्मिण्यभ्रान्त मिति स्वीकारात् । तथानुव्यवसायज्ञानप्रामाण्यमपि ततज्ज्ञानस्फुरणसमय एव स्फुरति तथापि तन बौद्धान धर्मधर्मिभावायपलापाय बहिष्ट्वारोपवादिना खप्रकाशज्ञानरुचीनामप्रामाण्ययुध्या विपर्यास. तथानुमित्युपः मिलोश्च भवदमिमतखाभाविकमानभावयोश्चार्याक्वैशेषिकयोविपर्यास । यथावा प्राभाकरायन्धुप्रमृतीना खरूपमेदवादिना खरूपे स्फुरत्यपि भेदामहात् सदेहविपर्ययो तथानापि किं न सातामित्यर्थ । समाधान साम्यं दर्शयितु तन्मुखेनैव समाधानमुद्भावयति-सत्यपीत्यादिना । प्रतिभासस्य पुष्पलकारणे सत्यपि २ गुणाभावेनेति भावः । २ प्रामाण्यप्रागभावस्य कारणत्वमाश्रित्य प्रामाण्योत्पत्ती परतस्त्वमापादित परिहरति । प्रागभावभेदरस प्रागमावविशेषस्येत्यर्थः । ३ भागमावाभावे । अनेन धर्मिशान प्रान्तस्वं स्वप्रकाशेत्यापनिमः वाक्येन चानुव्यवसायस्य सत्व बोषितम् । ५ स्थाणोः स्वरूपमेव स्थाणी पुरुषस भेद इति यादिनामित्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १२५ कदोपादिसमवधानात्तत्र तत्र संशयविपर्यासयोरुपपत्ती प्रकृतेपि समं समाधानमन्यत्री- भिनिवेशात् । नच ज्ञानज्ञापकादेव प्रामाण्यग्रहणे मिथ्यारजतादिबुद्धिपु प्रामाण्यमह- णप्रसङ्गः । प्रसक्तस्यापि प्रामाण्यग्रहणस्य कारणदोपावगमयाधयोधाभ्यामपनयात् । नच ताभ्यामपनये तयोरभावज्ञानस्य प्रामाण्यग्रहणहेतुत्वोपपत्तौ परतःप्रामाण्यापत्तिरिति घाच्यम् । दोपयाधयोधयोरनुदयमात्रेण प्रामाण्यस्फुरणोररीकरणात् । तथाचाहुभट्टपादाः-'यदा स्वतःप्रमाणत्वं तदाम्यन्नैव मृग्यते ॥ निवर्तते हि मिथ्यात्वं दोपाज्ञानादयत्नत' इति । अन्यथा तदभावावगमस्यापि प्रामाण्यस्फुरणहेतुत्वेन तदभावावगमस्यापि प्रामाण्यावगमाय तत्तदभावावगमान्तराणामप्यवश्याश्रयणीयत्वा- दनवस्था, तथाचानभ्यासदशायां सांशयिकत्वादिति हेतोः स्पष्टमनैकान्तिकत्वम् । स्वत:- प्रमाणत्वेन भवदभिमतेप्वेवानुमानोपमानानुव्यवसायधर्म्यध्यवसायेपु व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् । उक्तं चैतदनुमानादेः खतःप्रामाण्यमाचार्यवाचस्पतिना न्यायवार्तिक- टीकायाम् । 'विमतं ज्ञानमर्थाव्यभिचारि समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् यदि पुनरेवं नाभ- प्रवलप्रतिवन्धकवशात् तन तन सशयाद्युत्पत्तिरत्रापि समानेत्यर्थः । यत्तु ज्ञप्तिखतस्त्वे तेन चाधकमुक्कं तत्प- रिहरति-नचेति । हेतुमाह-प्रसक्तस्यापीति । ननु कारणदोपज्ञानबाधकज्ञानाभ्यां चेत्प्रसकस्यापि प्रामाण्यग्रहणस्यापनयस्तर्हि तयोरभावज्ञानस्य प्रामाण्यज्ञानहेतुत्वं स्यादिति युक्तमिति तनाह-नच ताभ्या- मिति । न वयनप्रामाण्यज्ञाने कारणदोपज्ञानवाधकज्ञानवत्प्रामाण्यावगमे तयोरभावज्ञानं कारणमाश्रयामहे, अपि तु तज्ज्ञानानुदयमानं, तेन न परतःप्रामाण्यापत्तिरित्यर्थः । उररीकरणं स्वीकारः । दोपाभावादिज्ञानस्य प्रामाण्यज्ञानहेतुताऽभावं भट्टाचार्यवचनेन द्रढयति-तथाचाहुरिति । यदा खतः- प्रमाणसमस्याश्रीयते तदान्यज्ज्ञानप्राहकातिरिकं नैव मृग्यते । ननु दोषाभावज्ञानमतिरिक्तं मृग्यत इति तबाह-निवर्तत इति । दोपज्ञानानुदयमात्रात् अयनतो मिथ्यालशङ्का निवर्तत इत्यर्थः । नच दोषज्ञा. नानुदयमादायैव परतस्वापत्तिरिति वचनीयम् । विरोधियुद्ध्युदयप्रतिवन्धकतयैव कृतसमाधानत्वात् । दोपा- भावावगमस्यापि प्रामाण्यहेतुत्वेऽनवस्थावाधकमाह-अन्यथेति । येन हि दोपाभावज्ञानेनाद्यस्य प्रामाण्य. मवगम्यते तत्प्रामाण्यावगमार्थमपि दोषाभावज्ञानान्तरं गवेषणीयं एवंकारमुपर्यपीयनवस्थेत्यर्थः । यत्तु ज्ञप्तिपरतस्त्वेऽनुमानमुदयनीयं तनाप्युक्तं दूपणमतिदिशति-तथाचेति । तथाचेत्येतदेवोद्धाटयति- स्वतःप्रमाणत्वेनेति । ननु यद्यनुमानादि खत-प्रमाणमिति परैरङ्गीकृतं स्यात् स्यादयं मनोरथस्तदेव तु कुत इति तत्राह-उक्तं चैतदिति । प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ताविति प्रथमभाष्यव्याख्यानावसर इति शेपः- समर्थप्रवृत्तीति । फैलाभिसन्धिप्रवृत्तिजनकत्वादित्यर्थः । व्यतिरेकव्याप्तिं दर्शयति-यदि पुनरेव. मिति । अभविष्यदिति च क्रियातिपत्ती लुडो रूपम् । अन चोपेक्षाज्ञानाना पक्षत्वेनानुपादानान्न भागा- सिद्धिः । व्यतिरेकी सर्वत्र सपक्षाभावमभ्युपेत्य वर्तत इति नासाधारणानकान्तिकता । ननु नास्त्येव वादी यःप्रामाण्यनिश्चये विप्रतिपद्येत । नहि प्रामाण्यं स्वीकृत्य तनिश्चये विप्रतिपत्तिः । खीकारस्य निश्चयमूलत्वात् । नाप्यस्वीकृत्य । प्रमाणशून्यविप्रतिपत्तेः सर्वन सुलभतया सर्ववादविधिनिषेधप्रसङ्गात् । अनिश्चितेतु प्रामाण्ये तदतद्रूपसंदेहोपि क्वचिदुर्लमः । विशेषस्मृतेरभावात् , तत्पूर्वकत्वाच संशयानाम् । नापि सर्वत्राप्रामाण्यप्रस. जनम् । प्रामाण्यग्रहणोपायनिराकरणस्याप्रामाण्येपि तुल्यत्वात्तदस्ति प्रामाण्यादिकं तन्निधयश्च, तदुपायस्तचि- १ फलेनाभिसन्धिरमिसबन्धो यस्याः सेति प्रवृत्तिविशेषणम् । सफलेति यावत् । २ सपक्षस्य सत्से हेतोस्त तो ब्यावृत्ती असाधारणानकान्तिकता । व्यतिरेकिणि तु सपक्ष एव नास्तीति भावः । ३ प्रामाण्याप्रामाण्यसंदेहः । .४ प्रामाण्यानिश्चये इति शेषः । ५ प्रामाण्ये स्वतस्त्ववदप्रामाण्येऽपि तत्वीकृत्यवारणसंभवात्तसात्तदतद्रूपसंदेहाना- पत्तिरेख दोषः। ६ प्रामाण्यनिश्चयोपायस्तसाद विचारमईतीत्यर्थः ।

·१२६ तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः अथापर विष्यन्न समथी प्रवृत्तिमकरिष्यत् यथा प्रमाणाभास' इति व्यतिरेकी । अन्वयव्यतिरेकी वा । 'अनुमानस्य स्वतःप्रमाणतया अन्नयस्यापि सभवात् । तथानुमानस्य तु परितो निर- स्तसमस्तविभ्रमाशङ्कस्य स्वत एव प्रामाण्यम् । अनुमेयाव्यभिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात् । एतेनो- पमानं व्याख्यातम्' इत्यादि । सत्प्रतिपक्षसाधनत्वाच । विवादस्यले प्रमात्वं विज्ञानग्राहक- सामग्रीमात्रग्राह्यं अप्रमामानवृत्तित्वानधिकरणत्वे सति ज्ञानैकवृत्तिजातित्वात, ज्ञानत्ववत् । ननु कथं प्रमात्वं जातिः साक्षात्कारित्वेन तस्य परापरभावासभवात् । तथाहि यदि साक्षात्कारित्वं परं तदा तदपरसामान्यस्य प्रमात्वस्य परसामान्याविनाभावनियमास- वैच प्रमा साक्षात्कारिण्येवेत्यनुमानादेः परोक्षस्याप्रमात्वमेव भवेत् । तदा साक्षात्कारित्वस्य प्रमात्याविनाभावादिदं रजतमित्यादिसाक्षात्कारिणो विभ्रमस्य प्रमा- स्वप्रसङ्गः । किच यदि प्रमात्व जातिस्तदा सर्व ज्ञान धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय इत्येपा परिभाषा परिलुप्येत । एकस्यैवेदं रजतमिति ज्ञानस्य धयंशे प्रमात्वमामास्व चेतराशे इति जातिसङ्करप्रसङ्गादिति चेत् मैवम् । साक्षात्कारित्वस्य रजतादिविधः न्तामर्हति । एवचान्वयोस्त्येव तत्कथ केवलव्यतिरेकीत्याशक्य सप्र युतरमाह-अन्वयव्यतिरेकीति । नन्वनुमानमेव क्थ खत प्रमाण यदृष्टान्तादन्वयित्वमित्याशय तनापि तदीयमेव ग्रन्थ पठति--तथानु मानस्येति । परित सर्वप्रकारेण निरस्ता समस्तविभ्रमाशङ्का यस्येति विग्रह । अनुमेयेनाम्न्यादिना यलिद मव्यभिचारि तेनोत्पन्नत्वात् । प्रत्यक्षज्ञान ह्यदुत्पद्यमानमपि न गृहीताव्यभिचारादुत्पद्यते अपितु सत्ता मात्रेणावस्थितादेव । एवमिन्द्रियादीन्यपि न गृहीताव्यभिचारीणि, व्यभिचारीणि चा अर्थेन, शाब्दज्ञान तु नार्थादुत्पन नच शब्दस्यार्थाव्यभिचारस्तस्मान्न तयो स्वतोऽव्यभिचारग्रहणमिति । प्रवृत्तिसामर्थ्य तजातीयत्व वा अर्थाव्यभिचारायानुसरणीयम् । अनुमानोपमानानुव्यवसायधर्मिज्ञानाना धर्मिज्ञाने खत एव तत्, क्षधर्मत्वग्राहकेणैवानुमाने, कारणत खरूपतश्च व्यभिचाराशङ्कानिरासात्, उपमानेप्यतिदेशवाक्यसादृश्यज्ञानयो प्रामाण्यावधारणेन तन्निरासादनुव्यवसायेप्यज्ञाताननुव्यवसायादित्यर्थ । एवमनैकान्तिकतामुक्त्वा सत्प्रतिप क्षतामप्याह-सत्मातेपक्षसाधनत्वाचेति । विवादस्थल इति । अनुमित्यादिव्यतिरिक्तस्थल इत्यर्थ । इतरथाशत सिद्धसाधनतापातादिति, परत प्रामाण्यवादिनोऽर्थान्तरतानिवृत्त्यै मानग्रहणम् । गुण त्यादिव्यभिचारवारणाय ज्ञानकरत्तीत्युक्तम् । अप्रमात्वसशयत्वादिव्यभिचारनिवृत्त्यर्थमप्रमात्तित्वानधिकर पणेत्युक्तम् । साधनवैकल्यनिवृत्त्यर्थ मानग्रहणम् । प्रमामानवर्तिना प्रमान्यान्यत्वादिना व्यभिचारनित्यर्थ जातिग्रहणम् । तस्यान्योन्याभावत्वेन प्रतियोगिज्ञानापेक्षत्वेन विवक्षितत्वात् । उदयनीया विशेष्यासिद्धिं शङ्कते-ननु कथमिति । साक्षात्कारित्वप्रमात्वयो परापरभावाभाव स एवा पपादयति-तथाहीत्यादिना । अन साक्षात्कारित्व एक पर व्यापक प्रमात्वमपर व्याप्यमिति मत विष रीत वा । नाद्य इत्याह-यदीति । साक्षात्कारिलयाप्यत्वे प्रमात्वस्य तदहितेषु परोक्षेष्वनुमानादिषु प्रमात्व न स्यादस्ति च तदतो न व्याप्यमित्यर्थ । द्वितीयमाशय दूपयति-अथापरमित्यादिना । यदि हि साक्षात्कारित्व प्रमाखावान्तरजातिस्तदा तदहितेपु विभ्रमेषु साक्षात्करिल न स्यायदि स्यात्तर्हि तबारक प्रमात्वमपि स्यादित्यर्थ । तत परापरभावशूययोरेकन वृत्तौ सङ्कर स्यात्स च जातिवाधक यथा वक्ष्यति-- सकर इति । सङ्घरान्तरमाह-किंचेति । यदि प्रमात्व जातिस्ततो जातिसङ्करपरिहाराय विभ्रमेष मात्वाधिकरणेपु सा नेष्टव्या, ततश्च सर्वज्ञानाना धर्मशे प्रामाण्य प्रकारे रजतादौ विपर्यय इवि यौक्तिरूप रिभाषा निरर्थका स्थादित्यर्थ । साक्षात्कारित्वमपर प्रमात्व पर, विभ्रमेषु न साक्षात्कारित्व व्यवहारस्तु औपर धिकस्ततो न जातिसङ्कर इति परिहरति-मैवमिति । प्रमान्याप्रमात्वसङ्करं परिहरति-धर्माश इति । १ प्रमाणवेन निश्चितोऽनुमानादिरेवा वयदृष्टान्तः । २ परतरत्वतिवृत्य इति फलितम् । ३ पद्रियक वरूपो. पाधिनिमित्तक । च्यातिए .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १२७ मावृत्तित्वात् । तन्नतव्यवहारस्येन्द्रियसंग्रयोगजन्यतोपाधिमात्रणोपपत्तेः, धर्मशे प्रमाव्य- वहारस्य चायाधितानुभूतित्वोपाधिनिबन्धनतयापि संभवात् । नचैवं सर्वत्रोपाधिनिवन्धन एवास्तु प्रमाव्यवहारः कृतं जातिकल्पनयेति वाच्यम् । प्रमि- जोमीत्यवाधितानुगतव्यवहारस्य गोििरति व्यवहारस्येव जातिमन्तरेणानुपपत्तेः । उपाधि- नचायाधितानुभूतित्वसभवे तद्यया जातिरपि तत्र भवेदिति वाच्यम् । प्रसाधने सकरवाधात् , प्रसजने विपर्ययपर्यवसानात् । न तावदिदं प्रयोजक मीमांसकानां यथाह सूत्रकारः-'अर्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाण'- मिति । तथा तद्भाष्यकारोपि-'असन्निकृप्टेऽर्थे ज्ञान मिति । संशयविपर्ययस्मृतिव्यतिरिक्तज्ञानानि स्वतदतिरिक्त वृत्तित्वानधिकरणजातिमन्ति जातिमत्त्वात्संप्रतिपनवदिति च प्रमालजातावनुमानम् । भन्न चैतदवसेयम् । पर- सिद्धान्तमाश्रित्यैवं जातिसङ्करपरिहार इति । यतो 'विज्ञानत्वमधिष्ठानधियामारोपितेपु यत् । अविद्यापरिणाम- लाद्विज्ञानाभासता मता ॥ तेन यत्तत्र विज्ञानं तत्प्रमाणमुपेयते । अप्रमाणं न विज्ञानं तत्क सङ्करसंभवः' ॥ ननु तर्हि सर्वमेव ज्ञानं प्रमाणमप्रमाणं च ज्ञानाभास इति ज्ञानस्य परतोऽप्रामाण्यमिति वचसः कोऽर्थः न कोपि । विज्ञानं परतः प्रमाणं अपि तु खत इत्येतावदुपपादनीयम् , अथवा अप्रामाण्यं परत इत्यस्यैवाय पर्यवसि. तोऽर्थः यद्विज्ञानव्यतिरिक्तसमवाय्यप्रामाण्यमिति । सामग्रीभेदस्य कार्यभेदनियमात् अप्रमायाश्च ज्ञान विशेपत्त- स्यासिद्धेरिति । नच सर्वप्रत्ययानां यथार्थत्वेऽख्यातिमतापातः, अविद्यापरिणामरूपभ्रमारोप्ययोरङ्गीकारेण ततो विशेषादिति । नन्वेकत्रोपाधिनिबन्धनश्चेत्प्रामाण्यव्यवहारः सर्वत्र तन्निवन्धन एव भवतु किमित्यर्धजरतीयं कल्प्यत इति तत्राह-नचैवमिति । तत्र कि कल्पकं नास्तीत्युच्यते, अन्यथासिद्धिर्वा । प्रथमे प्राह- प्रमिणोमीति । एष ह्युत्सर्गः यदनुवृत्तव्यवहारस्यानुवृत्तालम्बनमिति तचेत्कथमपि दुःसंपादं तदाऽगत्यैवा. श्रीयते साधारणशब्दता यथाक्षादीनाम् । संभवति चेहानुत्तोऽर्थः तत्रापि वक्ष्यमाणयाघकाभावे जातित्वमेवेति भावः । द्वितीये प्राह-उपाधीति । यदि हि संभवेप्युपाधिना जातिप्रत्याख्यानं तदा गोलादिष्वप्यना- श्वासः स्यात् तत्तधनकस्यैवोपाधेः संभवादित्यभिप्रायः । ननु तर्हि पाचकादावपि फिमिति जाति कल्प्यते अस्तिहि अनुवृत्तप्रत्यय इति तत्राह-तस्मादिति । यत्रैकैव व्यक्तिः यथाकाशत्वादी न तत्र जातित्वक. ल्पना । अनुवृत्तप्रत्ययहेतुत्वाभावात् , अनेकसमवेतत्वाभावाच । तस्य च तालक्षणत्वात् । तथा यत्र तुल्य-. व्यक्तित्वं यथा कुम्भत्वकलशत्वयोः न तत्रोभयोर्जातित्वं एकयैवानुगतव्यवहारसिद्धः, इतरथा पर्यायत्व वि. लयप्रसङ्गात् । तथा यत्र सङ्करप्रसक्तिः परस्परव्यभिचारिणोरेकन स्थितियथा दण्डित्वकुण्डलिवयोस्तत्रापि न जातित्वम् । प्रथममस्य दूपणत्वं शृणु । परस्परपरिहारेणैव वर्तमानतयावधृतखभावयोरेकन प्रतीतिरुत्पद्यमाना माता मे वन्भ्येतिवत्तद्विरुद्धार्थविपयतया अप्रमाणीभवतीति प्रमाणाभावादेव तदंभावः परस्परपरिहारेण वर्तमा. नयोः सामान्ययोरेका समावेशे तदतजातीयविरोधोच्छेदापत्तिश्चेति, तथा यत्रानवस्थाप्रसक्तिः यथा सत्तीयां सत्ताखीकारे तत्रापि न जातिकल्पना यत्र रूपहानिप्रसक्तिरागन्तुकलादिनाऽनित्यत्वहानादिना यथा पाचकत्वादी १ अवाधितानुभूतित्वस्य प्रामाण्यानुमापकत्वे। २ अबाधितानुभूतित्वेनानुपपद्यमानेन प्रामाण्यशानेऽधापत्तिरूपे स्वीक्रियमाणे तस्य ज्ञानस्य विपर्ययरूपत्वपर्यवसानादित्यर्थः । ३ अवाधितानुभूतित्वं न प्रामाण्यप्रयोजकं किन्तु अनुपलब्धार्थविषयकत्वादिरूपं सूत्रकारायुक्तमेवेति भावः। ४ तदितिवाक्यमित्यर्थः । ५ शानमिति करणे ल्युट । ६ घटादिवदित्यर्थः । ७ शुकाविदं रजतमित्यादिनमस्थलेऽधिष्ठानज्ञानस्य विज्ञानत्वं रजतयुद्धस्तु अविद्यापरिणाम- वाद्विज्ञानाभासता मता । तेन अमस्थले यदधिष्ठानविषयकशानं तत्प्रमाणमुपेयते। भारोप्याकाराविद्यावृत्तिस्तु न विज्ञानं तसारक संकरसमव इति योजना । ८ नूतननैयायिकाभिमतं संकरलक्षणमुदाहरणं चोक्त्वा चिरन्तनतदुक्तं. सल्लक्षणं तपकताबीजं चाह । ९ संकीर्णयोर्जातिवाभावः । यथा नरसिंहे चरत्वसिंहत्वरूपं जातियं नास्ति किन्तु नरसिंहवरूपं जात्यन्तरमेवेति भावः । अस्मिन् मवे नरवसिंहत्वजात्योः संकर आश्रयभेदाभावापचिरूपः । १० वरतुतो नेदं युक्तं व्यक्तरभेद इत्यनेन गतार्थत्वात् । किन्तु निसिलजातिष्वेकं वैजाय स्वीकृत्य तदैजायतदाश्रय जातिपु पुनजात्यमेवमग्रेऽपीतिरीत्यानवस्था। ११ भागन्तुकरवप्रयुक्तानित्यत्वहानं पाचकरवादी खतोव्यावर्तकला हानं विशेषेषु इति विवेकः ।

·- . १२८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः मादाय जातिप्रत्याख्यानस्य गोत्यादिष्वपि तुल्यत्वात्, तस्माद्यत्र 'व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं संकरोऽ- थानय स्थितिः । रूपहानिरसंबन्धो जातिवाधकसंग्रह' इत्युक्तबाधकामामन्यतमोपि वाधको न प्रसरति, तत्र जातिनिमित्तो व्यवहार इतरत्र तूपाधिनिवन्धन इति विभागो द्रष्टव्यः । तस्माज्ज्ञानकनिष्ठजातित्वादिति न विशेष्यासिद्धो हेतुः, विपक्षे चानवस्थाप्रसङ्गो वाधा- स्तर्कः । नच निलीनस्यैव प्रमाणस्यार्थे व्यवहारजनकत्वोपपत्ते नवस्थेति वाच्यम् । तथा- त्वनिश्चायकप्रमाणानुदये तदस्तित्वस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । अस्तु तर्हि ज्ञानस्य स्वत एव स्फुरणं तथापि तत्प्रामाण्यं तद्गतगुणत्वादिवदन्यत एव स्फुरिष्यति को विरोध इति चेत् । मैवम् । तस्यादित एव प्रमाणत्वेनास्फुरणे तद्विपये निःशप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । नहि ज्ञातमित्येतावता प्रवृत्तिः । मरुमरीचिकादौ सत्यपि विज्ञाने तदप्रामाण्यनिश्चये प्रवृत्त्य. दर्शनात् । अस्तु तीप्रामाण्यास्फुरणे प्रामाण्यस्फुरणमन्तरेणापि ज्ञानमात्रात्प्रवृत्तिरि- तिचेन्मैवम् । विज्ञानस्य प्रामाण्याप्रामाण्ययोरस्फुरणे संशयान्निःशङ्कप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । अस्ति चानभ्यासदशायां नववनस्थलीस्थितेषु फलितरसालादिपु तत्फलादानेच्छोनिःशङ्कप्रवृत्तिः । अपिच त्वयापि पारलौकिकफलसाधनेषु निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनाभ्युपगवा । नच कृष्यादौ संशयेपि प्रवृत्तिदृष्टेति वाच्यम् । तन्न निःशङ्कप्रवृत्तेरभावात् । एवंच यत्र यत्र निःशङ्कप्रवृत्तिः तत्र तत्र प्रामाण्यनिश्चयाधीनैव सेत्यभ्युपगन्तव्य- भपरथा प्रामाण्यानिश्चयानिवृत्तेरपि प्रसङ्गात् । नच फलेपि परतस्त्वम् । ज्ञेयाभिव्यक्ति यथा वा विशेषेषु तत्रापि न जातिकल्पना यत्र जातिकल्पनायां व्यच्या सह संबन्धाभावः यथा समवाये जाति- कल्पनायां समवायाभावात् जातिव्यक्तयोश्च तनियमान तत्रापि जातिरिति किरणावलीकारसंगृहीतजातिबायकानो अन्यतमस्यापि यत्राभावस्तत्र जातित्वमितरत्रोपाधित्वमिति खण्डलार्थः । प्रमात्वजातिसमर्थनस्य प्रकृतोपयोगं दर्शयितुमुपसंहरति-तस्मादिति । ज्ञप्तिपरतरूवे वाधकमाह- विपक्षे चेति । पूर्वपक्ष्याशयमनूय दूपयति-नचेत्यादिना । ननु भवतु तदस्तित्वलोभाज्ज्ञानस्य खत- स्फुरणं, प्रामाण्यं तु किमिति न परतःस्फुरतीति प्राभाकरं प्रति पूर्वोक्तं स्मारयति पूर्वपक्षी-अस्तु तहीति । अर्थे तु निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रथमतः प्रमाणतया स्फुरण एव घटते नेतरथेति परिहरति-मैवं तस्यादित इति । तद्विषये तस्य ज्ञानस्य विषय इत्यर्थः । एतदेव विपक्षे बाधकेन विवृणोति-नहीति । मरुभूमिपु मरीचिका मरुमरीचिकाः। नन्वप्रामाण्यस्फुरणादेव तन प्रवृत्त्यभावः न प्रामाण्यास्फुरणात् , प्रामाण्यास्फुरणेपि प्रवृत्तिर्घटते इति प्रस्तुतं तत्किं केन संगतमिति शङ्कते-अस्तु तीति । प्रामाण्यास्फुरणे न निःशवप्रवृत्तिरुपपन्नेति परिहरति-मैवं विज्ञानस्येति । ननु ज्ञानोदयसमसमयमेव निःशङ्कप्रत्तिः क दृष्टा यद्बलादिदं साध्यत इति तनाह-अस्ति चेति । रसाल आम्रः । अपिच त्वयापि पारलौकिकसाधनेषु इहलौकिकेषु अनभ्यास दशापन्नेषु च निःशङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनैवेति खीकृता तत्साम्यात्सर्वनिःशवप्रतिस्थलेषु शर्य प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वमनुमातुमित्यभिप्रेत्याह-अपिच त्वयेति । ननु संशयादपि निःशङ्कप्रतिः कृष्यादी दृष्टा इति सव्यभिचार इति तत्राह-नच कृष्यादाविति । एवं पारलौकिकेषु निःशङ्गप्रत्तेनिर्णयपूर्वकत्वस्य च व्याप्तिनिश्चयात सर्वत्रैवं शायानुमानमित्याह-एपंच यत्र यत्रेति । यदि च संशयात्प्रवृत्तिस्तदा सशयस्य कोटिद्वयसमानत्वात्प्रवृत्तिवनित्तिरपि स्यात् । नचा- नजत्वाद्वैपम्यम् । धर्नामात्रत्वात् । अथाप्रामाण्यानिश्चयान नियुत्तिः, प्रामाण्यानिश्चयाप्त प्रवृत्तिरित्यपि १ प्रामाण्येत्यर्थः । २ ऐहति पाठो भाति । ३ प्रामाण्यत्सादिः । ४ प्रवृत्तमैनोरूपाशनत्वं प्रागमावरूपाया नि. वृत्तेस्तु नाक्षजत्वमिति वैषम्यमित्यर्थः। -- ·- प्रामा- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याझ्यायुता। १२९ लक्षणफलस्य ज्ञानमात्रादेव सिद्धेः । उपादानादीनां पुनरिष्टसाधनादिज्ञानाधीनतया तद्विपर्यप्रमाणस्य तत्रापि फलजनकत्वं स्वत एव । तस्मादवघीयैव गुणगणमनपेक्ष्यैव दोपा- भावं स्वशक्त्यैव स्वार्थमावेदयन्ति वेदान्ता इति सिद्धम् । ननु स्वरूपसहकारिसमवधानातिरिक्तां शक्तिमेव न जानीमः, तत्र प्रमाणाभावात् । तथाहि स्फोटादिलक्षणकार्यान्यथानुपपत्तिस्तत्र प्रमाणमुतोपादानोपादेयभावनियमानु- पपत्तिः । नाद्यः । स्वरूपादेव पावकादेः प्रतिबन्धकाभावादिसहकार्युपहितात् स्फोटा- दिलक्षणकार्योत्पत्त्युपपचावतीन्द्रियशक्तिकल्पनानुपपत्तेः । नचाभावस्याकारणत्वात्मति- वन्धकामावो न सहकारीति सांप्रतम् । किमन्वयव्यतिरेकित्वं नास्त्युताभावस्य कारणत्वे- ऽनिष्टप्रसक्तिः । नायः । भाववदभावस्यापि कार्यान्वयव्यतिरेकित्वात् । न द्वितीयः । योग्यानुपलब्धेरभावप्रमितिहेतुत्वात् , विवेकामहस्य च विभ्रमहेतुत्वात् । पदय, तस्मानि.शङ्कप्रवृत्तिः प्रामाण्यनिश्चयाधीनवेत्यभिप्रेत्याह-अपरथेति । यदन कुसुमाअलावुदयनेन झटिति प्रचुरसमर्थप्रत्तेः स्वतः प्रामाण्यानधीनतामुपपादयतोक्तं 'झटिति प्रत्तिही त्याद्युपगम्य 'इच्छा च प्रवृतेः कारणं साच समीहितोपायताज्ञानमपेक्षते तचेष्टजातीयत्वलिङ्गानुभवं सोऽपीन्द्रियसन्निकर्षात् , ण्यग्रहणं तु न केनाम्यंशेनोपयुज्यते उपयोगेपि वा खत इति कुत एतदिति, तदपि तस्करस्य पुरतः कक्षे सुवर्णमपलपतः सर्वानोद्घाटनमिव, यतः समीहितसाधनताज्ञानमेव प्रमाणतयावगम्यमानमिच्छा जनयति' इत्खनैव स्फुटः खतः प्रामाण्योपयोगः । किच क्वचिदपि चेत् नि.शङ्कसमर्थप्रवृत्तिः संशयादुत्पद्यते तहि सर्व- त्रैवं तथाभावसंभवात् प्रामाण्यनिश्चयो निरर्थकः । अनिश्चितस्य सत्त्वमेव दुर्लभमिति प्रामाण्यस्य जलाश- लिरेवं वदतः स्यादिति । एवमुत्पत्ती जप्तौ च खतस्त्वमुपपाद्य व्यवहृतो खतस्त्वमुपपादयति-नच फले. पीति । यदि तावज्ज्ञानानां ज्ञेयामिव्यक्तिः फलं यथाः—'ज्ञेयाभिव्यक्तितो यस्मानच ज्ञानात्फलान्तर. ...मिष्यते' इति । तच्च फलं ज्ञानमात्रादेव न पुनरन्यनियन्धनमित्यर्थः । अथोपादानायेव सर्वन फलं विज्ञा- नस्य, तचेष्टसाधनादिज्ञानाधीनमिति परतस्त्वं पुरस्तादेव वर्णितमिति तत्राह-उपादानादीनामिति । न वस्तुमानज्ञानफलमुपादानादि अपितु गुणदोषमाध्यस्थ्यज्ञानानां तेषां च खत एव तजनकत्वमिति तत्रापि वर्णितखतस्त्वं न व्यमिचरतीत्यर्थः । वादार्थमुपसहरन् समन्वयोपयोगमाह-तस्मादिति । 'इति स्वतस्त्वं परितः प्रसाधितं प्रमाणमात्रस्य सतः स्वतो यदा । निषिद्धपुंदोपकथेपु लीलया समस्तवेदान्तवचस्सु सिध्यति ।' खशक्त्यैव वेदान्ताः स्वार्थमावेदयन्तीत्युक्तं तन खरूपसहकार्यतिरिक्तशत्यसहिष्णवस्तार्किकाः प्रत्यवति- छन्ते-नन्वित्यादिना । समवधानं मेलन, तन कि कार्योत्पत्तिप्रयोजकधर्मोत्रं शक्तिः किवातीन्द्रियत्वे सति तादृशो धर्मः कि वा मृदादिगतातीन्द्रिय प्रयोजकधर्मविशेषो वा मृदादिखरूपमात्रगतस्तादृशो वा । प्रथमे लवि- वादः । घटलामियादिजातीनामङ्गीकारात् । द्वितीयेपीश्वरेच्छादीनामजीकारादविवादः । तृतीयेपि कालादिसंयो- गस्य मृदादावगीकारादविगानमेव । चतुर्थश्वेत्तनाह-तत्र प्रमाणाभावादिति । तत्र किमर्थापतिरनुमान- मागमो वा प्रमाणम् । तनार्धापत्तिं द्विधा विकल्प्य दूपयति-तथाहीत्यादिना । कार्योत्पत्त्यनुपपत्तिर्वा, इदमस्योपादानं दुग्धादि दध्यादेर्न पुनस्तिलादीति, तिलाद्येव तैलस्य न पुनर्दुग्धादीति योयं नियमस्तदनुपपत्ति- बैत्यर्थः । स्यादेतत्, यदि खरूपसहकारिसमवधानमानात्कार्योत्पत्तिः प्रतिबन्धदशायामपि किमिति नोत्पद्यते १ उपादानादिविषयकेष्टसाधनादिज्ञानात्मकप्रमाया इत्यर्थः । प्रमायामुपादानादिविषयकत्वच तज्जनकतयेति बोध्यम् । २ उपादानादिध्वपीत्यर्थः । ३ प्रवृत्ती सामर्थ्य सवादित्वरूपम् । ४ प्रवृत्तिरित्यर्थः । ५ प्रवृत्तावितिशेषः । ६ एवमित्यस्य संशयस्थलीयप्रवृत्तिवत् प्रामाण्यनिश्चयं विनाऽपीत्यर्थः । ७ ब्रह्मणि वेदान्तानामिति शेषः । ८ उत्पत्ति- शक्षिव्यवहृतिवित्यर्थः । ९ सर्वस्य प्रमाणस्येत्यर्थः । १० फैमुतिकन्यायेन सिद्धयति इति सबन्धः । ११ सों धर्म- ऐन्द्रियकोऽतीन्द्रियोवेत्यर्थः । १२ मृदादिगतत्वमतीन्द्रियत्वंच कार्यप्रयोजकधर्मविशेषे विशेषणम् । १३ मापदेन मृदादौ कालादिसंयोग व्यवरिछनत्ति । चि.१७ ·[ प्रथमः , १३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ननु किं प्रतिवन्धकप्रागभावस्य कारणत्वमुत तत्प्रध्वंसस्य । नाद्यः । उत्तम्भकसद्भावे सत्यपि प्रतिवन्धके विनापि प्रागभावं कार्यदर्शनात् । न द्वितीयः । प्रतिवन्धकानुदयेपि कार्योंपलब्धेरिति चेत् । मैवं । उत्तम्भकमणिमन्त्राधभावसहकृतस्यैव प्रतिबन्धकल्य प्रतिवन्धकत्वात् , तेन तन प्रतिवन्धकप्रागभावसहकृतस्यैव कारणत्वान्न व्यभिचारः । एतेनानियतहेतुकत्वमप्यपास्तम् । सर्वत्र प्रतिवन्धकससर्गाभावविशिष्टस्यैव कारणात्वाङ्गीकारात् । अन्यथानुपलब्धाव- प्युपलब्धिप्रागभावप्रध्वंसाभावविकल्पेनाभावप्रमितेरनियतहेतुकवाया दुष्परिहरत्वात् । शक्तिपक्षेप्यप्रतिबद्धाया एव तस्याः कारणत्वादभावविकल्पोत्थदोपतत्परिहारयोः समा- नत्वात् । ननु न प्रतिबन्धकामावस्य कारणता, प्रतिवन्धापेक्षस्तदभावः कारणं, कारणा- पेक्षश्च तदभावः प्रतिवन्ध इत्यन्योन्याश्रयग्रस्तत्वात् 'प्रतिवन्धो विसामग्री तद्धेतु प्रति- स्फोटादि । नहि तदामिरनग्नि सहकारिणो वेन्धनादयोऽनिन्धनादय । तस्माद्यत्प्रतिबन्धात्कार्य नोत्पद्यते सैव शक्तिरित्यनुपपन्नैव कार्योत्पत्तिरन्तरेण शक्तिमिति तनाह-प्रतिवन्धकामावादीति । एतदुक्त भवति । प्रमाणद्वयविरोधोऽर्थापत्ति , यथा देवदत्तस्य जीवनप्राहकस्य गृहाभावग्राहकस्य च विरोधो पहिर्भाव कल्पयति विरोधपरिहृयै। नचान तथाविरोध ,स्फोटोत्पत्त्यनुत्पत्तिग्राहकयोरग्निमाने विरोधेपि प्रतिबन्धाभावतद्राहित्यवेद निविषयत्वेन विरोधशान्तेरिति । ननु न प्रतिबन्धकाभाववदग्निविषयतया विरोध शाम्यति, अभावस्य कारण ताभावादिति तनाह-नचाभावस्येति । किच भास्तावदेवमयुक्त वक्तुमित्याह-योग्येति । गुर्वनुव विवेकाग्रहस्येति । विभ्रमशब्दोऽयथार्थव्यवहारपरो गुरुनये । अन प्रतियन्धकाभावस्य कारणत्व विकल्प्यकैक व्यभिचारेण दूषयति शक्तिवादी-नन्वित्यादिना । यदाधुत्तम्भक प्रतिवन्धकसविध निधीयते तदा सत्यपि प्रतिबन्धके मण्यादौ कार्यमुस्पद्यते न तन प्राग भावोस्तीत्यथ । इयमपि प्रतिबन्धध्वसव्यभिचारभूमिभवत्येव तथाप्यसाधारण दूषणमाह-प्रतिबन्ध केति । नानुदितप्रतियोगी प्रध्वस सभवतीति भाव । तदेतत्परिहरति-मैवमिति । नास्माभिर्मण्यादि खरूपमानस्य प्रतियन्धकलमुच्यते, अपितृत्तम्भकाभावविशिष्टस्य। नच तादृशमुत्तम्भकसविधानेऽस्तीति तदापि प्रतिबन्धकप्रागभावस्य न व्यभिचार इत्यर्थ । उक्त च कुसुमाजलावुदयनेन प्रतिबन्धकोत्तम्भकाले तर्हि व्यभिचार स्यात् यदि यादृशे सति कार्यानुदयस्तादृशे एव समुत्पाद , नत्वेव, तदापि प्रतिपक्षस्याभावात असत्प्रतिपक्षो हि प्रतिवन्धकोभिमतो न सत्प्रतिपक्ष सच तादृशो नास्त्येव यस्वस्ति नासौ प्रतिपक्ष'इति । स्यादेतत् प्रतिबन्धकाभावस्य सामग्यन्त पातित्वमयुक्तम् । अनियतहेतुकलप्रसङ्गात् । तथाहि । मनाया दिसमवधाने प्रतिबन्धकमण्याद्यभावे झटिति कार्यमुत्पद्यते तन विशेष्यमण्यादिप्रतिबन्धकामावादिति व व्यम् । यन मण्यादी विद्यमानेपि उत्तम्भकसन्निधौ कार्यमुत्पद्यते तनोत्तम्भकाभावरूपविशेषणाभावादिति नैक हेतुनिरूपणमिति तनाह-एतेनेति । एतेनेत्यस्यैव विवरण-सर्वति । न विशेषणाभावो विशेष्याभावो वा हेर्नुस्खयोरप्रतिबन्धकत्वात् किंतु विशिष्टामात्र सचोभययापि न भियते यथाहि केवलदण्डसद्भावे दण्डपुरुषसद्भावे दयाभावे केवलपुरुषाभाव सर्वत्राविशिष्ट तथा केवलोत्तम्भकसद्भावे प्रतिवन्धकोत्तम्भक्सद्भावे दयाभावे वा केवलप्रतिबन्धकाभाको ऽविशिष्ट । ससर्गाभावशब्देन तद्विशेषप्रागभावादितिय विवक्षितम् । प्रागभावनध्वसायपेक्षया चेदमनिः १ तत्मागमावेऽपीत्यर्थ । २ एका विशिष्टत्यर्थ । ३ यदि तु विभ्रमशःदस ज्ञानपरत्वमेवाद्रियते तदा महम तेऽप्यय मन्थ मुयोज । विवेकग्रहस्य भ्रमप्रतिबन्धकतया तदमावकारणताया सरपि स्वीकृतत्वादिति ध्येयम् । ४ सविधे इति भाति । ५ उत्तेजकसहितस्य प्रतिबध्यत्वेनाभिमतमण्यादे समवधानेऽपीत्यम । प्रतिपक्ष प्रति पन्धकस्य इत्यर्थ । ६ अत्र प्रतिपक्ष उत्तेजक । ७ विशेष्यत्व मण्याचन्वयि । ९ फेवल विशेषणसवे विशेषणविशेभ्योमयसवे चेत्येक पक्ष । उभयासखे येत्यपर पक्ष । तिन प्रत्याह- ८ विशेष्य विशेषणयोरिख।

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १३१ बन्धक' इत्यङ्गीकारादिति चेत् । मैवम् । अवधीवाभावस्य कारणता कार्यानुदयमात्रे- णैव मादेः कार्यप्रतिकूलतावगमात् , अनवलम्ब्यैव च मणिमत्रादेः कार्यप्रतियन्धकनां तदभावस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव कारणताध्यवसायात् । किंचेदमन्योन्याश्रयत्वमुत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा स्यात् । नायः । मनतदभावयोः परस्परहेतु- त्वाभावात् । नापि द्वितीयः । अज्ञातयोरपि मत्रतदभावयोः कार्य प्रति प्रतिफूलत्वकारण- त्वयोरुपपत्तेः । ननु कार्याभावावसेयकार्यप्रतिकूलभावा मन्त्रादयः शक्तेरपह्नवाय कारणा- भावरूपा इष्यन्ते, अत एव मत्राद्यभावोपि कारणमिप्यते ततो मत्रतदभावनिष्ठप्रतिवन्धक- स्वकारणत्वयोरन्योन्योपाधिकत्वादुत्पत्ती जप्तौ वान्योन्याश्रयता दुर्वारेति चेन्न । उक्तोत्तर- त्वात् , अन्तरेणैवाभावस्य कारणतावगर्म मनादेः कार्याभावमात्रेण कार्यप्रतिकूलभावस्थाव- गन्तुं शक्यत्वात् तदभावकारणत्वस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव सुकरावगम्यत्वात् इति । यतहेतुक्लमाशय परिहियते । तदाच ससर्गाभावशब्दोप्यनुगुण. यानुगतसात् 'यस्मिन्नसति कार्य न जायते यस्मिन्सत्येव कार्य जायते इत्येवं ससर्गभावमानस्यैव प्रयोजकला'दित्युदयनोक्तेश्च । अतश्चैवमे. पानीकर्तव्यम्, अन्यथाऽनुपलब्धेरप्यभावप्रमितिहेतुतायामपि उक्तदूषणसाम्यादित्याह-अन्यथेति । अलं वा स्थलान्तरप्रतिवन्द्या शक्तावेवेयं सुग्रहा सापि ह्यप्रतिबद्धा कार्याय प्रभवति ततस्तत्रापि प्रतिवन्धकाभाने समानावेवेमावाक्षेपपरिहारावित्याह-शक्तिपक्षेपीति । एवमभावविकल्पप्रयुक्तदोषे परिहृते प्रकारान्तरेण प्रतिबन्धकाभावस्य कारणतामाक्षिपति शक्तिवादी-नन्विति । यस्तदभावः प्रतिबन्धकाभाव. कारण- मसौ प्रतिबन्धापेक्षः तनिरूपणीयलात् यश्च कारणाभावः प्रतिबन्धः सोऽपि कारणापेक्षः तनिरूपणीयला. देव । ततश्च प्रतिवन्धाभावरूपकारणस्य कारणामावरूपप्रतिबन्धस्य च परस्पराधीननिरूपणादन्योन्याश्रय तेत्यर्थः । ननु कारणाभावस्य प्रतिबन्धत्वे स्यादयमन्योन्याश्रयस्तदेव तु कथं, यावता कायार्नुत्पाद एव प्रति- बन्ध इति तबाह-प्रतिवन्ध इति । अयमर्थः । न तावत्कार्यानु पाद. प्रतिबन्धः, तस्यानादितया प्रतिबन्धकाधीनलाभावात् । नापि तस्य कालान्तरसवन्ध. । कालस्यैकलात् , औपाधिकानेकत्वे च कालो- पाधेमण्याद्यजन्यलात् । कस्तहि कारणाभावात्कार्याभाव इति परिभाषार्थः । भावधर्मोपचाराद, सामग्रीका- र्ययो पौर्वापर्यनियम तदभावयोरप्युपचारात्प्रयुज्यते, वस्तुतस्तु समसमयलमेव । कतर्हि प्रतिबन्ध इति हृदि निधायोक्तमुदयनेन-भावो यथा तथाऽभाव कारणं कार्यवन्मतः । प्रतिवन्धो विसामग्री तहेतुः प्रतियन्धक' इति । अन पूर्वार्धनाभावस्य कारणतानिरूपणेन प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वमुक्तम् । उत्तरार्धन च प्रतिबन्धप्रतिवन्धको निर्दिष्टौ । प्रतिबन्धो नाम विसामग्री सामग्रीवैकल्य मन्त्रादि तद्धेतुस्तु मन्त्रप्रयोक्ता प्रतिवन्धक इति, तस्मात्सामग्रीप्रतिवन्धयोरस्त्येवान्योन्याश्रयतेति । यद्यप्युभयाभावत्वमुमयस्य तथाप्यन्यो- न्यनिरपेक्षस्य शक्यनिरूपणखान्नान्योन्याश्रयलमिति परिहरति--मैवमिति । मन्त्रादे खाभावकारणता- ज्ञानमन्तरेणैव कर्यानुदयेन्वयव्यतिरेकाभ्या कार्यप्रतिकूलतालक्षणप्रतिबन्धकलावगमादित्यर्थः । मन्त्राद्य- भावस्य कारणत्वमपि मन्त्रादिप्रतिबन्धस्त्वज्ञानव्यतिरेकेणैव शक्यं ज्ञातुमित्याह-अनवलम्ब्यैव चेति । यथाह्यन्यादे. कारणत्वं कार्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव तथा मन्त्राद्यभावस्यापीत्यर्थः । एवं साधारण्येन परिहारमुक्त्वा विकल्प्याह-किंचेति । यद्यपि मन्त्रादिप्रागभावस्य मन्त्रादि प्रति हेतु- ता सभवति तयापि त प्रति न हेतुता मन्त्रादेरत आह-परस्परेति । ज्ञप्तौ परस्पराश्रयं परिहरति- नापीति । नहि यद्यत्कारणं तत्सर्वं ज्ञातमेव कारणं, चक्षुरादेरदर्शनात् । एवंप्रतिबन्धाभावोपीति भावः । तमिममुदयनीयमन्योन्याश्रयतापरिहार परिजहु न्यायरत्नदीपावलीकृतस्तद्नुवदति-नन्विति । यद्यपि कार्यानुदयोदयान्वयव्यतिरेकावसेये मन्त्रतदभावयोः' प्रतियन्यकत्वकारणत्वे तथापि सामग्रीवैक्ल्यरूपतया मन्नादे प्रतिवन्धकत्व नतु खरूपेण । एवं तदभावस्यापि प्रतिबन्धकाभावत्या कारणत्व न खरूपेण, तथाच प्रतिवन्धकत्वकारणत्वयोरपरिहार्यैव सत्ताज्ञायोरन्योन्याश्रयतेति खण्डलकार्थ । दूषयति-नेति । उक्तमेवोत्तरं दर्शयति-अन्तरेणेत्यादिना । यद्यपि कोप्टेंगला विद्यत एवायमर्थः तथापीतरेतरनिरपेक्षत्वमन्वयव्यति. रेकाभ्या प्रतीयमानमनुभवसिद्धं न युक्तिसहस्रेणापि शस्यनिवारणमित्यर्थः । १ उपाधिशम्दो निमित्परः । २ प्रागभावरूपत्वेनेति भावः । ३ वक्ष्यमाणविकल्पद्वयेत्यादिः । ४ कोठे हृदेशा. न्तर्गतिनमित्यर्थः । मन्वयव्यतिरेकानुमवोत्तर जायमानं मानसशानमिति यावत् ।

·पेतदयेत्यर्थ । ३ औदासीय च कारणे कार्यजनकव्यापारप्रागभाववत्वमेव । ४ उत्पादकत्वमित्यर्थ । सिनि - . १३२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) नच शक्त्यनगीकारे प्रतिवन्धासंभवः, मणिमत्रादिसन्निधानासन्निधानयोः स्वरूप- साविशेषादिति वाच्यम् । कार्योदासीन्यस्यैव प्रतियन्धशब्दाभिधेयस्य विशेषत्वात् । अन्यथा शक्तिपक्षेपि प्रतिवन्धस्य दुर्विवेकत्वात् । नहि शक्तेर्नाशः प्रतिवन्धः । प्रति- वन्धापाये कार्याभावप्रसङ्गात् । नच स्फोटाख्यकार्योत्पत्तये शक्त्यन्तर तत्रोत्पन्नम् । तत्कारणानिरूपणात् । नच प्रतिवन्धाभावः कारणम् । अभावस्य कारणतानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा तस्यैव स्फोटादिकार्यजनकत्वमस्तु कृतमतीन्द्रियशक्तिकल्पनादुर्व्यसनेन । शक्तेः शक्त्यन्तर प्रतिवध्यते इति वदतोऽनवस्था, तस्मात्कार्यस्यान्यथाप्युपपन्नत्वान्नाती- न्द्रियशक्तिकल्पनावकाशः । नापि द्वितीयः । उपादानोपादेयभावनियमस्याप्यनादिसि- वृद्धव्यवहाराव सिवतत्कार्यानुकूलस्वभावभेदादेवोपपत्तेः। अन्यथेयमिहेव किमिति शनि- र्नान्यनेति पर्यनुयोगे कः स्वभावभेदादन्यः परिहारः स्यात् । तस्मादर्थापत्तिद्वयमपि नात्र प्रमाणम् । अस्तु तनुमानं, तथाहि विमतमजनकदशातो जनकदशायामतिशययोगि, कारकत्वात् कुण्ठकुठारवदिति चेत् । न । सहकारिसमवधानातिशयेनैव सिद्धसाधनत्वात् । अस्तु तीग्निरतीन्द्रियसामान्यवनिष्क्रियाश्रयः कारणत्वात् गुरुत्वाश्रयवदिति प्रयोग | ननु प्रतिबन्धान्यथानुपपत्ति शक्ती प्रमाणम् । तथाहि । अम्यादिखरूप तावन्न प्रतिबध्यते, पूर्ववदेवाविकल मुपलभ्यमानत्वात्तस्मायदनेन प्रतिबध्यते तदतीन्द्रिय शक्तिर्नामेति तदिद सहेतुकमन्द्य प्रतिषेधति-नचेत्या दिना वाच्यमित्यन्तेन । तत्र हेतु कार्योदासीन्येति । अग्न्यादिखरूपावैकल्येपि मन्त्रादिसन्निधाने फार्योत्पाद प्रत्युदासीना भवन्त्यन्यादय अयमेव प्रतिवन्ध इत्यर्थ । शक्तिपक्षेप्ययमेव प्रतिबन्धशब्दार्थों वक्तव्य स मत्पक्षेऽपि समान इति प्रतिवन्दी गृह्णाति-अन्यथेति । एतदेव शक्तिपक्षे परिशेषयति-नही- त्यादिना । ननु सा शक्तिर्विनष्टैव उत्तरकाल(ले) तु शक्त्यन्तरमुत्पन्न तदा कार्योदय इति तत्राह-नच स्फो टाख्येति । न तावदग्निसामग्रीतस्तस्योत्पाद । तस्या नष्टत्वात् । नाप्याश्रयभूतामे । तस्याऽशक्तस्यानुपादक त्वात् । उत्पादकत्वे वा कार्ये तों इति कृत शक्तिपिशाचिकया। शक्तश्चेत्सैव शक्ति कार्येप्यस्तु मुधोत्पाद्या शक्ति , तस्मात्कारणान्तरानिरूपणान्न शक्त्यन्तरोत्पाद इति भाव । ननु किमिति कारणाभाव ,यावता प्रतिवधा भावादेवेयमुत्पद्यतामिति तत्राह-नचेति । ननु शक्तेरपि शक्तिरस्ति सैव प्रतिबध्यतामिति तनाह-शक्के रिति । तनाप्युक्तदूषणपरिहाराय शक्तिप्रतिवन्धो वक्तव्य तथाचानवस्थेति भाव । प्रथमार्थापत्तिदूषणमुपस हरति-तस्मादिति । अनादिसिद्धो यो वृद्धव्यवहारस्तेनावसितो यस्तत्त कार्यानुकूलखभावस्य भेदो विशेष तस्मादेवोपादानोपादेयनियमोपपत्ते तदर्थमपि शक्तिनं कल्पनीयेति द्वितीयामापत्ति दूषयति-उपादा नेति । यदि हि स्वभावो नियामको न स्वीक्रियते तर्हि शक्तावपि न स्यानियम इत्याह-अन्येति । तिमि रादिप्रयोगमनुवदति-विमतमिति । विमतमन्यादि । अतिशययोगीत्युक्ते अविद्यमानदशातो विद्यमानद शाया सत्त्वलक्षणातिशयवत्त्वात् सिद्धसाध्यता तदर्थमजनकेति विशेषणम् । इद शक्तिसाधक न भवति । सहकारिसमवधानस्यातिशयस्यापि जनकावस्थाया साधकतयार्थान्तरलादिति परिहरति-जासहकारीति । न्यायरनदीपावलीस्थमनुमानमुद्भावयति-अस्तुतीति । निष्क्रियाश्रय इयुक्त सामान्यीभावाद्याश्रय त्वेन सिद्धसाधन तदर्थ सामान्यवदित्युक्तम् । तथापि गुणकर्मभ्या सिद्धसाधनता तदर्थमतीन्द्रियेत्युतम् । वेजोधणुकरूपादिना सिद्धसाधनतापरिहारायैतत्सामान्यग्रहणम् । तस्यैन्द्रियकसामान्यवत्त्वात् । चावाश्रय त्वेनार्यान्तरतानिवृत्त्यै निष्क्रियेत्युक्तम् । गुरुत्वगुणाश्रय पार्थिवमाप्य वान दृष्टान्त । गुरुत्वत्वजातेरतीन्द्रि १ उपादानोपादेयभावनियमा यथानुपपत्तिरूप । २ स्फोटादिकायानुपपत्तिप्रतिनियतोपादानत्वानुपपचिड़ रवादिप्रयोगमिति पाठ साधीयान् । तिमिरद्रव्यत्यवादिनो मीमासकस प्रयोगमित्यर्थ । ६ सामान्य चाभावति दून्द तदापाश्रयत्वेनेत्यर्थ ।

·१ ३ ३ " -- . - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तेजोद्वयणुकमतीन्द्रियरूपस्य वायोश्चाधिकरणमिति तद्वथावृत्त्यर्थमतीन्द्रियसामान्यव- निष्मिायेत्युक्तमतः शक्तिसिद्धिरिति कश्चित् । तन्न । योगिस्वीकारवादिन प्रत्यतीन्द्रिय विशे- पणस्याप्रसिद्धत्वात् । विमतं न गुरुत्वजातिविषयमिन्द्रियत्वादस्मचक्षुर्वदित्यतीन्द्रियसिद्धि- रिति चेन्न । योगिनमनङ्गीकुर्वतो मीमासकस्याश्रयासिद्धेः, तत्सिद्धी वा धर्मिग्राहकप्र- माणनाधात् । अस्तु तस्मदाद्यभिप्रायेणातीन्द्रियत्वविशेषणम् । मैवम् । अनुव्यवसाय- प्रत्यक्षगोचरतया सर्वस्यास्सदादिविशेपणस्वीकारेपि पूर्वोक्तदोपतावस्थ्यात् । अनुव्य- वसायेतरामदाद्यैन्द्रियकबुद्धयगोचरत्नाभिप्रायेणातीन्द्रियत्वविदोषणमितिचेत् । न । प्रमा- णान्तरोपनीतविशेपणावगाहि विशिष्टज्ञानवादे सर्वेपामध्यन्द्रियकत्वसभावनया पूर्वोक्त- दोपानुत्तारात् । आश्रयपदस्य च समवाय्यर्थताया भादृस्य समवायानगीकारवादिनो- । प्रसिद्धविशेषणत्वात् , वह्नौ स्थितिस्थापकसस्कारसिद्धेः सिद्धसाधनत्वाच । ननु कथ सिद्धसाधनत्व तत्सत्त्वे मानाभावादिति चेन्मैवम् । विमतः स्थितिस्थापक- सस्कारवान् रूपवत्त्वात्कटवदित्यनुमानसद्भावात् । नच स्थितिस्थापककार्यवत्त्वमुपाधिः । उत्पन्नमानविनष्टकटादिषु कार्यानुपलम्भेपि तथाविधसस्काराभ्युपगमेन साध्याच्याप्तेः । किच यः स्वसिद्धान्तानुसारेण सिद्धसाधनता ब्रूयात् स कथमनुमानशतैरपि खसिद्धा- न्तात्मज्याव्येत कथ वा तदीयसिद्धसाधनताभिधान प्रत्युद्धियेत । यतया गुरुत्वाश्रयस्योक्तरूपत्वात् तेजसि गुरुत्वासभवेन शक्तिसिद्धि । तदुक्तमेव व्य वर्त्यमाह-तेज इति । । तदेतद्रूपयति-योगीति । ताकिकाणा हि सर्व योगिप्रत्यक्षमित्यतीन्द्रियविशेषणस्यासिद्धत्वात् अप्रसिद्ध विशेषण पक्ष इत्यथ । अन तैरेव गुरुत्वबजातेयागिन प्रत्यतीन्द्रियत्वसमर्थनेनैनाप्रसिद्धविशेषणतासाध्य. वैकल्ये परिहते । तदनुवदति-विमतमिति । योगीन्द्रियमित्यर्थ । एवमनुमिमानस्य योगीन्द्रिय प्रसिद्ध- मप्रसिद्ध वा । द्वितीये प्राह-योगिनमिति । प्रथमे प्राह -तत्सिद्धा वेति । साध्य विशेषयति-- अस्तु तहीति । तथाप्यप्रसिद्धविशेषणतामाह-मेवमिति । यदा हि परमाणु जानाम्याकाश जानामी- त्यनुव्यवसायो जायते तदा परमाण्यादि तज्ज्ञान चानुव्यवसायस्य मानसप्रत्यक्षस्य विषयो भवति एव सर्वोप्य न्द्रियवज्ञानविषय इत्यप्रसिद्धमतीन्द्रियत्वमस्मदादि प्रत्यपीत्यर्थं । अनुव्यवसायतरत्वे सतीति विशेषणमा शय दूपयति-न प्रमाणान्तरेति । येषा हि व्योमशिवप्रमृतीना मते सुरभिचन्दनमित्यादिविशिष्टज्ञा- नानि प्रमाणान्तरेण प्राणादिनोपनीतगन्धादिकमपि विषयीकुर्वन्ति प्रत्यभिज्ञेव तत्ताशमिति मत तन्मते सवस्य यत्किंचित्प्रत्यक्षार्थविशेषणतया एन्द्रियकनुद्धियोध्यत्वसभवात् , अप्रसिद्ध विशेषणता तदवम्थेत्यर्थ । अथ विशिष्टज्ञानानुव्यवसायातिरिक्तास्मदायद्रियरबुद्ध्यविषयत्वमतीन्द्रियत्वमभिप्रतमिति विशेषणपरंपरामेव प्राणधारणनिरपनपतया परिगृह्णीयात् स प्रटव्य क्रिमनाश्रयशब्देन सयोगितयाधाराधेयभावो विवक्षित समवायितया वा । नाद्य । दृष्टान्ते साध्यवैक्ल्यात् । द्वितीये प्राह-माश्रयपदस्येति । साधारणाकार- विवक्षाया सिद्धसाधनतामाह-यह्राविति। भनापि तदीयपरिहारमुद्भावयति ननु थिमिति । अस्मिन्नप्यनुमो तदीय दूपणमुद्राव्य दूषयति -नचेति । साध्याव्यापकत्वेनोपाधि परिहरति-उत्पन्नेति । नहि यन यन स्थितिस्थापकवत्व तन तन तत्कार्यवत्त्वमस्ति, यदा द्युत्पन्न कटोऽनुत्पादितपूर्वावस्थानसमानसस्थानादिस्थितिस्थापककार्यों विनश्यति तदा साध्ययत्त्वेप्युपाघेरभावात् साध्याव्याप्तिरित्यथ । अन चोत्पन्नमात्रति अनुत्पादितकार्यवत्वमार विवक्षितम् , इतरथा तत्र साध्यामावस्यापि सुवर्चत्वादिति । १ असदादीन्द्रियविलक्षण योगीन्द्रिय ग्राहयत् प्रमाणमैद्रियकातीन्द्रियविण्यसाधारणमेव सद्माइयेदिति तेन प्रमाणेन गुरुत्व जातिविषयत्वाभावरूपसाध्यस्य बाध इति भाव । २ मीमासक इत्यर्थः । ३ न्यायरलदीपावली कृगिरेव । ४ उत्पन्न द्रय क्षणमगुण तिष्ठतीति नैयायिकसिद्धातादिति माव । - - . ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः अस्तु तर्हि स्थितिस्थापफेतरातीन्द्रियसामान्यवनिष्क्रियानय इति प्रयोग इति चेत् । मैवम् । तथापि कर्माप्रत्यक्षवादिनं प्राभाकरं प्रत्यर्थान्तरत्वापातात्, वहेरतीन्द्रियसा- मान्यवनिष्क्रियकर्माश्रयत्वात् । कारणत्वादिति हेतोः शक्त्यानैकान्त्यात् , शक्तेश्च शक्त्य- न्तराभ्युपगमेऽनवस्थापातात् । जनकशक्तियोगिन एव कारणत्वेन विवक्षितत्वात् न शक्तावनैकान्तिकतेति चेत् मैवम् । शक्तियोगित्वस्य विशेषणशक्त्यसिद्धावसिद्धेः, माना- न्तरात्तत्सिद्धौ कृतमनया ग्रन्थकथाकन्थाकदर्थनया, गुणादावनैकान्यं च । गुणादेरंप्यतीन्द्रियसामान्यवनिष्कियाश्रयत्वे च घटादिवट्रव्यत्वप्रसङ्गान यथोकशक्या- श्रयत्वोपपत्तिः । अस्तु तर्हि विवादाध्यासितः स्फोट उभयवादिसप्रतिपन्नस्फोटकारणातिरि- क्तकारणजन्यः कार्यत्वाद्धदवदिति प्रयोग इति चेन्मैवम् । प्रतिवन्धकाभावेन प्रतिवादिनोऽस. प्रतिपन्नेन कारणेन सिद्धसाधनत्वात् , भावजन्य इति विशेपणेपीश्वरेण सिद्धसाधनत्वात् । ननु माभूदर्थापत्तिः प्रमाणं मास्म भूदनुमान, 'नीहीन्प्रोक्षति, यूपं तक्षति, अग्नी- नादधीते'त्याद्याः श्रुतय एव प्रमाणम् तथाहि । व्रीहीनित्यादिवाक्येपु द्वितीयाश्रुत्या ग्राम गच्छतीत्यादिष्विव ब्रीह्यादीना कर्मतावगमात् तेषु कश्चिदतीन्द्रियः प्रोक्षणजन्योऽ- ननु यदि खसिद्धान्तानुरोधेन सिद्धसाधनता वदतोनुमान स्तदीयसिद्धान्तात्प्रच्यावनमशक्य, सिद्ध साधनता वा अपरिहार्या तर्हि स्थितिस्थापकेतरेति विशेषणीयमिति शङ्कते अस्तु तहीति । तथापि प्राभाकरमते क्मणान्तिरता, तन्मते कर्मण्यप्रत्यक्षे निष्क्रियेऽतीन्द्रियसामान्यवत्त्वादिरूपसाध्यस्यै विद्यमानत्वादित्याह- मैवमित्यादिना । तथाहि यद्यत्कादाचित्क तत्स्वाध्यातिशयपुर सर दृष्ट यथा सयोगविभागजन्य कार्य सयोगविभागलक्षणस्खाश्रयातिशयपुर सरमिति व्याया सयोगविभागयोरपि कादाचित्कत्वात् खाश्रयाति शयपूर्वक्त्वमनुमीयते योसावतिशय तत्कर्मेति तेपा मत तस्माद्भवत्येव तेनाऽर्थान्तरतिभाव । एव प्रति शानिबद्धदूषणान्युक्त्वा अनैकान्तता चाह-कारणत्वेति । ननु किमित्यनैकान्तता यत शकेरपि साध्य वत्तया सपक्षत्वादिति तनाह-शक्तेश्चेति । उक्त च लीलावतीकारेण 'शक्तेरपि शक्त्यन्तरापेक्षायामनव स्थिते , अनपेक्षत्वे तया एव व्यभिचारा दिति । स्यादेतत् यदि न शक्तं सपक्षत्व तहि तुरेव तत्र न वर्तत इति शङ्कते-जनकशक्तीति । शक्तिमति कारण नतु शक्तिरित्यर्थ । तहि हतोरसिद्धिरित्याह-मैव मिति । कारणत्वादिति कोऽर्थ , शक्तियोगित्वादिति, तथाच विशेषणस्यैतदनुमानात्प्रागसिद्धेरेव हेतोरित्यर्थ । अथ ब्रूयान्मानान्तरादेव विशेषण साधयामीति तनाह-मानान्तरादिति । ग्रन्थमयी कथाकन्या तत द्विसदृश विशकलितग्रथितत्वात् तया कदर्थनमुद्वजन तेन कृतमलमित्यर्थ । अनैकान्तिकतोदाहरणान्तरमाह-गुणादावपीति। तथाहि-द्रव्यगुणकर्मणामेव हि सामान्यवत्त्व, तन नि ष्क्रियखविशेषणात् यद्यपि द्रव्याश्रयत्व नायाति,आश्रितद्रव्यस्यावयवित्वेन सक्रियत्वात् , तथापि गुणकर्मणोरन्य तराश्रयत्व स्यादेव, तच्च द्वयमपि द्रव्यलक्षण द्रव्यत्वव्याप्त वा अतो गुणादेरपि प्रसज्येतैव द्रव्यत्वमिति तद्यात द्रहितत्व वक्तव्य तथाच तत्र कारणत्व वर्तत इत्यनैकान्तिकमित्यर्थ । अनुमानान्तरं शङ्कते-अस्तुतहीति। स्फोटकारणत्वानधिकरणकारणजन्य इत्युक्ते व्याहतिस्तदर्थमुभयवादिसप्रतिपनेत्युक्तम् । अप्रसिद्धविशेषणतानिवृत्य स्फोटग्रहणम् । उभयवादिसप्रतिपन्न कारणातिरिक्तकारण भवति प्रतिबन्धकामावस्चया विप्रतिपन्नलात् अतस्तेना र्थान्तरत्वमिति दूपयति-मैवमिति । भावजन्य इति विशेषणाभावेन नार्थान्तरतेति चेनेलाह-भावेति । ननु यद्यपि सहनशतावर्धापत्तिरनुमान वा न सम्भवति, तथाप्याधेयशक्तावागम प्रमाणमस्तीति तबला सहजशक्तिरपि सिध्यतीत्यभिप्रेस शइते-नन्विति । ननु नैतेष्वागमेषु शक्तिवाचक पदमुपलभ्यत इति तत्राह--तथाहीति । क्रियाजन्यातिशयभाक्त्व हि कर्मत्वमित्यर्थ । अतीन्द्रियत्वे हेतुमाह-दृस्येति । उत्पत्त्याप्तिविकृतिसस्काराणां मध्येतीन्द्रियसस्कार प्रोक्षणादिमियाफलमित्यर्थ । तावतापि कथ शक्तिति १ शक्ति वादिनो मीमांसरस्येश्वरानभ्युपगत वाद् इति भाव २ साध्यतारच्छेदय सेत्सर्थ । साध्यविशेषणतया साध्यत्वादिति भाव । ३ भसिद्धिरिति शेष । . . , तस्यापि ।

·. .. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीध्याक्ष्यायुता । १३५ तिशयोस्तीत्यवसीयते, दृष्टस्य फलान्तरस्यादर्शनात् । स चायमतिशयः शक्तिरिति शक्ति- पादिभियत इति । मैवम् । संस्काराख्यादृष्टस्य चेतनगतस्याचेतनेषु ब्रीह्यादिपु समवा- यासंभवात् । पदविषयज्ञानजनितभाबनाया घटविषयत्ववत् ब्रीहिप्रोक्षणायुद्भूतसंस्कार- स्वापि तद्विपयक्रियाजन्यतामात्रेण वदीयत्वप्रतीत्युपपत्तेहादिपु शक्तिकल्पनायां प्रमा- गाभावात् । तस्मान्न शक्तिसद्भावे प्रमाणमस्ति । तथाच प्रयुक्तं लीलावतीकारेण-fier विवादाध्यासितं न निजरूपमात्रसंवद्धातीन्द्रियसापेक्षं, प्रमाणेन तथानुपलभ्यमानत्वात् यत्प्रमाणेन यथा नोपलभ्यते न तत्तथाभूतं यथा नीलं पीतरूपमिति । अन्न च निजरूप- मानसंबद्धशब्देन द्विष्ठस्य संप्रयोगादेया॑वृत्तिः क्रियत इति । अत्रोच्यते । न तावछत्ती प्रमाणाभावः, यस्मात् 'परास्य शक्तिर्विविधा, सर्गाद्या भावशक्तयः । इति श्रुतिस्मृतिमिता शक्तिः केन निवार्यते ॥ २३ ॥' 'न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकञ्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ॥ 'ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढाम् ।' 'य एकोऽवों बहुधा शक्तियोगात्', 'शक्तयः सर्वभावानामचिन्यज्ञानगोचराः । यतोतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गद्या द्वितनाह-सचेति । परिहरति-मैवमिति । आत्मनो गुणो हादृष्ट नानात्मसु बीह्यादिषु सभवति । नचैतावता प्रोक्षणादिविध्यानर्थक्यम् । कर्तृससारकत्वात् । यथाह-सस्कार पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणा- दिभिरिति भाव । ननु ब्रोहीनिति द्वितीयया प्रोहीणा सस्कार्यत्वावगमात् , तत्सस्कृता बीय इति प्रसिद्धेश्व, तद्विरद्धवेतनसस्कारखीकार इति तनाह ह-घटविपयेति । तथाहि घटविषयज्ञानादुत्पन्न, सस्कारो घट- सस्कार इत्युच्यते, तत्कस्य हेतोर्घटविषयत्वात् न पुनर्घटाधारत्वात् एवमनापीसतो न द्वितीयाश्रुतिः प्रसि- दिवा ब्रीह्यादिगतशक्तिसायिकेत्यर्थः । प्रयोगमेव दर्शयति-विवादेति । अग्न्यादीत्यर्थः । अतीन्द्रियसा. पेक्षं न भवतीत्युक्त बाधः स्यात् ईश्वरेच्छादृष्टादिसापेक्षत्वात् तदर्थ निजरूपसव त्युक्तम् । तावत्युक्ते चाह- टवदात्मसयोगादिसापेक्षत्याद्वाधः स्यात्तदर्थ निजरूपमानसवद्धत्युक्तम् । तस्य द्विष्ठत्वेन व्यापित्वेन तदमा- वादिति । तन तावच्छकादागर्म प्रमाणयति श्लोकेन परेति । विवृणोति-न तस्यति । तस्येश्वरस्य कार्य स्थूलशरीर करणं सूक्ष्मशरीर न विद्यते तथा तेन परमेश्वरेण समोऽभ्यधिको या न दृश्यते श्रुतिस्मृत्योर- त्यर्थः । तथा शक्तिः परोत्कृष्टा विविधैव बहुप्रकारा श्रूयते तथा ज्ञानलक्षणवलस्य क्रिया सपादन खाभाविकी अथवा ज्ञानबलेन किया जगन्निर्माणादि स्वाभाविकी नान्याधीनेति अथवा ज्ञानं च बलं च किया चेलेतत्सर्व खाभाविकं खरूपतादात्म्येनाभ्यस्ताचिन्त्यमायाशक्तिविजृम्भितमिति श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रस्यार्थ । श्लोकोक्तश्रुतेरुपलक्षणत्वात्समानविषयश्रुत्वन्तराण्याह-ते ध्यानयोगेत्यादिना । ये कि कारणमिया- दिवहुविधं सदिहते स्म ब्रह्मवादिन. ते ध्यानमेव योगो ध्यानयोगः तं ध्यानयोगमनुगताः प्राप्ता. सन्तोऽप- श्यन्दृष्टवन्तः । किं देवात्मशक्ति, देवो द्योतनात्मकश्चासावात्मा चेति देवात्मा ब्रह्म तस्स शक्तिमनाद्यनिर्वच- नीयाचिन्यानन्तशक्तिमयी महामाया खगुणै. सत्वरजस्तमोमयैर्वियदादिकार्यनिगूढा छन्नामित्यर्थः । य एको. वर्णः करणकर्मव्युत्पत्त्या नाम रूपं च वर्णस्तरहितः सन् शक्तियोगात् बहुधा बहुप्रकार वर्णान्विदधातीति चश्वेताश्वतरोपनिपन्मन्त्रौ । स्मृति विरणोति-शक्तय इति । तथा विष्णुपुराणे 'निर्गुणस्याप्रमेयस्य विशु- द्धस्य परात्मनः । कथं सर्गादिकर्तृत्व झणोप्युपपद्यते ॥' इति मैनेयेण पृष्टे प्रत्युवाच पराशर.-'शक्तय' इत्यादि । सर्वभावानामचिन्यज्ञानगोचराः अचिन्त्या अनिर्वचनीयत्वात् ज्ञानगोचराश्च तत्तदुपासनासूपाधिता याता अचिन्यज्ञानगोचरा. शक्तयः सन्ति यतोऽतः परमेश्वरस्थापि ता सर्गाद्या भावशक्तयः सन्ति । एत- १ स्वजनकक्रियाविषयवसबन्धेन सरकाररूपफलसबन्धित्वाद् बोधादेः कर्मत्वमिति माव, । २ विपत्तने त्यस्य ज्याख्यानमेवेदम् । प्रतियोग्यनुयोग्युभयवृचिलेनेति तदर्थ.। ३ वर्ण्यतेऽनेन इति करणव्युत्पत्या नाम वर्ण्यते इति कर्मव्युत्पत्या रूपं च वर्णशब्दार्थः।

·तदर्थाप. .. .. .. घिज्ञा वेदज्ञा परमेश्वरज्ञा इति वा । नन्वेतेपु शक्तिशब्द खम्पसहकारिमानपर नातीन्द्रियशक्तिपर इस मानपरत्वमित्यर्घ । शक्तब्रह्मस्वरूपत्वाभावे हेतुमाह-परास्येति । पठया शके ग्राखरूपाझेदप्रतिपादनार १३६ 'तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथम भावशक्तयः । 'सर्वज्ञता तृप्तिरनादिवोधःस्वतन्त्रता नित्यमलुमशक्तिः । अनन्तशक्तिश्च वि. मोविधिज्ञाः षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।' इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतैर्गीयमाना शक्तिः शक्थडे कथमपह्रोतुम् । नचैतानि वचांसि स्वरूपसहकारिमानप्रतिपादकानि । कार्यकरणादि- सहकारिनिरासपुरःसर तस्याः प्रतिपादनात् । नच स्वरूपत्वमपि शक्तेः । परास्येत्यादि. पष्टया स्वरूपातिरिक्तत्वप्रतिपादनात् , 'अस्य शक्तिर्विविधा' 'तास्तु शक्तय' इति च नाना- स्वेन श्रयमाणाया एकरूपब्रह्मत्वासंभवाच । नचासा श्रुतिस्मृतीनामर्थवादत्वम् । उपत्र' मोपसंहारादिलिङ्गेनेश्वरस्वरूपत्वाध्यवसायात् , नैयायिकादिभिरेतासामीश्वरस्वरूपपरवा. भ्युपगमाच । अथैवमपि नार्थापत्त्यनुमाने विना तार्किकमन्यस्तुष्यति भवान् , त्यनुमानोपन्यासेन भवन्तं परितोषयामः । तथाहि । स्फोटादिकार्यान्यथानुपपत्तिलक्षणोदाहृतवार्थापत्तिः । ननु तत्राप्युदितै- वान्यथाप्युपपत्तिः प्रतिबन्धकाभावसहकृतादेव वहिवरूपात्कार्योत्पत्तेः । नच प्रागभावः प्रध्वंसाभावादिविकल्पेनाभावस्याकारणत्वम् । शक्तावपि तत्प्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् , अप्रतिवद्धाया एव शक्तेः कारणत्वादिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि यदि प्रतिबन्धकाभाव कारणं न स्यान्न स्यात्तर्हि शक्तिरपि कारणमिति प्रतिकूलतर्कमात्रमिदं, कि वा भवति च शक्तिः कारणं ततः प्रतिवन्धकाभावोपि कारणमिति विपर्यये पर्यवसानादभावस्य कार- णत्वसाधकं वा । नाद्यः । तर्कमानस्योपालम्भानगत्वात् । नेतरः । भवति च शक्ति कारणमिति विपर्ययस्य शक्तिमनिच्छता वक्तुमशक्यत्वात् । दुक्त भवति । सर्वभावानामेव तावच्छत्तय सन्तीति किमु वक्तव्य ब्रह्मण परमेश्वरस्यात तामि सदिकर्तृत मुपपद्यत इति । अथवा सर्वभावानामिति क्मणि पष्टी ज्ञानगोचरा अचिन्या शक्यतावत्सन्ति यतोऽनसा सर्गाद्या भावशक्कयो ब्रह्मण सन्ति अन्यस्य तादग्विशक्तिनियन्तुरभावात सर्गादिकर्तृत्व ब्रह्मग उपपरते इत्यर्थ । पुराणान्तरवचनमुदाहरति-सर्वशतेत्यादिना । अचिन्त्यशक्तिरिति तु घेतोपयोगिनी । वि. आह-नचेतानीति । 'न तस्य कार्य करण च विद्यते' इति सहकारिनिषेधेन शकेरुच्यमानला सहकारी विविधेति शक्तय इति च बहुत्वाभिधानात्स्वेनैव खस्य भेदायोगात् एकस्यानेकत्वायोगाथेत्यर्ध । नयाविर दिभि खीकृत चासामीश्वरपरत्वमित्याह-नैयायिकेति । परितोषयामः परितोषयिष्यामः । प्रथमामापत्ति समर्थयते-तथाहीति । स्फोटादीति । प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वाभावे शरमी पदाया कारणत्व न स्यादिति यदुत्व तद्विकल्प्य दूषयति-मैवमिति । प्रतियधाभास फारगयामाने शक्तिकारणत्वापलापलक्षणप्रतिरतर्क दर्शयित्या विषयये पर्यवसानरूपप्रमाणादभावस यारणतासापार मिति द्वितीय पक्ष दर्शयति-भवतीत्यादिना । विपर्यये पर्यवसानरहितस्य त भारावाम शत प्रति शानिराकरणसिरिरित्याह-नाद्य इति । द्वितीय दूपयति-नेतर इति । एव हि विपर्ययपर्यय सानम् । मृदादिविशेषणप्रतिपन्धाभाव करण प्रतिपन्धामावत्वात् सफिविशेषण नियन्धाभाषपतिति । फ्यातुमानम् । दृष्टा तस्सायहीनस्वादिदोषप्रत्तस्यादिस्य । १ रीससनेन भरि यास्रितिपाठ प्रीया २ प्रतोपयोगी पनीयः ।। सिदिइन "शुवस्या लिपि । कर्ममुत्परपा परमेया । लामरूपोप मापसीपारिप ।

·परिच्छेदः] नियनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नच परसिद्धेन परस्यानिष्टापादनम् । प्रमितप्रतियोगिकनिपेघवादिनी शकिरपि कारण न भवेदित्येवंविधनिपेघस्याप्यसिद्धेः । तथापि जल्पकथामवधीर्य प्रतिबन्धकामावस्याकारणत्वे प्रतिवद्धापि शक्तिः किमिति कार्य न जनयेदिति सुहृद्भावेन पृच्छतः किमुत्तरमिति घेच्छ्यवां वहि दर्शनरहस्यम्। सति पुष्फलकारणे कार्योत्पादविरोधि प्रतियन्धकमिति हि शक्तिवाविनः । तेन न सामग्रीवैकल्यात्तत्र कार्यानुदयः, किंतु विरोधिसद्भावादेव । नच सामग्री- वैकल्यमेव प्रतिवन्धः । लोकप्रसिद्धिविरोधात् । नहि कुशूलनिहितवीजानि क्षितिपवन- ननु द्विविधस्तर्कः स्वपक्षसाधकानुकूलः प्रतिपक्षदूपकच, तत्राद्यस्य विपर्यये पर्यवसानमपेक्षितम् , इतरथा साधकानुकूलत्वासिद्धेः, चरमस्य तु न तदपेक्षितम् , परसिद्धव्याप्तिमादाय परस्यानिष्टप्रसकेः शक्यकरणत्वा- तादृशश्चायमिति तत्राह-नचेति । तन हेतुः-प्रमितेत्यादि । यस्य हि मते प्रमितेऽधिकरणे प्रमित- प्रतियोगिक एव निषेधः नाप्रमितप्रतियोगिकस्तस्य वादिनो 'यदि प्रतिबन्धाभावः कारणं न भवेत् तर्हि शक्तिरपि कारणं न भवेदिति शक्तिकारणत्वं निपेढुं न शक्यम् । शक्तेस्तत्कारणवस्य चालमितत्वात् , प्रमि. तत्वे वा स्वरूपेण निषेधानुपपत्तेः । उक्तं च प्रमितस्यैव निषेधप्रतियोगित्वं धर्मित्वं चोदयनेन--'व्यावा- भाववत्तव भाविकी हि विशेष्यता अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिते'ति । तदिह भवतु नाम विपर्ययापर्य- वसाय्यपि तों, निषेध एव शकिकारणवस्यापादयितुं न शक्यत इति भावः । वस्तुव्यावृत्तिं घुभुत्सुः पृच्छति- तथापीति । यदि प्रतिवन्धाभावः कारणं न भवेत् प्रतिबन्धे विद्यमानेपि किमिति शक्तिः कार्य न जनयेदित्यर्थः । अन्न सामग्रीवैकल्यस्य प्रतिवन्धकताऽभावं तावदाह-सतीत्यादिना। कारणाभावव्यवच्छेदार्थ सति पुष्कल. कारण इत्युक्तम् । कार्योत्पत्ति प्रति कारणपोकल्ये सति यदुत्पत्तिविरोधि तत्प्रतिवन्धकमिति शक्तिवादिन इष्टं तेन प्रतिबन्धसमयेपि कारणपोष्फल्यान्न प्रतिबन्धाभावस्य कारणान्तर्भाव इति भावः । यदवोदयनेन 'सति पुष्कलकारणे कार्योत्पादविरोधी प्रतिबन्धक' इति मतमसहमानेनोकं 'ये तु प्रतिपादयन्ति कार्यानुत्पाद एव प्रतिबन्ध' इति तैः प्रतिवन्धमकुर्वन्त एव प्रतिबन्धका इत्युक्तं भवति । तथाहि । कार्यानुत्पाद इति कोर्थः, कार्यप्रागभावो वा स्यात् कार्यप्रागभावस्य कालान्तरप्राप्तिर्वा स्यात् । नाद्यः । तस्यानादित्वेन मणिमन्त्राद्यजन्य. लात् । न द्वितीयः । कालस्यैकत्वेन कालान्तराभावात् । अथ कालमेदक उपाधिः कालान्तरं, तस्य तावत्वका- रणजन्यत्वेन न मण्यादिजन्यत्वम् । अथ प्रागभावावच्छिन्नकालोपाधिर्मवजन्यः । न । प्रागभावस्यानादित्वेन तदवच्छिनकालोपाधेरपि मन्त्रादिजन्यवानुपपत्तेः । तस्मात्सामग्रीतत्कार्ययोः पौर्वापर्यनियमादभावयोरपि पौ. पिर्यभाव उपपद्यते । वस्तुतस्तु तुल्यकालवमेवेति नायं पन्थाः, किंतु सामग्रीवैकल्यं प्रतिबन्धपदार्थो मुख्यः स च मन्त्रादिरेव न सो प्रतिवन्धकः नब तस्याऽकिचिम्करत्वं दोपाय तत्प्रयोक्तारस्तु-प्रतिबन्धकाः ते च किंचित्करा' इति तदेतदपि गर्जनं कारणानां कार्योदासीन्यस्यैव प्रतिबन्धकत्वेन निर्वक्ष्यमाणलात् आकाशमु. टिहननायते। किंच भवतु कालख प्रागभावस्य चानादित्वं कालोपाधेश्च खकारणाधीनत्वात् मन्त्रायजन्यत्वं च, तथापि प्रागभावावच्छिन्नकालोपाधिस्तत्संवन्धो वा किमिति मन्त्रादिजन्यो न भवेत् , नहि स प्रागभावो .नाप्युपाधिमानं नापि कालमात्रं, तस्मात्सति पुष्कलकारणे कार्योत्पादविरोधी प्रतिबन्धक इत्ययमेव पन्याः । ननु भवत्वयं प्रतिबन्धकस्ततः किमिति तत्राह-तेनेति । सामग्रीवैकल्यस्य प्रतिबन्धकखाभावाम ततः कार्यानुत्पादः किंवन्यस्माद्विरोधिन इत्यर्थः । ननु सत्यं न सामग्रीवैकल्यं प्रतिबन्धकम , किंतु प्रतिबन्ध इति तवाहन च सामग्रीति । प्रसिद्धिविरोधमेव दर्शयति-नहीति । पाथ उदकम् । यदि हि सामग्रीवकल्यं प्रतिबन्धः, ततः सहकारिरहितबीजेषु सहकारिरहिततन्तुषु वा प्रतिबद्धबुद्धिः स्यात् , नत्वेतदस्ति, १ व्यावसः प्रतियोगी तदभाववता भाविकी पारमार्थिकी विशेष्यता आश्रयता वस्तुनः प्रामाणिकस्य स्वाभाव. विरहरूपत्वं च प्रतियोगित्वमिति प्रकाशे । २ कार्यप्रागभावस्येति पाठः कचिन्नास्ति । ३ सामध्यमावका भावयो. . रिति शेषः । ४ सामध्यभावप्रयोज्यः कार्यामावः प्रतिबन्धः तजनकः सामध्यभावस्तु प्रतिबन्धक इति मागों न युक्त इति भावः । ५ सामग्रीवैकल्यस्स गनादेश्व समनियतत्वादिति भावः । ६ व्यापारशून्यत्वम् । चि.१८ ·- तत्त्वप्रदीपिका (चिसुखी) [प्रथम पाथस्तेजस्संसर्गविरहितानि तन्तवो वा मञ्जूपानिहितास्तुरीवेमकुबिन्दाविविरहिणः प्रतिबद्धा इति प्रतियन्ति लौकिकाः । सामग्रीविधुरतामात्रस्य च प्रतिवन्धतायां समस्तस्यापि हेतुजा- तस्य प्रतिबन्धाभावतयैवोपक्षीणत्वादिदमस्य कारणमयं च प्रतिबन्धाभाव इति परीक्षकाणा विशेषावधारणमेव न स्यात् । अमावस्याकारणत्वे कार्येणान्वयव्यतिरेकविरोध इति चेन्मैवम् । अन्यथासिद्धत्वात् , 'अनन्यथासिद्धावन्वयव्यतिरेको कारणकुप्तिं कुर्वाते' इति न्यायात् । तीनुपलब्धेरप्यभावोपलम्भहेतुता न भवेत् विरोधिन्या भावोपलव्धेरभावतया वदन्धय- व्यतिरेकयोरप्यन्यथासिद्धेर्वक्तं सुकरत्वादिति चेन्न । तब्यतिरेकेणाभावोपलम्भकारणानिरूप- णात् । इन्द्रियमेव कारणमिति चेन्न । तस्याभावेन सन्निकर्षाभावात् । सयोगसमवाययोस्त. त्राभावात् , विशेषणविशेष्यभावस्य च सबन्धान्तरगर्भस्यैव प्रत्यक्षाङ्गतात , न तत्रामावस्य प्रत्यक्षगम्यत्वं किंत्वनुपलब्धिगम्यतैवेति निश्चीयते । अन्यथाय पर्वतो वह्निमानित्यन्न वढे. रपि सयुक्तविशेपणतया प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात् । नन्वसबद्धस्यैवाभावस्येन्द्रियग्राह्यत्वमस्तु तत्प्रतीतेरिन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेनाप- रोक्षत्वात् , गत्यन्तराभावाञ्चेति चेत् । मैवम् । अयोगिप्रत्यक्षप्रमिताविन्द्रियाणा सब- ततो नियमेन बुध्यनुपलभिरर्थाभावनिवेदिका इत्यर्थ । इतश्च न सामग्रीवैकल्यमान प्रतिबन्ध इत्याह- सामग्रीविधुरेति । अस्ति तावादेदमस्य कारणमय प्रतिबन्धाभाव इति विभाग । इतरथा प्रतिबन्धसहित कारणानां सामग्रीवाभावप्रसङ्गात् । सचायं विभागस्वत्पक्षे न सिञ्चत् । सर्वस्यैव कारणस्य खवैधुर्यलपण तिबन्धाभावरूपलादित्यर्थ । तदेव सामग्रीवैकल्यप्रतिबन्धनिरसनेन प्रतिवधाभावस्य कारणलमपि निरख, तनान्वयव्य तिरेकविरोध शश्ते-अभावस्येति । विरोध्यभावविषयतयान्यथासिद्धत्वात् न तावदभावस्य कारणत्व कल्प्यत इत्याह-मैवमित्यादिना । उक्तश्चायमर्थ स्वत प्रामाण्यवादे । एव शक्तिप्रतिबन्द्या परिहताया पूर्वोदिता प्रतिबन्दी स्मारयति पूर्ववादी-तनुपलब्धेरिति । शक्य हि तनापि वक्तु घटाभावोपलब्धेविरोधिनी घटोपलब्धिस्तदभावश्च तदनपलब्धिरतो योग्यत्वे सत्सनुपलमेर भावोपलब्धेश्चान्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकत्वात् न कार्यकारणभाव इत्यभावप्रमाणाभाव स्यादित्यर्थ । यद्यप्येत तथापि कारणान्तराभावादगत्यानुपलब्धेरनन्यथासिद्धायास्तन कारणवमाश्रितम् । इहतु न तथेति वैषम्येण परिहरति-न तदिति । गत्यन्तरं शकते-इन्द्रियमिति । सनिक भावमेवाह-संयोगेति । द्रव्ययोहि सयोगो गुणलानचाभावो द्रव्य, तथा कार्यद्रव्य गुणकर्मसामान्यविशेषाणामेव समवाय , नचैषामन्यतमो ऽभाव इत्यर्थं । ननु सयुक्तविशेषण वादिकमस्ति सबन्धान्तरमिति तनाह-विशेषणेति । सयन्धाभावाद त्यक्षवमुक्तमुपसहरति -न तत्रेति । यदि च सयुक्तविशेषणतैव प्रत्यक्षबुद्धिनिमित्त तरी प्रत्यक्षर्मिकानुमा नोच्छेद स्यादित्याह-अन्यथेति । नन्वपरीक्षाभावप्रतीतिरिन्द्रियान्वयव्यतिरेको वान्यथानुपपन्नावसबद्धस्यापि ग्रहणं कल्पयत एव, यथाडि भावेषु विशेषणविशेष्यभावस्य मूलसबन्धनिवन्धनस्यानलिवन्धनस्यापि च खकारस्तथाभावे तदभावेपि प्रतीतिवलादेवानीकार इति शङ्कते-नन्विति । नन्वेतदपरोक्ष खनादिवद्धान्तिरेवेत्याशय मैव बाधामा वादित्साह-गत्यन्तरेति । विशिष्टप्रतीवेभयवादिसंमतत्वात् मूलसमन्धरहितोपि विशेषणविशेष्यभारः प्रत्यक्षामिति वक्तव्य नतु तथाविधस्य प्रत्यक्षाङ्गत्वे मानमस्ति अपरोक्षत्वस्यासिद्धत्वात् । प्रापकमाणाम या दयोगीन्द्रियाणां सपद्धार्थग्राहकत्वनियमभो नजीकरणीय । इद निट भूतलमिति व्यवहारस्याय पटो १ विरोधिन कार्यप्रतिस्परस्य योऽमावस्तदिषयतयाऽन्वयम्यतिरेक्यो , दित्यर्थ । कारणसामायाऽवश्याललया कार्यसमवे तत्सहभूते प्रतिबन्धकामावेऽन्वय पतिरेकमऽपि भययासित स्वमिति भाव । २ राश परुप त्यत्र सखाममावरूपमूलबन्याटिनविशेषणविशेष्यमारस्य सीकार । नी पट सत्र तु मूलसरन्धरदितस्य विशेषणात्य शेपमामात्रस । १ मूलबधामापेश्वीत्यर्थ । ४भमासोमा शिशी शेप दियजयवासिन भपरोक्षत्वादिति भार ।५ नियममखादि । - प्रतिबन्धवाभाषस्यान्यपारिता ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। १३९ द्वार्थसाहकत्यनियमस्य निराकर्तुमशक्यत्वात् , अभावप्रतीतेरपरोक्षत्वस्यासिद्धत्वादिन्द्रियान्व- यव्यतिरेकयोरधिकरणग्रहणमात्र एवोपक्षीणतयान्यथासिद्धत्वाच । नन्वधिकरणग्रहणमात्रो- पक्षीणत्वमन्वयव्यतिरेकयोरयुक्तम् , अन्धस्य त्वगिन्द्रियेणोपनीतघटादी रूपाभावप्रतीतिप्रस- जात् , अधिकरणस्य गृहीतत्वात् , इन्द्रियस्य चाभावाग्राहकत्वात् । तस्मादन्धस्य प्रतियोगि- माहफेन्द्रियाभावादेव रूपाभावप्रतीत्यनुदय इति वाच्यम् । तथाचामावस्यैन्द्रियकत्वसिद्धि- रिति चेन्मैवम् । अभावस्य प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यस्वमतेप्यनन्धस्यापि मेादौ घटत- दूपाधभावस्य चाक्षुपत्वं किं न स्यात् । ननु तत्र प्रतियोगिनश्चाक्षुपत्वेप्यधिकरणस्याचानुप- त्वान्न तत्र रूपाभावश्चाक्षुप इति चेत् , एवं बर्हि मन्मतेपि नान्धस्य त्वगिन्द्रियगृहीते घटादौ रूपाभावप्रतीतिः । प्रतियोगिताह केणाधिकरणस्य घटादेरग्रहणात् । तर्हि घाणागोचरकुसुमादी पायौ वाऽचाक्षुपे गन्धस्य रूपस्य चाभावप्रत्यक्षो न स्यादितिचेत्, माभूत , तत्र प्रमाणान्तर- वेद्यत्वेपि तव्यवहाराविरोधात् । नच सर्वत्र पष्ठामागवादिनामनुपलब्धिगम्य एवाभाव इति नियमः । व्यापकाभावाद्व्याप्याभावस्य कारणाभावेन कार्याभावस्य वाऽनुमेयत्वाङ्गीकारात् । गुरुरय पर्वतो वहिमानित्यादिव्यवहारवदधिकरण प्रत्यक्षतामानेणोपपत्तेरित्यभिप्रेत्य परिहरति-मैवमिति । योगीन्द्रियव्यावृत्यै अयोगीति पदम् । आपरोक्ष्यानुपपत्तेरनुदयमाह-अमावेति । खानापरोक्षनद्रान्ति. स्वादित्यर्थः । विशेषणादिमावे तु गसन्तरं नास्ति, आश्रयापरोक्ष्याच निघंटं भूतलमिति प्रतीतिर्घटो गुरुरयमि. त्यादिवदिति भावः । अधिकरणविषयतयेन्द्रियान्वयय तेरेकयोरन्यथासिद्धिरयुक्ता, अतिप्रसहादिति शङ्कते- नन्विति । यदिह्यभावस्य नेन्द्रियग्राह्यता, तर्घन्धस्यापि त्वगादिना घटादावधिकरणे गृहीते तत्र रूपाभाव. प्रहणप्रसङ्गः। तन हेतुः-अधिकरणस्येति । अथेन्द्रियाभावान्न रूपाभावप्रत्यक्षमिति चेत्तत्राह-इन्द्रिय स्येति । तस्माद्यद्वैकल्यादभावामहणं तदिन्द्रियमभावग्राहकं वक्तव्यमित्याह-तस्मादिति । तामिमामुदय- नीयामनुपपत्ति परिहरति-मैवमिति । यस्यापि मते प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियग्राह्यसमभावस्यामिमतं तस्या- समिहितमेर्वादी घटाद्यभावः किमिति चक्षुपा न गृह्यते इति पर्यनुयोगे यः परिहारः प्रतियोगिग्राहकेन्द्रिया- ग्रहणमधिकरणस्य सोऽस्मन्मतेपि समान इति खण्डलकार्थः। यदि प्रतियोगिमाह केणाधिकरणे गृहीतेऽभा- वस्य योग्यानुपलब्धिगम्यत्वं, तर्हि गन्धप्राहकेन्द्रियागोचरे कुसुमे रूपग्राहकेन्द्रियागोचरे च वायो गन्धरूप. योरभावो न योग्यानुपलब्धिगम्य इति प्रत्यक्षो वक्तव्यः, स न स्यात् , प्रत्यक्षत्वं चैवंविधस्थलेषु समाहितमु. दयनेन, आकाशे शब्दाभावस्य श्रौत्रलसमर्थनात् । एवं हि मेने । धर्मिसनिको निदानं न पुनर्मिप्रहणं भूत. लादौ तु देवगत्या योग्यत्वात् धुणाक्षरन्यायेन धर्मिधिषणा समुन्मिपति, नलभावग्रहणोपयोगितया, तस्मादि. न्द्रियसनिकृष्टे धर्मिण्यभावः प्रत्यक्ष एवेति ततः शब्दाभावः प्रत्यक्ष' इति । परिहरति-माभूदिति । अत्र तावद्वावादी रूपाद्यभावस्य चाक्षुषत्वे कोशानमेव शरणम् । तद्यवहारस्य प्रमाणान्तरमयत्वेनाप्युपपत्तेः । प्रत्युत प्रतियोगिवद्धर्मिणोप्यभावनिरूपकत्वात् तदप्रतीतावप्रतीतिरेव । नास्त्येवं प्रतीति ईटाभाव इति, इह घटाभाव इत्येव प्रतीतेः । उक्तं च वृद्धः 'संध्यामभावो निरूप्यते नासया मिति । नचैतदुभयनिरूप्यसंयो- गादिप्रतियोगिकाभावविषयम् । संकोचे प्रमाणाभावात् । तस्माद्धर्मिग्रहणमपि कारणमेवाभावग्रहणे तदहि- तेषु च प्रमाणान्तरवेद्यत्वमित्यपरिपन्थी पन्थाः, प्रमाणान्तरं च कुसुमे गन्धानुपलब्धिरेव, तदभावेऽनुमानं, वायावपि द्रवत्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वावान्तरजात्सनधिकरणखादिमिरनुमानमित्यादि स्यात् । एतद्यस्य वादिनः प्रत्यक्षानुमानागमै. यथायथमभावो गृह्यते इति मतं तस्यैव स्यात् । यस्य तु योग्यत्वे सत्यनुपलब्ध्येकवेद्यो- ऽभावः प्रतियोगिग्राहकेन्द्रियगृहीत एव धर्मिणि, तस्य खराधान्ते विरोधः स्यादिति तत्राह-नचेति । १ वहिगुरुत्वयोरप्रत्यक्षत्वादितिभावः। २ अपरोक्षप्रमात्वानुपपत्तेरभावपनीवेरिन्द्रियादनुदयमाहेति वाक्यार्थः । ३ अमावस्य विशेष्यत्वे विशेषणत्वे वा मान्यतिरिक्तः प्रकारो नास्तीत्यर्थः । वास्तवस्यासमवादिति भावः। ४ कोशपानं दिव्यविशेषः। तथा च याज्ञवल्क्यः । देवानुमान् समभ्यर्च्य तस्लानोदकमाहरेत् । संसाव्य पाययेचसाजलं तु प्रसूतिप्रयम् । अर्वाक् चतुर्दशादहो यस्य नो राजदैविकम् । व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यान संशयः। ५ यत इति शेषः । वायवादी रूपाभावशानरूपन्यवहारस्येत्यर्थः । ६ सरवेन प्रतीयमानाभ्यां प्रतियोग्यनुयोगिभ्यामित्यर्थः । । मनस्यामित्यस सत्वेनाप्रतीयमानाभ्यामित्यर्थ:- ·[प्रथमः वोचं स्मारयति पूर्ववादी-नन्विति । परिहरति-मैवमिति । अनुगतरूपमादाय खन्वयव्यतिरेरी तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) उक्तं हि भट्टपादै नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशी मते । विपरीते प्रतीयेते ते एव तद्भावयोः'इति । तथाच ब्रह्मसिद्धौ मण्डनमित्रै विपर्ययाभावस्तु युक्तोनुमातुं हेत्वभावे फलाभाव' इति । तस्मादनुपलब्धेरनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकवलादभावप्रतीतिहेतुता स्खलन विशेपेऽवसीयते । प्रस्तुते च स्वपुष्कलकारणादेव कार्योत्पत्त्युपपत्तौ न प्रतिबन्धकामा. वस्य कारणता, अन्योन्याश्रयता चास्य मते दुर्वारा । यद्यपि मण्यादेः कार्यप्रतिकूलत्वमन्व. यव्यतिरेकावसेयं, तथापि विसामग्रीरूपतालक्षणं यदिदं प्रतिवन्धत्वं तत्तदीयाभावस्य सामग्र्यन्तर्भावविज्ञानसापेक्षं, प्रतिबन्धो विसामग्रीत्यङ्गीकारात् । तेन प्रतिवन्धत्वसाम- प्रीत्वयोरन्योन्यापेक्षयैवाधिगतिरिति परस्पराश्रयता कथं न स्यात् । * ननु मण्याघभावस्य सामग्र्यन्त वज्ञानसापेक्षमस्तु नाम मण्यादेविसामग्रीत्वज्ञानं तथापि तभावस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव यहिखरूपवत्सामग्र्यन्त वावगविसंभवान्नान्योन्याश्रयतेति चेत् । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं मण्याद्यभावा प्रत्येकमन्वयव्यतिरेकाभ्यां अयमर्थः । यदिहि वक्ष्यमाणतत्तदृद्धसंमविवशात् प्रमाणान्तरगम्यत्वमप्यभावस्वास्ति तदा योग्यानुपलब्धि- गम्यस्थल एव प्रतियोगिग्राहकेणाधिकरणग्रहणनियमः, तत्कस्य हेतोः, तत्तदविनाभूतकारणव्यतिरिक्तकारण- पोकल्यं हि योग्यत्वं तदन्तःपाति चेन्द्रियमिति तदभावेऽपि योग्यत्वं न भवेत् । यत्र तु प्रमाणान्तरगम्यत्वं तत्र तद्विरहेऽपि शक्योऽभावो ग्रहीतुमिति । व्यापकाभावाधाप्याभावानुमाने भट्टसंमतिमाह-उक्तहीति । अग्निधूमयो वयोर्याशी नियम्यत्वनियन्तृत्वे गम्यगमकत्वे संमते ते एव गम्यगमकत्वे तदभावयोर्विपरीते प्रतीयते । धूमो गनको वहिर्गम्य इति हि भावयोः स्थितिः, अभाव योस्तु तद्वैपरीत्येनाम्यभावो गमको धूमाभावो गम्य इति स्थितिरित्यर्थः । कारणाभावेन कार्याभावानुमाने मण्डनमिश्रवचनमुदाहरति-तथा च ब्रह्मेति । नहि कारणसद्भावे कार्यसत्तावियोगता' इति लोकविवरमे दोपाभावाद हाशङ्का निवर्तत इत्यख्यातिपक्षेऽविनिगम्यत्वमुक्त्वा स्वपक्षे वैषम्यमाह स, दोषाभावाद्विपर्ययज्ञा- नाभावः शक्योनुमातुं हेतोरभावे फलाभावस्य नियमादिति । अन्यथानुपपत्तिबलादभावस्य कारणतासमर्थ- नमुपसंहरति-तस्मादिति । प्रतिबन्धकाभावस्य तु न कारणत्वे किंचन प्रमाणमित्याह-प्रस्तुते चेति । उत्तान्योन्याश्रयमपि समर्थयते अन्योन्येति । नन्वत्राप्युक्त एव परिहारः कार्यपातिकूल्यखरूपप्रतिपन्ध कत्वमनुत्पत्त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवावसीयते इति तत्राह-यद्यपीति । वैसामग्यं हि प्रतिबन्धः, प्रतिर न्धाभावलक्षणकारणवैकल्यं च वैसामग्य, तथाच मन्त्रायभावस्य सामध्यन्तर्भावज्ञानसापेक्ष मण्यादेवसामाय- रूपप्रतिबन्धत्वज्ञानं मण्यादेश्व प्रतिवन्धत्वज्ञानाधीनं तदभावस्य सामन्यन्तर्भावज्ञान प्रतिवन्धाभावलक्षणकार: णवैकल्येन वैसामम्योपपादनादिति वकव्यमन्योन्याश्रयत्वमिति खण्डलकार्थः । प्रतिवन्धत्वस्य खाभावस्य सामन्यन्त वज्ञानापेक्षशानत्वेपि तदभावस्य सामध्यन्तर्भावः प्रतियन्धज्ञानान पेक्षः शक्यो ज्ञातुं, न म्यादेः कारणत्वं तत्तदभावस्य विसामग्रीत्वज्ञानाधीनामात परस्पराभयपरिहारे पुरे. प्रतीयेते नतु व्याप्तम् । तस्यानन्तत्वेनाशक्यज्ञानत्वात् , घटविशेषचिकीर्षया मृविशेषोपादानानुपपत्तेषामये तव्यक्ति प्रत्येतयकेरन्वयव्यतिरेकायभूताम् । तद्विशेषस्य प्रागनुत्पत्ते । अनुगतेनापि ताशा भवितव्यं यदन प्रसहि, तदिह प्रतिवन्धाभावस्यापि कार्य प्रति हेतुत्वं व्याहत्ताकारणाशक्यप्रहणं सदनुगतं पुरस्करोति का मभावत्यं चानुगतमप्यतिप्रसहि । नचाभावेषु जातिरस्ति, तत्प्रतिवन्धामावलमगतरूपमुपाधिमाशय का २ च्याप्यवध्यापक इस्यर्थः। २ विपर्ययशानामाव इत्यर्थः। ३ मण्यापमावस्येत्यपः। मण्यापगावादीनां मण्यापमा स्वादिनेक कारणत्वं नतु प्रतिबन्धकामावरपेनेति नान्योन्याश्रयतेति भावः। १ भमायोपलभिम्यापकीभूत यपाका गमनुपलाध्यादिरूप तस्यतिरिकेन्द्रियाविरूपफारणपोष्फल्यमिता विकासासादोपयोग्यस्तविक कामहस योऽभावस्तस्येतिशेषः। व्यापकलामारमित्यर्थः । ममहारवानिवृतो दोषाभाषम्यापकलस मयनारितिभा भत्र गत्रादेरिति पाठान्तरम्। ८ प्रतिबन्धामावस परसामान्तमाया प्रतिमा तपेशनारी ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। कारणतया अवसीयन्ते अथवा प्रतिबन्धाभावत्वोपाधिना कोडीकृताः ।नायः। मण्यायभावा- नामनन्तानामुपसंग्राहकं विना प्रत्येकमन्वयव्यतिरेकाध्ययसानस्य पुरुषायुपेणाप्यशक्यत्वात् । नापि द्वितीयः । तथासति विसामग्रीलक्षणप्रतिबन्धज्ञानाधीनप्रतिबन्धाभावत्वोपाधिज्ञान- मन्तरेण मण्याद्यभावानां सामग्र्यन्तर्भावस्य दुरधिगमतयान्योन्याश्रयताया दुरुत्तरत्वात् । नच शक्तिपक्षे प्रतिवन्धासंभवः । शक्तिमनभ्युपगच्छतामिव शक्तिमभ्युपगच्छतामपि कारणानां कार्योदासीन्यस्यैव प्रतिवन्धतोपपत्तेः । वैसामग्र्यस्य प्रतिबन्धस्योदीरितरीत्या निरस्तत्वात् । अतः प्रतिबन्धाभावस्य कारणत्वासंभवान्न कार्यार्थापत्तेरन्यथोपपत्तिः । उपादानोपादेय- भावनियमानुपपत्तिरपि शक्ती प्रमाणमेव । ननु तन स्वभावभेदादेवोपपत्तेरन्यथोपपत्तिरुक्केति चेन्मैवम् । तथासति सर्वत्र स्वभाववादपादप्रसारिकया सामान्यसमवायविशेपादेरपि परा- करणप्रसङ्गात् । तथाहि । सत्तायां स्वभावभेदादेव सदिति व्यवहारंवत् द्रव्यादिष्वपि सब्यव- हारोपपत्ती सत्तामामान्यापलापः प्रसज्येत । एवं समवायवानयं घट इत्यादाविव संबन्ध. मन्तरेणापि गुणकर्मादेविशेषणत्वोपपत्तौ समवायापहवः स्यात् । विशेषाणां विशेपान्तरमन्त- रेणैव व्यावृत्तिव्यवहारहेतुत्ववञ्च नित्यद्रव्याणामपि स्वभावभेदादेव तथात्वोपपत्तौ विशेषपदार्थ- परित्यागप्रसङ्गः । अथ यत्र यत्र प्रमाणमस्ति तत्र तत्र वस्त्वन्तराधीन एव तद्व्यवहारः, यत्र तु णान्वयव्यतिरेकायवगन्तव्यो। यदाहोदयनः-'माभूजातिः, न तदुपहितगृहीतानामेव व्यवहाराशत्वम् । सर्पभो- पाधिमन्यवहारलोपप्रसङ्गादित्यतीयं दुष्परिहर एव दुरात्मा परसराश्रयस्त देतद्विकल्पपूर्वकमाह-विकल्पे- स्यादिना । यस्तु शक्तिपक्षे का प्रतिबन्धः, नहि शक्तर्नाशइत्यादिना प्रतिबन्धाभावोभिहितस्तत्राह-नचेति। ननु न परस्य कार्योदासीन्यं प्रतिबन्धो, येनेदं समीकियते, अपितु वैसामग्र्यमेव तत्राह-वैसामध्यस्येति उदीरितरीतिः परस्पराश्रयः । यदन्न लीलावतीकारेणार्थापत्तिमाशयोक्तं "तेनान्यथैवोपपत्तेः, मणिमन्त्रादिना दाहप्रतिपक्षभूतस्य क्षेत्रसमवायिनोऽदृष्टमेदस्योत्पादनात् । अन्नयन्तरेणापि तस्य पुरुषस्य दाहो न स्यादिति चेन्न । प्रतिनियतामिसाध्यदाहप्रतिपक्षस्यैवादृष्टस्य जननादि"ति। तत्रत्वेतावद्वतन्यं, किममिविशेषोद्देशेन मन्त्रादिः प्रयुक्तः किंवा दाहो न स्यादिति दाहकाग्निमात्रमुद्दिश्येति खयमेव परिभाव्यतामिति । किंच दाहानुकूल. महापातकनिकेतने पुंसि दाहप्रतिकूल दादृष्टप्रभावस्याप्यसंभवात् , ओषधिलिप्तकाष्ठादिष्पदाहाभावप्रसङ्गाच, इदमपि तेनैव शङ्कितमिति चेत् , सत्यं शङ्कितं परिहारस्त्वसंवद्धः । तत्राप्यौषधलेपकारिपुरुषसमवेतादृष्टस्य दाहप्रतिपक्षभूतस्योत्पादादिति हि परिहारम्तन कि पुरुषकृतोपधलेपाददृष्टोत्पत्तिरोषधलेपमात्राद्वा । नाद्यः । पवनाद्युपनीतोपघिसंपर्के काष्ठादावमिसंयुक्त दाहभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः। काष्ठादावस्यदृष्टोत्पादापातात् । तदलमनेन लीलावतीविलासवतो विलपनेन । प्रथमार्थापत्तिसमर्थनमुपसहरति-अत इति । द्वितीयार्थापत्तिं समर्थयते-~-उपादानेति । तन कि शक्तिवादिनोप्यन्ततः खभावशस्नग्रहणमेव शरणं तद्वरमादावेव खभावाश्रयणमिति अभिसन्धिरायुष्मतामाहो काचिदपि समावातिरिक्तशको प्रमाणं नास्तीति । आये प्राह तथासतीति । सामान्याद्यपलापं यथायथमुप. पादयति-तथाहीत्यादिना । सत्तायामनवस्थाभयात्सत्तान्तरमन्तरेणैव खभावविशेषात्सद्यवहारहेतुत्वा. मोकारवदितरनापि स्यादिति सत्तापलापः, तथा समवायवानयं घट इत्सनापि अनवस्थाभयादन्तरेणैव समवा. यान्तरं समवायस्य घटं प्रति विशेषणत्ववच्छुक्तः पटश्चलति चैलाञ्चलमित्यत्रापि गुणकर्मणो. खभावभेदादेव विशेषणविशेष्यभावप्रसङ्गात् समवायापलापः । तथाचान्यविशेषेषु परस्परव्यावृत्तिः स्वभाववशात् तत्कस्य हेतो. विशेषेषु विशेपान्तरखीकारे तेषामप्यनुगतरूपवत्तया रूपादिवदन्यविशेषत्वहानेः, अनवस्थानाच । कचित्त्वग- १ जातिमत्वेन गृहीतानामित्यर्थः । २ अत्र तन्नेति पाठान्तरम् । ३ तदेशवर्तिनेतिशेषः । ४ यदि अग्निविशेषो. देशेन मनादिः प्रयुक्तः एतत्क्षेत्रसंयुक्तोऽग्निनं दहत्विति तदा तद्देशवर्तिनाऽश्यन्तरेणापि दाहो न स्यात् । अग्निविशेषश्च मनप्रयोगाधिकरणदेशसयुक्त एव । नतु व्यक्तिविशेषः । मननुगमात् । यदि तु अनिमात्रमुद्दिश्य, तदा देशान्तर- सेनाप्यमिना दाहो न स्यात् रति टीकाकृदाशयः। ५ अग्निविशेषोदेश्यकम्यौषधिलोपस्यामावादिति भावः।

·फरितम् । ६ वायुख परमाणवश्चति दन्दसमास: नतु यायोः परमाणः इति पछीतापुरुपः।परमाणमात्रमातीन्द्रि पत्वात् । ७ भतीन्द्रियत्वाप्रसिद्धिमूलक रति शेषः। परमाणून नित्यद्रव्यपेनानामितत्वस्वीकाराद्वायुमा । [प्रथमः मद्विष्ठेत्युक्तम् । रूपादिव्यावृत्त्यर्थमतीन्द्रियेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावयावेनः पक्षत्वाद् घणुकादिगतरूपेण नार्थान्त. १४२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) सन्नास्ति तत्र तत्स्वभावभेदादेव व्यवहार इति व्यवस्थेति चेत् , हन्तैवमत्रापि प्रमाणसद्भावादेव स्वरूपातिरेकिणी शक्तिरङ्गीक्रियतां कृतं स्वभाववादपादावलम्बनकातरतयेत्यलमतिविस्तरेण । अनुमानमपि तत्र प्रमाणम् । तथाहि-स्थितिस्थापकधर्मान्यातीन्द्रियाद्विष्टसंश्रयः । दहनो गुणयोगित्वाद्गुरुत्वानयकुम्भवत् ॥ २४ ॥ वहिरद्विपातीन्द्रियस्थितिस्थापकेतरभा- वाश्रयः गुणवत्त्वात् घटवत् । नचेश्वरवादिनामतीन्द्रियत्वमसिद्धम् । प्रमाणान्तरोपनीतविशेपणानालम्बनानुव्यवसा- वेतरास्मदादिप्रत्यक्षाविषयत्वस्यातीन्द्रियशब्दार्थस्य गुरुन्वादो भावनादौ च प्रसिद्धत्वान् 'गुरुत्वधर्माधर्मभावना अतीन्द्रिया' इति प्रशस्तपादैरुकत्यात् ।। ननु किमिहाश्रयश- देनाधारत्वमानं विवक्षितमुत तत्समवायित्वम् । नाद्यः । वह्नः कदाचित्परमाण्वाधार- त्वसम्भवेन सिद्धसाधनत्वात् । नापि द्वितीयः । समवायमनिन्छतो भादृस्याप्रसिद्धविशे- पणत्वादिति चेन्मैवम् । समवायानङ्गीकारेपि खीयरूपादीनामिवायुतसिद्धतया बढेर्वि- शिष्टधर्माधारत्वस्याश्रयशब्देन विवक्षितत्वात् । नचातीन्द्रियकर्माश्रयत्वेन मीमांसकस्या- न्तरता । शक्तिवादिनोरपि प्राभाकरवद्भावेदान्तिनोः कर्मातीन्द्रियत्वस्यासिद्धत्वात् । त्या निर्विशेषस्वीकारे च तेषामेवान्त्यविशेषत्वादिति तद्वनित्यदव्याणामपि खभाववाद्यानियुद्धिजनकर योगिनामियन्त्यविशेषापलाप इति खण्डलकार्थः । उपलक्षणं चैतत् , कालादेस्तत्संबन्धमन्तरेण सत्ववदित रेषामपि स्यादिति कालाद्यपलाप इत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयँमाशय परिहरति-अथेत्यादिना । उपादाना: दिग्रहणमुपलक्षणं चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणनियमस्यापि । नहि सन्निकर्षमात्रात्तत्संभवः । रसादेरपि तत्स्यात् । एवमर्थापत्तिं समर्थयित्वा अनुमानमपि समर्थयितुं श्लोकेन संगृहाति-स्थितिस्थापकेति । दहन इति धर्मि निर्देशः । पूर्वार्द्धन साध्यनिर्देश. । सङ्ग्रह विगृणोति-चह्रिरित्यादिना। आकाशादिसंयोगव्यावृत्त्यर्थः भावग्रहणम् । आश्रयग्रहणेन चायुतसिद्धतया सिद्धसंबन्धित्वं विवक्षितम् । तेन न वायुपरमाणुमिरर्थान्तरता। गुरुखमादाय घटादौ साध्यप्रसिद्धिः । आकाशादौ च परममहत्त्वादिना । पूर्ववाद्युक्तमद्य दूषयति-नचेत्यादिना । प्रमाणान्तरोपनीतविशेष णालम्बनव्यतिरिक्तमनुव्यवसायव्यतिरिक्तं च यदस्मदादिप्रत्यक्षं तदविषयवमतीन्द्रियत्वं विवक्षितं तच गुरुत्वादी प्रसिद्ध तेन न पूर्वोक्तत्रिविधाप्रसिद्धविशेषणतावतार इति प्रशस्तपादवचनसंमतिपूर्वक दर्शयतिर प्रमाणान्तरेति । भाष्ये भावनाग्रहण स्थितिस्थापकस्याप्युपलक्षणम् । कुण्डमिव यदरा गामाश्रयो भवति वायोरप्यनिरति तेनार्थान्तरता इति प्रथमं पक्षं दायित्वा द्वितीये भाई प्रत्यप्रसिद्ध विशेषणतामाह-नापि द्वितीय इति । अस्ति तावदग्नेर्वाग्वाश्रयत्वविलक्षणाश्रयत्वं स्वकीयरूपस्पर्शादि प्रति, तन्मास्तु नाम समवाः यित्वं स्वरूपादितुल्यमेवेदमाश्रयत्वमनिमत तेन नार्थान्तरताऽप्रसिद्धविशेषणते इत्याह-मैवमिति भयु तसिद्धतयेति । वयोरन्यतरस्य वा पृथगायित्वाहित्यं पृथगतिमत्त्वाहित्यं वा अयुतसिद्धिसदसयेल: थः । ननु तथापि कर्माप्रत्यक्षवादिनः प्राभाकरस्यार्थान्तरनोवेति तत्राह-नचेति भावेदान्तिनोस्वावदक्षी णमिदमनमानं तयोः कर्मप्रत्यक्षवादित्वात् प्राभाकरस्य तु भ्रान्तिम श्रमप्रत्यक्षवामिमानः । तथाहि कादर चित्कातिशयः स्वाश्रयातिशयपूर्वक इति न तावद्याप्तिरति । तस्यामेव क्रियायो व्यभिचारात् । या या १ इद योगिस्वीकारस्याप्युपलक्षणम् । अतीन्द्रियत्व प्रत्यक्षाविषयत्वं नतु इन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्व तथा सरि ईश्वरप्रत्याविषयस्यापि तथावेन असिद्धवोकेरसागल्यापाताद । २ प्रथमविशेषाणामित्यर्थः । ३ कालसंगन्धमित्यर्थः । ४ कचिदपि स्वभावातिरिक्तशती प्रमाण नास्तीत्यरूपमित्ययः । ५ गुगवा सो प्रत्यदायस्य विशेषगरवादिति ९८यो रूपपटयोर्यमाशानामनोरन्यतरस्य ज्ञानस्य वा यथा।भारमनस्तु नित्यगम्यवेनायविश्वप्रसितिरेयनेति माः।

·" परिच्छेदः] नपनप्रसादिनीव्याल्यायुता। १४३ विपक्षे च वह्रिस्वरूपस्यैव कारणत्वात् प्रतिवन्धकाभावकारणत्वस्य पुरस्तानिरस्तत्वात् मवादिसमबधानासमवधानयोरविशेषेण कार्यजननप्रलगो वाधकः । नचैवंविधधर्मान- यत्वे गुणकर्मादेरपि द्रव्यत्वप्रसङ्गः । तेषां गुणानधिकरणत्वात् । नचैवंविधधर्माश्रयत्या- द्गुणाधिकरणत्वमपि स्यादिति वाच्यम् । प्रसङ्गस्य विपर्ययापर्यवसायित्वात् । नहि यद्गुणान- धिकरणं तदेवंविधधर्माधिकरणं न भवतीति प्रतिवादिसंप्रतिपन्नमुदाहरणमस्ति, येनायं प्रसङ्गो विपर्यये पर्यवसायी स्यात् । शक्तिव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य पक्षकोटिनिक्षिप्तत्वात् । द्विनीयानुमानेपि मायावादिनं प्रति नेश्वरकारणत्वेन सिद्धसाधनता । तस्योभयवादिसंम- तकारणातिरिक्तत्वाभावादीश्वरकारणत्वस्य वेदान्तिभिरभ्युपगमात्, जन्यभावजन्य इति वि- शेपणान्तरप्रक्षेपेग भादृस्याप्यर्थान्तरपरिहारसम्भवात् । नचैवं सति नित्येपु शक्त्यभावप्र- सङ्गः । अनित्येपु शक्तिसिद्धौ तदृष्टान्तावष्टम्भत एव नित्येष्यपि तसिद्धेः, सलिलपरमाणु- रूपादिवन्नित्येपुं तस्या अनित्यत्वोपपत्तेः। श्रीहीन्मोक्षतीत्यादिद्वितीयाश्रुतिभिश्च व्रीह्यादिषु अतीन्द्रियशक्तिसद्भावसिद्धिः। नचादृष्टस्य चेतनधर्मस्याचेतनेपु ब्रीह्यादिष्यसंभवात् तद्विषयक्रियाजन्यतामात्रेण तदी- क्रिया सा कादाचित्की न वा, नचेतनित्यतया संयोगादिनित्यतापत्तिः । कादाचित्की चेदतिशयान्तरपूर्वकत्वे- इनवस्था । अतत्पूर्वकत्वे हेतोसत्रैव व्यमिचार इति भावः । विपक्षे बाधकमाह-विपक्षेचेति । विपक्ष मन्त्रादिसमवधानासमवधानयोः। अनादरे सप्तमी । अविशेषेण कार्यजननप्रमङ्गो बाधकः, पुनः, अग्निस्वरूपस्यैव कारणवात् । प्रतिबन्धाभावकारणवस्य पुरस्तान्निरस्तखादिति योजना दूषणान्तरमुक्तं निराकरोति-नचैवमि- ति । यद्यपि शक्तिवादिना गुणादिष्वप्येवं धर्मोमिमतस्तथापि माभूद्गुरुन्वस्थितिस्थापकादेरुक्तरूपतत्तदवान्तर- जात्याश्रयखमानाद्रव्यत्वप्रसत्तिः । अथ तदप्यनेकत्तिवादिष्ठमपि भवतीति मतं तथापि गुणवत्त्वं द्रव्यलायो- जकं नच तद्गुणादावप्यस्तीति न द्रव्यलप्रसकिरित्याह-तेपामिति । तर्थनेनैव गुणाधिकरणत्वमपि प्रसा- नीयमिति तत्राह-नचैवमिति । प्रशिथिलमूलतया आपादनं दूषयति-प्रसङ्गस्येति । एवं ह्यस्य विप- यः, विप्रतिपन्नं गुणादि एवंविधधर्मानधिकरणं गुणानधिकरणलादिति । नचान व्याप्तिरस्ति । शक्तिगुरूंखाधय- व्यतिरिकस्य सर्वस्य पक्षकोटिनिक्षिप्तवात् । अस्तु तर्हि शक्तिरेव विपर्ययपर्यवसानभूमिः । तस्याः गुणानधिकरण- त्वादद्विछातीन्द्रियत्वादिविशिष्टधर्मानाश्रयत्वाच । तथा शक्तावपि शक्तिस्वीकारेणानवस्थापातादिति चेन्मैवम् । नेयायिकादिमते तदसिद्धः । नच परसिद्धेन दृष्टान्तेन प्रसङ्गःप्रसरमासादयतीति सांप्रतम् । उभयवादिप्रमितस्य- साधनाप्रतानियमभङ्गप्रसङ्गादितिभावः। एवं प्रथमानुमानं समर्थयित्वा स्फोटः संप्रतिपन्नस्फोटकारणातिरिक्तकारणजन्य इत्यनुमानेऽर्थान्तरतामुक्तां परिहरति-द्वितीयेति । ननु भवतु वेदान्तिमिरीश्वराझोकारादुभयवादिसंप्रतिपन्नत्वेन तदतिरिक्तत्वाभावा- नेश्वरेणार्थान्तरता, मीमांसकानां स्वनीश्वरवादित्वाद्भवत्येव तेनार्थान्तरतेति तत्राह-जन्यमावेति । तथाच न नित्येश्वरेणार्थान्तरतेति भावः । भारस्यापीत्युपलक्षणम् । तर्हि नित्यगतनित्यशक्कावव्याप्तिरित्याराका निषेधति-नचेत्यादिना । नित्यद्रव्येषु द्रव्य वेन नित्यगुणेषु गुणत्वेन सामान्यादिषु च शक्यन्यनित्यत्वेन संप्रतिपन्नवदेव शक्त्यनुमानादिति भावः । स्यादेतत् , साध्यतां नाम, नित्यता तु कथं स्यात् , यावता शक्युपा- धावेकरूपायां नित्यलानित्यत्वविरोधादिति तत्राह-सलिलेति । इदमत्राकूतम् । नेयं शक्तिरेकैच येनैकस्याः शर्जन्यत्यमजन्यत्वं च विप्रतिषिध्यते, अपितु प्रतिपदार्थविमिन्ना, तथाचावयविषु अनित्यत्वेपि रूपस्य पाथः. पायकपरमाणुपु नित्यत्ववनित्यत्वं किं न स्यादिति । आधेयशक्तावागमं प्रमाणं समर्थयते-नीहीनिति । यत्तु मुख्यार्थानुपपत्त्युपन्यासेनार्थान्तरत्वमुक्तं तदन्द्य दूपयति-नचेत्यादिना, वाच्यमित्यन्तेन । तत्र १ अपीतिशेषः । २ बीमादिविषयकेत्यर्थः । ३ गुरुत्वादित्तिसामान्यमपीत्यर्थः । ४ शक्तगुरुत्वामयाच्च व्यति. रिक्तस्येत्यर्थः । ५ शक्तिस्वरूपे धमें इत्यर्थः । " ।

·- प्रथम .. ८ धर्माधादिरूपातीन्द्रियतापेशवमात्मीि बोपम् । सोफामान तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यत्वप्रतिपत्त्युपपत्तेश्च द्वितीयाश्रुतिगौणीति वाच्यम् । धर्माधर्मलक्षणादृष्टविलक्षणस्यैव कस्स- चिदतिशयस्य तण्डुलपिष्टपुरोडाशादिपरम्परया प्रधानापूर्वजननसामर्थ्यापरनामधेयस्याभ्युर- गमात् । अन्यथा स्वरूपेणैव ब्रीह्यादीनां तत्साधनत्वे प्रोक्षणादिविधानवेयर्यप्रसङ्गात् । दृष्टस्यासंभवे चादृष्टस्यैव कल्पनीयत्वात् , सम्भवति च मुख्य लक्षणाश्रयणस्यानवकाशत्वात् । एतेन लीलावतीकारस्यापि निराकृतः प्रयोगः । प्रमाणानामागमार्थापत्यनुमानानां दर्शितत्वेन प्रमाणेनानुपलभ्यमानत्वादिति हेतोरसिद्धः । तदेवमर्थप्रत्यायनशक्तिसद्भावा- पदानां तदमिहितेभ्यः पदार्थेभ्यः रान्निधानादिसहकारिवशात्पदार्थानामन्योन्यान्वयप्र- तिपत्तिलक्षणया सिद्यतीति सिद्धम् ॥१३॥ हेतुमाह-धर्माधर्मेति । नास्मामिर्धर्माधर्मात्मकादृष्टं व्रीह्यादिश्वभ्युपेयते, अपितु तद्विलक्षणम् । नातीन्द्रि यातिशयः सर्वो धर्माधर्मामिधानः । गुरुत्वादेरपि तत्प्रसङ्गात् । यौहि सुखदुःखफलौ पुरुषार्थावतिशयौ पुरुषसः मवेतौ तौ नाम पुण्यापुण्यामिधानौ । एतादृशानि तु फवनि, तथैव श्रुत्यादिप्रमाणैरवगमादित्यर्थः । यथार प्रोक्षणादीनां गुणकर्मतया खतनापूर्वकल्पनानवकाशः, तथा भेदलक्षणे भावार्थपादे तानि दूध गुणप्रधान भूतानी' त्यत्रोकम् । ननु बीहीणामेव प्रोक्षितानां तण्डुलादिपरंपरया प्रधानापूर्वनिवर्तकलमस्तु किमत्रादृष्टेन विनानुपपन्नमिति तत्राह-अन्यथेति । एतदनुपपत्त्यात्मकं, प्रमाणान्तरमेव वोच्यते, विविधं धनं दृष्टार्थम- दृष्टार्थमुभयाथ चेति । तत्र दृष्टार्थेष्वपि नियमादृष्टमस्त्येव । केवलं पृष्टे विधिवयात्, अनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् । अतोविध्यन्यथानुपपत्तिरप्यदृष्टसाधिकेत्यर्थः। ननु दृष्टसमवेनादृष्टकल्पनाऽयुकेति तनाह- दृष्टस्येति । ननु भवतु विध्यन्यथानुपपत्त्याऽदृष्टं, तच्च चेतनसमवायि, चेतनधर्मसात् भावनाया इति तत्राह- संभवति चेति । अयमर्थः । ब्रीहीन्प्रोक्षतीति द्वितीयाश्रुत्या व्रीहीणामेव प्रोक्षणेन संस्कार्यत्वं श्रुतं मड़ सक्तूनामिव होमेन भस्मसाद्भूतानां विनियोक्ष्यमाणत्वानुपपत्तिः येन सक्तुभिरितिवद्रीहिमिरिति श्रुतविनियोगः झावकाशः । नच तीर्थस्नानादिवत्कर्तृधर्मता । तदिह न विषयतामात्रेण द्वितीया श्रूयते किंतु संस्कारजन्यातिः शयाधारतया । तर्थी सति लक्षणा स्यात् । नच विनाकारण लक्षणा । अतिप्रसङ्गात् । नवागमैकभूमिषु प्रमाणा- न्तरावतारो, येन विरोधशापि स्यात् । तदुक्तं भाष्यकृद्धिः 'न विधौ परः शब्दार्थ' इति । यत्तु धीवल्लमेन शक्त्यपहवायानुमानमुक्तं तदप्युक्तप्रकारेण दूपितमित्याह-पतेनेति । एतेनेत्येताद वृण्वन्नसिद्धिमाह-प्रमाणानामिति । किंच यच्छब्दतच्छन्दयोस्तावदर्थपर्यालोचनायामनुमानशरीर पूतिकूष्माण्डायते । तथाहि यत्तच्छन्दाभ्यां साध्यविवक्षायां यथा नीलं पीतरूपेणेति दृष्टान्तासातिः । नीलरूपविवक्षायां तु पक्षासहतिः । अन्यधानुगतोयोंऽनतिप्रसङ्गो दुनिरूपः, सत्प्रतिपक्षत्वाच । तपाई विवादपदं स्वरूपमात्रसंवद्धातीन्द्रियसापेक्षं जन्य जनकत्वादामवदिति शक्यमनुमातुम् । मचानात्मसमुपाधिः । खरूपमाप्रसंबद्धातीन्द्रियगुरुत्वसापेक्षाणां पतने पाषाणादीनामात्मलाभावेन साध्याव्यापकलात् । मर विवादपदं खरूपमानसंबद्धातीन्दियभावनासापेभमदृष्टसापेक्षमिति वा जनकत्वादात्मवदित्यपि प्रसनामाव समानयोगक्षेमता । आत्मत्वस्यैव तत्रोपाधित्वात् । यच तेनोक्तं शरपि शत्यन्तरापेक्षायामनस्थिति अनपेक्षवे तयैव व्यमिवार इति । तदसत् । शक्तस्य कारणेत्वाभ्युपगमात् । नवान्ततः प्रीतिं प्रत्यार 'कारणत्वमस्तीति वचनीयम् । प्रत्यक्षप्रतीतेरेवार्थजन्यत्वात् , शफेशाप्रत्यक्षत्वात् । अनुमानादीनां तु नाम: न्यत्यमितरथाऽतीताद्यनुमानानुदयप्रसज्ञात् । नच योगिनामतीतायपि प्रत्यक्ष मिति प्रत्यक्षेप्यर्षजन्यवं शाम भजनम् । अतीतारीमा प्रत्यक्षल एव विवादात् । यथाह परमर्पिः-'विद्यमानोपलम्मना दिति । मुपसंहरन शक्तिसमर्थनस्य समन्ययोपयोगमाह-तदेवमित्यादिना । अप्रत्यायनशकिसनापात्पदानी १ सर्ववदि वाक्याची लय एवेति च सितामिति मीमांसकसिमान्तादिति भावः । इत्यर्थः । ३ वान्याख्यातानि दे दिया गुणकर्मप्रतिपादकानि प्रधानकर्मप्रतिपादकानि पति स्वार्थः । ४ का इति समतः पाठो भाति । ५ोधणस गुणकर्मवाति हेतु वितामा रितीयाली सहित ७वणारीजोति शेषः । मारपसरूपतोरमारा ग्यगिपारामावः । १. अपेरिति शेषन्द्रियापिः । पादा २ कर्मभेलामो ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। '१४५ ननु पदानामेयान्योन्यान्वितस्वार्थाभिधायकत्वसंभवे किमिति पदार्थानां लक्षणया- न्योन्यान्यवप्रतिपत्तिजनकत्वमास्थीयते । तथाहि योग्येतरान्वितखार्थेषु पदानामावापो. द्धारदर्शनात्तत्रैव सामर्थ्य मध्यवसीयते । यद्यपि प्रतिप्रयोगं विशेपान्तरतत्संसर्गयोयं- भिचारः, तथापि योग्येतरान्वितस्य स्वार्थमानस्याव्यभिचारात् प्रथमायगतयोग्येतरान्वि- तस्वार्थाभिधानसामर्थ्यानुसारेण प्रयोगान्तरेष्वपि वथैव कल्पयिप्यते । ननु किमनभिहितेन पदार्थेनान्वितं स्वार्थमयबोधयति गोपदमुत पदान्तराभिहितेन । नायः । एकस्मादेव पदात्तत्तदर्थान्वितस्वार्थावबोधसंभवेन पदान्तरस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । तथाहि गामानयेत्यत्र गोपदं यावदानयपदेन गोपदा. थान्वितस्वार्थो नाभिधीयते न तावत्तदन्वितस्वार्थमभिधातुमर्हति, एवं तदपि पदं याव- स्वार्थान्वितमर्थ गोपदं नाभिदध्यात् तावत्तदन्वितस्वार्थ नाभिधत्ते ततश्च गोपदेन तद्- 'न्वितस्वार्थेऽभिहिते पश्चादानयपदेन तदन्वितः स्वार्थोऽभिधातव्यः, सति च तस्मिन् गोपदेन स्वार्थोऽभिधातव्य इति व्यक्तमेव परस्पराश्रयत्वम् । पदार्थमानाभिधानपूर्वके तु तदन्वि- पदैरेव स्वाभिहितपदार्थेभ्यो द्वारभूतेभ्यः सनिधानादिसहकारिवशात् पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रतिपत्तिलक्षणया सिध्यतीति सिद्धमित्यन्वयः । इत्येषा सदसत्प्रकारविधुरा माया दुरुनीतितो मूलत्वात्प्रकृतिः नवोधभयतोऽविद्या सहायोहिता। शक्तिर्विश्वमयस्य यस्य विशदानन्दप्रबोधोधेर्निधूताखिलमेदगन्धममलं वन्दे भवानीपतिम् ।' पदार्थान्वयप्रतिपत्तिः पदैर्लक्षणया सिध्यतीत्युक्तं, तन पदार्थानामन्वितावस्थापि पदैरभिधेयैव न लक्ष्येति अन्विताभिधानेवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्तेतराम्-नन्वित्यादिना । श्रौतत्वसंभवे लक्षणा न न्याय्या, मुख्या. मुख्ययोर्मुल्यस्याभ्यर्हितत्वादिति भावः । नन्वन्विते सामर्थ्याश्रयणाद्वरं स्वरूपमाने सामाश्रयणमतिलाध. यात इतरथा गौरवप्रसङ्गादिति तनाह तथाहीति । प्रमाणगर्भगौरवं न दोपायेति भावः । नन्वेकस्मि- प्रयोगे बन्धनान्वितं गोवं प्रतीयते अपरस्मिन्नानयनान्वितम् अपरन दर्शनान्वितमिति व्यभिचारिणौ पदा. र्थान्तरतदन्वयौ, अव्यभिचारि च गोत्वम् , अव्यभिचारिणि सामर्थ्य युक्तमाश्रयितुमैकरूप्यादतः पदार्थमानमेव पदशक्तिगोचर इति तनाह-यद्यपीति । ननु किमित्येवं व्यभिचारिणोरपि पदार्थान्तरतत्संसर्गयोरनुगत- मेकं रूपं मापाद्य अनुगतशक्तिकल्पनानिर्बन्ध इति तत्राह-प्रथमेति । तदुक्तं वाक्यार्थमातृकायां नाथेन- 'आमाहासन्निधिप्राप्तयोग्यार्थान्तरसंगमात् । स्वार्थानाहुः पदानीति व्युत्पत्तिः सश्रिता यदा। अन्वयव्यभिचा. राभ्या तदा दोपो न कश्चन ॥' इति । प्रयोगान्तरेषु तुरगमानयेत्यादिपु इत्यर्थः । अत्राभिहितान्वयवादिनामाक्षेपमवतारयति-नन्वित्यादिना । येन पदार्थान्तरेणान्वितं खार्थमभि- दधाति गोपदं तरिकमन्येनानभिहितम् उताभिहितम् । आये पदान्तरवैयर्थ्य, विनैव तदभिधानं तदन्वयला. भात् एकपदादेव सर्वार्थप्रतीतिप्रसङ्गात् । नच योग्यतरमानाग्विताभिधानेपि तद्विशेषान्विताभिधानसिद्धये पदान्तरोपादानम् । विशेषान्विताभिधानेप्यभिहितानभिहितविकल्पस्य तुल्यत्वात् । द्वितीयं दूषयति---न. द्वितीय इति । आनय इति पदेन गोत्वान्विततयाऽनयनाभिधाने सति आनयनान्वितं गोत्वं गोपदमभि- दध्यात् । एवं गोपदेनानयनान्विते गोरवेऽभिहिते तदन्वितमानयनमानयेतिपदमभिदध्यादित्यन्योन्याश्रय इति सण्डलकार्थः । ननु नान परस्पराश्रयताया अवतारः, परस्परनिरपेक्षाणि प्रथमं पदानि पदार्थानससृष्टान- भिधाय पश्चादन्योन्यान्वितांस्तानेव पदार्यानभिदधत इति तत्राह-पदार्थमात्रेति । न केवलमेवं कल्प- १ इदमन्योन्यान्वयान्वयि । २ सत्वासत्वाभ्यामनिर्वाच्येत्यर्थः । दुरुनीतितोऽचिन्त्यरचनारूपत्वान्माया । प्रबोध- भयतो विद्यामयादविद्या सहायत्वेन कल्पितेति योजना । ३ योग्यतरान्वित शक्तिवादिनो भाडाः। ४ मनुगते शक्ति- कल्पनेति' सप्तमीसमासः । ५ शक्तिग्रहः । ६ आवापोदाराम्या तदा योग्यतरान्वितस्वाथे शक्तिस्वीकाराव विशेषा- तरतत्ससर्गयोयभिचाररूपो दोषो नेत्यर्थः । ७ समभिव्याहार विशेषरूपाकाहाभारयः ससर्ग इति वादिना नैया. विकानामित्यर्थः । वास्यलक्ष्यः संसर्ग इति वादिना वेत्यर्थः। चि. १९ ·। , रितसस्कारस्य । आनन्तर्य पूर्वतनपदायसवारस्य । वियोग कामिन्यादी । एककार्यमेकस्मादुपनका मन तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथम ताभिधाने द्विरभिधानमप्रमाणमनुपपद्यमानं चापद्येत । ननु द्विरभिधानं न पसातस्य, साहचर्यवशात्स्वार्थेषु प्रथम स्मारकाणा पश्चादन्विताभिधायकत्वाभ्युपगमादिति चेन्म वम् । साहचर्यदर्शनदशायामन्वितानामेवानुभूततया तथैव स्मरणस्यावश्याश्रयणीयत्वात् । नहि पद पदार्थमानप्रतिपत्तये प्रयुज्यते, कितु व्यवहाराय, स चान्वित एवेति कथमन- न्वितानामेव पदार्थाना पदेभ्यः स्मृतिः स्यात् । तथा च गा पश्येति प्रयोगे गोपदेन पूर्वानुभूतानयनान्वितस्वार्थस्य सारितत्वात्पश्येति पदमनाकाद्धिवार्थमसङ्गत प्रसज्येत, एवं प्रासादं पश्येत्यत्र प्रासादान्वितस्वार्थाभिधायकत्वात्पश्यति पदस्य न गोपद तेन सबध्येत । तथाच वाक्यार्थः कापि परिनिष्ठितो न सियेत् । नन्वव्यभिचाराद्गोपदं स्वार्थमात्रमेव स्मारयति, नार्थान्तराणि, तेपां व्यभिचारित्वादिति घेत् । मैवम् । पट्टभ्यासादरप्रत्ययैराहिताया भावनायाः प्रबोधर्वत्याः स्मरणहेतुत्वाशी- कारात् । तत्प्रवोधस्य च व्यभिचारिण्यर्थान्तरे परिगणितप्रणिधानसाहचर्यादिजन्मनोऽवि. शेपात् । परिगणिवा हि स्मृतिहेतवः प्रणिधानाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रिता- नाया प्रमाणाभाव , अपितु प्रमाणविरोधश्चेत्याह-अनुपपद्यमानं चेति । तथाहि ससृष्टाशेपि चेत् पदाग्नि गृहीतसंगतिकानि, तमपि प्रथममेवाभिदध्यु , अगृहीतसंगतिकत्वे पश्चादपि नाभिदध्यु इत्यस्त्येवानुपपत्ति, सकृत्प्रयुक्तशब्दस्य विरम्यव्यापारानुपपत्तिर्वानुपपत्ति । ननु न प्रथममभिधायकानि पदानि, येन द्विरभिधान प्रसज्येत, अपितु प्रथम पदार्थेषु स्मृतिरेव जायते सहचरितदर्शनात् , सहचरितानि हि पदार्थे प्रथम पदान्यनू भूतानि देवदत्तदर्शनादिवत्तत्सहचरितयज्ञदत्ते, अनन्तर तु ससृष्टदशाया मारताना पदार्थानामभिधाननिति तदेतच्छङ्कयित्वा परिहरति-मेवमिति । अन्वितपदाथै साहचर्यमेवोपपादयति-नहि पदमिति । व्यवहारसमर्थससृष्टपदार्थ. साहचयात्ताहगर्यस्मारक्पदाना पदार्थमानस्मारकत्वमप्रसिद्धमित्यर्थ । अङ्गीकारे । दूषणान्तरमाह-तथाचेति । अयमथ । गामानयेति प्रयोगे गोपदस्यानयनान्वितगोत्वेन साहचर्योपलम्भात गा पदयेति प्रयोगेपि कारकाभिधायिगोपदमानयनान्वितमेव गोत्व सारयेदिति पश्यति पदमनाकारितार्थमसात प्रसज्येत । एव तस्मिन्नेव प्रयोगे गोपदमपि पश्येत्यनेन क्रियावाचिनाऽनाकासिताथस्मारकमसमतमेव स्याद। पश्येत्यस्य प्रयोगान्तरेऽर्थातरसाहचर्यदर्शमादिति । उक्तामव्यवस्था सर्ववाक्येष्वतिदिशति-तथाचेति । साहचर्याविशेषेपि पदाथा तरवैषम्य शङ्कते-नन्यिति । व्यभिचारेपि भूयोदर्शनाद्याहितसमारोद्रोया दुत्पद्यमाना स्मृति नन्वितान्वितपदाथयोविशिष्यत इति पारेहरति-मैवामिति । भावना सस्कार ।सा दृहीतेपि तडिदादौ पटुप्रत्यय , कण्डिकादावभ्यासप्रत्यय , अद्भुतेप्वादरप्रत्यय , तथाप्यप्रवुद्धस्य न स्मृतिन मकत्वमिति प्रबोधग्रहणम् । ननु भावनोदोध एव न तथा व्यभिचारिणि, यथा अव्यभिचारिणि पदार्थमन्त्र इति, तनाह-तत्प्रयोधस्येति । प्रबोध उद्बोध । परिगणितेभ्य प्रणिधानसाहचर्यादिभ्यो जम यस भने धस्य तस्येत्यर्थ । भगवदक्षपादेन परिगणितानेव शाम्रान्तरे स्मृतिहेन्दर्शयति-परिगणिता हीति ! स्मृतिहेतय. सस्कारोबोधनद्वारेति शेष । प्रणिधान मनोऽवधानम् । अभ्यास प्रसिद्ध । लिलााप्तिमस्कार ! लक्षण धवलच्छनादिचिह्न राजादिसस्कारोद्वोधरम् । सादृश्य गुक्तिभाखरतादि रजतादिसाकारोबाधकम् । परिग्रह स्वीकार कलनादिसस्कारस्य । एवमाधिताश्रयावपि परस्परसहारस्य । सम्बन्ध यहवार पर २ उमुदाया इत्यथ । ३ विशेषा ियायमारकासाला सहारस। ५ भूयोदर्शमरूप । सघ सरकाराधादव संस्कारोमोप सनिलदम् । सापमानातिना माEिET पgarh मारा संस्कारस्वैति निराशाय संबनते। ८ एकर कापमिति समारा पम् । ९ सरकार ने विशेष मिसायल IMAM मारामार पण मावि ११ मियतमे पते पनि सरकारोशेषतम्। . १परपदार्थ योरिस्यादि । । भारतान ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। , - । भयसंबन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयव्याप्तिव्यवधानसुसदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रि . यारागधर्माधर्माः प्रामाणिकः, अस्ति चेहयोग्येतरान्वयस्यापि साहचर्य स्मरणहेतुः । तस्मा- सदैरभिहिताः पदार्था एवाकादादिमन्तः परस्परान्वयं योधयन्तीति युक्तमाश्रयितुम् । मैवं, त्वयापि पदार्थविपयाः प्रत्ययाः प्रमाणविपर्ययसंशयादिध्वनन्तर्भावात्स्मृतय एष्ट- व्यास्ताश्वान्वितगोचरा न स्वरूपमात्रगोचरा इति तुल्यो दोषः । नच वाच्यमभिधानतः स्मारितमेव पाक्यान्वियि न साहचर्यमानादिति । गङ्गायां घोषः प्रतिवसतीत्यादी पदार नभिहिततीरादीनां वाक्यार्थानन्ययप्रसङ्गात् । अभ्यासातिशयश्च पदार्थस्मरणहेतुः । सच यथा पदानां स्वार्थेषु, न तथार्थान्तरेषु । तेपो व्यभिचारित्वात् । तथा च स्वरूपमात्रेणैव पदे- भ्यः स्मारिताः पदार्थाः आकाहादिमन्तः पदैरन्विता अभिधीयन्त इति न परस्पराश्रयता । नापि पदान्तरानाकाडा । आकासा हि प्रतिपतुर्जिज्ञासा, साचाभिधानापर्यवसा- हिते । सुखदुःसादि तज्जातीयस्य तद्धेतोश्च । अर्थित्वैमर्थनीये। अर्थित्वं तु अप्राप्तविषये पुन:पुनरिच्छा । तेनेच्छया न पौनरुत्यम् । क्रियारागः फ्रियासक्तिः खविषयस्य । धर्माधर्मों शुभाशुभविषयसंस्कारोबोधको । यस्मादेवम- न्विताभिधानपक्षो न घटतेऽतोनिहिताम्बयपक्ष एव श्रेयानित्युपसंहरति अभिहितान्वयवादी-तस्मादिति। अनान्वितामिधानवादी स्वपक्षदूपणं प्रतिवन्द्या समादधाति-मैवमित्यादिना। पदार्था एव पदैरभिधी- यन्ते तदन्वयस्तु लक्ष्यते इति यस्याभिहितान्वयवादिनो मतं तेनापि पदार्थविषयाः प्रत्ययाः प्रमाणत्वेन नाभ्यु. पगन्तुं शस्याः । अनविगतार्थगन्तुलाभावात् , सर्वस्य सवप्रसशाच्च । नापि विपर्ययसशयत्वाभ्याम् । यथार्थ- निश्चयत्वात् । अतः परिशेपास्मृतय एवेष्टव्याः ताश्च न पदार्थमात्रगोचराः, सहचरितदर्शनात् सल्वयं संस्कारो. द्वोधः, साहचर्य चान्वितैः पदार्थः नवनन्वितैरित्यायुष्मतैवावेदितम्। तथाच कथं जन्मतेपि पदार्थमानस्य प्रथम स्मरणं सोऽयमात्मीय एव वाणो भवन्तं प्रहरतीति भावः । ननु द्विविधा स्मृति पदजनिता, साहचर्यादभिधा. नाच । तत्र साहचर्यमन्वितेपि समानम् । अभिधानं तु पदार्थमाने । अभिधानद्वारा च यत्स्मारितं तदेव धाक्या न्ययोपयोगि नेतरदिति ब्रूमः, देवदत्त गामानयेत्यादी तत्सहचरितयज्ञदत्तादेरन्वयादर्शनाततो वैषम्यमिति तमाह-नचेति । हेतुमाह-गङ्गायामिति । यदि ह्यभिधानेन स्मारितमेव वाक्यार्थोपयोगि, तर्हि तीरादि- पदार्थानां वाश्यार्यान्वयो न स्यात्तेपामभिधानाभावान्मुख्यार्थसाहचर्यादेव स्मारितलादित्यर्थः । तत्किमेवमनुपप' त्तिसाम्यापादनेन नित्तो भवान् तथाच मतानुज्ञाराजयक्ष्मकक्षीकारः स्यादित्यतः स्वपक्षे परिहारमाह-अभ्या- सेति । यस्मादव्यभिचारिपदार्थेष्वभ्यासातिशयात्तावन्मात्रस्य प्रथमं स्मरणोपपतिः, अत. पूर्वोक्त परस्पराश्रय- परिहारः स्थित एवेत्साह-तथाचेति। तदुक्तं शाब्दनिर्णये-'मेणावगतानन्युगपत्संहतानेथ । प्रमिमीर- पदानीति नान्योन्याश्रयदोषता'इति । नाथैरपि–'श्रूयमाणं पदं सर्व सारितोनन्वितार्थकम् । न्याय संपादितव्यक्ति पश्चाद्वाक्यार्थयोधकम् ॥ स्मृतिसन्निहितैरेवमरन्वितमात्मनः । अर्थमाहपदंसर्वमिति नान्योन्यसंश्रय' इति । यत्तु सर्वेषां पदानामन्योन्यानाकासितार्थसमर्पणमापादितं तन्न । अभिधानापर्यवसानाद्वा अभिहितार्या- पर्यवसानाद्वा पदार्थान्तरे पुरुषस्य जिज्ञासा ह्याकाहानाम । यथाहुः-अभिधानावसाना हि जिज्ञासार्थाच जायते । प्रयोजनावसानाच पदार्थे सा निवर्तत' इति । नाथेनापि 'अन्वितस्थाभिधानार्थमित्यादि । तदिहा- निधानानवसानजनिताकाला पदार्थान्तरेपि समाना, तद्विशेषनिर्णयस्तु सन्निहितयोग्यपदावमादित्यभिप्रेत्य परिहरति-नापीति । नच पदनयाद्यात्मके अन्यतरानाकाङ्क्षा कारणद्वयाभावादिति वाच्यम् । अभूयमाणे हि १ सुखदुःसादिविषयकस तवेतुविषयकस च सस्कारस्योद्बोधकम् । २ संस्कारोबोधकम् । ३ आकाझ्या भास्यते इत्यर्थः । ४ प्रमाविषयत्वमेव सत्त्वमित्यभिप्रेत्येदम् । ५ देवदत्तसहचरितेत्यर्थः । ६ अभिहिताद् देवदत्ता- साहचर्यसारितस्य यशदत्तादेवैषम्यमित्यर्थः । ७ स्वपक्षे परिहारादिति शेषः । ८ अन्वय विना । ९ अन्वितानित्यर्थः । १० पूर्वमिति शेषः । ११ न्यायेन भाकाहायोग्यतादिसमवभानरूपया युक्त्या सपादिता व्यक्तिरितराधान्वितस्वार्था- मिधानानुकूल शत्यभिव्यक्तिर्यस्य तत्तथा । १२ इतरान्वितस्याभिधानमवसानं यस्याः सा जिशासाऽर्थात् उत्थापना प्रयास विना जायते । प्रयोजनस्य निर्षिचिकित्सप्रतिपत्तिरूपस अवसानारसमातेनिष्पवेरिति यावत् । पदार्थविषया जिज्ञासा निवर्तते इति योजना । १३ अभिधानापर्यवसानाभिहितार्थापर्यवसानरूपेत्यादिः । - ।

·, वृक्षेति । पृष तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथना नादभिहितार्थापर्यवसानाद्वा भवति । यथा वृक्ष इत्यन प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाविभक्तरल- रणासेनैव तस्यान्विताभिधानासम्भवादन्यस्य चानभिधानादभिधानपर्यवसानायैवाकाङ्क्षा । यथा वा 'विश्वजिता यजेते त्यत्र कार्यस्य विपयकरणान्विततया प्रतीतस्यैवापर्यवसानाद्वि. शिष्टाधिकारिकल्पना । तदेवंभूताकासावशात्पदानामन्विताभिधानं न विरुध्यते । ननु तथापि पदानामन्विताभिधाने सामर्थ्य न कल्पनीयं पदस्मारितानामेव पदार्था- नामाकासादिवशादन्योन्यान्वयप्रत्यायकलोपपत्तेरिति चेत् । मैवम् । मानान्तराधिगताना पदार्थाना वाक्यार्थप्रत्यायकत्वादर्शनात् । ननु 'पश्यतः श्वेतिमारूपं हेपाशब्द च? ण्वतः। खुरनिक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वी धावतीति धी'रितिन्यायादस्त्येव पदार्थाना ससर्ग- बोधजनकत्वमिति चेन्न । अनुमानादर्थापत्तेर्वा तन ससर्गावगमात् । तथाहि । एपा पदार निामेकाधिकरणतयावगताना प्रत्यायकत्वेनानुमानानतिरेकः, विशफलितावगताना वार्या- म्तराभावे निश्चितपत्तिरेव परिशिष्यते, अनिश्चिते त्वनध्यवसाय एव । अपि च शब्दसामर्थ्याजन्यत्वे वाक्यार्थप्रत्ययस्य पदार्थाख्यं सप्तम प्रमाणमभ्युपेयं तथा, श्रूयमाणे तु रक्तपंटन्यायेनाकासाकल्पनात् । अभिधानापर्यवसानोदाहरणमाह-यथा इति पदेनापि हि पदलादन्वितो शोभिधातव्य , स च केनान्वित इति विमर्शे न तावदृक्ष वृक्षरित्यादौ कर्म करणादिभिरिव विभक्त्यर्थेन । प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाविधानात् । 'प्रातिपदेकार्थलिङ्गपरिमाणवयनमा प्रथमेति प्रातिपदिकार्थादिष्वर्थेषु प्रयमा पाणिनि स्परति स्म । नच पदार्यान्तरमभिहितमस्ति । तस्मादभिः धानपर्यवसानायैव तन तिष्टतीत्यादौ जिज्ञासेत्यर्थ । अभिहितापर्यवसानस्योदाहरणमाह-यथावेति । विषयो धालर्थ स एव करण, तत्र हि पदान्तरभ्रवणादभिधानपर्यवसानेप्यभिहितापूर्वापर्यवसानमस्ति । विषय नियोज्यव्यारत्तो हि नियोग प्रतीयमानोऽनुष्टानाय कल्पत इति विषयवनियोज्येप्यत्येवाकारत्ययं । प्रति पादितामाकाझा प्रकृतेपि दर्शयति-तदेवमिति । यद्यप्यन्योन्याश्रयादिदोषो नास्ति तथाप्यमिहितपदार्थेभ्य एव ससर्गसिद्धौ पदानामपि सामर्थ्यकल्पनाया क्ल्पनागौरव दूषणमित्यभिहितान्वयवादी शहते-नन्विति । यदि हि पदार्याना ससर्गयोधकत्व स्वातदा तदपहाय पदानामपि सामर्थ्यकल्पनाया स्यादेव गौरव, नतु तदस्ति, प्रमाणान्तरगृहीतपदार्थप्वदर्शनादित्याह मैवमिति । उक्त च नाथैन-'किर्तुं तेपा न दृष्टया शक्तिमानान्तरोगती । कल्प्या विशिष्टार्थपरपदसती भाविते' इति । प्रमाणान्तरगृहीतानामप्यस्त्येव ससर्गवोधकलमिति शङ्कते-नन्विति । अत्र हि स्यमन श्वेतिमारूपमव्यक्तरूप श्रूयमाणी च हेपासुरनिक्षेपशब्दो वेतोश्वो धावतीति ससर्गवुद्धिं जनयन्तीत्यर्थ । जल फिमेयनिष्ठतयावगतमेतत्रय ससर्गयोधक विशवलिततया या । प्रथमेशमानता दर्शयति-तथाहीति । यन खेतत्रयमेकनावगत तनाश्वत्व दृष्टमिति व्याप्त्या योधकलादमानमित्लय । द्वितीयेऽर्यापत्तितामाह- विशकलितेति । नन्वर्या-तराभावे विनिधितेऽनुपपत्त्याश्वलयोधलागवेदर्धापत्तित्वमर्थान्तराभाऽपोपि यदा ज निश्चितखदा क्यमर्थापत्तिवमिति तनाह-अनिश्चितेविति। किच शब्दाजन्यत्वे संसर्गयुद्धेरप्रामाणिकत्व पदारयसप्तमप्रमाणाभ्युपगमो या प्रसज्येत, प्रलापन न्तर्मावादित्याह-अपिचेति । अय पदलारितानामेवेद सामभ्यं, तनाशतिपल्पनागौरय स्वादिला नियोज्यकसनेस । २ अरूपमिति ऐद । भम्यक्तवाथयो नम्। ३ भ्यरिणतया सालानानि । ४ यथा रकपटस्य रहन रचतरवाय या मयमा पदयापारमा पाया परपरामासान्टायपि पर पदेनारि आयाहारमध्यवे शादरपरिसस्पमिति भाव ! ५ रिपतियोग्यौ म्यायो यस तथा पातफरपापियात् । रणपिरिषदकतया नियोग्य औषधिया ५ प्रतीयमानो नियोगमनाना पती भाष । पाशानामा मोमिनु सामाना मानाTERY लाममिवातारपगोपरिसरसमनिम्मा मादा मरी योमना ।

·। परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १४९ स्यात् । प्रत्यक्षादिपु तस्यानन्तर्भावात् । किंच पदार्थानामनमिहितानां संसर्गयोधकत्वाभा- वादभिहितानामेव तदेष्टव्यं, तथाच पदार्थानां संसर्गप्रत्ययजननसामर्थ्य पदानां च पदार्थेषु तस्सामाधानसामर्थ्य मिति द्वयं कल्पनीयमिति कल्पनागौरवमभिहितान्वयवादिनः, अन्वि- नाभिधानवादिनस्तु पदानां योग्येतरान्वितस्वार्थाभिधानसामर्थ्यमेकमेव कल्पनीयमिति कल्पनालाघवमिन्ययमेव पक्षः श्रेयानिति। अन्नाभिहितान्वयवादिनः प्रत्यवतिष्ठन्ते-'विना- भिधेयस्मरणमन्वयाप्रतिपत्तितः । तत्तत्पदार्थस्मृतयस्तेषामन्वयबोधिकाः ॥२५॥' पदकदम्ब. कश्रवणसमनन्तरमपि कुतश्चिन्मानसापराधादनुपजनितपदार्थस्मृतेर्वाक्यार्थप्रत्ययानुदयादुदया- चोपजातपदार्थस्मृतेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थस्मृतीनां वाक्यार्थप्रत्ययहेतुत्वं तावदवसीयते । नचपदार्थस्वरूपमात्रविपयस्मृतीनामम्योन्यान्वययोधकत्वमनुपपन्नमन्यत्रादृष्टत्वादिति वा- च्यम् । स्मरणमात्रस्य सामाभावेऽपि समभिव्याहृतपदकम्बकसमुपजनितपदार्थस्मृतीना- माकाहादिसहकारिणीनां संभवत्येव तद्बोधकत्वं, सहकारिभेदोपादानात् , कथमन्यथा संस्का- रेन्द्रिययोरन्यत्र परस्परसंगतार्थाविषययोःप्रत्यभिज्ञायां पूर्वापरदेशकालसंसृष्टेरुवस्तुबोधकत्वं, परस्परसहकारितया तथात्वं तु प्रकृतेपि तुल्यम् । न च पदार्थस्मृतीनां स्मृतानां वा पदार्था- नामन्वयवोधकत्वे सप्तमप्रमाणाभ्युपगमप्रसङ्गः । लिङ्गप्रकरणस्थानानामिव शब्दप्रमाणान्त- किंचेति । पदार्थाना तावत्ससर्गवुद्धिजननसामर्थ्यम् एकम् , अपरमपि पदाना पदार्थेषु ससर्गप्रत्ययजननसा- मर्थ्यमुत्पादयितुं सामर्थ्य, पदैरेवाभिहितपदार्थेपु तादृशं सामर्थ्यमाधीयते । अनभिहितेषु सामर्थ्यादर्शनात् । नैवमस्मपक्षे, अन्वितस्वार्थेषु पदानामेकसामर्थ्याश्रयणात् । यद्यप्यर्थसामर्थ्यादन्विते सामर्थ्यकल्पनाया गौर- घमस्ति तथापि न सामर्थ्य द्वित्वम् , अपितु स्थौल्यैमानमिति भाव. । अन च सामर्थ्यद्वयाभिधानं प्राथमिकप- दार्थयुद्धः साहचर्यास्मृतित्वमामिप्रेत्य । तच्च परिहारावसरे खयमेव स्फुटीकरिष्यति । उभयसाधारणत्वा- द्वावधीरित पदार्थस्मृतिजननसामर्थ्य मिति । अभिहितान्वयवादे अन्वयव्यतिरेको तावत्प्रमाणमाह-विनेत्या. दिनाश्लोकेन ! अभिधेयपदार्थस्य स्मरणं विनान्वयस्य वाक्यार्थस्याप्रतिपत्तिरित्यनाविगानमायुष्मतोपि । ततोवश्यापेक्षणीयाभिधेयस्मरणैः स्मृतैर्वाभिधेयैरन्वयन्यतिरेक्यद्भिरन्वयो बोध्यत इत्ययमेव श्रेयानिति श्लो. कार्थः । श्लोकं विणोति-पदेत्यादिना । कदम्बकं समूह । एवं पूर्वार्धेनान्वयव्यतिरेको प्रदर्य उत्तरार्ध च्याचष्टे-अन्वयेति । पूर्वपक्षिणोऽनुशर्ययोजमुन्मूलयति-नचेत्यादिना । विशलितपदार्थमानस्मृतीनामदर्शनेपि पदस्मारि- तपदार्थस्मृतीना सहकारिवशादुपपद्यत इत्यर्थः । सहकारीति । सहकारिणो मेदो विशेपस्तत्सबन्धादित्यर्थः । अन्यनादृष्टस्य क्यं करपनमित्याशय प्रतिवन्दी गृह्णाति-कथमिति । यथान्यन विभिन्न विषयनिष्ठतया दृष्टयोश्चक्षु सस्कारयोः प्रत्यभिज्ञाया सहकारिवैचित्र्यवशात्सोयं देवदत्त इत्येकार्थविपयत्वमेवमनापि सभा. व्यत इत्युपपाद्य सप्तमप्रमाणत्वं पदार्थानामापादितं परिहरतिनचेति । तथाहि श्रुतिवाक्यसमाख्यानां शब्दरूपत्वेपि लिङ्गप्रकरणस्थानाना न शब्दरूपत्वम् । अथ च न शन्दा पृथकप्रमाणत्वं, तथेहापीत्यर्थः । यद्यपि प्रकरणमप्यवास्यापेक्षं प्रधानवाक्यमिति शब्दरूपमेव प्रतीयते, तथापीतिकर्तव्यताकाहाया अर्थ- रूपत्वादशब्दलमभिप्रेतमिति द्रष्टव्यम् । अविनियोजकत्वाद्वा । नहि लिलादीनि साक्षाद्विनियोजकानीति । लिङ्गादिभ्यो पम्यं दर्शयितुं तद्वृत्तान्तमाह-नन्विति । शाब्दस्यार्थस्यापेक्षितीर्थ. शब्देनैव समर्पणीयः, न प्रमाणान्तरेण । नहि यो ब्राह्मणा आगता कठश्च माठरश्वेत्युक्त्वा तृतीयमहल्या निर्दिशन्तं सन्तः प्रशं. १ बहुव्रीहि. । २ शक्यगौरवमानमित्यर्थः । ३ ननु पदाना पदार्थस्मृतिजननसामध्यमेक पदार्थेषु च ससर्गबोष. जननसामध्यं द्वितीय पदेषु च पदार्थसामाधानसामर्थ्य तृतीयमिति रीत्या सामर्थ्यद्वयाभिधानमसगतमत पाह अत्र चेलादि । ४ नवभिधानादिति भावः । ५ पदनिष्ठसामर्थेन एकेनैव पदार्थस्मृतिः पदार्थनिष्ठ वाक्यार्थबोधानु- कूलसाम_मिसेतदुभयं जन्यते इति भावः । ६ शहावीजमित्यर्थः । ५ स्मृतिपु विशकलितत्वं कमोत्पन्नत्वरूपम् ।

·. . १५० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी). [प्रथमः भीचोपपत्तेः । ननु लिङ्गादिपु श्रुति कल्पयित्वैव विनियोगप्रतीतेः स्वीकाराच्छाब्दवं न विरु- यते, इहतु पदार्थस्मृतीनां स्मृतानां वा पदार्थानामन्वयबोधकत्वमिति वैषम्यम् , शब्दावगत- पदार्थजन्यत्वेनान्वयप्रतीतेः शाब्दत्वे चक्षुषावगतधूमजन्यस्यापि बढिज्ञानस्य चाक्षुपत्वप्रसङ्ग इति चेन्मैवम् । अन्वयप्रतीतिं जनयतां पदानामवान्तरव्यापारत्वात्पदार्थस्मरणानाम् । नचस्वव्यापारव्यवधानाब्यापारवतः करणत्वं विहन्यते । यागादीनामपूर्वव्यवधानेन फल- साधकानामकरणत्वप्रसङ्गात् । नच चक्षुपो लिङ्गज्ञानमवान्तरव्यापारः । अगृहीताविनाभाव- स्यानुमानानुदयात् , अचाक्षुषस्थलेपि लिङ्गस्य योधकत्वात् । गुरुमतानुसारिभिरपि लिङ्ग- प्रकरणादीनामन्तरेणैव श्रुतिकल्पनं विनियोजकानां शब्दप्रमाणान्तर्भावाभ्युपगमाच्च । ननु त्वयाप्यभिहितान्वयवादे तिस्रः शक्तयः कल्पनीयाः, पदानां तावदर्थस्वरूपानुभ- वजननशक्तिरर्थानां चान्योन्यान्वयप्रत्यायनशक्तिस्तदाधानशक्तिश्चापरा पदानामिति । प- दानां साहचर्येणार्थस्मारकत्वे पुनः शक्तिद्वयं कल्पनीयं, पदार्थानामन्वयवोधनशक्तिस्तेषु तदाधानशक्तिश्च पदानाम् , अन्विताभिधाने तु पदानामन्योन्यान्वितस्वार्थाभिधानशक्तिरे- सन्ति, प्रशंसन्ति तु कौण्डिन्य इति शब्देनैव समर्पयन्तम् । तदिहापि श्रुतिभिरेव चेत्तत्तदनानि समय॑न्ते, सम- स्यन्ते तदा श्रुतप्रधानेन, नेतरथेति श्रुतिकल्पनयैवैषां लिलादीनां विनियोजकत्वं, न खातन्त्र्येण । श्रुतिकल्पनाया च त्वरामन्थरतातारतम्येनैषां प्रावल्यदौर्बल्ये, यथाह परमर्पिः 'अर्थविप्रकषी'दिति । अन्येपि “एकद्वित्रिचतु- पञ्चवस्वन्तरीयकारितं, श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयत" इति । प्रकृतेतु वैषम्यमाह-इहत्विति । न शब्दस्येति शेपः । नन्वशब्दत्वेपि पदार्थानां शब्दावगतलात्तजन्यप्रतीतिरपि शाब्दी एवेति नातिप्रसा इत्यारावाह-शब्दावगतेति । तामिमां शङ्कां परिहरति सिद्धान्ती-मैवमिति । नात्र शब्दावगतप• दार्थजन्यत्वमानादन्वयप्रतीतेः शाब्दत्वमुच्यते, येनानुमितेरपि चाक्षुषत्वप्रक्तिः, कितु शब्दावान्तरव्यापार पपदार्थस्मरणजन्यत्वात् । उक्तं हि 'साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम् । पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादन मिति । ततो नातिप्रसक्तिरिति भावः। ननु तथापि पदार्थैर्व्यवधानात् पदानां कथमन्वयप्रतीति प्रति करणत्वं, तयनन्तरफल. वमिति तत्राह-नचेति । यागादीनामिति । गुरुमतेपि यागस्य फलं प्रति करणत्वमस्त्येवेति भावः । पदार्थेभ्यो लिङ्गज्ञानस्य वैपन्यमाह-नचेति । अथ किमिति न व्यापारस्तबाह-अगृहीतेति । तज. न्यस्तदाश्रितो वा यस्तस्तियाहेतुः स हि तद्यापारो नाम । तथाच कथं चक्षुपि व्याप्रियमाणेप्यगृहीतव्याप्तिक्स लिङ्गज्ञानमनुत्पद्यमानं चक्षुर्व्यापारः स्यात् । नहि धूमज्ञानमा लिङ्गज्ञानम् , अपि तु व्याप्तस्य सतः पक्षधर्मतया ज्ञानमिति भावः । चक्षुर्व्यतिरेकेणोत्सद्यमानत्वादपि न तयापारत्वमित्याह-अचाक्षुपेति । अथवा न चक्षुर्जन्यानुमितिः । तस्मिन्सत्यपि नियमेनोत्पत्त्यभावात् । असति चोत्पत्तेरतो "नेदं तस्य व्यापार इति प्रन्यार्थः । यत्तु लिमप्रकरणादि उदाहृतं तदन्विताभिधानवादिनः प्राभाकरस्य भवत्येवोदाहरणम् । श्रुतिरस. नाव्यतिरेकेणैव लिलादीनि विनियोजकानीति हि गुरूणां मतमित्याह-गुरुमत इति । यत्तु शक्तिकल्पनागौरवमुकं तत्परिहर्तुमुत्थापयति-नन्विति । ननु कथं शकिमयकल्पना, यायना साहचर्ययशादेव प्रथमं स्मृतिः पदार्थेपूरपद्यते भवतामिति, तर्हि शक्तिद्वयमवश्यंभावीलाह-पदाना मिति । यत्तु पूर्वपक्षे स्पष्टीकरिष्यतीत्युकंतदन्न स्पीकृतम् । सपक्षे च लाघवं सारयनि-अन्यितेति । २ तदिति । भनिटातीसः । र संध्यन्ते इलः 1 ३ घरलन्तरायो वरतुम्पवधानम् । ४ दण्टमय प्रमा दण्डसमवेतायां पटोरपस्यनुलरियाया हेतुः सहकारिकारणम् मनो दण्टायापारः । दायितेऽपि समयसमरने । निशरतु तदामिनलेनेति विशेषः । ५मानगिस।।

·" परिच्छेदः] नयमप्रसादिनीव्यास्पायुत १५१ कैवेति कल्पनालायवमिति चेन्मैवम् । त्वयाप्यर्थान्तरे तदन्वये खार्थे च पदशक्तीनां कल्पनीयत्वात् । नचार्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायकमपि पदं स्वार्थस्यैव वाचक नार्थान्तर- तदन्वययोर्जातिवाचकमपि पदं व्यक्तितदन्वययोरिवेति वाच्यम् । चिकल्पासहत्वात् । तथाहि किं जातिवाचकपदेन व्यक्तेरिव लक्ष्यत्वमर्थान्तरतदन्वययोरुत वाच्यत्वम् । नायः । पदानामन्विताभिधानभङ्गप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । वाच्यत्वे तयोरपि शक्तेरवश्यकल्पनीय- तया गौरवस्य तादवस्थ्यात् । किंचैकैकस्य पदस्य श्रूयमाणस्व स्मर्यमाणस्य वा तत्तत्पदार्थ- स्मरणजननशक्तिः, पुनरेकस्मरणगोचराणां च तेषामेव पदानामन्योन्यान्वितपदार्थाभिधान- शक्तिः, सकलपदगोचरस्य स्मरणस्य पदेष्वन्विताभिधानशक्त्याधानशक्तिश्चेति शक्तित्रयकल्प- नान्विताभिधानवादेपि तुल्या । नचाभिहितान्वयवादेपि शक्तिकल्पनागौरवस्य तुल्यत्वात् विनिगमनाभाव आशङ्कनीयः । विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तपदकदम्बसमभिव्याहारान्यथानुप- पत्त्या पदस्मारितानामनामन्योन्यान्वयस्य लक्ष्यमाणत्वेनोपपत्तेः शक्तरकल्पनीयत्वात् , 'अनन्यलभ्यः शब्दार्थ'इति न्यायात् । उक्तं च 'विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जन' इति । ननु नेयं लक्षणा भवितुमर्हति, तल्लक्षणाभावात् , तथाहि 'धाच्यस्यार्थस्य वाक्यार्थे मनाभिहितान्वयवाद्यन्विताभिधानेपि शक्तित्रयकल्पनामापादयन्परिहरति-मैवमिति । स्यादेतत् । यथा. नित्यत्वेसत्यनेकसमवेतरूपजातिवाचकमपि पदं नानेकात्मकव्यक्तीनां तदन्वयस्य समवायस्य वा वाचकं, गोल- वाचकं यथा तव्यक्तिदन्वययोरवाचकं, तद्वदन्यान्वितखार्थवाचकमपि पदं खार्थमानमेव वतीति न शक्तित्रयं कल्पनीयमिति तनाहनचेति । कि यईवगत्यान्वितं तद्वाचकमित्यन्ययस्योपलक्षणत्वं आहोखिदन्वितस्य वाचकमिति विशेषणवमिति विकल्प्याद्यं दूषयति-नाद्य इति । अभिहितान्वयवादिमिरप्येवमभ्युपगमा- दावस्येति भावः । द्वितीयेतु शक्तित्रयमवश्यंभावीत्साहन द्वितीय इति । स यदि यानान्विताभिधान- वादे शक्तित्रयं, नह्येतदर्थत्रयम् , अपि तु एक एव विशिष्टोर्थः, परंतु सविशेषणवमिव शक्तरिति, तं प्रकारान्तरेण शक्तित्रयमापादयति-किंचेति । एपाहि अन्विताभिधानपरिपाटी। प्रथमं श्रूयमाणैः सर्यमाणैर्वा पदैरन्यो- भ्यासंदृष्टार्थाः प्रत्याय्यन्ते, अन्त्यपदोचारणानन्तरं चैकस्मृल्यारूढानि तान्येव पदानि पदार्थानन्योन्यान्विततया प्रतिपादयन्तीति । तथाच पदार्थमात्रेषु संसृष्टपदार्थेषु च प्रत्ययाधाने पदानां सामर्थ्यद्वयं, सकलपदविषयस्मर- गस्य सकलपदेष्वन्विताभिधानसामर्थ्याधानसामर्थ्य तृतीयम् , एकस्मृत्यनारूढपदाना तत्सामर्थ्याभावादित्यर्थः । मनु शक्तित्रयकल्पनायामुभयोः समानायां कोयमाग्रहः यदभिहितान्वययाद एव श्रेयानिति तत्राह-नचेति । अनन्यलभ्यो हि शब्दार्थः, लभ्यते चान्येभ्योपि व्यवहारः समर्थसंसृष्टपदार्थबोधार्थ प्रयुक्तपदस्मारितेभ्यः पदार्थेभ्यः । नच तस्याशाब्दत्वं, शब्दैरेव लक्ष्यमाणत्वादतो न शक्तित्रयमिति सण्डलकार्थः । एतदुक्तं भवति । पदानां पदार्थस्मृतिजनकत्यं तवापि तुल्यं, स्मृतपदार्थानामन्वयप्रतिपत्तिहेतुतामात्रमपि तुल्यमेव, इतरथा प्राथमिकपदार्थस्मृतेस्तवापि वैयर्थ्यात् , करणत्वं तु मयापि नेष्यते,पदाना पदार्थेष्वन्वयप्रतिपत्तिजननसामर्थ्या. धानसागभ्यं भवदीयसमुदायस्मृतिसामध्येन तुल्यं, पदाना स्मृतपदार्थान्वयबोधने यत्सामर्थमभिधानात्मकं स्वया परिकल्प्यते तन्मसक्षे नास्तीति मत्पक्षे लाघवमिति । जने मध्यमद्धे लोकव्यवहार इति वा पद- सममिव्याहृतिरुत्तमद्धस्य पदप्रयोगो वा विशिष्टार्थप्रयुक्तेति मण्डनमिश्रोक्तियोजना। परस्परान्वये पदानां लक्षणैव वृत्तिनतु मुख्येत्युक्तं, तदाक्षिपति मुख्यति मन्वानोऽन्वितामिधानवादी- ननु नेयमिति । लक्षणाभावं दर्शयितुं शालिकनाथोक्तं तक्षणमाह-तथाहीति । वाच्यस्यार्थस्य गङ्गा- दिरूपस्य वाक्यार्थे घोषप्रतिवासादिरूपे संबन्धानुपपत्तौ सत्यां घाच्यार्थसवन्धवशात्प्राप्तस्य वाक्यार्थान्वया- १ मन्विताभिधानवादिनेत्यर्थः । २ लक्षणालक्षणस्यासरवादित्यर्थः । ३ पदार्थस्येत्यर्थः । ४ सविशेषणविषय. यात्वमिवेत्यर्थः । ५ अन्वयस्थेत्यर्थः । ६ स्मृतपदार्थानामितिशेषः । ७ समभिव्याहतपदान्तराय इत्यर्थः । - - ·मुण्यरवादिति भावः।५ क्रियाया अभिधायकोऽग्निहोत्राम्हो न द्रव्यदेवतयोरिति तदर्थः। ६ परम्परान पार्थसंबन्धितया हारित हसणेवि तदर्थः। नित्यानिहोत्रनुपादेयो मासो पावनीवभुतेः, उस संबन्यादित १५२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः संबन्धानुपपत्तितः । तत्संवन्धवशप्राप्तस्यान्वयालक्षणोच्यते ॥ इति । नचौदनं चैत्रः पचति पिठर इत्यादौ चैत्रपिठरादीनामर्थानां वाक्यार्थसंवन्धानुपपत्तिः, नच पदाथैलक्षितायाः पदा- र्थानामन्वितावस्थायाः पुनरन्वयान्तरशालिता, तेनेयं न लक्षणा तल्लक्षणविरहादिति चेन्मैवम् । अव्यापकत्वादेवस्य लक्षणालक्षणत्वासंभवात् । नहि विषं मुझेयादावैवष्टक्षणमस्ति । तन्त्र स- पा पदानां लक्षकत्वेन वाच्यार्थाभावात्, वाच्यार्थाविनाभूतस्य वाक्यार्थेन पुनरन्वयाभावाच । यदपि 'मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे । मुख्यार्थेनाविनाभूते प्रतीतिर्लक्षणो- क्यते ॥'. इति लक्षणालक्षणं तदप्यव्यापकम् । कुण्डपायिनामयने 'मासमनिहोत्रं जुहती- त्येतल्लक्षणाऽव्यापकत्वात् , 'उपसद्भिश्चरित्वा मासमग्निहोत्रं जुह्वती'ति श्रूयमाणत्वात् प्रसि- द्वाग्निहोत्रे चोपसदामभावात्कर्मान्तरेऽग्निहोत्रशब्दः प्रसिद्धाग्निहोत्रसाधर्म्याल्लक्षणया व- तैते । नच तत्र मानान्तरविरोधः, तदर्थस्य मानान्तरागोचरत्वात् । खेतोर्या शब्दस्य तत्र गृत्तिः सा लक्षणेति श्लोकार्थः । प्रकृते च वाच्यार्थानां वाक्यार्थे संबन्धानुपपत्ति. रूपलक्षणभागो नास्तीत्साह-नचेति । पिठरं भाण्डम् । यस्तु तत्संवन्धवशात् प्राप्तस्यान्वयादिति लक्ष्य माणार्थस्य पुनर्वाक्यार्थेऽन्वय उक्तः सोपि नास्तीत्याह-नच पदाथैरिति । नान वाक्यार्थद्वयमस्ति, येन लक्ष्यमाणवाक्यार्थस्य वाक्यार्थसंबन्धो भवेत् , खेनैव स्वसंबन्धानुपपत्तेरिति भावः । लक्षणमेवेदं लक्ष. णाया न सभवति, अव्यापकत्वात् , अतो नैतदभावमात्रालक्षणाक्षय इति परिहरति अभिहितान्वयवादी-- मैवमित्यादिना । वाक्यार्थे संवन्धानुपपत्तितः, अन्न कोयं वाक्यार्थोभिमतः कि न्यायपरिशोधनया निष्प- भोर्थः किवा क्रिया आहोखित्परिशिष्टपदवाच्योर्थः । नाद्यः । तदानीमनिष्पन्नखाद्वाक्यार्थस्पेसमिप्रेत्याह- नहीति । नापि द्वितीयः । विष भुड्क्वेत्यत्र क्रियाया अविवक्षितत्वात् भुवेत्यस्यापि तन्निवृत्तिपरलाद । अत एव न तृतीय इत्याशयवानाह-तत्रेति । इतरोपि लक्षणांशो नास्तीत्याह-वाच्यार्थेति । महि भोजननिवृत्तिव्यतिरेकेणापरो वाक्यार्थोऽस्ति येनान्वियादिति भावः । , लक्षणान्तरमप्यनुवदति-यदपीति । मुख्यार्थस्य परिग्रहे मानान्तरविरोधे सति मुख्यार्थेनाविनाभूठे संबद्ध इति यावत् । मयाः क्रोशन्तीसत्राविनाभावादर्शनात् , तस्मिन्नविनाभूते या प्रतीतिः सा लक्षणोच्यत इति योजना । अस्ति कुण्डपायिनामयनगतं कर्म ‘मासमग्निहोत्रं जुहोती'ति श्रूयमाणं, तत्र चामिहोनशब्दो गोण्या प्रयुज्यते इति स्थितम् । उक्तं "क्रियाभिधानम्" इत्यत्र । 'गोण्यपि हि गुणलक्षणयोगेन वर्तते इति लक्षणो- च्यते' । लक्षितलक्षणा हि गोणी, नच तत्र एतल्लक्षणमस्तीत्यव्याप्त्या दूपयति-तदित्यादिना। ननु किमिति गौणः, मुख्य एवामिहोत्रशब्दः किं न स्यादत आह-उपसद्भिरिति । एतच भाष्यकारीयं मतं, वाति कारमतं वनुपादेयमाससंबन्धात्, विच्छिन्नप्रकरणत्वाच, प्रत्यमिशाभावाच कर्मान्तरमिति । तथ दर्शितं प्रकर णान्तराधिकरणमनुक्रामद्भिरस्मामिमिथ्यात्ववादपूर्वपक्षावसरे, अस्तु लक्षणावं, लक्षणस्य तम कधमभाव इति मानान्तरविरोधाभावादित्याह-नचेति । यथाहि गङ्गायां घोष इत्यत्र तद्वाश्यन्यतिरेकेण मानान्तरविरोधी मुख्यार्थपरिग्रहे, न तह प्रमाणान्तरविरोधः, तदर्यस्य तदयोग्यत्वात्, फेवलमेतद्वाफ्यव्यापारपालोचनमा मुख्यार्थपरित्यागादिति भावः । २ पदमन्वयान्तर शालितेत्यनेनान्वेति । २ लक्ष्यार्थस्येति फलितार्थः । ३ प्रेशधिक भाति । ४ नियाली ८१शिष्टय गुतीयाः । व्यतिरेको भदः । तवाक्यभिन्नं यन्मानान्तर Vि सपः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १५३ तसात्पदानों पदार्थस्वरूपमात्रपरत्वे वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेच लक्षणाक्षेपिकेति तदेव- लक्षणं लक्षणायाः, सर्वलौकिकवैदिकलक्षणायां व्यापकत्वात् । तथाहि गङ्गायां घोपः प्रतिवसति, आदित्यो यूपः, कुण्डपायिनामयने मासमनिहोत्रं जुहती त्यादावस्ति पदार्थमा- अपरत्वे वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिः । ननु तत्र वाच्यार्थान्वयानुपपत्तिरप्यस्ति तत्कथमिदमेव लक्षणमिति नियम्यत इति चेन्मैवम् । वाच्यार्यान्वयानुपपत्त्यभावेपि लोकवेदयोर्लक्षणा- दर्शनात् । तयाहि लोके 'सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुपाखयः । शूरश्च कृतविद्यश्च चोऽभिजानाति सेवितुम् । इत्यादी पदार्थानामन्वयसंभवेपि निष्प्रयोजने तात्पर्यासम्मवेन वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तेः प्रतीयमानवाक्यार्थ हित्वा शूरादित्वं संपदो हेतुरिति ध्वनिना सूच्यते । तथाच वेदे 'वायुबै क्षेपिप्ठे'त्यादौ संभवत्येव वाच्यार्थान्वये फैमर्थक्यवशेन देव- ताप्राशस्यलक्षणया कर्मणः प्राशस्त्यं लक्ष्यते । तस्माद्वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरेव लक्षणाक्षेपि- केति निश्चिनुमः । अस्ति चेहापि लोकानुसारतो विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तसमभिव्याहती- नामर्थमानपरत्वे पदानां प्रामाण्यानुपपत्तिः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जन' इति न्यायात् । अस्ति च शब्दानामर्थरूपसंवन्धवशप्राप्तिरन्वितावस्थायां, तथाचार्थरूप- बोधनसामान्नाधिकसामर्थ्यद्वयकल्पनापि । एवं पराभिमतलक्षणं दूषयित्वा सर्वलक्षणानुगतं लक्षणमुपसंहारफैलेनाह-तस्मादिति । लौकिकवैदिक- लक्षणासु लक्षणव्याप्तिमेव दर्शयति-तथाहीति । आदित्यो यूप इत्यत्रादित्यशब्दस्तेजखिखलक्षणापरः । निर्णीतं सल्विदं प्रमाणलक्षणे नामधेयपादे-तत्सिद्विजातिसारुप्यप्रशंसाभूमलिङ्गसमवाया इति गुणाश्रया इत्यत्र सारूप्यादादित्यशब्दो यूपे वर्तत' इति । नन्वेतेपदाहरणेष्वस्मल्लक्षणमपि वाच्यार्थस्य वाक्यार्थे संबन्धा- नुपपत्त्यात्मकमस्ति तत्कयं निर्णय इति शङ्कयित्ला तल्लक्षणरहिवेपि खकीयलक्षणानुवृत्त्या लक्षणान्वयं लोकवेद- योदर्शयति-मैवमित्यादिना । सुवर्णपुप्पामिति । सुवर्णमयपुष्पशालिनी पृथ्वी चिन्वन्तीति तत्र यो- जना । अथवा पृथिवीं सुवर्णपुष्पां चिन्वन्ति पृथिव्येव सुवर्णपुष्पा यथा भवति तथा चिन्वन्ति संपादयन्ति । एवंतु नाम वहुसुवर्णमुपार्जयन्तीत्यर्थः । तांश्च त्रीनाह-शूरश्चेत्यादिना । कैमर्थक्यवशेनेति । नहि वायोः क्षेपिष्ठत्वं प्रमाणान्तरेण विरुध्यते । अविरुद्ध एव तु तसिंस्तावता निष्प्रयोजनतया पर्यवसानाभावात् किमर्थमिदमित्यपेक्षावशेन रक्तपँटन्यायेन वा नष्टाश्वदग्धरथन्यायेन वा देवताप्राशस्त्यलक्षणया कर्मप्राशस्त्यमिति वाक्यार्थः । एवं लौकिकवैदिकलक्षणामु लक्षणस्यानुगति दर्शयिखा प्रकृतेपि तदनुगतिमाह-अस्तीति। विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्ता समभिव्याहृतिरुच्चारणं येषां पदानां तानि विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तसमभिव्याहृतीनि तेषामित्यर्थः । अर्थः पदार्थः । ननु वाक्यार्थे संबन्धानुपपत्तेः अन्वयान्तरशालिलस्य च सर्वलक्षणाखननुगमेपि तत्संवन्धवराप्राप्तेरस्त्यन्वयः, इह च पदार्थानामेव वाक्यार्थखात् न तत्संवन्धात्प्राप्तिरिति तत्राह-अस्तिचेति। वाच्यार्थस्वरूपाणां परस्परं यः संवन्धः तद्वशात्परंपरयान्वितावस्थायां शब्दानां प्राप्तिरस्तीत्यर्थः । अथवा अर्थ- स्वरूपाणां यो वाक्यार्थेनान्वयः, विशिष्टखरूपयोस्तादात्म्याङ्गीकारात् , तद्वशाच्छब्दानामपि प्राप्तिरस्ति वाक्यार्थ इत्यर्थः । एवं च यदन्वितामिधानवादिनामतिरिक्तसामर्थ्यद्वयं, पदानामन्वितबोधनसामर्थ्यमेक, स्मृतेश्च पदेष्व. न्वितबोधनसामाधानसामर्थ्यमपरमिति, तदपि निष्प्रयोजनं नास्मन्मतेस्तीत्याह--तथाचेति । १ लक्षणानामिति पाठान्तरम् । २ अहेयानुपादेये। ३ उपसहारबलेनेति पाठः साधुः। ४ एतेपु गुणेषु अन्यतमो गुणआप्रयो निमित्तं यस्याः सा तथाभूता । ५ वाक्यप्रामाण्यानुपपत्तिरूपं भवदुक्तं निरक्तसरन्धानुपपत्तिरूपं वा मदुक्तं लक्षणालक्षणमिति संदेहे सतीति शेषः । ६ रक्तस्य परस्य रञ्जनं यथा रततररूपान्तरसंपत्त्यर्थं तथा एकस्मिन् वाफ्याय शाते पुनरपेक्षा जायमांना वाक्यार्थबोधान्तरसंपत्त्यर्थ मेव भवतीति भावः । ७ यथा कस्यचिदन्यो नष्टः कस्य- चिच रयो दग्ध इत्युभयापेक्षासत्त्वेनैककार्यकारित्वं तथा शब्दभावनाया इतिकर्तव्यताकाइयाऽर्थवादवाक्यस्य च कैमाकाहया देवताप्राशस्त्यलक्षणयकवाक्यवेति भावः । ८ सामीप्येनेति शेषः । ९ भयमन्वयान्तरशालिवे हेतुः । चि.२० ·१५४ तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) [प्रथमः ननु पदानां सरकारोन्मेपमानोपयोगान्नाभिधात्वं, पदार्थानामपि स्ववाचकपदसस्का. रोन्मेपकाणां तस्मारकतयाभिधायफरवप्रसदादितिचेन्न । पदानामेव पदार्थस्मारकाणाम. भिधात्वस्य लौकिकपरीक्षकप्रसिद्विसिद्धस्यानिवारणीयत्यात् , शब्दविषयविज्ञानस्यैव पदा. र्थस्मरणजननशक्त्युपहितस्याभिधान्यापारत्वेन स्वीकारात्, अन्यस्य च परिस्पन्दप्रयन- लक्षणस्य व्यापारस्य विभौ विभुगुणे वा शन्दे चैतन्यानधिकरणे दुर्निरूपत्वात् । तस्मा- समभिव्याहतपदक्दम्यकस्मारितपदार्थानां परस्परान्वयप्रत्ययो लाक्षणिकः शाब्दश्चेति सर्वमवदातम् । तथाचोक्तं मीमांसावार्तिककारमिः-'म विमुञ्चन्ति सामर्थ्य वाक्या- थेपि पदानि नः । वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति रिति । प्रयोगश्च-~-'शब्दास्तात्पर्य विषयव्यतिपनस लकाः । तत्तात्पर्याभिधानत्वात्श्वेल भुवेति शब्दवत् ॥ २६ ॥ विवादपदानि पदानि, लक्षणया पदार्थानामन्योन्यान्वयप्रति- पत्तिपराणि, अन्वितप्रतिपत्तिपरत्वे सति पदत्याद्विपं भुङ्केति पदकदम्बवत् । सादेतत् । न पदाना पदार्थाभिधायकत्व, येन तत्सामर्थ्यादधिक न कल्पनीय स्यात् , अपितु साहवर्यवशा रसस्कारोन्मेषक्तया स्मारक्वम् । नचैतदेयाभिधायय खम् । अर्थानामपि शब्दाभिधायकवासनात् । अस्ति च वेपामपि शब्दस्मारकलमिति, ततश्च तदतिरिकाभिधाव्यापारखीकारेऽन्वितामिधानवादस्वीकार इत्यभिप्रेस शकते-नन्वित्यादिना । यद्यपि स्मारकत्व पदतदर्थयो समान, तथापि पदानामेवाभिधायकत्व लौकिकर सिद्ध नेतरस्येति परिहरति-न पदानामिति । नन्वन्य एवाभिधाव्यापार शब्दस्य भाद्वैरभ्युपेयते, तत्कथ स्मारकरणामेव प्रसिद्धिवशादभिधायक्वमिति तनाह-शब्देति । अथवा स्मृतिजननशक्तिविशिष्ट शब्दवि. शानमभिघाव्यापार , नचैवविधो व्यापारोऽर्थस्यास्तीति कथमभिधायकत्वासक्तिरित्याह-शब्दविपयेति । अथवाभिधायक्त्व न निवारयाम , किंतु सरणजनकतातिरिक्तमेव तत्पीकर्तव्यमिति तनाह-शब्दविपयेति । पदजनितविज्ञाने परिशेषात्स्मृतित्वेन तजनकलमेव शब्दस्याभिधायकसमित्यर्थ । मन वक्तृविशेषानुमापका ब्दविज्ञाने तदनभिधानरूपेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यै पदार्थग्रहणम् । सहदृष्टयस्वन्तरज्ञानेऽतिव्याप्तिनिवृत्त्यै शब्दप्रह णम् । ननु परिस्पन्द प्रयन्नो वा अन्य एव व्यापारो लोकप्रसिद्ध यथा तरूणा, यथा वा कौमारिलानामात्मन, तत्कय विज्ञानस्य व्यापारलमित्याशझ्याह-अन्यस्येति । विभाविति भट्टनये । विभुगुण इति कागादादिनये । तदनेन मूर्तव्यानुविधायिपरिस्पन्दो निरस्त । प्रयत्ननिरासायाह-चैतन्येति । अयमभिसन्धि । तजन्य खदाश्रितश्च तक्रियाहेतुखद्यापार इति चक्षु सयोगादी यद्यपि दृष्टस्तथापि श्रोत्रशब्दसलिकर्षे तजन्यलाभावेपि तद्यापारत्व दृष्ट, तथा लपूर्वस्य यागायलाभावेऽपि यागजन्यतया तब्यापारसमभ्युपगत, तदिहापि शब्दविष यविज्ञानस्य शब्दाश्रयत्वाभावेपि तजन्यत्वादपि भवति तयापारत्वमिति । खपक्षदूषणसमाधानमुपसहरति-- तस्मादिति । लाक्षणिकरवेऽत एव शाब्दत्वे च भपादसमतिमाह--तथाचेति । ननु तथापि याक्यार्थस्य लाक्षणिकये कि प्रमाण, नयेतदभियुक्तवचनैकगम्यमिति तवाह-प्रयोगश्चेति । तात्पर्यविषयो व्यतिषङ्ग सबन्धस्तस्य लक्षका इति साध्यनिर्देश । विष भुड्वेति शब्दवदित्यर्थ । लोकन सगृहीतमनुमान विकृणोति-विवादपदेति । विष भुवेत्यादौ सिद्धसाधनतानिवृत्त्य विवादपदग्रहणम् । अन्विताभिधानेनातिरतानिवृत्त्यै लक्षणयेत्युक्तम् । पदार्थानामिति । अन्वयिना, न पुन खसारिता नाम् । तेन न दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यम् । पक्षे च सामर्थ्यात्वस्मारितान्धयसिद्धि , इतरस्यासभवान् । इत्यादिपदैरनैकान्तिकतापरिहाराय हेती प्रथम विशेषणम् । लिङ्गिलिनसबन्धपरलिङ्गव्यवच्छेदाय पदग्रहणम् । अनन्वितानधिकरणेल्यपि विशेषणीयमिति केचित् , इतरथा स्वपुनानुमापकपदेषु व्यभिचारादिति । १ स्वयाच्यपदार्थेत्यादि । २ दृष्य वे वाक्यस्यैव वाक्याथै लक्षणास्वीकारेण पदाना पदार्थमारवत्वाभावादित भाव । ई व्यापकव्याप्ययोय सबध तत्तापर्यके लिङ्गेऽनेकान्तिकतापरिहारायेत्यर्थ । ४ अन चयितानविकरणेती पाठ साधु प्रतीयते । मन वयितानविकरमपदाथानामिति साध्यदले निवेश तेन यै पदच्चारित उच्चारण जात्याचपुत्रोऽनमीयते तेषु पदेषु यादवप्रतापरले सात पदवल्य देतो सोऽपि लक्षणया पुषपदार्थी वयप्रतिपत्तिपरत्वमावान व्यभिचार । पुत्रपदार्थस्यानवयितानधिकरणखामावादिति भाव । गौरव ·१५५ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता- नच पदानि स्वार्थपरित्यागेन लक्षणयान्वयप्रतिपत्तिपराणि उक्तसाधनत्वात् त्वदुदाहृतवा- क्यवदियाभाससमानयोगक्षेमता । अस्यैव त्वदुदाहृतानुमानवाक्यस्य स्वार्थपरित्यागापरित्या- नयोस्तदनुपपत्तेः । तथाहि । स्वार्थपरित्यागे विशिष्टसाध्यप्रतीत्यभावादेवाविघातकत्वात् , अप- रित्यागे च तत्रैवानकान्तिकत्वात् , मुख्यार्थबाधोपोधिप्रयुक्तत्वाच स्वार्थपरित्यागस्य इह च याथाभावान्न स्वार्थपरित्यागानुमान, तस्मादभिहितान्वयवाद एव श्रेयानिति केचिदाचार्याः । नचैवमपसिद्धान्तः । भाष्यकारसंमतत्वात् । तथाच समन्वयसूत्रे वेदान्तवाक्यानि प्रस्तुत्य भाष्यकारः प्रतिपादयति स्म । "नच तद्गतानां पदार्थानां ब्रह्मस्वरूपविपये निश्चिते समन्वयेऽवगम्यमानेऽर्थान्तरकल्पना युक्ता । श्रुतहान्यश्रुतफल्पनाप्रसङ्गात्" । तन च पदा- र्थानामेवान्योन्यान्वयप्रत्यायकता प्रतीयते, मण्डनमिश्रादिभिरप्यङ्गीकृतत्वात् । ‘पदार्थान्तर- तुल्यत्वाद्विध्याकालानिवन्धनः। न संसर्गः पदार्थानां स्वशब्देस्तु प्रदर्शिताः। संवन्धयोग्यरूपेण तस्मात्संवन्धभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जन' इति । व्यवहारे भट्टनय इत्यङ्गीकारात् भट्टपादैन वाक्यार्थस्य सर्वत्र लाक्षणिकत्वस्वीकारात् । 'वाक्यार्थो लक्ष्य- माणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति रिति । तस्मात्पौरुपेयवाक्येभ्य इवापौरुपेयेभ्यो वेदान्तवा- क्येभ्यो लक्षणया यथोक्तलक्षणं ब्रह्मा सिद्ध्यतीति सिद्धम् ॥ १५॥ - आभाससमानयोगक्षेमता निराकरोति-नचेति ।उदाहतानुमानवाक्ये वाच्यार्थपरित्यागापरित्यागयोः प्रकृ- ताविघातं दर्शयति-तथाहीत्यादिना । अनैकान्तिकत्वादिति । तत एव व्याघातकाभावादव्याघात इति शेषः । उपाधिमप्याह-मुख्यार्थेति । साधनव्याप्तिं परिहरति-इह चेति । कि चेदमन्विताभिधानं नाम न तावदन्वितप्रतिपादनमात्रम् । अविप्रतिपत्तेः । नापि पदार्थाभिधायकशब्दस्यान्विते तात्पर्यम् । मनाप्यवि- वादादेव । नापि पदार्थमाने गृहीतसंगतिकस्यान्विताभिधायकत्वम् । पदार्थसंगतेस्तन्मानोपक्षीणलात् , इतर- थाऽतिप्रसङ्गात् । अन्वितपदार्थसंगतियलेन तत्प्रतिपादनं तदिति चेत् , तन वक्तव्यं, किमन्वयविशेपवति संग- तिग्रहः कि बान्वयमात्रवति । आये वाक्यार्थस्यापूर्वत्वक्षतिः। अन्वयपदार्थप्रतीत्योः समसमयतया योग्यता- दिप्रतिसन्धानविरहिणामपि पदार्थप्रतातिवदन्वयप्रतीत्यापतिश्च । द्वितीयस्वसंभवनिरस्तः । नन्वयमात्रवति गृहीतसंगतिकस्यान्वयविशेपववाचकत्वं संभवति । जाती गृहीतसंगतिकस्यापि व्यक्तिवाचकत्वप्रसङ्गात् । अन्व- यमानवति गृहीतसंगतिकेन तावन्मानमभिधीयते विशेषस्तु लक्ष्यत इति चेत् , हन्त पदार्थाभिधायिभिरेव शब्दैरयं लक्ष्यतां कृतमन्तर्गडुनान्वयमात्रेण प्रमाणप्रयोजनरहितेनेसलम् । केचिदाचार्याः, वाचस्पतिमिश्रप्रभृतयः । यदि चैवं न्यायपरिशुद्धपि पक्षे विवरणकारादिमतमवलम्ब्यापसिद्धान्तगन्धितां कश्चिदादध्यात्तन्मुसं भाष्यकारप्रमृतिवृद्धवचनप्रतियन्धेन पिदधाति-नचेत्यादिना । पदार्थान्तरेति । पदार्थानां संसर्गो न विध्याकाहानियन्धनः, कुतः, विधेरपि पदार्थान्तरतुल्यत्वात् , तस्मात्संबधयोग्यस्पेग खशब्दैः प्रकाशिताः पदार्थाः खयमेव संसर्गभागिनः। संबन्धयोग्यतया पदार्थप्रकाशे कारणमाह-- ह-विशिष्टार्थेति । सप्रयो- जनकथनं वादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । 'संसृष्टपरवाश्येषु संस्टार्थस्य लक्षणा । असण्डार्थपरं वाक्यम- खण्डस्यैव लक्षणम् ॥ यद्वा 'असण्डार्थपरेप्यादावस्ति संसर्गलक्षणा। तस्यापि च ततस्त्यागस्तेन नाराडसण्डना ॥' १ उक्तसाधनवत्त्वादिति पाठः साधुर्भाति । २ उपाधिपदं निमित्तपरमिति व्याख्यानान्तरमपि संभवति । ३ सार्थपरित्यागेन लक्षणयाऽन्वयप्रतिपत्तिपरत्वानुमानमित्यर्थः । ४ अन्वितप्रतिपत्तिपरत्वे सति पदत्यवतीत्यर्थः । ५ संगतिपदं शक्तिपरम् । ६ अन्वितप्रतिपादनमित्यर्थः ।

·- . तत्वमदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः ननु कथमपौरुषेयत्वं वेदान्तानां, तत्प्रतिपादकप्रमाणाभावात् , नन्वपौरुपेया वेदाः संप्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादात्मवदित्यनुमानमस्तीति चेत् । मैवम् । विशेष- णासिद्धेः, पौरुपेयचेदवादिभिः प्रलये संप्रदायविच्छेदस्वाभ्युपगमात् । अमर्यमाणकर्तृकत्वं च किमप्रमीयमाणकर्तृकत्वं विवक्षितम् , उत स्मरणागोचरकर्तृकत्वम् । नाद्यः । तस्माद्यज्ञा- सर्वहुत्त ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत, त्रयो वेदा अजा. यन्त, प्रग्वेद एवामेरजायत यजुर्वेदो यायोः सामवेद आदित्यात् , इदं सर्वमसृजत मधो यपि सामानी'त्यादिश्रुतिभिः कर्तुः प्रमीयमाणत्वात् । नापि द्वितीयः । विकल्पासह- त्वात् , तथाहि किमेकेनास्मरणं विवक्षितमुतसर्वास्मरणम् । नाद्यः । मुक्तकश्लोकादावनैका- न्तिकत्वात् । न द्वितीयः। सर्वास्मरणस्यासर्वज्ञविज्ञानाविपयत्वात् । ननु 'वाचा विरूप नित्यया, यो ब्रह्माणं विद्धाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै, नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम् , अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवै- त्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्येभ्यो वेदस्य नित्यत्वावगमात् पौरुषेयत्वप्रतिपादकानि कल्पादौ तत्संप्रदायप्रवर्तकत्वपराणीति चेन्मैवम् । वाचा विरूप नित्ययेत्यस्य वाक्यस्य "वृष्णे चोदख सुंठ स्तुति"मिति वाक्यशेषादग्निस्तुतिविधिपरत्वावगमात् अन्यार्थदर्शनस्य प्राप्त्यभावे प्रमा- णत्वानुपपत्तेः । यो वै वेदांश्च प्रहिणोतीत्यस्य च पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वयोः साधारणत्वात् , स्वयं निर्मायापि वेदानां प्रदानसंभवात् । 'मृत्युप्रोक्तं सनातन'मित्यस्य वाक्यस्यो 'क्त्वा श्रुत्वा च मेघावी ब्रह्मलोके महीयते' इति वाक्यात् उपाख्यानानुवचनश्रवणप्रशंसापरत्वात् । 'अनादिनिधना नित्से ति स्मृतेश्च 'प्रतिमन्वन्तरं चैपा श्रुतिरन्या विधीयत' इति स्मृत्यन्तर- विरोधेनानिर्णायकत्वात् । एवं च नित्यत्वप्रतिपादकानामन्यार्थतया पौरुषेयत्वप्रतिपादकवा- क्याबाधकत्वात् पौरुषेयत्वमेव वेदान्तानां निश्चिनुमः । अपौरुषेयेभ्य इत्युकममध्यमाणा वैशेषिकादयः प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु कथमिति । जीर्णकूपारामादिव्य- भिचारवारणाय सम्प्रदायाविच्छेदे सतीत्युक्तम् । कालिदासादिवचस्सु व्यभिचारवारणायास्मर्यमाणकर्तृकत्या. दित्युक्तम् । विशेषणासिद्धिमेवाह-पौरुपेयेति । अमर्यमाणेत्यनापि स्मृतिपदं किं मूलप्रैमितिपरं किं वा मुख्यपृत्तीति विकल्प्याये तदविषयत्वं वेदक रसिद्धमित्याह-नाद्यस्तस्माद्यशादिति । तस्मात्प्रकृतायज्ञाः यज्ञरूपिणः परमेश्वरात् सर्वहुतः हुतं हुत् यस्मिंस्तत्सर्व विद्यते स सर्वहुत् ततः सर्वहुतः सकाशात्, अथवा सर्व जुहोतीति सर्वहुत् यष्टापि स एवेति यावत् । प्रलयकाले वा सर्वं खमात्रतया जुहोतीति सर्वहुत् ततः ऋगा. दयो जज्ञिरे उत्पन्ना इति पुरुषसूक्तार्थः । त्रयो वेदा इति श्रुत्यन्तरम् । इदं सर्वमित्यपरा श्रुतिः । मुक्तकेति । विप्रकीर्णाः श्लोकाः मुक्तकश्लोकाः तेषु यैः कैश्चिदसर्यमाणकर्तृकत्वमस्ति नचास्त्यपौरुषेयत्वमित्यर्थ. । नित्यत्वप्रतिपादकागमविरोधात् सृष्टिश्रुतीनामन्यार्थत्वं शङ्कते-नन्वित्यादिना । हे विरूप वृष्णे नित्यया वाचा सुष्टु स्तुतिं चोदयस्वेत्यर्थः । तथा यः परमेश्वरो ब्रह्माणं हिरण्यगर्भ विदधाति विहिताय च तस्मै वेदान्प्रहिणोति प्रददाति । उपदिशतीति यावत् । नतु करोतीति श्वेताश्वतरोपनिषन्मन्त्रार्थः । नाचिकेतमिति कठवालीश्रुतिः । अनादिनिधनेति स्मृतिः । आदिनिधनरहिता, अत एव नित्या उत्सृष्टेत्युपदिष्टेत्यर्थः । अतः त्परत्वादासां न्यायसापेक्षाणां तदभावे नास्ति खार्थे प्रामाण्यम् , अतो न सृष्टिश्रुतिविनिवारकलमिति परिहरति -मैवमित्यादिना । अन्यार्थेति । अन्यशेषे वाक्ये यद्दर्शनं पदसमभिव्याहारमानातदन्यार्थदर्शनम् । साधारण्यमेव दर्शयति-स्वयमिति । उपाख्यानेति । उपाख्यानस्यानुवचनं श्रवणं च यत्तयोः प्रशसा परलादित्यर्थः । स्मृतेः स्मृत्यन्तरविरोधमाह--अनादीति । १ सुष्टुतिमिति पाठो माति। २दानामिति पाठान्तरम्। ३मूलभूतप्तमितिपरमिति पाठान्तरम्।

·- . - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १५७ अनुमानतोपि तथात्वमध्यवस्यामो, वेदवाक्यानि पौरुपेयाणि वाक्यत्वात् कालिदास- वाक्यवदिति, वेदवाक्यान्याप्तप्रणीतानि प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वान्मन्वादिवाक्यरत् । ननु 'वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनरूपत्वादधुनाध्ययनं यथे' यनुमानासप्रति- साधनतेति चेत् । मैवम् । सर्ववेदाध्ययनपक्षीकारे दृष्टान्तासिद्धेः, अतीतकालीनाध्ययन- पक्षीकारे चांशतः सिद्धसाधनत्वात् , सर्गकालीनाध्ययनपक्षीकारे सर्गमनङ्गीकुर्वतो मीमां- सकस्याश्रयासिद्धेः, 'भारताध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । भारताध्ययनत्वेन सांप्रताध्य- यनं यथे'त्यामाससमानयोगक्षेमत्वात् । अथ तन कर्तृस्मृत्या वाधः 'कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रमुम् । को हन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत् ॥' तर्हि इहापि सकर्तृकताप्रतिपादकश्रुतिभिर्वाध इति समानम् ।..विपक्षे चाप्ताप्रणीतत्वाद्वालोन्मत्वादिव- दप्रामाण्यप्रसङ्गो वाधकस्तर्कः । अथ वालोन्मत्तादिवाक्यानामनाप्तप्रणीवत्वेनाप्रामाण्यम् इह तदभावादाप्तवाक्यवत्प्रामाण्यमुपपद्यत इतिचेत् । मैवम् । अनाप्ताप्रणीतवाक्यस्य जगत्या- तप्रणीतत्वनियमदृष्टेः, अन्यथा वक्तरभावे वाक्यस्योत्पत्तिप्रतीत्योरसंभवात् । अथाभिव्यक्तिरेव शब्दानां वक्तव्यापारानोत्पत्तिः । मैवम् । एवं सति पापण्डाद्याग- मानामपि नित्यत्वप्रसङ्गात् । किंच शब्दोऽनित्यः कृतको वा सामान्यवत्वे सत्यस्मदादि- बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वात् घटवदित्यनुमानेन शब्दानां कृतकत्वेन पौरुषेयत्वसिद्धिः । नच मीमांसकं प्रति योगिव्यवच्छेदार्थमस्मदादिपदं व्यर्थ तेन योगिनामनभ्युपगमादिति वा- ध्यम् । खमते व्यभिचारनिवारणार्थत्वात् । तथाच चिरन्तनाचार्याणामपि स्वमते व्य- एवं नित्यत्वानुमानागमदूषणपूर्वकमनित्यलागम प्रदानुमानमप्यनित्यत्वे दर्शयति-अनुमानेति । गीतिरूपेषु हुफटादिस्तोभभागेषु चासिद्धिपरिहारार्थ वाक्यानीति विशेषणम् । ईश्वरकृतत्वेप्यनुमानमाह- वेदेति । उन्मत्तवास्ये प्रत्यक्षादौ च व्यभिचारवारणाय विशेषणद्वयं गृहीतम् । सत्प्रतिपक्षता शहते- नन्विति । अन कि कृत्स्नं वेदाध्ययनं पक्ष , उतातीतकालीनम् , उत सर्गकालीनाध्ययनमिति विकल्प्य क्रमेण दूपयति-मैवमित्यादिना । आभाससमानयोगक्षेमतया दौर्बल्यमाह-भारतेति । ननु तन व्यासः कर्तेति मर्यते 'कोह्यन्य. पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवे'दित्यादी तेन याधाद्वैपम्यमिति तनाह-अथेति । शङ्कितोपाधिता निराकरोति पूर्ववादी-विपक्षे चेति । सोपाधितया प्रशिथिलमूलता शहते-अथेति । अनाप्ताप्रणीतं चेदाप्तप्रणीतमेवेति नित्यवाभावाद्वास्यस्येति हदि निधाय परिहरति-मैवमिति । आत्मा- दिषु व्यभिचारवारणाय वाक्यग्रहणम् । ननु न वका शब्दाना निष्पादनं क्रियते, किंलभिव्यक्तिरेव, तेन वत्रभावो नानुत्पत्तिव्याप्त इति प्रशिथिलमू- लता शङ्कते-अथेति । अतिप्रसक्त्या परिहरति-मैवमिति । तदेवं सदोपलव्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्ग निसाये बाधक्मभिधायानित्यत्वेप्यनुमानमाह-किचेति । अथायमभिव्यक्तिवादिलान्मीमासक कृतक्त्वे एवं विदेत्तर्हि तदपि सावनीयमित्याह-कृतको वेति । ईश्वरप्रत्यक्षेष्वाराशादिषु व्यभिचारनित्यमिन्द्रि- यप्रत्यक्षत्रादित्युक्तम् । तथापि मनोग्राह्यात्मनि व्यभिचारस्तदर्थ वालेति । तथापि योगिवायेन्द्रियप्रत्यक्षपर- माण्वादिषु व्यभिचारतदर्थमसदादीत्युक्तम् । तथापि सामान्ये व्यभिचारतदर्थ सामान्यवत्वे सतीत्युकम् । अनामदादीतिविशेषणं मीमासक प्रति व्यर्थ तेन तन्निवयोग्यनगीकारातदुद्वारे च सन्मते व्यभिचार इति केचिपणमूचिरे तत्परिहरति-नचेति । ननु न खमतमानव्यभिचारनियारणाय विशेषणं युकमदृष्टच. रखादिति तनाह तथाचेति । ध्वनिपु तद्धर्मोदातादिषु च व्यभिचारनिवारणायोकं ध्वनिधर्मान्यत्वेस- १ अतीतकालिके यत्किञ्चिद्वेदाध्ययने गुर्वध्ययनपूर्वक्त्वस्य सिद्धत्वादिति भावः । २ बारोन्मचारिवाक्यवदिनि भाति । ३ अनाप्ताप्रणीतवाक्यस्येत्यनेति शेषः । ४ शम्दानां नित्यत्वेऽनावृतत्वे च सोपलभिप्रसः । भातरवे च सदानुपलब्धिप्रसा. प्रति भावः । ५ तादृशविशेषणाप्रवेशे इत्यर्थः ।

·, तत्रासमवेतत्वात् खभावभेदाद्वेति वैशेषिकादिदर्शनं, ततश्च न वादिप्रतिवादिश्रोत्रप्राह्य एकः शब्दोऽस्तीति १५८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः भिचारनिवारणार्थ विशेपणोपादानं दृश्यते, नित्यः शब्दो ध्वनिधर्मान्यत्वे सति श्रावणत्वात् शन्दलवदिति । नहि वर्णानित्यत्ववादिमते वर्णातिरिक्ता ध्वनय उदात्तादयो वा तद्धर्माः सन्ति ये व्यावर्तेरन् , खमते तु ध्यनेस्तद्धर्माणां चोदात्तादीनां सद्भावादुपपद्यते ध्वनिधर्मान्यत्वे स- तीति विशेपणम् । नचोपान्त्यादिशब्देषु भागासिद्धिः। श्रोत्रमाह्यशब्दविशेपस्यैव पक्षीकरणात्। नचैवमपि विशिष्टैधर्मिहेत्वोरसिद्धिस्तत्तच्छोनेष्वेकस्यैव शब्दस्य समवायानगीकारात एकस्य शब्दस्य बहूनां प्रत्यक्षत्वानुपपत्तेरिति वाच्यम् । शब्दनित्यत्वानुमानेप्यस्य दोपस्य तुल्य- सया खव्याघातकत्वेन जात्युत्तरत्वापत्तेः । तथाहि भवदिन्द्रियग्राह्यः शब्दः पक्षोऽस्मदिन्द्रि- यमालो वा । नायः । प्रतिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । न द्वितीयः । वादिनं प्रत्यसिद्धेः । तस्माल्लोका- सिद्धशब्दत्वजात्याधार एव शब्दो नित्यत्वसाधने पक्ष इति वाच्यम् । एवमनित्यत्वसाधने. पीति न कश्चिद्दोपः । नच स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात् कालात्यया- पदिष्टमनित्यत्वानुमानम् । प्रत्यभिज्ञाया जातिविपयत्वेन व्यक्तिविषयत्वेन च संदि. घमानाया बाधकतानुपपत्तेः । ननु विवादाध्यासितः कालो वेदाध्ययनयुक्तः काल- त्वात् संप्रतिपन्नकालय दिति प्रत्यनुमानविरोध इति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किं वेदप्रणयनात्प्राकालः किं वा तदुत्पादोत्तरकाल उत सर्गकालः पक्षी- क्रियते । पक्षनयेपि मीमांसकस्य धर्म्यसिद्धिः, प्रथमे च प्रतिज्ञापदयोफ्घातोऽतिरिच्यते, कालिदासादिवाक्यपाठेप्येवमनुमानोत्थानादाभाससमानयोगक्षेमताचानुमानस्य । तीति । खमतसंमतं व्यभिचारवारकत्वं दर्शयति-नहीत्यादिना । वर्णग्रहणं शब्दपरम् । एतदुक्तं भवति । व्यभिचारमात्रनिवृत्त्यापि भवति सार्थक्यं हेतोरिति । यच दूषणान्तरमुच्यतेऽस्मदादिबाह्येन्द्रियग्राह्यलमुपा- न्यादिपु नास्तीति भागासिद्धिरिति तत्राह -नचोपान्त्यादीति। ननु तथापि धर्म्यसिद्धिः, भेरीदण्डसंयोगाग्निमित्तकारणात् भेर्याकाशसंयोगादसमवायिकारणात् महाकाश- प्रदेशे समवायिकारणे प्रथममेकः शब्द उत्पद्यते, तस्य च शब्दस्य विभुगुणतया आश्रयद्वारा खतो वा गमः नानुपपत्तेः प्रदेशान्तरोत्पनत्वात् खभावमेदाद्वा न श्रोत्रेण संबन्धः, ततश्च तस्माच्छब्दादसमवायिकारणात अदृष्टादिनिमित्तकारणादाद्यशब्दाश्रयाकाशप्रदेशानन्तराकाशप्रदेशेषु समवायिकारणेषु सर्वतो दिशि शब्दा उत्पद्यन्ते, तेभ्यश्चान्ये तेभ्यश्चान्ये इति वीचीसंतानवत् यावच्छ्रोत्रसमवेतशब्द शब्दसंताना उत्पयन्ते, तर यः कर्णशष्कुल्यवच्छिन्नाकाशप्रदेशे शब्द उत्पद्यते स श्रोत्रसमवायात् श्रोत्रेण गृह्यते, सच न श्रोत्रान्तरप्रायः धर्म्यसिद्धिः, अतएवोभयसंमतहेलसिद्धिरिति, तदेतदन्ध निराकरोति-नचैवमित्यादिना । जात्युत्तरता दर्शयितुं परपक्षेपि विकल्पसाम्यमुत्तरसाम्यं च दर्शयति-तथाहीत्यादिना । लोकप्रसिद्धः, श्रावणवेन लोकप्रसिद्धः । ननु प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षबाधितमिदमनिसलानुमानं, स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञया गकारः स्थैर्यमवगम्यत इति तवाहन च स इति । यथाहि ज्वालादी जातिमवलम्ब्य प्रत्यभिज्ञा प्रवर्तमानान व्यक्तिस्थैर्यसाधिका तद्वदिहापीत्याह-प्रत्यभिज्ञाया इति । न केवलं वेदप्रणयनोत्सादनं व्याकुर्वतो मीमां- सकस्य प्रणयनात् प्राकालोत्पादोत्तरकालप्रणयनकालानामसिध्या धर्मासिद्धिः, कित प्रथमपक्षे वेदसर्गानाका लोपि वेदाध्ययनप्रयुक्त इति प्रतिज्ञाविरोधश्चाधिक इत्याह प्रथमेवेति । दूषणान्तरं चाह-कालीति । १ उमयसमतधर्मिणस्तादृशहेतोश्चासिद्धिरित्यर्थः । २ मात्रपदं कृत्लार्धकम् । स्वसंमतः परसंमतो वा यो पनि चारस्तनिवृत्त्येत्यर्थः । ३ समाहारद्वन्दः । व्याकुर्वतो निषेधयतः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १५९ . नन्वशरीरस्येश्वरस्य ताल्वादिविवृतिरूपवर्णोधारणासम्भवात्कथं तत्मणीतत्वं वेदस्येति चेत् । मैषम् । खभावतोऽशरीरस्यापि परमेश्वरस्य भक्तानुग्रहार्थ लीलाविग्रहमणोप- पत्तेः। तदेवं वेदपौरपेयतानुमानस्य निरस्तसमस्तदूपणतया चेदाः पौरुपेय। इति प्राप्तम् । अत्र समाधिः । 'श्रुतीनामीश्वराज्जन्म केवलं श्रुतिपु श्रुतम् । मानान्तरोपलब्धेर्थे रचना तु न मीयते ॥ २७ ॥ इति । किमिदं पौरुषेयत्वं नाम यत्र श्रुतयः स्मृतयश्च प्रमाणत्वे- नोदाहृताः, किं पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्त्वं वेदानां पौरुषेयत्वमुत प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वम् । तत्राद्योङ्गीक्रियते, आकाशवन्नित्यत्वेन सर्वगतत्वेन कालतो देशतश्च क्रम- शून्यानां वर्णानामनित्योच्चारणप्रतिपत्तिक्रमविशिष्टानां पूर्वपूर्वक्रमानुस्मृतिनिमित्ततत्तत्स- दृशोत्तरोत्तरक्रमवतां वेदशब्दवाच्यानां सांप्रतमपि पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्तया सर्गसमयेऽपि श्रुत्या तथात्वस्य प्रतिपादयितुमुचितत्वात् । द्वितीयस्तु न, प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य तत्रे- श्वरेण वेदा विरचिता इति श्रुतिभिरप्रतिपादितत्वात् । नच पुरुषाधीनोत्पत्तिमत्त्वश्रवणान्यथानुपपत्त्यैव प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वं सिध्येत् । इदानीमस्मदादिभिरुचार्यमाणवेदवाक्येषु मालतीमाधवादिवाक्येषु च व्यभि- - ननु यदीश्वरो वेदकर्ता तर्हि शरीरी स्यादिति तर्कविरुद्ध वेदकर्तृत्वानुमानमिति शङ्कते-नन्विति । इष्ट. प्रसंशतया परिहरति-मैवमिति । लीलया विग्रहस्य ग्रहणं लीलाविप्रहप्रहणम् । सिद्धान्तयति-अत्र स- माधिरिति । समाधिः समाधानम् । अभिधीयत इति शेषः । अत्र किं पुरुपादुत्पन्नत्वमानं पौरुषेयत्वं सिपाधयिपित, ययास्सदादिभिरहरह उच्चार्यमाणो वेदः, किंवा प्रमाणेनार्थमुपलभ्य तत्प्रकाशनाय विरचि- तत्वात्मकत्यं वेदानां पौरुषेयत्वं, यथास्मदादिभिरेव बध्यमानग्रन्थपद्धतिः । आये त्वविवादः । द्वितीयेपि किमागमवलात् तत्साधनमनुमानाद्वा । नाय इत्याह-श्रुतीति श्लोकेन । श्रुतिष्वीश्वरात् श्रुतीनां केवलं जन्म श्रुतं, नतु पुनरुपलभ्यविरचनं, तत्पुनरनुमीयते, तच्चायुक्त वक्तव्यदोषादित्यर्थः । विषयविवेचनपूर्वक श्लोकं व्याचष्टे-किमित्यादिना । ननु नित्यस्य कथं पौरुषेयत्वमिमं विनुदनाद्यानीकारमेव विवृणोति- आकाशवदित्यादिना । क्रमविशेषवान् शब्दराशिर्हि वेदः, क्रमच कालतो देशतो वा नियतः, स चोम- यविधोप्यन न संभवति, वक्ष्यमाणनिसलप्रमाणयलान्नित्यानां विभूनां च शब्दानां कालतो देशतो वा क्रमासं- भवात् । प्रतीयते च, तेनाभिव्यञ्जकोचारणप्रतिपत्त्योरन्यतरक्रमोपरागात्कमवत्त्वं वक्तव्यं, तत्रोचारणप्रतिपत्ती भनित्ये इति तत्क्रमविशिष्टः शब्दराशिरपि तदुपाधावनिस एवेति इष्टमेवेदृशं पौरुषेयत्वमित्यर्थः । ननु प्रति. पुरुष क्रमद्वाराऽनित्यत्वे कथं स एवायं वेद इति प्रत्यभिज्ञानमिति तबाह-पूर्वेति । क्रमस्येदंप्रथमतैया- पौरुषेयत्वभगमाशय चेदमुत्तरम्-सांप्रतमपीति । सृष्टिश्रुत्याप्येतदविरुद्धमेव प्रतिपादयितुमुचितमि- सर्थः । एवं पूर्वार्ध व्याख्यायोत्तरार्धं व्याचष्टे-द्वितीय इत्यादिना । अदर्शनं हेतुमाह-प्रमाणेति । स्यादेतत् । यद्यपि न साक्षाच्छुतोयमर्थः तथापि श्रुतोत्पत्त्यनुपपत्या कल्प्यते पौरुषेयत्वं सोपि हि भवति कश्चिद श्रुतो व्यापारः। यथाहुः 'अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वा दिति । तत्रैवं वक्तव्यम् । किं पुरुषाधीनोत्पत्त्यनुपप- त्या कल्प्यते उत प्रमाणभूतवाक्यरचनान्यथानुपपत्त्या । नाय इत्याहनचेति । प्रागुतनीत्या वेदवाक्यानि काव्यवास्यानि च उच्चारणसमये सृज्यन्ते, तर प्रमाणान्तरेणोपलभ्यविरचनव्यतिरेकेण पुरुषाधीनोत्पत्तिम- १ अस्पेदमुत्रमित्यनेनान्वयः । २ कल्पनेति व्यस्तं पदम् । एकदेशत्वादिस्सस्स शन्देत्यादिः ।

·१६० तत्वमदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः चारात् । एतेन प्रमाणभूतवाक्यस्य रचनान्यथानुपपत्त्या मानान्तरोपलव्धेय विरचित- स्वकल्पनापि प्रत्युक्ता । अस्मदादिभिरुथार्यमाणमन्वादिवास्येपु व्यभिचारात । किंच यदि विरचितत्यान्यथानुपपत्तिर्मानान्तरोपलव्धेथें रचनां कल्पयेत् , हन्तैव 'मृग्वेद एषामेरजा- यत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यादिति वेदानामम्यादिभ्यो जन्मश्रवणात् तत्तत्क- क्ष्फतया ईश्वरकर्तृकत्वनियमो न स्यात् । अथ 'तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत अचः सामानि जज्ञिरे' इत्यादिवाक्ये वेदानामीश्वरकत- कत्वाधिगमादधिष्ठातृदेवतापरं तत्तद्वाक्यमिति कल्प्येत, तर्हि 'ब्रह्म स्वयंभु, वाचा वि. रूप निलया, अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टं त्यादिश्रुतिस्मृतिशतेभ्योपि वेदानां नित्य- त्वावगमात् तस्माद्यज्ञादित्यादिवाक्यं संप्रदायप्रवर्तकत्त्वपरमिति कल्पना न प्रकृतेपि दण्डवारिता । नन्वेपामन्यपरत्वान्नैतेभ्यो नित्यत्वसिद्धिरिति चेन्मैवम् । देवताधिकरण- न्यायेन प्रमाणान्तरप्राप्तिविरोधयोरसतोरन्यपराणामपि स्वार्थे प्रामाण्योपपत्तेः । एतेन वाक्यत्वादिति पारुपेयत्वानुमानमपि परास्तम् । पुरुषप्रणीतत्वमात्रसाध्ये सिद्धसाधनत्वात् । प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचितत्वसाधने च मालतीमाधवादिप्वनैकान्तिकत्वात् । तथा च प्रमाणत्वे सति वाक्यत्वादाप्तप्रणीतत्वानुमानेपि सिद्धसाधनता । आप्तेनोच्चार्य त्वगुपपद्यमानं न वेदेष्वपि तत्कल्पयतीत्यर्थः । द्वितीये पक्षेऽपीदमेव दूषणमतिदिशति-एतेनेति । किंच भवतैवायमगीकर्तव्योऽर्थ इत्युत्पत्तिश्रुतेरन्यथासिद्धी प्रतिवन्दीमाह-किंचेत्यादिना । अथ श्रुत्यन्तरयशादन्यथा नेतव्यं तदिदमिति, तदस्मन्मतेपि समानमित्याह-अथेत्यादिना । ब्रह्म वेदः । पूर्वपक्षाशयमनुवदति-नन्वेपामिति । देवताधिकरणन्यायेनेति । द्वेधा दि वाक्यार्थो द्वार: भूतः प्रधानं चेति । तम प्रधाने तात्पर्य द्वारे त्वतत्परमपि प्रमाणम् । अबाधितासंदिग्धानधिगतार्थबोधकत्वं हि प्रमाणत्वम् । नचान्यपरैरपि मश्रादिभिः प्रतीयमानो वज्रहतेन्द्रादिलक्षणोर्थः संदिग्धः, नापि विपर्यस्त, बाधाभावात् , प्रमाण पतरायोग्यसाच्चानधिगत इति प्रमाणमेव तस्मिन्नपि मन्त्रादयः । नचार्थभेदे वाक्य दप्रसक्तिः । प्रधानार्थस्य भेदाभावात् , अवान्तरवाक्यस्येष्टत्वाच । नचातत्परत्वादप्रामाण्यम् । अतत्परस्या प्यर्थवादस्य द्वारभूतार्थे प्रामाण्यखीकारात् । इतरथा तद्वारा तत्प्रधानेपि तत्प्रामाण्याभावा 'गुणवादस्तुत सिद्धि' रित्यादि सूत्राणामनारम्भप्रसङ्गात् । विशिष्टविधौ च तात्पर्याविषयेपि विशेषणे प्रामाण्यस्यावश्यखी कर्तव्यत्वात् । तत्रापि विशेषणांशे तत्परं विध्यन्तरमुन्नीयते इति चेत् , किं तदुम्मायकं विशिष्टविधानमेवेति चेत्, हन्त परस्पराश्रयप्रसङ्गात् , विशिष्टविधिप्रवृत्तौ च विध्यन्तरोन्नयनं विध्यन्तरप्रदत्तौ च विशिष्टविधानमिति । नच प्रमाणान्तरगोचरत्वं विशेषणस्य सर्वत्र संभवति । वावन्तीयादी तदभावात, तस्मादतत्परमपि प्रमाणात न्तरप्राप्तिविरोधयोरभाचे प्रमाणमेवेति सोयं देवताधिकरणन्यायसारः । तेनासामपि श्रुतीना वेदनित्यत्वे प्रामाः ण्यमस्त्येवेत्यर्थः । ननु नेदं पौरुषेयत्वं श्रुतं श्रुतसामार्थ्यसिद्धं वेति अस्माभिः स्वीक्रियते, कित्वनुमानवलादिति तत्राह-पतेनेति । एतद्विशयति-पुरुपेति । मालतीमाधवादिविति। यद्यपि प्रथम कविकृतवाक्येषु साध्याभावान व्यभिचारः, तथाप्यमदुच्चार्यमा- णमालतीमाधवादिवाक्ये व्यभिचारः। नहि तत् तद्वाक्यं, तस्यान्यखादित्यर्थः । कविकृतेप्योत्प्रेक्षिकचित्रकयापरे वाक्येपु व्यभिचार इत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयानुमानेऽपि सिद्धसाधनतामाह-तथेति । अत्रापि किमाप्तेनो- चार्यमाणत्वं पौरुषेयत्वं किं वोपलभ्यविरचनम् । प्रथमे सिद्धसाधनता विशदयति--आतेनेति । स्यादेतव, द्वितीय एवं न: पक्षः सिषाधयिपितः। नचेदानीमुच्चार्यमाणवेदवाक्यैरनैकान्तिकता । तेषामपि रक्षतुल्य १ विपर्ययसंशयसरणवारणाय यथाक्रम विशेषणप्रयम् । २ प्राशस्यरूपस्य । ३ वारव-तीयनामकसानो वैदे प्रसिदत्वेन प्रमाणान्तरगोचरत्वामावादिति भावः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। माणवया तत्प्रणीतत्वस्यापौरुषेयवादिभिरप्यभ्युपगमात् । प्रमाणान्तरेणार्थमुपलभ्य विरचित- ' त्वानुमाने तु हेतोरन्यथासिद्धिः। अस्मदादिभिरुच्चार्यमाणेदानींतनवेदवाक्यानामिय सर्गकाली- नानामपि तेपामीश्वरेणोचार्यत्वमात्रेणापि प्रमाणवाक्यत्वोपपत्ती प्रमाणान्तराधिगतिपूर्वकवि- रचितत्वस्थानुमातुमशक्यत्वात् , तस्य प सर्वज्ञत्वादतीतकल्पान्तरगतवेदापरोक्षसंभवात् । अविग्रहस्यापि तस्य भक्तानुकम्पितया लीलाविग्रहमहणेन तदुच्चारणोपपत्तेश्च । एतेन सर्गकालीनाध्ययनस्य पूर्वपूर्ववेदाध्ययनपुरःसरत्वमपि समर्थनीयम् । नचाश्रयासिद्धिः । वेदान्तिमिः सर्गाङ्गीकारात् । नच भारताध्ययनस्य तथात्वप्रसङ्गेनाभाससमानयोगक्षे- मता । तत्र दृढतरकर्तृस्मरणेन वाधात् । नचेहापि कर्तृश्रुत्या पाधः । तस्याः संप्रदायप्रव. तकत्वपरतयाप्युपपत्तेः, अन्यथा नित्यत्वप्रतिपादकवाक्यानामनवकाशत्वप्रसङ्गात् , भार- तस्य नित्यत्वप्रतिपादकप्रमाणाभावाच । त्वेनान्ततः परमेश्वरविरचितत्वस्येष्टत्वादिति, तबाह-प्रमाणेति। अन्यथासिद्धिमेव दर्शयति अस्मदा- दीति । यदि हि विरचनं प्रमाणान्तरेणोपलभ्यविरचनेन व्याप्तं, तदारसदादावपि तथा स्यात् , नचास्ति, ततो. धगम्यते, नूनमनयोः संबन्धोन्यप्रयुक्त इति भावः । स्यादेतत् , कल्याङ्गीकारे निर्लेप प्रलीनस्य चिरकालातीतस्य संस्कारप्रमोपात् कथमीश्वरेणापि शक्यः पूर्ववद्वेद उच्चारयितुमिति, तत्राह-तस्य चेति । न तावनिलेपः प्रलयः । तत्संस्काररक्षितमायोपहितपरमेश्वरस्य मूलकारणस्य वा विद्यमानत्वात् । अतएव तत्संस्कारवशात तत्सदृशक्रमबद्धेदोच्चारणमपि संभवतीत्यर्थः। तथापि ताल्वादिकरणरहितस्य कथं कर्तृत्वं संप्रदायप्रवर्तकत्वं चेति तत्राह-अविग्रहस्यापीति । अभ्यु. पगम्येदमुच्यते, वस्तुतस्त्वीश्वरस्य शरीरादिनोपदेतृत्वमेव नास्ति, कल्पादिभुवामतीतकल्पानुष्ठितविशिष्टज्ञानेपरंप. रापरितुष्टपरमेश्वरानुप्रवशानिरतिशयज्ञानसमृद्धानां हिरण्यगर्भप्रमृतीनां बुद्धौ यो वेदानामाविर्भावः स सलु परमेश्वरस्य वेदोपदेष्टुत्वं नाम । इदमेव च यो वै वेदांश्चेति श्रुत्याप्युच्यते, न तत्र शरीरेण किचिस्कृत्यमिति । यत्तु वेदाध्ययनस्यानिदंप्रथमतायामनुमानमुद्भाव्य दूषितं पूर्ववादिना, तदपि संस्काराप्रमोपादित्यादिना समर्थित- मित्याह-एतेनेति । यत्तु वेनाश्रयासिद्धिरित्युक्तं, तत्र भवतु मीमांसकं प्रत्ययं दोषो, नास्मान्प्रतीति परिह- रतिनचेति । तन्मतेपि यादृगहोरात्रादिपरिगणनाविशिष्टस्य सर्गकालत्वं पराझीकृतं तत्कालः शक्यः पक्षी- कर्तुमिति द्रष्टव्यम् । आभाससमानयोगक्षेमता परिहरति-नचेति । ननूतमन्नापि कर्तृप्रतिपादकश्रुतिस्मृती विद्यते इति तबाह-नहापीति। अथ किमित्युपलभ्यविरचयिता कतैवाभिः श्रुतिभिः न स्वीक्रियते तनाह -अन्यथेति । नित्यत्वं चेदं पुरुपाखातञ्यं, न पुनः सर्वथैव । निःश्वसितमित्यादिश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । उकं च वृद्धः 'यनतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रते'ति । स्यान्मतं वयमपि तावद्वेदमुच्चारणद्वारेण विर. चयामः परमेश्वरोपि चेत्तथैव रचयति नतु पूर्वक्रममन्यथयति नाप्युपलभ्यार्थ विरचयति कस्तर्हि विशेषः परमेश्वरस्य मादृशेभ्यः, येन निःश्वसितमित्यादिश्रुतयः परमेश्वरमेव कर्तारमावेदयन्तीति । उच्यते । उपादा- नत्वास खळ परमेश्वरः प्रतिसंचरसमये समस्तमेव जगत्संहरन् वियदादिवदेव वेदायात्मकमपि शब्दराशि. संहरति महासर्गसमये च तत्तद्वासनावासिताचिन्यशकिराशिमहामायासहायमापनः शब्दाकारेण विवर्तते, तदनु च पूर्वक्रमसदृशक्रमवच्छब्दराविरूपवेदाकारेण विवर्तते, सर्गादिभुवा हिरण्यगर्भप्रमृतीनां च तमुपदिश. तीति शब्दकर्तृत्व संप्रदायप्रवर्तकत्वं चेश्वरस्यैवेत्युच्यते । यद्यपि सर्वज्ञस्येश्वरस्य वेदार्थविषयमपि ज्ञानमस्ति, तथापि न सस्य वेदनिर्माणे कारणभावः, पूर्वपूर्वक्रमानुसरणमात्रेण तत्सदृशक्रमनिर्माणक्षमत्वात् । असदादी. नामिवेदानींतनभारतादिक्रमनिर्माणे, वेन नापौरुषेयत्वक्षतिः । नन्वेवं भारतस्यापि संप्रदायप्रवर्तयितैव व्यासः नतु कर्तेति तस्याप्यपौरुषेयत्वं स्यादिति तत्राह-भारतस्येति । १मीमांसकम। सगानीकारेण सर्गकालिकाध्ययनरूपपक्षाप्रसिद्धिरित्यर्थः। २ शानमुपासना। ३ जगत इति शेषा। चि.२१ ·+r .. Wभिचारः। अस्मदादिविशेषणं च परस्य व्यर्थमिति द्रष्टव्यम् । तावतापि तव मते किं दूषणमस्येलाशय २ अनित्यत्व मृतविशेषगुणे विशेषणम् । प्राचीन नभूपदमत्र न संबनाते। ३ वर्णानां जन्यत्वप्रयुक्तेत्यादिः। ४ निरुक्तमत्यभिशाविरोधश्चेत्यर्थः । ५३तोरन्यथासिद्धिरूपमित्यर्थः। ६ प्रान्तिरिति तस्यानुमानस्य । ९ आकाशरूपस्य श्रोत्रस दिगादेवाजत्वेनेति शेपः । १० भाट्टमतेनैवेत्यर्थः। ११ शग्दावादीति शेषः । १२ इन्द्रियत्वमात्रोक्तौ नित्यद्रव्याग्राहके घ्राणे व्यभिचारः । निरवयवत्वमात्रोको तथाभूते रूपे व्यभिचार तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः मच वेदानामनाप्ताप्रणीतत्वादाप्तप्रणीतत्वमनुमातुं युक्तम् । आत्माकाशादी व्यभिचा- रात् । अथ शब्दत्वे सतीति विशेषणाददोपः । मैवम् । आप्तप्रणीततामात्रस्य पूर्वोक- न्यायेन घेदेष्यतीकारात् । नवसति पापण्डाद्यागमानामपौरुषेयत्वं, मानान्तरेपार्थ- मुपलभ्य तत्तत्पुरुषविरचितत्वस्व सौगतादिमिः स्वयमेवालीकारात्प्रसिद्धेश्च । नव सामा- न्यवत्त्वे सत्यस्मदादिवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षतया वर्णानां कृतकत्वानुमानम् । अस्मदादिव- हिरिन्द्रियप्रत्यक्षस्य फालाकाशादेनित्यत्वेन भाट्ट प्रत्यनकान्त्यात्, सत्प्रतिपक्षत्वाश । श्रोत्रं नित्यद्रव्यप्राहकं निरवयवेन्द्रियत्वात् मनोवदिति भाट्टमतेन प्रयोगसंभवात् । नव श्रोत्रं न नित्यद्रव्यमाकम् , अनित्यभूतविशेषगुणप्राहकं वा । यहिरिन्द्रियत्वादिन्द्रियत्वाता चक्षुर्वदिति प्रत्यनुमानयाधः । प्रथमानुमाने नयनस्य नित्यगगनादिग्राहकत्वेन दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात्, द्वितीये च ध्वनिग्राहकतया सिद्धसाधनत्वात् । व्यक्तिभेदासिद्धौ च स एवायं गकार इति प्रत्यभिज्ञाया जातिविपयत्वकल्पनानुपपत्तेः तद्विरोधैश्च अनित्यत्वानुमाने यद्यानाप्ताप्रणीतत्वे सत्याप्तप्रणीतलमेवायाति गसन्तराभावादित्युकं, तत्र किमनाप्ताप्रणीतत्वमात्रेणाप्त प्रणीतलमनुमीयते शब्दत्वविशेषितेन वा । नाय इत्साह-नचेति । द्वितीयं शहते-अथेति । तत्रापि किमाप्तप्रणीतत्वमात्रमनुमीयते, उपलभ्य विरचनं वा। आये प्राह-मैवमिति । द्वितीये तु पूर्वोक्तमेव दूपणमिति भाषः । यत्तु पापण्डाद्यागमानामप्यपौरुषेयखमेवंसति स्यादित्युक्तं तवाहनचेति । अब तदनीकारे भ्रान्तो नैयायिकादीनामिव वेदपौरुषेयत्वे इति तनाह-प्रसिद्धेश्चेति । ननु सर्वमेतच्छब्दनि, त्यत्वे सति स्यात्तदेव तु नास्ति, अनुमानाच्छब्दानित्यत्वसाधनानियत्वप्रमाणदूषणाचेति, तनाह-नवेति । अत्र तावदेकदेविमतेन दूषणमाह-अस्मदादीति । आकाशमसदादिप्रत्यक्षं प्रदेशवृत्तिविशेषगुणवत्वात आत्मयत् . दिकालाकाशानि असदादिप्रत्यक्षागि विभुत्वादात्मवत् , श्रोत्रं विभुप्राहकमिन्द्रियवान्मनोवाद त्यादिना च तेषां प्रत्यक्षत्वसिद्धः । नच सबन्धासंभवो बाधः । अजसंयोगसंभवात् । वक्ष्यते च तन प्रमाणे द्वितीयपरिच्छेदे । तन्मतेनैव सत्प्रतिपक्षतामप्याह-सदिति । जाती सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै द्रव्यपदं, अनि रूपे वानैकान्यनिवृत्त्य हेती पदद्वयम् । प्रत्यनुमानविरोध निराचष्टेनचेति । अनित्यो यो भूतविशेष गुणस्तस्येत्यर्थः । वेदान्तिप्राभाकरयोमते सिद्धसाधनतापरिहाराय अनियग्रहणम् । शब्दनिष्ठद्वित्वादिना भा. प्रत्यर्थान्तरतानिवृत्त्यै विशेषग्रहणम् । नभोगुणत्वार्थ भूतपदम् । मानसप्रत्यक्षात्मवादिना मनसि व्यभिचार वारणाय घहिरिन्द्रियेत्युक्तम् । अत्रापि भादमतेन दूपणमाह-प्रथमेति । नैयायिकादीना च योगीन्द्रिय प्रत्यभिज्ञाबाधं दर्शयितुं तस्या अपि जातिविषयत्वेनोक्तामन्ययासिद्धि परिहरति व्यक्तीति । अथ कथं व्यक्तिमेदासिद्धिर्यावतोदात्तानुदात्तादितारतम्यादिविरुद्धधर्माभ्यासाद्भेद एवं गकारादेरवसीयते इति तनाह १ सामान्यत इति शेषः । पाठः साधुर्भाति । ७ माहमतेनेत्यर्थः । ८ इदं चिन्तम्-अन्न दिशिवलाकेत्यादिप्रतीत्या दिगादेः चाक्षुषवादी- कारेऽपि तस्य श्रोत्रप्राह्यतायाः कैरप्यनद्रीकारा । दिगादेः श्रोत्रग्राह्यत्वाभावग्राहकप्रत्यक्षादिप्रमाणबाधितत्वा इति भावः । १३ वेदान्तिनाऽपि सर्गादौ उत्पन्नस्य शब्दस्य कल्पान्तस्थायित्वरूपनित्यत्वस्य वियदादिवत्स्वीकारान्न निक, साधनम् इति भावः। १४ अनित्यगुणग्राहकत्वमानस्य साध्यले इति शेषः । सामान्य मतियोगिवहिरिन्द्रिय प्रत्यक्षत्वस्य नित्यद्रव्येषु अस्वीकारेण व्यभिचारावारकत्वात् । योमीन्द्रियाणामपि योग्यप्राहकवस्वोचितत्वार । पएस भट्टस्पेसर्थः । १६ माहमतेऽनकान्यसत्प्रतिपक्षयोः सत्त्वेऽपि वेदान्तिमते कृतकत्वानुमानस्स किंदूषणमित्यर्थः ।

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १६३ दुर्वारः । नच दुतो गकारो विलम्भितो गकार इति विरुद्धधर्मसंसर्गित्वाद्गारव्यक्तिभेद- सिद्धिः । तस्याः प्रतीतेर्ध्वनिविपयतया वर्णविषयत्वाभावेन प्रामाणिकविरुद्धधर्मसंसर्ग- स्यासिद्धेः। प्रातीतिकस्य च तस्य मणिकृपाणादिवियाननस्य भेदासाधकत्वात् । वेदा- न्ववादिभिःसर्गस्य तद्विशेपितकालस्य चाझीफारात् अतीतकालशब्देन वरपक्षीकारेणा- नुमानप्रवृत्तावपि न धर्मासिद्धिः । नचाभाससमानयोगक्षेमता । भारताध्ययनानामना- दित्वनिरासेन पुरस्तान्निरस्तत्वात् । एवमपौरुषेयतया वेदान्तानामसंभाविताशेपपुरुपदोपसंसर्गेभ्यस्तेभ्यो विगलितनिखि- नचेति । भन कि प्रामाणिकविरुद्धधर्माध्यासानेदः साध्यते प्रातीतिकाद्वा । आयेऽसिद्धिमाह-तस्याः प्रतीतेरिति । यदि व्यक्तिमेदः स्यात्तदा द्वौ गकाराविति स्यात्, न पुनर्द्विर्ग उच्चरित इति । तदिह खारसिकं प्रत्यभिज्ञयेक्यं प्रतीयते, विरुद्धधर्मसंसर्गस्तु परोपाधिकः । नच परोपाधिमेदेन खाभाविकमैक्यं विहन्यते, माहि भूनभसोपि कुम्भाधुपाधिभेदादाजानतो भेद इति, तेनानुवृत्तिव्यवहारः स्वरूपेण, ध्यात्तव्यवहारस्तूपाधि- निदान इत्यनवद्यम् । उकं च वृद्धः 'तेन यत्प्रार्थ्यते जातेवद्वर्णादेव लभ्यते । व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्य इति गत्वादिगीथेति । द्वितीयेप्यनैकान्तिकतामाह-प्रातीतिकस्येति । यथाहि मणिकृपाणदर्पणादिषु त - देन भिन्नमिव प्रतीयमानमपि मुखं न खतो भिद्यते एवमित्यर्थः । एतेन तीव्रादिधर्मोपेतलादुत्कर्षनिकर्पवत्त्वा- दिलादिकमनित्यत्वसाधकहेतुजातमपहस्तितं मन्तव्यम् । तथाच 'प्रत्यभिज्ञा यदा शब्दे जागर्ति निरर्वग्रहा । अनित्यत्वानुमानानि सैव सर्वाणि वाधते' । किंच सामान्यवत्त्वे सतीत्यनुमाने शब्दमानपक्षीकारेपि ध्वन्यंशे सिद्धसाधनता, तदितरखविशेपणे चानिष्टाव्यवच्छेदाद्वैयर्थ्य, हेतोश्चोपान्यादिध्वसिद्धिः । अन्यशब्दपक्षीकारे च पूर्ववदेव वैयर्थ्य, तथा स्वमतेन सोपाधिक्त्वम् । अश्रावणलस्योपाधिलात् , शब्दत्वादिनिवर्ससद्धावाच न पक्षेतरत्वम् । एतेनेदमप्यपास्तम् । यदाह मानमनोहरकारः 'अनित्यः शब्दः, इन्द्रियविशेषगुणत्वात् , चक्षुरू- पच'दिति । तत्रापि हि समानं ध्वन्यंशे सिद्धसाधनस्त्वं तदितरविशेषणे वैयर्थ्यमश्रावणत्वोपाधिहतत्वं चेति । उदयनस्तु आश्रयाप्रत्यक्षरवेप्यभावस्य प्रत्यक्षता महता सरम्भेण समर्थयन्नेव निवृत्तकोलाहल, उत्पन्नः शब्द इति व्यवहारचरणैकशरणः प्रत्यक्षमेव शब्दानित्यत्वे प्रमाणयति स्म, सच विरुद्धधर्मसंसर्गस्यौपाधिकत्वोपपा. दनन्यायेन दत्तबलिरेव वेतालः । योपि नित्यत्वे सर्वदोपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गो न्यायभूषणकारोक्तः, सोपि ध्वनिसंस्कृतस्योपलम्भाभ्युपगमानिरस्तः। यत्तु युगपदिन्द्रियसवद्धत्वेन प्रतिनियतसंस्कारसंस्कार्यस्वाभावानु- मानं, तद्भवन्मत एवात्मन्यनैकान्तिकमित्यलमतिकलकलेन । यत्तु वैदिक्यानुपूर्वी इदंप्रथमा वर्णानुपूर्वीत्वात्सं- प्रतिपन्नवदित्यनुमानं नैयायिकानां, तदसत् । विगीतः कालो वेदाध्ययनयुक्तः कालत्वादिदानीतनवदिति सत्प्र. तिपक्षत्वात् । यत्तत्र पूर्वपक्षिणोतं तत्परिहरति-वेदान्तवादिमिरिति । वादार्थमुपसंहरन्प्रथमपरिच्छेदार्थ संकलयति-एवमपौरुषेयतयेत्यादिना । मन च पुरुपदोपासंभ- १ न तु जन्यत्वप्रयुत्तो गकारव्यक्तिभेद इति भावः। २ ऐक्यव्यवहार इत्यर्थः। ३ अनेकत्वन्यवहार इत्यर्थः । तेन वर्णकृतकत्वनानात्ववादिना गत्वादिजावेर्यदैक्य स एवायं गकार इति प्रत्यभिशावलात्प्रार्थ्यवे'। तदैक्यं वर्णादेव लभ्यते । निरुक्तमत्समिशावलात्स्वरसतो वर्णगतमेवैकत्वं सिद्ध्यति न तु जातिगतमिति तात्पर्यम् । व्यक्तिल- भ्यन्तु उदात्तत्वानुदात्तत्वादिविरुद्धधर्मससर्गरूपं वस्तु नादेभ्यो ध्वनिभ्यो लभ्यते । ध्वनिधर्मा एवोदात्तादयो न गकारादिव्यक्तिधमा इति हृदयम् । इत्येवं सति गत्वादिगीर्गकारादौ गत्वादिजातिमालम्च्यैकत्वात्सभिशासमर्थनं व्यर्थ- मिति वृद्धवाक्यार्थः। ५ प्रतीयमानविरुद्धधर्माणां ध्वनिधर्मत्वस्वीकारेणेत्यर्थः । ६ निर्बाधेत्यर्थः । ७ व्यभिचारा. वारकत्वादिति फलितार्थः । ८ अन्त्यशब्दस्यैव श्रोत्रोत्पन्नस्य तैः प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारादुपान्त्यादिशब्दानामप्रत्यक्षवादिति भावः । ९ घटाघवच्छेदेन कृतकत्वव्यापकत्वम् । अन्त्यशस्दशन्दत्वापवच्छेदेन च साधना-यापकत्वमिति भावः। १० सर्वेषामात्मनां विमुरवेन युगपदेकमनःसंबद्धत्वेऽपि नैयायिकः प्रतिनियतसंस्कारसंस्कार्यत्वाभ्युपगमादिति भावः ।

·। १ भारोप्यारोपसिद्धप्रमितिजनकवेति पाठः शोभनो भाति । आरोप्यस्म प्रपञ्चस अदये बक्षणिय भारोपोमपा. १६४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [प्रथमः लभेदविशुद्धमलप्रमितिः सिद्धपतीति सिद्धम् ॥ ११५ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरित्राज- काचार्यश्रीज्ञानोत्तमपूज्यपादशिप्यश्रीचित्सुखाचार्यमुनिविरचितायां तत्त्वप्रदीपिकायां प्रथमः परिच्छेदः॥ वाहणमितरशब्ददोपासंभवस्याप्युपलक्षणं, तेन खतःप्रामाण्यशक्यभिहितान्वयापौरुषेयसिद्धार्थप्रामाण्यकाल र्याप्रामाण्यवादानां संग्रहः कृतः । विगलितनिखिलभेदप्रहणेनाराण्डवाश्यार्थप्रपश्चमिथ्यात्वतदुपपादकभावरूपा- ज्ञानतदुपयोगितमःख्यातिविशेषविचाराः संगृहीताः । परिशुद्धग्रह्माहणेन विज्ञानारमखप्रकाशवादी संगृहीता- विति परिच्छेदार्थः सकलः संकलित इति सर्व निर्मलम् । विज्ञानं खप्रकाशं भवति च पुरुषस्तद्वपुर्भावरूप ध्वान्तं मिथ्या प्रपयो भ्रमभरनिलयोऽनादिभावोऽप्रयोधः । आरोपारोप्यसिद्धप्रमितिजनकताऽखण्डता खप्रमात्वं शफिर्लक्ष्यः पदार्यान्वय इति कथिताः पौरुपेयो न वेदः ॥ इति श्रीमत्सरमहंसपरिव्राजकाचार्यप्रसवप्रकाश पूज्यपादशिष्यस्य प्रत्यग्रूपभगवतः कृती तत्त्वप्रदीपिकायां नयनप्रसादिन्यां प्रथमपरिच्छेदः ॥ सस्तस्वीकारेण सिद्धा या ब्रह्मैवयप्रमितिस्तजनकता येदवाक्यानामित्यर्थः।

·1 द्वितीयः परिच्छेदः। ननु कथं विगलितनिसिलभेदब्रह्मप्रतिपत्तिः, प्रत्यक्षादिविरोधात् । तथाहि प्रत्य- क्षेण तावदिदमस्माद्भिन्नमिति नीलपीतादेर्भेदमध्यवस्यामः । अथ मत कि प्रत्यक्षं भेदमेव गोचरयत्युत वस्त्वपि, तदापि भेदपूर्वक तद्गोचरयेत्तत्पूर्वक वा भेद युगपदेव घोभयम् । नाद्यः । धर्मिप्रतियोगिवस्तुप्रतिपत्तिमन्तरेण भेदस्य प्रत्येतुमशक्यत्वात् । अतएव न भेदग्रहपूर्वको वस्तुग्रहः । नच वस्तुमहपुरस्सरो भेदग्रहः, बुद्धविरम्यव्यापा- राभावात् । नापि युगपदुभयग्रहः । कार्यकारणवुद्ध्योयौंगपद्यायोगात् । धर्मिप्रतियोगि- प्रतिपत्तिर्हि भेदप्रतिपत्तेः कारणं, सन्निहितेऽपि धर्मिण्यसन्निहितप्रतियोगिप्रतिपत्ति- मन्तरेण भेदप्रतिपत्तिव्यतिरेकस्य वादिप्रतिवादिनोः समतत्वादिति । मैवम् । स्वरूपभे- दवादिनं प्रत्येतेपा विकल्पानामनवसरदुःस्थत्वात् , वस्तुग्रहस्यैव भेदग्रहत्वात् । नच वस्तु- नमस्ये मानौधै प्रमितममित स्थाणुमनिश समस्तज्ञ लोकनितयनयन सनिनयनम् । सकाल कालारिं सकलवपुप निष्कलमुमा- सहाय कामारि भवमभवमीशं पशुपतिम् ॥ १॥ ब्रह्मणि वेदान्तानामुदितोऽद्धते समन्वयस्तस्य । मेदावगाहिमानैर्विरोधनुत्यै पर परिच्छेद ॥२॥ यद्यप्यद्वये ब्रह्मणि वेदान्ताना प्रामाण्य साधित, तथापि मेदग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधादसाधितसम तत् , अतोऽनु- पत्तिलक्षणाप्रामाण्याभावेपि विरोधान्मिथ्यात्वलक्षणमप्रामाण्य भवेत्क खल विशेष खगोचरशूराणा प्रत्यक्षा. दीनामागमेभ्य इति प्रामाणिकमेदवादिन प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु कथमित्यादिना । अनेन परिच्छेदयो- विषयविपयिभावलक्षणा सगतिरपि दर्शिता, पूर्वस्य विषयत्वादुत्तरस्य विपयित्वादिति । अन मण्डनमिभेद- वस्तुनो किमेकैकग्राहक प्रत्यक्षमुतोभयग्राहकम् , उभयग्रहपक्षेऽपि युगपरक्रमेण वा, क्रमपक्षेऽपि किं पूर्व किम- परमिति विकल्प्य दूपयद्भिर्मेंदग्राहित्वमेव प्रत्यक्षस्य नास्ती युक्त तदनुवदति पूर्ववादी-अथ मतमिति । वस्त्वेवेति तु पक्षस्तदनर्थवीतमिति परित्यक । धर्मिप्रतियोगिरूप वस्तु धर्मिप्रतियोगिवस्तु । इदमेव दूप- णमुभयग्रहेपि मेदग्रहपूर्वकवस्तुग्रहपक्षेप्यतिदिशति-अतएवेति । कार्यकारणभावमेवोपपादयति-धर्मप्र- तियोगीति । ननु यद्यपि मेदप्रतिपत्तिसमये धादिज्ञानमन्वेति, तथापि न तावता कारणत्व शक्याध्य वसाय व्यतिरेकामावादितरथा नमसोऽपि निमित्तकारणतापातात् , अस्तिह्यन्वय इति, तनाह-सन्निहिते- ऽपीति । तमिममनूदित पक्ष प्रतिक्षिपति-मैवमिति । किं वस्तुस्वरूपमेव मेद इति तस्य मत प्रतीमा नि दूषणान्युच्यन्ते कि या धर्ममेदवादिन प्रति । प्रथमे चौरापराधान्माण्डव्यनिहन्याय, उच्यमानदूषणाना तदविषयत्वादित्याह-स्वरूपभेदेति । ननु वस्तुखभावत्वमेव भेदस्य न घटते, तथासति घटखभाववदेव प्रतियोग्यनपेक्षितत्वप्रसङ्गात् , प्रतियोगिसापेक्षश्च सर्वा मेद प्रतीयत इति, तनाह-नच वस्तुस्वभाव स्येति । अन यदि वस्तुखभावो भेद स्यात्तर्हि सापेक्षप्रतीतित्व न स्यादिति ह्यापादन, तचायुक्त, वस्त्वेव १ अपरिच्छिन्नम् । यदा औपाधिकरूपेण मेयत्वेऽपि स्वरूपत स्वप्रवाशत्वादवेद्यमित्यर्थ । २ भासकरवेन नयन- वारोप । ३ क्ण्ठेकालम् । ४ भेदासिद्धिरूपानथवीजमित्यथ ! ५ यथा माण्डव्यमुनिनिग्रहस्स चौरबुध्या कृतस्य चौराविषयक वमेवमेव प्रकृते वस्तुनि भेदबुद्धयोच्यमानदूषणानां भेदाविषयकत्वम् ।

·[द्वितीयः तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) स्वभावस्यैव भेदत्तो वहस्य प्रतियोग्यनपेक्षत्वप्रसङ्गः । वस्तुखमायतया भेदस्यानपेक्ष- दृष्टिदृष्टस्य सविकल्पके व्यवहारे प्रतियोगिसापेक्षत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि प्रादेशमात्र- परिमाणवस्तुनोऽनपेक्षदृष्टिदृष्टस्य एवं दीर्घमिति सविकल्पके व्यवहारे न्यूनाधिकारि- माणवस्तुमहसापेक्षता । नच धर्मभेदवादिनं प्रत्यप्येते विकल्पाः प्रसरमईन्ति । युगपडु- भयप्रहेपि विरोधाभावात् । असन्निहिते धर्मिणि प्रतियोगिनि वा युगपदुभयप्रहामावेऽपि सन्निहितस्थले दण्डी देवदत्त इतिवदपर्यायमेवोभयग्रहोपपत्तेः । नच धर्मभेदवादे वस्य- . सस्य भेदस्य भेदान्वरभेद्यत्वादनवस्थादोपापत्तिः । मूलक्षवेरभावात् , 'भूलक्षतिकरी पाहु- रनवस्खा हि दूपण'मिति न्यायात् । ननु धर्मपक्षेपि धर्मिणो भेदेन प्रतिपन्नस्य प्रतियोगितायां परस्पराश्रयदोपा, स्तम्मा- कुम्भस्य भेदसिद्धौ कुम्भास्तम्भस्य भेदसिद्धिरिति । अप्रतिपन्नभेदस्य तु प्रतियोगितायां दुष्परिहरः स्वात्मनोऽपि तत्प्रसङ्ग इतिचेन्मैवम् । विद्यमानभेदयोरपि स्वरूपेण च फुर- वोधर्मिप्रतियोगित्वोपपत्तौ एकस्मिन्भेदग्रहप्रसङ्गाभावात् । ननु क्षीरनीरयोर्विद्यमानभेदयोरपि स्वरूपाहणे भेदग्रहो न दृश्यत इति चेन्मैवम् । तत्र समानाभिहारलक्षणदोषप्रतिबन्धादेव सदग्रहोपपत्तेः । एतेन दूरस्थवनस्पत्योरपि भेदग्रहप्रसङ्गः प्रत्युक्तः । उक्तंच 'अतिदूरात्सानी- भेद इति वदन्तं मां प्रति व्याप्त्यसिद्धेः प्रशिथिलमूलत्वादित्याह-वस्तुस्वभावतयेति । प्रवीतिविशेषो व्यवहारविशेषप्रयुक्तः, न वस्त्यतिरेकप्रयुक्त इति भावः। अथैवमापाद्यते यदि हि निरपेक्षदृष्टिदृष्टं स्पाक्ष स्यात्तर्हि सापेक्षदृष्टिदृष्ट इति, तत्रापि प्रशिथिलमूलतामाह-दृश्यते हीति । दीर्घमिति व्यवहारे न्यूनवस्तु प्रहापेक्षा, हखन्यवहारे खधिकग्रहापेक्षा । अधिकत्वं चान दीर्घवं विवक्षितमित्यर्थः । अस्तु तर्हि द्वितीयो नेत्याह-नच धर्ममेवादिनमिति । ननु कथं युगपदुभयग्रहः, यावता कार्यकारणभावस्तदुभयग्रहयो- र्णितः, असन्निहितप्रतियोगिस्थले स्थितव्यतिरेकलादिति, तत्राह-असन्निहिते धर्मिणीति । यथाहि विमिन्नेन्द्रियप्राशासन्निहितविशेषणविशेष्यज्ञानयोविशिष्टज्ञानपूर्वभावित्वेप्येकेन्द्रियग्राह्यसन्निहितस्थले पूर्वभा वित्वं नास्थीयते तत्कस्य हेतोळप्तेः संकोचाव्याप्तिसंकोचश्च दर्शनवलादेव, तथेहाप्यसनिहितस्थले पौर्वापर्यदर्श- नेन वस्तुमेदयोरग्निविशिष्टपर्वतवत्प्रमाणान्तरगम्यत्वेपि सन्निहितस्थले योगपद्यं भवतु को दोष इत्यर्थः । मूल क्षतेरिति । मूलं प्राथमिकमेदप्रतीतिस्तरक्षतेरभावादज्ञायमानानामेव मेदानां प्रथममेदोपपादकत्वादित्यर्थः । धर्मभेदपक्षे धर्मिप्रतियोगिज्ञानयोः परस्पराश्रयदोषमाशङ्कते-ननु धर्मपक्षेपीति । परस्पराश्रयमेवा. मिनयति--स्तम्भादिति । ननु न भेदेन प्रतिपन्नस्य प्रतियोगिता, येनायमनन्तरो दोपः प्रसज्येतापित खरूपेण प्रतीतस्येति, तबाह-अप्रतिपन्नेति । तदेतत्परिहति-मैवमिति न खरूपेण प्रतीतिमा विवक्षितमपितु विद्यमानभेदत्वमपि । तथाच खस्य खसातदभावान मेदप्रहप्रसङ्गो नाप्यन्योन्याप्रयते. त्यर्थः । तदप्यप्रयोजकमिति शङ्कते-ननु क्षीरेति । समानरमिहारो मिश्रणम् । प्रतिबन्धे सति कार्यानु सादो न कारणत्वं विहन्तीति भावः । यच्च विद्यमानमेदस्य खरूपेण प्रतीतेः प्रतियोगिलधमित्वप्रयोजन तायां दूषणं कैश्चिदुच्यते । दूरस्थवनस्सयोरपि भेदनहप्रसङ्ग इति, तत्राप्युक्तं परिहारमतिदिशति-एतेनेति। अत्र च प्रतिबन्धमात्रमतिदेश्यमतिदूरत्वप्रतिबद्धत्वात्तयोः। अतिदूरादिति । अतिदूरागिरिशिखरवर्तितर्वादी, अतिसामीप्यालोचननिलीनसलिलबिन्द्वादौ, इन्द्रियघातादन्धादेः, मनोनवस्यानात्तीबदुःसाधुदये, अतिसौम्या. त्परमाण्वादी, व्यवधानादपवरकान्तरवर्तिपु, अभिभवाहिवादीपादी, समानाभिहारामीराशय नीरदमुच्यमाननी- १ इदं दृष्टपेत्यनेनान्वितम् । २ विशेषधर्मविषयक इत्यथः । ३ इयं पशमी भेदेनेलेतदपेक्षया । ४ नतु समाना- मिधारमयुक्तः प्रतिबन्धः।

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। १६७ प्यादिन्द्रियघातान्मनोनवस्थानात् । सौम्याब्यवधानादभिभवात्समानाभिहाराचेति । किंच- फस्यामेव निर्विकल्पिकायां संविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपत्प्रतिभासे सत्येकं भेदिनं प्रतियो- गीकृत्यैतस्मादयं भिन्न इति सविकल्पकयोधोपपत्तौ कुतः परस्पराश्रयो दोपः। एतेन भेदभेदिनो- भेदान्तरप्रतीतिमन्तरेण विशेषणविशेष्यभावासंभवाद्भेदस्य विशेपणत्वेन विशेष्यत्वेन वा प्रती- तिनियमादनवस्था मूलक्षयकरी स्यादित्यपि प्रत्युक्तम् । विद्यमानभेदयोः स्वरूपेण स्फुरतोरेव धर्मिप्रतियोगित्ववद्विशेषणविशेष्यभावस्याप्युपपत्तेः । तदेवं प्रत्यक्षप्रमितिगोचरो भेदः । अनुमानमपि लिङ्गविशेपस्य लिङ्गिविशेषप्रत्यायकत्वाद्भेदे प्रमाणम् । आगमोपि शब्दा- न्तराभ्याससंख्यागुणप्रक्रियानामधेयैः कर्मोपासनादिभेदमेव बोधयति । उपमानमपि प्रत्यक्षदृष्टगवयसादृश्यविशिष्टपरोक्षगोविपयमनेन सदृशी मदीया गौरिति भेदमेव गृहाति । अर्थापत्तिरपि तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीति व्यवस्थान्यथानुपपत्तिप्र- भवा भेदमेवालिगते । योग्यानुपलब्धिरप्यन्योन्याभावलक्षणा भेदं बोधयत्येव । तदेवं भेदग्राहकप्रत्यक्षादिविरोधान्नाद्वैतं प्रतिपादयितुमर्हन्ति वेदान्ताः । प्रयोगश्च घटः घटनि- मिथ्याभेदातिरिक्तभेदाश्रयः दृश्यत्वात् पटवत् । अत्राभिदध्महे --'सापेक्षत्वात्सावधेश्च । तत्त्वेऽद्वैतप्रसङ्गतः । एकामावादसंदेहान्न रूपं वस्तुनो मिदा' ॥ १॥ न तावत्स्वरूपं रेषु यथावग्रहणप्रतिबन्धो भवति । चस्त्वनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन दुग्धादिषु दध्यादेरतुद्भवादग्रहोऽपि गृहीतः । तेन नानुपलब्धिमानादतीन्द्रियप्रधानाद्यपलाप इति सांख्यार्थिः । प्रकारान्तरेण परस्पराश्रयं परिहरति- किंचैकस्यामेवेति । यदि धर्मिप्रतियोगिसापेक्ष एव सर्वदा भेदः प्रतिभायात्तदा स्यादयं दोषः, नत्वेतदस्ति, निर्विकल्पकसंविदि निरपेक्षप्रतीतिसंभवादित्यर्थः । यच कैश्चिदुच्यते विशेषण विशेष्यतया वा सर्वत्र मेदः प्रतीयते, तच द्वयं मेदेन प्रतीतस्य । तथाच विशेष्यत्वेन विशेषणत्वेन वा प्राथमिकमेदप्रतीतिर्भ- दान्तरप्रतीतिपूर्विका तदपि मेदान्तरं तथैवेत्यनन्तभेदप्रतीत्यापत्त्या मूलक्षतिकारिण्येवानवस्थेति तदप्युफेन परिहतमित्याह-एतेन भेदमेदिनोरिति । एतेनेत्यस्यैव विवरणं-विद्यमानेत्यादि । एवं प्रत्यक्षगम्यत्वं भेदस्योक्त्वाऽनुमानादिरपि भेदं गमयतीत्याह-अनुमानमपीत्यादिना । सुरमि- धूमेन चन्दनदहनानुमानमितरव्यारत्तवस्तुनि प्रमाणमित्यर्थः । शब्दान्तराद्यधिकरणान्यनुकान्तानि प्रपद्य- मिथ्यात्ववादे । यद्यप्युपासनान्यपि कर्मेव, तथापि मानसत्वयैषम्येण भेदेन निर्दिष्टानि । आदिशब्देन निर्गु णविद्याया इतरेभ्यो मेदसंग्रहः । उक्तलक्षणमेवोपमानं दर्शयति-अनेन सहशीति । अन्योन्याभाव इत्युपलक्षणं, भूतलादी घटादिसंसर्गाभावस्यापि वोधकत्वात् । अत्र च साक्षादेव प्रमेयो मेदो, भविष्यन्ति चैतेषा प्रमाणानां लक्षणानि तत्तत्खण्डनसमये । मेदसत्यत्वेप्यनुमानं मानमाह-प्रयोगश्चेति । व्याख्यातं चैतत्प्रपञ्चमिथ्यात्ववादे पूर्वपक्षावसरसमये । स्वरूपमेदपक्षे दूषणानि लोकेन संगृह्णाति-सापेक्षत्वा- दिति । न रूपं वस्तुनो भिदेसनेनैषां हेतूनामन्वयः । सापेक्षप्रतीतित्वाञदस्य, वस्तुनश्च निरपेक्षप्रतीति- त्वात् । तथा सावधेः सप्रतियोगिकस्य भेदस्य तत्त्वे वस्तुखरूपत्वे सति तद्वारा प्रतियोगिनामपि धर्मिस्वरू- पत्वादद्वैतप्रसङ्ग इति द्वितीयो हेतुः । तथा विदारणात्मकस्य भेदस्य वस्तुखरूपत्वे तस्यापि विदीर्णतयैका- भावात् तनिमित्तानेकाभावाच शून्यतापातादिति तृतीयो हेतुः । तथा खरूपत्वे मेदस्य धर्मिणि दृष्टमात्र एष तत्खरूपमेदोऽपि दृष्ट इति सदेहो न भवेत् । उपलक्षणं चैतत् विपर्ययस्यापि, विशेषाग्रहनिबन्धनौ हि ती तहणे न स्यातामिति चतुर्थो हेतुः । एतेभ्यो हेतुभ्यो न खरूपं वस्तुनो मिदा भेद इति श्लोकयोजना । १ यथा स्तम्भ पिशाचभेदम् । २ सम्यग्मणप्रतिबन्ध इत्यर्थः। ३ भेदनिमित्तभूतानेकपदार्थामावादित्यर्थः ।

·१६८ - नान्तर विवक्षनाह-किंच कुम्भमिति । द्वितीये दूषणमाह-धर्मत्व इति । ननु कुम्भविशेषितप्र. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः भेदः प्रतियोग्यनपेक्षत्वप्रसङ्गात् । नच प्रादेशमात्रपरिमाणस्य हवदीर्घादिव्यवहार इव सवि- कल्पकव्यवहारे भेदस्यापि प्रतियोगिसापेक्षत्वम् । वैपस्यात् । तथाहि । प्रादेशमात्रपरिमाणं स्वतो न्यूनाधिकपरिमाणाभ्यामेकद्रव्यसमवायविरोधिधर्मद्वयविशिष्टतयोपलम्भे प्रतियोगिन- मपेक्षत इत्यस्त्येव तत्र मेयभेदः । प्रकृते तु न तथा, स्वरूपस्यैव भेदत्वात् । यदि चास्मादयं भिन्न इति प्रतियोगिघटिततया प्रतीयमानो भेदो यस्तुनः स्वरूपं स्यात्तदा तस्य सपरिकरस भेदस्य स्वरूपेन्तर्भावात् प्रतियोगिनोऽपि स्वरूपतया निमजनाद्वैतमेव पर्यवस्येत् । अथ प्रतियोगी भेदस्य स्वरूपे नान्तर्भूतः, किंतु तटस्थ एव तन्निरूपकस्ततो नाद्वैताप- त्तिरिति । मैवम् । प्रतियोगिनो भेदस्वभावानन्तर्भावेपि स्वभावभूतस्यं भेदस्य वस्तुख- भाववदे॒वान्यनिरूप्यत्वानुपपत्तेः । किंच कुम्भं प्रति स्तम्भस्य यत्प्रतियोगित्वं तदपि स्तम्भस्य स्वरूपेन्तर्भूतं चेत्कुम्भस्यापि स्तम्भात्मना पर्यवसानाद्वैतापत्तिः। धर्मत्वे च कुम्भोऽपि स्तम्भधर्मवामनुप्रविशेत्कुम्भविशेपितस्य प्रतियोगित्वस्य सम्भधर्मत्वात् । अथ विशेप्यांशस्य धर्मतायामपि न विशेषणस्य तद्धर्मता, देवदत्तचित्रगुरित्यादौ ‘बहुव्रीहि- समासाभिहितस्वामित्वस्य देवदत्तधर्मतायामपि गवां चित्रतायाश्च देवदत्ताद्भिन्नत्वेन धर्म त्वादर्शनादिति । सत्यम् । एषा विमीपिका तदा समुन्मिपेद्यदि लोके कापि कमपि भेदं परमार्थसत्यमभ्युपगच्छेम । यदा पुनरद्वैतमेव परमार्थमवलम्ब्य समस्तं भेदजातं प्रत्यावि- ख्यासामस्तदा घटस्य स्तम्भधर्मतायां गवां देवदत्तधर्मतायां वा कं विशेपमवलोकयसि, श्लोकं विश्णोति-नतावदित्यादिना । पूर्वपक्ष्याशयमुन्मूलयति-नचेति । वैषम्यमेव विगृणोति-- तथाहीति । खतो न्यूनपरिमाणेन खतोषिकपरिमाणेन च सहैकद्रव्ये समवायविरोधि यद्धर्मद्वयं दीर्घख. हखखात्मकम् अस्य प्रादेशमात्रपरिमाणस्य तद्विशिष्टतया प्रतीतावेय प्रतियोग्यपेक्षा न खरूपमाप्रतीताविति न भेदस्योदाहरणं तदित्यर्थः । सावधेश्चेत्यादि द्वितीयं हेतुं विवृणोति यदिचेत्यादिना । घटिततयेति । विशिष्टतयेत्यर्थः। ननु न प्रतियोगिविशिष्टो भेदः, किंतु तदुपलक्षितः, तेन भेदस्य धर्मिखभावत्वेपि न प्रतियोगिनस्तदनन्त. भूतस्य धर्मिस्वभावतेत्याह-अथ प्रतियोगीति । परिहरति-मैवं, प्रतियोगिन इति । तदानीमद्वैत- प्रसङ्गाभावेऽपि धर्मिवदेव तत्स्वरूपभूतमेदोऽपि न प्रतियोगिनिरूप्यः स्यादित्ययमेव दोषः स्यादित्यर्थः । तथा स्तम्भस्य यदिदं कुम्भं प्रति प्रतियोगित्वं नानावधिघटितं तदपि स्तम्भस्य स्वरूपं धर्मो वा । आये सावधेस्तस्य तत्त्वे खभावत्वेऽद्वैतप्रसङ्गः । कुम्भस्यापि प्रतियोगिखान्तर्भूततया स्तम्भान्तःपातिवादिति योज- तियोगिखस्य स्तम्भधर्मत्वेपि न विशेषणीभूतकुम्भस्य स्तम्भधर्मता, तथा श्लोके दर्शनाभावादिति शहते- अथ विशेप्यांशस्येति । चित्रगुरियन चित्रा गावो यस्येति षष्ठ्या खामित्वं देवदत्तस्य विशेषणीभूतमः भिधीयते, खाम्यस्य विशेषणं चित्रा गावः, चित्रगवां खामीति, तत्र चित्रगवां न देवदत्तविशेषणत्वं खवि. शेष्यसाम्यस्य तद्विशेषणत्वेऽपि तद्वदित्यर्थः । देवदत्तादिति खामिलपरं धर्मिणो धर्मलक्षणया, मिन- त्वेनेति च युतैसिद्धिपरम् । यस्य भेदमानमेवाप्रामाणिकमविद्याविजृम्भितमत एव तत्प्रयुक्तविशेषणादिव्य यहारोऽपि तादृश इति मतं, तस्य कथं पैक्षविशेष एव व्यभिचारभूमिः स्यादिति परिहरति-सत्यम् । ए. पेत्यादिना । किचादर्शनादिति कोर्थः कि नियमेन कि वा कचिदपि । अन्ये व्यायभावादशक्यप्रसनः १ कुम्भात्मकभेदनिरूपित स्तम्भनिष्ठ यत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः । २ वैयधिकरण्येनावस्थिति परमित्यर्थः । १ मिथ्यात्वे साधे पक्षभूता एब स्तम्भादयो गवादयो मा इति भावः । - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। येनैवमुपालभसे । दृष्टचरं चैतत् विशिष्टस्य धर्मतायां विशेषणानामपि तद्धर्मत्वं तेपु तेपु वहुपु स्थलेषु। तद्यथा । शब्दोऽनित्यः भावत्वे सति कृतकत्वात् , नियः ध्वनिधर्मान्यत्वे सति श्रावणत्वात्, अनित्यः सामान्यवत्त्वे सति अस्मदादिवाद्येन्द्रियमाह्यत्वादित्यादिपु । तदेवं स्तम्भस्य कुम्भधर्मता कुम्भस्यापि स्तम्भधर्मवेति सर्वस्यान्योन्यधर्मतायामशेपवस्तुधर्मकमेक- नेव धर्मि पर्यवस्पेत् नचैवमुपलभ्यते । किंच विदारणात्मकभेदस्य भावस्वभाववायां न किंच- नैर्फ यस्तु स्यात् । अभेदेकार्थसमवायिन्या एकताया भेदेन विरोधात् । परमाणुरपि नैक इति न तत्समाहाररूपोऽनेकोपि स्यात् । भेदस्य च वस्तुस्वभावत्वेन्यापेक्षत्वनिरासादेव "अन्या- पेक्षं वस्तुस्वरूप भेदो नतु केवलमतो नोक्तदोप” इत्यपि निरस्तम् । यदि च स्वरूपं मेदस्तदा धर्मिणि दृष्टे स्वरूपं दृष्टं न कचिदपि संशयावकाशः, तथा विपर्ययस्यापि, भेदस्वभावस्य वस्तु- नस्तथैवावभासनात्तस्मान्न स्वरूपभेदे प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तथा धर्मभेदेपि-'युगपद्ग्रहणायोगाद- नवस्थाप्रसङ्गतः । परस्पराश्रयत्वाच धर्मभेदेऽपि नाक्षधीः ॥२॥ . मिति तन क्वाचित्कादर्शनमतिप्रसकम् । प्रथमस्त्वसिद्ध इत्याह-दृष्टचरं चैतदिति । अत्र हि भावलादि विशेषणं कृतकत्वादेः । इतरथा विशेषणविशेष्यासियोरभावप्रसङ्गात् । तैया शब्दस्यापि तद्विशेषणम् । तदेवं क्षुद्रोपद्रवं समाधाय प्रकृतदूषणोपजीवनेन दूषणान्तरमाह-कुर स्यापि स्तम्भधर्मतेत्यादिना। साम्भो धर्मों यस्यासी कुम्भस्तद्धर्मा तद्भावः स्तम्भधर्मता । अयमर्थः यदा सभं प्रति प्रतियोगित्वं कुम्भस्य तदा तस्य कुम्भखरूपत्वेऽद्वैतापातः । धर्मत्वेऽपि तद्वारा स्तम्भोऽपि कुम्भभामाय-कलधधर्मत्वं स्यात्ततश्च यद्भटारूढो यः पटस्तत्सटारूढश्च स एव घट इति घटना स्यात् । एवमेकस्य विश्वप्रतियोगितायां विश्वधर्मकत्वं स्यात् , एवमितरेषामपि स्यात् , अतश्च न धर्मधर्मिभावादिकल्पना, अस्सामनेकधर्मकमेव वस्तु पर्यवस्सेदिति । एकामावादित्येतद्विवृणोति-किंचेति । तन हेतुः-अमेदेति । अभेदेन सहै कस्सिनर्थे वर्तत इति तथोक्ता । ननु माभूदेकम् , अनेकमेव समस्तं वस्तु, तथाच बौद्धैः खरूपमेदवादिभिरवयविव्यतिरेके- गैव परमाणुपुजेष्वेकस्थूलादिप्रत्ययोभ्युपगम्यत इति, तत्राह-परमाणुरपीति । अथवा निरवयवपरमाणू. नामविदारणात्मकलात्तसमूहरूपानेकात्मकमस्ती नाशक्य तत्सस्पस्यापि भेदात्मकत्वादुकदोपोपपादनमनेन क्रियते । भत्र केचिदद्वैतकाभावप्रसङ्गदूषणद्वयपत्रे हारायेदं वदन्ति-द्विविधं वस्तूनां स्वरूपं सारसिकमन्या. पेक्षं चेति, तनान्यापेक्षं रूपं मेदो न खारसिकमिति, तनाह-भेदस्येति । असंदेहादिति हेतुं विवृणोति- यदिचेति । अयमर्थः । अस्ति यज्ञदत्ते दृष्टे कदाचिदृष्टचरदेवदत्तस्य सोयं देवदत्तो न वेति सदेहः, तत्कस्य हेतोखतो मेदामहात् , स न स्यात् । खरूपमेदवादिनः खरूपग्रहे तन्मात्रभेदस्यापि गृहीतत्वात् , भेदर्शनेन च सदेहानवकाशात् । एवं स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादी, तथा विपर्ययोपि, सदेहाहणं विपर्ययस्याप्युपलक्षणमिति । एवं स्वरूपमेदं दूषयित्वा धर्ममेदेपि दूषणानि श्लोकेन सगृह्णाति-युगपदिति । धर्मभेदेपि न प्रत्यक्षा धीः प्रमाण, कुतः, धर्मिप्रतियोगिमेदानां युगपद्हणायोगात् , दण्ज्यादावपि युगपत्प्रतिपत्तेः स्वपरासंमतत्वात् , तथानवस्थाप्रसङ्गतः, भेदेन प्रतीयमानयोरेव विशेषणविशेष्यभावनियमादनन्तभेदप्रतीतिविना प्रथमभे- दप्रतीवेरसभवान्मूलक्षयाक्षतेः । तथा धर्मिप्रतियोगिनोरपि पूर्वन्यायेन प्रतीयमानयोरेव धर्मिप्रतियोगित्वप्र- तीतिनियमात् मेदस्य च निर्विकल्पके निरपेक्षप्रत्यक्षत्वे स्वभावहानिप्रसन पूर्वोकपरस्पराश्रयस्यापि विधा. न्तत्वादिति श्लोकार्थः। १ व्यभिचारीत्यर्थः । २ विशेषणासिद्धिवद् विशेष्यस्याप्यसिद्धौ विशिष्टस्य पक्षेऽभावप्रसङ्गादित्यर्थः । ३ भावत्वं यथा सामानाधिकरण्येन कृतकत्वे विशेषणमिति शेषः। वि.२२ ·[द्विदीयः - भेदो भियते भेदत्वात्पटभेदादिवदित्यनुमानमित्यर्थः । ७ पटभेदादो दृष्टान्तभूदे भिद्यमानत्वस्वीकार एव दृष्टान्तावि. घातस्तत्पूर्वक पक्षे भिघमानवसापने को दोषः। ८ यथा कश्चित्पका पाकाय पिण्याकयाचनाय गतस्तस्मै सारीपरिमि- तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) यद्यपि दण्डदेवदत्तौ तुल्योपलम्भयोग्यत्वेन युगपगुह्येते, तथापि न तयोर्विशेषणविशे- प्यभावस्तदैव प्रत्येतुं युक्तः। विशिष्टप्रत्ययस्य विशेषणविशेष्यस्वरूपप्रत्ययाधीनत्वात्- 'विशेपणं विशेष्यं च संयन्धं लौकिकी स्थितिम् । गृहीत्वा संकलय्यैतत्तथा प्रत्येति नान्य- थेति भट्टमतानुसारिभिः स्वीकारात् । तथा तार्किकैरपि, 'समवायिनः श्वैत्यात् श्वैत्यबुद्धेः धेतबुद्धिस्ते कार्यकारणभूते' इति फाणादसूत्रात् । अस्यायमर्थः । पटसमवायिनः श्वैत्या- च्छौक्लयगुणाकर्मकारणभूतात्तस्मिन्गुणे शौष्ठयमिति मतिरुपजायते, तस्याश्च श्वैत्यबुद्धे. हेतोगुणविशिष्टे शुक्लमिदमिति बुद्धिरुपजायते, तेच बुद्धी कार्यकारणभूते इति । तथाच सुरभि चन्दनमिति सौरभस्य गुणस्य प्राणेन्द्रियैकगोचरस्य चन्दनस्य लोच. नगोचरस्मैकेन्द्रियाविपयत्वात्कमेण गृहीतयोरेव विशेषणविशेष्यभावप्रतीतिरित्यनिच्छताप्य- भ्युपेयम् , तथाच सर्वत्र विशेषणविशेष्यभावप्रतीतावयमेव न्याय इत्यस्मादिदं भिन्नमिति धर्मिप्रतियोगिज्ञानपुरस्सरमेव तद्विशिष्टभेदज्ञानमेष्टव्यम् , तथाच सति न युगपदुभयमहस- भवः । भेदभेदिनोश्च भेदेऽनवस्थापि तदवस्यैव । नचानन्तभेदाभ्युपगमेपि मूलक्षतेरमा- वादनवस्थाऽदोपाय ।भेदस्य 'इदमतो भिन्नमयमनयो/द' इति वा विशिष्टत्वेनैव प्रतीविनिय- आद्यं हेतुं विवृण्वन्पूर्वोक्तं दृष्टान्तं विघटयति-यद्यपीति । कः खल्वित्यं कथयेद्विशेषणादिप्रत्ययान- धीना विशिष्टप्रतिपत्तिरिति । किं भर लम्बी, किं वा तार्किककरावलम्बी । प्रथमे भट्टाचार्यवचनविरोधमाह -विशेषणमितिस किकी स्थितिमिति । विशेषणविशेष्यलयोग्यतामित्यर्थः। तेन च संयोगस्य द्विष्ठलाई-पुरानो दण्ड इत्यपि स्यादिति शङ्का परिहता । संकलनमेकीकारः, सचैकज्ञानोपारोहः । द्वितीयेप्याह तथा तार्किकैरपीति । न केवलं परैरङ्गीकरणं, युक्तिरप्यत्रास्त्रीत्याह-तथाच सुरभीति । अस्तु तर्हि विमिनेन्द्रियग्राह्ययो- रेवम् , एकेन्द्रियग्राह्येषु का वातेति, तनापि विमतं विशिष्ट प्रत्यक्षं विशेषणादिप्रत्ययोत्तरकालीनं विशिष्टप्रत्ययत्ता- सुरभिचन्दनमिति प्रत्यक्षवदित्यनुमान विवक्षनाह तथाचेति ।नय मिनेन्द्रियजन्यलमुपाधि । व्यति- रेके प्रकृतहेतुव्यतिरेकस्योपाधेः । अस्तु, प्रकृते किं स्यादतं आह-इतीति । तदेवं युगपद्हणायोगादित्ये: तदुपपाद्य द्वितीयं हेतुं विवृणोति–मेद मेदिनोश्चेति । पूर्वपक्ष्याशयमनुवदति-नचानन्तमेदेति । हेतुमाह-मैदस्येति । प्रतीतिनियमादित्युत्तरत्रान्वयः । शेषणादिभावेन हि भेदः प्रतीयते, मैच भेदेन प्रतीतस्य, एवं द्वितीयो भेदः पूर्वमेदवद्विमिन्नतया प्रतीयमान एवं प्रथम भेदं प्रति विशेषणं भवति, एवं तृती- योपीत्यनन्तमेदप्रतीतिप्रसक्तिकरित्यर्थः । अस्तु तद्दनन्तभेदप्रतीतिस्तत्राह-युगपदिति । क्रमपक्षे विषया न्तरसचारोच्छेदादिप्रसझापादनार्थश्चकारः। अत्र मानमनोहरकारो नृत्यतिम 'नच भेदानवस्था वाधिका, भेदान्तरप्रसक्तौ मूलाभावात् , भेदमेदिनौ भिन्नाविति व्यवहारादर्शनात् । नचैकदंबलेनान्यभेदानुमानम्, दृष्टान्तभेदाविघातेनोत्थाने दोषाभावात् । सोयं पियाकयाचनार्थ गतस्य पाकिनः खारिकालदातृत्वाभ्युपगम १ विशिष्टरूपेणेत्यर्थः । २ मतेरित्यादिः। ३ सर्वभेदाना प्रतीवेरनावश्यकत्वेनेतिशेषः । ४ भिन्नेन्द्रियजन्यत्वरू पोपाध्यमावेन विशेषणादिप्रत्ययोचरकालीनत्वरूपसाध्यस्याभावे साध्ये विशिष्टप्रत्ययत्वरूपप्रकृतहेत्वमावस्य उपाधि तया साध्याभावानुमापकत्वाभावेन न भिन्नेन्द्रियजन्यत्वस्योपाधित्वमिति भावः । ५ विशेषणादिभावः । ६ विमनो ततैलदान दात्रा स्वीकृत तद्वत्तवपक्षे भेदेभेदानीकर्तुर्दृष्टान्तभेदे भेदस्वीकार भापतितः पक्षे भेदं स्वीकारयता मा दृष्टान्ते भेदः परमार्थः स्वीकृत इति अहो ते बुद्धिवैभवम् । यदि तु दृष्टान्तभेदे न भिधमानत्वस्वीकारसदा पनपन तत्सिद्धिरिति प्रकृतानुमानानुत्थानमित्यर्थः ।

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७१ मात् , भेदेनैव प प्रतिपन्नस्य विशेषणत्वात् । ततश्च पूर्वपूर्वभेदप्रतीतिमन्तरेणोत्तरोतरमे- दप्रतीतेरसंभवात् युगपदनन्तभेदप्रतीतेरयोगाच जातैव मूलंक्षतिः । अथ विद्यमानभेदस्य स्वरूपेण गृहीवस्य विशेषणतोपपत्तौ मेदाप्रतीतिः किं करिष्य- तीति तन्न । क्षीरनीरयोर्दूरस्थवनस्पत्योश्च तथात्वाप्रतीतेः । नच तत्र दूरत्वादिदोपप्रति- बन्धात्तद्ग्रह इति वाच्यम् । विद्यमानभेदयोरपि भेदेनाप्रतीती विशेषणविशेष्यभावाग्रहे सिद्धे कारणविशेषोपन्यासस्य निष्प्रयोजकत्वात् । नबुभययादिसंमतं तथाविध स्थलमस्ति यत्र विद्यमानभेदयोः स्वरूपप्रतिपचिमात्रेण विशेषणविशेष्यभावग्रहणम् । एतेन भिन्नतया प्रतिपन्नयोरेव धर्मिप्रतियोगिभाव इतीतरेतराश्रयदोषो वज्रलेपायते । नच निर्विकल्पिकायां इव, दृष्टान्तभेदविमर्देत्वनुत्थानमेव । उपजीव्यस्य प्रबलत्वेन वाधात् , खात्मव्याघातकत्वेन जात्युत्तरवाच । एतेन दृश्यत्वादयो निरस्ताः नचानिर्वचनीयत्वं भेदस्य, तत्र प्रमाणाभावा'दिति गायनः। तत्र ताव दानवस्थाया बाधकलम्, उक्तरीत्या मूलक्षयकरित्खादित्यवेहि । नच व्यवहारादर्शनात्प्रसञ्जकाभावः, घटो भिन्नो घटस्य भेद इति विशेषणविशेष्यभावेन भेदव्यवहारस्यैव विहेस्वस्य समस्ताधस्तनभेदपद्धतिप्रसञ्जकत्वात् । ननु तयमे- धानन्तभेदान्कल्पयनारूढमूलः प्रौढो भवेत् । न जानीमः किमारूढमूलतया प्ररूढः, किवाऽनुपलब्धिपराहत- तत्तन्मूलतया निर्मूललूनसस्यवद्विलीयेतेति । यत्त्वेकभेदवलेनान्यभेदानुमानं मायावादिमततया आशय दृष्टा. न्ताव्याघातव्याघातयोर्दूषणमुकं, तल्लोकोत्तरप्रज्ञस्य तवैव शोभते, कः सल्वनुन्मत्तोऽनिर्वचनीयसर्वभेदमायावा. दिमततयैवमाशङ्केत । अथ योयं विशेषणविशेष्यभूतभेदव्यवहारो भेदपरंपराप्रसञ्जकः तत्रैवेदं दूषणेद्वयमा- स्तामिति चेन । दृष्टान्तभेदानगीकारात् । तर्हि व्याप्तिराहित्यं स्वव्याघातकत्वंचेति चेन । प्रामाणिकलाभावेपि विशेषणादिमावस्य भिन्नतया प्रतीतेश्च व्यभिचाराभावात् । यत्र दृष्टं स एव प्रामाणिको भेद इति चेन । प्रामा. णिकलासिद्धः । तद्यसाधकमिति चेन्न । प्रतिबिम्बदेहात्मभावादीनामिव व्यावहारिकसतोपि लौकिकवैदिकव्यवहा- रामवोपपत्तेः, तत्रापि मुंग्धोयं मिथ्याखवादं व्याचक्षीत । व्यापातश्च यदि शून्यताकारणं तन्न । अन्यत्राक. रणात् । यद्यनिरूपितरूपतापादनम् । अनुमोदय एव तैन । एतेन दृश्यखादयोपि समर्थिताः । नचानिर्वच- नीयत्वे प्रमाणाभावः । तल्लक्षणप्रमाणयोरुद्धोपितलादनिर्वचनीयवादे । एवंचैतादृशमुत्तरदानं पिण्याकयाचिने खारिकातैलदानं वा सकललोकवेदनिन्दितवैशेषिकदर्शनमदिरामत्ताय मरणान्तिकप्रायश्चित्तरूपतीव्रतरतर्कत. समदिराधारादानं वेसात्मनि परिभावयेत्यलम् । पूर्वोकानवस्थापरिहारमुद्राव्य दूषयति-अथेत्यादिना । यत्त्वत्रापि तेनोकं समानाभिहारादिप्रतिय- न्धादग्रहणमिति तदनूय दूषयति-नच तत्रेति । अयमभिसन्धिः। तत्र तेषां परस्परं भेदो गृहीतो न वा । यदि गृहीतस्तदा दोषशतैरपि न विपर्ययादि शक्यमुत्पादयितुम् , असाधारणाकारग्रहणेपि भ्रमोत्पत्ताव. तिप्रसगात् । ततो भेद एव न गृहीतस्तदप्रहे चातिदूरलादि कारणमिति वक्तव्यं तथाचास्सदुक्तं प्रयोजकम- नुसूयैव तत्र कारणवर्णनमनुकूलमेवेति । किच भवदभिमतप्रयोजकस्य प्रयोजकत्वं कवा दृष्टं येनास्य प्रति- बन्धकतेत्याह-नाभयवादीति । प्रतिवन्धरहितस्थलेऽपि क्षीरनीरयोः खरूपप्रतीतिमाताद्धादिभावा- दृष्टेभेदप्रतीतिपूर्वकत्वेचान्योन्याश्रयता स्यादेवेत्यर्थः । यस्तु धर्मिप्रतियोगिभेदबोधयोरितरेतराश्रयपरिहारोभि- हितः पूर्ववादिना तत्राप्युक्तदूषणमतिदिशन्परस्पराश्रयलादिति श्लोकावयवं विवृणोति-एतेनेति । तस्यैव विवरणम्-मिन्नतयेति । परिहारान्तरमुक्तं दूषयति-जय निर्विकल्पकायामिति । निष्प्रतियोगि- १ विशेष्यविशेषणभावाप्रतीरित्यर्थः । २ भिन्नतया प्रतीनयोरेय विशेष्यविशेषणभाव इति स्वीकारेण । ३ भेदा. निर्वचनीयत्वे प्रमाणामावरूपेण वक्ष्यमाणहेतुना दृश्यत्वादयो भेदानिर्वचनीयत्वसाधका निरस्ता इत्यर्थः । ४ निहि. सुमशक्यस्य । ५ दृष्टान्ताम्याघाततद्व्यापातरूप मित्यर्थः । ६ स्वसाध्यासापकत्वमित्यर्थः । ७ भ्रान्तः। प्रत्या. ख्येयतयेति शेषः । ९ आत्मनीत्यर्थः । १० निरूपितरूपरवे इत्यर्थः । ।

·दिना । अन्योयाभावोपि हि भेदो यस्मात्प्रतियोगिन सकाशादेष्टव्य तमपि प्रतियोगिन खसिचन्ती किचिदिति । त प्रत्येतावद्वक्तव्य वस्तुनोऽभावत्वमपीति । अनिषेधात्मकत्वेऽभावत्वव्याघातानिषेधात्मरत्वे सत्वादीना धर्माणामभावरूपता स्वीकृत्येत्यर्थे । ७ अभावत्वमपि न परमार्थमित्यर्थ । तदेवोपपादयति-मनिषा- १७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) सविदि भेदस्य भेदिनोश्च युगपदमुलिनयवदवभासनादिदमस्माद्भिन्नमिति सविकल्पकव्यव- हारोपपत्तेः कथमितरेतराश्यतेति वाच्यम् । निष्प्रतियोगिकस्य मेदस्य प्रमाणागोचरत्वात् , नित्यं प्रतियोगिघटित एव तस्मिन्प्रमाणप्रसरात् । कश्चायं धर्मभेदः किमन्योन्याभावः किं वा वैधय॑मुत पृथक्त्वमाहोखिद्भिवलक्षणयो. गित्वम् । तत्र तावत्-'नान्योन्याभावरूपोयं द्वैताभावप्रसङ्गतः। तादात्म्यस्थाप्यमानत्रा- प्रतियोग्यनिरूपणात् ॥ ३ ॥ अन्योन्याभावोपि हि यस्माद्भेदस्त प्रतियोगिनमपि धर्म तया स्वस्मिन्नन्तर्भावयेत् । तथाच विश्वप्रतियोगिघटितान्योन्याभावस्य वस्तुनो भेदेऽन- वस्थाप्रसङ्गात् , वस्तु तावन्मात्रत्वे कथं नाद्वैतं पर्यवस्येत् । किच वादात्म्यप्रतियोगिको- ऽभावोऽन्योन्याभाव इति तद्वादिभिरभ्युपेयते, तथाचाभावप्रतियोगिभूतं स्तम्भकुम्भयोता. दात्म्यं यदि न प्रमाणगोचरस्तदा कथ तदभावः प्रामाणिकः स्यात् । एव कुम्भस्य विश्व- प्रतियोगिक तादात्म्यमादावेव प्रमितमित्यद्वैतसिद्धावूर्ध्वमपि तद्विरोधिनोऽन्योन्याभावग्रहस्य न समुदयः स्यात् , उपजीव्यविरोधात् । कमेदसद्भावे प्रमाणमेव नास्तीत्यर्थ । एतेन प्रतियोगित्वेनाप्रतीतावधिकरणत्वेन प्रतीतिरधिकरणत्वेनास्मृती च प्रतियोगिस्मृतिरित्यादि चौद्धधिकारस्थमुदयनीयसमाधानमपि निरस्त मन्तव्यम् । तदेव साधारण्येन धर्मभेददूषणमुक्ला विशेषतोऽपि दूषणानि दर्शयितु विकल्पयति-कश्चायमिति । वैधयं घटलपटत्वनित्यत्वादि लक्षणालक्षणसाधारणम् । लपण त्वसाधारणम् । तेन च न द्वितीयचतुर्थत कर । अन्योन्याभावभेदे दूषण श्लोकेन सगृह्णाति-नान्योन्येति । अय मेदोऽन्योन्याभावरूपो न भवति, कुत , सप्रतियोमिकस्यान्योन्याभावस्य धर्मस्य धर्मिखभावत्वे विश्वप्रतियोगिकान्योन्याभावद्वारा विश्वस्यापि धर्मिभूतवस्तुमानत्वाद्वैतस्यैवाभावप्रसङ्गत , धर्मत्वे पूर्वोक्तानवस्था विश्वधर्मवत्ता च घटादेरियादि बहिरेव दातव्यम् । किंचान्योन्याभावस्यैवानिरूपणात्तद्रूपोऽपि मेदो दुनिरूप इति, कथ, तादात्म्यप्रतियोगिको त्यभा वोऽन्योन्याभाव । तच सर्वन मेदवादिनस्तार्किकस्याप्रामाणिकम् , ततस्वनिरूप्याभावोपि प्रतियोग्यनिरूपणादना माणिक इत्याह-तादात्म्यस्येति । अथ तादात्म्य घटपटयो प्रमित, तर्हि तत एव तनिषेधरूपोऽन्यो न्याभावस्खयोर्न घटते । एव सर्वनेति, पुनरप्यद्वैतापात इति धट्टकुटीप्रभातम् । नचान्यत्र प्रेमिततादात्म्यस्या न्यन निषेध , ससर्गाभावत्वप्रसङ्गादित्यपि द्रष्टव्यम् । अस्तु तन्य एवान्योन्याभावप्रतियोगीति, तत्राप्येतदे वारत्त्या योजनीयम् । प्रतियोग्यनिरूपणादिति श्लोकयोजना । लोक विवृणोति-अन्योन्याभावोपीत्या वयन्कथ न धर्मतया खस्य घटधर्मत्वात्तमपि घटधर्मतयैवा-तर्भावयेत् । घटधमतामापादयेदित्यर्थ । तथापि द्वैताभाव कमियत आह-तथाचति । यदुक्तमस्माभिर्बहिरेव दातव्यमिति तत्प्रथममाह-वस्तुनो भेद इति । द्वितीय हेतु विशृणोति-किंच तादात्म्येति । अभाव निरूपयता प्रतियोगिना विशेषणे नोपलक्षणेन वा भवितव्यम् । उभयथापि तस्याप्रामाणिकत्वे तद्विशिष्ट तदुपलक्षित वाऽप्रामाणिकमेव स्यादि त्यर्थ । वादीन्द्रस्तु पक्षधर्मत्वादीना धर्माणामभावत्वमुररीकृत्य प्रतियोगिपर्यनुयोगे प्राह-वस्तुतस्तुन तु निषेध्यप्रतियोगिनमनङ्गीकृत्य न निस्तार इति । १ धर्मरूमो भेद इत्यर्थ । २ धर्मिणो भिशले इत्यर्थ । ३ धर्मिमावस्वरूपत्वे इत्यर्थ । वस्तु इत्यस पर्यवसे दित्यनेन सबन्ध । दूषणमिति शेष । यया कुम्भे प्रमितस्य कुम्भतादाम्यस स्तम्भे निषेध इत्यर्थ । इप Fसकावे इत्यादिना ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। - ननु कुम्भः स्तम्भो न भवतीति स्तम्भप्रतियोगिकोऽभावो यः कुम्भमाश्रितः सोऽन्योन्या- भाव इति फथमप्रमितप्रतियोगित्वप्रसक्तिः । मैवम् । प्रतियोगिभेदाभावादन्योन्याभा- वसंसर्गाभावयोर्भेदाभावप्रसङ्गात् । स्तम्भः कुम्भे नास्ति कुम्भः स्तम्भो न भवतीत्युभय- प्रापि स्तम्भस्य प्रतियोगिताङ्गीकारात् । प्रतियोगिनिष्ठोऽभावोऽप्यन्तामावः प्रतियोग्यनि- घवे सत्यकादाचित्कोऽभावोन्योन्याभाव इति लक्षणभेदादभावयोर्मेद इति चेन्मत्रम् । यत्किचित्प्रतियोगिनिष्ठत्वस्यान्योन्याभावेपि भावादतिव्याप्तेः । स्वप्रतियोगिनिष्ठत्वं विव- क्षितमिति चेन्मैवम् । स्वशब्देनात्यन्ताभावोपादानेन तत्प्रतियोगिनिधत्वस्यान्योन्याभा- वेपि भावेनातिव्यासेतदवस्थत्वात् । पटे घटो नास्तीत्यत्यन्ताभावस्य घटः प्रतियोगी, प्रतियोग्यनिरूपणादित्यस्य द्वितीययोजना दर्शयितुं शङ्कामाह-ननु कुम्भ इति । न तादात्म्यप्रतियो- गिकोऽन्योन्यामावः, किंतु खम्भादिप्रमितपदार्थप्रतियोगिकः, ततश्च कथमप्रसिद्धप्रतियोगित्वम् । अथवा भवतु तादात्म्यप्रतियोगिकत्वं, तथापि नोकदूषणद्वयसंभवः, स्तम्भादिखरूपमात्रलात्तस्यातिरिक्ततादात्म्ये प्रमाणा- भावादिति शङ्कते-नन्विति । दूषयति--मैवमिति । प्रतियोग्यमेदमेव दर्शयति-स्तम्भ इत्यादिना । अयमभिसन्धिः । स्तम्भः कुम्मे नास्तीति संसर्गाभावोपि स्तम्भप्रतियोगिक. कुम्भाधिकरणक एव । नच संसर्गप्रतियोगिकोसौ न स्तम्भप्रतियोगिक इति वाच्यम् । तथासति ससर्गमात्रस्यैव प्रलयप्रसङ्गात् । स्तम्भ- विशेषितससर्गनिषेधे तु स्तम्भोपि प्रतियोगिकोटिं टीकत इति पूर्वोकदोषतादवस्थ्यम् । तथाचान्योन्यामा. वोऽपि चेत्स्तम्भप्रतियोगिकः व्यक्तमतिव्याप्तिस्खलक्षणस्येति । एतेन तादात्म्यं नाम घटस्वरूपमित्यपि निर- स्तम् । घटमात्रोच्छेदप्रसङ्गादेव । नच स्तम्भस्य कुम्मे निषेधैः। ससर्गाभावलापातात् । तस्माद्धटस्य स्तम्भखरूपत्वं निषेध्यं, तथाचायमर्थो न क्वचित्प्रमित इति नोकदूषणलङ्घनजङ्घालता। नच प्रतियोग्यैक्येपि प्रागभावादिवदनयोरपि भेदः स्यादिति वाच्यम् , असिद्धः, पूर्वोत्तरकालनितयरूपविशेषणनयविशिष्टस्यैव घटस्य तत्रापि प्रतियोगिलात् , तद्वदेव ससर्गाभावावान्तरतापाताच । लक्षणमेदादिं शङ्कते-प्रतियो. गिनिष्ठ इति । नहि सस्मिन्खयं वर्ततेऽतः प्रतियोगिन्यपि वर्तत एवात्यन्ताभावः । नच प्रमेयवादाव- संभवः । प्रमेयलादेस्यकलवस्तुनिष्ठलवादिना खस्मिनिवान्यनासन्ताभावाभावात् , अन्यमते तु खसिन- प्यत्सन्ताभावभावात् । एतेन चेतरेतरामावसंसर्गाभाववर्गोऽपि व्यवच्छिन्नः । नान्योन्याभावः खप्रतियो- गिनि पर्तते । तस्यैव तदन्यलापत्तेः । एवं प्रागभावप्रध्वंसामावावपि, तत्समये प्रतियोगिनोरेवाभावेन तन वृत्तेः शङ्कितुमप्यशक्यत्वादिति, सादृश्यादिव्यवच्छेदार्थमभावपदम् । अपरेतु रूपादिव्यवच्छेदार्थमभावपदं, प्रागभावादिव्यवच्छेदायाकादाचित्कविशेषणं द्रष्टव्यमिति वदन्ति । इदं चान्योन्याभावनिष्कर्षायोक्तम् । इतरथा प्रकृतानुपयोगात् । अन्योन्याभावलक्षणमाह-प्रतियोगीति । अकादाचिस्केति नागभावप्रध्वंसाभावयोरु- त्पत्तिविनाशवत्तया कादाचित्कयोर्व्यवच्छेद,, तावतिचात्यन्ताभावेऽपि स्यादिसायं विशेषणम् । तनासन्ता- भावलक्षणं दूषयति-मैवमिति । प्रतियोगिनिष्ठलशब्देन यत्किंचित्प्रतियोगिनिष्ठत्वं स्वप्रतियोगिनिष्ठत्वं या विवक्षितमिति विकल्प्याचं दूषयति यत्किचिदिति । द्वितीयं शकते-खेति । अत्रापि स्वशब्देना. भावमानं विवक्ष्यते अत्यन्ताभावो वा । प्रथमे पूर्वोत्तमेव दूपणम् । द्वितीये प्राह-मैचं खशब्देनेति । अत्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठखमेवान्योन्याभावस्य दर्शयति-पटे घट इत्यादिना। तेनैव च तलक्षणादा- त्माश्रयभावात् । नचान्योन्याभावप्रतियोगिनिष्टत्वं लक्षणं वाच्यम् । प्रागभावादावपि भावात् । अनेकान्यो- न्याभावपक्षे तेनैव चानकान्तिक्ता । यसिंच प्रतियोगिनि वृत्त्यत्तिभ्यामभाववैलक्षण्यं विवक्षितं तदेव प्रति- १ प्रविशतीत्यर्थः । २ भेद इति शेषः । ३ भेदेऽपीत्यर्थः । ४ उमयत्रापि स्वपदार्थः प्रतियोगी। ५ रूपादे- दादिप्रतियोगिनिष्ठत्वादिति भावः । ६ भये वक्ष्यमाणस्य भेदलक्षणस्य लामायेति भावः । ७ यत्किचित्प्रतियोगिनि- इत्वस्येत्यादिग्रन्थोकमित्यर्थः । ८ आत्माश्रयपरिहार शङ्कते । ९ प्रतियोगिनिष्ठो भेदो भिन्नोऽनुयोगिनिष्ठश्च भिन्न इति मने प्रतियोगिनिष्ठभेदैनवानैकान्तिकनाव्यभिचारस्वमातिव्याप्तिरित्यर्थः ।

·[द्वितीयः । १७४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) पटप्रवियोगिकान्योन्याभावोऽपि घटे वर्चत इति । किंचेदं प्रतियोगित्वं, निरूपकलं चेह- मिणोपि प्रतियोगित्वप्रसङ्गः । अथ पञ्चम्यन्तशब्दवाच्यत्वं, तर्हि घटः पटो न भवती- त्यत्रान्योन्याभावे पटस्य प्रतियोगिता न स्यात् , पञ्चम्यन्तशब्देनानिर्देशात् । अर्थ धर्मि- णोन्यत्वे सति निरूपकत्वं प्रतियोगित्वं, तदपि न । प्रतियोगितस्यानिरूपणादेव धर्मिन- तियोगिकान्यत्वस्याधाप्यसिद्धेः। तदेवं नान्योन्याभावो भेदः । नापि द्वितीयः । वैधये वैधान्तराभ्युपगमेऽनवस्था । अनभ्युपगमे वा वैधय॑योरेकतापत्त्या तद्धर्मिणोरष्येक- तापत्तावद्वैतप्रसङ्गः । नापि तृतीयः । पृथक्त्वे पृथक्त्वान्तराभावादेव धर्मिणस्तस्यैकता. पत्तेः । किंच पृथक्त्वस्य गुणत्वान्निर्गुणेषु गुणादिषु पृथक्त्वगुणासम्भवेन मेदो न स्यात् । तत्रान्योन्याभावनिवन्धनो भेदव्यवहार इति चेत्तर्हि द्रव्येष्वपि तन्निबन्धन एव सध्यवहारोस्तु कृतं पृथक्त्वेन, तत्सत्तावेदकप्रमाणाभावाच । अथाकाशः स्पर्शवगुणासमवायिकारणाद्विष्टगुणयोराश्रयः द्रव्यत्वाद्भूतत्वाद्वा पटार- म्भकतन्तुवत् । तेन वियद्गतयोरेकत्वपृथक्त्वयोः सिद्धिं मानमनोहरकारः प्रत्यतिष्ठिपदिति चेन्न । वेदान्तिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , तेन फारणगुणानां कार्य गुणान्त. रारम्भस्यानभ्युपगमात् , स्पर्शवत्त्वोपाध्युपहृतत्वाच । योगित्वं दुर्निरूपमित्याह-किंचेदमित्यादिना । एतदपि प्रतियोग्यनिरूपणादित्यस्यार्थः । ननु न निरूपकल मात्रं प्रतियोगित्वं, येन धर्मिण्यपि प्रसाः, किंतुधर्म्यन्यत्वेसति निरूपकलमिति शरते-अथेति । धर्नान्यत्वं हि धर्मिप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्त्वं, नच प्रतियोगित्वमद्यापि सिद्धमित्यात्माश्रयत्वमिति परिहरति--तदः पिनेत्यादिना । एतेनान्योन्याभावलक्षणमपि निरस्तम् , । तत्रापि प्रतियोगियुक्तदूपणानां सुवचत्वादिति । वैधर्म्यपक्षं दूषयति-नापि द्वितीय इति । वैधय॑योरपि घटत्वपटत्यो दोस्ति नवा । आये, खरूपा न्योन्याभावयो(पितत्वात् वैधय॑मेव मन्तव्यम् । तथाचानवस्थेत्याह-वैधर्म्य इति । ननु नानवस्था वैधान्तराखीकारात् । यथाहोदयनो बौद्धधिकारे 'अनवस्था हि प्रवाहं प्रापयति गन्धे गन्धान्तराभ्युपगम इवेति । तत्राह-अनभ्युपगमे वेति । तयोहि मेदाभावे घटलमेव पंटलमिति तदधिकरणं घंटोपि पटर स्यादेवमितरदपीत्यद्वैतापात इत्यर्थः । पृथक्लपक्षं दूषयति नापीति । पृथक्त्वस्य धर्मिणो मेदाङ्गीकारे- निवस्थाभयादभेदापत्तिः स्यात् । तथा च घटखरूपमानं न भेदः प्रतिषिद्धलादित्यक्षतापात इत्यर्थः । अत्र स्वधिकमपि दूषणमाह--किंचेति । तत्र गुणादिष्वित्यर्थः । पृथक्त्वमेव तावदप्रामाणिकं तद्रूपमेदः सुतरा भप्रामाणिक इत्याह-तत्सत्तावेदकेति । अत्र मानमनोहरस्थमनुमानं शङ्कते-अथाकाश इति । स्पर्शवद्रव्यगतगुणं प्रत्यसमवायिकारणभूती यावद्विष्टगुणौ तयोरधिकरणमित्यर्थः । अद्विष्ठगुणाधिकरणमित्युक्त शब्दपरममहत्त्वायधिकरणत्वेनार्यान्तरता तदर्थमितरविशेषणम् । तावन्मात्रोक्तौ वाकाशतन्तुसंयोगविभागाभ्यामाकाशपटसंयोगविभागलक्षणस्पर्शवगुणी प्रत्यसमवायिकारणाभ्यामर्थान्तरता, तन्नित्त्यर्थमद्विछेत्युक्तम् । तेनैकत्वसंख्यैकपृथक्त्वयोः सिद्धिः । तथाहि । आकाशतदितरवृत्तित्वात्पर्शवद्गुणा भवन्ति द्विलद्विपृथक्त्वादयस्वत्कारणे चैकत्वैकपृथक्त्वे इत्यर्थः । साध्य पैकल्यमेव विवृणोति-तेनेति । आरम्भवादिनां खल्वियं प्रक्रिया यत्समवाय्यसमवामिनिमित्तकारणत्रया- त्कार्योत्पत्तिरिति । यस्य तु पुनरज्ञातरशनेव पवनाशनादिभावेनकमात्मतत्त्वमनादिभावाविद्यासहायं वियदा. चाकारेण विवर्तत इति मतं न तस्यैषा परिमापेत्यर्थः । व्याप्यवासिद्धिं चाह-स्पर्शवत्वेति । १ भेदेस धर्मिस्वरूपरवमिति पक्षस्य दूषितत्वादित्यर्थः । २ अशातरजरिव सादिमावेनेसर्थः । ।

·परिच्छेदः] गयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १७५ ... नचान्यावयविनामनारम्भकत्वादेव तादृशगुणानधिकरणानामपि स्पर्शवत्त्वेन साध्य- समन्याप्त्यभावादेवानुपाघित्वम् । विषमव्यापकोपाध्यङ्गीकारेपि दोपाभावात् । नचैत- पर्वतान्यत्वादेः पक्षेतरत्वस्याप्युपायित्वप्रसङ्गो दोपः । य एतत्पर्वतोऽसावननिमानिति व्यतिरेकासिधैव तस्य दुष्टत्वात् । 'एकसाध्याविनाभावे मिथः संबन्धशून्ययोः । साध्या- भावाविनाभावी स उपाधिर्यदत्यय' इति चोपाधिलक्षणस्य समासमव्यापकयोस्तुल्यत्वात् । समवायः समवेतः संवन्धत्वात् संयोगवदिति प्रयोगे संवन्धत्वे सति समवेतत्वे यत्त्विममेवोपाधिमुद्भाव्य तेनोकं स्पर्शवतां घटादीनामपि तथाविधगुणद्वयाश्रयवसङ्गादिति तदेतत्स- प्रतिसाधैनमनूद्य दूपयति-नचान्यावयविनामिति । नचानुपाधित्वमित्युकं तत्र हेतुमाह-विषम- व्यापकेति । अयमर्थः पक्षादुपाधिव्यावृत्त्या साध्यस्य विनिवर्तनमुपाधिफलमस्मिंश्च समवद्विपमा क्षमः । सव्यावृत्या साध्यस्य पक्षाद्यासत्या व्यापप्रमित्युत्पत्तिप्रतिबन्धो वा हेतोरपद्दतसाध्यतया विपक्षभूते पक्षे वर्तमानस्यानैकान्तिकतापादनं वोपाधेः कृत्यमिति हि नूतनोनयनम् । तच्च समव्याप्तिवद्विषमव्याप्तिरपि श. मोति संपादयितुममिमत्त्वमिव निवर्तमानं धूमवत्त्वं व्यावर्तयितुमतो विषमव्याप्तिरपि सम्भवत्येवोपाधिरिति । अभ्युपगम्य चैतदुक्तम् । वस्तुतस्तु समव्याप्तिरेवायम् , अन्यावयविनां पक्षतुल्यत्वेन साध्याभावानिर्णयात् । विपक्षरवे च द्रव्यत्वादेस्तनानेकान्तिकत्वात् सपक्षत्वे च तनोपाधेरपि वृत्तेः समन्याप्तित्वादिति । नन्वधिकन्या- मेरप्युपाधित्वे पक्षेतरत्वमप्युपाधिः स्यात् , तथा च गतं धूमानुमानेन, अधिकव्याप्तेरुपाधित्वानभ्युपगमेन हि पक्षतरत्वनिवारणमिति, तबाह-नचैतत्पर्वतेति । यदि हि पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकता स्यात्स्यादयं दोषः, नत्वेतदस्ति, एतत्पर्वतेतरवरहितेप्येतत्पर्वतेऽग्निमत्त्वविरहानिश्चयेन व्यतिरेकव्याप्त्यसिद्ध्या साध्याव्यापकत्वात्, ईदृशव सर्वत्र पक्षेतरः। यत्र तु साध्योपाध्योर्व्यतिरेकव्याप्तिनिर्णयस्ता न पक्षेतरत्वसंज्ञा, अपितूपाधिसमे- वेत्यभिसन्धिराहय पतत्पर्वत इति । अनोदयनलक्षणविरोधमाशय परिहराते-एकसाध्यति । मियः परस्परं संवर्धशून्ययोधर्मयोरेकेन साध्येनाविनाभावे निरूप्यमाणे सहभावोऽविनाभावः तस्मिन्सति यदत्ययः यस्याभावः साध्याभावाविनाभावी साध्याभावेन व्याप्तः स तदभावप्रतियोगी उपाधिः, अत्र च मिथः संवन्धशून्ययोरिति साधनाव्यापकत्वमुक्तम् । अनापि साध्याभावस्य व्यापकत्वमुपाध्यभावस्य व्याप्यत्वं च प्रतीयते, तेन च साध्यस्य व्याप्यत्वमुपाधेश्च व्यापकत्वं सिध्यति, तच द्वयमग्निधूमवद्विपमव्याप्तित्वेपि घटत इति नायं समव्याप्तित्वगमक इत्यर्थः । न केवलमगमको, विषमव्याप्तितागमकश्चतरथोद्योतकराचार्यवचनविरोधप्रसङ्गादित्समिसन्धिस्तदीयमन्थ. माह-समवायः समवेत इत्यादिना । संयोगे हि संवन्धत्वे सति समवेतत्वे कार्यत्वमुपाधिः । कार्यत्वं च समवायाद्यावर्तमान संवन्धत्वे सति समवेतत्वं व्यावर्तयति । तत्रापि सबन्धत्वमुभयवादिसंमतमिति समवेतत्वन्यायत्तिरूपाधिफलम् । यद्यप्ययं साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापको, नतु केवलसाध्यव्यापकस्तथापि विप. मव्याप्तिकत्वेन प्रकृतोदाहरणं, साधनावच्छिन्नसाध्येन च विषमव्याप्तिकता, कार्याणामपि गुणादीनामुक्तसाध्य. कत्वाभावादिति । एतेन 'समासमाविनाभावावेकत्र स्वो यदा समे । समे न यदि नो व्याप्तस्त्रयोहानोऽप्रयोजक' इति भट्टाचार्यवचनमपि प्रतिमटित मन्तव्यम् । वस्तुतस्तु उभावपि प्रकारी संप्रायौ। न तत्सामान्यलक्ष- नमपि तु विशेषलक्षणं, तस्य चानेकप्रकारत्वं न दोपाय, सामान्यलक्षणं त्वत्यन्ताभावप्रतियोगिधर्म इति, अ- १ स्पर्शवत्त्वस्य साध्यसमव्याप्यत्वे एवोपाधित्वमिति स्वीकारादिति भावः । २ स्पर्शवत्त्वरूप सत्प्रतिपक्षहेतुमित्यर्थः । ३ पक्षेसाध्यस्थामावबोधनमित्यर्थः । ४ साध्यानुमित्युत्पत्तिप्रतिबन्ध इत्यर्थः । ५ नवीना कल्पनेत्यर्थः । ६ व्याप्तिरूप- संवन्धशून्ययोहतूपाधिरूपयोधर्मयोरित्यर्थः । ७ म्यतिरेकव्याति दर्शयति । ८ विषमव्यापकस्यापि उघोतकराचार्यैरुषा- पित्वस्वीकारेण । ९ यदाहेतूपाध्योाप्यत्वेन समे तुल्ये एकत्रसाध्ये समासमापिना मावौ स्त: तयोतूपाध्योमध्येयः कश्चन समेन साध्येन व्याप्तो न भवति स हीनः साध्यव्याप्तिरहितोऽप्रयोजकः साध्यव्यभिचारोन्नायकउपाधिनभव तीति भट्टाचार्य वचनार्थः । १० निरस्त मित्यर्थः । ११ साध्यसमव्यापकस्तद्विपमन्यापकश्वेत्युभावपि उपाधी इत्यर्थः ।

·[द्वितीयः भावः । केन मेदेन विशिष्टे घटादौ कस्य भेदस्य स्थितिरिति योजना । युगपदवबध्यमानैर्भेदैरेवाधारमेदश- कायां वायं ग्रन्थः । एवमविनिगम्यत्वमुक्त्वा प्राग्लोपापत्तिं चाह-उत्तरोत्तरेति । प्रतीतिक्रमापेक्षयो। .प्रकोपः सन्निपातस्तद्भावः स्यादिति श्रीहर्षोकेरर्थः । धर्मरूपो मेदो मिने वर्तत इति प्रथमपक्षो निरस्त अभिने वर्तत इति द्वितीयं पक्षं दूषयतिन द्वितीय इति । यदि पटादभिने घटे वर्तमानः पटादर दूषयति-नापीति । अत्र चान्योन्याश्रयद्वारा तत्फलमात्माभयः सच ज्ञप्ती, भास्माश्रयमेव सुबोधेन प्रन्येन १७६ तत्यप्रदीपिका (निसुखी) 'फार्यत्वमुपाधिरिति विषमव्यापकोपाघेरुद्योतकराचारङ्गीकारात् । अपिचान्योन्यामा- पादयो भेदाः किं भिन्नमेव धर्मिणं परिरभन्ते उताभिन्नम् । नाद्यः । अनन्तभेदाभ्यु' पगमप्रसङ्गात् । अस्तु किं नः छिन्नमिति चेच्छृणु । क्रमेण तेषां धर्मिणा संबन्धे धर्मि- णश्च घटादेः कादाचित्कत्वेन तत्संबन्धासम्भवः । संभवेवाऽतीतानागतानां च भेदानां क्रमसंबन्धाय घटोऽनादिरनन्तश्च स्यात् । अथ युगपदेव धर्मिणा सर्वे भेदारसंबद्येन् । तहि भिन्ने भेदस्थितिरिति पक्षक्षतिः । भेदसंवन्धं विना तस्य भिन्नत्वानुपपचेः । तसं बन्धेनैव च भिन्नत्वे किंभेदविशिष्टे किंभेदस्थितिरिति नियामकाभावादेफोपि भेदों न भवेत् । उत्तरोत्तरेणैव च भेदेन पूर्वपूर्वभेदोपयोगोपपत्तावनन्तभेदाभ्युपगमोपि निष्फलः स्यात् । एवमपि भेदाः खीक्रियेरन् , यदि भेदपरंपराभरमन्थरा कापि संविदुदयमासादयेत् । तथाचाहुः खण्डनकाराः–'प्राग्लोपाविनिगम्यत्वप्रमाणापगमैर्भवेत् । अनवस्थितिमा स्थातुरचिकित्सा त्रिदोपते'ति । न द्वितीयः । अभिन्नपि चढ़ेदो निविशेत्तदा तदपि नक स्यादित्येकाभावादनेकमपि न सिद्ध्येत् । नापि वैलक्षण्यं भेदः - आत्मानयत्वात् । भावमात्रप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वादेरप्यस्सन्योन्याभाववत्त्वात् , सच नोपाधिः, तस्य सर्ववस्तुनिष्ठतया साधनव्या- पकत्वेन साध्यानपहारित्वादत उक्तमत्यन्ताभावेति । धर्मग्रहणं तु परमाण्वादीनामनाश्रितानामुपाधित्वनि रसनार्थमिति नवीनानामुन्नयनम् । यथाचैतत्सर्वमविचारितरमणीय तथोद दर्शयिष्यते । इदानीं सर्वस धर्मभेदस्य साधारणमा,यानिरूपणं दूषणमाह-अपिचेत्यादिना । किं परस्परं विमिनं घटादिकमालिइन्वे भेदा उताभिन्नमित्यर्थः । ननूत्तरोत्तरमेदवर्तनार्थ पूर्वपूर्वाश्रयभेदेऽनन्तभेदश्चेत्प्रसज्येत, तत्प्रसज्यतां नाम, अज्ञायमानतयोपपादकत्वेन मूलक्षयाभावादित्याशङ्कय परिहरति-विति। तत्रानन्तानां भेदानां क्रमेण घटे वर्तमानत्वं युगपद्वा । क्रमपक्षे तु सावधिके वस्तुनि नेपामसम्भव इत्याह-क्रमेणेति । असंभवमेव विपक्षे बाधकेन द्रढयति-संभवेवेति । किमिति पक्षक्षतिरिति तत्राह-मेदसंबन्धमिति । यदीदा नीमेव निष्पन्नं घटमाश्रयते भेदस्ततः पूर्वमभिन्नत्वात्तस्य स्थादेव पक्षशतिरित्यर्थः । ननु यद्यपीयं प्रयमैव प्रवृत्तिस्तथापि प्रथमः खपरनिर्वाहकतया खस्य परस्य चाश्रयमेदं संपादयति, तदुपरि चोत्तरोत्तरमुत्तरोत्तरस्य, यथाखल्वतिशूरः पदातिः परदुर्गेषु परेषामात्मनश्च कपाटविघटनेन द्वारमापादयति तद्वदिति तत्राह- 'तत्संबन्धेनेति । स्यादेवं यदा पदातिरिव कश्चिद्भेदः प्रमाणेन प्रथमप्रवृत्त इति निणीयेत नत्वेतदिति त्तरमुपपादकं पूर्वमुपपाय, घटपटयोर्भेदव्यवहारसिद्धिहि प्रथमभेदोपयोगः, सचोपपादकेन द्वितीयेन सिष्यतीति भुधा प्राथमिकमेदः । एवमधोधोपीत्यर्थः । तदुक्तं श्रीहर्षकविभिः 'अग्रे धावपश्चाप्यमानो विस्मरणशी लश्रुतवत् स भेदप्रवाहः किमालम्बेते'ति । प्रमाणापगममपि दूषणमाह-एवमपीति विषयभूतया मैदपर- परया मन्यरा अलसेत्यर्थः । उक्तदूषणत्रितयं श्रीहीरतनयोक्त्योपोरलयति-तथाचाहुरिति । मेदानवः स्थितिमास्थातुः प्राग्लोपादिभिदोषैरचिकित्सा त्रिदोषता चिकित्सामतिकान्तो यत्रिदोषो वातपित्तश्लेष्मण भिन्द्यात्पटमपि पटाद्भिन्द्यात्समानयोगक्षेमत्वादिति भावः मिलक्षणयुकावं भेद इति चतुर्थ धर्मभेदविकत १ भेद इति शेषः । २ लक्ष्यलक्षणयोरन्योन्यामयदाराऽन्योन्याश्यफलमात्मात्रय इत्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७७ नानालक्षणयोगो हि वैलक्षण्यं, नानात्वं च भिन्नत्वापरपर्यायमद्याप्यसिद्धं, तेन च तसिद्धी तसिद्धिरिति । किंच नानालक्षणयोगोपि दुर्निरूपः । तथाहि । द्रव्यादीनां पण्णां लक्ष. णानि नानाविधान्यभ्युपगम्यन्ते । तत्र सावद्गुणाश्रयो द्रव्यमित्यलक्षणं, यतः-व्या- प्रप्यतिव्याप्तेर्रव्यं नैव गुणाश्रयः । आये क्षणे गुणाभावाद्गुणादावपि वीक्षणात् ॥ ४॥ उत्पन्नमानं द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्ठतीत्यङ्गीकाराव्याप्तेः । गुणादिष्वपि चतुर्विशतिर्गुणर इत्यादिसंख्यागुणान्वयवीक्षणादतिव्याप्तेः । नच तत्र संख्यावत्त्वप्रतीतिर्विभ्रमः । नवैव द्रव्याणीत्यादाविव थाधकादर्शनात् । अथ मतम् , भास्तामिदमृजुपथप्रस्थितानां दूपणाभिधानम् , अस्माकं पुनरभिनववकन्यव- मानुसारिणां नैपा विभीपा समुन्मिपति, यतो गुणवत्त्वासन्ताभावानधिकरणतामेव गुणा- धिकरणतामाचक्ष्महे, तेन नाव्याप्ति प्यतिव्याप्तिः । गुणादीनां पञ्चानामपि निर्गुणत्व. - विकृणोति-नानालक्षणेति । लक्षणानामेव. दुर्निरूपत्वात्तद्रूषोपि भेदो दुर्निरूप इत्याह-किंचेति। तानि च दूषयितुं नानालक्षणानि संकलयति-तथाहीति । यानि नानालक्षणानि अभ्युपगम्यन्ते, तानि प्रय्यादीनां नतु लक्षणानि, तत्प्रधानत्वादतस्तेषां दुर्निरूपत्वे दुर्निरूपतराणि तदवान्तरलक्षणानीत्यभिप्रायः । 'भेदज्ञाने प्रविध्वस्ते भेदज्ञानेकविधमान् । आगमापायिनः सर्वानागमा बाधितुं क्षमाः।' द्रव्यलक्षणं दूषयति -तत्र तावदिति । आश्रयत्वं गुणकर्मणोरप्यस्ति तत्तनात्याधारत्वादत उक्तं गुणाश्रय इति । तथा गुणो द्रव्यमित्युक्ते व्याघातस्तदर्थ गुणस्येत्युक्तम् । तथापि तत्संबन्धिष्वतिव्याप्तिस्तदर्थमाश्रयग्रहणम् । लोकेन दूपणं संग्रहाति-अव्यातेरिति । गुणानयो द्रव्यमिति यत्तनैव न भवत्येव तल्लक्षणं, कुतोऽन्या रतिव्याप्ते- थेति योजना । ते एव क्रमेणोत्तरार्धन विकृणोति-आद्य इति । आद्यक्षणे गुणाभावं दर्शयन्नव्याप्तिमेव विकृणोति-उत्पन्नमात्रमिति । कार्यस्य गुणस्य समवायिकारणं वक्तव्यं, तच्चाश्रयभूतं द्रव्यमेवेति तस्य गुणात्प्राक्क्षणवर्तित्वं वकव्यं, नियतप्राक्क्षणसतः कारणत्वादित्यवयविपु गुणवत्त्वं लक्षणं नास्तीत्यव्याभिः । ननु नैवमुक्तं यावलक्ष्य लक्षणेन भवितव्यमिति । यथाहि कादाचित्कमपि पतनभावत्वं गुरुद्रव्यलक्षणमेव- मंत्रापि किं न स्यादिति । उच्यते। लक्षणं हि केवलव्यतिरेक्यनुमानविशेषः, तथाचायक्षणवर्त्यपि द्रव्यं पक्ष एव, नच तन हेतुत्तिरित्यसिद्धिः स्यात् । पतनस्यापि लक्षणखमसंप्रतिपन्नं, किचोत्तरक्षणे गुणोत्पत्ती उत्प. समानस्यानुत्पन्नगुणस्यापि क्वचिद्विनाशसंभवात्तत्र सर्वथैवाव्यापकमिदं स्यात् । अपिच गुणस्य क आश्रय इति पृष्टे फिमुत्तर देयं, यदि द्रव्यमिति, तदा परस्पराश्रयम् , अथान्यत्किंचित्सकलगुणाश्रयानुगर्तमनतिप्रसक्तं चाभिधीयेत, तर्हि तदेव भवतु लक्षणमितीतरद्यर्थम् । द्रव्यविलक्षणगुणाज्ञाने च लक्षणासिद्धिः । तज्ज्ञाने च चक्रकपरस्पराश्रयात्माश्रयाणीति तदेतच्लोकस्थापिना दर्शितम् । गुणादावपीयेतद्विवृण्वन्नतिव्याप्तिं दर्शयति -गुणादिप्वपीति । स्यादेतत् अगुणा गुणा इति लक्षणात्तेषु सख्यावत्त्वप्रतीतिर्धान्तेति तनाह-नव तत्रेति । बाधाभावान भ्रमवमितरथाऽतिप्रसङ्गात् । अत्र लीलावतीकारः प्राह-गुणाश्रयो द्रव्यम्' अत्र यद्यपि संबन्धो न सदातनः, योग्यता तु स्वरूपमननुगतं च, द्रव्यत्वं तु क्लिष्टं, तथाप्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदो लक्षणार्थ' इति । तदेतद्धृदि निधाय शङ्कते-अथ मतमिति । अभिनघं वकं च यन्नयवर्म न्यायमार्गस्तदनुसारिणामित्यर्थः । वक्रमार्गमेव दर्शयति -यत इत्यादिना। १ नानात्वेन वैलक्षण्यसिद्धौ भेदसिद्धिरित्यर्थः । २ इदं दुर्निरूपतराणीत्यत्रान्वेति । ३ भेदशपुरुषस्य भेदशान- 'रूपानेफविभ्रमानित्यर्थः । ४ इदं विनमविशेषणम् । ५ पतनभाक्त्वमिति पाठः शोभनो माति । ६ भव्याप्ति प्रस्तमित्यर्थः । ७ शतावितिशेषः । ८ अव्याप्त्यतिव्याप्तिशून्यमित्यर्थः। ९ सोकसो योऽपिस्तेनेत्यर्थः । चि, २३ ·[द्वितीयः न्ताभावानधिकरणत्वं तत्प्रतियोगिसर्वगुणाधिकरणत्वे सति स्यात्, नचैतदस्ति । नहि तदस्ति किंचितम गुणवत्त्वात्यन्ताभावान धिकरणलमित्युच्येत । तम । रूपादापतिव्याप्तेर्वक्ष्यमाणत्वात् । ननु संयोगासन्ता. भावानधिकरणलस्य लक्षणत्वे को दोपः । तदत्यन्ताभावस्यैकत्वे तस्मिन्नेवातिव्याप्तिः, अनेकत्ये पुनः किमेडे, १७८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) निष्कियत्वे इति प्रशस्तपादभाष्यदर्शनादिति । मैवम् । तत्रैवासन्ताभावेऽतिव्याप्तेः । सोपि हि गुणवत्त्वासन्ताभावस्वस्थानधिकरणं, स्वस्य स्वस्मिन्नवृत्तेः । अथानेकत्वादसन्दाभावा- नामत्यन्ताभावेप्यत्यन्ताभावोस्ति । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किमेकैकगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वं द्रव्यलक्षणमुत सर्वगुणवस्वात्यन्ताभाश- नधिकरणत्वम् । नोभयम् । उभयत्राप्यव्याप्तः । तथाहि रूपादीनां गुणानामनेकत्वात- देकगुणाधिकरणस्यापि तदितरगुणात्यन्ताभावाधिकरणत्वादेव तदत्यन्ताभावानधिकर. णत्वाभावात् । सर्वगुणवत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य -सर्वस्मिन्नसम्भवात् । सति हि सर्वगुणाधिकरणत्वे सर्वगुणात्यन्ताभावानधिकरणता स्यात् । नच सर्वगुणाधिकरणाव- मेकैकस्यास्तीति कथं नाव्याप्तिः । अथ चतुर्विशतिगुणानामन्यतमगुणवत्त्वात्यन्ताभावा- नधिकरणता विवक्षिता । तदपि न । अन्यतमशब्देन रूपादेरेवैकैकस्य सर्वस्य वा विव- क्षायां पूर्वाभिहिताव्याप्तिदोपैस्य तदवस्थत्वात् । किञ्चास्मिन्नपि वक्रलक्षणे गुणादिष्वपि सङ्ख्यापृथक्त्वगुणयोः प्रतीतेः कथं नातिव्याप्तिः। तथाप्यतिव्याप्तिरित्याह-मैवं तत्रैवेति । किं गुणवत्त्वात्यन्ताभावोऽनेकः किं वैकः । एकरवे तावदाह-- सोपि हीति । योपि हि गुणवत्त्वात्सन्ताभावः, सोपि हि स्वस्थानधिकरणमेव, खस्मिन्खस्यावृत्तेरिति । नर प्रमेयलादिवत्केवलान्वयित्वं येनाधुनिकनीयापि खवृत्तिता स्यात् । केवलान्वयित्वे च भमं द्रव्यलक्षणमिति भावः । भनेकलपक्षमुद्राव्य दूपयति-अथानेकत्वादित्यादिना। अत्र तावत्प्रतियोगिमेदादभावभेदो वक्तव्यः, नह्यभावस्य खतो भेदोऽस्ति, निर्विशेषत्वात, तथाच गुण पत्यभेदो वक्तव्य इति स्थिते विकल्पयति-निमेकैकेत्यादिना । रूपादिगुणानां मध्ये यदेकै गुणवत्वं तत्प्रतियोगिकोत्यन्ताभावस्तदनधिकरणस्वं वा उत चतुर्विशतिगुणैर्यानि चतुर्विशतिगुणवत्वानि वेपो योस न्ताभावस्तदनधिकरणत्वं वेत्यर्थः। प्रथमेपि कि नियतस्य कस्यचित् अत्यन्ताभावानधिकरणसमनियतस प्रा । नियमपक्षे दूषणमाह-रूपादीनामिति । रूपात्यन्ताभावानाधिकरणत्वस्य लक्षणले वाग्वादिष्वति द्धिरेवमितरत्रापीति भावः । सर्वगुणवत्त्वासन्ताभावानधिकरणत्वपक्षं दूषयति-सर्वति । सर्वगुणवस्तार यचतुर्विंशतिगुणाधिकरणमिति असंभव एव लक्षणस्येत्यर्थः । भनियतपक्षं शहते-अथेति । किमन्यतम शब्देन प्रत्येकं समुदितं वा विहायान्यस्य कस्यचिनिर्देशः उत्तयोरेवान्यतरस्योभयस्य वा। नायः । तथा विधस्य तस्य नियमेनादर्शनात् , उत्तरन तूतमेव दूषणमित्याह-अन्यतमशब्देनेति । अथ भापत्वे सहि संयोगात्यन्ताभाव सर्वसंयोगासन्ताभावोऽन्यतमसंयोगात्यन्ताभावो पति विकल्परुन्मूलनात् । एतेन विभाः गपरिमाणसङ्ख्यापृथक्त्वैरपि लणनितिप्रत्याशानवकाशीकृता वेदितव्या । किंचव विवक्षायामपि न पूः कातिव्याप्त्युपशम इत्याह-किंचेति । १ गुणे गुणानीकारादिति भावः । २ एककलमत्यन्तामावविशेषणम् । एवमग्ने सर्वस्वमपि इति टीकार खोऽप्यथा संभवति । ३ यत्किनिगुणात्यन्ताभावाशिकरणवस सकलगुणायताभारिणत परमे सरोका शेषः । ४ एक रूपं सानियाकारिकाया इत्यर्थः । ५ गुणवत्वालवामा म्याद सतस्वीकारमा भावः । । सर्वगुणात्यन्ताभावप्रतियोगीत्यर्थः । मकसमुदितयोरिया भावविशेषणेन गुणवत्तादना तिम्मासिने भवतीति भावः । ९ संख्यादिमतीति कायमसानि नाताभाविया । ११ विमागासन्तामापानविकरणयाविरूपत्यादि। - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १७९ नच, प्रशस्तपादभाप्यं मनुवचनं, येन निर्गुणता गुणादीनां प्रामाणिकी स्यात् । नच मन्तव्यं गुणेष्वपि गुणाभ्युपगमेऽनवस्थाप्रसक्तेः सवयापृथक्त्वप्रतीतिर्धान्तिरिति । रूपादिपु तदभ्युपगमेपि सङ्घयापृथक्त्वयोस्सयापृथक्त्वान्तरानभ्युपगमेनैवानवस्थाप- रिहारात् । यथा भवतां संवन्धे संबन्धान्तरमगीकुर्वतामपि समवाये तदनभ्युपगमा. देवानवस्थापरिहारः । द्रव्यगतसह्यापृथक्त्वाभ्यामेव तदेकार्थसमवायलक्षणप्रत्यासत्त्या गुणादिध्वपि तद्व्यवहारोपपत्ती व्यर्था तत्कल्पनेति चेन्मैवम् । विपर्ययस्यापि सुवचत्वात् । अथ गुणानामनेकत्वेपि द्रव्यस्यैकत्वदर्शनात्कथं गुणसपया द्रव्ये तब्यवहारः । तहीं- हापि माध्यस्थ्यमवलम्ब्य किमिति न दीयते दृष्टिः । नवैव द्रव्याणि चतुर्विशति- गुणा इति समावैपन्यात् । अथावान्तरद्रव्यसङ्ख्यासंभवनिमित्तोयं व्यवहारः । तर्हि परार्द्धसायाव्यवहारोपि गुणेषु स्यात् , द्रव्येषु तत्संभवात् , द्रव्यगतसत्तासामान्यादिभि- यत्तु प्रशस्तपादवचनानिर्गुणत्वं गुणानामुक्त, तत्राह-नच प्रशस्तेति । अन किरणावलीकारः प्राह- 'समानजातीयगुणामावस्तावदनवस्थाप्रसमात् , रूपादौ रसादिवेगान्तभावे मूर्तसप्रसशात् । बुद्ध्यादीना च प्रति. सन्धानात्मगुणत्वेन व्यवस्थितेरसतिरेव, शब्दस्य नभोनियमात् , गुणेषु गुणयोगे च समवायिकारणत्वप्रसक्ती द्रव्यत्वापत्तेर्गुणत्वव्याघातः, एवं रूपावयवि रूपेष्वेव वर्तत इति घटादेनीरूपत्वप्रसङ्ग इत्यादि, एवं निर्गुणत्वे निष्क्रियत्वे च रसादयो गच्छन्ति चतुर्विशतिर्गुणा महान्शब्द इत्यादयो व्यवहारास्तदेकार्थसमवायादिना साध. येण गौणाः समर्थनीया' इति । तदेतदाशय दूषयति-नच मन्तव्यमिति । अनवस्थाग्रहणं तदुकवा. धकान्तराणामप्युपलक्षणम् । मच मन्तव्यमित्युक्तं, तर हेतुमाह-रूपादिग्विति । अयमर्थः । सत्यं सजातीयगुणाङ्गीकारेऽनवस्था, विजातीयसंख्यापृथस्त्वयोराश्रयणे किं वाधकम् । नच समवासिकारणत्वप्रस- तिधिका । इष्टत्वात्सख्यादिसमयायिकारणत्वस्य । अतएव द्रव्यत्वप्रसक्तिरपि नानिष्टाय । कथं च द्रव्य- खप्रसक्तिः, यदि येतहव्यलक्षणं स्यात् , स्याद्रव्यत्वप्रसङ्गः, तदेव त्वद्यापि न निणीतम् । नच रूपाद्यारन्धत्वे सहयाया रूपादिवृत्तित्वान द्रव्ये संख्या स्यादिति वचनीयम् । गुणेपि पर्ययोगस्य तुल्यखात्, प्रत्ययसा- म्याच । यथा तु तन्तुशौक्ल्यव्यतिरेकेण पटेपि शौक्ल्यमगीक्रियते प्रतीतिबलात् , एवमनापि सहयाद्वयं किंन स्यात् । नच सङ्ख्याया सङ्ख्यान्तरस्वीकारादनवस्थाप्रसक्तिः । सन पृथक्त्वस्वीकारात् पृथक्त्वे च सङ्ख्या- स्वीकारादिति, भवदुररीकृताचे रीतिरित्याह-यथा भवतामिति । अन्यथोपपत्ति शइते-द्रव्यग- तेति । द्रव्यगतसङ्ख्यादिप्रतीतेरपीयं समाना गतिरित्याह-मैवमिति । गुणगतसङ्ख्यया द्रव्ये संख्याप्र. तीतिरशक्योपपादना । गुणानामनेकत्वेपि तदाश्रयद्रव्यस्यैकलात्, अन्यथा आश्रयद्रव्यस्याने कत्वमसहा. दिति शङ्कते-अथ गुणानामिति । एषानुपपत्तिरनापि तुल्या । यदि हि द्रव्यसङ्ख्ययैव गुणेषु संख्या स्यात्तदा द्रव्याणां नवसङ्ख्यावत्त्वादतिरिक्तगुणा न भवेयुरिति परिहरति-तहाँति । नन्ववान्तरद्रव्येषु चतु- विशतिसङ्ख्यासद्भावात्तन्निमित्तो व्यवहार इति शङ्कते-अथावान्तरेति । तर्हि चतुर्विशतिलनियमः कि- कृतः, अधिकसयानामपि द्रव्येषु विद्यमानत्वात् । नच चतुर्विशतिजातिनिमित्तं चतुर्विशतित्वम् । जातेरेव चतुर्विशतित्वासभवादित्यभिप्रेत्य परिहरति-तर्हि परार्द्धति । अतिप्रसङ्गं चाह-द्रव्यगतेति । तदेवं १ संयोगात्मके इत्यर्थः। २ द्रव्यघटित यत्समवायसबन्धावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तदात्मकसंबन्धेनेत्यर्थः । ३ गुणगतसंख्यापृथक्वाभ्यामेव द्रव्ये संख्यापृथक्वव्यवहार इत्येव वैपरीत्यस्खेत्यर्थः । ४ सख्यापृथक्त्वादी संख्यापृथत्वादिस्वीकारे भावः। ५रसादेवेगान्तस्य गुणगगस्य सत्ते इत्यर्थः । ६ मारमनोज्योति शेषः । ७ अप्रसक्तिरेवेति समध्यते । ८ गुणस समवायिकारणत्वापत्ती सत्साम् । रूपावयवीति कर्मधारयः । ९ समवाय. भवन्धावच्छिन्नसामानाधिकरण्यरूपसाधर्म्यमादाय शन्दे महत्त्वारोप इति भावः। १० संख्याया द्रव्यारम्धत्वे द्रव्यवृत्तित्वान्न गुणे संख्या सादिति पर्यनुयोगस्वेत्यर्थः । ११ द्रव्यगुणयो संख्येत्यादिः । १२ संख्याभेदक पृथक्त्व. भेव न तु संख्या। एवं पृषत्वमेदिकासख्येव न त पृथक्त्वमिति स्वीकारादिति भावः । १३ गुणगवेत्यादिः । १४ एषकारोऽप्यर्थी।

·[द्वितीयः किमाश्रयप्रती- . पातः । तन्मात्रस्य विशिष्टताभावादित्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीयं दूपयति-पतेनेति । तन हि समवारवि. १८० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) रेव गुणकर्मणोरपि सब्यवहारोपपत्तौ तत्र सत्तासामान्यकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गाच । एतेन सम- वायिकारणं द्रव्यमित्यपास्तम् । जातमात्रस्य तदभावात् , तदत्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य चात्यः न्ताभावे एव व्यभिचारात् , रूपादिगुणानामपि समापृथक्त्वसमवायिकारणत्वसंभवात् । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वजातियोगित्वं द्रव्यलक्षणम् । न । यतः 'द्रव्यत्वजातियोगित्वमपि द्रव्यलक्षणम् । तजातिव्यजकाभावात्तन्मानस्यानिरूपणात् ॥५॥ द्रव्यत्वं जातिमभ्युप- गच्छता तजातिव्यञ्जकं किंचिदवश्यमभ्युपेयं, नच तन्निरूपणं सुशकम् । गुणविशिष्टस्य तब्यञ्जकत्वे विशेपणभूतस्य गुणस्यापि तद्व्यसकतया द्रव्यत्वापत्तेः, रूपादी नामपि सङ्ख्या- दिगुणवतां तब्यञ्जकतया द्रव्यत्वप्रसङ्गाच । एतेन समवायिकारणस्यापि तद्व्यञ्जकता निरस्ता । स्वातत्र्येण प्रतीतियोग्यत्वं व्यञ्जकमिति चेत् , किमिदं स्वातव्यं, तिमन्तरेण प्रतीतियोग्यत्वमुतानानितत्वमेव । नाद्यः । शब्दादेरपि तत्संभवात् । न द्वि- तीयः । अवयविनामद्रव्यत्वापत्तेस्तेषामवयवाश्रितत्वात् । तदेवं न व्यक्षिकं द्रव्यत्वजातेः । नापि प्रमाणमस्ति । द्रव्यं द्रव्यमित्सनुगतप्रत्ययः प्रमाणमितिचेन्न, सुवर्णमुपलभ्य मृत्ति- कामुपलभमानस्य लौकिकस्य तदेवेदं द्रव्यमिति प्रत्ययाभावात् , परीक्षकाणां धानुगत- "क्रियावद्गुणवत्समवायिकारणं द्रव्यमिति" काश्यपसूत्रोक्तलक्षणेपु गुणवत्त्वलक्षणं दूपयित्वा तदीयलक्षणान्तरेपि सदेव दूषणमतिदिशति-एतेनेति । अतिदिश्यमानाव्याप्यतिव्याप्ती विशदयति-जातमात्रस्येति । लक्षणान्तरं शहते-अस्तु तीति । जातियोगित्वं गुणकर्मणोरप्यस्तीति द्रव्यत्वग्रहणम् । नियतव्यः कप्रमाणयोरभावाद्रव्यत्वजातिरेवासिद्धा, ततस्तद्युक्तलक्षणमप्यसिद्धमिति श्लोकेन दूषयति-द्रव्यरवेति । सजातिव्यजकाभावादित्येतद्विणोति-द्रव्यत्वं जातिमिति । नच व्यञ्जकनियमो नास्तीति युक्तम् । तथा: सति किं त्वया दृष्टं किं वा श्रुतमिति पृष्टे, न जानामि दृष्टं श्रुतं वेति, ज्ञातं तावदिति प्रत्यक्षवादी सन्दिग्धम् । नच व्योंकास्फुरणव्यतिरेकेण संदेहकारणं तत्रास्ति । ज्ञानस्याश्रयभूतस्य मानसप्रत्यक्षेणानुभूयमानत्वाद् । तस्माजातिमिच्छता नियतव्यञ्जकं वक्तव्यमेव । तत्र कि गुणवत्त्वं तद्यजक, समवायिकारणत्वं वा, खातयेग प्रतीतियोग्यत्वं वा । नाय इत्याह-गुणविशिष्टस्येति । तद्यमकतयेति । द्रव्यत्वजातिव्यास्तपे. त्यर्थः । यस्य हि विशेषणायनविरिक्तं विशिष्टं तस्यायं दोषः, यस्य त्वतिरिक्त घटादिव्यफेरप्याव्यता- दिष्टस्य कारणस्य तद्यञ्जकरवे समवायस्यापि तद्यञ्जकत्वाइव्यत्वप्रसङ्गः। सङ्ख्यादिसमवायिकारणत्वानुगः मणोरपि तद्यमकतया द्रव्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । तृतीयं शकते-स्वातन्येणेति । शन्दादेरपीति । समस वायुस्पर्शस्य रसगन्धयोथेति गुणानामेवाश्रयप्रतीतिनिरपेक्षप्रतीतीनां खातरूपमा तयाकतेया इन त्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । अवयविषव्याप्तिः, तेपामध्यवयवप्रवीतिव्यतिरेकेणाप्रतीतेरिति केचित् । अनाचित खातम्यमिति द्वितीयं दूषयति-न द्वितीय इति । अवययाप्रितावयविनां सातच्याभावेन दम्पत्वाम्य मकत्वातत्र तनात्यभावेनाद्रव्यत्वप्रसा इत्यर्थः । तन्मानस्यानिरूपणादित्येतद्विवृणोति-नापि प्रमाण मिति । तत्र प्रमाणे प्रत्यक्षं शङ्कते-द्रव्यं द्रव्यमिति । अनुगतप्रत्ययवेदनीयं हि सामान्यम् । भरि पात्रानुस्त्तप्रत्यय इत्यर्थः। अत्र किं तदेवेदमिति युध्या जातिसिद्धिः, कि वैसाकारप्रत्ययमात्रात् । ने लौकिकानामियं युधिः परीक्षकाणां या । नाय इलाह-न सुवर्णमिति । द्वितीये प्राद-परीक्षाणा १ प्रथमशणे गुणाधुरपरमावेनेति शेषः । २ समवापिमारणापात्यन्तामारे इत्यर्थः । र दाने प्रपERE विषयमा संशयः कस्यचिदस्सीयर्थः । हो यहिमान् जल्पा मारत विमाशययाति गोर मिभितरवार । ४ प्रत्यक्षवादरखान्यतरेत्यादिः। ५ निरकपनीतियोग्यत मागिरम समारीनामनि ग्यारसमज पसापामारादिति गारः । .

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीध्याक्ष्यायुता। .." । प्रत्यये विप्रतिपत्तेः । रत्नतत्त्वमिवोपदेशसहकृतप्रत्यक्षेणैव द्रव्यत्वमीक्षत इत्यपि वशिष्य- धीवन्धनमेव । रत्नतत्त्वस्येव जाते. सर्वपरीक्षकासंमतत्वात् , धर्माधर्मयोरदृष्टत्वजातेरभ्यु- पगमप्रसगाय । अदृष्टमदृष्टमित्युभयोरप्यनुगतप्रत्ययदृष्टेः । यदपि लीलावतीकारमतम् , आकाशकालदिशः सत्तेतरजातिमत्यः संयोगविभागजन- कत्वात्कर्मवत् । नच कर्मत्वमप्रसिद्धम् । चलतीत्यनुगतप्रत्ययवेद्यत्वादिति । तदपि मन्दम् । फर्माप्रत्यक्षयादिनां चलतीति प्रलयस्य संयोगविभागप्रवाह विपयतया कर्मविपयवानगी कारात्कर्मत्वासिद्धौ दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । आत्मा शायलेयवृत्त्यवृत्तिशावलेयनि- प्ठजातिमान्संयोगित्वाच्छाबलेयवत् । जलादेश्व पक्षतुल्यत्वान तेन व्यभिचारः । तथा सत्ता दिकालाकाशनिष्ठजातेरन्या मेयत्वात्पटवत् । आत्माऽनात्मवृत्तिरूपावृचिजाति- मान रूपान्यत्वे सति सामान्यवत्त्वाद्धटवदिति द्रव्यत्वजातिसिद्धिरितिचेत् । मैवम् । संयोगित्वहेतोगवत्त्वोपाधिहतत्वात् । मेयत्वहेतोश्च सचामनङ्गीकुवामानयासिद्धेः । मिति । यत्तु श्रीवल्लमेनोक्तं “जातिसमवायस्य रत्नतत्त्ववद्भावादिति” तं प्रत्याह-रत्नतत्त्वमिवेति । यत्तु- तेनोकं "प्रतारणेवेति चेन्न, रत्नशास्त्रेपि प्रतारणप्रसक्तरिति” तन रत्नतत्त्वे वैषम्यमाह-रततत्त्वस्येवेति । द्वितीये दूषणमाह-धर्माधर्मयोरिति । यदि येकाकारबुद्धिमानाजातिसिद्धिस्तर्हि धर्माधर्मयोरप्यदृष्टम- दृष्टमित्येकाकारबुद्धेरदृष्टत्वं नाम जातिः स्यात् , नचैतदिष्टम् , अनुगतजातिव्यक्षकाभावादित्यर्थः । एवं प्रत्यक्षं निरस्सानुमानमपि द्रव्यत्यजातौ निरस्यति-यदपीति । जातिमत्य इत्युक्ते सत्तया सिद्धसा. धनत्वं तन्नित्त्यर्थ सत्तेतरेत्युक्तम् । तथाचाकाशत्वादेरभावाद्रव्यत्वजातिसिद्धिरित्यर्थः । अन च सयोगजन- करवं सयोगप्रागभावस्याप्यस्ति एवं विभागप्रागभावस्थापि विभागजनकत्वमस्तीति तम्घमिचारपरिहारायोभ- यजनकत्वादियुक्तं, हेतुद्वयं वान विवक्षितम् । दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं स एव परिहरति-नचेति । मन प्राभाकरमते दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यमाह-तदपि मन्दमिति । किंच कालाकाशदिशः सत्ताद्रव्यत्वातिरिक्तजातिमत्यः संयोगविभागजनकत्वात्कर्मवदित्यनुमानसम्भवादाभाससमानयोगक्षेमत्वम् । विपक्षबाधकाभावाच शहिताप्रयोजकमित्यपिना सूचितम् । द्रव्यत्वज्ञातावनुमानान्तराणि शङ्कते- आत्मेत्यादिना । शाबलेयनिष्ठज़ातिमानित्युक्ते सत्तयार्थान्तरता तदर्थ शाबलेयवृत्त्यवृत्तीत्युक्तम् । तस्याश्च शावलेयवृत्तित्वे सति गुणकर्मणोरपि वर्तमानत्वाद्यवच्छेद. । तावन्मानोकावास्मत्वेन । सिद्धसाधनता तदर्थ शाबलेयनिष्टत्युक्तम् । तथापि शावलेयात्मीत्तद्वित्वादिधर्मरन्तरता तदर्थ जाति- प्रहणम् । दृष्टान्ते गोत्वेन साध्यप्रसिद्धि । पक्षे च तद्याघातादुभयनिष्टद्रव्यत्वसिद्धि । ननु सयोगित्वमस्ति जलादो नास्ति चैवविधा जातिरिति तनाह-जलादेरिति । द्वितीये तु जातेरन्येत्युक्ते घटत्वान्यत्वे- नार्थान्तरता तदर्थ दिघालाकाशनिछेत्युक्तम् । तावत्युक्ते तनिष्टगुणादन्यत्वेनार्यान्तरता तदर्थ जातिग्रहणम् । अनचानुमाननयसूचनाय तथेति ग्रहणम् । इतरथा वैयदिति या सा दिगादिनिष्ठा जाति तद्व्यसमिति व्यखजातिसिद्धि । तृतीये तु जातिमानित्युक्ते सत्तयार्थान्तरता तदर्थ रूपावृत्तीत्युक्तम् । तावति चात्म. स्वेनान्तिरता तदर्थ अनात्मवृत्तीत्युक्तम् । रूपान्यत्वेनान्तिरतापरिहाराय जातिग्रहणम् । रूपेऽनैकान्तिा- तापरिहाराय रूपान्यत्वे सतीत्युक्तम् । रूपखानधिकरणत्वे सतीत्यर्थः । सामान्यादिषु व्यभिचारवारणाय सामान्यवत्त्वग्रहणम् । तनाद्यहेतोर्व्याप्यलासिद्धिमाह-मैवं संयोगीति । द्वितीयानुमानं दूपयति- १ टीकाधूतलीलावतीपाठपोलोचनया वञ्चनमिति पाठ. शोभनो भाति । २ शमलायाश्चिनाया गोरपत्य वत्स शालेय. । शावलेयवृत्तिरूपादिकेऽवृत्ति. शाबलेयनिष्ठा जातिव्यत्वरूपा साध्यम् । ३ नलादौ साध्यस्यासाधितत्वेन तत्र व्यभिचारशका समाधानाशयस्तु जलादेः पक्षतुल्यत्वेन तत्र व्यभिचारसंशयस्य साध्यसंशयपर्यवसायितया पक्षता. सपादनोपयोगित्वेनानुमित्यायविरोधित्वाददूषणत्वमिति । ४ एकव्यक्तिवृत्तित्वेन जातित्वाभावादित्यर्थः । ५ भावत्व- विशेषणेन तादृशन्यभिचारपरिहारे भाइ । ६ शाबलेयवर्तिनोरिति शेष । - ·पादयति किलादिना । १ निरुफदूषणग्रस्तरमादित्यर्थः । ४ सपाया विशेषः। ५मंत्र साम्पाप्या पासून [द्वितीयः मालायामुक्तानि तान्यपि निरवानीयाह-तदेवमिति । अत्र चाकाशवृत्तीत्यायेकं लक्षणं, क्रियासमाना- विकरणेत्याद्यपरं, संयोगवद्वतीत्यादिलक्षणान्तरम् । तन सत्ताव्यान्यजातियोगिद्रव्यमित्युक्त गुणादावतिव्याप्ति गुणादायतिव्याप्तिः, तदर्थ क्रियाधमानाधिकरणेत्युक्तम् । तावति च सत्तायुगुणादावतिव्याप्तिः स्यात् वदर्भ सण्डितानि वेदितव्यानि । सामान्याभावे तद्विशेषस्य सुतरामसंभवात , तल्लक्षणानामपि जातिपुररसार प्रवृत्तवाच । गन्धसमानाधिकरणद्रव्यलाान्तरजातिमती पृथिवीत्यादिरूपाणि हि सानि, तमव्यसनाशीपोर १ पतनुमानारप्रागदम्यत्वस्याप्रसिदस्पेन तरन्यत्रस्याप्यस्माकमप्रसिदवाद । २ साभ्यासिरित्यर्थः। १८२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) दिकालाकाशनिष्ठजातित्वेन तस्या एव विवक्षितत्वे चाप्रसिद्धविशेषणत्वाच । प्रमेयत्वगु. णवत्वज्ञानाधारत्वोपाधिभिरेव यथायोग्यं सद्व्यमात्मेति व्यवहारोपपत्तौ तत्तरसामान्य स्वीकारवैययन सामान्यवत्त्वहेतोरप्यसिद्धेः। तदेवं जातौ व्यञ्जकप्रमाणयोरसंभवेनाकाशवृत्तिसत्ताव्याप्यजातियोगि क्रियासमावा- धिकरणसत्तावान्तरजातियोगि संयोगवत्तिसत्तावान्तरजातियोगि द्रव्यमित्येवमादीनि जा- तिपुरस्कारप्रवृत्तानि महाविद्यालक्षणानि निरस्तानि वेदितव्यानि । मेयत्वेति । नचाजातिरूपस्यापि पक्षलानाश्रयासिद्धिः । दृष्टान्ते साध्यैवैकल्यात् । किंच दिकालाकाशनिष्ठ जालन्यत्वं किं सत्तान्यत्वेन कि वा द्रव्यखान्यत्वेन । उभयथाप्यप्रसिद्धविशेषणः पक्षः । तन प्रथमे व्याधा- ताचरमेऽसिद्धरित्याह-दिकालेति । सत्ता गुणवृत्तिदिक्कालाकाशनिष्ठजातेरन्या मेयवादित्यपि संभवादाभा- ससमानता चेति द्रष्टव्यम् । तृतीयहेतोः वरूपासिद्धिमाह-प्रमेयत्वेति । अयमभिसन्धिः । तिमभिः खलु जातिमिरात्मनः सामान्यवत्त्वममिमतं, तासु च न किंचित्प्रमाणमस्ति, अनुवृत्तप्रत्ययस्य च पुरस्तादेव निरस्तवात् , अनुमानस्य चैतादृशत्वात् । अस्तुवानुवृत्तव्यवहारस्तथापि प्रमेयत्वादितत्तदुपाधिमिरेवायं व्यवहार शक्यसमर्थनः । नच प्रमेयत्वस्य सत्तात्वे चाक्षुषलं न स्यात्, प्रमाविषयत्वस्याचाक्षुषत्वादिति वचनीयम् । सामान्यत्वेप्यचाक्षुषत्वस्य तदवस्थत्वात् । खरूपसद्विशेषो हि सामान्य नाम । नच प्रमेयत्वातिरिक्तं खरूप सत्त्वमस्ति । रूपैकार्थसमवायाचाक्षुषत्वमितरत्रापि तुल्यम् , अभावत्वं तु प्रमेयत्वादेः शपथसाध्यमिति, यानि च महाविद्यानुमानानि द्रव्यखजाती प्रवर्तन्ते तान्यपि परमाणुनिराकरणवादे निवेदनीयदूषणदूषितानीति नोदाहृतानि आचार्येण । तदेवं व्यजकप्रमाणयोर सिध्या द्रव्यत्यजातेरसिद्धौ तत्पुरस्कारेण यानि शिवादित्यमित्रेण लक्षणानि लक्षण प्याकाशत्तिसत्ताजातियोगित्वात्तदर्थं सत्ताव्याप्येत्युक्तम् । आशिगुणान्यान्यत्वमित्याचाकाशवृत्तिसत्ताव्या प्यान्योन्याभावादिरूपधर्मयोगिगुणादावतिव्याप्तिपरिहाराय जातिमहणम् । द्वितीये सत्तावान्तरजातियोगीत्यु सत्तावान्तरेत्युक्तम् । अन च सत्तासाक्षायाप्यत्वं सत्तावान्तरत्वम् । अनेन न घटत्वादिकमादायाव्याप्तिप्रमः। सृतीयेपि गुणादावतिव्याप्तिपरिहाराय संयोगवदृत्तीति विशेषणम् । सत्तामादाय गुणादावतिभ्याप्तिपरिहारार सत्तावान्तरग्रहणम् । आदिग्रहणेन जातिमनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्याकाशपत्तिजातियोगित्वं कार्यसमानादि- फरणसत्तावान्तरजात्यधिकरणं या रूपसमानाधिकरणसत्तावान्तरजातियोगिया स्पर्शसमानाधिकरणरात्तावा- म्तरजात्यधिकरणं वा रससमानाधिकरणसत्तावान्तरजात्यधिकरणं वेत्यादीनि लक्षणानि संग्रहीतानि । महा विद्यालक्षणानीति । महाविद्यारीत्या प्रत्तानीत्यर्थः । द्रव्यलक्षणसण्डनेन च तदवान्तरत्वमपि दृषितमेव । प्रदर्शयिप्यते च जातिमात्रस्य सण्डन, ततोपि सद्गीण लक्षणानि पुगंगाति । पादीन्द्रस्तु एतानि लक्षणानि दूषयित्वा समवेन फार्याश्रयो द्रव्यं गुणाश्रयो द्रव्यमित्यादिलक्षणान्युदागार तानि च तनय निरस्तप्रायाणीति । 'तद्विशेषपृथिव्यादिलक्षणान्य । विरूपं मया । येन सत्तामादाय मातिम्यातिप्यम् । माकागाभ्यां मन्दसन्दालमिया । ७ प्रनियोग्यत नातिविशेषगम् ।

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्यारयायुता। P4 . तथा गुणलक्षणमपि न युक्तं लक्ष्यामः । सामान्यवानगुण इत्याद्यप्यस्य न लक्ष- णम् । अन्योन्याश्रयतापत्तेर्गुणस्याद्याप्यसिद्धितः ॥ ६॥ "सामान्यवानगुगः संयोगवि- भागयोनिरपेक्षो न कारणं गुण" इति कंदलीकारस्य गुणलक्षण तावदयुक्तम् । सिद्धे गुणे अगुण इति लक्षणसिद्धिस्तसिद्धौ च गुणसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वदूपणमस्तत्वात् । यत्तु लीलावतीकारेणोक्त, "सामान्यवानचलनात्मक समवायिकारणताहीनो गुण" इत्यपि न । रूपादीनामपि समवायिकारणत्वस्य दर्शितन्यायेन संभवात्तद्धीनतालक्षणस्य लक्षणांश. स्यासभावितत्वात् । सामान्यवान्स्पर्शरहितो द्रव्याश्रयः कर्मातिरिक्तो गुण इत्यपि न । गुणाकर्मणो भेदासिद्धौ फर्मव्यावृत्तरयुक्तस्यात् । अन्यथा रूपातिरिक्तो रसातिरिक्त इत्यपि विशेषणो- पादानप्रसङ्गात् । तथाच गुणपदार्थे किरणावलीकारस्त 'स्माद्वरो भूपणः कर्मापि गुणस्त. नन्वेतावतापि न नानालक्षणवत्त्वेन भेदासिद्धि , गुणलक्षणवत्त्वमेदसिद्ध , गुणलक्षणानामक्षीणलातदर्थ तान्यपि सण्डयति-तथा गुणलक्षणमपीति । तर 'द्रव्याश्रयी न गुणवान सयोगविभागेप्वकारण निरपेक्ष'इति गुणलक्षणपर सूनम् । तदर्थतया च कदलीकाराद्यभिमतलक्षण तावदूषयति-सामान्यवा नित्यादिना । अन्योन्याभयतायामेव हेतु , गुणस्येति । यदि हि गुणो ज्ञात स्यात्तदा गुणरहित चज्ञान स्यात्, स चैतभणव्यतिरेकेण नाद्यापि सिद्ध । एतल्लक्षणेन सिद्धावन्योन्याश्रयवेत्यर्थ । श्लोक विकृणोति-सामा. न्येत्यादिना । सामान्यादिव्यावृत्त्यर्थ सामान्यवानिति विशेषणम् । द्रव्यव्यवच्छेदायागुण इत्युक्तम् । फर्म व्यवच्छेदाय सयोगविभागेत्यादिविशेषणम् । सयोगविभागयोहि निरपेक्षकारण कर्म तनभवति यत्स गुण इत्यर्थ । वादीन्द्रस्तु पृथरत्वानाश्रय सङ्घयानाश्रय सयोगकारणत्वे सति विभागनिरपेक्षकारणत्वरहितो गुण इत्यादिप्रत्यवादीत् ।तन । सङ्ख्यास्थरत्वाद्याश्रयत्वस्य पूर्वमेवोपवर्णनात् । अन्योन्याश्रयतापरिहाराय श्रीवालमीय- लक्षणमनुवदति-यत्विति । उक्तं चे वैधर्म्यपरिच्छेदे इति शेष । अनापि सामान्यादिव्यावृत्त्यै सामान्य- यानित्युक्तम् । द्रव्यव्यवच्छेदाय समवायिकारणताहीन इत्युक्तम् । कर्मन्यवच्छेदायाचलनात्मक इत्युतम् । तत्र "कार्य यन समवैति तत्समवायिकारणमिति' परेषा समवायिकारणलक्षण, तच्च पूर्वोक्तन्यायेन पृथक्वादि प्रति गुणादेरप्यस्तीत्यसभव इत्यर्थ । एतेन केवलनिमित्तकारणे वर्तमानापरजातीयत्व वा समवाय्यसमवायि- कारणतारहिते वर्तमानापरजातीयत्व वेति मानमनोहरकारोक्कलक्षणमपि परिभूत मन्तव्यम् । उकन्यायेन- सर्वगुणानामपि पृथक्त्वादिसमवायिकारणतया केवलनिमित्तकारणत्वसमवायिकारणत्वरहितत्वयोरभावादिति । फिरणावलीय लक्षण दूषयति-सामान्यवान्स्पर्शरहित इत्यादिना । कर्मातिरिक्त इत्युक्ते द्रव्ये इतिव्याप्तिस्तदर्थ द्रव्याश्रय इयुक्तम् । तथापि कार्यद्रव्याव्यावृत्तिस्तदर्थ स्पर्शरहित इत्युक्तम् । यदि गुणाद्भेदेन कमज्ञान स्यात्कर्मातिरिकता गुणस्य झायेत, नचैतदस्ति, गुणानिर्णये तयतिरेकस्यापि कर्मणो ज्ञातुमशक्यत्वात् , एतलक्षणेन च गुण निश्चिस ततोतिरिक्त कर्म ज्ञात्वा तदतिरिकत्वविशेषणज्ञान वाञ्छतश्वककापत्तिरिय भिसन्धिराह-गुणात्कर्मण इति । यदि गुणादातभेदादपि कर्मण सकाशादतिरिक्तत्व सिद्धवद्यपदिश्येत, तदा रूपातिरिको रसातिरिक्त इत्यपि किमिति न विशेषण क्षिप्यते लक्षणे । समान धुभयोरपि गुणादज्ञातमे दत्य व्यतिरेकानहीकारश्च प्रतिवादिन इत्याह-अन्यथेति । उतश्चायमर्थो गुणपदार्थपूर्वपक्षोपसहारसमये किरणावलीकारेणेलाह-तथाचेति । यस्मान कर्मणो भेदकमस्ति तस्माद्भूषणो वर श्रेष्ठ । कथ कर्मापि गुण , तलक्षणयोगादिति हि तन्मतमित्यर्थ । तसादादिन सकाशादिति वार्य । एवेन कर्मान्यले सति १ उमिति चकाररहित पाठो भाति । २ शानेच्छादौ केवलनिमित्तकारणे वर्तमाना गुणवरूपापरजातिमादाय समवय । एवममेऽपि । ३ भेदावधित्वादपादानव गुणस्य । ४ गुणस्यैति रोप । ५ यथा प्रतिवादिनो नैयायिकस्य गुणे कर्मातिरिकत्वव्यतिरेकानगीकार प्रथा तम रूपातिरिक्तत्वन्यतिरेकानङ्गीकारोऽपि समान इति भाव । १ कातिरिचत्वपटित लक्षणोकदूषणेन वक्ष्यमाणदूपगेन चेत्सर्थ । - .

·नाव्यात्यतिव्याप्ती इति भावः। संयोग इति । संयोगो जातिमानित्युक्ते सत्तयार्थान्तरता तदर्थमवान्तरजाति. •मानिति कृतम् । तथाच संयोगत्वेनार्थान्तरता तदर्थ संयोगत्वातिरिकेत्युक्तम् । यासाववान्तरजातिसार त्वमिति तत्सिद्धिरिति भावः । गुणत्वजातेस्तद्यअकस्य चान्योन्याश्रयदुष्टत्वाद्गुणत्वजातियोगोपि गुणलान कस्याव्यापकतां चाह-अनिष्टवियोगेति । संयोगविभागद्वयाजनकत्वं तनासंभवीत्यर्थः । सप्तासामान्य वृहती च, उत्पाद्येन कार्येण सहकार्थे कारणे खस्य यः समवायः सा लम्वी प्रत्यासत्तिः, यथा तन्तुसयोगस तत्कार्यस्य पटस्य चैकतन्तुसमवायः, तत्कारणेन सहकार्थे समवायो वृहती, यथा पटगतशीरत्यायमवादिकर. यिकारणे आत्मनि संयोगेन सह घर्तमानस्यादृष्टस्सास्ति लवी प्रत्यासत्तिरित्यसमवायिकारणं भवापेमारी स्य तन्तुशोरल्यस्य तत्कारणेन पटेन सहेका तन्ती समवायः, तदा संयोग प्रति विमागं प्रति च समा. एवं व्याकं दूपवित्वानुमानं दूपयति-नापीति । यक्ष्यमाणसामान्यमानराम्हनेन सत्ताधर्म रप्यसिद्धिरिति भावः । एतेन रूपादयो रूपत्वाचतिरिकावान्तरजातिमन्तः सामान्यवरपारकर्मपरिशीला पनपायनियर्थः। ४ सम्पासनियर्थः। ५ सचावरेसति निरककात्याननकवस प्रवकतामनिहार १गुणगातारिस्थैः। १ सामान्यमात्रामय इत्यर्थः। पयनिष्ठसंयोगदिमागपोरवपरिगीrr. १८४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) हक्षणयोगादिति । ननु गुणत्वजातियोगी गुणः, नच व्यजकाभावः, सामान्यवरवे सति संयोगविभागकार्यद्वयाजनकत्वस्यैव गुणत्वव्यञ्जकत्वात् । नापि गुणत्वजाती प्रमाणा- भावः, संयोगः संयोगत्वातिरिक्तावान्तरजातिमान् , जातिमत्त्वात्कर्मवदिति तसिद्धिरिति चेदन ब्रूमः । 'गुणत्वजातियोगोपि न भवेद्गुणलक्षणम् । अन्योन्याश्रयदुष्टत्वाज्जावेख- ब्यञ्जकस्य च ॥ ७ ॥ सिद्धे हि सत्तासामान्ये गुणत्वसामान्ये वा तद्विशिष्टव्यञ्चक .सिद्धिस्तत्सिद्धौ च सामान्यसिद्धिरिति परस्पराश्रयत्वात् , अनिष्टवियोगेष्ठसंयोगोद्देशेना- नुष्ठानसमुपजनितधर्मे संयोगविभागहेवी लक्षणस्यासंभदित्वात् , तथाभिचारादिजनिवे. दुरिते शबोरिष्टवियोगानिष्टसंयोगहेतौ च लक्षणस्यासंभवित्वात् । नच तयोनिमित्तत्वे. नैव जनकत्वं नतु समवायिकारणतयाऽसमवायिकारणतया वेति वाच्यम् । आत्मनिष्ट- संयोगविभागहेतोरदृष्टस्य कार्यकार्थसमावायिनोऽसमवायिकारणलक्षणोपपत्तेः, समवाय. त्वासमवायित्वकारणभेदस्याद्याप्यसिद्धेश्च । नापि तंत्र प्रमाणम् । जातिमत्त्वहेतोरसिद्धः । कर्मत्वादेरसिद्धौ दृष्टान्तस्य साध्यवि. सामान्यैकोश्रयो गुण इति सर्वदेवीयमपि लक्षणं प्रतिक्षिप्तम् । पृथक्त्वाद्याश्रयतया सामान्य काश्रयत्वस्यातिदे: रिति । ननु गुणत्वजातिरेव नास्ति, तक्षकप्रमाणयोरभावादिति, तत्राह-च व्यकेति । द्रव्यकर्मणे र्व्यवच्छेदाय संयोगविभागकार्यद्वयाजनकत्वमित्युक्तम् । द्रव्यं हि संयोगविभागयोः समवायिकारणं भवति, कर्म त्वसमवायिकारणं गुणस्तु न तथा । यद्यपि संयोगविभागयोरति तनाव, तथापि संयोगजनस्ते “सति विभागजनकत्यस्पोभयजनकत्वं न संयोगस्यास्ति । संयोगस्य संयोग प्रत्येवासमवायिकारणत्वात् । एवं विभागस्यापि विभाग प्रत्येव । अजनकत्वं च समवाय्यसमवायिकारणवाहित्य, वेनेश्वरेच्छादिसंग्रह इति भवेदिति श्लोकेन दूषयति-गुणत्वजातियोगोपीति । अन्योन्याश्रयं विशदयति-सिद्धेहीति । येन गुणत्वजातिनादियते तेन सत्तापि जाति द्रियते एवेति तद्व्याकस्य तव्ययजातेथासिद्धिरित्यर्थः । वन मानं विवक्षित्वा अन्योन्याययपरिहारमाश वायं प्रन्यः कारणत्वयोरभावो लक्षणं विवक्षितम्, अस्ति चादृष्टस्यापि तदभावः, निमित्तकारणत्वात्तस्येति तना नच तयोरिति । समवायिकारणप्रत्यासनमवतसामर्थ्यमसमवायकारणम् । प्रत्यासतिध द्विविधा दी त्यर्थः । किंच यस्य द्रव्यगुणादिभेदमाप्रमेयायाप्यसिदं तस समवाप्ययमवासिकारणविभागोपि नही इत्याह-समयायित्वेति । । ननु तदुभयासमवायिकारणत्वसमवामि- . म्याम्पपरिहारेऽग्यायमिधानमित्यर्थः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्पादपायुता। १८५ - फलस्यात् । गुणत्वज्ञातेरसिद्धौ संयोगाजन्यसंयोगासमयायिकारणावृत्तिसंयोगासगाचाधिकर- जातिमान्विभागाजन्यविभागासमवायिकारणावृत्तिविभागासमानाधिकरणजातिमान्गुण इत्येवमादीनि जातिपुरस्कारप्रवृत्तानि गुणलक्षणानि निरस्तानि । तथा, कर्मलक्षणमपि दुर्लक्ष्यम् । न तावत्संयोगविभागयोरनपेक्षकारणं फर्मेति । यतः- 'यथाश्रुतेऽसंभवित्वान्निरुक्तेरप्ययुक्तितः । नानपेक्षतया हेतुः कर्म योगविभागयोः ॥८॥ तीकारानुमानमपि निरस्वम् । गुणः कर्मव्यावृत्तजातिमान्कार्यत्वात्तुरगवदिति सर्वदेयः, तदपि द्रव्य वजात्यन. जीकारेण परिसृतम् । संयोगित्याद्युपाधिहतत्वाथ, प्रध्यसेनानैकान्तं च, रूपत्वादिनार्यान्तरसाधेति, यानि शिवादित्समिण गुणत्वजातिगाणि गुणलक्षणानि विवक्षितानि तान्यप्येकप्रहारेण परिहरति-गुणत्व- जातेरित्यादिना । जातिमान्गुण इत्युक्ते द्रव्येतिव्याप्तिस्तदर्थ संयोगांसमानाधिकरणेत्युक्तम् । एवं सति फर्मण्यतिव्याप्तिस्तदर्थ संयोगासमवायिकारणावृत्तीत्युक्तम् । एवं च सति संयोगेऽव्याप्तिस्तस्य संयोगासमया- यिकारणत्वेन तदत्तिजातिमत्त्वस्यासंभवात् तत उक्तं संयोगाजन्येति, संयोगाजन्यो यः संयोगत प्रत्यसमवायिकारणं यत्तदत्तिजातिमानिसर्थः । एतत्र संयोगस्याप्यस्त्येव, तस्य संयोगजन्यसंयोगासमया. यिकारणत्वेपि संयोगाजन्यसंयोगं प्रत्यसमवायिकारणवाभावात्संयोगाजन्यसंयोगासमवायिकारणावृत्तिजाति- मत्वसम्भवादतो नाव्याप्तिरिति भावः। द्वितीयेपि लक्षणे विभागैविशेषेऽव्याप्तिपरिहाराय विभागाजन्येति. विशेषणम् । शेषं पूर्ववत् । मादिग्रहणेनापक्षेपणवृत्तिसंयोगासमानाधिकरणसत्तासाक्षाद्याप्यजातिमानित्यादि- संगृह्यते । यत्तु तेन "रूपाद्यन्यतमत्वं वा तच तदन्यान्यत्वमिति" रीत्या सर्वन लक्षणनिर्वचनं कृतं, तदप्यन. न्तरोक्तान्योन्याश्रयप्रत्वम् । रूपादिशाने तदन्यत्वज्ञानं तदन्यत्वाने च रूपादिज्ञानमिति । किंच रूपादिविशिष्टा. न्योन्याभावो वा तदुपलक्षितान्योन्याभावो या लक्षणोपयोगी। आये कर्मादीनां रूपादिमत्त्वं रूपादीनामपि फर्मादिमत्त्वं स्यात् । अन्योन्यामायद्वयं प्रति वर्गद्वयस्य विशेषणत्वात् । द्वितीयेप्युपलक्षितत्वं विशेषणमुपल. क्षणं वा । द्वितीयेऽनवस्था । प्रथमे परंपरयोभयोरप्युभयवत्वं स्यात् । अन्योन्याभावात्यन्ताभावयोश्च प्रागेप प्रत्युफ निर्वचनं, प्रत्याख्यास्यते च, यद्वादीन्द्रेण तदुभयान्यतरत्वं नामैकान्योन्याभाववत्त्वे सति इतरा- न्योन्याभाववत्त्वानधिकरणत्वमिति निर्वचनं कृतम्, "एतदन्योन्याभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं शब्दत्वासन्ता. भावानित्यलान्यतराधिकरण"मित्यादिपु, तदप्ययुक्तम् । तथा सेति हि रूपाद्यन्यतमत्त्वं नाम रूपान्योन्याभावा- धिकरणत्वे सति रसादिनयोविंशलन्योन्याभावाधिकरणलरहितसमिति लक्षणार्थः स्यात् । तथाच सत्यन्योन्या- भावद्वयानधिकरणत्वं वा एकैकान्योन्याभावानधिकरणत्वं वा लक्षणं विवश्यते, उभयथाप्यनुपपत्तिः । उभयान्योन्याभावानधिकरणलस्याव्याप्ते. । नहि रूपे रसान्योन्याभावो नास्तीति शक्यं वक्तुं नापि रूपान्यो- न्याभावो रसादी नास्तीति । एकैकान्योन्याभावानधिकरणलपक्षे रूपादिप्रतियोगिकाभाव विशेषविवक्षायां रसा- दिष्वव्याप्तिस्तदवस्था । अनियतविवक्षायां तु अनुगतलक्षणक्षय इति । 'ततोवादीन्द्र दर्पस्ते तदन्यतरतादिषु । असण्डितनिरुत्युत्थः पण्डितंमन्य सण्डितः ॥' क्रमप्राप्तं कर्मलक्षणं सण्डयति-तथा कर्मलक्षणमपीति । श्रीधराचार्याभिप्रेतं लक्षणं तावडूपयति- -न तावदिति । अनपेक्षपदेन द्रव्यव्यावृत्तिः । संयोगविभागद्वयग्रहणेन संयोगविभागव्यावृत्तिस्तयोस्सं- योगजनकरवे सति विभागाजनकत्वात् । तस्य चेहेष्टवादित्यर्थः । योगविभागयोः, संयोगविभागयोरनपेक्ष- तया यो हेतुः तत्कर्मेति न लक्षणं, कुतः, यथाश्रुतेऽसंभवित्वात् । खातिरिके कस्मिंश्चिदप्यनपेक्षाया असं. भवित्वात् । तथा निरुक्तेरपि खोसत्यनन्तरमुत्पद्यमानानपेक्षेत्यादिरूपाया अन्ययुक्तित इति श्लोकयोजना । १ दुर्लक्षमिति पाठो भाति । २ विभागजनकनिभागे। ३ अपक्षेपणावृत्तित्वं कर्मण्यतिन्याप्तिवारणाय संयोगा- समानाधिकरणत्वं द्रव्येऽतिव्याप्तिवारणाय । रूपत्वादिकमादायाव्याप्तिवारणाय सत्चासाक्षाद्व्याप्येति । पटे घटपटोमयान्यतरत्वं घटभेदखे सति पदभेदवत्वानधिकरणत्वम् । ५ भन्यतरत्वरीत्यैव भन्यतमत्वस्यापि निरुक्ति- मभिप्रेत्याह । ६ वेन रूपे रूपरसोमयभेदाधिकरणत्वसखेनाम्याप्तिरिति भावः। ४ यथा - चि.२४ ·- एषा हि परिपाटी वैशेषिकाणा 'मुत्पन्नमानात्कर्मण खाश्रये पूर्वसयुक्ताद्विभागो जायते तत पूर्वसयोगनाश तयुद्धेरेवमनुभवोस्ति । विभागजनकत्व च विभागस्य विभञ्जयिष्यते । यातु महाविद्या अनपेक्षकारणलसाधना ननु तथापि सयोगविभागयोरतिव्याप्तिस्खयोरपि यथायथ तयोरसमवायिकारणखादिति, तनाहनचेति । उभय प्रत्यसमवायिकारणत्व विवक्षित ततो नातिव्याप्तिरित्यर्थ । उक्त च लीलावतीकारेण "द्विले तात्पर्य इति भाव । ३ कर्मलक्षणादित्यर्थ । पश्चामाविपर्म अपेक्षित येस्तत्वादिति विग्रह । विरादीना पाकिसा तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः नानपेक्षतया संयोगविभागहेतुत्वं कर्मणः । समवायिकारणेश्वरेच्छादेशकालाष्ट्रापेक्षणान् । अथैवं निरुच्यते, पश्चादावि निमित्तं नापेक्षते कर्म, तेन चेश्वरेच्छासमवायिकारणादयो व्यावर्त्तन्ते, तेषां पूर्वभावितया पश्चाद्भावित्वाभावादिति । मैवम् । उत्तरसयोगे फर्तव्ये पश्चादाविन्याः पूर्वसंयोगनिवृत्तेरपेक्ष्यमाणत्वात् । पश्चादाविभावरूप निमित्वं नापेक्षत्र इतिचेन्न । पूर्वसंयोगनिवृत्तिक्षणस्य भावस्यैव पश्चाद्भाविनोप्यपेक्ष्यमाणत्वात् । यदनन्तर सयोगविभागयोरुत्पत्तिस्तत्कर्मेति च कर्मलक्षणे तत्सामग्र्यामपि तत्संभवादतिव्याप्तिः । नच फ#व सामग्री । तथा सति विभागोत्पचिसमसमयमेव पूर्वसंयोगनिवृत्तेरुत्तरसयो- गस्य चोत्पत्तिप्रसङ्गात् , सत्यां सामन्यां कार्ये विलम्बायोगात् । अस्तु तर्हि संयोगविभागयोरसमवायिकारणं कर्मेति लक्षणम् । नच संयोगविभागयो रतिव्याप्तिः, तयोरेकैककारणत्वात् , अन्न चोभयकारणत्वस्य विवक्षितत्वादिति चेन्मैवम् । श्लोक विवृणोति-नानपेक्षतयेति। द्वितीय पाद शवापूर्वक विवृणोति-अथैवमित्यादिना। व्यावय न्ते । अनपेक्षात इति शेष । कर्मत्वादिति वा । तेषा पश्चाद्भाविकर्मापेक्षितत्वात् । दूषयति-मैवमुत्तरेति । स्तत उत्तरसयोगोत्पत्तिरिति । तनोत्तरसयोगोत्पत्तौ पूर्वसयोगनाशं पश्चादाविनमपेक्षते फर्मेत्यसिद्धिर्लभणस्ये त्यर्थं । ननु भावरूप पश्चाद्धाविन नापेक्षत इत्यनपेशाशब्दार्थो विवक्षितस्ततो नासमव इति शदिवा परि हरति-न पूर्वसंयोगेति । यस्मिन्क्षणे पूर्वसयोगनाश स कर्मण पश्चाद्भावी, औपाधिकस्योत्पायलागा वरूपश्चातस्तदपेक्षलात्कर्मणस्तदवस्थ एव पूर्वदोष इत्यर्थ । स्यादेतदनन्तर सयोगविभागयोरुत्पत्तिस्तत्कर्मेति लक्षणम्, नचेश्वरेच्छादिपु प्रसक्ति , तेषु सत्खपि यावत्कर्मोत्पत्त्यनुपपत्ते । नाप्यनपेक्षाक्षिप्तोपद्रवावसर इति, तनाह-यदनन्तरमिति । ननु नान कर्मातिरिक्तसामध्यस्ति यतातिव्याप्तिरुच्येतेति तत्राह-नव कर्मैवेत्यादिना । यदि हि कर्ममात्र सामग्री, तदासति भवत्येवेति नियमात विभागोत्पत्तिसमसमयमेव पूर्वसयोगनाशोत्तरसयोगोत्पत्ती स्याता, नचैवमिष्यते युज्यते वा, पूर्वसयोगस्य विभागव्यतिरेकेण नाशकामा पात्, आश्रयस्य चानष्टलात्, अनिवृत्ते च पूर्वसयोगे नोत्तरसयोगोत्पत्ति । मत पृथगेव सामग्री, तथाचाति व्याप्तिरिति भाव । पूर्वसयोगनाशस्य च समसमयसापादन पूर्वभावित्वस्योपलक्षणम् । तव्यतिरेकेणोतरसयोगा नुत्पत्ते । वादीन्द्र प्राह-'विभागकुर्वद्रूपत्वापरंपर्यायविभागजननशीलवस्य धर्मविशेषस्यानपेक्षकारणवशन्दा र्थत्वात् तस्य पदार्थान्तरव्यावृत्तस्य कारणमान विभागकारणाकारणावभागविभाजनकविभागकारणकर्मनिष्ठस 'एतद्विभागानपेक्षकारणम् इद विभागानपेक्षकारणमित्यनुभवसिद्धलादिति । तदसत् । न सल बयुतर्कानुपर योका सा तदीयविडम्बनोक्तदोषविडम्बितेति नादरणीया । तदेवमेकद्रव्यमगुण सयोगविभागानपेक्षकारणमिति सोच लक्षण दूषयिखा लीलावतीलक्षणमुद्रापयति- अस्तुतीति । निमित्तकारणेश्वरेच्छादी समवायिकारणद्रव्ये चातिव्याप्तिपरिहारायासमयायिकरणग्रहणम् । तेन सयोगविभागप्युदास” इति । मिलितमयोगविभागजनकलरूपकमलक्षणस्याव्याप्तिमाह-मैवमित्या १ संयोगविभागसामग्यामित्यर्थ । २ अपेक्षात इति पाठ साधु । लक्षणघटकापेशयेश्वरादीनामपेशा न मारे यतया सयोगविमागहेतुस्वेन कर्मलक्षण नास्तीति माव । वस्तुतस्तु कर्म पूर्वमापीश्वरायपेशवेऽपि म कर्भडपमा समय इति मूलाशय । ४ सयोगविभागयोरित्यादि । ५ पति यन्न भवति यसिन् सति च यद्रय तार पमिति नियमाकारः । ६ पर्यायान्त विभागजननशीलये विशेषगम् । बाभीहि तेनामेक्ट्रष्याधिताना योगादीना वास । । ७ कदम्पमामयन यसाहित ·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १८७ फर्मविशेपे लक्षणस्याव्यातः सथाहि यदा पटारम्भकावयवतन्त्वादिनिटेन कर्मणावयवान्त- राद्विभागोद्भवस्तस्मिन्समये तदारब्धावयविनिष्ठं कर्म यदि भवति तदावयवानां विभागाद- वयव्यारम्भफसंयोगनिवृत्तिसमयेऽवयविकर्मणा तस्मिन्नेवावयविनि यतः कुतश्चिद्विभागो जायते । तत्र समवायिकारणावयवसंयोगनिवृत्त्यनन्तरमवयविनो नाशानोत्तरसंयोगोत्पत्तिः। संयोगिनोऽवयविन एवाभावात् । तत्रावयविनिष्ठस कर्मण उभयासमवायिकारणत्वाभावादः व्याप्तिः कथं न भवेत् । नचावयवकर्मानन्तरमवयविनि कर्म न जायत इति वाच्यम् । हस्तचलनानन्तरं देवदत्तचलनस्य शाखाचलनानन्तरं शाखिचलनस्य दृष्टत्वात् । नचोत्तरसंयोगानुत्पत्तौ कर्मणोऽनुपयोग्यत्वप्रसङ्गः । विभागजननेनापि पुरुपार्थत्वोप- पत्तेः । नहि यावदशेषप्रयोजनसिद्धिस्तावद्वस्तुनोऽवस्थाननियमः । वीजादेरकराद्यजननेपि नाशाद्युपलम्भात् । अस्तु वोभयकारणत्वं कर्मणः, तथाप्यसमवायिकारणता निरूपणीया । समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधूतसामयं तदसमवायिकारणमिति चेत्, केयं प्रत्यासत्तिः। कार्थेकार्थसमवायः कारणैकार्थसमवायश्चेति चेन्न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । उभ- यविधप्रत्यासन्नता असमवायिकारणशब्देन कर्मलक्षणेपि विवक्षिता उतान्यतरा । नायः । अनङ्गीकारादसंभवाच्च । नान्यावयविनिष्ठस्य कर्मणः संयोगविभागसमवायिकारणेनान्या- वयविना सहेकस्मिन्नर्थे समवायः संभवति । कर्मण एकद्रव्यमात्रवृत्तित्वात् । न द्वितीयः । कारणैकार्थसमवायस्यानगीकारौदेव । कार्यैकार्थसमवायस्य तु लक्षणान्तर्भावेऽतिव्याप्तेः । दिना । कर्मविशेषमेव दर्शयन्नव्याप्तिं विशोति-तथाहि यदेति । अत्र तावदवयवकर्मानन्तरमवयवि- न्यपि कर्म सभवतीति वक्ष्यते । तथासत्यवयवभूततन्तुर्मगा अवयविभूतपदारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्प. तिसमयेऽजयविगतकर्मणापि विभागः शक्योत्पादः । अवयविनोऽविनष्टत्वात् । उत्तरसयोगोत्पत्तिस्तु असंभ- विनी । तदानीमाश्रयस्यावयविनः पटस्यासमवायिकारणभूतावयव संयोगनाशानष्टत्वात् , असमवायिनाशात्सम- वायिनाशाद्वाऽवयविनाश इति सिद्धान्तात् , ततश्च तस्मिन्र्मण्यव्याप्तिरुभयजनकत्वलक्षणस्येत्यर्थः । अवयविनो नाशादित्यस्यैव विवरणं संयोगिनोऽवयविन इति । यत्तद्वक्ष्यत इत्युक्तं तदाह-नचावयवेति । अवयवाव- यविनोर्युगपत्कर्मोन्पत्तावप्येषा समानेच ! उत्तरमयोगोत्पत्त्यनुपपत्तेस्तनापि तुल्यत्वात् । ननु नास्ति तथाविधं कर्म यद्विभागमानमेवोत्पाद्योपरमेत्, खप्रयोजनासमर्थस्य सृष्टिवैयात, ययाहु- विभागप्रकरणे प्रशस्तपादा 'उत्तरसंयोगानुसत्तावनुपयोग्यत्वप्रस'इति, तनाह-नचोत्तरेति। यदि मन्येत विभागमात्रजननेऽपि समस्तप्रयोजनानिष्पत्तेयर्थ्यमेवान्यत्र कर्मणस्तथैव दृष्टत्वादिति, तत्राह-नहि याव- दिति । संप्रत्यतिव्याप्तिं दर्शयितुमसमवायिकारणतामनत्या निष्कर्षति-अस्तुवेत्यादिना । ननु किमन- निरूपणीयमस्ति, प्रसिद्धं तल्लक्षणमित्याह पूर्ववादी-समवायिकारणेति । कार्येणोत्पद्यमानेन पटादिना सहैकस्मिन्नर्थे यः समवायस्वन्तुसंयोगादेः सा तावदेका लध्यमिधाना प्रसासत्तिः। तथोत्सद्यमानपटशा. क्लयादेर्यत्समवायिकारणं पटादि तेन सहकार्थे तन्त्वादी तन्तुशोल्यादेर्यः समवायः स बृहत्समिधाना इति द्वितीया प्रत्यासत्तिरित्यर्थः । कारणैकार्थसमवायाभावं दर्शयन्नुभयाभावं विशृणोति-नान्त्यावयविनि- ठस्यति । पटगतसंयोगकारणं कर्म पट एव प्रवर्तते, न तन्तुषु, तेन न कारणैकार्थसमवाय इत्यर्थः । अन्य- तरपक्षे बृहती दूषयित्वा लध्यामतिव्याप्तिमाह-कार्येति । अदृष्टेऽतिव्याप्तिं दर्शयितुं लक्षणं निष्पनं दर्श- १ यदिति शेषः । २ दैनावयविनि अवयवे चैककर्मसत्वे मानामाव इति भावः । ३ अन्त्यावयविनिष्ठस्य कर्मण इति शेषः । ४ निरुफकर्मलक्षणेत्यर्थः । ५ दर्शनहेतुकं विवरणमित्यर्थः । लक्षणहेत्योरिति शता। - ·त्येवोच्यते, तदा विभागेतिव्याप्तिः स्यात्तदर्थ विभागाजन्येति विशेषणमिति, तत्राह-नय विभागजेति। अन्न च विभागजशब्दस्तत्कीरणविभागोपलक्षणार्थः । हेतुमाह-कर्मण एवेति । न क्वचिदपि विभागो समवायिकारणलक्षणमादाय निरुक्तकमलक्षणातिव्याप्त्यभिधानादित्याशयः । ४ चो देतो। यतः कर्मादृष्टयोक्मयोसि न्यत्व पटितं गुणलक्षणं निर्णायेत तर च निर्णीते गुणान्यवं सिम्मेत् इति भाषः। ननु कर्मान्यलापरिमार १८८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः यनिष्ठौ संयोगविभागौ तनिष्ठतया संयोगविभागयोर्यकारणं तत्कर्मेति हि सवालमणाः संपद्येत । तथाचात्ममनसोः संयोगविभागजनकादृष्टेऽतिव्याप्तिः कथं न स्यात्, कार्येण संयो. गविभागाख्येन सह तन्जनकादृष्टस्यात्मन्येकस्मिन्नर्थे समवायात् । गुणान्यत्वे सतीति विशे- पणादयमदोप इति चेन्न । तदोभयकारणताभिधानस्य धैयर्थ्यापातात, गुणान्यत्वपदेनैव विभागजनकविभागस्य संयोगजनकसंयोगस्य च व्यवच्छेदात् । एवं विभागाजन्यविभा- गासमवायिकारणं कर्मेत्यपि लक्षणं निरस्तम् । असमवायिकारणवाया दुर्निरूपत्वात् । विभागाजन्यत्वविशेषणं च व्यर्थम् । व्यवच्छेद्याभावात् । नच विभागजविभागव्यव. च्छेदार्थमितिवाच्यम् । कर्मण एव तदुत्पत्तौ विभागजविभागस्यैवाप्रामाणिकत्वात् । यति-यनिष्ठाविति । कार्यैकार्थसमवायमदृष्टे संपादयति-कार्येणेति । नच प्रत्यासत्तावपि कर्मण एवासमवायिकारणता नौदृष्टस्येति निर्वचनीयम् । तल्लक्षणस्यातिव्याप्त्यापातात, उभैयोरपि तदुपपत्तेध । नचादृष्टचरकल्पना । उभयासमवायिकारणवदुपपत्तेः । नच कल्पनागौरवम् । अवयवनिष्ठरूपादीनामनेके. पामप्यवयविरूपादिकं प्रत्यसमवायिकारणत्वकल्पनावदुपपत्तेः । नच विभिनजातीयादेककार्यानुत्पादः । बहु वप्रचयाभ्या महत्त्वस्येवोत्पत्तिसंभवात्, उभयासमवायिकारणवस्य पस्त्वन्तरेऽनुपलब्धचरस्यापि कर्मणि कल्पनावत्संयोगविभागविशेषेप्यदृष्टस्य च प्रत्यासत्तेरसमवायिकारणत्वकल्पनायां दोषाभावात् । नचादृष्टया- समवायिकारणत्वे सर्वनिमित्तकारणत्वानुपपत्तिः । कालादीनां स्वगुणसमवायिकारणानामपि निमित्ततावदुः पपत्तेरिति । अतिव्याप्तिमदृष्टे परिहरति पूर्ववादी-गुणान्यत्वे सतीति । गुणत्वानधिकरणत्वे सतीत्यर्थः । दूषयति-न तदेति । एकैकजनकसंयोगविभागव्यवच्छेदाय हि उभय कारणता कर्मलक्षणे विवक्षिता । तौ च गुणान्यत्वप्रहणेनैव निरस्तौ, ततश्चोभयकारणत्वविशेषणं व्यर्थ स्यात् , अतो द्वित्वे तात्पर्यमिति केवलं लीलावत्या विलपितमेव भवेदिति भावः । गुणान्यत्वं चासिद्धम् । अद्यापि कर्मलक्षणानिर्णयात् । गुणलक्षणाना च परागुच्छिन्नत्वादिति वा भावः । उक्तं लक्षणमन्यत्राप्यतिदिशति-एवमिति । अतिदिश्यमानमेव वित्र गोति-असमवायिकारणताया इति । दुर्निरूपत्वादिति । यथाऽदृष्टे न संभवति तथा निरूपयिः तुमशक्यत्वात्ततश्चादृष्टेऽतिव्याप्तिस्तदवस्था गुणान्यत्वविशेषणे च पूर्ववद्वैयर्थ्यमित्यर्थः । व्यर्थविशेषणत्वं चाह- विभागाजन्येति । ननु त्रिविधी विभागः अन्यतरकर्मजः उभयकर्मजो विभागजश्चेति, तत्राद्यः सक्रियेग निःक्रियस्य, यथा स्थाणोः श्येनेन । द्वितीयस्तु सक्रिययोः, यामल्लयोर्मेषयोर्वा । तृतीयस्तु कारणमात्रविभागज. कारणाकारणविभागजश्चेति । तत्रायो यः खलु पटावयवस्य स्वगतकर्मणा पटावयवान्तराद्विभागो जायते स तु विभागः पूर्वतनारम्भकसंयोगनाशानन्तरकालीनावयविनाशसहकृतः स्वाश्रयस्याकाशदेशाद्विभागमारभते । द्वितीयस्तु हस्तावयवाकाशयोर्विभागाद्धस्ताकाशविभाग इति, एवंच सति यदि विभागासमवायिकारणं कर्म- विभागजन्यः, किंतु वंशदल विभागजनकादेव कर्मणो वंशदलादेराकाशस्य च विभाग इत्यर्थः । १ कर्मादृष्टयोरित्यादिः । २ असमवायिकारणलक्षणे आत्मविशेषगुणान्यत्वस्य निवेशादिति भावः । ३ ययाता- निरुतकर्मलक्षणोपपत्तिरतोऽतिव्याप्त्यापात इति सबन्धः । ५ अदृष्टेऽसमवायिकारणत्वस्येति शेषः। दृिष्टचरस्स संयोगविभागोमयासमवायिकारणवस्य कर्मणि कल्पनामिवेत्यर्थः । ७ कर्मादृष्टयोः संयोगविभागोमयासम वायिकारणत्वे शति शेषः । ८ अदृष्टात्कर्मणश्चासमवायिकारणादित्यध्याहार्यम् । ९ दिखादिरूपेति शेषः । १.ना गुणान्यत्वं गुणप्रतियोगिकदवावमवतोभयदादिमादायादृष्टऽपि स्यादत आहे ११ कर्मर निनाते कभी ६ पसन्द गुणलक्षणानि सन्तु मत मा। १२ तेन विभागकारणविमागे कर्मलक्षणम्यवस्छेदामिति मुशायः परसति।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीप्यास्यायुता। , ननु यत्तावदिह वंशावयवेषु प्रवर्तमानं कर्म तव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं विभाग- मुत्पादयत्तदैव नाकाशादिभिः सह विभागमुत्पादयति, यसमादाकाशादिविभागजनकत्वं कर्मणो द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वेन व्याप्तमुपलभ्यते नलिनदलेपु । नहि तत्र द्रव्यविनाशः प्रत्यक्षाधिगतः । तदेवेदं नलिनमिति प्रत्यभिज्ञानात् । नाप्यनु- मानतः । दध्यादिष्विव व्यूहान्तरस्य तदुन्नायकस्य लिङ्गस्यादर्शनात् । तथाच पद्मपत्रस्य पत्रान्तराद्विभाग उपलभ्यमानो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधी, किंतु स्पर्शवद्रव्यसंयोग- जात्कर्मण उत्पन्नो यः संयोगः सत्येव द्रव्ये द्रव्यारम्भके च संयोगे पद्मपत्रयोर्वर्तते तमेव निवर्तयति, यथाङ्गुल्योविभागः प्रयत्नोत्पादितं संयोगमेव निवर्तयति नतु द्रव्यारम्भकर्म- योग, तस्मादगुलिविभागवत्पद्मपत्रक्रियाजनितो विभागो न द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधीति व्याप्तिनिश्चये प्रयोगः, विवादाध्यासिता वंशदलक्रिया नाफाशादिविभागारम्भिका द्रव्या- रम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकत्वाद्यन्नैवं न तदेवं यथापनपत्रक्रिया । एककर्महेतुकत्वे च विभागयोर्द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधित्वाविरोधित्ववैलक्षण्यमनुपपन्नं, कारणावैचित्र्ये कार्यवैचित्र्यस्याकस्मिकत्वप्रसद्गादिति विपक्षे बाधकस्तर्कः, तदेवमवयव क्रियाअवयव विभा- गकाले पश्चाद्वा नाकाशादिविभागमारभते तस्मादाकाशवंशावयवयोर्विभागो न क्रियाजः। अन वंशदलाकाशविभागस्य कर्मजन्यत्वं दूपयन्विभागजन्यत्वं वैशेपिकः परिशेषयति-ननु यत्ताव- दित्यादिना । तत्रावयवगतं कर्म फिमवयवान्तराद्विभागजननसमय एवाकाशादिभ्यो विभागमारभते सम- यान्तरे या। द्वितीये तु प्रथमपक्षदूपणमेवातिदेश्यति । प्रथमं दूपयति-तदैव नेति । द्रव्यस्य वंशावय- विनः आरम्भको यो वंशावयवयोः संयोगस्तद्विरोधिनं विभागमुत्पादयतीति योजना । ननु किमिति नोत्पाद- यतीत्याशझा तनानुमानं वाधकं दर्शयितुं व्याप्तिं तात्सपादयति-यस्मादिति । आकाशादिविभा: गेति-द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविभागोपलक्षणम् । तथाच फिरणावलीकार.--'यत्कर्म व्यानारम्भकसं- योगविरोधिनं विभागमारभते, न तव्यारम्भकसयोगविरोधिनं, यत्त्वेवं, न ततद्विरोधिनमिति, विकसरकमल• फुङ्मलादी तथा तदर्शनाचैतदवधारणीय' मिति । अथ कथं कमलकुमलदलविदलनेपि विभागस्य द्रव्यानारम्भ- कसयोगविरोधित्वं, न पुनरारम्भकसंयोगविरोधिसमिति, तनाह नहि तनेति । यदि हि न्यारम्भकसं. योगविरोधी स्यात्ततो विकसनसमये नलिनावयवी नश्येत्, न चैतत्प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वावसातुं शक्यते, अतो न तदारम्भकसंयोगविरोधी स विभाग इत्यर्थः । व्यूहः आकारः । कार्यदव्यान्तरमिति यावत् । कस्य तर्हि विरोधीत्यत आह-किंत्विति । स्पर्शवव्यं चन्द्रातपादि । द्रव्यारम्भकसंयोगे च सत्येव यः सयोगः स्पर्शवव्यसंयोगजात्कर्मण उत्पन्नः पद्मदलयोर्वर्तते तमेव निवर्तयतीत्यर्थः । अन च सप्रतिपन्नमुदाहरण. माह-यथागुल्योरिति । तदेव कमलकलिकाविकासकर्मणि समर्थिता व्यतिरेकव्याप्तिमुपसंहृत्य प्रयोग- मारवयति--विवादाध्यासितेति । नाकाशादीति । न व्यानारम्भकसयोगविरोधिविभागारम्भिके- त्यर्थः । पनपत्रकर्मणि विभागारम्भके व्यभिचारवारणाय द्रव्यारम्भकेति विशेषणम् । यन्नैवमिति । यद्- व्यानारम्भकसयोगविरोधिविभागजनकं न, तद्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादकमित्यर्थः । विपक्षे वाध- क्माह-एकफर्मेति । उकं च किरणावल्या-'कार्यविपर्ययाद्भवितव्यं कारणविरोधेन, नहि कार्य विरुद्धमा विरुद्धजातीयं कारणमिति संभवतीति । उपपादितं कर्मानारभ्यत्वमुपसहरति-तदेवमिति । यत्तदवोचाम द्वितीयेतिदेश्यतीति तदाह-पश्चाद्वेति। तनापि समानोऽयमविनाभाव इति भावः। तथापि विभागज- न्यत्वं कथमित्याशा तन परिशेषं दर्शयिष्यन्सामान्यतो दृष्टानुमान प्राप्ते हि परिशेषावसर इति तदाह- १ व्याप्तिरित्यर्थः। -- ·न निवेशः किं वा द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधविभागत्वेनेति । ३ चो हेती । यतो द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविमा- १ सपक्षसश्वरूपवत्तयाऽनिश्चित इत्यर्थः। २ उपाधिधर्मः। अत्रायमाशयः । आकाशादिविभागस्य किंत- वति इति ध्येयम् । ४ व्यभिचाररूप इत्यर्थः। ५ पदार्थतत्वनिर्णयावसरे किरणावस्युक्त कार्यविपर्यया भवितम्यं कारणविरोधेनेत्यादिक इत्यर्थः। तेनेत्यस्य सत्प्रतिपक्षिततेनेत्यर्थः । एवम एतेनेत्यस्यापि । ६ भारम्मककर्मल. सिद्धिमाशयेदमुक्त, योजना तु पूर्वव । श्लोकं विवृणोति-न तावदित्यादिना । दिकालादिषु सर्वोत्पत्तिम तिरेकव्याप्तिमभिलष्यतष्टीकाकर्तुरनुरोधेन । वस्तुतस्तु अन्वयव्याप्तावपि यथाश्रुतमूलस्य हेतो सपक्षासत्त्वपरत संम- १९० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः नचासमवायिकारणमन्तरेण कार्योत्पत्तिः शक्याभ्युपगन्तुम् । नचान्तरेण क्रियामन्य- दसमवायिकारणमवयवविभागातिरेकि शक्यमुत्पादयितुम् । अवयवविभागस्त्ववशिष्यते, स च तस्य प्रत्यासन्न एकार्थसमवायादिति सिद्धो विभागजो विभागस्तद्यावृत्त्यर्थ च विमा- गाजन्यत्वविशेपणमिति चेत् । 'मैवं व्यामेरसिद्धत्वादनध्यवसितत्वतः । योगपद्य- प्रतीतेश्च प्रत्यक्षत्वमुपेयुपाम् ॥ न तावदाकाशादिविभागजनकस्य कर्मणो , द्रव्यारम्भकसं- योगविरोधिविभागानुत्पादकत्वं फचित्प्रत्यक्षसिद्धम्। आकाशादिविभागस्यातीन्द्रियस्य कि- यान्वयव्यतिरेकयोः प्रत्यक्षतोधिगन्तुमशक्यत्वाव्यात्यसिद्धेः । अनध्यवसितश्चार्य हेतुः, पा- काशादिविभागानारम्भ के रूपादौ सत्यपि सपक्षे ततो व्यावृत्तत्वात् । अपिच क्रमफल्पनेय. मनुपपन्ना । आकाशादिविभागप्रत्यक्षवादिनां विभागद्वयस्यापि योगपद्यप्रतीतेः । नचासमवायिकारणमिति । प्रसतप्रतिषेधे सत्यन्यत्राप्रसाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेप इति परि- शेषविदः । तदिह प्रसर्फ कर्म प्रतिपिद्धम्, अन्यत्राप्रसङ्गमाहनचान्तरेणेति । उभयं हि प्रत्यासन्नतया ऽसमवायिकारणं संभवति, एकं वंशदलकर्म, अपरं तु कर्मोत्पन्नस्तद्गतो विभागः, तत्र कर्मण ईदृशी दशा ततो विभागातिरेकि न संभवतीत्यर्थः । अन्यत्राप्रसंगमुफ्ला शिष्यमाणे संप्रत्ययमाह-अवयवेति । मन चासमवायिकारणलक्षणं संपादयति-सच तस्येति । उपसंहरति-सिद्ध इति । परिनिष्पादितपरित्र- मस्य प्रकृतोपयोगमाह-तद्यावृत्त्यर्थ चेति । तत्रानुमानं तावडूपयति । कर्मजत्वसभवेन परिशेषं विघट- यितुं-मैवमित्यादिना श्लोकेन । अत्र किं व्यतिरेकभूमावाकाशादिविभागारम्भकत्वस्य द्रव्यारम्भकर- योगविरोधिविभागानारम्भक्त्वोपाधौ व्याप्तिह्यते, किंवा द्रव्यानारम्भकसयोगविरोधिविभागारम्भकत्वस्य द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वोपाधौ । आये प्राह-व्याप्तेरसिद्धत्वादिति । आकाशादिः विभागस्याप्रत्यक्षत्वेन तज्जनात्वमपि कर्मणोऽप्रत्यक्षमतो न प्रत्यक्षस्वसिद्धिप्तरित्यर्थः । द्वितीये दूषणमाह -अनध्यवसितत्वत इति । आकाशादिविभागानारम्भकत्वमस्ति रूपादौ नच तत्र हेतुरस्तीत्यर्थ । किं च वंशदलयोविभागस्याकाशवंशदलविभागस्य च हेतुहे तुमत्त्वकल्पनापि अनुपपन्ना, आकाशप्रत्यक्षवादिना- मुभयोरपि विभागयोः प्रत्यक्षेण योगपद्यप्रतीतेरित्याह-योगपद्येति । अथवाकाशप्रत्यक्षवादिमते व्याप्ति- निमित्तकारणतया उभयविधविभागजनकेपु व्यभिचारोपि द्रष्टव्यः । अनध्यवसितस्वत इत्येतद्विशृणोति-अनः ध्यपसित इति । अनचोको विशेषो न प्रविस्मर्तव्यः । उपलक्षणं तसत्प्रतिपक्षस्यापि । तथाहि । विमत कर्म आकाशादिदेशेन विभागमारभते आरम्भककर्मत्वात् संप्रतिपन्नवत्, विभागो वा कर्मजन्यः विभागत्वा संप्रतिपन्नवत् इति शक्यं सत्प्रतिपक्षयितुम् । तेन च पदार्थतत्वनिर्णयोक्तदोषोपि परिहतः। एतेन व्यभिचा- रानध्यवसितत्वनिवारणाय कर्मणा हेतुसाध्ययोविशेषणमपि निष्फलीकृतम् । नच द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविः भागानारम्भकत्वमुपाधिः, उभयविधविभागजनकेश्वरादौ साध्याव्याप्तरिति, उत्तरार्ध व्याचष्टे-अपिचेति । गानारम्भकत्वमस्ति रूपादौ अतस्तदभावरूपो हेतुर्नास्तीत्यर्थः । भनेन सपक्षासत्त्वं दर्शितम् । इदच व्याख्यान : रूपहेतौ इति भावः।

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यात्यायुता। नच शतपत्रपत्रशतव्यतिमेदानुभववद्विभ्रमोयमनुभवः । वाधकाभावात् । नचोपन्य- स्तानुमानं वाधकम् । तस्यानध्यवसितत्वेनापहस्तितत्वात् । "विवादाध्यासितं विभागज- न्यगुणाधिकरणं नित्यद्रव्यत्वादात्मवत् । अस्ति ह्यात्मनो विभागविपर्य प्रत्यक्षशान तक- मकारकजन्यं तेन न साध्यविकलो दृष्टान्त" इति मानमनोहरकारोक्तमनुमानं धाध- कगिति चेत् । मैयम् । वेदान्तिनं प्रति हेतोरसिद्धः । तेनात्मव्यतिरिक्तनित्याननीकारात्, आत्मनो गुणानधिकरणत्वेन दृष्टान्तस्य साध्य विकलत्वाच । किंच नित्यविशेषणं व्यर्थम् । जीवाकाशव्यतिरिक्तस्य द्रव्यजातस्य विभागजन्यगुणाधिकरणतया विप्रतिपद्यमानस्य पक्षीकृततया पक्षव्यापकद्रव्यत्वहेतुमात्रेणैव साध्यसिद्धेनित्यपदव्यावाभावात् । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वमानं हेतुरिति चेन्न । विभुत्वोपाध्युपह्तत्वात् । नच दिफालेश्वरेपु पक्षकदे- शेषु साधनव्यापकता । पक्षीकृतपरमाण्वादिपु तदभावात् । किंच कर्मणो द्रव्यारम्भ- फसंचोगविरोधिविभागजनकस्य नभोभागविभागाजनकत्वे द्रव्यारम्भकसंयोगजनकस्य वर्दजनकसंयोगजनकत्वमहल्याकाशसंयोगजनककर्मण इव न स्मात् , तथाच तन्तुद्वय- संयोगजनकाकर्मणस्तन्त्वाकाशसंयोगो न स्यात् । नन्वगुल्याकाशसंयोगाच्छरीराकाशसंयोगवतन्त्ववयवाफाशसंयोगादेव तन्त्वाकाशसंयो- गोपपत्तेर्नायं दोप इति चेत् , एवं तर्हि ब्यणुफजनकसंयोगासमवायिकारणात्परमाणुकर्मणः ननु पूर्वापरीभूतयोरपि विभागयोरतिशध्याद्योगपद्यविभ्रमोयं, यथातितीक्ष्णसूच्या कमलदलशतवेधे युगप- द्विद्धत्वाभिमान इति, तनाह-नच शतपनेति । शतपन कमलम् । व्यतिभेद वेध. । अपहस्तितत्वाद्ध- स्तपरिहारमाण परास्तत्वात् । उपलक्षण चैतद्योगपद्यप्रत्यक्षबाधव्यभिचारसत्प्रतिपक्षत्वानाम् । विभागाजन्य. त्वेऽनुमानान्तरविरोधं शङ्कते-विवादाध्यासितमिति । आत्माकाशव्यतिरिक्तनित्यद्रव्याणि पक्ष । दृष्टा. न्ते साध्यं दर्शयति-अस्ति ह्यात्मन इति । विभागविषयं यत्प्रत्यक्षज्ञानं तद्विभागजन्यगुण । एवमाकाशे शब्दो विभागजन्यगुणः । नच ताभ्यामेवार्थान्तरता, परमाण्वादेर्शानशब्दाधिकरणस्वाभावात् , ततश्च योसौ विभागजन्यो गुण परमाण्वादिनिष्ठ स विभागजन्यविभाग इत्यर्थ । ब्रह्माद्वैतवादिवेदान्तिमते परमाण्वादीना नित्यत्वमसिद्धमिति विशेषणासिघ्या हेतुं दूषयति-मैवमिति । दूषणान्तरमाह-आत्मन इति । व्यर्थ. विशेषणतया चासिद्धिमाह-किंचेति । अनित्यद्रव्यव्यावृत्यर्थ नित्यपदम् । अद्रव्यस्य द्रव्यपदेनैव व्यापत्तेः । नच तब्य वैत्यर्थ, पक्षतुल्यत्वादतो वैयर्थ्यमित्यर्थ ।मात्माकाशयोरक्तगुणवत्त्वे विभुत्वमुपाधिः । नच साध- नव्यापकता, पक्षीकृतपरमाणुमनसोरुपाघेरभावादित्याह-न विभुत्वेत्यादिना । ननु कालो विभागजन्य- गुणाधिकरणं द्रव्यत्वादात्मवदित्यनको दोप., विशेषगुणवत्त्वोपाधिहतत्वं विहाय न किंचिदन्यन् । आभाससमान- योगक्षेमता चाह-किंचेति । विमतं कर्म न द्रव्यानारम्भकसयोगजनकं द्रव्यारम्भकसयोगजनकत्वात् न यदेव न तदेवं यथागुल्याकाशसयोगजनकं कर्मेत्सपि शक्यमनुमातुमिति खण्डलकार्थः । भवत्वेवं किं नरिछ. समिति, तन गूढामिसन्धिस्तावदाह-तथाचेति । द्वितन्त्वारब्धपटारम्भको यस्तन्तुद्वयसयोगस्तजनकात्क- मणतन्त्वाकाशसयोगस्य द्रव्यानारम्भकस्योत्पत्तिर्न स्यादित्यर्थ । अभिसन्धिमविद्वान् श्रीवलभ शकते-नन्विति । अयमर्थ -यथा हि सयोगजसंयोगविशेपस्य शरी- राकाशसयोगस्य तदवयवाहुल्याकाशसयोगादेव जन्म, न कर्मणः, तथा तन्त्वाकाशसयोगोपि तदवयवाकाश- संयोगादेव भवेदिति कर्माजन्यत्वमिष्टमेवेति । अमिसन्धिमुद्घाटयन्परिहरति-एवं तहीति । अवश्यं हि १ वेषा सपक्षत्वादिति भावः । २ द्रव्याजनकेत्यर्थः । ३ अन्यद्रव्यव्यावृत्यर्थ नित्यपद न च देयमिति सबन्धः । ४ अन पक्षे विमुख न साधना यापकमतः पक्षे साधनाध्यापक पाभ्यन्तरमाह।

·रित्यर्थः। अनेककार्यवृत्तिप्विति। सयोगिनामपि वृत्तिरस्त्येव, इतरथा । कुण्डेयु बदराणां वृत्त्यभावप्रम- १जाताविति शेषः । २ अनेकन्यणुकादिकार्यसंयुक्तश्वित्यथैः। ३ गुणत्ववारणाय संख्या वृत्तीति । ४सधाका फ्यते हि तत्रापि वक्तुं, न वंशदलयोर्विभागाद्वंशदलाकाशयोर्विभागः । किंतु वंशदलावयवाकाशयोविभागादिति, किच सामान्यमेव यदा दुर्लक्ष, तदा दुर्लक्ष्यतराणि तंदवान्तरकर्मत्वादिसामान्यानि दुर्लक्ष्यतमानि च कारणं सामान्यं तज्ज्ञानेन प्रमीयमाणं वा अनुवृत्तं वा नित्यत्वे सत्यनुत्तं वा चित्यमेकमनेकसमवेत वा इति विकल्प्य दूषयति-तथाहीत्यादिना । असमवेतस्यापि समवायवदनुत्तिसंभवान्न चतुर्थपञ्चमपी. विषयतया कारणमितिविशेषणीयम् । गौरिति विशिष्टव्यवहारे व्यक्तेरपि तथात्वापातात् । नापि द्वितीय रित्यर्थः । न तृतीय इति । अनेकवृत्तिानुवृत्तिः, सा च संयोगविभागद्विखादिष्वप्यस्तीति तेष्वविव्याकि इति । यथानुशतप्रत्ययः कारणतया सामान्यमनुमापयति, एवं सामग्री तदेकदेशांति तत्रातिव्याप्ति- १९२ तत्वप्रदीपिका (चिमुखी) परमाण्वाफाशसंयोगो न भवेत् । नहि तनावयवसंयोगात्परमाण्याफाशसंयोगा, निरषय त्वात् । अपिचैवं वंशदलावयवाकाशविभागादेव दलाकाशविभागोपपत्तेर्दलयोविभागयात्र शविभागं प्रति हेतुता न स्यादिति दलयोविभागादाकाशविमागः स्वाभिमतो न सिद्धषे. तस्मादसमवायिकारणापेक्षिणो घंशदलाकाशविभागस वंशदलमियैवासमवाधिकारणामि न पारिशेष्याद्विभागस्य विभागजनकत्व सिद्धिः । नच कर्मकहेतुकत्वे विभागयोरक्तवैलझण्य नुपपत्तिः । कमैकहेतुकयोः संयोगविभागयोरिव वैलक्षण्योपपत्तेः । तस्माद्विभागजविभाग भायात्तव्यावृत्यर्थ विभागाजन्यतविशेषणं फर्मलक्षणे व्यर्थम् । व्यञ्जकप्रमाणयोनिरस्तस्वा कर्मवजातेरभावे तद्योगित्वमपि लक्षणं परास्तम् । सामान्यस्य दुर्लक्षत्वाध तद्विशिष्टानि लक्षणानि सर्वाण्यपि निरस्तानि वेदितव्यानि तथाहि किमिदं सामान्यं किमनुवृत्तप्रत्ययकारणमुतानुवृत्तप्रत्ययप्रमाणकमथवानुवृत्तत्वमाहो खिन्नित्यत्वे सत्यनुवृत्तत्वमथवा नित्यमेकमनेकसमवेतम् । तन्न 'अतिव्याप्त्या निराकुर्यादाय पक्षचतुष्टयम् । अनेकत्वानिरुक्तेश्च पक्षमन्यं प्रतिक्षिपेत् ॥ १०॥ न तावदाद्यः । सामध्या तदेकदेशेषु चातिव्याप्तेः, ठेपामपि तत्प्रत्ययकारणत्वात् । नापि द्वितीयः । अनुवृत्तप्रत्ययस्य स्वकारणानुमापफतया कारणस्यापि तत्प्रमाणकत्वादतिव्याप्तेः । न तृतीयः । अनुवृत्तत्वल संयोगादिष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः । नित्येप्वनेककार्यवेत्तिए परमाणुपु व्यभिचारात् । निरवययपरमाण्वाकाशमयोगस्य तदवयवसंयोगजन्यत्यासंभवान् ह्यणुफारम्भकपरमाणुसंयोगजनकपरमाणु कर्मजनितत्वं वक्तव्यं, तदेव मम प्रतिवन्दीस्थलमस्विति भावः। अनिष्टान्तरं चाह-अपिवेति । तस्य च वृद्धिमिष्टयतो मूलमपि नष्टं स्यादिति भावः । तदेवं कर्मजन्यलसंभवासारशेपासिद्धिमुपसंहरति-- तस्मादिति । यस्तु विपक्षे वाधकस्तर्क उक्तस्तं प्रशिथिलमूलयति जति । यथा कमैकहेतुलेपि सयो. गविभागयोः परस्परं वैषम्यं, तथेहापीत्यर्थः । एतेन कार्यविरोधात्कारणाविरोधोनयनमपि किरणावलीयं निरः स्तम् । विरुद्धयोरेव संयोगविभागयोरेककर्मजन्यलात् प्रासनिकस्यास्य विचारस्य प्रकृतोपयोगमाह-तला दिति । ननु संख्याऽवृत्तिसंयोगासमानाधिकरणसत्तासाझाद्याप्यजातिमदिति वा संयोगाजन्यसंयोगासमवा. यिकारणवृत्तिसंयोगत्वासमानाधिकरणजातिमद्वेत्यादीनि शिवादिस्यमिश्रोक्तलक्षणानि भविष्यन्तीति तनाह व्याकेति । उक्तलक्षणानि ल व्याकानि भवन्ति तानि च यथायथं दूषितानि, प्रमाणं च प्रत्य द्रव्यखण्डनावसरे दूषितम् , अन्यच न निरूप्यते अतस्तादृशी नास्ति जातिरित्यर्थः । तद्गर्भलक्षणानीसमिसन्धाय सामान्यखण्डन प्रस्तावयति सामान्यस्येति । तत्र किमनुत्तज्ञानं प्रति नरुक्त्यम् । तत्र, तेषु मध्ये, इत्युत्तरश्लोकस्योपकारः । पक्षचतुष्टयेप्यतिव्याप्ति दर्शयपूर्वार्ध व्याचष्टे तावदित्यादिना । तदेकदेशा धर्मादयः । इदं चासाधारणसाधारणकारणविवक्षयोर्ययाययमुत्तरम् । मर रणायासमानाधिकरणान्तम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नापि पञ्चमः । विकल्पासहत्वात् । तथाहि किमनेकत्वसंख्याविशिष्टेषु समवेतत्वमनेकसम- वेतत्यमुताशयप्रतियोगिफान्योन्याभाववत्समवेतत्वमाहोस्थिरस्वाभयप्रतियोगिकान्योन्याभाव- पत्समवेतत्वम् । न प्रथमः । गुणकर्मवृत्तिसामान्येप्वव्याप्तेः, अद्रव्यत्वेन गुणकर्मणोः संख्यानधिकरणत्वात् । नापि द्वितीयः । अन्त्यैर्विशेपैः परमाणुरूपैश्च व्यभिचारात् , तेपा- मपि यत्किंचिदाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेतत्वात् । न तृतीयः । स्वशब्देन जातिवि- वक्षायामात्माश्रयत्वप्रसगात् । नित्यत्वं च स्वप्रच्युत्यनुपलक्षितसत्तायोगित्वं प्रध्वंसप्रतियोगि- त्वानधिकरणत्वं वा स्वप्रध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणत्वं वा । न प्रथमः । जाते त्यनधिक. रणत्वेन लक्षणस्यासंभवित्वात् । न द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । किं तत्प्रतियोगित्वं यद- नधिकरणत्वं नित्यतामभिधासि, किंतनिरूपकत्वमुत तेन सहानवस्थितत्वम् । नाद्यः। जोते- शादिति भावः । समवायेऽप्यतिव्याप्तिः । असंवन्धत्वविशेषणेपि पूर्वमुत्तरम् । नन्वस्तु पञ्चमस्तथा च नाति. व्याप्तिः। समवेतशब्देन परमाण्वाकाशादिव्यारत्तेनित्यपदेनैव संयोगादेरिति । तथाच श्रीवल्लभः-'नित्यमेकम- नेकसमवेतं सामान्यमिति । एकपदेन चान्सविशेपव्यावृत्ते'रिति । तनाह-नापीति । दूषणपरतयोत्तराध यो. जयति-किमनेकत्वेत्यादिना । अनेकत्वसंख्या द्वित्वादिसंख्या । स्वाश्रयेति । स्वस्य सामान्यस्य य आश्र. यस्तरप्रतियोगिकान्योन्याभाववान् यस्तस्मिन्समवेतत्वम् । एवं ह्यनेकाश्रयलमुक्तं भवति । तस्यैव तस्मादन्य. खायोगादित्यर्थः । अनेकत्वसंख्याविशिष्टे समवेतत्वमनेकसमवेतत्वमित्ययुक्तम् । गुणत्वकर्मत्वतदवान्तरजा- तिपु तदर्भलक्षणस्याव्याप्तेरित्याह-नप्रथम इत्यादिना । तत्र हेतुः-अद्रव्यत्वेनेति । अन्यैर्विशेपैरितीदं छन्त्यविशेषाणामपार्थिवपरमाणुविशेषगुणानामीश्वरज्ञानादीनां नित्यव्यसमवेतैकत्वसंख्यापृथक्वपरिमाणाना- मुपलक्षणम् । तेपां नित्सवात्तदाश्रयाणां च यत्किंचिदाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्त्वादतोविव्याप्तिस्तेष्वि- त्यर्थः । स्वशब्देनेति । खाश्रयेसन खशब्देन यत्किंचिद्विवक्षायो पूर्वोक्तदोषः, जातिविवक्षायां तेनैव तल्लक्षणादात्माश्रयः, पूर्वोक्तातिव्याप्तिश्च । तेषामपि सामान्याश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्समवेतवादिति भावः । एवमनेक्समवेतत्वानिरुक्त्या लक्षण दूपयित्वा नित्यत्वानिरुक्त्यापि तहूपयति-नित्यत्वं चेति। इदमपि श्लोकस्थचशब्देनासूचि । प्रच्युतिविनाशः, तेनानुपलक्षितसत्तायुक्तत्वं सत्तायामसभवि, निःसा. मान्यत्वात् सामान्यस्येति प्रथमं पक्षं दूषयति-न प्रथम इति । आत्मादिष्वव्याप्तिः । तन वर्तमान- सत्ताया अपि घेटादिप्रच्युत्युपलक्षितत्वात् । एतेन स्वरूपसत्ताविवक्षापि प्रतिक्षिप्ता । प्रमेयत्वरूपस्य तस्या. नुवृत्तस्य तथात्वात् , इतरस्य च व्यावृत्तस्यानुगतनित्यशब्दार्थरवायोगात् । वप्रध्युतीति विशेषणे चात्माश्र. यरवमित्यपि द्रष्टव्यम् । प्रतियोगित्वविकल्पस्य प्रकृतोपयोगित्वमाह-यदनधिकरणत्वमिति । कि प्रध्वं- सनिरूपकत्वं किंवा प्रध्वंससहानवस्थितत्वमित्यर्थः । आये तत्प्रतियोगित्वानधिकरणत्वं प्रध्वंसानिरूपकत्व. मिति थापत , तच्चासिद्धमिसाह-नाद्यो जातेरिति । सोऽन्य इत्यत्र कस्मादन्यत्वमित्यपेक्षायां जाते- रिति जातिनिरूपिकेत्यर्थः । नचान्यत्वं प्रत्येव तदिति वाच्यम् । सतो घटस्य ध्वंस इत्यादौ विशेषणतया १ घटत्वादिजाते: सत्ताजात्यनधिकरणत्वेनेत्यर्थः । २ भय भावः। जानिरूपकत्वसनन्धेनान्यस्ववत्यन्दयो न तु अन्यत्वे । पदार्थः पदार्थेनान्वेति नतु पदार्थैकदेशेनेति न्यायविरोधात् । जावेश्चान्यत्ववद्ध्वंसनिरूपकत्वास- भवादन्यत्वनिरूपकत्वे पर्यवसानम् । स्वर्गी ध्वस्त इत्यादिवदेकदेशान्वये तात्पर्यम् । यदा निरूपकत्वं व्यावर्तकरव- रूपं विशेषणस्यापि संभवति । प्रकृते च जातिविशिष्टान्यत्वस्य ध्वंसेऽन्वयन जावेरपि ध्वसविशेषणतया तनिरूपकव. मिति बोध्यम् । ३ परमाण्वादिषु व्यभिचाररूपमित्यर्थः । ४ अन्त्यविशेषादीनामित्यर्थः । ५ स्वपदेन यत्किनिद्विष. झायामिति भावः । ६ स्वरूपसत्त्वस्येत्यर्थः । ७ पटादिप्रव्युत्युपलक्षितत्वाव इत्यर्थः । ८ स्वपदेन नातिविवक्षाया. मिति भावः। चि. २५ ·द्वितीय तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः वसोऽन्य इत्यत्र जातेरपि ध्वंसनिरूपकत्वात् । न द्वितीयः । सत्ताद्रव्यत्वपृथिवीत्वानां घटध्यंसेन सह पृथिव्यामनवस्थानात् । नापि तृतीयः । जातिप्रध्वंसपेवाप्रसिद्धतया तत्प्रतियोबित्वस्याप्रसिद्धेः । ननु ब्रह्मणि तवापि नित्यत्वं सिद्धं तत्किं जातावपलपसि । मै. घम् । ब्रह्मणो निर्धर्मकतया नित्यत्वधर्मानधिकरणत्वात् । कथं तर्हि तव्यपदेश इति चेत्, विनाशस्य दुर्निरूपत्वादिति ब्रूमः । ननु घटादेरपि विनाशो दुर्निरूपः । सत्यम् । स्वरूपेण परमार्थस्य तदनिरूपणे नित्यत्वव्यपदेशात् , घटादेश्चातथात्वात् । त्वं पुनः सामान्यादीनां त्रयाणां खात्मसत्वं बुद्धिलक्षणत्त्वमित्यादिभाष्यदर्शनानि. त्यत्वं साधर्म्यमिच्छसि । अस्तु तर्हि मनस्त्वात्मत्वातिरिक्तनित्यमानसमवेतान्यत्वे सति समवेत • सत्चानाश्रयः सामान्यमिति सामान्यलक्षणमिति चेन्न । यतः जातेरद्याप्यसिद्धेश्व सत्तादेख्यसिद्धितः । तदनाश्रयतान्यत्वलक्षणेऽन्योन्यसंश्रयः ॥ ११॥' जातिमानलक्षण- सिद्धौ सत्तात्मत्वमनस्त्वसिद्धिस्तसिद्धौ चात्मत्वमनस्त्वातिरिक्तेति सत्तानाश्रय इति लक्षणवि. सस्यापि तथात्वात् , स्वरूपभेदवादिनां तस्यापि भावाचेति । द्वितीयेपि ध्वमासमानाधिकरणत्वस्य तरप्रतियो. गिरवे तदनधिकरणत्वं नाम ध्वंसासमानाधिकरणत्वानपिरणत्वं वक्तव्यम् । नचैतदित्याह-न इति । यद्यपि कपाले सामानाधिकरण्यमस्ति तथापि तन्त्वादिरूपपृथिव्यादौ तदभावादसमानाधिकरणत्वान धिकरणत्वं नास्तीत्यर्थः । स्वध्वंसेनेति तु तृतीयपक्षदूषणेनैव दूषयिष्यते । यत्किंचित्प्रध्वंसाप्रतियोगित संयोगादेरप्यस्तीति तत्र लक्षणस्यातिव्याप्तिरिति द्रष्टव्यम् । स्वध्वंसप्रतियोगित्वानधिकरणावं नित्यत्वमिति सुतीय पक्षं दूषयति-नापीति । ननु ब्रह्मणो निर्धर्मकतया नित्यत्वं नास्तीति वक्तुमयुक्तम् , 'आकाशवत: धंगतश्च नित्यः, नियं विभु सर्वगतं चे'त्यादिश्रुतिविरोधादिति शङ्कते-कथं तहीति । नात्र नित्यत्वं नाम धर्मो विवक्षितः, अद्वैतश्रुतिविरोधात्, किंतु दुर्निरूपविनाशत्वादिति परिहरति-विनाशस्येति । नन ब्रह्मव्यतिरिक्तानिर्वाच्यत्वयादिनो घटादेरपि विनाशो दुर्निरूप इत्याशय परिहरति-सत्यं । स्वरूपेणेति । यथाहि रजुसीदे शो दुर्निरूपः, नचैतावता तेषु नित्यस्वव्यपदेशस्तकस्य हेतोधर्मिणो दुर्निरूपत्वात्तया वियदादेरपि, ब्रह्मणस्तु खरूपेणापि परमार्थत्वात् खरूपेण परमार्थत्वे सति दुर्निरूपविनाशत्वलक्षणनित्यत्व- संभवान्नित्यत्वव्यपदेश इत्यर्थः। नन्वस्सन्मतेऽपीदमेव नित्यत्वं सामान्यस्य भवत्विति तत्राह-त्वं पुनरिति । तथाहि सामान्यारी प्रयाणां खात्मसत्त्वं बुद्धिलक्षणत्वमकार्यत्वमकारणस्वमसामान्यविशेषवत्वं नियलमर्यशब्दानभिधेयक थे प्रशस्तपादभाष्यम् । तत्र च खात्मसत्त्वं खरूपसत्त्वम् । बुद्धिलक्षणत्वं बुद्धिमियतानि लक्ष्यन्ते । अनुत्ता खयकारणं सामान्यम् । अत्यन्तव्यावृत्तबुद्धिहेतवोन्या विशेषाः । इहप्रत्ययहेतुः समवायः । अकारण चानारमगुणकार्य प्रति, तत्र च नित्यत्वं साधर्म्यमभिप्रेतम् । सायं समानो धर्म इत्यर्थः । एतेन नित्य सत्यनेकसमवेतमिति मानमनोहरकारोक्तलक्षणमपि निरस्तम् । शिवादित्यमित्रोक्तलक्षणमुद्भावयति-मस्तु तीति । सत्तानाश्नयः सामान्यमित्युक्ते अभावसमवाययोरविव्याप्तिः स्यात्तदर्थ समवेतमित्युक्तम् । सार। चान्त्यविशेषेष्वतिव्याप्तिस्वदर्थ नित्यमानसमवेतान्यत्वे सतीत्युक्तम् । एवंचामत्वमनस्त्वयोरम्पाप्तिसयोः समानसमवेतत्वात् अत उक्तमात्मत्वमनस्त्वातिरिक्तति, तदन्यत्वे सतीत्यर्थः । द्रव्यगुणकर्मव्यावर्तनाय सतानाश्नय इत्युक्तम् । जातिरेव तावदयापि न मिसभा एष तद्विशेषसत्तात्मत्वमनस्त्वानामप्यसिद्धिस्ततम सातानाश्रयत्वेनात्मत्वमनस्त्वातिरिकत्वेन च सामान्यतः गेऽन्योन्याश्रयः स्यादिति महोकाः । अन्योन्यस्य विशदयात-जातिमाति । न पर तस्वादिरूपेत्यादिकार सवस्यापि ध्वसनिरूपकवादित्यःजात सोऽन्य इसतिमिस मगर सरसरूपररादिति मारः। भामगुणं शानादिकं प्रतित निश्यविधया सामान्यारीना कारणामर रोमा - आरमत्वमनस्त्वातिरिकं यनिसमानसमरे ·, - . परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । १९५ शेषणसिद्धिरिति परस्पराश्रयता । तथाहि घटवृत्तिवृत्तित्वे सत्यात्मवृत्तिर्जातिः सत्तेति 'परैरभ्युपेयते, न धर्ममात्रं भावमानं वा । धर्ममात्रत्वे घटवृत्तिरूपादेरात्मनश्चान्योन्या- भावेऽतिव्याप्तेः । भावमात्रत्वे वाऽपरजातिमत्त्वलक्षणे धर्मे गुणकर्मणोरात्मनि च वर्तमा- नेऽतिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात् , अतः परिशेपादेवंविशेपिता जातिः सत्चेति वाच्यं, तथासति कथं नान्योन्याश्रयता, तथात्मत्वमनस्त्वलक्षणे च । तथाहि । घटावृत्तित्वे सत्यात्मनिष्ठा- सन्ताभावाप्रतियोगिनी जातिरात्मत्वम्, एवमाकाशावृत्तित्वे सति मनोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगिनी जातिर्मनस्त्वं, नतु धर्ममात्रं भावमानं वा, तदुभयनिष्ठान्योन्याभावे बहुत्वसं- ख्यायां च व्यभिचारात्, तथाच तदतिरिक्तत्वलक्षणे कथं न प्राचीनदोपानुपङ्गः, कथं च सत्सदित्यबाधितप्रत्यये सति सत्ताया गोत्वादावमावः । नचैकार्थसमवायात्सदिति प्रत्ययः गुणकर्मणोरपि तथोपपत्तौ सत्ताऽभावप्रसगात्, सत्तासमवाययोः सदिति व्यवहाराभाव- सत्तादीनों जातिमेदवं, तथापि न तेषां सामान्यज्ञानाधीननिरूपणमतो नान्योन्याश्रयतेति, तनाह-तथा- हीति । जातिः सत्तेत्युक्ते गुणत्वादावतिव्याप्तिरत उक्तमात्मत्तीति । तथाप्यात्मत्वेऽतिव्याप्तिस्तदर्थं घटत्ती. त्युक्तम् , तथापि द्रव्यत्वेऽतिव्याप्तिस्तदर्थ घटत्तिवृत्तीत्युक्तम् । घटवर्तिनी ये गुणर्मणी तद्वृत्तीत्यर्थः । ननु घटवृत्तित्तिरात्मरत्तिभावः सत्ता, अथवा तथाविधो धर्मविशेषः कश्चिदिति सत्तालक्षणमस्तु, न जातिविशेषणं युक्त, येनान्योन्याश्रयता स्यादिति, तनाहन धर्ममात्रमिति । घटवृत्तीति । रूपादेरात्मनश्च यो धर्मभूतो घान्योन्याभावस्तत्रैतलक्षणमस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । भावमात्रत्वे दूषणमाह-भावेति । अस्ति हि गुणर्मणोरात्मनश्वापरजातिमत्त्वं धर्मः, सच भावरूपोऽप्रतिषेधात्मकत्वादितरथातिप्रसङ्गात् । किंच विशि- टरूपैमिद, विशिष्टं च विशेषणविशेष्यतत्संवन्धात्मकम् , नच तेषा नियमेनाभावरवमिति कथमीदृशानामभा- पान्तर्भावः । यथाह विशेषणं विशेष्यं च तत्संबन्धफलार्पकम् । ज्ञानरूपं खसामाद्वैशिष्ट्यमिति कीर्त्यत' इति । ततश्च तत्रातिव्याप्तिरित्यर्थः । आत्मत्वमनस्वातिरिक्तेल्यंशेप्यन्योन्याश्रयमाह तथात्मत्वेति । तयोरपि जातिगर्भत्वाल्लक्षणस्येत्याह-तथाहीति । सत्ताद्रव्यत्वयोरतिव्याप्तिपरिहाराय घटात्तीत्युक्तम् । उदकत्वगुणत्वायतिव्याप्तिवारणायात्मनिष्ठात्सन्ताभावाप्रतियोगिनीत्युक्तम् । मनस्त्वलक्षणमाह -पवमिति। अनापि सत्ताद्रव्यत्वाद्यतिव्याप्तिनिवृत्त्यर्थमाकाशावृत्तीत्युक्तम् । घटत्वादिष्वतिव्याप्तिपरिहाराय मनोनिष्ठेत्सा- दिविशेषणम् । यदि हि धर्ममानमात्मत्वमनस्त्वे स्याता, तदा तदुभयनिष्ठावात्ममनोनिष्ठौ यावन्योन्याभावी आत्मनि घटान्योन्याभावो मनसि चाकाशान्योन्याभावस्तयोरतिव्याप्ती स्याताम् । अथ भावमानं, तदात्मवृत्तिज्ञाने मनोनिष्ठबहुलसंख्याया चातिव्याप्ती स्यातामित्यर्थः । बहुल संख्याप्रहणं ज्ञानादेरप्युपलक्षणम् । प्राचीनदोषोन्यो- ऽन्याश्रयः। सत्तानाश्रय इति विशेषणं सताव्यतिरिक्तगोत्वादिध्वसिद्धं, गोत्वं सद्रव्यत्वं सदित्यवाधितानुत्तप्रत्ययव. शात्तेपामपि सत्ताश्रयत्वप्रतीतेरियाह-कथं च सत्सदिति। ननु गोत्वादिषु सदिति प्रत्ययो न सत्तानिमित्तः किंतु सत्तया सहकस्मिन्नर्थे गवादौ समवायादिति, तत्राह-नचैकार्थेति । गुणकर्मणोरपि द्रव्ये तदेकार्थ- समवायात्तदुपपत्त्या सत्ताऽभावः प्रसज्येत, एवमवयविष्वपीति भावः । किच यदि सत्तैकार्थसमवायात्तत्र सदिति व्यवहारस्तर्हि सत्तायाः सत्तान्तराभावेन समवायस्य चासमवायित्वेन सत्तैकार्थसमवायो नास्तीति सबु द्वितन न स्यादित्याह-सत्तासमवाययोरिति । किंच सत्तायामेवाव्याप्तिः, तस्याः सत्ताश्रयत्वात् । नचा- १ सत्तालक्षणे जातिरदमपहाय धर्मपदं भावपद वान निवेश्यमिति भावः । २ भाविघटिवे इति शेषः । ३ मषि- करणभेदेनामावभेदो नेम्यवे लाधवादित्यभिप्रेत्येदम् । ४ अपरजातिमत्त्वमित्यर्थः । ५ तत्संबन्धः फलामिनि पाठः शोमनो भाति । विशेषणं विशेष्यं तरसबन्ध इत्येतेषां फलतोऽर्पकमवभासकं ज्ञानरूपं भवति । कुतः स्वसामर्थ्यात् पद- यसममिन्याहारसामध्यांदिस्यर्थः। संबन्ध एव च वैशिष्टयमिति कीर्यते इति योजना । ६ सत्तानाश्रयत्वपटितनाति- लक्षणसाव्याप्तिरिति संबन्धः। । - ·१ गोलसत्तासमवायादिकमित्यर्थः। २ यथा प्रमेयस्वे प्रमेयत्वाहीकारेऽपि न तवारमामयादि तथा ममसर ससास्वीकारेपीति भावः । ३ एतयोः समवायिकारणमात्रत्तित्वादिति भावः।४ यत्तिचित्कालनिरूपिता टि. स्वः। ५ यत्किविरेशनिरूपिता सेत्यर्थः। ६ मनोमात्रादिनित्यवतिनामित्यर्थः। मनरत्यादीनी काहारियर. , - जना । अद्वैतवादिनो मनसो नित्यत्वं नास्ति नाप्यात्मत्वं जातिरित्सत उक्तं तवेति । संग्रहं विरणोति- तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) [वितीय प्रसङ्गाय । विवादाध्यासितं सत्तारहितमपरजातिरहितत्वात् सत्तावदिति वाधकमिति चेन्म- वम् । सगोत्वं सदश्चत्वमित्यादिप्रत्यक्षविरोधे कालात्ययापदिष्टत्वात्, अन्यथा गुणकर्मणी सत्ता. रहिते अद्रव्यत्वात्सत्तावदित्यपि स्यात्, अथ तत्रानुभवविरोधः, सन प्रकृतेपि दण्डवारिता, तस्मादसंभवित्वात्सत्तानानय इत्यलक्षणमेतत् । विशेषलक्षणमपि दुर्निरूपम् । तथाहि । नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तन्त एव ये ते विशेपा इति न लक्षणं यत:--'नित्यद्रव्यैकवृत्ति- त्वमयोगपरिहारतः । न लक्षणमतिव्याप्तेस्तवात्मत्वमनस्त्वयोः॥ १२ ॥ आत्मत्वं मनस्तं च नित्यद्रव्येष्वेव वर्तत एवेति तयोरतिव्याप्तिः । ननु कालाकाशादियु नित्यान्तरेष्वसत्वा. नतत्सर्वत्र नित्येषु वर्तते विशेषास्तु नैवं, वर्तन्त एवेति नियमादिति चेन्न । प्रतिविशेषा- व्याप्तः । सर्वेषां विशेषाणां सर्वत्राभावात् । यजातीयमेवं स विशेष इति लक्षणार्थ इति चेन्न । विशेषत्वजातेरनङ्गीकरणात् । उपाधेर्विवक्षितत्वाददोष इति चेन्न । तदुपाधिसिद्धी स्माश्रयान्योन्याश्रयानवस्थाः उत्पत्तिज्ञप्त्यप्रतिबन्धकतया प्रमेयत्वादाविव भवन्मते दूषणत्वाभावादिति । विवा- दाध्यासितमिति गोत्वं विवक्षितं, जातिरहितत्वादित्युक्ते साध्याविशिष्टता तदर्थमपरग्रहणम् । नहि द्रव्यत्वादिषु द्रव्यलादिकमस्तीति तेपि मतमिति भावः । यदि प्रतीतावनादरस्तर्हि गुणादावपि न जातिसिद्धिरुकानुमानस्य तत्रापि प्रचारादित्याह-अन्यथेति । शिवादित्यमिश्रलक्षणमुपसंहरति-तस्मादिति । कन्दलीकारोध- लक्षणमनुवदति-नित्येवेवेति । द्रव्येषु ये वर्तन्ते ते विशेषा इत्युक्तेऽभावसामान्यसमवायेष्यतिव्यापि- तदर्थं द्रव्येष्वेवेत्युतम् । तथापि गुणकर्मणोः प्रागभावप्रध्वंसयोधातिव्याप्तिस्तदर्थ नित्येष्वेवेत्युक्तम् । तथा प्यात्मत्वमनस्वयोनित्यद्रव्यगतगुणविशेषेषु चातिव्याप्तिरत उक्तं वर्तन्त एवेति । अनेन केंदाचिद्वतिः वि. दृत्तिश्च व्यावर्त्यते । तेन नित्यद्रव्ये कादाचित्कवाचिकानां ज्ञानादीनामकादाचिकानामपि काचिकाना मनस्त्वादीनो व्यवच्छेदः, तेषां कालतो देशतश्चातेरपि विद्यमानलाद्वर्तत एवेल्सयमंशो न संभवतीति भावः। तदलक्षणमित्युक्तम्, तत्र दूषणं श्लोकेन संगृह्णाति-नित्यद्रव्येति । यदिदं वर्तत एवेत्ययोगपरिहारतो नित्यद्रव्यैकवृत्तित्व लक्षणमुक्कं, तम लक्षणम् । कुतः सन्मते आत्मत्वमनस्लयोरतिव्याप्तेरिति श्लोकयो- आत्मत्वमिति । पूर्ववादी हृदयं शकते-ननु कालेति । तहि सर्वनित्यद्रव्यत्तित्वं किमेकैक विशेषलश किं वा संभूयमानानाम् । नान्त्यः । अनुगतलक्षणायोगात् । प्रथमे प्राह-प्रतिविशेषमिति नन्दन्लएर पक्षः, नचानुगतलक्षणासिद्धिः, अयोगान्ययोगव्यवच्छेदेन नित्यव्यापतित्वानाधिकरण सत्ययोगव्यवच्छेदेन निसद्रव्यगृत्तिवृत्तिजातिमत्त्वमिति लक्षणादिति शहते-यजातीयमिति । अनङ्गीकरणादिति । सामाः न्यादीनां नयाणामित्युपक्रम्यासामान्यविशेषवत्त्वमिति प्रशस्तपादः साधाभिधानाद, अन्यविशेषत्वानेव, जातिमत्त्वे वसन्तव्याहत्तत्वं न स्यात् । अत एवाश्रयस्यापि नालव्यावर्तकाः स्युः । ननु यजातीयनित यदुपाधिकमित्युपाघिसामान्य विवक्षितमित्याशय तस्यैवाव्याप्त्यतिव्यासिरहितस्य लक्षणत्वमस्त्ययस्यायको यस्यात् कृतं तदुपजीविनानेनेति दूषयति-न तदुपाधिसिद्धाविति । एतदेव विपक्षे यापन - पदार्थनिरूपितवृचिवाभाव स्पेत्यर्थः । मन तृतीया शिष्यम् । परामि। सोम्पानsti १. सपनोम्पावत का इस्पर्भः।

·" . परिग्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १९५ तदुपजीविनो लक्षणस्य वैयापातात् , असिद्धौ च लक्षणस्य दुरवधारणत्वात् । एकद्रव्याः स्वभावसन्तो विशेषा इत्यपि न लक्षणम् । एकद्रव्यत्वस्य दुर्निरूपत्वात् । तथाहि । किमिदमेकद्रव्यत्वं किमेकत्वसंख्याविशिष्टद्रव्यसमवेतत्वमुताद्विष्टत्वम् । नाद्यः । द्रव्य- निष्ठसामान्येप्यतिव्याप्तः, तान्यपि घेकत्वसंख्याविशिष्टद्रव्यसमवेतानि स्वभावसन्ति घ, सत्तासामान्यरहितत्वात् । नापि द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । तदपि कचिद्वृत्तित्वे सत्य- न्यावृत्तित्वमुताश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववदवृत्तित्वम् । न प्रथमः । प्राचीनदोपानुप- ङ्गात् । सामान्यान्यपि हि किंचिन्निष्टत्वे सति तदन्यावृत्तीनि, सर्वत्रावृत्तेः । अत एव न द्वितीयः । सर्वावृत्तित्वेनाश्रयप्रतियोगि कान्योन्याभावववृत्तित्वस्यापि सामान्येपु भावात् । सायप्रतियोगिकान्योन्याभाववद्वृत्तित्वानधिकरणत्वं विवक्षितमिति चेन्न । स्वशब्देन विशेषविवक्षायामात्माभयप्रसङ्गात् । एतदात्मवृत्तित्वे सत्येतदन्यनित्यद्रव्यावृत्तिरेतद्विशेष इति प्रतिव्यक्तिलक्षणं विवक्षितमिति चेन । अन्योन्याश्रयत्वात् । नित्यद्रव्याणां भेदा- धिगतिहेतवो विशेषाः परैरभ्युपगम्यन्ते । ततश्च विशेषसिद्धौ नित्यद्रव्याणां भेदाधिगतिस्त- सिद्धौ च विशेपाधिगतिरिति कथं नान्योन्याश्रयः । दढयति-असिद्धौ चेति । श्रीवल्लभोदयनयोर्लक्षणमनुवदति-एकद्रव्या इति । समावसन्तो विशेषा इत्युक्त सामान्यसमवाययोरतिव्याप्तिरत उक्तं एकद्रव्या इति । एकमेव द्रव्यं आश्रयो येषां नत्ववयविसंयो- गादिवदनेक ते तथोक्ताः । एकद्रव्या इत्येवोक्ते रूपादिगुणकर्मणोरतिव्याप्तिस्तदर्थ खभावसन्त इत्युक्तम् । तदेतदेकद्रव्यानिरुक्त्या दूषयति-किमिदमित्यादिना । एकत्वसंख्यावति वर्तमानत्वे सति स्वभाव- सत्त्वं द्रव्यगतसामान्येष्वन्तीत्यतिव्याप्तिरित्याह-द्रव्यनिष्ठेति । स्वभावसत्त्वे हेतुः-सत्तासामान्येति। सामान्यादीनां त्रयाणां खात्मसत्त्रमिति भाव्यमिति भावः अद्विष्ठत्वमिति कोर्थः, क्वचिद्वर्तमानत्वे सति क्वचिदर्तमानत्वं द्विष्ठत्वं तदभावोऽद्विष्ठत्वमिति, किवा खाश्रयान्योन्याभाववति वर्तमानत्वं द्विष्ठत्वं तदभावो- ऽद्विष्ठत्वमिति । नाद्य इत्याह-न प्रथम इति । प्राचीनदोपमेवानुषायति-सामान्यान्यपि हीति । सामान्यान्यपि गुणादिपु वर्तमानानि गुणादिष्वेकन वृत्तित्वे सति तदन्याभावाद्यवृत्तीनीत्युक्तलक्षणकानीत्यर्थः । मत एवेत्यतिदिष्टं विशदयति-सर्वावृत्तित्वेनेति । सामान्यादिष्वत्तित्वेन सर्वत्तित्वाभावादिति भावः । ननु तादृगवृत्तिलमानमत्र न विवक्षितं, किंतु खाश्रयप्रतियोगिकान्योन्याभाववद्वृत्तित्वानधिकरणत्वं, न तत्सामान्येष्वस्ति, तेषामनेकवृत्तित्वेनोकरूपत्वाभावादिति शङ्कते-स्वाश्रयेति । अत्र खशन्देन कि प्रकृतविशेषा गृह्यन्ते यत्किंचिद्वा । द्वितीये त्वसंभवः। प्रथमे विशेषैरैव विशेषलक्षणादात्माश्रयत्व मित्याह- न स्वशब्देनेति । एकैकविशेषस्य सर्वनिसद्रव्यदृत्तित्वासंभवेन यद्दूषणमुक्तं तन्निरत्त्यर्थ प्रतिविशेषं पृथक्- लक्षणे शङ्कते-एतदिति । नित्यद्रव्यावृत्तिरेतद्विशेष इत्युक्ते व्याहतिः, अस्मिन्नप्यवर्तनप्रसङ्गात्तनित्यर्थ एतदन्यनित्यद्रव्याहत्तीत्युक्तम् । तथाप्येतदात्मन्यतिव्याप्तिस्तदर्थमेतदात्मत्तित्वे सतीत्युक्तम् । एतदात्मय. त्तिरित्येवो कावात्मत्वादिनार्थान्तरता तदर्थमेतदन्यनित्यद्रव्यात्तिरित्युक्तम् । अत्र सत्ताराहित्यमप्यवगन्त- व्यम् । वृत्तिशब्देन समवायस्य च विवक्षा । इतरथा तन्मानपत्त्यन्योन्याभावादी सुखादौ चातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । अन्योन्याश्रयं विवृणोति-नित्येति । तथाहि । भनित्यद्रव्याणामात्रैयविशेषैरेव व्यावृत्तिसिद्धेर्न तेपु विशेषस. भावे प्रमाण, गुणकर्मणोरपि खाश्रयविशेषरेव व्यारत्तिसिद्धः, सामान्यमात्राश्रयत्वाच, तेषु न विशेषसिद्धी किंचिदस्ति प्रमाणं, निसानामपि विभिन्नलक्षणानां पार्थिवाप्यपरमाण्वादीनां पार्थिवत्वादिनैव व्यावृत्तिरित्यत. स्तुल्यलक्षणनित्यद्रव्ययात्तिहेतवो विशेषाः खीक्रियन्ते । एवं च सति ताहगूविशेषसिद्धावेतदात्मसिद्धिरेत- दात्मज्ञप्तौ च विशेषज्ञप्तिरिति परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः । १ स्वरूपेणेष सद्रूपा नतु सत्तावन्त इति भावः। २ वेन तन्मात्रवृत्तिमुखादौ नातिव्याप्तिरिति भावः । ३. गतविशेषधर्मरित्यः। .

·[द्वितीयः नचैवमिति । तत्र जोतिसरप्रसङ्गो वाधकः, नेह तथास्ति किचिद्रित्याह-तत्रेति । परापरभावाभावमेव नित्यमाति । एकनित्यत्तित्वं सर्वनित्यत्तित्वं वा विवक्षितम् । आये सर्वविशेपाच्याप्तिः पर्षविले. लकार्थः । एकनित्यद्रष्यवृत्तित्वमपि किमेकलनित्यत्वविशिदव्यत्तित्वं तदुपलक्षितव्यत्तित्वं पा मम प्रवृत्तिवं चा। आये संख्यानित्यत्वयोरपि विशेषाभारत्वप्रससादसंभवि लक्षणम् । द्वितीयत्वीययोलमा मानत्तित्वं स्यादुपलक्षणस्य कार्यानन्वयात् । तथाच सर्यदध्यसामान्येऽतिथ्याप्तिः । तथा रातापिशितम १९८ तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) अन्यत एव चे दाधिगमस्तदा विशेषाधिगमो व्यर्थः स्यात् । आत्मत्वमनस्त्वातिरि- तत्वे सति नित्यमात्रसमवेतः सत्तारहितो विशेष इत्यपि न लक्षणम् । परममहत्त्वसामा• न्येतिव्याप्तेः । अस्ति हीदं परममहदिदं परममहदित्यनुवृत्तप्रत्ययबोध्या परममहत्परिमा- णेषु परममहत्त्वं जातिः। नच तत्र व्यञ्जकाभावः । नित्यमहत्परिमाणस्यैव तव्यञ्जकत्वात् । तर्हि तेनैव परममह• व्यवहारोपपत्तौ व्यर्था जातिकल्पनेति च न वाच्यम् । व्यञ्जकमादाय जातिनिरासे गोवा. देरपि प्रत्याख्यानप्रसङ्गात् । नचैवं परमाणुत्वजातेरभ्युपगमप्रसङ्गः। तत्र पृथिवीत्वादिना परापरभावस्यानिरूपणात् । यदि पृथिवीत्वं परं, तर्हि परमाणुत्वस्य पृथिवीत्वाव्यभिचारा- त्सलिलादिपरमाणुपु परमाणुत्वं न स्यात्, अथापरं तर्हि परमाणुत्वस्य परत्वे पृथिवीत्वं परमाणुत्वं न व्यभिचरेदिति सर्वा पृथिवी परमाणुरेव स्यात्, तेन न परमाणुरवं जाठिः, नचैवमत्र बाधकमस्तीति परममहत्त्वजातौ भवेदेवातिव्याप्तिः। नित्यमानसमवेतत्वं च किंचि. अथानुमानादिप्रमाणान्तरेणैतदात्मादिरूपनित्यव्यव्यापत्त्यधिगतिस्तर्हि विशेषकल्पनं मुधा । नच यो- गिनां प्रत्यक्षतया व्यापत्त्यधिगत्यर्थ तत्कल्पनम् । पृथक्त्वेनैव तदुपपत्तेर्वक्ष्यमाणलादित्यभिसन्धिराह- अन्यत एव चेदिति । किंचैतदात्मविशिष्टस्यैतल्लक्षणमुपलक्षितस्य वा । आये विशेषणासिद्धिः । न येत. दात्मविशिष्टस्यतदात्मवृत्तित्वं सभवति, अंशत भात्माश्रयलप्रसङ्गात् । द्वितीये खसंभव, एतदात्मोपलक्षित. स्याप्येतदात्मवृत्तित्वाभावात् , तत्कस्य हेतोः, तदपि ह्येतदुपलक्षितत्वविशिष्टं तदुपलक्षित वा स्यात् । अन्त्येऽनः . वस्था । आये फलतो विशेषणपक्षान विशेष इति । शिवादित्यमिश्रोतलक्षणमुद्भाव्य दूषयति-आत्मत्वेति । सत्तारहितो विशेष इत्युक्ते समवायाभावयोरतिव्याप्तिस्तदर्थ समवेत इत्युक्तम् । तथापि सामान्येतिव्याप्तिख दर्थ नित्यमानेत्युक्तम् । तथाप्यात्मत्वमनस्त्वयोरतिव्याप्तिरत उक्तमात्मत्वमनस्त्वातिरिक्तत्वे सतीति । साता रहित इति घणुकादिव्यवच्छेदः । तदेतदतिव्याप्त्या दूषयति-परममहत्त्वेति । ननु परममहत्त्वं नाम । सामान्यमस्ति प्रमाणाभावादिति, तत्राह-अस्तीति । अनुवृत्तप्रत्ययस्यासति बाधके जातिविषयत्वमिति हि त्वदशीकारः, सचात्राप्यस्तीत्यर्थः । परममहत्परिमाणं महत्त्वावान्तरजातिमन् महत्परिमाणत्वाद्धस्तवितस्या- दिपरिमाणवदित्यनुमानादपि तत्सिद्धिरवगन्तव्या । ननु नात्र नियतव्यज्ञकमस्ति, नित्यपरिमाणत्वस्य पारिमाण्डल्यसाधारण्यादिति, तत्राह-नव तत्रेति। न नित्यपरिमाणत्वं व्यक्षकमपि तु नित्यमहत्परिमाणलमिति भावः । ननु तहि तेनैव व्याकेनानुवृत्तव्यय वहारसिद्धावधिकजातिकल्पना सुधेति तत्राह-तीति । आभासमानयोगक्षेमतामाशय परिहरति- विवृणोति-यदीति । पृथिवीत्वस्य परत्वे तन्यूनत्तेः परमाणुत्वस्य तद्रहितसलिलपरमाणुपु पृत्तिर्न स्था, अस्ति च तदित्यर्थः । परमाणुत्वस्य परत्वे दूषणमाह-अपरमिति परमाणुवस्य परत्वेन तम्यूनाते पृथिवीत्वस्य तदहितध्यणुकादिपु वृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । समुदायदूषणमुक्त्वाऽवयवानिरूपणादपि दूषयति याणां एकनित्यद्रव्यवृत्त्यभावात् । द्वितीये न कापि संभवः । एकैविशेषस्य सर्वनिलद्रव्यायसेरिति भर १ भादिना परममहसनमाणादिसमः । जसलादीविशेषः। विशेषाशारदम्पविशेषणमोरिसारिः ।

·परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नित्यसमवेतत्वं सर्वनित्यसमवेतत्वं वा । उभयथापि लक्षणस्याव्याप्तिः। सर्वेषां विशेषाणां एकनिष्ठत्वाभावाच । किं चान प्रमाणम् । समानजातिगुणकर्मकार्याः परमाणवोऽन्योन्यन्यावर्तकधर्मसमवायिनः द्रव्यत्वाद्वादि- वत् । तथा 'सत्ता सामान्यसमवायातिरिक्तभावासंसर्गिणी जातित्वाद्गोत्ववदिति लीला- यतीकारोनीतमनुमानं प्रमाणमिति चेन्मैवम् । आद्यप्रयोगे पृथक्त्वेन सिद्धसाधनत्वात् । नच वाच्यं पृथक्त्वस्य पृथक्त्वान्तरसदृशत्वान्न ततो व्यावृत्तत्वयुद्धिसिद्धिः । याहि यतो व्यावृत्तिबुद्धिः सा न तत्सदृशधर्मकार्या, यथावाकुञ्जरस्य । तेदणोरपि नाण्वन्तराव्या- वृत्तबुद्धिः सदृशधर्मकार्येति । अयं विशेपोयं च विशेष इति विशेषेष्वपि सदृशबुद्धेः नसुखादावतिव्याप्तिः, तेपामप्युक्तलक्षणवत्त्वात् , सत्ताश्रयत्वं तनास्तीति चेनून बधिर इव भवानाभाति, कथमन्यथा सत्ताविशिष्ट इति विशेषणं ण्वतः शङ्का स्यात् । नहि सत्ताविशिष्टेपि सत्तास्ति, अशत आत्मा- • अयप्रसहादिति । नच नित्यत्वानधिकरणासमवेतत्वं तदिति वाच्यम् । नियमात्रनिष्ठकार्यप्रतियोगिकप्रागभा. पप्रध्वंसयोwमिचारात् । नच भावसविशेषणम् । पूर्वोक्तजातावतिव्याप्ते । किच किमेतैर्लक्षगैर्लक्ष्य, द्रव्या- दिपञ्चकमुतातिरिक्तम् । नायः । असिद्धेः । नान्यः। तन प्रमाणाभावेनासिद्धत्वादिलभिसचिराह-किंचा- प्र प्रमाणमिति । श्रीवल्लमीयमनुमानद्वयं शङ्कते--समानेति । अन च जातिमिर्गुणै कर्ममिस्तदारब्धकार्यध व्यावर्त - रन्तरतापरिहारापत्ते. समानताप्रहणम् । निरवयवद्रव्यत्वादिमिर्घटादिव्यावर्तकैरन्तरतापरिहारायान्यो- न्येत्युक्तम् । गवादिषु च गोत्वादिना साध्यप्रसिद्धिः । तथा सत्तेति । भावाससर्गिणीत्युक्ते सामान्यसमवा- याससर्गित्वसाधनेन तत्सिद्धिपर्यवसानादर्थान्तरता तथाऽससर्गिणीत्युक्तेऽभावाससर्गित्वपर्यवसायितयार्थान्त. रता तदुभयनित्यर्थ सामान्यसमवायातिरिक्तभावाससर्गिणीत्युक्तम् । यस्साच भावात्सा व्यावळते सोन्त्य- विशेष । द्रव्यादिनयाससर्गिलस्य व्याघातादिति । दूपयति-मैवमित्यादिना । अन किमयोगिनः प्रति- व्यावर्तकधर्मसमवायित्वं विवक्षितं योगिन. प्रति वा । नाद्यः । तेषा परमाणुसाक्षात्कारामावात् । द्वितीये तु योगिन परमाणुव्यावृत्तिज्ञानमेव कुत. सिद्धं येन व्यावर्तधर्मापेक्षा । अथ यात्समानजातिगुणकर्मकार्याः परमाणवोऽन्योन्यव्यावर्तकसमवायिधर्मविशिष्टबुद्धिविषया द्रव्यलाटवदिति, तत्राह-पृथक्त्वेनेति । तदाह पंतजलि. योगिविवेकजज्ञानविषयं दर्शयन्पृथक्त्वेदूपणावसरे-तौपि देशलक्षणमेदो मूर्तिय॑वधिः जातिमेदश्चान्यत्वधीहेतु'रिति । तत्त्वसरिटीकाकारोपि-'इति सर्वमेदप्रत्ययस्यान्यथासिद्धर्नान्त्यविशेषकल्पनेति 'भूतचरेण देहसबन्धेन मुक्तात्ममेदो योगिवुद्धिगम्य उन्नेय' इति च । इममपि दोष स एव परिजहार यत माह 'नच पृथक्त्वादिक्मेव परमाण्वन्तरात्परमाणोावर्तक्वुद्धिजनकमतु, तस्य परमाण्वन्तरत्तिपृथक्त्वादिना सदृशत्वात् । या हि यतो व्यावृत्तिबुद्धि सा न सत्सदृशधर्मकार्या यथाश्वात्कुञ्जरस्य । तदणोरपि नाण्वन्त. रायायत्तिस्तत्सदृशधर्मकार्येति । तदेतदन्द्य निराचष्टे-नच वाच्यमित्यादिना । न तत्सदृशेति । तद्धर्मसदृश. धर्मस्तत्सदृशधर्म । नच वाच्यमित्युक्तं तन हेतुमाह-अयं विशेष इति । एतेन नित्य- १ एतदसमवायिनीत्यर्थः । २ समाधत्ते तदणोरपीत्यादिना। ३ शानस्येति शेषः । ४ विशेषलक्षणमित्यर्थः । ५ परममहत्त्वेत्यर्थः । ६ पूर्वोक्तयुच्याक्षितत्वेन लक्षणानामित्यादि । ७ यभावाससर्गिवं सत्तायां साध्यते इत्यर्थः । ८ न तत् सनाया साध्यते इति भावः । ९ प्रकारान्तरेण योगिनः प्रति विशेष साधयेदित्यर्थः । १० भन्योन्य- व्यावर्तको यः समवायी धर्मः तद्विशिष्टा ये परमाण्वादयः तदिषया या व्यावृत्तिबुद्धिस्तद्विषया इत्यर्थः । ११ जाति- लक्षणदेशैरन्यतानयच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिरिति सूत्रशेफ्भाध्ये व्यास इत्यर्थः । १२ विशेषदूषणावसरे इति शेयम् । १३ अत्र वाक्ये लक्षण चिह मूर्तिः संस्थान देहो वा भ्यवधिय॑वधानमित्यर्थः । १४ भाष्यन्यारयाने वा स्पतिरित्यर्थः।

·- विशेषणतयोर्यथायथं प्राभाकराणां भाना च सबन्धः । इदमेवं दूपणद्वयं विगोति-सत्ताजातेरित्या- दिना । सर्वसाधारणं चार्थान्तरत्वं दूपणमाह-विशेपाख्येति । सामान्यसमवायातिरिकभावासर्गिसं साध्यवैकल्यमेव दर्शयति-गोत्वस्यापीति । बाधश्च द्रष्टव्यः । किच सत्ता सामान्यसमवायविशेषातिरि. २०० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) स्वीकारात् । द्वितीयोऽपि प्रयोगः 'आश्रयासिद्धिदुष्टत्वादप्रसिद्ध विशेषणात् । प्रमागतामनु- वीत न प्राभाकरभाट्टयोः ॥ १३ ॥ सत्ताजातेरनङ्गीकारात्प्रामाकरं प्रत्याश्रयासिद्धिरुदिना । एवं समयायस्य चानङ्गीकाराद्भादं प्रति समवायातिरिक्तभावासंसर्गिणीत्यप्रसिनविशे- पणः पक्षः । विशेपाख्यभावानभ्युपगमेपि तदसंसर्गित्वसिद्धेरर्थान्तरता च । किंच सामा. न्यसमवायातिरिक्तभावशब्देन द्रव्यगुणकर्माण्यभिधीयन्ते किंवा विशेपा भावमा वा । नाधः । अपसिद्धान्तापातात् । सत्ताया द्रव्यगुणकर्मसु वृत्तेः स्वयमङ्गीकृतत्वात् । न द्वितीयः । विशेषाणामद्याप्यसिद्धेरप्रसिद्धविशेषणत्वात् । नापि तृतीयः । विकल्पासहत्वान् । असंसर्गित्वपदेन किमसंसर्गितामानं विवक्षिवमुत संसर्गित्वात्यन्ताभावाधिकरणत्वम् । नाद्यः । सिद्धसाधनत्वात् , अतीतानागतव्यक्तिभिः सत्ताया अप्यसंसर्गित्वस्वीकारात् । नापि द्वितीयः । दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , गोत्वस्यापि किंचिद्भावसंसर्गित्वेन तदत्यन्ताभावा- धिकरणत्वाभावात् । आकाशं गुणेंसामान्यव्यतिरिक्तसमवायि द्रव्यत्वाटवदितिमानमनोहर कारोक्तमनुमानान्तरमस्तीति चेन्मैवम् । प्राभाकरं प्रति शक्त्या सिद्धसाधनत्वात्, तेन शक्तेर्गु- द्रव्यव्यावृत्तिहेतवोन्त्यविशेषा इत्यपि लक्षणं प्रतिक्षितम् । द्वितीयोपि प्रयोग इत्यस्य प्रमाणता नाचवीतेत्यु तरलोकस्थपदेनान्वयः । तत्र हेतुभूतानि दूषणानि श्लोकेन सगृह्णाति-आश्रयेति । आश्रयासिधप्रसिद्ध माध्यमानं न नियमेन तत्सत्ता साधयति, तदभावेपि तदसंसर्गित्वोपपत्तः । नहीदमसंसर्गित्वं नाम विभाग येन समवायिकारणतया तस्यापि सत्त्वमपेक्षेत । न तसंसर्गित्वस्य तनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगितस्य धर्ना पेक्षेति वाच्यम् । अत्यन्तासतोपि प्रतियोगित्वधर्मिलयोरुपपत्तेरिति भावः । भयन्तरेणाप्रसिद्धविशेषपता- माह-किंचेति । अपसिद्धान्तापत्तिमेव दर्शयति-सत्ताया इति । अङ्गीकृतत्वादिति । द्रव्यारीना प्रयाणा सत्तासबन्ध इति भाष्यमतस्तादृशभावात्सत्ताया व्यात्तिसाधनमयुक्तमिति भावः । ननु न विशेष रमकभावादसंसर्गित्वं साधयामो येनाप्रसिद्धविशेषणता, अपित्वविवक्षितविशेषाद्वारमात्रादिति तृतीयं पर दूषयति-नापि तृतीय इति । भावाससर्गिणीत्यत्राससर्गिस्वं संसर्गिस्वाभावमा किंवा ससर्गित्वात्यन्तः भाव इति विकल्प्याद्य दूपयर्ति-नाद्य इति । तामेव विगुणोत-अततिति । भावमातादसानिमात्र हि सप्तायाः सिसाधयिषितं, तच्चातीतादिभ्यः सिद्धमिति न विशेषसिद्धिः, सिद्धसाधनं चेदमर्यान्तरलम् । कभावाससर्गिणी जातिखाद्गोत्सवदित्यनुमानसभवादाभाससमानयोगक्षेमवं, विपक्षे याधकतर्वाभावाच्चरिता प्रयोजकता च । मानमनोहरकारीयमनुमानं शङ्कते-आकाशमिति । एतच तीयविवादपदविवरणम् । एतच्च विभुद्रव्यमानोपलक्षणम् । समवायीत्युक्त शब्दादिगुणस्य सामान्यस्य च समवायित्वनार्यान्तरता तदर्थ गुणसामान्यव्यतिरिक्तत्युक्तम् । घटे च कर्मणा साध्यसिद्धिः । आकाशे च तदभावाद्विशेषरिदिः । मला योन्तरत्वमाह-मैवामिति । शफिः पदार्थान्तरमिति हि गुरूणा मतं, तत्समवाविप्रयुकं च दूषणमा १ सामान्यसमवायातिरिक्तभावद्रव्यादित्रयप्रतियोगिकममवायाभाववत्त्वसिदेरित्यभः । भतो न पापातो मया विशेषसिसिरिति बोध्यम् । २ विशेषा इति दितीयो विकरूपः । भावमात्र बेति तृतीयः । ३ म्यादित्रयानुयो। समवायप्रतियोगिरवस सचाय स्वीकारादिति भावः। ४ गोसमवेतपेनेत्यर्थः। ५मसमासः । पृथावपद् व्यायते करवामावादिति मार.। ७ विशेपस्यापीत्यर्थः । यदि असममित विभागः सात सरसमापिकारजतपा विशेषल सपमपेक्ष्यवेत्यर्थः । मान ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। णसामान्यव्यतिरिक्ताया वियदाश्रयताश्रयणात् । समवायमनभ्युपगच्छतो हवेदान्तिनोरप्रेसि- विशेषणत्वात् , वेगवत्त्वोपाध्युपहतत्वाच । तस्मान्न विशेपलक्षणमपि साधु । नापि समवाय- लक्षणम् । तथाहि । अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः संयन्धः स समवाय इति समवायलक्षणपरं परेपां भाष्यम् । अस्य पायमर्थः । युतसिद्धिरुभयोरपि संवन्धिनो परस्परपरिहारेण पृथगानयायित्वं, सा ययोर्नास्ति तावयुतसिद्धौ, क्योः संपन्धः समवायः यथा तन्तुपटयोः । तत्र यद्यपि तन्तवः स्वारंभकावयवाश्रितास्तथापि पटस्य तन्वाभितलास द्वयोः परस्परपरिहारेण पृथगानयानयित्वम् । तेनानिसाना द्वयोः पृथगानयायित्वं युत- सिद्धिः, अयुतसिद्धिस्तु तद्विपरीवा । नित्यानां तु पृथग्गमनयोगित्वं युतसिद्धिस्तद्विपरीतायुत- सिद्धिः । यथाकाशद्रव्यत्वयोः । तत्रायुतसिद्धयोः संबन्ध इत्येतावति लक्षणे सुखस्य धर्मस्य च कार्यकारणभावसंबन्धोपि समवायः स्यात् । आत्मैकाश्रिततया तयोरयुतसिद्धत्वात्तदर्थ- माधार्याधारभूतानामिति पदम् । एवमप्याकाशस्थाकाशपदस्य च वाच्यवाचकसंवन्धः सम. वायः सात्तनिवृत्त्यर्थमिहप्रत्ययहेतुरिति पदम् । नहि तस्मात्संबन्धादिहेदमिति बुद्धिजीयते । केवलाफाशस्यैव प्रतीतेः । आधा-धारभूतानामिहप्रत्ययहेतुरित्येतावति लक्षणे कुण्डबदर- संवन्धेऽतिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यर्थमयुतसिद्धानामिति पदम् । "न समस्तमेवेदं समवायलक्षण"मिति .. भाहेति । व्याप्यत्यासिदिमाह-वेगवत्वेति । इदमप्याभाससमानयोगक्षेम, शक्यतेऽनुमातुं आकाशं गुणसामान्यविशेषव्यतिरिकसमवायि द्रव्यत्वाद्धटवदिति । यं च समवायमवलम्न्यामुकामवास्यमुकसमवायीति निरर्गलं जससि सोपि समवायो दुर्निरूप इत्याह-नापि समवायेति । तत्र प्रशस्तपादोक्तं लक्षणमनुव- दति तथाह्ययुतसिद्धानामिति । भाष्यं व्याचक्षाणः कृत्नस्य तस्य लक्षणपरतां दर्शयति-अस्य चायमर्थ इति । तत्रायुतसिद्धेः युतसिद्धिज्ञानाधीनत्वं तावदर्शयति-युतसिद्धिरिति । ननु कयं तन्तु- पटयोरयुतसिद्धिः, यावता पटसबन्धिव्यतिरेकेण सन्तूना खावयवाभितलमिति, तत्राह--तम यद्यपीति । उमयोः पृथगाश्रयाश्रितत्वं युतसिद्धिः । नचेह तथात्वं पटस्य सवन्धितन्तुव्यतिरिक्तानाश्रितत्वादित्यर्थः । फलितमाह-तेनेति । द्वयोरपि सेवन्ध्यतिरिकाश्रयायित्वे, युतसिद्धिस्तद्विपरीतां अयुतसिद्धिरित्यर्थः । नन्वियं चेद्युतसिद्धिर्गतं तर्हि परमाणूना युतसिद्ध्या, भवितव्यं च तया, इतरथा परमाण्वोः संयोगाभावेन घणु- कादिकार्यानारम्भप्रसङ्गात, सदातनभावप्रसज्ञात् बणुकादेः, अयुतसिद्धपरमाणुसंबन्धस्य सदातनलादित्यत आद -अनित्यानामिति । का तर्हि नित्याना परमाणुमनसामाकाशादिभिः परस्सरं च युतसिद्धिरिति तत्राह -नित्यानां विति । यथाकाशद्व्यत्वयोगिते । नहि तत्रान्यतरस्यापि पृथग्गतिमत्त्वमस्ति, यथा- काशपरमाण्वोरिति भावः । उकश्वायं विभागस्तदीयभाष्ये । सा पुनर्द्वयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वम्, इयं तु नित्यानां, भनित्याना तु युतेवाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति । इदानीं श्रीधराचार्यरीला विशेषणानामु- पयोगं दर्शयति-तनेत्यादिना । ननु कथं सुखधर्मयोरयुतसिद्धिरिति तो दर्शयति-आत्मैकेति । उभयोः परस्परानाश्रयत्वे सति परस्पराश्रयातिरिक्ताश्रयत्वं हि युतसिद्धिस्तद्राहिसं चानयोरस्तीति भावः । इदं तु चिन्सम् । कथमनयोः परस्पराश्रयातिरिक्तानाश्रययोरयुतसिद्धिरिति । द्वयोः पृथगानयायिवाभावस्यै. बायुतसिद्धत्वोपपत्तो परसपरिहारविशेषणवैयर्थ्यात् । नच निसरीत्या, अनित्यत्वात् । तृतीयविशेषणकृत्यमा -पचमपीति । अस्त्याकाशतदाचकाकाशादिपदयोरयुतसिद्धिराधाराधेयभावधाकाशविशेपगुणत्वात्तस्पति ३ निर्धारणे १ शब्दापनुलायाः समवायेनेति शेषः । २ दृष्टान्ते साध्यध्यापकता । पक्षे साधनाव्यापकता । षष्ठी । त्वयोः । ४ पृथग्भूतेचित्यर्थः । ५ परस्परानाश्रयत्वे सतीति विशेषणेत्यर्थः । चि.२६ ·[द्वितीयः , योसावमिप्रायदोषः पूर्वमुदतस्तमुहिरन्पर्यनुयुके-तत्र समवायस्यैवेति । यद्यपीहपटे रूपमिलादौ नियामकरवं वा सबबुद्धिजनकत्वं वा सरन्धत्वं, तच सर्वे सयोगादिभ्यो विशेषणविशेष्यभावस्य न विशिष्यते। नच मूलसन्धापेक्षत्वादोपचारिकत्वम् । संयोगस्यापि तथासप्रसवात् । नच मूलसवन्धाभावाशेपचारिक त्वम् । सर्वग्रासिद्धेः, समवायेपि तथाभावप्रसहाच । तदेतदपिना सूचयन्दूषणान्तरमाह-पचमपीते। १ मधिकरणभेदेनामावभेद इतिमतेनेदम् । भेदामावपक्षेऽपि भूवलेऽवर्वमानस्से सति भन्यत्रारितामा कम् । २६प्रत्ययहेतुरित्यर्थः । ३ सिद्धान्तारमं मयादी कृत्येत्यर्थः।४ह पटे रूपसमवाय त्यत्र पुगिना समवायगतो विशेषणनिशेयभावः। उत्तरत्र तु समवाविगो गुणनिष्ठः स रवि बोध्यम् । रूपावशिष्टसमरम विशेषणावे रूपस्यापि तत्वादिति भावः। ५ अधिक्रमाशयते इति पाठो माति। संयोगस समवायला पसाशवम् । विशेष्याविशेषणमावस तु न ति भावः । ७विशेष्यवशेषणमावस्यानि मूलभूतो परिवनिया २०२ तस्वप्रदीपिका (चित्सुखी) कन्दलीकारः । तदसत् । 'न स्याद्युतसिद्धयादि समवायस्य लक्षणम् । विशेषणविशेश्य- वसंबन्धे व्यभिचारतः ॥ १४ ॥ इह भूतले घटाभाव इति विशेषणविशेष्यमावल क्षणेपि संवन्धे लक्षणस्यातिव्याप्तिः । अस्ति हि तत्रायुतसिद्धिर्भूतलघटाभाषयोः, भूवलस्य स्वावयवाश्रितत्वेप्यभावस्व भूतलातिरिक्ताश्रयाभावात् । अस्तिचाधार्याधारभाव इहास- यश्च । अथ भावयोरीदृशः संबन्धः समवायः, तथापीह पटे रूपसमवायो रूपसमवाय- यान्पट इति विशेषणविशेष्यभावे लक्षणस्यातिव्याप्तिः । उक्तलक्षणस्य तत्रापि संभवात् । अथ गुणगुणिनोः क्रियाकारकयोरवयवावयविनोर्जातिजातिमतोर्विशेषतद्वतोश्च यः संबन्य उक्तरूपः समवाय इति चेन्न । तेपामेवान्योन्यविशेषणविशेष्यभावेतिव्याप्तेः । · तन समवायस्यैवेहप्रत्ययहेतुत्वं नेतरस्येति चेन्न । एवमपीहाकाशे शब्द इत्यत्रेहशब्दसा- भाषः । इत भारभ्यासिद्धान्तोपक्रमं निगदव्याख्यातम् । कन्दलीकार इति । किरणावलीकारपक्षे हि न ममः स्तमिदं भाध्यं लक्षणम्, अपि त्वयुतसिद्धानां संवन्ध इत्येतावत् । तेन च नित्यः संबन्ध इति लक्षणमुक्तं भवति । इहप्रत्ययहेतुरिति च तत्र प्रमाणोपन्यासः । इहप्रत्ययस्य च निर्विषयत्वेनासंभवपरिहारायाधाराधेयः तानामिति विषयनिर्देश इति भाष्ययोजनेति भावः । तदेतद्दूषयति-तदसदिति । अयुतसिद्धिं पुरस्कल यदिदं लक्षणमुकं तन्न स्यात् । कुतः । विशेषणविशेष्यत्वसंबन्धे व्यभिचारादिति श्लोकयोजना । उत्तरार्ध वि. णोति-इह भूतल इति । ननु यद्यपि तयोराधाराधेयभावः प्रतीयते, तथापि कथमयुतसिद्धिरिति, तमाह-अस्तिहीति । अन्यतरस्य पृथगाश्रयामयिस्वाभावे भवत्येवायुतसिद्धिरिति ख्यानेन अन्थेन लक्षणविशेष वत्र वर्तयति-अस्ति चेति । विशेषणान्तरं शहते-अथेति । तथापि भावरूपगुणगुण्यादिनिष्ठसमवायसमवायिगतविशेषणविशेष्यभावेतिव्याप्तिरिलाह-तथापीति । शहते. अथ गुणगुणिनोरिति । क्रियाकारकयोः, कर्मतद्वतोरित्यर्थः । ननु किमनेनाधिकरणमाशयते, यावतार त्रैव पूर्वमप्यतिव्याप्तिरुदीरितेति, सत्यम् । दुधेस्याभिप्रायः । संचामिप्रायदोपोनन्तरमेवाविर्भविष्यति पच्चसु हि स्थलेषु समवायसभवस्तदेतेपूतविधः सबन्धः समवायो, विशेषणविशेष्यभावस्त्वतिरिकेप्वपि व्यवहार प्रसवितेति नातिव्याप्तिरिति भावः । तथाप्युक्तातिव्याप्तितादवस्थ्यमिति परिहरति-न तेपामेवेति । विशेषणविशेष्यभावोप्यस्ति, तथापि नामाविहप्रत्ययहेतुः, तत्कस्य हेतोः, अमुख्यत्वात् । भौपचारिकः सन्चर विशेषणविशेष्यभावः सबन्धः । नच मुख्यसमवेप्यौपचारिकाश्रयणं युतम् । न खल बलवर्मनि क्रौर्यशौर- रोपविस्तृततरोनद्धस्कन्धादिगुणयोगासिंहशब्दः प्रवृत्तः सिंहेपि तनिमित्तः प्रयुज्यते, अस्ति हि तरिति, तस्मात्समवाय एव तत्र हेतुरिति । अत्र तावदिदं वकव्यम् । कथं विशेषणविशेध्यभावस्यौपचारिकत्वमिति । भावः । निगदमा- धारिसप्रति भावः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २०३ काशस्य च वाच्यवाचकसंबन्धे इहप्रत्ययहेतावतिव्याप्तेस्तादवस्थ्यात् । तन हि गुणगुणि- नोराधार्याधारभूतयोरयुतसिद्धयोरिहप्रत्ययहेतुरिहेतिशब्दाफाशयोरस्ति वाच्यवाचकलक्षणः संयन्धः। किंचाधार्याधारभूतानामिति व्यर्थ विशेषणम् । अयुतसिद्धयोरिहप्रत्ययहेतुः संबन्ध इत्येतावत्यपि लक्षणे भवतामन्यात्यतिव्याप्त्यभावात् , अनाधार्याधारभूतयोरिहप्रत्ययस्यैवानु- दयात् । अस्तु तःतावल्लक्षणमिति चेन्न । तत्रापि प्रागुक्तवाच्यवाचकसवन्धेऽविव्याप्तः । भवतु तर्वाचीनमतानुसारेण नित्यः सवन्धः समवाय इति लक्षणमिति चेन्न । विशेषणविशेष्यभाव एव व्यभिचारात् । सोऽनित्यः प्रतियोगिनोरनित्यत्वादिति चेत्तथापि नित्यप्रतियोगिकविशेषणविशेष्यभावे व्यभिचारस्य तुल्यत्वात् , प्रतियोगिनोरनित्यत्वेन संबन्धानित्यत्वापादनस्य समवायेपि समानत्वाच । भावरूपत्वे सतीति विशेषणादयमदोप इति चेन्न । अजसंयोगे व्यभिचारात् । स एव नास्तीति चेन्मैवम् । प्रमाणसिद्धत्वात् , आका- शमात्मना संयुज्यते सयोगित्याद्बटवत् । नच क्रियावत्त्वमूर्तत्वादिरुपाधिः । तद्व्यतिरेकेऽसयो- यद्यप्याकाशवाचकपदमानवाच्यवाचकभावस्येहप्रत्ययहेतुत्व नास्ति तथापीहाकाशे शब्द इसनेहशब्दस्या- काशस्य च वाच्यवाचकसपन्धेतिव्याप्ति स्यादित्यर्थ । एतदेव विवृणोति-तत्र हीति । गुणगुणिनो. रिति । इहेतिशब्दाकाशयोरित्यर्थ । नच तनापि समवाय एवेहप्रत्ययहेतुर्न वाच्यवाचकभाव इति वचः नीयम् । तथा सति अगृहीतसगतिकानामपीहेति पदश्रवणादिहेति बुद्धधुदयप्रमझात् , अस्ति हि समवाय इति । किंचाधाराधेयभूतानामिति विशेषण व्यर्थम् । इहप्रत्ययहेतुरित्यनेनैवाधार्याधारमावस्यापि सिद्धलादित्याह- किंचेत्यादिना । उत्तरी चोद्यपरिहारौ विशदौ । लक्षणान्तरं शकते-भवत्विति । एतचैतद्भाष्यार्थतयोदयनेन समर्थित लक्षण, तदेव श्रीवल्लभवादिवा गीश्वरसर्वदेवाना समत लक्षणम् । अन च सयोगव्यवच्छेदाय नित्यग्रहणम् । आत्मादिव्यवच्छेदाय सबन्ध. प्रहणम् । ननु न विशेषणविशेष्यभावे लक्षणप्रसक्ति , तस्य नित्यत्वाभावाद्, घटतद्रूपादिप्रतियोगिको ह्यय सबन्ध , सच प्रतियोग्यनित्य इत्यनित्य एवायमिति शहते-सोऽनित्य इति । तनायमेकोऽनेको वा । एकत्वे नित्यत्तिलोभान्नित्यत्वमस्यापि वक्तव्य, तथाच तनातिव्याप्ति । अनेकत्वे प्राह-तथापीति । न खल सर्व- प्रानित्ययोरेव विशेषणविशेष्यभाव , नित्यानामप्यात्मतजातिप्रमृतीनामात्मत्वजातिमानियादी विशेषणविशे- ध्यभावदर्शनात्ततश्च तन न प्रतियोगिद्वाराप्यनित्यत्वमित्यर्थ । किंचानित्यप्रतियोगिस्थलेपि न विशेषणविशे- प्यभावस्यानित्यता, समवायेपि तथाभावप्रसङ्गादित्याह-प्रतियोगिनोरिति । शिवादित्यमत शङ्कते- भावरूपत्ये सतीति । तथाप्यजसयोगेतिव्यापक, स हि विभुद्रव्यसयोगलानान्यतरोभयकर्मभ्या जायते, नापि सयोगज , कारणाकारणसयोगाजायमान खलु कार्याकार्यसयोग सयोगजसयोग । नच विभुद्रव्य सयोगस्यैवभाव , तेपामकारणत्वेन तत्सयोगस्य कारणाकारणसयोगजन्यलाभावादतस्तनातिव्याप्तिरित्साह -नाजसंयोग इति । नन्वजसयोग एव नास्ति प्रमाणाभावाद्यथाह भाष्यकार --'नाज सयोगोस्ति नित्य- पारिमाण्डल्यवत्पृथगनमिधाना दिति । तदेतच्छङ्कतेस एवेति । विभुद्रव्ययोरपि सयोगेनुमान मानमाह --आवाशमिति । इदमनुमानमाशय मानमनोहरकारो दूषयामास ! "तन कियावत्तस्स मूर्तलस्य परवा- परत्वयोर्वोपाधे , आत्माकाशेन न सयुज्यते अमूर्तलाद्रूपादिवदि' ति ब्रुवाण । तनोपाधि दूषयति-नचेति । उपाध्यभावसाध्याभावयोरपि व्याधिरेष्टव्या, अन्यथा साध्याध्यापकरवप्रसझात, सा च नास्ति, सोपाधिकत्वादि- त्याह-व्यतिरेक इति । रूपादावमूर्तस्वात्मसयोगित्वाभावयोाप्तावसयोगित्वमुपाधिस्तथा च व्यतिरेक- १परममहत्परिमाणादिरूपेत्यादि । २ निरूपकयोरित्यर्थ । ३ विशेष्यविशेषणमावस्य च न भावरूपत्वम् । भेदरूपत्वात् । तथा हि नीलादिशप्यो भेद एव घटादौ विशेष्यता । स एव च शपकतासबन्धेन नीलादौ वर्त. मानो विशेषणत्वरूप इति भाव । ४ क्रियावत्वादिरूपोपाध्यभावेन साध्यामावोन्नयने इत्यर्थ ।

·आये संयोगेतिव्याप्तिः । तस्यापि यत्किंचिद्धंसाप्रतियोगित्वात् । नेतरः। आत्मात्रेयात्, प्रतियोगिध्वंसावे. सानिरूपणात् । किंच 'तत्तल्लक्षणवल्लक्ष्ये तत्तलक्ष्म न विद्यते । आत्माश्रयादतोऽव्याप्तिस्तेषु स्यात्सर्वलम. णाम् ॥१॥ नच तेपामलक्ष्यत्वं पदपदार्यातिरेकतः । नचात्यन्तमसत्त्वं तदुद्धर्बाधावभावतः ॥२॥ नामाववर्गनिक्षेपस्तेषामतियोगिनः । प्रतियोग्यनिरूप्यस्याभावता नातिसंक्तिसः ॥३॥ किंच 'वतका. शुद्धश्व विषयतया हेतुभूतो तन्तुपटौ प्रवीयेते तथेहेति युद्धर्जनकतया समवायोपि प्रतीयते इलमिमान 'प्रत्यक्षवादिनः, दूषयति-नेति । पक्षत्रयेपि दूषणमाह-तन्तुपटयोरिति । आधारयुद्धिमानजनको इहतन्तघु पटेषु इत्युमयप्राप्याधारबुद्धिं कुर्यात् । द्वितीये तु तन्तवः पटे वर्तन्त इत्याधेययुद्धिमे कुपद। प्रत्यक्षान्तरं शङ्कते-जातिजातिमन्ताविति । तदीयत्वेनेति । जातिजातिमदधीनत्वेनेस । १ मारमर्सयोगित्वानुमाने क्रियावत्तादिरूपः । २ माकाशयोगिस्वाभावानुमाने इत्यर्थः। मारमोति. नमान इत्यर्थः। ४समवायलक्षणासितिरित्ययः। ५समवायलक्षणे समवायसाप्रतियोगिरवस्यापेक्ष मारमा:। समवापध्वंसप्रतियोगिस्वस्साप्रसिद्धिश्चेति भावः। १ तत्वलक्षणविशिष्ट तत्पश्ये लक्षणससे भारमामयः। मिल मावस्वमसा ति भावः। १० लक्षणस लक्ष्ये समवायेन तिरवविवाया जासारिपुत्गस्यसमाव:। ८ भावप्रधानो निर्देशाभप्रतियोगिरवादित्यर्थः। ९ यदि प्रतियोग्यनिरूप्यस्यापि ममापता भोपा मारा ३०४ तत्यप्रदीपिका (चिस्मुखी) गित्वस्यैवोपाधित्वात् । किंचाकाशमात्मना संयुज्यत इत्यात्मसंबन्धाधार इति साध्ये क्रियाव. स्वमूर्तत्वयोरुपाधित्वमेव नास्ति, आत्मनि साध्यान्याप्तः, तस्मादुक्तयुक्त्या न समषायस लक्षणसंभवः । प्रमाणमपि तत्र प्रत्यक्षमनुमानं वा । नाद्यः । तदभावात् । इह तन्तुषु पट इति प्रत्यक्षमस्तीति चेन्न । विचारासहत्वात् । समवायो ह्याधारबुद्धिं कुर्या- दायधुद्धि वोमयबुद्धिं वा । सर्वथापि नोपपद्यते । तन्तुपदयोरुभयोरप्याधारबुद्धेराधेयबुद्धे रुमयबुद्धेश्याविशेषेण प्रसङ्गात् । जातिजातिमन्तौ मिथःसंयद्धावित्यस्त्येवानुभवान्तरमिदेवि चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । अस्मिन्ननुभवे समवायस्तदीयत्वेन वान्यदीयत्वेन व्याप्तिभङ्गात्साध्योपाध्योरपि व्याप्तिमा इत्यर्थः । एतेन मानमनोहरोकं प्रत्यनुमानमपि निरस्तम् । स्पष्टं च साभ्याव्यापक उपाधिः । आत्मना संयुज्यते इति कोथः, आत्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलानाकान्तसंयोगा- धिकरणमिति । तथाच कथं । मूर्तत्वाद्युपाधिः संभवति, आत्मन्येव साध्याव्याप्तेः । यच्च तेन खानुमाने- ध्यत्वमुपाधिमाशयोक्तमाकाशे तदभावेन साध्याव्याप्तेरिति, तदप्येवं साध्यव्याख्याने क्रियमाणे निरवकाशमू, उपाधिवदेव साध्यस्याप्याकाशेऽभावेन साध्यव्यामेरीक्ष्यमाणत्वात् । मूर्तवं च पक्षेतरत्वानोपाधिः । तथाहि । परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वं मूर्तत्वं, तत्र परिमाणवत्त्वमित्यनेनैव साध्यव्याप्तिसिद्धौ परिच्छिन्नमहणं पशीकृताकारत- तुल्यविभुद्रव्यव्यावृत्त्यर्थमिति कथं न पौतरः । सोयमविदितखपरसाध्यसत्तत्त्वो निर्विषयानेव दूषणामासा नाहोपुरषिकयैव भाषमाणो निमित्तादपरादेषो_नुष्कस्येव पल्गितमिति न्यायविषयता नातिवर्तते । नित्यत्वानिरूपणाच तद्विशिष्टलाणासिद्धिः । तथाहि तकि ध्वंसाप्रतियोगित्वं वध्वंसाप्रतियोगित्वं वा। यु लमाणि वर्तेरन्या नावावद । वर्तेरन्यादि च तत्तत्कालऽतिव्यालिराप्त ॥ ४॥ न चेत्तदा तदा से लक्ष्येष्वव्याप्तिरक्षता । न च तत्समवायित्वं तत्तद्धवसंभवात् नित्यः संबन्ध इति लक्षण । संप्रतिपक्षसंयोगादिसंबन्धस्य तदतिरिक्तस्य कस्यचितापसिद्धान्तपातात् । न द्वितीयः । इति प्रमाणाभावादित्समिसंधिराह-प्रमाणमपीति । ननु किमिति प्रमाणाभावः, प्रत्यक्षस्य सत्त्वादिति शङ्कते-इह तन्तुष्विति । यथाहि तन्तुयुः परः तृतीये तु तन्तुष्यापाराधेयबुद्धि पटेप्याधाराधेययुद्धि फुर्यादित्यर्थः । बाप्त विशेषणेऽपि तस्सवप्रसहाय । मतस्त्र लगासऽयातिरित्यर्थः। ७ १४ निस्सपेनसादिः । १३ विमुदयासयोगस समपापापातादिलः । ११ पदकारोऽप्यार बन्द बदेविदिति शेषः। भविशेषेणोमययुद्धेरिति चान्वयः। पदार्थाविश्यमादि।

·परिच्छेदा] तपनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। २०५ वा स्वरूपेण वा प्रयत इति वक्तव्यम् । नाया। तदीयत्वस्य संवन्धान्तरायचत्वेनानवस्थापातात् । न द्वितीयः । अन्यत्रैव संवन्धयोधप्रसन्नात् । न तृतीयः । कचिदपि संबन्धप्रत्ययानुपपत्तेः। क्षसत्येव संघन्चे सदीयत्वमनुभवसिद्धमिति चेन्न । जात्यादेरप्यसत्येव संवन्धे वचीयत्वानुभव- प्रसङ्गात् , असत्ख्यातिप्रसंगाश्च । असत्येवसंबन्धे संवन्धिभ्यां निरूपणात्तदीयत्वव्यवहारे जातेरपि संपन्धान्तरमन्तरेण व्यक्त्या निरूपणातदीयत्वव्यवहारप्रसङ्गः । नानुमानमपि । लिगामावात् । विवादाध्यासित इहप्रत्ययः सबन्धपुरःसरोऽवाधिते. हप्रत्ययत्वादिहकुण्डेबदराणीतिप्रत्ययवदित्यनुमानमस्तीति चेन्न । विशेपणविशेष्यमा. वाधाराधेयभावसंवन्धादिना सिद्धसाधनत्वात् । विशेषणविशेष्यादेरेव मूलसंबन्धपुरःस- रत्वं सिसाधयिपितमिति न सिद्धसाधनत्वमिति चेन्न । इहभूतले घटाभाव इत्यस्मिन्नेव विशेषणविशेष्यभावप्रत्ययेऽनैकान्त्यात् । - स्वरूपेण वेति । अपराधीनतया वेत्यर्थः । नाय इति । तसंवन्धं विना तदीयलानुपपत्तेः समवायस्यापि संयन्धान्तरवत्वेऽनवस्था स्यादित्यर्थः । अनवस्थापि द्वितीयपक्षे द्रष्टव्या। प्रथमपक्षेऽनवस्थापरिहारं शावे- असत्येव संवन्ध इति । इह गवि गोलमित्यादौ तदीयत्वेनैव समवायः प्रतिभाति, नच तावता संवन्धव- त्वम् , अप्रतीतेः । नच सबन्धाभावे तदीयत्वयुद्ध्यभावः । जातिव्यकिसमवायबुद्धीनामेव स्वभाववशात्तदीयल. व्यवहारजनकलादिति भावः । एवं तर्हि समवायोपि न सिध्यति, तत्तास्थलेपि संपन्धिबुद्धिभिरेव जालादीनां तदीयत्वबुद्धिसंभवादिति दूपयति-न जात्यादेरपीति । दूषणान्तरमाह-असत्ल्यातीति । यदि हि सयन्धव्यतिरेकेण तदीयत्वं प्रतीयवे, तदा सवन्धाभावे एव तत्सबन्धित्यप्रतीतिरित्युक्तं स्यात् , ततोऽन्यन सद- न्यन प्रदीयत इत्यन्यथाख्यातित्यागः असख्यातिखीकारश्च स्यात् । नचान्यन सतः समवायस्य तन प्रतीतिः, सन्यनापि तदभावस्यापादितलादिति भावः । विषयाभावे जायमानशुचिरजतसंसर्गप्रत्ययवद्धान्तिवं वा असत्यातिलम् । ननु समवायस्य समवायिभ्यां यदिदं निरूप्यत्वं तत्कृतेयं तदीयलख्यातिस्तेन नासरख्या- तिप्रसङ्गः, निरुप्यनिरूपकभावस्यैव तदालम्बनखादिति, तबाह- -असत्येवेति। तदेवं प्रत्यक्षं दूपसिलाऽनुमानं दूषयति- नानुमानमिति । अनुमानं शकते-विवादेति । इहपटे रूपसमयाय इत्यादीहप्रत्यये बाधपरिहाराय विवादाध्यासितप्रहणम् । जायादिप्रतियोगीत्यर्थः । इह शङ्ख मीत- मित्यादिप्रत्ययेषु व्यभिचारपरिहारायाबाधितग्रहणम् । असबद्धपदार्थप्रत्ययव्यवच्छेदायेहेति विशेषणम् । तथाच कुण्डयदरादिवजातिपु सयोगासभवात्समवायसिद्धिरित्यर्थ । नेदं समवायसाधकं, जात्यादेविशेषणवि. शेष्यभावादिसाधकतयाप्यर्थान्तरलादिति परिहरति-न विशेषणेति । नन्विहप्रत्ययस्य संबन्धपुरस्सर- खमनुमिन्यतामयममिप्रायः यत्तनत्यविशेषणविशेष्यभावस्य मूलभूतः सबन्धः सेत्स्यतीति शकते-विशे- पणविशेप्यादेरिति । तत्किमिदानी जात्यादिगोचरो विशेषणविशेष्यभावः सवन्धान्तरपूर्वकः विशेषण- विशेष्यभाववाद्दण्ज्यादिष्विवेत्यनुमिनोषि, तथाचानकान्तिकलम् । इहभूतले घटाभाव इहपटे रूपसमवाय इत्यादिविशेषणविशेष्यभावस समन्धान्तरपूर्वकलामावादिति दूषयति-नेति । अत्र च शङ्कायामपि विप- याचकपदं विपयिप्रत्ययस्य लक्षक, प्रत्यय शब्दोघा परिहारे प्रमादलिखित, भतो विषयस्य लक्षकत्वे "तत्प्र- त्ययेनकान्तिकत्वाभिधानमयुक्तमिति" नाशहितव्यम् । १ संबन्धखेनेसादिः । २ समवाये इत्यादिः। ३ तथा सात न समवायसिद्धिरिति भावः। ४ प्रामाकरमता- पेक्षयेदम् । ५ जाल्यादिः प्रतियोगी विशेष्यतया निरूपको यसिन् प्रत्यये स तयेत्यर्थः । ६ विशेषणविशेष्यादेरिति पदमित्यर्थः । ७ विषयीत्यादिः।

·द्वयं प्रतिनियतमेवेति वैषम्यमिति, तनाह-तन्तुपु पट इतीति ।नहि तनावयविगुरुचमवयवैः प्रतिवध्यते। मस्ति यत्प्रतिमन्धकतया तदाधारत्वं स्यात् । नवौपचारिकत्वम्, मुख्ये वाधाभावाद, वैपरीवस्यापि मु. दैचिश्यव्यवहार' इति समं समाधानमन्यत्राभिनिवेशादिति भावः । किंच प्रतिवादिना खशिक्षान्तानुरोधेना २०६ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः यञ्च लीलावतीकारेणानुमानमुक्तं, जायादिगोचरो विशिष्टव्यवहारः संवन्धनियती मावमात्रविपयाबाधितविशिष्टव्यवहारत्वात्सघटं भूतलमिति व्यवहारवत् । सामानाधि- फरण्यज्ञानमवाधितसंबन्धज्ञानपुरःसरमवाधितसामानाधिकरण्यज्ञानत्वाइण्डकुण्डले देवद- तसंसृष्टे इति ज्ञानवदिति । तदध्ययुक्तम् । प्रागुक्तनीत्या सिद्धसाधनत्वात् । अथ विशेषण- विशेष्यभावादेः संबन्धत्वमेव नस्ति, अद्विष्ठत्वात् , द्विष्ठत्वे चोभयत्रापि विशेषणबुद्धेविशेष्य- बुद्धयाविशेषेण जननप्रसङ्गात्, एवमाधाराधेयभावेपि, सतो न सिद्धसाधनतेति चेन्मैवम्, । द्विष्ठत्वेपि कुण्डे बदराणीति प्रतिनियताधाराधेयभावबुद्धिजनकसंयोगवत्, तन्तुषु पट इति प्रतिनियतप्रतीतिजनकसमवायवच्च बुद्धिवैचित्र्यजननोपपत्तेः, प्रतिवादिनाङ्गीकृतस्य वा. धनगीकारमात्रेण सिद्धसाधनतायाः परिहर्तुमशक्यत्वात् । अत्र लीलावतीकारः पूर्वपक्षावसरे स्वयमेवैतानि दूषणानि उद्गीर्य सिद्धान्तेऽनुमिमाय । तदनुवदति-- यच लीलावतीकारेणेति । अघटं भूतलमित्यादिषु बाधपरिहारार्थ जात्यादिगोचर इत्युक्तम् । अबाधि- तविशिष्टव्यवहारत्वादित्युक्ते अघटं भूतलमिति विशिष्टव्यवहारेऽनैकान्तिकत्वं तदर्थ भावमात्रेत्युक्तम् । भाव मात्रविषये विशिष्टव्यवहारत्वादित्युक्ते पीतः शङ्ख इत्यादिव्यवहारेऽनैकान्तिकता तदर्थमबाधितेत्युक्तम् । इमौ घटपटावित्यादिव्यवहारव्यावर्तनाय विशिष्टपदम् । सघटं भूतलमित्यत्र संयोगमादाय साध्यसिद्धि ! अनुमानान्तरमपि तदीयमुद्भावयति--सामानाधिकरण्यज्ञानमिति । अयाधितसामानाधिकरण्यज्ञानं पक्षः । इतरथा भ्रान्तिस्थले बाधासियोः प्रसङ्गात् । रूपं सैमवेतमिदं रजतमित्यादिस्थलेष्विवारोपितसंबन्ध. ज्ञानेनान्तिरतानिवृत्त्यर्थमबाधितप्रहणम् । तादृशस्थलेष्वनैकान्तिकतानिवृत्त्यर्थ च हेतावबाधितग्रहणम् । घटः पट इत्यादिज्ञानव्यवच्छेदाय सामानाधिकरण्यपदम् । इद समवायस्य प्रत्यक्षत्वसाधनाय प्रयुक्तम् न्यायनये 'नतु प्रत्यक्ष एव समवाय' इत्युपक्रम्य नैयायिकमतेन समवायप्रत्यक्षतोपन्यासात् , तदेव दूषयति -तदप्ययुक्तमिति । प्रागुकनीतिर्विशेषणविशेष्यभावः सवन्धः । ननु विशेषणविशेष्यमावादेः संपन्य त्वमेव नास्ति, तत्कुतस्तेनान्तिरतेति शङ्कते-अथेति । नन्वद्विष्ठत्वमेव कुतः, तमाह-द्विष्ठत्वे चेति । विशेषणविशेष्यत्यनियमो न स्यादित्यर्थः । इममेव न्यायमाधाराधेयभावेप्याह-एवमिति । तत्रापि दशः देराधारत्वं कुण्डादेराधेयलं च प्रतीयत इत्यर्थः । दूषयति मैवमिति यथा हि कुण्डबदरसंयोगस्य दिए लाविशेषेपि कुण्ड एवाधारबुद्धिं करोतीति ब्रूषे, नतु बदरेप, यरेष्येवाधेयबुद्धि, नतु कुण्डे, तत्कस्य हेतो, खभावविशेषादेव । एवमाधाराधेयभावादेरपीत्यर्थः । स्यान्मतं, न सयोगिलमानाकुण्डादेराधाराभेयभाव, किं तर्हि, बदरपतनप्रतिबन्धकत्वं कुण्डस्य तदाधारस्त्वं, बदराणा च तत्प्रतिवद्धगुरुलाधिकरणत्वं तदाधेयत्वं, तब चत्वाच । तस्मात्तन्तुपु पट इत्यनोमयोः समवायाश्रयत्वाविशेषेपि समवाये सभावविशेषादेव सन्तुधि: बुद्धिः पटे चाधेयबुद्धिरित्यक्षीकार्य, सच खभावविशेषोवापि समानः । तत्र समवायस कवेपि शक्वैिचित्र्यात्प्रतिनियमः, ययोक भाष्यकृता समवायक्लेन प्रत्यत्वगुणकर्मसHTTETTE परिहारमुपमा रता 'यथा कुण्डदनोः सयोगेकत्वेपि भवत्याश्रयाप्रयिमावनियमा, तया दन्यत्वादीनां समवायेकवेपि प्रायव्यकशकिदादाधाराधेयत्यनियम इति मतं, ता हाप्याचाराधेयभावस्पेक्त्येपि व्यकशविधि १नीलो पटसापाकारकम् इति भावः। २ अनुममारिति पाठो भाति । ३ नमसीयादिः। ४सारी पः। ५ रूपापाचारस्पति शेषः। १ मुख्याधारवस्थापीतयः। ध्यात्रिसाद पतिभ्यतो इति भावः । . ७ पायसापि मादी पाठः सरिता ·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २०७ किंचेदमवाधितत्वं सर्वानुमानेषु विवक्षितं, किं प्रत्यक्षेणावाधितत्वमुत युस्था किंवा व्यवहारे वाधराहित्यम् । नायः । नीलं नमः प्रादेशिकः सवितेत्यादिविशिष्टव्यवहारे व्यभिचारात् । नापि द्वितीयः । युक्तिवाधविरहस्यानाप्यसिद्धेः । तथाहि समवायः खतः परतम्रो वा । नायः । समवायिभ्यामसंवन्धे पदार्थान्तरवत्तद्वंटकत्वाभावप्रसगात् । नापि द्वितीयः । संवन्धिभ्यां संवन्धे संपन्धान्तरसापेक्षत्वेनानवस्थाप्रसङ्गात् । अथ सम- वायः संबन्धिभ्यां संपन्धे संवन्धान्तरं नापेक्षते, तस्य संबन्धिसंबन्धनपरत्वात्, नहि तस्मिन्सति संबन्धिनावसंबद्धौ भवतोऽतो नानवस्थेति चेन्न । संयोगस्याप्युक्तनीत्या संब- न्यान्तरानपेक्षत्वप्रसन्नात् । नापि तृतीयः । नीलं नभ इत्यादावपि व्यवहारे पाधाभावे- न व्यभिचारस्य तादवस्थ्यात् । 'घटस्तद्वृत्त्यनित्यान्यभावसंवन्धवानयम् । संवन्धित्वादिति स्थाचेन्नाभावे व्यभिचारतः ॥ १५ ॥ अयं घट एतद्धटनिष्ठानित्यत्वानधिकरणभावरूप- धाराधेयादिसबन्धेष्वर्यान्तरत्वेऽभिहिते न वैशेषिकेण खानझोकारमानातच्छक्यपरिहारम्, तस्य स्वसिद्धा. तात्प्रच्यावनाभावादित्याह-प्रतिवादीति। एवमर्थान्तरतामुक्त्वानुमानत्रयहेतुष्ववाधितेति विशेषणप्रयुक्तदूषणान्याह-किंचेदमिति । नाय इति। प्रत्यक्षेणाषाधितविशिष्टव्यवहारत्वं नील नम इत्यादिष्वस्ति, नहि तन प्रत्यक्षेण वैपरीसमनुभूयते, तदयोग्य- रवातेषाम् , अथापि न साध्यमस्ति, नैल्यादेवियदादेव सबन्धासंभवादित्यर्थ । युक्तिवादविरहितलमवाधितत्वं प्रकृतेप्यसिद्धमिति सप्रपञ्चं दर्शयति-नापि द्वितीय इत्यादिना । यदि समवायः खतन्त्रस्खदा खत. त्रयो सयागव्यतिरिक्तसबन्धाभावाददव्यत्वेन तस्याप्यसभवात्सबन्धिभ्यामसबद्ध इति वक्तव्यम् । असब- दस च न तद्धटकलमतिप्रसमादित्याह-नाद्यः समवायिभ्यामिति । परतन्त्रपक्षे दूषणमाह-नापि द्वितीय इति । पराधीनं हि परतन्त्रं नाम, नयासपद्धस तदधीनता, अतिप्रसङ्गात् । तथाचानवस्थेति भावः । ननु सबन्धिभ्या सबद्धोपि समवायो न सबन्धान्तरेण, येनानवस्था स्यात् , अपितु सबन्धात्मकतया, खभावा- देव । यथाहुर्भाष्यकारा. 'यथा द्रव्यगुणकर्मणा सदात्मकस्य खभावस्य नान्य सत्तायोगोस्ति, एवमविभागिनो दृश्यात्मकस्स समवायस्य नान्या वृत्तिरस्ती'ति । तदेतच्छते-अथेति । सबन्धिनोर्यत्सबन्धन घटनं तत्पर- स्वात्तत्स्वरूपत्वादित्यर्थ । एतदेव विवृणोति-नाहि तस्मिन्निति । अयमन प्रयितीर्थ । समवाय. सब- धान्तरेण सबद्ध. संवन्धित्वाद्धटवदिति सिद्धौन्तिनोऽभिमतम् । तनचासवन्धत्वमुपाधिरिति पूर्वपक्षिणोमि- प्रेतं, तन सिद्धान्ती सयोगे साध्याव्यापकतामाह-न संयोगस्यापीति । नचासमवायत्वमुपाधि., पो. तरत्वात् । नचावेज॑स्त्वन्याय , सप्रतिपन्नबाधकामावादिति । व्यवहारे बाधाभावोऽबाध्यसमिति तृतीयपक्षे व्यभिचारमाह--नापि तृतीय इत्यादिना । एतेन "विवादाध्यासितं नित्यसबन्धेन सबद्धं द्रव्यत्वादाका- शवदिति" मानमनोहरकारोक्कमपि निरस्वम्, विशेषणविशेष्यभावेनार्यान्तरत्वादिति । अनुमानान्तरसुद्भाव- यति लोकेन-घट इत्यादिना । सगृहीतमनुमानं विवृणोति--अयं घट इति । एतद्धटनिष्ठश्चानित्यत्वा- नधिकरणं च भावरूपच य. सबन्धस्तदधिकरणमिाते योजना । विशेषणविशेष्यादिरूपाभावात्मकसबन्धेना- यन्तिरतानित्यै भावप्रहणम् । भावरूपसबन्धवानित्युके संयोगेनार्थान्तरता तदर्थमनित्यत्वानधिकरणमि. युकम् । तथाचाप्रसिद्धविशेषगता, तनिवृत्त्यर्थ एतद्धटनिष्ठेत्युक्तम् । घटान्तरसयोगे साध्यप्रसिद्धिः, तस्या- १ तद्योजकत्वाभाषेसर्थः । २ मेदान्वेस्खादिः । ३ संबन्धभिन्नत्वमित्यर्थः । ४ यथा वेजः मनुष्णं व्यवाद घटवदितिप्रयोगे तेजोभिन्नत्वमुपाधिः पक्षेतरत्वरूपमपि भवति तथानासमवायत्व भविष्यवीति भावः पूर्वपक्षिणः । ५ अनुष्णत्वानुमाने नापानुगृहीत पक्षेतरत्वभुपारिभवस्वत्र तु न येति समाधातुराशयः। ६ विशेषणविशेष्यत्वा- दिरूपेत्यर्थ:-निरूपितवासाभिरनुपदमेव टिप्पण्या विशेषणविशेष्यत्वयोभेदरूपत्वम् । ७ दृष्टान्तपनि इति शेषः।

·कसबारमकस्य समस्तीकारे१रपुर रामराव: प्रसास्पायवे। पारिक्षाचारमकस क्ष: रासARE. [हितीया घातः । संयोगस्यैन्यं केन वार्यते । अथ तत्र घटसयोगः पटसयोग इति बुद्धिमेदात्सयोगमेदः, समवासि क्रियते, कथं तर्हि न गुणादीनामनन्यत्वापतिस्तत्संबन्धव्यवहारस्य पान निर्विषयता, तत्तत्सभावशादेर समोरुपपत्तिरित्यवेहि । तयासवि धर्मधर्मिभावस्यैवोद्धारप्रसा इति चेनोचणितव्यं यदिप्यभ्यर्णमा येन्महदेतदतिवादिभ्योऽस्मभ्यो मर्मोद्धाटितं सादिति, अवश्यं च समवायं सीकृत्यापि खभाववाद एमालमत्र पूषणमुपसंहरति-अतोन कापि लक्षणमेदादिति । किंच सक्षणानामेव तापदनुलामगिर 1१ पवादिविनाशे मालादेति शेषायपोटवान भक्शापासमुकिशमूलगुरेनोवार २०८ सत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी), संबन्धवान्संवन्धित्वात्पटवदिति चेन्मैवम् । अभावे हेतोय॑भिचारात् , तस्यापि विशेषणवि- शेष्यभावसंबन्धेन संबन्धित्वाङ्गीकारात् । अथ भावत्वादिति हेतुः, तथापि समवाये व्यमि- चारात् , द्रव्यत्वादिति प्रयोगेपि संयोगनित्यतापादकतयार्थान्तरत्वप्रसङ्गः। नचानियस्प घटादे- नित्यसंयन्धाधिकरणत्वानुपपत्तिः । समवायाधारववत्तदुपपत्तेः । अतो यथा समवायल स्वभावसामयादेवात्मनि परत्र च संबद्धव्यवहारहेतुत्वम् , एवं गुणगुण्यादेरपि स्वभावसाम- •देव संघद्धव्यवहारहेतुत्वोपपत्तेर्न कसनागौरवानवस्थादुःस्वसमवायस्वीकारावकाशः। तदेवं लक्षणासंभवात्प्रमाणाभावाच न समवायस्य द्रव्यादिभ्यो भेदसिद्धिः । अतो न कापि लक्षणभेदाढ़ेदसिद्धिरिति सिद्धम् । नित्यवामिकरणत्वेपि एतद्भटनिष्ठत्वे सत्यनित्यखानधिकरणसमस्येव, एतद्धटनिष्ठलानाधिकरणत्वात् । गुमाइ यश्च पक्षतुल्या इति न व्यभिचाराशकावकाशः । नाभावे व्यभिचारत , इत्यशं व्यावष्टे-अमाव इति । नहि तस्य भावरूपसबन्धाधिकरणलसंभवः, अभावस्य भावानयिकरणला । अथ च विशेषणविशेष्यभावे. न तत्र संबद्धलमस्तीत्यर्थः । अभावे हेतोवृत्तिमेव दर्शयति-तस्यापीति । हेत्वन्तरं शङ्कते-अथेति । तथापि समवायेऽनेकान्तिकता, अद्रव्यत्वेनासयोगिखादनवस्थाभयाच न समवाययत्त्वम्, भय च भावले समवायस्यास्तीत्यर्थः । अस्तु तर्हि द्रव्यत्वादिति हेतुस्तथा च न व्यभिचारोपद्रवस्तत्राह-द्रव्यत्वादि. तीति । इदं हि भावरूपे निये कस्मिंश्चित्सबन्धे विश्राम्यतीति, तयाच सयोगनित्यतयापि सार्थक्याद- न्तरमित्यर्थः । ननु कथमर्थान्तरता, यावता संयोगस्य नियतैव न संभवति, तन्नित्यत्वेऽनित्यघटादिनिष्ठत्वा नुपपत्तेः । अथ कथमनुपपत्तिः। घटाद्यभावदशायामनाधारस्य स्थित्यनुपपत्तेः, असमवेतस्य च गुणत्वानुषः । पत्तिः, कदाचिदसमवेततया स्थितस्य युतसिद्धतया कदाचिदप्यसमवायादिति, तत्राह-नचानित्यस्येति तस्किमियं राजाज्ञा, नेपाह-समवायेति । अयमभिसन्धिः, पणामपि पदार्थानामित्युपगम्यात्रितत्र चान्यत्र नित्यद्रव्येभ्य इति भाष्यकारीपणात्समवायस्याभितत्वं वक्तव्यं, तानित्यघटादिविगमे यः परिहार सचानापि भविष्यति । अथ तत्र समावस्यैकत्वात्कतिपयनित्यपदार्थयात्रिततया नाश्रितखभावतायाः बीयतां दृष्टिः । अखि "रूपसमवायः गोलसमवाय" इति बुद्धिमेदः । अथ घटासमवेतमयोगस्य घटगुण ३० मुपपतिः, युतसिद्धतया च समवायानुपपत्तिरिति नूनं बघिर इव भवालभ्यते कथमपरथा समवायमेव निरा वन्तं प्रत्यननरूपाणि ईदृशानि च वचनानि नलसि । किंच भससिद्धस्स रूपादेः समवायो न सिद्यति । मति सस्यापि रूपादे. समवायो न सिध्यति । भलन्धात्मकस्य रूपादेः सबान्धत्वाभावालधारमकस संबन्धो पस्य स्वयाचोष्ट्रलगुइयत्तान्तापात इति, तस्मात्साधूक्तं-समवायाधारत्वपत्तदुपपवेरिति । तस्कि सना पायनाममात्र एवायुप्मता प्रदेषो, न वय, यावता भवतापि भावापानमा सयोगो नाम खोत पति सदिदं भिक्षुकपादप्रसारण पूर्ववादिनः परिहरभुपसहरति अतो यथोत । नामाभिखादशः संयोगः हा तदवश्यापेक्षणीयस्वभाव एव सर्वत्रानीयतां किमनवस्थाकल्पनागोरखटोहगन्धाधाविनाप्रामानिफन मर पायकरूपनार्यसनेनेत्यर्थः । समवायदूषणमुपसहरति-तदेवमिति । मिपक्षणयुकर मेद की संयोगारिवाद भागः नियोगस समिरल रासस ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यायायुता। २०९ अन्ये मन्यन्ते माभूलक्षणभेदाढ़ेदः, तथापि सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गा- द्वीजादीनां भेदः सिद्ध्यति । तथाहि । यदि कुसूलनिहितं बीजं तदानीमडरजनने समर्थ, था । न यदि, तदा तेपामितरव्यारत्ततया ज्ञानं न स्यात्, तदन्तरेणापि वा तथा ज्ञाने पदार्थेष्वपि तव स्या. दिति लक्षणक्षतिः । अथास्ति किंचिदनुगतं लक्षणलक्षणं, कि तत्, सजातीयविजातीयव्यावर्तकत्वमिति चेन, सामान्यादिलक्षणेष्वन्याप्तेः । नहि ते जातिमन्तः, येन तरसजातीयमन्यतैर्लक्षणैर्व्यवच्छेद्यं स्यात् । किंचैवं द्रव्यादीनामपि लक्षणं न स्यात्, सामान्यायव्यवच्छेदकत्वात् । नहि सामान्यादयः सजातीयतया विजातीयतया वा व्यवच्छेदमर्हन्ति । जातिरहितत्वादेव, प्रमेयाभिधेयादिलक्षणेषु चाव्याप्तिः । गहि तन किंचिद्यवच्छेद्यमस्ति, तस्य प्रमिती प्रमेयतयाऽव्यवच्छेद्यत्वादप्रमिता च किं व्यवच्छेद्यं स्यात्, एवमभिधेयत्वेपि । किचेदं साजात्यम भिमतं व्यवच्छेद्यस्य, कि लक्ष्यमात्रत्तिजात्या किं वा यया कयाचन। नाद्यः। लक्ष्यस्यापि व्यवच्छेदापातात् । न द्वितीयः । विजातीयपदवैयर्थ्यात् । अन्ततः सत्तयापि जातिमतां साजात्यात् । विजातीयव्यावर्तकमिति चेन । सामान्यादिलक्षणेष्वव्याप्तेः । नहि दे जातिमन्तः, जातिरहितानां च वैजोत्यस्याप्यभावात् । जातिशब्दस्यो. पाधिपरत्वेप्येते दोषा दुरुद्धराः । एतेन लक्ष्यलक्षणमपि प्रत्युक्तम् । तस्याप्युक्तदूपणलानाजचालत्वात् । नच सामान्यादीनामपि सामान्यवत्ता, अनवस्थानात् । नचेगनवस्थादीनामदूषणलम् , अवम्यात, अदर्शन- नियमसौम्यात् । एवमुपाधावुपाधिस्वीकारेपि, तत्तलक्षणानिरुक्तेश्च जातिलक्षणं च खण्डितं, खण्डयिष्यते च जातिः । तेन जातिद्वारोपाधिद्वारा वा वादीन्द्रादिमिरप्रेक्ष्यमाणलक्षणान्यपि क्षुण्णानि मन्तव्यानि । अपि च 'वादीन्द्रस्येष्टदा तावन्महाविद्या पुलोमजा । सा च सव्यभिचारादिदोषैत्संदूषितात्मना ॥१॥ तामेव दूषयनेष तत्पादे निपतन्नपि । कथंकारं मदोन्मतः श्रद्धेयवचनो भवेत् ॥ २॥ पक्षतद्भिनत्तित्वाद्युप- शाभिश्च रीतिभिः । आप्तासाधकतासीमा एता. पारिप्लवावहाः ॥ ३ ॥ नोपादेया महाविद्यामुद्रिता जातु जातयः । तत्त्वं चापि खीययनाजिगीपयिषुमिर्बुधैः ॥ ४ ॥ शक्यते च सर्वप्रकारविप्लवो महाविद्यामिः साधयितुं प्रन्थगौरवभयान्न प्रपश्यते सः ॥ ५॥ तस्मात् 'लक्ष्यलक्षणभावोयमलक्ष्योऽभिन्नवस्तुनि । स्वद्यु- स्यैवान्वितमनिर्वाच्याविद्याविजृम्भितम् ॥ ६ ॥ इति षटपदार्थमतखण्डनया परिशुद्धचिद्धनसुखैकनिधिः । प्रतिपिद्धभेद इह यः परम. प्रतिपादितस्तमभिनौमि भवम् ॥ ७ ॥ ननु वैधय॑मेदनिरसनेनैव क्षणभङ्गवादिनामपि भेदहेतुर्विभशित एव, सामर्थ्यासामर्थ्ययोरपि वैधर्म्यरूपः खात्, मतो मुधैवायं क्षणभगवादावतार इति । उच्यते । न तावत्सुगतमते वैधर्म्यरूपो मेदः, स्वरूपभेदवादि. स्वात्तथागतानाम् । नापि सामर्थ्यासामर्थ्ययोधर्मरूपलम् , यतस्तयोः सत्त्वासत्त्वात्मकतया स्वरूपत्वम्, अतः खरूपभेदस्वाय विशेपो भङ्गयन्तरेण निराक्रियते। अथवा प्रत्यक्षता मेदाधिगति निराकृत्यानुमानिकभदाधिगति- विध्वंसोऽनेन क्रियते । तत्र क्षणभावादिनो वावदन्ति 'एकसभावत्वायोगात्सामर्थ्यस्य च खभावत्वात्समर्थख- भावस्यासमर्थखभावत्वमयुक्तं, खभावहानिप्रसङ्गात् ,अत एकत्वेन भवद्भिरभिमन्यमानमपि भिन्नमेव । यदा च समर्थक्षणादसमर्थक्षणमेव प्रत्यभिज्ञायमानमपि भिद्यते, तदा किमु वक्तव्यमप्रत्यभिज्ञायमानतया अप्रतीयमान- क्यानां घटपटप्रमृतीनां भेद इति, तदेतदाह-अन्ये मन्यन्त इति । धर्मनिर्देशश्चायं परकीयरीत्या । स्यादे. तत्, यदि विरुद्धधर्मससर्ग. स्यात्स्यात्तदा बीजक्षणाना भेदः, स एव तु कुतः,यावता समर्थमेव कुसूलनिहितमपि भीजमरजनन इति, तनाह-यदि कुसूलनिहितमिति । तन जनकत्वेन सामर्थ्यस्य व्याप्तिं दर्शय- १ विजातीयव्यावर्तकलमात्रमेव लक्षणलक्षणमिति भावः। २ विरुद्धजातिरूपस्येति भावः। ३ सजातीयवि- जातीयश्यावय॑त्वादिरूपमिति भावः । ४ दूषणभूतानयस्थात इति शेषः। ५ भवध्यदर्शननियमसाग्यादित्यर्थः । ६ पक्षविपक्षवृत्तित्वादिना प्रथम प्रकाश्यमानाभीरीतिभिः संप्राप्तसाधकरवाभावमर्यादा एताः साध्यसिद्धौ चञ्चला महाविद्या जातु कदाचिदपि नोपादेयाः । जातयो जात्युत्तराणि मुद्रितानि वारितानि न्यायसूचकदादिमिः । वादिजि- गीपा कर्तुमिच्छभिईधैः स्वीययनाचापि तत्वमुन्नेयमिति कारिकाद्वयार्थ. । ७ अयं लक्ष्यलक्षणभावोऽभिन्नवस्तुनि मक्षणिभलक्ष्योऽदृश्यः । त्वयुक्तयाऽन्वितं सिद्ध जगत्तु भनिर्वाच्याविधाविजृम्मितमवेयुभयत्रापि न लक्ष्यलक्षणभाष इति भावः। ८ वावदतीति पाठो भाति । चि. २७ ·[द्वितीया तत्स्वभावस तत्का- - दजनक्तसंभवात् , तस्मात्संदिग्धविपक्षव्यतिरेकित्वात्संदिग्धानकान्तिकमेव । यथाहुः-'यावैचाव्यतिरेकवं कारिसमवधानाभावेपि जनकत्वं नापि सहकारिसमवधानेप्यजनकत्वमित्याह-अथ सहकारीति । -तहीति । एवंविधः खभावः फुसूलनिहितावस्थायामप्यस्य विद्यत इति तदापि कार्य जन्मना इत्यर्षः। विपक्षे बाधकमाह-तत्स्वभावस्येति । यत्तदाशय निराकरिष्यतीत्युक्तं तदाह-अति। १ चौः कार्यकारणभावस्वभावतदन्यतररूपा व्याप्तिः स्वीक्रियते । तत्रायं तदानी तदननकरवरूप समर प्रवाशेनापि वपते ताप देतोः साध्यापकत्वरसं कुत इति योजना । ४ कारण जनकरनसर: तोऽपि तदमपफतंककारणकर्मकागमनाभावेन कारणीभूतबानुनो जनकरवाजनारमाभ्यो भेदासापादिका २१० तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) सहि तदैवाङ्कुर जनयेत्, यद्यदा यजननसमर्थ तत्तदैव तत्करोति यथा सामग्री, नच कुर्व- दुपलभ्यते, तस्मादसमर्थ, सहकारिसमवधाने च समर्थमिति, सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणवि- रुद्धधर्मसंसर्गः । नच समर्थस्यापि सहकारिसमवधानाभावादजनकत्वमिति संदिग्धव्य. तिरेकिता । जनकखभावत्वे तस्य सहकारिसमवधानाभावेपि स्वभाव विरोधादेवाजनक त्यानुपपत्तेः । सहकारिसमवधाने जनकमजनक चान्यदेति स्वभाव इति चेन्मयम् । एकस्याने कस्बमावतानुपपत्तेः । किञ्च यदि सहकारिसमधानमपि स्वभावान्तर्भूतं, तदा तदपि तदैव संपद्येत, स्वभावस्यानपायात् । अथाजनकत्वं स्वभावः, तदा न कदाचिदप्य- कुर जनयेत् । अथ सहकारिसमवधानानन्तरभाविनः कार्यात्समनन्तरपूर्वक्षनवतिः खभावः, तर्हि कुसूलनिहितावस्थायामपि वीजस्य यथावर्णितस्वभावो भवेत्, तदानीमभावे स्वभावपरित्यागप्रसङ्गात् । अथ सहकारिसमवधानं न स्वभावः, तर्हि व्यापकजनकत्वनिवृत्त्या व्याप्यसामर्थ्यनिवृत्तिमनुमिनोति यद्यदेत्यादिना । कुमूलनिहितं बीजमसमर्थ- मङ्कुरोत्पादे, तदानी तदजनकलाद्यदेवं तदेवं यथा पदार्थान्तरमिति पररीत्या च प्रयोगः, खकीयरीत्या तु यद्यन्न जनयति तत्तत्रासमर्थ यथा पदार्थान्तरं, न जनयति चेदं कुसूलनिहितं वीजमिति खभावेहेतु. १ तदेवं प्रसङ्गतद्विपर्ययाभ्यामसामर्थ्यमुपपादितम्, इदानी क्षणान्तरस्थस्य सामयं दर्शयति विरुद्धधर्माध्याससिद्धये-- सहकारीति । तत्रापि यदि सहकारिसमवेतं बीजमसमर्थमङ्गुरजनने स्यान्न जनयेदिति प्रसङ्गः । ययन येतत्तत्र समर्थं यथा सामग्री, जनयति चेदमिति विपर्ययः । धर्मद्वयप्रतिपादनमुपसंहरति-इति सामः येति । ननु तदानीं तदजनकलादिति हेतुरनैकान्तिको विपक्षाघ्यावृत्तः संदिग्धत्वात् । यदि हि समर्थया: जनकलमसंभव्येवेति निणीयेत, तर्येव विपक्षव्यतिरेकनिर्णयो, न च तदस्ति, समर्थस्यापि सहकारिमेलनाभाव: शतांशेनापि शक्यते । विपक्षस्य कुतस्तावद्धतोर्गमनिकावलमिति । तत्राह-नव समर्थस्यापीति । वक्तव्यं कि बीजस्य जनकत्वं खभाव उत जनकत्वमजनकत्वं चाहोखिदजनकत्वमेवेति । तत्र प्रथमं दूषयर -जनकस्वभावत्व इति । स्वभावविरोधादेवेति । खभावभूतेन जनकत्वेन विरोधादजनकत्वान पपत्तिरित्यर्थः । द्वितीयं शङ्कते-सहकारीति r दूषयति-मैवमेकस्येति । सोहि भावः खभात असाधारण इति यावत् । तथाचोभयखभावत्वे किं युगपदुभयं खभावभूतं पर्यायेण वा । नायः। भवद्भिव सहकारिसमवधानासमवधानावस्थतया व्यवस्थापनात , नित्यं कार्यसत्त्वासत्त्वयोः समाय । द्वितीये तु को योरपि स्वभावता, तस्योभयत्रानुगच्छतोपि तयोरननुगमनेन भेदावसायादिति भावः । यदि च सहसा समवधानासमवधानव्यवस्थया जनकत्वाजनकत्वयोरप्येकत्र व्यवस्थामिप्रेयते, सापि न संभवतीलाइ किति । तथाच तदसमवधानाभावात्तत्प्रयुक्ताजनकत्वमपि तस नास्तीत जासभावत्वं स्यात्, तथा पूर्वाकमेव दूषणमिति भावः । सहकारिसमवधानस्याप्यखभावत्वपक्षमुत्तरत्राश निराकरिष्यति । भजन खमेव खभाव इति तृतीयं पक्षं शकते-अथाजनकत्वमिति । ननु नात्यन्त जनकत्वमजनस्त्वं काय खभावः, कि तर्हि सहकारिसमवधाने सति यत्कार्य भवति तस्सादनन्तरपूर्वक्षणवर्तित्वं सभावः, देन न पर मकस्याप्तिमानित्यर्थः । २ प्रसज्यमानस जनसामावति पासायतिरेकिावं हेतु विभिन्न ·। परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २११ रणस्योपकरोति न वा । नचेदनपेक्षणीयत्वम् । उपकरोति चेत्, उपकारो वस्तुनो मिनी न वा । भिन्नत्वे प्राप्ताप्राप्तविवेकेन स एव कार्यजनक इति न स्थिरस्य कारणता । अभिन्नत्वे तु पूर्वावस्थस्य वस्तुनः सांप्रतमुपकारामिन्नतयोत्पत्यसंभवाद्वस्त्वन्तरोत्पत्तेः क्षणिकस्यैव कारणताप्रसङ्गः । उपकारस्य वस्तुतन्मात्रत्वे च सहकारिसमवधानात्पूर्वमपि तद्भावात्त- दापि कार्यजनन, सहकारिसमवधानवैयर्थं च प्रसज्येत । अथोपकारो वस्तुनस्तत्वान्यस्वाभ्यामनिर्वचनीयः, तदा तस्यैव कारणत्वमिति न वस्तुनः कारणता । नच वस्तुनोप्यन्वयव्यतिरेकित्वात्कारणता, केवलव्यतिरेकाभावात्, सत्युपकारे वरत्वभावापरान कार्याभावानुपलम्भात् । तदेवं सामर्थ्यासामर्थ्यलक्षणविरुद्धधर्मसंस- गजिनकाजनकयोर्भेदसिद्धिः ननु यद्यनुपकारिण्यपेक्षानुपपन्ना, तर्युपकुर्वन्त्येव सहकारिणः कारणस्येति शङ्किते परिहरति-उपकारो वस्तुन इति । उपकारस्य वस्तुनो भिन्नत्वे वस्तुनः कारणत्वं न स्यात्, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्यैव कारणत्वा. दिति परिहरति-भिन्नत्व इति । द्वितीये दूषणमाह--अभिन्नत्व इति । मन यक्तव्यं कि वस्तुन उप. कारादमेद उपकारस्य वा यस्तुनोऽभेदः । प्रथमे प्राह-पूर्वावस्थस्येति । उपकारः खल्विदानीमुत्परते पूर्वसिद्धस्य च वस्तुनस्तदमेदे तस्यैव पुनरुत्पत्तिः प्रसज्येत, तच्चायुक्तं, द्विरुत्पत्यभावात् , अतोन्यस्यैवोत्पत्ति. कन्या, तथाच कथय कथं न क्षणिकस्य कारणतापत्तिरित्यर्थः । द्वितीये दूषणमाह-उपकारस्येति । वस्तुनः पूर्वमेव विद्यमानत्वात्तदमिन्नोपकारोपि पूर्वमेव विद्यत इति तदापि कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः णान्तरमाह-सहकारिसमवधानेति । वस्तुस्वभावस्य तस्य तत्पूर्वमपि भावादिति भावः । भेदामेदप्रयुक्तदूषणपरिजिहीरनिर्वाच्यमतमुद्भावयति-अथेति । दूषयति-तदेति । यथा भेदेना- निर्वचनीयत्वं तथाऽमैदेनापीति न वस्तुखरूपलमुपकारस्य । तथाच क्षणिकस्य कारणत्वं दुरपवाद, वस्तु. मथाकारणतापत्तिरतिरिच्यत इति न मिन्नपक्षारफलतोऽमेद इति भावः । ननु किमिति वस्तुनोऽकारणता, यावतान्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्यापि कारणत्वमवसीयत, इतरयोपकारस्यापि तन स्यादिति, तत्राह-नच च. स्तुनोपीति । हेतुमाह-केवलेति । तदेव विवृणोति सत्युपकार इति । यथा हि बीजे विद्यमा. नेप्युपकाराभावादनुत्पत्तिमभ्युपैपि, न तथोपकारे विद्यमानेपि वस्तुनोऽभावादनुत्पत्तिः शक्यनिदर्शना, भमे. देवादिनी व्याघातात, मेदवादेप्युपकार्याभावे उपकारस्यैवासभवात् , अनिर्वचनीयेपि भेदपक्षप्रयुक्तदूषणानु- पहादिति भावः । तदित्यं वाधकपद्धतिमिः संदिग्धव्यतिरेकितानिरसनेनाजनकत्वादसामर्थ्यानुमानमप्रत्यूह- मिति स्थितं, तथाच विरुद्धधर्माध्यासः सिद्ध इत्याह -तदेवमिति । एवमुपपादितप्रकारेण यदा विरुद्धधर्म- संसर्गः सिद्धस्तदा तस्मादेव हेतोर्मेदसिद्धिरपि भवतीति योजना । सहकारिभिराधीयमाने वीजस्यातिशये पीज. मुत्पादकम्, अन्यथा तदभावे तदुदयापत्तेः । वीजं चातिशयमादधानं सहकारिणोऽपेक्षते, अन्यथा सर्वदोपकार- वृत्तावरस्यापि सर्वदोत्पत्तिप्रसङ्गात् । तस्मातदतिशयार्थमपि सहकारिमिरपेक्ष्यमाणैः सहकारिभिरतिशयान्तर- माधेयं बीजे, तस्मिन्नप्युपकारे पूर्वन्यायेन वीजं सहकारिसापेक्षं जनकमित्युपकारजनकोपकारजननार्थमपेक्ष्यमाणः सहकारिभिरुपकारान्तर वीजे जनयितव्यमिति तत्तदतिशयार्थमपेक्ष्यमाणसहकारिसंपायबीजवृत्त्यतिशयानव. स्थेति । यद्वा बीजवर्तिनि सहकारिभिरतिशये क्रियमाणे बीजमपि सहकारिभिरपेक्षणीयमिति पीजेन सहकारि- ध्वतिशय आधेय, एवं पीजेन सहकारिष्वतिशय आधीयमाने, सहकारिणोऽपेक्षणीया इति तीजे पूर्वमति- शयान्तरमाधेयं, तस्सिनप्यतिशये सहकारिमिवींजस्य क्रियमाणे बीजमपेक्षणीयमिति बीजेन पूर्वं सहकारिष्व. तिशयान्तरमाधेयमित्यनवस्थितिः । उपकारः कार्यार्थमपेक्ष्यमाणो बीजनिरपेक्षः कार्य जनयति धीजसा- पेझो वा। आये बीजादेरहेतुतापातः । द्वितीये तु बीमादिनापेक्ष्यमाणेनोपकारेणातिशय आधेयः । एवमा १ वरखमावे कार्यामाव इति व्यतिरेकव्याप्ती व्यभिचारादित्यर्थः । २ पश्यन्त मतान्वयि ! प्रथमान्तपाठस्तु शोमनो भाति । ३ बीजामावेऽतिशयोदयापत्तरित्यर्थः । -- ·[द्वितीय .. - तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) प्रयोगश्च 'फुसूलस्थं घीर्ज सहकारिमध्यमध्यासीनाद्भिनं विरुद्धधर्मसंसृष्टत्वादहनतु'- हिनवत् । तथा कुसूलस्थं वीजमङ्कुरजनकवीजाद्भिन्नं कार्याव्यवहितातीतक्षणातिरिक्तक्षण- संवन्धित्वाद्धटवत् । एतामेव व्याप्तिमुपजीव्य यत्सत्तक्षणिकमित्यनुमानेन क्षणिकतामाचक्षते क्षणभङ्गवादिनः । नच य एवाहं रूपमद्राक्षं स एवाहमिदानी स्पर्शमनुभवामि इति स एवायं घट इत्या- दिप्रत्यभिज्ञाविरोधः, सामग्रीभेदात्पारोक्ष्यापारोक्ष्यलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गाच प्रसभिज्ञान- स्मैकत्वानुपपत्तेः । तथाहि सा मे माता स मे पितेत्यादाविन्द्रियनिरपेक्षस्य संस्कारस स्मरणकारणत्वादयं घट इत्यादिप्रत्यक्षज्ञानेष्विन्द्रियस्य संस्कारनिरपेक्षस्य कारणतावग- हितोप्यविशयः कार्यार्थ बीजादीनपेक्षत इति बीजादीनां तत्राप्यतिशयान्तरमाधेयमित्यप्यनवस्थितिरित्यपि ज्ञेयं वादीन्द्रस्थम् । ननु किमनेन प्रमाणं भेदसिद्धावुकं भवति, तबाह-प्रयोगश्चेति । वीजमात्रस्य सहकारिमध्यनिष्ठवी. माझेदसाधनेन्तरता। यत्किंचिद्वीजस्य ततो मेदसाधनेनाप्युपपत्तेः । बाधापत्तिश्च, वत एव तस्य भेदप्रस जात् । हेतोरसिद्धिश्च तत उक्तम्-कुसूलस्थमिति । तथा यतःकुतश्विद्भेदसाधने यीजमात्राद्भेदसाधने चार्थान्तरता तदर्थ सहकारिमध्यमध्यासीनादिति विशेषणम् । बीजादिति वाध्याहर्तव्यम् । अब च तदेवेद मिति परेषां प्रत्यभिज्ञास्पदस्य मेदसाधनान्न क्षुद्रोदवः । यदि कश्चिद्येत्तदोरन्वयस्य दृष्टान्तदान्तिकयोर्व ऋता मन्वानो न परितुष्येत् तं प्रत्येवमनुमातव्यं--विप्रतिपन्नवीजं सहकारिमध्यमध्यासीनाद्भिनं तदर प्रत्यसमर्थत्वात्संप्रतिपन्नवदिति । अनुमानान्तरमाह-तथेति । अत्राप्यकुरजनकवीजाद्भिसत्येनाभिनत्वेन विप्रतिपन्नं बीजं पक्षः । कार्यापेक्षयाऽव्यवहितातीतक्षणातिरिक्तो यः क्षणतत्संबन्धित्वादित्यर्थः । बहुजः नकपीजे खान्योन्याभावरहिते व्यभिचारवारणायातीतपदम् । तस्यापि कार्याव्यवहितोत्तरक्षणातिरिक्तकार्यो. त्पत्तिपूर्वक्षणसंबन्धित्वात् । जनकपीजे व्यभिचारनिरासार्थमसिद्धिपरिहारार्थ चातिरिक्तपदम् । ननु क्षणि. फस्यसिद्धावेतत्स्यात्, यद्, अननकावस्थातो जनकावस्थं भिन्नमिति, स्थितिपक्षे तदनुपपत्तेः, नच क्षणिकरखे मानमस्तीति । तत्राह-पतामेवेति । यदा हि अर्थक्रियाकारिखाकारित्वयोः सामर्थ्यासामर्थ्याच्या ध्याति, सामर्थ्यासामर्थ्ययोश्च धर्मिभेदेन, तदाक्रियाकारित्वात्मकं सत्त्वं समर्थक्षणस्य क्षणिकतां साधयति, क्षणान्तरसत्त्वे तस्यैवासमर्थत्वप्रसशात, असमर्थस्य चानझियाकारित्वात् , अनर्थक्रियारिणवार्थक्रियाकारितं याहसमीति सत्पक्षणकाल्यो प्रतिसिद्धिः रिस्पर यानिशाकारिताकारित्वानुपपत्ते विपक्षव्यतिरेकसिद्धिरिति भावः । ननु प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षेणात्मानात्मपदार्थजातस्य स्थैर्यमवसीयते, ततस्तदपयाधितविषयं कालात्ययापदिष्टमि दमनुमानमिति, तत्राह-नच य पवाहमिति । अन किं ज्ञानद्वयमिदमेकमेव वामिप्रेयते । द्विवपक्षे ततः स्थैर्याशासनं पण्डमुद्राह्य मुग्धयोषितः पुनप्रार्थनमिव । तदा हि स एवाहं स एवायमिति पालकापतिः शकलितयोरेक्यानयगाहित्वात् । द्वितीयस्त्वसिद इत्याह-सामग्रीत्यादिना । स इत्यशे संस्कारारिरेष सामग्री, भयमंशे च संप्रयोगादिरिति, तथा स इत्यशे पारोक्ष्यमयमित्यशे यापारोश्यमिति सामग्रीमेदाद्विरक धर्माध्यासाथ न प्रत्यभिज्ञानमेकमित्यर्थः । ननु संस्कारसंप्रयोगयोः संभूयैकसामप्रीत्वारकथं सामग्रीमेद इति, तमाह-तथाहीत्यादिना । अन्यत्र पृथकार्यजनकतयावतखभाषयोरभापि विभिपकार्यजनकत्वमेवे १ मादीन्द्रहश्यसमित्यर्थः । २ स्वसिन्नपि स्वभदसिद्धिरूपान्तरसिद्धिरित्यर्थः । ३ इति शेषः । ४ एकबीजम्यक्तेनी नव्यत्यन्तरे भेदमादाय न सिमानामयः। पटितयोहसाप्पयो रिपथः । ६ वापर सिमटलरूपनरोचयदित्ययः । विप्रतिवनयोजनित्यादिना समनन्तो पानुमानपरित्यर्थः । ८ वरूपेत्यादि । नियत संबन्धसिरिरित्यर्थः । यातिसिरिरितियावर । १. झमेश पु. दाऽकिपाकारिताकालियोलपः शशिकलाभावति सरसामावसिसिरिस्पः। पशेकदेशेऽरजनकपीछे ३ ·, - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। मादुभयोः संभूय कारणतानुपपत्तिः । स इत्ययगिति च पारोक्ष्यापारोक्ष्यविरुद्धधर्मसं- सर्गस्य स्फुटमुपलम्भाच । ज्ञानभेदात्मत्यभिज्ञायाः प्रत्यक्षत्वाभावान्न प्रकृतानुगानस्य प्रत्य- क्षविरोधः, तस्माद्विरुद्धधर्मसंसर्गाद्वस्तूनां भेदसिद्धिरिति । अत्रोच्यते--सिद्धे भेदे विरोधे च धर्मयोधर्मिभेदधीः । तयोर्नाद्यापि संसिद्धिर्मिभेदस्तदा कुतः ॥ १६ ॥' अशेपभेदा. मपाकुर्ववोऽद्वैतवादिनो यदा भेदमात्रमेव नास्ति, तदा कुतो धर्मयोर्भेदः, फुतस्तरां विरोधः, कुतस्तमा च तदधीनो धर्मिभेदाध्यवसायः । अन्यतो वा भेदविरोधयोः सिद्धी तत एवं धर्मिभेदसिद्धिः, कृतमनुमानेनाजागलस्तनायमानेन विरुद्धधर्माध्यासेन स्वर्थः । विरुद्धधर्माध्यासे तु विप्रतिपतिराईर नास्तीत्साह-स इति । फलितमाह-शानमेदादित्या- दिना । प्रत्यक्षत्वाभावादिति । समस्तस्येति शेषः । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । विरुद्धधर्मा. ध्यासाद्वस्तुमेदसाधनेऽन्योन्याश्रयं श्लोकेन सगृहाति सिद्धान्ती सिद्धे भेद इति । धर्मयोजनकत्वाजनकन्या. धात्मकयोः परस्परं भेदे सिद्धे सति विरोधसिद्धिः, अभिन्नस्य विरोधाभावात्, तयोः सिद्धे विरोधे तदाश्रयतया धर्मिणोः कुसूलनिहितसहकारिसमेतमीजयो दयुद्धिः स्यात् । यदा च तयो द एव न सिद्धस्तदा विरोधस्य तहारकर्मि मेदस्य च कुतः सिद्धि परस्पराश्रयादित्यर्थः । श्लोकं विशोति-अशेपेत्यादिना । अद्वैतवा- दिन इति पदच्छेदः । ननु कथमन्योन्याश्यता, यावता प्रत्यक्षेण धर्मयोर्भेदः सिद्ध्यति, ततश्च विरोधसिद्धिसतध धर्मिभेदसिद्धिरित्यत आह-अन्यत इति । तत्र वक्तव्यं कीदृशं तद्भेदनादिप्रत्यक्षमभिमतं, कि निर्षिक- ल्पकं सविकल्पकं वेति । न तावत्सविकल्पके, तस्य प्रामाण्याभावाद्भवन्मवे । नापि निर्विकल्पकं, तस्य वस्तु- मात्रप्राहितया खलक्षणातिरिक्तपिकल्पागोचरत्वात् । यथाहुः 'कल्पनापोढमत्रान्तं प्रत्यक्ष मिति । मेदस्यापि स्खलक्षणमानत्वे स्वरूपभेदविमर्दनप्रस्तावोक्तदोषानध्यस्यामः । एतेनेदमप्यपास्तं यथास्तथागता:-'वर्तमान परिच्छिन्ददवर्तमानताव्यात्तिमपि परिच्छिनतीति । अवर्तमानताव्यातेर्वर्तमानतायाश्च धर्मत्वे प्रत्यक्षागोचं. रत्वात् ,स्वरूपावें चैकस्योभयखभावलायोगात् । नच वर्तमानतैवावर्तमानताव्यात्तिः । भावाभावयोरक्यायो- गात् । यथाहात्मतत्त्वविवेककृत्-'विधिरात्मास्य भावस्य निषेधस्तु ततः परः । सोपि चास्मेति कः प्रेक्ष भृण्व- नपि न लज्जत' इति । भूतभविष्यतोशापर्तमानत्वात् तद्यारतेरप्युभयविधाया. एकरूपवर्तमानतामक्त्वायो- गात, भविष्यतवावर्तमानभूतव्यास्त्तत्वेपि वर्तमानस्वाभावात् , भूतस्य चाभविष्यदवर्तमानव्यातत्येपि वर्त- मानत्याभावात् , वर्तमानतावगाहिताया उत्पन्नावगाहितारूपतया उत्पन्नबुद्धरवर्तमानव्यारत्यवगाहितया पुनर. त्पत्यभावात, जन्ममानव्यापारस्वाय युद्धेः, तस्मान्न प्रत्यक्ष भेदावभासनायालम् , अनुमान वनन्तरमेव निरा. करिष्यते तदेताशी देर्शनस्थितिः । आचौर्यस्तु भवतु वा यत्किचिःप्रमाणं तथापि तत एव धर्मिमेदस्यापि सिद्धेर्मुधा धर्ममेदोपन्यास इति प्रौढिमारूढः प्राह अन्यतो वेति । १ इदमनुमान विशेषणम् । २ सगतमते इत्यर्थः । ३ स्व स्वीयासाधारणपर्मरूपाजातिलक्ष्यते येनादः स्वलक्षणं ध्यातिः । ४ विकरप्यते व्याववस्तु येनेति व्युत्पत्या विकसो धर्मः: ५ करपना. करणव्युत्पत्या जात्यादिरूपा. धर्मास्तद्रहितमिलधः । ६ प्रमाणेल्यादिः। ७ अस्यानुभूयमानस्य भावस्य विधिः सत्ताऽस्मा स्वरूप निषेधस्तु ततो विध्यात्मकाद् भावखरूपात्परोऽतिरिक्तः सोऽपि निषेधोऽपि भावस्यात्मेति शृण्वन्नपि कः प्रेो विवेकी म लज्जते । एतेन पामावाभावादिन घटादिरूप इति फलति । ८ वर्तमान च भूतश्चेति इन्द्रः । ९ भस्थानन्तरं "भविष्यदू- बुद्धिरूपत्वेन भविष्यद्गुनन्तरमपि कार्यस्य" इति शेषः । उपबुद्धेरुत्पत्तिमतिबन्धिकायाः सत्त्वादिति शेषः । पुनरुत्पत्यमावादिति मन्यस्य । १० गनु न भवत्येव भविष्यबुद्धयनन्तरं कार्यजन्मेत्यत भाह-जन्मेत्यादि । भवि- प्ययुद्धेः कार्यजन्ममा व्यापारो यस्साः तत्सादित्यर्थः । ११ अगवेलादिः । १२ चिमुखेत्यादिः । .

·। [द्वितीयः योगसमये तदेव नास्ति, ततो न विपद्धधर्माध्याम इति शइते-सहकारीति । सहि सदकारिमिरे २१४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) कश्चायं धर्मयोविरोधो, येन विरुद्धधर्मसंसर्गित्वेन भेदोऽभिधीयते, किं सहानवस्था- यित्वं वध्यघातकभावो वा भावाभावरूपत्वं वा तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वं वा। प्रथमे किमेकस्मिन्काले सहानवस्थायित्वमुतैकस्मिन्नधिकरणे । नाद्यः । एकस्मिन्नपि क्षणे धर्मिभेदेन जनकत्वाजनकत्वयोः सहावस्थानात् । नेतरः । एकजनकस्याप्यन्याजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्नधिकरणे सहभावात् । एककार्यप्रतियोगिजनकत्वाजनक्त्वयो. रेकत्र धर्मिणि सहानवस्थायित्वमिति चेन्न । स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । क्षणभङ्गवादि- नोपि तत्कार्यजनकस्यैकस्य क्षणान्तरे तदजनकत्वेन तयोरेकत्रैव वस्तुनि साहित्यात् । नापि द्वितीयः । वध्यघातकभावस्य युगपदेकधर्मिनिष्ठयोरेव धर्मयोः संभवेनाश्रयभेदा- साधकत्वात् । नापि तृतीयः । कार्यभेदं प्रति जनकत्वाजनकत्वयोर्भावाभावरूपयोरेक. स्मिन्नपि भावात्, एककार्यप्रतियोगिजनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्वस्तुनि क्षणभेदेन भावाच । नापि चतुर्थः । स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः । किंच सहकारिसमवधाने यः कार्यमुत्पादयति स पूर्वं भेदासिद्ध्या विरोधासिद्धिरुक्ता । अधुना धर्मिमेदापादनकोविदः कोपि विरोधो दु साध्य इत्यभिप्रे- त्याह-कश्चायमित्यादिना । जनकत्वात्यन्ताभाववति धर्मिण्यजनकत्वस्य वृत्तिरिति चतुर्थविकलाय. । कि सहानवस्थायित्व मिति प्रथमे पक्षे यदिदमवस्थानस्य साहित्य निषिध्यमानं तकि देशतः कालतो वा इति विकल्पयति-प्रथम इति । एकस्मिन्नपि क्षण इति । एकक्षणे सहानवस्थायित्वरूपो विरोधो जनकलाजनकलयोरसिद्धः । एकस्मिन्नपि क्षणे वीजवीरणयोरङ्कुर प्रति जनक्त्वाजनकत्वयोवैर्तमानत्वा- दित्यर्थः । द्वितीयेपि विरोधोऽसिद्धः । एकस्मिन्नपि धर्मिणि जनकत्याजनक्त्वयो. कार्यभेदापेक्षया वर्तमान खादित्याह-नेतर इत्यादिना । नन्वेकमित्ववदेकविषयत्वमप्यपेक्षितं, तादृशश्च विरोधो जनकत्वाजनः फत्वयोरस्त्येवेति शङ्कते-एककार्येति । ईशश्च विरोधो न कापि सप्रतिपन्न , प्रत्येव कालभेदेन जनकत्वाजनक्त्वयो. सर्वनैवाङ्गीकारादित्याह-न स्थायिवादिनमितिः । क्षणभावाः दिनं प्रत्यसिद्धिमाह-क्षणभङ्गेति । यदिदमिदानीतनाकुरजननसमर्थ बीज तत्कालान्तरे त जनयेत या । यदि जनयेत्सिद्धान्तमनुसन्धरख । ननु क्षणान्तरे तदेव नास्ति कथं तस्य जनकत्वं, मास्तु, संक्षण एव तं फिमिति न जनयेत्, खानन्तरक्षणवर्तिनं प्रत्येव समर्थ तदिति चेत्, एवं तर्षसमर्थ तत्ततेति वचनीयम् । तथाच तस्वर पीजस्य तत्कालीनमरं प्रति जनकलमन्यकालीनं तमेव प्रत्यजनकलमिति ताप सहावस्थानं स्वयैवा. नुमतमित्यर्थः । वध्यघातकभावपक्षं निषेधति-नापि द्वितीय इति । अजातस्य मित्राधिकरणस्य या घातक्लाभावादेकाधिकरणे वर्तमानयोरेव यध्यपातकभावो वक्तव्यः, तदिहशो विरोधोऽनयोः संभवत नवेति तावदास्ता विचारः । सभवेपि नाधिकरणभेदक प्रत्युत तदैवयापादक इत्यर्थ. ! भावाभावलो विरोध इति तृतीयं पक्षं निषेधति-नापि तृतीय इति । ननु विषयभेदेन यतमानयोजनकत्वासना योर्भावाभावरूपत्वेपि न विरोधः । परस्परनिषेधरूपत्याभावात् । नहि पटाभायो घटय परस्पर विरुष्यते, मस्ति भावाभावरूपतेति, तस्मादेविषययोरनयोविरोध इति, ताहफायति । कृतोपपादनं पेदन नन्तरमेव । जनक्त्वाजनकत्वयोः परस्परांलन्ताभावसामानाधिकरण्यं विरोध इति चतुर्थ पसं निषेधति नापि चतुर्थ इति । यस हि स्थायिवादिनो जनकत्वमजनका कत्र यत इति नियमसं प्रति वर्ष तयोः परस्परायन्ताभावसमानाधिकरणत्वं सिद्धयदाहियेवेत्सर्षः । तदेवं सपने पिरधर्माप्यास परित परपक्ष एव तमाराशयति-किंचेति। ननु न सहकारिविरहकालीनकार्य प्रत्यराम तन, तह, सहकार १ प्रतियोग्यता बमोदिजनस्वविशेषणम् । एकानिरूपिवमानकालानवयोरसः । राताम् । ३ भीमनिस्वः स्थायिवादिनामेकस्यक , ·परिष्वेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २१५ भावः सहकारिविरहकाले तत्र समर्थो न वा । समर्थश्चेत्, तदापि जनयेत, नचेत्, तदेव वस्तु शक्तमशक्तं चेति दुर्निवारो पिरोधा, सहकारिचिरहकाले सोऽसन् नत्वसमर्थ इति चेन्न । सहकारिविरहकाले येयमसद्रूपता सा सहकारिसन्निधानकालेपि विद्यते न वा । विद्यते चेत्, स्वकाल एवासत्त्वप्रसङ्गः।नचेत्, न तर्हि सहकारिविरहकाले तदसद्रूपम्, अस- दूपाभावेयस भावात् । अथैकमेव यस्तु सहकारिभावाभावयोः सदसब्यबहारयोग्य, तथैव तर्हि स्थिरमपि शक्ताशक्तव्यवहारयोग्यमिति तुल्यम् । नचासामर्थ्य विहायान्यदसत्त्व- मस्ति । अथैकस्मिन्नेव वस्तुनि सहकारिसमयधानानन्तरं कार्यजननवभावता तद्विरहे चासमर्थस्वभावतेत्युभयमप्यविरुद्धं, तुल्यमिदमस्मन्मतेऽपि, तथापि सहकारिसमवधाने यत्समर्थरूपं तदेव चेत्यागप्यस्ति पूर्वमपि कार्यप्रसवप्रसङ्ग इति चेन्न । सहकारिविरहे यत्तव कार्येऽसमर्थ रूपं तदेव चेत्सहकारिसमवधानेपि ततोऽजननप्रसङ्ग इति तुल्यत्वात् । नच सहकारिणां स्वभावेन्तर्भावो येन गलेपादुकान्यायेन तेषामपि सदैव समुदयः स्याकिंतु भवन्मते समर्थक्षणोत्पादकानां क्षितिपवनपाथस्तेजसामिन सहकारितैव । नच सहकारिकृतोपकारस्य भेदाभेदविकल्पानुपपत्तिः । वस्तुनस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वच. येनासद्रूपेण भवति तत्कारणं, तत् सहकारिसमवधानसमयेपि विद्यते नया । प्रथमे सद्गवस्थायामप्यसत्त्वं स्यात् । द्वितीये तु पूर्वसिद्धस्य वस्तुन. पश्चाद्भाव्यसत्त्व न खभाव , असत्त्वावस्थायाः पूर्वमपि वस्तुनो विद्यमा- नत्वादिति परिहरति-नेत्यादिना । ननु यद्यपि तदेकं, तथाप्युभयव्यवहारालम्बन भवति सहकारिसमव- धानासमवधाननियन्धनत्वेन, विरोधाभावादिति शहते-अथैकमेवेति । स एव तर्हि न्याय सामर्थ्यासा- मर्ययोरपीत्याह-तीति । स्यादेतद्यदि च सत्त्वासत्वयोनिदर्शनेन सामर्थ्यासामर्थ्ययोराश्रयणं भवति । तर्हि सहकारिविरहकाळेऽसत्त्व, तथाच क्षणिकतैवेति गत स्थैर्याशयेति, तनाहनचासामर्थ्य विहा- येति । यदिदं संहकारिविरहकालेऽसत्वं, तद्भवन्नये तावदसामर्थ्यरूपम्, अर्थक्रियासामर्थ्यस्य सत्याभ्युपगमात्, तथाचैतादृशासत्वमेतादृशक्षणिकत्वं च नास्मभ्यमपि द्रुह्यतीति भावः । अथ वा सहकारिविरहकाले यदिद- मसत्त्व, तदेवासामर्थ्य, ततश्चासदेव तन्नासमर्थमित्ययुक्तमुक्तमित्याह-नवासामर्थ्यमित्यादिना । सा मरहि सवासियते, सतवासस्वमप्यसामर्थमेवेलर्थ । शङ्क-अथैकस्मिन्निति । इयं निरुद्ध- गतिसौगतशङ्का । अहो मामकभाग्योद्गमसमयोऽय यदायुष्मतैवास्मत्समीहित स्वीकृतमित्यभिप्रेत्याह--तुल्य. मिदमिति । यद्यपीदमावयो. समान, तथापि स्थिरपक्षेऽनुपपत्त्यन्तरमस्तीति शङ्कते-तथापीति । स्थैर्य. वादिना सहकारिसमवधाने सामर्थ्यमेवं रूपं प्रागपि वर्तत इति वचनीय, तथाच प्रागपिकार्यप्रसवप्रप्त इत्यर्थः । अस्य मिथो विरोधेन तर्काभासतां दर्शयितु प्रतिप्रसङ्गमाह-न सहकारीति । अकुरक्षणोत्पाद- कमपि वीजक्षणं सहकारिविरहे तस्मिन्नेवासमर्थमिति वक्तव्यं, अन्यथा तद्विरहपि जनकलप्रसङ्गात्, तस्माद्यत्त. दसमर्थ तदेव समर्थमपि, तथाच तस्मादुत्पत्तावसामादप्युत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थ । अजननप्रसङ्ग इति का पदच्छेदः । एवं सहकारिसमवधानासमवधानयो सामर्थ्यासामर्थ्य चाविरुद्धमिति प्रौढिमारूढेणोक्तम् । वस्तु- तस्तु समर्थमेव, समर्थमपि सहबारिवैकल्ये न जनरुमिति स्थितिः । यत्तु समर्थस्यापि सहकारिसाकल्य एव जनकलमित्युक्तमयुक्त, सहकारिणा स्वभावान्तर्भावे यावत्कारण. भावित्वेन सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसङ्गादिति पूर्वपक्षिणोक्त, तदनहीकारपरास्वमित्याह-नच सहकारिणा- मिति । यथाहि सौगताना मते सियादिचतुर्विधधातूना समर्थवीजक्षणोत्पादकत्वमेव, न समर्थक्षणखभा. वान्तर्भाव । एवमस्मन्मवेपि सहकारित्वमेव न स्वरूपलम् । इयास्तु विशेषः । भवन्मते तजनकत्वमा. १ वस्तुन इत्यर्थः।

·दीनामिति । व्याघातमेव दर्शयति-तत्संवन्धीति । क्षणान्तरत्वाकान्तं यत्तत्संबन्धात्यन्तामाववत्वे उपकारस्पति शेषदानेन । ३ कारणत्वेनाभिमतदण्डादेरित्यर्थः । ४ समाधानदलार्यः। ५ विरोधस्य प्रथमे किसे २१६ तत्त्वप्रदीपिका (चिसुखी.) [द्वितीयः नीयत्वात् , लोकसिद्धकारणताया अप्रत्याख्येयत्वात् । नच केवलव्यतिरेकाभावः । उप- कारवस्तुनोभैदानभ्युपगमात् , उपकारकारणताया एव वस्तुकारणताभ्युपगमात् । प्रयो- गस्तु धर्मयोर्विरोधनिरासेनैव निरस्तः, अनेकान्तिकश्च, सहकारिमध्यमध्यासीनस्य विग- द्धधर्मसंसृष्टत्वेपि स्वतो भेदाभावात् । फार्याव्यवहितातीतक्षणातिरिक्तक्षणसंवन्धित्वादित्यपि हेतुःस्थायिवादिनो मते तखैत्र तथाविधक्षणसंबन्धित्वात्तस्मिन्नेवानैकान्तः । तदेवं प्रसङ्गतद्विपर्यययोरपास्तत्वात्क्षणिक- त्वानुमानं दूरोत्सारितम् । किंचेदं क्षणिकत्वं, किं क्षणसंबन्धित्वं क्षणान्तरासंबन्धित्वे सति क्षणसंवन्धित्वं वा क्षणान्तरमात्रासंबन्धित्वे सति क्षणसंबन्धित्वं वा उत्पत्तिक्षणे सत्त्वं वा स्वोत्पत्तिक्षणे सत्त्वं वा स्वोत्पत्तिक्षणमात्रसत्त्वं वा एकक्षणावस्थायित्वं वा अने- कक्षणानवस्थायित्वविशेपितं वा । न तावत्प्रथमः । सिद्धसाधनत्वात्, अनेकक्षणावस्थायि- नोपि घटादेः क्षणसंवन्धित्वात् । न द्वितीयः । अर्थान्तरत्वात् । क्षणान्तरासंबन्धित्वेप्य- नेकक्षणसंबन्धित्वाविरोधात् । घटादीनामनेकक्षणसंबन्धिनामपि स्वप्रध्वंसादिक्षणासंय- न्मते तदुपकारकत्वमित्यर्थः । यचोपकारकत्वपक्षेपि तेनोक्तं, तदनूद्य निराचटे-नच सहकारिकृतेति । अनुपपत्तिरुपकारस्येति शेषः । नन्वनिर्वचनीयोपकारस्य कारणत्वे कारणस्य कारणत्वं न स्यादित्युक्तमेव, तत्राह-लोकसिद्धकारणताया इति । कारणस्येति शेषः । नन्वत्राप्युक्तं केवलव्यतिरेको नास्तीति, तत्राह-नच केवलेति । कैवल्यं चेदमनौपायिकत्वमितरथानुपयोगात्, केवलस्य वस्तुमानस्येति वा, यदि कारणादुपकारस्य भेदः स्यात्स्यात्तदा कारणस्यापि पृथकेवलव्यतिरेकप्रार्थनं, नत्वेतदस्ति, भेदेनाप्यनिर्वचनी- यलादित्यर्थः । ननु तथाप्यनुमाने कि दूषणमिति, तत्राह-प्रयोगस्त्विति । पूर्वोक्तप्रकारेण विरोधानि- रूपणे केचिदसिद्धिः क्वचिद्विरुद्धत्वं क्वचिदनैकान्तिकत्व मित्यर्थः । अविवक्षित विशेषेपि विरोधेऽनैकान्तिकता- माह-अनैकान्तिकश्चेति । तद्धि सहकारिमध्यमध्यासीनं कालान्तरीयमगुरं न जनयति जनयति र तारकःलिकमिति विरुद्धधर्माध्यासवत् । अथ च खयं खस्मान भिद्यते इति तत्रानेकान्तिकत्वमित्यर्थः । सहा. नवस्थायिलवध्यघातकलभावाभावविरोधेषु यथायथमसिद्ध्यादयो ज्ञेयाः । यद्वा कुसूलनिहितसहकारिसमन- हितवीजयोः परस्परविरुद्धधर्मसंसृष्टलयाविशिष्टतात्सत्यपि विरुद्धधर्मसंसर्गे सहकारिसमवहितस्य खप्रतियो- गिकमैदानधिकरणत्वादनकान्तिकत्वमित्याह-अनैकान्तिकश्चेति । द्वितीयानुमानेप्यन्यतरानैकान्तिक्तामाह-कार्याव्यवहितेत्यादिना । यत्सत्तत्क्षणिकमित्यनुमानेप्युठं धूपणमतिदिशति--तदेवमिति । यदि सहकारिसहित बीजं तद्विरहकालीनबीजान मियेतार्थक्रियाकारित. रूपसत्त्वं न स्यादिति प्रसङ्गः, तच्चेदं तस्माद्भिद्यते इति तद्विपर्ययः, तयोः स्थायिन्यपि जनकत्वसमर्थनेन निर सारसत्त्वहेतुकं क्षणिकत्वानुमानमपि निरस्तमित्यर्थः । साध्यनिष्टक्षणिकखस्याप्रसिद्ध विशेषणलसिद्धसाधनव- योरन्यतरापात इति दिदर्शयिपुर्विकल्पयति--किंचेत्यादिना । क्षणान्तरासंबन्धित्वमानवे सति क्षणसेर न्धित्वं द्वितीयः पक्षः । तृतीयस्तु क्षणान्तरसंबन्धिलायन्ताभावाधिकरणत्वे सति क्षणसंबन्धित्वमिति विशेषः । सिद्धसाधनतामेव विवृणोति-अनेकक्षणेति । न केवलं क्षणान्तरेण केनचिदसंबन्धोऽनेकक्षणी- यन्धेन न विरुध्यत इति संभावनामात्रम् , किं तर्युपगतश्चानियेषु पदार्थेषु स्थायिवादिभिरित्याह--घटा १ क्षणान्तरासबन्धित्वमात्रखे सतीति टीकाकारसंमतः पाठः। २ सहकारिकृतस्येति पाठः टीकासमतो मानि ७प्रक्रिया चतुर्थे च विरुद्धधर्मसंसृष्टत्व हेतोः स्वरूपासिदितीय च विकल्प नापसायाभावसाधकस्य देतो. विरुद्धत्वम् । भावाभावरूपे तृतीयविकल्पेऽनैकान्तिकत्वमित्यर्थः । ६ वादिप्रतिवादिनोरिति शेषः। वारिस्वरूपसत्त्ववश्वेदमित्यर्थः । ८ कालोपाधिकभेदमादायेत्यादिः। ।

·. परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २१७ धित्वस्याभ्युपगमात् । न तृतीयः । व्याघातात् । तत्संबन्धिभणस्यापि क्षणविशेषत्वेन क्षणान्तरत्वे सति क्षणान्तरमात्रासंबन्धाभायात् । न चतुर्थः । सिद्धसाधनवाद, अनेक क्षणसंबन्धेप्युत्पत्तिक्षणसंवन्धाविरोधात् । अव एव न पञ्चमः । नापि पष्ठः । स्वशब्दे- नानुराधेकैकविवक्षायां तदुत्पत्तिक्षणमात्रसत्वस्य घटाविधभावेन क्षणिकत्वाभावप्रस- मात् । सर्वविवक्षायां तु लक्षणासंभवित्वम्, एकैकस्य सर्वोत्पत्तिक्षणसत्त्वासंभवेन तन्मात्रस- स्वासंभवात् । नापि सप्तमः । अनेकक्षणसत्त्ववादिभिरप्येकक्षणावस्थायित्वाङ्गीकारात् । नाप्यष्टमः । प्रध्वंसाधनेकक्षणानवस्थायित्वस्यै कक्षणावस्थायिनि स्थायिन्यपि सम्भवात् । उत्पत्तिक्षणानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वं क्षणिकरत्रमियपि न । स्थिराणामपि यस्य कस्यचिदुत्पत्त्यनन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वोपपत्तेः । एतेन खोत्पत्त्यनन्तरक्षणवर्तिध्वंस- प्रतियोगित्वमपि निरस्तम् । स्वशब्दखण्डनस्य पूर्ववदनापि तुल्यत्वात् । अथास्य घटस्यै- तद्धटोत्पत्त्यव्यवहितानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगित्वं क्षणिकत्वमेवं प्रतिव्यक्ति क्षणिकत्व-. लक्षणमूहनीयमिति चेन्मैवम् । एवं विधक्षणिकत्वसाधने सत्त्वसाधनस्यानैकान्तिकत्वा- पातात् । नबतीतानागतानां च सतामेतदुत्पत्त्यव्यवहितानन्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियो- गित्वमस्ति । तत्तद्धंसानामेतद्धटोत्पत्त्यनन्तरक्षणेऽनुत्पन्नत्वात् । एतेनोत्पत्तिक्षणधंसासमा- सति क्षणसंबन्धित्वमिति हि तृतीयः पक्षः, तच्च व्याहतम् । येन हि क्षणेन संबध्यते सोपि यत्किंचित्क्षणापेक्षया क्षणान्तरमेव । तथाच तेनाप्यसबन्धः संबन्धश्चेत्यापातात् व्याघातः स्यादित्यर्थः । अत एवेति । यत एवानेकक्षणसतोप्युत्पत्तिक्षणसत्त्वसम्भवः, अत एव खोत्पत्तिक्षणसत्त्वमपि सभवतीति सिद्धसाधनमित्यर्थ । नापि पष्ठ इति । स्वोत्पत्तीत्यन स्वशब्देन कि प्रतिनियतः कश्चिदभिधीयते सर्वे वा पदार्था, आये. ऽव्याप्तिः । सर्वपदार्थानामेपदार्थोत्पत्तिक्षणसत्त्वाभावेन तेषु क्षणिकेए णाभावादित्यर्थः । द्वितीयेऽसभ- यमाह-सर्वेति । सप्तमपक्षेपि सिद्धसाधनतामाह-नापि सप्तम इति । नाप्यष्टम इति । उत्पत्ति. क्षणावस्थायित्वेन तावदेकक्षणावस्थायित्वमस्ति प्रध्वंसक्षणमारभ्योत्तरानेकक्षणानवस्थायित्वं चास्तीति स्थायि- त्वेप्युपपत्तेरन्तरत्वमित्यर्थः । लक्षणान्तर दूषयति-उत्पत्तिक्षणेति । उत्पत्तिक्षणसमनन्तरक्षणवतिध्वंसप्रतियोगित्वं स्थायिने न संभ- वतीत्यभिमानः । मन किमुत्पत्तिक्षणशब्देन यथाश्रुतोऽर्थो विवक्षित. खोत्पत्तिक्षणो वा । आये प्राह -स्थिरा. णामपीति । स्थिरस्थापि हि यो ध्वंसक्षणस्तत्पूर्वक्षणोपि यस्यकस्यचिदुरपतिक्षणो भवतीत्यर्थान्तरमित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-पतेनेति । तनापि खशब्देन कि ध्वंसप्रतियोगी विवक्षित कि या प्रतिनियत कश्चित् । बायेऽनन्तरदोषानुपग । द्वितीये तु पटपक्षोकाव्याप्तिरित्याह-स्वशब्देति । ननु न समस्तक्षणिकेषु अनु. गतमिदमाचक्ष्महे लक्षणं, येनैवमव्याप्ति स्थाकिंतु प्रति विशेष पृथगेवेत्यभिप्रेत्य शङ्कते-अथेति । अन. न्तरत्वं चानोत्तरत्वं विवक्षितं, तस्य स्थैर्येऽप्युपपद्यमानतया अर्थान्तरतापरिहारायान्यवहितग्रहणम् । तरिका यत्सत्तक्षणिकमिसन सत्त्वहेतुना एतादृश्यं क्षणिक्त्वं सिसाधयिषितं, तथाचानकान्तिकत्वम् । गणरानान्त, रितपदार्थानां चैतटोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरक्षणवर्तिध्वंसप्रतियोगिललक्षणक्षणिकखाभावेन विपक्षत्वात्सत्त्वहे. तोश्च तत्र वर्तमानत्वादित्याह-एवंविधेत्यादिना । साध्यविकलश्च दृष्टान्त इति च द्रष्टव्यम् । अथ फिमिति तन नास्ति, तनाह -तत्तवंसानामिति । उक्तं दूषणं लक्षणान्तरेप्यतिदिशति-एतेनेति । उत्पत्तिक्ष. १ वक्ष्यमाणदूषणेनेत्यर्थः। २ वक्ष्यमाणहेतुनेत्यर्थः ३ यकश्चिद्ध्वसप्रतियोगिनमादाय तदुत्पत्तिक्षण- समनन्तरक्षणवर्तिध्वसप्रतियोगित्वासायिनो घटादेः । ४ जलधरादिरूपः । चि.२० ·[द्वितीयः , .. सया मर्यमाणतया वा क्वचिदिन्द्रियनिरपेक्षतयानमित्युत्पादकस्येन्द्रियस्य च घटादी लिमनिरपेक्षतयामरोश. -नान्तरेणेति । यद्यप्ययं पर्वतो वहिमानिति प्रतिज्ञात्मकोऽवयवो नानुमन्यते गोतमगोनिभिस्तयापीर ज्ञानं प्रत्यारमवेदनीयमभ्यनुज्ञायत इति न निदर्शने विप्रतिपत्तिः । यत्तु पारोक्ष्यापारोक्ष्यलक्षणविरुधर्मा यद्धिमानित्यत्रैव व्यमिचारात् , कथं चात्र पारोश्यमधिगतम् । नहि तदित्युल्लेखमामात् , पारोश्यारोपकार- प्यमिमान्पर्वतः सोनिमान्पर्वत इति ज्ञानयोस्तदन्वयानन्वयदर्शनात् । नच प्रत्यभिज्ञासादेव ज्वालाप्रलनिक पदप्रामाण्यानुमानम् । विरुद्धधर्मसंसृष्टविषयरवोपाधिहतत्वात् , अत्रं च तदभावस्य निवेदितवाद, वी १शानेस्यादिः । १ मा यहिपर्वतयोः प्रकार विशेम्पयो देऽपि शानस्यैववाद । भिडीast. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) नकालीनत्वं क्षणिकत्वमित्यपि निरस्तम् । यत्किंचिदुत्पत्तिक्षणध्वंसासमानकालीनत्वस्य स्थायिष्वपि भावात्, स्वशब्देन विशेषणेपि पूर्वोक्तदोषानुषङ्गात्, प्रतिव्यक्तिलक्षणे च सत्त्वसाधनस्यानैकान्तिकत्वात् । घटत्वात्पटवादित्यादिप्रयोगसाधनाभ्यूहने चानागतप- टपटाविष्वनैकान्तिकता तवस्थैव । सर्वश्चायमुदितो हेतुकलापः पूर्वोदितप्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षविरोधितया कालात्ययापदिष्टः । यत्पुनरुक्तं सामग्रीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसर्गाच्च प्रत्य- मिज्ञाझानस्यैकत्वानुपपत्तिरिति, तद्युक्तम् । संप्रयोगसंस्कारयोः संभूयसामप्रीत्वात् । नचान्यत्र संप्रयोगसंस्कारयोः प्रत्येकमन्योन्यनिरपेक्षयोः कारणत्वादेकज्ञानकारणतानु पपत्तिः । यस्मात् 'अन्यत्र लिङ्गेन्द्रिययोरन्योन्यनिरपेक्षयोः । दृष्टं संभूयकारित्वं विशि- टानुमिति प्रति ॥ १७ ॥ श्रूयमाणस्य स्मर्यमाणस्य वा लिंगस्वाक्षनिरपेक्षस्यानुमानज्ञानहेतुत्वं दृष्ट, दृष्टं चेन्द्रि यस्पानपेक्षस्यापरोक्षज्ञानकरणत्वं, तथापि संभूयोभाभ्यामयं पर्वतो वहिमानित्येकमनुमा- नशानं जायमानमुपलभामहे । नान्तरेणेन्द्रियसंप्रयोगमयमिति पुरोवाकारोपलम्भन्न- भवः । नच विरुद्धधर्मसंसर्गाद्भेदः । अस्मिन्नेवानुमानवेदने वहिमानिति चायनिति प णस्य यः प्रध्वंसस्तेनासमानकालीनत्वं यदुत्पद्यमानस्य तत्क्षणिकत्वं, स्थिरस्य बनेकक्षणावस्थायिनो नोत्पति क्षणप्रध्वंसासमानकालीनत्वं तेन नार्थान्तरत्वमित्यर्थः । असंभवपरिहारार्थ चोत्पत्तिपदम् । एतेनेत्येतद्विपुग्ोति -यत्किचिदित्यादिना । पूर्वोक्तदोषोऽव्याप्तिः । अथ विशेषलक्षणमिदं विवक्ष्यते तदा पूर्वोत्तमनुमा- नदूषणं स्यादित्याह-प्रतिव्यक्तीति । ननु विशेषलक्षणविवक्षायां न सत्त्वादिति हेतुरभिधित्सितः, किंतु घटत्वात्पटत्वादित्यादिव्यावृत्तधर्मा, अतो नानकान्तिकता, तबाह-घटत्वादिति । तथाप्यनागतेषु पटे. प्वभिप्रेतसाध्यरहितेष्वनैकान्तिकता ! एवं पटत्वादेरपीत्यर्थः । एतद्धटलादित्यादिहेतुविवक्षायां व्यापति- द्विरित्यपि द्रष्टव्यम् । एवं साध्यप्रयुक्तदूषणान्युक्त्वा बाधमप्याह-सर्वश्चायमित्यादिना-ननु कथं संस्कार संप्रयोगयोः संभूयसामग्रीत्वं, यावतान्यत्र निरपेक्षयोदृष्टयोरत्रापि तयोः साहित्याभावो वर्णित इति, तबाह नधान्यनेति । किमन्यत्र निरपेक्षकारणत्वेनात्रापि नैरपैश्यमनुमित्सितं, तनिकान्तिकं, लिङ्गस धूयमाणः ज्ञानजनकस्यायममिमान्पर्वत इत्यनुमित्युत्पत्ती संभूयकारिखदर्शनादित्याह-अन्यत्रेति । इममेव श्लोकं विशृणोति-श्रूयमाणस्येत्यादिना । ननु किमित्यनुमितावपि तयोः साहित्यमिति, तना घ्यासाझेद इति, तनाह-नच विरुद्धति । एतेन विषयोंदा दोनयनमाप निरसम् । अयं पई। चाप्रामाण्ये सर्वान्तात् क्वचिदेकक्षणस्याप्यसिद्धः क्षनिकस्यापि क्षयरोग प्रत्समिशागधमनुमानम . १ प्रलमिणयानिसर्थः । ४ सोर चैतन्यरूपानसषयादिति भावः। पदमते तु एतस्वयं निर्विवादमय । इत्यादिरूपायां पशीभूतप्रत्समिश यामित्यर्थः । ५ शामिदनियमसमाविः । किसान परेशर मात्या स्वभिमतयाबरक्षणावस्थायिस्पाभारप्रसादिति भावः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। पारोक्ष्यापारोक्ष्यविरुद्धधर्मसंसगॉपलब्धेः। तदेवं प्रत्यभिज्ञाज्ञानस्सैकस्वेन प्रामाण्यसंभवा- तविरुद्धं भेदानुमानं कालात्ययापदिष्टं न भेदप्रत्यायनायालम् । कथं च व्याप्यव्यापैकभावभेदोपलम्भाधीनात्मलाभमनुमानमसिद्धे भेदे भेदं गोपरयेत् । आगमोप्यभिधानाभिधेयभेदावगमपुरासरस्तस्मिन्नेवासिद्ध कथं तत्र प्रामाण्यमनु- पीत । शब्दान्तरादिकमपि सिद्धशब्दादिभेदोपजीवनेन प्रवर्तमानं तदसिद्धौ फथं को. समर्पितमुपसंहरति-तदेवमिति । एतेन विज्ञानक्षणिकत्वानुमानमपि प्रत्युक्त वेदितव्यम् । विनष्टाविनष्ट. खलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गस्योपाधेविषयतया अगिद्धः, नीलपीतादेव विज्ञानयहि वात् । अस्तु तहिं प्रत्यक्षं, न स्वप्तः परतो वा । असिद्धेः । कि विज्ञानस्य खयमेवोत्पत्तिनाशी सिध्यतः ज्ञानान्तरेण या । न तावदन्त्यः । अपसिद्धान्तात्तद्विज्ञानस्योत्पत्तिविनाशी गृहत्तद्विज्ञानमपि गृहीयादपरथा किमीयाविमावित्यावेदयेत् । नच विज्ञानस्य विज्ञानान्तरमाह्यत्वं खप्रकाशदर्शने शोभनम् । खग्राहकं विज्ञानं खोत्पत्तिविनाशावप्यवगाहत इति चेत्, सरिक खसमये खाभावसमये या । न तावदन्यः। असंभवादतिप्रसङ्गाघ । किं नाम न शक्यसाधन- मसता ज्ञानेन । नापि प्रथमः । संवित्समये तदुत्पत्तरतीतलात निधनस्य चानागतलादयोगिप्रत्यक्षस्य चातीतायगोचरत्वात् । कयं च तदिन्द्रियमग्निकर्पाजन्यस्य तत्प्रत्यक्षत्वम् । नहि ज्ञानोत्पत्तेः प्राक् तद्धसोस्ति येन तदिन्द्रियसतिकर्यादुत्पद्यत । अस्तु तर्हि योगिप्रत्यक्षं तस्य च त्रैकाल्यगोचरत्वाद्यदाह कीर्तिर्यायविन्दी प्रत्यक्षचातुर्विध्यं वदन्-'तदनुभूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानं चेति, तेन न कोपि कलकलेप' इति, तदपि चार्तम् । तथाहि किं तदीयनीलादिसंवेदनानामुत्पत्तिविनाशविषयत्वम् , उत्पत्तिविनाशमान विषयस्य वा कस्यचित् । नाद्यः । नीलादिसवेदनानां तत्तन्मात्र विषयत्वेन स्वोत्पत्त्याद्यगोचरलात् । अथान्या संवित् । सापि कि खोत्पत्त्यादिविपयिणी परोत्पत्त्यादिविषयिष्यपि वा। नान्यः। परबुद्धीनां तदविषयत्वात् , विषयत्वे चापरा- द्धान्तात् । अथ सा खोदयायेव विषयीकरोतीति योगिज्ञाननिदर्शनेन चेतराखनुमीयत इति मतम् , अस्तु तर्हि तदीयतासं विदि प्रमाणपर्यनुयोगः। ननु यो यदभिनिविशमानोभ्यस्यति स तस्य परी काष्ठां प्रामोति चित्र- कार इव शिल्पकर्माभ्यासी । अभ्यस्यति व कश्चिदवहितो ध्यानमित्य नुमानं प्रमाणम् । न । नटपुत्रादिशोक- वशेनातिभावयतः कूटसाक्षात्कारस्यापि दर्शनात् । अभ्यस्यति च कश्चिदिति च शपथसाध्यम् । अस्तु तर्हि बुद्धनिवागमवशातादृशसर्पज्ञ इति सिद्धिः । स एव तर्हि सर्वज्ञः केन सिद्धः । ननु सोपि तदीयागमादेव, अहो दुर्भगोसि यत्तावकगोत्रधुराधुरैार जिल्लोकजिदित्यादीन्युदारगुणग्रामनामान्युपार्जितानि खया तु साप्रतं मन्दाक्षजिदिति नाम निर्लजेनोपार्जितं, कयमपरया तत्प्रणीतागममेव तत्सिद्धावभिदधासि, परस्पराश्रयादपि न बिभेपि । तदित्यं-खेतस्तावन्न विज्ञप्तः सिध्येतामुदयव्ययौ । परतोपि न विज्ञः सिध्येतामुदयव्ययौ ।' तदेवं विरुद्धधर्मसंसर्गाद्भेदानुमानं निरस्तम् , इदानीं भेदशकितानुमानजातस्य साधारणं दूर्पणमाह-कथं- चेत्यादिना । व्याप्यव्यापकयोर्यो भेदोपलम्भः तमुपजीव्य प्रवर्तमानं कथं भेदमाने प्रमाणं स्यादन्योन्याश्नया- दित्यर्थः। इममेव दोषमागमेऽप्याह-आगमोऽपीति । तस्मिन्निति । अभिधानामिधेययोर्भेद इत्यर्थः । यत्तु शब्दान्तरादि भेदसाधकमित्युकं तत्परिहरति-शब्दान्तरादीति । एतेषां चोदाहरणानि मिथ्यालवादे १ सोऽयं घटत्यादिरूपेत्यादिः । २ सर्वभावानां क्षणिकत्वेनेसादिः । ३ व्याप्यव्यापकपदार्थयो|भेदोपलम्म. स्तदधीनारमलाममित्यर्थः । ४ विपयक्षणिकलनिराकरणेनेत्यर्थः । विज्ञान क्षणिक सत्ताद विधुदादिवदित्यनुमाना. कारः। ५ उत्पन्न विनष्टे वस्तुनि विनष्टर विनष्टत्वस्य साध्यव्यापकत्वं नीलपीतादौ च विज्ञानरूपपक्षयहि ते प्रसा- पितस्थायित्ववति सत्वरूपहेतुमति साधनाव्यापकत्वं बोध्यम् । ६ विज्ञानस्य क्षणिकले प्रमाणमित्यर्थः । ७ कस्यमाविति विग्रहः1 ८ शानध्वंस इत्यर्थः । ९ योगिज्ञानं यथाऽतीतानागतविषयकं तथा प्रकृससंविदपीत्यर्थः । १० प्रमाणप्रश्न इत्यर्थः। ११ विज्ञानस्योत्पत्तिविनाशी खतोविज्ञानान्तराद्वा पूर्वोक्तरीत्या न सिध्येतामिति संग्रहलोकार्पः। १२ परस्पराश्यत्वरूपमिति भावः।

·३रमप्रतरित्यत्रान्वेति । ४ विभमा भवस्थारूपाचानानि, सत्कार्य गूतानि मिथ्याचानानि पा । विमानमा गाया मूलाडानं ताभिर्विमूदाचिरीरिखः। म्याकी दूरीभूदा मायाकपा यसाहिति मिताहापो. [द्वितीयः नप्रवृत्तिस्ततश्च भेदसिद्धावन्योन्याश्रयतेत्यर्थः । 'निर्भमः क्षणभग एप विषमो बद्धोतिदुर्घतिभिर्योदैविध- नेति। तच्चेति । तच लक्षणमध्यक्षादिषु देवैरपि वक्तुं न शक्यत इत्यर्थः । भनेन प्रमाणादिषोडशक्षा लोकं विणोति-प्रत्यक्षादीति । यद्यपि प्रमाणसामान्यलक्षणसण्डनानन्तरं तद्विशेषप्रत्यक्षादेः रामनं युकं, तथापि प्रत्यक्षलक्षणसण्डनप्रसङ्गेन तदपि सण्डयिष्यत इति लाघवममिप्रेत्य न्यायसूत्रोकं प्रलाल १ अधोपतिरपि न प्रामाण्यं भजते इतियोजना दितीयनममादाय । २ भनुपलब्धिता ममानि। २२० तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) पासनादिभेदमावेदयेत् । नहि भेदासिद्धौ यजतिददातिजुहोत्यर्थानां भेदः सिद्धपति, येन 'धात्वर्थभेदे सर्वत्र विज्ञेयं भावनान्तरमिति' वार्तिककारोक्तो भावनाभेदः सिद्धयेत् । उप- मानमपि मानान्तरावसितगोगवयादिवस्तुद्वयावच्छिन्नसादृश्यगोचरत्वात् तदसिद्धौ न वस्तु- भेदावभासनाय प्रभवति । तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीत्यर्थ क्रियान्यथानुपपत्तिप्र- भवत्वादर्थापैत्तिरपि नान्तरेण तिलादिकारणभेदावभास व्यवस्थासिद्धिरित्यन्योन्यसंभयान कारणभेदावभासे प्रामाण्यं भजते । अमावोपि नेदमिह, नेदमिदमिति धर्मिप्रतियोगि- भेदाधीनसिद्धिर्न वस्तुभेदं साधयत्यन्योन्याश्रयात् । अपि च 'मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात् । तच्चाध्यक्षादिमानेषु गीर्वा- गैरपि दुर्भणम् ॥ १८ ॥' प्रत्यक्षादिप्रमाणाधीना तत्प्रमेयव्यवस्थितिः, प्रमाणानि च लक्षणाधीनाधिगमानि, लक्षणं च दुर्निरूपणम् । तथाहि । तत्र न तावदिन्द्रियार्थसग्नि- दर्शितानि । तत्र च शब्दान्तरेण धातुभेदेन धात्वर्थभेदात्तदुपरक्तभावनाभेदाधिगतिश्च, शब्दादिभेदोऽद्याप्यति- द्धस्ततः कथं तदुपजीविनः समस्तभेदसाधकलमित्यर्थः । उपलक्षणं चैतदभ्यासादेरपि, तेषामपि हि पुनः श्रुतिसङ्ख्याविशेषसंज्ञान्तरगुणान्तरासन्निधिविशेषरूपाणामभ्याससङ्ख्यासंज्ञानप्रकरणातराणां भेदोपजीवनेनैव प्रवर्तमानानां तदसिद्धावप्रवृत्तेः । उपमानेप्युक्तन्यायमतिदिशति-उपमानमपीति । मानान्तरावसितं यद्रोगवयादिवस्तुद्वयं तदवच्छिन्नसांदृश्यगोचरवात्तस्य च वस्तुद्वयस्यासिद्धापमानमपि न समस्त्रभेदायभान- नाय प्रभवतीति योजना । अर्थापत्तेरपि भेदेऽप्रामाण्यमाह-तिलेभ्य एवेत्यादिना । अर्थापत्तिरपि न कारणभेदावभासे प्रामाण्यं भजते, कुतस्तिलेभ्य एव तैलं पयस एव दधीति तैलदधिलक्षणार्थक्रियाया व्यवस्था नियतिः तदन्यथानुपपत्तिप्रभवत्वात् । भवतु तावतापि किमायातमिलत आह-नान्तरेणेति । तिलेभ्य एव दुग्धेभ्य एवेत्यत्र यदि तिलदुग्धयो)दो न प्रतीतः ततः कि कुन व्यवस्थाप्येत, प्रत्युताव्यवस्वैव, तस्मात्तयोर्भेदसिद्धावेव व्यवस्थासिद्धिर्व्यवस्थान्यथानुपपत्तिलक्षणार्थीपत्त्या च न्योन्याश्रयादिति योजना । नचाभावप्रमाणगम्योस्तु भेदः, तस्य च परस्परव्यावृत्तिरूपभेदे संभवति प्रति रिति, तत्राह–अभावोपीति । संसर्गाभावेऽन्योन्याभावे वा प्रवर्तमानोऽभावो धर्मिप्रतियोगिभेदज्ञानाधी- विभ्रमालयमहामायाविमूढान्तरैः । यं विध्वस्तसमस्तभावविकृतिं व्याकीर्णमाया लवाऽविझियवोधमोद- जलधि स्थाणु स्थिर तं भजे ॥२॥' प्रत्यक्षादिप्रमाणानां भेदविषयत्वाभावादिस्य च दुर्निरूपत्वान्नाद्वैतप्रतिपादकागमानां तैर्विरोध इवधा दभ्यधाथि, इदानीं यः प्रमाणावरोध पे तान्येव दुर्निरूपाणि, कविरोधः स्यादित्याह-अपि च मानाधी व्युत्पादनरूपन्यायदर्शनविरोधोऽपास्यते । वैशेषिकदर्शनविरोधो हि पदपदार्थनिर्मथनेन पुरो निवारितः ! दूपयति-तप्रेति । तेषु प्रमाणेषु मध्य इत्यर्थः । यद्यपीन्द्रियार्यसग्निकर्पोत्पतमध्यपदेश्यमन्यमिचारि मा सायात्मकं प्रत्यक्षमिति सूत्रं, तथापीयानेयांशी लक्षणोपयोगी । भन्यपदेश्यपद निर्विकलाप्रसाद कारणयो/दसिद्धिरमिप्रेवेल- भपा निर्भः सानुं भजे रवि बनधा।

·परिच्छदः] . नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। १३१ कर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारीत्यक्षपादोदितं प्रत्यक्षलक्षणं घटते । अव्यभिचारित्वस्य दुर. धिगमत्वात् । तदव्यभिचारित्वं किमदुष्टसामग्रीजन्यत्वेन ज्ञायते किं वा वाधरहितत्वेना- होस्वित्प्रवृत्तिसामयेनोतान्येन केनचित् । न प्रथमः 1 अप्रत्यक्षसामप्रीनिष्ठदोपाभावस्या- ध्यक्षेणाध्यवसातुमशक्यत्यात् । नापि ज्ञानाख्यलिङ्गेन । ज्ञानमात्रेणादुष्टसामग्रीजन्यव- साधने विभ्रमज्ञानेष्वनैकान्तिकत्वात् । नाप्यव्यभिचरितज्ञानेन तदवगमः । परस्परा- अयत्वात्, अदुष्टकरणजन्यत्वेन ज्ञानस्याव्यभिचरितत्वसिद्धिरव्यभिचरितत्वज्ञानाचादु- टकरणजन्यत्वसिद्धिरिति । नापि द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । किं सर्वपुरुपवाधरहि- तत्वमुत प्रतिपत्तुः । नाद्यः । सर्वपुरुषबाधरहितत्वस्यासर्वज्ञाविज्ञेयत्वात् । न द्वितीयः । प्रतिपत्तुर्देशान्तरणमननिधनादिना वाधानुदये तदीयमरुमरीचिकाविभ्रमाणामध्यर्थाव्य- भिचारित्यप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः। तस्याप्यनिरुक्तेः । तथाहि । प्रवृत्तिनाम पुंसः समी- हा, चेष्टा, तस्याः फलेनोदकादिनाभिसंबन्धः प्रवृत्तिसामर्थ्य, तेनोदकादिविज्ञानस्यार्थाव्य- भिचारित्वमवगम्यत इति स्थितिः। तचेदं प्रवृत्तिसामर्थ्य लिङ्गवादवगतं सव्यभिचा- रित्वं योधयतीति वाच्यम् । तथा सति किं ज्ञानमात्रावगतं सत्तदव्यभिचरितां विज्ञान- पत्वात् । व्यवसायात्मकपदस्य रूप रस इत्यादिप्रत्यक्षज्ञानस्य शब्दानुवेधेन शाब्दलशवानिवर्तनेन सविक. रूपकप्रत्यक्षप्रामाण्यसमर्थनार्थत्वात्, इति हृदि निधायैतावदुदाहृतम् । तन चाव्यभिचारीति शुचिरजतज्ञा- नादिव्यवच्छेद । सुखांदिव्यात्त्यै ज्ञानपदम् । अनुमानादिव्यारत्त्यर्थमायं विशेषणम् । एकदेशस्य दुनित्वा- दसिद्धि लक्षणस्याह-अव्यभिचारित्वस्येति । अन प्रत्यक्षतोऽनुमानतो वेदैमधिगम्यत' इत्यने विकल्प्य दूपयिष्यत, इदानी तूभयानुगुणतज्ज्ञापकत्वेनाभिमतान्धर्मान्विकल्प्य दूपयति-तव्यभिचारित्वमि- त्यादिना । ननु क्थं प्रत्यक्ष धर्माणामानुगुण्यमिति चेत्, रजतत्त्वोपदेशस्यैव तत्प्रत्यक्षसाचिव्यमित्य- वेहि । प्रवृत्तेश्चेष्टायाः फ्लेन तोयादिना अव्यभिचारस्तत्प्राप्तिनियम प्रवृत्तिसामर्थ्यम्, अदुष्टसामग्रीजन्यत्वेनेति प्रथमपक्षे यदिदमदुष्ट सामग्रीजन्यत्वं तकि प्रत्यक्षेण ज्ञायते उतानुमानेन । आये ग्राह-अप्रत्यक्षेति कार्यकगम्यसामग्र्या दोपाशाना च प्रत्यक्षलाभावात् तनिष्ठदोपाभावोप्यप्रत्यक्ष अतस्तजन्यवमपि ज्ञानगत- मप्रत्यक्षमिति भान । द्वितीयेपि कि ज्ञानवलिन तदनुमीयते किवाऽव्यभिचारिज्ञानत्वेन । नाथ इत्याह- नापीति । तन हेतु -शानमात्रेणेति । भावपरो निर्देशः । द्वितीय दूषयति-नाप्यव्यभिचरितेति। परस्पराभयमेव विवृणोति-अदुष्टेति । याधरहितत्वेनाव्यभिचारिखावगम इति द्वितीय पक्ष दूपयति-- नापीति । उत प्रतिपतुरिति । यो हि येन प्रत्यक्षेणार्थ प्रतिपद्यते तत्र तस्य बाधाभावाद्वेत्यर्थे । प्रति- पत्तुर्देशान्तरेति । यदा हि मरुमरीचिकाविभ्रमोदयानन्तर प्रतिपत्तुर्देशान्तरगमन देहव्यापत्तिर्वा भवति तन तस्स न बाधोदय इति तद्रमाणामव्यभिचारित्वं स्यादित्यर्थ । मादिग्रहणेन खस्थस्यैव जिज्ञासाद्यमायो गृह्यते । प्रतिसामर्थ्येनेति तृतीयं पक्षं दूषयति-नापि तृतीय इति । पूर्ववाद्यमिमतं प्रवृत्तिसामर्य तदनिरुक्ति दर्शयितुं विवेचयति-प्रवृत्तिर्नामेत्यादिना । समीहेलस्यैव विवरण चेप्टेति । भवत्विदं प्रतिसामर्थ्य ततः किं तत्राह-तश्चेदमिति । लिङ्गत्वादिति । व्याप्तवपक्षधर्मतया ज्ञातं हि लिई भयति, इतरथाऽसिद्धवप्रसङ्गादित्यर्थः । तच प्रवृत्तिमामर्थ्य कि ज्ञानललिजेनावगतं सत्साध्यं चोधयति कि १ सफलप्रवृत्तिजनकत्वेनेति फलितार्थ । २ बौद्धैः सविकल्पकस्य प्रमात्वानहीकारण तत्समर्थनार्थत्वादा । ३ वा इदमिति छेदः ४ धर्माणामदृष्टसामग्रीजन्यत्वादीना कथ प्रलो प्रामाण्यरूपाव्यभिचारित्वशापकत्वमित्यर्थ । ५ यथा रलप्रत्यक्षसहकवेन रलतत्त्वोपदेशेन रलशानस मामाण्य गृहने तथा प्रत्यक्षसहकृतैः पूर्वोक्तधमरपि तत्मा- माण्य गृह्यते इति भावः । ६ ग्याप्तत्वसहितया पक्षधर्मतयेत्यर्थः । - ·[द्वितीयः वा अव्यभिचारिज्ञानत्वेनावगतमिति विकल्प्याद्येऽनेकान्तिकतामाह-भ्रान्तीति । अन्न च प्रवृत्तिमामध्य मैवमिति । विरुद्धवं दर्शयति-दृश्यते हीति । या हि मणिप्रभाया मणिबुद्धिः सा तावदव्यभिचा. दृष्ट्वा तत्पिपासया सर्पति तदा समसमयमेव यदि महिपेण पमेण वा तदम्भः क्षोमितं भवेतवसम्भो. वयव्यारम्भकावयवेषु कियोत्पद्यते, ततथ पूर्वतनद्रव्यारम्भकर्सयोगविघातकविभागोत्पत्तिखतष संयोगनारा- २२२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) स्थावगमयेदुताव्यभिचारिज्ञानावगतम् । नाद्यः । भ्रान्तिस्वप्नादिज्ञानेनानैकान्यात् । नापि द्वितीयः । परस्पराश्रयत्वात् । किंचायमन्वयव्यतिरेकी हेतुः केवलव्यतिरेकी वा । नाद्यः । सर्वज्ञानानामव्यभि. चारित्वे विप्रतिपन्न प्रति सपक्षासंभवात् । अस्तु तर्हि द्वितीयस्तथाचार्यवाचस्पतेस्तात्त- येटीकायां प्रयोगः-विवादाध्यासितं ज्ञानमर्थाव्यभिचारि । समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् । यदि पुनरेवं नाभविष्यन्न समर्थी प्रवृत्तिमकरिष्यद्यथा प्रमाणाभास' इति । मैवम् । हेतोविरुद्धत्वात् । दृश्यते हि मणिप्रभायां मणिबुद्ध्या प्रवर्तमानस्य गणिप्राप्तेः प्रवृत्तिमामध्ये, न चाव्यभिचारित्वम् । उक्तं हि-'मणिप्रदीपप्रभयोर्मणिबुद्धयाभिधावतोः । मिथ्या- ज्ञानाविशेषेपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रतीति । कश्चायं फलाभिसंबन्धः । ज्ञानप्रतिभासितार्थस्य प्राप्तिरुत तज्जातीयस्य । नायः । वृपभमहिपपरिवर्तनादिना क्रियाविभागन्यायेन विज्ञानावभासितसलिलावयविनो विना- समर्थप्रत्तिजनकत्वमभिमतमितरथा वैयधिकरण्यं स्यात् । पूर्व प्रवृत्तिसामर्थ्यलक्षणो हेतुर्दुर्ज्ञान इत्युक्तम् , इदानीं भवतु सुज्ञानत्वं तथापि कीदृशो हेतुरिति विकल्पयति -किंचायमिति । चः किंचार्थः । पञ्चरूपः खल्वन्वयव्यतिरेकी । अनच सपक्षे सत्वलक्षणं द्वितीय नास्तीत्यभिप्रेत्याह-सर्वज्ञानानामिति । नच तदैनुभवाभावे सदेहाभावः । विय-सादपि प्रत्यवस्थान संभवात् । नच सोऽपि, अन्यन सत एवानिर्वचनीयवादात् । नच सर्ववादविधिनिषेधनसहः । उत्तर्वक्ष्यमाणः समाधानलात, ऐतेनोदयनोद्गारोपि चिकित्सितः । केवलव्यतिरेकिपक्ष शहते-अस्तु तहीति। तात्पर्य टीका न्यायवार्तिकटीका। उदाहृतश्चायं ग्रन्थः खतःप्रामाण्यवादे । भ्रान्तिव्याहत्त्यै समर्थपदम् । तदेतदूषयनि-- रिणी, अयथार्थलात् । नच मणिप्रभैव मणिः । अथ च समर्थप्रवृत्तिजनकलमस्ति, मणिप्रापकचादित्यर्थ । अन सौगतवार्तिकसमति दर्शयति-उक्तं हीति । यदि हि मणिप्रभायां प्रदीपप्रभायां च पुरुषावमिधावतस्तदा तयोरुभयोरपि विज्ञाने मध्याज्ञाने एव, तथाप्यक्रिया प्रति विशेषोति, मणिप्रभाया मणिबुद्धर्मणिप्रापकलात् , इतरत्र तदभावादित्यर्थः । प्रवृत्तिसामर्थ्यस्य हेतुविशेषान्तर्भावो दुर्निरूप इत्युक्तम् , इदानी प्रवृत्तिसामध्यमेव सर्वज्ञानानुगतमशरय निरूपणमित्याह-कथायमिति । वृषभमहिपेति । अयमर्थः । वैशेषिकादिमते विज्ञानप्रतिभातितार्थ प्रापकर फलामिसंबन्धरूपप्रतिसामर्थ्यमित्ययुक्तम् । भव्यापकला । यदा हि तरे सरसिय सहित स्वदनु च तदारधाययविनाशः, उत्तरसंयोगोत्पत्त्याचावयव्यन्तरोत्पतिरिति तेषां दर्शनं, ततय पूर्वशत सलिलावयवी विलीन एव, पीयमान धान्य एवेति पूर्वज्ञानजनितप्रयतः फलाभिसंयन्धो न स्यात्, अखि पत्र, इतरया व्यमिचारितयाऽप्रामाण्यप्रसमादिति । विज्ञानप्रतिभासितार्थसजातीयार्थप्रापकरवं फलान्यमिचार सर १ तुसाप्पयोरिति शेषः । २ पक्षसत्यसपक्षसत्वविपक्षम्यात्यवाषितावासरप्रतिपक्षितत्वानि पयपानि ! ३ अभ्यभिधारितस्य सर्वशनेषु प्रमात्मकानुभवामावे इत्यर्थः । । माइपिसंशयसमयादित्यर्थः । ५ प्रमारमा सुसारेणादन व सोपात नमोऽपालन यायमानमन्त्र प्रदीप Art शानानामग्यमिपारिवार ।७ सर्वशानानामम्पमिचारिखे हेवामासजन्यानुमिररि प्रमापारिक मार < पावहारिकप्रमाण सेन विषयत्वनि पत्यTAAd मामायामाचरपतिप्रयोगनिराकरने वः। मणिबुद्धिभ्यां - ·. परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२३ शेन ज्ञानस्य फलाभिसंबन्धाभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । महतारादिविज्ञाने तस्य तजा- तीयस्य वा प्रात्यभावात् । नापि चतुर्थः । अन्यदप्यनुमानान्तरमुत प्रत्यक्षम् । नाद्यः । लिङ्गस्याव्यभिचरितत्वलक्षणसाध्येन व्याप्तिग्रहणदशायामेवाव्यभिचारस्य गृहीतत्वे पुनरनुमा- नानुपयोगात् । अगृहीतत्वे वानुमानस्याप्रवृत्तेः । न द्वितीयः । शानमाकेणैव मानसप्रत्यक्षेण सस्मार्थाव्यभिचारिखमहणेऽभ्यासदशायामिवानभ्यासदशायामपि संपायानुदयप्रसङ्गात् । किंचेदमव्यभिचारित्वं नाम विज्ञानस्य, किं प्रमात्वापरपर्याया जातिरुतोपाधिः । न तावनातिः । जातिसङ्करप्रसङ्गात् । तथाहि । सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विप- येय इति वदद्धिरिदं रजतमिति विभ्रमज्ञानमिदमंशे प्रमाणमप्रमाणं च रजतांशेभ्युपगम्यते परीक्षकैः, तथाच "अन्योन्यपरिहारेण भिन्नव्यक्तिनिवेशिनोः । सामान्ययोः समावेशो जाविसकर उच्यत" इत्युक्तन्यायेन स्मृती प्रमात्वपरिहारेणैवाप्रमावस्य वृत्तेरप्रमात्वपरि- हारेण च प्रत्यक्षादौ प्रमात्ववृत्तरेकस्यां विभ्रमव्यक्तावुभयसमावेशे कथं न जातिसङ्करः स्यात् । उपाधिश्वाबाधितत्वाविसंवादित्वादिप्रागुक्तप्रकारेणैवापाकरणीयः । अस्तु वा यथाकथंचिदविचारितरमणीयमव्यभिचारित्वं, तथापीश्वरज्ञानेऽव्याप्तिः । तस्य नित्यत्वा- देवेन्द्रियसन्निकर्याजन्यत्वात् । जन्यप्रत्यक्षलक्षणमिति चेत् , तथाप्यनुमितावविव्याप्तिा, मनोलक्षणेन्द्रियस्यात्मलक्षणेनार्थेन सन्निकर्पादनुमितेर्जायमानत्वात् । युक्तम् । प्रहतारकादिविज्ञानस्य सजातीयस्य वा विजातीयस्य वा प्रहादे. प्रापकलाभावेनाव्यापकत्वादि- स्याह-ग्रहेति । पक्षद्वयेप्युपेक्षाज्ञानस्य प्रामाण्यं न स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । अन्येनेति पक्षं निषेधति- नापीति । यत्तदवोचाम प्रत्यक्षमनुमानं वेति विकल्प्य दूपयिष्यतीति, तदाह-अन्यदपीति । येन हि लिनेनाव्यभिचारित्वमनुमीयते तस्य देन व्याप्तिर्गहीता न वा । आधे प्राह-लिङ्गस्येति । नहि ज्ञान वि. शेषेऽव्यभिचारिखं विप्रतिपन्नं, येनानिमलादिवदन्यत्र प्रसिद्धमेवान्यतानुमीयेतापि खव्यभिचारिखमान इति भावः । द्वितीये प्राह-अगृहीतत्व इति । प्रत्यक्षपक्षं दूषयति-न द्वितीय इति । प्रत्यक्षत्वे ज्ञान- प्रतीतिसमसमयमेव तस्यापि नितिलादनभ्यासदशायामव्यभिचारित्वे संशयो न स्यादित्यर्थः । तदित्यमव्यभिचारिखस्य ज्ञापकाभावादसिद्धिरमिहिता, इदानीमव्यभिचारिखमेव दुर्निरूपमित्याह-कि- चेदमिति । प्रमात्वमित्यपरः पर्यायो यस्याः सा तथोक्ता । प्रमात्वमितिनामिकेति यावत् । प्रमात्वरूप. मव्यभिचारित्वं न जातिः । इदं रजतमित्यादिभ्रमेषु धयंशेऽव्यमिचारित्वरूपप्रामाण्याङ्गीकारादितराशे बाप्रा- माण्याङ्गीकारात् । उभयोश्च परस्परव्यभिचारिणोरेकत्र वृत्ती जातिसकरादित्याह- तावजातिरित्या- दिना । जातिसकरखरूपमेव वृद्धवचनेन द्रढयति-अन्योन्यपरिहारेणेति । नच खत प्रामाण्यवादोक्तः परिहारः । इदमंशे तयवहारस्योपाधिफरचेऽन्यत्रापि तत एव तद्यवहारोपपत्तो जातिसद्भावे प्रमाणाभावान् । मच गोत्याधुच्छेदप्रसङ्गः । इष्टरवात् । नचाप्रमात्वमुपाधिः प्रमात्वं च जातिरिति वक्तुं युक्तम् । वैपरीत्य- स्यापि संभवात् । उपाधिपक्षं दूपयति-उपाधिश्चेति । प्रागुक्तप्रकारेणेति । अबाधितत्वं किं सर्वस्य किं वा प्रतिपत्तुः, एवम विसवादित्वमपि किंसर्वेषामुत प्रतिपत्तु रिति विकल्प्योक्तदूषणेनेत्यर्थः । एवमवयवशो दूषणमुक्त्वा समुदितेऽपि दूषणं वक्तुमुपक्रमते-अस्तुवेति । अनीश्वरप्रत्यक्षलक्षणमिदमतो नाव्याप्तिरिति शकते-जन्येति । अनुमिताविन्द्रियार्थसनिकर्षोत्तमत्व दर्शयन्नतिव्याप्तिमेव विणोति-मनोलक्षणेति । उपलक्षणं चैतरस्मृत्यादेरपि । . १ व्याप्तिरूपत्वादिति भावः । २ भमशाने धHशे प्रमावमुपाविरूपषिसेवविधः ।

·[द्वितीय . फलद्वारा लक्षणं शकते-पारोक्ष्येति । अनुमित्यादिव्या वृत्तये पारोक्ष्यानधिकरणेत्युकम् । प्रातिविशेर भ्रमज्ञान इति । तन हीदमंशज्ञाने प्रमात्व मितरनाप्रमात्वमिति जातिसकर उक इत्यर्थः। ननुन तर प्रम शः उष्णं जलमित्यादी पीतोष्णतादिप्रययाः संगृह्यते । ससर्गमात्र प्रत्यये हि तमाममात्यं, सहि ना. २२४ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) संयुक्तेथें इति विशेपणानातिच्याप्तिरिति चेन्न । युक्तावस्थायामुपजायमान परमाणु विषययोगिप्रत्यक्षेऽव्याप्तेः । अयोगिप्रत्यक्षलक्षणमिति चेन्न । प्रत्यभिज्ञाने तत्तांशेऽज्याप्तः तत्रापि संयुक्तविशेपणतालक्षणः सन्निकर्पोऽस्तीति चेन्मैवम् । अयमग्निमान्पर्यत इत्यनुः मानेऽतिव्याप्तेः, तत्रापि संयुक्तविशेषणतालक्षणसन्निकर्पस्य तत्तांश इव सद्भावात् । लिङ्गा- धजन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न । इन्द्रियार्थसन्निकर्पपदवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तेनाप्यतैब्यावृत्तिमुखेन लिङ्गाद्यजन्यत्वमेवोच्यत इति चेन्न । यत्किंचिदपेक्षया सर्वस्यापि लिङ्गत्वसंभवेन लक्षणस्यासंभवित्वप्रसङ्गात् । पारोक्ष्यानधिकरणप्रमा प्रत्यक्षफलं तत्करणं च प्रत्यक्षप्रमाणमिति सूत्रेण सूत्रितं लक्ष- णमिति चेन्न । प्रभात्वपरोक्षत्वयोर्दुर्निरूप्यत्वेन तदधीननिरूपंगस्यापि लक्षणस्य दुर्नि- पत्वात् । नच प्रमात्वस्य जातित्वेन निरुक्तिः । भ्रमज्ञाने जातिसङ्करस्योक्तत्वात् । न तत्रेदमंशादिप्रत्यये प्रमात्वं जातिः, किंतूपाधिनिबन्धनः प्रमाव्यवहार इति चेन्न । सर्वप्रमाव्यवहारस्यापि तथात्वोपपत्तौ जातेरपलापापत्तेः । नचैवं गोत्वापलापप्रसङ्गः । नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं संयुक्तेर्थे प्रत्यक्षमिति लक्षणं विवक्षितं, नचैवमनुमानम् , अतो नातिव्याप्तिरिति शकते-संयुक्तेर्थे इतीति । एतदुक्तं भवति । इन्द्रियार्थेत्यादिविशेषणयुक्तं संयुक्तार्यावभासके प्रवक्षः मिति । तहि योगिप्रत्यक्षविशेषेऽव्याप्तिरित्याह-न युक्तावस्थायामिति । आत्ममनःसन्निकर्षमात्राद शेषार्थग्रहणमिति भवतामभ्युपगमः । युक्तं च । नहि तदा परमावादीन्दियसंयुक्तम् । बहिरिन्द्रियाव्यापार न्मनसश्च बहिः खातळ्याभावादिति भावः । तहि भयोगिप्रत्यक्षस्यैवेदं लक्षणमास्त्वति शङ्कते-अयो. गीति । तयोगिप्रत्यक्षेप्यव्याप्तिरित्याह-न प्रत्यभिज्ञान इति । ननु कथमव्याप्तिः, यावता तत्तायाम पीदानीं चक्षुषा संयुक्तदेवदत्तविशेषणतया पारंपर्येणेन्द्रियसनिकर्षोऽस्तीति शङ्कते-तत्रापीति । तर्हि प्रय क्षधर्मिकानुमानेष्वतिच्याप्तिरित्याह-मैवमिति । ननु लिङ्गायजन्यत्वे सत्युक्तविधसन्निकर्षजन्यत्वं तल्लक्ष, तथा च नानुमितावतिव्याप्तिरित्याशशय तर्हि लिझायजन्यत्वे सति प्रमितिलमित्येतावदेवास्तु प्रत्यक्षलाभ, व्यभिचाराभावात् , पृथेतरदिति परिहरति-नेन्द्रियातिनिन्विन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पामित्यत्र लिहायजन्यावं विवक्षितमतो न वैयर्थ्यम् । यदि हि लिङ्गाद्यजन्यत्वमिन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यत्वं चोभयं विपश्येत स्पात वैयथ्यं, नत्वेवमिति शङ्कते-तेनापीति । तसिद्धिरेय लक्षणस्य, चक्षुरादेरपि यत्किंचित्प्रति लिझत्वेन सर्व प्रत्यक्षाणां लिङ्गजन्यलादित्याह-न यत्किंचिदिति । तलिहाजन्यत्वे सति तदिन्द्रियसनिकर्षजन्यवर लक्षणलविवक्षायां तच्छन्दार्थानुगत्यसमवेन लक्षणस्याव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । व्यवच्छेदाय प्रमाप्रहणम्, इन्द्रियेत्यादिविशेषणेन पारोक्ष्यानधिकरणलसूचनादव्यभिचारितया भ्रमादिभ्युदरतेन प्रमात्यलाभात्प्रत्यक्षानुमानोपमानशन्दा. प्रमाणानीति सूत्रे करणस्य च प्रान्तत्यादिदं लभ्यत इति भावः! जातिरस्ति, येन जातिसतरः स्याप्यवहारस्तूपापिनियन्धन तिते-ति । आदिमहणेन पीत धिना सर्वत्र प्रमाव्यवहारोऽस्वनुगत निमित्तलाभा, भलं जातिलाना अर्धजरतीयदृष्टयेति परिहरति- १ शुगुमानभेदार योनिविष्यम् । ३ तरपदेन इन्दिया निकोपनं गुपरे । २ उचिवारिक ४ प्रशसमनिरासायसमः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२५ जातिनन्तरेणोपाधिमाजनिबन्धनतया गोव्यवहारस्य कचिदप्यनङ्गीकारात्। मृगवादो गोव्यय- हारे न जातिनिवन्धनो नाप्युपाधिनिवन्धनः किचौपचारिक इति न किचिदुष्यति, मच अमावजातेयंअकमस्ति । तथाहि । तत्किमवाधितानुभूतित्व कि वा यथार्थानुभूतित्वमादो- विदव्यभिचार्यनुभूतित्वमविसवाद्यनुभूतित्व वा संशयविपर्ययव्यतिरिक्तस्मृतित्वानधिकरण- ज्ञानत्वं वा एतद्धटज्ञानवृत्तित्वे सत्येतद्भूमजन्यवद्विज्ञानवृत्तिसशयावृत्तिजातिमत्त्व वा। न प्रथमः । इदानीं बाधविरहस्यातिप्रससकत्वात् । कालान्तरे बाधविरहस्य दुरवधारणत्वात् , सर्वपुरुपायाधस्य पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । न द्वितीयः । यथार्थत्वानि- रुक्तः, तकिमर्थसत्तामानविषयत्वमुत यावत्प्रतीयमानार्थसत्त्वमाहोस्थिबाधितार्थवत्त्वम् । न तावदर्थसत्तामानविषयत्वम् । भ्रमस्यापि प्रमात्वप्रसङ्गात् । नापि याव-प्रतीयमानार्थ- सत्त्वं, प्रत्यभिज्ञायामतीतानागतानुमानेषु वैधज्ञाने च तदभावेन तेपामप्रमात्वापातात् । अबाधितार्थवत्त्वं तु पुरस्तादेवापहस्तितम् । नापि तृतीयः । ज्ञानार्थयोर्विभिन्नदेश- नेति । ननु कय कचिदपि गोत्वव्यवहारस्योपाधिनिबन्धनताऽभाव , यावता मृदादिविनिर्मितगवादी गोत्व- व्यवहारस्यौपाधिकत्वात् , तन जातेरभावादिति, तनाह-मृद्गवादाविति । न तावन्मृगवादी गवादिबुद्धि- रस्ति, शब्दप्रयोगस्तु परम् , नच सोपि जातिमुपाधि वावलम्ब्य, कितूपचारात् । नहि सिंहशब्दो बलवर्मणि उपचारात्प्रयुक्त इति उपाधिनिवन्धनो जातिनिय धनो वा भवति, विभ्रमेदमशादी पुनर्मुख्यत्व प्रमाव्यवहारस्य खीक्रियत इति विशेष इति भाव । जातिसरान प्रमाव जातिरित्युक्तम् , इदाना व्या- काभावाच न प्रमात्व जातिरित्याह-नचेति । पक्षचतुष्टयेऽनुभूतिग्रहण स्मृतिव्यात्त्यथम् । विपर्ययादिव्या वृत्त्यर्थ च विशेषणान्तरम् । सशयाद्विपर्ययाच व्यतिरिक्तत्वे सति स्मृतित्वस्याप्यनधिकरण यज्ज्ञान तत्त्वमिति पञ्चम पक्ष । पतटज्ञानेति । एतच घटज्ञान चेति प्रत्यक्षज्ञानविशेषो विवक्षित । एतच धूमजन्यव- विज्ञान चेसनाप्यनुमानज्ञानविशेष । तयोवर्तमानत्वे सति सशयात्तिा जाति प्रमात्व तदधिकरणत्व प्रमात्वव्यञ्जकमित्यर्थ । अन च घटज्ञानवृत्तिजातिमत्त्वमित्युक्त अनुमेयघटज्ञानवृत्त्यनुमितिलजातिमत्त्वमनु मितित्वव्यअकमादायार्यान्तरता तदर्थमेतद्धटज्ञानवृत्तीत्युक्तम् । तथापि प्रत्यक्षत्वजातिमत्त्व प्रत्यक्षलव्यक्षक- मादायार्थान्तरता तदर्थ धूमजन्यज्ञानवृत्तीत्युक्तम् । तथापि प्रत्यक्षधूमज्ञाने पूर्वोक्तार्थान्तरता तदर्थ धूमज न्यवहिज्ञानेत्युक्तम् । तथापि तथाविधस्मृती प्रसक्तिस्तदर्थमेतदित्युक्तम् । तथापि गुणलादिमत्त्वमादायार्थी- न्तरता तदर्थ सशयावृत्ती युक्तम् । सशयातित्वे सति परोक्षाऽपरोक्षानुभवत्तिजातिमत्वमिति लक्षणार्थ । तन प्रथमपक्षमबाधितत्वानिरुक्त्या दूषयति-ने प्रथम इति । अतिप्रसञ्जकत्वादिति । विपर्ययादा- वपीदानी बाधविरहसभवेन प्रमात्वव्यन्जकत्वप्रसङ्गादित्यर्थ । पुरस्तादेव निरस्तत्वादिति । असर्व. ज्ञाविज्ञेयत्वादित्यर्थ । वादीन्द्रस्तु वाघितलायन्तामावोऽबाधितत्वमित्याह । तस्य वक्ष्यमाणबाधानिरुक्त्या निरास । अथावाधितमयाधितमित्यनुत्तबुद्ध्या जातिरुपाधि ऽवाधितत्व न । बुद्धिमानादसिद्धे । अबाधितत्वे च चक्रम् । भ्रमस्यापीति । भ्रमज्ञानेपीदमशस्यार्थस्य विद्यमानत्वात्तनापि व्यञकसत्तया व्यङ्ग्यप्रमावप्रसङ्गा- दित्यथ । द्वितीय दूषयति-नापीति । प्रत्यभिज्ञाया तत्ताविशिष्टोर्थ प्रत्यभिज्ञोदयसमये नास्त्यतीतत्वा- तथातीतानागतार्थविपयानुमानेऽपि तदानीमर्था नास्ति तथा विधिवास्यजन्यज्ञानेपि साध्यार्थविपयत्वा सदानीमों नास्तीति तेषामन्यशकतयाऽग्रामाण्यप्रसङ्गादव्याप्तिरित्यर्थ । द्वितीयतृतीय दूषयति- अबाधितार्थवत्व विति । अव्यभिचार्यनुभूतित्वमिति तृतीय पक्ष दूषयति-नापि तृतीय १ केवलमित्यर्थ । २ सादृश्यमूलकगोलारोपादित्यर्थ । ३ ज्ञानमात्राद्वस्तुसिद्धौ नमसि नैल्यमपि सिध्ये- दिति भाव । ४ अबाधितबुध्यानाधितषसाधनेचात्माश्रयान्योन्याश्रयचक्रकप्रसङ्ग इत्यर्थ ५ दितीयस्य वि. करूपस्य तृतीय विकरपमित्यर्थ ।

·[द्वितीयः , रिक्तत्वमप्रसिद्धमिल्यसिद्धिर्लक्षणस्येत्यभिप्रेत्याह-संशयेति । तत्र सशयलक्षणानि सभवन्ति विकल्पयति स्थाणुरेवेत्यादिव्यामृत्त्यै विरुद्धोभयग्रहणम् । अनिर्धारितत्वविशेपितमिति । भनिर्धारितोभयकोटि. संस्पर्शि ज्ञानमित्यर्थः । मिथ्याज्ञानमित्युक्त विपर्ययेपि प्रसङ्गस्तदर्थ जिज्ञासाजनकेत्युक्तम् । तावत्युक्त तैपि तुमवधारणलक्षणानि विकल्पयति-किं ज्ञानमात्रमित्यादिना । ज्ञानमानमवधारणमिति पक्षे ज्ञानत्वान. धिकरणं ज्ञानमनवधारणज्ञानं स्यात् , तथाचान वधारणज्ञानं सशय इति वदतो न्यायभूषणकारस्य वदनसरो। रुहं व्याहतिहिमाहतमित्याह-आद्ये व्याघात इति । नहि चित्रः पट इत्यादिज्ञानानामेकाकारप्रतिनि. १ शत्रन्तम् । २ घटपटोभयात्मकैकयोस्यपेक्षया स्थाणुत्व विरुद्धकोटिः । नचैतादृश विरुद्धयोटिदयमकारकर्षि जिशासाजनकत्व मिति भावः । यद्यपि सर्कस्यापि मिथ्या ज्ञानत्वमेव तथापि भन्नस्ये संशयलक्षणे ततरनिध्याशा २२६ तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) कालयोधूमाझ्योरिवाविनाभावाभावात् । चतुर्थेपि पक्षे ज्ञानान्तरेण तथैवोल्लिख्यमानत्वं विपरीततया वाऽनुल्लिख्यमानत्वमविसंवादित्वम् । नाद्यः । रजतं रजतमिति धारावा- हिकविभ्रमेष्वपि भावात् । न द्वितीयः । असंजातबाधस्यापि भ्रमस्य प्रमात्वापातात् । नापि पञ्चमः । संशयविपर्ययव्यतिरिक्तस्मृतित्यानधिकरणज्ञानत्वस्य विभ्रमेपि धयेशेऽभावात् । अन्यथा "सर्वं ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय" इत्यभ्युपगमपरित्यागप्रसङ्गात् । संशयविपर्ययस्मृतीनामनिरुक्तेश्च तदतिरिक्तत्वमपि दुर्भणम्। तत्र किमनवधारणज्ञान संशयः विरुद्धोभयकोटिसंस्पर्शिज्ञानं वा अनिर्धारितत्वविशेपितं वा जिज्ञासाजनकं मिथ्याज्ञानं वा विपर्ययेतरमिथ्याज्ञानं वा संशयत्वजातियोगि वा, सर्वथापि न निरूपणपथमवतरति । 'अनिरुक्तरवधृतेरतिव्याप्तेढयोरपि । अव्याप्तेर्विभ्रमाभेदाजातिसाङ्कर्यसकितः ॥ १८ ॥ नाद्यः । अवधारणानिरुक्तावनवधृतत्वस्याप्यनिरूपणात् । तथाहि । किं ज्ञानमात्रमः वधारणमुत एकाकारप्रतिनियतमाहोस्वित्संशयविरोधिज्ञान वा संशयविरोधिप्रमाणज्ञानं वा । आये व्याघातः । ज्ञानं भवति न भवति चेत्युक्तत्वात् । द्वितीये चित्रः पटश्यैत्रो इति । किं यत्रार्थस्तत्र ज्ञानमिति देशतोऽव्यभिचारित्वं विवक्षितं कि वा यदार्थस्तदा ज्ञानमिति कालतः, नोभयमपीत्याह-शानार्थयोरिति । यद्यपि सुखादिपु देशतोऽविनाभावो वर्तमानेषु च कालतः संभवति तथापि न सर्वप्रमितीनामेवभाव इति ताव्याप्तिरित्यर्थः । अविसवाद्यनुभूतित्वमिति चतुर्थेऽपि पक्षेऽविसंवादित्वं विकल्प्य दूषयति-चतुर्थपीति । कि सवादाभावो विसंवादित्वं तदभावो- ऽविसंवादित्वमिति प्रथमविकल्पाभिप्रायः । द्वितीये तु विपरीतसवादो विसंवादसदभावोऽविसवादित्वमिति । तत्र प्रथमं दूषयति-नाद्य इति । अस्ति हि इदं रजतमिदं रजतमिति धारावाहिकविभ्रमे ज्ञानान्तरेण पूर्वज्ञान- प्रतीतार्थस्य तथेत्युल्लेख इत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः ।, द्वितीये देशान्तरगमनादिनानुत्पन्नबाधे भ्रमेऽतिव्याप्तिरित्याह -न द्वितीय इति । पञ्चमपक्षेऽप्यतिव्याप्तिः । सर्वभ्रमाणामधिष्ठानाशे त्वदुक्कलक्षणवत्त्वेन प्रमात्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः, जातिसङ्करोक्तरित्यभिप्रेत्याह-नापि पश्चम इति । किंच संशयादेरपि दुर्निरूपत्वात्तयतिक प्रसक्तिः तदर्थं मिथ्याज्ञान मिति । सर्वथापि दुनिरूपणमित्युक्तं तत्र यथासंभव दूषणानि श्लोकेन सगृह्णाति- अनिरुक्तरित्यादिना । प्रथमे पक्षेऽवतेरनिरुक्त्या अनवधृतरप्यानरत्तरसिद्धिस्तथा द्वितीयतृतीययोरति. व्याप्तिश्चतुर्थे चाव्याप्ते. पञ्चमे विभ्रमामेदात् षष्ठेपि जातिसकरप्रसक्तित इति योजना । संगृहीतानि दूपणानि विवृणोति नाय इत्यादिना । अवधारणानिस्तयाऽनवधारणानिरुक्ति दर्शवि- यमस्ततोऽनवधारणज्ञानतापत्त्या सशयलक्षणमतिव्यापकमिति द्वितीय पक्षं दूषयति-द्वितीय इति । शानमिति भावः । सस्पों विषयता । प्रकारतेति यावत् । ३ तकंस्य व्याप्ति निश्चयजननद्वाराऽनुमिसाजनकपर - नत्व विवक्षितमिति ध्येयम् ।

·, परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २२७ मैत्रश्चेत्यादिप्रमाणज्ञानानामपि संशयत्वापातः । एकाकारप्रतिनियमाभावात् । नापि तृतीयचतुर्थो । संशयानिरुक्तौ तद्विरोधस्यानिरुक्तेः । किं चैवंसति संशयविरोधिज्ञाना- दन्यज्ज्ञानं संशय इत्यापतेत् । तथाचानुत्पन्नसंशयस्य संशयाविरोधितया जायमानप्रमा- पज्ञानमपि संशयः स्यात् । नापि द्वितीयः । भेदाभेदशीतोष्णादिविपयप्रमाणज्ञानानां विरुद्धोभयकोटिसंस्पर्शिनां संशयत्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । निर्धारणानिरुक्तावनिर्धारि- तत्वस्यैवानिरुक्तः। अनिर्धारितत्वशब्देन कोटिद्वयस्याव्यवस्थितत्वं विवक्षितमिति चेत् , तदेव विविच्यताम् । किमव्यवस्थितत्वं कोटिद्वयस्य स्वरूपमुत धर्मः । न प्रथमः । कोटिद्वयस्वरूप- निश्चयस्यापि संशयत्वापत्तेः । नापि द्वितीयः। तादृग्धर्मविशिष्टकोटिद्वयपाहिज्ञानविपयप्रमाया अपि संशयत्वापातात् । नापि चतुर्थः । अजिज्ञासोरपि स्थाण्वादौ संशयदर्शनेन लक्षणस्या- व्यापित्वात् । नापि पञ्चमो, विकल्पासहत्वात् । तथाहि । संशयस्य विपर्यासाद्विपयविशेपेण कारणविशेपेण जातिविशेषेण वा भेदः स्यात् । नाद्यः । विपयविशेपानिरुक्तेः । तथाहि । न तावदुभयविधिर्विपयः। एतौ स्थाणुपुरुषाविति समुच्चयनिश्चयस्यापि सं- शयत्वापातात् । नाप्युभयनिषेधः । न स्थाणुन पुरुप इति प्रत्ययप्रसक्तेः । नाप्यन्यतर- निषेधः । तदितरावधारणापत्तेः । नाप्युभयविधिनिषेधौ । स्थाणुर्भवति न भवति पुरुषो, संशयविरोधिज्ञानत्वं तथाविधप्रमाणत्वं वेति यदिदमवधारणस्य लक्षणद्वयं तत्सशयानिरुत्या न सिध्यति, आत्माश्रयप्रसज्ञादित्याह-नापि तृतीयेत्यादिना । किंच यदि संशयविरोधिज्ञानमवधारणज्ञानं, तदा संशयविरोधिज्ञानादन्यज्ज्ञानं संशय इति लक्षणं स्यात्तथा चानुत्पन्नसशयस्योत्पद्यमानं निर्ण यज्ञानमपि संशयः स्यात्तस्य सर्वसंशयाविरोधित्वादित्याह-किंचेति । तदेवमनिरुकेरवैधृवेरित्ययमंशो विकृतः । एतेन च कोटिद्वयानवधारणज्ञानं संशय इति लीलावतीकारलक्षणमपि निरस्तम् । अतिव्याप्तेईयोरपीत्येतद्यथाक्रम विणोति-नापीत्यादिना । निर्धारणेति । निर्धारणविषयो हि निर्धारितं नाम, तद्विपरीतं चानिर्धा- रितं, निर्धारणं चावधारणापरपर्यायम्, तस्य च दुर्निरूपत्वमनन्तरमेव निवेदितमिति तदुपजीविलक्षणमपि दुर्निरूपमित्यर्थः । ननु कोटिद्वयाव्यवस्थितत्वमनिर्धारितत्वं तेन न पूर्वोक्तान्योन्याश्रयत्वमिति शङ्कते- अनिर्धारितेति । यदि हि कोटिद्वयखरूपमव्यवस्थितत्वं तदा स्थाणुरेवायं पुरुष एवायमिति कोटिद्वयनि- श्चयस्यापि संशयत्वापत्तेरतिव्याप्तिरित्याह-कोटिद्वयेति । अव्यवस्थितत्वं कोटिद्वयधर्म इति द्वितीये पक्षे दूपणमाह तादृग्धर्मेति । अव्यवस्थितत्वविशिष्टकोटिद्वयग्राहि यज्ज्ञानं तद्विषयप्रमाणमपि परंपरया- ऽव्यवस्थितकोटिविषयज्ञानमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । यदि च पुरुषत्वादिवदव्यवस्थितत्वमपि पारमार्थिको धर्म- स्तदा तद्विशिष्टकोटिद्वयप्रमाणेप्यविव्याप्तिः । आरोपितत्वे तद्विपर्ययपि प्रसक्तिरित्यपि द्रष्टव्यम्, एतेन सा- क्षादिति विशेषणमपि निरस्तम् । अव्याप्तेरियेतदपि विगृणोति--अजिज्ञासोरिति । नहि सर्वत्र संश. रानन्तरं जिज्ञासोदेति, उपेक्षाया अपि संभवादिति भावः । विभ्रमामेदादित्येतद्विवृणोति-नापि पञ्चम इत्यादिना । विषयविशेषनिमित्तः संशयस्य विपर्ययाद्विशेप इति पक्षं दूपयति-नाद्य इति । तत्र संशयस्य किमुभयवियिर्विषयः यथा स्थाणुश्च पुरुषश्चेति किंवोभयनिषेधः कि वान्यतरनिषेध उतोभय. विधिनिषेधी । नाद्य इत्याह-न तावदिति । द्वितीयेऽसिद्धिमाह-न स्थाणुरिति । तदितरेति । यदि ह्यन्यतरनिषेधः स्यात्तदान्यतरस्यावधारणं पर्यवस्येत्तथाच संशयत्वव्याघात । चतुर्थेप्यसिद्धिमाह- स्थाणुरिति । तथाप्युभयविधिनिषेधयोरखधारणतया सशयत्वव्याघात इत्यर्थः । न केवलं व्याघातोऽसभः १ अयं पुरुषो न वेति जानामीत्यादिप्रमाया इत्यर्थः । २ अवधारणस्य निर्वचनामावादित्यर्थः । ३ कोटिदयेऽव्य- वस्थितत्वं पारमार्थिकमारोपितं वेति विकल्प्य दूषयति यदिचेत्यादिना । ४ एतादृशविकल्पपुरःसरदूषणान्तरोद्भाव- नेन । ५ साक्षादव्यवस्थितकोटिद्वयावगाहिचानत्वस्य संशयत्वेन संशयावगाहिप्रमायामतिव्यात्यभावेऽपि इति शेषः ·[द्वितीयः .. नच संशय एव लिङ्गम् । अद्याप्यनिरूपणादित्यर्थः । जातिविशेषाद्विशेष इति पक्षं दूषयति-नापि प्रापयितुं शक्नोति स विपर्यय इति कि विवक्षितमित्यर्थः । अर्थक्रियेत्यत्रोत्तरार्थशब्दो विषयपरः, समासव बहुव्रीहिः । सर्वपक्षेषु दूषणानि श्लोकेन संगृह्णाति-आयेति । प्रथमद्वितीयतृतीयेष्वतिव्याप्तेरन्ययो. तथाच स्मृतावतिव्याप्तिरित्याह-अप्रमात्य इति । अतीतादिज्ञानानामर्थव्यभिचारिणामध्यवसायरूपा २२८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भवति न भवतीत्युभयविधिनिषेधावधारणप्रसङ्गात् । नियोऽनियोवेसत्रैकतरनिपेधस्या- न्यतरविधिरूपतयोभयविधिनिषेधयोरसंभवाच 1 न द्वितीयः। कारणविशेषानिरतः । स हि सामग्री वा तदेकदेशो वा । नाद्यः । अतीन्द्रियत्वेन तस्याः प्रत्यक्षत्वायोगात् । लिङ्गाभावेनानुमानतोप्यसिद्धः । नच संशयज्ञानं लिङ्गम् । तस्येदानीमेव निरूप्यमा- णत्वात् । नापि द्वितीयः । प्रत्यक्षस्य तदेकदेशस्य साधारणधर्मदर्शनादेः स्वविषयतया- नुव्यवसायप्रत्यक्षजनकत्वेनातिव्यापकत्वात् , अप्रत्यक्षस्य च तदेकदेशस्य सामग्रीनिरीसेन नि- रस्तत्वात् । नापि तृतीयः । जातिसङ्करापत्तेः । अयं स्थाणुः पुरुषो वेत्यत्र धयशे तस्यैव ज्ञानस्य निश्चितत्वं विशेषांशे विकल्पांशे च संशयत्वमित्येकस्यैव ज्ञानस्य विरुद्धजातिद्वय- लिङ्गिनः प्रसङ्गात् । एतेन पष्ठोपि पक्षी निरस्तः । तस्मान्नसंशयलक्षणनिरुक्तिः । नापि विपर्ययस्य । तथाहि । मिथ्याध्यवसायो विपर्यय इति भूषणकारभाषिवं लक्षणं वावदयुक्तं, मिथ्यात्वानिर्वचनात् , तत्किमप्रमात्वमुतार्थव्यभिचारित्वमयोपदर्शितार्था- प्रापकत्वमर्थक्रियाशून्यार्थत्वं वा । 'आयकल्पेष्वतिव्याप्तेरव्याश्चान्त्ययोद्धयोः । न मिथ्याध्यवसायत्वं विपर्यासस्य लक्षणम्' ॥ २० ॥ नाद्यः । अप्रमात्वे सत्यध्यवसाय- वश्चेत्याह-नित्य इति । नित्यत्वानित्यत्वयोः परस्परप्रतिक्षेपरूपत्वादेकतरविधावकतरनिषेध उभयविधा- नमुभयनिषेधश्च न संभवति, उभयविधानातिरिक्तोभयनिषेधाभावादित्यर्थः । एवं विषयविशेषाद्विशेष निरा- कृत्य कारणविशेषाद्विशेष इति पक्षं निराचष्टे-न द्वितीय इति । कारणशब्देन किं सामग्री विवक्ष्यते सा. मग्येकदेशो वा । आये प्रत्यक्षतस्तज्ज्ञानमनुमानतो वा । नोभयथापीत्याह-सहीत्यादिना । ननु किमिति लिङ्गाभावः, यावता कार्यात्संशयज्ञानात्सामयाः शक्यमनुमानमिति, तवाहनच संशयेति । सामध्येक देशः कारणमिति पक्षेऽपि कि प्रत्यक्षगम्यस्तदेकदेशस्तदगम्यो वा। नाय इत्याह-प्रत्यक्षस्येति । तदा हि तादृशकारणजनितं ज्ञानं संशय इति पर्यवस्येत् । तथाचातिव्याप्तिः। तस्य साधारणधर्मदर्शनादेः खविषयानु, व्यवसायं प्रत्यपि जनकत्वात् । तस्य च प्रत्यक्षप्रमितित्वेन संशयवाभावादित्यर्थः । आदिशब्देन च विशेषसर- णविशेषदर्शने गृह्यते । सामग्रीनिरासेनेति । न प्रत्यक्षतस्तत्सिद्धिः, नाप्यनुमानतः । लिभाभावात् । तृतीय इति । जातिसङ्करमेव विवृणोति-अयं स्थाणुरिति । संशयत्वजातियोगीसंशय इति षष्ठेपि पके सङ्करप्रसङ्गमतिदिशति-एतेनेति । एवं संशयानिरुक्तिमुपपाय विपर्ययानिरुक्ति प्रतिज्ञातामुपपादयति-नापि विपर्ययस्येति । प्रमाण ज्ञानसंशययोमिथ्याध्यवसायपदाभ्यां निरासः । उपदर्शितेति । यद्विज्ञान स्वेन प्रकाशितमर्थन स्तृतीयचतुर्थयोरव्याप्तरिति योजना । चस्तु तृतीयपक्षस्यैवातिव्याप्ति , समुचिनोति । संग्रहं विवृणोति- नाद्य इत्यादिना । अप्रमात्वं मिथ्यात्वमिति पक्षे अप्रमारूपाध्यवसायो विपर्यय इत्युकं सात र स्वसाधारणधर्मदर्शनादिपियो यस्य तत्तयेत्यर्थः । २ तनिरासोकप्रकारेणेल्यर्थः । ३ विशेषधमाशे । ४ है. विधकल्पनांच। ५ वानीहिः । ६ चकाररहितः पाठो भाति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याल्यायुता। २२९ - रूपायो स्मृतावतिव्याः। न द्वितीयः । देशतः फालतोऽर्थव्यभिचारिपु प्रमाणसाने- प्वपि विपर्ययत्वप्नसङ्गात् । न तृतीयः । चन्द्रतारकादिप्रमाणज्ञानेनतिप्रसक्तेः । इदं रजतमित्यादिज्ञानेषु चोपदर्शितेदमंशप्रापकत्वादव्याः । नापि चतुर्थः । मिथ्याऽहिद- शप्रतिसूर्यकायनेकार्थानां निधनप्रकाशनाद्यर्थक्रियादर्शनात् । नच ज्ञानमेवार्थक्रियाकारि नार्थ इति वाच्यम् । ज्ञानमात्रस्य तद्धेतुत्वेऽतिप्रसङ्गात् , अर्थविशेपितस्य तद्धेतुत्वे चार्थस्यापि तद्धेतुत्यापातात् । तदेवं तृतीयचतुर्थयोरव्याप्तिः। 'अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो विपर्यय' इत्युद्दयोतकरीयमपि लक्षणमयुक्तम् । अतिव्याप्तेः । भवति हि वल्मीकादौ स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयः, न स्थाणुर्न पुरुप इत्युभयवाध- दर्शनात् अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययः, न चासौ विपर्ययः । अतस्मिन्निति च स्वात्यन्ता- भावाधिकरणे तदिति प्रत्ययविवक्षायां संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणेषु प्रदेशवृत्तिपु स्वासन्ताभावसमानाधिकरणेषु प्रमारूपोपि प्रत्ययो विपर्ययः स्यात् । एतेन वाध्यं ज्ञानं दुष्टकरणजन्यं वा ज्ञानं विपर्यय इति लक्षणं निरस्तम् । संशयेऽतिव्याप्तेर्दर्शितत्वात् , पाधानिरुक्तेश्च । किं विरोधिप्रमाणज्ञानं वाधः किं वा विपर्ययविरोधिप्रमाणज्ञानं विप- यापहारो वा । आये पूर्वोत्तरप्रमाणज्ञानानां वध्यघातकलक्षणेऽतिव्याप्तिः। द्वितीये पर- स्पराश्रयता । न तृतीयः । तथाहि-विषयापहारो नाम पूर्वज्ञानोपदर्शितार्थासत्त्वबोधन- विपर्ययत्वापत्यातिव्याप्तेद्वितीयपक्षोप्यनुपपन्न इलाह-देशत इति । चन्द्रतारकेति । नहि तदर्थाः शानसमये प्राप्तु शक्यन्त इति पूर्वमेवोक्तमिति भावः । अस्यैव पक्षस्याव्याप्तिं चाह-~-इदं रजतमिति । चतुर्थेऽव्याप्तिमाह-मिथ्याहिदंशेति । अस्ति तावन्मिथ्याहिदशादपि कस्यचिन्मरणं, दर्पणादिप्रतिवि. म्बितसूर्यस्य च प्रकाशक्त्व, उपसूर्य या दृश्यमान. सूर्यः प्रतिसूर्यक , 'तस्याप्युपरि नरपति'मित्यादिशानान्मर- णादिहेतुलावगमात्प्रकाशक्त्वाचातस्तन त्वदभिमतमिथ्यात्वाभावादव्याप्तिरित्यर्थ. । ननु कथमव्याप्तिावता तनाप्यर्थस्वार्थक्रियाशून्यत्वाग्ज्ञानस्यैव तद्धेतुत्वादिति, तनाह-नचेति । कि ज्ञानमान मरणादिहेतुस्ता- गर्थविशेपितं वा । आये प्राह-ज्ञानेति । द्वितीये प्राह -अथेति । प्रतिपादितामन्तिमयोरव्याप्तिमुप- सहरति-तदेवमिति । एतेनैककोट्यवलम्बी जाग्रतो मिथ्याज्ञान विपर्यय इति श्रीवल्लभीयमपि लक्षणं निर- स्वम् । मिथ्यात्वानिरुक्ते । एवं भूपणकारलक्षणं दूषयित्वोयोतकराभिमतं दूपयति-~अतस्मिन्निति । बल्मीकादौ स्थापुत्यपुरुष- वरहिते स्थाणुर्वा पुरुषो वेति प्रत्ययस्तावदतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो भवति । नच विपर्ययोऽसौ । सशयत्वात् । अतोऽतिव्याप्तिरित्यर्थ । ननु प्रत्ययशब्देनावधारणं विवक्षित तेन न सशयेऽतिव्याप्तिरिति मन्वानं प्रत्याह- अतस्मिन्निति । अतसिंस्तदिति प्रत्यय इति कोर्थ -यत्तदत्यन्ताभावाधिकरणे तदिति प्रलय इति । तथाच मा भूत् सशयेऽतिव्याप्ति , प्रत्ययशब्देनावधारणस्य विवक्षितत्वात् , तथापि प्रमाणज्ञानेष्वतिव्याप्ति । प्रदेशत्तिविशेषगुणेषु सयोगवियोगयोश्च खात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया तत्प्रमितीना विपर्ययत्वापातादि- त्यर्थः । एतेनेत्यस्यैव विवरण-संशये इति । सोपि हि चाध्यो दुष्टकरणजन्यश्चेति भाव । अयानापि ज्ञान- शब्देनावधारणविवक्षा । तन्न । तदनिरुक्तर्णितत्वात् । भवतु वा, तथापि बाधानिरुक्तेरेवेद दुष्टमित्यभिप्रेत्साह चाधेति । पूर्वमेव बाध्यत्व विकल्प्य दूषितं तथाप्यनभत्यन्तरेण दूषणं, क्रियत इति । पूर्वोत्तरेति यदिहि विरोधिज्ञानमान बाध , तदा पूर्वज्ञानानामुत्तरज्ञान विनाश्यतया याध्यत्वात्सर्वज्ञानेषु लक्षणमतिपतेदि- त्यर्थः । उत्तरो ग्रन्थ स्पष्टार्थ. 1 विषयापहारो वाध इति पक्षमपि विकल्य दूषयति-तथा हीत्यादिना। १ वध्यत्र घातकचेतिद्वन्द्वोत्तर लक्षपशब्देन पष्ठीतत्पुरुषः । व्यवस्थिते सतीति शेप. । २ सप्तापिति शेषः । ३ सूर्यस्याप्युपरि दृश्यमानः सूयों नरपति हन्तीत्यर्थः । . । - ·पदेन धेटादेः संस्कारजन्यपदेनानुवास प्रसभिशाया आयेन पदेन निरासः [ तृतीयेऽपि सरकारजन्यत्व २३० तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) माममुख तथा प्रमितिरत यशफालविशिष्टतया यत्प्रतीतं तस्य तत्रैवासत्त्वबोधनम् । नायः । नायं देवदत्तो न जीवतीति विभ्रममायेन देवदत्तादिप्रत्ययानां यातित्वेनाप्रमात्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । देशान्तरकालान्तरयोसदसत्यामित्या घटादिशानानामग्रमात्वप्रसवात् । भाषि तृतीयः । देशफालयिपययाधेवव्याप्तः, देशफाग्यो शकालान्तराभावात् । यत्तदादिशब्दानां प सर्प विपयत्वे कतिपयविपयत्वे पाव्यामिरेव । एतेन फलापहारोपि व्याल्यातः । अनुत्पन्न फलस्यापि शानस्य याप्यत्यानीफाराग! विपर्ययत्यजातियोगी विपर्यय इत्यपलक्षणं । इदं रजतमिलादी धम्शे प्रत्यये जातिसहरप्रसन्नात् । तस्मान विपर्ययस्य लक्षणं पश्यामः । तथा स्मृतेरपि । तथाहि । किं प्रमाफरणाजन्यत्वे मति संस्कारजन्यं ज्ञानं स्मृति- रुत दोपाजन्यत्यविशेपितमयया स्वसमानविषयसंस्कारजन्यं ज्ञान किंवा प्रमित्यत्ति- पदजन्यानवृत्तिजातिमदाहोन्वित्स्मृतित्वजातियोगि । 'आये कल्पेऽधिकव्याप्तबोधा- संमवित्वतः । तुर्येऽतिव्याप्तितश्चान्येऽभावाम्यसकमानयोः ॥ २१ ॥ नायः । भ्रमस्थापि स्मृतित्यप्रसमात् । तस्यापि प्रमाणाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वात् । नापि द्वितीयः । असं- भवित्वापाता , संस्कारस्यापि स्वसामध्यनुमापकतया प्रमाकरणत्वात् । नापि तृतीयः । तयाममितिरिति । पूर्वज्ञानोपदर्शितार्थस्वासरवामितिरिति पार्थः। नायं देवदत्त इति । यदा हि देवदत्त इति पा जीयतीति या प्रतीतिरेयस्योदेति, अपरख भ्रान्तः प्राह, नायं देवदत्तः नच जीवत्तीति, तनोत्त- रस पापयत्वं पूर्व पाप्मस्वादिपर्ययत्वं च स्यादितीरसिद्धिकारोकातिव्याप्तिरित्यर्थः । द्वितीयेप्याठिव्याप्ति- माह-देशान्तरेति । अनित्यागामविभूनां पालान्तरदेशान्तरयोरसत्त्वप्रमितिरस्तीति तज्ज्ञानेष्वविव्याप्ति रित्यर्थः । यदा हि देशकालविपयो भ्रमो जायते न तत्र द्वापरयोहरूपत्यमित्यव्याप्त्या तृतीयपक्षं दूपयति -नापि तृतीय इति । किंच यदेशकालेल्या यत्प्रतीतमित्यन च तस्य तद्देशकालेल्या च यत्तच्छब्दाना सयदेशकालसर्ववस्तुपरत्वे सर्वपापाव्याप्तिः, एककेन सर्यायाधात् , निष्कृष्टविशेषपियक्षायां च तदितरवाधाव्याप्ति- रित्याह-यत्तदादीति । लक्षणान्तरेप्यु दूपणमतिदिशति-पतेनेति । तत्राप्यभिवदनं प्रवृत्तिदा दानमक्रियेति चतुर्विधफलानामेकैकापहारे सर्वापहारे पाऽव्याप्तिरित्यर्थः । अव्यात्यन्तरं चाह---- प्रेति । प्रश्तेषु विपर्ययशानेषु फलं, प्रत तस्माभावात्, तशानुपादितप्रतिकमपि कचिद्वाभ्यं दृश्यते विर. झादीनां, तनाव्याप्तिरित्यर्थः । अतु तहिं विपर्ययत्वजातियोगी विपर्यय इति, तत्राह-विपर्ययेति । संशयत्वसमानयोगक्षेममिति भावः । संशयविपर्ययव्यतिरित्तस्मृतिलानधिकरणज्ञानत्वं प्रमात्वव्याकमिति पयमपक्षे संशयविपर्ययानिरूपणाल्लक्षणा चिद्विरुका, इदानीं स्मृत्यनिरूपणादपि तत्त्वानधिकरणत्वमप्रसिद्धमिलभिप्रेत्याह-तथा स्मृतेरपीति । संस्कारजन्य ज्ञानं स्मृतिरित्युफे प्रत्यभिज्ञादिप्यतिव्याप्तिस्तदर्थ प्रमाकरणाजन्यत्वे सतीत्युक्तम् । अननुभूत विषयभ्रमनिवृत्त्यै द्वितीय विशेषणम् । 'द्वितीये विपर्ययेतिव्याप्तिपरिहाराय दोपाजन्यत्वे सतीत्युक्तम् । ज्ञान गनुमानादावस्तीति तयवच्छेदार्थ खसमानविषयग्रहणम्। नहि त व्यालिसंस्कारादेरनुमितिसमानविषयतः मिति भावः । चतुर्थेऽपि पदजन्यज्ञानवृत्तिजातिमत्त्वं शाब्दप्रमित्यादीनामस्तीति तद्यवच्छेदाय प्रमित्यवृत्तीत्यु कम् । श्लोकेन दूषणानि संग्रहाति-आद्य इति । अधिकव्याप्तेः, अतिव्याप्तेः द्वयोदितीयतृतीययोः।। अधिकव्याप्ति निगदव्याख्यातग्रन्थेन दर्शयति-भ्रमस्यापीति । द्वितीयेऽभिवं दर्शयति-संस्कारस्याः पीति । इदं च प्रथमपोऽपि समानम् । समानयमिपक्षान्तरोपस्थापक तदिति दूषणान्तर तत्रोऊम् । १ तृतीयविकल्परूपत्वमित्यर्थः । २ विकल्प इति शेषा३घटादेरपि प्रमाकरणाजन्यत्वेसति वेगल्पसरकारजन्यवा- दिति भावः । ४ अनूयमानार्थविषयकशान्दबोधखेत्यर्थः । तस्य पदजन्यलादिति भावः। ५प्रमाकरणाजन्यलपदे- सेवा मानीत्याटिः । तत्पदाओं दूषणान्तरम् । अनुत्प . आयपो.

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। असंभवित्वादेव, सा में माता स मे पितेत्यादिस्मृतीनां पूर्वानुभवसंस्काराधिकविपयत्वात् । नहि पूर्वानुभवे स इत्याकारः, अयमितिवर्तमानताया एवानुभवात् । नच स इत्याकारः कारणान्तरोपनीतः, पदात्पदार्थस्मृतौ हरिहरादिस्मृतौ चाभावादिति वाच्यम् । सरना- रणानिरूपणात् । सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यये तदित्यंशस्य संस्कारानुपनीतत्वे सल्लयमित्याकारस्य च संयोगमात्राधीनतया विशिष्टप्रत्यभिज्ञास्वरूपासिद्धिप्रसङ्गात् । अनुमिततत्तायां स इत्यभिलाप इति चेन्न । संस्कारस्य प्रत्यभिज्ञां प्रत्यकारणत्वप्रसङ्गात् । स इत्यंशेऽनुमानस्यैव सहकारित्वात् तं घटं स्मरामीत्यनुव्यवसायानुपपत्तेध । नहि तत्रा. नुमानव्यवधानमस्ति, तथा सति स्मरणस्यातीतत्वेनानुव्यवसायविपयत्वानुपपत्तेः । तृतीयेऽसभवं दर्शयति-सा मे मातेति । अथ कथं स्मृतेः पूर्वानुभवसंस्कारादधिकविषयता, तत्राह- नहीति । ननु स इत्यत्र तद्देशकालवैशिष्टयं प्रतीयते, सच देशादिः पूर्वानुभवसमयेऽप्यनुभूत इति कथं तमं- शमादायाधिकविषयताऽत आह-अयमितीति । न तद्देशादिवैशिष्टयमानं तत्ता, अयं स इति अयमिति चोभयोरविशेषप्रसङ्गारिकत्वसन्निहितदेशकालावच्छेदः पूर्वानुभवैसभेदो वा । नचे तत्पुरस्तादनुभूतम् । वर्त- मानतयैवानुभवात् , खैविशिष्टाग्राहकत्वाच पूर्वानुभवस्येति भावः । ननु स इत्याकारः स्मृतेविषय एव न भवति, पदात्पदार्थस्मृतावदर्शनात् , तस्मात्कारणान्तरप्रयुक्त एवायमतो न स्मृतेरधिकविषयतेति, तत्राह- नचेति । कुतो न वाच्यमिति, तत्राह-तत्कारणेति । नच पदात्पदार्थस्मृतावदर्शनात्कारणान्तरप्रयुक्ति- कल्पना । पदजनितबुद्धः स्मृतिलाप्रसिद्धः । अनुवादोह्ययं या पदापदार्थबुद्धिः । युक्तं चैतन, इतरथा शतिवशादमिधायकलप्रसिद्धिर्न स्यात् । नापाध्यायमारकस्य शिष्यस्य तदभिधायकलप्रसिद्धिरस्ति । सत्यपि स्मारक्त्वे शक्तिवैचित्र्यादभिधायकत्वप्रसिद्धिरिति चेत्, तयैव तर्हि शक्तयामिधानमात्रमेवास्तु कृतं स्मारकत्वेन । अत एव चैतदन्यथानुपपत्त्या वाक्याामिधायकत्वं शालिकनाथोक्तं प्रत्युक्तम् । अनेकत्वा- चाभिधानादीनां संबन्धिना न नियमेनार्थस्मृतिः स्मारकत्वपक्षे स्यात् । नच नियमेन सबन्ध्यन्तरदर्शने संवन्प्यन्तरस्मृतिर्भवति, भवति च नियमेन गृहीतसंगतिकस्य शब्दस्य स्मरणेऽर्थबुद्धिः । तदुक्तं 'नियमा: च्छन्दतो बुद्धिर्न तथान्वयिदर्शना'दिति । तस्सादनुवादत्वात्पदजन्ययुद्धेर्न तत्रादर्शनासत्ताया कारणान्तर- प्रयुक्तिकल्पना । न केवलं कारणान्तरानधीनता, सस्कारानधीनत्वे वाधकं चास्तीत्याह-सोयमिति । तत्र तदित्यंशस्य संस्कारानधीनत्वे संप्रयोगस्य च तत्रासत्त्वात्तद्गर्भप्रत्यभिज्ञाशरीरं न स्यादित्यर्थः । ननु नखनेत्र- पादच्छायादिना लिझेनानुमानात्तत्तोपस्थापिता, पाच स इति परामृश्यत इति शङ्कते-अनुमितेति । तर्हि तत्ताया अनुमानसिद्धत्वादिदंतायाश्च संप्रयोगसिद्धत्वात्सस्कारस्य चाकारणतया राद्धान्तविरोध इति परिहरति-न संस्कारस्येति । अनुमानिकत्वे तत्ताया दूषणान्तरमाह-तं घटमिति । तत्र कि प्रथ- मतस्तत्तानुमानमय घटस्मरणं ततस्तं सरामीत्यनुव्यवसायः । कि वा प्रथमतस्तत्स्मरणं ततस्तत्तानुमानं ततोऽनुव्यवसाय इति । न प्रथमः । निर्धर्मिकतत्ताग्रहणाशक्तेखत्ताविशिष्टघटविषयानुमानं घटमात्रविषयं च स्मरणमिति तत्ताविशेषितघटविषयस्मृतिग्राहकानुव्यवसायानुपपत्तिरिति, द्वितीयं निषेधति-नहि तति । अथ किमिति तनानुमानव्यवधानं न स्यातनाह-तथासतीति । तत्र हि घटस्मृतिरेवानुव्यवस्यते, सा चेत्खोदयेप्यानुमानिकतत्तावती सत्यनुव्यवस्थेत, तथासति चिरातीततया विनश्यदवस्थात्वस्याप्यभावात्, वर्तमानमरणप्राहकानुव्यवसायविषयत्वं न स्यात् । अस्मार्पमित्येवानुव्यवसायप्रसनाचेत्यर्थः । संस्कारस्य १ अयमित्यधिको माति । २ सभेदो वैशिष्ट्यम् । ३ प्रथमकल्पं दूपयितुमाह नचेति । तत्पदार्थोऽसनिहितदेश- कालवैशिष्ट्यम् । ४ द्वितीयकल्पनिरासाय स्वविशिष्टेत्यादि । ५ वाक्यार्थबोधान्यथाऽनुपपत्त्या वाक्येषु वाक्यार्थ- शक्तिकरपन प्रत्युक्तम् । तद्री तु अनेकेषु वाक्येषु अनेकशक्तिकल्पनापेक्षया पदे पदार्थशक्तरेकस्याः कल्पनमेव युक्तमिति । ६ अभिधातृपदार्थः पदम् । आदिनाऽभिधेयाभिधानयोः परिग्रहः । ७ शक्तीत्यादिः। ८ संवन्धि. दर्शनादित्यर्थः । ९ भनुमानमस्सा: सायकस्वेनास्ति इति विद्महे मलयीयः ठन् प्रत्ययः ।

·येप्यस्तीति भावः। प्रमात्वेन व्यवहियमाणं ज्ञानमिति द्वितीयपक्षेपीदमेव दूषणमतिदिशति--उकदोपेति । [द्वितीयः - व्याप्तिरित्यर्थः । स्मृतित्वजातियोगित्वमिति पञ्चमं पक्षं दूपयति-नापीति । प्रासनिकस्य.प्रकृतोपयोगमाह तमेव पक्षं दूषयितुमतिव्यवहित इत्यनुवदति-तथाहीति । एतद्धटज्ञानैतमजन्यवहिज्ञानशब्दार्य विपर्ययेप्येतलक्षणं गच्छति । ज्ञानत्वाधिकरणवृत्तिसशयात्तिजातिमदिति हि तदा लक्षणार्थ. । स च पिर २३२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) संस्कारस्यासंविद्रूपत्वात् , निर्विपयत्वाच समानविपयत्वासिद्धिः । न ह्यसंविद्रूपस्य सवि. पयत्वम् । इच्छादिषु तज्जनकज्ञानविपयेण सविपयत्वोपचारात् । वर्हि संस्कारजनकानुभवसमानविपयत्वे सति संस्कारजन्यत्वं लक्षणार्थ इति चेन्न । तत्तांशे समानविषयतायाः खण्डितत्वात् । गरुडादिसाक्षात्कारे चातिव्याप्तः, वस्व दीर्घ- कालनैरन्तर्योपचित्तसंस्कारविपयविषयत्वात् । नापि चतुर्थः । अनाप्तवाक्योत्थविभ्रम- प्रत्ययेऽनेकार्थाक्षादिपदजन्यसंशये पातिव्याप्तेः । नापि पञ्चमः । तज्जातौ व्यञ्जका माणानिरूपणात् । तदेवं संशयविपर्ययस्मृतीनामनिरुको तदतिरिक्तत्वविशेपर्ण दुर्निर- पम् । नापि पष्ठः । तथाहि । एतद्घटज्ञानवृत्तित्वे सत्येतद्भूमजन्यवहिज्ञानवृत्तिसंशया- वृत्तिजातिमत्त्वमित्यपि न । विकल्पासहत्वात् । तथा हि किं घटज्ञानवविज्ञानशब्दाभ्यां ज्ञानमात्रं विवक्ष्यते । किं वा प्रमात्वेन व्यवहियमाणमाहोखिदयाधितप्रमाव्यवहारा- स्पदम् । नाद्यः । विभ्रमज्ञानानामप्येवं भावात् । नापि द्वितीयः । उक्तदोपानुपङ्गात् । विभ्रमज्ञानेष्वपि तात्कालिकप्रमात्वव्यवहारदर्शनात् । नापि तृतीयः । अबाधितत्वस्य दुर्निरूपतायाः प्रागेवाभिहितत्वात् । तदेवं प्रमात्वस्य न निरुक्तिः । विषयाभावादपि समानविषयलमसिद्धमिति प्रौढ्या प्राह-संस्कारस्येति । असंविद्रूपत्वादिति । ज्ञानलाभावादित्यर्थः । ननु तर्हि तत्कयमिच्छादिपु सविषयत्वं, समानं हि तेषामप्यसंविद्रूपलमिति, तत्रा -इच्छादिप्विति। तदेवं समानविषयसंस्कारजं ज्ञानमिति लक्षणं दूषितमेव । एतत्परिहाराय भयन्तरं शङ्कते-तही. ति । न खसमानविपयसंस्कारजन्यलमत्रामिप्रेयते, येनासिद्धिरमिधीयते, कि तर्हि, सस्कारजनको योऽनु भवस्तेन समानविषयत्वे सति तत्संस्कारजत्वमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञाव्यावर्तनायायं विशेषणम् । समानविषयत्वं चान्यूनानतिरिक्तविषयत्वम् । संस्कारजनकानुभवसमानविषयधारावाहिकज्ञानव्यावृत्त्य संस्कारजन्यपदम् । इदमपि पूर्वोक्तदूषणेन दूषितमित्याह-न तत्तांश इति । अतिव्याप्ति चाह-गरुडादीति । गरुडा दिध्यानाद्यः साक्षात्कारो जायते, स पूर्वपूर्वभावनाजनितः, तत्र संस्कारजनकपूर्वानुभवस्य साक्षात्कारस्य चारित समानविषयत्वम् , अथ च न स्मृतिः । साक्षात्कारिज्ञानस्य स्मृतित्वव्यापातादित्यर्थः । संस्कारशब्देना। तज्जनकानुभवो लक्ष्यते । संस्कारस्य सविषयत्वमङ्गीकृत्य वा । प्रमित्यवृत्तीत्यादि चतुर्थ लक्षणं दूपयति-- नापि चतुर्थ इति । पदजन्येत्यत्र एकत्वमविवक्षितं विवक्षितं वोभयथापि क्रमेण व्यभिचारमाह- अनाप्तेत्यादिना । अनाप्तवाक्यजनितं यद्विज्ञानं विपर्ययरूपं तत्र विपर्ययस्वादितिः प्रमित्यवृतिपदा जन्यज्ञानवृत्तिजातिर्भवति, तस्यैव ज्ञानस्याप्रमितित्वात् , पदजन्यत्वाच, अतस्तद्योगिनि विपर्यये चातिव्याप्तिः । तथाक्षगवादिशब्दैरनेकार्थवाचकैः श्रवणमात्रायः संशयो जायते, कि विभीतक किवा देवनमिति, तत्राप्यति तदेवमिति । एतद्धटज्ञानवृत्तित्वे सतीत्यादिषष्ठं प्रमात्वव्याकमाशात दूषयति-नापि पष्ठ इति! विकल्पयति-किं घटज्ञानेत्यादिना । विभ्रमेति । येन हि विपर्ययत्वं नाम जातिरनीक्रियते, तर ननु विभ्रमेषु कयं प्रमात्वव्यवहार इति, तत्राह-विभ्रमशानेष्वपीति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २३३ नापि परोक्षायाः । तस्या जातित्वे जातिसङ्करप्रसङ्गात् । तथाहि । कि प्रमात्वं परं, पारोक्ष्यमपर, विपरीतं वा । नाद्यः । पारोक्ष्यभ्रमाभावप्रसङ्गात् । यत परोक्षलजा- तिप्प्या तन व्यापक प्रमात्वमस्त्येवेति नियमात् । नापि द्वितीयः । तथा सति प्रमात्य परोक्षता न व्यभिचरेदिति प्रत्यक्षप्रमाऽभावप्रसङ्गात् । नच विभ्रमेयूपाधिनिवन्धन एव परो- क्षत्वव्यवहारः । तथासति सर्वन तनियन्धनतयैव तद्व्यवहारोपपत्तौ जातिकल्पनावैयर्य- प्रसङ्गात् । तदेवगन्योन्यपरिहारेण वर्तमानयोर्मनोगगनयर्तिनोमूर्तत्वभूतत्वयोः पृथिव्या- दाविवैकन समावेशे जातिसङ्करः स्यात् । नच परोक्षताया जातेय॑जकमस्ति । तत्कि- मिन्द्रियार्थसन्निकर्पाजन्यत्वे सति प्रमात्वमुत लिङ्गादिप्रमाकरणजन्यत्वम् । नाद्यः । ईश्व- रशानस्यापि परोक्षत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । स्मृतेः परोक्षत्वाभावप्रसङ्गात् । एतेन परोक्षत्वस्योपाधिनमपि निरस्तम् । व्यस्त कनिरासेन तैयोरुपाधित्वस्यापि निरस्तत्वात् । ईश्वरज्ञानवृत्तित्वे सत्ययोग्यनुव्यवसायातिरिक्तपरमाणुप्रमित्यत्तिर्जातिः साक्षात्त्व तद्- धिकरण प्रत्यक्षमित्यपि न । यत:--'प्रमितेर्दुर्निरूपत्वाव्यञ्जकस्यानिरूपणात् । साक्षात्त्व पारोक्ष्यानधिकरणप्रमाकरण प्रत्यक्षमिति लक्षणे प्रमात्वदानरूपतोपपादिता, पारोक्ष्यदुनिरूपता प्रतिज्ञाता. मुपपादयति–नापि परोक्षताया इति । जातिसकरमेय दर्शयति--कि प्रमात्वमित्यादिना । परो- क्षमाभावप्रसारमेवोपपादयति-यति । व्याप्यपरोक्ष वनातिमत्त्वे सर्वन व्यापकप्रमावनियमापारोक्ष्य- रूपभ्रमो न स्यादित्यर्थ । द्वितीये प्रत्यक्षरूपप्रमा न स्यात् । यन यन व्याप्यप्रमा व तत्र तत्र व्यापकपारो. क्यवृत्तित्यनियमादित्याह-नापि द्वितीय इत्यादिना । ननु प्रमात्व परमेव, तद्रहितेषु विभ्रमेपु पारो- क्ष्मव्यवहारस्त्वीपाधिक इति, तनाह-नच विभ्रमेष्विति । प्रतिपादित जातिसङ्कर सनिदर्शनमुपसहरति -तदेवमिति । ययाहि भूतव्यतिरिक्ते मनसि वर्तमानमूर्तवस्यामूर्तेऽपि गगने वर्तमानस्य भूतत्वस्य चैकन पृथिव्यादी वृत्त्या जातिसङ्करप्रसङ्गात् न जातित्वम्, एवमनयोरपि परस्परपरिहारेण वर्तमानयोरेक- भानुमित्यादौ वर्तमानतया जातिसङ्करप्रसङ्ग इति योजना । नियतव्यजकाभावादपि न पारोक्ष्य जातिरित्याह -नचेति । प्रत्यक्षप्रमिते परोक्षभ्रमस्य च निरासाय विशेषणद्वयम् । प्रत्यक्षमितिव्यावृत्त्यै घटादिव्या- वृपये या विशेषणद्वयम् । नित्यस्येश्वरज्ञानस्य नेद्रियादिसनिकर्ष नन्यत्वमस्ति, अस्ति च प्रमालमिति तस्यापि परोक्षत्वप्रसक्तिरिति प्रथम पक्ष दूपयति ईश्वरेति । लिङ्गादिप्रमाकरणजन्यत्ल पारोक्ष्य- व्यक्षकमिति पक्षे स्मृते पारोक्ष्य न स्याद्यञ्जकाभावादित्याह-स्मृतेरिति । एतेनेत्यय विवरण-व्यञ्ज- केति । पारोक्ष्यस्यौपाधिकरवेऽप्यनयोरेवोपाधिस्वसभावनातच द्वय निरस्तमित्यर्थ । प्रत्यक्षफलस्य लक्षणा न्तरं शङ्कते-ईश्वरेति । अन च साक्षात्कारत्वजात्यधिकरण प्रत्यक्षमिति लक्षणम् । साक्षात्कारत्वस्य लक्षणमीश्वरेत्यादि, जाति साक्षात्कारत्वमित्युक्ते सत्तादावतिव्यातिस्तदर्थ प्रमित्यवृत्ती युक्तम् । तथाच न्या- घात , प्रत्यक्षप्रमितिवृत्तित्वात् , तदर्थ परमाणुप्रमित्यवृत्तीत्युक्तम् । तथाप्यसिद्धि । परमाणुमह जानामीत्य- मुव्यवसायप्रत्यक्षस्य परमाणुविषयतया साक्षात्कारित्वस्य परमाणुप्रमिति गृत्तित्वात्तदर्थ मुक्तमनुव्यवसायातिरि- केति । तथाप्यनुव्यवसायातिरिकयोगिप्रत्यक्षमादायासिद्धिरत उक्तमयोगीति । तथापि घटत्वादावतिव्या- प्तिस्तदर्थ ज्ञानवृत्तीत्युक्तम् । तथापि विपर्ययत्वस्मृति वादिप्वतिव्याप्तिस्तदर्थमीश्वरज्ञानवृत्तीत्युक्तम् । नहि तेपामपरोक्षेश्वरमान वृत्तित्वमित्यर्थ । इश्वरज्ञानवृत्तित् सत्युक्तविधपरमाणुस्मरणरूपज्ञानावातनि प्रमात्वे प्रसङ्गनिरासाय परमाणुप्रमितीत्युक्तम् । पारोक्ष्यानधिकरणत्वादिरूपोपाधिनिरासाय जातिपदम् । परोक्षज्ञान- वृत्तिवानधिकरणस्ये सति ईश्वरशनवृत्तिजातिरिति फलितार्थ । दूषणानि सगृहाति-प्रमितेरित्यादिना । १ निरुषि संभवतीति शेप । २ परोक्षति पाठो भाति । ३ समा सरोक्तविकल्पयोरित्सधं । ४ अप्रापि परो. क्षेत्येवोचितम् । चि.३० ·क्षप्रमाऽभावप्रसङ्ग इति पूर्वोक्तया दिशा बोध्यम् । २ स्वसस्थानविनिमयेऽपीत्यर्थः। ३ यदिषयकविशान मिला। प्रतीतियमातृप्रमाविषया । द्रव्यजातिगुणेषु मेयेषु सा प्रतीति: इन्द्रियसंनिकर्षजन्या। सर्वे ये विज्ञानहेतवस्वमन्या प्रमा मितिविषया मातृविषया च । तथाहि प्रभाकरः शानस्य स्वप्रकाशत्व शानाश्रयत्वेन चात्मनोऽवमासी स्वीक्रियते । सा विविधाऽपि मितिमेयप्रमाविषया प्रमा साक्षत्कारत्वसामान्यात्प्रत्यक्षत्वेन सम्मवेति योजना। ७ सर्व विज्ञानहेतूत्था इति पाठः शोभनो भाति । ८ साक्षात्वानिरुत्येति मायः। १ अस्य प्रत्याचक्षीवेति पूर्वमन्न [द्वितीयः , प्रत्यक्ष-"मित्यादिश्रीवल्लभभूषणप्रभृतिभिरभिहितं लक्षणजातं प्रत्याचक्षीत । साक्षात्वानिरुरेव, प्रत्यक्षभ्रमंस णानां तु दृष्टो जन्मातिरेकतः । ज्ञानेऽपि हि तथा मा भूदिति जन्माभ्युपेयते ॥' इति । अस्यातिव्याक्षिमाह-- जन्म सत्प्रत्यक्षमिति । तदा चायं सूत्रार्थः । 'तत्संप्रयोगात्तद्विषयविज्ञानं सत्प्रत्यक्षमन्मसंप्रयोगादन्यविषय ज्ञानं प्रत्यक्षाभास' इति । ततः कथमतिव्याप्तिः, नहि शुक्तिकारजतज्ञानं रजतसप्रयोगादुस्सममिति, तत्राह- वृत्तिकारमतेनेति । अव्यायतिव्याप्ती दर्शयितुं सूनार्थमाह-तथाहीति । विकल्प्य दूषणे दर्शयति- २३४ तत्त्वप्रदीपिका (विरसुखी) खातिसार्यान्न प्रत्यक्षस्य लक्षणम् ॥ २२ ॥ प्रमितेरेवानिरूपणे परमाणुप्रमियतिवि- शेपणस दुर्ज्ञानत्वात् , इन्द्रियार्थसन्निकर्पजन्यत्वादेश्वाभिव्यञ्जकस्यापास्तत्वात् , साक्षा- स्वस्म,घ प्रमात्वेन परापरभावाभावाचातिसङ्करप्रसङ्गाच नेदमपि प्रत्यक्षलक्षणम् । सत्संप्रयोगे पुरुपस्पेन्द्रियाणां वुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमित्यपि न प्रत्यक्षलक्षणम् । प्रत्यक्षात भासेऽपि सत्त्वात् । वृत्तिकारमतेन तत्सतोयंत्ययेऽपि लक्षणस्याव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा । सथा हि । यदाभासविज्ञानं तद्यदि तत्संप्रयोगादेव भवति तत्समीचीनं प्रत्यक्षमिति तदा सूत्रार्थः । तत्र किं प्रतिभासमानेनाकारेण कृत्लेन संप्रयोगाजायमानत्वं विवक्षितमुझे कदेशेनापि । नाद्यः । सोयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञायां वत्तांशे संप्रयोगाभावाव्याप्तेः । नच तत्रापि तत्तांशे संयुक्तविशेषणतालक्षणः संप्रयोगोस्तीति वाच्यम् । पठप्रमाणवा. दिना तस्य प्रत्यक्षतानङ्गीकारात् , अङ्गीकारे या निर्घट भूतलमित्यत्र तथाभूतसन्निकर्षभावा- प्रमितेर्दुर्निरूपत्वादित्येतद्विपृणोति-प्रमितेरिति । व्याकस्यानिरूपणं विवृणोति-इन्द्रियार्थेति । अव्यभिचारित्वसण्डनात् , ईश्वरज्ञानाव्यापकत्वाचेत्यर्थः । इन्द्रियार्थसग्निकर्षजन्यत्वासिद्धेश्च । तथाहि । न ताव प्रत्यक्षतस्तदधिगमः । इन्द्रियार्थसन्निकर्पयोरप्रत्यक्षरवेन तजन्यत्वस्याप्यप्रत्यक्षत्वात् । नाप्यनुमानतो, ज्ञान- समितित्वादीनां व्यभिचारित्वात् , साक्षात्कारित्वस्याद्याप्यसिद्धरिति । तृतीयं हेतुं विशृणोति-साक्षात्वस्य चेति । तथा 'साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्षं मेयमातृप्रमासु सा । मेयेष्विन्द्रिययोगोत्या द्रव्यजातिगुणेषु सा ॥१॥ सर्वविज्ञानहेतत्यमिती मातरि च प्रमा। साक्षात्कारत्वसामान्याप्रत्यक्षत्येन समता ॥ २ ॥' इति शालि कनाधलक्षणमपि परिणुनं मन्तव्यम् । एतेन "साक्षात्प्रतीतिसाधकतममध्यक्ष, सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं परोक्षप्रमाया चाऽभावप्रसमादिति भावः । एवं तार्किकप्रत्यक्षलक्षणानि दूपयित्वा मीमांसकाभिमतं लक्षणं दूषयति-सत्संप्रयोग इति । 'सता वर्तमानेनानेन्द्रियाणां संप्रयोगे सति पुरुषस्य यदुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षमिति लोकसिद्धप्रत्यक्षलक्षणानुवादपरजै. मनीयसूत्रस्यार्थः । अत्र च जन्मग्रहणं जन्मैव युद्धापार इति प्रदर्शनार्थम् । उक्तं हि-'व्यापारः कर प्रत्यक्षाभासेऽपीति । अस्ति हि तत्रापि वर्तमानेन संप्रयोगानुद्धिजन्म । यथाः- केनचित्संप्रयोगे हि प्रान्त्यादि स्यान्नियोगतः । इति । ततोऽतिव्याप्तिरित्यर्थः । स्यादेतत्, यद्यपीदं भाष्यकारमते दूपर्ण भवति तथापि वृत्तिकारमते न संभवति । तेहि तत्सतोर्व्यत्ययं कृत्वा व्याख्युः । तसंप्रयोगे पुरुषस्यन्द्रियाणा बुद्धि १ भयं भावः । यदि प्रमात्व पर साक्षात्वमपर तदा प्रत्यक्षविभ्रमाभावप्रसाः। यदिच विपरीतं तदा परे ४ अनुपलब्धिरूपेत्यादिः । ५ इन्द्रियार्थसनिकर्षजन्यत्वस्येतिशेषः । । साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्षमिति लक्षणम् । सो Haryअनिरुक्तिमेव दर्शयति । ११ नियमत इत्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीट्याक्ष्यायुता। २३५ दभावस्य प्रत्यक्षतोपपत्तौ पडनमाणाभ्युपगमवैयर्थ्यापातात् । न द्वितीयः। विभ्रमेष्यपि भावादतिव्याप्तः, तत्राप्यधिष्ठानसंप्रयोगस्य भावात् । अथोच्येत संप्रयोग इत्यन समिति- विशेषणेन दुष्टेन्द्रियसंप्रयोगजन्यत्वस्य व्यावर्तितत्वाद्दष्टेन्द्रियसंप्रयोगजन्येषु विभ्रमेषु नातिव्याप्तिः । यथाहुर्भट्टपादाः-'सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणा च व्यापारोऽर्थेपु कथ्यते ॥ दुष्टत्वाच्छुक्तिफायोगो वार्यते रजतेक्षणाविति । तदपि न । उक्तोत्तरत्वात्, प्रत्यभिज्ञायां तत्ताशेन तथाभूतसंप्रयोगाभावाव्याप्तेः, इन्द्रि- येपु दोपाभायस्य प्रागुक्तन्यायेन दुरवधारणत्वात् । तदेवं प्रत्यक्षलक्षणं प्रत्युक्तम् । नाप्यनुमानस्य लक्षणं निरूपयितुं शक्यम् । तथाहि । करणपक्षे तृतीयलिङ्गपरा- मर्शः, परामृश्यमानं वा लिगमनुमानमिति नैयायिकाः । न चावत्तृतीयलिङ्गपरानों- ऽनुमितेः करणम् । अव्यापारत्वात् । व्यापारवत एव हि सर्वन करणत्वम्, तदिह महा- नसादौ धूमधूमध्वजयोः प्रथमं सबन्धं गृहीतवतः शिखरिशिसरपरिवर्तितया पुनस्तमेव इद चासाधारण, साधारण तु प्रत्यक्षर्मिकानुमानोच्छदात्मक दूषणमनेक्वारमुक्तमेव । एकदेशेनापि सप्रयोगे जन्मेति पक्ष दुपयति-न द्वितीय इति । विभ्रमेप्येकदेशसप्रयोगमाह-तनापीति । तत्सप्रयोग इत्यत्र समित्युपसर्गादतिव्याप्तिपरिहार शकते-अयोध्येतेत्यादिना । सम्यक् प्रयोगो हि सप्रयोग इति भाव । अत्र वार्तिकसमतिमाह-यथाहुरिति । पादशब्द पूजार्थ । 'पादा इति च नामान्वे देवा भटारकावपी'- त्यमिध नात् । सम्यगर्ये प्रसिद्धोय समिति शब्दो दुष्टयोगस्य निवारक । अथ कोय प्रयोग , यस्याय सम्य- पसमाचक्षीत सशब्द इति, तनाह-प्रयोग इति । युद्धीन्द्रियाणामधेपु यो व्यापार स प्रयोगोऽमिमत इत्यर्थ । स्तर्हि दुष्टप्रयोगोऽनेन निवर्यंत इति, तनाह-दुष्टत्वादिति । कथ तय॑स्य दुष्टस्वमिति, तनाह -रजतेक्षणादिति । तन्निमित रजत ज्ञायत इति दुष्टो योऽसौ प्रयोगोऽतस्तथ्यावर्तकीय सशब्द इति यातियोजना । अनेनापि हि सम्यक्प्रयोग समर्थित । सच तत्ताशे नास्तीति पूवमेवोक्तमित्याह-त. दपि नेति । रक्कमेव दर्शयति-प्रत्यभिज्ञायामिति । ननु विस्मरणशील इव भवानालोच्यते, कथम- न्यथा एकदेशसप्रयोगपंक्षमुपक्षिप्य तत्ताशे तादृशसप्रयोगाभावादव्याप्तिमाचष्टे इति, तनाह-इन्द्रिये- चिति । प्रागुत्त न्यायो दुष्टसामग्रीजन्य वावधारणनिरसन याय । इन्द्रियसप्रयोगयोरप्रत्यक्षत्वेन तनिष्ठदो- पाग्रहणेन दोपाभावग्याप्यग्राह्यत्रादित्यर्थ । प्रत्यक्षसण्डनमुपसहरति-तदेवमिति । प्रत्यक्षधर्मिकानुमा- नेप्येकदेशसप्रयोगसमवादतिव्याप्ति । सप्रयुक्त एवार्थे इति विशेषणे च प्रत्यभिज्ञाऽव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । अथया भाष्यकारपक्ष एवातिव्याप्तिपरिहारमाशयदमव्याप्तिदानम् । इन्द्रियेथिति दूषणान्तरान्वाचय । 'अध्यक्ष सर्वमानानामध्यक्षेऽस्मिन्प्रधपिते । अनुमानादिपु त्वक्षमनु मानेपु का क्या ॥ १॥ फ्रमप्राप्तमनुमानलक्षण सण्डयितुमुपक्रमते-गाप्यनुमानस्येति । प्रमाणसण्डनस्य प्रस्तुतत्वादनुमिति निहाय ताकिशानुमितिकरणलक्षणमुद्भावयति—करणेति । इदमेव वाचस्पत्युदयनयोर्मतम् । इम च तृतीय परामर्शमुत्तरन खयमेव दर्शयिष्यति । ननु मास्तु व्यापार करणत्व किमिति न स्यादत भाइ- व्यापारवत एव हीति । व्यापारवत्कारण हि कारकमुच्यते, कारकविशेषश्च करण, ततो व्यापारवत एवं करणलमित्यर्थ । अस्तु तपस्यापि व्यापार इति, तनाह- तदिहेत्यादिना । धूमध्वजो यहि , शिखरी १ विषये कदेशसप्रयोगात्प्रत्यक्षमिती पक्ष प्रकृत्येत्यध । असि पये घटाशे सप्रयोगादपि सोऽय घट इति प्रत्यभिशा- प्रत्यक्षसम्भवादिति भाव । २ विभ्रमेषु नातिव्याप्तिरिति य थेनेतिशेष । एवकारेण वृत्तिकारपशव्यवच्छेद । ३ दूप णातरस्य प्रासहिकत्वेन वोधनमित्यध । ४ सवमानानामध्यक्षे प्राधान्येन स्वामिनि बसिन् अध्यक्षे प्रत्यक्षे गाने प्रथापते सति अक्षमिन्द्रियमनु दश्चान्मानेपु प्रमाणेषु अनुमानादिषु तु का क्था प्रधपणस्येति योजना । ज्येष्ठप्रथपणे कनिष्ठ पर पंगसानायाससिद्धत्वादिति भाव । .

·[द्वितीयः - , मिति शकित्वा तादृशपरामर्श विनवाप्तवचनादवगतधूमादनुमित्युदयेऽन्याच्या परिहानि-अयोग्य नेत्या लिङ्गपरामर्शस्येति । अलु तर्हि परामशॉपि शायमानतया करणमिति, नेसाह-जय परामगोपनि। ६ बरतरतु गहानसानी व्याक्षिपदासरे भूमशान प्रपमं, पसे भूमर्शन मितीपणापदिमापERER २३६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) घूममधलोकयतस्तदनुचानुसंहितव्याप्लेयोऽयं लिङ्गाविषयः परामर्शः 'तथाचायं धूमवा'निति न तस्य व्यापारान्तरमुपलभामहे, येन तस्यानुमितिकरणता स्यात् । नच व्याप्तस्य पक्ष धर्मताबगमेऽप्यनुमानानुदयस्त्वयाभ्युपगम्यते, येन व्यापारान्तरं तत्र कल्प्येत । अया. नुसंहितव्याप्तिकस्य लिङ्गविषयो निर्विकल्पकप्रत्ययः करणं तस्य तथाचायं धूमवा'निति सविकल्पकप्रत्ययो ब्यापारः । मैवम् । शब्दानुमानाभ्यामवगतलिङ्गेप्थव्याः, आदावेष सविकल्पकेन तेषां विषयीकरणात् , शब्दानुमानयोनिर्विकल्पकप्रत्ययाजनकत्वात् । अधो. ध्येत-तस्मादयमग्निमानिति निगमनेन तस्मादित्युपनयार्थस्य लिङ्गाधिकरणावस्य पराम- र्शात् , उपनयार्थस्य पूर्वभाविनस्तृतीयलिङ्गपरामर्शस्य तजनकतया तब्यापारोपपत्तिरिति । तदपि न । आप्तवाक्यादस्ति धूम इत्यधिगतवतोपि विनैव तस्मादिति परामर्शमात्रादति धूमध्वज इति प्रतीतेरुदयात् । न चैपा प्रतीतिः प्रत्यक्षा । अनैन्द्रियकत्वात् । नापि शाब्दी । आप्तवाक्यस्य धूमसद्भावमात्रपर्यवसितत्वात् । नापि स्मृतिः । तत्राग्निसद्भावस्य पूर्वमननुभूतत्वात् । अतः परिशेपादनुमितिरेवेत्यास्थेयं, तत्कथं तत्र व्यापारसंभवः । लिग परामर्शस्य करणत्वेन प्रमाणेषु ज्ञाताज्ञातकरणविभागश्च न स्यात् । नयनादीना. मेव हि करणत्वमज्ञाततया, ज्ञाततया तु लिङ्गशब्दादीनामिति विभागः परामर्शस्य करण- तायां न सिद्ध्येत् । नच परामर्शोपि ज्ञाततया करणम् । ज्ञानस्य निलीनस्यैव नयना- दिवत्स्वरूपैफलजनकताझीकारात्, अन्यथाऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अथ परामृश्यमानं लिह- पर्वतः । तृतीयलिङ्गपरामर्शमेवामिनयति-तथाचायमिति । ननु यद्यपि व्यापारान्तर तस्य न रस्ते, तथापि करणसिद्धये कल्पयाम इति, तत्राह-नच व्याप्तस्येति । यदि व्याप्ततया पक्षधर्मतरा चार • तस्य लिङ्गस्य कदाचिदनुमितिजनकत्वं न दृश्येत, करप्येतापि तदा व्यापारान्तर, फेवलव्यतिरेकवत्त्वाद, तपार तत्कल्पनेऽतिप्रसक्तिरिति भावः । ननु द्विविधस्तृतीयलिङ्गपरामर्श निर्विकल्पका सविकल्पकथेति, तन निः कल्पकः करणं, सविकल्पमस्तु तस्य व्यापार इति शङ्कते-अथेति । अनुसंधानं प्रत्यभिज्ञानम् । रासस लिङ्गपरामर्शस्य तृतीयखसिद्धये शक्यमेवं लक्षयितुं प्रत्यक्षलिझोपलवाथले । यत्र तु शम्दानुमान लिहायगमः न तत्रैवं द्वविध्यम् । प्रत्यक्षगोचरलादस्याः कथायाः, ततस्तत्र करणस्यैवाभावप्रसादयनित त्याह-मैवमिति । स्यादेतत् , 'तथाचायं धूमवा'निति च तस्मादमिमा निति च वयवो तत्र निगमनगतत्तस्मादिति परामर्शो व्यापारस्तजनकचोपनयगनलिलपरामसः सविकारः परम दिना-उदयादित्यतेन । ननु ताहापरामर्शव्यतिरेकेणोत्पद्यमानप्रतीतिरनुमितिरेप न भरतीसा शेषादनुमितिलमाह-न चैपेत्यादिना । परिशेषादयुमितिले दर्शयिता तायाप्तिदर्शी-तर मिति । किच यदि परामर्शः करणं तदा तस्याशायमानतया करणाला प्रत्यक्षालय स्यादेश गनु निलीनतया फलजनरूस्याप्यपेक्षितस्थले शायमानतया जनकता किन स्मारित्या भाr- १ समादितीतिपरामददित्यनेन संबध्यते । र निरुत निगमाननारायः सिनेमा प्रतीस्युदये हेतुः । परामर्शश्च प्रहावे पूर्वोत्तवापETTERTAI . र याविमायुपनयनिगममा -अत्यति। पतीयम् । इतिहला निर्षिकरुपमपासय परागस लीपयतिसिलि मनोहर पाRI ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। , . मतुमिते: करणम् । तदपि न । तमासीद्धूम इत्याप्तादुपश्रुत्य पहिरपि तमासीदित्यनुमिताभ- विद्यमानस्य कारणत्वानुपपत्तौ तत्परामर्शस्यैव कारणवायास्तवावश्याश्रयणीयत्नात् । एक- प्रयोजक्तानुरोधेन धूमादेर्वर्तमानत्वदशायामपि तत्परामर्शस्यैव कारणतायाः स्वीकरणी- यत्वात्। किंचेद लिङ्गं, यस्य परामर्शः परामृश्यमान वा लिगमनुमितिकरणम्, व्याप्तिपक्षधर्मता- वल्लिममिति चेत्केयं व्याप्तिः, किमविनाभावः किंवा स्वाभाविकः सवन्धः निरुपाधिक: सबन्धो वा । नाद्यः विकल्पासहत्वात् । तथाहि कि व्यक्त्योरथवा जात्योसद्वतोर्वा विशेषयोः । व्याप्तिरत्वयेष्यते कि वा साध्यसाधनपत्त्वयोः ॥ २३॥ सा न व्यक्त्यो- स्तदानन्यान जायोस्तदसभवात् । न तद्वतोरुक्तदोषान्न चतुर्थोऽनिरूपणात् ॥ २४ ॥ किं धूमधूमकेतनस्वलक्षणयोर्व्याप्तिरुत धूमत्ववहित्वजालोरथ तज्जातीययोराहोस्वित् धूमव- त्ववह्निमत्त्वयो । नाद्यः। व्यक्तीनामनन्तत्वाचन संबन्धग्रहणासभवात् । नासर्वज्ञेन सर्वा व्यक्तयो विशेपतो ज्ञायन्ते । अथ व्याप्तिग्रहणसमये सामान्यलक्षणया प्रत्यासत्त्या तास्ता व्यक्तयस्तत्तदिन्द्रियैरवभासन्ते, अन्यथा सर्वोपसहारवती व्याप्तिरेव नावगता स्वप्रकाशतानहीकारादिति भाव । केवलव्यतिरेकामावस्याप्युपलक्षणमिदम् । सति लिङ्गपरामर्श तद बोधापराधेनानुमित्यनुदयादर्शनात् । ननु न परामर्श करण, येनाय दोष स्यात्, अपि तु परामृश्यमान लिम, तस्य च शायमानखानोक्तदोष इयुदयनमत शकिया अतीतादिधूमेनानुमानस्थलेऽविद्यमानस्य कारणत्वा- भावापरामश एव करण मतव्य, तरसामा य द्वर्तमानस्थलेऽपि तस्यैव करणत्व वक्तव्य, तथाचापरिहार्य एव पूर्वोक्तदोष इत्याह-अथ परामृश्यमानमित्यादिगा। एव लिङ्गमजीकृत्य तत्सरामर्शस्य करणत्व नास्तीत्युक्तम्, इदानी लिमानिरूपणादपि तसरामर्शस्य कर. पवन सभवतीत्यमिप्रत्याह-किचेदमिति । लिहस्य लक्षणमुद्भावयति-व्याप्तीति । व्याप्तिमल्लिा मियुक्तते करतल सर्शवतरूपंवत्त्वात् , सुरभि गगनारविन्द अरवि दत्वात्कासारारविन्दवदित्यादिसिद्ध साधनतान यासियोरनित्य शब्द सावयवस्वादित्यादिवरूपासिद्धौ चातिव्याप्तिस्तदर्थ पक्षधर्मतापदित्युक्तम् । तावत्युक्ते चानिस शब्द प्रमेयत्वात् , निल्य शब्द कृतकत्वादित्यादिसव्यभिचारविरुद्धादिष्वतिव्याप्तिस्तदर्थ व्याप्ति प्रणम् । अविनाभावो व्याप्तिरिति पक्ष दूषयति- नाद्य इति । विकल्पदूषणे श्लोकाभ्या सगृहानि-कि व्यक्योरित्यादिना । तद्वतोरिति । जातिविशिष्टव्यक्त्योरित्यर्थ । साध्यसाधनवत्वयोरिति । धूमवत्त्वाग्निमत्त्वयारित्यथ । तदानन्यायतीनामानन्यादसर्वहेन तत्सवन्धग्रहणाशक्तरित्यर्थ । तदस भवादिति । अमित्वधूमत्वयोरैकाधिकरण्याभावा व्याप्तरसभवादित्यर्थ । आन त्यमुक्तदोष । लोको व्या करोति-कि धूमेत्यादिना । धूमकेतनो यहि । असयज्ञेनापि प्रमेयत्वाद्यापारेण सर्वा व्यक्कयो ज्ञातु शक्य त इति तन्नित्यर्थ विशेषत इति । ननु यदा व्यक्तिद्वय गृह्यते तदा तद्गतसामा यद्वयसबद्धा सर्वा व्यक्तय प्रयचीक्रियते, तन च सामान्यात्मिवैव प्रत्यासति , चक्षु सपद्धधूमवहिव्यक्तिसमये तत्सामा न्यद्वयद्वारा सबविशेषणतया प्रत्यासन्न वाध्यक्तीना, ततो व्यक्योरेव व्याप्तिग्रहेपि न कश्चिदोष इति शाइते -अथेति । ननु माभूत्सर्वोपसहारवयात्यवगम , फि नदिछन्न मेति, तन श्रीवल्लभोकबाधकमाह-- १ तजति पाठ साधु ति । २ नैयायिकनेतिशेप । ३ अन पक्षधमतावदित्युक्ता अतिव्याप्तिवारण कया रीत्यति चि सम् । यद्वा प्राचीननैयायिकमत सदिग्धसाध्यवान् पक्ष इति पक्षलक्षणस्वीकारेण प्रहते करतरे स्पर्श. वत्त्वस्य सिद्धरवेन पक्षत्वामावो बोध्य । ४ अग्निमधूमवत्वयोरि युचितम् ।

·. " तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [दिलीयः इत्यानुमानिकोपादानादिव्यबहारविरहविरोधप्रसनात्, नहिः परिदृश्यमानकदलीफलादेः प्रत्यक्षेण दृष्टमिष्टसाधनत्वं येनैतदुपाददीत । किं नामानुमेयं, न च प्रतिबन्धसिद्धिमन्तरे- णानुमानप्रवृत्तिः, नचान्तरेण विशेषप्रतिभासं तन्नियमावगमः । तत्सिद्दू व्याप्तिग्रहणसमये एव सकलविशेपाः प्रतिभासन्ते । तदयुक्तम् । प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोर्व्याप्तिं गृहतः सर्व- झत्वप्रसङ्गात् । ननु प्रमेयतया सर्व ज्ञायते नतु रूपान्तरेणेति चेन्मैवम् । रूपान्तरस्यापि प्रमेयत्वा- धारतया ग्रहणप्रसङ्गात, अप्रमेयत्वे च सप्तमरसादिवत्तदसिद्धेः । येन येन रूपेण यद्य- दस्ति तेन तेनाकारेण तत्तत्प्रमेयमिति स्यादेव सर्वज्ञता । किंच व्याप्तिसंदर्शनसमय एवाशेषग्रहणे पर्वतनितम्बगोचरोपि कृशानुर्गृहीत एवेति पुनर्धूमदर्शने तस्स स्मृतिगो- चरतैव स्यानत्वनुमेयता । नापि द्वितीयः । यद्धमत्वं यन वा धूमत्वं तद्वहिवं तत्र वा यहित्वमिति नियमासंभवात् , तयोभिन्नत्वाद्भिन्नाधिकरणत्वाच्च । नापि तृतीयः । पक्ती- इत्यानुमानिकेति । अथ कथमुपादानादीनामानुमानिकलमिति, तनाह-नहि परिदृश्यमानेति । किनाम । किन्त्वर्थः । प्रतिबन्धो व्याप्तिः । सर्वव्यक्तिनिष्टव्याप्तिग्रहणसमर्थनमुपसंहरति पूर्ववारी- तस्सिद्धमिति । इदमोदनादि मम समीहितसाधनमोदनादित्वात् ह्यस्तनौदनादिवदित्यनुमाय तदादिसते । एवं परिवर्जनीयेपि । नचैतत्सकलौदनादिगतहितसाधनतावगमं विना शक्यमनुमानमुदतुम् । नच तदवगमे कथितोपायमन्तरेणोपायान्तरमस्तीति खण्डलकार्थः । तदेतद्रूपयति-तदयुक्तमिति । प्रहादि विमतं प्रत्यक्ष प्रमेयत्वादभिधेयत्वाद्वेत्यादौ यदा प्रमेयत्वादेर्व्याप्तिं गृह्णाति तदा प्रमेयवादः सर्ववस्तुनिष्टत्वातगृहणे सर्व गृहीतमेवेति वापि न ते संशयादि स्यातू , अस्ति च तन्मचित्तवर्तिपैदार्थेष्वनभिधानलिझानुमितम्, मत एव न प्रतिकृत्येति भावः। ननु प्रमेयत्वाकान्ताकारेण सर्व ज्ञायते, तदाकारेण च व्याप्तिग्रहणं, नतु रूपान्तरेण, तदभावादिति माइते- नन्विति । तन वतव्यम् । येनाकारेण तानि न ज्ञायन्ते स कि प्रमेयो न वा । आये सोपिमान एवेति न पूर्वोक्तदोपानिर्मोक्षः । उत्तरसिंस्तु स एव नास्ति येन न ज्ञायेरस्तानोत्साह-मैवमिति । सप्तमेति । रसपटव्यतिरिक्तद्रव्यादे रसत्वस्याप्रमेयस्यासिद्धिवदित्यर्थः । किच व्याप्तिग्रहणसमये सर्वव्यक्षिा णपूर्वकं तनिष्ठव्याप्तिग्रहणमाशंसता पक्षीकृतपर्वतेऽपि सा गृहीता न वा । न यदि, तदा सर्वोपसंहारिटी व्याप्तिरेव न गृहीता । अथ गृहीता, तबाह-किंच व्याप्तिग्रहणेति । नितम्बः सानुः । नच धारावाहि वत्संप्लववादेऽनुमानप्रवृत्तिः । परार्यानुमाने तं प्रति सिद्धसाधनतापातात् । जायोरिति द्वितीयं पशं दूरपति -नापि द्वितीय इत्यादिना । वृक्षशिंशपयोरिव खभावाविनाभावो वा, धूमायोरिव सादेश्यनियमो र क्तव्यः । कालकृताविनाभावस्य जायन्तरेणापि साधारण्यात् । तय द्वयं न संभवति । भिमसभावसार, भिनदेशरवाचामित्वधूमत्वयोरिति भावः । जातिविशिष्टव्यत्योरिति तृतीयं दूषयति-नापि तृतीय इति । यत्त्वत्र लीलावतीकारेणोक्तं 'नच प्रतिवन्धीसवेदन, व्यक्तिमानसहिततजातिनिर्भासादिति । तदसद । सब १ आनुमानिको य उपादानादिरूपो व्यवहारस्तविरहरूपस्य विरोधस्स प्रसारित्यर्थः । २ सामान्य सत्तिरूपोपायमित्यर्थः । ३ तदिति पृथक्पदन् । संशयादीयः । अयं विषयसमा तपदा संशया ५ प्रतिकृत्यापदेन निरुतसंशयापभावप्रसारमकपणरूपाभिचारनिवारणोपायः परिगृयो । । प्रमाणाने हा (संप्लवः सकर:) इत्यस्मिन् पो यथा धारावाहिकप्रत्यक्षस्थले प्रथम द्वितीयमत्यक्षमायोः संस्वस्टपा प्रय प्रवृत्तौ अनुमानप्रवृतिरूपः सेलो नेत्यर्थः । ७ साध्यविषयकपरमात होणं प्रवीपः । ८ महिमा इत्यर्थः । म्पतिमात्रपदस पर्वतीयलाप विशेषरहितम्यक्तीलभः ।

·परिच्छेदः] 1 नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नामिव तद्वतामपि अनन्तत्वात्संवन्धमहणानुपपत्तेः । अस्तु सहि चतुर्थः । नदि तत्र संवन्धमहणानुपपत्तिः, धूमवत्त्वव हिमत्वलक्षणयोरुपाध्योः कतिपयव्यक्तिमहणेपि गोत्यादि- जातीनामिव ग्रहणोपपत्तरिति चेन्मैवम् । संभवेपि तत्संपेदनस्य तत्समय एव पर्वतनि- तम्यसंबन्धिनो वहिमत्वस्य गृहीतत्वात्पुनरनुमानाप्रवृत्तेः । वहिमत्त्वमात्रमेव धूमयत्वव्या- पफतया गृहीतं नतु पर्वतगतवमित्त्वमिति चेत्, तत्किमिदानी घहूनि वहिमत्यानि, हन्तै धूमवत्त्वान्यपि बहून्येवेति तदानन्यात् संबन्धग्रहणानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति घट्टफुट्यो तिग्रहणामहणप्रयुक्तदोपापरिहारात् । धूमवत्ववहिमत्त्वयोरिति चतुर्थ पक्षमुद्घाटयति-अस्तु तहीति । ननु तयोरप्युपाघिसामान्यलात्समस्तधूमवदग्निमल्लक्षणोपधेयग्रहणव्यतिरेकेणाशक्यग्रहणलात् पूर्वोक्तदोपस्तद- यस्थ इति, तमाह-नहि तति । यथाहि कतिपयव्यक्तिग्रहणेऽपि समस्ता जातियते, तत्कस्य हेतोः, प्रत्येक परिसमाप्यत्तिात्तद्वदनापीति भावः । अत्र तावत्कतिपयव्यक्तिग्रहणे जातिहते इत्यनापि नास्ति संप्रतित्तिः । अथ तन परिसमाप्यवृत्तिवाद्गृह्यत इति मुर्त, तर्हि वक्तव्य केयं परिसमाप्तिः, यदि-तत्रैव पर्तमानत्वं, गतं तर्हि गवान्तरगतगोत्वेन । अथ पर्यवसितेतया प्रमीयमाणत्वम् , अर्थाभावे तत्प्रमितत्वे कथमाश्वासः । किच सा कि व्यक्तिसर्वगताऽसर्वगता वा । अन्त्ये तु नैकस्यां व्यक्ती परिसमाप्तिः । नहि सर्वगताया गृहोदरे परिसमाप्तिर्वास्तवी । व्यक्तिमर्वगतत्वपक्षे गोद्वये वर्तमाना तयोरन्तराले वर्तते न वा। न यदि, तदवच्छिन्नदेशायाः कथमेक्त्वम् । द्वितीये तु प्रागुक्त एव दोप, उत्पद्यमानायां च व्यको कुत एव्य- तीति पतिष्यतीत्यपि चिन्तनीयम् , तनापि तत्सत्त्वे प्रागुक्तदोषः । प्रतीत्यप्रतीती धृत्यत्ती नान्ये इति चेतिक योगाचार, नगरगोपुर प्रविशसि । अचिन्त्यमहिमेयं वस्तुखभाववैचित्री, यद्यक्तिद्वये वर्तमानाप्यन्तराले न वर्तत, एक्त्वं न जहाति, व्यत्यनुत्पत्तिदशाया तत्र तत्कारणेपु वा नास्ति, व्यक्तयुत्पत्तौ चास्तीत्यादीति चे. सत्यम् अचिन्त्यमहिमैव सा, न केवलं सैव, भवदनवबोधोप्यचिन्त्यमहिमैव, यत्तस्यैवंविधमहामहेन्द्र जा. लता । नावल्पयसि प्रमाण, युक्तीश्च तत्र संचारयन्विचारकतामिमानं च न मुघसीति । वक्ष्यते चायमुपरि.' धात्सविस्तरोथः । तदेतादृशदोपराशिकालुष्यकर्षणमपिना सूचयन्दोपान्तरमाह-मैवम् । संभवेपीति । ननु वहिमत्त्वमात्रमत्रापि गृहीतमेव पर्वतगतवहिमत्त्वं तु न गृहीतमित्यनुमानसार्थक्यमिति शङ्कते-चह्नि- मत्वेति । बहून्येवेति मन्यमानं प्रत्याह-हन्तैवमिति । शक्यवे हि पर्वतगतधूमवत्यमन्यदेवेति यक्तु. १५ संभवेऽपीसनेनान्वेति । २ सर्वत्रापि वहिमत्त्वस्यकत्वादिति भावः । ३ समस्तवृत्तिरित्यर्थः । ४ संमतिः । ५ पर्यवसितत्वं तत्रैव वर्तमानत्वं तत्प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वमित्यर्थः। ६ गोलादिजातो तत्रैव वर्तमानत्वरूपार्थस्या- भावे तत्प्रकारकशानस्य प्रमात्वमेव नास्तीति भावः । ७ किञ्चेसारभ्य न मुञ्चतीत्यन्तो ग्रन्यो व्याख्यायते। सा जातिः किं व्यक्तिसर्वगता सर्वासु व्यक्तिषु गतेत्यर्थः । अथवाऽमवंगता सर्वासु व्यक्तिपु गता न भवति, भतीतभविष्य- व्यक्ति भसत्वात् । न तु वर्तमानयत्किञ्चिद्व्यक्यसत्त्वं विकल्पार्थः । तत्रान्ये कल्पे एकरयां व्यती जाते. परि- समाप्तिन समवति । वर्तमानसर्वव्यक्तिगतत्वाजातेः । यथा गृहेऽन्तर्बहिश्च सर्वत्र वर्तमानायाः प्रभाया गृहोदरे परि- समाप्तिन वास्तवी तथा। व्यक्तिसर्वगतत्वपक्षे गोद्रये वर्तमाना गोत्वजाति!दयस्यान्तराले यदि न वर्तते तदा विभिन्नगो. भ्यतयवच्छिन्नदेशवृत्तेस्तस्या एकत्वमेव दुर्घटम् । यदि च गोदयस्यान्तराले वर्तते तदा नैकस्यां व्यक्तौ परिसमातिरि- ति प्रागुतो दोपः । उत्पद्यमानाया व्यक्ती कुतो जातिरागमिष्यति इति शङ्काऽप्यत्र पक्षे पतिभ्यतीत्यपि विचारणीयम् । उत्पवमानायामपि व्यक्ती गोस्वजातिसत्वेनेकस्सा व्यक्ती परिसमाप्तिरिति प्रागुक्तो दोषः । प्रतीतिरेव वृत्तित्वमप्रती. तिस्तु अवृत्तित्वं नत्वन्यत् । तथा च उत्पद्यमानायामपि व्यक्ती गोवजातेः प्रतीयमानलाद् वृत्तित्वमभ्युपेयते । इति प्रश्नार्थः । तदा ते योगाचारमतप्रवेश इति समाधातुराशयः । वस्तुस्वभाषस्याचिन्त्यत्वेन पूर्वोक्त सर्वमेव दूपणजातं परिहरति पूर्वपक्षी । अचिन्त्येत्यादिना । परिहसन् इष्टापत्या स्वमतप्रवेशेन दूषयति-अचिन्त्येत्यादिना । केचित्त व्य. तिसर्वगतासर्वपता वा इत्येव छेदः । व्यक्तिदितरसर्वगतेति द्वितीयविकरपार्थः । अग्रे च 'नदि सर्वगताया गवोदरे परिसमाप्तिरिति पाठः । गवोदरे इत्यस्य गोन्यक्तिमारे इत्यर्थः । एतदग्रे च तयोरन्तराले न वर्तते वर्तवे वा' इति पाठः । अत एवाग्रे 'द्वितीये तु' इति पाठः स्वरसतः संगच्छते। ततोऽप्यग्रे 'न यदि, तदाऽवच्छिन्नदेशाया' इत्यादि पाठः भवचियनदेशाया इत्यस्य मिनदेशाया इत्यर्थ इत्याहुः । ८ कर्षण समुन्धयः। - - ·[द्वितीचः " नाभावः, विवक्षितः, कि वा विनाभावः साध्यव्यतिरेकेण साधनस्य भावस्तदभावोऽविनाभाव इति व्यतिरेकचापित विवक्षिता, साध्याभावे साधनाभावस्य तत्त्वात् । उतोभयमपि रीतिरित्यर्थः । ननु केवलव्यतिरेचिम्पार साध्यसाधनयोः सत्त्वात्सम्भवत्यन्वयव्याप्तिरिति, तन वक्तव्यम् । किं पक्ष एवोभयोः सहभावनिमय अन्यत्र नविपक्षत्वादित्यर्थः । इतरयोरिति । केवलान्वयिकेवलव्यतिरेकिणोरित्यर्थः । एवमविनाभावो व्यापिरति ने'त्यत्र लिगधर्मस्पेति दर्शनायाप्यैकधर्मों व्यापकनिरूप्यो व्याप्तिन पुनरुभयनिष्ठेत्यप्रवीत् । अत्र किमि कदोपान निर्मोक्षः । तत्रापि हि किं धूमव्यकिनिष्ठा कि धूमवजातिनिष्टा निममिध्यतिनिरूप्येसापुर भमुमानमयोजनमिति तदर्थः। ४ बीप्सयेत्यर्थः । ५ व्याप्तयंत्र धूमस्तत्रारिरित्याकाररसाद परिधिमानिस सायस मतीतिस्वीकारेणत्यर्थः । ६ भयं भावः । अयं पर्वत एव पहिमानिनि प्रयोग पसंयुमो. ८हिरूपस्य पक्षधर्मस लिहिना साध्येन सदसंबन्धोऽत्र पालिटेति योजना मेसेप : dar २४० तत्वप्रदीपिका (चिरसुखी.) प्रभातमनुसरति । अथैकैव धूमवत्ता एकैव धहिमत्ता न सा पर्वतसंवन्धिनी गृहीता सैवानुमानालम्बनमिति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । संबन्धसंवेदनसमये यत्र यत्र धूमवत्त्वं तत्र तत्र वह्निमत्त्वमिति वीप्साविपयतया पर्वतादिप्रदेशोऽपि प्रतीतो न वा । आधे पर्वतेऽपि घहिमत्त्वमधिगतमिति कृतमनुमानेन । द्वितीये तु पर्वते घूम- वत्वस्य प्रतीतावपि वहिमत्त्वप्रतीतिर्न स्यात्, व्याप्तेरगृहीतत्वादित्यलमतिप्रसङ्गेन । कश्चायमविनाभावः, किं साधनसद्भावेन साध्यसद्भावः, किं. वा साध्याभावेन साथ- उतोभयम् । नाद्यः । केवलव्यतिरेकिणि तदभावात्, पक्षादन्यत्रापि भावे केव: लव्यतिरेकित्वव्याकोपात् । नापि द्वितीयः । केवलान्वयिन्यभावात् । न तृतीयः । अन्वयव्यतिरेकिणि तद्भावेऽपीतरयोस्तदभावात् । एतेन स्वाभाविकः संबन्धो व्याप्ति- रिति द्वितीयः कल्पोऽपि परास्तः । तत्रापि जातिव्यत्यादिविकल्पानां दूषणानां तुल्य- मिति भावः । अनेकत्वपक्षं परित्यज्यैक्लपक्ष एवं पूर्वोक्तदोषस्य परिहारं शङ्कते-अथैकैवेति । धूमवाव- व्यापकतया प्रतीतवहिमत्त्वस्य पर्वतसंबन्धबोधनमनुमानार्थमिति भावः । तत्र धूमवत्त्वामिमत्त्वयोर्व्यापि प्रणसमयेऽपि यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्रामिरित्यैव गृह्यते, वीप्सा चानुक्तोपसंहारार्थी, तथा च तयों संग्रहीता. र्थान्तर्भावेऽनन्तर्भावे च पर्वतस्यानुमानानुपपत्तिरिति दूपयति-मैवम् । विकल्पासहत्वादित्यादिना। व्यातेरगृहीतत्वादिति । यत्र धूमस्तत्राग्निरिति व्याप्तिग्रहणसमये यत्रेत्येतदर्थान्तर्गततया अगृहीतव्या प्तिकत्वादित्यर्थः। एतेनास्य वहिविशेषस्य पूर्व प्रतीतत्वेऽपि एतत्पर्वतनिष्ठतया पूर्वमप्रतीतिरिति वदन्या दीन्द्रोऽपि विद्रावितः । अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानादेतद्वहिमत्त्वसिद्धिः, तकिमयं पर्वत एतदहिमानेतदूम- पत्त्यादिति सिसाधयिषसि, ओमिति चेद्, हन्तात्माश्रयता, पर्वतस्यापि पर्यंताधितर्वप्रसक्तेरिति । एवमविनाभावप्रतियोग्यनिरूपणाल्लक्षणासिद्धिरुक्ता, इदानीमविनाभावशब्दार्थ विकल्प्य दूषयति-कथा- यमित्यादिना । किमविनेति विनाशब्दाभिधेयसाधनाभावस्याभावं साधनसद्भावं विवक्षित्वा तन साध्य सद्भावो भावशब्देनाभिधीयत इति साधनसद्भावे एव साध्यसद्भावरूपान्वयव्याप्तिस्त्वयाऽविनाभावशब्दा वा। नाद्यः । तत्र साध्यानिर्णयात् । द्वितीये प्राह-पक्षादन्यत्रेति । केवलान्ययिनीति । भविषमा प्रथमं पक्षं दूषयित्वा द्वितीयेऽपि तदेवातिदिशति- एतेनेति । तस्यैव विवरणम्-तनापीति । सामा विकोऽपि हि संबन्धः कयोरिति विवेचनीयमिति भावः । उ संबन्धी व्याप्तिरिष्टा लिजधर्मस गिरि मानं प्रमाणमन्यद्वा । नाद्यः । नहि घटेन पटस्य संबन्ध इति निदेशापटकनिष्ट एवायं न घटनिए शक्याशीकारम् । नाप्यन्यत् । प्रत्युत संबन्धत्वसिद्धिरेवोभयनिष्ठतो गमयेत् । भवतु या ययातथा, तप १ साध्यसाधनतदभावैतदुमयष्याप्तिमाऽमीत्यर्थः । २ इयं म्याधिकरणपडी । ३ भनुमाना जी पाटोमा स्तमा च विशिष्टय पर्वतापितवे परंतसारि ससः। सोऽयं सिनावारमानमः। मोती रही। निष्ठत्वपर्यवसायी भनस हिना इसारारफेयादिः। १० अमितानिनरुपालनामाः।

·त्वात्, परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४१ स्वाभाविकशब्दार्थानिरुक्तेश्च । स्वाभाविकशब्देन कि संवन्धिस्वभावजन्यत्वं विवक्ष्यते यद्वा तत्स्वभावाभिवत्वमथवा तत्स्वभावप्रयुक्तत्वमाहोखियाप्यत्वं किया तदनतिरिक्तत्वम् । नाद्यः । एकार्थसमवायेन रसाद्रूपानुमाने तत्संबन्धस्य समवायस्यांजा न्यत्वेनाव्याः, व्यभिचारिणोर्घटपटयोः संयोगेऽतिव्याप्तेश्च । तस्य तेंदूपत्वेऽपि थ्याप्ति. रूपत्वाभावात् । नापि द्वितीयः । घटपटयोः संयोगे संयोगिस्वभावाभिते व्यभिचारात् । नापि तृतीयः । प्रयुक्तत्वशब्देन जन्यत्वविवक्षायामाद्यपक्षोक्तदूपणप्रसङ्गात् , तव्याप्तत्वविव क्षायां तु व्याप्तेरद्याप्यनिरुक्तरात्माश्रयः । अत एव न चतुर्थः । किंच संवन्धस्य ध्या- प्यत्वे संवन्धिनोस्तव्यापकत्वेनाभिमतयोः क्वचित्तदधिकदेशकालावस्थानसंभवेन संबन्धं विनाप्यवस्थानोपपत्तौ व्यभिचारात्तदेकतरदर्शनेनान्यतरानुमानं न स्यात् । नापि पञ्चमः । भूतलघटाभावयोर्विशेषणविशेष्यभावलक्षणसंवन्धेऽतिव्यातः । तस्य परैस्तदतिरिक्तवान् ल्पानामप्रवियद्धप्रसरत्वादिति । एवं साधारणं दूषणमुस्त्वाऽस्मिन्पक्षेऽसाधारणदूपणमाह-स्वाभाविकेति । खभाषशब्दस्य असाधारणभावमात्रवाचकत्वात्यस्तुतसंवन्धद्वारोत्यापितसंबन्धिनोः स्वभावे विश्रान्तिस्तथा तदुपरितनतद्धितप्रत्ययेन तजन्यत्वादिप्यन्यतमो वक्तव्यः, संबन्धमात्र विधानेऽपि विशेषपर्यवसितत्वादिति विकल्पयति-स्वाभाविकशब्देनेत्यादिना । नच जन्यत्वेन प्रयुक्तत्वस्य पौनरुक्त्यम् । अजन्यजनकयो. रस्यनित्यत्वकृतकत्वयोः प्रयुक्तिदर्शनादित्यवगन्तव्यम् । तदनतिरिक्तत्वमिति । खार्थ एव विहितोऽयं प्रत्यय इत्यर्थः । नाद्य इति । विप्रतिपनं रूपवद्रसवत्त्वादित्यत्र खेकार्थसमवाय एव व्याप्तिरूपः संबन्धः, नच तन लक्षणमस्ति, तस्याजन्यत्वादित्यर्थः । घटपटसंयोगस्य लक्षणवत्तामलक्ष्यतां चाह-तस्येति । संबन्धिखभावाग्नितः संवन्धो व्याप्तिरिति द्वितीयपक्षेऽपि घटपटसंयोगेऽतिव्याप्तिमाह-नापि द्वितीय इति । नचाव्यमिचरितसंवन्धिखभावाश्रितत्वेन संवन्धो विशेषणीयः। अव्यभिचारस्यैव तथासति व्याप्ति- बसंभवेन तदितरवैयर्थ्यात् , अव्यभिचारस्य निरसिष्यमाणत्वाच । ननु तत्प्रयुक्तत्वं नाम न तजन्यत्वं, येन पूर्वोकाव्याप्त्यतिव्याप्तिदोपौ स्यातां, किंतु संबन्धिखभावव्याप्तत्वं, गुणवत्त्वप्रयुक्तत्वमिव द्रव्यत्वस्येति, तत्राह- तद्याप्तत्वेति । इममेवात्माश्रयं चतुर्थेऽप्यतिदिशति--अतएवेति । यदि च संबन्धिभ्यां व्याप्तः संवन्धः, तदा संबन्धिनोर्व्यापकयोरधिकवृत्तितापि संभाव्यत इति संबन्ध विनापि संवन्धिनोरवस्थानं स्यात्, तथा चान्य- तरदर्शनादन्यतरानुमानं न स्यात् , तत्संबन्धं विनापि तयोः स्थितिसंभवादित्यसिद्धिलक्षणस्थेत्यभिसन्धिराह- किंचेत्यादिना । नच समव्याप्तितया व्याप्यत्वविवक्षायामदोषः । रूपरसयोरैकार्थसमवायलक्षणव्याप्ती तदभावात् , समवायस्य नित्यत्वेन द्रव्यादिपञ्चकवृत्तित्वेन च कालतो देशतो वा रूपरसाधिकत्तित्वात् । संवन्धि. खरूपानतिरिक्तत्वमिति पञ्चमपक्षेऽप्यतिव्याप्तिमाह-भूतलेति । नच तस्य व्याप्तित्वं, भूतलघटाभावयोw. भिचरितत्वादिति भावः । तस्य च खभावानतिरिकत्वे परागीकारमाह-तस्य परैरिति । नचाभावा- १ सर्वेषु विकल्पेषु स्वभावशब्दः स्वरूपपरः । २ हेतुसाध्ययोः संवन्धस्यैकार्थसमवायस्येत्यर्थः । ३ निरुक्तस्वामा. विकसंवन्धरूपत्वेऽपीत्यर्थः । ४ सवन्धिस्वभावव्याप्यस्य संबन्धस्य व्याप्तित्वे इत्यर्थः । ५ इनिठनाविति विदितठ- न्प्रत्ययस्येत्यादिः । स्वाभाविकेति पाठे समाविकशब्दात्मशादित्वादण् । तस्याकृतिगणत्वं च वैधानरशब्दोदाहरणेन भीशङ्करभगवतः सम्मतम् । ६ अत्र प्रयोज्यप्रयोजकमावश्च न्यायव्यापकभावपर्यवसायी। ७ स्वाभाविकशब्दे उन्प्रत्ययायोऽविवक्षित इति मावः। ८ संयोगसमवायादिरूपप्रसिद्धसंबन्धाभाव एव विशेष्यविशेषणभावो नत्वतिरिक्त इति पूर्वपक्षिणो भावः । तादृशामावरूपसंवन्धस्य संयोगादिप्रतियोगिकस्वेऽपि घटाभावादिप्रतियोगिकत्वं न सिमेदिति समाधातुराशयः । चि. ३१ ·.द्वितीयः येति । तयोरपि खभाव एवं संबन्धः । नच तयोयाप्तिः । भूतलादौ घटसंयोगे तत्समवायाभावात्समयान खादीनामिव व्याप्तिप्रतियोगि किंचिद्रूपम्, किं नाम, साध्येनादृष्टव्यभिचारित्वं, तथा च नान्योन्याश्यतेवि शकते-अथ मतमिति । अदृष्टव्यभिचारं साध्यं येनोपाधिना स उपाधिस्तथा, अत्र किमदृष्टव्यनिवार- किंचेति । द्वितीयं शङ्कते-व्यापकत्वमिति । धूमवत्त्वादि प्रति यदिदं व्यापकत्वममिमायादेवर उपाधिरिति । तथाच व्याप्तिज्ञान उपाधिज्ञानम् उपामिक्षाने च व्याप्तिज्ञानमिति स एव दुरात्मा परसरा नाधिकरणवाद् विशेभ्यविशेषणमावोऽमावत्वेन व्यवडियते इति वादीन्द्रमवेऽरि पिपिचमारास माRIC २७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) नङ्गीकारात् । समवायतद्वतोः संवन्धे चै। रसाद्रूपानुमानादाकार्यसमवायेऽव्यातः, वस्य संबन्धिखरूपातिरिक्तस्यापि व्याप्तित्वात । अतोऽनोपाधिकः संबन्धो व्यातिरिति तृतीयः कल्पो न युक्तः । तत्रापि संबन्धिनो निरूपत्वात्, इतरेतराभयप्रसाच्च । उपाधिहि साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापकर, एवं च व्याप्तिसिद्धावुपाधिसिद्धिस्त- सिद्धौ च तद्रहितसंबन्धस्य व्याप्तित्वसिद्धिरिति कथं नान्योन्याश्रयत्वम् । अथ मतं साध्यच्यापकत्वं नामोपाघेरदृष्टव्यभिचारसाध्यत्वं, नतु वस्तुतो व्यापकत्वं, तस्मान्नेवरेत. राश्रयत्वमिति । मैवम् । व्यभिचरितसाध्यस्यापि वस्तुंगत्यापाततोऽदृष्टव्यभिचारसाध्य त्वापत्तेस्तस्याप्युपाधित्वप्रसङ्गात् । साध्यव्यभिचारदर्शनविषयत्वासन्ताभाववत्त विवक्षि- तमिति चेन्न । तस्य दुरवधारणत्वात् । नहि देशान्तरे कालान्तरे पुरुषान्तरे वा तयो- यभिचारदर्शनं न भविष्यतीत्येवेति शक्यं विज्ञातुमसर्वज्ञेन । किंच व्याप्तिमहणसमये- अग्निमत्त्वादेनिश्चितत्वेन साध्यत्वाभावात्साध्यव्यापक उपाधिरिति निर्धारयितुमशक्यम् । व्यापकत्वमिह साध्यशब्देन विवक्षितमिति चेत् । न । व्याप्त्यनवगमे व्यापकत्वानिरुक्तः । न्तर्भायो, निष्प्रतियोगिकत्वात् , अभाववसमानाधिकरणत्वादभाव इति वादीन्द्रमतेऽपि तद्यजकतया सप्रतियो- गिकत्वं मन्तव्यम् । अभाव इति बुद्धेश्चात्रासिद्धत्वादिति भावः । अतिव्यायुदाहरणान्तरमाह-समवा येऽपि रूपादौ घटाभावादिति भावः । अव्याप्ति चाह-सादिति । तलक्षणाभावं दर्शयति-तस्ये ति । एवं खाभाविकः संवन्धो व्याप्तिरिति द्वितीयः पक्षो निरस्तः । तृतीय दूपयति-अनौपाधिक इति । तत्रापीति । अनौपाधिकः संबन्धी हि संबन्धिनिष्ठः, तथा कि व्यक्त्योरित्यादिसंबन्धिविकल्पदूषणाने समानानीत्यर्थः । दूषणान्तरमाह-इतरेतरेति । अत्र ह्यनोपाधिकलशानं व्याप्तेरुपाधिज्ञानाधीनमुधि- ज्ञानं च व्याप्तिज्ञानाधीनमितीतरेतराश्रयं विवृणोति-उपाधिहीति । व्याप्तिसिद्धाविति । असार कत्वं व्यापकत्वं च व्याप्तिज्ञानाधीनज्ञानं, तत्प्रतियोगिलादित्यर्थः । नपाधेः साध्यव्यापक्वं नाम नानिमः परायत्त इत्यभिसन्धिराह-नव्यात्यनवगम इति । १ चकारेणातिव्याप्तेरित्यनुष्यते । २ सकस्सिन्न समवाय इति विग्रहः । इदं पूर्वान्यपि । ४ अHREED तया पयाभावमादाय सप्रतियोगिफत्वमित्यर्थः । ५ रिशेप्परिशेषगमाऽभार-शनि उमेरसिस्तानामा भावः । ६ दमनीपारिकलान्यपि । ७ व्यापकत्वस म्यातिसंबन्धिलादित्यः । साध्यत्वं व्यभिचारदर्शनविषयलाभावमा किवा व्यभिचारदर्शनविषयत्वासन्ताभावयत्त्वम् । नायः। पर, साध्यव्यभिचारिण्यपि तददर्शनसंभवेनोपाध्याभासे गततयातिव्यापकलादित्याह-मैवम् । व्यभिचरितेति। द्वितीयं शङ्कवे-साध्येति । एवंविधसाभ्यव्यापफत्वं कापि न सभवति दुरवधारणत्वादिल हम तस्येति । किच साध्यव्यापक इत्पन्न किमिदं साध्यत्वं विवक्षितं, किं सिसाधयिक्तित्वं किं वा व्यापकया। नाद्यः । उपाधेरनिमत्त्वं प्रति व्यापकत्वनिधयसमये महानसादावनिमत्यादेः सित्वेन साध्यत्वाभावादिला तस्य साध्यत्वं विवक्षितमित्यर्थः । तत्र लक्षगवास्यस्पदशोर्यः पर्यवस्यति । व्याप्याव्यापको व्यापार - - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। २४३ एतेन साध्यवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं साध्यव्यापकरसं साधनवनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगित्वं साधनान्यायकत्वमित्याधुनिकानां वकनयोऽपि निराकृतः । साध्यसाधन- योरनिरुत्तरेव । तपेण संभावितत्वगुभयत्रापि विवक्षितमिति चेन्मैवम् । वद्रूपस्यानिरुक्तो तद्रूपेण संभावितत्वस्यापि दुर्भणत्वात् । - यस्यत्र शिवादित्समिश्रेण परिहारोऽमिहितः परस्पराश्रयस्य, तनाप्युक्तं दूषणमतिदिशति--एतेनेति साध्यवद्यत्स्थलं तनिष्ठासन्ताभावस्तदप्रतियोगित्वं तेन वर्तमानत्वं साध्यव्यापकत्वं, तथा साधनवद्यत्तनिष्ठा. सन्ताभावप्रतियोगित्वं तैनावर्तमानत्वं साधनाव्यापकलमिति योजना । अस्यापि साध्यसाधनगर्भलात् न तत्प्रयुक्तपूर्वोकदोषः शक्यपरिहार इत्याह-साध्यसाधनेति । एतेन 'साध्यत्मसहचारिणः साधनक- देशत्तित्वमुपाधित्व'मिति कीलावतीकारलक्षणमपि निरस्तं, साध्यसाधनशब्दार्यानिरुक्तरेव । ननु यद्यपि व्याप्तिनिर्णयदशायां साध्यस्वं साधनत्यं च नास्ति, तथापि तद्रूपेण सभावितत्वं विवक्षितं, तध तदानीमप्य- स्त्येवेति शङ्कते-तद्रूपेणेति । विद्यमानस्य सल सभावना प्रमितिर्वा, नच व्याप्तिग्रहणदशायां साध्यव- मप्यस्तीति केनाकारेण संभावनापि स्यात् , नापि व्यापकतया, परस्पराश्रयत्वादित्यर्थः । अथ वा सर्वोप- संहारर्वद्याप्तिग्रहणसमय एष धूमवत्त्वामिमत्त्वयोः सर्वत्र सिद्धत्येन साध्यसाधनभावस्य दुर्निरूपतया संभाव- नायाः सुतरामसिद्धरित्यर्थः । किंच साध्यसाधनशब्दाभ्यामविशेषेण साध्यसाधनविवक्षा, तद्विशेषविवक्षा वा । नायः । साधनस्यापि यत्किंचित्प्रति साध्यतया तयापकत्वे साधनाव्यापकत्यव्याकोपात्, तथा साध्यस्यापि यत्किचित्प्रति साधनतया तदव्यापकतया साध्यन्यापफलव्याकोपात् । नापि द्वितीयः । तथासति धूमवत्त्वा. व्यापकोऽभिमत्त्वव्यापक उपाधिरित्युक्तं स्यात् , तथाच नानुगतलक्षणसिद्धिः । नच विशेषलक्षणवाददोषः । सामान्यलक्षणासिद्धौ तदसिद्धेः । नचात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मत्वं सामान्यलक्षणम् । व्यर्थविशेषणलात् । नच प्रमेयावादिव्यवच्छेदार्थमत्सन्ताभावप्रतियोगित्वविशेषणम् । तस्याप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् , अन्ततः खस्सि- वाभावात् , आत्माश्रयप्रसनात् । नचोसत्तिज्ञप्तिप्रतिवन्धकस्यैव तस्य दूपणता । सकोचे प्रमाणाभावात् , निय- सानुपलब्धेभयंत्र समानत्वात् । नय देवलान्वयिताभनप्रसङ्गः । इष्टत्वात् , केवलान्वयिनि प्रमाणाभावात् । नहि प्रमेयत्वादीना सकलवस्तुनिष्ठत्वे प्रत्यक्षप्रमाणमस्ति । असदादेरसकलवेदितृबात, सर्ववेत्तुश्च तद्विषय- प्रमाणेऽस्मदादीनां प्रमाणाभावात् । नाप्यनुमानम् । अप्रसिद्धविशेपर्णतादिदोषप्रवासात् । सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादिनिष्टमित्यादेवाश्रयासिद्धत्वात् । सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इत्यादेवीसिद्धिदृष्टान्ताभावप्रस्त- स्वात् । किच धूमानुमाने तत्साधनाव्यापकस्तत्साध्यव्यापकश्च कश्चिदुपाधिः प्रमितो न वा । आद्येऽनुमा- नभङ्गः । द्वितीये प्रतियोग्य प्रमित्या निरुपाधिकसबन्धरूपव्यायसिद्धिः । यावन्त एतत्साधनाव्यापकास्तावन्त एतत्साध्य प्रत्यप्यव्यापका यावन्तश्चैतत्साध्यव्यापकास्तावन्त एतत्साधनं प्रत्यपि व्यापका इति साधिते भव- त्युपारद्धार इति चेत्, एतावतापि परिश्रमेण कि प्रतियोगिप्रमितिरापादिता नवेयात्मनि परिभावयेत्यलमति- कलकलेन । विघ्वंसिते च निश्चितोपाधौ शङ्कितोपाधिरिदानी ध्वस्वत एवेति मन्तव्यम् । कचिदप्यनिश्चितस्य संशयायोगात्। १ साध्यवाहीसभः । २ साधनवतीयः । ३ साध्यस्म कृत्लेषु स्थलेषु सामानाधिकरण्यवर प्रत्यर्थः । ४ मतुवों मैशिष्टमम् । ५ धर्मत्वमानस्सैव लक्षणत्वसमवाव इति भावः । ६ स्वस्मिन्नपि स्वसचाखीकारे स्थिताविति शेषः । ७ आत्माश्रिततयेति शेषः । ८ उत्सचित्यन्यतरप्रतिवन्धक स्थितिप्रतिबन्धके चेत्यर्थः । ९ प्रेमयत्वम् अत्यन्ता भावाप्रतियोगि सकलवस्तुनिष्ठत्यादियाधनुमाने इत्यर्थः । स्वरूपासिद्धिरादिपदार्थः । १० अनुपसंहारितया साध्य- सिमभाव इत्यर्थः । ११ भाद्रे-धनसयोगादिरूपः । १२ उपाः साध्यव्यापकत्वग्रहावसरे एव धूमसिध्या तस्स साध्यत्वाभावाद । यत्र यत्र धूमस्तप्राधनसंयोग इति व्याप्ती पक्षस्यापि यत्पदार्थान्तर्गतत्वाद् इति भावः । १३ उपाधिरूपेत्यादिः । १४ इयता प्रयासेनापि न दे प्रतियोगिनमासिद्धिरिति परिहरति सतावतेत्यादिना।

·६ सखडायनादित्सर्थस्त्रदा भावपर इति। ७ तदिवरमोह. [द्वितीयः . प्रत्यक्षतस्तदधिगमः । नाप्यनुमानम् । अन्योन्याश्रयात् । अथान्यैवानुमानगता व्याप्तिस्तर्हि तत्राप्यनुमाना। न्तरमेवं तद्यासावपीत्यनवस्था स्यात् । नाप्यागम, आगमव्यापारव्यतिरेकेणापि पामरपशुशकुन्तादीनाम. नुमित्युदयात् । नाप्युपमानम् । तस्य सादृश्यविषयतया संज्ञासंज्ञिसंबन्धविषयतया चैताहशानां तत्प्रमेय त्वाभावात् । नाप्यर्थापत्तिः । अनुमानानन्यत्वात् । अथ परमतेन पार्थक्य, तथैवानुमानफलस्यामिमरव स्थापि सिद्धिः, शक्नोति ह्यग्निव्यतिरेकेण धूमोऽनुपपद्यमानस्तं कल्पयितुमित्यनुमाफललोपः स्यात् । नाप्य. संग्रहं विघृणोति-न तावदित्यादिना । अनवस्थामेव विवृणोति-अन्तरेणेति । वेदांतवचनेत विभागो मीमांसकमतेन । अजागरूकत्वात् । अप्रबुद्धलादित्यर्थः । अमावस्यात्रासंभवं दर्शयितुं - स्वस्येति । प्रतिपत्तुरित्यर्थः । स्वानुपलम्भपक्षेऽप्यनुपलम्भमानादुत योग्यानुपलम्मादिलाह-उतेति। व्यभिचारादिति । खानुपलम्भमात्रस्यार्थाभावेन नियमाभावादित्यर्थः । व्यभिचारमेषाह-नहीति। "१ चकारेण स्थितिसमुच्चयः । २ व्याप्तिदयस्वीकारे इति भावः। ३ घ्याप्तिदयातिरित वेत्यर्थः। ४ वेदान्तिमने- २४४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भवतु नाम या काचन व्याप्तिः, तस्या व्याप्तेरनुमितेश्च व्याप्तिरेष्टव्येत्यात्माश्रयः । सत्या- मेव व्याप्तावनुमितिभावादसत्यामभावात् । किंच तव्याप्तिग्राहकं प्रमाणं 'न प्रत्यक्षम- शक्यत्वान्नानुमाप्यनवस्थितेः । नागमस्तहते भावानोपमाऽतत्प्रमेयतः ॥ २५ ॥ नार्थापत्तिरनन्यत्वादनुमाफललोपनात् । नाभावो दुर्निरूपत्वान्न तर्कस्तर्कवाधनात् ॥ २६ ॥ न तावत्प्रत्यक्षं व्याप्तिप्राहक, सर्वव्यक्तिनिष्ठस्यान्वयख व्यतिरेकस्य वा सर्वव्यक्ती- नाममहे ग्रहीतुमशक्यत्त्वात्, तद्हे वानुमानस्य वैयर्थ्यात् । नाप्यनुमानम् । अनवस्थानान्। अन्तरेण व्याप्तिममनुमानानुदये तत्तद्व्याप्तिमाहकानुमानपरम्पराया दुरित्वात् । गान्या- गमः । वेदाप्तवचनाकर्णनविधुराणामपि व्याप्तिदृष्टिदृष्टेः । नाप्युपमानम् । तस्य साह श्यमानविपयतया व्याप्तिक्षप्तावजागरूकत्वात् । नाप्यापत्तिः । तस्या अनुमानानतिरेकात् । अतिरेकेपि तयानुमानावसेयार्थाधिगतेरनुमानस्यानुद्यप्रसङ्गात् । तथाहि । व्यापकश्य, तिरेकेण व्याप्यस्यानुपपत्तिरिहार्थापत्तिरमिमता तथा, च तयैवानुपपत्त्या लिनिनोऽधिगती कृतमनुमानेन । नाप्यभावः । एवं हि स प्रमाणयितव्यः, यदि वहिधर्मिव्यतिरेकेण धूमः स्यात्तदा तथोपलम्मः स्यात्तभावान्नायं तद्व्यतिरेकेणेति । तय न । तथाहि किं सर्वेषा व्यभिचारानुपलम्भः किं वा स्वस्यैवानुपलम्भः उत योग्यानुपलम्भः । नाद्यः । सर्वानु. पलम्भस्य निश्चेतुमशक्यतया संशयानिवृत्तेः । न द्वितीयः । व्यभिचारात् । नहि नग एवं व्याप्तिलक्षणं दूपयित्वात्माश्रयादितर्कवाधादपि व्याप्तेरनमित्यङ्गत्वासिद्धिमाह-भवतु नामेति । प्याप्तेरनुमितेश्च व्याप्तिरस्ति न था। यदि न, तदा तामन्तरेणाप्यनुमितिरुदीयात् । अथास्ति तदा सैव व्याति स्तन वर्तते तदात्माश्रयः ज्ञप्ती चायम्, अथान्या तन्नान्योन्याश्रयचक्रकानवस्थाश्चेति भावः । एष्टव्या च व्याप्ति- रित्याह-सत्यामिति । नच व्याप्ती प्रमाणमपि किंचन निरूपयितुं शक्यमित्याह-किंचेति । संभव प्रमाणानि श्लोकाभ्यां निरस्यति -न प्रत्यक्षमित्यादिना । सर्वव्यक्तिनिष्ठव्याप्तेरसर्वक्षेन प्रहीतुमशक्यत्वाचा तस्य व्याप्तिमूलत्वेऽनवस्थालक्षणतर्कवाधनात् । अतन्मूलत्वे तळभासतया तकर्याधनात् । भावपरो निर्देश इति श्लोकार्थः। वृत्तिप्रकार दर्शयति एवं हीति । तथेति । पहिरहिततयेत्यर्थः । तद्यतिरेकेणेति । वर्तत इति शेषः, स्वर्थ'५ अस्यानन्तरं व्यारिति शेषः। स्याप्याप्तेश्वरवचनत्वादिति भाषः।

·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४५ रगतेन स्पेनानुपलब्धमित्येतावतारण्यकोपलब्धगवयादेरपलापसंभवः । नापि तृतीयः । सार्वत्रिझयोग्यानुपलब्धेरसंभवात् । उक्तं च लीलावतीकारेण-'सर्वारष्टेश्च संदेहास्वाद- टेयभिचारतः । योग्यादृष्टेरसत्त्वाच प्रतिवन्धो न सिध्यतीति । नापि विपक्षवाधकत- कीत् । सर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेनानवस्थानात, अतन्मूलत्वे च मूलशैथिल्येन तामासत्वात् । अथ मतं, यदि धूमोऽनि व्यभिचरेदकारणः सन्नित्यः स्यात्, न स्यादेव या, नतु कदाचि- स्स्यात् । नच विनापि कारणं कार्य शक्तुिं शक्यम् । व्याघातात् । तदेव हि कार्य य. कारणाधीनस्वात्मलाभम् । अतः कार्य च कारणरहितं चेति व्याघातः । तदेव चाश- द्वित्तव्यं यस्मिन्नाशयमाने क्रियाव्याघातादयोपि नावतरन्तीति । मैवम् । अस्यापि तर्कस्य व्याप्तिमूलत्वेन तदसिद्धावसिद्धेः । तथाहि । यत्कार्य तत्कारणपूर्वकमिति व्याप्तौ सि- द्वायां यदकारणं तन्नित्यं स्यादिति प्रसङ्गप्रसरात्, सैवाद्यापि न सिद्धा । सर्वकार्यकारण- व्यक्तिग्रहणस्याशक्यत्वात् , कतिपयव्यक्तिग्रहणे चादृष्टवनस्य पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयो- खि व्याप्तेरनिश्चयात् । नन्वेवंभूतोपि व्यभिचारो यत्र न दृश्यते, कतिपयव्यक्तिषु सह- योग्यानुपलब्धिपक्ष दूषयति-नापीति । उक्तं चेति । उपाधिविधूननेन प्रतिवन्धसिद्धिमीश्वरानुमाने समर्थयता "कार्यमानस्य कारणमानेणापि सपन्ध उपाधिविधूननेने"त्युक्त्वा विपक्षयाधात्तन व्याप्तिसिद्धि- माशा व्याप्त्यसिद्धावुक्ताया सहेतुक्त्वकादाचित्कलयोमिचारानुपलम्भाद्याप्तिसिद्धिमाशविता परिहरतेति शेष । अन्तिमपक्ष निराकरोति-नापीति । यदि व्याप्तिमूलस्तर्कस्तदा तद्याप्तावपि तर्कान्तरमेषितव्य- मित्यनवस्था । इतरथा प्रशिथिलमूलत्वमित्यर्थ । तत्र यथा तर्कानवस्था नावतरति तथा कुसुमाञलाबुदयनेन बाधकस्तोऽभिहितस्तमुद्भावयति-अथ मतमिति । यद्यदकारणकं तत्सदेकरूपमसदेवरूप वा । आकाशवत्तस्कुसुमक्य । तदिह यदि धूमोमिं व्यमि- चरेदकारणतया नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरलप्रसक्तिरित्यर्थ । उक्त हि-'नित्यसत्त्वमसत्त्व वा हेतोरन्यान- पेक्षया । नियामकाद्धि भावाना कादाचित्कत्वसम्भव' ॥१॥ इति । नन्वकारणकस्यापि सदातनत्वेन व्य. मिचारशङ्काया किमुत्तरमिति, तनाह-नच विनेति । व्याहतिमेव दर्शयति-तदेव हीति । यो व्यापा- तादपि न विमेति त प्रत्याह-तदेव चेति । यदि हि कारण विना कार्योत्पादस्तदा परप्रत्ययोत्पादनार्थ सामग्रीप्रयोगो व्याहत । सेयमन क्रियाव्याहति । आदिशब्दान्मूकोऽहमिति वचनव्याहति स्वभावव्याहतिश्च सगृह्यते । उक्तं च तेनैव-शङ्काचेदनुमास्त्येव नोचेच्छड्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशका तर्क शकाव- धिर्मत'इति । एवमपि पूवाकदोपो दुष्परिहर इलाह-मैवमिति । ननु किमिति कार्यस्य कारणेन व्याप्ति रसिद्धति, तनाह-सर्वकार्येति । ननु कतिपयव्यक्तिग्रहणेऽपि किमि ति व्याप्त्यसिद्धि , तनाह-कतिप. येति । तथाहि विमत लोहलेख्य पार्थिवत्वादित्यन स्तम्भादिकतिपयव्यक्तौ व्यभिचारादर्शनेपि न व्याप्ति. निश्चय । प्रशिथिलावयवारब्धत्वोपाधिहतत्वात् । ननु तन वज्रमणौ व्यभिचारदर्शनादेव व्याप्त्यनिश्चयो, न पुन सर्वव्यक्त्यपरिशानात्, नचेह तथा व्यभिचारदर्शनमिति, तनाह-अदृष्टयजस्येति । येन हि हीरम- णिर्न दृष्टस्तेन यो व्यायनध्यवसाय स सर्वव्यत्यदर्शननिमित्त । अध्यवसाये च भ्रान्तिमानखादित्यर्थ । कतिपयव्यकिग्रहणेपि व्याप्तिग्रहणोपाय नवीनमतावलम्बनेन शङ्कते-नन्वेवमिति । तल्कि हिंसात्वानर्थ- १ अदृष्टिरनुपलम्धि । एवमग्रेऽपि । २ व्याप्तिरूप सबध । ३ भयापि प्रतिबन्धोव्याप्ति । ४ स्वरूपत इत्यर्थे । ५ कालान्तरदेशान्तरयोयभिचारोपाध्यन्यतराशझा यदि सदाऽनुमानमस्येव । ता विना तयोरप्रतीते । यदि च सयोरप्रतीतो न शङ्का तदा सुतरामनुमानम् । शङ्काया अवधिस्त इति चतुर्धपादार्थ ध्याप्तिमूलकतया तर्कातरापेक्षायामनवसेत्सत माह व्याघातावधिरिति । तर्कमूलग्याप्तौ लक्रियाव्याघातेन व्यभिः चारराव नोदेतीति न सत्र तकांपेक्षेत्यर्थः । इति प्रकाशे। , ननु तऽपि ·तदेतदुद्भावयति-अथ मन्यस इति । नियम एवायमसिद्ध इति परिहरति-मैवमिति । अति [द्वितीयः म समर्थेति वाचस्पत्युक्तोपालम्भनसन इति, तनाह-तत्रैवं सतीति । पण्डकः पण्डः तन यथावृत्तः पण्डका एवं व्याप्त्यसिध्या तर्काप्रत्तिमुक्त्वा धूमस्याग्निव्यभिचारशङ्कायामकारणकत्वापत्या व्याघातोऽप्यपारित कजात्यस्याकस्मिकरवप्रसङ्गात् । अत एव हि तृणारणिमणिभ्योऽप्युत्पद्यमानदहनेष्ववान्तरजातिमेदवानमिति धर्माति विशेषणम् । अत्र यदिदं संदिग्धत्वं साध्यस्य तरकंप्रतीति विकल्प्य दूषयति- यादीला पक्षनिष्टत्वाभावप्रसङ्गात्, आरमानयाद, "हेतोर्ययधिकरम्यापाताय । मतसमित्यमानस पक्षा दिना । किंच सदेहः फिमुपलक्षणं विशेषणं चा। आधे पदाचित्संदिग्धे प्रयोग निमापिर. २मत्रा पत्तः पीसेन सीप:।" २४६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) भावः अदृश्यते, नचोपाधिर्निरूप्यते, तत्रव्याप्तिनिश्चीयते, तवसति, "अन्वन्न व्यामिमहज मन्यत्र चानुमितिरिति । एवं च पण्डकमुद्बाह्य मुग्धायाः पुत्रप्रार्थनमिवेति वाचसते. रुपालम्भोऽप्यनवकाशः । व्याप्तेः सर्वत्रैकत्वात्तस्याश्च कतिपयव्यक्तिपु गृहीतत्वात् । गृहीतव्याप्तिकलिङ्गसामदेव संदिग्धसाध्यधर्मिणि व्यापकस्यापि प्रतीतिः सिद्धति चेन्मेवम् । व्यभिचारादर्शनस्योपाध्यनिरूपणस्य च दुर्निरूपत्वात्, सर्वा दृष्टेश्च संदेहादिति न्यायस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । उपाधेश्च व्याप्तिनिरूपणमन्तरेण दुर्निरूपत्वस्य दर्शितत्वात् । किंच विनापि धूमध्वजं धूमोऽन्यस्मादपि हेतोर्मविष्यतीति शङ्कायाः का प्रतीकारः । अथ मन्यसे विभिन्नसामग्रीजन्यत्वे धूमस्खैकजातीयताप्रतीतिर्न स्यादिति । अदम् । इन्द्रियत्वगादिजन्यविज्ञानस्येव तृणारणिमणिप्रभवस्याऽऽशुशुक्षणेरिव .कजातीयतोच. पत्तेः । तस्मान्न व्याप्तिलक्षणं नापि तद्राहकं प्रमाणमस्तीति सिद्धम् । पक्षधर्मत्वमपि दुर्निरूपम् । तथाहि कोयं पक्षो यद्धर्मता पक्षधर्मना । संदिग्धसा- ध्यधर्मा धर्मीति चेत्, किं वादिप्रतिवादिनोः संदेहः किं वा मध्यस्थानाम् । नायः । नि- साधनत्वयोरपि व्याप्तिरस्तु, अस्ति चात्र रूपद्वयमिति, तत्राह-नचोपाधिरिति । स्यादेतत्कतिपय पति व्याप्तिग्रहणेऽनुमेयस्थले व्याप्तरग्रहादन्यत्र व्याप्तिरन्यत्रानुमानमिति स्यात्, तथा च गृहीतापि व्याप्तिरतुमिल- पुत्रासमर्थः समर्थश्च न वृत्तस्तद्वदित्येतावत्ययं दृष्टान्तः तत्तु योगभाष्यकृदभिप्रायेण । ननु तथापि कपन न्यत्र व्याप्तिग्रहणमन्यत्रानुमानमिति, तबाह-गृहीतेति । स्यादेवं यदि व्यभिचारो न दृश्यत उपाधिधन दृश्यते इत्ययमर्थः सिध्यति, स एव दुःसाध्य इति परिहरति मैवमिति । उभयत्रापीति । व्यभिचार- वदुपाधावपि सर्वादर्शनं यस्यकस्यचिद्वेत्यादेस्तुल्यत्वादित्यर्थः । उपाधावधिकमप्याह-उपाघेरिति । न शक्यत अन्यस्मादप्युत्पत्तिसंभवेन विरोधासिद्धेरित्याह-किंचेति । स्यादेतत् ययन्यस्मादपि धूनोत्पति- स्तर्हि परिदृश्यमानधूमानामेकावान्तरजातीयता न स्यात् । कार्यकजात्यस्य कारणकजातिनियमात, अन्यथा तदै- .. सर्वज्ञानेषु ज्ञानेकजात्यं, नचात्रानुगतमनतिप्रसङ्गि कारणं शक्यं निरूपयितुम् । इन्द्रियादीनों व्याप्तपद, स्ममनःसन्निकर्षस्य च मुखादिसाधारण्यात् । ततस्तत्र यथाकारणैकजालाभावेपि कार्येकजात्यम्, एवं तृणानुपए मेरपि । यथा च तत्रावान्तरजातिभेदकल्पनाऽयुक्ता तथा पश्यते । तदिहाप्यनुगतकारणव्यतिरेम वृत्तेभ्य एव कारणेभ्यः खभाववशासजातीयधूमाः समुत्पयन्तामिति भावः । ननु तमिप्रयोज्येषु पूर्वक तरेभ्यो व्यावृत्तः कचिद्विशेषो दृदयेतेति चेन्न । तददर्शनस्य प्रतियोगिधूमादृश्यतयाप्युपरसेरिति निरङ्कुशत्वादिति, व्याप्तिसण्डनमुपसंहरति--तस्मादिति । इदानी पक्षधर्मतालक्षणलिशाययवं राण्डयति-पक्षधर्मत्यमपीति । अनवरारतो निरायचे-परर्म तेति । संदिग्धसाध्यधर्मा पक्ष इत्युके विशेषणीभूतसाध्यधर्मस्यापि पक्षता साचनपुरम् १ हिंसायहेतो निपिसाबगुपापिरिति भावः । शेषः। ४ विशेषगीभूतसाध्यपने सापि परवाहीकारे व शेषः।

·परिच्छेद नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २४७ श्चितो हि वादं कुरुत इति स्वीकारात् । नापि द्वितीयः । वेपामपि दर्शनद्वयतत्त्ववे दिनां संदेहानुपपत्तेः, किंचान्तरेणापि संशयं धूमदर्शनमात्रादमिमनुमिमानस संदेहविशेपि- तघर्मिणि हेतोरवृत्ते: पक्षधर्मत्वाभावादनुमानानुदयप्रसङ्गः । एतेन ज्ञापनीयधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष इति प्रत्युक्तम् । स्वार्थानुमाने प्रज्ञापनाभावात् । प्रमित्सितधर्मविशिष्टः पक्ष इत्यपि न । अप्रमित्सतोप्यनिष्टविषयेऽनुमानोदयदर्शनात् । साध्यधर्मविशिष्टः पक्ष इत्यपि न । साध्यपदेन संदिग्धत्वप्रज्ञापनीयत्वप्रमित्सितत्वा- धन्यतमविवक्षायामुक्तदोषानुपङ्गात् । अप्रमितत्वं साध्यत्वमिति चेन्न । प्रमाणसंप्लववादिनो नैयायिकस्स प्रमितेऽप्यनुमानप्रवृत्तः, अनुमितेऽप्यनुमानप्रवृत्तेश्च । नच तत्रापि तत्तत्कालवि. शिष्टतयानधिगतिः । कालानुमाने तदभावात् । अस्तु वा यः कश्चित्पक्षस्तथापि तद्धर्मता दुरधिगमा । तथाहि । पक्षाश्रितत्वं पक्ष- धर्मत्वं चेत्, तथा सति प्रमेयत्वहेतौ तन्न स्यात् । प्रमेयत्वस्य प्रमाविषयत्वलक्षणस्य ज्ञान- शेयानतिरिक्तत्वाभ्युपगमेन तदाश्रितत्वायोगात् । प्रमान्योन्याभाववत्त्वं प्रमेयत्वं ततस्तस्य ज्ञानज्ञेयाश्रितत्वमुपपन्न मिति चेन्न । अन्योन्याभावस्यैकत्वे तैस्स तदवृत्तौ प्रमेयत्वहेतुना गुमानस्य न सिद्धसाधनता स्यात् , तदापि पक्षत्वापातात् । द्वितीये त्वनुमित्यनन्तरमप्रैत्तिः स्यात् । घर्मि- नाशवद्विशेपणनाशेन पक्षस्य नष्टत्वात् । स्वाधीनुमानेऽव्याप्ति चाह-किंचेति । एतेने तद्विपृणोति- स्वार्थेति । प्रज्ञापनमित्यत्र णिचा यदिदं प्रयोजकर्तृत्वमभिधीयते न तत्वार्थानुमानेऽस्ति । तत्र परं प्रति योधनाभावादित्यर्थः । तर्हि प्रमित्सितधर्मविशिष्ट इत्येवास्तु, तस्य खार्थानुमानेपि भावादिति, तबाह-- प्रमित्सितेति । तथाप्यव्याप्तिः । प्रमातुमनिच्छतोपि दुर्गन्धादिलिगककुणपायनुमानगतपक्षाव्याप्तेरित्यर्थः । सर्वशीयं लक्षणमुद्भाव्य दूषयति-साध्येति । अनापि साध्यपदेन पूर्वोक्तार्थविवक्षायां पूर्वोक्तदूषणानु- पङ्ग एवेत्यर्थः । अर्थान्तरं शकते-अप्रमितत्वमिति । एतदव्यापकमित्याह-प्रमाणेति । यस्य ह्येक- स्मिन्नपि प्रमेये बहूनि प्रमाणानि वर्तन्त इति, मतं तस्य प्रमितेप्यनुमानमिष्टमेव । यथाहुः-'आगमेनानु- मानेन ध्यानात्प्रेत्यक्षणेन च । निधात्मनि प्रमाणानां संम्लयः खार्थ इध्यत' इति । ततस्तत्राव्याप्तिरित्यर्थः । ननु तत्रापि तत्तत्कालविशिष्ट एवानुमीयत इत्यप्रमितमेव तदिति, तत्राह-नचेति । यदा हि कालो बहु- मिरनुमानैरनुमीयते, नच तत्रैतदस्ति, काले कालवैशिष्टयस्यैवाभावादित्यव्याप्तिरित्याह-कालेति । एवं पक्षं दूपयित्वा पक्षधर्मतां दूपयति-अस्तु वेति । प्रमेयत्वं नाम प्रमाविषयत्वं, विषयविपयिभावश्च खभावामतिरिक्त इति प्रमा च विषयश्च प्रमेयत्वं नातिरिक्तं, तथाचादृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्ष प्रमेयत्वादित्यस्य हेतोरपक्षधर्मता स्यात् । आत्मव्यतिरिक्तस्यार्थजातस्य प्रमाश्रयलानुपपत्तेरर्थस्यापि स्वाश्रयखानुपपत्तेः । अतः पक्षाश्रितत्वं पक्षधर्मलमित्सव्यापकमित्याह प्रमेयत्वेति । ननु प्रमेयत्वं नाम प्रमाव्यतिरिकत्वं, तेन नोक्तदोषः । नच प्रमायामव्याप्तिः, तस्या अपि यत्किंचित्प्रमाव्यतिरिकत्वादिवि शकते-प्रमान्योन्येति। तत्र क्रिमेक एव प्रमान्योन्याभावः कि वानेकः । आये प्राह-अन्योन्येति । तदापि हि प्रमान्योन्याभावे प्रमेयत्वं न वर्तेत, खसिन्ववृत्त्यभावात् , अमिमता च वत्तिरायुष्मतः, इतरथाऽभावप्रत्यक्षतायां विप्रति- पनं मीमांसकं प्रति प्रत्यक्षता कथं भवता साधनीया, सर्वगं वा कथं समर्थयते, ततोऽध्याप्तिरिति भावः । १ धर्मान्ते कर्मधारयः। २ अनाग्रे च तत्पदार्थोऽन्योन्याभावः। ३ सिपाधयिषासत्त्वे इति शेषः । ४ धी विशेष्यः । ५ प्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः प्रलक्षणान्वयि । ६ इदं संप्लवविशेषणम् । ७ प्रमेयत्वस्य प्रमारूपत्वपक्षे इति शेषः। ८ प्रमेयत्वस्य विषयरूपत्वपक्षे इति शेषः। ९प्रमेयत्वमिति शेषः। - ·हि यमवत्तदनिमदिति सामान्येनानिमत्त्वप्रतीतिजनक्त्वं, तत्कस्य हेतोः । विशेषाणां व्यमिचाविने" धर्मतया सामान्य विषयिण्येव प्रतीतिः पश्चाद्विशेषविपविण्यपि क्रियत उत विशेषविपयिण्येव प्रतीविस्तर इति विकल्प्याद्य दूपणमाह-प्रतीतेरिति । शब्दबुद्धिकर्मणा विरम्यव्यापाराभावाजातस पुनर्जलमार वाचेति भावः । यदि विशेषविषयं युध्यन्तरमुत्पाद्यते, तर्हि प्रमाणान्तरमेव । तद्याप सामान्यप्रतीसगुतो, विशेषप्रत्यायकत्वे वाधकान्तरमाह-किंचेति । यन हि सामान्यतोदृष्टेन सामान्यतः पाप्यविसकर प्रतीतिव्यापकसामान्यानुपपत्तर्वार्थापत्तित्वादित्यनुमितित्वक्षतिरित्याह-न द्वितीय इति । पर व्यतिरेकिणाटव्यातिरिक्तदव्याग्नितत्वं साध्यते, तन स्यात् । सामान्यतोदष्टहेतोः पक्षधर्मशारराव मि. स्थापि सिद्धरित्यर्थः । ननु यद्यप्याटरव्यव्यतिरिक्तद्रव्याधितत्वमपि सामान्यतोऽनुमाने व विमान न्तरेति।न तयापि फेवलव्यतिरेकिणः कधिदुपयोगः । भोमं विशेषगुणप्राहकमिदिवसाय नानकत्वं वैवलव्यतिरेकिणः, आकाशव्यतिरिकाव्याश्रितत्वनिरसनार्थलातरसेति, समाह-याधश विशेषगुणले सिद्ध शन्दो न दिवालमनोगुणः प्रत्यक्षलाद्विशेषगरवाय रूपादिवत, नापि स्तर २४८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) कस्यचित्प्रत्यक्षत्वानुमानं न स्यात् , तस्यैवान्योन्याभाववत्त्वाभावात् । अनेकत्वे धान्यो- न्याभावानां सर्वान्योन्याभाववत्वं प्रमेयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुतान्यतमवत्वम् । नायः सर्वग्रहणासंभवात् । न द्वितीयः । अन्यतमशब्देन निर्धारितकविशेषोक्तो तदितरप्रमेय. शब्दप्रवृत्त्ययोगात् । एकं निनिचमन्तरेण वहुवेकशब्दप्रवृत्तौ गोत्वादेरपलारप्रसहन्न । व्याप्तिबलेन प्रवृत्ताया व्यापकसामान्यविषयायाः प्रतीविशेषपर्यवसानाय व्या'यस्य -सामध्ये पक्षधर्मतेति चेत् । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किं प्रथमं सामान्यमात्रालम्वना प्रतीतिर्या सा सामर्थ्यात्पश्चाद्विशेपमवगाहत इति ग्रूपे, किं वा विशेषविषयप्रतीतिरनम्बर जायत इति । नायः । प्रतीतेविरम्यव्यापारापत्तेः । न द्वितीयः । प्रमाणान्तरप्रसङ्गात् । किंच पक्षधर्मता चेद्विशेषप्रत्यायिका केवलव्यतिरेकी तर्हि निरवकाशः स्यान् । शब्दः कवि- दानितो गुणत्वादित्यादिसामान्यतोदृष्टानुमानेषु हेतोः पक्षधर्मतावलादेवारद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- मितत्वस्यापि सिद्धेः । वाधकान्तराधीनमेव तदितराद्रव्याभितत्त्वनिरसनमित्युमयबादि- संप्रतिपन्नतया तदितराश्रितत्वनिरासेपि केवलव्यतिरेकिणो निरवकाशत्वात् । भनेकत्वे दूपणमाह-अनेकत्व इति । सर्वग्रहणेति । तदा हि प्रमेयत्वादिति कोथः, सर्वप्रमान्योन्या- भाववत्त्वादिति । न चैतदसर्वज्ञेन शक्यग्रहणामित्यर्थः । किंच यदेको प्रमापील प्रमेयत्वेन नित्यानु भेयख प्रकाशवादिनं प्रति प्रत्यक्षत्वं साध्यते, तदा तस्यां न सर्वे प्रमान्योन्याभावाः सन्ति, स्वान्योन्याभावाभा- वादित्यव्याप्तिः । अन्यतमपक्षं दूषयति-न द्वितीय इति । तदा किमन्यतमशब्देन नियतः कचिदग्नि- धीयते अनियतो वा, नियतपक्षे तदितरान्योन्याभावाना प्रमेयशब्दार्थवाभावात्तद्वतां प्रमेयत्वं न सात् । नच स एव सर्वत्र प्रवर्ततामिति वाच्यम् । स्वस्मिन्सप्रतियोगिनि च तमशब्देनेति । अथानियमेन कदाचित्कचित्तत्तिनिमित्त, द-एमिति । दूषणान्तर घेदन। न चान्योन्याभाववत्त्वमनुगतं जातिरिति युक्तिमत् । उपापिलेपि तन प्रमेयलाइतिप्रसाः । खस्यमावर, उपाध्यन्तरखीकारे चाननुगतिरित्यपि द्रष्टव्यम् । लक्षणान्तरं शहते-व्याशिवलेनेति । द्विविधं हि हेतोः सामर्थ्यमू, एक व्याप्तिबलेन योधश्चम् । यी न्लेन च व्याप्तेरशक्यग्रहलात् । अपरं तु तामेव प्रतीति पर्यतामिमवलक्षणविशेपे पर्यवसायपितुना। निविशेष न सामान्यमिति न्यायात्, तच्चेह पक्षधर्मत्वं विवक्षितमित्यर्थः । दूषयति-मैवमिति । वृत्त्यभावादित्यभिसंधिराह अन्य १ प्रमान्योन्पामावस्थेत्यर्थः।

·परिच्छेद: मयनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। २४९ सदेवं न व्याप्तिापि पक्षधर्मता शक्यनिरूपणेति व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिा तत्परामर्शो- नुमानमिति लक्षणं न सिद्ध्यतीति सिद्धम् । शॉब्दव्युत्पत्तिशून्यस्य स्मृतिकरणिका प्रमि- तिरनुमितिस्तस्करणमनुमानमित्यपि न लक्षणम् । व्युत्पन्नस्यानुमितौ तत्करणे चाव्याते। ताशप्रमिनिवृत्तिप्रमात्वावान्तरजात्यधिकरणज्ञानमनुमितिस्तस्करणमनुमानमिति चेन्न । प्रमात्वजातेः पुरस्तादेव निरस्तत्वात् । एतेन 'अनुमेयेन संबद्धं प्रसिद्धं च तदन्विते । तदभावे च नात्येव तल्लिङ्गमनुमा- पकम् ॥' 'अनुमानं निरूपाल्लिङ्गतोऽर्थक्' 'ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे प्रत्यक्षत्वे सत्यकारणगुणपूर्वकत्वात् । अयावह्नव्यभावित्वादाश्रयादन्यतोपलब्धेश्च । नचात्मगुणः । याह्येन्द्रि- यवेयत्वादित्यादियाधकान्तरनियन्धनत्वात्तस्येत्यर्थः । पक्षधर्मताखण्डनेन महाविद्याजीवनमपि सण्डितं वेदि. तव्यम् । केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानबलादन्वयव्यतिरेकि साम्यवि. शेपं वायभिमतं साधयन्हि महाविद्येत्युच्यते । तथा च व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानानिएका तासामप्यनिरुक्तः, दग्धसारं चेदं वादीन्द्रदावानलेन महाविद्याविपिनमिति नास्माभिस्तद्भस्मीभावाय संरभ्यते । तथा 'पक्षधर्म- स्वसामर्थ्यात्सर्वज्ञेश्वरसाधकम् । ईश्वरानुमितीना च ज्वरभारातुरं वपु.' ॥ व्याप्तिपक्षधर्मतासण्डनस्य प्रकृतोपयोग दर्शयितुमुपसंहरति-तदेवमिति । तर्करीत्यानुमानलक्षणान्तरं शङ्कवे-शाब्देति । अनुमितिकरणमनुमानं, का पुनरनुमितिरित्यतस्तलक्षणमाह-शाब्दव्युत्पत्तीति । प्रत्यक्षव्यवच्छेदाय स्मृतिकरणिकेत्युक्तम् । शाब्दप्रमितेरपि पदार्थस्मृतिकरणत्वमस्तीति तयवच्छेदाय शाब्द- व्युत्पत्तिशून्यस्येत्युक्तम् । उभयोरप्यव्याप्तिमाह-व्युत्पन्नस्येति । शाब्दव्युत्पत्तिमत इत्यर्थः । व्युत्पन्नग- तयोरपि सप्रहार्य विशेषं शहते-ताशेति । पूर्वोकप्रमितिवर्तिनी प्रमात्वावान्तरजातिरनुमितित्वं तद्योगि शानमनुमितिः, अस्ति चेदं व्युत्पन्नानुमितापपीत्यर्थः । अत्र च प्रत्यक्षश्रमसशयव्यवच्छेदाय प्रमालावान्तर- जातिप्रहणं, प्रत्यक्षागमादिव्यवच्छेदाय तादृशामितीत्युकं, प्रमात्वजातेरित्युपलक्षणमनुमितित्वस्सापीति । तीनुमितित्वं तावन्न जातिः, अयममिमान्पर्वत इति ज्ञाने अयमंशे प्रत्यक्षत्वेन सङ्करप्रसवात् । नाप्यु- पाधिः, उद्भावितोपाधीनां निरसनादिति वर्णितानुमानलक्षणखण्डनं प्रशस्तपाददिङ्गागशबरखामिसमतलक्षणे- ध्वतिदिशति-एतेनेत्यादिना । अनुमेयेन पक्षे सर्वस्मिन्संवद्धं पक्षधर्मतावदित्यर्थः । तदन्विते अनुमे. पति पदोल्लर रिपोकदेशे का प्रमिदम् । मणक्षे मदिति, यावत् । चकारस्तु पारधर्मवेनेदं रूपं. समुच्चिनोति । तथा तदभावे साध्याभावयति नास्येव । सर्वथा व्यावृत्तं विपक्षाध्यावृत्तमित्यर्थः । अनापि चः पक्षधर्मतयेतत्समुचिनोति, नतु सपक्षे सत्त्वेन, केवलव्यतिरेक्यभावापातात् । एवं पूर्वोपि । केवलान्व- सिलामात् । एवंविधं यल्लिहं तदनमापकमिति काश्यपः कणादोऽब्रवीदित्युत्तर लोकस्थेनान्वयः । 'विपरीत- मतो यत्स्यादेकेन वा द्वयेन वा । विरुद्धासिद्धसदिग्धमलिङ्गं काश्यपोनवी दिति धुत्तरश्लोकः । तथा निरूपास. क्षधर्मतादिरूपनयवतः । समासस्तु बहुम्रीहिः । यदर्थडगर्थदर्शनं तदनुमानमिति वैभाषिकाणां सूतकृतो दिडागस्य सूत्रम् । तथा ज्ञातसपन्धस्य ज्ञाताविनाभावस्य पुंसः एकदेशदर्शनाखूमविशिष्टाशदर्शनादेकदेशा- न्तरे भमिविशिष्टांशे बुद्धिरनुमानम्, एकस्यैव सल पर्वतस्यैकदेशदर्शनेनैकदेशोऽनुनीयते । तयाचाहुर्तिककृतः 'स एव चोभयात्मायं गम्यो गमक एव च । असिद्धेनैकदेशेन गम्यः सिद्धन बोधक' इति । यद्यपि 'प्रमाता १ शम्दशतिग्रहशून्यस्येत्यर्थः । १ अत्राग्रे च तत्पदार्थोऽनुमेयम् । ३ विकल्पासहत्वादिल्याधनुपदोक्तमन्थेन सिद्धायामिति भावः । ४ ईश्वरानुमापकहेतूना जगन्निष्टकार्यत्वादीनामित्यर्थः । ५ भयाने 'रूपेणोपपन मिति शेषः । ६ पदार्थ:-पक्षः । तादात्म्येन वहिमानेव गम्यः । तादात्म्येन धूमवानेव गमकः । ७ गमक इत्यर्थः । ८ शातसबन्धस्यैकदेशदर्शनादित्यायनत्यमूलोक्तशावरमाध्ये शातसंबन्धपदेन प्रमातोच्यते । शातः संबन्धो येनेति बहुमीहिस्वीकारात् । असिन्पक्षे माभ्यवाक्याश्च टीकाकर पूर्व वर्णितः। . दि.३२ ·यद्यप्यनुमानमानसण्डनेन परार्थानुमानमपि खण्डितमेव, तथाप्यधिकदूषणविवक्षया असण्डिसादतिदि- शति-पतेनेति । खार्थानुमानोपजीवनं दर्शयितुं परार्थानुमानं दर्शयति-तथाहीति । परोपदेशापेक्ष मनुमानं तदित्यर्थः । तत्रोपजीवनदर्शनपूर्वकं दूपगमतिदिशन्प्रतिज्ञा सण्डयति श्लोकेन-पूर्वेति । तपर्व पक्षवचनम्, प्रतिशेति विपश्चिता कथं वाच्यं न कथमपीयर्थः । इदानीमधिरुदूपणं दर्शयितुं प्रविशाला प्रश्नरूपमिदम्, अप्रश्नरूपमप्यपेक्षितं लक्षणेऽतो नास्यतिव्याप्तिरिति शहते-अपनरूपमिति । तपाय. १ यस सातधूमर्सबन्धस्य सपक्षस्य महानसापेकदेशिनोऽमिसंबन्धी नियमाख्योगातःस योभूमारपसो.. तस्य पर्वतादौ दर्शनात् तत्रेव ोकरशान्तरेऽभिबुद्धिरिति न्यायरमाकरे व्याख्या । अत्र पक्षे शावः सम्भोग बहुव्रीहिः। २ शातः सबन्ध इति कर्मधारयः । एकदेशसम्माभ्मान सन्धिनोतुसाप्पयोरनिभानम् । यासज्यवर्तमानत्वासंबन्ध एकदेशी। एकदेशो च संबन्धिनो । शास संपन्धस य एसदेशरपूर २५० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) । द्वितीयः बुद्धिरित्येवमादीनि वैशेपिकवैभापिकजैमिनीयलक्षणान्यपि प्रयुक्तानि । पक्षधर्मवतपस- सत्त्वव्याप्यव्यापकसंवन्धानां पुरैव निरस्तत्वात् । तदेवं नानुमानलक्ष गमपि निर्वोढुं शक्य- मिति सिद्धम् । एतेन परार्थानुमानमपि प्रत्युक्तम् । स्वार्थानुमानमुपजीव्य तत्प्रवृत्तेः । तथाई। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनरूपपञ्चावयवात्मकं तत् , तत्र तावत्पक्षवचनं प्रतिज्ञा इत्य- लक्षणम् । 'पूर्वोदितेन न्यायेन पक्षस्वैवानिरूपणे । कथं तद्वचनं वाच्यं प्रविशति विर- श्चिता ॥ २७ ॥ किं पक्षप्रतिपादकं वचनमानं प्रतिज्ञा प्रतिपिपाद्विषया वा तद्वचन- मुत हेत्वाकाद्धाजनक किं वा साध्यधर्मविशिष्टधर्मिप्रतिपादकं तदेव हेत्वाकासाजनकत्व- विशिष्टं निगमनान्यत्वविशिष्टं वा । नाद्यः । अयं पक्ष इत्यादेरपि वचनस्य प्रतिज्ञात्व- प्रसङ्गात् , पक्षलक्षणवचनस्यापि तत्त्वप्रसक्तेश्च । अत एव न द्वितीयः । प्रतिपादनेच्छया पक्षवचनत्वस्य तत्रापि भावात् । न तृतीयः । कस्मादयं पक्ष इत्यादेरपि तत्त्वप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः । निगमनस्यापि तद्भावप्रसङ्गात् । नापि पञ्चमः । कस्मादयं साध्यधर्मवा. निति वचनस्यापि तथात्वापातात् । अप्रश्नरूपं तथाभूतवचनं विवक्षितमिति चेत् । ज्ञातसंबन्ध एकदेश्यथवोच्यते । कर्मधारयपक्षे वा संबन्धिन्येकदेशता ॥ द्वयं वा ज्ञातसंबन्धमुपलन्धं पर स्परम् । तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिना'विति वार्तिककारैर्बहुविध भाष्यं योजितम् । तथापि वित्वरम यादेकैव रीतिरत्र प्रदर्शिता । एतेनेत्यतिदिष्टांशं विशदयति-पक्षेति । अन्नहि त्रैरूप्यमुखेनाये लक्षणे प्रास्ते तृतीयमपि व्याप्तिपुरस्कारेण, ज्ञातसबन्ध इत्यत्र व्याप्तेर्विवक्षितखात् । तव्य रूपं पक्षधर्मता व्याप्तियेति द्वयं पुर स्तादेव खण्डितम् । पक्षधर्मवखण्डनन्यायेन सपक्षविपक्षयोस्तन सदसत्त्वयोश्च खण्डितप्रायत्वादिति भाव । विकल्पयति-किं पक्षेत्यादिना। निगमनव्यवच्छेदाय द्वितीयतृतीययाविशेषणद्वयम् । अयं पक्ष इत्या. देरपीति । इदमपि वचनं पक्षप्रतिपादकमित्यर्थः । पशय यालणवचनं तस्मिनप्यतिव्याप्तिरिक पक्षलक्षणेति । अत एवेत्यस्यैव विवरणं प्रतिपादनेति । कादिति । तदपि हेलाकाशाजना त्यर्थः । निगमनस्यापीति । तत्रापि तस्मादयममिमानिति साध्यविशिमिप्रतिपादनमस्त्रीत्यर्थः । न यद्यपि कस्मादयं साध्यवानिति पचनस्य हत्याकाहानको सति साध्यविशिष्टयमिप्रतिपादकत्वमति, तभी दर्शनारसंबन्ध्यन्तरे पुरिरिति । ३ शातः संबन्यो यस निलसमदायस स तथा तरशः समुरारी तस्य दर्शनार समुदाय्यन्तरे मिति । समुदायिवचनाकदेशमा प्यमुसनेर मा ५ यलिसिसिमान्तनिराकरणवायरसः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । २५१ न । आक्षेपवचनस्यापि प्रश्नं मन्यानं प्रति तद्रूपत्वात्, लक्षणवचनेपि व्यभिचाराच । नापि पष्ठः । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । उपनयानन्तरं प्रतिज्ञावचनं निगम सहेतुकं प्रति- ज्ञावचनमिति वा लक्षणम् । तथाच प्रतिज्ञासिद्धौ निगमनसिद्धिस्तत्सिद्धौ च तदन्यत्व- विशेषितप्रतिज्ञासिद्धिरिति कथं न परस्पराश्रयः, तस्मान्न प्रतिज्ञालक्षणनिरुक्तिः । नापि हेतोः । तथाहि । किं लिङ्गवचनं हेतुरुत तृतीयापञ्चम्योरन्यतरविभक्त्यन्तं साधनत्व- रयापकं लिङ्गवचनं वा । नाद्यः । अस्ति लिङ्गमयं धूम इत्यादेरपि वचनस्य हेतुत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । अन्यतरशब्देनैकस्य द्वयोर्वाभिधाने तल्लक्षणस्याव्याप्तेः । न तृतीयः । सा- धनशब्देन हेतु विवक्षायामात्माश्रयात् । तृतीयापञ्चम्योरन्यतरान्तार्थाभिधाने पूर्वोक्तदो- पापत्तेः, लिङ्गविवक्षायां त्वेतल्लिङ्गमस्ति वास्य लिङ्गमित्यादेरपि वचनस्य तथात्वापातात् । नाप्युदाहरणलक्षणं, दृष्टान्तानिरतौ तद्ववनमुदाहरणमिति वक्तुमयुक्तत्वात् । तथाहि । कि लौकिकपरीक्षकाणां यन बुद्धिसाम्यं स दृष्टान्तः । कि वा निश्चितसाध्यसाधनवान् । नाद्यः । स्वर्गापूर्वदेवतादीनां लौकिकासमतानामपि दृष्टान्तत्वात् । नापि द्वितीयः । नि- श्चितसाध्यसाधनाभाववतो वैधर्म्यदृष्टान्तत्वाभावप्रसन्नात् । साध्यसाधनशब्दाभ्यां तद- भावयोरपि सग्रहाददोप इति चेन्न । निश्चितत्वानिरुक्तेः । तथाहि । कि वादिनो निश्चय उत प्रतिवादिनः कि वा सर्वेपाम् । नाद्यः ! साध्यधर्मिणोपि दृष्टान्तत्वप्रसङ्गात् , वादि- नस्तन निश्चयसद्भावात् । न द्वितीयः । विकल्पासहत्वात् । कि निश्चयमानं कि वा. पवचनेतिव्याप्तिरित्याह-नाक्षेपेति । ननु तस्य कथ हेखाकाहाजनकत्वमिति, तत्राह-प्रश्नं मन्यानं प्रतीति । नचाभ्रान्त प्रतीति विशेषणीयम् । भ्रान्त प्रति प्रयुज्यमानप्रतिज्ञायामव्याप्ते । लक्षणवचन इति । तनापि हेत्वाकासास्ति, लक्षणवचनमानादसिद्धरित्यर्थ । निगमनान्यखविशिष्टमिति पक्ष दूपयति -नापि पष्ठ इति । परस्पराश्रयमेवाह-उपनयानन्तरमिति । द्वितीयमप्यवयव सण्डयति-नापि हेतोरिति । लिङ्गवचनं हेतुरिति लक्षणवचनस्य लिङ्गमस्तीत्यादिवचनेऽतिव्याप्तिमुक्ला द्वितीये दूप. णमाह-अन्यतरशब्देनेति । साधनवख्यापक लिङ्गवचनमिति भौसर्वज्ञाभिमततृतीयलक्षणे साधनश- म्देन हेतुर्विवक्ष्यते तृतीयापञ्चम्योरन्यतरान्तार्थल वा लिङ्गत्व वा । आये दूषणमाह-साधनेति । द्वितीये प्राह-तृतीयेति । तृतीये प्राह-लिगति । तृतीयमप्यवयव सण्डयति नाप्युदाहरणलक्षण- मिति । तत्र सम्यग्दृष्टान्तामिधानमुदाहरणमिति भूषणप्रमृतयो घभापिरे, तन दृष्टान्तानिरुक्ती तद्वचनमपि दुरुत्तीति दृष्टान्तलक्षण विकल्प्य दूषयति-फि लौकिकेत्यादिना । निश्चितेति । निश्चिते साध्यसा. धने यस्मिन्स दृष्टान्त इत्यर्थ । ननु साध्यसाधनशब्देन व्याप्यव्यापकावभिप्रेती, तथाच भाववदभावावपि व्याप्यव्यापकभूतानिति वैधHदृष्टान्तोपि सगृहीत इति शङ्कते-साध्येति । शक्यमन विक्षितु भाववि- पक्षाया वैधयॊदाहरणाव्याप्ति , अभावविवक्षायां साधोदाहरणाव्याप्तिरुभयविवक्षायामुभयाव्याप्तिरिति, तथाप्यतिस्फुटमिदमिति दूषणान्तरमाह-निश्चितत्वेति । वाद्यपेक्षया निश्चितसाध्यसाधनत्व न दृष्टान्त पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वप्रसङ्गात् । 'निदिती हि वाद कुरुत' इति न्यायेन वादिनस्तत्रापि निश्चितसाध्यवत्त्वादि- त्याह-नाद्य । साध्यधर्मिणोऽपीति । प्रतिवायपेक्षया निश्चितसाध्यवत्त्वमिति द्वितीयपक्षे कि यदाक. १ निगमनेत्यादि । २ वाकारो भिन्नक्रमोऽपिशब्दोत्तर द्रष्टव्य । ३ भासवशनामा कश्चन न्यायाचार्य प्राचीन इति । ४ तथा कि तु इति शेष ।

·. तथासति कथाप्रत्तिसमये विप्रतिपन्नसाध्यस्यापि दृष्टान्तता स्यात्, यदाकदाचिदत्रापि निश्चयसंभवादिसर्थ । द्वितीये तु कालस्य दृष्टान्तत्वं न स्यात् । नाहि कालः कालविशेषे निश्चितसाध्यः, कालस्य कालान्तराभावा- सर्वनिश्चयपक्षमसंभवेन दूषयित्वा पक्षान्तरं शङ्कते-यो यदेति । यो यदेत्यादिलक्षणे यदातदेत्यशं दूपायित्वा यः स इसंशं दूषयति-यत्तच्छन्देनेति । अत्र कि यत्तच्छब्देन प्रत्येक व्यावृताः साध्यसाथ- नवन्तोऽभिधीयन्ते, किवा कोचिदनुगतौ धर्मों तयोश्च दृष्टान्तत्वमिति विवक्ष्यत, उत रूपवतः कस्यचित । आद्येऽनुगतलक्षणाभावः। द्वितीये रूपिणस्तृतीये रूपयोदृष्टान्तस्व न स्यादित्यर्थः । दृष्टान्तखण्डनस्योदाहरण- चायमिति महानसाद्युपमानेनेत्यर्थः । नापि द्वितीय इति । द्विविधो पनयः, साधर्म्यवैधर्नामेदात, तथा चायं धूमवानिति साधोपनयः, न तथायमधूमवानिति वैधोपनयः। तत्र वैधोपनये यन्तो. शब्देनेति । दूषणान्तरमाह-दृष्टान्तेति । व्याप्तो धूम इति । व्याप्तस्य पक्षधर्मतां तदपि वचनं प्रति पादयेदित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-व्याप्तीति । पञ्चमावयव खण्डयति-नापीत्यादिना आनिमान्पर्वत इत्येतावदिति । तस्मादित्येतदंशविधुरतयेत्यर्थः । व्युत्क्रमेति । यदा हि उपनयानन्तरममिमान तस्मादिति व्युत्क्रमेणोच्यते, तनापि प्रसक्तिः । नच तदपि निगमनमेव, विपर्यस्ववचनतया अप्रासकालत २५२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [विटीया नुमितिकालविशेपितो निश्चयः । आये फालान्तरे निश्चितसाध्यसाधनवतोपि कालान्तरे- ऽन्यथाभूतस्य दृष्टान्तत्वप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । कालस्य निश्चितसाध्यसाधनवतोपि दृष्टान्तत्याभावप्रसङ्गाकाले कालविशेपितनिश्चयस्याभावात् । नापि तृतीयः । सर्वनिर्ण- यस्यासर्वक्षेन निश्चेतुमशक्यत्वात् । यो यदा निश्चितसाध्यसाधनवान्स तदा दृष्टान्त इत्ययुक्तम् । यदा तदेति कालाभि- धाने काले तदभावात्, यत्तच्छन्देन चानुगतरूपस्य तद्वतो वाभिधाने तयोरेव प्रत्येकमदृष्टा- न्तत्वापातात् । एवं दृष्टान्तानिरुक्तौ तत्प्रतिपादकं वचनमुदाहरणमित्ययुक्तम् । नाप्युप- नयलक्षणम् । तथाहि । किं दृष्टान्तानन्तरं हेतुवचनमुपनयः, किंवा दृष्टान्ते प्रसिद्धाविना. भावस्य साधनस्य दृष्टान्तोपमानेन पक्षे व्याप्तिख्यापकं वचनं, व्याप्तस्य पक्षधर्मताप्रतिपा- दकं वा । नाद्यः । दृष्टान्तवचनानन्तरं धूमवत्त्वादित्यपि वचनस्योपनयत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । दृष्टान्तवैधाण न तथाचायमधूमवानित्यादिवचनस्यानुपनयत्वप्रसङ्गात् । उपमा- नशब्देन च साधर्म्यवैधर्म्ययोरुभयोर्विवक्षितत्वेऽन्यतरवचनस्यानुपनयत्वप्रसङ्गः । धान न्ताविनामावलक्षणयोः पुरस्तानिरस्तत्वाच । नापि तृतीयः । व्याप्तो धूमः पोस्तीति वचः नस्यापि तथात्वप्रसङ्गात्, व्याप्तिपक्षधर्मतयोश्च पुरैव निरासात् । नापि निगमनलक्षणम् । तत्किमुपनयानन्तरं प्रतिज्ञावचनमुत सहेतुकं प्रतिज्ञावचनम् । नाद्यः । उपनयानन्तरमः मिमान्पर्वत इत्येतावद्वचनस्यापि निगमनत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । व्युत्क्रमोदितस्यापि तथात्वापातात् , प्रतिज्ञाहेत्वोश्च पुरैव निरासात् । दाचिनिश्चितसाध्यवत्त्वमुत कालविशेषकथासमयादाविति विकल्प्य प्रथमं दूषयति-कालान्तर इति । दित्साहन द्वितीय इति। खण्डनशेषतामाह-एवमिति । चतुर्थमवयवं खण्डयति-नापीति । यान्तोपमानेनेति । तथा पमानं नास्तीत्सव्याप्तिरित्यर्थः। अथोपमानशब्देन वैधर्म्यमपि विवक्षितं, तदैककाव्याप्तिरि त्याह--उपमान मादित्यर्थः । दूपणान्तरमाह-प्रतिशेति । १ दृष्टान्तलक्षणेत्यर्थः।

·परिच्छेदः] - . . , नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २५३ किंच 'अनुमानानयोः सिद्धाप्तिपक्षगतत्वयोः । उदाहृतेरुपनयात्पञ्चावयवता मुधा' ॥ २८ ॥ पञ्चावयववाक्यमपि न प्रयोजनववश्यमिति पश्यामः । साधनानुपयुक्तवच- नस्याधिकनिमहत्वात् । तथाहि । वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षसमययन्धस्वीकारसमन- न्तरं प्रतिवादिनः किमत्र प्रमाणमिति प्रमाण एवं जिज्ञासा, यावदङ्गविशिष्टं च प्रमाणं तावदेव वक्तव्यम् , अहं च द्वयमेव व्याप्तिः पक्षधर्मता चेति, तचोभयमुदाहरणोपनयाभ्यामे- वाभिहितमिति किमपरमवशिष्यते यदर्थमुपादीत । ननु पक्षधर्मत्वं सपक्षसत्त्वं विप- क्षाव्यावृत्तिरवाधितविपयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चरूपाणि हेतोरवश्यं वक्तव्यानि, अ- न्यथाऽसिद्धविरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्ययापदिष्टप्रकरणसमानामनिरासे हेतोरसा- धकत्वप्रसङ्गात् । तत्र यद्यपि व्याप्तिपक्षधर्मताप्रदर्शनेन रूपनयोपपादनादसिद्धविरुद्धाने- कान्तिकानि परिहृतानि, तथापि बाधितविपयत्वसत्प्रतिपक्षत्वयोरवशिष्टयोनि से का- लात्ययापदिष्टप्रकरणसमयोहेत्वाभासयोः परिहाराय निगमनमपेक्षणीयमेव, स च तस्मा- तदेवं दण्डकसूत्रस्थावयवाना लक्षणानि खण्डितानि, इदानीं यत्तेपा पञ्चत्वं तैराद्रियते “स एव परमो न्यायो यद्विप्रविपन्न प्रति पचावय वाक्यमिति" वद्भिः सोप्ययुक्त प्रमाणाभावात्तत्प्रयोजनस्य च द्वाभ्यामेव शक्यसं- पादनत्वादित्याह-किं चेत्यादिना । व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोरनुमानानयोरुदाहृतेरुदाहरणात्, उपनयाच सिद्धः। पञ्चावयवता, नित्वस्यापीदमुपलक्षणम् । मुधा पृथेति श्लोकयोजना । एतदेव विणोति-पञ्चेति । न केवल- मनुपयोगः, निग्रहस्थानं च स्यात् । हेतूदाहरणाभ्यामधिकमधिकमिति हि सूनम् । हेतूदाहरणग्रहणस्य चोप- लक्षणलादुपयुक्तापुनरुककृतकार्याभिधानमिति सूनार्थ- सपद्यते, इतरथा निग्रहान्तरसकरप्रसङ्गात् । तदिह द्वाभ्यां सिद्धस्यैवान्येभ्योपि साधनेधिकं प्रसज्यत इलाह-अधिकनिमहत्वादिति । एतदेवाकाहाकमे. णोपयुक्तागजातं विवेचयन्विशदयति-तथाहीत्यादिना । समयवन्धो नाम अपशब्दो वर्जनीयः एता- पन्ति च निग्रहस्थानानि उद्धावनीयानीत्यादिरूपः । एतेनेत्यायपास्तं । यदाह लीलावतीकार.-अत्यन्तं बुभुत्सितसाध्यप्रतिपादनोपयोगिलादित्यादि, भगीसहस्रेणापि साधनानुपयुक्तवचनस्याधिकनिप्रइताया दुष्परि- हरलादिति । यच्च न्यायवाचस्पतावुक मनिसं शब्द वुभुत्समानाये'सादि, तदप्येतेनैव परिहृतम् । पक्षन- तिपक्षपरिग्रहवलेनैव प्रतिज्ञार्थस्य बुभुत्सितस्य लब्धलादिति । अधिकोपयोग निगमनस्य दर्शयति पूर्ववादी --नन्वित्यादिना । पक्षे व्याप्यवर्तनं पक्षधर्मत्वं, संप्रतिपन्नसाध्यस्थलं सपक्षस्तन सर्वस्मिन्नेकदेशे वा हेतो- वृत्तिः सपक्षे सत्त्वम् । साध्यासन्ताभाववान्विपक्षः तत. सर्वस्माद्यावर्तन विपक्षाद्यावृत्तिः, तथाऽमाधितविषयत्वं विषयशब्देन हेतोर्विषयः साध्यमभिधीयते तस्मिन्मानान्तरेणावाधिते प्रवर्तमानत्वं, तथा सन्विद्यमानः प्रति- पक्षो यस्यासौ सत्प्रतिपक्षस्तद्रहितत्वमसत्प्रतिपक्षत्वमित्येतानि पञ्चरूपाणि हेतौ वक्तव्यानीत्यर्थः । किमियं रानाशा, नेत्साह-अन्यथेति । तथाहि । पक्षधर्मत्वाभावेऽनिश्चितपक्षत्तिरूपासिद्धिप्रसक्तिः, सपक्षे स- वाभावे पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानत्वरूपविरुद्धत्वप्रसक्तिः, विपक्षाघात्त्यभावे पक्षत्रयवृत्तित्वलक्षणसाधार- जानकान्तिकता स्यात्, एवमितरयोरप्यभावे प्रकरणसमतातीतकालत्वयोः प्रसक्तिरित्यर्थः । ननूदाहरणो. पनयाभ्या व्याप्तिपक्षधर्मत्वयोरुपपादनादपि भवत्येवासियादीना निरासः, व्याप्तत्वपक्षधर्मत्वाभ्यामप्रतीत- स्यैवासियादिमत्त्वाद, व्याप्तिनिर्णयेन च विरुद्धत्वादीना निरासादिति, तनाह-तत्र यद्यपीति । तनोभयवि- धोदाहरणेनोभयविधव्याप्तेर्दर्शनाद्वितीयतृतीयरूपयोः सिद्धिरुपनयेन च पक्षधर्मतासिद्धिरिति विभाग. । भनेकान्तिकमहणमनध्यवसितस्याप्युपलक्षणम् । तस्याप्यव्यभिचारविरहरूपत्वात् , सपक्षवृत्तिविपक्षव्यावृत्तिनि- ये च तस्याप्यभावादिति । ननु निगमनवचनादपि कथं तयोनिरासः, तनाह-सचेति । तस्मादग्निमाने- १ मनष्यवसितपदेन संदिग्धो हेतुः । स च संदिग्धानकान्तिक पर्यवसितः । अनध्यासितस्याव्यभिचारविर- हरूपत्वात् । २ इदं निगमनान्वयि । ३ उपयुक्तपुनरुक्तकृतकार्याभिधानमिति पाठो भाति । ४ निमहान्तरसमस- शादिति पाठः सोमनः। ५ नमर्षस वृत्तित्वेऽन्वयः। ६ पक्षसपक्षविपक्षरूपेसादिः। " ·, यवृत्तिनिकान्तिकः, यथा नित्यः शब्दः प्रमेयत्वादिति । तदिहानिरनुष्णः पदार्थत्वादित्यत्र प्रत्यक्षसिद्धोरिण- मतया विपक्षतामापनेऽनो पक्षे सपक्षे च घटादिषु वर्तमानः कथमनैकान्तिकानन्तर्भूतः स्थास्कयंतरी तन्निवर्त. नमिव खातब्येणेति, तत्राह-व्याप्तिपक्षधर्मतेति । अयं भावः । न तावद्वाधसहस्रेणापि खभावय- १ विपक्षग्राहकप्रमाणं तत्पदार्थः । २ यत्र साध्यतदभावयोरेक एव हेतुः। ३ यत्र साध्यतदमावयोःनि. धयिपितयोस्तुद्वयम् । ४ विपक्षत्वज्ञानत्वेन रूपेण दूषणवं नेत्यर्थः। यदि तेन रूपेण दूषणलं सात् तदाऽनुन सितस्थलविशेषाविषयकतत्त्वज्ञानस्यापि दूषणत्वं स्यात् इति भावः। ५ व्याप्तिकान्तेन भविनामाववतः कषा. २५४ तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) द्वितीपः दयमग्निमानेष न पुनस्तस्मादन्यस्माद्वाननिमानपीति निगमनेनावद्योत्सव इति चेन्मैत्रम् । पूर्वमेव हि सिद्धत्वादसंभवित्वाच । तथाहि । साधनसद्भावे साध्यसद्भावनियमलक्षणान्व- यष्यामः साध्याभावे साधनाभावलक्षणव्यतिरेकव्याप्तेश्चोदाहरणेनैव प्रदर्शितत्वेन काला त्ययापदिष्टस्यानकान्तिकेन्तर्भूवस्य कृत एव परिहारः । बाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुर्हि कालाययापदिष्टः, वाधश्च पक्षनिष्ठसाध्याभावनिश्चय एवेति निश्चितसाध्याभाववद्वृत्तिः कथमनैकान्तिको न स्यात् । ननु साध्याभावनिश्चयो वाधः, स च पृथग्दूपणम् अनैकान्तात्, निश्चिते साध्याभावे तद्वति वर्तमानोनैकान्तिकः, ततश्च पुरःस्फूर्तिकवाधेनैवोपहतो हेतुः कथमनैकान्तिकेन पुन रुपहन्येत, नहि मृतो मार्यत इति चेत् । हन्तैवं वाधवदेव विपक्षग्राहकप्रमाणमपि पृथक दूपणं स्यात् । प्रमिते विपक्षे तदुपजीविनस्तद्वृत्तेरनैकान्तिकत्वाङ्गीकारात् । व्याप्तिपक्षधर्म- वेति हि निगमनरूपं, तन सिद्ध सत्यारम्भो निर्णयार्थ इति न्यायेन तस्मादेवाग्निमानान्यस्मादिति सिद्धसाध- नताव्युदासस्तस्मादयममिमानेवेति न पुनरन्यस्मादनग्निमानपीति द्विविधोपि सत्प्रतिपक्षी निरस्तः । द्विविधो हि सत्प्रतिपक्षः खात्मना परात्मैना चेति । आयो यथाऽनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् । एवं नित्यः शब्द इत्यत्रापि । द्वितीयस्तु नित्यं मनो निरवयवद्रव्यत्वादाकाशवत् अनित्यं मनो मूर्तलाटवदिति । इदमेव विरुद्धव्यभिचारीत्यभिधीयते । तथाग्निमानेवेत्सनप्तिमत्त्वनिषेधाद्वाधोपि विध्वस्त इत्यवश्यमपेक्षणीयं निगम नमित्यर्थः । एवं समर्थितं निगमनोपयोगं दूषयति-मैवमिति । अन्यतः सिद्धि विवृणोति-तथाही. त्यादिना । ननु यदि कालात्ययापदिष्टस्यानैकान्तिकेन्तर्भावः स्यात्तदा तन्निरसने निरासः, स एव तु कथमिति, तमाह-वाधित इति । सद्धेतुनिरासाय बाधितग्रहणम् । ततः किमिति, तवाह-वाधश्चेति । पक्षन- कोदाहरणेन न निवृत्तिः कथंतमा च न तन्निवर्तकतया निगमनस्य सार्थक्यमिति भावः । वाधस्यानैकान्तिकाहि वमाह पूर्ववादी-नन्विति । वाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययापदिष्टः, तथाच बाधमुपजीव्य तद्विपक्षत्वनिर्णयानन्तरमनकान्तिकत्वप्रतीतिः । तथाचोपजीव्यमेव निग्रहस्थानम् । प्रथमोद्भाव्यत्वात् । न चरमोद्भाव्यम् । इतरथा निग्रहस्थानानां संकरापत्तेरित्यर्थः । तदेतदतिप्रसझेन दूध यति हन्तवमिति । तत्साध्याभावज्ञापन नाम विपक्षत्वज्ञापनमेव, तथाच बाधोपि दूषणमिति, किमुर्श भवति, विपक्षग्राहक प्रमाणमपि भवति दूषणमिति, तथाच प्रसिद्धानकान्तिस्थले विपक्षग्राहक प्रमाणमेव किमिति निग्रहस्थानं न स्यात् , अस्ति हि तस्यापि वेनोपजीव्यत्वमिति भावः । ननु यद्यपि बाधे विपक्षत्वशन- मप्यस्ति, तथापि न तेनाकारेण दूषणत्वं, येनातिप्रसक्तिः स्यात् , किंत्वनुमित्सितस्थले तदभावबोधकतया, तदेव ह्यनुमानप्रयोजनं यदनुमित्सार्थसिद्धिस्तथा च तामेवापहरतो नाकल्यान्तर्भावग दूषणत्वमपि तु शिरपद प्तिकाविनाभाववति हेती जीवति साध्यमपहर्तुं शक्यम् । खभावव्याप्स्यपहारे पदार्थवादिति हेतोरेवापहा. रप्रसङ्गात् । तस्सादनेन बाधेनापि निरुपाधिकसंवन्धाभाव एव बोधनीयः । एतमर्थमभिप्रेत्याहुः- 'बाधेन चोपाधिरुनीयते तथा चेति न कश्चिदन्यद्विशेष'इति । तथाच व्यायपहारेण दूर्पणखानाने कान्तिकाद्वेदः । न रयः । ६ मनिपक्षकानुष्णत्वसाध्यकस्येतिशेषः। ७ व्यभिचारादिना चोपाधिरुन्नीयते इति उपायुधायकवे बार- ध्यभिचारयोर्न कश्चिदविशेष इत्यर्थः । ८ बाधस्येति शेपः । , ·- बाधस्य परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। '२५५ ताप्रहारेणैव च सर्वदूपणजातस्य दूषणता, अन्यथा सिद्धसाधनताया अपि पृथग्दूपणत्य- प्रसङ्गात् । सा हि सिद्धस्य साध्यत्वाभावेन पक्षत्वप्रच्युत्या दूपणमुपेयते तथा वाधोपीति, अवापितविपयत्वस्य दुर्निरूपत्वाच । पक्षे विषयापहारलक्षणवाधस्य प्रमिती तदभावस्य चतुमशक्यत्वात् , अप्रमिती चाप्रमिवप्रतियोगितया तदभावस्यासिद्धेः । तदुक्तमभियुक्त -'पाधश्च पक्षे विपयापहारो यद्यस्ति नाबाधिततान सिद्धा। नोचेदसिद्धप्रतियोगिकत्वा- देतस्य सिद्धिर्न कथंचन स्यादिति । सत्प्रतिपक्षप्रकरणसमावप्यसभविनावेव, निरुपायरत्व- नुमानद्वयस्यैकनासमवित्वात् , सभवे वा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः । प्रकरणसमेपि वस्तुनो द्वेरू- प्यापत्तिरेव । पक्षविपक्षयोर्व्याप्तिप्राहकप्रमाणसद्भावात् । अन्यतरप्राहकप्रमाणाभावे घ तत एव व्याप्तिभङ्गात् । किच नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्दो वा, पक्षयोरन्यतरत्वात्सपक्षयदित्येवंरूपोऽसाविष्यते तन चार्थभेदान्न पक्षप्रतिपक्षयोरेकरूपो हेतुः । नित्यत्वप्रतिज्ञाया नित्यस्यानित्यत्वप्रतिज्ञा- चासिद्धावन्तर्भाव । व्याप्यपहारिलिङ्गलाभावाचस्य, व्याप्त्यपहाररूपा ह्यसौ येयमसिद्धि । उक्त च लीला- वतीकारेण--'सर्वोपसहारप्रतवाह्याभ्यन्तरनियमस्यानुमानसहायलात्तदेशप्रवृत्तेषिपरीतपरिच्छेदस्य व्यभिचारत्वात्स च व्यभिचारो बहिरन्तश्चेति सव्यभिचारदेहान्तर्भूतत्वादिति । अथवा–प्रतिज्ञादोयमेवाहु केचित् प्रत्यक्षवाधन मिति वार्तिककारमतेन प्रतिज्ञादोपतैवास्यास्तु नानकान्तिकतेत्याशय तथाप्यपक्षधर्मतया- स्यासिद्धावेवान्तर्भाव , न पृथग्दूपणतेत्याह-व्याप्तीति । एवमनङ्गीकारे चातिप्रसक्तिमाह-अन्यथेति । तस्यापि पक्षवप्रच्यावकत्वसाम्यादित्याह-सा हीति । अतस्तस्य यथा तथाविधस्याप्याश्रयासिद्धिलक्षणासि- द्धावान्तर्भाव एवमस्याप्यनैकान्तिकान्तर्भाव । इयास्तु विशेषस्तस्य पक्षमानापहारकत्वादसियन्तीव , अस्य व्यायपहारकत्वादनकान्तिकान्तर्भाव इति । असभवित्वाञ्चेत्येतद्विगृणोति- अवाधितेति । प्रतियोगिप्रमिता- वामिती च नेद सभवतीत्यर्थ । एतदेव वृद्धवचनेन द्रढयति-तदुकमिति । असत्प्रतिपक्षत्वस्यापि दुनि- रूपता दर्शयितु प्रतियोगिनो दुर्निरूपतामाह--सत्प्रतिपक्षेति । खात्मना सत्प्रतिपक्ष प्रकरणसम इति विवक्षितस्तत्र हि नित्यत्वानित्यत्वग्राहकमनुमानद्वय निरुपाधिक सोपाधिक वा । आये प्राह-निरूपाघेरि- ति । कथमिति न समवति, तनाह-सभवे वेति । खाभाविकै सबन्यव्यापकापहारे हेतो खभावपरित्याग- प्रसवात् । तदेव मनो नित्यम नित्य च स्यात्, न चैतत्सभवति, धर्मेव मियेतेसर्थ । प्रकरणसमे उभयन व्याप्ति- रस्ति न धा । प्रथमे पूर्वोक्तदूषणमतिदिशति-प्रकरणसमेपीति । उत्तरस्सिन्दूषणमाह-अन्यतरेति । एतेन सत्प्रतिपशे द्वितीयविकल्पोपि निरस्त्र । एतेन हेत्वाभीमान्तरान्त वोपि वेदितव्य । यच प्रकरणसमस्य लक्षण तैरुच्यते, स्वपरपक्षसिद्धौ बिपो हेतुरेक प्रकरणसम इति, तदप्यसिद्धमित्याह- फिचेति । अर्थभेदमेव दर्शयति-नित्यत्वेति । नित्य शब्द पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादियन हि शब्दनि- ५ भबाधितस्वस्थ । २ साध्यतदमावयो साधक यत्र हेतुद्य तत्र परस्पर सत्प्रतिपक्षता । तथाविधी हेतुरेक- एव प्रकरणसम इति भाव । ३ सोपाधिकावे तयोाप्यत्वासिद्धातर्भाव मत्वाह निरुपायस्विति । अनुमानदयस्य । हेतुद्वयस्येत्यर्थे । ४रूप्य भेद । ५ दो वहिमान् धूमादित्यादी स्वरूपासिद्धिरेवास्तु नतु बाध इति शङ्कितुराशय । ६ बाधितस्येत्यथ । ७ सर्वोपसहारेण प्रवृत्तो यो वाह्याभ्य तरपदार्थविषयको नियमस्तस्सानुमिती सहायत्वाद् यत्र देशेऽनुमित्सा तदशे प्रवृत्तिर्यस्य तद्रूपस्य विपरीतनिणयस्य पापस्य व्यभिचारला सच व्यभिचारो वाद्याभ्य तरपदाथ- विषयक वेन द्विधेतियोजना। ८ वाधस्येति शेष । ९ एकस्यापि हेतो साध्यतदभावसायकत्वेन भेदमभि. प्रेत्येदम् । १० स्वामाविक सदयो यस्य व्यापकस्येति बहुव्रीहि । हेतो स्वभ्यापकाभाववद् वृत्तिवे इति फलितार्थ । ११ एतेनेति दयस्यापि सोपाधिक्ते व्याप्तिमहापादनेनेत्यर्थ । १२ सत्प्रतिपक्षस्य व्यभिचाराय तर्भाव इत्यर्थ । १३ त्रीगि रूपाणि पक्षसत्तसपक्षसत्ताबाधितविषयत्वानि यस्येति वहुव्रीहिः । + ।

·क्षप्टेति । प्रत्यक्षदृष्टो यो गवयस्तत्सादृश्यविशिष्टतयाऽसनिकृष्टस्य प्रमाणान्तरेणानधिगतस्य नगरगनगो मिति प्रत्युक्तम् । प्रसङ्गिनी । पशुत्वेन शशादीनामपि विषाणित्वानुमानापातात् , गोत्वेन च वागादीनामपीति, नैरैश्यसमर्थन मुपसहरति-तदेवमिति । अन च पक्षखण्डनेन च साध्यखण्डनेन चोपाधिखण्डनेन च व्याप्तिखण्डनेन चासिद्धविरुद्धानकान्तिकप्रकरणसमा खण्डिता । बाधखण्डनेन च कालातीत खण्डित इति वेदितव्यम् । क्रमप्राप्तमुपमान खण्डयति-उपमानलक्षणमपीति । तत्र सदृशदर्शनादसन्निकृष्टार्थज्ञानमुपमानमिति ण्डोऽनुभूयते, तदा गवयसादृश्यविशिष्टतयाऽनुभूत एव स , गवयसादृश्यस्य गोगतस्पेन्द्रियसनिकृष्टतयानुन वितु शक्यखात्, अतोऽरण्यस्थस्य तन स्मृतिरेव परमुदेति, न प्रमितिरिति, न तत्करण किंचित्प्रमाणमतिरिक मस्ति तनाहन चेदमिति । यद्यपि सादृश्यमस्ति गोपिण्डे, तथापि प्रतियोगिज्ञानाधीनतया प्रतियोग्यनग मेन पूर्व नानुभूयते, वेन न स्मृतिरित्यथ । अथानुमानमेवेद किं न स्यादित्यनाह-नाप्यनुमानमिति। न तावत्सा गौरनेन सदृशी अस्य तत्सदृशत्वादिति शक्यानुमानम्। तस्य व्यधिकरणत्वात् , नापि गोलासंप्रति ण्यगतदशायामस्ति कश्चिदुपदेष्टेत्यर्थ । एव समर्थितमुपमान दूषयति-मैवमिति । भूयोवयवानों यानि सामान्यानि खुरखकर्णत्वादीनि तानि गोगवयावयवेपु वर्तमानानि गोगवययो सादृश्य द्रव्यादिचतुष्टयतास १सादृश्यत्यादि।। २ अत्राचत पदार्थोऽयतरत्वम् । ३ पञ्चावयवेत्यादि ।४ गवयग्रहण विनावाने २५६ तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुरती) [द्विवीय- यामनित्यस्य सपक्षशब्देनाभिधामात् । शब्दसाम्यमानेण च हेतोरेकरूपत्वे गोश उदा. च्यत्वाद्वागादीनामपि विपाणित्वानुमा प्रसज्येत । तदेवं व्याप्तिपभधर्मताभ्यामेव सकल हेत्वाभासनिरासे नावयवान्तरकृत्यमस्तीति पश्यामः, तेन पश्चावयवयाक्यं परार्थानुमान- उपमानलक्षणमपि दुर्घटं, तथाहि-नगरानुभूतचरगोपिण्डस्य वनमुपेयुपः साक्षाद- चयमीक्षमाणसानेन सदृशी मदीया गौरिति प्रत्यक्षदृष्टगवयसादृश्यविशिष्टासन्निकृष्टगो- पिण्डग्रहणमुपमानमिति मीमांसकाः । नचेद स्मरण, पुरा गोपिण्डमात्रानुभवेऽपि प्रश्न योगिगवयाद्यनयगतत्वेन तत्सादृश्यविशिष्टतयाननुभवात् । नाप्यनुमानम् । तव्यासलिना- भावात् । नापि शाब्दम् । अन्तरेणापि शब्दव्यवहारमुपपत्तेः । मैवम् । 'भूयोवयवसा. मान्यं सादृश्यं यच्च गोगतम् । विज्ञातमविकल्पेन प्रत्यभिज्ञायते यत' ॥ ३० ॥ त्यान्यतरत्वादिति हेत्वर्थ । तथाऽनित्य शब्द पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादिसन शब्दानित्यान्यतरत्वादित्यर्थ । तथाच नोभयनानुगत कश्चिदेको हेतुरस्तीत्यसिद्धिलक्षणस्येत्यर्थ । ननु पक्षत्वसपक्षत्वे कौचन धर्मों, तदधि करणे च पक्षसपक्षी, तयोरन्यतरत्व च हेतु , अन्यतरत्व च तदुभयान्योन्याभावानधिकरणव, तथाच कथन ननुगति , तमाह-शब्दसाम्यमात्रेण चेति । अय भाव न तावदेवविधौ भावाभावयोरन्तर्भूतौ शक्य निरूपणो सकलभाववृत्तित्वेन पट्पदाथवहिर्भावेन भावानन्तर्भावात् , निष्प्रतियोगिकत्वेनानिषेधामकत्वाञ्चामा वामन्तवात् , निष्प्रतियोगिफमभावमिच्छतो दत्तवरमुत्तरम् । अन्यतरत्यनिरुक्तिश्च खण्डितचरी । नच तदै मंसिद्धावपि तस्य हेतुता । अनित्यत्वप्रतिज्ञायामाकाशादावपि तद्भावेनानैकान्त्यात् । एवमितरत्रापीति । तमा तत्तद्वस्तुविशेषवाचका एवैते शब्दा इति मन्तव्यम् । तथाचाल यद्यनुगति स्यात, परं शब्दमानणैव सा चाति अवयवखण्डनस्यानुमानखण्डनोपयोगमाह-तेन पञ्चेति । - - गीमासकानामुपमानलक्षण, तत्सोपपादनमनुवदति-तथाहीत्यादिना । उपयुष प्राप्तस्येत्यर्थ । प्रत्य पिण्डस्य ग्रहणमिति योजना। अन च गवयगतगोसादृश्यज्ञानस्य प्रतियोगिगोपिण्डज्ञानसापेक्षत्वादुफमनुभ तचरगोपिण्डस्येति । युगपत्प्रत्यक्षावगतगोगवयस्थलव्यवच्छेदायासनिकृष्टपदम् । ननु नगर एव यदा गोपि पन्नवदित्यनुमान, गवान्तरे गवयग्रॅहणव्यतिरेकेण सादृश्याग्रहणादिति भाव । अन्तरेणापीति । न तसादृश्याग्रहणादित्यर्थ ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २५७ न तावत्तौतान्तिकमते सादृश्यमस्ति पदार्थान्तरं किंतु भूयोवयवसामान्ययोग एव । तदुक्तं -'सादृश्यस्य च वस्तुत्वं न शक्यमपबाधितुम् । भूयोवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य त'दिति । तय बुद्ध्यनारूदेपि प्रतियोगिनि गोत्ववनिर्विकल्पकेनाकलितं पुनर्गवयस्य प्रति- योगिनो दर्शने परामृश्यते सविकल्पकेन, तत्किमपरमवशिष्यते यत्रोपमानमिण्येत । ननु निर्विकल्पफेनापि न सादृश्यमनुभूतं सविकल्पकवचस्यापि तदाफलने प्रतियोगिसापेक्ष- त्वादिति चेन्न । हस्तवितस्त्यादिवत्कर्णखुरादिसामान्यस्य खरूपावधारणे प्रतियोगिनिर- पेक्षत्वात् । अन्यथा भेदस्यापि निर्विकल्पकेनाकलनाभिनिवेशो भवतां प्रलीयेत । ये तु प्रतिजानते । सादृश्यं नाम पदार्थान्तरं, तद्धि न द्रव्यं, गुणवृत्तित्वात्, अत एव न गुणोऽपि, नापि कर्म, नापि सामान्यादित्रयम् । तत्रापि वृत्तेः । नापि शक्तिः, शक्तरप्र- त्यक्षत्यात्प्रत्यक्षताच सादृश्यस्य । नापि सख्या । संख्यावृत्तित्वात् , इदमेकत्वमेकत्या- . , - वादिनो भाटस्य तादृशसादृश्यमाश्रयग्रहणेन योग्यतया च पूर्वमेव गवि गृहीतम् , इयास्तु विशेष , पूर्वमनेन सदृशीति प्रतियोगिवैशिष्टयन्यतिरेकेण निर्विकल्पकमनुभूतमिदानी तु सविकल्पतया प्रत्यभिज्ञा जायवे यतो. ऽतो न पृथक्प्रमाणमिति श्लोम्योजना । श्लोक विवृणोति-न तावदित्यादिना । तौतान्तिका कौमा- रिला । प्राभावरमते हि सादृश्यं द्रव्याद्यतिरिक्तमिति तौतान्तिकग्रहणम् । पदार्थान्तरमिति । सामान्यप. दार्थादतिरिक्तमित्यर्थ । अनैव वार्तिकसमतिमाह-तदुक्कमिति । गवयासकाशामात्यन्तरस्य गोपदार्थस्य गवयगतभूयोक्यवसामान्यैर्योग सादृश्यमतस्तस्य वस्तुलमपयाधितुमशक्यं भामतानुमारिमिरिति योजना। तत किमिति, तनाह-तञ्चेति । तदुक्त तत्वकौमुदीकारेण-'नह्यन्यद्गवि सादृश्यमन्यच गवये, भूय सामा- न्ययोगो जायन्तरवर्ती जायन्तरे सादृश्यमुच्यते, सामान्ययोगश्चैक , स चेद्वये प्रत्यक्षो गयपि तथेति नोपमानस्य प्रमेयान्तरमस्तीति । ननु यद्यपि भावरूपलानिर्विकल्पकवेद्यखमस्ति, तथापि सप्रतियोगिक एव निर्विकल्पकेनापि गृह्यते, प्रतियोगिसापेक्षस्य निर्विकल्पके सविकरपके वा स्वभावापरित्यागात्, नच प्रतियोगी पूर्वमुपलब्ध , तेन निर्विकल्पकेनाप्यननुभूतमेवेति शकते-नन्विति । यथा हस्तवितस्त्यादिरस्मादय दीर्घ इति व्यवहारे प्रतियोगिसापेक्षग्रहणेपि न स्वरूपमानग्रहणे प्रतियोगिनमपेक्षते एवमनापीति परिहरति-न हस्तेति। अतश्चैतदशीक्तव्यमितरथा भेदस्यापि सप्रतियोगिक्तया निर्विकल्पकवेद्यलाभावप्रसङ्गात् । स्वीकृत च तत् "नि- विकल्पकबोधेपि यात्मकस्यापि वस्तुन ग्रहणमिति" वदद्धिरित्यभिसधायाह-अन्यथा मेदस्यापीति । एव भापक्षे दूषणमुक्खा प्राभाकरमतमुत्थापयति दूपयितुम्-ये तु प्रतिजानत इत्यादिना । द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायशक्तिसख्याऽपूर्वसादृश्यात्मका हि पदार्थास्तै परिगणितास्तत्र सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्व परिशेपत साधयामास शालिकानाथ. प्रमाणपारायणे-'विषयोऽस्य वित्तिसिद्धो भिन्नो द्रव्या- दिभावेभ्य' इत्यादिना, तदनुवदति-तद्धीति । गुणवृत्तित्वादिति । केतकीगन्धसदृश सर्पगन्ध इत्या- दावित्यर्थ । अत एव गुणत्तिलादेव । अगुणा हि गुणा इत्यर्थ । नापि कर्म गुणवृत्तिलार्मत्तिलाञ्चेति द्रष्टव्यम् । तत्रापीति । सामान्यादिष्वपीयर्थ । अस्तु तर्हि शक्त्यन्तर्भाव , तनाहनापि शक्तिरिति । संख्यात्तितामेव दर्शयति-इदमेकत्यमिति । अपूर्वख तु चोदनालक्षणखाभावादतिदूरनिरस्वमिति १ साधायें दृष्टा त । २ तुता "पूर्व तु नोकमधुनापि नोच्यते" इति भाष्यगतरतुशब्दोऽन्ते मध्ये विचार्यत्वेन वर्तते यस्य शास्त्रस्य तत्तुतान्त शास तदस्ति वर्तुत्वेन यस्यासौ तुतातिको मस्तस्येमे शिप्यास्तौतान्तिवा इति भाव । ३ यात्मकत्व च भेदसादृश्यादीनां प्रतियोगिस्वरूप स्वखरूप बादाय । ४ अस्योपमागप्रमाणम्य विषय. सादृश्य वित्तिसिद्धोऽशुभवगम्यो द्रव्यादिमावेभ्यश्च भिन्न इति योजना । ५ धर्मरूपत्वमित्यथ । चि ३३ ·दिनीया । तत्वेपि किमेकत्ति किं वाने कत्ति । प्रथमे प्राह-गुणकर्मति । यद्यपि संयोगादेरनेकवृत्तिवमति तथाप्येकवृत्तिगुणाद्यन्यतमादावतिव्याप्तेन व्यमिचोर इति भावः । द्वितीये दूषणमाह-अनेकेति । एतच सामान्य वादिनानङ्गीकारादित्यर्थः । वृत्तिमनुभवेन साधयति पूर्ववादी-गनु गवयत्वमिवेति । घादिनं प्रतीति। एवं सामान्याद्यनन्तर्भावे हेतुमुद्धास द्रव्यादित्रयानन्तर्भावे हेतुं गुणतिलमप्यसिद्धयति प्रतीतिमात्रं वृत्तिसाधकमवाधितप्रतीतिर्वा । नायः । अतिप्रसङ्गादिति दूषयिला द्वितीयं दूषयति-प्रति- हसीत्युपमीयते यत्रेत्यर्थः । हंसगमनेन पुरुषेणेत्यन्ये । द्रव्यगुणकर्मणामेव तन तत्र सादृश्यव्यवहारहेतुत्ता -किंचेत्यादिना । हंसगमनेनेति । 'हंसीव गच्छति चारुहासिनी'सादौ इंसगमनेन हेतुना इंसगमना तेषां च द्रव्यत्तित्वेन गुणत्तित्वासिद्धिरिति खण्डलकार्थः । किचास्तित्वव्यवहारहेती प्राभाकराणामखिले प्ययं प्रेसः समानः । तस्य भवदभिमतसर्वपदार्थगृत्तित्वात् । अथेतरान्तर्भूतस्यैव तस्य तथा व्यवहारहेतुलं, तत्सादृश्यपि समानमित्यपि द्रष्टव्यम् । इदानीमभावप्रतिवन्द्या वस्तुत्वमेव सादृश्यस्य नास्वतोपि पदार्य १ सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वप्रत्याख्यानप्रकारेणेत्यर्थः। २ पदपदार्थानन्त वसाधकं प्रमाणमिति फलिदाः । २५८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) न्तरसदृशमिदं च द्वित्वं द्वित्वान्तरसदृशमिति तत्रापि व्यवहारात् । तच्च सविकल्पहै- कवेद्यम्, इदमनेन सदृशमिति प्रतियोगिघटितस्यैव व्यवहारनियमदर्शनादिति । मैवम् । वि. कल्पासहत्वात् । तत्कि स्पर्शवदुत न । आये द्रव्यत्वम् । द्वितीये एकवृत्तित्वे गुणकर्म विशेषाणामन्यवमत्वम् । अनेकवृत्तित्वे तु सामान्यसमवाययोरन्यतरत्यापत्तिः । एतेने पदार्थान्तरत्वं संख्याया अपि प्रत्याख्येयम् । यत्पुनः पट्पदार्थान्तर्भावे सामान्यादिवृत्तित्वं न स्यादिति । तत्र ब्रूमः । किमिदं प्रस. गमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायितया प्रमाणमेव । नाद्यः । तर्कमात्रस्यासाधकत्वात् । न द्वितीयः । सामान्यमेव साहश्यमिति वादिनं प्रति सामान्यवृत्तित्वस्यासिद्धेः । ननु गवर यत्वमिव गोत्वमित्यनुभवादेव सादृश्यस्य सामान्यवृत्तिता सिद्धेति चेत्, क्रिमनुभवादेव सिद्धिरुतावाधितात् । नाद्यः । गगननीलिमादेरपि सिद्धिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । प्रति- वादिनं प्रत्यबाधासिद्धेः । किंच यत्र सौवर्णकर्णाभरणेया सौवर्णकर्णाभरणासदृशीत्यु- पमीयते, तत्र द्रव्यं सादृश्य, नच तद्गुणवृत्ति, तथा रसः पनसशर्करयोः सादृश्यं, तस्य च द्रव्यवृत्तित्वेन गुणवृत्तित्वादित्यसिद्धो हेतुः । यत्र च हंसगमनेन हंसगमनमुपमीयते तत्र भावः । ननु भवतु पदार्थान्तरं तथापि पूर्वमेव गृहीतखारप्रत्यभिज्ञान्तर्भावे किमुक्तमुत्तरमिति, तनाह- तच्च सविकल्पकेति । तत्र, परसरविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायेन पट्खेव सादृश्यमन्त र्भावयन्पदार्थान्तरतां दूपयति-मैवमित्यादिना । पत्र तावदाश्रिततया प्रतीतेन नित्यद्रव्यमिति स्थिते विकल्पयति-तत्कि स्पर्शवदित्यादिना । द्रव्यत्वमिति । गुणादीनां निर्गुणलादित्यर्थः । स्पर्शरहि. नित्यत्वे, अनित्यत्वे तु द्विवादिगुणविशेषखापत्तिरपि द्रष्टव्या । नन्वस्पर्शवत्वे सत्येकवृत्तिबमनेकवृत्तित्वं च न गुणादिपञ्चकन्याप्त, संख्यायां व्यभिचारादित्यवाह-एतेनेति । एवं पदखेयान्तर्भावमुक्खा यत्तेनानन्तर्भावे कारणमुफ तहूपयति-यत्पुनरिति । न द्वितीय इति । विप्रतिपन्नं सामान्याद्यनन्तर्भूतं सामान्यादिवृत्तिवादिति हि विपर्ययपर्यवसायि प्रमाणं, तत्र चासिद्धो हेतु ३ प्रमाणासहकृततर्कस्येत्यर्थः । ४ कयाचिलियेति शेषः। ५ इंसगमना उपमीयते इति पाठः साधु।६ सादर ८ प्रकारान्तरेषु करप्यमानेविति शेषः। ९ संयोगादिरूपगुणे एकातिल शेषः। १० प्रभाकरमते संख्यायाः पदार्थान्तरत्वात् इति भावः । ११ स्थितिमित्यर्थः। १२ भस्तित्वंसार- स्पेतिशेषः । ७ उपमिवेरितिशेषः । नन्तर्भूतं सर्वपदावृतिस्वादित्ययं प्रसङ्ग इत्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २५९ फमैव सादृश्यामिति तत्रापि हेतोरसिद्धिः । किंच दृश्ये प्रतियोगिनि धर्मिस्वरूपग्रहणमे- वाभावव्यवहारनिदानमिच्छन्कि नेच्छसि अधिगतविषयस्य गोस्वरूपावधारणमेव साह- श्यव्यवहारकारणमिति । भवतु वा यत्किंचित्सादृश्य, तथापि गोपिण्डस्य तद्विशिष्टताप्र- तीतिरनुमानमेव किं न स्यात्, सागौनवयसहशी गोत्वात् गवयेन सहोपलभ्यमानगवान्त- रवदिति प्रयोगोपपत्तेः । गवयोपलम्भसहकालमप्रमीयमाणगवान्तरस्य गवयसदृशी गौ- रित्यगतिरूपमिति चेन्मैवम् । अर्थापत्तेरेव तत्रापि प्रामाण्योपपत्तेः । गवयनिष्ठगी- सादृश्यस्य परिदृश्यमानस्य गोगवयसादृश्यव्यतिरेकेणानुपपत्तेः । नच गवयनिष्ठं गोसा- दृश्यमप्रत्यक्षमप्रत्यक्षत्वात्प्रतियोगिनो गोरिति वाच्यम् । स्मर्यमाणेपि प्रतियोगिनि धर्मि- प्रहणादेव सादृश्यस्य भेदवत्प्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । सादृश्यज्ञानकरणमुपमानमित्यभ्युपगच्छता च सादृश्यप्रतीतेरवश्याभ्युपेयत्वात् । तथाचार्थापत्त्यैव तत्प्रतीत्युपपत्तेः कृतमुपमानेन, अन्यथा वैधयंप्रतीतेरपि प्रमाणान्तर- त्वप्रसङ्गः । तथाहि । यत्र परोक्षादपरोक्षे भवति वैधावगतिस्तस्मादयमन्यथेति, भवति एतस्मादन्यथा स इत्यपि मतिः, सापि प्रमाणान्तरं स्यात् । सार्थापत्तिरिति चेत्प्रकृतेपि समानम् । यथोदितमुदयनेन साधर्म्यमिव वैधय मानमेवं प्रसजते । अर्थापत्तिरसौ व्यक्तमिति चेत्प्रकृते न कि मिति । , - न्तरत्वं दूरापेतमित्याह-किंचेति । विषयो गवय. । इदानीं सादृश्यमुपेक्ष्य तत्प्रमितिकरणस्य प्रमाणान्त- रत्वं दूपयति-भवतु वेति । इदं च पूर्वोक्तप्रत्यभिज्ञानान्तर्भावमङ्गीकृत्याधिकमभिधीयते, न त्वव्याप्तिम. भिप्रेस । ननु नास्त्सन लिङ्गमित्युक्तं, तनाह-सा गौरिति । गवयसनिधाबुपलब्धगोपिण्डे प्रत्यक्षेण शक्या गोत्वस्य गवयसादृश्येन व्याप्तिर्महीतुमिति भाव । तथाप्यनुपलब्धगोपिण्डं प्रत्युपमानोपयोग शकते -गवयोपलम्मेति । अप्रमीयमाणगवान्तरस्य । पुरुषस्येति शेष । अर्थापत्तिमेव सविकल्पिका दर्शयति --गवयनिष्ठेति । स्यादेतत्, यदि गवयनिष्ठगोसादृश्य प्रत्यक्षेण गृह्यते ततस्तदन्यथानुपपत्त्या शक्यं गोगतं गवयसादृश्यं ज्ञातुं, नत्वेतदस्ति, तस्यापि प्रतियोगिगोसापेक्षग्रहणतया तयतिरेकेण महणमेवाशक्यमिति त- ग्राह-नच गवयनिष्ठमिति । माभूत्प्रतियोगिनस्तदानीं ग्रहणं, गृहहीतगो स्मरणसहायमिन्द्रियमेव संप्रयुक्तसादृश्यप्रत्यक्षकरणे समर्थ, यथा प्रत्यभिज्ञाया यथा वाऽमन्निहितप्रतियोगिके सन्निहितभेद इत्यर्थः । यदि च तन धर्मिणो गृहीतवात्तगतभेदस्य सप्रयुक्तलाच युज्यते ग्रहणमिति मतिः, तदनापि समानमिति भारः । अथ सादृश्यमेव प्रत्यक्षायोग्यमिति ब्रूयातं प्रत्साह-सादृश्यज्ञानेति । एवमनुपपन्नदर्शनं समर्थयित्वार्थापत्तिमुपसहरति-तथाचेति । अवश्य चैवमशीर्तव्यम्, इतरथाऽतिप्र- समादित्याह--अन्यथेत्यादिना । अतिप्रसक्तिमेव विमृणोति तथाहीति । यदाहि परोक्षात्कमेलकादेः सकाशादपरोक्षहस्त्यादावनतिदीर्घाऽवनयन्धुरग्रीवासमपृष्ठस्थविष्ठशरीरस्थूलपादादि वैधयं ज्ञातं भवति, तदा सन्निहितहस्त्यादेः सकाशादसनिहितकरभादावपि चक्रातिदीर्घकशनीवाविकटपृष्ठकृशशरीरदीर्घपादादिवैध- म्यप्रतीतिर्भवति, तत्करणमप्यपरे प्रमाणं स्यादित्यर्थ । अन च शविष्यमाणार्यापत्त्युपयोगितयाऽपरोक्ष इत्यु- सम् । एवं प्रतिवन्दी गृहीला परिहारसाम्यं वक्तुं तन्मुखेन तमुद्भावयति-सेति । उदयनेन कुसुमाजला. चुक्तं चतदित्याह-यथोदितमिति । अन साधर्म्यवैधHशब्दाभ्या तज्ज्ञापकप्रमाणे विवक्ष्येते । १ ततश्च गवयग्रहात्माक तत्सादृश्य गविनाधिगतमिति भाव.। २ उपमितिरूप प्रमान्तरमिति शेषः। ३ भावे ल्युट् । ४ परिहारमित्यय. ।

·[द्वितीयः , - धूमधानसावसा- क्षणार्थस्य संज्ञिन्यनुसंधानात्मकं तदुपमानमित्यर्थः । अन च शाब्दप्रमितिव्यवच्छेदार्थमनवगतेत्यादिविशे. इत्यन्तेन करणशरीरमुक्तम् । शेषेण च फलकथनम् । ननु यथा गौस्तया गवय इलारण्यकवचनादिय प्रमितिरुपपद्यतेऽतो न प्रमाणान्तरमिति, तत्राह-नचेयमिति । नेयं वचनजनिता । तपासति नगरमत- क्यार्थप्रत्ययस्य तथाप्युपपद्यमानत्वादिति शङ्कते-भवत्येवेति । न सामान्यप्रतीतिर्व्यवहारोपयोनिदी, विशेषनिष्ठलात्तस्य, अतो व्यक्तिविशेषस्य शब्दवाच्यत्वमेव वुभुत्सितं, तत्प्रतीतिश्चन वास्यजन्यातः करमा. न्तरनिबन्धनैवेति परिहरति-मैवमिति । ननु यद्यपि तदा नोत्पद्यते, तथापि श्रुतवाससामर्यादेव पश्चादुत्सद्यमानलादागमजन्यैवेति, तत्राह---अन्यथेति । अथवा सामान्यनिश्चायकादेव विशेपनिवरसभा वेनोपमानवैयाशङ्कायामिदमुत्तरम् । स्यादेतत्संप्रयुक्तगवयनिष्ठं गवयशब्दवाच्यत्वं तद्तसामान्यादिर. अविदेशवाश्योपदेशसहकृतप्रत्यक्षजन्यत्वं शङ्कत-उपदेशेति । विषम उपन्यासः। रमतत्वे खास विशेषो वा रूपविशेषो वा सामान्यविशेषो वा तच्चिई प्रत्यक्षयोग्यम्, इह तु नवाच्यवाचकभाषस्य प्रत्यक्ष घटादावदर्शनात, वृद्धव्यवहारलक्षणानुमानकायसेयत्वात्तस्येत्यभिसंधाय परिहरति-न वाच्यत्वति । ताव माणवक समिधमाहरे ति वाग्यश्रवणसमनन्तरमेव मध्यमवृद्धमाणवकसमिदाहरणप्रवृत्ति देतरसार--- अस्तु तर्हि घटादिगतवाच्यलक्दनाप्यनुमानगम्यत्वमिति, तबाह--नाप्यनुमानेति । अयमभिसरि र समनन्तरमस्ति काचित्प्रवृत्तिर्येन मार्गेण गवादिशब्दानामिवानुमानादस्यापि गरये सुगतिर्गत । तारसहेलो, १ पुंस इति शेपः । २१६ पुरुषविशेषणम् । गश्यशष्दवाच्यत्वाचिगरितिशेषः। १ उपदेशजनिती २६० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) तदास्तां मीमांसकाभिमतोपमानापाकरणप्रपञ्चः, नैयायिकोदीरितमुपमानमपि दुर्नि- रूपम् । अनवगतसंगतिसंज्ञासमभिव्याहृतवाक्यार्थप्रमितिरूपमितिस्तत्करणमुपमानमिति ते वर्णयन्ति । तथाहि । नागरिकस्य याहशी गौस्तादृशो गवय इति ध्रुतातिदेशवचसः कानने वस्तुतो गोसदृशं गवयमालोकयतो नूनमयमसौ गवयपदाभिधेयो यः पुरान गोसदृशो गवय इत्युपदिष्ट इति प्रमितिरुपजायते । नयगागमना, अपरिदृष्टगवय- स्थापि प्रसङ्गात् । भवत्येवाप्तवचनात्सामान्यतस्तनिश्चय इति चेत् । मैवम् । सामान्यतः प्रतीतावपि व्यक्तिविशेषस्य तत्पदाभिधेयत्वाप्रतीतेः । अन्यथा यो यो चग्निमानित्याप्तवचनाधिगताविनाभावस्य पर्वते वहिप्रतीतिरागमजैव स्यात् । अस्तु तर्हि प्रत्यक्षेणैव गवयशब्दवाच्यत्वाधिगतिरिति चेन्मयम् । अश्रुतातिदेशवास्यापि प्रसङ्गात् । उपदेशसंस्कारसधीचीनं प्रत्यक्षमेव रजतत्त्वस्येव तदवगतिहेतुरिति चेत् । न । वा- च्यत्वस्य प्रत्यक्षानवगाह्यत्वात् । नहि प्रत्यक्षेपि घटे घदशब्दवाच्यता प्रत्यक्षा, येन - तेपि तथा स्यात् । नाप्यनुमानतस्तदधिगतिः । गोसादृश्यस्य गव्यपि संभवेन विपक्षवृत्ति एवं भीमांसकाभिमतमुपमानं दूषयित्वा नैयायिकाभिमतमुपमानं फलविवेचनपूर्वकं दर्शयति दूषयितुम् -अनवगतेति । अनवगता संगतिः स्वार्थेन वाच्यवाचकभावो यस्याः गवय इति संज्ञाया. सा तथोक्ता नया समभिव्याहृतं सहोचारितं यद्वाक्यं यथा गौस्तथा गवय इति तस्य योऽर्थस्तत्प्रतिपाद्यो गवयशब्दार्थस. प्रमितिस्तस तच्छन्दवाच्यताप्रनितिरुपमितिः । यच्च तादृशप्रमितिकरणं तसंज्ञासरणसहायं गोसादृश्यर पणम् । प्रत्यक्षानुमितिव्यात्त्य वाक्यार्थग्रहणम् । इममेवा विमोति-तथाहीत्यादिना । थुतातिः देशवचस इति । आरण्यसकाशायथा गौतथा गय इति वाक्यं धुतवत इत्यर्थः । अन बालोइयत समय एवोत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु नायमनिष्टप्रसङ्गो, यो गोसदृशोसौ गवयशब्दार्थ इति सामान्येन व त्यक्षेण किमिति न गृह्यत इति शकिला परिहरति-मैवमथुतेति । देशवाफ्यार्थविषयका संस्कारस्तमाकृतमित्यर्थः। ४ तत्वदायों म्यवहारः ।

·, - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६१ त्वात् । नार्थापत्तिः, अनुमानाव्यतिरेकादिति चेन्मैवम् । अनुमानतस्तथात्वप्रतीत्युपत्तेः । तथाहि-वाचको गवयस्यायं तन वृत्यन्तरेऽसति । वृद्धैः प्रयुज्यमानत्वाद्गोत्वे गौरिति गीरिव' ॥ ३१ ॥ यो यत्रासति वृत्त्यन्तरे वृद्धः प्रयुज्यते स तस्य वाचको, यथा गो- , शब्दो गोत्वस्य, प्रयुध्यते चायमसति वृत्त्यन्तरे गवयशब्दः पुरोवर्तिनि, तस्मात्तस्य था- चक इत्यनुमानादेव संवन्धाधिगतिसिद्धेः । न च विशेषणासिद्धो हेतुः । शयनानगो. सादृश्यस्य गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वानुपपत्तेः, अप्रतीतगूनामारण्यकानां गोसादृश्या- नधिगतौ गवय इति व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । गवयत्वस्यापि निमित्तत्वाददोप इति चेत् । मैवम् । अप्रतीतगोपदार्थस्य गवयत्वं निमित्तं प्रतीतगोस्तु वत्सादृश्यं निमित्तमित्युभ- यत्र शक्तिकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् । गोविशेपितसादृश्यस्य गवयशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वे गवि तत्सादृश्ये च शक्तिः कल्पनीयेत्यपि गौरवं स्यात् । अन्यथोपमानस्य मानान्तर- त्वेऽपि गवयशब्दस्य गोसादृश्यस्य निमित्तताशङ्कायाः दुष्परिहरत्वात् गवयत्वं निमि- -- अप्रवर्तकत्वात्, तदिहैतावदवशिष्यते, विमतः पुरोवर्तिपिण्डो गवयशब्दवाच्यः गोसदृशत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा करभादीति व्यतिरेक्यनुमानादधिगतिरिति । तच न संभवति । गवान्तरेऽपि गवयशब्दावाच्ये गोसदृशत्वहेतोर्वर्तनेन विरुद्धत्वादिति । अनुमानाव्यतिरेकादिति । तन्निरसनेन निरासादिति भावः । एवं समर्थितं नैयायिकोपमानलक्षणं दूपयति-मैवमनुमानत इति । अनुमानमेव श्लोकेन संगृह्णाति-चा. चक इति । तत्र वृत्त्यन्तरेऽसतीति । गोसदृशपदार्थे लक्षणागुणमृत्योरसंभवे सति तत्र प्रयुज्यमान लादित्यर्थः । निमित्तान्तरेण वृत्तिर्वा वृत्त्यन्तरम्, इदं च गमायां घोपः प्रतिवसतीति सिंहो बलवर्मेत्यादिषु लक्षमागुपरत्तिभ्यामेवावाध्येम्वमि वीरादिपु प्रयुज्यमानमहादिपदैर्व्यभिचारपरिहाराम विशेषणम् । संग्रह विवृणोति-यो यत्रेति । ननु विशेषणासिद्धो हेतुः, असति वृत्त्यन्तरे इत्यस्य दुनित्यादिति, तनाह- नच विशेपणेति । मन तावलक्षणावृत्तिर्न शङ्कामप्यधिरोहति, तदा हि गोसादृश्यवाचकस्य सतो गवयस्ये सदविनाभूते लक्षणया प्रयोग इति शकितव्यं, तच न संभवति, अदृष्टगोपदार्थानामरण्यैकनिवासिनो गोसाह- श्यानधिगमे गवयपदाप्रयोगप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीययोजनायां तु सुगमम् । ननु किमित्यप्रयोगः, यावता गवयलमपि प्रतिनिमित्तं, तच्च तैरप्यधिगतमिति शङ्कते-गवयत्वस्यापीति । अत्र किमुभयं मिलित्वा निमित्तं कि वा प्रत्येकम् । नायः । पूर्वोकदोपानतिरत्तेः । द्वितीये खन्यायश्चानेकार्थ इति मीमांसकमुद्रा- भन्नः कल्पनागौरवं च वाधके सातामित्याह-मैवमित्यादिना । गौरवान्तरं चाह-गोविशेपि. तेति । न सादृश्यमानं गवयशब्दार्थत्वेन शक्यतेऽपितु गोसादृश्य, तथाच विशेषणस्यापि निमित्तलप्रस- चिरिति भावः । किंचीपमानं पृथक्प्रमाणमिच्छतोऽपि गवयत्वमेव प्रतिनिमित्तं, न गोसादृश्यम्, इतरथा शा- दत्वप्रसम्झात् । यथाहोदयनः-'सादृश्यस्यानिमित्तरवानिमित्तस्याप्रतीतितः । समयो दुहः पूर्व शब्देनानु- ममापि वेति । टीकाकृतापि 'किंतु गवयत्वं निमित्तीकृत्य पिण्डे प्रवर्तत इति परमार्थ' इति । तन च तवा- प्येता युक्तयः शरणमिति न खा प्रति विशेषणासिद्धिरित्याह-अन्यथोपमानस्येत्यादिना । एतेन "संबन्धस्य परिच्छेदं संज्ञायाः संज्ञिना सह । प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुरित्युदयनीयः प्रयासोऽपह- स्तितः । तदुक्तं तत्त्वकौमुदीकृता-'यो हि शब्दो यन्त्र द्धैः प्रयुज्यते सोऽसति वृत्त्यन्तरे तस वाचकः, १ वाच्यत्वेनेति शेषः। २ गौरवसत्तेऽपि उपमानस्सानुमानान्तर्भावपक्षे गोसादृश्ये शक्तिस्वीकारे इत्ययोऽन्य- येत्यस्य । ३ पञ्चम्यन्तं प्रयुज्यमान विशेषणम् । ४ निमित्तान्तरेण वृत्तित्यन्तरमिति द्वितीयेत्यर्थः । ५ गोसादृश्यस्य गवयशम्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावाद् गवयवस्य च प्रवृत्तिनिमित्तस्य प्रतीसभावादिति पूर्वदलार्थः । उत्तरदलादौ च उपमानं विनेति शेषः।

·[द्वितीयः नैरुन्नीयते । आह हुदयन-'सबन्धस्य परिच्छेद'मिति । टीकाकारोपि 'साधर्म्यग्रहण च धर्ममात्रोपलक्षण मिति करभसज्ञाप्रतीतिफलमप्युपमानमेवेति नाव्याप्तिरिति तनाह-असत्यपीति । सून दर्शयति-- तथाचेति । प्रसिद्धन गवा गवयस्य साधा-साध्यस्य प्रज्ञापनीयस्य गवयशब्दवाच्यत्वस्य ज्ञापनमुपमान मिति सूनार्थ । वार्तिक दर्शयति-व्यारयातं चैतदिति । आगमोऽतिदेश वाक्यम् । ननु प्रामाणिक वे २६२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) त्तीकृत्य गवयशब्दोऽत्र प्रवृत्त इत्युपमानादपि निर्धारणा न सिद्ध्येत् । किंचानवगतमग• तित्वविशेषणं व्यर्थम् । अभ्युपगतप्रमाणसंप्लववादिनः प्रत्यक्षाधिगतेपि पुनः प्रत्यक्षवदनु- मितेऽप्यनुमानक्योपमितेपि पुनरुपमानप्रवृत्त्युपपत्तेः । अपि 'चेह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवती'त्यत्रापसिद्धमधुकरपदार्थस्य प्रसिद्धतरपदार्थस्य च प्रसिद्धपदसमभिव्या- हारान्मधुकरशब्दार्थप्रतीतिबद्ययशब्दार्थप्रतीतिः किं न स्यात् । नच सर्वन समभिन्या- हारादधिगतिरुपमितिः, तत्करणस्य सादृश्यज्ञानस्य तनाभावात् । असत्यपि च सादृश्य- ज्ञाने सज्ञासंज्ञिसंवन्धप्रतिपत्तिरेवोपमितिरित्याधुनिकमतानुप्रवेशे सूत्रवार्तिकप्रसिद्धसि- द्धान्तविरुद्धाभ्युपगमो वमलेपायते । तथाच भगवदक्षपादप्रणीतं सूत्रं प्रसिद्धसाथ- `त्साध्यसाधनमुपमान मिति । व्याख्यातं पैतदुयोतकरेण वार्तिककृता--'आर्गमा हितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं सादृश्यज्ञानमुपमानमिति । अथावधीरितापसिद्धान्तप्रसङ्गमीते- रियं पृथिवीशब्दवाच्या गन्धवत्त्वाद्यन्नैवं तनैवमित्यादि केवलव्यतिरेक्यनुमानमपि स. ज्ञासंज्ञिसंवन्धप्रतिपत्तिफलमुपमानमापद्यतेत्यलमतिविस्तरेण । शाब्दप्रमाणमपि दुर्निरूपम् । तथाहि 'शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे विज्ञान'मिति यथा गोशब्दो गोत्वस्य, प्रयुज्यते चैप गवयशब्दो गोसदृश इति तस्यैव वाचक इति ज्ञानमनुमानमेवेति । अव्याप्तिं चाह-किंचानवगतेति । प्रमाणसप्लववादिनानुमितेनुमानप्रवृत्तिवदुपमितेप्युपमानप्रवृत्तिसभ वात्तस्मिंश्चानवगत इति विशेषणाभावादव्याप्तिरित्यर्थ । किंचेदमनवगतसगतिसज्ञासममिव्याहतवाक्यममि मत कि सादृश्ययोधक कि वा वैसादृश्यबोधक्मपि कि वा व्युत्पत्त्यौपाधिकधर्ममानबोधकम् । नाय । वैसादृश्यप्रतीतिकरणकेऽन्याप्ते । अथ द्वितीयस्तनाह-अपिचेह प्रभिनेति । विहतोयमर्थ कार्यवादे, सभवति मधुपानकर्तरि मृङ्गे मधुकरपदव्युत्पत्तियगोसादृश्यवति गवयपदव्युत्पत्ति कल्पनालाघवादिना च मधुकररववद्वयत्वस्य प्रतिनिमित्तता चातोतिव्याप्तिरिति भाव । तृतीयं दूषयति-नच सर्वप्रेति ननु केनोक सादृश्यज्ञानमुप मितिरिति, यावता सशासशिसवन्धप्रमितिरुपमितिस्तकरणं चोपमानमिति नवी नाभ्युपगतोर्थ सिद्धान्तो नाम, प्रामाणिकञ्चायमस्मत्पक्ष, सूनादीनि तु एतदनुसारेणोपलक्षणतया व्याख्ये यानि, तथाच यथा मुद्गस्तम्ब तथा मुद्गपर्णीत्युपमानस्य सादृश्य विषयममिधायैवमन्योप्युपमानस्य विषयो रोके बुभुत्सितव्य इति भाष्यकारेण विषयान्तरेप्युपमानाभ्यनुज्ञानात् धिक् करभमतिदीर्धवक्रमीद प्ररम्बोउ कठोरकण्टकाशिन कुत्सितावयवसनिवेशमपसद पशूनामिति वाक्यश्रवणसमनन्तर तथाभूते द्विरदादिसमवस्तु विसदृशे करभपदार्ये वैधात्करमशब्दवाच्यखप्रतीतिमप्युपमान वेनैवोवाचाचार्यवाचस्पतिरुपमाविनोदे मन्वान प्रति सर्वलक्षणवाक्येषु केवलव्यतिरेकितया प्रसिद्धेष्वतिव्याप्तिरियाह-अवधीरितेत्यादिना। क्रमप्राप्त शब्दप्रमाण खण्डयति-शाब्देति । तत्र शबरखामिसमत लक्षणमुद्भावयति-तथाहीति । ननु परार्थानुमानेऽतिव्यापकमिद लक्षण, तस्यापि पञ्चावयवात्मकवाक्यजनिताद्विज्ञानादसनिकृष्टे प्रमाणान्त १ आगमेन अनिसो योऽतिदेशवाक्यार्थविषयक सरकारस्तजनितगवादिसदृशवस्तुस्मृतिसापेक्ष सारयज्ञाननि २ मीत्यन्त पुरुषविशेषणम् । ३ -युत्पत्तौ शक्तियहे औपारिका उपाधिभूता ये धर्मास्त मात्रमोधकम् । मात्रपद कारख्य। ४ उपमिति शाने इति शेष.। ५ अनवगतसंगतिसरेत्यादिलक्षणस्पेति भाव । त्यर्थ ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६३ मीमांसकाः । शब्दविपयं विज्ञानं शब्दविज्ञानं तेरणादसन्निकृष्टेऽर्थे श्रोतुरनधिगतेऽचाधिते च विषये यद्विज्ञानं तच्छाब्दप्रमाणमिति यावत् । उक्तं हि वार्तिककारैः--'असन्निक- टवाचा घ द्वयमन जिहासितम् । तादूप्येण गृहीतत्वं तद्विपर्ययतोऽपि वेति । यद्वा शब्दाजनित पदार्थविपयं यद्विज्ञानं तस्मादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः शाब्दमिति । सद- युक्तम् । शब्दलिङ्गकवक्तृविशेपानुमानेऽतिव्याप्तेः । भवति हि बहिष्ठस्याध्ययमध्वनिश्रव- णाद्भवनान्तर्वर्तिपुरुषविशेपानुमानम् । द्वितीयेऽपि धूमादिपदात्तदर्थविज्ञाने धूमध्वजादौ जायमानानुमानादावतिव्याप्तिः । लिङ्गाद्यजन्यत्वे सतीति विशेपणाददोप इति चेत्, तर्हि तावदेवास्तु लक्षणं किमनेन शब्दविज्ञानादित्यादिना विशेपणेन कण्ठशोपकरेण । कञ्चायं शब्दो नाम यद्विज्ञानादसन्निकृष्टेऽर्थे बुद्धिः । न तावत्पदम् । पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान्न रेणानधिगतेऽर्थे लिशिनि थुद्धिरूपलादितीमामाशङ्कां परिहरन्भाध्यं व्याचप्ठे-शब्दविपयं विज्ञानमित्या. दिना । नान शब्दजनित विज्ञानमिति विवक्षितम् , अपितु शब्दविपयं विज्ञानं तेन नातिव्याप्तिरिति भावः । असन्निकृष्टपदं व्याचष्टे-श्रोतुरिति । प्रमाणान्तरेण तथा वाऽतथावानधिगत इत्यर्थः । अव चार्तिक- समतिमाह-उक्तं हीति । अर्थग्रहणं चार्थासस्पर्शो वार्थापेक्षितखभायो वा शब्द इति वदता चौद्धानां मतनिरासार्थम् । एवं हि वर्णयन्ति । अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति वचसोऽर्थ एव नास्ति । नद्यास्तीरे पश्च- फलानि सन्तीत्यादिवाक्याना कदाचिदर्थवत्ता कदाचिन्नेत्यासस्पर्शीऽर्थापेक्षितखभावो वा शब्द । तस्मानार्थे प्रामाण्यं, कितु वक्तुरमिप्राये, तनापि न शब्दतया, कितु तत्कार्यतया तदनुमापकः । यथाह कीर्ति -नान्त- रीयकताऽभावात् शब्दाना वस्तुमिः सह । नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्रभिप्रायसूचका' इति । तन्निरासार्थम- थंग्रहणम् । निरासप्रकारश्वान एव विवक्षाया प्रामाण्यं निरायुर्वता खयमेवाचार्येण दर्शयिष्यते । एवमन्विताभिधानाभिहितान्वयसाधारण्येन भाष्यं योजितम् , इदानीममिहितान्वयानुसारेण योजयति --यद्वेति । पदापदार्थस्मरणस्य शब्दाभासस्य च नित्यर्थमसन्निकृष्टावाधितेति विशेषणद्वयम् । प्रत्यक्षा. नुमानादिव्यामृत्यै शब्दविज्ञानादिति । तन प्रथमं दूषयति-तद्युक्तमिति । शब्दादेव लिङ्गाद्वस्तुविशे. पेऽनुमानं जायते, तदपि हि शब्दज्ञानादसनिकृष्टार्थे बुद्धिर्भवतीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । एतदेव विवृणोति- भवति हीति । तदुक्तं विशेषतोदृष्टविशेषानुमानं दर्शयता वार्तिककारेण 'खपुनाद्यनुमान यद्गृहाभ्यन्त- रगोचरम् । वेदखरविशेषेण वहिष्ठस्येह लक्ष्यत' इति । द्वितीययोजनायामप्यतिव्याप्तिमाह-द्वितीयेऽपीति । धूमादिशब्दप्रतीतधूमादिलिझादनुमानमम्यादिपु जायते तनातिव्याप्तिरित्यर्थ । तर्हि तावदेवेति । लि. गाद्यजन्यखमिलनेन शब्दव्यतिरिक्तप्रमाणजातं व्यावलंते । प्रमितिशब्देन चाप्रमितिजातं, लिङ्गायजन्य प्रमाणं शास्त्रमित्येवास्तु, पृथेतरदित्यर्थः । इदानीमवयवशो विचार्यमागमपि विशीर्यत एवेदं लक्षणमित्य- मिसघायाह-कश्चायमिति । ननु शाब्दप्रमाणविचारावसरे किमिति शब्दजिज्ञासेति प्रकृतानुपयोगिशङ्का वारयति-यद्विज्ञानादिति । शास्त्रप्रमाणत्वेन च विवक्षितमिति शेष । किं पद कि वा वाक्य शब्दत्वेन विवक्षितम् । नाद्य इत्साह-न तावदिति । पदं स्मारकान विशिष्यते, कुत , अभ्यधिकाभावाद्युत्पत्तिसम- यगृहीतादादभ्यधिकार्थबुद्धः पदेभ्योऽभावात्, इतरथाऽगृहीतसंगतिकस्यापि वोधकत्वासहादिति वार्तिकार्थः । - १ इदमग्रेतनविशानान्वयि । २ उत्तरार्थेन यथाक्रममनधिगतत्वदाधितत्वयोर्लाभ.। ३ इद बुद्धय-वयि। ४ प्र. माकरणस्वमित्यर्थः । ५ शब्दस्य वाभिप्रायकार्यतया शब्दो वक्रभिप्रायानुमापक इत्यर्थः । ६ अर्थः सहशब्दाना नान्तरीयकताया अभावात् शब्देभ्यः स्वताऽर्थप्रमा न ततस्ते शन्दा वऋभिप्रायानुमापकास्तकार्यस्वेनेति योजना। अन्विते शक्तिरिति मीमांसकानामन्वितामिपानम् । आकासाभासः संसर्ग ही पारिकानामभिहितान्ययः ।

·[द्वितीयः -गौरश्व इति । अर्थस्यैकत्वेति। एकार्थप्रतिपादकलावच्छिन्नत्वमिसन यदिदमर्थस्यैक्यं, यच ताहगर्यप्र- -दण्डिनमिति । द्वितीयेपि कि नितयमपि यथायथ विशिष्टमुत मिलितम् । भाये प्राह-प्रया णामपीति । द्वितीयेपि किं मिलितमिति तदेवामिधीयते कि वा तदन्यत् । प्रथमे पूर्वोकमेव दूपणम् । मई २६४ तत्वप्रदीपिका (चिरसुखी) विशिष्यत इति स्वयमेव तस्यासनिकृष्टार्थविज्ञानजनकत्वानभ्युपगमात् । नापि वाक्यम् । तस्यानिरुक्तेः । तथाहि किं पदसमुदायमानं वाक्यमुसैकार्थप्रतिपादकतावच्छिन्नः पदस- मुदाय उताकासासन्निधियोग्यतावन्ति पदानि । नाद्यः । गौरश्वः पुरुषो हस्तीत्यादेरपि बा- क्यत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । अर्थस्यैकत्व विपयत्वावच्छिन्नत्वानामनिरुक्तेः । तत्रैकत्र नाम किमेकत्वसंख्यावत्त्वमुताभेदः कि वा स्वरूपमेव । नाद्यः । गौरवः पुरुप इत्यादरम्ये- कत्वसंख्याविशिष्टतया वाचकपदसमुदायस्यापि वाक्यत्वप्रसङ्गात् , एकत्वादिसंख्यान- तिपादकवाक्याव्यापनाच । नोकत्वद्वित्वादावेकत्वसंख्यान्तरमस्ति येन तत्प्रतिपादकप- दसमूहो वाक्यं स्यात् । न द्वितीयतृतीयो । गौरवः पुरुप इत्यादावभेदस्वरूपयोर्भावात् । विपयविपयिभावस्य च पूर्वमेव निरस्तत्वात् । किचेदमवच्छिन्नत्वं विशिष्टत्वमिति चेत्, तदेव किं विशेषणेन संवद्धत्वमिति चेत्, संवद्धत्वमित्यनापि संबन्धेन विशिष्टत्वो. कावात्मानयता । विशेषणव्यावृत्तसंवन्धाधारत्वोक्तौ को दोप इति चेत्, व्यावृत्तशब्देन विशिष्टत्वोक्तावात्माश्रयता प्रथमः । विशेषणविशेष्ययोः प्रत्येकं विशिष्टत्वापत्तिः द्वितीयः । सवन्धस्य च विशिष्टत्वाभावः तृतीयः, तस्य संबन्धान्तराभावात्, भावे वानवस्था । किंच विशेषणविशेष्यतत्संबन्धेभ्यो विशिष्टं भिन्नमभिन्नं वा । नाद्यः । अनुपलम्भ- पराहतत्यात्, दण्डिनमानयेत्युक्तेन्यस्यैवानयनप्रसङ्गाच । नापि द्वितीयः । त्रयाणामपि प्रत्येकं विशिष्टत्वात् । दण्डादीनामन्यतमानयने दण्डी समानीत इति व्यवहारप्रसङ्गात् । द्वितीय दूपयति-नापीति । तत्र वाक्यलक्षण विकल्पयति-किं पदेत्यादिना । प्रथमेऽतिव्याप्तिमाह तिपादकत्वविवरणलब्धताहगर्थविषयप्रतिपत्तिजनकत्वान्तर्गतविषयत्व, यचैवविधधर्मेणावच्छिन्नत्व, तदेतत्रितय दुर्निरूपमित्यर्थ । एकत्लसख्यावदर्थप्रतिपादकत्वमित्याद्य पक्ष दूपयति-गौरव इति । तेषामपि पदा र्थाना प्रत्येकमेकत्वसख्यावच्छिन्नत्वादित्यर्थ । अव्याप्तिमेव विशृणोति-नोकवेति । द्वितीयतृतीययोरपि प्रथमपक्षोक्तामतिव्याप्तिमाह द्वितीयतृतीयाविति । एवमेकत्व खण्डयित्वा विषयविषयित्वे प्रपञ्च मिथ्यात्ववादोक्तसण्डन सारयति-विपयेति । अवच्छिन्नत्व खण्डयति-किचेदमिति । विशिष्ट निर्वकि पूर्ववादी-विशेषणेनेति । किमिद विशेषणसवद्धत्व कि विशेषणसवन्धविशिष्टत्व किं वा तरह बन्धाधारलम् । आये प्राह-संवद्धत्वमिति । द्वितीय शक्ते-विशेषणव्यावृत्तेति । तत्र दोषत्रय यथाक्रममाह-व्यावृत्तेति । विशेषणव्यावृत्तेत्यन व्यास्त्तत्व विशिष्टलमिति वक्तव्य, तथावात्मानय । द्वितीय चाह-विशेषणेति । यदि हि विशेषणसबन्धाधारो विशिष्ट, तदा विशेषणमपि विशिष्ट स्यात, विशे पणविशेष्यसवन्धस्य द्विष्ठत्वेन विशेषणस्यापि तदाश्रयलादित्यर्थ । तृतीय दूषणमाह-संवन्धस्येति । सबन्धाधारत्व च यद्यपि विशिष्टत्वाद्विशेषणविशेष्यसयोगस्य सभवति, तथापि समवायस्य तप्त सभवति । खाश्रयत्वाभावात्, अन्यत्वे चानवस्थानात् । अस्त्येव तस्यापि विशिष्टत्व रूपसमवायो रससमवाय इत्यतोऽध्या प्तिरित्यर्थ । इदानीं विशिष्टस्वरूपमपि दुर्निरूपमित्याह-किंचेति । न केवलमनुपलम्भ , व्यवहारविरोधध सादि त्याह- - । १ रूपविशिष्ट समवाय इत्यर्थ ।

·परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। २६५ किंचेदं विशेपणं नाम यद्विशेपितं तत्त्वान्तरं स्यात्, व्यावर्तकमिति चेतिक व्यावृत्तेर्भेदस्य जनकमुत तत्प्रतीतेः । नाद्यः । असंभवात् । नहि कठोरकुठारधारया तरोरिव देवदत्तस्य दण्डकुण्डलादिना विधीयते द्वैधीभावः । नापि द्वितीयः । नयनादेरपि भेदप्रतीतिजन- कस्य विशेपणत्वप्रसङ्गात् । तदपि कचित्तस्यचिद्भवत्येव विशेपणमिति चेद्धन्त तर्हि वस्तुमात्रमित्येव विशेषणलक्षणमस्त्वलमनया प्रन्थकथाकन्थया । अस्तु तर्हि विपयी- क्रियमाणतया यव्यावृत्तिबुद्धिजनकं तद्विशेषणलक्षणमिति चेत् । मैवम् । विशेष्येपि प्रस- गात् । तदन्यत्वे सतीति विशेषणाददोष इति चेन्न । उपलक्षणेपि प्रसङ्गात् । विशेषण- सिद्धौ तदुपजीविनो विशेष्यस्य सिद्धिस्ततश्च ततोऽन्यत्वेन विशेषणसिद्धिरिति परस्परा- श्रयता एतेन 'स्वयुद्ध्या रज्यते येन विशेष्यं तद्विशेपण मिति भट्टपादीयमपि लक्षणं परा- स्तम् । परस्पराश्रयताया दर्शितत्वात् । यत्सुनरुदयनेनोदीरितं-'सामानाधिकरण्येन प्रतीयमानं विशेषणं, व्यधिकरणतया प्रतीयमानमुपलक्षणमिति । तदप्यसत् । विकल्पासहत्वात् । किमार्थिक सामानाधिक- रण्यं विवक्षितमुत शाब्दम् । नाद्यः । असंभवात् । नास्ति दण्डदेवदत्तयोः शौच्छयपट- योश्चैकाधिकरण्यम् । तयोः प्रतिनियताधिकरणत्वात् । दण्डित्वदेवदत्तत्वयोरैकाधिकरण्य. . रिक्तपक्षे त्वनुपलम्भपराहतिः । इदानी विशेषणानिरूपणादपि तत्संबन्धविशिष्टमित्यनुपपन्नमित्साह-किंचे. दमिति । व्यावर्तकत्वमित्यत्र कृतः कि व्यावृत्तिजनकत्वमर्थ. किं वा प्रत्यायकसमिति विकल्प्याद्यं दूषयति -नाद्य इति । असंभवमेव विवृणोति-नहि कठोरेति । यथा हि पोरकुठारधारया वृक्षस्य द्वैधीभावः क्रियते न तथा देवदत्तस्य दण्डकुण्डलादिना विष्णुमिनाद्भेदः क्रियते तत्पूर्वमभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीये नयनादावतिव्याप्तिस्तस्यापि व्यावृत्तिज्ञापकत्वादित्याह-नापि द्वितीय इति । नेयम तिव्याप्तिः, तस्यापि चाक्षुपं रूपं रसनाग्राह्यो रस इत्यादिव्यवहारविशेषणतया लश्यत्वादिति शङ्कते-तदपीति । उत्तरो निग. दव्याख्यातः । विशेषणलक्षणान्तरं शइते-अस्तु तीति । येयं व्यारत्तबुद्धिर्विशेषणेन जन्यते तया विषयी क्रियमाणं सध्यात्तिबुद्धिजनकं यत्तद्विशेषणं, तथाच न चक्षुरादावतिव्याप्तिः । नहि घटः पटाद्यावृत्त इति बुद्धेश्चक्षुरादिर्विषयीभवतीत्यभिप्रायः । अस्यातिव्याप्तिमाह-मैवमिति । नीलमुत्पलमित्यादी नैल्यविशि- समुत्पलाद्यपि तद्बुद्धिविषय एव, तजनकं च, प्रत्यक्षप्रतीति वात् , अतस्तस्यापि विशेषणत्वं स्यादित्यर्थः । उपलक्षणेपीति । अस्ति हि मयूराधिकरणं श्रीसुन्दरदेवमन्दिरमिसन मयूरस्यापि तद्बुद्धिविषयतया तज- नकत्वमित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । अथ नियमेन विषयीक्रियमाणतया तजनकं विशेषणं, न तदुपलक्षणस्यास्ति असतोऽप्युपलक्षणतया तन तस्यासंभवादिति ब्रूयात्तं प्रति दूषणान्तरमाह-विशेषणेति । विशेष्याद- न्यत्वे सत्युक्तविधं विशेषणमिति हि लक्षणमभिधीयते, नचैतद्युक्तम् । परस्पराश्रयापातात् । यद्धर्मविशिष्टं गृह्णाति तदिति वा विशेषणव्यावर्त्यमिति वा विशेष्यलक्षणम् । आये परस्पराश्रयः, विशिष्टलस्याद्याप्य- सिद्धेः । द्वितीयेपि परस्पराश्रय एव, विशेषणस्याद्याप्यसिद्धेरिति भावः । उक्तं परस्पराश्रयं लक्षणान्तरेप्यति- दिशति-एतेनेति । विशेष्यं येन पदार्थेन खबुद्ध्या रज्यते स रञ्जको विशेषणम् । नापलक्षणस्योपरजक- खमस्ति तटस्थत्वादिति निष्कर्षार्थः । अस्यापि विशेष्यगर्भवात्पूर्ववदन्योन्याश्रयत्वमित्याह-परस्परेति । विशेषणोपलक्षणयोस्तात्पर्यपरिशुद्धावुदयनेनोफ मेदमनूय निरावष्टे-यत्पुनरिति । सामानाधिक- रण्येनेति । जटी तापस इतिवदित्यर्थः । विशेषणविशेष्ययोरेकाधिकरणत्वरूपसामानाधिकरण्यमसिद्धमि- स्याह-नाधोऽसंभवादिति । तदेव विकृणोति-नास्तीति । प्रतिनियतेति । दण्डस्य पुरुपाधि- १ प्रत्ययखेति शेषः । २ अविद्यमानस्येत्यर्थः । ३ नहि श्रीमुन्दरदेवमन्दिरविषयकशानविषयत्वं नियमेन मयूर- स्याऽस्ति । मयूरश्रीसुन्दरदेवावुभावप्युपलक्षणम् । ४ धर्मविशिष्टं यदस्तु गृजाति जानाति कर्ता तद्विशेष्यम्। चि. ३४ ·[द्वितीयः . नैल्यमुत्पलमिति प्रयोगः स्यात्, न चैतदस्तीत्यर्थः । द्वितीयेऽव्याप्तिमाह-दण्डी देवदत्त इति । विरोध घाचक इत्यर्थः । एतदेव पर्यनुयोगपरिहाराभ्यां विशदयति-दण्डित्वमित्यादिना । किंच सामानारि कृतः, एकस्यैवार्थस्योभयथापि प्रतिभासात् , तस्मात्प्रतीतिकृत एवेति यकव्यं, तयाच सर्वोपि धर्म तदतिरिक्तमिति योगाचारमते निपात इत्याह-किंच जटीत्यादिना । उकषणं लदाणान्तीपी. दिशति-पतेनेति । व्यावर्तकत्वानिरकेरियर्थः । अन चैवकार उपलक्षणन्यावर्तकः । भपित्ता एवमवच्छिन्नत्वं दूपयित्वा पदसमुदाय इत्सम पदपदार्य दूपयति-अस्तुवेति । मनययन -यत्समुदाय इति । पाणिनीयं पदलक्षणमुद्रावयति-नन्विति ।.वन 'सोमसमौदष्टण्टामा भ्याभ्यस्वसिभ्याभ्यस्सोसाम्पोस्'चिति सूमोफसप्तविमक्यारमशविराजियवनाना प्रत्याहारन्यानो २६६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) मस्ति, दण्डिन एघ देवदत्तत्वादिति चेत्, वर्हि तयोरेवास्तु विशेषणविशेष्यभावो ननु दण्ड देवदत्तयोः । नहि दण्ड एव दण्डी । न द्वितीयः । तत्किमेकविभक्तिकानेकपदाभिधे. यत्वमुत मिन्नप्रवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः । न प्रथमः । असंभवादेव । नहि विशेपण विशेष्यभावेन प्रसिद्धयोर्दण्डदेवदत्तयोर्दण्डो देवदत्त इत्येकविभजिजानेक- पदाभिधेयत्वमस्ति । नापि चरमः . । दण्डीदेवदत्त इत्यत्रैवादर्शनात् । नहि यथा शुक्छः पट इति शुलगुणं पटत्वं च निमित्तीकृत्य पदद्वयं पटे प्रवृत्तं तथा दण्डित्वं दण्ड का निमित्तीकृत्य दण्डपदं देवदत्ते प्रवृत्तं येन समानाधिकरणता स्यात् । दण्डिवं निमित्ती- कृत्य दण्डिशब्दो देवदत्ते प्रवृत्त इति चेत्प्रवर्ततां नाम, नतु तद्विशेषणम् । दण्डविशिष्ट रूपत्वात्तस्य । किंच जटी तापसो जटाभिस्तापस इति वैकल्पिकप्रतिभासमात्रेण विशे. पणोपलक्षणव्यवहारमङ्गीकुर्वाण: "सर्व एगयं मानमेयादिव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधा- दिभावेन, न बहिःसदसत्त्वमपेक्षत" इति सौगतमतानुप्रवेशमात्मनस्तार्किकमन्यो नालोच. यते । एतेन संबद्धमेव व्याकर्तकं विशेषणमसंबद्धमपि व्यावर्तकमुपलक्षणमित्यपि परास्तम् । अस्तु वा भवदिच्छया यत्किंचनावच्छेदकमवच्छिन्नं च, तथापि किं वत्पदमिति वि. वेचनीयं, यत्समुदायो वाक्यम् । ननु प्रसिद्धिसिद्धमेव सुप्तिङन्तं पदमिति किमिह दिवे- करणत्वात्पुरुषस्य भूतलाधिकरणत्वादेवं शौक्ल्यस्य पटाधिकरणत्वात्परस्य च तन्त्वधिकरणत्वादिति मिन- धिकरणत्वादित्यर्थः । यद्यपि दण्डदेवदत्तयो३काधिकरण्यं, तथापि दण्डित्वदेवदत्तत्वयोरस्त्यैकाधिकरण्यस्मति शङ्कित्वा परिहरति-तहीति । दण्डदेवदत्तयोविशेषणविशेष्यभावः प्रसिद्धः लोके, नतु दण्डित्वदेवदत्ता योरतस्तयोः सामानाधिकरण्यमनुपयोगीत्यर्थः । अथ धर्मद्वारा धर्मिणोरपि मतिः, तदापि दण्डिदेवदत्तयोरेर । नतु दण्डदेवदत्तयोः, दण्डित्वस्य दण्डिधर्मत्वात् , दण्डस्य च दण्डित्वाभावादित्याह-नहि दण्ड पर दण्डीति । एवं विशेषणविशेष्ययोरार्थ सामानाधिकरण्यमिति पक्षं दूपायित्वा शाब्दमिति पक्षं दूषयति-- न द्वितीय इति । एकस्मिन्नर्थे पृत्तिः पर्यवसानम् । असंभवमेवाह-नहीति । तथासति दग्डो देवदत भूतदण्डवाची दण्डशब्दो न देवदत्तपदेन समानाधिकरणः । यथं दण्डिशब्दः समानाधिकरणः मासी दार करण्येन प्रतीयमानत्वं वैयधिकरण्येन प्रतीयमानत्वं चेति योयं विशेषो विशेषणोपलक्षणयोः स तामा प्रतीतिमात्रवैचित्र्यः स्यात्, सर्वस्यापि विशेषणोपलक्षणान्तर्भावात्, तथा पुद्धिवैविश्यमेवार्थवैविध्य र व्यावर्तकः। . । निर्देशः । तिहिति तिप्तस्मिरिष्यस्यमिप्यमस्वासपासायलिमिडाहमहोणार १ नानारूपप्रतीनीगायेगेसः ।

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६७ चनीयमिति चेन्मैवम् । एकैकस्य मिलितस्य वा लक्षणत्वे सुबन्तेपि तिडन्तस्य तिडन्तेपि सुबन्तस्योभयोरुभयत्र चाव्याप्तेः। उभयान्यवरदितिचेन्न । अन्यतरशब्देनैकैकस्य मिलि. तस्य वाभिधाने पूर्वदोषानुपङ्गात् । उभयान्यान्यदिति चेन्न । उभयशब्देनोभयत्वसं- ख्याविशिष्टत्वविवक्षायामन्यशब्देन चान्यत्वाधिकरणत्वविवक्षायामुभयोरपि तत्संभवेन पूर्वोकदोपानतिवृत्तेः । अपि च सुप्तिडन्तं पदमिति यत्र सुप्तिही स्तस्सद, यत्र वा वी विधित्सितो तत्पदम् । नाद्यः । विभक्तिसत्त्वस्य विशेपणत्वेऽव्ययानां लुपविभक्तिकाना- मपदवप्रसङ्गात् । उपलक्षणत्वे च प्रातिपदिकस्यापि पदत्वं, भाविनापि विनाशेन विनाशी घट इतिवद्धाविनापि विभक्तिसत्त्वेनोपलक्षितत्वोपपत्तेः । अत एव न द्वितीयः । एतेन विभक्त्यन्ता वर्णाः पदमित्यपि निरस्तम् । ननु शाब्दप्रतीत्यजन्यशाब्दप्रतीतिजनकं वर्णात्मकं पदमिति लक्षणं, अत्र च शाब्द- प्रतीतिजन्यशाब्दप्रतीतिजनकं वाक्यं प्रथमविशेषणेन व्यावय॑ते, द्वितीयेन च प्रत्यक्षा- नुमानादावतिव्याप्तियुदस्यते, वर्णात्मकत्वविशेषणेन चादृष्टेश्वरादि । तदिहाधुनिकलक्षणे न कोपि दोप इति चेन्मैवम् । विकल्पासहत्वात् , तत्किं शब्दशब्देन पदं विवक्षितमुत वा- देशः । एतद्विभक्तिवर्गद्वयान्तं शब्दस्पं पदमित्यर्थः । तदेतदूषयति-मैवमिति । फिमेतत्पदमानलक्षणं कि वा तविशेपलक्षणम् । नान्त्यः । पदमात्रलक्षणस्य पृष्टत्वात्सामान्यलक्षणासिद्धी विशेषासिद्धश्च । प्रथमे. त्वव्याप्तिरेकैकस्य लक्षणत्वे सुवन्तलस्य तिडन्तेऽभावात्तिन्तत्वस्य च सुबन्तेऽभावात् । मिलितस्य लक्षणत्वे चोभयनाव्याप्तिरेकैकस्योभयान्तत्वाभावादित्यर्थः । अनुगतरूपसिधै शङ्कते-उभयान्यान्यदिति । दूष- यति-नेति । उभयत्वसंख्याविशिष्टादेतस्माद्यदन्यद्विश्वं तदन्यत्वाधिकरणं यदेतदुभयं तत्त्वमिह लक्षणे विवक्षितीर्थः । नचेदमुभयसाधारणमिति प्रत्येकमिलितविकल्पतदोषौ च समाना यर्थः । उभयान्यान्यश- ब्दानां च साधारणाविवक्षायां सर्वत्रातिव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । इदानीं तदन्तत्वानिरुत्यापि लक्षणं दूपयति-अपि चेति । किमयं वहुनौहिस्तद्गुणसंविज्ञानः कि वाऽनद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः । आद्यपि कि विशेषणतया विभक्तिसत्त्वं विवक्षितमुपलक्षणतया वा । नाद्य । अव्यापनादित्याह-नाधः। विभक्तीति । माला स्नातुमित्यादीनि तावत्पदत्वेन प्रसिद्धानि, नचैतेपु विभक्तिसत्त्वमस्ति, "अव्ययादाप्सुप' इति विभक्ति- लोपात् 'कृन्मेजन्तः क्त्वातोसुन् कसुन' इति चाव्ययसंज्ञाविधानादितरथाऽकार्यभोजीत्यादिष्वपि लुप्तविभ- तिप्वव्याप्तिरिति भावः । उपलक्षणात्यपक्षं दूषयति-उपलक्षणत्वे चेति । प्रातिपदिकग्रहणं धातोरप्यु. पलक्षणम् । ननु तदानीमविद्यमाना विभक्तिः प्रातिपदिकस्स कथमुपलक्षणमिति, तत्राह~भाविनापीति । नाशोपलक्षितसत्तायोगित्वमनित्यत्वमित्यत्र तदानीमविद्यमानेनापि नाशेनोपलक्षणदर्शनात् । एवं विनाशी घट इत्सनापीति भावः। विधिसिताविति पक्षं दूपयति-अत एवेति । प्रातिपदिकमानस्यापि पदवप्रसमा. दित्यर्थः । उक्तदूषणं लक्षणान्तरेप्यतिदिशति-पतेनेति । विभक्तर्विभक्त्यन्तलस्य चानिरूपणादित्यर्थः । आधुनिकरीत्या पदलक्षणमुद्भावयति-नन्विति । शब्दजनिता या प्रतीतिस्तयाऽजन्यत्वे प्रति शाब्द. प्रतीतिजनकं वर्णात्मकं च यत्तत्पदमित्यर्थः । स्वयमेव विशेषणनयस्य कृत्यमाह-अत्र चेत्यादिना। पदसमुदायात्मकं वाक्यमतः समुदायिपदविषयप्रत्यक्षप्रतीतिजन्यं तच्छाब्दप्रतीतिजनकं च वाक्यार्थप्रती. तेरपि शाब्दत्वादतस्तद्यवच्छेदाय तयाऽजन्यत्वविशेषणमित्यर्थः । शाब्दप्रतीत्यजन्येसन प्रतीतिविशेषणीभूत. शाब्दत्वविशेषणेनेत्यर्थः । २ तदमिति पाठो भाति । ३ उमयान्यद् घटादिकं तदन्यत्वं पटादावित्यतिव्याति- रित्यर्थः । ४ अकारि अमोजि इति तिडनद्वयमेतत् । ५ शारदप्रतीत्यजन्या या शादीप्रतीतिस्तजनकत्व मिति तु लक्षणार्थः शोभनो भाति । पदजन्यपदार्थोपस्थितिजन्यशाब्दबोधजनकलाद वाक्ये लक्षणाभावः ।

·[द्वितीयः २६८ तत्यप्रदीपिका (चित्सुखी) क्यम् । नानिमः । पदस्याधाप्यसिद्धेः । न पश्चिमः । पदासिद्धौ तस्याप्यसिद्धेः । ना- प्याकासासंनिधियोग्यतावन्ति पदानि वाक्यमिति तृतीयः पक्षः । आकाङ्क्षायाः पुरुषय- मस्याचेतनेषु पदेप्वभावात् । आकाड्डा हि जिज्ञासा, उक्तहि-'अन्वितस्याभिधानामुक्का- र्थघटनाय वा । प्रतियोगिनि जिज्ञासा या साफाद्धेति गीयत' इति । योग्यतापि किं पदानामेव सहप्रयोगयोग्यत्वमुतान्योन्यान्वययोग्यार्थत्वम् । नायः वह्निना सिदित्यादावपि सहप्रयोगदर्शनात् । नापि द्वितीयः । वाक्याभासेपि प्रसङ्गात् । नद्यासीरे फलानि सन्तीति विप्रलम्भकवाक्यस्थपदानामप्यन्योन्यान्वययोग्यार्थकत्वात् । अन्यथा प्रामाणिकवाक्येपि तेपामनन्वयापत्तेः । प्रमाणान्तरविरोधादिह पदार्थानामन्वययोग्यता नास्तीति चेन्न । संसर्गाभावेपि संसर्गयोग्यस्वभावस्याखण्डितत्वात् । अस्तु वा यत्किंचिदविचारितरमणीयं पदं, तत्समूहश्च वाक्यं, तथापि कुत्र प्रमाग- मिति विवेचनीयम् । 'शब्दो मानं विवक्षायां ज्ञानेऽर्थे वा भवन्मवेत् । नाचौ तब्यनि- शब्दशब्देन पदमभिधीयते वाक्यं वेति विकल्यायमात्माश्रयत्वेन दूषयतिनानिम इति । द्वितीय दूपयति-न पश्चिम इति । पदसमुदायो हि वाक्यमतः पदासिद्धी वाक्यमप्यसिद्धमित्यर्थः । वाश्ये चातिव्याप्तिः । तस्यापि वाक्यजन्यप्रतीयजन्यत्वे सत्युक्तविशेषणत्वात् । वर्णसमुदायरूपपदसमुदाये च वाक्ये वर्णात्मकत्वमप्यस्त्येवान्यथा पदस्यापि वर्णात्मकताभावप्रसन्मादिति । नच दाब्दत्वजातीयाजन्यशनमः स्वजातीयजन्यप्रतीतिजनकवर्णसमुदायः पदमिति युक्तम् । प्रथमविशेषणेन सर्वशब्दत्वजातीयविवक्षाको तदनन्यत्वविशेषणं द्वितीयेन व्याहतम् । द्वितीये वाक्येतिव्यातिः । तस्यापि यत्किचिसदाजन्यत्वे म तरूपत्वादिति । किं पदसमुदायो वाक्यमित्यादिना त्रिधा वाक्यलक्षणं विकल्प्यायी वो दूषितो इदानी तृतीयं दूषयति-नाप्याकाङ्क्षति । क्रिमत्र योग्यतासनिधिवदाकाङ्क्षाधिकरणलं विवक्षितमुत तद्विषयत्वम् । नान्यः । विषयविषयिभावस्य सण्डितत्वात् । आयेऽसिद्धिमाह-आकाहाया इति । अन्वितस्येति । वृक्ष इत्यत्रान्वितस्याभिधानार्थ विश्वजिता यजेतेसादावुक्तार्थयागस्य घटनाय प्रतियोगिनि जिज्ञासा या पुंसः सा आकाङ्केति गीयत इत्यर्थः । एतच्चोभयं विविच्य दर्शितमभिहितान्ययवादे। योग्यतामपि विकल्प्य दूषयति-योग्यतेति । किं पदगता पदार्थगता येत्यर्थः । आयेऽतिध्याप्तिमाह- वहिनेति । तयोरपि सहप्रयोक्तुं योग्यतास्त्येवेतरथा तत्कार्यसहप्रयोगो न स्यादित्यर्थः । वास्मामाले गनः नमेव दर्शयति-नद्यास्तीर इति । ननु वाध्यमानस्य तदर्थस्य कथमन्वययोग्यवेति, तनाहअन्ययेति । अयं भावः । अत्र कि प्रमाणान्तरवाधादन्वयो नास्त्रीत्युच्यते किंवा तद्योग्यतव नास्तीते । साये प्रारो- पापरिहारः । अन्वयाभावेपि योग्यतानपायात् । नहि यावद्योग्यत्वं कार्यदर्शनमस्ति । नियमेन फार्यानि रिति चेन । असिद्धेः, आप्तवाक्ये तेपामेवान्वयदर्शनात् । एतेन योग्यताभावाशोऽपि प्रत्युसः । नाता क्यस्थपदार्थेभ्योऽनातवास्यस्थपदार्या अन्य एवेति वाच्यं, तथा सति वेषामन्यायोग्यावयाप्यनिदे, तेषामन्वययोग्यतास्तीति, संगतिग्रहणाभावादयोधकता च । भख्यातिवादिनापि व दाबोधार तरसादस्त्येवानातवाक्ये व्यभिचार इति । एतदेव चोद्यपरिहाराभ्यां विशदयति-प्रमाणान्तरेत्यादिना । एवंतावच्छन्दविज्ञानादसन्निकट बुद्धिः शादमिति लक्षणे शब्दविनादित्यसो दुनिला युमेर तदपेक्षार्थविज्ञानमित्यत्रार्यशब्दार्थोऽपि विचारासह इलाह-अस्तुयेत्यादिना । मानभवनमः यक्तृतियक्षायां पदार्यसंसर्गविषयिष्यां लिगतया भवेत् । यथाः योगताः परभिप्रायं तु सूची। किंवा वक्तप्रयोगमूलभूतशाने लिया। यया पैशेपिकादयः । उपलक्षण त गमिप्रायोकि वाक्यार्थे सभावत एव यया मीमांसदाः । न तावदायो । ताभ्यां रन्दस व्यभिचारा । नाप्पाला । थेषु संगसंभयेन तसंसहपायाप प्रामाण्यायोगादि समायोजना इममेर Ary १ संयम्यन्तरे पसार र दृष्टान्ने पतिः। र योग्यता नास्तीति सामानmat पक्षास्सोमानीकारादित्यः।

·। परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २६९ चारित्वान्नान्यः संगत्ययोगतः ॥ ३१ ॥ न ताव देवदत्त गामभ्याजे'ति पदनिचयस्तद्वि- वक्षायां तज्ज्ञाने वा लिङ्गतया मानं, व्यभिचारित्वात् । भ्रान्तस्य पिपासोः पानीयविव- क्षायां फुफुदं देहीति प्रयोगदर्शनात् । अन्यथा जानतोपि विप्रलम्भकस्पान्यथाप्रयोगदर्श- नाच । आप्तवाक्यमेव तयोलिङ्गं नेतरदिति चेत् । अस्तु तर्हि तदर्थस्यैव प्रतिपादकत्वं तस्य, तेनाव्यभिचारात् । किंच वाक्यं वाक्यार्थेनाविशेपितज्ञान विवक्षयोर्मानमुत विशेपितयोः। नाद्यः । व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । द्वितीये तु तद्विशेपणभूतोऽर्थः केनाधिगत इति वा- च्यम् । न तावत्प्रत्यक्षेण । नदीतीरे फलसत्तायाः श्रोतुरिन्द्रियासनिकृष्टत्वात् । नानुमा- नेन । तद्व्याप्तलिङ्गाभावात् । नाप्येतदवगतिः स्मृतिः । पूर्वमननुभूतत्वात् । नाप्युत्प्रेक्षा । तस्याः प्रत्यक्षानुमानयोरनन्तर्भावात् । नापि संशयः । कोटिद्वयानवलम्बित्वात् । नापि विपर्ययः । तत्र प्रवृत्तस्य तत्प्राप्त्यभावप्रसङ्गात् । शब्दादेव तु तदधिगमे परस्पराश्रयता, अनुमानपैयर्थ्य च। अनधिगमे तु वद्विशिष्टज्ञानानुमानायोगः । नागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति न्या. यात् । नापि तृतीयः । अर्थेन शब्दसंगत्यभावात् । शब्दार्थयोरेकदेशकालत्यनियमामा- ~न तावदित्यादिना । विवक्षाव्यभिचारमुदाहय ज्ञानव्यभिचारमुदाहरति-अन्यथा जानतोपीति । तदुक्तं भादैः 'अन्यथा संविदानोपि विवक्षत्यन्यथा यतः । तस्मादेकान्ततो नास्ति पुंवाक्यातद्धियां गति'- रिति । ननु नास्माभिः शब्दमानं विवक्षाज्ञानयोः प्रमाणमित्युच्यते, अपिखाप्तवाक्यं, तस्य च न ताभ्यां व्यभिचार इति शकिला परिहरति-अस्तु तीति । अनाप्तवाक्येष्वर्थव्यभिचारदर्शनेन खलु विवक्षाज्ञा- नयोः प्रामाण्यमानीयते, तनापि चेदाप्तवाक्यत्वेन विशेषणम् , अर्थे एव किमिति तर्हि तादृशं वाक्यं प्रमाण न स्यात् , अस्ति हि तेनापि तस्याव्यमिचार इत्यर्थः । इतोपि विवक्षाज्ञानयोः प्रामाण्यं न संभवतीत्याह-किंच वाफ्यमित्यादिना । कि ज्ञानविवक्षामात्रयोर्वाक्यं प्रमाणमुत ततद्वाक्यार्थविशेषितज्ञान विवक्षयोरित्यर्थः । आद्यमसभवेन दूपयति-व्यवहारेति । नहि ज्ञानमात्र विवक्षामानप्रतिपत्त्या गवानयनादौ प्रवृत्तिः संभ- वतीत्यर्थः । द्वितीये तु ते वाक्यार्था ज्ञाता न वा । आये किमन्यतस्तेषा ज्ञानं शब्दत एव वा । न तावदन्यत इत्याह-न तावत्प्रत्यक्षेणेत्यादिना । इन्द्रियासनिकृष्टत्वात् । वाक्यप्रयोगसमय इति शेषः । ननु स्मृतिरेव सा अतः सस्कारादेव प्राप्तेति, तत्राह-नाप्येतरगतिरिति । उत्प्रेक्षापक्षेपि न तावत्स्मृतिः । निरस्तत्वात् । अनुभवपक्षे तु प्रमाणं न वा । आद्ये प्राह-प्रत्यक्षेति । द्वितीयेपि सशयो विपर्ययो वा। नोभावपीत्साह-नापि संशय इति । अस्तु तर्हि शब्दादेव तदधिगम इति, नेसाह-शब्दादेवेति । यदा शब्दतो) ज्ञाता तयावृत्तविवक्षा वा ज्ञानं या शब्देन लिङ्गभूतेनानुमीयते ताभ्यां चार्यानुमानं तथा. चार्यज्ञाने विवक्षाज्ञानं विवक्षाज्ञाने चार्थज्ञानमिति परसराश्रय इत्यर्थः । किच प्रथमत एवार्थप्रतीतो तद्विव. क्षया पुनस्तदनुमानं च येत्याह-अनुमानेति । अथवा न परस्पराश्रयः । अर्थव्यायत्तविवक्षया पुनर- र्भानुमानाभावाव्यवहारस्य प्राथमिकाप्रतीत्यैवोपपत्तेरिति यदि परो ब्रूयातं प्रत्याह -अनुमानेति । तहि- प्राथमिकमधमतिलछ्य विवक्षानुमान तावन्मानादेव व्यवहारसिद्धरित्यर्थः । एवं ज्ञायमानार्थव्या वृत्तविवक्षाज्ञानयोः प्रामाण्यमिति पक्षं दूषयिलाऽज्ञायमान इति पक्षं दूषयति-अन- धिगम इति । अर्थे प्रमाणं शब्द इति तृतीय पक्षं दूषयतिनापि तृतीय इति । अथैनेति । पदा. थेन संगत्यभावात् पदनिचयस्य न पदार्थसमूहे प्रामाण्यमित्यर्थः । ननु माभूदेकदेशादिनियमलक्षणः संवन्धः, १ एकाधिकरणवृत्तिवादिनियमरूप इत्यर्थः ।

·[द्वितीय - व्यभिचाररपो वा पूर्वोक्तदोष । ययाकयापि गवलविनाभाव , तथापि तागु पक्षिा कक्षा २७० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) वात् । वाच्यवाचकलक्षणः संबन्धोस्तीतिचेत् । वाचकवं नाम तद्विषयप्रतीतिजनकत्त, वाच्यत्वं तज्जन्यप्रतीतिविषयत्वं, तदेवासति संबन्धे कथ स्यादिति पर्यनुयोगे तस्मादेव तद्भवतीति ब्रुवाणः पण्डितगोष्ठीषु कथं नापत्रपेत् । अन्तरेण प सबन्ध शब्दपार्थवि शेषप्रसीविजनकत्वेऽध्यक्षानुमानयोरपि संवन्धसमर्थनवैयापातः । कस्य चार्य शब्दो वाचक: । किं जातेरुत व्यक्तः किं वा जातिविशेपितायाः व्यक्तः । नायः । विशेषविष. यव्यवहाराभावप्रसङ्गात् । अथ जातावेवावसितसगतिकानि यदान्यताकलितविशेशया स्तस्या बोदुमशक्यत्वात्तनापर्यवसितव्यापाराणि विशेपानपि पोधयन्तीति मत् । तदपि न । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । प्रथम जातिमात्रमवयोध्यापर्यवसानादनन्तर विशेषमयो धयन्ति किं वान्तर्भावितविशेषामेव जातिम् । नाद्यः । पदबुद्ध्योविरम्यव्यापाराभावात् । द्वितीयेपि विशेपेषु पदानां शक्तिरस्ति न वा । अस्ति चेत् , जातिरेव शब्दार्थ झ्यभ्युपगम- भङ्गप्रसङ्गः । अस्तु तर्हि जातिरेव वाच्या व्यक्तिस्तु तदविनाभावालक्ष्येति चेन्मैवम् । अविनाभावासिद्धेः । किं गोत्वजातेय॑क्तिमात्रेणाविनाभावः कि वा गोव्यत्या । नायः । गोत्वजातेघटादिव्यक्तिभिरविनाभावाभावात् । न द्वितीयः । आत्माश्रयत्वात् । गोत्वज्ञा- तिविशिष्टाया गोत्वस्य वर्तनाङ्गीकारात् । विशिष्टस्य लक्ष्यस्वे विशेषणभूताया जातेश्य- स्वासनात् । एतेन सानावता विशेपेणाविनाभाव इत्यपि प्रत्युक्तम् । किंच सापि शक्तिरन. वाच्यवाचकलक्षणस्त्वस्ति सबन्ध इति शङ्कते-वाच्येति । सबन्धव्यतिरेकेणार्थस्य वाच्यत्व शमस वाचकत्व चा न सभवति तत्र तस्यैव सबन्धोक्तावात्माश्रय स्यादिति परिहरति-वाचकत्वमित्या दिना । गोष्ठीषु सद खित्यर्थ । असबद्धस्यैव वाच्यत्व वाचकाव वेत्यारामातिप्रति सादित्याह-- अन्तरेणेति । अस्तु वा वाचकत्व तथापि कस्य वाचक शब्द इति विकल्प्य दूषयतिकस्य चायमित्या दिना । यद्यप्याकृत्यधिकरणे, नियोगेने विकल्पेन द्वे या सहसमुधित या समुदायो वा विशिष्टा चेक यापि वेति" वार्तिककारहव पक्षा उपन्यता । तथापि तेपामयन्ताभासत्वात्तैरेप निरस्त वाय विस्तारी रुणाचार्येणेह नोपन्यस्य निरस्यन्ते । जातिमाने गृहीतसगतिकस्य व्यक्तावपर्यवसानत्त्या योधरूनीति प्राभारीत्या पूर्ववादिनोक विकल्प्य दूषयति तथाहीति । यदिदमपर्यवसानाद्यमियोधन तरि जति प्रतीते पश्चारिक वा जात्या सहवेत्यर्थ । आमसभवन निरस्यति त । घुद्धिप्रण घान्दार्थ, द्वितीयेपि किं व्यक्तावशक्त शक्तो वा । नाय । अशकस्य तद्वाचकवाभावात् । द्वितीयपि व्यकिरपि हर वाच्येत्यपसिद्धान्तापतिरित्याह-द्वितीयेपीति । ननु व्यतावशकमेव पद, कय तह तन युपपति, लक्षणयति शङ्कते-अस्तु तहीति । जातिव्यत्यो साधारण्येनासाधारण्येनोभयथापि पारिनाभवोऽते, इत्याह-मैयमित्यादिना । ननु जातिमानस न व्यक्तिमानणाविनाभाव ताशेपेगेवे रिटी पर दूपयति-न द्वितीय इति । यदि गोत्वविशिष्टाया व्यको गोलस्यविनामा सव सा बर्तन वाच्य तथा चात्माश्रयत्वमित्याह-आत्माश्रयत्वादिति । उपलक्षण चैतबाते जायगाभार त्माश्रयान्तरस्यापि । किंच गोत्वविशिष्टव्यक्तेरविनाभावास्य नविशेषजातेरपि लभ्यत्पमिचनियर न्यता शब्दस्य स्यातदैमावे च लक्षणापि न सभवेदिति नैरायगेय शब्दसामान्यस समर्थित सर मिसधिराह-विशिष्टस्येति । ननु सानावता विशेषेण गोवारविनागार, न नात्माश्रयतेति, तत्राह-एतेनेति । सोपि हि गोलपिशिष्ट एवेति पूर्वोकणय सादिल । भने मस्ति न या, अस्तियेदगुल्यमाणा या गृपमाणा- सापति शाVिE १ नियमेन जातिरेव याच्या व्यक्तिरेव या विनातिनामसारमा काम व्यतियां सरसमुचित तयो समवायो वा याप्प तपोखरा पा राणदायो नाप किविशिष्ट जातिया वाथ्या स्य । २ मीश्यामा पदय । भालम्पभिसामा Pr । गो परिशिष्टेन, पर । माया ·.. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७१ धिगता न कार्याय पर्याप्तेति तदधिगतिरवश्याश्रयणीया । न च सा शक्या, विशेपाणा- मानन्त्याव्यभिचाराच्च । नास्ति चेद् , व्याघातः, तत्रासमर्थानि बोधयन्ति च तानीति । अपि च जातिरेव शब्दार्थ इति नियमे कालाकाशदिगादिशब्दानामवाचकत्वप्रसङ्गात् , काला- फाशादौ कालस्वादिजातेरभावात् । यत्र संभवति तत्र जातिरितरत्न तु व्यक्तिरिति व्यव- स्थेति चेन्न । पाचकादिशब्दानामुपाधिपरत्वस्वीकारात् । अस्तु तर्हि नितयं शव्दार्थ इति चेन्न । जातिशब्दार्थत्वदोषाणामुपाधिष्वपि तुल्यत्वात् । नच त्रितयस्य मिलितस्यै- कैकस्य वा शब्दार्थत्वप्रयोजकता । व्यभिचारित्वात् , अन्यतमत्वस्य च खण्डितत्वात् । एतेन व्यक्तेरपि शब्दार्थता प्रत्याख्याता । आनन्यव्यभिचारयोस्तनापि तुल्यत्वात् , विशिष्टस्यापि व्यावृत्तत्वाविशेपाठ्यक्तेरिव तस्यापि शब्दार्थता निरसनीया । अथ जातिवै- शिष्ट्यं सर्वनानुगवमेव शब्दार्थः, वदापि जातेः शब्दार्थतायामुक्तं दूषणं न प्रत्युद्धियेत । किंच वाच्यत्वमर्थस्य धर्मो, वाचकत्वं च पदस्य, तथा च प्रतिवस्तुनियते वाच्यत्वे पाचकरवे च संवन्धवाचोयुक्तिः कुतस्त्या । एतेन साङ्केतिकः शब्दार्थयोः सबन्ध इत्यपि परास्तम् । सङ्केतस्यापि जातौ व्यक्तौ विशिष्टे वाभिहितन्यायेन दुर्घहत्वात् । तस्मा- च्छास्त्रं शब्दविज्ञानादसनिकृष्टेथे बुद्धिरिति लक्षणमलक्षणम् । तथाप्तवाक्यं शब्दप्र. माणमिति नैयायिकानामपि । 'आप्तोदीरितवाक्येषु मालतीमाधवादिपु । व्यभिचारान्न तद्यक्तमाप्तत्वस्यानिरुक्तितः' ॥ ३२ ॥ स्वकपोलकल्पितमालतीमाधवादिवाक्येपु मामा- रिक्र प्रत्यपि योधकत्वप्रसहाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । द्वितीये प्राह-नच सेति । ननु नास्त्येव तादृशी शक्तिर- भिधेयनिष्ठत्वाच्छक्तेरिति, तनाह नास्ति चेदिति । व्याघातमेव दर्शयति-तनेति । किच सर्वशब्दाना जातिरर्थ । उत यन सभवति तनेति मतम् । नाद्य इत्याह-अपिचेति । नोकव्यक्तिपु कालादिपु जाति- रस्तीति तद्वाचकशब्दाना नरर्थस्यप्रसङ्ग इत्यर्थ । द्वितीय शइते-योति । एतदव्यापक्मुभयव्यतिरिक्त स्योपाधेरपि कचिच्छब्दार्थलाश्रयणादित्याहन पाचकादीति । अव्याप्तिद्वय परिहरन्शकते--अस्तु तहीति । त्रितय, जातिय॑क्तिरुपाधिश्चैत्यर्थ । एतदपि न सभवति, उपाधे शब्दार्थताया जातिवदुपहि. तेषु व्यक्तिचिव प्रत्त्यसभवादेस्तुल्यलादित्याह-जातीति । फिंच त्रितयमपि कि मिलित शब्दार्थ कि वैकैक्म् । नाद्य । प्रत्येकस्थरे तदभायात् । द्वितीयोऽसिद्ध । एकैकस्थले तदितरयोरभावादेव । अथान्यतम शब्दार्थ स्यात् , न, अन्यतमस्य नितयातिरिक्ततया दुर्वचत्वस्याधस्तात्कियासममिहारेणोदाहृतत्वादित्याह- अन्यतमत्वस्य चेति । तदेव जाति शब्दार्थ इति प्रथम पक्ष प्रतिक्षिप्त । द्वितीय दूपयति-पतेनेति । लक्षणादिपक्षोकदोषविशेषमतिदिश्यमान विशदयति--आनन्त्येति । जातिविशेपिता व्यक्ति शब्दार्थ इति तृतीयपक्षेपि व्यक्तिपक्षोक्तदूपणमतिदिशति-विशिष्टस्यापीति । न न जातिविशिष्टा व्यक्ति शब्दार्थ येनानन्त्यादिदोष' स्याकिंतु सर्वविशिष्टेष्वनुगत यजातिवैशिष्ट्य तदेव शब्दार्थ इति । तदपि न । तस्यापि जातिवदेवानुगतत्यापायत्तेपुप्रवृत्त्यभावादेस्तादवस्थ्यादित्साह -अथ जातीत्यादिना। यस्तु पाच्यवाचकत्वमेव सबन्ध इत्युद्भाव्य दूषित पक्ष तव सिंहावलोकितेन दूपणान्तरमाह- किंचेति । समन्धिद्वयवत्येको हि सबन्धो नाम, न चैतत्तथैतीदं सबन्ध एव न भवेदित्यर्थ । अन नैया- यिका प्राहु-'साकेतिक शब्दार्थयो सवन्ध' इति । तदपि दूषयति एतेनेति । अतिदिश्यमानमे- बाह -संकेतस्यापीति । एव मीमांसकाना शाब्दप्रमाणलक्षणे दूपणमुपसंहरति-तस्मादिति । नैया- यिकसमतमपि लक्षण दूपयति-तथेति । लक्षणमलक्षणमित्यनुपज्यते । अस्यातिव्याप्तिमसिद्धिं च श्लोके. नाह-आतेति । अनैकान्तिकतां विणोति-स्वकपोलेति । नन्वोत्प्रेक्षिकार्थे वासि नाप्तवाश्यान्यतो. १ परस्परेत्यादि । २ नो केति पाठो भाति । ३ विभत्तिलोपाभाव ऐच्छिक । .

·[द्वितीयः यत्र यो दोपरहितः स तनातो नान्योति शहिते परिहरति-यत्तच्छन्दयोरिति । साधारण विपरसेच यूपणाय-अन्यथेति । प्रत्यक्षादिग्यवच्छेदार्थमनुपरमदर्शनादित्युतम् । भनुपपयमानविषयनिक दर्शनात् । यत्सविक्लकं तत्पदशं स्मरणं वा भवति सयवच्छेदार्थमुपपादक इत्युकम् । स शिविध २७२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ण्याभाबादसिव्याप्तिः । नहि पुराप्त एवं सन्नाटकनाटिकादिप्रबन्धविरचनमात्रेणानतो भयति भवभूतिः । उक्तं चैतदुम्बेकेन 'यदाप्तोपि कस्मैचिदुपदिशति, न त्वयाननुभूवार्थ- विपर्य वाय॑ प्रयोक्तव्यं, यथानुल्यग्रे हतियूथशवमाते इति तत्राव्यभिचारः स्फुट इति । कश्चायमाप्तो नाम । यथादृष्टार्थवादीति चेन्न । भ्रान्तवाक्येपि प्रसङ्गात्, प्रमाण- इति विशेपणेपि प्रमाणदृष्टस्य प्रमादादिनान्यथाकथनेपि प्रसङ्गात् । प्रमाणेन यथादृष्टं तथावादीति चेन्मैवम् । एकदेशे तथाभूतवादित्वेप्यंशान्तरेऽन्यथाभूतवा दिन्यपि प्रसङ्गान् । यावत्प्रमाणदृष्टं तावत एव वक्ताप्त इति चेन्न । अज्ञातसंदिग्धानुवादादिवाक्यप्रयोक्तुर नाप्तत्वप्रसङ्गात् । अथ निर्दोष आप्त इति चेन्मैवम् । आप्तानामपि कचिद्रागादिदोपसं- भवात् । यत्र विपये यो निर्दोषः स तत्राप्त इति चेन्न । यत्तच्छब्दयोर्विशेषविषयत्वेना- साधारण्याव्याप्तेः । तस्मादाप्तवाक्यमागम इत्यप्यलक्षणम् । यथार्थवाक्यं शब्दप्रमाण- मित्यपि न । यथार्थत्वस्य प्रमितिखण्डनावसर एव खण्डितत्वात् । एतेन 'समयमलेन सम्यक्परोक्षानुभवसाधनं शब्द' इति भूपणस्यापि लक्षणमपास्तम् । /कृततर्जन्या दशसंख्यानुमाने शङ्खध्वनौ चानुविधेयपुरुषाभिप्रायानुमापके व्यभिचारात् । समयस- म्यक्त्वयोश्च पूर्वमेव निरासात् । तदेवं शब्दलक्षणमपि दुर्भणमिति सिद्धम् । तथार्थापत्तिलक्षणमपि । अन्यथानुपपन्नदर्शनादुपपादके बुद्धिरापत्तिः । यथा जीवतो नातिव्याप्तिरिति, तबाह-नहि पुरेति । नाटकादिकाव्ययोगान्ता नाटकविशेषा । भवभूतिरुम्वेक । एतदेव ग्रन्थान्तरस्थेन तद्वचनेन संमतयति--उक्तं चैतदिति । तन बननुभूतार्थवाक्यस्सोदाहरणत्वेनोच्यमानमप्य हुल्यपादिवाक्यमाप्तोतवाक्यमेवेसतिव्याप्तिरित्यर्थ.--आप्तत्वस्यानिरुक्तित इत्येतद्विष्णोतिकवायः मिति । भ्रान्तवाक्य इति । सोपि हि यथा खेन दृष्टं तथैव वक्तीत्यर्थः । ननु प्रमाणदृष्टार्थरकाप्तो नाम, ततो भ्रान्ते नातिव्याप्तिरिति, तत्राह-प्रमाणप्टेति । ननु न प्रमाणरस्य वदनमा विवक्षितं येनान्मर वदनमादायातिव्याप्ति. स्याकिंतु यथा दृष्टं तथैव वदनमिति शङ्कते-प्रमाणेनेति । अन किं प्रमाणदृश्य तथा वदनमा विवक्षितमतिरिक्तावदनमपि वा । आये पाह-मैवमेकदेशेति । द्वितीय शङ्कते-यादिति तव्याप्तिरित्याह-अज्ञातेति।नहि तेषां प्रमाणदृष्टत्वं, व्यापातादित्यर्थः । किमिदं निषित्वं, कि सर्वविधये । वा कचिद्दोषराहित्यम् । आयेऽव्याप्तिमाह-मैघमासानामिति चिदागादिदोपवतोन्यर यथार्थवदनसम्म सवाक्यं न स्यादित्यव्याप्तिरिति भावः । द्वितीये त्यतिव्याप्तिनकायोपरहितस्यान्ययावदनेपि प्रसाद मनु पूर्वोक्कातिव्याप्तिरित्यपि द्रव्यम् । यथार्थत्वस्येति । प्रमात्यव्याकखण्डनवमय इसप । मासर्वोप मुद्भाव्य दूषणमतिदिशति-पतेनेति । अनुमानादिव्यात्त्यर्थ समयमदणम् । प्रत्यक्षव्यापत्य परोक्षप्रा । संशयादिव्यारत्त्यै सम्यग्रहणम् । स्मृतिव्यात्त्यर्थमनुभवग्रहणम् । यत्र हि वणिनां समयालेनोपी तर्जन्यहलिशसख्यामनुमापयति तनानुमाने त्वदुलक्षणमातपादित्यर्थ अतिव्याप्यन्तरमाद-शानी चेति । अनुविधेयः प्रभुः । तत्रापि हि प्रभो. सेनोयोगपरात्यायभिप्राय समययन पनि सेना मनुमापयतीत्यर्थः । एवमधिकं दर्शयित्वातिदिष्टांशं विशदयति-समयेति। तदित्यं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीत्यक्षपादसूनपरिगणनामेण प्रमाणचतुष्टयं सण्डितम् । भाटपामाकराभिमतामापत्ति खण्डयति-तथेति । दुर्भणमित्यनुवर्तते । ततापर्यापत्तिश दी दृष्टार्थापत्तिः धुतार्यापत्तियति । तत्र प्रमामुदाहरति-यथा जीयत इति । अत्र दिने । पास महिरवस्थान विनानुपपद्यमानहाभावदर्शनात पादाहियानानपतिरल. हा १न्योतामनुवादपदेन छीतापुरषः । २ जन्येन्यानि र राषिपशयनम् । -- ·परिच्छेदः] . गयनप्रसादिनीव्याझ्यायुता। २७३ देवदत्तस्य गृहान्तरभावमवलोक्य पहिरवस्थानज्ञानम् । नन्विदमनुमानमेवास्तु, देव- दत्तो बहिरस्ति, जीवनवत्ये सति गृहेऽभावात् , संगतिपनवदिति चेन्मैवम् । देवदत्तप्रति. योगिफाभावस्य गृहाधिकरणतया देवदत्तधर्मत्वाभावात् । गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं है- स्वर्थ इति पेन्मैवम् । यदा जीवन्नस्ति फचिद्देवदत्त इत्याप्तवाक्यादनिर्धारितदेशविशेपनि- टतया देवदत्तसत्तावगता प्रामावहिरवस्थितेनैव चैत्रेण, सच तदागत्य गृहान्तस्तदभाव- • मालोक्य यहिःसत्त्वमनुमिमीत इति वाच्यम् । तच्चानुपपन्नम् । साधारणदेशमात्राव- स्थानविपयस्यागमस्यार्थापत्त्या यावन पहिर्देशसत्ताविपयत्वं परिकल्प्यते तावदागमाप- बाधितविपयतयानुमानस्यानुत्थानात् । कल्पिते तु पहिर्देशविपयत्वेऽनुमानामागेवार्थी- पत्तिलेधप्रमेयेति कृतमनुमानेनेति भाट्टाः प्रतिपेदिरे । तदिदमसुन्दरम् । 'आगमस्य पहिर्देशविपयत्वस्य कल्पनात् । प्रागेव देवदत्तस्य गृहेऽभावो मितो न वा ॥ ३३ ॥ आधेनुमानं तेनैव निष्पत्यूहूं प्रवर्तताम् । द्वितीये फल्पकाभावार्थीपत्त्युदयः कुतः ॥ ३४ ॥ भाट्टानामप्याप्तवाक्यस्य वहिर्देशविषयत्वकल्पनात्प्रागेव देवदत्तस्याभावः वैशेषिकादेरनुमानान्तववादिनो मतमाशय मीमांसकः पार्थक्यं समर्थयते-नन्वित्यादिना । अस्ति हि मैनस्य जीवनवत्वेपि गृहेऽभावस्य बहिरवस्थानस्य च परस्पर व्याप्तिरिति भावः । भीमासकः परिहरति -मैवमिति । अन जीवनवत्त्वे सति गृहेभावादिति कोई । कि गृहनिष्ठाभावाधिकरणत्वादिति किया गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वादिति । आयेऽसिद्धिः । नहि गृहाधिकरणक्षेत्रप्रतियोगिकोऽभावधेने वर्तत इति सभ- पति अतोऽपक्षधर्मत्वादसिद्धो हेतुरित्यर्थः । देवदत्तमहणं चैनोपलक्षणम् । द्वितीयं शङ्कते-गृहनिष्ठेति दूषयति-मैवमिति । अनानुमानाप्रवृत्ति दर्शयितुं भूमिका परिशोधयति-यदा जीवन्निति । यः ख. ल्वनुमाता चैनः तेनैव चैनेण यदा प्रामादहिरेव जीवन्नस्ति क्वचिद्देवदत्त इत्याप्तवचनादनिर्धारितदेशविशेप- निष्टतया देवदत्तोवगतो भवति, पुनव स एव चैनो ग्राम प्रविश्य गृहमागत्य गृहान्तश्च तस्य जीवतोऽभाव- मवलोक्य यहि सत्तामनुमिमीत इति वक्तव्यम् । इतरथा आप्तवाक्याज्जीवनमानानधिगमे जीवनवत्त्वे स. तीति विशेषणासिद्धिप्रसङ्गात् , गृहाभावमानस्य वहिर्मावेनाविनाभावाभावाच । प्रत्यक्षस्य च साधारण्येनाप्र- वृत्तेरनुमानस्य च लिहाभावात् , अनाप्तवास्येन सामान्येन जीवनमवगत्य पवादनुमिमीत इति वक्तव्यमिति यो- जना। भवरवेवमेतावताऽनुमानाभावे किमायातमिति, तनाह-तञ्चेति । यत्खल्वाप्तवाक्यं सामान्येन स्थितिमवयोधयति, तस्य कि गृहाबहिर्विषयताया स्कृप्तायामनुमानमिदं प्रवर्तते भक्तृप्ताया वा। न तावद- क्लप्तायाम् । तदाह्यागमस्य गृहेपि स्थितिबोधकत्वसभवेन तद्विरुद्धवहिरवस्थानानुमानस्य कालासयापदिष्टवा. दित्यर्थः । अथ क्लुप्तायां, तनाह-कल्पिते विति। गृहेऽभावावेदकप्रमाणस्य सामान्येन स्थितिषोधका- गमस्य च योयं विरोधस्त्रयानुपपत्त्यागमस्य वहिर्भावविषयत्वकल्पनाह्यापत्तिर्नाम, तत्प्रवृत्ती चानुमान नि. रफ्लमित्यनुमानाप्रवृत्तिरर्यापत्तेश्च पार्थक्यमिति भाटाना समर्थन प्रकार इत्यर्थः । अन सिद्धान्ती दूपयितुमु- पक्रमवे-तदिदमित्यादिना। भागमवाधपरिहारार्थमपत्तिरपेक्षणीयेति हि वेनामिहितं, तनापत्तिप्रवृत्तिव्यतिरेकेणैवागमवाधं परि- हरननुमानप्रवृत्ति दर्शयति श्लोकद्वयेन--आगमस्येति । सामान्येन प्रवृत्तागमस्य वहिर्विषयलकल्पना- प्रागेव गृहाभाव केनचित्प्रमाणेन प्रमितो न वा । यदि प्रमित, तर्हि तेनैवागमस्य निरुद्धत्वादनुमान निर्विघ्नं प्रवर्तता किमर्यापत्त्या । अथ न प्रमितो गृहाभावः, तर्हि कयानुपपत्त्यागमस्य वहिर्विषयत्वं कल्प्यत इत्यनुमा. नवदर्यापत्तरप्यनुदय एवेति श्लोकयोजना । श्लोको विवृणोति-भाट्टानामित्यादिना । गुडजिदिकया - १गृहे इति शेषः। चि.३५ ·प्रयतं यत्रमाणं जीवन्देयदराः पचिदस्तीति रोग विशेषे प्रशतं यरप्रमाणं एदाभायमाहितस HTR . प्रमाणानि तेषां प्रत्यसमयेऽनुदय एवाभावप्रमाणप्रवृत्तेरङ्गीकारात्, इतरथा सपटे भूतले निमीलितवनमा रूपणादखिदिरेवेति दर्शयिष्यविरोध विकापयति-कथायमिति । सामान्यमवृत्तति । सन २७४ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) प्रमितोऽप्रमितो वा । प्रमितत्वे तत एवानुमानोदयादलमर्यापत्तिप्रकल्पनादुर्व्यसनेन । द्वितीये तु कल्पकाभावात् कुतोपत्तेरुदयः । इयांस्तु विशेषः । प्रत्यक्षाभाववादिनो मते प्रत्यक्षस्थागमादलीयस्त्वादागममवगणय्यापि प्रत्यक्षाधिगतगृहामावलि न भवति य. हिदेवदत्तसत्त्वानुमानम्, अभावप्रमाणाधिगम्यत्वे पुनरभावस्यागमाहुलक्या बठिरोधिगृहा- भावस्यैव प्रमातुमशक्यतया नार्थापत्तिः प्रसरति, सदुपलम्भकप्रमाणप्रत्यस्तमय एवाभा- वप्रमाणप्रवृत्त्यङ्गीकारात् । यथाहु: "प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते । वस्तुसत्ताव- बोधार्थ तत्राभावप्रमाणतेति" । किंच यद्यस्य कल्पकमिष्यते तत्तेनाविनाभूतमिष्यते न वा । आये भङ्ग्यन्तरेण भवताप्यनुमानमेवामिहितमिति न प्रमाणान्तरावकाशः । द्वितीये प्यनियतमेव यत्किंचित्कल्पयेदिति नार्थापत्तिप्रमेयसिद्धिः । अनुपपद्यमानस्योपपादकासत्त्वे विरोधो गमक इति नानुमानमिति चेन्नैवम् । अनुपलब्धेरप्यनुपलभ्यमानसत्त्वे विरोध एवाभावगमक इत्यभावमानापद्धवप्रसङ्गात् । धूमोपि धूमध्वजस्यासत्त्वे विरोधादेव वद- मक इत्यनुमानविलयापत्तेश्च । यंत्र कार्यकारणभावं विनाऽविनामावादेव गमकत्वं रस. रूपादौ तत्र भवत्येवानुमान लब्धावकाशमिति चेन । तत्रापि रूपासत्वे रसस्य विरोधा- देव गमकत्वोपपत्तेः। कश्चायं विरोधः किं प्रमाणयोः १ उत प्रमाणत्वेनाभिमतयोः २ अनिर्णीतप्रामाण्या- प्रामाण्ययोर्या ३ सामान्यप्रवृत्तप्रमाणेन विशेषप्रवृत्तप्रमाणार्थवाधसंशयो वा ४ सर्कयोरेख दमनुमानस्वार्थापत्तिसमानयोगक्षेमत्वमुक्त, वस्तुनस्तु भवदर्यापत्त्युदयात्तार्किकानुमानोदयस्याविश्यमसीलाइ --इयांस्त्विति । प्रत्यक्षतः खलु गृहाभावस्तार्किकमतेधिगम्यते, दृश्याभावत्वात, प्रत्यक्षविद्धं सदनुमानमा गमं तृणाय मत्त्वैव प्रवर्तते आदित्यवर्णाद्यागममिय परमात्मन्यरूपलानुमान, भवता स्वागमादुर्वलमेव राहामार प्राहिप्रमाणमित्यापत्तरुदय एव विचारणीय इत्यर्थ । तदुक्तं तत्वको मुद्या प्रमाणे नियतस्य गृहेऽसरम्प पाक्षिकतया सांशयिकेन गृहसत्त्वेन प्रतिक्षेपायोगादिति । तस्माद्हाभायेन सिद्धन यहि वोनुगीयत युक्तमिति' च । योग्यानुपलब्धेरागमादिदीवस्येहेतुमाह-सदुपलम्भकति । सतोभायस्योपलम्भानि याने भावनिर्णयप्रसादिति भावः । अन च वार्तिकम्मतिमाह-यथाहुरिति । वस्तुसत्त्वं वस्तुतत्वम् । भार पतेति यावत् । तदवयोधार्थमित्यर्थः । भझ्यन्तरेणाप्यनुमानतामापत्तनुदय च विकलपूर्वकमाह--- चेति । कल्पकमिति । गृहाभावाीत्यर्थः । तेनेति । कल्प्येन यहि वनेत्यर्थः । स्यान्मतं, कपा करप्येन या व्याप्तिः सानुमित्युत्पादिका । यस्तु कल्पकस्य कल्प्यासत्ये विरोधः सो पत्तिजनक इतर णमेदादनयोर्मेंदः । स एव च विरोधोत्र गमक इति नानुमितिसमिति शहते-अनुपपद्यमानस्येति । तदेतदनिष्टान्तरापरया दूषयति-मैवमिति । एवं सत्यनुपलब्धिलक्षणपष्टप्रमाणमापत्तिरेय साव, गाई हि तत्राप्यनुपलब्धेनुपलभ्यमानघटसत्त्वे सति यो विरोधः स एव गमक इति यमित्यर्प । अनुमनार विध स्यादित्याह-धूमोपोति । अनुमानस्यासाधारण विपर्य दयानन्तरदोष परिहरति पूर्व योति । कारणाभावे हि कार्यस्य विरोधः । नय रसरूपादावार्यकारणभूते स इसनिमानः पूर्ववरि । तत्रापि विरोध संभावयनुत्दूषणं सस्मारयति सिद्धान्ती-नेति । एयमुपपादकोपाययोविरोधोर्यापत्तिरित्या प्रमाणान्तरेपपि भायादतिव्यानिशा । इदानी रियल - - ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७५ वा ५ । 'तदसिद्धिरतिव्याप्तिः सक्तिः सप्रतिसाधने । असंभवोऽतर्कता च दोपास्तेषां क्रमादमी ॥ ३५॥ न तावदाद्यः । उभयोः प्रामाण्ये विरोधस्य विरोधे वा प्रामाण्य- स्यैवासंभवादसिद्धेः, अन्यथा वस्तुनो द्वैरूप्यापत्तेः । नापि द्वितीयः। अभिमतशब्देन भ्रमा- भिधाने ज्ञानमात्रविवक्षायां वा भ्रमज्ञानयोः प्रमाणत्वेन गृहीतयोविरोधाद्विभिन्नविषयत्वक- ल्पनाया अप्यर्थापत्तित्वप्रसङ्गात् । नापि तृतीयः । वायुविकरणाप्रत्यक्षः अरूपिद्रव्य- त्वात् कालादिवत् , वायुः प्रत्यक्ष उपलभ्यमानस्पर्शाधिष्ठानत्वात् घटादिवदित्यनिति- प्रामाण्याप्रामाण्ययोरनुमानयोविरोघेप्यापत्तेरुदयप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः । असंभवात् । नहि यधन विशेषतः प्रमितं तस्य तत्रापि तद्विपरीतप्रमाणविपयत्वसंशयः । न खलु स्था- गुरयमिति निश्चयेपि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशेरते जनाः । नापि पञ्चमः । मिथोविरो- धेन तर्कयोरेवाभासत्त्वात् । किंचोपपादकेन येन विनानुपपद्यमानत्वं तत्प्रमितं न वा । प्रथमे गृहीतपाहिकार्था- पत्तिर्न प्रमा स्यात् । द्वितीये तु विशेषणासिद्धेः तद्विशेपितानुपपद्यमानार्थाप्रतीतौ कल्प- काभावान्नार्थापत्तिरुदयमासादयेत् इत्यलमतिविस्तरेण । याधोस्ति नवेति योयं संशयः स चेत्यर्थः । एवं विकल्प्य लोकेन संगृह्णाति दूषणानि तदसिद्धिरिति । प्रमाणयोर्विरोध एवासिद्धः, अन्यतरस्याप्रमाणत्वात् । इतरथा वस्तुन एव द्वैरूम्यापत्तेरित्यर्थः । द्वितीये दूष. णमाह -अतिव्याप्तिरिति । प्रमाणत्वेनाभिमतिर्नाम कि प्रमाणत्वेन भ्रान्तिः किं वा ज्ञानमानम् । उभ- यथार्थापत्त्याभासे गमनादतिव्याप्तिरित्यर्थः । तृतीये दूपणमाह-सक्तिः सप्रतिसाधने इति । सप्रति- साधनेप्यनियमानप्रामाण्याप्रामाण्ययोरुभयोर्विरोधेपत्तेरुदयप्रसक्तिः ततश्चातिव्याप्तिरित्यर्थः । चतुर्थे प्राह असंभव इति । नहि यद्यन विशेषतः प्रमितं तस्य तत्रैव विपरीतप्रमाणविषयत्वसंशयः संभवति, स्थाणुखनिर्णयेपि पुरुषत्वसंग्राहकप्रमाणप्रवृत्तिसशयापातादित्यर्थः । पञ्चमे दूषणमाह-अतर्कता चेति । मियो विरोधेन तर्कामासतापातादित्यर्थः । एवमेते दोषास्तेषां पक्षाणा कमाइष्टव्या इति श्लोकयोजना। संग्रह विगृणोति-नतावदित्यादिना । विरोधस्यासिद्धरित्युपरितनेनान्वयः । अनुव्यवसायद्वारा मानस- प्रत्यक्षत्यं सभवति तथेश्वरप्रत्यक्षत्वमेव सर्वस्येत्यप्रसिद्धविशेषणता स्यादिति वायकरणग्रहणम् । रूपादिव्या. वृत्त्यर्थ द्रव्यप्रणम्। घटादिव्यवच्छेदार्थमरूपिग्रहणम् । द्वितीयेप्यस्सैदादिबाह्यवरणप्रत्यक्षलं साध्यम् । परमाण्या- दिव्यभिचारवारणायोपलभ्यमानपदं, तदुक्तं न्यायकुसुमाजलौ--'अनियम्यस्य नायुक्ति नियन्तोपपादकः । न मानयोर्विरोधोस्ति प्रसिद्धे चाप्यसौ सम'इति । प्रकारान्तरेणार्यापत्तिं दूषयति-किंचोपपादकेति । येन हि देवदत्तबहिर्भावेन विना गृहामावो नोप- पद्यते स किं प्रमितो न वा । मायेऽर्थापत्तिवैयर्थ्यमित्याह-प्रथम इति । द्वितीये प्राह-द्वितीयेत्यि- त्यादिना । अन्यथानुपपत्तिदर्शनं हि कल्पकम् । अन्यथेति च कोर्थ । वहिर्भावव्यतिरेकेणेति । तथाच वहिर्भावेऽज्ञाते तद्विशेषितं तदन्तरेणानुपपद्यमानलमपि न ज्ञातमिति कल्पकाभावादनुदय एवार्थापतेरि- त्यर्थः । तदुक्तं श्रीहर्षकविमिः-'यतोन्यत्वं तसिद्धेरप्रे तदसिद्धेरिति । एतेन श्रुतार्थापत्तिरपि प्रत्याख्याता १ वेत्यर्थ इति पाठो युक्तः। २ तदापातादित्यर्थः। ३ अन्यथेश्वर प्रत्यक्षादिकमादाय सिद्धसाधन स्यात् इति बोध्यम् । ४ भनियन्यस्यान्याप्यस्य न मयुक्तिरयोगोऽनुपपत्तिापकमुपपादक विना, अपि तु व्याप्यस्य व्यापक विनाऽनु- पपत्तिः । भनियन्ता चाव्यापको नोपपादकोऽपि तु न्यापकस्तयेसनुपपत्ती व्याप्तिरस्त्येवेति तज्ज्ञानात्कल्पनमनुमान- मेवेत्यर्थः । प्रमाणयोर्विरोधे चाविरोधायापत्तिरिति मतान्तर निरस्वति न मानयोरिति । एवमनीकारे धूमादय- नुमानमध्यांपत्तिरेवसादिलाइ । प्रसि वापीति प्रकाशे । ५ यतः कल्पकादन्यत्व करप्यस कल्पकसिद्धरित्यर्थः । .

·[ द्वितीय भावस्तकरणकं पदार्थाभावज्ञानं तदभावप्रमाणम् । भावेदान्तिनोर्हि ज्ञानमेव मुख्यं प्रमाणम् । प्राकम्पस- परशौक्लययोर्वा विशेषणविशेष्यभावो दृष्ट इति भावः । ननु मूलसंपन्धं विनव निर्घटं भूतलमित्लगारमा नन्वस्त्येव विशेषणविशेष्यभावसंबन्ध इति, तत्राह-नापि विशेपणेति । संयद्धयोहि दण्डवतो योविशेषणविशेष्यभावो भवद्भिरेवानीकृत इति, तमाह-अन्तरेणापीति । पुरैवेति । प्रत्यक्षात तिप्रसास्यैव दोपलात् । नच तसरिहारिका दृश्यानुपलब्धिर्भविष्यतीति पाच्यम् । तयासरी तापमान करणत्वेनेन्द्रियवयात् । नचान्धस्यापि शुक्ल पटे काामायामिविनसरः । प्रतियोगिमाहन्द्रियार प्रोगतैरनुपलब्धिलक्षणं लिजान्तरं खीमियत इति, तमाह-नचेदमिति । शायमानकरण बनुमानम न तयेत्यर्थः । अप किमिति शायमानतयव करणं न भवेतपाइ-अन्ययेति । भयमयःमनाला १ वा पतिरपि अनुमानटोsaरिका प्रफण न पुग्यते रसः १ विषपविषयारिनामम्मो मानि उपम्पिकारणानि तरसपरियोग्यवेखः। १ मानेति पाठो मानिमानुपलभिमाचारसमस tark २७६ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी), अभावाख्यं प्रमाणमपि दुर्निरूपम् । एवं हि वर्णयन्ति—योग्यानुपलब्धिकरणकमर्या- भावज्ञानमभावः । यथेह भूतले घटो नास्तीति ज्ञानं, न चेदं प्रत्यक्षं, इन्द्रियसंनिकर्षाजन्य- स्वात् । नह्यभावेनेन्द्रियसन्निकर्पः संयोगः समवायो वा संभवति । तयोर्भावधर्मवान् । नापि विशेषणविशेष्यभावः । तस्यापि मूलसंबन्धगर्भतया वन्निवृत्तौ निवृत्तेः । अन्तरे- णापि मूलसंबन्धं विशेषणविशेष्यभावाङ्गीकारेपि तस्य प्रत्यक्षागवायाः पुरैव निरासात् । नचेदमनुमानादावन्तर्भवति । चक्षुरादिवदनुपलब्धेरज्ञायमानाया एव करणत्वात् । प. न्यथानुपलब्धेरप्यनुपलब्ध्यन्तरोपलभ्यमानतायामनवस्थानादिति । वेदितव्या । अनुपपद्यमानवाक्यैकदेशदर्शनेन वाक्यैकदेशकल्पनं हि सा । तथाहि । पीनो देवदत्तो दिवा न भुत इति वाक्यैकदेशश्रवणादात्रौ भुत इति वाक्यैकदेशकल्पनं, न चैषा प्रयुज्यते । पूर्वोकन्यायेनानुमानताया दुष्परिहरलात् । किंच नात्र वाक्यमन्तरेण वाक्यस्यानुपपत्तिः । नन्वस्त्येवानुपपत्तिः । शाब्दी ह्याकाहाश ब्देनैव पूरणीया। नहि पचतीति पदं प्रत्यक्षौदनेन निराकाहुमपि खोदनपदाद, इह पीनो देवदत्तो दिवा म भुङ्ग इति वाक्यस्याकाङ्क्षा रात्रौ भुत इत्यनेनैव पूरणीयेति । न । तस्य वाक्यस्य संपूर्णक्रियाकारकतया निरा. काहत्येन दृष्टान्तवैषम्यात् । अथ पीनो न भुत इत्यभोजनेन नान्वेति, भोजनकार्यत्वात्पीनताया इति मतं, हन्त तर्हि नेयमाकाङ्क्षा, अपितु योग्यताविरहः । नच सोप्यस्ति । त्रैकाल्यभोजननिषेधे हि स भवेत् । नया भुक्ला क्षणमपि पीनस्तिष्ठति इति । न वात्र तथा निषेधः । दिवा न भुत इति विशेषनिषेधात् । यदि तु विशिष्टकार्यदर्शनादात्रिभोजनानुमानमनुमन्यामहेतरां तदा तु न रात्रिभोजनवाक्यकल्पनावकाशः । तदेतद खिलमितिना सूचयचुपसंहरति-इत्यलमतिविस्तरेणेति । इदानी भाद्वामिमताभावप्रमाणं दूषयति-अभावाख्यमिति । तदमिमतं लक्षणं तावदर्शयति--एवं. हीति । विषय विषयाविनामूतव्यतिरित्तोपलब्धिकारणसंपत्तियोग्यता तत्संपत्तो सल्या योसमर्थोपसम्प वेदनयोश्च फललमक्षादौ त्यौपचारिकः प्रमाणव्यवहारस्तेनाभावज्ञानं प्रमाणमित्यर्थः । शाब्दानुमानिकामा शानव्यवच्छेदायानुपलब्धिकरणकमित्युक्तम् । अयोग्यस्यानुपलब्धिमात्रादभावमात्रव्यवच्छेदार्थ योग्यपदम् । उदाहरति-यथेति । नन्वज्ञातकरणजलात्प्रत्यक्षमेतदिति, तवाहनचेदं प्रत्यक्षमिति । ननु संयुध विशेषणतालक्षणसंनिकर्षात्प्रत्यक्षमेतदिति तार्किकारतत्कयं पृथक्प्रमाणमिति, तवाहनहामावेत्यादिना । मानमानप्रविलयप्रसमापत्तेहुश उकलादित्यर्थः नचासंबद्धस्यापि प्रत्यक्ष को दोष इति वारयम् । - महणस्याप्यङ्गलात् । नच व्योग्नि स्पर्शाभावाग्रहणप्रसरः । प्रमाणान्तरनियन्धनलाप्तद्वहस । मत पर माणदेवदत्तकुण्डलादी देवदत्ताभावग्रहणेपि नानुपपत्तिरिति । म सनुमान एवासान्तमायणा, - मागण्या योग्यपदमिति योजना TANTARVायनाना RITANTRN Erit ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७७ तदयुक्तम् । 'केवलानुपलम्भस्य व्यभिचारनिवारिणी । योग्यता चेत्कुतो न स्यादतु- मानमभावधीः ॥ ३६ ॥ अनुपलम्भमात्रस्य सुपुत्यादावभावज्ञानाजनकतया तब्यमि- पारवारणाय योग्यानुपलब्धिरिति विशेष्यतेति चेत्तर्हि योग्यानुपलब्धेधूमादिवदव्यभि- चारितयाऽभावज्ञानजनकत्वोपपत्ती फुतः प्रमाणान्तरता । नचाज्ञायमानतया करणत्वेनानु- मानादहि वः, अन्यथानवस्थाप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्वतःसिद्धसाक्षिप्रसादादेवोपलब्धि वदनुपलब्धेरपि सिद्धावनवस्थादुस्थताऽभावात् । अन्यथानवस्थायास्तवापि दुरुत्तरत्वात् । तथाहि अनुपलव्धेः सर्वथानवगतत्वे तत्करणत्वस्य दुरधिगमत्वात्तदृधिगतिरवश्याश्रय- णीया । सापि चेदनुपलम्भान्तरासिद्ध्येत्तदपि तथैवेति कथं नानवस्था । एवं तत्र तत्र प्रमाणानुपन्यासे तत्तदनुपलम्भसत्ताया एवासिद्धिः । अपश्चितं चैतत्पुरस्तात् । भवतु वा मिन्ने वानुपलब्धिरनुमानात्तथापि नाभावः प्रमितिकरणम् । विकल्पासहत्वात् । तथाहि । किमुपलव्धेः प्रागभावोनुपलब्धिरुत प्रध्वंसः किं वान्योन्याभावोत्यन्ताभावो वा । नाद्यः। दृष्टनष्टे घटे उपलब्धिप्रागभावाभावेप्यभावप्रमितिदृष्टेः । नापि द्वितीयः । प्रागभावात्यन्ताभावप्रमित्यनुत्पत्तिप्रसङ्गात् । प्रतियोग्युपलब्धेरसंजातत्वादेव तत्प्रतियो- घत्वेन प्रत्यक्षलनिरासातद्विशेषमानसप्रत्यक्षत्वं दूरोत्सारितम् । नित्यानुमेयलाच ज्ञानस्य न दृश्यप्रतियो- गिकत्वमत एव 'ज्ञानविकल्पानामध्यात्मभावाभावसंवेदना'दिति सूत्रमप्यनवकारां, तस्सादनुपलब्धिरेवानुप- लब्धिसंवेदनेपि शरणम् । तथाच तन तनापि तथेत्यनवस्था स्यादिति । एवं समर्थितमभावप्रमाणं दूषयति सिद्धान्ती-तदयुक्तमिति । अस्य तावदनुमानान्तर्मावं लोकेन दर्शयति-केवलेति । मन तावदनुपलम्ममानस्साभावबोधने सुषुप्त्यादौ व्यभिचारात्तनिवारणाय योग्य- तालक्षणविशेषणं प्रक्षिप्यते भवद्भिस्तथाच धूमादिवदव्यभिचारेणामावबोधकलात्तजन्याभावधीरनुमानं कुतो न स्याकिंतु स्यादेवेति योजना । एतदेव विवृणोतिअनुपलम्मेति । नन्वव्यभिचारेप्यज्ञातकरणत्वान्ना. नुमानमित्युत्तमिति, तनाह-नचेति । स्यादयं दोषो भवन्नये, अस्मन्मते तु खप्रकाशसाक्षिवेद्यलावृत्तिरूप. शानतदभावयो ज्ञातकरणत्वं नाप्यनवस्थेसाह-खतःसिद्धति । ननु ताइक्साक्षिचैतन्ये सिद्ध सत्ययं परिहारो भागी तदेव हुलीक्षीरसदृशं, प्रमाणाभावादिति, तनाह-अन्यथेति । सर्वधाऽज्ञायमानानुपलब्धेः प्रमितिकरणलमपि दुर्भणमिति कदाचिदपि ज्ञप्तिरवश्याश्रयणीया, तथाच त्वदुदीरितानवस्थाकृत्या त्वय्येव प्रतिकृत्या स्यादिति पाक्षिणैव तवापि रक्षा विधातव्येति खण्डलकार्थः । वक्ष्यते च साक्षिसिद्धौ प्रमाणगणश्व- तुर्थपरिच्छेदे । पुरस्तादिति । ईदृश्यनवस्था स्वप्रकाशवादादौ प्रपञ्चिततरेत्यर्थः । एवं प्रौढवादेनानुमानान्तर्भाव उक्तः, इदानी भवतु वानन्तर्भावस्तथापि नैतस्य प्रमाणवं प्रमाणाघातं स. हते इति प्रामाणिकप्रपञ्चरुचीन्भाहान्प्रत्याह-भवतु वेत्यादिना । उपलब्धिप्रागभावलक्षणानुपलब्धेर्ना भावप्रमितिनियतिः, तदभावेपि घोपलब्धिप्रध्वंससमयेऽभावप्रमितिदर्शनादित्याह-नाद्य इति । उपल. धिप्रध्वंसोऽभावप्रमितिकरणमिति पक्षं दूषयति-नापि द्वितीय इति । कारणनिष्ठः कार्यससर्गाभावो हि प्रागभावः, नच तत्प्रमितिसमये प्रतियोग्युपलब्धिप्रध्वंसोस्ति, उपलन्धेरसंजातत्वात् । प्रमितिर्थप्रेतियोग्युप. लस्थिरभिप्रेता ! नच तादृशमतियोगिप्रमितिरस्ति, नियमविद्यमानार्थलादिति भावः । एवमत्यन्ताभावेपि । १ अनुपलम्भे इति शेषः । २ अत्रोपलब्धिपदेन पष्ठीतत्पुरुषः । ३ सत्पदार्थ उपलन्धिः । ४ शानविकल्पानां च भावाभावसवेनादध्यात्मम् इति पाठः संप्रत्युपलभ्यते अध्यात्ममात्मनिष्ठाना शानविकल्पाना ज्ञानविशेषाणां च भावाभावयोर्मनसैव सुमहत्वादिति । घटं साक्षाकरोमि वहिमनुमिनोमि नानुमिनोमीलादिरूपेणेति सूताः । पहि प्रतियोग्युपलधिरिति पाठो भाति । .

·[द्वितीयः er ध्वंस इति विकल्पजालस्य तुल्यवादित्यर्थः । अस्तु तर्हि प्रागमावाद्यन्यतम इति, तमाह-अन्यतमत्वेति। एवमनुपलब्ध्यनवधारणान्न सा अभावप्रमितिकरणमित्युक्तम् । इदानीं भवतु या काचिदनुपलचित्तथापि तसा करणत्वं न भवति तल्लक्षणरहितत्वादित्याह-न चेत्यादिना । व्यापारवद्धि कारणं कारकं तद्विशेष गिस्मरणमधिकरणग्रहणं वा व्यापारोस्त्विति, तनाह-नचेति । ननु यद्यपि भावविपययोरधिकरगहन करणमतो व्यापाराऽभावेनुपलब्धेः करणत्वं न स्यादिति भावः । ननु किमिति व्यापाराभावः, यावता प्रवितो. दित्यत आह-तजन्य इति । तेन करणेन जन्यत्वे सति तकरणजन्य क्रियाजनको यः असो सधारल। लेति । योग्यतया व्यापारवत्तां दर्शयन् तत्सरुपमाह-तत्तदविनाभूतेति । तस्माद्विपयातापिनन्न ताद्विपयसन्निकर्षादेश्वेतरयत्प्रतियोगिप्रमितिकरणं तत्सारयं योग्यता, तथा च तत्तग्मानान्यवान्तरपर. रूपाणि भविष्यन्तीत्यभिप्रायः । तदेतदतिप्रसक्त्या दूषयति-तीति । अस्ति हि पटप्रसासूसोनर लम्भः। अस्ति च प्रतियोगिप्रमापकमिन्द्रियादिसारत्वम् । नच विषयसताऽपराधीयात् गा. एवमनुपलब्धेः करणत्वं न संभवतीत्युक्तमिदानीमनुपलब्धिरिलन नमा समसमानोपतम्मन तिर्वा ज्ञानमानं वाभिधीयते, उभयथाप्यनुपपत्तिरिति यूपयति-फवायमिति । इदं रजतमिति। अखि हि तन प्रतियोगिरजतप्रमित्यभावः । अस्ति च योग्यता, इन्द्रियादेविचमानसास्तिरयाविज्ञानमयर पपरामात् । अथ चन रजतामावप्रमित्युदय इत्वनिप्यातिरित्यर्थः । भय रूपमभावप्रनिलवाया- अन्यथेति। नदारोग्याभावप्रमितावपि तमारोः संभवति । अतराजाधिशी भावः । दिदी 3. १ तत त्यधिो भाति । २ मविपरमानापजनकाजीलः। चिसम्मापन २७८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी ) गिकप्रध्वंसाभावात् । नापि तृतीयः । सत्यपि घटोपलम्भे तदभावप्रतीतिप्रसङ्गात् । नापि चतुर्थः । दृष्टनष्टाद्यभावे प्रमित्यनुदयापत्तेः । एतेनोपलम्भसंसर्गाभावः कारणमित्यापि निरस्तम् । तत्रापि प्रागभावादिविकल्पानामप्रतिवद्धप्रसरत्वात् , अन्यतमत्वखण्डनस्य पूर्व- मेव कृतत्वात् । नचानुपलब्धेः करणत्वम् । अवान्तरव्यापारानिरूपणात् । नच प्रति- योगिस्मरणमधिकरणग्रहणं वा तब्यापारः । ततस्तयोर्भावविषययोरनुपलम्भाजन्यत्वात् । तज्जन्यस्तज्जन्यजनको व्यापार इति हि तद्विदः । केवलानुपलम्भस्य तदजनकत्वेपि यो- रयताविशिष्टस्यात्येव तज्जनकता, तत्तदविनाभूतेतरप्रमाकरणसाकल्यं हि योग्यतेयङ्गी- कारादिति चेत् । तर्हि भावप्रमितीनामिन्द्रियादिसहकृतभावानुपलम्भकारणजन्यतया वा तासु प्रमास्वसाधारणकरणत्वप्रवादः प्रत्यस्तमियात् । कश्चायमनुपलम्भः, किं प्रमाभावः किं वा ज्ञानमात्राभावः । नाद्यः । इदं रजतमिति रजतारोपस्थले रजताभावप्रमित्यजनके रजतप्रमाभावेऽतिव्याप्तेः । अन्यथा रजतारोप उपलब्ध्यन्योन्याभावपक्षं दूषयति-नापीति । नहि घटोपलब्धिरेव घट इति घटोपलब्धिसमयेपि तदन्योन्य- भावस्य सत्त्वात् घटाभावप्रमितिः स्यादित्यर्थः । उपलव्ध्यत्यन्ताभावपक्षे दूषणमाह-दृऐति । दृष्टः समष्टोमो घटस्तदभावस्य प्रमितिर्न स्यात् । घटोपलब्धे तत्वेन तदत्यन्ताभावाभावादित्यर्थः । आदिशब्दादनुत्तमप्रहणम् । ननूपलब्धिसंसर्गाभावोनुपलब्धिरभावप्रमितिकरणं, तेन न पूर्वोकदोपः, प्रागभावादिव्यभिचारेपि संसर्गाभावस्या व्यभिचारादिति, तत्राह-एतेनेति। अतिदेशं विशदयति-तत्रापीति । कि ससर्गप्रागभावः कि या तर प्रतियोगिस्मरणयोः स्वविपयजन्यतया संस्कारजन्यतया चानुपलब्ध्यजन्यावं, तथापि तम्यापार किन ननु नास्माभिरनुपलम्भमात्रस्य करणलमभिप्रेयते, येन तद्यापारचिन्त्येतापितु योग्यतावतोनुपलम्भस, ता शस्य बान्तर्भूतभूतलादिरूपत्वेन तजन्याधिकरणमहणादिव्यापारकलादरत्येय करणवमिति माइते-केर नुगुणलादिति सर्वत्र तत्तदिन्द्रियादिसहितानुपलब्धिय करणम् । तयाचेन्द्रियादेः परणलप्रतिक्षिदेते वरमा रसादिपिकापसोनियादिति ।

·परिच्छेदः] (नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २७९ एब न स्यात् । नापि द्वितीयः । शङ्खधवलिमप्रतिसंधानवतः पीत इति भ्रमानुदय- प्रससात् । : अपिच यत्राभाव एव लक्षणतो युनिरूपः कुतस्तत्रेदं प्रमाणमिदं प्रमेयमिति विचा- रोवतारः । तथाहि । कोयमभावः भावादन्यो वा. १ भावत्वानधिकरणं वा २ भाववि- रोधी वा ३ भावेन स्वभावप्रत्यासन्नो वा ४' नास्तीति प्रत्ययविपयो वा.५ प्रतियोगि- सापेक्षनिरूपणो वा ६ अस्तीति बुद्धरविपयो वा ७ निर्विकल्पकबुद्धरविपयो यो ८ भाव- लक्षणरहितोवा ९ । नाद्यः।भावस्यापि भावादन्यत्वेनातिव्याप्तेः । न द्वितीयः । अनधिकरण- पदेनाधिकरणत्वाभावविवक्षायामात्मानयत्वात् । न तृतीयः । किंचिद्भावविरोधस्य भावेपि सदाबादतिव्याः, सर्वभावविरोधित्वस्याभावेप्यभावेनासंभवित्वात् । न खलु घटाभावः सर्वभावविरोधी, सति घटाभावे विश्वाभावप्रसङ्गात् , विरोधिशब्देन च . ताः दात्म्यासहिष्णुत्वविवक्षायां भावेष्वपि भावात् । नापि चतुर्थः । समवायादावपि भावात् । नापि पञ्चमः । इह भूतले घटो नास्तीति घटभूतलयोरपि विशिष्टाभावबुद्धिविषयत्वात् , अनुगताकारानिरूपणाच । नापि पाठः । हस्वादिष्वपि भावात् । न सप्तमः । घट: स्याभावोस्तीत्यभावस्याप्यस्तिप्रत्ययविषयत्वेनासंभवित्वात् । नाप्यष्टमः । ब्राह्मणत्वादि- ध्वपि भावात् । “संस्थानेन घटत्वादि ब्राह्मणत्वादि जन्मतः । कचिदाचारतश्वापि सम्यग्रा- माह-शहधवलिमेति । यदाहि कश्चिद्धवलः शत इति चेतसा शङ्खधवलिमानमनुसंदधाति, तदापि पीतपित्तोपहतनयनतया पीतः शङ्ख इति भ्राम्यति, तन धवलिमानुसंधानसमये पीतशानं नासीत् । शानद्व- ययोगपद्याभावात् । ततश्च योग्यतोपेतपीतोपलम्भाभावस्तदानीमस्ति नास्ति च पीतशहाभावप्रमित्युत्पत्तिः । उत्तरक्षणे भ्रमदर्शनात् । अतस्तावक्लक्षणं तत्रातिव्याप्तमित्यर्थः । इदानीमेतत्प्रसाझादभावमात्रस्यैवानिरूपितता दर्शयितुमुपक्रमते-अपिचेत्यादिना । अभाव इत्यन नमस्तदन्यलतदभावत्वतद्विरोधित्वार्थाभिप्रायेण विकल्पन्नयोत्थानम् । इतरेतु पडपि पक्षा घेवक्षिकाः । स्वभावप्रत्यासन इति । नहि भूतलघटामावयोरन्यः संबन्धः प्रत्यासत्तिः, संन्धान्तराभाषादित्यर्थः । न द्वितीय इति । भावत्वानधिकरणत्वं नाम कि तदधिकरणत्वाभाव. किवा तदधिकरणलान्यतम् । द्वितीये भाववतिव्याप्ति । नहि भावलाधिकरणत्वमेय भावः । प्रथमे प्राह-अनधिकरणेति । एतेन समवाया- न्यत्वे सत्यसमवाय्यभाष इति मानमनोहरलक्षणमपि निरस्तम् । असमवायित्वविवेचने एव यथोकदूषणप्र चारादिति । भावेपीति । गोत्वाश्वलादावित्यर्थः । अभावस्य सर्वभावविरोधिलाभावमेव विवृणोति न खल्विति । किंचेदं भावविरोधित्वं कि भावधानकरवं किं वा भावासहस्थायित्वं कि वा भावतादात्म्यराहि- त्यम् । निधापि भावेष्वतिव्याप्तिरित्यमिसंयिराह-विरोपिशब्देन चेति । समवायेति । नहि सम- बायस्य समवायिभ्यां खभावव्यतिरेकेण प्रत्यासत्त्यन्तरमस्ति । अनवस्थादिदोपात् । आदिशब्देन च प्रमेय- खादि गृह्यते । इह भूतल इति । एक हीदं ज्ञानं भूतलघटघटिताभावग्राहीति तयोरप्येतत्प्रत्ययविषयलादति- व्याप्तिरित्यर्थः । किच प्रतीतिविषयत्वं नाम प्रतीतिश्च विषयश्च, तो परस्परं व्यावृत्ताविति अनुगतलक्षणा; भावादव्याप्तिरित्याह-अनुगतेति । निर्विकल्पकबुद्ध्य विषयखमिति पक्षं दूषयति-नाप्यष्टम ,इति । ब्राह्मणत्वादीनामपि न निर्विकल्पबुद्धिविषयत्वं, व्यञ्जकविशेषप्रतीत्यभावे वेपामप्रतीतेरतोतिव्याप्तिरियर्थः । एतदेव भट्टवार्तिकेन ददयति-संस्थानेनेति । सस्थान कम्बुप्रीवादिलक्षणं तत्सहकृतमिन्द्रियं च घटत्वादे प्रोहकमित्यर्थः । जन्मतः, अविमुतब्रह्मचर्यो ब्राह्मणः स्यादित्यादिविशेषणांतू, क्वचिच्च युधिष्ठिरप्रभृतिसम्यमा.

·लक्षणानां ये सर्वेऽभावाखदधिकरणमित्यभिधाने च तत्तलक्षणाभावेष्वव्याप्तिः, नहि ततदभावना : भावेनैकैकविशेषाधिकरणत्वविवक्षायामितरेषु लक्षणाननुगतिः । एवमितरविशेषविपक्षायाम किंच भावलक्षणानामेव दुर्निरूपत्वात्तदधीननिरूपणामावोपि दुर्निरूप इति हरि निधार भारतको खण्डयति-किंचेदमिति । यदनधिफरणत्वमिति । यक्षगानधिकरणसलिः, Treat प्रकृतत्वात् । पहलक्षणेति । द्रव्यादीनां पग्गा यानि लक्षणानि तेलक्षितत्वं पेसर्थः । नाlam विषयत्वमिति दिवीयपक्षेऽव्याप्तिमाह-भूतले घट इति । ननु निर्षिकलायुक्षिपिपा मम २८० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [हितीपः जानुपालित्तात् ।। तैलादृतं विलीनं च गन्धेन च रसेन च।" इत्यादिन्यायेन तेषामपि स. विकल्पकमात्रविषयत्वात् । नच नवमः । राहित्यशब्देनाप्यभावाभिधानादात्मानयत्वापतेः । किंच किंचिद्भावलक्षणरहितत्वे च भावेष्वपि प्रसङ्गः, सर्वभावलक्षणरहितत्वशब्देन च सर्वभावलक्षणत्वानधिकरणत्वविवक्षायामेकैकस्यापि भावस्य तत्त्वादतिव्याप्तिः । सर्वभा. वलक्षणाभावाधिकरणत्वाभिधाने च तेष्वेव लक्षणाभावेष्वव्याप्तिः । तेषां खाधिकरण स्वाभावात् । तेष्वभावान्तराभ्युपगमे चाननुगमप्रसङ्गः। किंचेदं भावत्वं यदनधिकरणत्वमभावः, किमस्तीतिप्रत्ययविषयत्वं १ नास्तीतिप्रत्ययात्रि. पयत्वं वा २ प्रतियोग्यनपेक्षनिरूपणत्वं वा ३ निर्विकल्पबुद्धियोध्यत्वं वा ४ षड्जमणल- क्षितस्त्रं वा ५ पडलक्षणान्यतमलक्षणलक्षितत्वं वा ६ । नाद्यः । घटस्याभावोस्तीत्यस्तिप्रत्यय- विषयत्वेनाभावेऽतिव्याप्तेः । न द्वितीयः । भूतले घटो नास्तीति प्रत्ययविषयस्यापि घटादे - वत्वात् । न तृतीयः । प्रतियोग्यपेक्षनिरूपणे इस्वदीर्घत्वादावव्याप्तेः । न चतुर्थः । निर्विक- रूपबुद्धेः प्रागूलमपि घटादेर्भावात् । तदत्यन्ताभावानधिकरणले चासन्ताभाव एवातिव्या. प्तिः । तत्राप्यत्यन्ताभावान्तराभ्युपगमे लक्षणस्याननुगमः । न पञ्चमः । पड्लक्षणलक्षितत्वस प्रत्येक द्रव्यादिष्वभावेनाव्याप्तेः। न पष्ठः । अन्यतमत्वस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । जानुपालितादाचारात्, विलीनं पृतं गन्धेन च रसेन च तैलारेदेन ज्ञायत इति शेषः । भावलक्षणरहितो बेति पक्षं दूषयति-नच नवम इति । अन्यत्वामिधाने च भावेपि भावादतिव्याप्तिरित्यपि द्रव्यम् । भार क्षणशब्देन सर्वभावलक्षणमभिधीयते किंचिल्लक्षणं वा । द्वितीये प्राह-किच किंचिद्भावेति । प्रथमेरि भावानां यानि सर्वाणि लक्षणानि तदनयिकरणत्वं विवक्षितं भावलक्षणानां ये सर्वेऽभावासदधिकरमचंगा। आये प्राह-सर्वभावेति । सर्वभावलक्षणत्वमिति च बहुव्रीहिः । सर्वमावलक्षणतत्त्वमिति यावत् । एक कमावस्य सर्वभावलक्षणवत्त्वाभावादतिव्याप्तिरभावलक्षणस्पेयर्थः । द्वितीये दूषणमाह-सति । मा भावाधिकरणत्वम्, खाधिकरणत्वाभावादित्यर्थः । अयं चैकैम्भावलक्षणाभावा अपि यहलोत वान्तराधिकरणलातदभावानामप्यस्त्येव सर्वाभावाधिकरणत्वमिति मत तयापि न साभावाभियपन। खाधिकरणत्वाभावादेव । अय तत्तदभावविशेषाधिकरण लक्षणं हि वेषामेव विशेषागा साधारमन त्याह-अभ्युपगम इति । त्यन्ताभायाधिकरणलं विवक्षितं, वेन ने प्राग्यप्रयुगाब्यासिरिति, समाह-तदस्यन्तेसि । पोका गावो लक्षणत्वेनाभिहितस्तलिय सानविकरणेऽविन्यातिरिसपः । उतरो योनार पञ्चम इति । पण्णी यानि सक्षणानि न हरेकलशितलमिलयासिरियामा शिवासिमिणोकमिति, पाह-पठति । एमाVITATIRIYनामा एमति, प्रकारान्तरेण निरुपणं पुरस्सादेस निरस्तम् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २८१ फश्चायं भागभावः, विनाश्यभाव इति चेन्न । विनाशिशब्देनोत्पत्तिमदभाववस्वाभि- धाने लक्षणस्यासंभवित्वात् । नहि प्रागभावस्य घटव्यतिरेकेणोत्पत्तिमानन्योऽभावो नि- वृत्तिरन्यस्यानुपलम्भात् । 'अपोह्यमाने चाभावे भाव एवावशिष्यत' इत्यभ्युपगमाय । नन्वनिवृत्ते प्रागभावे घटजन्मन एवासंभवादन्यैव निवृत्तिरभ्युपेया । नच वार्तिकवच- नविरोधः । निवृत्त्या प्रागभावेऽपोह्यमाने तत्प्रतियोगी घटादिरवशिष्यत एवेत्ययोगव्य- वच्छेदपरत्वात् । अन्यथाऽभावापर्वमात्रेण भावशेपे प्रागभावसमये प्रध्वंसस्थासंभवात् , प्रध्वंससमये च प्रागभावस्याभावाद्भावावशेषः प्रसज्येत इति चेन्#वम् । त्वदुक्तेन न्या- येनानिवृत्ते प्रागभावे तन्निवृत्तेरपि जन्मासंभवात् । तत्र तत्र निवृत्त्यन्तराभ्युपगमे चान- वस्थापातात् । तस्मादुभयत्रानुपपत्तिसाम्येपि घंट एव स्वप्रागभावनिवृत्तिरित्यङ्गीकरणीयम् । कल्पनालाघवात् । तथाचासंभवित्वदोपस्तदवस्थ एव । अस्तु वा प्रागभावस्य घटादन्यैव एवमभावमानलक्षणं सण्डयित्वा तद्विशेपलक्षणमपि खण्डयति-कश्चायमिति । प्रध्वसेतिव्याप्तिपरि- हाराय विनाशिग्रहणम् । घटादिनिवर्तनायाभावग्रहणम् । अन कि विनाशिशब्देन विनष्टो घट इत्यादिष्विवो- सत्तिमदभाववत्त्वमभिधीयते कि वाऽभाववत्त्वम् । चरमे प्रध्वंसादावतिव्याप्तिः । तस्याप्यभावप्रतियोगि. खात् । भाद्यस्त्वसंभवीत्याह-विनाशिशब्देनेति । प्रागभावस्य निवृत्तिरित्यन्वयः । अन कि प्रत्यक्षात घटव्यतिरेकेणाभावनिवृत्तिः खीक्रियते उपपत्तिवलाद्वा । नाय इत्याह-अनुपलम्भादिति । तदुक्तं तात्पर्यटीकायामाचार्यवाचस्पतिना-'नो खल्वभावाभावो नाम कश्चिदन्यो भावान्नापि भावाभावोन्योऽभा- वादिति । भवान्प्रयाह-अपोह्यमान इति । द्वितीयपक्षमुद्भावयति-नन्विति । किं निवृत्ते प्रागभावे घट उत्पद्यते उतानिवृत्त । न तावदनिवृत्ते । विरोधिनि सति विरोध्यनुदयात् । तस्मानियते सतीति वक- व्यम् । तथाच घटोत्पत्ते. प्राचीना काचन प्रागभावनिवृत्तिरभावरूपिणी खीकरणीया अत कथमसंभवो लक्षणस्येत्यर्थः । अयोगेति । यदि ह्यपोह्यमानेऽभावे भाव एवेति यथाश्रुतोन्वयः स्यात्तदा विरोध । नचैवमन्वयः, अपि तु भावोऽवशिष्यत एवेति । तथाच भावोदयमानप्रतिपादनपरबान निवृत्तिनिराकरणप. रतेत्यर्थः । ननु भावावशेप एव चेद्वियित्सितस्तहि निवृत्त्यवशेषादपि भावावशेष सिध्यति तद्रूपत्वाद्भाव. स्यातः पृथगभिधानवैयर्थ्य मिति, तनाह-अन्यथेति । नाभावापहवमानं भावशेष । यदि हि भावाकारे- णावशेपो नामाभावापहवमान स्यात्तदा भौवावशेष एव स्यात् । न पुनः प्रागभावध्वंसावस्थातोतिरिक्तः कश्चित्प्रकारः । यत. प्रागभावसमयेपि प्रध्वसापहवरूपघटस्य विद्यमानलात्मध्वंससमये च प्रागभावापढ़व- स्पघटस्य विद्यमानवादभावापहवरूपो घट सर्वदास्तीति नोदकाहरणसमर्थघटसिद्धिरित्यर्थः । अथवाऽभा- वापहवमानत्वे भावस्य प्रागभावध्वंसावस्थायामपि घट स्यात्, एकैकनिहत्तेरेकैकावस्थायामपि विद्यमानला. दित्यर्थः । एतेन प्रागभावस्यैव निवृत्तिर्घट इत्यपि निरस्तम् । तदेतत्सिद्धान्ती दूपयति-मैवमिति । न तावद्विरोधिनियत्तावेव विरोघ्युदय इति व्याप्तिः । निवृत्तरपि प्रागभावानिवृत्तावुत्पत्त्यसभवेन निवृत्त्यनव- स्थाप्रसङ्गात् । तस्मादनिवृत्ते एव च प्रागभावे विरोध्युदय इति वक्तव्यम् । तथाच तद्वदेव घटोप्युत्पत्तुं शनोतीति नेयमुपपति काचन, प्रत्युत्त घटरूपैव निवृति. कल्पनालाघवादाश्रयणीया, तथाचासभविलमि- साह-त्वदुक्तेनेत्यादिना । असभवमुपेक्ष्यातिव्याप्तिमाह-अस्तुवेति । ननु नास्ति प्रध्वंसस्य प्रध्वंसः, येनातिव्याप्तिः स्यात् , प्रध्वंसस्यापि प्रध्वसे घटप्रागभावध्वसरहितकालस्य घटकालत्वेन घटोन्मजनप्रसङ्ग इति, १ प्रागभावरूपेत्यादिः । २ प्रागभावप्रध्वसान्यतरावस्थारूप इति शेषः । ३ इद पूर्वान्वयि । चि.३६ ·२८२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी), [दिलीपः . निवृत्तिस्तथापि प्रध्वंसेऽतिव्याप्तिस्तस्यापि विनाशित्वात् । नच , ध्वस्तस्त्रोन्मजनापत्तिः । प्रध्वंसवदेव तत्तत्प्रध्वंसमालाया अपि प्रध्वस्तभावविरोधित्वात्। तवापि कथमन्यथा प्राग- भावोन्मजनप्रसङ्गपरिहारः । ययुनरुक्तं लीलावतीकारेण 'असंभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गप्रत्यभिज्ञानवाधिवत्वात् कल्पना- लाघवाच न प्रागभावप्रध्वंसयोरुत्पत्तिविनाशाविति । तदसत् । कपालचूर्णरजःप्रभुदीनां संभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गाणां भिन्नतयैव प्रत्यक्षत्वात् त्वदुक्तप्रत्यभिज्ञाया असिद्धेः, प्रत्यक्ष सिद्धे च भेदे कल्पनालाघवन्यायस्यानवसरदुःस्थत्वात् । तथाच पौराणिकमुदाहरणम्- 'मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिकाचूर्णरजस्ततोणु रिति । उत्पत्तिमानभायो वंस इत्यप्यलक्षणम् । पिण्डादेर्घटप्रागभावत्वेनास्मदभिमतस्योत्पत्तिमत्त्वात्तदतिरिक्तस चानुप- " लव्धेः । : सखात्, - तादात्म्यप्रतियोगिकोऽभावोऽन्योन्याभाव इत्यपि न । घटपटयोस्तादात्म्यस्यैवापनि तत्राह-नच ध्वस्तस्येति । यथा हि प्रथमध्वंसो घटविरोधी, एवं तत्प्रेध्वंसमालापि घटविरोधिन्येर, तत्कस्य हेतोरुत्तरोत्तरध्वंसानामपि वससमानविरोधिलात्पूर्वपूर्वप्रतियोगिव्यावृत्तवध्वंसविरोधिलपत् । इन रैथा घटसंसर्गनिषेधे घटस्य निषेधो न स्यादिति घटनित्यतानित्यतयोः प्रसज्ञात्, ततो नोन्मजनापत्तिरति भावः । अतथैवमेवाङ्गीकर्तव्यमितरथा घटध्वंसे घटप्रागभावोन्मजनप्रसाशात्, घटध्वंसस्य प्रागभागावंसध. घटानवच्छिन्नकालस्य घटप्रागभावव्याप्सलाचेलाह-तवापीति । नच प्रागभावोन्मजनमस्त्यैवेति वाच्यम् । तथासति घटोत्पत्तेरवश्यंभावेनोष्ट्रलकुटवृत्तान्तापातादिति भावः । उक्कं च लीलावतीकारेण 'प्राम- भावनिवृत्तिनिवृत्तौ तदुन्मज्जनापत्ति' रिति चेन्न । ध्वंसस्यापि तद्विरोधिलादिति । यदन तेनैवोक्तम्-एवं रात ध्वसोपि नश्येत कृतकखात् प्रागभावोपि जायेत विनाशिलादिति । प्रागभावप्रध्वंसयोरुत्पत्तिविनाशावाशयम नासंभवद्विरद्धधर्मसंसर्गप्रत्यभिज्ञानप्रतिक्षिालादिति । तनुजारी यत्पुनरिति । अस्ति हि घटोत्पत्तेः प्रागूल य नासीत घटो न भविष्यति पट इति नाति च पट इति वा । स एवायं प्रागभावः स एवायं प्रध्वंस इलेव वाऽवाधिताभावप्रत्यमिज्ञानम् । इदं च ज्यागप्रचभिः ज्ञानवदमानमित्यत उक्तम्-असंभवद्विरुद्धधर्मसंसर्गेति । न संभवी विरुद्धधर्मसंसों परिपये सनः त्यभिज्ञानं तथोक्तम् , एकाभावेनैव व्यवहारोपपत्तावनन्ताभावकल्पनायां गौरवं चेलाह-कल्पनेति । दूषयति तदसदिति । अत्र तावदुत्तरोत्तरकपालादिरेय पूर्वपूर्वघटादेः प्रध्वंसः पूर्वपूपिण्डादिरेवोत्तर टादेः प्रागभाव इति च वक्ष्यति । तथाच तेषां कपालप्रमृतीनां परस्परविरुझानामेवोपलभ्यमानसार लाप्रत्यभिज्ञानवदाभासोयमित्यर्थः। फ्ल्पनागौरवं परिहरति-प्रत्यक्षेति । कपालाना पटानिया नानात्वे विष्णुपुराणसंमतिमप्याह-मही घटत्वमिति । मही पटत्वं प्रतिपरते, एवं पार कर 'जनैः खकर्मस्तिमितात्मदृष्टिमिरालक्ष्यते भूहि मित्र पस्वि'त्युत्तरार्धः । अयमः । एवमागमापावितसार कमस्तिमितात्मदृष्टिमिजनैर्विकारजातमालक्ष्यते अतः मित्र विकारणाते पतु महिमपील । सलक्षणमपि दूषयति-उत्पत्तिमानिति । यत्तस्यतीत्युषं तदाह-पिण्डादेरिति । तपार भावेतिव्याप्तिरित्यर्थः । एवंप्रायमध्यसामावो दूपमित्यान्योन्यामापं दूषयति-तादात्म्येति । मेदराना पिकवियक्षया-घटपटयोरिति । ननु घटे पटत्यमेव निyिwat पाप गाशिमप्रतियोगिगी, १ प्रथमेस्पारिः । भभावस समिमापिरोपिस । HEART १४ एप बालकुमाता।

·२८३ परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याझ्यायुता। तात्येन प्रगितनिपेधनियमवादिनस्सान्निपेधस्याशक्यत्वात् , प्रमिते पटे प्रमितपटत्वप्रतिपेये च भूतले घटनिपेधवत्संसर्गाभावापत्तेः । प्रतियोग्यनिष्ठो नियोऽभावोऽन्योन्याभाव इत्यपि न, विकल्पानुपपत्तेः । प्रतियोगिशब्देन किमन्यदुच्यते किंवा निरूपको विरोधी वा । नाद्यः । धर्मिणोऽपि स्वस्मादन्यत्वेनासंभवित्वात् । धर्मिव्यतिरिक्ते न वर्तत इति विवक्षि- तमिति चेन्न । अत्यन्ताभावेतिव्याः । यन यन्न वर्तते तस्येव धर्मितया ततोन्यन त- स्थावृत्तेः । न द्वितीयः । धर्मिणोपि निरूपकतया तत्रावृत्त्यसंभवात् । धर्मिव्यतिरिक्त- निरूपकावृत्तित्वं विवक्षितमिति चेन्न । धर्मिणोऽपि धर्म्यन्तरादन्यत्वात् । धर्मित्वानधि. करणे न वर्तत इति चेन्न । असंभवित्वात् , निधर्मकस्य वस्तुनोऽसंभवेन प्रतियोगिनोऽपि धर्मित्वात् । नापि तृतीयः । विरोधस्य दुर्घटतायाः पूर्वमेवाभिहितत्वात् । अस्तु वा य: फश्चिदविचारितरमणीयः प्रतियोगी, तथापीदं भवान्पृष्टो व्याचष्टां, किमेको जगत्यन्यो- न्याभावः किं वा बहवः । 'सर्वस्य प्रतियोगित्वाहुर्लभा तदनिष्ठता । द्विधाप्यात्माश्रय- प्रमिते घट इति । लक्षणान्तरं शङ्कते-प्रतियोगीति । अत्यन्ताभावव्यावृत्यर्थ प्रथमं विशेषणं, नित्यत्वं चेदमुत्पतिविनाशरहितत्वम्, एतच प्रागभावप्रध्वंसयो=मिचारवारणार्थम् । नित्यभावव्यारत्यर्थमभाव- पदम् । यत्तदधिकविवक्षयेत्युकं तदर्शयिष्यन्विकल्पयति-प्रतियोगिशब्देनेति । धर्मिणोऽपीति । अन्यत्वं चेत्प्रतियोगित्वं तथासत्यन्योन्याभावादित्यल्लभ्यते. तस्य प्राधान्येन प्रकृतत्वात् । तथाच प्रतियो- ग्यनिष्ठ इति कोर्थ , अन्योन्याभावव्यतिरिक्त न वर्तत इति, तथाचाभावस्य धर्मिण्यम्यत्तिप्रसङ्गेन नित्यमस. भव्येव लक्षणमित्यर्थ । नन्वन्यत्वमेव न प्रतियोगिखं किंतु धर्मिणोऽन्यत्वम् , तथाच धर्मिव्यतिरिके न वर्तत इति लक्षणार्थ इति शकते-घर्मिव्यतिरिक्त इति । तत्र यद्यपि निसत्वविशेषणात्प्रागभावादी न गच्छति, तथाप्यत्यन्तांभावे गच्छत्येव, तस्यापि धर्मिव्यतिरिक्त वृत्तिाघातानास्ति, अस्ति च नित्यत्वमित्यभिप्रेत्य दूप. यवि-अत्यन्तेति । निरूपकत्वं प्रतियोगिस्वमिति पक्षेप्यसभव एव, धर्मिणोपि निरूपकतया तनातेर. सभयादित्याह-न द्वितीय इति । न निरूपकत्वमान प्रतियोगित्वं कि तहिं धार्मिव्यतिरिकत्वे सति, तथाच नासमव इति शहते-धर्मिव्यतिरिक्तति । किं धर्म्यन्यत्व धर्मिव्यतिरिकत्वं वा धर्मित्वानधि- करणाव वा, आये प्राह-धर्मिणोपीति । तथाचासभवस्तदवस्थ इत्यर्थः । द्वितीयमाशयासभवेन दूष- यति-धर्मित्वेति । असभवमेव विमृणोति-निर्मकस्येति । विरोधी प्रतियोगीति पक्षं दूपयति- नापि तृतीय इति । पूर्वमेवेति । किं सर्वाभावेन यत्किंचिदभावेन वेति विकल्प्य पूर्वमेव पितला- दित्यर्थः । एवं प्रतियोग्यनिरूपणात्प्रतियोग्यनिष्ठत्व दुर्निरूपणमियुकम् , इदानी तदुपेक्ष्य प्रकारान्तरेग प्रतियोग्यनिष्ठतादुर्घटता व्युत्पादयति-अस्तुवेत्यादिना । एरुत्वे बहुत्वे च यथाक्रम दूषणं पगृह्णाति लोकेन--सर्वस्येति । यद्यको जगसन्योन्याभावस्तदा सर्व एव तस्य धर्मी सर्व एव प्रतियोगी, घटप्रति- योगिकपरधर्मिकान्योन्यामावस्यैव घटेऽपि वर्तमानखातथाच धर्मिनिष्ठलमेय प्रतियोगिनिष्ठसमिति ग्यनिछता दुर्लभा स्यात् । अय बहवोऽन्योन्यामावास्तथापि प्रतियोगिमानानिष्ठत्व वा खप्रतियोग्यनिष्ठत्व वा तदामिप्रेयवे । आयस्वसभवी । धर्मिणोऽपि यत्किंचित्प्रति प्रतियोगित्वेन तदनिष्ठताव्याघातात् । द्वितीये चामाश्रयलप्रसङ्गात् खशब्दो न विशेषणमिति । द्विधाप्येकत्वे वहुत्वे च दुर्लभा तदनिष्ठतेति लोकयोजना। १ संसर्गाभावत्वापत्तरित्यथै,।

·[द्वितीयः .. क १ भेदेऽपि भेदोऽतिरिक्तस्तनापि भेद इत्येव परम्परास्वीकारे इत्यर्थः। २ भेदस अभावरूपाधिकरणसरूपसे २८४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) त्वाच न खशब्दो विशेषणम् ॥ ३७ ॥ अन्योन्याभावस्य सर्वत्रैकत्वे सर्व एव धनी सर्व एव प्रतियोगीति कथं तदनिष्ठता संभवेत् , बहुत्येपि यत्किंचिदपेक्ष्य धर्मिणोऽपि प्रति- योगित्यात्तनिष्ठत्वासंभवसवस्थः । स्वप्रतियोग्यनिष्ठ इति च विशेपणे स्वशब्दाभिषे- यस्यान्योन्याभावस्याद्यान्यसिद्धेः कथं नात्माश्रयः । एतेन प्रतियोगिनिष्ठोऽभावोत्यन्ता- भाव इत्यपि निरस्तम् । प्रतियोग्यनिरूपणात् । प्रतिपादितन्यायेन सर्वस्य प्रतियोगित्वे- नान्योन्याभावस्यापि प्रतियोगिनिष्ठतया विशेपणवैयर्थ्यात्, प्रागभावप्रध्वंसयोरपि वसं- भवादतिव्याप्तेश्च । किंचाभाव एव दुर्निरूपः, कुतस्तन्न तत्प्रमाणलक्षणभेदानेदचिन्तावतारः । तथाहि । यादृशे भूतलादौ धर्मिणि घटाभावोऽभ्युपेयते - तादृशस्यैवाभावव्यवहारनिदानत्वमस्तु किमतिरिक्ताभावकल्पनया । अस्ति तावद्भावाभावोदासीनमाश्रयस्वरूपम् । अन्यथा कीट- शेऽभावः संबध्येत । न तावद्भाववति । भावाभावयोरविरोधापत्तेः । नाप्यभाववति । आत्माश्रयत्वादनवस्थाप्रसगाच । ननु किमिदं प्रतिकूलतर्कमात्रमुत विपर्ययपर्यवसायि- तयोदासीनाश्रयस्वरूपोपस्थापकम् । नाद्यः । अनुप्राहाप्रमाणविरहिणस्तर्कस्य साधनबाधना- नगत्वात् । न द्वितीयः । संवध्यते चाभाव इति विपर्ययपर्यवसानस्याभावमनिच्छतो- ऽसिद्धेः । सघटं भूतलमिति भावव्यवहारस्यापि प्रतिक्षेपकतया स्वव्याघातकरत्वेन जान्यु- विपृणोति-अन्योन्येति । अनवस्था चान्योन्याभावानेकत्वे स्यात्स्वरूपत्वे चानेकलासिद्धः । एतेन सर्वत्र तेंद न्यसविशेषणं प्रतिक्षिप्त मन्तव्यम् । अत्यन्ताभावलक्षणेप्युक्तं दूपणमतिदिशति-एतेनेति । अतिदिदयमान विशदयति-प्रतिपादितेति । प्रतियोगिग्रहणं यत्किंचिनिष्टान्योन्याभावव्यात्त्यर्थ, नच तेनापि तयार य॑ते, तस्यापि यत्किंचित्प्रतियोगिनि वासन्ताभावप्रतियोगिनि वा वर्तमानलादतो व्यर्थविशेषगता। अति- व्याप्तिश्च तत्रैवेति भावः । अतिव्याप्यन्तर चाह-प्रागभावेति तदधिकरणस्यापि यत्किंचित्प्रतियोगि- स्वादिति भावः। एवमभावलक्षणं दुर्निरूपणमित्युक्तम्, इदानी लक्ष्याभावे किचित्प्रमाणमपि नास्तीत्साह-किंचेति । ननु भूतले घटो नास्तीत्यवाधितयुद्धिोध्योऽभाव. कथमपहोतुं शक्यत इति, तनाह-याश इति अभ्युपेयते, भवद्भिरिति शेषः । स्यादेतत्सघटेपि भूतले किमिति घटो नास्तीति बुद्धि!देति, भूतलखरूपस्य तदापि भावात् । अथ केवलभूतले, किमिदं कैवल्यं, घटराहित्यमिति चेत्सोयं निन्दामि च पिबामि चेति न्याय नूतनयति, राहित्यस्यैवाभावत्वादिति, तनाह-अस्ति तावदिति । इदं यादृश इत्यस्य विवरण सूत्र न घटरहिते नापि घटवति कितु यन घटाभावसबन्ध. खभावतोऽन्यतो वा भवद्भिरमिमन्यते तलिभिः त्यर्थः । एतादृशं रु विपर्ययबाधकैरङ्गीकारयति-अन्यथेति । अथ सोऽभावोऽन्यस्तेन नात्माश्रयवे ति तनाह- अनवस्थेति । अन लीलावतापतिरेतामिरेव युक्तिभिः पूर्वपक्षमारचप्य रादान्तयाबभूव । नैवम् । विचारासहवात् , फिमेतत्परिपन्थितर्कमानमित्यादिना, तदुद्भावयति दूपयितुं नान्यत्यादिना । विपर्य- यपर्यवसायिता दूषयतिम द्वितीय इति । अन हि यदि भूतलौदासीन्यं न स्यादभावो न सवध्येवैति तर्क., सवध्यते चाभावस्तस्मादस्यौदासीन्यमिति च विपर्ययः । नचाभावमनिच्छतः सयध्यते चायमिति बन शक्यम्, अभावस्वामितत्वेनाप्रसिद्ध विशेषणापातादिति भाव प्रतिताव दर्शयन् जात्युत्तरता सर्वस्व तदितरनापि अधिकरणस्वरूपभेदसिद्धया अतिरिक्तानेकभेदासिद्धिरित्यर्थः । ३ सर्वस्यापि प्रतियोगिलेने वर्भः । ४ प्रतियोग्यम्यनिष्ठत्वरूपविशेषणमित्यर्थः ।

·परिच्छेदः]] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २८५ त्तरतापत्तेः । तथाहि । किं भाववति भावः किं या तदभाववतीति विकल्पदूषणयो- स्तनापि तुल्यत्वादिति चेन्मैवम् । अस्याः प्राभाकरविमीपिकाया लोकप्रसिद्धभावाभाव- व्यवहारिणं मायावादिनं प्रत्यनुत्थानात् । तथायवधीरितसत्त्वासत्त्वानां हेत्वादीनां लोक- प्रसिद्ध स्वरूपमानमुपादाय सर्वोऽयं मायावादिनः प्रमाणप्रमेयव्यवहारः फस्तन परवा- दिप्रसिद्धं विपर्ययपर्यवसानमानित्य प्रत्यवतिष्ठमानस्योपालम्भसंभवः । एतेन भावव्यव- हारप्रतिवन्दिग्रहः परास्तः । तत्रापि दुर्घटतायाः स्वीकृतत्वात् । तदेवमवधीरितभावाभा- वभूतलादेरुपलम्भादेवाभावव्यवहारसंभवे तदतिरिक्ताभावाभ्युपगमो निष्प्रमाणक एव । ननु कथं निष्प्रमागकता ? चक्षुश्चाक्षुपभावातिरिक्तपाइकमिन्द्रियत्वाद् घाणवत् , निर्मट भूतलमिति विज्ञानमेतद्विज्ञानालम्बनभावमात्रातिरिकालम्बनमेतद्भावमात्रालम्बननिर्विक- ल्पकेतरज्ञानत्वात्सघटं भूतलमिति ज्ञानवदिति प्रमाणे जागृत इति चेत् । मैवम् । भावा- तिरिक्तग्राहकं भावातिरिक्तालम्बनमिति च वात्त्विकपदार्थान्तरस्य प्रसाधनमुत व्यावहा- विणोति-भाववतीति । न तावद्भाववति भूतले भावो वर्तते । आत्मानयात् , अनवस्थानाय । नाप्यभाववति, विरोधात, तसादावाभावोदासीनमेव भूतलं भावाश्रय इति वक्तव्यं, तथाच तदेव भावव्यवहा. रालम्बनमस्तु कृतं तदतिरिक्तभावकल्पनयेति सुवचत्वात् जायुत्तरमिदमित्यर्थः । एवमनूदितं दूपयति सिद्धान्ती-मैवमित्यादिना । यस्य प्राभाकरस्य प्रमाणसिद्धमेव साधनं दुपणाझं न प्रतीतिसिद्धमिति मतं, तं प्रत्येषा विभीषिका स्यानास्मान्प्रतीत्यर्थः । अस्यैव प्रपञ्च उत्तरो प्रन्यः । यत्तु भावप्रतिक्षेपकत्वाज्जात्युत्त. रमिति, तन्न, व्याघातकत्वाभावात्प्रत्युतानुगुणमेवेत्याह-एतेनेति । एवं निचतुरकक्षाविश्रान्तलोकप्रसि- द्धिमादाय विपर्ययपर्यवसानसंभवेन दृढतरेस्तकस्वात्त्विकाभावप्रतिक्षेपं प्रपचितमुपसहरति-तदेवमिति । मानमनोहरकारीयमनुमानमभावसिद्धाबुदाहरति-ननु कथमित्यादिना । अत्रातिरिकत्वमनधिकर- पाल्लं, तथासति चाचप्रभावावासतिकरणत्वं चाडपत्वासाधिकरणत्वादा, भावत्वानाधिकरणत्वादा। आये प्राह- कत्वं व्याहतमिति भावत्वानधिकरणमभावस्तचाचपत्वं चेत्यभावसिद्धिः । दृष्टान्ते चाक्षुषत्वानधिकरणं गन्ध- मादाय साध्यसिद्धिः । अप्रसिद्धविशेषणतानिवृत्त्यै चाक्षुपप्रहणम् । अनुमानान्तरं चाह-निर्घदमिति । अनाप्येतद्विशानालम्बनभावत्वानयिकरणत्वमेतज्ज्ञानालम्यनत्वानधिकरणत्वान्न सभवति, एतद्विज्ञानस्य तादृशालम्वनत्वव्याघातात् । तस्माद्भावमानत्यानधिकरणमेवैतद्विज्ञानालम्बनमभावः सिद्धः। दृष्टान्ते खेतद्विशा- नालम्बनत्वानयिकरणत्वमादाय साध्यसिद्धिः । अन चाप्रसिद्ध विशेषणतानिरत्त्यर्थमेतज्ज्ञानपदम् । निर्घट भूतलमिति ज्ञानस्यालम्बनभूतो यो भूतलात्मकोऽभावस्तनिष्ठगुणसामान्यादिश्व तन्मानालम्वनं यनिर्विकल्पक सद्यतिरिकरवे सति ज्ञानत्वादिति हेत्वः । एतद्विज्ञानालम्बनीभूतभूतलादिनिर्विकल्पकव्यभिचारनिरासार्थ निर्विकल्पकेतरेत्युक्तम् । घटादिव्यवच्छेदाय ज्ञानपदम् । एतच्च साध्य विकल्प्य दूपयति-मैयमित्यादिना। तथा चक्षुचाक्षुषभावनाहकत्वे सत्यतिरिकग्राहकलानाधिकरणं यायेन्द्रियलात् प्राणवत्, निपटं भूतलमिति ज्ञानमेतद्भावालम्बनत्वे सत्यतिरिक्तालम्बनलानधिकरणमेतद्भावालम्बनत्वे सत्यतिरिकालम्बनान्यत्वात् । एतद्भावमाप्रविषयनिर्विकल्पकवदिवि सप्रतिसाधनलमपि द्रष्टव्यम् । एवं प्रमाणखण्डनप्रसझे दण्डकसूनोका बहवः पदार्थाः खण्डिताः । तथाहि । भावाभावसण्डने प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायेन प्रमेयजातं खण्डितं संशय- दृष्टान्तावयव निर्णया अपि प्रागेव सण्डिताः प्रमाणखण्डनेन प्रामाणिकत्वेनाभ्युपगतवलक्षणसिद्धान्तोपि सण्डितः, उपरिष्टाच क्वचित्खण्डयिष्यन्ते । तर प्रमाणखण्डनप्रघटकस्याद्वैतागमाविरोधोपयोगं दर्शयति- . - ·.. वचनो वा। भाये वैयर्यम् । नहि कारकमाने चरितार्थ किंचिदस्ति यधवच्छेद्यते। द्वितीये किंमलाइन्यारी यते-करणकारकेऽचरितार्थ कारक करणं, तथाचात्माश्रयत्व मित्यर्थः । कर्तृकर्मणोरचरितार्थ कार रमनी मुंषु प्रतिवादिपु च सर्मानामुषु सासु भन्योरः मुन्यन्याधारिपुमानःप्रमाः ४ीला भारी २८६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) रिकस्याहोस्विरसाधारणस्य । आधे दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । इतरयोश्च सिद्धसाधनता । तदेवं प्रमाणलक्षणानां दुर्निरूपत्वादविचारितरमणीय एवायं प्रमाणव्यवहार इति सिद्धम् । करणस्वरूपानिरूपणाच प्रमितिकरणं प्रमाणमित्यपि ना तथाहि । किं फारकान्तरे- ऽचरितार्थ कारकं करणम् १ उतायोगव्यवच्छेदेन फलसाधनं २ कर्तृव्यापारगोचरो वा ३ व्यापारवत्त्वे सति फलाव्यभिचारि वा ४ चरमव्यापार वा ५ अनन्तरफलं वा ६ यदभावात्कर्तृकर्मणी क्रियां न जनयतस्तद्वा ७ । नाद्यः । कुठारादौ कारकान्तरे चरितार्थस्य हस्तादेरकरणत्वप्रसङ्गात् । नच तकरणमेव । करेण कुठारेण देवदत्तविक- नत्तीति करकुठारयोः करणत्वप्रसिद्धेस्तुल्यत्वात् । अन्यथा कर्मकर्तृकरणसंप्रदानापादा. नाधिकरणेष्वनन्तर्भावाद्धस्तादेः सप्तमकारकत्वाङ्गीकारापत्तेः । कारकान्तर इत्यत्रान्तर शब्देन करणं वा कर्तृकर्मणी वा. विवक्ष्येते । न तावत्करणम् । करणस्यैवाद्याप्यसिद्धेरा. तदेवमिति । अत एव न वास्तवाद्वैतपरागमस्य तद्विरोध इति सिद्धमिति शेषः । 'मुकेषु माने- निजलक्ष्मसूच्चैमुक्पुमानैः खरतर्कसाथैः । मुक्तेषु मानैः प्रतिवादिपु स्वैर्मुकेपुमानैः श्रुतिरन्यवैरैः' । प्रमाकरणं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणम् तच प्रमाणखण्डनेन पूर्व सण्डितमिदानी करणखण्डनादपि तद्गर्भलक्षणं खण्डितमेवेति मन्वानः करणलक्षणं सण्डयति-करणेति । च समुच्चये, न केवलं प्रमितेरनिरूपणादपितु करणानिरूपणाचेत्यर्थः । तत्र प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तावित भाष्य व्याचक्षाणेनोद्योतकराचार्येणोपलब्धिहेतुः प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्ता प्रमेययोरतिव्याप्तावाशङ्कितायां तद्भेदनाय तदर्थं निर्वदता यानि लक्षणान्युक्तानि तान्युद्भावयति-- कारकान्तरेत्यादिना । कर्तुः खलूयमननिपतनव्यापाराविष्टकुठाररूपकरणं निष्पादयत. कारका न्तरेस्ति चरितार्थत्वम्, एवं कर्मणोपि, करणव्यापारस्य कर्मविषयतया कर्माभावे करणाभावात् । भी करणमपि कादिपक्षीणम् । नहि निरधिष्ठानं छिनत्ति, तद्वारा च करणेऽपि, तेन फर्नुकमाधिकरणयवर दार्थ कारकान्तरेऽचरितार्थमिति विशेषणम् , अत्रच संप्रदानापादानयोर्व्यवच्छेदाय सार्वत्रिकमिति विशेष द्रष्टव्यम् । ते ह्यसार्वत्रिके । दानपतनयोरेव संप्रदानापादानापेक्षणादिति । अथवा तयोरपि कारकान्तरे चरिताः खम् । नहि प्रतिगृहीत्रभावे दातुरुयोगः, नापि वृक्षाद्यभावे तद्देशस्थपर्णादिसिद्धिरिति व्यापारव्या कारक्ग्रहणम् । अयोगेति । नहि जातु साधकतमे करणे सति फलानिष्पत्तिस्तेन च दिव्यावृत्ति सरस्वपि तेषु फलानिष्पत्तिसंभवात् । व्यापारस्य कर्तृकर्मणोध निरासाय व्यापारयते सतीत्यादिविशेषायम कादिव्यात्त्यर्थ चरमेति विशेषणम् । यदभावादिति । कर्तृकर्मणोः क्रियानिर्विक्साभावप्रयोजनामा वप्रतियोगि वेत्यर्थः । आयेऽव्याप्तिमाह-कुठारादाविति । नन्वकरणमेव करादिस्तेन तदगमन । दोपायेति, तत्राह-नच तदिति । इतोपि हस्तादेः करणत्व वक्तव्यमित्याह अन्यथेति । एवं समुद्र दूषणमुक्लाऽवयवविवे वनेनापि दूषयतिकारकान्तर इत्यति । भवान्तरसदोऽविशेषाचनोऽय कर्नादेरन्यकरणं विवक्ष्यते किवा करणादतिरिकातकर्मणी इत्यर्थः । करणस्येति । एवं सदार्थ और १ मुरेपुमानेनु ताणतन्यः सरतर्कसारिति बनीतिः । प्रसरतर्कसायुमानः प्रमाननिजाम धनि न पीयेयुरिल। प्रमात . - ·परिच्छेदः] .नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २८७ स्माभयत्वात् । नेतरे । तयोरेवातिव्याप्तेः । नहि कर्ता कर्तरि चरितार्थः, नापि फर्मणि फर्म । तयोः करणे चरितार्थत्वाङ्गीकारात् । नापि द्वितीयः । सामग्यामतिव्याः । तस्यां सत्यां नियमेन फलस्य भावात् । अपूर्वादिव्यवहितफलस्य यागादेरकरणत्वापत्तेश्च । न तृतीयः । फर्तुगत्मनः प्रयत्नाख्यव्यापारकर्मणि शरीरे तद्व्यापाराकरणे लक्षणस्य स- द्भावात् । साक्षादिति विशेषणे च आत्मनो मनश्चालनव्यापारे मनसः करणत्वप्रसङ्गः । नच तत्र मनः करणम् । तद्व्यापारे कर्मतयैवावस्थानात् । हस्तादिव्यापारव्यवधानेन फ- दृव्यापारगोचरे कुंठारादावव्याप्तेश्च । न चतुर्थः । कर्तुरपि करणत्वप्रसङ्गात् । तस्यापि फरणादिव्यापारवतः फलाव्यभिचारित्वात् । अव्यवहितफलादर्शनान्न सस्य फलाव्यभि- चारित चेन्न । हस्तादेर्यागादेश्व व्यवहितफलस्याकरणत्यापातात् । एतेन पञ्चमपष्ठ- विकल्पावप्यपास्तौ, चतुर्थपक्षोक्तदोषानुपगादेव । नापि सप्तमोऽदृष्टेश्वरेच्छादेरपि करण- त्वप्रसङ्गात् । तद्भाव एव क्रियानिष्पत्तेः । तदेवं करणानिरुक्तेः प्रमाकरणं प्रमाणमित्या लक्षणम् । अथाधुनिकनीत्या कर्तृत्वानधिकरणत्वे सति प्रमासार्वत्रिक कारकं प्रमाकरणम् । द्वितीयपक्षे दूषणमाह-तयोरेवेति । भय तयोः कर्तृकर्मणोः क चरितार्थतेति, तत्राह-तयोरिति । नच तरि अचरितार्थत्वमपि, कर्तृव्यापारविषयतया कर्मवदस्यापि तत्र चरितार्थत्वात् । नचाधिकव्यापारत्वा. दचरितार्थता । तदनिरूपणात् । अयोगव्यवच्छेदेनेत्यादिद्वितीयलक्षणं दूपयति-नापि द्वितीय इति । सामम्याः फलेनायोगव्यवच्छेदं दर्शयति-तस्यामिति । नच सापि करणमेव । निर्व्यापारत्वात् , करणादिसा- कल्यरूपत्वाच । अव्याति चाह -अपूर्वादीति । सति भवलेवेति योगव्यवच्छेदः । नचायमपूर्वव्यवधा नेन विलम्बितफलसाधनस्य यागस्यास्त्रीत्यर्थः । कर्तृव्यापारगोचर इति तृतीयं पक्षं दूषयति-न तृतीय इति । यः सल्वात्मनः शरीरचलनाय प्रयत्नः तस्य तावचलनक्रिया क्रियाविशिष्टं वा शरीर विषयः । नच तस्मिंश्चलने तयोः करणत्वम् । प्रथमे खस्यैव खं प्रति करणत्वापातात् । द्वितीयेपि भविष्यतः पूर्वकालीन. क्रियायो करणत्वापातादित्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । ननु न कर्तृव्यापारमात्रगोचरत्वं विवक्षितमपित्वव्यवहितो यः पर्तृव्यापारलगोचरत्वम् । नप अपनलाशतसामनन सानिध्यापारध्यपाहिततया तथापानामादिति, तत्राह-साक्षादिति चेति । यदि च साक्षाद्विषयत्वं तदा कुठारादावव्याप्तिरपि स्यात् । नहि कुठारस्य साक्षादात्मव्यापारविषयत्वमस्तीसाह--हस्तादीति । नच हस्तस्यापि कर्नन्तर्भावः, हस्तेनेसप्रयोगापाता- दिति भावः । साक्षाद्यापार्यमनःप्रभृतिक्रियायामपि करणतापत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । व्यापारवत्वे सतीत्यादि- चतुर्थ पक्षं दूपयति-न चतुर्थ इति । कर्तरि लक्षणं वर्तयति-तस्यापीति । ननु स्वानन्तरक्षणफल. वत्त्वं फलाव्यभिचारित्वं, नतत्कर्तुः सार्वत्रिकमस्तीति शङ्कते-अव्यवहितेति । तद्यव्याप्तिरित्साह- न हस्तादेरिति । चरमव्यापारमनन्तरफलमिति पक्षयोरप्युक्तदूषणमतिदिशति एतेनेति । कर्तुरपि करणलापातात् विशेषणत्वे हस्ताद्यव्यापनादित्युक्तदोषसाम्यादित्यर्थः । यदभावादित्यादिसप्तमपक्षेतिव्याप्ति. माह-अष्टेति । कर्तृकर्मणोरतिव्याप्तिश्व, तयोरपि खाभावे क्रियाजनकलाभावात् । सोपयोग करणख. ण्डनमुपसंहरति-तदेवमिति । ननु कयं करणानिरुक्ति रद्रीतेरनिर्वाहेपि नूतनरीवेरपरिप्लुतलादिति शद्धते-अथेति । इदं चानीश्व- प्रमाणस्यैव लक्षणम् । कर्मकारकव्यावृत्त्यर्थ सार्वत्रिकग्रहणम् । नहि सर्वा प्रमा कर्मजन्या, अनुमियादि. प्वभावात् । सार्वनिककर्तृव्यात्त्यर्थ कर्तृत्वानधिकरणेत्युक्तम् । तदेवावयवश उपपादयति दूषणवेशद्याय- १ करणस्य कर्तरीत्यर्थः ।

·भावस्यैकत्वेन खाधिकरणलाभावादित्यर्थः । ननु वहव एवासन्ताभावास्वतध तस्याप्यसन्ताभान्निर नधेकस्यैव सर्वपुरुषप्रयमाः संभवन्ति, सर्वसर्वशकिलप्रसङ्गादित्यर्थः । प्राचीनेति । यदिपिका- - नचेति । त्तत्प्रयोकृत्वं कारकप्रयोकृत्वा निसर्पः । पठारादिकाररुप्रयोकरि हवादारधियामिr. २८८. तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ििीय: नच कर्तृत्वानिरुक्तिः । प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वस्य तत्त्वात् । नापि सार्वत्रिकत्वानि- रुतिः । प्रमाकारकाप्रमाकारकावृत्तिप्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्यैव सार्व- त्रिकत्वपदेनाभिलापात् । नच कारकत्वानिरुक्तिः, व्यापारवत्कारणं कारकमिति निर्वव- नात् । नच व्यापारानिरुक्तिः, तजन्यस्तजन्यजनको व्यापार इति हि तन्निरुक्वेरिति मतम् । मैवम् । सर्वस्योदीरितखण्डनालङ्घनाऽजङ्घालत्वात् । तथाहि । न तावत्प्रयत्नात्य न्ताभावानधिकरणत्वं, विकल्पासहत्वात् । प्रयत्नात्यन्ताभावः किमेकोऽनेको वा । एकत्वे तत्रैवातिव्याप्तिः । तस्य तदनधिकरणत्वेऽपि कर्तृत्वाभावात् । नापि भावत्वे सतीति विशेषणाददोषः । भावत्वस्य प्रागेव निरस्तत्वात् । अत्यन्ताभावानामनेकत्वेपि सर्वप्रयत्ना- त्यन्ताभावानधिकरणत्वं लक्षणमुत यत्किंचित्प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वम् । न प्रथमः। लक्षणस्यासंभवित्वात् । खप्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वेपि चेवनान्तरप्रयनात्यन्ताभावा- धिकरणत्वात् । न चरमः । प्राचीनदोषानुपङ्गात् । किंचैकदेशवृत्तीनां संयोगविभागशः ब्दात्मविशेषगुणानामव्याप्यवृत्चित्वं नाम खात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमित्युपगच्छवां कथमात्मनः प्रयत्नात्यन्ताभावानधिकरणत्वं संभवेत् , प्रयत्नात्यन्ताभावस्यापि तत्रैव वृत्तेः । नच स्वतः कर्तेत्यपि युक्तम् । स्वातत्र्यानिरुक्तः । तथाहि । कि कारकान्तरनिरपेक्षतया फलजनकत्वं खातव्यं किं वा कारकाप्रयोज्यत्वे सति तत्प्रयोक्तृत्वम् । नायः । असंभ- नच कर्तृत्वेत्यादिना । सुपुप्तिप्रलयादावव्याप्तिनिवृत्त्यर्थमत्यन्ताभावान धिकरणलग्रहणम् । कारकस प्रमायां सार्वत्रिकता निर्वकि-प्रमाकारकेति । प्रमाकारकेषु वर्तमानत्वे सत्यप्रमाकारकवृत्तित्वं यत्तद नधिकरणत्वे सति प्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावं प्रत्यप्रतियोगिसमित्यर्थः । प्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोः गित्वं प्रमेयत्वादेरप्यस्तीति तत्परिहाराय प्रमाकारकेत्यादि । तस्य सर्ववृत्तित्वेन प्रमाकारकेन्द्रियादिवृत्तिले सत्यप्रमाकारकदोषादिवृत्तिलादतस्तद्राहित्यविशेषणेन तनिवृत्तिः । तावन्मात्रोक्तौ च प्रमाकारकैकदेशासित तत्कादाचित्कवृत्तिषु चाप्रमाकारकमात्रवृत्तिषु चातिव्याप्तिः स्यात प्रमाकारकनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियो- गिलग्रहणम् । अथ किमिदं कारकरवं यद्विशेषस्येदं सार्वत्रिकत्वं निरुच्यते इति, तवाहनचेति । चार- कव्यापारे कारणलक्षणवति कारकलपरिहाराय व्यापारवदिरयुक्तम् । अथ व्यापार एव क इति, तपाइ नच व्यापारेति । तेन कारकेण जन्यस्वे सति तत्कारकजन्यक्रियां प्रति जनकच यः स व्यापार स्वपः। तजन्यजनकत्वं कारकाणामस्तीति तन्निवृत्त्यर्थ तजन्य इत्युक्तम् । क्रियायामेवातिव्यातिपरिहाराय नमः जनक इत्युक्तम् । एवमुपपाय दूषयति-मैवमिति । उदीरितखण्डनाया लशुनाऽनतालबात, अजाय दित्यर्थः । उदीरितखण्डनमेव यथायथं दर्शयति-तथाहीत्यादिना । तत्रैवातिव्याप्तिः । प्रपन्नावत त्यान्नातिव्याप्तिरिति, तत्राह-अत्यन्ताभावानामिति । असंभविलमेव दर्शयति-स्वप्रयतेति । त्यन्ताभावानधिकरणत्वमेकैकप्रयत्नात्यन्ताभावेष्वास्ति खखाधिकरणत्वाभावादतोऽतिन्यासिस्वदपस्येव । किंच त्वदर्शनपराहतं चेदं क्र्तृलक्षणमियाह । किंचेति । यदिदं संयोगानामन्याप्यातित माहिर दियते तमांशवृत्तित्वम् । निरंशत्यादात्मादीनाम्, साशेप्यप्रत्यक्ष तापतेः । तलाय पतिसमागिनी खात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वमेवाव्याप्यवृत्तित्वमिति मन्तव्यम् । तथापामेय प्रसासन्ताभाविरम मिति तदनधिकरणत्वलक्षणकर्तृत्वमसंभव्येवेति राण्डलकाः । प्रजापलशगान्तरमपि THE १ सपा सर्पविषयकशचिमणप्रसादिसर्थः । ३ प्रसा प्रति महसस कारण भा।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। २८९ वात् । नहि करणादिनिरपेक्षय कर्तुः फलसाधकता दृष्टचरी । न द्वितीयः । सेश्वरवादे सर्वचेवनानामीश्वरप्रयोज्यत्वात् । अनीश्वरवादेपि राजादिप्रेरितभृत्यादेरफटत्यापत्तेः । नच तत्र शरीरादेरेव प्रेर्यत्वं नात्मन इति वाच्यम् । चेतनविशिष्टस्य शरीरस्य प्रेर्यतया घेतनस्यापि प्रेर्यत्वात् । भेरकत्वं च तदनुकूलप्रयत्नाधारत्वम् । तथेश्वरे जीवविपयम- स्त्येव । नचेश्वरव्यतिरिक्तकारकाप्रयोज्यत्वम् । अनीश्वरवादे विशेषणवैयर्थ्यात् , भृत्या- देस्तु पूर्वोकन्यायेनाकर्तृत्वप्रसद्गाय । प्रमात्वानिरुक्तेरेय तद्विशेषितसार्वत्रिफत्वानिरुक्तिः । तजन्यस्तजन्यजनको व्यापार इत्यपि न । तच्छन्देन सर्वस्य कारणस्याभिधाने लक्षण- स्थासंभवित्वात् । न को व्यापारः सर्वकारणजन्यः सर्वकारणजन्यजनको वा । कारणविशेषाभिधाने तु लक्षणस्याननुगमः । तदेवं प्रत्यक्षादिप्रमाणानां दुर्निरूपत्वाज- गत्कारणब्रह्मात्मतत्त्वप्रतिपत्तिपराणां वेदान्तवचसां न तद्विरोधगन्धोपीति सिद्धम् । ननु तथापि न ब्रह्मणो जगत्कारणत्वम् । परमाणूनामेव जगत्समवायिकारणत्वात् । काप्रयोज्यत्वविशेषणम् । असंभवमेव विमृणोति-नहि करणादीति । द्वितीयेपि तार्किकमतेऽस्मदादि- कर्तृष्वव्याप्तिरित्याइ-सेश्वरेति । तेष्वव्याप्तिरिति शेषः । अथानीश्वरवादिनः प्रति किं दूपणमिति, तत्राह -अनीश्वरेति । तत्रापि मृत्यादिपु कर्तृष्वव्याप्तिरित्यर्थः । ननु तत्र कर्तुरात्मनो न प्रेर्यत्वमुभयन, कि तर्हि शरीरस्यैवातो नाव्याप्तिरिति, तमाह-गच तत्रेति । न तावदीश्वरादिः शरीरमानं प्रेरयति, तस्यास- मर्थत्वात्तत्र, ततवेतनविशिष्टं शरीरं प्रेरयतीति वक्तव्यं, तथाच विशेषणीभूतचेतनस्यापि प्रेर्यत्वमस्येवेत्यर्थः । जीवस्य निष्क्रियत्वेनेश्वरस्य तत्प्रेरकत्वं कथं स्यादिति, तनाह-प्रेरकत्वं चेति । मृत्लशरीरप्रेरणानुकूलमृ. त्यप्रयमजननानु कूलप्रयनवत्त्वं राज्ञो मृत्यप्रेरकत्वं यथा लोके तया जीवप्रयत्नजननानुकूलं चेदं प्रयत्नवत्त्वमी- वरेप्यस्तीति जीवप्रेरकत्वमीश्वरस्य संभवतीति भावः । अस्ति च साक्षादेव प्रेरकत्वमित्याह-तद्नुकू- लेति । ईश्वरनरेश्वरादेरपि तत्तजीवानुगुणप्रयमाधारत्वारस्ति तद्रूपं प्रेरकत्वमित्यर्थः । एतेन निष्क्रियस्य जीवस्य कथमीश्वरप्रेर्यत्वमिति प्रत्युक्तम् । ननु तहीश्वरव्यतिरिक्तकारकाप्रयोज्यत्वं खातव्यं विवक्षितं, तथाच नाव्यातिरिति, तबाह-नचेश्वरेति । ईश्वरप्रयोज्यत्वसंग्रहार्थ हीदं विशेषणम् , नच तदनीश्वरवादिनां मीमांसकानामस्ति यदर्थ विशेषणमित्याह-अनीश्वरेति । भवतु तं प्रति दूषणं मा प्रति किं दूषणमिति, तत्राह-भृत्यादेस्त्विति । यच्च प्रमासार्वनिकत्वनिर्वचनं कृतं तदपि दूषयति-प्रमात्वानिरुते- रिति । व्यापारलक्षणेमपि दूषयति-तजन्य इति । अत्र किं तच्छब्देन • कारककारणमात्रमभिधीयते तद्विशेषो वा । नाद्यः । असंभवादित्याह-तच्छन्देति । असंभवं विवृणोति-नोक इति । द्वितीये प्राह-कारणविशेपेति । तच्छन्दैन कारणविरोपामिधाने करणान्तरव्यापाराणां तजन्यत्वाभावात्तजन्य- जनकत्वाभावाचाव्याप्तिः स्यादिति भावः । एवं सामान्यतो विशेषतय प्रमाणानां दुर्निरूपताप्रतिपादनस्या. विरोधोपयोगमाह-तदेवमिति । अत्र चेवरो द्रव्योपादानवृत्तिद्रव्यत्वावान्तरजातिमानधावणविशेषगु. णवत्त्वातन्वादिवदिति तार्किकं प्रति तथा विप्रतिपन कार्यद्रव्यमात्मोपादानकम् उपादानवत्त्वादात्मघटसङ्गवत् । नच विमतमारमानुपादानकं द्रव्यत्वादात्मवदिति सत्प्रतिपक्षता । अनुपादानकत्वस्यैव तमोपाधित्वात् । नच समवायिगतविशेषगुणस्य कार्य समानजातीयारम्मनियमोपि, चित्रपटारम्भकनीलपीततन्तुपु तदभावादित्या. दितर्कात्तदनुगृहीतागमाच ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमवगन्तव्यम् । जगत्कारणं ब्रह्मात्मतत्त्वमित्युक्तमसहमानाः परमाणुकारणवादिनो वैशेषिकनैयायिकादयः प्रत्ययविष्ठन्ते -ननु तथापीति । तत्कि परमाणूनामेव जगत्कारणत्वम्, तथाच गतमीश्वरस्य निमित्तकारणत्वेनेल. पराधान्तस्तत्राह-समवायिकारणत्वादिति । उपादानत्वमेव हि भवता ब्रह्मणः सिषाधयिपितम्, १ तार्किक प्रति अनुमानदयं प्रयोज्यमित्यर्थः।

·ततोपकृष्टमेतदस्तीति भावः। अत्र तार्किकः सिद्धसाधनतां परिहरन् महत्त्वापकर्पतारतम्यमेव पूर्वानुमाना- न्य इत्युक्तम् । तयाच व्याहतिर्मूर्तत्वानधिकरणत्वमूर्तत्वयोव्यातात् । ततय ततोन्यत्वसाधने २९० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [दिनीयः ननु परमाणव एव न सन्ति, प्रमाणविधुरत्वात् । न तावद्णुपरिमाणतारतम्यं 'कचिद्वि- श्रान्तम् । परिमाणतारतम्यत्वात् । मह्त्परिमाणतारतम्यवदित्यनुमानं मानम् । अणुप- रिमाणशब्देनाणुनिष्ठपरिमाणविवक्षायां त्वभिमताणूनामेव सिद्धौ तत्परिमाणस्य हतार- तम्यस्य वाऽप्रसिद्धत्वादाश्रयासिद्धेः । तेषु परिमाणतारतम्यानङ्गीकाराच्च । महत्त्वापहर्ष- तारतम्यस्य च कचिद्विश्रान्तिसाधने प्रसरेणुष्वेव तद्विश्रान्तिसिद्धः सिद्धसाघनत्वात् । 'जालान्तरगते भानौ योऽणीयो दृश्यते रजः । परं तत्परमाणूनां परिमाणं प्रचक्षते' इति ब्रह्माण्डपुराणे दर्शनादिति चेन्मैवम् । त्रसरेणुः सावयवश्वाक्षुपद्रव्यत्वान्महत्वे सति दि. यावत्त्वाद्वा घटवदिति सावयवत्वानुमाने महत्त्वापकर्पस्य तत्र विश्रान्त्यनुपपत्तेः। पृथिवीत्वं नित्यवृत्ति घटवृचिजातित्वे सति पटवृत्तिजातित्वात्सत्तावत् । अयं घट एत. इतरस्यास्माभिरप्यङ्गीकारात् । नच तच्छक्यसाधनं, परमाणूनामेव तत्त्वादित्यर्थः । ननु लोकसिद्धं वा परमाणु कारणत्वमादाय ब्रह्मकारणत्वं निराक्रियते वादिसिद्धं वा । नाद्यः । तत्र विप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । तत्र कस्यचिदपि प्रमाणस्यासंभावितत्वात् । वादिनामपि प्रामाणिकतया संभाविते हि भ्रान्तिर्भवति, इतरया- तिप्रसङ्गादित्याक्षिपति-नन्विति । न सन्तीति । पृथ्वीलादेरनित्यत्तित्वमूर्तनित्यत्तित्वादेरसंभवित्वात् । प्रामाण्याभावादिति तनित्यत्तित्वज्ञानस्य भ्रान्तत्वादित्यर्थः । किमणुगतपरिमाणतारतम्यमत्र पक्ष. किं वा महत्त्वस्य यदिदमाकाशाद्यपेक्षयापकतारतम्यं तद्वा । नाय इत्याह-अण्विति । त्वदभिमता णूनामिति । परमाणूनां मणुकानां चेत्यर्थः । न केवलं परं प्रति वा प्रत्यप्याश्रयासिद्धिः । नाणषु तारतम् परिमाणस्यास्ति, नापि यणुकपरमाणुपरिमाणयोः । नित्यत्वमानं हि पारिमाण्डल्यस्य परमाणुपरिमाणस्य अ. कपरिमाणाद्विशेष इत्यभिप्रेसाह-तेष्विति । द्वितीयं शहते महत्त्वेति । ननु कथं प्रसरेणनिरर्यान्त. रता यतस्ततोप्यपकृष्टमहत्त्वस्य कचित्संभावनायां विरोधाभावादिति चेन्न । पुराणवचनविरोधादित्याह-- जालेति । जालं वातायनम् । भानुः किरणः । तत्र हि परमाणूनां पर परिमाणं प्रचक्षत इति दर्शनास क्षतया परिगृह्णाति-मैवमिति । रूपादावनैकान्त्यपरिहाराय द्रव्यग्रहणम् । आत्मादावनैकान्तिकतानिरत्न चाक्षुषग्रहणम् । परमाणवो विभुद्रव्याणि च द्वितीये हेतुगतविशेषणाभ्यो व्यवच्छियन्ते । एवं प्रसरेणमापर त्वानुमाने तदवयवानां ततोप्यणुतराणां सभवान्न प्रसरेणुपु तद्विधान्तिः, यद्यपीदं घणुक चरितार्थ, तथापि महदारम्भकत्वेन तन्तुवत्तेषामपि सावयवत्वानुमानातदवयवभूतपरमाणुसिद्धिरिति भावः । इदानीं साक्षात्परमाणुसाधकं सर्वदेवीयमनुमानमाह-पृथिवीत्वमिति । जातिस्ले सतीत्युझे संगोमा त्वकर्मत्वादावनैकान्तस्तनिवृत्त्यर्थ घटवृत्तीत्युक्तम् । तथापि पटत्वेऽनेकान्तिकस्तदर्थ पटप्रहणम् । पटरनेऽन- कान्तिकतानिवृत्त्यर्थ घटग्रहणम् । महाविद्यानुमानमप्याह-अयं घट इति । एतद्धटातिरिकरवे गति र नित्यं मूर्त तत्त्वानधिकरणं यन्मूर्त ततोन्यः । मूर्तान्य इत्यु पटान्यत्वेनार्यान्तरता तदर्थ मूर्ततिरिक्त विशेषणता । अतिरिकपदेनानधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् । इतरथार्थान्तरताया दुष्परिहरवातील मूतिरिकेत्युकम् । तथाप्यप्रसिद्धविशेषणता । परमाणुनिदिव्यतिरेणानिसमूतत्यानविकरणमूर्त । तत्परिहारायैतदतिरिक्तपदम् । अनित्यमूर्तत्वानधिकरणमूर्तस्याप्रनित्येप्येतदतिरकारपेयनित्यपूर्वतर परणस्यैतस्य पटस्य प्रसिद्धत्वातदन्यत्वस्य च पटादौ प्रशिक्षः । तेन नाप्रतिस्पशेषगायाप्पोरम से स्वेतदतिरिचानिलमूर्तत्वानधिकरणसमेतदतिरिक्तवानयिकरणलामाऽनिलमूतत्यानाधिकरणबार । ताशमूर्तादन्यत्वमस्य व्याहतम्, ताशमूर्तस्य तत्वेन वस्यैव समादन्यावामापार । १ प्रामाण्याभावादिति टीकासमतः पारनिनिकारणले मालिस हर.. + रिटीपनि ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९१ . दतिरिक्तानित्यमूर्तातिरिकमूर्तान्यः प्रमेयत्वात्पटवदिति प्रयोगसंभवाय । नच निरवय- वयोः सयोगाभावादसमवायिकारणाभावे कथ कार्यद्रव्यारम्भकत्वमिति वाच्यम् । पर- माण्वसिद्धी तत्पक्षीकारेणासयोगित्वस साधयितुमशक्यत्वात् , सिद्धौ च धमिग्राहक- प्रमाणयाघात् , द्रव्यत्वेन घटादिवत्संयोगित्वानुमानाच । नच सावयवत्वमुपाधिः । अर्थतः पक्षेतरत्वात् । कार्यद्रव्यत्वं वा समवेतत्वे सति द्रव्यत्वं वा सावयवत्वम् । तथाच द्रव्यत्वेनैव साध्यव्याप्तौ सिद्धाया कार्यपदस्य समवेतपदस्य च जन्यत्वेन सपर्टकत्वानु- माने शरीरिजन्यत्वोपाधी शरीरिपस्येव साधनाव्यापकत्वमानप्रयोजनस्योपादाने कथ न पक्षेतरता । साध्यव्याप्ती सत्या साधनाव्याप्त्यर्थ यत्र विशेषणमुपादीयते स पक्षेतर इति वल्लक्षणात् । नच द्वितीयसयोगासभवात्प्रधिमानुपपत्तिर्दोषः । अणुके प्रथिमाभावसाधने दोषाभावात् । तस्थाणुल्यात् । व्यणुके तु कारणवहुत्वादेव स्वानधिकरणमूर्तत्व मूर्तत्वानधिकरणत्वान सभवति व्याघातादेव । ततोऽनित्यत्वानधिकरण मूर्त परमाणु- मादाय तदन्यत्वमस्य सिध्यतीति परमाणुसिद्धि । नियमूत परमाणुरिति तल्लभणादित्यर्थ । स्यादेतन्निर वयवातावत्सरमाणवोऽभ्युपगम्यन्ते । तथाह्यन्त्यावयविनमारभ्यानुभूयमानोयमवयवावयविविभागो यत परा. वर्तते सहि परमाणुरिति । अन्यथा सुमेरुसपपयोरनन्ताययवतया समानपरिमाणत्वप्रसङ्गात् । नच निरवयवयो सयोगोऽस्ति । अव्याप्यत्तित्वात्तस्य । निरवयवे च यदि वर्तेत, कि तत्र व्याप्नुयात् । यदि च न व्यामुयारक वर्तेत, विमतमसयोगि निरषयवत्वात् , रूपादिवदिति प्रयोगाच । तस्मादगीकृतेष्वपि परमाणुपु तेपा परस्प रसंयोगाभावात्तदसमवायिकारणकधणुकादिप्रक्रमेण जगत्समवायिकारणत्वाभावान तवाहिप्रमाणविरोधो वेदान्तानाम् । तथाचैकैकैरेव परमाणुभिरसयुतणुकाद्यारम्भ , तथासति तदुत्पन्नकार्यस्य विनाशहेत्वभा- पाभित्यता स्यात् , असमवायिकारणनाशात्समवायिनाशाद्वा खलु द्रव्यनाश । तन सयोगलक्षणासमवाय्यन- झोकारेऽणूना च नित्यत्वात् व्यणुकादेर्नाशो न स्यात् । नित्यत्वे चान्त्यावयविपर्यन्ते नित्यतापत्या घटवि. नाशो नोपलभ्येतेति । तनाह-नचेति । निरवयवपरमाण्वनङ्गीकारेऽङ्गीकारे वा सयोगित्वमप्रत्याख्येयमि त्याह-परमाण्विति । एव बाधक परिहत्य तत्सयोगित्वे प्रमाणमाह-द्रव्यत्वेनेति । एतेन पूर्वानुमा नस्याध्यत्वमुमाधिरिघुतम् । गनु सापपपपायुक्त पठापी उपोलिमिति आपात्कासिद्धो हेरिख, सलाह -नचेति । सावयवत्वमेव विवेचयनर्थत पक्षेतरता दर्शयति-कार्येति । आकाशादिर्गुणादिश्चोभयन विशेषणद्वयव्यावसम् । तदयमर्थ । यथाह्यतरादि सकर्तृक कार्यत्वाद्धटादिवदित्यन शरीरिजन्यत्वस्योपा धित्वोद्भावने जन्यत्वमानस्य घटादौ साध्यव्याप्तौ सिद्धाया शरीरिग्रहण पक्षीकृताङ्कुरादौ साधनव्याप्तिपरि- हारार्यमिति पक्षेतरत्वम्, एव द्रव्यत्वमानस्यैव सयोगित्वव्याप्ती सिद्धाया कार्यत्व समवेतत्व वा विशेषण पक्षीकृतपरमाणुपु साधनव्याप्तिपरिहारायमत पक्षेतरत्वमिति । ननु पक्षमानव्यावर्तक पक्षेतरो नाम, न पुनरित्यभूत इति, तबाह-साध्यव्याप्ताविति । ननु निरशस्य सयोगे सत्येकपरमाणुना सयुक्त पर- माणी परमाण्वन्तरसयोगो न स्यात्, मयुक्प्रदेशातिरिक्तप्रदेशान्तराभावान्, तावन्मान एव च द्वितीयसयोगे तदारयकायें प्रयिमा न स्यादिति, तबाह-नचेति । अन तदारन्धकार्यशब्देन घणुक वा व्यणुक वा विवक्ष्यते कि वा चतुरणुकमिति । प्रथमे विष्टापत्तिरि- त्याह-यणुक इति । द्वितीये प्राह-त्र्यणुक इति । कारणबहुवाद्वा कारणमहत्त्वाद्वा प्रचयविशेषाद्वा महत्त्वगुत्पद्यते, तर कारणमहत्त्वप्रचययोरभावेऽपि कारणबहुत्वात् त्र्यणुके महत्त्वमुत्पद्यते। नहि घणुकाभ्यो त्र्यणुकोत्पत्तिर्येन तदारब्धे महत्त्व न स्यादपितु बहुभिधणुफैरिति भाव । यच द्वितीयसंयोगाभाव उस १ निरवयवत्वहेतुकासयोगित्वानुमानस्सेत्सर्थ ।

·, ससमानयोगक्षेमतां चाह-यत्प्रकाशत इति । अस्ति छनाप्येकस्मिन्विशाने तन्मात्रत्वप्रकाशमान संभवति तदेव कम्पते न कम्पते चेति । तथा घटादिष्वप्यर्थमानियते नार्थ तथा पटादायप्पर्धरमर दृश्यते । नचैतदेकस्मिन्सभवति, विरोधात, तस्मानास्त्येवावयवीति, तत्राह-नच कम्पति । मा वेभ्यो विमिन्नखावदवयवी । नव तस्मिविरुद्धधर्मसंसर्गः । भागनिष्ठत्वात् एम्पादीन पिस्नर्मा, अवयवी तु यथानुभवं कम्पत एव या भारत एष वा विपरीतमेय या, न पुनरमयाधिकरणानिलः । तत् यद्यवयवचलनादापप्यवयवी न चलनादिमान् तर्हि घटचलनेप्यपलितपटवपुतविनायकार २९२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः महत्त्वोपपत्तिः, व्यणुकानां सावयवत्वेन संयोगोपपत्तिश्च । नचावयविन एवाभावात्ता- रम्भानुपपत्तिः । एकस्थूलनीलावभासो वाचे प्रमा प्रमात्वाइपदर्शनवदित्यययविसिद्धः । नचार्थान्तरता । विकल्पासहत्त्वात् । तथाहि । किं परमाणुसमूहालम्बनत्यमभिप्रेवनुदा- वयवसंहतिगोचरत्वम् । नाद्यः । परमाणूनामतीन्द्रियाणामस्मदादिप्रत्यक्षगोचरताऽयोगात् । नापि द्वितीयः । अवयवानामनेकत्वादेक इतिप्रत्ययगोचरत्वासंभवात् । समुदायबैक- त्वाददोप इति चेन्न । तस्यावस्तुत्वाद्, वस्तुत्वे च तस्यैवावयवित्वात् संज्ञामात्रे वि. वादः स्यात् । यत्प्रकाशते तज्ज्ञानं यथा ज्ञान, प्रकाशते च विवादाध्यासितमित्यनुमानात्सर्वस्य वि. ज्ञानमात्रत्वसिद्धौ साध्यविकलो दृष्टान्त इति चेत् । न, उभयवादिसंप्रतिपन्नस्य धर्मिणो. भ्युपगमेऽपसिद्धान्वापत्तेः । अनभ्युपगमे चाश्रयासिद्धिः । यत्प्रकाशवे तदुभयवादिसि- बैकविज्ञानमात्र, प्रकाशते च विवादाध्यासितमिति ज्ञानाद्वैतप्रसनकवयाऽऽभाससमान- योगक्षेमत्वाच । नच कम्पाकम्पावृतत्वानावृतत्वरकत्वारक्तत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गातदा. श्रयस्यैकत्वानुपपत्तिः । अवयवानां कम्पे तदावरणे तद्रक्तत्वे चावयविनोऽतद्रूपत्वेनैकस सोपि ह्यणुकेषु नास्तीत्याह-यणुकानामिति । नन्वन्तु संयोगाद्युपपत्तिः परमाणूनां, तथापि न तदारभ्यं किचित् , नहि परमाणुसङ्घातव्यतिरेकेणावयवी नाम कश्चिदास्ते युक्तियुक्तः, तस्मात्सन्तु नाम परमाण तथाप्यारम्भकल्पनानुपपत्तिरिति, तत्राह-नचावयवीति । अवयविसद्भावे विज्ञानवादिनं प्रत्युक्त मान- मनोहरीयमनुमानमाह-एकेति । एकमिति स्थूलमिति नीलमिति च योयमवभासो बाय विज्ञानादहिते प्रमेत्यर्थः । सौगतनये विज्ञानस्य खग्राहकतयाऽर्थान्तरतानिवृत्त्यै बाह्यग्रहणम् । ननु भवतु बाह्यभ्रमात्वं, तथाप्यवयविसिद्धिः कुतः, यतो बहिरपि परमाणूनेव वा तन्त्वाद्यवयवान्वावलम्यतामियं बुद्धिरिति, तत्राह- नचार्थान्तरतेत्यादिना । परमाणूनामिति । प्रत्यक्षः खल्वयं प्रत्ययः स्थूलायाकारः । नच परमापूना प्रत्यक्षयोग्यत्वम् । सूक्ष्मत्वाच न स्थूलप्रत्ययविषयत्वमिति न तैरन्तरतेत्यर्थः । अवयवसमूहालम्पनत्वं दुष- यति-नापि द्वितीय इति । ननु नावयवमात्रं विषयः किंतु तत्समुदायः सचैक इति शङ्कते-समु दायस्येति । अवस्तुत्वादिति । यस्य ह्यवयव्येवानिष्टः स कयं समुदायिव्यतिरिक्तं वस्तुभूतं समुदाय मगीकुर्यादित्यर्थः । एवमर्थान्तरतायां परिहतायां विज्ञानवादी दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यं शहते-यत्प्रकाशते इति । प्रकाशमानत्वं ज्ञानखभावत्वेन रूपादिज्ञानेषु व्याप्तं तद्रूपादिरपि प्रकाशमानो विज्ञानसभाव एवेति शानस भाववावगते रूपज्ञानस्यापि बाह्यविषयत्वमसिद्धमित्यर्थः । अनहि प्रकाशते रूपमिति पक्षीकृतं मुभवाः मिमतमनमिमतं वेति विकल्प्य दूषयति-नेति । ज्ञानातिरिकरूपाद्यभ्युपगमेऽपराधान्त इत्यर्थः । आमा ाप्तिरित्यर्थः । ननु तथापि तकविरुद्धत्वाच्छरितोपामित्वमनमानस्य, तथाहि क्षे कामुचिच्छायाम पम: मानासु तदंशेऽवयवी कम्पते, अपराखकम्पमानासु तदर्श न कम, तदेकसियावयविनि पटते । १ धाननानात्वं हि बोट: सीक्रियते न तु तश्पमतस्वामिदमनमानं यथामास या मम पूर्व ' ·२९३ , , परिच्छेदः ] नयनप्रतादिनीव्याख्यायुता। विरुद्धधर्मसंसर्गासिद्धेः । नचावयवावयविनोचलाचलयोर्युतसिद्धिप्रसगः । विकल्पा- सहत्वात् । किं भेदो युवसिद्धिः १ किंवा पृथगाश्रयानितत्वं २ पृथक्रियावनं या ३ परस्परसंयोगविभागवत्त्वं वा ४ । न प्रथमः, अवयवावयविनोर्भेदाभ्युपगमेन सिद्धसाथ- नत्वात् । अत एव न द्वितीयः । अवयविनोऽवयवाश्रयत्वेप्यवयवानां स्वारम्भकावयवा- वितत्वात् । न तृतीयः । पृथक्रियावत्त्वस्योभयोरिष्टत्वात्, एकद्रव्यं कर्मेति सूत्राय । न चतुर्थः । चलाचलयोरपि घटहिमाचलयोः परस्परसंयोगविभागानधिकरणत्वात् । अवयवावरणेऽवयविनोऽनावरणे पूर्ववत्कृत्स्नप्रतीतिः स्यादिति चेत्, सत्यं कृतः प्रतीयत एव तस्यैकत्वात् । तथात्वे द्विहस्तत्वादि किमिति न प्रतीयत इति चेत्, तदुचि. तावयवसन्निकर्पस्य तत्प्रतीतिहेतोरभावात् । रक्तत्वंतु महारजनादेरेव द्रव्यान्तरस्य ना- प्यवयवानामिति दूरनिरस्तो विरुद्धधर्मसंसर्गः, तथापि तत्संयोगाद्रक्तिमप्रतीतिः सर्वत्र किं न स्यादिति चेन्न । संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वात् । नन्ववयवेयु वर्तमानोऽवयवी किं या कालयेन वर्तते उतैकदेशेन । नाद्यः । शृङ्गेणापि स्तनकार्यकरणप्रसङ्गात् , अवयविनः कार्येणान्वयात्, युगपदनेकत्र वृत्तावनेकवृत्तिरूपादिवदनेकत्वप्रसगाच । नापि द्वितीयः । प्राप्नोति, तथाच न समवाय इति, तनाह–नचावयवेति । विरुद्धधर्मवत्त्वेपि न युतसिद्धिरिति विकल्प- पूर्वकमाह-विकल्पासहत्वादित्यादिना । अतएवेयतिदिष्टं सिद्धसाधनत्वं विणोति-अवयविन इति । पृथक्रियावत्त्वं युतसिद्धत्यमिति तृतीयपक्षेपि सिद्धसाधनतामाह-पृथक्रियायत्त्वेति । अवय. वेऽन्यत्कर्म अवयविन्यप्यन्यदेवेसन वैशेषिकसूनमपि प्रमाणयतिएकद्रव्यमिति । एकमेव द्रव्यं सम- वायिकारणं यस्य कर्मणस्तदेकद्रव्यं न पुनः सयोगादिवदनेकवृत्तीत्युक्तम् । परस्परसयोगविभागवत्वं युतति- द्विरिति चतुर्य पक्षं दूषयतिन चतुर्थ इति । तनहि चलावलत्वेन सयोगविभागवत्यमापादनीयं, नचै- तच्चस्यापादनं, व्याप्तेरभावेन प्रशिथिलमूललादिति भावः । यत्त्वारतत्वानारतत्वविरुद्धधर्मससों नास्ति अवयवावरणेप्यवयविनोऽनातत्वानुभवादित्युतम् अवयवानां कम्पेऽपीत्यत्र, तन बाधकं शङ्कते-अवयवेति । केयं कारून प्रतीति:-किमवयविखरूपस्यानवशेषेण प्रतीतिः किं वा हस्तवितस्त्यादिमत्तया प्रतीतिः । आद्यामिष्टापत्त्या दूषयति-सत्यमिति । एकः खल्वर- यवी न पुनरवयववदनेकः स चेत्प्रतीयते प्रतीत एव काल्येनेति नायमनिष्टप्रसङ्ग इत्यर्थ. । द्वितीया शकते -तथात्य इति । सहकारिवैकल्यादिति परिहरति-तदुचितेति । अवयव्युत्पादका एव येऽवयवा- स्तेपामिन्द्रियेण यः सन्निकर्ष. सोप्येतस्यैकहस्तादे. प्रतीतावुचितो हेतुस्वस्याभावादित्यर्थः । यस्तु रकलार- कवलक्षणविरुद्ध धर्मससर्ग उकस्तं परिहरनि-रक्तत्वं त्विति । यद्धि पाकादिवशादृढतर पटेन सयुक्त कुसुम्भादिद्रव्यान्तरं तद्धर्म एव रकलादि न पटधर्म. नापि तन्तुधर्म , पर तत्सयोगात्पटस्थरक्तताप्रती. तिरित्यरकैकखभावलात्पटस्य दूरनिरस्तो विरुद्धधर्मससर्ग इत्यर्थः । स्यादेतत् भवतु हरिद्रादिसयोगात्सटे रक्तप्रतीविस्तथापि किमिति न सर्वात्मना पटे रक्तिमप्रतीति , एक. खल्ववयवी तेन सयुक्त इति, तसादक्त- प्रतीतिविषयलतद्रहितत्वलक्षण एवार्य विरुद्धधर्मससर्गोस्विति शङ्कते-तथापीति । परिहरति-नेति । यद्यप्येक एवावययी तथापि द्रव्यान्तरसयोगस्तस्मिन्न सर्वमिन्वर्ततेऽपित्वव्याप्यत्तिर्यावति च स वर्तते भव. त्येव रकप्रतीतिरियमप्यस्तीत्यर्थ । एवं विरुद्धधर्मसंसर्ग परिहतेपि वृत्तिविकल्पानुपपत्त्याशहितोपायितां शाश्ते-नन्वित्यादिना । ननु किमिति क्षेण स्तनकार्यप्रसक्तिः, नच इस स्तनलमस्तीति, तनाह-- अवयविन इति । अन्वयो जनक्तया सबन्धित्वम् । मनैव दूषणान्तरमाह-युगपदिति । क्रमेणाने- १ संदिग्धधर्मतामित्यर्थः । यत्तित्वसंदेहमिति यावत् । , ·फधिवपवी ममाप्यरसेवेति रित्या अतिपराया परिहरवि-परपनापारतिमा [द्वितीय - है मध्येऽनन्तावयवव्यवधानादित्यर्थः । एवं गृत्तिविकल्पदोपं परिहरवि-मैवमिति । एलिनुपतिको २९४ तस्त्रप्रदीपिका (चिरसुखी) आरम्भकावयवव्यतिरिक्तकदेशाभावात् । भावे वानन्तावयववचा मेरुसर्पपयोस्तुल्यररि माणतापचेः, अवयवाक्यविनोर्दूरविप्रकप्रसङ्गाच्चेति चेत् । मैवम् । विकल्पस्यानपसरटु" स्थत्वात् । न कस्मिन्नेवावयविनि समतोऽसमस्तो वेति विकल्पः कल्पते, बहूनां हि सम. स्तताऽसमस्तता वा संभवेत् । किंचायं वृत्तिविकल्पः स्वसिद्धां व्याप्तिमवलम्ब्योतिष्रत्युत परसिद्धाम् । नाद्यः । सौगतैः सर्वस्य क्षणिकत्वेनाश्रयाश्रयिमावानभ्युपगमात् । वेदा- न्तिभिरमि कार्यस्य कारणे कल्पितत्वमभ्युपगच्छद्भिर्युत्तेरनभ्युपगमात् । नापि द्वितीयः । तेनाप्यनङ्गीकारात्। यद्वर्तते तत्संयोगेन, समवायेन वा वर्तते इति परोङ्गीकरोति नतु काल्यैकदेशाभ्याम् । अस्तु वा कार्येन वृत्तिस्तथापि न शृङ्गेण स्तनकार्यकरणप्रसङ्गः । तचदवयपविशिष्ट वावयविनस्तचत्कार्यप्रसवसमर्थत्वात् । सर्वश्चायं प्रसनहेतुरामवासिद्धः । अवयविनरोत- ङ्गीकारात्, अङ्गीकारे वा धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः । परसिद्धेन परस्पानिष्टापादनमिति चेत् । न । परस्यापि प्रमाणतः सिद्धावसिद्धौ च पूर्वोक्तदोपद्वयानतिवृत्तेः । अस्येवेतरस्यानि कल्पनाकल्पितो धर्मीति चेत् । न । कल्पनायाः सर्वत्राव्याहतप्रसरतयाऽऽप्रयासिद्धपा- दिदोपप्रमोपप्रसङ्गात् । तदेवं परमाणूनामेव व्यणुकादिक्रमेण निश्चितनिखिलनगरका- रणतोपपत्तौ न ब्रह्मणसत्कारणत्वकल्पनावकाश इति । कन्न वर्तमानदेवदत्तादिव्यवच्छेदाय युगपद्गहणम् , यदिहि प्रत्यवयव परिसमाप्य वर्तते तदा प्रतिद्रव्यं परिसमाप वृत्तिरूपादिवदनेकत्वमपि स्यादित्यर्थः । ननु किमियारम्भकव्यतिरेकेण वृत्त्यर्थमप्यवयवा न स्युः, कोशारदा वर्तमानासेः कोशावयवव्यतिरिचावयवत्वदर्शनादिति, तबाह-भावे चेति । तदाहि तेष्वपयवेषु ताप मवयवान्तराणि कल्पेरन, एवं तेषु तेष्वपीयनन्तावयवाः स्युरपरयान्तिमावयवैपूतदोषापातात, तपार सुनेर सर्षपयोरनन्तावयवत्वं समानमिति परिमाणसाम्यमपि स्यादविश्रान्ततारतम्यपरिमाणाधिकरणेषु परिमाग पैषम्यस्थापयपवैषम्यनिमितताव्यासेरित्यर्थः । अत्रैव दूषणान्तरमाह-अवययेति । प्रथमावपापविनो व्यतिरेकनियमेन दर्शयति-पहनामिति । किंच यत्र वर्तवे तत्काल नेकदेशेन यति । शोगाइमसे नियतिः किंवा वेदान्तदर्शने आहो मदर्शनेनैवं प्रसज्यदे, न सर्वपापीलाइ-किंचायमित्यादिना । ननु सौगतवेदान्तिदर्शनयोत्यनमीकारादेव युक्षस्वत्प्रयुक्तनियमेष्यनादरः क, भवता न पागाई चंता काचिचियविरशीकरणीयैवेति, तबाह-पद्वर्तत इति । य एव नियतिन कालदरितः। 'ननु किमिति न प्रसाः, यावताऽत्रयविन एव कार्यकरलादापतसेवेति, तपाह-उत्तदयययेति । ययविनोन्वयव्यतिरेको तया ततदवयवोपेततयापीत्ययः । किंच यकदेशेन वतेत यदि या कानी चावयवेभ्योऽतिरिच्येत तहादमिदं स्यादिति यदिदं प्रसनं तमाश्रयभूतः कपिदयवी सोन: उभयथाप्यनुपपत्तिरित्याह-सर्पश्चायमिति । प्रसव से निरिः । मोरे द्विपरिहारं शरते-परेति । परस्यापि कि प्रमाणतः लिम सया माकिससे Trtificates आये भर्मिमाहकप्रमाणयापा, नहि परप्रमागमप्रमागं भवति, पसुनानन्यसामावात् । प्रिटी net सिरिति परिहरति-न परसापीति । ननु रिमिलायानिमिपमानायी या माग नियालवादे । पूर्वपक्षमुपमहानि तदेवमिति । - ५.

·परिच्छेदः] नयनमसादिनीव्याख्यायुता। २९५ अनोच्यते--'अर्थान्तरत्वादायस्य परस्योपाधिमत्त्वतः । अन्त्यस्याभासतुल्यत्वात्मति- साधनरोधनात् ॥ ३८॥ यत्तावन्महत्त्वापकर्पतरतमभावस्य कचिद्विग्नान्तिसाधनं, तद- र्थान्तरं, नसरेणुष्वेव तस्य विश्रान्तेः । नच चाक्षुपद्रव्यत्वात् महरवे सति क्रियावत्त्वाद्वा तेषामपि सावयवत्वानुमानात्तत्र विश्रान्त्यनुपपत्तिः । आद्यस्य योगिचक्षुर्गोचरेपु परमा- गुप्वनैकान्तिकत्वात् । नचास्मदादीति विशेषणोपादानाददोपः । परमाणूनामिदानीमेव साधनीयतया लढ्यावृत्त्यथै विशेषणस्य वैयात् । द्वितीयेपि महत्त्वे सतीति विशेषणस्य परमाण्वसिद्धी वैयात् । यच पृथिवीत्वस्य नित्यवृत्तित्वानुमान, तत्र पृथिवीच्यतिरिक्ता- धेयत्वमुपाधिः, सत्ताया अपि नित्यवृत्तित्वानङ्गीकारात् साध्यविकलच दृष्टान्तः । अयं घट एतदतिरिक्तानियमूर्तातिरिक्तमूर्तान्य इत्यनुमानमाभाससमानम् , अयं घट एतदतिरिक्तानित्यसावयवातिरिक्तसावयवान्यो मेयत्वादित्यापि प्रयोगस्य सुवचत्वात् । तम सावरपरमाणुसाधकतया शकितानुमानेपु दूपणानि श्लोकेन सगृह्णाति-अर्थान्तरत्वादिति ( म. शुपरिमाणतारम्यमित्यनुमाने त्र्यणुकैरर्थान्तरता । यत्तु पृथिवीत्वस्य नित्यत्तित्वानुमान, तह-पर- स्येति । यत्तु महाविद्यानुमानमुक्त तत्रामाससमानयोगक्षेमता सत्प्रतिपक्षता चाह-अन्त्यस्येति । सग्रह विवृणोति यत्चावदित्यादिना । कश्चायं तरतमभाव --में तावरसख्या । परिमाणेऽसभवात् । नापि जाति , महत्त्वाणत्वाभ्या परापरभावाभावात् । अभावत्व त्वेतादृशाना पुरैव निवारितम् । ततधाश्रयासिद्धि. रपि दुरुद्धरा । यत्तु व्यणुकानामपि सावयवत्त्वानुमानद्वारार्थान्तरत्व परिहृत, नाहनचेति । अन्न कि- चाक्षुषत्वमान विवक्षित किंवाऽयोगिचाक्षुषत्वम् । आये भवतामनैकान्तिकता स्यादित्याह-आद्यस्येति । परमाणुवित्युपलक्षणं कालादीनामपि । द्वितीयं दूपयति-नचेति । अन तावद्भाहाना कालाकाशदिशा- मप्यमदादिचाक्षुपत्वातयात्त्यर्थ न स्यात्तस्माद्योगिनामेव प्रत्यक्षपरमाणुव्याहत्त्यर्थमिद विशेषण तथाच वैय- यम् । योग्यनङ्गीकारादपि माहान्प्रति वैयर्ध्यमित्यर्थ । द्वितीय सावयवत्वसाधक दूपयति-द्वितीयेति । निरवयवपरमाणुपु क्रियावत्स्वनैकान्तिक्तापरिहारार्थ महत्व सतीति विशेषणम् । तथाच वैयमित्यर्थ । भवतु वा सावयवत्व तथापि कथमर्थान्तरताऽभाव । नहि द्यणुकादौ महत्त्वापकर्षविश्रामसभव । तत्र महत्त्वस्यैवाभावात् । परस्योपाधिमत्त्वत इत्येतद्विशृणोतियारिवति । सत्ताया नित्यत्तित्वेपि पृथिवील- रहितरत्तिलमुपाधि , नच पक्षेतरता, आकाशादेविपक्षस्य व्यावहँस्य सत्त्वात् । वेदान्तिमवे साध्यवैकल्य चाह -सत्ताया इति । आकाशादिप्रपञ्चस्य नित्यत्वाभावात्सत्ताया कल्पितत्वात् भारमनश्च सद्रूपतया तन सत्तारत्त्यमावादित्यर्थ । अन्त्यस्येत्येतद्विवृणोति-अयं घट इत्यादिना । मन ह्येतदतिरिक्कानियसावयवातिरिक्त सावययो- ऽयमेव चा घटोऽनित्यत्वानधिकरणसावयवो वा कश्चित् । प्रथमेऽन्यत्वमेव तद्घन्स्य व्याहतमिति ततो- ऽनित्यत्वानधिकरणस्य सावयवस्य कस्यचिदप्यन्यस्य सिद्धिप्रसङ्ग इत्यर्घ । नचानित्यव्यस्यैव सावयवत्व स्थादनित्यसावयवत्वानधिकरणसावयवान्यत्वानुमान व्याघातादेव नोदेतीति वाच्यम् । मूर्तस्याप्यनित्य ताव्यात्या स्वदनुमानेपि व्याघातसाम्यात्, परिच्छिन्नपरिमाणमानमेव मूर्तत्वमित्युक्त द्रव्यत्वे सति द्रव्यमा मवेतत्वमेव सावयवत्वं न पुनरनित्यत्वगन्ध इत्यपि तु शक्यमिति भाव ॥१॥ तथाय घट एतद्दत्वे सति एतदतिरिकानिसमूतखानधिकरणमूर्तान्यो न भवति मेयत्वात्पटवदिति प्रकरणसमता ॥ २ ।। तथा त्वद्धेतु खखेतैरवृत्तिखानधिकरणसमस्खहेतुदोषाधिकरणनिष्ठधर्मवान् मेयत्वात् ॥ ३ ॥ तथा नित्यत्व स्वस्खेतरत्तिवानधिकरणमूर्तनिष्टवरहितनिष्ठधर्माधिकरण मेयत्वात् ॥ ४ ॥ तथा निरवयवत्व १ महत्वापकपतारतम्यसाधने इति शेष । २ सलन्त निरुक्तमूर्तान्यत्वे विशेषगम् । एतद्मटत्वाभावाटपटे विशिष्टमूतान्यत्वाभाव. । नित्यमूर्तीमावाच विशिष्टभूतान्यत्वामाव एतरटे सियतीति बोध्यम् । ३ खखेतरवृत्ति- वानधिकरणीभूता ये समस्ता हेतुदोषास्तदधिकरणनिष्ठधर्मवानिति योजना । ४ स्वस्नेतरवृत्तिवानधिकरणीभूतो मूर्तनिष्ठरवरहितनिष्ठो यो धर्मस्वदधिकरणमिति सबन्धः । - ·, - १परमानामिति शेषः । २ पूर्वपदापि योजना। सखेतरपतित्यानविकरणीभूतः सहामाये तत्त्वप्रदीपिका (चिसुखी) [द्वितीया पृथिवीत्वमनियमात्रवृत्ति पृथिवीमात्रयत्तित्वात् घटत्ववदिति प्रतिप्रयोगसंभवाच । नच पृथिवीनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजायन्यत्वमुपाधिः, व्यतिरेकव्याप्त्यसिद्धः साध्या- ध्यापकत्वात्, सत्ताद्रव्यत्वयोरपि नित्यवृत्तित्वासंप्रतिपत्तेः । नच निरवयवेषु संयोगसंभवः, येनासमवायिकारणसंपत्त्या द्रव्यारम्भः संमान्येत । परमाणुपक्षीकारासंभवेपि संयोगित्वं सावयवमात्रवृत्ति संयोगिमात्रवृत्तित्वात् घटे- स्ववदिति संप्रयोगोपपत्तेः । नच द्रव्यत्वेन संयोगित्वानुमानम् , उभयवादिसिद्धस्स धर्मि- णोऽभावात् । नच संयोगित्वं निरवयववृत्ति संयोगिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वान्मेय- त्ववदिति सप्रतिसाधनता, संयोगिव्यापिनि सावयवत्वधर्म परस्यानैकान्यात् । नच द्वितीयसंयोगानुपपत्तिरदोषः, पार्थिवाप्यपरमाण्वोः संयुक्तयोः सजातीयाण्वन्तरसंयो. खखेतरवृत्तित्यानधिकरणमूर्तनिष्ठत्वरहितनिष्ठधर्माधिकरणं मेयत्वात् ॥५॥ इत्यादिमहाविद्यामिरेवार्यतः सत्यति पक्षता केन वार्यते, तथापि यस्यकस्यचिदुपाधितामुद्भाव्य तत्साध्ये समत्वादिविप्रतिपत्तावप्येतयैव रीत्या समर्थ- नीयम्, तथा हेवादिकमपि पक्षीकृत्य वैपरीत्यमनमातव्यं, परमाण्वनङ्गीकारेप्येवमनुमानसंभव इष्यते, तथा रीत्यन्तरैरपि । नचैतेषां तर्कविद्याविरोधादिदोषः शक्यशः । विमतान्यनुमानानि खखेतरवृत्तित्वानधिकरण- सकलदूषणरहितनिष्ठधर्माधिकरणानि मेयत्वात् ॥ ६ ॥ इत्यपि शक्यप्रयोगलात् । नच ममाप्येवं परीलमनु मातुं शक्यमिति वचनीयम् । ततोप्येवं वक्तुं शक्यत्वात् । एवं हि महाविद्याकोविदाः प्राहुः, धमादुपरमपि न दोप इति । ननु तथापि महाविद्याप्रामाण्यं सिद्धमेवेति चेत्, अप्रामाण्यमपि सिद्धमेव । तदित्यम् विपक्षपरपशा- पामेषां पारिप्लवावहा । आरादेव परित्याज्या महाविद्यामिसारिका' ॥१॥ सप्रतिसाधनतां विवृणोति--- पृथिवीत्त्वमिति । एतच्चोभयोरप्यनुमानयोः समानम् । नच पृथिवीनिष्ठेति । सकलपृथिवीनिष्ठा या जातयः पृथिवीनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातयः तदन्यत्वमुपाधिरिति नच वचनीयमित्यर्थः । कुत हलत माह-व्यतिरेकेति । यहि पृथिवीनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिजातिवं तत्र नित्यतित्वमिति व्यतिरेक- न्याप्तिः कुन रायते, न तावत्सत्ताइव्यत्वयोः, अद्वैतवादिनस्तयोरपि नित्यत्तित्वासंप्रतिपत्तेः । अतः साध्यान्या- पकत्वादनुपाधिरित्यर्थः । यत्तु निरवयवस्यापि परमाणोः संयोगसमर्थनं कृतं तदूषयति-नवेति। ननु परमाणुसंयोगाक्षेपस्य जगत्कारणत्वाभावे के उपयोग इति, बाइयेनेति । भवयवयोगः सत्वरययुः सत्तावसमयायिकारणं, स हि लधुप्रत्यासनः, तदिह परमाणूनां तदभावे कारणनयाभावादग्यतैव अपुग बारम्भ इत्यर्थः। परमाणुव्यतिमात्रपक्षीकरणमाशय पूर्ववादिना यडूपणमुकं तदनीकारसरास्वमिति पदन संमोग्रन्तर स्थानुमानमारचयति-परमाण्विति । नव द्रव्यत्वेनानकान्तिकता, तस्यापि पक्षवल्यवाद । प्रतिभा गमाशा दूषयति-नच द्रव्यत्वेनेति । ननु किमित्युभयासिद्धर्धर्म्यमापः, त्वदीत्या संयोगित्वा परी कृत्य शक्यप्रयोगलादिति, तवाहनच संयोगित्वमिति । संयोगिनिष्ठपटत्यादिव्यानापासन्तान मपदम् । यस्य हि याचयवमेव संयोगीति मतं तन्मते सावयवत्वेऽनवास्तिकमित्यर्थः । र पोरन गुणादिवृत्ति संयोगिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वान्मेयत्वादिपदिति सत्यानुमानवादाभापमानयोगहन- त्वम् । यथ द्वितीयसंयोगाभावो न दोषाय प्रयिमानुपपत्तेरदूषणत्यादित्यक, तबाहनचेति । मामी मानुपपत्तिदोषः, द्वितीयसंयोगानुपपत्तिरेव दोषः, अपरिधान्तापरित्याह-पार्थिवाम्येति । पाह पस्तदपिकरपस्वमित्यर्थः । ४ पक्षीभूतं पवित्वनिलः । ५ संयोगितमा ती मोमध्ये ·परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीव्यायायुता। २९७ गात् व्यणुकोत्पत्तौ द्वितीयसंयोगस्यावश्याभ्युपेयत्वात् , कारणाकारणसंयोगेन कार्या- कार्यसंयोगस्येष्टत्वाच । नचावयवी फश्चित्संभवति यः परमाणुभिरारभ्यते, नकस्थूल- नीलावभासो वाह्ये प्रमेत्यनुमानात्तत्सिद्धिः । याहगवयवानामवयव्यारम्भकताभ्युपेयते सेषामेवैकरथूलनीलावभासगोचरत्वोपपत्तेरन्तरत्वात् । नचानेपामेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तिः । एकप्रावरणाद्यर्थक्रियाहेतुत्योपाधी बहूना- मपि तन्तूनामेकप्रत्ययत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि बहूनामपि वर्णानामेकार्थप्रतिपत्तिहेतुत्योपा- धाकं पदमिति बुद्धिगोचरता, क्माकम्पावरणानावरणरक्तारक्तनलक्षणविरुद्धधर्मसंस- गोदवयविन एकत्वानुपपत्तेश्च । नचाग्यवानां तथात्वेऽप्यवयविनोऽतथात्वम् । तथात्वे सति युवसिद्धिप्रसङ्गात् । नच युतसिद्धरनिरुक्तिः । घटपटयोरिव द्रव्ययोः समवायायोग्य- . विपरमाणोराप्यपरमाणौ सयोगो जायते, तदनन्तरं च पार्थिवस्यान्येन पार्थिवेन आप्यस्याप्यन्येनाप्येन सयोगो जायते, तदा पार्थिवाभ्या पार्थिवद्यणुक आप्याभ्या चाप्ययणुकमिति द्वय युगपदारभ्यत इति भवतां समय , ततश्च पार्थिवाप्यपरमायो प्रथम सयोग , सयुक्तयोरेव पुन सजातीयाणुभ्या सयोगनिष्पत्तिरिति तदनुपपत्तिापार्यवेत्सर्थ । अथेयमपि प्रक्रिया माभूत्किं नश्छिन्नमिति, तमाह-कारणेति । अयमर्थ । सयोगतसयोगप्रकरणे घेरसादाभ्या बहुभ्यश्चैवस्य सयोगयोत्पत्तिमुक्ला पुनरेकस्मात्सयोगायो सयो- गोत्पत्तानित्यमुदाहृत भवद्भाध्यकृता 'यदा पार्थिवाप्ययो रित्यारभ्योक्तप्रकारेण यणुक्योरुत्पत्तिमुक्ला ततो 'यरिम व काले व्यणुक्यो कारणगुणक्रमेण स्पाद्युत्पत्तिस्तस्मिन्नेय काले इतरेतरकारणामारणगतात्सयोगा. दितरेतरकार्याकार्यगतौ सयोगौ युगपदुत्पद्यते' इत्यन्तेन । उपपत्तिरपि तैरेवोक्ता—कि कारण, कारणसयो- गिना हि कार्यमवश्य सयुज्यते इति हि न्याय' इति । तस्मात्वयोदिता द्वितीयसयोगानुपपत्तिरनिष्टापत्तिरे. वेति । यचावयविसाधन पूर्ववादिना कृत तदपि दूषयितु क्रमते-नचावयवीत्यादिना । यच मानम- नोहरीयमनुमान, तन बाह्यविषयत्वेप्यवयवैरान्तरतामाह-नचेकस्थूलनीलेत्यादिना । नन्ववयवानामनेक्त्वादेस्युद्धिविषयत्वानुपपत्तिरिति, तनाहनचानेकेपामिति । यथाहि यहूनामपि वर्णाना बहनामपि पदानामेकपदार्थादिबुद्धिननक्त्वोपाधावक पदमेक वाक्यमिति बुद्धिविषयत्व, न पुनस्ता- दृश कचिद्वर्णाद्यतिरिकोर्थ , तथेहाप्येकार्थनियोपाधी बहूनामेव तन्तूनामेयबुद्धिविषयत्व फिमिति न सभ- वतीवर्थ । नच परमाणूनामप्रत्य सनात्प्रत्यक्षबुद्ध्यविषयत्वमिति वाच्यम् । तादृशपरमाणूनामेवासिद्धे । विरुद्धधमससर्गलक्षणतर्कविरोधमपि समथयते-कम्पेति । पूवाक्त पूर्वपक्षाशय निराचष्टे नचावयवा- नामिति । ननु युतसिद्धत्वमेव विकल्पपूर्व दूपित, तनाह-नच युतेति । नान भेदादियुतसिद्धिरापा- दिता, घटपटयोर्दव्ययोर्यादृशी युतसिद्धि समवायायोग्यत्वात्मिका सेवान चचललादिनापादनीयेति, चला. चलयोरपि द्रव्यगुणयोस्तदयोग्यता नास्तीति द्रव्ययोरित्युक्तम् । इत्थमेवच युत्तसिद्धिरभ्युपेया भवतापि, इत. रथा नित्यानित्यसाधारणयुतसिद्धरभावात्, पृथगाश्रयायिखस्य परमाग्वादिष्वभावात् पृथगतिमत्त्वस्य च गुणादावभावादन गुगति स्यात् । नवानुगतनिमित्ताऽमभवे साधारणशब्दता युक्ता । नचैवविधयुतसिद्धिर्गु णादावपि शक्यप्रमजना कम्पादेस्तनापि समानत्वादिति वचनीयम् । इष्टत्वात् । नचाप्रमितस्य समवायस्थ निषेधानुपपत्ति । शुकिरजततादात्म्यवद्धान्तिसिद्धस्यापि निषेधोपपत्त । एव च यदाह किरणावलीकार 'तस्माद्युतसिद्धिमजाननेव शब्दसिद्धिमानेण परो ध्यनयती'ति, तदात्मन्येव परावर्तितम् । ननु यदि युत. १ उपाविशन्दो निमित्तपर । तद्रूपे निमिचे सतीत्यथ । - चि. ३८ ·रामानम् । स्यादेत हुत्वं नाग त्रित्वायभिधीयते तचापेक्षायुद्धिजन्यं तथाग रामसाधयमहनामावेश दधे 'नेदमिदं नेदमिहेति विलक्षणबोधवेद्यत्वादिति । तद्दूषयति-नचेति ।न युरियलसम्पमाप्रम. शेष इति, तनाह-नय प्रतियोगीति । प्रतियोगित्यानिस्किचित्प्रतियोगित्यसप्रतियोगिरिसर अन्योन्याभावस्य तु तनास्ति, नित्यत्वेन तु प्राप्रपंसयोर्युदाय इलपमेवारत स. नुपपत्तधेदमभावखण्डन एव निरस्वमिसर्थः ।यतु वृत्तिविक्लेन दूपणं पूर्वपक्षावसर उर्फ तदपि समर्पयो- पराभिमतेति । सपक्षे हि जातायेव व्यक्तीनां कल्पितत्वादास्तवनावरभासायलयः । एतप निरी २९८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [दिबीयः त्वस्य युतसिद्धिपदेनाभिलापात् । नच युतसिद्धत्वे भागभागिव्यवहारगोचरत्वानुपपत्तिः, पदवाक्यादिवदुपपत्तेः। यत्तूक्तं नावयविनोऽवयवानां वा रक्तत्वं किंतु महारजनादिद्रव्यस्यैव तत्संयोगवा व्याप्यवृत्तित्वादेव रक्तारक्तत्वव्यवहारो विभागश्च सिद्ध्यतीति तदसत् । अव्याप्यवृत्तित्व- स्थानिरुक्तेः । तत्किं प्रदेशवृत्तित्वमुत खात्यन्ताभावसमानाधिकरणत्वम् । नायः । आर. म्भकप्रदेशातिरेकेणावयविनः प्रदेशान्तराभावात् , प्रदेशवृत्तित्वे संयोगस्यावयविनः सर्वत्र संयोगानधिकरणत्वप्रसङ्गात् , प्रदेशतद्वतोभिन्नत्वात् । न द्वितीयः। भावस्य स्वात्यन्ता. भावसमानाधिकरणत्वे भावाभावविरोधोच्छेदप्रसङ्गात् । प्रतियोगिसमानदेश कालत्वेसन्ता- भावस्यान्योन्याभावत्वप्रसङ्गाच्च । नच नेदमिह नेदमिदमिति विलक्षणबुद्धिवेद्यत्वाद्रेदः । असति प्रमेयवैलक्षण्ये बुद्धिवलक्षण्यासंभवात् । नच प्रतियोगिनिशानिष्ठत्वेन विशेषः । तस्याभावप्रकरण एवापाकरणात् । किंचावयवेष्ववयवी व्यासज्य वर्तते यथा द्वित्वादि कि वा प्रत्येकं परिसमाप्य यथा पराभिमता जातिः । आये बहुत्वसंख्यादिवदेव समस्ताव- सिद्धिस्तर्हि घटपटवदेव भागभागिव्यवहारो न स्या'दिति, तत्राह-नच युतसिद्धत्व इति । नहि पदादीन वर्णादीनां वाऽयुतसिद्धिरस्ति, अथाप्यस्ति भागभाग्यादिव्यवहारः पञ्चावया वाक्यमित्यादिष्वेव मिहापीत्यर्थः । रक्तारतत्वयोरपि तदुक्तं परिहारमनूद्य दूपयति-यत्तूक्तमित्यादिना । संयोगस्याव्याप्यत्तितया हि तदधीनरक्तारक्तव्यवहारस्य व्यवस्था क्रियते तदसत् , अव्याप्यत्तिताया दुर्निरूपत्वादित्याह-अव्या- प्येति । कोयं प्रदेशः किमारम्भकावयवव्यतिरिक्ताः केचिदवयवाः कि वा त एव । आयोऽसंभवीलाह- नाद्य इति । द्वितीये प्राह-प्रदेशेति । प्रदेशेभ्य आरम्भकावयवेभ्यो विमिन्नोऽवयवी, तयाच प्रदेश तित्वेन सयोगस्य न कचिदप्यवयविनां संयोगित्वमिति द्रव्यत्वव्यातिः । तस्य तद्याप्यत्वात् , कार्यसंयोगोपजनननियमाचेति भावः । भावस्येति । संयोगास्यस्पेत्यर्थः । किसति रकावतदत्यन्ताभावयो. रेकस्मिन्नेवावयविनि वृत्तिरित्युक्तं भवेत्तथाच स एव दुरात्मा विरुद्धधर्माध्यासो दुरुद्धरः स्यात् । न भावाभा- वयोविरुद्धत्वं किंतु तद्विशेषगोखादेरश्वत्वादाविति चेत् , नूनं पितृभ्यां शिक्षितोसि क्यमन्यथा भावाभा योविरोधमननुमन्य तदाघातयोविरोधमनुमन्यसे, अति चात्रामाणकः पिण्डमुत्साय कर लेडी'ति । इममेव विरोधोच्छेदप्रसझं बाधकं संयोगतदत्यन्तामावयोरेकन वृत्तौ बाधकमपश्यते श्रीयालभाय व्याचक्षीत । हर संयोगादेरत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन्योन्याभावतैवास्य स्यात् , निषेधत्वस्यान्योन्याभावलक्षणत्वादित्याह-प्रतियोगीति । अत्र लीलावतीकारेणेममेव दोषमान सम धकम् , मतिप्रसमात्, अपि त्यवाधितम् ।नचेह तत्, लक्षणाद्यभावेन दुर्निरूपभेदत्यादित्यर्थः । छत्वमस्त्यत्यन्तामावस्य, कारणसयोगस खप्रतियोगिसमानाधिकरण निनु प्रतियोगित किंचेत्यादिना । व्यासज्या परिसमाप्येसः भादिशब्दाधित्वादिनियावादिसंयोगविभागार पर १३६ पूान्यपि । २ जुधोरेय भेदो नतु तदिषयामाययोरति पूर्वपशिण भारायः।

·तस्यैव च - परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। २९९ यवानामग्रहणे न गृह्येत । द्वितीये जातिमदेव पट इति प्रत्ययः प्रत्यवयवं स्यात् , फार्यान्वयात् शुद्धेणापि स्तनकार्यकरणप्रसद्गः । स्तनाद्यवयवविशिष्टस्यैव तत्तकाकरण- स्वान्नातिप्रसङ्ग इत्यपि न वाच्यम् । यादृशसंस्थानेष्पवयवेष्ववयवी समवेत इष्यते तेपामेव तत्त्कार्यफरणत्वोपपत्तेरवयविनो वैयर्यप्रसङ्गात् । किंचावयविनः प्रत्यवयवं परिसमाप्य वृत्तौ कतिपयावयवनाशेपि जातिवदसावनति ठेत । समवायिकारणमन्तरेण कथगवस्थानमिति चेत्तर्हि प्रत्ययवं परिसमाप्यवृत्तावपि सकलसमवायिकारणसहित एवावतिष्ठेत तथाच शृङ्गेणापि स्तनकार्यप्रसङ्गः पूर्वोक एवा- नुवर्तते, तत्तवयव विशिष्टस्यैव तत्र तत्र भावात् । प्रत्यवयवं निखिलावयवोपलम्भश्च स्यात् ,तदित्थं वृत्तिविकल्पस्य परसिद्धव्यात्युपजीवित्वात्खसिद्धां परसिद्धां वेति विकल्पो- ऽनवसरदुस्थ एव । नच सर्वस्यास्य प्रसङ्गस्यावयविनः प्रमाणसिद्धावसिद्धौ च धर्मिग्राहक- प्रमाणनाधाश्रयासिद्धिदोषौ, यतः-'प्रमितत्वस्य यात्सिद्धस्यैवानयवतः। देहात्मता- वनियमालक्षणैश्च व्यवस्थितेः ॥ ३९ ॥' प्रसिद्धतामानेणाश्रयत्वोपपत्तौ प्रमाणविशेपण- क्षणनिमित्तकारणाभावात् बहुत्वमेव नास्ति कस्याग्रहणं दृष्टान्यते तस्मादयुक्तमिवैतत् यद्वहुत्वसख्यावदिति निदर्शनदानम् । मैव । युक्त चैतत् । नद्युत्पादिकापेक्षाबुद्धिरेव बहुत्वज्ञानमपितू पन्नाया पश्चाद्भाविज्ञानान्तरे, तथा च तदर्थमप्याश्रयग्रहणमपेक्षणीयम् । यथा -'आश्रयप्राहकैरिन्द्रियैर्घटत्वसख्यादिज्ञान मिति । त. थाच तदवस्थयहत्वाग्रहणं शक्यं दृष्टान्तयितुम् । नच समस्तावयवग्रहण क्वचिदपि सभवतीत्यग्रहणमेव नित्य- भवयविन स्यादिति भाव । प्रत्यवयवं परिसमाप्य वृत्तिपक्षे दोपमाह-द्वितीय इति । यथाहि प्रतिव्यक्ति गौरिति जाति प्रतीयते एवं प्रतितन्तु पट• पट इति प्रतीयेत नचैवमस्तीत्यर्थ । ननु न शेण स्तन- कार्यप्रसक्ति, तत्तदवयवविशिष्टस्यैवावयविन कार्यकरत्वोक्तरिति, तत्राह-स्तनादीति । हेतुमाह- यादशेति । यदि यवयविनमभ्युपेत्यावयववैशिष्ट्य प्रार्थ्यते तर्हि तैरवयवैरस्तु तत्तत्कार्यनिवृत्ति कृतमितरेण, तत्र च पारिप्लवपरिहारायोफ याशसंस्थानेविति । भसिनेव पक्षेऽनिष्टान्तरं चाह-किंचेति । जातिवदिति । यथा कतिपयव्यक्तिनाशेपि व्यत्यन्त. रमवलम्ब्य जातिजावत्येवमित्यर्थ । स्यादेतत्, विषम उपन्यास , निसा हि जातिरत कतिपयव्यक्तिनाशेपि युक्त तस्या व्यत्यन्तरावलम्बनेनाप्यवस्थातम् । अत्र स्ववयवैरारभ्योऽवयवी, ततश्चकतरनाशेपि समवायि- कारणस्य तन्तुसयोगलक्षणासमवायिकारणस्य च नाशात्कथमस्यावस्थानमिति शङ्कते-समवायीति । एवं तर्हि प्रत्यवयव परिसमाप्यवृत्त्यवयविन सकलसमवायिकारणमपि प्रत्यवयव वर्तेत, इतरथा समवायि- कारणव्यतिरेकेण तत्र वृत्ययोगात् । तथाच ऋोपि स्तनादिसमस्त्रावयवा सन्ति खनादावपि च शृङ्गादय इति पूर्वोक्तपारिलो वनरेपायते इति परिहरति-तहीति । तनैव हेतुस्तत्तदवयवेति । दूपणान्तरं चाह -प्रत्यवयवमिति । यत्तु खपरमतयोात्यसिध्या विकल्पानुत्थानमुक्त तदूषयति-तदित्थमिति । बहुत्वगोत्वादावियर्थ । दूषणान्तरमप्यनूय दूषयति-नच सर्वस्येति । न दोषा इत्युकं तन हेतुमाह प्रमितत्यस्येति लोकेन । सिद्धत्वे अमितत्वाभावापराधेनाश्रयत्वाभावादर्शनात्प्रमितत्वविशेषण व्यर्थ- मत सिद्धस्यैवाश्रयत्वं युक्तम् । ननु कल्पितवेदवयवी किमित्यवयवेष्वेव कल्प्यते, न पुनरन्यन, शुक्तिरजता. दिक्ल्पनावश्चानर्थक्रियाशमो वा किं न स्यादिति, तत्राह -देहात्मतावनियमादिति । यथा देह एवात्मत्वं करप्यते, नतु घटादौ, तत्कस हेतोरनुभवादेव । यथा च कल्पितत्वाविशेषेपि देहात्मत्वादेरेवार्थक्रियाक्षमत्वं न रजतादेरेवमनापीत्यर्थ । कथ तर्हि तत्त्वनिर्णयार्थ कथाप्रति , नह्याभासवर्जनमनाभाससाधनदूषणखीकार १ दूषणपरिहारायसर्थ ।

·। साधकबाधकप्रयोगायोगात् । तथाच कपान्तरेपि तादृश एवं धादित्योपपत्ती या तदनुपयोगि उदसा दिकपेत्यर्थः । तदुक्त श्रीहर्पकविमिः-'पूर्वसंबन्धनियमहेतुत्वे तुल्य एव नौ । हेतुतत्त्वव हि नसत्याET वृथेति । भाखो वायं वस्तुवृत्तविचारः । तेषु तेषु पूर्वपक्षेपु प्रतिषेधामान्यमानेष्वायुप्मतय तावदेशारी रा. श्रयणीया। नचारोपशन्नग्रहणम् । अन्यत्राप्रमितस्य तवारोपेऽनारोहात् । असन्तालीकस्य नभोमनिना. गृह्यते। 'अनवधि...विद्धमप्यवोधयिद्धरणधिपणेरधिरोपिताणुभावम् । अनगुमतिनिरूपणं निलोफोनित उभयवादीति । अवयविन्युकन्यायं संयोगादिश्यम्यतिदिशति-एकस्येति । आदिशन्दैन तिर इदानी प्रसमासंयोगादिकमपि सण्डयति-संयोगादीति । न केवलमययविषदनकातिर देरनुपपत्तिः, खरूपानिस्केथेति चार्थः । भन समवानिवृत्तये चतुर्दा पोवार्य विशेषगद्रव्येति । प्रत्यसमवायिकारणं यद एतदत्तियों गुणत्यावान्तरजातिः संयोगत्वाख्या सदधिकरणं पेलः । हा कमादाय रूपादापतिव्याप्तिपरिहारायायं विशेषणम् । ससामादाय त्यामंगोतियातिपरिहानपुरमा तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [दितीपः धैयर्थ्यात् । नचैवमवयविनः शशविपाणतुल्यता । अपरोक्षप्रतीतिगोचरत्वेनार्थकियाचा- रितया च तद्वैलक्षण्यात् । नच कल्पनाकोशस्य निराशप्रसरतयाऽतिप्रता, देहात्म- भाववत्प्रतिनियमोपपत्तेः । नहि देहादावात्मभावः कल्पित इति घटादावपि कल्यते । नच कल्पितोपि सोर्थक्रियाकारीति भवति शुक्तिरजताद्यर्थक्रियाकारि । एवमनभ्युपगमे कथायामप्रवृत्तिरेव स्यात्, उभाभ्यां धर्मिणः प्रमाणसिद्धत्वेनानङ्गीकारात् । तवापि प्रतिप- क्षस्य प्रमितावप्रमितौ च निषेधानुपपत्तेश्च । उभयवादिसंप्रतिपालमणैरेव धर्मिहेदृदृष्टा- न्ततदाभासव्यवस्थोपपत्तौ सत्यत्वानङ्गीकारेप्यतिप्रसङ्गाप्रसङ्गात् । एकस्पानेकवृत्तेरवय- विनो निरासेनैव संयोगविभागद्वित्वद्विपृथक्त्वसामान्यादयोपि परास्ता वेदितव्याः । संयोगादिस्वरूपानिरुक्तेश । तथाहि । किमप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगः १ अनित्यः सं. बन्धो वा २ जन्यत्वविशेपितो वा ३ अव्याप्यवृत्तित्वविशेपितो वा ४ द्रव्यासमवायि- च विना कथाप्रवृत्तिः। इतरथा आभासप्रयोक्तुरिवानाभासप्रयोरपि पराजयः स्यादाभासप्रयोक्तुरपि चेन. रवजयः स्यादिति, तनाह-लक्षणैश्चेति । यद्यपि कल्पितत्वं समानं, तथापि सत्तासत्ताभ्युपगमव्यतिरेके शोभयसंप्रतिपन्नलक्षणखरूपमादायाभासानाभासव्यवस्थायां सिद्धायामनाभासयहर्तव्यम् आभासा वर्जनीयाः एवं निर्बोद्धर्विजयः इतरस्य तु पराजय इति व्यवहारनियमबन्ध एव कथाङ्ग, नतु धादिसता । इतस्था ऽसद्वादिना परस्परं जयपराजयाव्यवस्थापासात् । नचासत आभासानाभासद्वैविध्यं न घटत इति वचनीय, सत्त्वव्यतिरेकेणापि लक्षणयत्वतद्राहित्याभ्यामनाभासाभासव्यवस्थोपपत्तेः । तालक्षणरहितस्सद्वदयभासमानो हि तदाभासः । इतरथा सत्त्वाविशेषाद्भवतामप्याभासानाभासविवेकामावापातादिति भावः । श्लोकं विरगोति । प्रसिद्धतेति । देहात्मतावदित्येतद्विरणोति -नव कल्पनाकोशस्येति । कोशी भाण्डागारम् । द्वितीय नियम विपृणोतिनच कल्पितीपीति । अथ किमित्यन्तसत्त्वमेव नाश्रीयते, किमिति वा दाशनिशाना दिविलक्षणतया सोपाख्यतया प्रतीतिमात्रमाश्रीयते इति, तामिति । अवश्यं तावरसदादिना अनिर्वचनीयवादिन प्रति स एव शामित्तानामोदामीन सत्वाभ्युपगमं किंचिसाधन ने- कस्या कथायामुररीकरणीयम् । इतरथा प्रथममेव मतिकर्दमे फयानारम्भप्रसङ्गात्, अनवतीर्णकथापथप्रति र कृति प्रणोमि विष्णुम् । १ सिविलोक्तदूषणस मामि सातामिति मारः।

·. परिच्छेदः नयनप्रसादिनीन्यायायुता। ३०१ कारणवृत्तिगुणत्वानान्तरजातीयो वा ५ । सर्वथापि नोपपद्यते । 'अन्योन्यसंश्रयापत्तेर- तिव्याप्तिप्रसङ्गतः । अव्याप्तेरजसयोगे द्रव्यत्वाद्यनिरूपणात् ॥ ४०॥ न तावदाद्यः । अप्राप्तिशब्देन सयोगाभावविवक्षायामात्माश्रयत्वात् । समन्धाभावविवक्षायां तन्तुपटयोः संयन्धेऽतिव्याप्तेः । नहि पटोत्पत्तेः प्राक्पटस्य तन्तुभिः संवन्धोस्ति, संवन्धिनः पटस्यै- वाभावात् । समवायस्य निसत्वादसत्यपि संबन्धिनि स भवतीति चेत्, तर्हि पटस्य कार- णेषु तन्तुपु सदा समयायात्प्रागपि सत्त्वप्रसङ्गः तथा तन्त्वादीनामपि कारणानामिति न किंचित्कादाचिक स्यात् । अथापि कार्यविशेषितः प्राक् नास्तीति चेत्, ताप्राप्तयो प्रा. प्तिरिति सोपि संयोगः स्यात् । अप्राप्तयोः सतोरिति विशेषणाददोष इति चेत् । न । सदसतोः सबन्धासभवेन सिद्धस्यैव पटस्य समवाय इत्यवश्याभ्युपेयत्वात् पूर्वदोपान- तिवृत्तेः, अजसंयोगेऽव्याप्तेश्च । स एव नास्तीति चेत् । न । आकाशादिकमात्मना सयुज्यते सयोगित्वात् घटवदिति प्रमाणसिद्धत्वात् । नच मूर्तत्वादिरनोपाधिरस्ति । व्यतिरेका- सिद्धेः । यदमूर्त तदात्मना न सयुज्यते यथा रूपमिति व्यतिरेकः । तनचासयोगित्वस्यै- वोपाधितया व्यतिरेकासिद्धेः । मूर्तत्वं चावच्छिन्नपरिमाणाधिकरणत्व, ततश्च परिमाणाधि- फरणत्वेनैव व्याप्तिसिद्धेरवच्छिन्नविशेपणस्य पक्षमागव्यावृत्तिप्रयोजनस्य पक्षेतरता । अत एव न द्वितीयतृतीयौ । अजसयोगाव्याः, क्रयादिजन्यस्वस्वामिसबन्धादिष्यतिव्याप्तेश्च । वान्तरजातीयग्रहणम् । तत्रैव वर्तमानावान्तरजातीय इत्येवाभिधानेपि गुणवजातिमसया रूपादावातिव्या प्तिस्तव्यात्त्यर्थ गुणत्वग्रहणम् । अनुपपत्तिहेतून श्लोफेन सगृह्णाति-अन्योन्येति । अप्राप्तयोरिलन किमप्राप्तशब्देन सयोगाभायवान् सबन्धाभाववान वा विवक्ष्यते । प्रथमे सयोगसिद्धौ लक्षणसिद्धिलक्षणसिद्धौ सयोगसिद्धिरित्यन्योन्याश्रय, सयोगस्याद्याप्यसिद्धरित्याह-अन्योन्येति। द्वितीये तन्तुपटादिसमवाये- ऽतिव्याप्ति । उत्पत्ते प्रागसबद्धयोरेवावयवावयविनो समवायसन्धेऽतिव्याप्ति । समवायनित्यत्वेपि प्राक् तदीयत्वाभावेन तस्याप्राप्तयो प्राप्तित्वादित्याह-अतिव्याप्तीति । प्रथम द्वितीयतृतीयचतुर्थेषु च दूषण- माह -अध्यातेरजसंयोग इति । नयनसयोगस्य विभुमानवतिनोऽनिसत्व जन्यत्वमव्याप्यत्तित्व वा सभवति ततस्तनाव्याप्तिरित्यर्थ । पञ्चमे दूपणमाह-द्रव्यत्वादीति । सग्रह विवृणोति-न तावदि त्यादिना । भात्माश्रयग्रहणमन्योन्याश्रयस्याप्युपलक्षणम् ननु माभूत्संबन्धिन पटस्य पूर्व भाव तथापि तत्सबन्धस्य समवायस्य नित्यतया प्रागपि सत्त्वान्नातिव्याप्तिरिति शङ्कते-समवायस्येति । तन किं तन्तुपटविशेपित एव समवाय प्रागप्यस्ति कि वा खरूपेणैव । नाद्य । कार्यससर्गस्य नित्यतापत्त्या कापिल. मतानुमतिकलङ्कलेपापातादित्साह-तहीति । द्वितीयमाराका दूपयति-अथापीत्यादिना । ननु तर्य- प्राप्तयो प्राप्तिरिखेतावन्न लक्षणमपिलप्राप्तयो सतो प्राप्तिरिति, तथाच किरणावलीकार --'भप्राप्तयो प्राप्ति सयोग' इति भाष्य व्याचक्षाण प्राह-'विद्यमानयोरप्राप्तयो प्राप्ति सयोग' इति । तथाच न पूर्वा विन्याप्ति , पटस विद्यमानखाभावादिति शङ्कित्वा पुनरपि तनैवातिव्याप्तिमापाद्याह-अप्राप्तयोरित्या- दिना । एतेनैतदपि निरस्त ययाहोदयन --'समवायस्त्वप्राप्तयौन सभवत्येव जाते संबन्धोऽस्पेसककाल- तावगमादिति । अव्याप्तेरियेत द्विवृणोति-अजसंयोग इति । असयोगे समवायखण्डनावसरोकमेवा नुमान सारयति-आकाशादिफमात्मनेति । कृतोपपादनाश्च तत्रैवैते प्रन्या । ननूक्तस्य पुन कथन वृथा, नाधिकार्थत्वात् । कस्तयधिकोर्थस्तमाह-मूर्तत्यं चेति । अन हि परिमाणाधिकरणत्वमित्येतावतेत्र सयोगानईगुणादिव्याहत्ते पक्षीकृततत्तुल्यविभुद्रव्यमान यावर्तकावच्छिन्नविशेषणवत्त्वादय पक्षेतर इत्यर्थ । अत एव, एतस्य विवरणमजसयोगेति । श्लोकोकामतिव्याप्तिं चाह-क्रयादीति । आदिशन्देन भृत्यखामि ·, शहते-नन्यन्यतरेत्यादिना । स्थिरेण चलस्य संयोगोऽन्यतरकर्मजः यथा स्थामादिना येनाः, परयो संयोग उभयकर्मजन्यः, यथामालयोमपयोों, कारणाकारणसंयोगात्कार्याकार्ययोगः संयोगजः, सपाचोड. ३०२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [हितीयः तेषां जन्यत्वादनित्यत्वाच। नेते संबन्धाः स्वत्वस्वामित्वादीनां विधत्वाभावादिति चेत्, उरिक- मिदानी विशेषणविशेष्यभावोपि न संवन्धः, तथाच सुव्याहतं विशेषणविशेष्यभावसंव- न्धाभावसमवाययोर्महणमिति । अपिचैवं समवायोपि संबन्धो न स्यात् । घटः पटेन सं- युक्तः पटश्च घटेनेतिक्त्तन्तुषु पटः समवेतः पटे च तन्तवः समवेता इति तुल्यरूपन्य- वहाराभावात् । तन्तुपटौ संवद्धावित्यस्त्येव व्यवहार इति चेत्समं समाधानम् । स्वखा- मिनौ संबद्धाविति व्यवहारात् । नापि चतुर्थः । अजसंयोगाऽव्याप्तेः । नहि निरवयवेषु नि- त्येपु सन्ति प्रदेशाः यानव्याप्यायमेकदेशे वर्तेत । नापि पञ्चमः । द्रव्यस्यासमवायिका- रणानां जातेश्चानिरुतौ तद्विशेषितलक्षणासिद्धेः। अपि च 'संयोगस्यापृथक्त्वेपि व्याहारव्यवहारयोः । समवाय इवोत्थानादृथा सामा न्यकल्पना ॥' ४१ ॥ यथा तत्तत्संवन्धिनिरूपणाधीननिरूपणोपि समवायस्तनतत्रैको नित्यश्च संयोगोपि तथा किं न स्यात् । तद्भेदव्याहारव्यवहारयोः समवायवदुपपत्तेः । तेन जातेरसंभवाद्गुणत्वावान्तरजातीय इतीदं लक्षणमेव न संभवति । नन्वन्यतरफर्मगोभय- कर्मणा संयोगेनं बा संयोगस्य जन्म, तथाच नित्याकारणत्रितयजन्यत्वं व्यावर्तमान तस्य संयोगत्वमपि व्यावर्तयति तत्कथमजसंयोगसिद्धिरिति चेत्, हन्त तर्हि कारणबहु- स्वात्कारणमहत्त्वात्प्रचयविशेपाच महदिति महत्त्वस्य कारणत्रितयजन्यत्वेन व्याप्तावात्मा- संबन्धादयो गृह्यन्ते । तत्र लक्षणं च नयति-तेपामिति । समानाचेयं प्रथमेपि । खखाम्याधाराधेयादिषु विशेषणसंभवेपि संवन्धरूपविशेष्याभावादतिव्याप्तिपरिहारं शहते-नैत इति । द्विष्ठत्वे चोभयत्राप्यवि- शिष्टबुद्ध्युत्पत्तिप्रसङ्गादिति भावः । तदिदमपसिद्धान्तेन दूषयति-तकिमिति । कि चोभयत्र तुल्ययुग्य जमकतयोमयनिष्ठत्वाभावेन खखाम्यादीनामसंवन्धत्वमभिमन्यमानस्य समायोपि संबन्धो न स्वातस्यापि सदजनकत्वादित्याह-अपि चैवमिति । तुल्यरूपव्यवहारसद्धावं शङ्कते तन्तुपटाविति । समाधा मसाम्यमेवाह-वस्वामिनाविति । एतेन कार्यः संबन्धः संयोग इति लीलावत्यपि निरस्ता । अन्याय वृत्तिः संबन्ध इति चतुर्थपक्षमव्याप्त्या दूषयति-नापि चतुर्थ इत्यादिना । द्रव्यासमवायिकारगेयादि. शिवादित्यमिश्रलक्षणं दूषयति-नापीति । द्रव्यानिरुतः प्रागेवोक्तत्वात्कर्मखण्डनसमये चाऽसमवानिकार णत्वस्य निरासात् गुणलक्षणखण्डनाजातिसण्डनाच तद्दर्भितमिदमपि लक्षणं सण्डितमित्यर्थः । इदानीं गुणत्वावान्तरजातिरित्संशोप्यसिद्धस्तथाविधजाती प्रमाणाभावादियाह-अपिचेति । तर योगानेकत्वे सत्यनुगतव्यवहारान्यथानुपपत्तिः संयोगलसामान्यकालका । अनेकत्वं च प्रत्यक्षादा घट योगः पटसंयोग इति भिन्नशब्दप्रयोगाद्वा बुद्धिभेदाद्वा । नायः। तत्राप्रतिपत्तेः । द्वितीयतृतीययोः रामः पायवदेकत्वेप्युपाधिवशादन्यथासिद्धेरिति श्लोकेनाह-संयोगस्येति । लोक व्याख्याय संयोगत्यससनम प्रकृतोपयोगं दर्शयति-तेनेति । यात्वजसंयोगेऽव्याप्तिधतुर्यु पक्षपूरिता तय सिंहावलोफिन पAnt कारणत्रितयजन्यत्वेन व्याप्त संयोगवं तद्व्यावृत्ती व्यावर्तत इलजस्य संयोगत्वं ब्याहसमिलयः । पस्य कारणत्रयजन्यत्वेन व्याप्तिनतु संयोगमात्रस्यातो न व्याहतिरति प्रतिपदणपूर्वकं परिहपीत: हीत्यादिना । कचित्कारणबहुत्वारकार्ये महत्त्यमुत्पयते यथा म्यणुके, यथा वा समानपरिमारा १ संयोगादिति शेषः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। दिपु वंध्यावर्तमानं महत्त्वमपि व्यावर्तयेत् । तथा संयोगे संयन्धत्वमनित्यत्वेन व्याप्तमिति समवायस्यापि संबन्धस्य नित्यता न स्यात् । ज्ञानस्य चास्मदादिपु शरीरेन्द्रियादिसाध- माधीनत्वादीश्वरे वद्विरहिणि तब्यावर्तेतेति भववैव स्वसमयः सकलोमि व्याकुही. कृतः स्यात् । अथ कारणनिवृत्त्या कार्यस्य निवृत्तिन नित्यस्य अव्यापकनिवृत्तावव्याप्यनिहत्तेरयो- गादित्युच्येत, तदितोपि दीयतां दृष्टिः, तस्मान्न संयोगः संभवी । नापि विभागः । स हि प्रामिपूर्विका षप्राप्तिः किंवा संयोगविरोधी गुणः अथवा संयोगायत्यनित्यमात्रवृत्तिदि- ग्वृत्तियत्तिगुणत्वावान्तरजातीयः । सर्वथापि न घटते । आत्माश्रयादतिव्याप्रयोगाम्य- भिचारतः । विशेषणाप्रसिद्धेश्व न विभागः प्रसिद्ध्यति' ॥ ४२ ॥ तत्र न तावदाद्यः। - यवसयोगवत्तन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्मिन्बहुतन्त्वारधे, क्वचित्कारणमहत्त्वात् । यथा श्यणुकादुपरित. नेपु, यथा वा समानसंख्याकैरनचयवतन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्सिन्स्थूलदीर्घतन्वारब्धे, तथा प्रशि- थिलाक्यवसंयोगरूपप्रचयविशेषादपि क्वचिन्महत्त्वमुत्पद्यते यथा समपरिमाणैः समसख्यैश्च तन्तुभिरारब्धयोः पटयोरन्यतरस्मिन्, तथा चैतेयु कारणनितयजन्यत्वेन व्याप्तमिति नियेष्वात्मादिपु महत्त्वं न स्यादित्यर्थः । स्थलान्तरयोरपि प्रतिवन्दिद्वयं सुबोधेन ग्रन्येन गृहाति-तथेति । विशेषमादर्शयन् प्रतिबन्दीमाभासयति पूर्ववादी-अथेति । कारणनिवृत्त्या या निवृत्तिः सा कार्यस्यैव, तस्य तेनैव व्याप्तेः, न नित्यस्य, तस्य तेनाव्याप्तेः । तथापि निवृत्तावतिप्रसङ्गादित्यर्थः । नायं विशेषः- अस्मत्पक्षेप्यस्य समानत्वादतो नाभास. प्रतिवन्दीति परिहरति-तदितोपीति । तत्तर्हि इतोप्यत्रापीत्यर्थः । 'संयोगत्वनिरासे तद्गर्भलक्षणभाषिणौ। विनासिती सर्वदेववादिवागीश्वरावपि ॥' गुणवावान्तरजात्या द्रव्या। समवायिकारणजातीयः संयोग इति प्रमाणमञ्जरीकारः । पटजनकतदवयवनिष्ठगुणत्वावान्तरजातीयः सं. योग इति च मानमनोहरकारः । अनित्यः संबन्ध इति च तदीयं लक्षणं पूर्वमेव दूषितम् । यथाप्रतिनं वि. भागं दुनिरूपयति-नापीति । तन प्रशस्तपादसर्वदेवशिवादित्यमिश्रकशी कृतलक्षणान्युद्भावयति-स हि प्राप्तिपूर्विकेत्यादिना । विन्ध्यमेर्वोः संयोगाभावोप्यपाप्तिरिति तनिवृत्तये प्राप्तिपूर्विकेति विशेषणम् । संयोगविरोपितं संयोगप्रागभावप्रध्वंसयोरप्यस्तीति गुणग्रहणम् । बुद्ध्यादिव्यात्यै संयोगप्रणम् । संयोगा- वृत्तीति । गुणत्यावान्तरजातीय इत्युक्त रूपत्वादिकमादाय रूपादावतिव्याप्तिस्तदर्थ जातिरेव विशेषणद्रयेन विशेष्यते । दिग्वृत्तियों गुणस्तत्तिर्या गुणत्वावान्तरजातिसदधिकरणमित्यर्थः । वेन रूपादयो व्यावर्तिताः । रूपत्वादीनां तदभावात् । तथापि संख्यापरिमाणपृथक्त्वेष्वतिव्याप्तिस्तजातीनामपि तथात्वादत उक्तमनि- त्यमानत्तीति । नहि संख्यात्वादिजातिरनित्यमाने वर्तवे एकत्वैकपृथक्त्वयोर्नित्यवर्तिनोः परममहत्त्वस्य च नित्यतया तनातेरपि नित्यत्ति वात् । तथापि संयोगेऽतिव्याप्तिः संयोगत्वजातेरेवंभूतत्वादत उक्तं सं. योगावृत्तीति । संयोगातृत्त्यनित्यमानदृत्तिजातीय इत्युक्ते घटादायतिव्याप्तिस्तदर्थ गुणत्वावान्तरपदम् । गन्धत्वादिनित्य दिग्दतिवृत्तीति पदम् । गुणवावान्तरत्वं च गुणत्वसाक्षायाप्यत्वं, तेन च द्वित्वत्वादिसामा- न्यानतिव्याप्तिः । दूपणानि सगृह्णाति-आत्माश्रयेत्यादिना श्लोकेन । प्राप्तिपूर्वकाऽप्रासिरित्सनाप्रा. प्तिशब्देन विभागो वा सबन्धाभावो वा विवक्ष्यते, प्रथमे प्राह-आत्माश्रयादिति । उत्तरन सयोगप्र. सेतिव्याप्तिरित्याह-अतिव्याप्तेरिति । द्वितीये दूपणमाह-अयोगाद्यभिचारत इति । अन हि विरोधशब्देन कि सहानवस्थानमभिमतं निवर्स निवर्तकत्वं वा । आद्येऽसभवः । वध्यघातकयोरेकाश्रितला. गीमारात् । उत्तरन बदृष्टादावतिव्याप्तिरित्यर्थः । तृतीये दूपणमाह-विशेषणेति । सयोगस्य पूर्वमेव पितत्वादणजालोरपि सण्डितत्याच तद्विशिष्टलक्षणमप्यसभवीयर्थः । शोक विवृणोति-तत्र न ताव. दित्यादिना । ननु न सहानवस्थानमन विरोधः येनायोगोऽसभवः स्यात् किंतु वध्यपातकभाषः । तथाच ·[द्वितीयः , . व्याप्तिपरिहाराय विशेषणान्तरं शङ्कते-कर्मसमानाधिकरण इति । अहाटस्य कर्मासामानाधिकरण कर्मनिरूपणस्य येन तदसिद्धायसिद्धिरस्येति, तनाह-संयोगेति । तथाच विभागसिद्धी कर्मचिमिसग्निी तस्य निवृत्तिरपितूतरवर्मणा । नच तदसिद्धिः, संयोगनाशकोत्तरप्रथमविभागजनकर्मणसवाप्पमिमा माने तरुमाने वा वर्तते, तस्योगयात्तिवात्तथा चैत्र वर्तमानेन कपमुभयनिष्ठसयोगनितिधिक. सर्वात्मना सामानाधिकरण्यं तथाप्यन्यतराधिकरणमादायाखि सामानाधिकरध्वम् । तपार तदसि. निवर्तक्त्वेप्युभयनिष्ठसंयोगोऽभिवतवे । नाप्यतिप्रसक्तिरिति परिहति-न स्वाधयेति । तन पर धिकरण्यं चेदवश्यं मन्तव्यं तर्हि सर्वथा सामानाधिकरण्यम युसर्गमा नागवि पायके पर। तत्वप्रदीपिका (चिरसुखी) विकल्पासहत्वात् । अप्राप्तिशब्देन विभागोभिलप्यते किंवा संबन्धाभावः । विभागामिन धाने त्यात्माश्रयत्वम् , उत्तरत्र संयोगप्रध्वंसेऽतिव्याप्तिः । न द्वितीयः । विरोधशब्देन सहा- नवस्थानामिधाने लक्षणस्यासंभवित्वात् , वध्यघातकयोरेकाश्रयत्वस्य स्खेनैवाभ्युपगमात् । निवर्तकत्वविवक्षायां च तन्निवर्तकादृष्टेश्वरेच्छादावतिव्याप्तिः । समानाधिकरणो निवर्तको गुणो विवक्षित इति चेत् । न । आत्ममनःसंयोगनिवर्तकाटेऽतिव्याप्तः । कर्मजन्याचे सतीति विशेषणाददोप इतिचेन्न । तस्यापि तीर्थयात्रादिकर्मजन्यत्वात् । कर्मसमानाधि- करणः संयोगविरोधी गुणो विभाग इति चेन्न । संयोगविभागयोरसिद्धौ कर्मणोप्यसिद्धः, संयोगविभागासमवायिकारणं कर्मेति कर्मलक्षणाझीकारात् , संयोगस्य चासिद्धौ तद्विरो- धित्वस्याप्यसिद्धेः, कर्मण एव च पूर्वसंयोगनाशकत्वोपपत्तौ विभागाभ्युपगमवैयर्थ्याच । कथं तजनकस्य तन्निवर्तकत्वमिति चेन्मैवम् । प्राचीनकर्मजनितसंयोगस्योत्तरकर्मणा नि. वृत्तेः । नाङ्गुलिकर्मणस्तरुसंयोगनाशकत्वम् , व्यधिकरणस्य निवर्तकतायामतिप्रसङ्गादिति चेत् । न । स्वाश्रयाश्रितसंयोगस्यैव नाशकत्वेनातिप्रसङ्गाभावात् । विरोधिनः समाना. धिकरणस्यैव नाशकत्वोपपत्तावसति वाधके यावत्संयोगपत्तिसामानाधिकरण्यस्य सोयो- प्राप्तिपूर्विकाऽप्राप्तिर्विभाग इति भाष्य व्याचक्षाणः किरणावलीकारो 'प्राप्तिर्विरोधिगुण इत्यर्थ , अथ प्राप्ति संयोगस्तेन सह किं देशकृतः कालकृतः स्वरूपकृतो वास्य विरोध. सर्व चैतदनुपपन्न मित्यत उर्फ प्राप्तिपूर्व- के' त्येवं सहानवस्थानमेवापोद्यं प्राह, तथाच प्राप्तेर्वध्यता विभागस्य घातकत्वं दर्शितं, तेन संयोगपातको गुणो विभाग इति संक्षेप इति, तत्राह-निवर्तकत्वविवक्षायां चेति । व्यारयानरीतिरेवेयं चनुरा ना रीतिमल्लक्षणमतिव्याप्तत्वादिति भावः। एतेन व्यभिचारत इति पदं व्याख्यातम् । मन मानमनोहरकार पाह- 'संयोगसमानाश्रयत्वे सति संयोगनाशको विभाग' इति । तदेतच्छते-समानाधिकरण इति । मल मनसोः संयोगस्य निवर्तकं यददृष्टं तय संयोगेन समानाश्रयमित्यतिव्याप्तिरित्याह-नात्मेति । भाटेऽत. विभावात्मनि धर्माभावादित्यर्थः । कर्मणोप्यसिद्धरित्युपलक्षणम्, अवयव विभागादुत्पद्यमानसावय विविमा- गस्य संयोगविरोधिनः कर्मसामानाधिकरण्याभावादव्याप्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । अथ किमिति संयोगायधीनता च विभागसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयतेति भावः । सयोगविरोधित्वप्रयुक्त्याप्यन्योन्यायमाह-संयोगस्य चेति । यचेदं विभागस्य सयोगविरोधित्वं निवर्तकलाममिमतं लक्षणावयवत्वेन तदेव तावदग्निम् मन्यात सयोगनिवृत्तिसिद्धरित्याह-कर्मण एव चेति । प्राचीनेति । येन हि कर्मणा संयोग उसस दिति भावः । ननु न कर्मणः सयोगनाशयत्वसंभवः, तथा हलितासयोगस्वायदालिनपतठे वर्म सी तथापि तात्येऽतिप्रसादेतदेव शाइते-नागुलीति । यद्यप्यन्यतरनिष्टेन पर्मणोमयनिष्ठ सोमम । १ ततय संयोगविभागयोरलि सहावसानसंगप इति मारः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३०५ नुपपन्न इति चेन्न । उभयवादिसिद्धकर्मण एवान्वयव्यतिरेकवतस्तन्नाशकत्वोपपत्तौ गुणा. न्तरकल्पनागौरवस्यैव वाधकत्वात् । नच विभक्तप्रत्ययादेव तत्सिद्धौ कल्पनैव नास्तीति वाच्यम् । हिमवद्विन्ध्ययोरिव सं. योगाभावमानादेव विभक्तप्रत्ययोपपत्तेः । ननु स्फुटद्वेणुदलशब्दाचदसमवायिकारणतया विभागोऽवगम्यते, स हि न वंशदलद्व- तथाचोभयनिष्टो विभाग एव वीर्तव्यः न कर्म, भतादृशलादिति श्रीवल्लभस्तदुद्भावयति-विरोधिन इति । असति बाधक इत्यसिद्धिः, गौरवस्य बाधकलादिति परिहरति-उभयेति । ननु न कल्प्यते सः, येन गौरवं दोपाय, अपितु विभक्त इति प्रत्यक्षादेव तसिद्धिरिति, तनाह-नचेति । ययाहि हिमवद्विन्ध्ययोः प्राप्तेरभावात्तत्पूर्विकाप्राप्तिरूपविभागाभावेऽपि संयोगाभावमानमादाय विभक्त इति प्रत्ययशब्दयोः प्रवृत्तिस्तद्वद्धदादावपि स्यादिति नेय प्रतीतिस्तत्प्रत्यायिकेत्यर्थः । एतेन भाष्यकारोकं विभागे प्रत्यक्षं प्रत्युक्तं मन्नव्यम् । मनोहरस्तु ताशस्थले प्रतीतिरेव नास्ति शब्दप्रयोगस्तु गौण इत्याह-तदसत् । एतादृशानुभवपरिहारपारिजातस्य प्रकृतेपि सुलभत्वात् । तात्पयटीकाकारकिरणावलीकारी त्वगुलिकर्मणो - लितरुपयोगनाशक्त्वमङ्गीकृत्यापि हस्ततकसयोगनाशानुपपत्त्या विभागं समर्थयामासतुः । तथाहि । हस्त्रा दीनां निष्क्रियत्वान तद्गतकर्म तत्संयोगनाशकं, नचाहुलिगत कर्मैव, तस्य हस्ततरुनिष्टत्वाभावेनातिव्यधिकर- णत्वात् । नचाहुलितरुसंयोगनाशात्पाणितरसंयोगनाशो भविष्यतीति वाच्यम् । कर्मजे करतरुसंयोगं प्रत्यक्नु- लितरुसयोगस्याकारणत्वात् , अकारणनाशस्य विनाशकत्वेऽतिप्रसङ्गात् । तस्मात्कर्मजनितविभागजविभागप. रंपरया निष्क्रियकरशरीरतर्वादिसंयोगपरपरा विनश्यतीत्यनिच्छन्नपि गलपादुकयानीकारयितव्य इति, तत्रापि स्वाश्रयेत्यादिनन्थेनवोत्तरे देयम् । योजना तु स्वस्य कर्मणो य आश्रयोहल्यादिस्तदाश्रितश्च यो हस्वादिरव. यवी तस्य यस्खादिभिः संयोगस्तस्यैव नाशकत्याश्रयणं वयधिकरण्येप्यतिप्रसङ्गाभावादिति । अपिचानतद्ध- कव्यम् । कयं हस्तादीना निष्क्रियत्वावगम इति, हस्तस्याम्पमानत्वादिति चेन्न । अङ्गुलिचलनमनु करचलन. स्थाप्यावश्यकत्वात् , तदितरावयषु चलनाभावादवयवी न चलतीति चेकि समस्तावयवचलन एवावयविनि चलनोत्पत्तिः, ओमिति चेद्वन्त समस्तावयवसंयोग एवावयविसयोगोपीति न हस्तादेः संयोग एवास्ति कस्य विनाशाय विभागः कल्प्यते, तस्माद्ययावयवसंयोगानन्तरमवयविसयोगनियमः एवं कर्मण्यपि । इयास्तु विशेषः । तन सयोग एव संयोगान्तरोत्पादक अन तु तन्नास्ति किंववयवकर्मोत्पादकवदवय विन्यपि मो. सादकानि सन्ति, नास्ति संभवोवयवेषु गुरुत्वं द्रवत्वं सयोगो वा नपुनरवयविनीति, तस्मात्स्वकर्मणैव हस्ता- दिसंयोगोपि निवर्तते इति नानेन मिषेणापि विभागभिक्षुकस्य पादप्रसार इत्यलम् । ननु यद्यपि विभकप्रत्ययबलान विभागसिद्धिस्तथापि न कल्प्यत्वम् । शब्दलक्षणकार्येण तदनुमानात् । उकं हि भाष्यकृता "विभागः शब्दहेतुश्चेति । तमें विभागस्यैवासंप्रतिपत्ते. यद्यपि न तेन कारणविभा- गानुमानं संभवति, तथापि शब्दात्तदनुमानं भवतीति लीलावतीकारः शङ्कतेनन्वित्यादिना । स्फुटतो वेणुकाण्डादुत्पद्यमानशब्दांदित्यर्थः । तस्य विभागजत्वं परिशेषयति-सहीति । वंशदलद्वयस्य यः सयो- गस्तनाशापेक्षो यो वंशदलस्याकाशस्य सयोगतजन्यो न भवतीत्यर्थः । अत्र च निमित्ततयापि विभागाननु. प्रवेशाय बंशदलद्वयसंयोगनाशापेक्षेत्युक्तम् । एप हि नेपामभ्युपगमः, वंशदलविभागानिमित्तकारणादशद- लाकाशविभागादसमवायिकारणान्महाकाशप्रदेशे समवायिकारणे प्रथमः शब्द उत्पद्यते इति । तन वंशद. १ हिमवद्विन्ध्ययोरित्यर्थः । २ चकारण विभागहेतुः। ३ अथ भावः कारणमात्रविभागाकारणाकारणविभाग इवि भाम्यतो यद्यपि लभ्यते तथापि न विभागेन विभागानुमान विमागस्यैवासप्रतिपत्तेः । तथाच निरुतशम्दादेव विमागानुमानमिति ।। चि. ३९ ·३०६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितायः यसंयोगनाशापेक्षवंशदलाकाशसंयोगजन्यः, संयोगजन्यल शब्दस्य संयोगनिमित्तार- णतोपळम्भात् , भेर्याकाशसंयोगजन्यस्य शब्दस्य भेरीदण्डसंयोगनिमित्तकवावदितिरेन् । न वायुदलसयोगनिमित्तकत्वोपपत्तेः । नच सर्वत्रातीन्द्रियवायुसंयोगकारणताप्रसङ्गः, भेरी- दण्डसंयोगस्यान्वयव्यतिरेकवतः कारणवोपपत्तौ तत्कल्पनानुपपत्तेः। अन्यथा सवापि पलाशादी शुकशुकशब्दो वेगवदनिलपलाशसंयोगनिमित्तो न स्यात् । कर्म संयोगातिरिक्तासमवायिकारणं संयोगातिरिक्तत्वे सत्यसमवायिकारणत्वाद्रूपवदिति मानमनोहरकारोक्तमनुमानमिति चेन्न । कर्ममात्रपक्षीकारे वेगाख्यसंस्कारजनकाया सि. द्धसाधनत्वात् , वेगाजनककर्मपक्षीकारे च सप्रतिसाधनता, कर्म संयोगातिरिक्तद्विगु. णासमवायिकारणत्वात्यन्ताभावाधिकरणं, संयोगासमवायिकारणत्वात् संयोगवदिति प्रति- प्रयोगात् । वेदान्तिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकलवाच । विवर्तवादाश्रयणेन तैः का गुणान्तरमनभ्युपगच्छद्भिः कारणगुणानां कार्ये गुणासमवायिकारणत्वानही कारान् । नापि तृतीयः । विशेषणाप्रसिद्धेः । 'संयोगस्य निरस्तत्वाद्गुणानामनिरूपणान् । जातेध - लसंयोगनाश एव निमित्तकारणमपि भवस्वित्यर्थः । कुतस्तेन न जन्यत इति, तपाह-संयोगजन्येति । यः सलु सयोगासमवायिकारणकः शब्दः स सयोगनिमित्तकारणकोपि दृष्टः । यया मेर्यानाशमयोग इस चायिकारणादुत्पद्यमानशब्दस्य भेरीदण्डसंयोगो निमित्तं, नचेह तपास्ति, तसामान्यथोपपत्तिरियर्थः । । यति-न वायुदलेति । अभ्युपगम्यते च वायुवंशदलयो. संयोगो निमित्तमित्यर्थः । मन्ये रात भरी दण्डसयोगस्यापि कचिनिमत्तता न स्यात्, तापि वायुदासयोगस्य सुवचलादिति, तबाह-नयेति । तत्रान्वयव्यतिरेकी स्तः, नचेह तथेति भावः । अयाप्यतीन्द्रियकलनेवातिप्रसमिती यूपा अन्यथेति । पलाशः पत्रं, शुकति शब्दानुकारः। एतनतारतम्, यदाह श्रीवाभ--'तम्म दिगम्यतया तदनुपलब्धेरभावावधारणा'दिति, शन्दोपलम्भसापि तयात्वात् ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीथ्याख्यायुता। ३०७ 7 दुर्निरूपत्वात्स्यादसंभवि लक्षणम् ॥ ४३ ॥' नापि द्वित्त्रं संभवति । तकिमिमौ द्वाविति प्रत्यक्षतः सिद्धदुतानुमानतः, नोभयथापि-प्रत्यक्षस्थान्यथासिद्धिः स्यादेकत्यसमु- चये । अनुमाप्यानयासिद्धिसाध्यवैफल्यदूपिता' ॥ ४४ ॥ इनौ द्वाविति प्रत्यक्षं तावदेकैक- समुच्चयविषयतयाप्यन्यथोपपद्यमान नापरं द्वित्वमवगमयितुमईति । ननु समुच्चयमानवि- पयमिदं प्रत्यक्षं तद्विशेषविपयं वा । नायः । वस्यावैचित्र्ये द्वित्वत्रित्वादिव्यवहारवैचित्र्य- विरोधात् । नापि द्वितीयः । विकल्पानुपपत्तेः । सहि समुचितैकत्वभेदाद्वा तद्गतधर्मभे- दाद्वा । न प्रथमः । एकतायाः सर्वत्र तुल्यत्वात् । न चरमः । आरोपितस्य वा पारमा- र्थिकस्य वा द्वित्वत्रित्वादेरनङ्गीकरणे गतधर्मभेदासिद्धेरिति चेन्भवम् । द्वित्यत्रित्वादि- जनकापेक्षाबुद्धिविपयेपि विकल्पसाम्यात् । अपेक्षाबुद्धेरेकत्वगुणसमुच्चयमात्रविषयत्वे द्वित्वत्रित्वादिसंख्याभेदोत्पादकता न सिद्धयेत् । समुञ्चयस्य सर्वत्राविशेषात् । आरोपित- द्वित्वत्रित्वादिविशेपितैकत्वसमुच्चयालम्बना बुद्धित्विादिजनिकेतिचेत् । न । तथाभूताया एव बुद्धत्विादिव्यवहारजनकत्वोपपत्तौ द्वित्वाद्युत्पादकत्वकल्पनावैयर्थ्यात् । आरोपितस्यानारोपपूर्वकत्वनियमाद्वित्वादेः कचित्सत्यतापत्तिरितिचेत् । न । शुक्तिर- अथ प्रतिज्ञातं द्वित्वं दूषयति-नापीति । लक्षणं तस्य खण्डयिध्यते । प्रमाणं तावडूषयति-तत्रैकादि- व्यवहारहेतुः संरयेति भाष्ये व्यवहारशब्देन ज्ञानाभिधाना--'दक द्वे त्रीणीत्यादिप्रत्यक्षविषयः संख्ये'त्युदयनादिभिरभ्यधायि । अपरै 'घणुकपरिमाणमसमवायिकारणजन्यं भावकार्यत्वात्कटव'दित्यनुमान. मगायीति, तदुभयमपि विकल्प्य दूपयति-तत्किमित्यादिना । एकत्वसमुच्चय एव विपये प्रवर्तमानत- येमो द्वाविति प्रत्यक्षस्यान्यथासिद्धिरनुमानमप्याश्रयासिद्धिसाध्यवैकल्याभ्यां दूपितं स्यादिति, श्लोक विवृणोति -इमावित्यादिना । तत्र लीलावतीकारेण द्वाविति प्रत्यक्षस्यैकत्वसमुच्चयाविषयत्वमुपपादितमुद्भावयति नन्विति । तस्यावैचित्र्य इति । एकत्वसमुच्चयमानस्य द्वित्वादिव्यवहारस्थले विशेषाभावाद्यवहार- विशेषो न स्यादित्यर्थः । समुचयविशेषविषयमिति द्वितीयपक्षेपि समुचेतव्यैकत्वखरूपकृतविशेषाद्वा तदा- श्रितद्वित्वत्रिवादिधर्मविशेषाद्वा । नोभयमपीत्साह-विकल्पेति । प्रथमे खल्वसिद्धिः, नोकत्वखरूपे वि. शेषोस्ति तादृशो येन द्वित्वादिविलक्षणव्यवहारः स्यादित्याह-एकताया इति । द्वितीये विष्टसिद्धिः, तस्यैव विशेषस्य द्वित्वत्वेनेष्टेरित्याह -न चरम इति । आरोपितस्येति । एकल मुख्याया गुणत्वेन द्वित्वादेर्गुणस्य तत्र वृत्त्ययोगात् । पारमार्थिकस्येति तु संख्यायाः पदार्थान्तरलवाद्यभिप्रायेण, तमिम- माक्षेपं प्रतिवन्द्या परिहरति-मैवमित्यादिना । एवं हि भवता द्वित्वोत्पत्तिवर्णनं-प्रथमं द्रव्यद्वयगतं यदे कलसंख्याद्वयं तद्विषयं ज्ञानमेकमेकमुत्पद्यते सापेक्षायुद्धिर्नाम निमित्तकारणं तदपेशं चैकत्वसंख्याद्वयमस- मवायिकारणं स्वाश्रयद्रव्यद्वयं समवायिकारणं द्वित्वमुत्पादयति, एवं निखादिधेकत्वत्रयादीति । तदा येयम- पेक्षाबुद्धिस्तस्याः किमेकत्वसमुच्चयमानं विषयः कि वा तद्विशेषः । नाद्यः । तादृशबुद्धेः सर्वन समानतया द्वित्वनित्वादिपारिप्लवापत्तेः । नापि द्वितीयः । समुचितकत्वखरूपकृतविशेपाभावात् । धर्मान्तराभ्युपगमेप्य. नारोपितमारोपितं वा । नाद्यः । द्वित्वानवस्थाप्रसङ्गात् , उत्तरोत्तरद्वित्ववैयचि । विषयवैचित्र्याभावेपि स्वभा. ववैचित्र्याविचित्रकार्यजनकत्वमिति चेत् । न । अतिप्रसङ्गापत्तेः । तस्मादारोपितद्वित्वमेव तस्या विषयः, तथाच ताहगेव घटादिष्वपि द्वित्वयुद्धेविषय इति वृथा तव द्वित्वकल्पनेति संकलितार्थः । इमामेवार्थस्थितिं पर्यनुयोगपरिहाराभ्यां परिद्रढयति-आरोपितेयादिना । न शुक्तीति । उक्तमे. तद्ययाकचिदपि सत्त्वमन्तरेणानायनिर्वचनीयाविद्यावशादेतद्विधमोद्भव इति प्रथमपरिच्छेदेऽनिर्वचनीय- १ तत्पदार्थ एकत्वम् ।

·सयाच साध्ययमव्याप्तिरिति भावः । नचानित्यमुरिगन्यगुणाधिकरणत्वविवक्षायो पाप्याम [द्वितीयः वस्थापि ख्याती । आस्तां तु मामकी रीतिः, आयुष्मतैव तावच्छुक्तिरजतसंसर्गेपु तत्तदत्यन्ताभावप्रतियोगिषु चालत. नान्त्योऽतिप्रसमात् । नाद्यः । विषयानिरूपणे बुद्धेरेव तावदनिरूपणादिति चेत् । तदिदं यजीवदोलनमन्त- दर्थ घ्यणुकपरिमाणमहणम् । यत्तजन्यं घणुकपरिमाणासमवायिकारणं तदित्वम् । परमापदयगतमितानि अनुमानान्तरमुद्भावयति-विवादेति । रूपादिमिरन्तरतानिय पुद्धिजन्यमहणम् । आत्मवीर कद्रव्यजातं च पक्षः । भात्मनध युद्धिजन्येच्छायाधारतया रापक्षत्वं, ततचापेशायुद्धिमन्यतपानेकपस. पृयकत्वकयासिद्धिरित्यर्थः । इत आरभ्याभयासिद्धत्वादित्यन्तो प्रन्यो निगन्याश्यातः। नन पेना. पापित्वं, याचतेश्वरे नित्वज्ञानादिमति साध्ययमव्याप्तिनास्ति, समाह-नचेश्वर इति। सापायापि समव्यायभायः । यद्यपि न तस्मिन् सानादयो युद्धिजन्याख्यापि संयोगविभागोइयायदिन्नौ | ३०८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) जवादिसंसर्गवत्कचित्सत्यताऽभावेपि भ्रान्तिविषयत्वोपपत्तेः । नापि द्वितीयः । अणुरूप- रिमाणं जन्यासमवायिकारणजन्यं कार्यत्वात्पटवदित्यनुमानस्याश्रयासिद्धत्वान् । व्यपुर- तत्परिमाणयोरस्माभिरनङ्गीकारात्, पटस्यापि तन्तुसंयोगासमवायिकारणजन्यत्रासंपति- पत्तेदृष्टान्तस्य साध्यवैकल्याच । 'विवादाध्यासितो बुद्धिजन्यगुणयोराश्नयः द्रव्यत्वादात्मवदिति मानमनोहरोदीरितम- नुमानं मानमितिचेत् । न । अर्थान्तरत्वात् , सर्वस्यापि घटपटादेरीश्वरवुद्धिजन्यरूपादि- गुणाश्रयत्वात् । अनित्यबुद्धिजन्यत्वस्य विवक्षितत्वाददोष इतिचेन्न । घटपटादिगवरूपा. देरप्यस्मदादिज्ञानेच्छाप्रयत्नजन्यत्वेन पूर्वदोषानतिवृत्तेः । परमाणूनामेव पक्षीकरणे तेषा- मस्मदादिप्रत्यक्षागोचरत्वात् । तेषु बुद्धिजन्यगुणाधिकरणत्वसाधनेनार्यान्तरतेति चेन्न । तेषा- मेवासंमतत्वेनाश्रयासिद्धत्वात् , चेतनत्वस्योपाधित्वाञ्च । न चेश्वरे साध्याव्याप्तिः, त्वन्मते तद्बुद्धिजन्यसंयोगविभागाश्रयत्वात् । निर्गुणात्मवादिनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्य. विकलत्वाच। मसत एवं प्रतिभासोऽभ्युपगम्यत इति भावः । अथ तादृशवुद्धिर्शायमाना व्यवहार प्रवर्तयेस्खपतया वा ! रेण भारोल्ललन, यतः खप्रकाशज्ञानवादिनोमान्विहाय जडज्ञानवादिषु भवादृशेष्वेवं विधविकलः। करित शुक्तिरजतादिष्वपि वा कथंकारैमित्यात्मनैवात्मा पर्यनयुज्यताम् । तत्र बाधितत्वायथातथास्त्वितिचेत्, अपि किमुक्तानि साधकानि लक्षणानि मन्यसे गुणसमवायादिसण्डनानि वा विस्मरति । तदेवं न प्रत्यक्षं हिस्से प्रमाणमित्युक्तम् । अनुमानानि दूषयति-नापीति । परिमाणमात्रपक्षीकारेण परमाण्यादिषु पापः सात घणुकपरिमाणोत्पत्तिरिति भावः । श्राध्यासिद्धिमेव विवृणोति-घणुकेति । साध्यवैकल्यं चार-पट स्थापीति । अनेकान्तिकं चाप्ययणुकरूपादौ । अब जन्यपद विहायदमनमान, तदापि पारिमाराला तदसमवायिकारणत्वप्रसाधकतयार्थान्तरत्वम् । नच तस्य नित्यपरिमाणत्वात्परममहत्वपदनारम्भस्वानुमान नम् । परमाणुद्वित्वस्यापि वियदादिद्वित्ववदनारम्भकत्यप्रसङ्गात् । व्यणुकपरिमाणं परिमाणजन्य, बाल याजन्यत्वे सति कार्यपरिमाणत्वान्महरववादिति सत्प्रतिपक्षत्वाय । पचनीयम् । ईश्वरस्याप्यनिलयोगियुनिजन्यदिसायधिकरणत्यात् । उ दार | Vet - निर्गुणेति । वेदान्तिमवे पुदिपर्मा इजादयो नारमनो गुनासतमामनि सानो भारः। १ विपित्वरूपपोरिसपः । र अनियरित्ययुगामा Retril ४ वापिसारित ५ भाप्प भाटी पदप पारित।

·- । परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। अपि चापेक्षावुद्धिव्यङ्ग्यत्वे द्वित्वस्य के दोपं पश्यसि येन तज्जन्यतामङ्गीकुरुपे । एकत्य- पतित्वस्याप्यपेक्षाबुद्धेः प्रागेव सिद्धी तत्प्रतीतिसमकालमेव द्वित्वप्रतीतिरसक्तिर्दोष इति चेत् । न । व्यखकाभावादेव तदप्रतीत्युपपत्तेः । नच समानानयसमानेन्द्रियग्राहसमानजा- वीयगुणाना विचित्रव्यशकव्यङ्ग्यत्वानुपपत्तिः । महत्त्वदीर्घत्वयोरिव तदुपपत्तेः । नहि महत्त्वप्रतीतिर्ध्यप्रतीतिवद्भखमपेक्ष्य जायते, तत्प्रतीतेरणुप्रतियोग्यपेक्षत्वाचतो न द्वित्व- स्यापेक्षावुद्धिजन्यतापि। नचैकत्वसंख्यासमुच्चयोपि द्वित्वम् । एकत्वस्यापि स्वरूपातिरेकेण दुर्निरूपत्वात् । नच स्वरूपाणा भिन्नत्वादेकमेकमित्यनुगतप्रत्ययानुपपत्तिः, एकत्वसंख्यास्वीकारेपि तस्याः प्रति- द्रव्यं भिन्नतया द्रव्येष्वेकमेकमिति प्रत्ययानुपपत्तेस्तुल्यत्वात् । एकत्वसंख्याविशिष्टतया कमिति प्रत्ययविपयत्वे रूपादौ संख्यायां चैकमिति मतेरभावप्रसङ्गाध । तन स्वरूपत एवैकत्वव्यवहारेऽन्यत्रापि तथाभावप्रसङ्गात् । एकत्वमंख्याविशिष्टे चैकत्वसमवायस्यानवस्था- दिदोपादयुक्ततया यादृक्स्वरूपे संख्यासमवायस्तादृशस्यैवैकव्यवहारविपयतोपपत्ती संख्या- स्वीकारवैयात् । नचैवं जात्यपलापानिष्टप्रसङ्गोऽद्वैतवादिनाम् । इष्टत्वात् । एवमनुमानतोपि न द्वित्वाधिगतिरित्युक्तम् , इदानीं यद्भाष्यकारप्रभृतिभि परिकल्प्यते "तस्या खल्वेक. स्वेभ्योनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्ति"रेत्यादिनापेक्षाबुद्धिजन्यत्व द्वित्वस्य, तदसगतमित्याह-अपिवेति । मन्वय दोष यदेकरवद्रित्वस्यापि, यावद्रव्यमावित्वेऽपेक्षावुद्धे प्रागपि तत्प्रतीतिप्रसतिरिति शङ्कते- एकत्यवदिति । नाय दोष , यावद्रव्यमाविनोपि तद्यन्यतया तदनुविधानोपपत्तेरिति परिहरवि-ध्या- फेति । यत्वनोदयनमानमनोहरकाराभ्या घाधकमुक्त तद्रूपयति-नचेति । समानाश्रयाणामपि गन्धर- सादीना विचित्रव्यज कव्यङ्गयत्वमस्तीत्यत समानेन्द्रियग्राह्याणामित्युकम् । समानाश्रयाणा समानेन्द्रि- यमाह्याणामेकत्वमहत्त्वादीना विचित्र व्याकव्यङ्ग्यत्वमस्तीत्यत उक्त समानजातीयानामिति । महत्त्वदी. पत्वयोर्व्यभिचारमेव स्फोरयति नहीति । यथाहि समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशसमानधर्मापनयोर्महत्त्वदीर्घ- खयोर्ह वाणुलक्षणविलक्षणप्रतियोगिप्रतीतिव्यङ्ग्यत्वमेवमनापि द्विव्यादिसख्यानामित्यर्थ । अथ तन मह. त्वदीर्घत्वगतजातिवलक्षण्यान्न समानजातित्वमिति मत, तर्हि अनाप्येकत्वद्वित्वादिजातिभेदोस्तीति सम समा. भानम् । ननु यदि न गुणान्तर द्वित्व, तयेकत्वसमुच्चयरूपद्वित्वमेवमस्तु, नच द्वित्वादिसमानाकारापत्ति, मिदं सकमिद सैकैकमिलेक्त्वसमुच्चयतारतम्येनापि तयवहारोपपतरिति, तत्राह-नचैकत्वेति । अनी- कृत्य पूर्वमेकत्वसमुच्चय तद्विषयतयाऽन्यथासिद्धिविप्रत्ययस्योक्तेति न विरोध । एकलसख्यैव दुनिरूपा कुतस्तत्समुच्चयरूपद्वित्वादिरिलेक्वसख्या दूषयति-एकत्वस्यापीति । यदनोद. यनश्रीवलमावूचतुस्तषयति -नच स्वरूपाणामिति । खीकृतायामप्येक वसख्यायामय दोषोऽपरिहार्य , तस्या अपि प्रतिद्रव्य विमित्रत्वादित्यर्थ । ननु ताखनुगतमेकत्वमख्यावैशिष्ट्यमुपाधिमादायानुगतिसमर्थन- मिति, तनाह-एकरवसंख्येति । किच यत्रेयमेकत्वसख्या वर्तते तरिकमेकमनेक वा । नान्स । विरो- धात् । आये तदप्येकत्व किमेक वसंख्या स्वस्वरूप वा । आयेऽनवस्था स्वाश्रयत्व वा स्यात् । तस्माद्याद- पवरूपे सा वर्तते तादृक्खरूपादेव सर्वनैक वव्यवहारोस्तु मुधाधिकार्थस्वीकार इत्याह एकरवेति । न. म्वेव गोलाश्वत्वादयोपि तत्तदायखरूपमादाय शक्योद्धारा । यदाह लीलावतीकार -'जातेरपि विप्लवा- पत्ते'रिति, तनाह--नचैवमिति । यत्त्वेकत्वसख्याया मानमनोहरोक्तमनुमान तद्भेदखण्डनसमय एवैकप- यस्वदूषणप्रसङ्गेनानूद दूषितम् । १ एकस्वप्रतीतीत्यर्थ । २ दिवसरयाया इत्यर्थ । .

·प्येकवादिबुद्धयः संख्यायां न प्रमाण, तदहितेष्वपि गुणादिषु तादृशयुयुपपत्तेः । नच तत्र भ्रान्तत्वं गौगचं भावादसंभव इत्याह-तदेवमित्यादिना । रूपादावतिव्याप्तिपरिहाराय घणुकपरिमाणासमवामिटारमा चेत्याह-तद्वाधतेति । संग्रह विवृणोति-नचेति । ननु तथापि तल्लक्षणेपु किं दूषणमिति प्रमागा. नच पृथक्समात्र पृथगिति बुद्धिः प्रमाणं, रूमादिष्वपि समानेलादिति । अवयविखण्डनन्यायेन संयोगवे. तत्रापि तामुपपादयति-तथा जातिरपीति । पदपदार्थखण्डनसमये तु सामान्य लक्षणानि सन्डितानि अन तु प्रमाण स्वरूपनिरुक्तिव खण्ड्यते इत्यपुनरुतिः । तद्वत्तेश्चेति । तस्या जातेय॑किपु तिरबारमा- प्यनिरूपणादित्यर्थः । लोक विणोति-न तावदिति । कोयममिनाकारग्रहः, किमेव्यको रया गौरी प्रतीविखथा व्यत्यन्तरेपि गौरिति प्रतीतिमात्रं किं वा सर्वयकीनामेकगोखभावत्वाती तेरुन सीनाने. स्ववियरेष्टव्यक्तिः, किंतु सानादिमती, ततो नोकदूषणमिति परिहरतिम सानादीति । भरवारिस तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः 'नच प्रमाणं संख्यायामप्येकत्वादिबुद्धयः । गुणादिष्वपि तद्भावात् तद्वावस्यनिरूप- मात्' ।। ४६ ।। नच संख्यायामपि प्रमाणं पश्यामः । न चैकत्वादिबुद्धयः प्रमागम् । संख्यामावेपि चतुर्विशतिर्गुणाः, पञ्चकर्माणि, द्विविधं सामान्यमित्यादिवदुपपत्तेः । न तत्र गौणः प्रयोगः । मुख्य बाधानिरूपणात् । नहि निपुणमत्तयोपि निरूपका न चतु. विंशतिर्गुणा, न पञ्चकर्माणीति बाधमध्यवस्यन्ति । तदेवं द्वित्वादिसंख्यायां प्रमाणाभा- वात् ब्यणुकपरिमाणासमवायिकारणवृत्तिगुणत्वावान्तरजातीया संख्या वाग्वृत्तिसंख्या. त्वावान्तरजातीयं द्वित्वमित्यादिलक्षणमसंभवित्वदोपेण परास्तम् । तथा जातिरपि-प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न जातिः सद्भुमर्हति । व्याकैरन्यथासिद्धे- स्तद्वृत्तेश्चानिरूपणात्' ॥४७॥ नतावद्गौगौरित्यभिन्नाकारमाहिप्रत्यक्षं जाती प्रमाणम् । विकल्पासहत्वात् । तत्किमेकव्यक्तिवव्यत्यन्तरे गौरित्यवभासः उत व्यक्तीनामेकगोखभा- वावभासः एकधर्मवत्तयावभासो वा । नायः । एकव्यक्तेगोस्वभाववयत्यन्तरस्यापि गो. खभावत्वादेवान्तरेणापि सामान्यमनेकोदकभाजनेष्वयं चन्द्रोयं चन्द्र इतिववभासोप- पत्तेः म: । ननु व्यक्तिमात्रं गौरितिमतिगोचरों गोव्यक्तिर्वा । नाद्यः । तुरगादिव्यक्तावपि तत्म- सङ्गात् । नेतरः । जातिस्वीकारापत्तेरिति चेन्न । सानादिमब्यक्तस्तन्मतिगोचरत्वान् । एवमेकबसंख्याऽनिरुक्तिमुक्त्वा संप्रति संख्यामात्र एवं प्रमाण नास्तीत्याह- दिव्यवहारहेतुः संख्येति हि तैरेकाद्यमिज्ञाव्यवहारस्य विषयतया हेतुरित्येकादियुद्धयः प्रमाणमुच्यन्तेनाया वृत्तीत्युक्तम् । व्यणुकस्य यत्परिमाणं तदसमवायिकारणं यत्परमाणुगतद्वित्वं तवर्तिनी या गुणवावान्तरका विस्वदधिकरणमित्यर्थः । सत्तागुणत्वे समादाय द्रव्यादिष्वतिव्याप्तिस्तद्वारगाय गुणलावान्तरजातीयप्रदशन् । ताहग्वृत्तीति । घणुकपरिमाणासमवायिकारणवृत्तीत्यर्थः । एतच्च विलादिव्यवच्छेदाय । एतेन निय क्वाद्यपि व्याख्यातं, तत्राप्यपेक्षाबुद्धिमादाय अर्थप्रत्याख्यानस्य व्यकलसमर्थनस्य सुववस्वात् । एकथ पत्वे चानुमानं भेदखण्डने एव दूपितम् । भागद्विपृथक्त्वसामान्यादीन्यपि दुनिरूपाणीत्युक्तम् । तत्र सामान्य व्यतिरिक्त दुर्मिरूपतोपपादिता । राप्रपा गोत्यलक्षणधर्मवत्त्वप्रवीतिरिति विकल्पयति-विकल्पेति । प्रथमेतु न जातिसिदिः, यकीनां तन्मात गोखभावमानसमर्पकतयानुगतार्यासमर्पकलादित्याह-पफव्यक्तरिति । तस्यकावेर गौरिधि : दयालागोस्वजातिसाद पूर्ववादी समय-नान्यत्यादिनान व्यक्तिमा तदुनिविषयः, नापि को -नच प्रमाणमिति । एका ११पवयुद्धपनि शेषः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३११ अन्यथा व्यक्तिमात्रस्य गोत्वव्यजकत्वं गोत्ववद्व्यक्तेर्वेति प्रत्यवस्थानस्य जातावपि तुल्य- त्वात् । नापि द्वितीयः। सर्वत्र गोस्वभावस्यैकस्यानिरूपणात् । निरूपणे वा जातिस्वीकारवैय- या॑त् । नापि तृतीयः । दण्डी दण्डवानितिवद्गोत्वी गोत्ववानिति प्रत्ययाभावात् । सानादिम- त्त्वधर्मस्यैकस्य सर्वत्रप्रतिभासोस्तीति चेत् , कृतं नहिं जात्या, तत एवानुवृत्तव्यवहारो. पपत्तेः । किंच जाति स्वीकुर्वता तव्यसकं किंचिद्वाच्यं तदपि कुन वर्तत इति पर्यनुयोगे यत्र जातिस्तत्र वर्तत इत्युक्तावन्योन्याश्रयता । उभयोर्वा कुन वृत्तिरिति पर्यनुयोगे यदि व्यजकान्तरमभ्युपगच्छेत्तदानवस्था, यदि न, तदोभयोरपि वस्तुमात्रवृत्तितया सर्वत्र सर्वा जातिवंततेति जातिसार्यप्रसङ्गः। यत्र यत्प्रतीयते तत्र तद्वर्तत इति प्रतीतिचरणशर- णत्वेपि व्यजकाहीकरणवैयर्यम् । प्रतीतिमात्राच तथात्वाङ्गीकारे नभोनीलिमादेरपि तथात्वापातः । अबाधितप्रतीतेर्व्यवस्थापकत्वाङ्गीकारे वेहापि युक्तिवाधस्य सुवचत्वेन न ताशप्रतीतेरपि व्यवस्थापकता । किंच जातिस्वीकारवादिनापीयं जातिरिनं जातिरित्यनु- वृत्तप्रत्ययसिद्धये कश्चिदुपाधिरेष्टव्यः, तथाच सार्वत्रिकः स एवानुवृत्तप्रत्ययकारणमस्तु तदलं जातिकल्पनादुर्व्यसनेन । तदेवं न प्रत्यक्षं जातौ क्रमते । अस्तु तहि गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः । तथा शैलवन्तः र्तव्येयं रीतिरिवाह अन्यथेति । गोत्ववयक्तेरिति । गोत्वविशिष्टव्यक्तर्गोवव्यक्षकत्वे खस्यैव खव्य. अकनयात्माश्रयप्रसङ्ग इत्यर्थः । सर्वव्यक्तीनामेकगोखभायत्वावमास इति द्वितीयपक्षं दूषयति-नापि द्वितीय इति । नहि सर्वव्यकीनामेकगोखभावत्वं भवद्भिरभ्युपगम्यते, जातिव्यक्त्योर्मेदाङ्गीकारात् । नि- रूपणे वेति । एकशब्दप्रयोगानुपपत्त्या चैकखभावानीकारे वा तादृशखरूपेणैवानुगतव्यवहारसिद्धव्यास. स्वरूपाणामखरूपतयाऽद्वैतवादिनामेव विजयः स्यादित्यर्थः । एकधर्मवत्त्वावभास इति तृतीयं पक्षं दूषयवि -नापि तृतीय इति । प्रतीतिरेवेयमसिद्धा । नहि गौरिति प्रतीतिव्यतिरेकेण गोलग्राही प्रत्ययोस्ती. त्यर्थः । यद्यपि गोलस्य धर्मत्वग्राहिणी प्रतीतिर्नास्ति, तथापि सानादिमत्त्वं नामैकानुगतो धर्मः प्रतीयते अतस्तद्यायजातिसिद्धिरिति शकते-सानादीति । किंच सानादिमत्त्वलक्षणव्यजकधर्मोपि दुर्निरूप इत्साह -किंच जाति स्वीकुर्वतेति । सर्वति । यदि सानादिमत्त्वं गोत्वं चोभयं भाववस्तुमाने वर्तेत तदा सर्वस्य सानादिमत्त्वं गोत्वं च स्यादिति विरोधविशेषोच्छेदः जातिसकरच कार्यकारणमावाव्यवस्थिति- श्चेत्यादिदोपाः प्रादुःज्युरिति भावः । ननु प्रतीतिरेव तत्सत्त्वव्यवस्थितौ शरणं, नच सा सर्वव्यक्तिघु गोसाव- ग्राहिण्यस्ति, तत्कथमुक्तदोष इति, तत्राह-यन यदिति । जातीना व्यअकस्वीकारोपि वृथा, यत्र या प्रती- यते तत्र सास्तीति तत्रापि वक्तुं शक्यखादित्याह-व्याकेति । अथ माभूत् व्यजकाभ्युपगमः किमेता. चतेति, तर्हि वक्तव्यं-प्रतीतिमात्रात्तदङ्गीकार उतावाधितप्रतीतेः । नायः । अतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । असिद्धेरिल्याह-प्रतीतिमात्रेत्यादिना । किच जातिवादिनोपि जातिष्वपीयं जातिरियं जातिरित्यनुत्त- प्रतीति निर्वाहकः कश्चिदर्थोस्ति नवा । अन्ये तद्वद द्रव्यादिध्वपि प्रतीत्युपपत्तिः । आये सा न जातिरनव- स्थापातादपराद्धान्ताचं, तस्मादुपाधिरेव स मन्तव्यः, तथाच तथाविधोपाधिमिरेव सर्वत्रानुगतिसिद्धन जाविक्रपनोपयोग इत्साह--- किंचेत्यादिना। एवं प्रत्यक्ष जाती प्रत्याख्याय कुलार्कपण्डितोनीतमनुमानमुद्भावयति दूषयितुं तीति । गन्धवरख. गन्धवत्सु च ये वर्तन्ते धर्मास्तेपु गन्धवदगन्धवृत्तित्वं नाम धर्मः तदत्यन्ताभाववान् , तथा गन्धवासु वर्तमानाः सन्तस्तेषु न वर्तन्ते ये धर्मास्तेषु गन्धववृत्त्यत्तित्वं नाम धर्मसदनधिकरणो यो धर्मस्तदन्त इति योजना ।

·[द्वितीयः अपिच कुत भागतोयं देवानां प्रियः, योयुपलक्षणन्यायेन गृहीतधर्म एव निन्, यधूमिलनगीतमाशा जातिपदप्रक्षेपाददोपः, आकाशादी दुःखसाध्यत्वात् । वर्तते तेषां पक्षतुल्यता सिद्धान्ते क्षेमार्या, तलामा १जावेरंशावृत्तिले सर्वगतत्वे च स्वीक्रियमाणे कि सर्वेपु पदार्थपु सर्वगता म्पणिया सर्व ३१२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) शीतवदशीतावृत्तिशीतवद्धृत्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः प्रमेयत्वाञ्चलनादिवदित्यनुनानैः पृथिवी- त्वजलत्वादीनां सिद्धिः। विवादाध्यासितानि द्रव्यगुणकर्माणि सामान्यवन्त्यनित्यत्वाद्रो- वदित्यनुमानेन सत्तायाश्च सिद्धिरिति चेत् । न। प्रथमप्रयोगेषु तत्तजातिव्यश्वकान्य- वत्स्वशीवस्पर्शवत्त्वादिधमरेवार्थान्तरत्वात् । जात्यनङ्गीकारवादिनं प्रति गोवदिति दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वाच । किंच सर्वसर्व गता जातिरुत व्यक्तिसर्वगता । नाद्यः । विकल्पासहत्वात् । किं सर्वसर्वगतत्वं नाम- सर्वन संयोगस्तादात्म्यं वा समवायो वा संवन्धान्तरं वा । 'अद्रव्यत्वान्न संयोगः अत्रच गन्धवद्वृत्तिधर्मवन्त इत्युक्ते प्रमेयत्वादिमिरन्तरता तदर्थमगन्धावृत्तीत्युक्तम् । गन्धवदगन्धान त्तिधर्मवन्त इत्युक्ते घटत्वपटत्वादिमिरन्तरता तथं गन्धववृत्त्यत्त्यन्येत्युक्तम् । घटलादीनां च गन्ध पद्धटादिवृत्तित्वे सति गन्धवत्पटावृत्तित्वेन तदाहित्याभावात् । गन्धवदत्यवृत्त्यन्यधर्मवन्त इत्युक्ते च प्रमे यत्वादिमिरान्तरता तदर्षमगन्धावृत्तीत्युक्तम् । तावति चागन्धवत् साध्याननुगमादप्रसिद्धविशेषगता। अत उक्तं गन्धवदिति । गन्धवदगन्धात्तित्वं चावृत्तिवाद्वाऽगन्धवन्मात्रवृत्तित्वाद्वा गन्धवन्मात्रवृत्ति चद्वा । प्रथमद्वितीयौ गन्धवत्सु व्याहतौ । तृतीयोपि कतिपयगन्धववृत्तिर्वा समस्तगन्धवहुत्तिर्वा । प्रथमो द्वितीय विशेषणेन व्याहतः । द्वितीयस्तु सिध्यन्ननुगतजातिरूपः सिध्यतीत्यमिमानः । अगन्धवन्मात्रवृत्तिभिश्वेतरत्र साध्यसिद्धिः । उदकत्वजातावपि समानामेव रीतिमाह-तथा शैत्यवन्त इति । व्याख्यानं तु पूर्ववत् । उभयत्र हेतूदाहरणे निर्दिशति-प्रमेयत्वादिति । एवमुष्णस्पर्शवन्तो नीरूपस्पर्शवन्तश्च पीकृत्य तेज- स्त्ववायुवे समर्थनीये । तथा सानादिमतः पक्षीकृत्य गोत्वादि समर्थनीयम् । सत्तायामनुमानमाह-वि: वादेति । कार्यवर्गश्चान पक्षः । तदितरेषु तु तद्वारा सिद्धिः । एकसामान्यवत्त्वं चार साम्यम् । तथा कर्म शावलेयत्तिजातिमत्कार्यत्वात् शावलेयवदित्याद्यपि द्रष्टव्यम् । एवमनुमानान्युपन्यस्य यथाक्रम इपयन २१ अकैरन्यथासिद्धेरिति श्लोकभाग विवृणोति- प्रथमेति । अस्ति हि गन्धवत्त्वशीतस्पर्शवत्वादीनामप्यु तरूपत्वं सर्व तन्मात्रवृत्तित्वादित्यान्तरमित्यर्थः । एतेन व्यसकैरन्यथासिद्धेरिति विवृतम् । गन्धवती कारे कथं तस्य गन्धवत्त्वस्य संभवः आमाश्रयादतो नान्तरविन पाजरूपवत्यादिनान्तिरत्वात् । तत्किं पाकजरूपादिमन्त इत्यशयपक्षीकरणं ब्रवीति । भवतु भवतो निर्बन्धस्तथापि नैतादृशेप्यात्माश्रये . चिट्ठष्यति, उत्पत्तिज्ञत्योरप्रतिबन्धकत्वात् तस्स चादूपणलात्, इतरया केवलार्वयिविलयप्रसाद । नर धूकमर्थान्तरखादिति। सत्तासाधकानुमाने दूषणमाह-जातीति । यस्य हि जातिमांप्रमेव प्रामाणिक न संप्रविपतं तस गोलसंप्रतिपत्तिरतः साध्यपैकल्यमप्रसिदाविशेषणत्वं चेत्यर्थः । धानिरूपणादित्येतदिजोति--किंचे ति । सर्ववस्तुषु सर्वगतत्वं विकल्प्य दूषणानि संगृहाति-भव्यत्यादित्यादिना । न सर्वत्र जले सयोगः सर्वगतलमदव्यत्वात् । सर्ववस्तनां द्रव्यवाभावात्, नेतर्यात् । परि दिमा गोलादितादात्म्यं समवायो या स्यात् तदा गवाखादिवस्तूना जाताना मार स्वादिल । पुरधाम २ उपलनादिग्विति भावः । ३ दृष्टान्ते इत्यर्थः । ४ पलादिः । पसन्दायेन गत सपा त्वप्रतिपादनं विशेषणान्या आपूर्मिलनगीतसशमाश त माः । मा विशेषणपेनारमाध्यमसरेऽपि पाजपादिमन्त इति शनिदेशवामिरेमा मdि मारमापयानो पेषधान्ययित्वरिपावरति मारः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३१३ साङ्कयांन्नेतरावपि । पदार्थान्तरतापत्तेर्नान्यसबन्धसभवः ॥४८॥ न तावजातेः सर्व- व्यक्तिसयोगोऽद्रव्यत्वात् । न तादात्म्यसमवायौ, सर्वव्यक्तिपु सर्वजातीनां तादात्म्ये समवाये वा सर्वस्य सर्वात्मताप्रतीतिप्रसङ्गात् । व्यञ्जकाभावान्न तथेति चेत् । न । तादात्म्यस- मवायस्वीकारे शावलेयादिव्यक्तिवदेव तब्यश्चकताया अपि दुर्निवारत्वात् । खभावभेदा- कस्यचिदेव व्यजकत्वं न सर्वस्येति चेत् । न । सिद्धे प्रमाणतः सर्वन सवन्धे स्वभा. वभेदालम्वनं, नतु स्वभाववादपादप्रसारिकयैवव स्तुसिद्धिः, अन्यथास्त्येव पवनादावपि रूप- संभेदः स्वभावभेदादेवाप्रतीतिरित्यनर्गलगलगर्जनस्य का प्रतीकारः स्यात् । नापि सब- न्धान्तरम् । पदपदार्थातिरिक्तपदार्थस्वीकारप्रसङ्गात् । नापि पिण्डसर्वगता जातिः । प्रत्यग्रजायमानसण्डमुण्डादिपिण्डेषु पिण्डान्तरस्थिताया जातेः सवन्धाभावप्रसङ्गात् । नहि सा पिण्डान्तरादुत्लुत्यानानुप्रविशति । निष्क्रियत्वात् । तत्परित्यागे च पूर्वपिण्डे सब्यवहाराभावप्रसङ्गात् । नचांशाभ्यामुभयन वृत्तिः । अनंशत्वात् । स्वसामग्रीवशा- दुपजायमानः पिण्डस्तज्जात्यालिड्गित एवोत्पद्यत इति चेन्न । पिण्डोत्पत्तेः प्राक्तन तस्या अभावात् । भावे च सर्वसर्वगतत्वापत्तेः । तदुक्तं बायैः 'नायाति नच तनासी- दस्ति पश्चान्न चांशवत् । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्तति'रिति । सर्वपिण्डप्रलये च घटत्वादिजातेरुच्छेदप्रसङ्गः । सबन्धिविगमेपि तस्याः स्वरूपेणावस्थानमिति चेत् । .. वशिष्ट श्लोक वितृणोति-नतावदित्यादिना । ननु किमिति सर्वन तज्जातिप्रतीति , यावता विद्यमानाना- मपि व्ययकाभावादप्रतीतिसभवेनासकरादिति शङ्कवे-व्यञ्जकेति । यथाहि शावलेयादिव्यक्तयो गोत्व- जातेwञ्जकास्त कस्यहेतोस्तासु तस्यास्तादात्म्य समवायो वास्तीति, तद्वदिह यदि सर्वव्यकियु तस्यास्तयोरन्य- तरदस्ति तदा तासामेवामिव्यपकत्वादपरिहार्यव सङ्करापत्तिरिति परिहरति-नतादात्म्येति । न सिद्ध प्रमाणत' इति । यदिहि प्रमाणत सपन जातिसद्भावावगम स्यात् तदा विद्यमानायास्तस्या अप्रतीतौ खभावभेदो नियामक स्यात् । स्खमूलप्रमाण विनैव खभावभेदकल्पनमतिप्रसङ्गीत्यर्थ । उत्तरार्घ विवृणोति नापीति । अस्तु तर्हि व्यक्तिसर्वगता जाति । यथाहु भाष्यकारा --'व्यक्किसर्वगत'मिति । तनाह नापि पिण्डेति । यदि हि व्यक्तिसर्वगता तदा सर्वत्र जाते पिण्डे गोत्वजाति कि व्यक्तयन्तरस्थोपसर्पति तन- स्था वा । नाद्य इत्याह-नहि सेति । भवतु वोत्पत्यागमन तथापि कि सर्वात्मना व्यक्त्यन्तरादुत्पतत्यश तो वा । नोभययापीत्साह-तत्परित्यागेचेत्यादिना । न पिण्डोत्पत्तेरिति । नहि पिण्डवदेव सा- प्युत्पद्यते, नित्यत्वात्, न तत. प्रागपि च तनास्ति कथ तदालिङ्गनमुत्पद्यमानव्यक्तरित्यर्थ । अथ तत्राप्यस्ति, तर्हि सर्वसर्यगतत्वापत्तिरित्याह-भावेचेति । एतेन तनस्था वेति पक्षोपि निरस्त । बाह्या चौद्धा । व्यक्त्युत्पत्तिसमये तावन व्यत्यन्तरादायाति, निष्क्रियत्वात् । नच तन व्यत्युत्पत्तिप्रदेशे व्यक्त्यु- त्पत्ते पूर्व सा जातिरासीत् , व्यजकाभावात् । तथापि तथात्वे सर्वसर्वगतत्वापत्ते । नच पश्चादस्ति उत्प- द्यते, अनित्यत्वप्रसङ्गात् । यदा च व्यत्यन्तरादायातीति पक्षस्तदापि नाशवत् , येन व्यत्यन्तरमपरित्यज्य व्यक्त्यन्तरमुपकमेत । नच पूर्वतनमाधार जहाति येन निरश सदन्यव्यक्तौ वर्तेत, पूर्वतनाश्रये तद्व्यवहा. राभावप्रसङ्गादिति सामान्यवादिना महाव्यसनसन्तति । अहो इत्यनुकम्पायामिति कीर्तिवार्तिकार्थ । किच भवतु यथातथा जातेत्ति , तथापि फ्रिमाश्रितकखभावा आश्रितानाश्रितस्वभावा वा । प्रथमे घटत्वादिजा- तीना प्रलयसमये समस्तघटादिविघटनादाश्रयरहिततयोच्छेदप्रसङ्ग इत्युक्खा द्वितीय शङ्कते-संबन्धिवि. गमेपीति । एवविधजातिस्त्रावन केनापि प्रमाणेनोपस्थापिता । यदि भवदनुभवमनुरुध्याभ्युपगच्छेम तदा - वि. ४० ·तत्र तावत्परमाणूनां सहसा महदारम्भे बाधक खयमेवाशय दूषयिष्यति । तथाच घणुकमी कृत्यापि भावः । श्लोक विवृणोति-ध्यणुकादीति । ननु किमिति महत्त्वं न स्यात्परमाणुपरिमाणैरेवारम्भसमवा. ३१४ तत्यप्रदीपिका (चित्सुसी) [द्वितीयः न । आधारविगमेप्याथ्यावस्थाने रूपादेरपि तथावस्थितेर्नित्यत्वप्रसनः । तदेवमणूनां तसं- योगस्य तदनेकत्वस्य जातेश्चानिरूपणादनेकैः परमाणुभिः संयोगसचिवैः समानजाती- यैzणुकादिक्रमेण सर्व कार्यद्रव्यमारभ्यत इति मनोरथमात्रम् । किंघ 'परमाणुवहुत्वेन महत्वारम्भसंभवात् । व्यणुके ब्यणुकारम्भप्रक्रियापि न सिद्धपति' ॥४८॥ ब्यणुकादिप्रक्रमप्रक्रियापि न प्रमाणपथमवतरति, अणुभिरेव ज्य- णुकायुत्पत्तेरुपपत्तेः । नन्येवं सति व्यणुके महत्त्वं न स्यात् । परमाणुपरिमाणस्य निल- परिमाणतयाऽनारम्भकत्वात् , प्रचयस्य निरवयवेष्वनाशकनीयत्वादिति चेत् । न । कारणबहुत्वादेव ध्यणुकादौ महत्त्वोपपत्तः । नच परमाणुगतानेकत्यसंख्या नारम्भिका, तद्तद्वित्वस्यापि ब्यणुकपरिमाणानारम्भकत्वप्रसङ्गात् । नन्ववयविनां परमाणूपादानकत्वे कपालशर्करादीनामनारब्धत्वात्परमाणूनां चादृश्य- त्वादवयविनाशे न किंचिदृश्येतेति चेन्न । बाणुकारभ्यत्वेऽपि प्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । रूपादेरपि केन विषमधुद्धिनोनीतनीया नित्यानित्यतासमर्थनमभ्युपेतव्यं प्रसह्येत्यर्थः । तदेवं परमाणु निराकरणमारभ्य प्रसक्तानुप्रसत्या प्रदर्शितसंयोगाद्यनिरूपणबस्य ब्रह्मकारणत्ववादिवेदान्तविरोधनिरासो पयोगमाह-तदेवमित्यादिना । संयोगसचिवैरिति । समानजातीयानेकद्रव्याणि समवायिकारणावि द्रव्योत्पत्ती तत्संयोगस्त्वसमवायिकारणमिति हि तेषां मतमित्यर्थः । एवं परमाणूनामारम्भकलमेव नास्ति, तेषां तत्संयोगस्य चासंभवादित्युक्तम् । यद्यपि भवतु नाम वेपा- मारम्भकरवं, तथापि ध्यणुकारम्भो वृथा, प्रमाणप्रयोजनयोरभावादितीदमिदानीमुपपायवे-किंचेत्यादिना ! तत्र वैशेषिकाः प्राहुः--'परमाणवः साक्षान्न महरव्यारम्भकाः आरम्भकपरमाणुत्वात् घटोपगृहीतपरमाणुवत् । नच साध्यविकलो दृष्टान्तः । तत्रापि साक्षाटारम्भक्त्वे घटध्वंसानन्तरं न किंचिदृश्येत । तथा नसरेणुवद- नुपलब्धरेखे परेषां घटे संस्थान विशेषानिष्पत्तिः, व्याकाभावात् घटत्वानुपलब्धिप्रसाथ, कपालादीनामनारम्भ स्यात् , तस्मात्परमाणुभिरतीन्द्रियमेव किचिद्यवधानेनारभ्यते । किंच महत्त्वरहितद्रव्यस्य न तावचाक्षुषत्वं, परमाणुवत्, नच परमायारब्धे महत्त्वसंभवः, कारणबहुत्वकारणमहत्त्वप्रचयविशेषैहि महत्त्वमुत्पद्यते, तत्र नतावत्कारणबहुत्वं, परमाणुद्वयेनारम्भात् , अणुत्वादेव न कारणमहत्त्वं, निरवयवत्वादेव न प्रचयविशेषः, व्यणुकारब्धस्य तु त्रसरेणोर्महत्वादेव युक्तं चाक्षुषत्वं, तस्य च न परमाद्वयवाणुकद्वयमारम्भकं, तथासति तदारन्धेपि महत्त्वासभवसाम्यात् । तस्मात्कारणबहुत्वादेव प्रसरेणोर्महत्त्वं, तथाच बहुभिरेव धणुकरमणुक: मारभ्यत इति त्र्यणुकमहत्त्वानुपपत्तिरपि व्यणुकसाधिकेति । तदेव लोकेन दूषयति-परमाण्विति । कारणबहुत्वादेव त्र्यणुके महत्त्वं प्रार्थनीयं तद्बहुमिः परमाणुमिरेवोपपायं यथान्तराले पणुककल्पनेति दिति, तताह-परमाण्विति । विप्रतिपन्नमनारम्भकं नित्यपरिमाणत्वात् परममहत्त्ववदित्यर्थ. । निरव यवेविति । प्रशिथिलावयवसयोगो हि प्रचयः, नच स निरवयवेषु सभवतीयर्थः । नच परमाणुगः तेति । अत्र कि नित्यगतसख्यात्वादनारम्भक्त्वमनेकत्वसख्यात्वाद्वा । नायः । परमाणुपु द्वित्वस्याप्यना रम्भकत्वप्रसङ्गात् । नापि द्वितीयः । व्याकगतबहुत्वस्याप्यनारम्भक्त्वप्रमादिति भावः । एतेनाचाऽपर्व प्रत्युक्तम् , महत्त्वादेवोपपत्तेः । यत्तु खयमेवाशय निराकरिष्यतीत्युक्तं, तत्करोति-नन्विति । इयमनुपपतिरप्यापारम्नेऽपि स. माना । यथा ध्यणुकारब्धव्यणुकव॑से व्यणुकशेषतया न किंचिदृश्यते तथावयविनोपि व्यणुकारभ्यत्वे न है , ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। - ध्यणुकचतुरणुकादिक्रमेणारम्भानायं प्रसङ्ग इति चेत् । न ! चतुर्मिळणुकैशतुरणुकवत् व्यणुकसहस्रारब्धकार्यनाशेऽपि प्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । तस्मायणुकसद्भावे न किचिन्मान- मस्ति । ननु ज्यणुकं कार्यद्रव्योपादानकं महत्त्वे सति कार्यत्वात् घटवत् । तथारम्भक- द्रव्यसंख्यापकर्पतारतम्यं कचिद्विनान्तं तरतमभावत्वात्परिमाणतरतमभाववत् । नचैक- त्वसंख्यायामेव विश्रान्तौ सिद्धसाधनता । तथासत्येकद्रव्यस्यैव द्रव्यारम्भकरवप्रसङ्गात् । नचैकद्रव्यारब्धं द्रव्यम् । कार्यद्रव्यस्यानाशप्रसङ्गात् । कारणविभागस्य कारणविनाशस्य च सन्नाशहेतोरभावात् । ततो ब्यणुकसिद्धौ न परमाणूपादानकत्वं व्यणुकस्येति चेत् । न । प्रथमप्रयोगे महदुपादानकत्वस्योपाधित्वात् । ननु परिमाणावान्तरसामान्यस्य मह- स्वाद्यवान्तरसामान्यव्यतिरिक्तस्य कार्याकार्यवृत्तित्वं महत्त्वे दृष्टमतोऽणुत्वस्यापि कार्या- चिदृश्येतेति नेय यशुक्साधिकेयर्थ । ननु नास्मामिणुकैरेवाव्यवधानेन पटाद्यारम्भोऽभ्युपगम्यते येनायम- नन्तरो दोप स्यात् किंतु त्र्यणुकादिक्रमेण, तथाचोत्तरोत्तरनाशेपि पूर्वपूर्वस्य प्रत्यक्षत्व घटते, त्र्यणुकविनाशे खन्यस्यादर्शनमनुगुणमेवेति शङ्कते-त्र्यणुकेति । स्यादेव यद्येवमेवेति भवता नियम , नत्वेतदस्ति, चतु- मिणुकैश्चतुरणुवारम्भवद्यणुकसहस्रेणाप्येककार्यारम्भोऽनुमन्यत एव भवता । तथाच तनवोक्तानुपपत्ति समाने- त्याह-न चतुर्भिरिति । नच चतुरणुकमपि त्र्यणुकचतुष्टयारब्धम्, अणुशब्दार्थाभावात् , अण्वारब्धे ह्यणुपु चाणुशब्दप्रयोग , घणुकत्र्यणुक्योस्तथा, तद्दर्शनात् परमाणुव्यतिरिक्तयो । ननु फिमिति मानाभाव यावता किरणावलीकारोक्तमस्त्यनुमानमिति शङ्कते-ननु व्यणुकमिति । आकाशादौ व्यभिचारवारणाय कार्य- त्खादित्युतम् । इच्छादिनित्सद्रव्यगुणै खामिमतगणुकेन च व्यभिचारवारणाय महत्त्वे सतीत्युक्तम् । सिद्ध- साधनतानिवृत्त्यै प्रतिज्ञाया कार्यपदम् । तथारम्भकेति । तन्वारब्धपूवपूर्वारम्भकद्रव्येषु यदिद सख्या- पकर्पस्य तारतम्य तत्कचिद्विश्रान्तम् । नचाश्रयासिद्धि , यतोऽस्ति ताबद्धटानुप्रविष्टपरमाणुसख्यापेक्षया तदव. यवकपालमनुप्रविष्टपरमाणुसख्यापकर्ष , इतरथा घटकपालयोर्गुरुत्वादिसाम्यापातात् , नचायमपकर्षोऽनयाधि , एकत्वादपकृष्टसरयाभावात्, नचैकलमेव तदवधिरित्यर्थान्तरता, तस्यारम्भक्द्रव्यसख्यालाभावात् , नोकद्रव्यमारम्भकम् , तथा सति सयोगलक्षणासमवायिकारणाभावात् विनाशहेत्वभावानियतापाताच । तस्मात्परमाणुगतद्वित्व विधान्तिभूमि । तथाच यत्परमाणुद्वयारब्ध कार्य तवणुकमिति भाव । तदेतद्रूपयति-न प्रथमेति । घटादौ कार्योपादानकत्वे त्वदुक्तहेतुर्न प्रयोजक , कितु महदुपादानकत्वम्, आकाशादी व्यतिरेकसिद्धेन पक्षेतरवेति भाव । वस्तुतो नायमुपाधिर्महत्पदवैयर्थ्यात् । दूपण तु सप्रतिसाधन वक्ष्यते । अपिच घटत्वमनोपाधि , नच साघ्याव्यापक्ता । त्र्यणुकघटान्यतरत्वे सति कार्यद्रव्योपादानकत्वे घटत्वस्योपाधित्वात् साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधिवत् । तथाच साध्यव्यात्तिसिद्धि , तदन्यतरत्या- च्यायत्तेरशक्यत्वात् , सर्वानुमानभङ्गप्रसदश्चानिर्वचनीयवादिनो न वचनीय । श्रीवल्लभस्त्व'नुप्राहकतर्वामा- वात्साध्यव्याप्ति पूर्व नास्ति प्रत्युत बाधापत्तिथेति मन्वानो बाधकमुक्तवान्, तमनुवदति-ननु परि- माणेति । परममहत्त्वादिषु व्यभिचारनिरासायोक महत्वाद्यवान्तरेति । पयोगशरीर तु-अणुत्वसामान्य कार्याकार्यत्ति परिमाणत्वसाक्षाद्याप्यजातित्वान्महत्त्वयदिति भाव । नच साध्यविकलता । महत्त्वस्याकाशा- १ नयायिकैकदेशिमवेनेदम् । २ तन्वारन्धात्पूर्वपूर्वेपु आरम्भकद्रव्येषु इति विग्रह । ३ इद चिन्त्यम् । सा. धनाव्यापकत्वरक्षायै महपदसार्धक्यात् । ४ इदमपि चिन्यम् । तादृशान्यतरत्वे सति कायद्रव्योपादानकत्वस्य श्य- गुकेऽपि सत्त्वेन डन घटत्वाभावेन साध्याव्यापकत्वात् । ५ व्याप्सिसिद्धिरिति पाठो भाति । ६ तदन्यतरत्वव्यावृत्ते. रशक्यत्वादिति पाठो भाति । उपाधाविति शेप । ७ पूर्वोत्तरीला पक्षदृष्टान्तान्यतरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्व यत्किञ्चिदूधमें समादाय तस्योपाधित्वसम्मवादिति शेष.। ८ महत्वे सति कार्यत्वरूपस्य हेतोरित्यर्ध ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ३१६ [द्वितीयः कार्यवृत्तित्वसिद्धौ कार्याणुपरिमाणाधिकरणद्व्यणुकसिद्धिरिति चेन्न । हूस्खत्वदीर्घत्वयो. रनैकान्त्यात् , तयोः कार्यैकवृत्तितयाऽकार्यवृत्तित्वानङ्गीकारात् । नच तद्व्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणान्नानैकान्तिकता । तथापि प्रतिसाधनसद्भावात् , तथाह्यणुत्वं काया- कार्यवृत्ति' न भवति महत्त्वव्यतिरिक्तत्वे सति परिमाणावान्तरजातिवादखत्वादिवत् भवन्मतमाश्रित्य प्रयोगसंभवात् , त्रसरेणुनित्यत्ववादिनं भाई प्रति हेतोविशेष्यासिद्धेश्न, द्वितीयप्रयोगे च सिद्धसाधनता, त्रसरेणुयुगलादौ संख्यापकर्पतारतम्यविश्रान्त्युपरः । तदेवं परमाणुभिरारब्धे ज्यणुकादौ महत्त्वोपपत्तेन व्यणुकादिप्रक्रमप्रक्रियासिद्धिः । किंच परिमाणस्य सिद्धत्वे तदारम्भविचारणा । नाद्यापि सिद्धसद्भावोऽभावाहभ- णमानयोः ॥ ५० ॥ परिमाणमेव न निरूपणपथमवतरति, कुतस्तदारम्भचिन्ता, तल्लभ- णप्रमाणयोरनिरूपणात् , तथाहि किं मानव्यवहारकारणं परिमाणम् १ उत द्वित्वासम- वाविकारणकवृत्तिगुणत्वावान्तरजातीयम् २ आहोस्विदसमवायिकारणत्वानधिकरणनित्या- काशवृत्तिवृत्तिगुणत्वावान्तरजातिमत् ३ परिमाणत्वजातिमद्वा ४ । नाद्यः । अदृष्टेश्वरा- देरपि मानव्यवहारकारणस्य परिमाणत्वप्रसङ्गात् । विपयतयेति विशेषणाददोप इति दिपु घटादिषु च वर्तमानत्वात् । तथाच यत् कार्यमणुत्वाधिकरणं परिमाणं तदधिकरणं यपुर, यय निलं परमाणुपरिमाणं तदधिकरणं परमाणुरित्यर्थः । अनेकान्तिकतामेव दर्शयति-तयोरिति । भस्तुती हखत्वदीर्घत्वव्यतिरिक्तत्वे सति इति विशेषणं, तबाह-नचेति । ननु यदिदमणुवं प्रतिसाधने पोरिनवे तत्तावन्न वेदान्तिनः सिद्धं, परमाणुह्मणुकयोरसिद्धौ तत्सरिमाणतत्सामान्ययोरसिद्धतरसारिति, तमार भवन्मतमिति । अथवा महत्त्वव्यतिरिक्तत्वे सतीति विशेषणं व्यर्थम् । आकाशानामपि कार्यतापान नश्च परिमाणानयिकरणतया महत्त्वस्यापि कार्यकत्तित्वेनोक्तसाध्यवत्त्वादिति, तपाह-भयन्मतमिति । यच प्रथमानुमाने महत्त्वे सति कार्यवादित्युकं तत्र विशेप्यासिदिमाह-प्रसरेण्विति । भारम्भर संख्येत्यादिद्वितीयानुमानेऽपि दूपणमाह-द्वितीयेति । द्वित्वं बारम्भकसंख्यापरपंविधान्निभूमिः,तम गुकगतमपि संभवति, ततः परारम्भकस्याद्याप्यसिद्धिरित्यर्थान्तरमियर्थः । प्रावित गरी -तदेवमिति। यस्य च महत्वस्योत्पत्त्यनुपपत्त्या प्यणुककल्पनं तदेवासिद, परिमाणमा दुमारे तरिका त्वस्य दुर्निरूपलादित्याह-किंचेत्यादिना । अभावादिति च्छेदः । मोति-परिमाणेति । द्विस्वमसमवायिकारणं यस्य पणुकपरिमाणस्य तहिलासमगायिकरण तदतिगत्वासन्तामा त्यर्थः । रूपादिव्यवच्छेदाय प्रयमं विशेषणम् । व्यादिव्यपच्छेदाय द्वितीयम् । असमवायिकारणत्वानधिकरणं निलय य आयाशत्तिगुगः तत्ति गुगतान्तरमास पर पत्रापि रुपलादिकमादाय रूपादिप्यतिव्यातिनिरासार्थमा तिम् । तथापि नियमित खद निलमहणम् । एतेन संयोगविभागाम्दा अपि परिमापाप्रपा मसमवायिकारणलानाधिकरणेसुषम् । नहि परममहसम्म शिरसमसावितरणमगि ! दित्वादेररागयायिकारण पाभिकरण सोभिरागः । न यपि पतिITERATrinary प्ययद्वारपारणस्य तथापि न पियतया, HEATREENA-विषयेति । 'गो समातिमापिः। - असमंयापिफारति। RAria ·- . परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। चेत् । न । परिमाणत्वजातेरपि तथात्यापत्तेः । जातिमत्त्वे सतीति चेत् । न । द्रव्येऽपि प्रसङ्गात् । परिमाणत्वजातिमत्त्वे सतीति चेत् । न । तावन्मानस्येव लक्षणत्वोपपत्ती व्यर्थविशेष्यत्वापातात् । नापि द्वितीयः । द्वित्वस्य तदसमवायिकारणत्वस्य चानन्तरमेव निरस्तत्वात् । किच विशिष्टजातिमत्त्व ज्ञाततया तव्यवहारकारणं वक्तव्य, तच किचिदु- पसमाहकपुरस्कारेणैव सर्वलक्ष्यव्यक्तिनिष्ठतयाधिगन्तव्यम् , अन्यथा व्यक्त्यन्वरे तथा- प्रथाऽभावेन तद्व्यवहाराभावप्रसङ्गात् । तथाच तेनैवानुगतव्यवहारोपपत्तौ कृतं विलक्षण- लक्षणपरीक्षाप्रयासेन । नापि तृतीयः । उक्तदोपानुपङ्गात् । नापि तुरीयः । जातिव्य- अकस्य निर्धत्तुमशक्यत्वात् । शस्यत्वे वा पूर्वोक्तदोपानुपक्तेश्च । तदेव न लक्षणनिरु- क्तिर्नापि प्रमाणम् । नहि मानव्यवहार एव तत्र प्रमाणम् , तस्यानिरुक्तेः, तथाहि कोऽय मानव्यवहारः, किं हस्तवितस्त्यादिव्यवहारः १ कि वाणुमहदादिव्यवहार: २ अस- वंगतत्वव्यवहारो वा ३ परिमितत्वव्यवहारो वा ४ । सर्वथा नोपपद्यते । अव्याप्तेः । अणु- त्वमहत्त्वाद्यसिद्धौ तद्विशेपितव्यवहारासिद्धेः, असर्वगतत्वव्यवहारस्याविभुत्वेनापि सभवात् । परिमितत्वव्यवहारस्य दशपलपरिमितमित्यादौ गुरुत्वेनापि दर्शनात् , याहगाश्रयेऽणुम- हदादिपरिमाणसमवायः परेणाङ्गीक्रियते तागाश्रयविशेषादेव तद्व्यवहारोपपत्ती तदति- रिक्तपरिमाणकल्पनाया कल्पनागौरवाच । अस्तु तर्वानुमान मानमनोहरकारोक्तं विवादाध्यासितं द्विष्ठगुणानसमवायिकारणा- सति मानव्यवहारकारण'मित्युदयनस्तदपि गुणवखण्डनेन निरसनीयम् । यद्यपि परिमाणलजाते परिमाण. विशेषणतया व्यवहारविषयत्वमस्ति तथापि जातिमत्त्वे सतीति विवक्षित, नव जाती जातिरस्वीति नाति व्याप्तिरित्याशय तर्हि तदाधारद्रव्येऽतिव्याप्तिरित्याह-न द्रव्येपीति न जातिमत्त्वमान विवक्षित किंतु परिमाणत्वजातिमत्त्व तेन न द्रव्यादिष्वतिव्याप्तिरिति शङ्कते-परिमाणत्वेति । परिमाणत्वजातियोगीले- तावदेवास्त्वित्स्यर्थ । ओमिति च न वाच्यम् , अन्त्यपक्षत्वेन दूष्यमाणलादिति भाव । शिवादित्यमनोहर योर मिमतलक्षण दूषयति-नापीति । यानि च जातिपुरस्कारेण प्रवृत्तानि लक्षणानि तेषा साधारणदूष- माह-किचोति । व्यवहारोपि लक्षणप्रयोजन, सच ज्ञातात्, इतरयातिप्रसङ्गात् असत्वासनाच, केवल- व्यतिरेकित्वालक्षणस्य, तथाचैवविधजातिमत्त्वमपि लक्षण ज्ञातमेव व्यावतकमित्यर्थ । तत किमिति त- नाह-तञ्चेति । एतादृशामेव विधजातिमत्त्व न खनीदृशामिति यदिद ज्ञान तद्यदि व्यक्तिपुरस्कारेण तदा तद्रूपस्यान्यनामावेन तन तद्धेतुव्यवहारो न स्यात् , तथाच सर्वव्यक्तिनिष्ठमेकरूपसग्राहक पुरस्कृत्य स इति वक्तव्यमित्यर्थ । प्रथा प्रतीति । ततो वा किमित्यनाह-तथाचेति । विलक्षणजातिविशिष्ट यलक्षण तत्प रीक्षणप्रयासेन कृतमलमित्यर्थ । असमवायिकारणेत्यादितृतीयलक्षण दूषयति-नापीति । अशक्य त्यादिति । पूर्वोक्तलक्षणाना दूपितत्वादिति भाव । ननु मानव्यवहार किमिति न प्रमाणमिति, तत्राह- नहीति । अव्याप्तरिति । हस्तवितस्त्यादीनामेकैकस्यैकैकस्मि-भावात्परमाणौ परममहति वाऽभावादया- प्तिरिति प्रथमपक्षे दूपणम् । द्वितीये दूपगमाह -अणुत्वेति । परिमाणमानासिखी तद्विशेषोऽसिद्ध इति भाव । सकलपरिमाणाननुगतिश्च लक्षणस्य द्रव्या । तृतीये दूषणमाह-असर्वेति 1 विभुलाभावमादा यापि घटत इत्यर्थ । अनापि व्यापकपरिमाणेऽव्याप्तिद्रष्टव्या । चतुर्थ दूषयति-परिमितेति । कल्पना गौरव च सर्वपक्षसाधारणदूषणमाह-यागेति। एव प्रत्यक्ष निराष्ट्र सानुमानमुद्भाव्य निराकराति-अस्तु तहीति । अद्विष्टगुणाभय इत्युक्ते एकत्दै- कपृथक्त्वाश्रयत्वेनान्तरता तदर्थ द्विष्टगुणानसमवायिकारणेत्युक्तम् , तथापि शब्देन ज्ञाना देगुणैश्चार्था- ·तत्त्वप्रदीपिका ( चित्सुखी) [विन्द्रीय नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्ताद्विष्टगुणाश्रयः द्रव्यत्वाजलाणुवत् । अत्र घ जीवाकाशी पही- क्रियेते । तथेश्वरो नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्तानसमवायिकारणाद्विष्टगुणामय आत्मत्वाची- ववदिति चेत् । न । 'आद्यस्योपाधिमत्त्वेन साध्याभावान्निदर्शने । द्वितीयस्योभयत्रापि प्रतिसाधनरोधनात् ॥५१॥ प्रथमानुमाने मूर्तत्वस्योपाधित्वात् । नच पार्थिवपरमागौ साध्याव्याप्तिः । तत्रापि- द्विष्टगुणानसमवायिकारणानित्यविशेषगुणव्यतिरिकादिष्टगुणानां परत्वापरत्ववेगादीनां सद्भावात् । नचेश्वरे मूर्तत्वस्योपाधेः साध्याव्याप्तिः, तस्य वेदान्ति- भिनिर्गुणत्वाङ्गीकारात् , द्वितीयप्रयोगेऽपि दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् । गुणानां नित्यत्वा. सिद्धावप्रसिद्धविशेषणत्वाच्च । सप्रतिसाधनं चेदं प्रयोगद्वयं, विवादाध्यासिवमुक्तवि- शेषणविशेपितसाधारणगुणाश्रयो न भवत्यमूर्तत्वाद्रूपादिवदिति प्रयोगोपपत्तेः । नचाद- व्यत्वमुपाधिः । तद्व्यतिरेके पृथिव्यादिषु मूर्तत्वस्यैवोपाधित्वात् । तदेवं परिमाणस्यासिद्धेने तदारम्भविचारणाप्यवकाशं लभते। । ' - न्तरता तदर्थमनित्यविशेषगुणव्यतिरिकेत्युक्तम् । द्विष्ठगुणानसमवायिकारणानित्यविशेषगुणव्यतिरिफगुणात्रय इत्युक्त संयोगविभागाजनको यो घटादिनिष्ठौ संयोगविभागौ तदाश्रयत्वेन सिद्धसाधनता अत उत्तमदि- ऐति । द्विष्टगुणानसमयायिकारणानित्यगुणव्यतिरिक्ताद्विष्टगुणाश्रय इत्युक्त कार्यद्रव्येषु व्यमिचारस्तेपामनित्य- गुणमात्राश्रयत्वेनानित्यव्यतिरिक्तगुणाश्रयत्वाभावादत उक्तं विशेषगुणेति । ईश्वरे व्यभिचारवारणायानित्यप्रह- णम् । अन्न च विवादाध्यासितपदेन विवक्षितं दर्शयति-अत्रचेति । तथाचानित्यविशेषगुणानामेव तथा भूतानां सत्त्वेनोमयेषामपि पक्षत्वाद्दिकालयोर्विशेषगुणशून्यतया नित्यविशेषगुणपदस्य वैयर्यप्रसझेन पसत्ता- संभवात् जीवाकाशयोरेव पक्षत्वं दिकालयोस्तु पक्षतुल्यतयावस्थानमिति भावः । अनुमानान्तरमपि ती. यमाह-तथेति । अत्राप्यद्विष्ठगुणाश्रय इत्युक्ते एकत्वादिनान्तिरता तदर्थमनसमवायिकारणेत्युक्तम् । तथापि ज्ञानादिनार्थान्तरता तदर्थ नित्यविशेषगुणव्यतिरिक्त्युक्तम् । द्वित्वादिनिरन्तरतापरिहारायादि टग्रहणम् । सामान्यादिभिरन्तरतापरिहाराय गुणग्रहणम् । अनयोपणं संगृहाति--आद्यस्येति । द्वितीयस्य निदर्शने साध्याभावादित्यन्वयः । श्लोकं विवृणोति-प्रथमेति । यदन नवोर्फ 'नच सर्गव स्वमूर्तत्वे उपाधी, पवनपार्थिवपरमाणुव्यभिचारादिति, तद्रूपयति-नचेति । साघ्याव्याप्तिः साध्येनोपाथे- ाप्त्यभावः, साध्याधिकवृत्तितेति यावत् । साध्याव्याप्तिरिति साध्यसमव्यात्यभावो विवक्षितः । ननु विश्वेश्वरे नित्यज्ञानादेरुक्तरूपत्वेन साध्यवत्त्वमति नचास्ति मूर्तत्वमुपाधिरतः साध्याव्यापक इति, तथा नचेश्वरे इति । तत्र साध्यमपि गास्तीत्यर्थः । किंचान द्विष्ठविशेषगुणपदयोरपार्यकता, अनसमवामिगर णपदेनानिस्यव्यतिरिक्तपदेन वाऽनभीष्टव्यावृत्तिसिद्धेः । अर्थान्तरता च, शन्दगाननित्यतामादायापि दिया. मात् । ईश्वरान्यामूर्तान्यत्वस्य समव्यापकस्योपाधित्वाच । साध्यवैकल्यादिति । निर्गुणात्मवादित्लादेश न्तिन इत्यर्थः । नित्यविशेषगुणेत्ययमप्यंशो मां प्रत्यसिद्ध इत्याह-गुणानामिति । उभयपारीलाई विवृणोति-सप्रतिसाधनमिति।जीवाकाशौ द्विष्टगुणानसमयायिकारणानिस्सविशेषगुगन्यविरिष्यनिया रणगुणाश्रयत्वानधिकरणं, तधेश्वरोप्युक्तविशेषणविशिष्टसाधारणगुणाधयत्यानधिकरणम् । उमयमागूनत्यातली हेतुरवगन्तव्यः । तद्यतिरेक इति । एवं पायतिरेको यफव्यः, विप्रतिपक्षमेवंविधगुगाला स्वाद पृथिवीवदिति । तत्र मूर्तत्वमुपायिरतः साध्यव्याप्तिर्नास्तीत्यर्थः । फिंच धोत्रमात्रमाभमान माकाशे प्रकरणसमत्वं संपादयितुमात्मनि च मनोमानप्रात्यधर्मवत्पेन, शब्दो वा सानादिलं पा साना परिमाणराण्डनस्य परिमाणकारणत्यनिराकरणोपयोगमाह-तदेयमिति । १२ चिन्त्यम् । सामान्यस दिसताय ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३१९ , नच कारणगुणपूर्वकतानियमः रूपादीनां । परिपके लौहित्यस्याकारणगुणपूर्वस्यापि दर्शनात् । ननु निवृत्तः श्यामो घटोऽन्य एव च लोहितस्तत्रोत्पन्नः, तथाहि श्यामत्व- माश्रयविनाशादेव नश्यति कार्यगतरूपत्वात् नष्टपटरूपवत् । तथा लौहित्यमाश्रयोत्पत्त्य- नन्तरमेवोत्पद्यते कार्यगतरूपत्वात्कार्यलोहितपटरूपवदित्यनुमानवताझेदसिद्धेः । नच विनाशे हेतोरभावः । स्पर्शवद्वेगवदनिलसंचलनवलेन प्रज्वलज्वलनस्य ज्वालाकलापस्यैव घटावयवसद्धातविघटनहेतुत्वात् । अन्यथानलावयवानामन्तरनुप्रवेशासंभवेन पिठरजठरसं- चारिसलिलोल्ललनतण्डुलविक्छेदनयोरसंभवप्रसङ्गात् । मृदुकठिनतालक्षणविरुद्धधर्मसंस- गोपलव्धेश्च तद्भेदावगतौ कथं न कारणगुणपूर्वकता रूपादीनामिति चेत् । मैवम् । 'त- त्वेन प्रत्यभिज्ञानात्तदाधेयानिपाततः । संख्याप्रमाणयोरैक्यादन्यथापाकसंभवात्' ॥ ५२ ॥ . यन्य 'कारणगुणप्रक्रमेण कार्ये गुणारम्भ' इति वैशेषिकैः परिभाध्यते, तदप्ययुक्तम् , पाकजप्रक्रियायामेव नियमस्याशक्यसमर्थत्यादित्याह-नच कारणेति । योहि परिपक्को घटस्खस्य पाकसमये रूपान्तरं ताव- दुत्पद्यते, नच तस्य कारणगुणपूर्वकत्वं, पूर्वघटस्यानष्टत्वात् । स्थित एव तमित्रूपान्तरस्यामिसंयोगात्परमुत्पत्ते- रित्यर्थः । ननु स्थित एव घट इत्यसिद्धं नष्टत्वादामघटस्येति शङ्कते-नन्विति । ननु स. एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञानात् घटैक्यावगमे कथं तस्य निवृत्तिरित्यत आह-तथाहीत्यादिना । नष्टघटरूपेणार्यान्तरता. परिहारायैवमहणम् । परमाणुगतरूपेऽनैकान्तिकतापरिहाराय कार्यग्रहणम् । कार्यगतसत्तादिव्याहत्त्ये रूपप्रणम् । एवमामघटवंसं प्रसाध्य कार्यगुणानां कारणगुणपूर्वकत्वनियमार्थ लोहितपटस्योत्पत्तावम्यनुमा- नमाह तथा लौहित्यमिति । लोहिततनवारब्धः पटो लोहितपटः । पटमहणं चोपलक्षणार्थम् । एवं किरणावलीकारोदीरितानुमानविरोधाद्रव्यमेदाधिगती प्रत्यभिज्ञा ज्वालाप्रत्यमिज्ञावद्धान्तेत्यर्थः । नन्यत्र मुशलप्रहारादिरसमवायिकारणसंयोगनाशहेतु. पाकावस्थाया नास्ति तत्कथं विनाशः, अनुमानद्वयं तु शकि- तोपाधिव्याधिव्याहतं भविष्यतीति, तनाह-नच विनाश इति । स्पर्शवा-वेगवांश्च योऽनिलस्तस्य संच- लनेन यो प्रज्वलम्वलनस्तस्य यो ज्वालाकलापस्तस्पति विग्रहः । अयमभिसंधिः । घटादिपार्थिवावय- विनां तेजःसंयोगे सत्यम्याद्याघातानोदनात् वा परपरया तदारम्भकेपु परमाणुपु कर्माण्युत्पद्यन्ते तेभ्यो विभागः विभागेभ्यो द्रव्यारम्भकसंयोगनाशस्ततश्च ध्यणुकमारभ्यान्यावयविपर्यन्तं द्रव्याणा विनाशः, तस्मिन् विनष्टे परमाणुध्वमिसयोगादौष्ण्यापेक्षाद्रूपरसगन्धस्पर्शानो विनाशः, पुनरन्यस्मादमिसंयोगादौष्ण्यापेक्षात्पा- कजरूपादयो जायन्ते, तदनन्तरं च भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसयोगादणुषु कर्मोत्पत्ती तेषां परस्परसंयोगाइय- णुकादिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते, तन च कारणगुणप्रक्रमेण रूपाद्युत्पत्तिरिति पीलुपाकवादिप्रक्रिया । तथाच स्पर्शवद्वेगवदग्निसयोगो द्रव्यासमवायिकारणसंयोगनाशहेतुरिति । नन्वविनष्ट एव कार्यद्रव्ये रूपादिमानस्यैव निवृत्तिरपरस्य चोत्पत्तिः कि न स्यादिति, तत्राह-अन्यथेति । अथवा तादृशज्वालासपर्को वहिष्ठावय- यानां, न पुनर्घटान्तरावयवाना, तत्कथमान्तरावयवसंयोगनाश इति, तत्राह-अन्यथेति । उल्ललन ऊर्यच. लनम् । विरुद्धधर्मसंसर्गादपि द्रव्यान्तरमैवावसीयत इत्यभिप्रेत्याह-मृद्धिति । तदेतद्दूषयति-मैवमिति । स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानातावदामपक्कावस्थयोरैक्यमवगम्यते ततस्वद्विरुद्धतया कालात्ययापदिष्टमनुमानजा. तमिलैक्यमेव युक्तम् । तदाधेयानिपाततः । यदि हि पाक्समये चुल्ल्यादीनां विनाशोत्पादौ स्यातां तदा तदन्तराकाले तदुपरिस्थितस्थाल्यादीना निपातः स्यान्मुद्रादिप्रहारे तथादर्शनात् । इतश्चैक्यमेव युकं, सख्याप्रमाणयोरक्यात् , यावन्तो यत्परिमाणाश्च घटा आमपाके निक्षिप्तास्तावन्तस्तसरिमाणा एव च घराः पक्का अपि दृश्यन्ते । भपूर्वोत्पत्तौ हि कतिभिश्चित्परमाणुभिरधिका वा अधिकपरिमाणा वा फिमिति नार- भ्यन्ते । यत्तु पाकानुपपत्तिर्वाधिकोक्ता, तत्राह-अन्यथेति । द्रव्यविनाशव्यतिरेकेणापि सच्छिद्रलादवय- विद्रव्याणां ज्वलनावयवानामान्तरेप्यनुप्रवेशसभवेन पाकोपपत्तेरिति सग्रहलोकार्थः । तमिमं विणोति- ·३२० , तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [ईतीयः स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधात्, उपरिस्थितशरावादीनामपातात् , उद्देश. त्वतत्संख्यतातत्परिमाणतोपलब्धेश्च । अन्तःपाकस्यापि सच्छिद्रत्वांदक्यविनां स्कटिका- न्तरिन्द्रियरश्मिप्रवेशवदुपपत्तेः । अन्यथा सलिलस्यन्दनबहिःशैयोपलम्भयोरभावप्रस. ङ्गात् । मृदुकठिनतालक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गस्याप्यन्तरेणावयविनाशं छायातपविनिहिपट- वदुपपत्तेः । नच वेगवद्गव्याभिघातमात्रादवयविनाशः । प्रबलपवनाभिमुखनिहित्रपटा- देरपि विनाशापत्तेः । .. नियतहेतुभावकुलालादिव्यतिरेकेण घटजन्मासिद्धेश्च । अन्यथा शब्दसुखाइयोप्यान यविनाशविनाश्याः, कार्यत्वे सति विशेषगुणत्वात् घटरूपादिवदित्यपि स्यात्, प्रत्यभि- ज्ञाविरोधस्तु प्रकृतेपि समानः । नचैवं पिठरकुहरसंचारितण्डुलानामनलसंपर्कप्यनाशर- सङ्गः। परिमाणभेदस्यं प्रत्यक्षसिद्धत्वाद्विरोधिप्रत्यभिज्ञाभावाच । नच स एवायमिति प्रत्यभिज्ञाविरोधः प्रदीपेपि तुल्यः । न्यूनाधिकपरिमाणभेदस्य तन्त्र प्रत्यक्षेणोपलम्मान तैलवर्सनिसंयोगानां च प्रतिक्षणं भेदेन सामग्रीभेदाच कार्यभेदोपपत्तेः, सन्न प्रत्यभि- ज्ञायाः सादृश्यविपयतयान्यथासिद्धेः । नचैकन प्रत्यभिज्ञाया अन्यथासिद्धौ सर्वत्र तथाभावः । वाधाबाधाभ्यां तब्यवस्थोपपत्तेः, अन्यथातिप्रसङ्गात् । स पवेत्यादिना । यथाहि सलिले विनष्टेषु बुद्धदेषु बुद्दान्तराणां चोत्पत्तौ न तद्देशत्वादिनियमस्तयेहापि स्यात्, पूर्वस्य विनाशात्, न त्वेवमस्तीत्याह--तद्देशत्वेति । अथ किमिति सच्छिद्रतावयविनामिति, तबाह अन्यथेति । यथाहि सलिलस्यन्दनादिमात्रान तद्धटनाशस्त्वयाझीक्रियते, तथा दहनानुप्रवेशेपि सरियनेषु पाकोपपत्तेर्न द्रव्यनाश इति भावः । विरुद्धधर्मसंसर्ग परिहति-मृदुकठिनेति । यद्यपि घटायातपविनि- हितपटस्यापि पाको वैशेषिकैरङ्गीक्रियते, तथापि न विरुद्ध संस्पर्शवत्वेनावयविनो मेदोभिमतः, अवयचिन एकत्वेन प्रत्यभिज्ञानादिति भावः । यस्तु द्रव्यविनाशहेतुरुक्तः, सोप्यन्यथासिद्धत्वादसिद्ध इलाह-नवेति । अथ तेजस एवायं खभावः यत्पूर्वव्यूहविनाशेन व्यूहान्तरोत्पादनं, तथाहोदयनः-ईडशो हि तेजसो वेगातिशयः स्पर्शातिशयो वेत्यादि । तदसत् । मुशलाभिघातेन तदभावप्रसात् । तेजस इत्येतदपि पाने कान्तम् । नहि चाक्षुषं चान्दं वा तेजो घटादि पाचयतीत्यनुमन्यन्ते । तस्मादन प्रपलं विनाशालायकमरित तत्र विनाशो नान्यत्रेत्ययमेव पन्थाः, नतु तेजस्त्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । चि घटापुत्पत्तौ मुलालाइयो तनविशेषावकचीवरादयश्च हेतवो लोकप्रसिद्धान्तदभावे कथमामपाके कलशाधुत्पत्तिः, नियतहेतुभ्यतिरे केण च तदुत्पत्तावाकस्मिकतापातादित्याह-नियतेति । यदि चवमयाधितप्रत्यभिशापरिमापियपि यह तत्त्वेऽनुमानाभासदुर्मदेन कश्चिदनाश्वासी स्यात्तमतिप्रशाशेन वशयति-अन्यथेति । पारसमिस आश्रयोत्पत्तरप्युपलक्षणार्थः, तथाचाभाससमानयोगक्षेमं प्रथमानुमानमति भावः । थप तत्र प्रभा विरोधमेव पुरो निदध्यातनाह-प्रत्यभिज्ञेति । खमते त्वतिप्रति परिहरति-नयमिति । भिशाप्रामाण्येप्यतिप्रसक्किं वारयति-नचेति । तत्र सप्रतिपक्ष यान्यत्वं, सामग्रीमेदव, भतसत्र सादृश्यविषयतयान्यथासिद्धिः, इह तु न तथा वाधकमस्ति, प्रत्यभिशापेन व पाधकानुमानमनिशा धान्ताभ्यां ध्वस्तमित्यर्थः । एवमपि न्यायपदवीपरिप्रापितमधान रणावतीकारोमिमे, TE: प्वमिसयोगाः नियमेन व्यारम्भसयोगप्रतिद्वन्द्रिविमागजनक कियातयः अभियोगमापामिन दिति । तदसत् । उदकाकाशामिसंयोगेऽनेकान्यात, पापियामिसंयोगवारिति विशेषारि गि फामावात् शहिताप्रयोजकता, प्रत्यभिज्ञाविरोभा निर्वहते । मन्या मनमानसमापन शाविरोधाति प्रसनाभ्यो निरस्तमेवेसनम् । , ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३२१ तस्मात्कारणगुणप्रक्रमो न विदुपा परितोपायेति सिद्धम् । कारणलानिरुक्तेश्च । तथाहि किमिद कारणत्वं, कि पूर्वकालभावित्वं १ कि या नियतप्राकालसत्त्वं २ सहका- स्विकल्यप्रयुक्तकार्याभाववत्त्व वा ३ अन्वयव्यतिरेकनन्नातीयत्व वा ४ सामध्ये देशले वा ५ व्यापारवत्त्वं वा ६ यदनभ्युपगमे नित्यसत्तासत्त्वयोरन्पतरप्रसक्तितद्वा । नाद्यः । रासभस्यापि धूमादिकारणत्वप्रमगात् । न द्वितीयः । 'कालस्याहेतुतापत्तेना- वितोऽन्योन्यसनयात् । स्वात्मवृत्तरयुक्त मान्नियतत्मानिरुक्तिनः ॥ ५३॥ कालाव्याः, कालस्य कालान्तराभावात् । नचौपाधिक कालस्य पौर्वापर्यम् । इतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । कालपौर्वापर्य उपाधिपौपिये तत्पौर्यापर्ये कालस्य तथात्वमिति । उपाध्यन्तराधीनमुपाधेः पौर्वापर्य नतु कालाधीनमिति चेत् । न । युगपदनन्तोपाध्यस्थानप्रसङ्गात् । नचैवम- स्त्विति वाच्यम् । प्रमाणाभावात् , व्यवहारस्य मायामयत्वेनोपपत्तेः, कल्पकाभावाच । अन्यथा तदुपाधेरैनातीतादिव्यवहारोपपत्ती कालापलापप्रसङ्गात् । उपाधिभेदेपि कि- चिदुपाधिविशिष्टस्य कालस्यान्योपाधिविशिष्टे काले न वृत्तिर्येन कालस्य पूर्वकाले भावित्वं, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । नहि कुण्डलिनि देवदत्ते स एप दण्डविशिष्टो वर्तते । काचेयं उपसहरति-तस्मादिति । कंच कारण वमेव यदा दुर्निरूपण, तदा कारणविशेषतया परमाण्वायनु मानमसभवि, नच जात्युत्तरता, ब्रह्मण कारणत्वानगीकारात् , बियदादिविवर्ताधिष्ठानमानत्वात् , नहि गु. स्यादि रजत प्रति कारणमिति प्रसिद्धिरस्ति, अधिष्ठानत्वमप्यनिर्वाच्यप्रतियोगिक वादनिर्वाच्यमेय, मृदादावपि निलप्यमाण कारण वमेव विधाधिष्ठानत्वमेव । एतादृशाधिष्ठानत्वविवक्षया च 'स कारण करणाधिपाधिप , कारणत्वेन चाकाशादिष्वि'त्यादिश्रुतिसूनभाष्यादौ ब्रह्मणि कारणशब्दप्रयोग इति हृदे निधाय कारणत्व स ण्डयति-कारणत्वेति । कारणत्वानिरुकेश्च न कारणगुणप्रक्रमो विदुपा परितोपाये सन्वय । अङ्कुराज ननलक्षणकार्याभाववत्त्वमतस्कारणस्याप्यस्ती युक्तम्-सहकारीति । जातीयपद व्यक्तिसग्रहार्थम् । यदनभ्युपगम इति । नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसक्तिनिवारक चेत्यर्थ । यस्य मृदादे कारणत्वेनामि मतस्यानभ्युपगमे निहतुक्तया भावत्वे सति सादिवा घटादे सत्यम्, अभावत्वे सति शशविषाणादिवदसत्त्व च प्रपद्यते तन्मृदादिकारणमिति भाव । रासभस्यापीति । अकारणस्यापि गदभादेधूमादिपूर्वभावित्व मस्तीति तस्यापि धूमादि कारणत्वासनादतिव्याप्तिरित्यथ । नियतप्राकालसत्त्वमिति द्वितीयपक्षेपि दूपणानि लोकेन सगृह्णाति-कालस्येति । नहि क लस्य कालभावित्वमस्ति, कालस्यै फत्वेन कालान्तराभावात् । अयो पाधिक कालमेदोस्ति, तथाचोपाधिपौर्वापर्याभ्यामुपहितकालपौर्वापयमिति, तनाह-नाधित इति । नाप्युपाधित पौर्वापर्य, कुत , अन्योन्यसश्रयात् । उपाध्यन्तरेपि पौर्वापर्यं किमुपाध्य-तरात् किंवा पूर्वापर कालसुबन्धात् । नाय । अनवस्थानात् , तैरेव चार्येषु पूवापरादित्र्यवहारसिद्ध कालवैयर्थ्याच्च । द्वितीये. ऽन्योन्याश्रय । कालपौवापर्यादुपाधिपौर्वापर्यम् उपाधिपौर्वापर्याच कालपौवापयमित्यर्थ । यदिच किंचिदुपा घिविशिष्टकालेनोपाध्यतरविशिष्टकालसबन्धादस्ति कालपार्वापर्यमिति मति , तदा विशेष्याश आत्माश्रयत्व स्थात,तचायुक्त, लोके तथाऽदर्शनादित्याह-स्वात्मेति । तव नियतत्वानिरूपणाच न तद्विशिष्टलक्षणमित्याह -नियतत्वेति । श्लोक विगृणोति-कालाव्याप्तेरित्यादिना । खात्मवृत्तरित्येतद्विवृणोति-उपा धिभेदेपीति । खात्मवृत्तिविरोधमेवोपपादयति-नहि कुण्डलिनीति । अन्त्यदूपण विणोति- काचेति । प्राकालसत्त्वमाकाशादेरप्यस्तीति कार्यानुगुणतयेत्युक्तम् । नच प्रथमचतुर्थयो पौनरुत्यम् । १ आधिरुपाधि । चि ४१ ·.. ३२२ तत्त्वप्रदीपिका (चिसुखी) [द्वितीयः नियतिः, किं तस्मिन्सत्येव भावः १ अनन्यथासिद्धत्वं वा २ तत्तत्कार्यानुगुणतया प्राका- लसत्त्वं वा ३ तस्मिन्सति भाव एव वा ४ । नाद्यः । रासभस्यापि धूमविशेष प्रति नि यतत्यापत्तेः, स्वसत्तायां सत्यामेव जायमानधूमविशेष प्रति सस्यापि नियतत्वात् । न द्वितीयः । रासभाकाशादेरपि तथात्वापत्तेः । स्वकारणसत्त्वेन नित्य विमुतया च तेषां सन्निधिन त्वनन्यथासिद्ध इति चेत्, तर्तिक स्वकारणसन्निधिप्रयुक्तसन्निधीनि वीजवरणी- धामसलिलानीत्यकारणान्येवाट्टरोत्पत्तौ किं वा शब्दसुखाद्य पत्तौ नित्यविभुखभावा दि. यदात्मादयः । नापि तृतीयः । प्राकालसत्त्वातिरिक्तानुगुणत्वस्याप्यनिरूपणात् । न च. तुर्थः । वीजादेरकारणत्वप्रसङ्गात् । नहि तस्मिन्सति भाव एवाकरादेः । सहकारिमध्यमध्यासीने तस्मिन्सति भवत्येवेति चेत् । मैवम् । रासभस्यापि कदा- चिस्सहकारिमध्यमध्यासीनतासंभवात् । सहकारिवैकल्यप्रयुक्त कार्याभाववत्त्वं कारणत्व मिति तृतीयोपि न । 'हेतुसाकल्यरूपायां सामग्र्यां तदसंभवात् । कारणत्वानिरुको प सहकार्यनिरूपणात् ॥ ५४॥ सामग्र्या अकारणत्वप्रसङ्गात्, तस्याः सहकारिवैकल्यप्र- युक्तकार्याभाववत्त्वाभावात्, सहकारिसकलताया एव सामग्रीत्वात् । किंच सह करोतीति सहकारि कारणान्तरं, तथा च कारणत्यस्यैवाद्याप्यनिरुक्तरात्माश्रयः। नापि चतुर्थः । 'जातेरहे तुतापत्ते रासभेऽतिप्रसक्तितः । गगनादिपु चाव्याप्तेरन्वयादेरयोगतः ॥ ५५ ॥ धूमाग्योरन्ययोगव्यवच्छेदेप्ययोगव्यवच्छेदाभावात् । रासभस्येति । यद्यपि धूमजातीयस रासभे सत्सेर भाव इति. नास्ति, तथापि तदानीमुत्पन्नधूमविशेषस्यैवंभावोस्तीत्यतिव्याप्तिरित्यर्थः । एतदेव विशदपति- स्वसत्तायामिति । अनन्यथासिद्धत्वमिति पक्षेपीदमेव दूषणमाह-न द्वितीय इति । नन्वनन्ययाः सिद्ध इति कोर्थः अन्यथासिद्धो न भवतीति, तयाच कारणत्वं नियतवं या विना सिद्धो निमनो ज्ञानो या न भवतीत्युक्तं भवति, नचैवं रासभ आकाशो वा, एकस्य खकारणप्रयुक्तसनिधित्वादपरस्य च विभुतमा- ऽवर्जनीयसनिधित्वं, ततो नातिव्याप्तिरिति शङ्कते-स्वकारणसत्वेनेति । तत्किं खकारणप्रयुकमसिधिः विभुत्वे एव वान्यथासिद्धिः कि वाभ्यामनुमीयमाना काचित् । नोभयथापि, यी नारीनामङ्खरापुत्पता: दीनां च शब्दाद्युत्पत्तायुक्तरुपलभावेपि अनन्यथासिद्धलादिति दूषयति-तकिमित्यादिना । धान तेजः । तत्तत्कार्येत्यादि तृतीयपक्षं दूपयति-नापीति । अनिरूपणादिति । यथा काललमर्ग कारपरि संभवति तथा निरुक्तेरशक्तेस्तन्निरूप्यमानुगुण्यमपि दुर्निरूपणमतोऽसिद्धिरित्यर्थः । प्राकालरात्यमानस रानः भाकाशादायप्यविशिष्टलादित्यपि द्रष्टव्यम् । सति तस्मिन्मवत्येवेति चतुर्थपोऽयाप्तिमाह-वीजादेरिति । ननु यद्यपि पीजमावस्यैवंविधनियमो नास्ति, तथापि सहकारिसमेतस्यास्ति कदाचित, अपि च सदनको यत्र तत्र प्रतिनियतमुच्यते इति शङ्कते--सहकारीति । तत्र सहकारमध्यनिवेश एविषभियनो. ऽतिरित्तो वा । नान्यः, अनिरुतेः । आयेऽतिव्याप्तेः । गर्दभादेरपि शियादितहकारिमभ्यनिवेश sai विधनियममात्रेणाकुर प्रतिनियतलापातादिति दूषयति-मैवमिति । एवं नियतलयानेन ॥ कारणलक्षणं दूपयिला तृतीयं दूपयति-सहकारीति । तत्रापि दूषणानि संवि-रिपति । फारणपोकल्यरूपा या सामग्री सापि तावद्वजादिवकारणमेव । भय सम्रक्षण न संगती, स्त सहकारियरल्यस्यैवासंभयात् । किंच सहकरोतीति सहकारी मारणविशेषः तथा नेत्यपेसाया पकाया पचनीयं तथाचामाश्रयमित्यर्थः । पिणोति-सामध्या इति भन्ययारेकरमाटीस पक्षे दूपणानि संगृहाति-जातेरित्यादिनी । नहि जावेतिरति येन तवायीमतया पारा १ कालरूपकारणं साधारण-मानगुर्य निर्वपुमरामपानसभा ·परिच्छेदः]. नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३२३ जातेरकारणत्वप्रसङ्गात्, जातेातिमत्त्वाभावात्, द्रव्यत्वादिना रासमादेरप्यन्वयव्यतिरे- : कवयादिजातीयत्वेन धूमादिकारणत्वप्रसङ्गात् । द्रव्यत्वावान्तरजातीयत्वं विवक्षितमि- तिचेन्न । कालाकाशदिशामकारणत्वप्रसङ्गात् । तेषां द्रव्यत्वावान्तरजातिविधुरत्वात् । को चेमावन्वयव्यतिरेको, किं कालत उत देशत उत्तोभाभ्याम् । आये काले तदावा- दव्याप्तिः । द्वितीये तु देशे तदभावः । न तृतीयोपि । उभयोरप्युभयाभावात् । सति भावोऽसत्यभाव एव ताविति चेन्न । तदभावेपि तृणारणिमणीनां दहनहेतुत्वा- हीकारात् । तेपामेकैकाभावेपि दहनदर्शनात् । तत्रापि तज्जन्यदहनानानवान्तरजाति- भेदान व्यभिचार इति चेन्न । जातिभेदे प्रमाणाभावात् । न तावत्प्रत्यक्षप्रमाणम्, इन्द्रि. यसन्निकर्षमात्रेण सुनिपुणैरप्यनुपलभ्यमानत्वात् । ननु तृणारणिमणिप्रभवत्वज्ञानसंस्कृ. तेन्द्रियसंनिकाधिगम्योयं जातिभेदः, विशिष्टमातृपितृप्रभवत्वज्ञानसंस्कारसचिवलोचन- गोचर इव ब्राह्मणत्वमिति चेत् ।न । तेषां व्यभिचारादेव जनकत्वासिद्धेः । जातिभे- दालिङ्गितव्यक्तिविशेष प्रति न तस्य व्यभिचार इति चेन्न । सिद्धे जातिभेदे जनकत्व- सिद्धिस्तत्सिद्धौ च जातिभेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गात् । ननु कार्यविशेपेण तृणादिकारणविशेषप्रभवाणां बहूनां वैजात्यानुमानमस्तु । तथाहि प्रदीप एव प्रासादोदरव्यापकं प्रभामण्डलमारभते, न तथा ज्वालाजटिलोपि वहिर्नतरां च कारीप इति कुसुमाञ्जलिकार इति चेन्न । एकजातीयत्वप्राप्रित्यक्षप्रतिहतस्यानु- मानस्यानुस्थानात् । नच प्रत्यक्षायोग्यं वैजात्यम् । प्रत्यक्षव्यक्तिवृत्तिसामान्यस्याप्रत्यक्ष- स्यादित्यव्याप्तिः। किंच सत्यादिकमादाय गर्दभादेरपि बीजादिजातीयतयाङ्कुरादिकारणतापातादतिव्याप्तिः। अथ द्रव्यत्वावान्तरजात्या साजात्यं विवक्ष्येत, तदाकाशादावभावादव्याप्तिः, व्यतिरेकाभावाचेत्यपि द्रष्टव्यम् । तधान्वयव्यतिरेकयोरपि कालतो देशतो वा दुर्निरूपणादयुक्तमिद लक्षणमित्यर्थः । सग्रहं विवृणोति विशदप्रन्धेन-जातेरिति । ननु न देशतः कालतो वान्वयव्यतिरेकावभिमती, कि तर्हि तस्सिन्मति भावोऽसत्यभाव एवेति यो नि- यमौ ताविति शङ्कते-सतीति । तृणादिषु नियमाभावं विवृणोति–तेपामिति । नहि दहनस्तृणाभावे न जायते, मणेरपि जायमानखात् । नापि मणेरभावेऽभावः, अरणेरपि जायमानलात् । अथ च तेषामन्वय- व्यतिरेकी स्तः, कारणवप्रसिद्धरतोऽव्याप्तिरित्यर्थः । अन कुसुमाञ्जलिकारेण तृणादिप्रभवामिष्वप्यवान्तरवै. जात्यमभ्युपगम्य कारणवैचित्र्ये कार्यवैचित्र्य समर्थितं, तथाच तत्तद्विशेष प्रति तृणादीनामुक्तनियमोस्तीति शइते-तत्रापीति । प्रत्यक्षतो वैजात्यमनुपलब्धिपराहतमित्याह----सुनिपुणैरिति । ननु यद्यपीन्द्रिय- सनिकर्षमानान ज्ञायते तथाप्यमियअकान्तरसचिवप्रत्यक्षेण शक्यं ज्ञातुमिति दृष्टान्तदर्शनपूर्वकं शहते-- नन्विति। तन वकव्यं कि तृणादिप्रभवत्वमग्निमानदर्शनादवगम्यते किं वा जातिभेदाऽऽलिहितामिदर्श- नात् । भायेऽसिद्धिः । अमिमान प्रति तेषां परस्परव्यभिचारादित्याह-न तेपामिति । द्वितीयं शहते --जातिभेदेति । तद्घन्योन्याश्रयः, प्रथमतोऽभिषु जातिभेदे ज्ञावे तद्दर्शनात्तृणादिप्रभवलशानं तज्ज्ञानाच जातिभेदज्ञानमिति परिहरति-न सिद्ध इति । ननु न प्रत्यक्षेण जातिमेदाधिगतिः कितु लिङ्गेनेति शइते-नन्विति । कार्यविशेषमेव समर्थयते- तथाहीति । कारीषो गोमयेन्धनोद्भवः । प्रदीपप्रभामण्डलं कारीपादिकारणाद्विभिन्नजातीयकारणजन्य तद्विमिन्नजातीयकार्यवाटवदित्यनुमानाजातिभेदसिद्धिरित्यर्थ. । नन्वतीन्द्रियजातिभेद. एवानुमीयते तेन , , - ·. अतिव्याप्तरित्यादिना । कि वस्तूना साकल्य सामग्री कि वा कारणानाम् । आये भारायनकानमपि मेति श्लोकार्थ विवृणोति-किं वस्तूनामित्यादिना । व्यस्तानामेवेति । परि व्यसान्मेर कारगर ३२४ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीय स्वायोगात्, प्रासादोदरव्यापिप्रभामण्डलादिकार्यभेदस्य तवत्सहकारिभेदादन्यथोपपत्तेश्य, एकजातीयेपि मृदादौ तत्तत्सहकारिसाहित्येन तत्तद्विजातीयघटशरावादिकार्योपलव्यः । एकजातीयादपि घटाद्भिन्नजातीयाना रूपादीनामुत्पत्तेरभ्युपगमाच । नापि पञ्चमः । सा- मत्र्या दुर्निरूपत्वेन । तदेकदेशस्यापि दुर्निरूपत्वात् । तथाहि 'अतिव्याप्तेः स्वपत्तित्वाद्दे- उभेदेप्यसभवात् । कार्यस्य हेतुभिः सिद्धेर्पथा साकल्यकल्पना' ॥ ५६ ॥ कि वस्तूनां साकल्यं सामग्री कि वा कारणानाम् । नायः । अकारणसाकल्येपि प्रस. गात् । द्वितीये कारणत्वस्याद्याप्यनिरुक्तेरामाश्रयः । कारणसाकल्य च कारणाना स्वरू- पमतिरिक्तं वा । आये व्यस्तेभ्योपि कार्यमुत्पद्येत । द्वितीये नित्यत्वे साकल्यस्य सदा कार्योत्पादः, अनित्यत्वेपि व्यस्तानामेव साकल्यकारणत्वे साकल्यस्यापि सदातनत्वेन कार्यस्यापि सदोत्पादः । समस्ताना हेतुत्वे चात्माश्रयः अनवस्था वा । साकल्यजनकेश्य एव च प्रधानकार्योत्पत्तेः किमजागलस्तनायमानेन साकल्येन । एतेन कारणानाभन्यो- न्यवैशिष्ट्य सामग्रीति प्रत्यादिष्टम् । न च कारणसन्निधिः सामग्री । तदनिर्वचनात् । न तावदेककालत्व सन्निधिः । काले तदभावात् । न प्रत्यक्षपराहतिस्तनाह-नचेति । यदि हि प्रत्यक्षाश्रयापि जातिरप्रत्यक्षा, घटखादे प्रत्यभरपे कुठ आश्वास , व्यञकस्य च पूर्वमेवोन्मूलितत्वादिति, भाव । विपक्षे बाधकविधुरत्वाच्छड़ितोपाधिता च, भेदस्य प्रकारान्तरेणाप्युपपत्तरित्याह-प्रासादेति । न केवलमुपपत्ति , दृश्यते च तत्र तन एकजादी यात्सहकारिभेदयुताद्विलक्षणद्रव्यस्य विलक्षणगुणस्य चोत्पत्तिस्ततश्चानेकान्तिकतेल्लाह-एकजातीयेत्या दिना । सामग्येकदेशलमिति पक्ष दूपयति-नापि पञ्चम इति । तन सामग्रीदूपणानि सहमति शिलाशकलादीनामपि साफल्यस्यारादिसामग्रीलप्रसादविव्याप्ति । द्वितीये कारणशानात्मामग्रीज्ञान सा मप्रीज्ञानाच कारणज्ञानमित्यन्योन्याश्रयादित्यर्थ । किच तसाल्य कारणे यो मिलममिस या। भिमाप निल चेत्सदा कार्यजन्मप्रसङ्ग । अनित्यत्वेपि व्यस्तेभ्य समस्तेभ्यो वा तस्स नोत्पत्तिसंभव । भाये कार्यसम स्त्ययो सदा जन्मप्रसा । द्वितीये सावल्यात्साकल्योत्पत्तिरित्यात्माश्रयात् । अभिमन्ये तु प्रचेककार' योपि कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्, तावन्मानवात्साकल्यस्य, तथाच सदा कार्यजन्मप्रसर । किंचोत्पन्नाया सामम्या उत्पादकानि यानि कारणानि तैरेव कार्योसत्तितिः पृपा वेषां सारया सायल्यमुत्पादयन्ति तदा भीजादेरनित्यत्वेपीश्वरादेर्नित्यतया सदा सारल्योत्पादालार्यस्यापि समानना दित्यर्थ । न न व्यस्ता अपि तु सर्वे संभूय सारस्य नायन्तीति, तर्हि साल्यासायल्यमुत्पयत ती १५ नीय, तथाचाभेदे भेदे चात्माश्रयानवस्थे स्मातामिलाह-समस्तानामिति । यमुरितानामपि । व्यम् । उत्तरार्ध व्याचष्टे-साकल्येति । सामगोलाणान्तरेप्युषणमादिशति-पतेनेति । पर वैशिष्टय भिन्नमभिन्न येत्यादिदोषाणो समानलादिस्यथ । ननु कारणात योग सनिधि से गामी, मह -गचेति । तयोरिति । यदि हि पारणानां सयोग सामग्री तदा योगस्तसार एमोकामा सामम्यन्त पातिलाभायेगाकारणल स्यादेय रामपायपीसप । कार्य- - १ भारमाभयावारिस ।

·, . परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३२५ नायेफदेशत्वं, देशे तदभावात् । नोभयं, उक्तदोपानुपाशत् । नापि सयोगसमवायो, तयोरेवाकारणत्वासनात् । नाप्येककार्यकारणत्वं सन्निधिः । कार्यकारणभावस्यैवाप्रसि- धेरामाश्रयात् । नापि कारणानां परमो व्यापारः सामग्री, व्यस्तानां समस्तानां वा तन्ननकरवे पूर्वोक्तदोपानुपगात् । अपिच व्यापारे जनयितव्ये कारफाणि व्यापारयन्ति निर्व्यापाराणि वा । आयेऽनवस्था । द्वितीये कार्यमेव प्रधान तथा कुर्वन्तु कृतमन्तरा व्यापारेण । व्यापारस्य च सव्यापारस्य जनकत्वेऽनवस्था, निर्व्यापारत्वे च कारकाणामेव तथात्वमस्तु किं व्यापारेण । यदनन्तर कार्य भवत्येव सा सामग्रीति चेत् । न, विभागा- नन्तर पूर्वसयोगनाशस्यावश्योत्पत्तेविभागस्यापि तथा सामप्रीत्वप्रसङ्गात्, एवं कर्मणो विभागेऽन्त्यतन्तुसयोगस्य च पटे तत्त्वप्रसनाच । नापि पष्ठः । 'व्यापाराव्यापनादात्मा- श्रयत्वादनिरुक्तितः । समवायेऽस्य हेतुत्वे पूर्वदोपानुपगतः' ।। ५७ ॥ चरमव्यापा- रस्स, व्यापारान्तरविधुरस्याकारणत्वप्रसङ्गात् । तजन्यम्तजन्यजनको व्यापार इति जनकत्वमन्तर्भाव्य व्यापारनिरुक्तरात्माश्रयत्वाच । व्यापारवत्त्व च व्यापारसमवायि- त्वमुत तन्जनकत्वम् । नाद्यः । यागादेः स्वर्गाद्यकरणत्वप्रसङ्गात् । ध्वस्तस्य यागा देरपूर्वादिव्यापारासमवायित्वात् । नेतरः । आत्मानयत्वात्।। नापि सप्तमः । 'असिद्धेः प्रतिबन्धस्य नृशृङ्गादावभावतः । सत्त्वे सतीति चायुक्त दृष्टान्तादेरसिद्धितः' ॥५८ ।। ननु कारणानामस्ति फश्चिचरमो व्यापारो यदान्तरं कार्यमुत्पद्यते सा सामप्रीति, तनाह-नापीति । इम पक्ष प्रकारान्तरेणापि दूषयति-अपिचेत्यादिना । यश्चाय चरमो व्यापार कारणाना सोपि कि सव्यापारतया जनको निर्व्यापारतया वेति विकल्प्य दूषयति-व्यापारस्येति । सामन्या लक्षणा तर रावते यदनन्तरमिति । कार्य कारणे हि सत्येव भवतीति नियम , नलसत्येवेति, ततो नातिव्याप्तिरिति भार । तदेतदतिव्याप्त्या दूषयति-न विभागानन्तरमित्यादिना । तत्त्वप्रसङ्गादिति। सामग्री. स्वप्रसङ्गादित्यर्थ । व्यापारवत्त्वमिति पठे पक्षे दूषणानि सगृह्णाति-व्यापारेत्यादिना । व्यापारस्य च्यापारवत्त्वामावादकारणलप्रसङ्गेनाव्याप्ति । किच जनकलमन्तरेण व्यापारस्य दुनिरूपवादात्माश्रयत्वं स्यात् । किंचास्य व्यापारवत्त्वानिरुक्तितश्चासिद्धिलक्षणस्य, तथाहि-व्यापारसमवायित्व व्यापारजनकत्व वा व्यापारवत्त्वमिति मतुपोऽर्थ । उभयत समवाये हेतुत्वे च पूवदोषानुषजत , अव्याप्तिरात्माश्रयल च पूर्व. दोष । तथाहि योगादेरपूर्चसमवायिखामावादव्यापारवत्त्वप्रसङ्गादव्याप्ति । जन कलपक्षे च कारणत्वस्या- द्याप्यसिद्धरास्माश्रय इति श्लोकार्थ । विगृणोति-चरमेत्यादिना । अथ किमिति यागादे वर्गाद्यकार- णाव, तबाह-यस्तस्येति । यदनभ्युपगमे नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसतिस्तत्वमिति सप्तमे पक्षे दूष- णानि सरहाति-असिद्धरित्यादिना । यदि हि हेत्वभावस्य निलसत्त्वासत्वाभ्या व्यासिरवधार्यते ततस्वधजकत्व स्यान्न त्वेतदस्तीत्याह-असिद्धे प्रतिबन्धस्येति । तस्यैवोपपादन-नृश्टहादावमा घत इति । आदिशन्दन प्रागमावो गृह्यते । तथाहि नितुत्व तु शशविषाणेत्यथ च नित्यसत्त्व नास्ति तथा प्रागभावे निहतो नास्ति नित्यसत्त्व विनादित्वादतो नास्ति व्याप्तिरित्यर्थ । ननु सत्त्वे सति नितु फत्वमाकासादौ निलसत्त्वेग व्याप्तमिति, तनाह-सत्त्वे सतीति चायुक्तमिति। तत्र हेतुईष्टान्ता- ५ हेत्वमावस्स नित्यसवासावधापकत्व स्थादित्यर्थ । -- ·. ३२६ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः निर्हेतुकस्य नित्यसत्त्वासस्वाभ्यां प्रतिबन्धासिद्धौ नित्यसत्त्वासत्त्वयोरन्यतरप्रसङ्गस दुईच- त्वात् । अहेतुकत्वेपि प्रागभावस्य नित्यसत्त्वासत्त्वाभावात्, शशविषाणस्य नित्यसत्त्वा- भावाच । ननु भावत्ने सत्यहेतुकत्वस्य सदातनत्वे व्याप्तिराकाशादौ सिद्धेति चेत्, न । अस्याज्या- तेः । स्वभाववादिनं प्रत्यसिद्धेः, भूतचतुष्टयतत्त्ववादिना तेनात्माकाशादीनामनभ्युपगमात् । विपर्ययापर्यवसानाच प्रसङ्गस्य । नहि यद्भावत्वे सति सदा सत्त्वानधिकरणं तत्सहेतुक- मित्युपसंहारस्थलमस्ति, लोकायतिकं बौद्धं प्रति कार्यकारणभावस्यैवाद्याप्यसिद्धेः । ननु विमतं सहेतुकं प्रागभाववत्त्वाद्यन्निहेतुकं न तत्प्रागभाववदात्मवदिति वेदान्तिनं प्रति प्रयोग इति चेन्न । हेतुशब्दार्थानिरुक्तौ सहेतुकत्वस्याप्यसिद्धेरप्रसिद्धविशेषणत्वात् । कारणानिरुक्तौ च व्यापारवत्कारणं कारकमिति कारकलक्षणमप्यपास्तम् । तदेवं कार- णलक्षणं दुर्भणम् । तथा कार्यलक्षणमपि, तत्किं कारणाधीनस्वात्मलाभं १ प्रागभावोपलक्षितसचायोगि वा २ प्रागभावप्रतियोगि वा ३ प्रागभाववद्वा ४ प्रागसत्त्वे सत्युत्तरकालसंवन्धि वा ५। सर्वथा न निरूपणपथमवतरति-'अनिरुक्तेरतिव्याप्तेरव्याप्तेस्तदसंभवात् । पति- प्रसङ्गतोऽव्याप्तेर्मतुवर्था निरूपणात् ॥ ५९॥ न तावदाद्यः । कारणस्यानिरुक्तौ तदधी- नस्वात्मलाभस्याप्यनिरुक्तेः । न द्वितीयः । आत्मादीनामपि कार्यत्वप्रसनात् । घटादौ सत्ताया एव प्रागभावेनोपलक्षितत्वात्तस्याश्च तत्र भावात्, स्वप्रागभावोपलक्षितसत्तायो- देरिति । खभाववादिनं प्रत्याकाशादेरसिद्धेात्यसिद्धिरिति भावः । एतमेव श्लोक व्याचष्टे-निहेतुकस्ये. त्यादिना । प्रतिबन्धासिद्धेरेव विवरणम्-अहेतुकत्वे इत्यादिना । . उत्तरार्धस्य शङ्कामाह-नन्विति । दृष्टान्तादेरित्यादिशब्दसंगृहीतं दूपणमाह-विपर्ययेति । यदि नि- हेतुकं तद्धि भावत्वे सति सदासत्वाधिकरणं स्यादिति तर्कः । तस्य चैवं विपर्ययः यद्भावत्वे सति सदा सत्या नधिकरणं तत्सहेतुकमिति । नचैवं निर्हेतुकवादिनः संप्रतिपन्नस्थलमस्तीत्यर्थः । वेदान्तिनं प्रति व्यतिरेक व्याप्तिं दर्शयन्कारणत्वं समर्थयति-नन्विति । ममापि तावन्न तात्त्विकमस्ति हेतुत्वं प्रामाणिकमतवदर्भ साध्यमप्रसिद्धमित्यर्थः । प्रससारकारकलक्षणमपि दूषयति-कारणानिस्ताविति । कार्यकारणात्मको ह्ययं द्वैतवर्गस्ता कारणस्य दुनिरूपलान तद्वर्गमाहकप्रमाणेविरोधोऽद्वैतभुतीनानिसुन मिदानी कार्यवर्गस्य दुर्निरूपतया तद्विषयप्रमाणेविरोधो नास्तीति दर्शयितुं कार्यत्वं राण्डयति--तपा का येति । खात्मलाभः सत्तायोगिलम् अभावप्रतियोगिलमभावयत्त्वम् उसरमालसत्त्वं चेले सर्व नि. त्यस्याप्यस्त्रीति तयवच्छेदार्थ पयखपि पक्षेषु प्रथमविशेषणानि । लोन दूषणानि सहाति-अनियरि त्यादिना । प्रथमपक्षे कारणानिरुको तदधीनात्मलाभलमप्यनिरुतगिलरिदिः । द्वितीये सामाजी कार्यलप्रसशः । घटादिप्रागभावोपलक्षितसत्तायोगिलादेकत्वात्सताया इलतियातिः । अप सागमा लक्षितसत्तायोगित्यं विवक्षितं, तपाह-अव्याप्तैरिति । सदानिनुगमादम्यामिरित्ययः । पूरी व्याप्तितादयस्थ्यं च । तृतीये दोपमाह-तदसंभयादिति । सहि प्रागभावप्रतिमोनित गम कदेशानवस्थानं कि बैंककालानवस्थायितम् । भायेऽसमयः प्रागभार कार्ययोरेसिगारणे ने । १ निस्यत्वाविसरिस्यः ।

·- परिच्छेदः] नपनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। ३२७ गिलमिति लक्षणविवक्षायामननुगम एव । सत्ताविरहिणः प्रचंसस्या कार्यत्वप्रसङ्गाच । न तृतीयः । प्रतियोगिशब्देनैकदेशानवस्थानाभिधाने लक्षणस्यासंभवित्वात्, कार्यतत्माग- भाक्योः कारणे वृत्ते, एककालानवस्थाने तु कालस्यापि कार्यसप्रसगात्, कालस्य का- लान्तराभावेन प्रागभावेन कस्मिन्कालेऽनवस्थानात्, घटादेरपि कार्यस्य यत्किंचित्तागभा- वेन सहावस्थानादसंभवदोपस्तदवस्थः । स्वभागभावेन सहानवस्थाने चात्मादेरपि कार्य- त्वामहः । तेपा प्रागभावाभावेन तेन सहानवस्थानात् । न चतुर्थः । मतुवर्थयाधिकर- णार्थतायामात्मादेरपि कार्यत्वप्रसङ्गात् । तेपामपि सुसादिकार्यप्रागभायाधिकरणत्वात् । प्रतियोगिपरत्वे पूर्वदोपानुपङ्गात् । न पञ्चमः । उत्तरकालस्याकार्यत्वप्रसङ्गात् । तस्यो- स्तरकालसंवन्धित्वाभावात् । अथ नोत्तरकालः कार्य नित्यत्वात्तस्येतिचेत् । न । प्रागभा- वस्यापि कार्यत्वप्रसङ्गात् । तस्य प्रागसद्रूपत्वात्, किचिचापेक्ष्योत्तरकालसवन्धित्वाच । प्रागसत्त्वशब्देन प्रागभाववत्ता विवक्षितेति चेत् । न । मतुवनिरूपणात्, कालसंबन्ध- पदस्य वैयर्थ्यप्रसगाच । एतेन नियतोत्तरक्षणवर्ति कार्यमित्यपि परास्तम् । कारणानिरुक्ती तदपेक्षया नियतोत्तरक्षणवर्तित्वस्यानिरूपणात्, कालानिरूपणाय न पूर्वोत्तरक्षणभाव कारणकार्यभावः । तथाहि-प्रत्यक्षागोचरत्वेन परत्वादेरलिङ्गतः । स्वरूपतोऽनिमित्त. स्वादुपाधौ निष्फलत्वतः ॥६०॥ दिवाकरपरिस्पन्दपिण्डसङ्गतिसंभवात् । व्यापिन- श्वेतनादेव कथ कालः प्रसिद्धयति' ॥ ६१ ॥ -अतिप्रसङ्गत इति । अस्ति हि कालम्यापि प्रागभावेनैककालानवस्थानम् । काले वृत्यभा- वादित्यर्थ । तथा ग्रागभावेत्यन यत्किंचित्प्रागभाव प्रागभावत्वेन विवक्षित खप्रागभावो वा । आये प्राह-अव्याप्तैरिति । घटादेरपि यत्किंचित्प्रागभावेन सहावस्थानात्तेष्वव्याप्तिरित्यर्थ । द्वितीये लामा- दावतिप्रसन्न व यति, स्वशब्दार्थाननुगमादव्याप्ते । चतुर्थे प्राह-मतुयथेति । कि प्रागभावाधिकरणत्व प्रागभाववत्व कि वा तत्प्रतियोगित्वम् । आद्य सुखादिप्रागभावाधिकरणात्मादावतिव्याप्ति । द्वितीये तु तृतीयपक्षोक्तदोष इति भाव । पञ्चमपक्षेऽव्याप्तिमनुपश्चयिष्यति विशदग्रन्थेन । सग्रह विमृणोति-नता. पदित्यादिना । यत्तदृश्यतीत्युक्त तदाह-स्वप्रागमायेनेति । यच्चानुपयिष्यतीत्युक्त तदाह-उत्त. रकालस्येति । तस्मिन्नेव पक्षेऽतिप्रसङ्गा तरमाह-न प्रागभावस्येति । वैययति । प्रागभायवत्व मियुक्त पातिव्याप्तिोत्तरकालसवन्धपदेन व्यावत्यतेत्यथ । एतेनेत्यस्यैव विवरण-कारणानिरक्ता विति । नहि किचिदपेषया नियतवमपि विवक्षितमतिप्रसङ्गादितिभाव । तन काले प्रमाण दूषयति लोकेन-प्रत्यक्षेति । न तावत्प्रत्ययनमाण, स्पादिरहितद्रव्य वेन बाह्यत्वेन च वहिरन्त करणागो चरखात् । नाप्यनुमान, परखादेस्तहिनखाभावात् । नु तजन्यखापरत्वादे किमिति न तत्रित्व, तमाह -स्वरूपत इति । कि कालखरूपमान परखादिनिमित्त कि वा तद्विशेष । नाद्य । कारस्यावि उमणत्वेन विलक्षणपरत्वादेखतोनुपपत्ते । न द्वितीय । खतो विशेषाभावात् । अयोपाधिकस्त नाह-उपाधौ नि फलत्यत इति । तैरेवोपाधिमि परत्वादिव्यवहारसिद्धेविफलता काल कल्पनेत्यर्थ । ननु दिवाकरसरिस्प न्दमेदास्तावदुपाधय , नच तेषा पिण्डै साक्षात्सबन्ध , परिस दक्रियाया दिवाकरवर्ति वात् नचासनद्धानो पिण्डेपु व्याहार तनकत्वमतिप्रसङ्गात् , अतस्तत्संच धकनया कालक पनेति, तत्राह-दिवाकरेति । य सल विभुरामा परमेश्वरस्तत एव दिवाकरपरिस्पन्दाना पिण्डाना च सगतिसभवान्न तत्सिद्यर्थमपि काठ कल्प्य इति श्लोक्योरर्थ । १ बहिरिद्रियान्त करणागोचरत्वादितिपाठो भाति । तीये प्राह- ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३२९ पनायकत्वे व्यापकान्तरस्य तदहेतुतया व्यतिरेकव्याप्ती साध्याव्यापकत्वेनानुपाघित्वात । ततः परिशेषात्पिण्डसंयुक्तः कालस्तपनेनापि संयुज्यमानस्तत्समवेतपरिस्पन्दानां परम्परया पिण्डसंबन्धहेतुः सिद्ध' इति लीलावतीकारः । मैवम् । उभयवादिसंप्रतिपन्नात्मनैव वरतूनामुपाधिसंबन्धसिद्धरतिरिक्तद्रव्यकल्पनायां कल्पनागौरवप्रसङ्गात् । नच विशेषगुणवत्त्वादात्मनः पृथिव्यादियदुपाधिसंवन्धानुपना- यकत्वम् । विशेषगुणवैधुर्येण मनोवदेव भवदभिमतकालेप्युपाम्यनुपनायकत्वप्रसङ्गस्य दुरित्वात् । अव्यापकत्योपाघेस्त्वयैव निवारितलात् । ननूपाधिसंवन्धोपनायकत्वेनेर कालसिद्धस्तत्पक्षीकारेण तद्विपर्ययप्रसनने घमिग्राहकप्रमाणवाधस्तदसिद्धाराश्रयासि द्वि- रिति चेन्न । प्रतिवादिप्रसिद्धतामात्रेणैवाश्रयतोपपत्तेरसकृदुपपादितलात् । विशेषगुण- विधुरत्वं तरणिस्पन्दसंसर्गोपनायकवृत्ति न भवति विशेषगुणशून्यमानयत्तित्वात् मनस्त्व- - सावदाकाशात्मनोरन्यतरस्यैव हेतुत्वं मन्तव्यं, लाघवादनुगतिलाभाच, तथाच व्यापकस्याप्येकस्यासबन्धक्त्वे यत्राव्यापकत्व नास्ति तनासबन्धकत्वमपि नास्तीति व्यतिरेकव्याप्तिरशक्यसमधेनेवि नायमुपाधिरिति, तदि- स्थम् प्रयकप्रतिषेधमन्यनाप्रसहं चोक्त्वा शिष्यमाणे सप्रत्यय दर्शयिभ्यन्परिशेपमुसहरति-तत इत्या. दिना । नच दिगेव सास्त्विति वचनीयम् । कालविप्रतिपत्तुर्दिश्यपि समानत्वात् , सिद्धत्वेपि तत्कृतपरत्वापर- स्वव्यवहारादेखत्कृतस्य विलक्षणत्वादिति । एतन्निरासपरतया द्वितीयश्लोकं योजयति-मैयमित्यादिना । पूर्ववाद्यनुशयमुन्मूलयति-नच विशेषगुणेति । न तावद्विशेषगुणवत्वानुपनायकत्वयोर्व्यभिचारे किचिद्वाधकमस्ति, तसासाधर्म्यसमेयम् । अयैवमपि न प्रतिबुद्ध्यसे, तर्हि विशेषगुणराहित्यस्यानुपनायकत्वस्य चास्ति साहचर्य मनसीति तावककालस्या. प्यनुपनायक्तापात इति व्याहतिभार वहत्वय वावदूकवादिगर्दभ इत्यभिसपिराह-विशेषगुणवैधुयें- णेति । ननु न विशेषगुणविधुरत्वमनुपनायक्त्वे प्रयोजकं, किं ताव्यापकत्वं, कालस्तु तद्विपरीत इति, तनाह -अव्यापकत्वेति । बनापि हि पूर्ववदव्यापकत्वनित्यनिगृतावनुपनायकत्वस्याकाशादौ व्यभिचारेण साध्याव्यापकत्वादित्यर्थः। ननु यदिदमभिधीयते यदि विशेषगुणवतामेवेदमनुपनायकत्व तर्हि विशेषगुणरहित. सादेव कालस्यापि मनोवदनुपनायकत्व स्यादिति प्रसन्जन प्रसाधन वा कालमधिकृत्य, तदयुक्त, कालसिद्धा. वसिद्धौ च तदनुपपत्तरिति शकिवा परिहरति-न प्रतिवादीति । एतेनेदमपात यदाह स एव 'यदि गगनमात्मा घान्यधर्मेणान्यदवच्छिन्द्यारकादमीरवर्तिना कुखुमरागेण वर्णाटकचक्रवर्तिकरकमलमवच्छिन्द्यात् । नच कालेप्येष प्रसङ्ग । तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धे, सिद्धौ वा परापरनियतधर्मोपसकामक्त्वखभावेनैव सिद्धे. रिति । देहात्मवादियत्प्रतीतिमानसिद्धसाश्रयतोपपत्ती दोषद्वयानास्कन्दनादिति । किच कालमगीकृत्यापि ख- भाय एव शरणं, तदीश्वरस्यैवास्त्वय खभाव वृथातिरिक्तकापना । किंचोभयसप्रतिपन्न किचित्पक्षीकारेण कालपक्षीकारख्यतिरेकेणैव विशेषगुणशून्यस्योक्तधर्मानुपनायकत्वस्य शक्यानुमानत्वाक्षुद्रतरोयं दोष इत्याह -विशेपगुणेति । सत्तादौ व्यभिचार निवारणाय मात्रग्रहणम् । असिद्धिपरिहाराय विशेषपदम् । न याविमौ परत्वापरत्वगुणावनुभूयेते एतयोस्तावदसमवायिकारणेन केनचिद्भवितव्य, भावकार्यत्वात, तब गुण. कर्म वा स्यात् तनाप्यन्यगतत्वेन प्रत्यासत्त्यभावान रविपरिस्पन्द , अव्यवस्थितत्वाच न रूपादि । नाप्ये- क्वादिद्वित्वादि, वैषम्यात् । नच कारणनिष्ठपरत्वादि, अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वात् , तस्मात्कालविशेषपिण्डयो. संयोगादसमवायिकारणात् समवायिकारणेपु पिण्डेष्विमानुत्पयेते, दिग्विशेषपिण्डसयोगाच दिकृती। यथा- हुर्भाष्यकृत --'परेण कालप्रदेशेन सयोगात्परत्वमुत्पद्यते अपरेण कालप्रदेशेन सयोगादपरत्वस्योत्पत्तिरिति, १ उपाधिसंवन्धानुपनायरत्वेत्यर्थः । चि. ४२ ·" ३२८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [ दिलीप न तायकाले प्रत्यक्षं प्रमाणम् । द्रव्यप्राहकयोश्चक्षुस्पर्शनयोस्तस्मिन् रूपदिरहेकि स्पर्शविधुरे चाप्रवृत्तेः, मनसश्च वाटेन्द्रियनिरपेक्षय बहिरप्रवृत्तेरः, अननुभशच । नान्यदु- मानम् । तत्प्रतिबद्धलिङ्गाभावात् । परापरयोगपद्यायोगपद्यचिरक्षितप्रत्ययाः प्रत्येकं लि. अमिति चेत् । न । तेषां निरुपाधिककालनिवन्धनत्वे प्रत्ययवैलक्षण्यानुपपत्तिप्रसाद । तपनपरिस्पन्दभेदलक्षणोपाधिकवलितकालाधीनत्वे तूपाधिभिरेव तसिः कृतं काना- ल्पनया । ननु 'तरणिपरिस्पन्दभेदानां युवस्थविरादिपिण्डैः 'स्वतः संबन्धासंभवेन दिवसमामा. दिविशिष्टप्रत्ययजनकत्वायोगापिण्डचण्डरोचिःपरिसन्दयोः परंपरासंपन्धसंपादक: माउस स्त्रीकर्तव्यः' ।' सच संबन्ध: संयुक्तसंयोगिसमवायात्मा । तत्र पृथिन्या- दिचतुष्टयं हेतुः, तस्य तपनपिण्डाभ्यां नियमेन संसर्गाभावात् । नच दिनकरैनिकर- स्तथा । तदभावे गृहनिखातनिध्यादिषु । मासाद्यवच्छेदप्रतीतः। नचाकाशात्मानौ दया। विशेषगुणवत्वात् पृथिव्यादिवत् । नचाव्यापकत्वमुपाधिः । एकस्य व्यापकस्य संबन्यो- यथाक्रम विमृणोति-नतावदित्यादिना। परत्वादेरलिजत इत्यस्य शाशमाह-परापरेति । तर परापरादिपकं किं मालगुणतया स्वसमवायित्वेन तं कलयति किवा तदसमवायिकारणतया ft and मित्तक्तया । नायः । कालस्य विभुतया पञ्चमात्रगुणतया च तद्वणकत्वाभावात् । नापि दिलीय. स्थासमयायिकारणत्वाभावात् । गुणकर्मणोरेव हि तत्त्वात् । नापि तृतीयः । अपेक्षधुदेव निमेत चोरणे । भवतु या तथा तथापि कि कालमा निमितं तद्विशेषो या । नाय इत्यापामिति । दिदी कि स्वतो विशेष औपाधिको वा। नायः । अपराधान्तात् । द्वितीये पाद-तपनेति । भेरे पिर। मन श्रीवल्लभोदीरितकालसमर्थनारीतिमुद्धावयति तनिवर्तकतयोतरलोकमवतारयितुंगम्पिति । रणिः सूर्यः । अनुभूयते तापदन्वयव्यतिरेकाभ्यां तरपिपरिस्पन्दविशेषाण युपस्थरिशरीराशिEY दिविधिप्रयुद्धिजननद्वारेण तदुपहितेषु परत्वापरत्यादिपुद्धिजनवरयं, नप सेरसंबसानो तन नच साक्षात्सपन्धो रविपरिमन्दाना पिण्डरस्त्यतः तासन्धतया मिलने फतव्यः, तस्य च याल इति सहेति । ननु वीरतेपि तस्मिकि सपनपरिसदामिडेपु गमा परिपतोप्यरात्यल्प, शीतग्राह-सच संबन्ध इति । यपि न TRAVedar लवंयोगयति तपने समवेताना परस्सन्दाना, संयुक्षर्मयोगसमायोसि गम भाग ससंयुजयस्त्यन्तरे सफामकः कमिसारनामा सोफियते दार्थः । ननु समापि कर मार पृथिव्यादिमिरेयायमः शक्यम्पादन इति, नाहनच तर पृथिमादीति का परमाणुतया निदूरयर्तिनपनपिष्टयोन संयन्धा चम् अनिता या TETree नियमेन संयन्य पमिल । ना राषितकिरणरेप समिपिउम्र : - नच दिनफरेति । निसावरतुपु निरनयन्धामानि मामाश ARATI यसपादनक्षमः कृषिमन इत. । गनु मामा पाप meri रातिया गोंदियामातेति | RESEAR पायुम् । गा पृषि याशिवापान METE, FEATHE Tami किन मनमो, E-TIME TREE-Art निगरपम ने Rartarrernm पुदिनार ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३२९ पनायकत्वे व्यापकान्तरस्य तदहेतुतया व्यतिरेकगाप्ती साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात् । ततः परिशेषापिण्डसंयुक्तः कारस्तपनेनापि सयुज्यमानस्तत्समवेतपरिस्पन्दानां परम्परया पिण्डसंपन्धहेतुः सिद्ध' इति लीलावतीकारः । मैक्म् । उभयवादिसंप्रतिपन्नात्मनेन वस्तूनामुपाधिसंबन्धसिद्धेरतिरिक्तद्रव्यकल्पनायां फत्पनागौरवप्रसद्गात् । नच विशेषगुणवत्वादात्मनः पृथिव्यादिवदुपाधिसंबन्धानुपना- यकत्वम् । विशेषगुणवैधुर्येण मनोवदेव भवदभिमतकालेप्युपाध्यनुपनायकत्यप्रसशस्य दुर्वारत्वात् । अव्यापकत्योपाघेस्त्वयैव निवारितत्नात् । ननूपाधिसवन्धोपनायकत्वेनैव फालसिद्धेस्तपक्षी कारेण तद्विपर्ययप्रसनने धमिप्राइकप्रमाणबाधस्तदसिद्धावाश्यासिद्धि- रिति चेन्न । प्रतिवादिप्रसिद्धतामात्रेणैवाश्रयतोपपत्तेरसकदुपपादितत्वात् । विशेषगुण- विधुरत्वं तरणिस्पन्दसंसर्गोपनायावृत्ति न भवति विशेषगुणशून्यमानवृत्तित्वात् मनस्व- . सावदाकाशात्मनोरन्यतरस्यैव हेतुत्व मन्तव्य, लाघवादनुगतिलाभाच, तथाच व्यापकस्याप्ये कस्यासबन्धकत्वे यनाव्यापकत्व नास्ति तनासबन्धकत्वमपि नास्तीति व्यतिरेकन्याप्तिरशक्यसमर्थनेति नायमुपाधिरिति, तदि- स्थम् प्रसकप्रतिषेधमन्यताप्रसा चोक्त्वा शिष्यमाणे सप्रत्यय दर्शयिभ्यन्परिशेपमुपसहरति-तत इत्या दिना । नच दिगेव सास्त्विति वचनीयम् । कालविप्रतिपतुर्दिश्यपि समानत्वात् , सिद्धत्वेपि तत्कृतपरत्यापर- त्वव्यवहारादेस्तरकृतस्य विलक्षणत्वादिति । एतनिरासपरतया द्वितीयश्लोक योनयतिमैवामित्यादिना । पूर्ववाद्यनुशयमुन्मूलयति-नच विशेषगुणेति । न तापद्विशेषगुणवत्त्वानुपनायकत्वयोwमिचारे किचिद्बाधकमस्ति, तस्मात्साधर्म्यसमेयम् । अयैवमपि न प्रतियुद्ध्यसे, तर्हि विशेषगुणराहित्यस्यानुपनायकत्वस्य चास्ति साहचर्य मनसीति तावककालस्या. प्यनुपनायकतापति इति व्याहतिभार वहत्वय वावदूक्वादिगर्दभ इत्यभिसधिराह-विशेषगुणवैधुयें- णेति । ननु न विशेषगुणविधुरत्वमनुपनायकत्वे प्रयोजक, किं तहव्यापकत्व, कालस्तु तद्विपरीत इति, तनाह -अव्यापकत्वेति । मनापि हि पूर्ववदव्यापक्त्वनियनितावनुपनायकत्वस्याकाशादी व्यभिचारेण साध्याव्यापकत्वादित्यर्थ । ननु यदिदमभिधीयते यदि विशेषगुणवतामेवेदमनुपनायकत्व तर्हि विशेषगुणरहित- स्थादेव कालस्यापि मनोवदनुपनायकत्व स्यादिति प्रसञ्जन प्रसाधन वा काठमाधिकृत्य, तदयुक्त, कालासद्धा. वसिद्धौ च तदनुपपत्तरिति शक्वित्वा परिहरति-न प्रतिवादीति । एतेनेदमपास्त यदाह स एव 'यदि गगनमात्मा वान्यधमणान्यदवच्छिन्द्याकादमीरवर्तिना फुकुमरागेण वर्णाटकचक्रवर्तिकरकमलमवच्छिद्यात् । नच कारेप्येप प्रसग । तस्यासिद्धावाश्रयासिद्धे, सिद्धौ वा परापरनियतधमापसकामस्वखभावेनैव सिद्धे रिति । देहात्मवादिवत्प्रतीतिमानसिद्धस्यानयतोपपत्ती दोपद्वयानास्क दनादिति । किंच कालमङ्गीकृत्यापि ख माय एव शरण, तदीश्वरस्यैवास्त्वय खभाव स्थातिरिकक पना । किंचोभयसप्रतिपन्न किचित्पक्षीकारेण कालपक्षीकारख्यतिरेकेणैव विशेषगुणशून्यस्योकधर्मानुपनायकत्वस्य शक्यानुमानत्वाभुगतरोय दोष इत्याह -विशेषगुणेति । सत्तादौ व्यभिचारनिवारणाय मानग्रहणम् । असिद्धिपरिहाराय विशेषपदम् । ना याविमो परत्वापरत्वगुणावनुभूयेते एतयोस्तावदसमवायिकारणेन केनचिद्भवितव्य, भावकार्यत्वात्, तच्च गुण कर्म वा स्यात् तत्राप्यन्यगतरवेन प्रत्यासत्यभावान रविपरिस्पन्द , अव्यवस्थितत्वाचन रूपादि । नाप्ये. क्त्वादिद्वित्वादि, वैषम्यात् । नच कारणनिछपरत्वादि, अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वात् , तस्मात्कालविशेषपिण्डयो सयोगादरमवायिकारणात् समवायिकारणेषु पिण्डेविमानुत्पयेते, दिग्विशेषपिण्डसयोगाच दिकृतौ । यथा. हुर्भाष्यकृत –'परेण कालप्रदेशेन सयोगात्परत्वमुत्पद्यते अपरेण कालप्रदेशेन सयोगादपरत्वस्योत्पतिरिति, १ उपाधिषबन्धानुपनायकत्वेत्यर्थ ।

·३३० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [द्वितीयः पदिति कालवादिनं प्रति प्रकारान्तरेणापि निरुक्तिसंभवाच । नच परत्नापरत्व गुणासम- यायिकारणसंयोगानयतया फालसिद्धिः । परत्वापरत्वयोरेवासिद्धेः । नच परापरस्त्रय- घहारानुपपत्त्या तसिद्धिः । प्रचुराप्रचुरतरणिपरिस्पन्दान्तरितजन्मत्वेनैव वसिद्धेः । अन्यथा परत्ववन्मध्यमत्वस्यापि गुणान्तरस्य खीकारः स्यादिति भूपणभापितदूपगम- सगात् । नच तरणिपरिस्पन्दानां प्राचुर्यमल्पत्वं च न संख्याभेदो नापि परिमाणविशेषो नि. गुणे कर्मण्यसंभवादिति वाच्यम् । भवन्मते परत्वापरत्वहेतुभूताया अपेक्षाबुद्धेर्यद्विषय- निवन्धनं वैचित्र्यं तस्यैवास्माभिः प्रचुराल्पतरशब्देनाभिलापात् । अपेक्षाबुद्धेः स्वभा- पभेदादेव वैचित्र्यव्यवहारहेतुत्वं न विधयभेदापेक्षयेति चेत् । मैवम् । परापरबुद्धघो- रप्यन्तरेणैव विपयवैचित्र्य स्वभावभेदादेव तथाविधव्यवहारहेतुत्वप्रसङ्गात् । तथा नीऊ- पीतादिबुद्धीनामपीति तथागतानां त्वयैव दत्तः स्वहस्तः स्यात्तदेवं न कालसद्भावसिद्धिः । तस्मादेतयोरसमवायिकारणभूतसंयोगाध्यतया कालसिद्धि'रिति, तत्राह-नच परत्वापरत्वेति । ननु कथं परत्वापरत्वयोरसिद्धिः, यावता यद्विशिष्टे द्रव्ये परमपरमिति बुद्धी जायेते ते परत्वे इति लक्षगप्रमाणयो. र्भावात् , तबाह-नच परेति । यस्य हि यदपेक्षया भूयोमिस्तरगिपरिस्पन्देरन्तरितं जन्म तत्तदपेक्षया पर, यस्य च यदपेक्षया खोकतरणिपरिस्पन्दान्तरितं जन्म तत्तदपेक्षयाशरमिति व्यवडियते इत्युपाधितो. प्युपपन्नत्वान्नातिरिक्तगुणकल्पिकेयमित्यर्थः । अत एव च पूर्वोत्पललं परत्वं पश्चादुत्पनत्वमपरत्वमिति भास- वैज्ञमते लीलावतीकारेण यहूषणमुफ-'पूर्वपश्चाद्भावस्य परापरातिरिक्तस्य निर्वक्तुमशक्यत्वा' दिति, तदपि परिहृतम् । पूर्वापरयोरुपरोधैनात्तरणिपरिस्पन्दप्राचुर्याल्पलमानेणैव समर्थनादिति । अतधैवमेवारयणीयम् । इतरथा मध्यमोयमिति व्यवहारान्मध्यमखमपि कश्चिद्गुणः स्यात् । नहि तत्रोकरीतिमन्तरेण शरणमित्याह- अन्यथेति। लीलावतीकारस्तु संयोगाल्पलभूयस्त्वे विकल्प्य दूषयांबभूव । तदीतिमत्राप्युगान्य दूषयति-नव तर णीति । अवश्यं तावद्युवानमवधि कला स्थविरे विप्रकृष्टा पुद्धिरुत्पद्यते स्थविरमयधिं कृला यूनि च गति- कृष्टा बुद्धिरुत्पद्यते इत्यपेक्षावुद्धितः परत्वादिसभवमभ्युपगच्छता परत्वापरत्वजनकबुझ्योः परस्पर विशेष वफव्यः । संच विषयगतप्रचुराप्रचुरतरणिपरिस्पन्दान्तरितजन्मव्यतिरेकेण दुनिरूपस्ततो यादर्श प्रानुर्माप्रापुर्व तवाभिमतं तादृशमेव ममापीत्यर्थः । ननु न विषयविशेषकृतो पुज्योविशेषः किंतु सरूपसामर्थ्यनिषन्धन, यथाह श्रीवल्लभ:--'अपेक्षायुद्धेविषयवैचित्र्यमन्तरेणापि विचित्रकार्यजननशीलत्वेन विलक्षगफलजनाम- विरोधा'दिति । तदेतदुद्भावयति-अपेक्षेति । एवंविधं खभाववैचित्र्यं परापरयुयोरेव कल्प्यता, लापवादा वश्यकत्वाच वृथा तदतिरिक्तयुद्धिकल्पनापीत्साह-मैयमिति । मतिप्रसादर्शनपूर्वकमपराधान्तमा चार. -तथानीलेति । तथागताः धौद्धाः । भवेता वा यथातथा परत्वापरत्वे, तथापि तदरामवामिकरणमा योगाश्रयः परमेश्वर एव प्रागुपपादितरीत्या घटते इति वृथा पालकलाना नपातिप्रसाः । कालदेर पाय. विशेप एव तत्प्रवर्तकत्वात् । किच परंपरात्मकस्सायम संबन्धो भवाये, तस्मात रविपरिस्पन्दविगतमा व्यतो त्यसो, स्वीकृतेपि काले न तत्संयोगमात्रात्परत्वारिगुणोत्पत्तिरविशेषद, टपहितकालरांगोगाधीनरी पामिकालयोपामिपिण्डयो न साशासन्धः । नव संयुकसयोगरामपापात्मकः कपिरसंबगो भरमा भावाभायान्तर्गततया शल्यनिरूपण माया समामाभायो मायादेव माना। १ भूपशा सरूपाकः । २ परसे, लय परवातीपा भागसमय मार. सीकारारिखः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३३१ "इन्द्रियानधिगम्यत्वानाध्यक्षं नानुमा दिशि । वगैरर्थान्तरत्वेन साध्यासिसिनि. दर्शने' ॥ ६२ ॥ एतेन दिगपि व्याख्याता । तस्या अप्यनध्यक्षत्वादलिङ्गत्वाच । ननु पूर्वापरदक्षिणोत्तरादिदशप्रत्ययाः सन्ति तत्कथं लिङ्गाभाव इति चेत् । न । तेषां निरु- पाधिदिगालम्बनत्वे सर्वत्र सर्वप्रत्ययप्रसङ्गात् । दिशां दशत्वप्रसङ्गे नवैव द्रव्याणीति व्याघाताच । नचात्मत्वेन संग्रहवदिशामपि दिक्वेन संग्रहाददोषः । शब्दलिङ्गानामपि भिन्नतया तत्कारणाकाशस्याप्यानन्त्यप्रसङ्गात्, आकाशत्वेन संग्रहस्य तत्रापि तुल्यत्वात् । नच तयास्तु को दोप इति वाच्यम् । आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यमा पारि- भापिक्यस्तास्ताः संज्ञा आकाशं कालो दिगिति भाध्यविरोधात् । सुरशिखरिशिसरपरिभ्रमन्मार्तण्डमण्डलप्रथमसंयोगाद्युपाध्युपधाने तेनैव पूर्वादिप्र- तरणिपरिसन्दानामेव खभावविशेषवशात् पिण्डेपु परत्वापरत्वव्यवहारजनकत्वमस्तु कृतमन्तरालेऽजागलस्त. नायितकालक्ल्पनयेति । एतेन परत्वापरत्वासमवायिसंयोगाश्रयो विभु. कालः, परापरयोगपद्यायो- गपद्यादिप्रत्ययलिङ्गः कालः, नित्यं परत्वापरत्वासमवायिकारणीभूतसंयोगायो, द्रव्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो. गिजातिमत्त्वरहितः परत्वजनकसंयोगवान्काल, इत्यादीनि श्रीवल्लभप्रशस्तपादविवादित्समिश्रादिकल्पितका.. ललक्षणान्यपि प्रतिक्षिप्तानि मन्तव्यानि, परत्वादिजनकसंयोगस्यात्मन्येवोपपादनेन विशेषणासिद्धरिति । अनुमानानि तु समनन्तरमेव दिक्सण्डने पुरा निरस्यन्ते। इदानी दिशो निराकुस्तन प्रमाणानि केन दूपयति:- इन्द्रियेत्यादिना । न तावदध्यक्षं तत्र मानम् । पूर्ववदस्या अपीन्द्रियायोग्यत्वात् । नाप्यनु- मानादिभिस्तत्सिद्धिः । तेषां सर्वगतवर्णसाधनेनाप्यर्थान्तरतापातात् । केचिदृष्टान्तेषु साध्यविफलता, एतच्च वक्ष्यमाणदूषणानामप्युपलक्षणम् । आदिग्रहणेनान्यथानुपपत्तिराप्तवचनं गृह्यते । सावतार श्लोकं विणोति -एतेनेत्यादिना । ननु सन्ति पूर्वापरादिप्रत्ययाः प्रत्यात्मवेदनीयाः, नच तेषां मूर्तद्रव्यनिवन्धनवं, तेषाम- सार्वत्रिकत्वादनुगतविचित्रव्यवहारानुपपादकलात् , पूर्वादिप्रतीत्यनुपपत्तेश्च । नच विभुद्रव्यान्तरनिवन्धनाः, तेपामविचित्रतया विचित्रव्यवहारानुपपत्तेः । ततस्तेभ्योतिरिक्त किंचिदेवाम म्वनं दिगमिधानं कल्प्यमिति शकते-ननु पूर्वेति । तत्र कि निरुपाधिका दिगेपामालम्बनं किंवा तत्तदुपाध्युपहिता । अनौपाधिकपक्षे. प्येकानेका वा । आये पूर्वादिदिशा व्यवस्था न स्यात् , अविचिनविषयखादित्याह-न तेपामिति । भय पूर्वादिप्रत्ययविषयासंकराय विभिन्ना दिशः करप्येरस्तताह-दिशामिति । यत्तु लीलावतीकारेणोक्तम् -'अनेकत्वेपि तत्कियोपनायकः कालः, संयोगोपनायिका दिक्, नच नवैवेति विरोधः, आत्मनामानन्त्येप्या- स्मत्लवदविरोधादिति । तत्र कालसंग्रहोपाधिः पुरस्तादेव निरस्तः । दिक्सग्रहोपाधिमपि पुरा निराकरोति । अत्राभ्युपगम्याप्युपाधिमेवं संग्रहेतिप्रसक्तिमाह-नचात्मत्वेनेति । यदिहि पूर्वादिप्रत्ययवलक्षण्येन दिग्भे- दक्ल्पनं तर्हि तारतरत्खादिरूपेण शब्दलिङ्गानामपि भिन्नतया गगनमपि किं विभिन्नं न खीक्रियते, शक्यते हि तनाप्युपाधिपुरोधानेन नववव्याकोपपरिहार इसाह-शब्दलिझानामपीति । गुडजिहिकायामेव विश्वसन्तं डिम्भकं प्रत्याह- न च तथैवेति । भाष्यं प्रशस्तपादीयम् । तथा काललिझाविशेषादेकत्वं सिद्ध, दिग्लिङ्गाविशेषादसैकत्वेपीति च तन तन माध्यमुदाहरणीयम् । एवमनोपाधिकपक्षं दूपयित्वोपाधिकपक्षमाशङ्कय तत्राप्युपाधेर्निष्फलखत इत्येतदतिदिशति-सुरशि. खरीति । सुरशिखरी मेरुपर्वतः । तथाहि दिग्लिङ्गाविशेषात् दिश : एक वेपि दिशः परमर्पिमिः श्रुतिस्मृ- तिलोकसंव्यवहारार्थ मेरुप्रदक्षिणमावर्तमानस्य भगवतः सवितुर्ये संयोगास्तेषां संयोगानां लोकपालपरिगृही. तदिक्प्रदेशानामन्वयः प्राच्यादिभेदेन दशविधसंज्ञाः कृता इति भाष्यात्सन्ति दशोपाधयः प्रागधनमवागच्चनं प्रत्यगचनमुदगम्घनमिति मेपेक्षया सति चलार उपाधयः, तथा तदन्तरालाचत्वारः, तथा नक्षनलोकाद्य- पेक्षयामिमुख्यं पृथिव्यादेः पृथिव्याद्यपेक्षयाभिमुख्य नक्षत्रलोकादेरिति द्वायुपाधी । तदेतैर्दशभिर्दिशो दश १ शम्दविभुत्वसाधनेनेत्यर्थः ।

·तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) ३३२ [द्वितीय सयानामन्यथासिद्धत्वात् । उपहि तदिगालम्बनत्वे च परस्परानयत्वात् । पूर्वादिप्रय यबलादुपाध्युपहितदिक्सिद्धिः । तत्सिद्धौ च तदालम्बनपूर्वापरादिप्रत्ययसिद्धिरिति । लिङ्गान्तरेण तसिद्धौ पूर्वापरादिप्रत्ययवैयर्थ्यात् । उपाधीनामादित्यादिगतत्वात् पूर्वापरप्रय- यालम्बनवस्तुभिः स्वरूपतः प्रत्यासत्तिशून्यानां संबन्धापादकवस्त्वन्तरस्य स्वीकारे दिन सिद्धिरिति चेत् । न । त्वदभिमतकालेनैव तदुपपत्तेः । नच कालकृतपरत्वापरत्ववैलझण्यादस्य दिक्कृतत्वम् । दिकल्पनामन्तरेणैव ध्यवर्तुः खेन संयुक्तपृथिव्यादिभिहस्तदण्डादिसंयोगानामल्पीयस्त्वभूयस्त्वाभ्यामेव विशिष्टपराप- न खभावत इति यद्यभिमत तर्हि तैरेवोपाधिभि पूर्वापरादिप्रत्यया पदार्थेष-पद्यन्ता कृतमन्तरा दिशे त्यर्थ । किचौपाधिकत्वेप्येतेषा प्रत्ययाना किं दिमान विषय उपाधिमान वा उपहितदिग्वा । नाय । विचित्रलात् । नोत्तर. । दिग्वैयर्थ्यात् । तृतीये दूषणमाह-उपहितेति । परसराश्रय विवृणोति-पूर्वा परेति । अयमर्थ –तन कि पूर्वापरादिबुद्धय एव दिक्षु लिङ्गमन्यद्वा, द्वितीये धक्ष्यति । प्रथमे तु ज्ञायमा. नतया तासा लिङ्गत्व, तनापि न रूपादिबुद्धिमिरिव चक्षुरादेरेताभिर्दिशामनुमान, तथासति दिग्विषयखाभाव प्रसङ्गात् । तथाच दिग्विषयाभिरेताभिरवगताभिर्दिशामनुमाने विषयविशिष्टवुद्धिलक्षणलिशानात् दिगनु मिति दिग्ज्ञाने च विषयविशिष्टयुद्धिलक्षणलिङ्गज्ञान, नहि तद्विषयज्ञानव्यतिरेकेण तद्विशिष्टबुद्धि शक्यज्ञाने तीतरेतराश्रयत्वमिति । दिग्ज्ञानाच्च दिग्ज्ञानमित्येतदपि कौतुकान्तरम् । यत्तु वक्ष्यती युत, तदाह--लि. शान्तरेति । यत्तूपाधिमादायान्यथासिद्धिरुका ता परिहरति पूर्ववादी-उपाधीनामिति । तथाहि- पूर्वादिबुद्धयस्तावन्न दिमानविषया , कि विद पूर्वमिदमपरमिति घटादिवस्तुविषया , तनापि न तरखरूपमात्र विषया , घटखरूपव्यतिरेकेप्यस्य पटादिष्वपि विद्यमानत्वात् , घटखरूप एव च पूर्वादिविचित्रव्यवहारानुप पत्तेश्च । तस्मात्पदार्थान्तरविशिष्टघटादिवरूपनिबन्धना । विशेषणानि च मेरुप्रदेश सहसररिमप्रथमसरो गादय । नच ते घटादिषु समवयन्ति आदित्यमेरुनिष्ठत्वात् , ततस्तेपा घटादिपूपसकामक कश्चिदेष्टव्य , सचन मूर्तवर्ग , तस्योभयनाननुसन्तानत्वादाकाशात्मानौ स्वतिप्रसझिनो विशेषगुणवन्तौ च, तमायापक सूर्यसुमेर राजप्रदेशसयोगभेदाना खसयुक्तसमवेताना खमयुक्तवस्त्वन्तरे सकामक, तस्य च दिगिति संज्ञा, कालर क्रियासक्रामकत्वात् , सा चेतरेभ्यो भिद्यते एवविधसयोगसकामकत्वात् न यदेव न तदेव यथा पृथिव्यादीत तसिद्धिरित्यर्थ । दूषयति- त्वदभिमतेति । शक्यमानापि कालोन्मूलनवदाकाशमात्मान पादायान्य थासिध्या दिशोप्युन्मूलन कर्तुं, विशेषगुणवत्त्व च तव कृतसमाधानम् , अथापि भवतु नाम भवत माला सारेण विशेषगुणरहितमेव व्यापक किचित् , तथापि त्वत्कल्पितकालत एव तसिद्धर्न तद्विलक्षणकल्पनेलयं । ननु कालकृतपरापरत्वादिलक्षणे परत्वापरत्वे तावदनुभूयेते, अतिहि नित्येष्वपि परमाणुपु दिइतर त्यापरवव्यवहार । अनित्येष्वपि, कालतस् वनित्येष्वेव, तथा कालतोऽपरेपि दिकृतपरत्व काठत परेच HिE तमपरत्वमतस्तदसमवायिकारणसयोगस्य विलक्षणस्याश्यतया दिक्सिद्धिरिति शहिया परिहरति-नय कालतेति । नाय व्यवहार परत्वापरत्वकल्पक , किं तर्हि यदर्थस्य यदपेक्षया प्रमान युसम्योग वाहुल्य तत्तत पर यस्य तु यदपेक्षया प्रमात सयुक्तसयोगाल्पत्व तसतोऽरगति ताभ्यामेवा यथानिक वादित्याह-दिकल्पनामिति । हस्तदण्डादीति । व्यवहर्तुयदत्तस्य संयुफपिम्पादिनापि हरा दिसयोगादशहस्तेन दण्डेन दशदण्डो निवर्तनमित्यादिशाम्रोकपरिमाणशाकावेपो म्युफपिगडापेक्षमा मापी यस्त्वभूयस्त्वाभ्यामित्यर्थ । यत्तु फिरणावलीकारेगैयमाशापोफ तदपेल्या, प्रमावर्यपि परापET क्षप्रसार, सयोगयाहुल्यादेरविशेषात् , भवति हि यायलयी मतो थाराणसी लायति याराणसा महमान, १ सयोगास्पत्वभूयरलापेक्षयेत्यर्थ ।

·-- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। रव्यवहारोपपत्तेः । नचापीयस्त्वभूयस्त्वयोः संख्यारूपगुणवे परिमाण विशेपत्वे च सं- योगास्यगुणाधिकरणत्वासंभवादनुपपत्तिः । भवदभिमयपरत्यापरत्वजनकसनिकृष्टविना फुष्टलक्षणापेक्षायुद्धिविपयसंयोगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वयोरपि तुल्यत्वात् । यच दिकालयोः प्रसाधनाय प्रमाणमुक्त लीलावतीकारेण-महत्परिमाणसामान्य चि- शेषगुणशून्यद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्ति परिमाणतारतम्यविश्रान्तिविपयनिष्ठजातिवाद- गुत्ववत् । अस्ति हि विशेपगुणशून्यानेकमनोगतानेकाणुपरिमाणनिष्ठताणुत्वजातेः, तथा विवादाध्यासितानि मूर्तद्रव्याणि युगपद्विशेषगुणशून्यानेकद्रव्यसंसर्गीणि द्रव्यनादात्मय- दिति, तदयुक्तम् । अन्तरेणापि दिकालो व्यापकपञ्चाशद्वर्णद्रव्यप्रसाधनेनार्थान्तरत्वात् । वेदान्विनं प्रति दृष्टान्तस्य साध्यविकटत्वाच, मनसो विशेषगुणान्यत्वे हि तद्गताणु- नंतु सा किचिदपेक्ष्य मतः परापरे तिवदहमपि तस्या. परोऽपरोवे'ति । तदसत् । परवापरत्वोत्पत्तावप्यस्य प्रसास्स तुत्यत्वात् । तथाहि-सयोगालत्वबहुत्ये पिण्डवत्प्रमातर्यपि समाने इति किमिति तयो प्रमात- मनुरपत्तिः पिण्ड एव वा किमित्युत्पत्ति । अथ ब्रूयात्कारणशक्तिनियमादेव नियमोपपत्ति , भेर्याकाशसयो. गस्योभयाश्रयत्वाविशेषेपि नभस्येव शब्दो न मेर्यामितिवदिति सयुक्तसयोगाल्पत्ववहुलाविशेषेपि प्रमेय एव परत्वापरत्वे न प्रमातरीति सर्वमुपपन मिति । तदप्यसत् । यद्धि संयुक्तसयोगालखबहुत्तविशेषावच्छिन्नसं. योगाधिकरणत्वेन प्रतिसन्धीयते तन परापरत्वव्यवहार , न प्रगातारे, तस्य तथाप्रतिसन्धीयमानत्वाभावात् , यदातु सोपि तदधिकरणत्वेनानुसन्धीयते तदा भवत्येव तनापि तब्यवहारः वाराणसीत. परोहै मिति । यत्तु लीलावतीकारेणोकं-'किं पुन सयोगस्य भूयस्त्वमल्यत्वं चे'त्यादि तदनूय निषेधति-नचाल्पीय- स्त्वेति । भवतापि पेशावुद्धिवैषम्यात्तजन्ययोरनयौपम्यमभ्युपेयते, बुद्धिवैषम्यं च संयुक्तसयोगबहुला- पललक्षणविषयवैषम्यात् । अनापि विप्रतिपत्तावुकमुत्तरं कालखण्डने, तसातद्विक्लपस्तनिराकरणं च जात्युत्तरमित्यर्थः । एवं चिरंतनप्रमाणं दूषितमिदानीमाधुनिकोनीतं दिकालसाधकानुमानजातमनूय निराकरोति-यचे. ति । अणु वे सिद्धसाधनतावारणाय महत्परिमाणसामान्यमित्युक्तम् । विशेषगुणशून्य यद्रव्यं तदधिकरणा यानेकव्यक्तिर्महत्परिमाणानि तद्वृत्तीत्यर्थ. । द्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्तीत्युक्ते गगनात्मघटादिवृत्त्यनेकमह- स्परिमाणनिष्ठतासाधनेनार्थान्तरता स्यात् तदर्थ विशेषगुणशून्येत्युक्तम् । अनेकव्यक्तिग्रहणेन च तदपिकर- विशेषगुणशन्यद्रव्यानेकखसिद्धौ कालदिशो. सिद्धि । परिमाणत्तित्वेन सिद्धसाधनतानिवृत्त्यै द्रव्याधिकर- णपदम् । घटखादिनित्त्यै विश्रान्त्यादिविशेषणम् । ज्ञानलादिनिवृत्त्यै परिमाणेति । दृष्टान्ते साध्यप्रसिद्धि दर्शयनि-अस्ति हीति । विवादाभ्यासितेति । शरीरेन्द्रियव्यतिरिक्तमूर्तद्रव्याणीत्यर्थः । द्रव्यसस- गीणि इत्युक्ते गगनससर्गितयार्थान्तरता तदर्थमनेकद्रव्येत्युक्तम् । तथापि घटादिससर्गितयार्थान्तरता तदर्थ विशेषगुणशून्येत्युक्तम् । तथापि कममुक्कससर्गितयार्थान्तरता तदर्थ युगपदित्युक्तम् । तेषा कमेणैवमुच्यमा. नाना युगपद्विशेषगुणशून्यताभावात् , युगपत्ससर्गीणीति वा साध्यम् । तदा लोकान्तर प्रतिष्ठमानैमनोभिः क. मेण सघध्यमानपृथिव्यादिना सिद्धसाधनतानित्यर्थ युगपदिति पदम् । वाधपरिहारार्थ विशेषपदम् । मनोभिः सप्तर्गेण चात्मसु साध्यसिद्धिः । एतदूषणपरतया वगैरन्तरत्वेनेत्येतदवतारयति-तदयुक्तमित्या. दिना । अधिगतमिदमपौरुषेयवादे यद्वर्णानां नित्यत्वं विभुत्वं च । नच तेषां विशेषगुणा सन्ति । नादा- नामन्यधर्मवादन्यस्य चाभावादतस्तद्वृत्तिवृत्तितासापनेनापि विश्रान्तेरन्तरता प्रथमे । द्वितीयेपि तत्ससर्गसा. धोनार्थान्तरतेस्यर्थः । उभयोरपि दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमाह-वेदान्तिनं प्रतीति । तदेव विणोति- १ नतु त्यस अहमपीत्यस्याने परोऽपरोक्लनेन सबन्धः । २ परवापरलयोरित्यर्थः । तथाच कारण- शक्तिस्वीकारे प्रमातरि परत्वन्यवहारो न स्यादिति भावः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) , , [हितीप: त्वस्य विशेषगुणविधुरद्रव्याधिकरणानेकव्यक्तिवृत्तित्वम्, आत्मनश्च युगपद्विशेषगुणशून्य द्रव्यसंसर्गित्वं च भवेत्तच घेदान्तिनं प्रयसिद्धं, मनसोपि विशेषगुणवत्वात् । नच तत्र मानाभावः, मूर्तत्वस्यैव तत्त्वात् । नच विशेपगुणवत्त्वे द्रव्यारम्भकत्वमुपाधिः, घटादिष्व- न्यावयविषु व्यभिचारात् । नच द्रव्यारम्भकवृत्तिद्रव्यत्वावान्तरजातिमत्त्वमुपाधिः । आत्माकाशयोयभिचारात् । नच वाद्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणवत्वम् । भवदभिमतात्मनि व्य- भिचारात् । न वा भूतात्मनोरन्यतरत्वमुपाधिः । वेदान्तिनं प्रति तमसि साध्यान्याप्तः । 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिरित्येतत्सर्वं मन एवेति मनसो विदोपगु- णवत्वश्रुतेश्च । नच कामादीनां निमित्तकारणत्वान्मनसस्तथास्वव्यपदेशः । मुख्य बाध- काभावात् , निमित्तनैमित्तिकत्वमात्रेण सामानाधिकरण्यश्रवणानुपपत्तेश्च । नहि भवति कुलालो घट इति सामानाधिकरण्यम् । एतेन मानमनोहरप्रयोगोप्यपास्तः । विवादाध्यासितं कार्य विशेषगुणरहितंद्रव्याभ्यां जन्यते कार्यत्वादन्तःकरणद्वयसंयोगवदिति । तत्रापि दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् , वि- वादाभ्यासितं विशेषगुणरहितद्रव्यैर्जन्यत इति बहुवचनप्रक्षेपेणापि प्रयोगसंभवादतिरि- कद्रव्यसाधकतयाऽऽभाससमानयोगक्षेमत्वाच । नच दृष्टान्तासिद्धिः, अनेकान्तःकरणाधि- मनस इति । मूर्तत्वस्येति । विप्रतिपनं विशेषगुणवन्मूर्तलात् घटवदित्यनुमानेन मनसो विशेषगुणारी. द्धिरित्यर्थः । अत्रोपाधिमाशङ्कय निरस्यति-नचेति । विशेषगुणवत्स्वप्यन्यावयविषु द्रव्यारम्मका नास्ति तत्त्वव्याघातादतः साध्याव्यापकत्वादनुपाधिरित्यर्थः । उपाध्यन्तर निरस्यति-नच न्यारम्भकेति । द्रव्यारम्भकेषु वर्तमाना या द्रव्यत्वावान्तरजातिस्तद्वत्त्वम् । नच मनोगतमनस्वजातिव्यारम्भतिजातिरतो न साधनव्याप्तिः, नाप्यन्त्यावयविधु साध्याव्याप्तिः । पृथिवीत्वस्योक्तरूपस्य तत्रापि भावादिति भावः । तथापि साध्याव्याप्तिः, भाकाशे विशेषगुणवत्त्वेपि द्रव्यत्वावान्तरजातेरभावात् , आत्मनि तु विशेषगुणवत तत्सत्त्वेपि द्रव्यारम्भकरत्तित्वाभावादित्याह-आत्मेति । उपाध्यन्तरं दूपयति-नवेति । अखि च तर गगने पीति भावः । तथापि भवन्मते विशेषगुणवत्त्वेन खीकृतात्मनि साध्याव्यातिः, तद्गुणाना गानसप्रय क्षत्वादित्याह-भवदिति । अस्तु तर्हि भूतात्मनोरन्यतरत्वं तधाचाकाशात्मनोरपि तदस्लेवेति, ताह- न या भूतेति । उपपादितं सल्वेतत्तमोवादे यद्विशेषगुणवत्ता तमसोस्तीति, अतः साध्यवत्येपि तलिप भूतात्मनोरन्यतरत्वमिति साध्याव्याप्तिरित्यर्थः । अत्र श्रुतिमपि प्रमाणयन विशेषगुणानपि तीयामिटावे-- काम इति । ननु कामादि मन एवेत्सन न गुणगुणिभावेन शुक्लो घट इतिवसामानाधिकरण्यं विवक्षित, तर्वात्मगुणानामेव सतो निमित्तकारणत्वात्तत्प्रयुक्तमिति, तवाहन फामादीनामिति । न तारमिग तारणकार्ययोः लालो पट इति सामानाधिकरण्यं दृष्टचरम् । अथापि तस्मादिना बल्येत, मरि मुझे बाधकं स्यात्वेतदस्तीत्यर्थः । एवं श्रीवल्लभानुमानं निरस्य मानमनोहरीयमनुमानं दूषयति-पतेनेति । अत्र पटादि पश, गा. द्रव्येनार्यान्तरतानियत्यर्थ विशेषगुणशून्यग्रहणम् । अष्टेश्वरेच्छादिनिरन्तरतान्यारत्यै दयपदणम् । रे. नेत्येतद्विरणोति-तनापीति । किंचानयेव रीत्या विशेषगुणरहितं दाममपि रायसाधनालयाभार: मानयोगक्षेममिलाद-विवादेति । ननु विशेषगुणरहितव्यन्या इसम नास्ति स्टान्त, नहि दुभिः स्त करणेरेका संयोगो जन्यत इति वैषम्य मुक्कं तेनैवेति, ताहन धाति । भनेकान्तार ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३३५ फरणापेक्षायुद्धिजन्य बहुत्वस्यैव दृष्टान्ततोपपत्तेः, विवादाध्यासित विशेषगुणरहितद्र- व्याभ्यां न जन्यतेन्तःकरणाकार्यत्वादाकाशवदिति सत्प्रतिपक्षत्वाच । नचाकार्यत्वमु- पाधिः । वेदान्तवादिभिराकाशस्यापि कार्यताङ्गीकारात् । तदेवं कालानिरूपणान तत्कृतः पूर्षापरीभावः कार्यकारणभावः । भेदाभेदविकल्पानुपपत्तेश्च । तथापत्यन्तभिन्नयोरश्वम- हिपयोरिव नोपादानोपादेयभावः, तथासन्ताभेदेपि, पूर्वसिद्धस्योपादानत्वादसिद्धस्स चो- पादेयत्वात् एकत्र युगपत्सिद्धत्वासिद्धत्वविरोधादेव तदनुपपत्तेः । अस्तु ताई भिन्नाभि- नयोः कार्यकारणभावः, अत्यन्ताभेदे भेदे च तदनुपपत्तेर्दर्शितत्वात् , सामानाधिकरण्यानु- पपत्तेश्व, नहि भवति घटः पट इति सामानाधिकरण्यम् । नापि घटो घट इति । दृश्यते च मृद्धदः शुक्छः पदः गौः शावलेय इति समानाधिकरण्यं ततो भेदाभेदसि- द्धिरिति चेन्न । 'भेदेप्ययुतसिद्धत्यादुपादानत्वसभवात् । तस्यापि दुर्निरूपत्वात्समवाया- धिकरणमपेक्षायुद्धिजन्य च यदहुत्व तस्य दृष्टान्ततोपपत्तेरित्यर्थ । नच निमित्तकारणेति विशेषणेन निस्तार , तदनुमाने साध्यवैकल्यापातात् । सत्प्रतिपक्षता चाह-विवादाध्यासितमिति । अनापि तेनोत्तम. कार्यत्वमुपाधिरिति दूषयति-नचाकार्यत्वमिति । परखापरत्वखण्डनेन च परमाणुपरत्वजनकसयोगा- श्रयो दिगित्यादीनि तन्मुखेन शिवादित्य मिश्री कानि दिग्लक्षणानि खण्डितान्येव । एव कालखण्डनप्रस्तावेन दिक् खण्डिता, कालखण्डनस्य तु कारणसण्डनोपयोगमाह-तदेवमिति । अथ किमिति पृथिव्यादीनि न सण्डितानि । न । सण्डितत्वात् । तथाहि गन्धवती पृथिवीत्यादीनि गुणद्वारा यानि लक्षणानि तानि गुण पद्रव्यमितिवदव्याप्त्या सण्डितप्रायाणि, पृथिवीत्यादिजातिसण्डनेन तत्प्रमाणदूपणेन च गन्धसमानाधिकरण- द्रव्यलावान्तरजातिमती पृथिवी, मेहसमानाधिकरणद्रव्यत्वावान्तरजातिमदुदकमित्यादीनि जातिपुरस्कारेण शियादित्समिश्रप्रमृतिभिरुत्प्रेक्षितान्यपि निरस्तानि । शब्दस्य च विभुत्वनित्यत्वसाधनात् तदधिकरणतयाका- शानिरुक्ति । सुखादीना च साक्षिवेद्यत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात्सुखादिग्राहकमिन्द्रिय मन इति मनोलक्षणासिद्धि । ज्ञानरूपत्वसमर्थनारसुसादीनामन्त करणगुणत्वात्प्रज्ञानाद्याधार आत्मेत्यात्मलक्षणानिरुक्तिरिति सण्डिता- न्येव नवापि द्रव्याणि । इदानी कार्यकारणभाव प्रकारान्तरेण दूषयति-~मेदामेदेति । मिन्नयोरपि कलश- फुलालयो. कार्यकारणभावोस्तीत्यत उक्त-नोपादानेति । नचात्यन्तमिन्नयोरपि समवायवशादुपादानो. पादेयभाव इति वाच्यम् । समवायोभावयोरत्यन्तभेदे फिमिति मृद्बटयोरेव तमापादयति नाश्वमहिषयोरित्यत्र निरुत्तरस्यात् । स्वभावयशादितिचेत् , प्रमाणमन्वेषणीयम् , अन्यथानुपपत्तिरिति चेदन्यथैवोपपत्ते । भत्य- न्तामेदपक्षेपि विरुद्धधर्माध्यासादसभवमाह-तथेति । उभयानुपपत्ति समाघित्सुभेंदामेदवादी शकते- भस्तु तीति । इतथ मेदामेद कार्यकारणानामित्याह--सामानाधिकरण्येति । नन्वसन्तमेदेपि किमिति सामानाधिकरण्यानुपपत्तिखभाह-नहीति । नच भेदेप्याधाराधेयभावादुपपद्यते इति पचनी- यम् । कुण्ड दधीसपि प्रसङ्गात् । अमेददर्शनमाह-नापि घटो घट इतीति । एच भेदेऽमेदेप्यनुपपद्यमानसामानाधिकरण्यस्य कार्यकारणगुणगुणिजातिव्यक्तिस्थलेषु सद्भाव दर्शयस्तदुप पादकमेदामेदमानयति-दृश्यतेचेति । उपलक्षण चैतद्विशिष्टस्वरूपाशाशिस्थलयोरपि । अन कि कार्य- कारणभावमान मेदाभेदगमकमुपादानोपादेयभावो वा । नाद्य । सलिलादे कलशस्य तरप्रसङ्गात् । तथात्वे वा व्यर्थविशेषणत्वात् । न द्वितीय । अत्यन्तमेदेपि तत्संभवादिति दूपयति सिद्धान्ती-मेदेपीति श्लोकेन । अत्यन्तभेदेम्ययुतसिद्धत्वमादायोपादानोपादेयभावसभवात् उपादानत्वस्य च दुर्निरूपत्वातन १ सलिलादे कलश प्रति कारणत्वादिति भाव ।

·[द्वितीयः तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) द्यसंगतेः ॥ ६३ ॥' अन्तरेणापि भेदाभेदौ जन्यजनकयोरयुतसिद्धतयैवोपादानोपादेयो- पपत्तेः, भेदाभेदवादिनाप्ययुतसिद्धतायास्तन्नियामकत्वेनावश्याभ्युपेयत्वात् । नहि यत्रैव का- र्यकारणभावस्तत्रैव भेदाभेदाविति शक्यं कल्पयितुम् । अतश्नावश्याभ्युपैयैवायुतसिद्धि- रिति तत एवार्थापत्तेरन्यथासिद्धिः। नचान्तरेण भेदाभेदावयुतसिद्धिरेव न सिद्ध्यतीति वाच्यम् । अत्यन्तभिन्नयोरप्या- स्माकाशयो टैरपीष्टत्वात् , उपादानोपादेयभावानिरूपणाच । तत्किं, समवायित्वे सति कारणत्वम् १ उत कार्याधारत्वम् २ जन्येनायुतसिद्धत्वे सति जनकत्वं वा ३ द्रव्यत्वविशे- पितं वा ४ आहोस्वित्कार्याकारेण परिणतत्वम् ५ अथवा कार्यविभ्रमाधिष्ठानत्वम् ६। नायः। समवायस्यानगीकरणानिराकृतत्वाच । न द्वितीयः । कुण्डवदरयोराधाराधेयभावेऽपि तददर्शनात् । स्वजन्याधारत्वं तदिति चेत् । न । खजन्यघटाद्याधारे कुलालादावविव्याने, आधारानिरुक्तेश्च । न तावविहेति प्रत्ययविपयत्वं, तत्रेति प्रत्ययाव्याप्तिः । नापि समवा- हेतु -समवायाद्यसंगतेरिति । आदिशब्देन वक्ष्यमाणविकल्पदूषणानि सगृह्यन्ते । समवायित्वे सति कारणत्वमित्यादिप्रकार हि तत् । तच्च न सभवति, समवायाद्यसगतेरिति श्लोकार्थ । विवृणोति-अन्तरे. णापीत्यादिना । अयुतसिद्धत्वेपि जातिव्यक्तयादेर्नोपादानोपादेयभाव इयत उक्त-जन्यजनकयो रिति । नन्वयुतसिद्धिरेवास्माकमसिद्धा, समवायानगीकारात्स्वरूपेण दुर्निरूपत्वाचेति, सनाह- मेदामे देति । दुर्निरूपत्वादिति तावदात्मानं विस्मृत्यामिहित, कि वा भवन्मते सुनिरूप, समवायस्तु यद्यपि नाशी- क्रियते तथापि भेदाभेदनियामकतयाऽयुतसिद्धिराश्रयणीया, इतरथा अनयोरेव नान्ययोरिति नियमाभावार- वादित्यर्थ । ननु कार्यकारणभाव एव नियामकोस्तु किमयुतसिध्यति, ताह-नहि यत्रेवेति । निल्लयो रप्यात्मात्मत्वयोर्भेदाभेदाजीकारादिति भाव । तत्रायुतसिद्धखसियर्थमेव मेदामेदोस्तु, तवाहनचेति । भाइरिति । जातिव्यक्तिकार्यकारणगुगु णिविशिष्टस्वरूपाशाशिरूपपञ्चसु स्थलेषु हि तैर्भेदाभेदोऽसीक्रियते, न सर्वत्र । न चैतेषामन्यतमलमाकासा- रमनोरथ चायुतसिद्धिरस्ति, नित्यत्वेन खगतत्वेन च पृथगाश्रयाभितवपृथग्गतिमत्त्वलक्षणद्विविधयुताय - रभावादित्यर्थे । तस्यापि दुर्निरूपलादित्येतद्विगृणोति-उपादानेति । निमित्तकारणासमवापिनोपरणे दार्थ समवायित्वे सतीत्युक्तम् । आधारव जात्यपेक्षयाप्यस्ति न ता प्रत्युपादानवमित्यत उर्स-कार्या धारत्वमिति । जन्येनेत्यस्यापीदमेव प्रयोजनम् । जन्येन घटेनायुतसिद्धाव घटादेरप्पति नच तदुपादानम्म त्यत उक्त-जनकत्वमिति । कुलालादिनित्त्यै जन्यग्रहणम् । शानेच्छादीनामपि परस्परमिदमस्तीति तथा च्छेदाय विशेषण क्षिपति-द्रव्यत्वेति । सांख्यमतावरम्बनेन पथम । पार्यलक्षणो विधम तरा नत्व चेति वेदान्तिमतावलम्बनेन पष्ठ पक्ष । समवायस्येति । य सल कार्यकारणयोमेदाभेदवार भाहस्तेन समवायो नाङ्गीक्रियतेऽतस्तद्विशेपितलक्षण तस्यासिमित्यर्थ । नयायिक प्रत्याह-निरारत स्वादिति । कार्याधारत्वमुपादानसमित्यतिव्यापक, यदरकार्य प्रसाधारपि पुण्टे तदुपादात्यादर्शनादिला -कुण्डवदरयोरिति । ननु न कार्यापारत्वमान लक्षण, किंतु सकार्य प्रसाधारवान बदराचा . त्यमित्यभिप्रेत्याशङ्कते-स्वजन्येति । तथाप्यतिव्याप्ति , धृतोदयुम्भस्य सजन्यामाधारस्येपि भी पादानस्वाभावादित्याह- स्वजन्यघटेति । नन्विह गपि गोलमपटे पाटो समवायाश्रय एवाभारतदहितेषु तु गौण मापारशन्दप्रयोग इति, तह-नापि समयायित्यमिति । १भ्यासेरिति पाठो भाी।

·परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। यित्वम् । शशे विपाणाभावः कुण्डे बदरमियादायव्याप्तेः । नापि संयोगित्वम् । गुणादौ तदसभवात् । संयोगिनोरुभयोरन्योन्याधारत्वप्रसङ्गाय । नापि पतनप्रतिवन्धकत्वम् । गुणादावव्याप्तेः । अत एव नाधेयापेक्षया महत्परिमाणवत्त्वमपि, करतलनिहितमहत्तर तूलपिण्डादावसंभवाच । नापि तृतीयः । ज्ञानेच्छादीनां परस्परोपादानप्रसद्वान् । अस्ति हि तन जनकस्य ज्ञानजन्येनेच्छादिनाऽयुतसिद्धत्वम् , आत्मैकाश्रयतया पृथगाश्र- यित्वलक्षणयुतसिद्ध्यभावात् । नापि चतुर्थः । व्यर्थविशेष्यत्वापत्तेः । नहि द्रव्यमुपादा- नमित्यभिहितेऽस्ति फचिदतिप्रसद्गः, येन जन्येनायुतसिद्धत्वमिति पदान्तरमुपादीयेत । नापि पञ्चमः । निरवयवेवात्माकाशादिप्मव्याप्ते । नह्यात्माकाशं वा ज्ञानेच्छादिरूपेण शब्दरूपेण या परिणमते । कापैकदेशविकल्पासहत्वात् । तन्त्वादीनामपि पटाद्याकारेण गुणकर्माद्याकारेण वा परिणामादर्शनात् नहि द्रव्यं गुणः कर्म वा भवति, तदाश्रय- । । अत नच तर गौणता, वैपरीत्यस्यापि संभवादिति भाव । अस्तु तर्हि सयोगित्व, तथाच कुण्डे वदरमित्यादिसगृ. हीतमिति, तनाह-नापि संयोगित्वमिति । न केवलमव्याप्तिरतिव्याप्तिश्चत्साह-संयोगिनोरिति । यदि हि सयोगित्वमानमाधारार्थ तदा तदुभयोरपि समानमिति घटे भूतल बदरे कुण्डमित्यपि स्यात् नचै- चमस्तीत्यर्थ । श्रीवल्लमीयमाधारत्व दूषयति-नापि पतनेति । नहि निर्गुणाना निष्क्रियाणा च गुणा- दीनां पतनमस्ति येन तदाधारता द्रव्यस्य स्यात् । गुणादेश्च गुणत्वाद्याधारता च न स्यादिति भाव एवेति । गुणादायसभवादेव । यदि हि गुणस्य गुणत्वादेर्वा परिमाणवत्त्व स्यात् तर्येव तदपेक्षया तदाधारद व्यादेमह परिमाणवत्त्व स्यात् नत्वेतदस्तीत्यथ । अव्याप्त्यन्तर चाह-करतलेति । एव कार्याधारत्व- मिति पक्ष दूपयित्वा जन्येनायुतसिद्धत्वे सति जनकत्वमिति पक्ष दूषयति–नापि तृतीय इति । ज्ञाने. च्छादी लक्षण वर्तयति-अस्तिहीति । द्रव्यत्यविशेषित वेति पक्ष दूपयति–नापि चतुर्थ इति । कार्याकारेण परिणतलमिति पक्ष दूषयति-नापि पञ्चम इति । अथ किमित्यात्मा ज्ञानादिरूपेण आका- शश्च शब्दरूपेण न परिणमत इति, तनाह-कारस्यैकदेशेति । अयमर्थ –किमाकाश सर्वात्मना परि. णमत एकदेशेन वा । नाद्य । आकाशविनाशेनानियतापातात् । न विनाशस्तस्यैव शब्दलादिति चेत् , कि कारणव्यापारवैयथ्यं समर्थयितुमध्यवसितोसि । अभिव्यक्ती सार्थक्यमिति चेत्, सत्यमस्तीय किंवदन्ती कापिलाना, तन बदभिव्यक्तावपि किमुत्पादकतया कारणचक्रसार्थक्यममिव्यजकतया वा । आद्य घट्टफुटी. प्रभातायितम् । द्वितीये खनवस्थेति न किंचिदेतत् । नचोत्पत्तिप्रतिपन्दी, अनङ्गीकारात् । एकदेशपरिणामे तु किमवयव एक्देश किं वान्यत् किचित् । नाद्य । निरवयवलात् । न द्वितीय । अप्रसिद्धलात् । भवतु वा यथातथा, तथापि किमेक्देश आकाशादभिन्नो भिन्नो वा । नाद्य । पूर्वदोपात् । न द्वितीय । आकाश- स्यापरिणामात् । भिन्नामिन्न तदिति चेत्सत्य यदि विरोधो न स्यात्, विरुद्ध तु तत् । अथाविरुद्धौ कौचन धर्मों मेदाभेदाभिधानी, रूपरसादिषु मध्ये क्यो कश्चिद्भेदाभेदनामाभिधीयते, तथापि पर्यनुयुक्तयो पक्षयो क परिगृहीत स्यात् । नोभयमिति चेत्, तत्किमनिवचनीय हन्न, शब्दाकारेणाकाशो विवतत इति निरवद्य निर्वद किमिति परिणामभापया दुर्भगया भास्करगोनामिसारिकया, एतेन परिणामपक्ष प्रत्याचक्षीत । तदेव कालयकदेशविकल्पासहवादाकाशादीना न परिणाम , अथच कारणप्रसिद्धिरस्ति शब्दादिप्रतीत्यव्याप्ति- रित्यर्थ । न केवल निरवयवेषु परिगामानुपपत्ति , सावयवेधपीत्याह-तन्त्वादीनामपीति । तनापि हि काळपक्षे तन्तुविनाशान्निरुपादानरूप पट स्यात् । स्यादेकदेशपझेपि मेदामेदविकल्पकल्पान्तवातनि- लोन्मूलनमिति भाव । आश्रयाश्रितप्रतीतिविरोधयेत्याह-नहि द्रव्यमिति । द्रव्य यत्तन्यादि तद्ग १ज्ञानस्येत्यर्थ । २ अवयवस्य परिणामेऽपीति शेप.। चि ४३ ·" तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [दितीयः स्वात् । नापि पष्ठः । प्रपन्नसत्यत्ववादिभिरनङ्गीकारात् । तदेवमुपादानोपादेयभावाति- रूपणान्न तदन्यथानुपपत्या भेदाभेदसिद्धिः । नापि सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः, विकल्पासहत्वात् । तथाहि-कि शाब्दस्य सामा- नाधिकरण्यस्यानुपपत्तिरतार्थिकस्य । नोभयथापि 'युक्तः शब्दनिमित्तानामेकाधिकरण- स्वतः। शाब्दं न तावद्धटते भेदाभेदप्रसाधकम् ॥ ६२ ॥ धर्माणामेकनिष्ठत्वमात्रेणैवोपप- त्तितः । अभेदानुभवाभावादार्थ नैवास्य साधकम् ॥६३॥ शुक्ल: पट इत्यादौ शाब्दसा. मानाधिकरण्यस्य प्रवृत्तिनिमित्तयोरेकाधिकरणसंबन्धादेवोपपत्रः धर्मधर्मिभेदाभेदयो- रौदासीन्यात् । आर्थिकस्यापि धर्मयोरेकाधिकरणतालक्षणस्यात एवोपपत्तेः । धर्मघर्मि- पोरभेदानुभवस्यासंप्रतिपत्तेश्चासाधकत्वात् , गुणो द्रव्यं कर्म द्रव्यं जातिव्यक्तिरिति सामा- नाधिकरण्यानुभवाभावात् । (भिन्नाभिन्नमित्यन्न भिन्नशब्देन स्वरूपभेदस्याभिन्नशब्देन तदभावस्याभिधाने च भावा- भावयोर्युगपदेकत्र परस्परविरोधेनासंभवात् अभेदे च शुक्लः पट इत्यादिषु द्वितीय- कर्म वा नहि भवतीत्यन्वय । घटादिकार्यस्याप्युपलक्षणमिति, आश्रितलप्रतीतेस्तनाप्यविशेषात् । पार्यो भ्रमाधिष्ठानलमिति पठं पक्षं दूषयति-नापीति । यः खलु कार्यकारणभावनिर्वक्ता, नचासावनिर्ववनीच. वादीति भाव । द्वे ह्यनुपपत्ती भेदाभेदसाधनाय कीर्तिते, एकोपादानोपादेयभावानुपपत्ति , अपरा तु सामानाधिकरम्य नुपपत्ति । तन प्रथमे दूपणं प्रसारितमुपसहत्य द्वितीय दूपयति-नापीति । तत्र भिनप्रतिनिमित्ताना शब्दानामेक स्मिन्नर्थे प्रवृत्तिरूपशाब्दसामानाधिकरण्यस्यैकाधिकरणखलक्षणार्थिकमामानाधिकरण्यस्व बार न्तमेदेप्युपपत्ति श्लोकद्वयेन दर्शयति---युक्तेः शब्दनिमित्तानामित्यादिना । शोक्त्यपटवारीनामेक- पटाधिकरणलादेव शाब्दसामानाधिकरण्योपपत्तनै शाब्दसामानाधिकरण्य गुणगुण्यादिमेदागेदप्रसाधम्मति प्रथमश्लोकयोजना । 'तथाऽऽर्थमपि सामानाधिकरण्यमस्य न साधक, कुत. धर्माणामेकनिष्टतमात्रेण पप त्तितः' । तथाहि धर्मधर्मिणोस्तावत्सामानाधिकरण्यमेव नास्ति अमेदानुभव इति सामानाधिकरम्पानुभवोऽत्र विवक्षितो, नास्त्यनुभवो रूप पट इति वा चलन पट इति वा। तथा धर्मयोकाधिकरपोव लाम' नाधिकरण्यं नाम । तथाच धर्मधर्मिणो देपि तसयन्धादेव तदधिकरणत्वोपपत्तेरिति द्वितीयश्टोफयोजना । तनाद्य विशृणोति-शुक्ल इत्यादिना । धर्मधर्मीति । धर्मधर्मिणोर्यो मेदामेदी तयोरोदासीन्यारिल। द्वितीयं विभजते-आर्थिकति । अत एवेति । धर्मधर्मिसन्धादेल । भमेदानुभवाभारिता विवृणोति-धर्मति । अत्राप्यभेदानुभवः सामानाधिकरण्यानुभव , शेप । अनुभवाभावमेव विशृणोति-गुण इति । इदानी मेदामेद इत्यस्यैव तावदव्याहत वविदों दुर्भण, पुन प्रमान्वेिलभिसंधिराह-भिनेत्या दिना । मन कि भिम इत्यनेन खरूपमेदो विपश्यते अमिस इत्यनेन सदभार , भिम नये न्याभावयत्त्वमभिप्रेयते अभिल इति च तदभाव, अथवा गितमी मम्पभेदयाल गिरती पर भावरहित्यमभिधीयते इति । नाय इलाह- ह-भिन्नशम्देन स्वरूपभेरस्येति । तदा हिमम च मेदामेदशब्दार्थ. स्यात्, तथ विरुस, अविरुदत्यपि धनगोपि सापेक्षया सभागापना । पप गा. त्यव्यवस्थितिरेय पदारास्थिता स्यादितिमाव चि पनि जलपरयो सपो मारा १ पदपकभारिस । २ सारिकरण यपोर मायोमांबा समाना। असाधकपार, भेदाभेदाभयो।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याक्ष्यायुता। ३३९ बुद्धिव्यपदेशयोः पौनरुच्यापत्तेः। नच भेदस्वापि भावात्सार्थकता, अभेदस्यापि भावे- वैयर्यस्यापि संप्रतिपन्नांश इव दुष्परिहत्वात् । हेत्वभावे फालाभावादौत्सर्गिकाढेतुभाचे फलभावस्य तदपवादतया बलीयस्त्वात् । अन्योन्याभावतदभावयोभिन्नाभिन्नशब्दाभ्या- मभिधाने विरोधपौनरुत्ये पूर्वोक्ते एव पुनरुपावतेते । ननु भेदशब्देन स्वरूपभेदस्वामे- दशब्देनेतरेतराभावरहित्यस्य यामिधानादविरोध इति चेत् । मैवम् । इतरेतराभावस्यै यो- च्छेदप्रसङ्गात् । स्वरूपभेदे विद्यमानेपि तदविरोधितया यदि कचिदितरेतरभावः स्यात् वहीतरेतरभावस्यैव निरङ्कुशप्रसरतयेतरेतराभावविरह एव जगति स्यादित्यद्वैतवाद एव, भेदाभेदवादिना समर्थितः स्यात् । तदेवं भेदाभेदादिपक्षेपु कार्यकारणभावस्य दुर्निरूपत्वात् , खरूपतोपि विचारागो. परत्वात् , अनाद्यविद्यावद्विलसितः सकलोप्ययं प्रपञ्च इति तद्राहिप्रत्यक्षादिप्रमाणविरो. पदेन यावानर्थोभिहितः तावानेव पट इत्पीति पटवुद्धेस्वच्छन्दस्य च पौनरत्यं स्यात्, बुद्धश्च पौनरुत्यं वैयर्थ्यमेव शब्दस्य च पौनरुत्त्ये सह प्रयोगानुपपत्तिः । नच व्याख्यायां मूढप्रबोधनार्थमयं सहप्रयोगः । नियमेन व्युत्पन्नान्प्रत्यपि प्रयोगात् । यदि च शुक्लपदस्य पट एवार्थः तदा शुल्लो घट इत्यत्र घटस्यापि तत्त्वेन पटघटाद्वैतापात.एवं सर्वत्रेति जितमस्माभिः । ननु मेदोपि धर्मधर्मिणोरस्तीति कथं नैरर्थक्यमिति, तनाह---- नचेति । संप्रतिपन्नांश इवेति । पटः पट इत्यत्रेवेत्यर्थः। ननूभयहेतुसद्भावे कोयमाग्रहो वैयर्थ्य स्सा. दिति, तन नैरर्थक्यमेवेति विनिगमनायां हेतुमाह-हेत्वभाव इति । औत्सर्गिकं सल्विदं यद्धत्वभावे फलाभाव इति, इतरथा तयोः प्रागभावयोरनादिनोरनिवर्त्यतया नित्यमनुत्पत्तिरेव कार्यस्य स्यात्, तस्मात्तदु- भयवाधको हेतुभावे फलभावोऽपवादः, तदिहापि गुणगुणिनां मेदपक्षे गुणज्ञानहेतुसद्भावेपि गुणिशान हेत्वभा- वात्तज्ज्ञानलक्षणफलाभावस्यौत्सर्गिकस्यामेदपक्षे गुणज्ञानहेतुरूपगुणिज्ञानहेतुभावागुणिज्ञानलक्षणकार्यभावोऽ पवादो बलीयानिति नैरर्धक्यमेव युक्तमित्यर्थः। द्वितीयपक्षे पूर्वमेव दूषणमाह-अन्योन्येति । समानो बन्योन्याभावतदभावयोरप्येकोपाधी विरोधः । अविरोधे गवाश्वत्वयोरश्वगोलयोश्च घटपटत्वयोः पटघटत्वयो- वेत्येतादृशस्थलेपपि मेदाभेदापातात् जगति विरोध एवोरिछयेत । नच तथा प्रमाणाभावादनुच्छेद' इति वाच्यम् । अत्रापि तदसंग्रतिपत्तेः । किच मदचनमेवान किमिति प्रमाणं न स्यात् । अथ विरुद्धार्थत्वादिदम- प्रमाणं न अप्रमाणप्रतीतेविरोधस्यैवाभावात् । एतेन विरुद्धमिति नः क संप्रत्ययो यत्प्रमाणपथमवचरतीत्यादि तदपि प्रत्युतम् । माता मे बन्ध्येतिवद्भिन्नाभिनमित्यपि, व्याहतार्थरवादिति । तथान्योन्याभावतद्राहित्ये पूर्वव. पौनरुक्त्यं चेत्यर्थः । तृतीयं शङ्कते-नन्विति । तत्र तावत्स्वरूपभेदस्येतरेतरभावस्य च विरोधोस्ति नवा, यद्यस्ति, तदा खरूपमेदे सतीतरेतरभावेन न भवितव्यम्, गत्यन्तराभावादित्यसंभव्येवायं पक्षः । अथ नास्ति विरोधस्तदा क्वचिदपीतरेतराभावो न स्यात्, स्वरूपभेदस्यातत्प्रयोजकत्वे प्रयोजकान्तरानिरूपणादित्यभिप्रेस परिहरति-मैवमिति । एतदेवोपपादयति-खरूपभेद इत्यादिना। वादार्थोपसंहारपूर्वकं परिच्छेदार्थमुपसंहरति-तदेवमित्यादिना । भेदपक्षे, अभेदपक्ष, भेदाभेदपक्षे च कार्यकारणभावस्य दुर्निरूपत्वात्स्वरूपतश्च कार्यकारणभावस्य दुर्निरूपत्वात्सकलोयं कार्यकारणरूपद्यणुका. रमाण्वात्मकतया भावाभावभेदैश्च प्रमाणप्रमेयभेदेन च द्रव्यगुणादिभेदैश्च नैयायिकदैशेषिकप्रभृतितार्किकैः परिकल्पितो द्वैतप्रपञ्चः शुक्तिरूप्यादिवदनिर्वचनीयाविद्याविलसितः । अविद्येति च अविद्याधिष्ठानचैतन्यमा १ मनायोरिति पाठो भाति। २ अप्रमाणत्वप्रतीतिभूतस्य विरोधस्यैवाभावादित्यर्थः। ३ भवतरतीति पाठो भाति ।

·३४०
तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी)
[द्वितीय परिच्छेदः]
धाभावाद्वेदान्तवाक्यं निरपवादमेवाद्वितीये ब्रह्मण्यपरोक्षज्ञान जनयतीति निरवद्यम् । इति
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यश्रीचित्सुखमुनिविरचितायां वत्त्वपीपिन
कायां लक्षणभङ्गो नाम द्वितीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥२॥
प्युपलक्ष्यते । तद्विलसितस्तद्विवर्तः । इतिः हेतौ । यस्मादेवं अत इति योजना। अपरोक्षेति चोत्तरवादे
बीजावापः । 'भेदो द्रव्यादिषट्वं क्षणनिधनमतं पदप्रमाणान्यभावो भावः पश्चात्परागुवयविसहितश्चान्ययोगो
वियोगः । द्वित्वादिर्जातिमानं ध्यणुकपरिमिता पाकजप्रक्रियाथो हेतुत्वं कालकाछे जनिमदपि भिदाऽमेद.
वादो निरस्तः ॥ १ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीप्रत्यप्रकाशपूज्यपादशिष्यस्य प्रत्यक्स्वरूपभग•
पतः कृती तत्त्वप्रदीपिकाटीकायां नयनप्रसादिन्यां द्वितीयः परिच्छेद. समाप्तः ॥२॥

·तृतीयः परिच्छेदः। श्रीकृष्णाय नमः ॥ ननु कथमपरोक्षज्ञानजनकता शब्दस्य । तथासत्यपरोक्षप्रमिति- करणतया प्रत्यक्षान्तर्भायप्रसङ्गात् , धर्माधर्मप्रतिपादकवाक्येष्यदर्शनाय । नच दशम- स्त्वमसीति वाक्यमुदाहरणम् । तत्रापि केवलशब्दस्यापरोक्षज्ञानाजनकत्वादिन्द्रियसन्नि- कर्पस्यापि दशमशरीरगोचरस्य तन भावात् । नच सत्यपीन्द्रियसन्निकर्षे तस्यादावदर्श- नात् पश्चाद्धाविशन्दजनिततैव तस्येति निश्चेतुं शक्यम् । रत्नतत्त्वाधिगमेपि तथात्वप्रस- ङ्गात् । तथाहि-सत्यपीन्द्रियसन्निकर्षे अनधिगतरत्नवत्त्वपरीक्षाशास्त्रः पुष्परागादिभेदं न प्रत्यक्षतः प्रतिपद्यते, अधिगतशास्त्रार्थस्तु तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते, नचैतावता शास्त्रं तन प्रत्य- क्षमितिजनकमभ्युपेयते । यत्पुनरिह कैश्चिदुच्यते-विमत शाब्दज्ञानमपरोक्षमपरोक्षविपयत्वात्सुखज्ञानवदिति । तत्र किमिदमपरोक्षत्वं शाब्दज्ञानस्य, कि साक्षात्कारत्वजातिमत्त्वमपरोक्षव्यवहारहेतुत्वं वा। नाद्यः। अय घट इति शब्देऽनैकान्तात् । प्रतिपत्तिव्यवधानमन्तरेण तद्विषयत्वमपरोक्षविपयत्व- ॐ श्रीगणेशाय नम ॥ कि त्रैलोक्यसरोवरस्य नचिरादुनिद्रमेकाम्वुन किं वा योगिमन सरोरुहवनप्रो. द्वोधको भानुमान् । कि या समृतिसूरतप्तजनतामोदे सुवादीधितिर्दवोसौ विविध विभावितवपु श्रीसुन्दरः पातु वः ॥१॥ इति स्म निरक्य निरूपित समस्तवेदान्तवचोभिरद्वयम् । अथ खत सिद्धविमुक्तये नये. स्पायविज्ञानशरीरचिन्तनम् ॥२॥ अनेन च हेतुहेतुमल्लक्षण परिच्छेदयो सबन्धोपि दर्शित । अविरुद्धतया साध्येऽवधृते हि साधनान्वेषणावकाश इति । अपरोक्षज्ञान जनयतीत्युक्तममृष्यमाणा वैशेषिकादयो मीमास- काश्च केचिन्मण्डनमिश्रप्रमृतय प्रत्यवतिष्ठन्ते-ननु कथमिति । न केवल शब्दत्वहान्या प्रत्यक्षवाप- तिर्वाधिका अनुपलब्धिपराहतिथेलाह-धर्माधर्मति । ननु यद्यपि ज्योतिष्टोमादिवाक्येष्वदृष्टं, तथापि विषयविशेषप्रयुक्त्या तेन तथात्व कि न स्यात् , यथा दशमस्त्वमसीसन । सच भ्रान्तिविभ्रान्तचेता परि- यतमात्मान दशमतया वाक्यादेव साक्षात्करोति कश्चिदित्यवाह-नच दशम इति । यथाहि रत्नतत्वा दावुपदेशसहित प्रत्यक्षमेव साक्षात्कारहेतुर्न केवल शब्दस्तथेहापीत्यथ । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन शब्दस्यैव कर. गतामाशय रत्नतत्त्वप्रतियन्द्या परिहरति-नचेत्यादिना । तत्रापि प्राप्ताप्राप्तविवेकसाम्यमाह-तथा- हीति । अनधिगत रत्नतत्त्वपरीक्षाशास्त्र येन पुसा स तथोक्त । पुष्परागो रत्नविशेष । न्यायरत्नदीपारलीकृतमनुमानमुद्भावयति-विमतमिति । ज्योतिष्टोमादिवाक्ये वाधासिध्यो परिहा- राय विमतमित्युक्तम् । तत्वमस्यादिशब्दजनितज्ञानमित्यर्थ । प्रत्यक्षेणार्थान्तरतानिवृत्त्यै शाब्दग्रहणम् । अयं घट इतीति । अस्ति ह्यय घट इति शब्दस्य पुरोवर्ल्सपरोक्षघटविषयत्वम् । अथ च न साक्षात्कार- वनाति , ज्ञानवृत्तित्वात्तस्या इत्यर्थ । नन्वपरोक्षविषयत्वादिति हेतोरयमर्थ -यज्ञानव्यवधानमन्तरेण तदि. पयत्वमिति । नच शब्दस्य तथा वमस्ति । तद्विपयज्ञानजननद्वारा हि शब्दादीनामर्थविषयत्वम् । नच ज्ञानस्य ज्ञानजननद्वारा अथविषयलम् । तत्कुतोऽनैकान्तिकतेति शङ्कते-प्रतिपत्तीति । तथाप्यनैकान्तिकमि त्याह-अयमिति । अग्निमत्त्वाश परोक्ष । पर्वताशोऽपरोक्ष । नह्यानुमानिकज्ञाने साक्षात्वनातिरिति भाव । ननु परोक्षाविषयत्वे सत्यपरोभविषयत्व हेतु । नचानुमानिकज्ञानमेवमतो नातिव्यातिरिति शहवे १ वेदान्तवाक्ये। २ तजयशाने इत्यर्थ .

·३४२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [तृतीयः मिति चेन्न । अयं पर्वतोऽग्निमानिति परोक्षापरोक्षविषयानुमानिकज्ञाने व्यभिचारात् । अपरो- क्षमात्रविषयत्वं विवक्षितमिति चेत् । न। सुखेच्छायां व्यभिचारात् । तज्जनकज्ञानस्य तद्वि. पयत्वादिच्छायास्तद्विपयत्वमुपचर्यते इति चेत् । मैवम् । तथाप्यविद्यायां व्यभिचारात् । खसोऽपरोक्ष आत्मैवाविद्याया आश्रयो विषयश्चेति भवद्भिरभ्युपगमात् । नापि द्वितीया । अविद्यायामेव व्यभिचारात् । तस्या अपरोक्षात्मविपयत्वेपि तद्विपरीतव्यवहारहेतुवया तब्यवहारहेतुत्वाभावात् । अपरोक्षव्यवहारहेतुत्वमेव हेतुरिति चेन्न । साध्याविशिष्टत्वप्रसङ्गात् , प्रतिप्रयोग- संभवाच । विवादाध्यासितः शब्दः अपरोक्षज्ञानजनको न भवति शब्दत्वात् , ज्योति- ष्टोमादिवाक्यवदिति । अत्रोच्यते--'साक्षात्करणहेतोरप्यप्रत्यक्षत्वसंभवात् । दशमस्त्व- मसीत्यादौ शब्दादेव तदुद्भवात् ॥१॥ यत्तावदुक्तमपरोक्षप्रमितिकरणत्वे प्रत्यक्षान्त व स्यादिति । तत्र ब्रूमः-अभ्युपगम्यते हि परेणापि योगिमनसो बाह्यविषयापरोक्षप्रमिति. फरणता, तथापि न बाह्यप्रत्यक्षान्त वस्तस्याभ्युपेयते, एवं शब्दस्यापरोक्षप्रमितिजनक- त्वेपि प्रत्यक्षान्तर्भावो माभूत् । अथ तत्र. बाह्यप्रत्यक्षान्त वे चक्षुरादीनामन्यतमत्वं योगिमनोन्यत्वे सति याह्यप्रत्यक्षप्रमितिकरणत्वं वा प्रयोजक, हन्तेहापि तर्हि स्वतोपरोक्ष- ब्रह्मात्मविषयशब्दान्यत्वे सत्यपरोक्षप्रमितिकरणत्वं प्रत्यक्षान्तर्भावे प्रयोजकमख, सिद्ध शब्दस्यापरोक्षप्रमितिकरणत्वे तद्व्यावृत्त्यर्थ विशेपणं युक्तं तदेव तु कथमिति चेत् , दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्येपु दर्शनादिति बेमः । -- -अपरोक्षमात्रेति । तथापि सुखेच्छायां व्यभिचारः । तस्या अपरोक्षसुसविषयत्वेपि साक्षात्वानधिकर- णत्वादित्याह-न सुखेच्छायामिति । इच्छायाः सविषयत्वमौपचारिक, मुख्यं च विवक्षितम्मति शाश्वे- तजनकेति । ननु कथमपरोक्षविषयत्वमविद्याया येनानैकान्तिकतेति, तवाह-वत इति । भवद्भि रिति। एकजीववादिभिरित्यर्थः । अपरोक्षव्यवहारहेतुलमपरोक्षत्वमिति द्वितीये पक्षेप्यविद्यायां व्यभिचारस्वत हेतुसद्भावेपि साध्याभावादित्याह-नापि द्वितीय इत्यादिना । नन्वपरोक्षविषयत्वादिति हेतोरयमर्थः-यदपरोक्षव्यवहारहेतुत्वादिति, तथाच नाविद्यायो पिपरीतव्यवहार जनिकायामनैकान्त्यमिति शइते-अपरोक्षेति । परिहरति-न साध्येति । सत्प्रतिपक्षं घेदमनुमानी. त्याह-प्रतिप्रयोगेति । ज्योतिष्टोमादिवास्येषु सिद्धसाघनतापरिहाराय दियादेति विशेषणम् । पापसा- थ्यवैकल्ययोः परिहारायापरोक्षेति विशेषणम् । साक्षादिति । अन किं याधयशाचदस्यारोशना- नकत्वं नेप्यतेऽदर्शनाद्वा । नाद्यः । तदसिद्धः । नतावत्प्रत्यक्षान्तावो यापक । नहि साधारकारिझानद. तामात्रेण प्रत्यक्षत्वं सभवति । शब्दव्यतिरिकावे सति तादृशस्य तत्प्रयोजत्त्वार । ननु दृष्टे समस राई तुत्वे प्रयोजकसकोचो युक्तस्तदेव कथमिति, तनाह-दशम इति । मनु तापीन्द्रियमेर करपनि, समाह-शम्दादेवेति । लोकं विवृणोति-यत्तावदित्यादिना । मन प्रसाविशेषप्रयोगरे प्रीको गृहाति-अभ्युपगम्यते हीति । विशेषणं दर्शयामासता प्रतिपन्या शावे-अथ तयेति । भनी श्वरप्रत्यक्षेषु चेद प्रयोजगवेषणमिति एव्यम् । नाय विशेष । प्राप्य दादोनमा परी -हन्तेति । उत्तरार्धस सहामाह-सिद्ध इति । एतत्सरिदार स्पेन दयायामा- दशम इति ।

·. .. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३४३ ननु तत्रापीन्द्रियसहितस्यैव तद्धेतुत्वं न केवलस्येत्युक्तमिति चेत्, अत्रापि तर्हि मना- सहायस्यैव शब्दस्यापरोक्षप्रतीतिहेतुतास्तु । ननु तनेन्द्रियस्येव करणत्वं शब्दस्य तु सह- कारितामात्रमिति चेन्न । शब्द एव करणमिन्द्रियं सहकारीति वैपरीत्यमेव कुतो न स्यात्, अन्वयव्यतिरेकयोस्तूभयत्राविशिष्टत्वात् । तथापि विनिगमनायां को हेतुरिति चेत्, कचिरहुलतने तमसि फचिच लोचनविरहिणोपि वाफ्यादशमोस्मीसपरोक्षप्रमितिदर्शन- मेवेति वदामः । भवत्वेवं, तथापि ब्रह्मसाक्षात्कारे करणं मन एव 'मनसैवेदमाप्तव्य'मि- त्यादिश्रुतेः । 'यन्मनसा न मनुते' 'अप्राप्य मनसा सहे'त्यादिश्रुतेश्चानधिकृतमनोविपय- त्वादिति चेन्मैवम् । 'तद्धेत्यादिश्रुतेः कापि मनसस्तयोगतः । शव्दत्वानुमितेर्वाधा- व्यभिचारादनुत्थितेः' ॥२॥ तद्धास्य विजिज्ञौ' 'तमसः पारं दर्शयतीति चोपदेशमात्रा- देवापरोक्षप्रमित्युपपत्तिप्रतिपादनात् । नन्वेतानि वचनान्यागमाचार्योपदेशयोर्न साक्षा- कारहेतुतां प्रतिपादयन्ति । साक्षात्कारहेतोर्मनसः सहायताप्रतिपादनपरत्वेनाप्युपपत्तेः । अन्यथा श्रवणोत्तरकालयोर्मनननिदिध्यासनयोर्विधानानर्थक्यात्, श्रवणेनैव साक्षात्का- रोत्पत्तेः, श्रुतवेदान्तानामपि पूर्ववत्संसारानुवृत्तिदर्शनाचेति चेत् । मैवम् । असंभावना विपरीतभावनाख्यस्य चित्तविक्षेपलक्षणस्य च प्रतिवन्धस्य निरासद्वारेण मनननिदिध्या- सनयोः फलोपकार्यगतयापि श्रवणं प्रति विधानोपपत्तेः, पूर्ववत्संसारित्वोपलब्धेश्च चतुर्थपादस्य शां दर्शयति-ननु तत्रापीति । तन किं शब्द करणमिन्द्रियं तु सहकारीत्यभिधीयते, किं वा गुडजिढिकयेन्द्रियस्यैव करणत्व शब्द. सहकारीत्यमिधिसितम् । आये प्रकृतेप्यस्त्येवेन्द्रियं सहाय- मित्याह-अनापीति । तथाच शब्दस्य करणत्वं न व्याहतमिति भावः । द्वितीये शङ्कवे-ननु तत्रेति । तदेतदविनिगमनेन दूपयति-- 1-~न शब्द एवेति । विनिगमनायां । शब्द एव करणमिति निर्णय इत्यर्थः । हेतुं दर्शयति-कचिदिति । लोचनविरहिणः सलोचनस्यापि गाढान्धकारनिरुद्धतया अव्यापृतलोचनस्य शब्दादेवापरोक्षज्ञानदर्शनमेव नियामकमित्यर्थ । उपलक्षणं चैतत्स्पर्शनव्यापाराभावस्यापि । भवत्वेवं दश. मस्त्वमसीत्यादौ, प्रकृते तु न युक्त श्रुतिविरोधादिति शकते-भवत्वेवमिति । आदिशब्देन 'हृदा मनी- पया मनसामिलप्त , दृश्यते त्वम्यया बुद्ध्ये' त्यादिश्रुतयो गृह्यन्ते । ननु 'यन्मनसा न मनुत' इत्यादिपु मनसा पुरुषो यद्रह्म न मनुते' तथा वाचो मनसा सहाप्राप्य यतो निवर्तन्त इति मनोगम्यत्वमपि निषिद्धं तत्कथं मन एव करणमिति, तनाह-यन्मनसेति । अनधिकृतमनः असस्कृतमनः । सिद्धान्ती परिहरति- मैवमिति । तदास्य विजिशा वित्यादिश्रुवेस्तावदुपदेशमानादपरोक्षज्ञानजन्मावसीयते, नचैताः श्रुतयो मनः प्रति सहायतामुपदेशस्य दर्शयन्ति न तु करणतामिति युक्त, मनस. क्वचिदपि साक्षात्कारहेतुलायो। गात् । यत्तु शब्दत्वादित्यनुमानमुक्तं, तनाह-शब्दत्वेति । उक्तश्रुतिविरुद्धतया कालात्ययापदिष्टत्वादश. मस्त्वमसीत्यादी व्यभिचाराच शब्दलादित्यनुमितेरनुत्थितेरित्यर्थ । श्लोक विवृणोति-तद्धास्येति । अस्याचार्यस्योपदेशेन तदुपदिश्यमान ब्रह्म विजिज्ञो विशेषेण विज्ञातवान् शिष्य इत्यर्थ । तमसः शोका. दिकारणाज्ञानस्य पारम् अन्तम् । निरवद्य ब्रह्म दर्शयति-अदर्शयदित्यर्थः । मनननिदिध्यासनविधानसत्वेन श्रवणं न साक्षात्कारहेतुरित्याह-अन्यथेति । इतोपि न प्रवणरूपोपदेशमानासाक्षात्कारोत्सत्तिरित्याह- श्रुत इति । तर तावच्छ्रवणं प्रति फलोपकार्यगतयोपयोग मनननिदिध्यासनयोर्दर्शयति सिद्धान्ती-मैव. मित्यादिना । यद्यपि चित्तगतमललक्षणप्रतिबन्धो यज्ञादिमि. शुद्ध्याधायकैर्निवारित. तथापि दृष्टस्य विक्षे- पलक्षणप्रतिबन्धस्य ताभ्या निरासः अनुयाजादिवच फलोपकार्यगतयोत्तरकालत्वमपि न विरुध्यत इति भावः । अनुपपत्त्यन्तरं परिहरति-पूर्ववदिति । नहि प्रतिबन्धे सति कार्यानुत्पादकलं कारणता वि. " ॥

·तमसः ३४४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [तृतीयः प्रतिबद्धविज्ञानपुरुपविपयत्वात् । मनसैवेदमाप्तव्यमित्यादिश्रुतेश्चित्तैकाव्यस्याङ्गताप्रतिपा. दनपरत्वात् । मनसश्च नित्यशुबुद्धमुक्तस्वभावब्रह्मात्मसाक्षात्कारहेतुत्वस्यादृष्टचरतया तत्र शब्दस्य सहकारित्वकल्पनानुपपत्तेः । तथात्वे श्रवणादीनामेव वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । सुखादीनां सा- क्षिवेद्यत्वादात्मनश्च स्वयं प्रकाशत्वात् मनसः कचिदपि साक्षात्कारहेतुत्वासंप्रतिपत्तेः । भावनासहायस्य तु मनसो गरुडादिसाक्षात्कारप्रमित्यनुत्पादकत्वात् । तदपरोक्षस्य च विधुरपरिभावितकामिनीसाक्षात्कारवद्विभ्रमत्वात् । अप्रमारूपसाक्षात्कारस्यापि साक्षि- रूपतया मानसत्वाभावात् । इह च 'भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः, पारं दर्शयति, भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः, तरति शोकमात्मवित्, योऽस्मार्फ अविद्यायाः परं पारं तारयसि, मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते, तरत्यविद्यां वितता मित्यादि. श्रुतिस्मृतिपु ब्रह्मविद्याया एवाविद्यानिवर्तकत्वश्रवणात् पारिशेप्यात्तत्कारणं वेदान्तवाक्य- मिति निश्चीयते । श्रूयतेचं-'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तं', 'तं त्यौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि', 'वेदान्दविज्ञा- नसुनिश्चितार्था' इति । अत्र हि वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानस्य विज्ञानमिति विशेषणेन विशेष. विषयत्वप्रतिपादनात् निश्चयहेतुत्वे सिद्धेपि सुशब्दविशेषणेनापरोक्षनिश्चयहेतुत्वप्रतिपाद- हन्ति । उक्तं च सूत्रकृता-'ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनादितीति भावः । या तु श्रुतिर्मनसः साक्षा- त्कारकरणत्वे प्रमाणमुक्ता तामन्यथयति-मनसैवेति । यत्तु तद्धेत्यादिश्रुतीनामुपदेशस्य मन.सहायताप्रतिपादकतयाप्युपपत्तेरिति, तत्राह-मनसचेति । अष्टचरतयेति । श्रुत्यादिधिति शेषः । वाधकान्तरं चाह-तथात्व इति । इदानी 'नापि मनससद योगत इत्येतद्विगृणोति-सुखादीनामिति । एतेन साक्षात्कारहेतुतया स्कृप्तस्य मनसः संभवे पान्दत तरकल्पनानुपपत्तेरिति वाचस्पतिमिग्ररुदीरितमपोदितं मन्तव्यम् । ननु क्यं साक्षात्कारहेतु वासनतिपतिय वता भावनापरिपाक्सहकृतमनसो दृष्टं गरुडादिसाक्षात्कारहेतुत्वमिति तबाह भावनेति । किं तहि तरि. त्यत आह-तदपरोक्षेति । पूर्व साक्षात्कारहेतुस्वमङ्गीकृत्य प्रमितिहेतुत्वं नास्ति इत्युचनिदानीं तदपि न. मनोजन्यमित्याह-अप्रमेति । एतेनाप्रमाहासाक्षात्कारहेतोर्मनसः क्वचित्प्रमाहेतुत्वेनापि भवितव्य नयनादिवदिति पर्यनुयोगोपि परास्तः । प्रस्तुतस्थले च प्रमारूपसाक्षात्कार एवाविद्यानिवृत्तिभम शुभिरव गम्यते, तत्रच मनसः करणत्वनिषेधाकरणान्तरानिरूपणाच वेदान्तवाक्यमेव करणमित्याह-इव चेत्या दिना । अथवानापि साक्षिरूप एव साक्षात्कारोऽविद्यानिवर्तकः भततकरणत्वेन सन्दकलनमरि मन्नेर- देवायुक्तमिति, तत्राह-इहचेति । 'मामेव, तरसविद्या मिति स्मृती। शोकारणाविद्यानित्यः। वेदादेव परमेश्वरज्ञानमित्यत्र साक्षादेव श्रुतिरस्तीत्याह-श्रूयते चेति। तं यूहन्तम् अपरिधि परमेश भवेदवित् भवेदशः पुरुषो न मनुते, अपितु वेदश एवं जानातीत्यर्थः । म च दशन्देन गरेरदेशा दान्ता विवश्यन्ते । अथवा सप्तपश्यनिष्पचप्रतिपादयतया सर्व एप विकसिता. । उपनिषादर इत्योपनिषदः । वेदान्तजनितं विज्ञानं वेदान्तविशनम् । नन्वन सासरः कथं मभ्यवे, नापि विनी युपसर्गबलात्, सस्य विशेषेण ज्ञानमिति नियमाप्रपर्यवसितत्वादिति, समाह-मोति । पार .

·. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३४५ नाथायमर्थों निश्चीयते । यत्पुनः शब्दत्वादित्यनुमानं ततिविरुद्धतया फालात्ययाप- दिष्टम्, पशमस्त्वमसीत्यादिवाक्येऽनैकान्तं घ । 'प्रतिप्रयोगयोगाच विपक्षे घाघसंभवात् । तस्याभाससमानत्वान्छन्दादेवापरोक्षधीः ॥ ३॥ प्रतिप्रयोगश्च, अपरोक्षत्वं तत्त्वमसीत्या- दिवाक्यजन्यज्ञानवृत्ति अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यात् ज्ञानत्ववत्। नच परोक्षत्वं तद्वृत्ति परोक्षज्ञाननिष्ठासन्ताभावाप्रतियोगित्वादिति सप्रतिसाधनता । सिद्धसाधनत्वात् । इष्यते हि तस्यासंभावनानिपरीवभावनाप्रतिबद्धान्तःकरणे पुरुपे परोक्षज्ञानजनकत्वम् । 'तद्धास्य रिजज्ञा'चिति श्रुतिविरुद्धतया कालाययापदिष्टत्वाच । नचापरोक्षत्वममिहोत्रा- दिवाक्यजन्यज्ञानपुत्ति अपरोक्षज्ञाननिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यात् ज्ञानत्ववदित्याभाससमा- नयोगक्षेमता । विपक्षे वाधकतर्काभावेन तस्याप्रयोजकत्वात् । किं वाक्यप्रामाण्यानुपपत्ति- योधिका उतानुष्ठानानुपपत्तिः स्वर्गादिफलासिद्धिर्वा । नाद्यः, अनुमानादिवत्मामाण्योप- पत्तेः । न द्वितीयः, परोक्षनिश्चयादप्यनुष्ठानसिद्धेः । न तृतीयः, अनुष्टानादेव फलसिद्धेः । इह त्वात्मविज्ञानस्य मोक्षसाधनस्वश्रुत्यन्यथानुपपत्तिरेव वाधिका। तथाहि-'ब्रह्मविदा- मोति परं, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, तरति शोकमात्मवि'-दिति वेदान्तवाक्यजनितात्म- विज्ञानान्मोक्षः श्रूयते, सच सविलासाज्ञाननिवृचिलक्षणः, संसारस्य दुर्निरूपत्वेनाविद्या- रूपत्वात् , तस्य चाहं कर्ता भोक्तेत्याद्यपरोक्षविभ्रमलक्षणस्य परोक्षज्ञानानिवृत्त्यनुपपत्तेः । ब्रह्मणि च सकलकरणागोचरे प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षज्ञानानुत्पत्तेर्वाक्याचापरोक्षज्ञाना- नुत्पत्तावनिर्मोक्षः स्यादिति विपक्षे बाधकतर्कसंभवान्नाभाससमानतानुमानस्य, तस्मा- त्येदमुपसर्गसामर्थ्य समुचिनोति । तो चोपपत्तिं पश्यति । उत्तरार्धं विवृणोति-यत्पुनरिति । दूषणान्तर चानुमानस्य श्लोकेनाह–प्रतिप्रयोगेति । अपरोक्षत्वमित्यादिप्रतिप्रयोगसभवात् । नन्वपरोक्षवस्यामिहो- नादिवास्यजन्यज्ञानवृत्तित्वमप्येव शक्यानुमानमियाभाससमानतेति, तनाह-तस्याभाससमानत्या- दिति । तत्र हेतु विपक्षे वाधसभवादिति । श्लोक विकृणोति-प्रतिप्रयोगश्चेति । ज्ञानवृत्तीत्युक्ते प्रत्य. क्षतितया अर्थान्तरता तदर्थ वाक्यजन्यज्ञानवृत्तीत्युक्तम् । तथापि विवक्षितासिद्धिः । वास्यान्तरमादाया- प्युपपत्तेरित्यत उक्त-तत्त्वमस्यादीति । असिद्धिनित्त्यर्थ हेतावपरोक्षग्रहणम् । सविकल्पकलादिना घेदा- न्तवाक्यजन्यज्ञानानिष्ठेन व्यभिचारनिरासार्धमत्यन्ताभावग्रहणम् । द्वितीयेपि शाब्दात्त्यनुमितित्वादिनित्त्यर्थ- मत्सन्ताभावग्रहणम् । असिद्धिनिवृत्यर्थं च परोक्षप्रणम् । सिद्धसाधनतामेव विवृणोति-इष्यते हीति । अथ ब्रूयाद्भवदभिमतज्ञानतिर्वमनुमेयमिति, तताह-तद्धास्येति । तस्याभाससमानत्वादित्यस्याशङ्का पठति-नचापरोक्षत्वमिति । विपक्षे बाधकमेव विकल्पयति-किं वाक्येत्यादिना । यदि परो- क्षज्ञानजनक न भवेत् तद्यप्रमाणं स्यादिति तावन्न बाधकम् , अनुमाने व्यभिचारादित्याह-अनुमानेति । विपक्षे बाधसभवादित्येतद्विणोति--इह स्विति । श्रूयता नाम तत किमिति, तनाह-सचेति । यथा चाज्ञाननिवृत्तिर्मोक्ष तथा चतुर्थपरिच्छेदे वक्ष्यते । ननु ससारनिवृत्तिर्मोक्ष , किमिदमुच्यते अविद्यानिवृत्ति. रिति, तनाह-संसारस्येति । तथापि वाक्यजन्यज्ञानस्यापरोक्षत्व विना किमनुपपन्नं, तनाह -तस्य चेति । दिमोहादौ तथा दर्शनादिति भाव । एवेन योपपत्तिर्वक्ष्यतीत्युक्ता सापि प्रदर्शिता । नन्वपरोक्षज्ञानमपि मनसैवोत्पद्यतामिति, तनाह-ब्रह्मणीति । प्रत्यक्षेत्यपरोक्षज्ञानं विवक्षितम् । वा. दार्थमुपसहर चतुर्थ पादं व्याचष्टे-तस्मादिति । ज्ञानात्कैवल्यमित्युक्तमसहमान कर्ममीमांसक आक्षिपति १ उपपत्येत्यस्य सहेति शेप. । २ अपरोक्षज्ञाननिष्ठलमात्रोक्तौ इति शेष. । ३ परोक्षत्पमित्यादिवक्ष्यमाणप्रयोगे इत्यर्थः । ४ परोक्षत्वस्येति शेषः। ५ प्रतिपाद्यामिति शेषः । चि०४४ .

·८पर्णतादीनामिति शेरामशंसापरमेव न तु फरसंबन्धमिति फातिमाः ।।.पा रानिया - - 'प्रतिधारात्रिसत्रयोः सपशेष'दई पाश्य न पाहोरहालिमारोपरी : तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [तृतीयः च्छन्दादेवापरोक्ष ज्ञानात् कैवल्यमिति सकलमनाविलम् । ननु कथं ज्ञानाकैवल्यं तस्य स्वर्गादिफैलकर्मशेषतया स्वतन्त्रफलसाधनत्वाभावात्, देहव्यतिरिक्तात्मतत्त्वविज्ञानव्यति: रेकेण पारलौकिककर्मणि प्रवृत्त्ययोगात् , फैलश्नुतेश्वापापश्लोकश्रवणवदर्थवादत्वात् । तथा- चा:-आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मोक्षार्थ नव चोदितम् । कर्मप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मज्ञानरूप लक्ष्यते । विज्ञाने चास्य पारायें पापानामफलश्रुतिः । सार्थवादो भवेदेव न खर्गादेः फ. लान्तर मिति । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्य कर्मप्रवृत्त्युपयोगित्वेप्यशनायाद्यवीतब्रह्मविज्ञानस्य म तच्छेपत्वमनुपयोगादधिकारविरोधाचेति चेन्मैवम् । आज्यावेक्षणव्रीहिमोक्षणादिवदृदृष्ट- द्वारेणोपपत्तेः । नचाधिकारविरोधः । तथाभूतब्रह्मविदामपि यमनियमादी प्रवृत्विक मप्रवृत्त्यविरोधात् । जनकोद्दालकप्रभृतीनां तथाभूतानामपि. कर्मणि प्रवृत्तिदर्शनाचेति ननु कथमिति । ननु कथमात्मज्ञानस्य कर्मशेषता, तद्बोधकप्रमाणाभावात् , नह्यात्मज्ञानेन कर्म कुर्या- दिति काचिच्छ्रुतिरस्ति विनियोकी, नापि लिङ्गम्, असमर्थत्वात् , नापि वाक्यं, पदद्वयसमभिव्याहाराभावाद, नापि प्रकरण, साकाविधिसन्निध्यभावात् , नापि स्थानं, कर्मसन्निधावपळ्यमानत्वात् , नापि समाख्या, सहा- साम्याभावात् , ततः कथं कर्मशेषत्वमिति, तबाह-देहव्यतिरिक्तेति । यद्यपि श्रुत्यादीनि न सन्ति, तथापि सामर्थ्यलक्षणमस्ति लिङ्गं विनियोजक, भस्मीभूयमानदेहस्य पारलौकिकफलोपभोगासंभवादिति भावः । मनु मोक्षाख्यं फलमात्मज्ञानस्य श्रूयते, ततः श्रुताधिकारस्य कथमन्यशेषत्वमिति, तबाह-फलश्रुतेरिति । यथाहि-'यस्य पर्णमयी जुहूर्मवति न स पापं श्लोकं शृणोति, यस्य खादिरः सुवो भवति छन्दनामेव रसेनाव- पती'त्यादौ पर्णमयीलाद्याश्रित्य श्रूयमाणापापश्लोकादिनवणमर्थवादः, तत्कस्य हेतोः परार्थवात् । नधन साक्षात्फलश्रवणमस्ति कामशिरस्कत्वाभावात् । कीर्तनमात्र खेतत् । तथाच न रातिसत्रवद्विपरिणेतव्यम् । नव खशेषिफलेनैव निराकाहपर्णमयीतायाः फलान्तरापेक्षास्ति यदर्थ विपरिणेतव्यम् । नच वाक्यं ऋतुसंबन्ध- योधनपरममि भवति, तस्सादर्थवाद एवैतत् प्रतिबद्धफलश्रवणं, तहापि स्वशेषिकर्मफलेनेय निराकाहसान- ज्ञानस्य न ब्राह्मैव भवतीत्यादिवर्तमानोपदेशविपरिणामापेक्षेत्यर्थः । तथाह परमर्पि.-'द्रव्यगुगसंस्कारकर्म परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति । अन्न वार्तिककारसमतिमप्याह-तथाचाहुरिति । अवोदितावे हेतुः-कर्मेति । फलान्तरश्रवणस्य गतिमाह-विशात इति। न स्वर्गादेरिति । वर्गादेः सकाशा लान्तरमपि नास्तीत्यर्थः । स्यादेतत् द्विविधं यात्मज्ञानम्, एकं स्थूलदेहमानव्यतिरिक्ततया अपरं सूक्ष्मदेस्त- स्कारणाविद्यातिरिक्ततया, तत्र प्रथम कर्माकं भवति, इतरत्तु न तथा, भनुपयोगात्, प्रत्युताधिकारविरोध एव । नाहं भोक्तेत्यभिमन्यमानः कथं भोका स्यात्, नाहं कतेत्यभिमन्यमानो या कथं कर्ता स्यादिति पाइने -देहव्यतिरिक्तेति । अशनायादीत्यादिशन्देन ब्राह्मण्यादिजातिराहिलं गृह्यते, तेन चाधिकारावर प्रतिषिध्यते । तनानुपयोगं परिहरति-आज्यावेक्षणेति । दृष्टोपयोगाभावेप्यष्टोपयोगोति, शासकपम्प खादस्पेत्यर्थः । अधिकारविरोधं परिहरति-नवाधिकारेति । यथाहि तथाविधाभिमानेपि यमादी त्तिर्विहितलात्तथा कर्मण्यपि विहितत्वादेव प्रवर्तितव्यं, शात्रेण च तथाविधाभिमाने विद्यमानेपि प्रातिर दिश्येत, को विरोधः, प्रत्युत प्रत्यवाय एव तदकरणे स्यादिति भावः तिचा यिदात्माने विसमा नेपि कर्मप्रवृत्तिन विरुध्यते इत्याह-जनकेति । सिद्धान्ती समापसे-अप्रेति । भायपा1ि- १ वर्गादिफलकं यत्कर्म तच्छेषतया देहव्यतिरिकारमशानस्सेत्यर्थः। २ शोकमतरणाविलासिता राना फलजनकस्वाभावचतिरित्ययः। एवमेव दास सर्वपाप्मानः प्रदूपन्ते इत्यादि सारद या11. देत्यारम्य चेदित्यन्तः रक्षामन्यः । ५ ननु इसारमाऽयं कामयः। १ मामनरेशनसामानिमः। • सादिरे सवे छन्दः सारलारोप साबिकरणकं रवियोऽनदानं दोरसकरमर मोहोर सम्योपपतीलः । ११ पर्णतासलः।

·परिच्छेदः] मपनप्रसादिनीव्याख्यायुता। . N घेत् । अनोच्यते-'अभावाच्छुतिलिङ्गादेरुपयोगानिरूपणात् । अधिकारविरोधाच -क- मात्र नात्मवत्वधीः ॥ ४ ॥ न ताप'दैन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत इतिवदास्मविज्ञानस्य फर्मानवे श्रुतिरस्ति। नच 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिपदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति श्रुतिः, तस्याः प्रकृतो. द्गीथविद्याविषयत्वात् । श्रद्धादिवत्सार्वत्रिकं किन्न स्यादिति चेत् । तथाप्युपासनानुष्ठानस्यैव तदङ्गवास्तु, उपासनाप्रकरणे पाठात् । नापि 'बहिर्देवसदनं दामी तिवच्छ्रुतिसामर्थ्यलक्षणं लिङ्गमस्ति, न चोदालकादीनां कर्मणा सहात्मविज्ञानसद्भायो लिकं, किं प्रजया करिष्यामः किमर्थ वयमध्येप्यामह इति च वैपरीत्यस्यापि दर्शनात् । नच 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवती तियद्वाक्याद्विनियोगः । पर्णमयीत्वादिवदात्मनो- ऽव्यभिचरितक्रतुसंवन्धाभावात् , तस्य लौकिकवैदिककर्मसाधारण्यात् । नचात्मज्ञानं कर्म- न तावदित्यादिना । यथा 'पन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत' इत्यैन्याः कदाचन स्तरीरसीत्यूचो गार्हपत्यमिति गाईपत्योपस्थाने तृतीयया विनियोगः, किंचित्प्रति हि शेपत्वं तृतीययावगम्यते, तच्च किंचित्किमित्यपेक्षायां गार्हपत्यमिति विशेषसमर्पणं, गार्हपत्यमिति च द्वितीयया किंचित्प्रति शेषित्वं गाईपत्यस्य प्रतीयते, ऐन्द्रीपदेन च शेषविशेषः समप्यते, अत एव च न वाक्यगम्यत्वशङ्कापि, न तहात्मज्ञानस्य कर्मशेपत्ववोधिका का. चन विनियोजिका श्रुतिरस्त्रीत्यर्थ.। ननु 'यदेव विद्यया करोति' श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या उपनिपदा रहस्यविज्ञानेन च करोतीति विद्यायाः क. मण्यस्ति विनियोग इति, तनाह ह-नचेति । अन तावत्सर्वविद्याना सर्वकर्मसु विनियोगो न यथाश्रुति प्रति- पिपादयिषितः । अशक्यत्वात् । तस्माद्योग्यविषये सकुचन्ती श्रुवि प्रकरणमनुरुध्योगीयविद्याविषयतया च तिष्ठते, वेन नात्मविद्यामास्कन्दत इत्यर्थ । एतदेवाक्षेपसमाधानाभ्यां दर्शयति-श्रद्धादिवदित्यादिना । यथा स्वविशेषितश्रद्धामानस्य सर्वकर्माइत्वमेवं विद्यामानस्यापि कर्ममानशेषता कि न स्यादित्यर्थः । तद- इतेति । सा विद्या अहं यस्योपासनानुष्ठानस्य तत्तदा तद्भावस्खदङ्गता । अनापि हि न श्रद्धामानमुपयोगि' नहि कारीरीश्रद्धा ज्योतिटोमोपयोगिनी, तस्माद्योग्यतावशेन विनियोक्तव्यम् । तथाच पूर्वोकप्रकरणपीडने कारणाभावाद्विद्यात्वाविशेषणात्मविद्यापहेपि तत्तत्प्रकृतोपासनायामेव शेषत्वं, तनापि 'सत्यकामः सत्यसकल्प' इत्यादिविद्याना दहाद्युपासनानुष्ठानशेषत्वं, निर्गुण विद्यापि परोक्षा भावनोपयोगिनी, अपरोक्षातु न किंचित्प्रति, ततः परमनुष्ठानाभावादिति विवेकव्यम् । उकश्चायमर्थो व्याकरणाधिकरणे भट्टपादै.-'सर्वनैव हि वि. ज्ञानं संस्कारस्वेन गम्यते । पराझं चात्मविज्ञानादन्योत्सवधारणे'ति । नापीति । यथाहि 'पहिर्देवसदन दे. वाना सदनभूतं बर्हिर्दर्भमुष्टिविशेष दामि खण्डयामीति वहिर्लवनप्रकाशनसमर्थमन्त्रस्य सामर्थ्यलक्षणलिङ्गेन पहिलवने विनियोगः, न तयेह किंचिच्छ्रुतिसामर्थ्यमस्तीत्यर्थः । श्रुतिसामर्थ्यलक्षणलिङ्गाभावेपि लिङ्गान्तर- मस्तीत्याशय विपरीतलिङ्गस्यापि भावादिदमनिर्णायकमित्याह-नचोहालकेति। स्यादेतत् आस्मा तावदव्यभिचरितकतुसबद्धः, तत्सबन्धि चेदमात्मज्ञानं, तदिह मा भूता लिङ्गश्रुती, वास्य- मेवास्ति कर्मणि विनियोजकं, यथाहि-पर्णमयीताया. सिद्धरूपतया फलजननाय क्रियासबन्धसाकाहाया 'जुह्वा जुहोती'ति नियतप्रकृतिद्रव्यसाकाहाव्यभिचरितक्रतुसबजुहूद्वारा वाक्येन कर्मसु विनियोगः तद्वदिति, तनाह-नच यस्येति । व्यभिचारमेवाह-तस्येति । नच देहव्यतिरिकात्मज्ञानं वैदिककाव्यमिचारीति वाच्यम् । कारीर्यादावभावेन तस्यापि व्यभिचारसाम्यादिति भावः । प्रकरणाद्विनियोगं निराचष्टे-नवा. स्मशानमिति । सन्निधिपठिताकासा भावनाया पूर्यत इत्युत्सर्गः । यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितसमि- १ खसिन्नधिकारिणि विशेपिता विशेषणीकृता या श्रद्धा तन्मात्रस्वेत्यर्थः । २ भात्मविशन तु न वैस्कारकं नापि पराहमिति भावः । ३ दृष्टवृष्टधादिफलकेत्यादिः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) , 'पूर्वन टीकायामुपटायःभत्र व उपेशाही' टीकास्पाघ । २ सut pीस:11Kunitonir परममिति न्यायाधारा४सभावः स्मारा। (तृतीयः प्रकरणे श्रुतं, येन प्रयोजादिवत्कर्माङ्गतामनुवीत । नापि स्थानं, कर्मसंनिधावपठ्यमान- त्वात् । नापि समाख्या, संज्ञासाम्याभावात् । नचात्मज्ञानस्य कर्मण्युपकारप्रकारो नि: रूप्येत । देहव्यतिरिक्तात्मज्ञानस्योपयोगेप्यशनायाद्यतीतात्मविज्ञानस्य तत्रानुपकारित्वात् । नचाज्यावेक्षणादिवदृष्टद्वारेणोपयोगः । खप्रकरणपठितसंसारनिवृत्तिलक्षण दृष्टफलनिरा- का स्वादृष्टफलकल्पनानुपपत्तेः । नच क्रियाकारकफलशून्यमद्वैतमात्मानं विजानतः क- मणि प्रवृत्तिरुपपद्यते । नच यमनियमादिप्रवृत्तिवदविरोधः । यमनियमादायप्वपरोक्षात्म- विज्ञानवतो विधितः प्रवृत्त्यनङ्गीकारात् । 'तस्य कार्य न विद्यते, ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृत- कृत्यस्य योगिनः । नैवास्ति किंचित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तत्त्वविदिति स्मरणात् । भिक्षा• टनादावपि व्युत्थानदशायां यदृच्छयैव प्रवृत्तेः । नचैवं कर्मणि प्रवृत्तिः, नियतदेशका. लतया तस्य विधानात् । एतेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोपि निराकृतो वेदितव्यः, विरोधादेव । उक्तं हि यदि यस्यानुरोधेन स्वभावमनुवर्तते । तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानानुणो यत' इति । अपिच दादिभिः कल्पनागौरवेण फलवत्संनिधावित्यादिन्यायेनेतिकर्तव्यतासाकाङ्क्षप्रधानभावनामिलापपोपणम् । नच पूषाद्यनुमन्त्रणवदात्मज्ञानस्य स्खप्रकरणसमवायः कर्मप्रकरणसमवायो वा, येनासंनिहितमपि तत्रोपयुज्येत, न च खप्रकरणपठितैरङ्गजातैर्निराकासस्य कर्मणः कचिदप्यपेक्षास्तीति भावः । स्थानसमाख्ययोस्तु संभव एव नास्तीत्युपेक्षा कृता । उपयोगानिरूपणादित्येतद्विवृणोति-नचात्मज्ञानस्येति । यस्त्वदृष्टद्वारेणोपयोग उक्तस्तंबाह-नचाज्यावेक्षणेति । उत्तरार्ध विवृणोति-नच क्रियाकारकेत्यादिना । उत्पभा- त्मापरोक्षस्यापि संभाववशायमादीनामनुत्तिर्घटते नैवं कर्मणामिति भावः । शानिनो विधेयव्यापाराभावे स्मृतीराहे-तस्येति । स्यादेतत् भवतु निवृत्तिरूपाणां विधिव्यतिरेकेणाप्यनुतिः, भिक्षाटनादी प्रवृत्तिरूपे का वार्ता । नहि तदीदासीन्यात्मकमिति, तत्राह-मिक्षेति । यथा खनियतदेशकालक्षुधाधीनतयाऽनिय- तवृत्तिर्भिक्षाहरणादिः, नैवं कर्म, तस्य 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत सायंप्रातरमिहोयं जुहोती'लादिनियत देशकालतया विधानादित्यर्थः । एतेन 'भ्रान्त्या चेल्लौकिकं कर्म वैदिकं च तथा वदेति भास्करदुरदारोपि. चिकित्सितः। प्रान्त्यविशेषेप्यवान्तरविशेपस्य दर्शितत्वादिति । एवं तावद्विद्यायाः कर्मशेषतानिरासेन कैवल्यफलता प्रसाथिता, इदानीं भवतु विद्यायाः कैवल्वसाधनता, तथापि कर्मसमुचिताया एव न केवलाया इति समुचयवादिनो मतं निरापुर्वन् शानिनः फर्मगि प्रायन पपत्तिमुक्तां तत्राप्यतिदिशति-एतेनेति । अतिदिश्यमा विशदयात-विरोधादेवेति । देषा समुच्चयः संभवति, समप्राधान्येन वा पञ्चागवत , गुणप्राधान्येन वा प्रयाजदर्शपूर्णमासयत् । तत्रापि शन गुणः कर्म प्रधानमिति वा विपरीतं वा । तन वक्ष्यमाणप्रकारेण शानकर्मणोः साप्यसाधनभावावगमारम समसमुच्चयो, गुणप्रधानपक्षेपि परंपरया ज्ञान प्रति कर्मणा गुणभावोभ्युपगत एव । यत्तु कर्म प्रधान शत्र गुण इति तन, वरूपविरोधादिति भावः । भनेर सुरेश्वराचार्यसमतिमाह-उकं हीति । न प्रधाना दिति । प्रधानमत्तीति प्रधानात् प्रधानविघातकः स तस्य गुणो न भवति यत इत्यर्थः । यानि विपातकं ज्ञानं तन्न कर्म प्रति गुणो भवतीति भावः। विभिन्न विरुसफलत्वाय न गुनगुनिमार बार अपिचेति । नाविद्यास्वमयात्मकस निलप्रत्याभूताविकानाधेयातिशयानोपान्ममानस मोक्ष पाद्यत्वं संभपति भवनेनेव पिण्डस । नाप्याप्य दोहननेय पयः । नापि पनि १ मत भारम्प समासाम्याभावादित्यन्तः पाठः प्रमाायाः । देशपरिमाRAATRETER ५ संमत गूसे रतिरपासनारी भारhire.

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३४९ उत्पत्यातिविकृतिसंस्कृतयः कर्मणः फलं विद्यायाः पुनरविद्यास्तमयस्तत्कथमनयोः साहित्यम्। नहि शुक्तिकाशकलं सकलमाकल्यतः कलधौतविभ्रमनिवृत्तिः स्नानाऽऽचमनादिकर्मा- पेक्षया विलम्बते । तदेवं लौकिकेन न्यायेन ब्रह्मात्मसाक्षात्कार एव तदविद्यानिवृत्तिहेतु- रित्यास्थयम् । श्रुतिस्मृतिषु कर्मणो निर्वाणकारणतानिराकरणाचेतदवसेयम् । श्रूयसे हि तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय, न कर्मणा न प्रजया धनेन, नास्त्यकृतः कृतेन, एतावदरे सल्लमृतत्व'मित्यादि । स्मर्यते च 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्रा- प्यते येन मुच्यते । कर्मणा वध्यते जन्तुविद्यया च विमुच्यते । तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ इति । नन्वेतानि वचनानि केवलानामेव कर्मणां कैवल्यसाधनत्व- निराकरणपराणि समुचितानां तूपपद्यते तत्साधनभावः, तथाच 'अन्यं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रता'इत्येकैकनिन्दापुरःसरं 'विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्यु तीवो विद्ययामृतमश्रुते' इति शानकर्मणोः समुचितयोर्मोक्षसाधनत्वप्रतिपादनात् । तथाहि संसारनिवृत्तिर्मयप्राप्तिश्च मुक्तिः, तत्र विद्येवरत्वेनाविद्यामूलत्वेन वा अविद्याशव्य- वाच्यानां कर्मणां मृत्युपदवेदनीयकर्मक्षयद्वारेण संसारनिवृत्तावुपयोगः, ब्रह्म यात्मरूपतया नित्यप्राप्तमविद्यामात्रतिरोहितं कण्ठगतचामीकरवत्, न तत्राविद्यानिवृत्तेरधिकं कार्य- . मस्य । नापि सस्कार्यत्वं प्रोक्षणेनेव प्रीहीणाम् , एतावदेव च कर्मफलमत. कर्मफलविलक्षणमेव ज्ञानफल- मित्यर्थः। इदानीमुत्पन्नस्य ज्ञानस्याविद्यानिवर्तने कर्मापेक्षैव नास्ति, ततो ज्ञान प्रधानं कर्म गुण इति प्रयाजदर्शपूर्ण- मासवत्समुच्चय इति पक्षोपि न सभवतीति लौकिकन्यायेन दर्शयति-नहि शुक्तिकेति । कलधौत रज- तम् । निर्वाणो मोक्षः । एतदिति । ज्ञानकर्मणोरेकफलना नास्तीति । 'तमेव' त विदित्वैवेलेपि योज्यम् । अतिमृत्युमेति । मृत्यु जन्ममरणात्मकससारमत्येतीत्यर्थ । अयनं मार्ग । तेनच गन्तव्यमुपलक्ष्यते । क्षेमप्राप्तये ज्ञानव्यतिरेकेणान्यो मार्गों नास्तीत्यर्थ । अकृतो नित्यो लोक कृतेन मर्मणा नास्ति न लभ्यते इत्यर्थः । अमृतत्वममृतत्वसाधनम् एतावत् यन्मयोक्तमात्मज्ञान नात परमस्तीत्यर्थ । पारदर्शिनः ससारावसानरूपात्मतत्त्ववेदिन इत्यर्थ । अन च समुच्चयवादी प्रदर्शितवचनानामन्यथासि. दिमाह-नन्वित्यादिना। नन्वविशेषेण प्रवृत्तनिषेधस्य केवलधर्मपरतया सकोच किनिबन्धन इति, समुच्चयश्रुतिवलादित्याह-तथाचेति । नन्वत्र मृत्युतरणेऽविद्याया उपयोगः, अमृतप्राप्तौ च विद्याया, तत्कथमनयोरेकफलतया समुच्चयोऽत्र प्रतीयते इति, तनाह-तथाहीति । नहि ब्रह्मप्राप्तिमानमपवर्ग, तस्य पूर्वमपि विद्यमानत्वेन साधनो. त्यानवयम्योत् । नाप्यविद्यानिवृत्तिमानम् । अभावरूपस्यापुरुषार्थत्वात् । तस्मादविद्यानिवृत्त्युपलक्षितब्रह्म- प्राप्तिरपवर्ग , तनचोभयमपि साधनमित्यर्थ । अस्त्वेव, तथापि कर्मण किमायात समुच्चये, अविद्यया मृत्यु- तरणं प्रतीयत इति, तनाह-तन विद्येतरत्वेति। अन्यत्व नमोर्थ , कारणवाची वा कार्ये लक्षणया प्रवर्वत इत्यर्थ । तथापि कय कर्मण ससानिवर्तकत्वं, यावता मृत्युतरणमेव तेन प्रतीयते, तनाह-मृत्युपदेति । फर्मभिस्तु कर्मक्षयस्तद्वारा च मोक्षोपयोग , ज्ञानेन तु साक्षादविद्यानिवृत्तिरिति ज्ञानोपयोगमाह-ब्रह्मविति। १ अपिशब्देनात्यतीति योजनाया. समुच्चय । २ स्वप्रकाश भट्ट । ३ देवलकर्मेसर्थ । - .

·३५० तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [तृतीयः मस्तीति अविद्यानिवृत्तौ विद्यायाः उपयोगः । तदिदमुक्तं-'विद्ययाऽमृवमभुत' इति । यत्पुनः परेप व्याख्यानं 'देवताज्ञानमिह विद्याशब्देन विवक्षितं, तस्य कर्मणा समुच्च- योऽनेन वाक्येन कथ्यत' इति । तद्युक्तम् । प्रक्रमाननुगुणत्वात् , ईशावास्से परमात्मनः प्रकान्तत्वात् । तथाच ध्रुति:--'तेनैति ब्रह्मविपुण्यकृतैजसश्च । सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यमिति स्पष्टमेव समुच्चयं प्रतिपादयति । स्मृतिरपि-- 'तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् । तपसा कल्मपं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्रुते ॥ 'तत्माप्तिहेतुर्मानं च कर्म चोक्तं महामुने । यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु चान्नेन संयुतम् । एवं जपश्च विद्या च संयुक्त भेपजं महदित्यादिका । तेन च वाचनिकसमुच्चयानुसारेण कर्मनिन्दापराणां वाक्यानां केवलकर्मविषयतैवेति निश्चीयते । नच मोक्षस्य साक्षाज्ञानं साधनं कर्माणि तु पापाऽपाफरणद्वारेण ज्ञानसाधनानीति वचनानां व्यवस्था । 'कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय'इत्यादेस्तु लागलेन वयं जीवामह इतिवत्पारंपर्येणापि तत्साधनपरत्वोपपत्तेरिति युक्तम् । साक्षान्मोझसाधनत्वेन प्राप्तस्य कर्मणः साधनसाधनत्वप्रहणे प्रातान्वयबाधप्रसङ्गात् । 'नान्यः पन्था इत्यादेस्तु निषेधस्य केवलकर्मविषयतयान्तरेणापि प्राप्तान्वयबाध संको. 'अमृतमश्नुत' इति प्रतिवन्धकाविद्यानिवृत्तिर्विवक्ष्यत इत्यर्थः । अत्र सिद्धान्यन्ययोजनामुद्भावयति पूर्ववादी यत्पुनरिति । प्रक्रममेव दर्शयस्वदननुगुणतां दर्शयति-ईशावास्य इति । अत्र हीष्ट इती परमेश्वरः तेन परमेश्वरेणेशा वास्यमाच्छादनीयं व्याप्यम् । यस निवास इत्यस्माद्धातोयेति वास्यमिति रूपम् । कारणं हि कार्य खस्मिन् वर्तयति । इदं सर्वमिति परमात्मैवोपक्रान्तस्तद्रिरुद्धं च मध्ये देवताविज्ञानाश्रयणमित्यर्थः । तेनैतीति । यस्तैजसो योगी ब्रह्मवित्पुण्यश्च भवति असौ तेनोत्तरमागेणैति गच्छतीति ब्रह्मवित्त्यपुण्यकृत्त्वयोरेकपुरुषसंवन्धकीर्तनात् ज्ञानकर्मणोः समुच्चयोवसीयत इत्यर्थः । सत्यतपो- ब्रह्मचर्याणां च सम्यग्ज्ञानेन समुचयोपि क्वचित्प्रतिपाद्यत इत्याह-सत्येनेति । पराशरदक्षस्मृतिपालो चनयाप्येवमेवावसीयत इत्याह-स्मृतिरपीति । एवं निन्दावचनानां केवलकर्मविषयतायामुपपादिवं हेतुमुपसंहरति-तेनेति । स्यादेतत् ज्ञानमेव साक्षान्मोक्षसाधनं, कर्माणि तु पापलक्षणप्रतिवन्धापाकरणद्वारेण ज्ञानसाधनानि, धर्मेन पापमपनुदतीति श्रुतेः । तद्वारा च मोक्षसाधनमतः साक्षादभावपराणि निन्दावचनानि समुच्चयवचनानि तु साधनतया पारंपर्येण समुच्चयपराणि इत्यस्तु व्यवस्थेति, तनाह-नच मोक्षस्येति । ननु 'कर्मणैव हि संसिद्धिमि' त्यादीनि कर्मणामपि साक्षान्मोक्षसाधनता दर्शयन्तीति, तनाह-कर्मणैवेति । यथाहि मा. क्षात् जीवनसाधनौदनादिसाधने लागलादी लाइलेन वयं जीवामह इति जीवनसाधनलव्यपदेशस्वददि त्यर्थः । नच युक्तमित्युक्तं, तत्र हेतुमाह-साक्षादिति । वचनतस्तावरसाक्षात्साधनत्वं प्राप्तं, तस बाभो. ऽयुक्तः, रागतः प्राप्तं हि बाध्यते, न शास्त्रतः प्राप्तम् । तुल्यं हि याप्रदायिकम् । इतरया पोशिमहणादा- वपि विकल्पानवकाशप्रसाद, निषेधस्य निषेध्यसापेक्षतया दुर्वलत्वाचेति भावः । ननु 'नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये' त्यादिवचनान्यपि ज्ञानव्यतिरिकं मोक्षसाधनं वारयन्ति, तपाच कर्म- णामपि मोक्षसाधनरवे तेषु प्राप्तान्वयबाधः समान एवेति, तनाह-नान्यः पन्था रति । यदिदं शानमः विरिक्तसमस्तनिवारकवचनस्य तदेकदेशे केवलकर्मविषये व्यवस्थापन, नाय यायोऽपितु संकोच, भुवापस १ समुचयप्रतिपादकेत्यादिः । २ सिद्धान्तिककामन्ययोजनामित्यर्थः।

·- .. परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५१ चेनाप्युपपत्तेः । नच वाच्यमन्वयवाध एवान युक्तः 'तमेवं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवि- दिपन्ति यज्ञेन दानेन, धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते, योगिनः कर्म फु. र्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये, कपाये कर्मभिः पके ततो ज्ञानं प्रवर्तत' इत्यादिश्रुविस्मृति- वाक्यैः कर्मणां मोक्षसाधनसाघनत्वेन विनियोगादिति । ज्ञानस्यैव कैवल्यसाधनत्वे 'ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रता इति केवलविद्यानिन्दानुपपत्तेः । नच समुच्चयपक्षे 'नान्यः पन्था विद्यते, न कर्मणा, नास्यकृतः कृतेने ति कर्मनिषेधानुपपत्तिः । तद्वचनानां षड्यागवत्साक्षात्समप्रधानतया साधनतानिषेधपरत्वात् । अभ्युपगम्यते हि व्यवधानेन फर्मणां मोक्षसाधनत्वम् । व्यवधानत्वं च करणोपकारो, न तदुत्पादकत्वम् । नवमपि फर्मसाध्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वदोपः 'तद्यथेहे त्यादिश्रुतेः यकृतकं वदनि- समिति न्यायाचेति युक्तम् । पन्धप्रध्वंसे कर्मणामुपयोगात्, बन्धप्रध्वंसस्य कृतकत्वेपि नित्यत्वात् , अन्यथा नष्टानष्टिप्रसङ्गात् । 'वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति' इत्यत्र सन्वाच्येच्छायाः करणसंपन्धानुपपत्तावश्वेन जिगमिपतीत्यादाविवोभयवादिसंप्रतिपन्नेष्य- माणवेदनोत्पत्तावेव फर्मणां करणत्वावगमात् न कर्मणां करणोपकारकत्वम् , करणे ख्यार्थायास्तृतीयाश्रुतेः फरणोपकारकत्वे भङ्गप्रसङ्गादिति न वाच्यम्। 'यज्ञेन विविदिपन्ती'- सर्वथा परित्यागाभावादित्यर्थः । मन यदानन्दवोधाचार्यरुक्तं तदनुध दूषयति-नव वाच्यमित्यादिना । भन्वयबाधे हेतुमाह-तमेतमित्यादिना । मन हि वेदानुवचनोपलक्षितब्रह्मचर्याश्रमकर्मणा यज्ञदानोपल- क्षितगाईस्थ्यामकर्मणां तपउपलक्षितवानप्रस्थाश्रमकर्मणा च विविदिषन्तीति वेदनेच्छाया वेदने वा विनियोगः प्रवीयते, तनापि वेदन इति तत्त्वम् । इच्छाया विषयसौन्दर्यशानाधीनत्वात् , तथा धर्माज्ज्ञानमिति चात्मनोऽ- न्तःकरणस्य शुद्धये कर्म कुर्वन्तीति च 'कर्ममिः कषाये पक्क' इति च ज्ञानं प्रति चित्तशुद्ध्यादिद्वारेण विनियोगा- छात्रेणैव व्यवस्थाया दर्शितला प्राप्तान्वयवाध एव युक्त इति भाव. । नच वाच्यमित्युकं, तन हेतुमाह- ज्ञानस्यैवेति । यदि हि केवलविद्यैव विधित्सिता ततस्तन्निन्दा नोपपद्यतेत्यर्थः । पूर्व कर्मनिषेधवचनाना केव. लक्र्मविषयतया गतिरुका, सप्रति गत्यन्तरमप्याह-नच समुच्चयेति । ननु यदि न समुच्चयस्वयभ्युपग- तहानिरिति, तनाह-अभ्युपगम्यत इति । नन्वस्माभिरपि साधनसाधनतया व्यवधानमेवाङ्गीक्रियते, तरिका मधिकमाचरितमायुष्मवेति, तत्राह-व्यवधानत्वं चेति । प्रयाजादिवदेषामभवं, नतु प्रोक्षणादिवदित्यर्थः। मनु यद्यपि समप्रधानतया मोक्षसाघनत्वं नास्ति, तथापि करणोपकारकरवे करणेतिकर्तव्यतयोरेकविषय- तया कर्मसाध्यत्वं मोक्षस्य स्यात् । नच तद्युक्तम् । 'यत्कृतकं तदनित्य'मिति न्यायानुगृहीततया 'तद्यथेह फर्मचितो लोक' इत्यादिश्रुत्यवगतानित्यवापावेनापुनरारत्तित्वव्याघातादिति, तनाह-न -नचैवमपीति हेतुमाह बन्धेति । ततः किमिति, तबाह-वन्धप्रध्वंसस्येति । ननु करणोपकारकत्वकल्पनमप्यर्युकं, 'तमेत मिति श्रुती साधकतमार्थतया तृतीयया करणत्वप्रतिपादनादियानन्दबोधाचार्योक्तमुद्राव्य दूषयति- वेदानुवचनेनेति । करणसबन्धानुपपत्ताविति । उपसर्जन मेया या सन्वाच्येच्छा। नचाय लिडाद्यर्थवा- च्यार्थ , येन प्रत्ययार्यप्राधान्यं स्यात् 'प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्य सह ब्रूत' सनोऽन्य'ति च न्यायः । तदुपसर्ज- नमेषा। नचोपसर्जनेनान्वयो युक्तः 'नोपसर्जनं पदं पदान्तरेण सबध्यते' इति न्यायात् । तस्मात्प्रधान. वेदनेनैव सबभ्यत इत्यर्थः । अश्वेनेति । यथा घश्वेन जिगमिपतीत्यनाश्वस्य गमन प्रत्येव साधनता, नतु गमनेच्छा प्रतीत्यर्थः । अय करणोपकारकत्वेऽपि साधनत्वात्तृतीया किं न स्यादित्यनाह-करण इति । मच वाच्यमित्युक्तं तत्र हेतुं दर्शयन्करणोपकारकपरतया वाक्यं योजयति-यशेनेति । नन्वन विविदिष. १ करणोरपादकत्वमित्यर्थः । २ नहस्य प्रतियोगिनोऽनष्टिप्रसादुन्मजनापत्तेरित्यर्थः । ३ वेदने विशेषणमित्य. भिप्रायः । ४ सन्नर्थस्य धातुदोध्यस्वेन सनो घोतकत्वमिति भावः । ५ वस्तुतस्तु प्रकृतिप्रत्ययौ सहार्थ मूतस्तयोः प्रत्ययार्थः प्रधानमित्येव न्यायाकार उपलभ्यते । वेदनस्य उद्देश्यवलक्षणार्थप्राधान्यसत्वेन यशादीनां तत्रान्वयः। इच्छायारत शान्दप्राधान्यसखेऽपि तस्या विषयसौन्दर्यशानाधीनत्वेन यशादीनां तबाहेतुलेन नान्वयः ।

·, . . ઉપર तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) [तृतीयः सत्रापूर्वत्वाद्विधिपरवाक्ये विध्यवच्छिन्नभावनारूपवाक्यार्थानुप्रवेशेनैव पदार्थानां परस्पर- संबन्धात् , तस्याश्च भावनाया मोक्षभाव्यावच्छिन्नत्वात्, धात्वर्थस्य च स्वतोऽसमीहिततया भाव्यत्वानुपपत्तेः । ततश्चान्यार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वलक्षणकरणभाव एव धात्वर्थस्य । तथाच लब्धीवधात्वर्थकरणायां भावनायां यज्ञादीनां करणत्वेनानुप्रवेशानुपपत्तेस्त- पेक्षितकरणोपकारद्वारेण तेषां संबन्धः, ततश्च यज्ञादिभिरुपकृत्येति वाक्यार्थः संपद्यते । नच शमादीतिकर्तव्यतानिराकाइत्वात् भावनाया यज्ञादीनां विधेयधात्वर्थकरणत्वेनैवान्धय इति वाच्यम् । उभयोरपि प्रयाजानुयाजादिवदगृह्यमाणविशेपतयेतिकर्तव्यत्वेनैवान्वयोपपत्तेः। तदेवं वाधकाभावात्साधकसद्भावाच कर्मसमुचितमेव ज्ञानं मोक्षसाधनमिति । तदिदमसु. न्तीति वर्तमानोपदेशाद्विधायकमेवेदं न भवति, तत्राह-अपूर्वत्वादिति । यथा 'ह्याश्विनं गृह्णाति मैना वरुणं गृहाती' त्यादी 'वचनान्यपूर्वत्वा' दिति न्यायेन विधिपरतया विधिविभकित्वेन परिणामः कृतः, यथा च समिधो यजती'लादावपूर्ववादेव लिड्परिग्रहः कृत, एवमनापीति भावः। विध्यवच्छिन्नेति । प्रधा- नेन हि गुणानामन्वयः, भावना च प्रधानमिति तयैवेतरेपामन्वयः, पश्चाचारणाधिकरणन्यायेन तैमेवान्वयं निर्वोढुं योग्यतावशेन परस्परं पार्टिकोन्वय इत्यर्थः । अस्तु प्रकृते किमायातमिति, तनाह-तस्याश्चेति । विविदिपन्तीत्यत्राख्यातविशेपलिछा शाब्दभावनामिधीयते, आख्यातविशेषेण च पुरुषप्रयत्नरूपार्थभावना- प्यभिधीयते, साच किं भावयेत्, केन भावयेत्, कैवेतिकृत्येति भाव्यकरणेतिकर्तव्यतालक्षणांशत्रयवती प्रतीयते, एतदाकासात्रयपूरकतयैव चेतरेपामन्वयः । तत्रच रात्रिसनन्यायेनार्थवादिकमोक्षो भाव्यत्वेनान्वे. तीत्यर्थः । ननु कथं मोक्षस्य भाव्यत्वं, यावता समानपदोपात्ततया श्रौतस्य धात्वर्थस्य मिनपदोपाततया- वाक्यप्राप्तात् प्राकरणिकाद्वा मोक्षादलीयस्त्वेन तस्यैव भाव्यत्वमिति, तत्राह-धात्वर्थस्यचेति । अय. मर्थः-चेतनसमीहास्पदं हि फलं, तत्साधन विधायिना चानेन वाक्येन भवितव्यम्, उपदेशवात् । तथा च भवतु नाम समानपदोपात्तो धालर्थः, तथापि दुःखात्मकत्वेनासमीहास्पदत्वान्न तस्य भाव्यत्वम् । अपिन ने फलस्य वाक्यार्थत्वम् । इष्टसाधनरूपभावना हि लिडादिनामिधीयते, तथाचेष्टमपि भाव्यममिहितमेव, तेन पदान्तरेण तु परं तस्यैव विशेषसमर्पणम् । अत एव 'ज्योतिष्टोमेने त्यादौ तृतीयायोगश्च, तस्मात्समानपदो. पात्ताद्धात्वर्थात्समानप्रत्ययोपात्तमोक्ष एव बलीयान् । यथाहुः-समानप्रत्ययश्रुखा बलीयस्या हि बाध्यत इति । तस्मान्मोक्षस्यैव भाव्यत्वं न धात्वर्थस्येति, कथं तर्हि धात्वर्थस्यान्वय इत्याशय करणतयेत्साह-ततः श्चेति । अन्यार्थं स्वर्गमोक्षोद्देशेन प्रवृत्ता या भावना तया चान्तराले भाव्यत्वलक्षणो यः करणभावः स एव धात्वर्थस्य भवति, अन च फलव्यवच्छेदार्थमन्यार्थपदम् । कुठारादेरपि द्वैधीभावाद्युद्देशेन प्रवृत्तपुरुषप्रयन- भाव्यलमेव हि करणत्वं तदत्रापि समानमित्यर्थः। "तथापि यज्ञादेरितिकर्तव्यत्वे किमायातमिति, तवाह-तथाचेति । लब्धं श्रौतं समानपदश्रुतिवि धावफलक्षणं करणं यया भावनया सा तथोक्ता । अत्रोपपत्तिन्निपदोपातस्य समानपदोपातादुर्बलत्वादिति भावः । अन्वयप्रकारमेवाभिनयति-ततश्चेति । अत्र शान्तो दान्त' इत्यादिवाक्यपरिप्राप्तशमारीतिकर्त व्यतानिराकाश्त्वात्तद्वारेणाप्यनुप्रवेशो न युक्तः, तथाच तृतीयानुसारेण करणकरणतयैवैषामन्वय इत्यानन्दः बोधाचार्याः, तनिषेधति-नचेति । भावनया हि साक्षादन्वयः श्रेयान् , तथाच प्रकरणेन शमादिवदेव य. ज्ञादीनामपीतिकर्तव्यतयैवान्वय इत्यभिमानः । पूर्वपक्षिणा एवमुपपादितं समुच्चय दूपयति सिद्धान्ती तदिदमिति । यज्ञादेस्तृतीययैव तावद्विधेयभावना प्रति करणत्वं प्रतीयते, तयदि साक्षात संभवति, ताई परंपरयापि करणत्वमेव श्रेयः, श्रुतिलोभात, इतरथा प्रकरणलोमेन श्रुतियाधः स्यात्, नच तयु, शुल्सपेश- १ इद पूर्वान्वयि । २ भत्र केनोपकृत्येति पाठो भाति । ३ न पदान्तरार्थस्वमित्यर्थः । ४ पास्वस्थ भाम्यते नान्वये हि तदिशेषणे दितीया साद स्तोकं पचतीविवदिति भावः । सरूपेणाभाव्यत्वेऽपि व्यापारवत्या सर्व वोध्यम् । ६ करणोत्पादकत्वेनेत्यर्थः । ७ प्रकरणनलामोक्षस्य समीदारपदस भाव्यखेन वेदनस्य कारणलेन मशारे- रितिकर्तव्यपेनान्वयखीकारणेत्यर्थः। - ·परिच्छेद: ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३५३ न्दरम् । 'यज्ञादेः करणत्वेन श्रुयैव प्रतिपादनात् । शेपत्याधिगतावेव प्रक्रमस्याप्युपक्ष- यात् ॥ ५ ॥ विविदिपन्ति यज्ञेन दानेनेति तृतीयाश्रुत्या विधेयविज्ञानकरणत्वेन यज्ञादेः प्रतिपादनात्, तेषां फलोपकार्यगत्वकल्पने श्रुतिवाधप्रसङ्गात् । नच प्रकरणप्रमाणेन प्रया. जानुयाजादिवदगृह्यमाणविशेषतयेतिकर्तव्यतात्यमेव यज्ञादीना शमादिवदिति वाच्यम् । प्रकरणस्य सामान्यतः शेषत्ववोधनेनैव चरितार्थत्वात्तद्विशेपं प्रति श्रुत्यादीनामेन प्रमाण- त्वात् । तस्माद्वीहिभिर्यजेते' त्यादाविव करणशरीरनिर्वर्तकतया च यज्ञादीनां करणत्वं यज्ञनेतितृतीयानुत्या निश्चीयते । यज्ञादिभिरुपकृत्येति व्याख्याने साध्याहारयोजनाप्र- सगात् । या धन्तरितखात्तस्य । नच प्रकरणस्य श्रुतिविरोधशङ्काप्यस्तीत्याह-शेपत्वेति । सामान्यसय-धोधक हि प्रकरण, विशेषस्तु श्रुत्यादिभिरेव प्रार्थनीय । चित्तु श्रुतिलिङ्गवाक्यानामप्रवृत्ती प्रकरणेन विशेषविनियोग । यथाहु -'असयुक्त प्रकरणादि ति । श्रुयादिनाऽसयुक्त प्रकरणाद्विनियुज्यत इत्यर्थ । तस्मात्सामान्यसब न्धबोधिन प्रकरणस्य न करणतया विशेषसबन्धबोधकश्रुत्या विरोध । अत एव नागृह्यमाणविशेषता, यज्ञा- देस्तृतीयाश्रुत्या करणवप्रतिपादनात्, शमादेश्च तदभावादिति भाव । श्लोक विगृणोति-विविदिपन्ती- त्यादिना । उत्तरार्ध व्याचष्टे-नच प्रकरणेति । प्रयाजानुयाजादिवदित्यगृह्यमाणविशेषताया दृष्टान्त । शमादिवदिति चेतिकर्तव्यतायाम् । श्रुत्यादीनामेवेति । प्रकरणेनैव शेषगतकमत्वकरण वादिलमणवि- शेषसिद्धौ तद्विशेषयोधकश्रुत्यादिवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति भाव । स्यादेतत्, यदि विधेयधात्वर्थकरणतया यज्ञादयो विधीयन्ते तर्हि भावना प्रति धात्वर्थ त प्रति यज्ञादय इति वैरूप्याद्वाश्यमेद इति चेन्न । विशिष्टविधान- वेन दोपाभावादित्यभिप्रेत्याह-तस्माद्रीहिभिरिति । यथाहि व्रीहिभिरित्यन यागलक्षणकरणशरीरनि वर्तकतया भावनान्वयस्तथेहापीत्यर्थ । इद तु चिन्य कथमुदाहरणसात्यमिति, नहि त्रीहि मिर्यजेतेपन यागो विधीयते येन विशिष्टविधान स्थाविधिकारवाक्यसिद्धयागानुवादेन नीहय एव वि- धीयन्ते, तस्मात्करणकरणतामान एवेदमुदाहरणम् । उदाहरण तु 'सोमेन यजेते' त्यादि । तथाचैकभावना वरोधान वास्यमेदप्रसङ्ग । अतएव च यज्ञाद्यनेकगुणा अपि शक्यन्ते विधातुम्, प्राप्तेहि कर्मण्यनेकगुण विधानानुपपत्ति । यथाहु-'प्राप्त कर्मणि नानेको विधातु शक्यते गुण । अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहवो प्येकयलत' इति । तस्मा 'सोमेन यजेते'तिवत् 'यज्ञेन विविदिपन्ती ति विशिष्टविधानम् । अपरेतु 'प्रज्ञा फुति ति हि विज्ञानानुवादेन यज्ञादिगुणो विधीयत इति वदन्ति, तत्पक्षे वाक्यभेदो दुष्परिहर । एतच ज्ञानविधिमङ्गीकृत्योक्तम्, वस्तुतस्तु ज्ञाने नास्त्येव विधि , पुरुषेच्छानधीनत्वात् । यथाच ज्ञानविधान न घटते तथा कार्यवादे एव प्रपञ्चितम् । तस्मादपरोक्षज्ञान परमसुखसाक्षात्कारतया फलमनूद्य चित्तशुद्धिद्वारा तत्साधनत्वेन यज्ञादयो विधीयन्ते, नच वाक्यमेदो दोपाय, नात्य तराभावात् । नच भावनाया वाक्यार्थता, तन सगत्यमहात् । सिद्धार्थनिष्ठवाक्याना कायवाद एव समर्थनात्, प्रवतकवाक्यानामपीष्टसाधनत्वमान एव विश्रा तखात्, प्रवृत्तेस्त्वर्थसिद्धत्वात् । यथाचेष्टसाधनमेव लिब्र्थस्तथा दर्शित कार्यवादे । शब्दभावना तु दूरोत्सारिता, प्रमाणामावात् । नहि शब्दस्य सतिग्रहण तत्सस्कारोबोध चान्तरेण शब्दभावना नाम कश्चिद्यापार सभवतीति । किंच खत्पक्षे यज्ञादिभिरुपकृत्य वेदनेन मोक्ष भावयेदिति योजनीयम् । तथाचाश्रुतमध्याहरणीयम्, उपकृत्येत्यश्रुतत्वात्, मत्पक्षे तु न किंचिदध्याहार्य, तृतीयया करणताया श्रुतखादित्याह-यज्ञेति। १ विहितेत्यादि । २ यवादीना बहूनां विधानादिति भाव । चि ४५ ·- ३५ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [तृतीयः नच यज्ञादीनां श्रवणादिवत्साक्षाद्विज्ञानसाधनत्वाभावात् करणत्वानुपपत्तिः । परम्प- रासाधनेष्वपि लोके वेदेपि करणत्वाभ्युपगमात्, अभ्युपगम्यते हि बालाव्यवधानेनैव काठानां पाके करणत्वम्, अपूर्वव्यवधानेनैव स्वर्गे यागस्य, तथेहापि परिपन्थिदुरितशो- धनव्यवधानेन यज्ञादेविज्ञानकरणतायां न कश्चिद्विरोधः। तदेवं तृतीयाश्रुत्या यज्ञादेवि- ज्ञानकरणत्वाधिगतौ सर्वाग्यपि समुच्चयवचनानि परम्परासमुच्चयप्रतिपादनपरागीलभ्यु- पेयम् । नच केवलविद्यानिन्दानुपपत्तिः । 'निन्दाया देवताझानविषयत्वेपि संभवात् । प्रक्रमस्यापि बाध्यत्वावलीयस्या तृतीयया' ॥ ६ ॥ निन्दाया देवताविज्ञानविषयत्वेनाप्यु- पपत्तेः । नच परमात्मोपक्रमविरोधः । यज्ञेने ति तृतीयाभुतेः प्रक्रमादलीयस्त्वेन तद्वा- धेप्यविरोधात् । क्रमसमुच्चयविषयत्वेनाप्युपपत्तेश्च । 'अविद्यया मृत्यु तीवो विद्ययामृतमश्नुत' इति पौर्वापर्याभिधानात् । 'सह वेदेति च वेदन एव सहभावश्रवणात्, प्रक्रमानुरोधेनात्मविद्याविषयत्वेप्यपरिपकात्मज्ञानविपयतया- प्युपपन्नत्वात् । एतदुक्तं भवति-विद्यापरिपाकामागेव ये यथाखं विहितं नित्यादिकर्म सजन्ति तेषामुपात्तदुरितक्षयाभावाद्विहिताकरणनिमित्तप्रत्यवायस्याहरहरुपचीयमानत्वेना- शुद्धान्तःकरणतया परिपकात्मविद्यानुदयात् न कैवल्यं, शुभकर्मपरित्यागाच नाभ्युदय . मनु यद्यपि तृतीयया करणत्वं यज्ञादीनां ज्ञानं प्रति श्रूयते, तथापि तन्न संभवति, प्रमाणाधीनस्य ज्ञानरस यज्ञाद्यजन्यलात् । नहि प्रत्यक्षादिमध्ये यज्ञादयः किचित्प्रमाणम् अतो यथाश्रुतार्थासंभवादध्याहृत्यापि योजन श्रेय इति, तत्राह-नच यशादीनामिति । यद्यपि साक्षाज्ञान प्रति न साधनं, श्रवणादीनामेव तत्वाद, तथापि यज्ञादेः परंपरया संभवति, तदप्यभ्यर्हितमेव, इतरथा श्रुतियाधप्रसङ्गात् । नच निर्देशायुक्तिः, लोक वेदयोईष्टचरत्वादिति भावः। परिपन्थीति। परिपन्थिभूतं यहुरितं तत्प्रतिशोधनेन यद्यवधानं तेनेति योजना । एवं श्रुत्यैव साधनसाधनताया दर्शितत्वात्साधारणसमुच्चयवचनान्येतदानुगुण्येन परंपरया समुच्चये व्यवस्था पनीयानीत्साह-तदेवमिति । दुर्बलं हि वाक्यं श्रुतेरिति भावः । यत्केवलविद्यायाः साधनत्वे 'ततो भूय' इति तन्निन्दा नोपपद्यते, विधित्सितस्य निन्दायोगादिति, तच श्लोकेन परिहरति-निन्दाया इति । यत्त्वीशावास्ये परमात्मोपक्रमविरोधान्न देवताविज्ञानस्य निन्दा वा समुच्चयो वोपपद्यत इति, तपाह-प्रक मस्येति । विगृणोति-निन्देति । एवमुपासनाविषयत्वेन परिहारोभिहितः, इदानीमस्तु परमात्मविद्येवो. पक्रमानुसारेण, तथापि न विरोधः, उपायोपेयभावेन क्रमसमुच्चयपरतयाप्युपपत्तेरित्याह-मेति । न केवलमुपपद्यत इत्येतावन्मात्रम्, अपि त्वेवमेवोपपद्यते, इतरथा क्रमश्रुतेरानर्थक्यप्रसादिलाई-अ विद्ययेति । ननु परम्परापक्षे सहवेदेति फलं प्रति साहित्यमनुपपन्नमिति, तत्राह-सहेति । उपायलशान एव सहभायो, नतु फलं प्रतीति भावः । नन्वस्मिन्पक्षे कथं निन्दोपपत्तिः, नहि प्रक्रमानुसारेण परमात्मतिः याकर्मणोः परंपरया समुञ्चयखीकारे साक्षात्साधनभूतफेवलविद्यानिन्दोपपद्यत इति, तपाह-प्रझमेति । उपपनत्वानिन्दाया इति शेषः । अयमर्थः-नास्मिन्पक्षेऽविद्यानिवर्तनसमर्थकेपलात्मपियाविषया निका कि तपरिपक्कात्मविद्याविपया । तथाच-यावत्परिपक्कब्रह्मवियोदयमाश्रमादिविहितकर्माण्यमुष्ठेपानी फलिप्यतीति । उक्तार्थे 'ततो भूय' इति वाक्यं योजयति-पतदुक्तमिति । अन्तःकरणशुद्धः मागेवाडा पातज्ञानोदयमात्र एव कृतार्थमन्याः यन्तो ये यथाविहितानि तोकानि कर्माणि यन्त उभा. . १ते इति शेषः।

·परिच्छेदः]] - नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। .३५५ इत्यात्यन्तिक एवाधःपातः स्यादिति । तत्रैपाक्षरयोजना। विद्यां परिपकात्मज्ञानलक्षणाम् , अविद्यां च कर्मलक्षणां यः सह उपायोपेयभावेन वेद । सोऽधिकृतः पुरुषोऽविद्यया फर्मलक्षणया विद्योत्पत्तिप्रतिवन्धकं मृत्युपदवेदनीयं पापं तीवा विद्यया परिपक्क- साक्षात्कारलक्षणयाऽमृतं निर्वाणम् अभुत इति । इदमत्राकूतम्-आविद्यापरिपाकाद्यथास्वं फर्मानुष्ठेयं, विद्या तु परिपका कर्मनि- रपेक्षेव मोक्षं साधयिष्यतीति । समुच्चयवादिनोपि न तावकाम्यकर्मणां समुच्चयः, तस्य मुमुक्षुणा परित्यागात् । नापि नित्यनैमित्तिकैः, तत्तदाश्रमविहितानां तेपामुत्कर्षापकर्प- वत्त्वात्कर्मभूयस्त्वात्कलभूयस्त्वन्यायेन कैवल्यफले तावभ्युपेयाविति स्वर्गवदपवर्गस्यापि सातिशयत्वेनानित्यत्वादिदोपप्रसङ्गात् । तस्माज्ज्ञानमेव कैवल्यसाधनमित्यभ्युपेयम् । 'सत्येन लभ्यस्तपसे' त्यत्रापि सत्यादीनां ज्ञानसाधनत्वं, ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्त्वमित्य- भ्युपेयम् । विविदिपावाक्ये यज्ञादीनां विज्ञानसाधनत्वस्यावधृतत्वात् । तेनैति ब्रह्मवि- समुपचितदुरितनिचयाश्चात्यन्तमधः पतन्तीत्यर्थः । एवं निन्दावाक्यं योजयिता 'विद्यां चाविद्या चे'त्येतदपि झमसमुघयपरतया योजयति-तत्रैपेति। फलितं संकलय्य दर्शयति-इदमिति । अथवा खाश्रमविहितं कर्मानुष्ठेयं, विद्या तु केवला मोक्षसा. धनमिति विरोध इति, तत्राह-इदमिति । चित्तशुद्धिपर्यन्तं यज्ञाद्याश्रमकर्माण्यनुष्ठेयानि, शुद्धे तु चित्ते सर्वकर्मसंन्यासलक्षणं पारिवाज्यमास्थितेन साधनचतुष्टयसम्पन्नेन श्रवणाद्यावर्तनीयम् । ततश्च मनननिदि- ध्यासनशमदमायनेकविधेतिकर्तव्यतोपेतपरिनिष्पन्नश्रवणस्यासति प्रतिबन्धे वर्तमानशरीर एवापरोक्षज्ञानं जायते, उत्पन्नं त्वपरोक्षज्ञानमन्यानपेक्षमेवाविद्यां निवर्तयतीति भावः । एतेन शिखायज्ञोपवीतत्यागोपलक्षि. तपारमहंस्यसंन्यासोपि समर्थितः । कर्मानभूतानां शिखादीना शेषिकर्मपरित्यागे सुतरा परित्यागात्, श्रुति- स्मृतिशतेन च ज्ञानाङ्गत्वेन तत्त्यागस्य विधानात् । विचारितं चानापरिमितमतिभिस्तराचारिति नास्माभिः पराकम्यते । किचेदं समुच्चयवादी प्रष्टव्यः-कि काम्यकर्मभिः समुचयो नित्यनैमित्तिकैर्वा । नाद्य इत्याह- समुच्चयेति । इहामुत्रार्थभोगविरतो हि मुमुक्षुरिति भावः । द्वितीयं दूषयति-नापीति । नहि सर्वे. प्वाश्रमेषु समानानि कर्माणि । नहि गृहिणो यावन्ति तावन्तीतरेषाम् । उकं हि 'कृत्स्नभावात्तु गृहिणोप- संहार' इति । तस्मात्तदुत्कर्पापकर्षाभ्यां साध्यमोक्षेपि तौ स्याताम्, इतरथाधिकानुष्ठानस्य व्यर्थत्वेन निर्वि- कारतयानुष्ठानस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतएव ह्यमिहोनदर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिफलखर्गेपि वैषम्यं कल्प्यते । यथाहुरर्थवादाधिकरणे वार्तिककृतः-कर्मणामल्पमहतां फलानां च खगोचरः । विभागः स्थानसामान्या- दविभागोपि चोदित' इति । तस्मादुचावचतयाऽनित्यत्वादिदोषो मोक्षस्य स्यात्, नित्यनिरतिशयानन्दात्म- कश्च मोक्षः श्रुत्सादिपु प्रसिद्ध इति भावः । या चापरा समुच्चये श्रुतिः प्रमाणिता, तामपि पारंपर्यपरतया योजयति-सत्येनेति । ननु सत्सेन स- म्यग्ज्ञानं न ब्रह्मचर्येणैव आत्मा लभ्यत इत्यात्मलामे समशिष्टानां सत्यादीना मध्ये कस्यचित्सारपर्येण क- स्यचित्साक्षादिति कल्पने वैरूप्यं स्यादिति तनाह-विविदिपेति । अनन्यथासिद्धश्रुविवलादेव वैरूप्यमपि न दोपायेत्यर्थः । श्रुत्यन्तरेप्यन्यथासिद्धिमाह-तेनेति । नेयं श्रुतिः परब्रह्मविषया, तेनैति गच्छति इति १ गृहस्से कर्मणां करलत्वाचेपो गृहसेनोपसंहारो न तु संन्यासिनेति मावः । २ अनुधानजन्यवाभावेनेत्यः । ३ अग्निहोनदर्शपूर्णमासादीनामस्पाना महताच कर्मणा फलं खों ययपि नानाविधः तथापि स्वर्गरूपसानस्सैका स्वारस्वर्गत्वेनाविभागोऽपि बोधित इति फलिताधः । ४ उत्कृष्टापकृष्टतयेत्यर्थः । . L- ·. । १ केवलदेवताविशानेन कर्मसमुचिवेन बातेन गरभवखमयमा निगविशने गतविरोष लाभ तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) [कृतीयः स्पुण्यकदिति ब्रह्मवित्पुण्यकृतोर्मार्गे समुच्चयः, मार्गश्च कार्यब्रह्मगोचरः, 'कार्य वादरि- रस्य गत्युपपत्ते रित्यत्र राद्धान्तितत्वात् । एवं चोदाहृताः स्मृतयोपि कर्मसमुच्चयपरतया श्रुत्यनुसारेण योजनीयाः। तस्माज्ज्ञानमेव मोक्षसाधनमिति सिद्धम् । इति श्रीचित्सुखा- चार्यविरचिततत्त्वप्रदीपिकायाः तृतीयः परिच्छेदः । मार्गे समुच्चयश्रवणात, परब्रह्मणि च गयानर्थक्यादसंभवाच । अविद्यामात्रव्यवहितं तत्, अविद्या चेहैव ब्रह्मत- त्वविद्यया प्रविलीना । नच विगलितनिखिलस्थूलसूक्ष्मोपाधिजालस्य व्योमवत्सर्वगतचैतन्यैकरसस्य गमन- मुपपद्यते । सूत्रकारोपि 'परं जैमिनिमुख्यत्वा' दिति पूर्वपक्षस्य 'कार्य ब्रह्म गन्तव्यं वादरिराचार्यो मेने, कुन', अस्यहि ब्रह्मणो गतिरुपपद्यते, प्रदेशावच्छिन्नतयोपासनात् । तत्फलस्यापि तादृशत्वादवधृतोपाधित्वाचेति सिद्धान्तयांबभूव, तथा गतेस्र्थवत्त्वमुभयथा, अन्यथाहि विरोध इति निर्गुणविद्यासु गत्युपसंहार वारयति । तस्मान परब्रह्मविषयेयमित्यर्थः । एवं श्रुतीरन्यथायित्वा स्मृतिष्वप्यतिदिशति-एवं चेति । तदेवं तृती. थाश्रुत्येति ग्रन्थे साधारण्येनोपसंहारः, इह तु विशेषतः स्मृतीनामित्यजामिता । वादार्थमुपसंहरति-तमा दिति । 'शब्दः साक्षात्कारहेतुर्विद्या मुतिफलप्रदा । विद्यैव नतु कर्मेति तृतीये त्रितयं गतम् ॥' इति श्री. मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यप्रत्यप्रकाशपूज्यपादशिष्यस्य प्रत्याखरूपभगवतः कृती तत्त्वप्रदीपिकादीकार्या नयनप्रसादिन्यां तृतीयः परिच्छेदः । भन्यकरित्यर्थः।

·चतुर्थः परिच्छेदः। " - ॐ । कः पुनरयं मोक्षः । न तावद्विपयाकारोपप्लुतविज्ञानसन्तानोपरमः । तज्ज्ञान- संतानस्यात्मरूपतया तदुच्छेदस्यापुरुपार्थत्वात्, नहि सर्वतः प्रियतमस्यात्मनः समुच्छे- दाय वाला कस्यचिदुपजायते, बन्धविमोकपर्यायस्य मुक्तिशब्दस्यातदर्थवाच । नदि बद्धनाशो मोक्षपदयाच्यः, किंतु सत एव तस्य बन्धविश्लेपः । नापि विधूतविषयाका- रोपप्लवविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयः, विकल्पासहत्वात् । तथाहि-किमयं सन्तानिनां पुरुषार्थः किं वा सन्तानस्य । नायः । तेषा स्वरसपरिनिर्वाणात् । नोत्तरः । तथाविधस- न्तानोदयेपि मुमुक्षोरुपप्लुतसन्तानरूपस्योपरमात् । वन्धमोक्षयोर्वैयधिकरण्यापाताच । उभयान्वयिनः सन्तानिनः सन्तानस्य वैकस्या- भावात् , कारणाभावाच । भावनाप्रकों हि तस्य कारणमिष्यते, तस्य स्थिरैकाधिकरणा- ॐ श्रीगणेशाय नम ॥ 'तृतीये निविधोपाय परिच्छदे परीक्षित । तुरीय तु, तुरीयेस्सि मुक्तितत्त्व प रीक्ष्यते ॥ १ ॥ साधनविचारानन्तर फलविचारा तुहेतुमल्लक्षण सबन्ध परिच्छेदयोरतिस्फुट , तावच्छून्य यादवक्षाकृतमोक्ष निराचष्टे न तावदित्यादिना। विषयाकारैनीलपीताद्याकारैरुपलुतो दूषितो यो वि- ज्ञानसन्तान तस्योपरमो विनाशो मोक्ष । उक्त हि--'प्रदीपस्येव निर्वाण, विमोक्षस्तस्य तापिन' इति, एव न संभवतीत्यर्थ । हेतुमाह-तज्ज्ञानेति । नहि क्षणिकविज्ञानसन्ततिव्यतिरिक्त कश्चिदात्मा भव द्विरुपगम्यते, तेन सन्तत्युन्छेदो नाम खस्योच्छेद एष, नचैवविध प्रेक्षावत्प्रवृत्ति सभवति, अफलत्वात् । पलिनोऽभावे हि कस्य तत्फल स्यादिति भाव । किच मुक्तिशब्दार्थपराहतश्चाय मोक्ष । नहि बद्धस्य नाशो मोक्ष , मुच्ल मोक्षणे इति मुचेर्विश्लपकर्मणो मुक्तिशब्दव्युत्पत्ते , तस्मात्स्वत सकाशाद्वन्धस्य विश्लेषो मोक्षशब्दार्थ , न पुन स्वरूपनाश , नचैव भवन्मोक्ष इत्याह-वन्धेति । एव माध्यमिकमुक्किं दूषयिला योगाचारमुक्ति दूषयति-नापीति । चतुर्विधभावनापरिपाकावसाने यो विषयाकारैरुपतवरहितो नाम स एव विशुद्धाना विज्ञानाना सन्तानोदयस्तद्रूपो मोक्ष इत्यपि नेत्यर्थ । परिनिर्वाण नाश । खरसभरविज्ञानलक्ष- णसन्तानिना चिरध्वस्ततया पश्चाद्भाविस तानान्तरोदयस्तेषा न पुरुषार्थ , फलिनोऽभावे फलाभावादि. सर्थ । मुमुक्षोरुपप्लुतसन्तानस्येति समानाधिकरणपष्टयौ । अनापि पूर्वोत्तदोषानति वृत्ति , उपतु तसन्तानरूपमुमुक्षोर्नष्टलादित्यर्थ । कच यस्य बन्धस्तस्य मोक्ष इत्येतदपि न तव मते स्यात्, उपानानुपातसन्तानयोर्भेदात् , तथाच के प्रवर्तत इत्याह-चन्धेति । अथोभयसतानान्वयी कश्चिदस्ति, तथाच सामानाधिकरण्य बन्धमोक्षयोरिति, तनाह --उभयेति । सन्तानिनस्तावत्क्षणिकत्वादेवाऽननुवृत्ति , सन्तानस्य सन्नानाभावादेरसन्नानापाताच सन्तानाननुष्टत्तिरित्यर्थ । कच वपक्षे उपप्ठतविज्ञानसन्तानोपरमे विशुद्धविज्ञानसन्तानोदये च कारणमपि दुनिरूपमित्याह-कारणेति । नन्वस्ति चतुाववभावनाप्रकर्षपर्यन्तननितसाक्षात्कार उपाय इति, तनाह -भायनेति । तत किमिति, तनाह तस्येति। नह्यन्य नानुभवोन्यन सस्कारोन्यन च तत्फल स्मृतिरिति सभवति, नहि जातु यज्ञदत्तोनुभवति विष्णुमिनश्च तत्सस्कारवान् देवदत्तश्च तस्य स्मति दृष्टवरम् । तदि- हानपायिन क्स्यचिदभावे क सस्कार क वा तत्प्रर्य क च तत्फल मुक्ति, स्थिरत्वेपि भिन्नाधिकरण बेन सभवति किमु व कन्यमेकस्याप्यभाव इत्यर्थ । ननु स तानिपु सन्तान एव बानुगतो विशेप आधीयता १ मोक्षस्खेसथ । २ भावनाप्रकपस्ये सधं । ३ दु खोपतातस्य यध । . , ·तत्वप्रदीपिका ( चिरसुखी) ३५८ [चतुर्थः भावे विशेपानाधायकत्वात् । सन्तानस्यावस्तुत्वात्, सन्तानिनां च प्रतिक्षणमपूर्ववदुप- जायमानत्वेनानासादितभावनाप्रकर्पतया विशुद्धविज्ञानजननासामर्थ्यात् । नाप्यात्यन्दिनी दुःखनिवृत्तिः । अतीतस्य तस्य स्वत एवात्यन्त निवृत्तत्वेनासाध्यत्वात्, वर्तमानस्य विरोधिगुणप्रादुर्भावनिवर्त्यत्वात्, अनागतस्य निवर्तयितुमशक्यत्वात् । निवृत्तेरायन्ति- कत्वशब्देन निवृत्तजातीयस्य दुःखस्य तस्मिन्नात्मनि पुनरनुत्पादो विवक्षित इति चेन्न । अनुत्पादस्यापि प्रागभावतयानुत्पाद्यत्वात् । ननु दुःखात्यन्ताभावो मोक्षः, नच तस्य नित्यत्वादसाध्यत्वं, तत्संबन्धस्य खात्मनि साध्यत्वात्, अशेषछेशहेतुनाशस्य दुःखात्यन्ताभावात्मनोः संवन्धरूपत्वात्, तदुत्पन्चौ दुः. खात्यन्ताभावस्य तदीयत्वेन व्यवहारात्, तदीयतया व्यवहारहेतुत्वेन च विपयविपयिभावा- दिवदस्यापि संवन्धव्यवहारगोचरत्वात् । तस्य च कृतकत्वेपि ध्वंसत्वादेवाविनाशित्वात् । नचात्यन्ताभावस्य प्रतियोगी दुर्निरूपः, मुमुक्षुसमवेतवया संभावनोपनीत दुःखस्य उकं हि-'यस्मिन्नेव हि संतान आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बनाति कार्पासे रकता यथेति । तत्राह -संतानस्येति । अत्र तार्किकाः प्राहुः-'योगपरिभावनाभुवः परमेश्वरसाक्षात्कारानवानामात्मविशेष- गुणानामात्यन्तिकी नियत्तिरपवर्ग. इति, तद्रूपयति-नापीति । दुःखशब्देन चैकविंशतिप्रकारमपि दुःख विवक्ष्यते, इन्द्रियपत विषयपद्धं बुद्धिपदं शरीरं सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिप्रकारं हि दुःखं, तत्र किमतीत- वर्तमाने निवत्येते अनागतं वा दुःखं, यथाह पतञ्जलिः-'हेयं दुःखमनागत'मिति । त्रिधापि न संभव तीत्याह-अतीतस्येत्यादिना । अशक्यत्वादिति । विद्यमानस्य हि प्रध्वंस इत्यर्थः । पक्षत्रयप्रयु- क्तदोषपरिहाराय तात्पर्यपरिशुद्धावुदयनोदीरितामात्यन्तिकत्वनिरुक्तिमुद्भावयति-निवृत्तेरिति । चेत. नान्तरे तथाविधोपत्तिसंभवेनासंभवनिवृत्त्यर्थ तस्मिन्नात्मनीति विशेषणम्, निवृत्तस्यानुत्पादः संसार- दशायामप्यस्तीति तनातीयस्येत्युक्तम्, तथाप्युपायानुष्ठानं व्यर्थमित्याह-अनुत्पादस्यापीति । अत्र लीलावतीकारमतमुद्भावयति-ननु दुःखात्यन्ताभाव इत्यादिना । नन्वत्यन्ताभावपक्षे सुत. रामानर्थक्यमुपायानुष्ठानस्य, नित्यत्वेनासाध्यबादिति, तत्राह-नच तस्येति । ननु भावाभावयोर्न मुख्यः संवन्धः संभवी, संयोगसमवाययोरभावात् , अय विशेषणविशेष्यभावः तथापि तस्य खभावानतिरिक्ततया न साध्यसमिति, तत्राह-अशेपेति । य एतेऽविद्यास्मितारागद्वेषामिनिवेशा दुःखहेतवः पञ्च फ्लेशास्तेषा. मशेषाणां निवृत्तिरेव दुःखात्यन्ताभावस्यात्मना संबन्धः, सच साध्य इत्यर्थः । नन्वयं संयोगायनन्तर्भूतः कयं संबन्धः स्यादप्रसिद्धत्वादिति, तबाह -तदुत्पत्ताविति । नहि संबद्धबुद्धिजनकत्वमन्तरेण सकल. संबन्धेष्वनपायि संबन्धत्वं नाम किंचिच्छक्यनिरूपणं, तदिह यथा ज्ञानार्थयोतदीयबुद्धिजनकतया विषय विषयिभावसंवन्धः तद्वदुःखात्यन्ताभावस्यात्मीयत्वव्यवहारहेतुरसावपि संबन्ध इत्यर्थः । तस्य चेति । भशेषक्लेशहेतुनाशस्त्यर्थः । ननु कस्य दुःखस्यायमत्यन्ताभावो मोक्षत्वेनाश्रीयते न तावदतीतवर्तमानयोः, एतस्मिनुत्पनत्वेन तदत्य. न्ताभावस्य तस्मिन्नसंभवात् । नापि भविष्यतः, अन्यीयभविष्यदुःखात्यन्ताभावस्य संसारदशायामप्येतस्मि- विद्यमानत्वेप्येतन्मुक्तेरभावात् । एतदीयभविष्यदुःखात्यन्ताभावोऽस्य मुक्तिरिति चेत् । तद्येतीयभति- ष्यदुःखात्यन्ताभावप्रतियोगिभूतं प्रमितं न वा । आये तदत्यन्ताभावोस्मिन्न संभवत्येव, प्रतियोगिसद्भाव. स्थान प्रमितलात् । द्वितीये खप्रतीतप्रतियोगित्वेनासन्ताभावरूपमोक्षस्याप्यप्रामाणिकल मिति, तत्राह- नचात्यन्तेति । प्रामाणिकत्वाभावेपि संभावनोपनीतस्य संभवति प्रतियोगिलमित्यर्थः । संभावनामेवो. १पुरुषे इत्यर्थः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। प्रतियोगित्वात्, असति योगाभ्यासे दुरितप्रवाहस्यानागतसमयवर्तिदुःसोत्पादकत्वात्, सर्वत्र चात्यन्ताभावनिरूपणे सामान्यतोवगतस्य विशेषतः समारोपविज्ञानविपयस्यैव प्रतियोगित्यात्, विशेषतस्तु प्रतियोगिसद्भावनिश्चयापेक्षायामसन्ताभावनिरूपणव्याघा- तात्, शशे विषाणं तदीयमन्यदीयं वा नास्तीति पर्यनुयोगस्य सुवचत्वात्, नचास्य स- मध्ययफलस्वेनापुरुषार्थत्वम्, योगप्रभावात् कायव्यूहनिर्माणेन जीवन्मुक्तिदशायां सक- लसुसोपभोगाङ्गीकारात् । 'क्षीयन्तेचास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे', 'मानाग्निः सर्वफर्माणि भस्मसाकुरुते तथे ति श्रुतिस्मृतिशतेभ्यः सर्वकर्मणां ज्ञानेन विलयावगमात् सुखोपभोगो न युक्त इति न वाच्यम् । तद्वचनानामचिरविनश्वरतामात्रप्रतिपादनपरत्वात्, अन्यथा सर्वकर्मणां वि- नाशाद्विदुषः सद्य एव शरीरपाते जीवन्मुक्त्यभावप्रसङ्गात् । प्रारब्धकार्येतरकर्मणां ज्ञा. नादेव प्रक्षयो विवक्षित इति चेत् । मैवम् । अकृतप्रायश्चित्तानां कर्मणां देहारम्भककर्म- योगैकनाश्यत्यनियमात् 'नामुक्त क्षीयते कर्मेति स्मृतेः । नचानन्याकर्मणां भोगेन पपादयति-असतीति । नवप्रामाणिकत्वे कयं तनिरूप्याभावस्य प्रामाणिकत्वमिति, तनाह-सर्वत्र चेति । अत्यन्ताभावव्यतिरिक्तस्थल एवाय नियम , यत्प्रतियोगिनो विशेषतोपि प्रामाणिकतयाऽभावमा माणिक्ता इत्यर्थः । एतदेव विपक्षे वाधकेन द्रढयति-विशेषतस्विति । यत्र हि शशविपाण नास्ती त्यादावत्यन्ताभावप्रमितिस्तत्रापि फिमन्यदीयविपाणस्य ससर्गो निषिध्यते किं वा एतदीयस्य । नाद्य भन्यदीयविषाणस्य शशमस्तकेपि निधातु शस्यतया तत्ससर्गायन्ताभावस्यासभवात्, शशमस्तकोत्पनवि- पाणानिषेधप्रसङ्गाच । द्वितीये तत्प्रमित्यप्रमियोरुक्तदूपणापात इयर्थ । स्यादेतत् , अशेषदु खनित्तिवदशे- पसुखनिरतिरपि भवद्भिरजोकियते मुक्तौ, सुसस्थापि दु खानुरक्ततया दु सान्तीवाभ्युपगमात् । तथा च समव्ययफललान कोपि पुरुषार्थ इत्यप्रवृत्तिरेवान प्रेक्षावताम् । यथाहु -'व्यसनानि दुरन्तानि समव्यय- फलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षण' इति । तनाह-न चास्येति । अन तावत्स. सारदशायर्या सुसस्याल्पत्वाहु खस्य च बहुलत्वात्तन्नित्ति सुखादप्यधिक पुरुषार्थ इति नतु समव्ययफ- लता तथाऽत्यन्तसुखस्यापि विद्यमानलालाभबाहुल्यमेव कुतो व्ययशङ्का कुतस्तरा च समव्ययफलतेलाह -योगमभावादिति । जीवन्मुक्तिसहिताया परममुक्त पुरुषार्थत्वादिति भाव । ननु ज्ञानेन सुखोपभोगो न घटते, क्मनिमित्तत्वात्सुखोपभोगस्य, कर्मणा च शानेन प्रदाहादिति, तनाह- क्षीयन्त इति । परावर इति । परमविद्यातीतम् । अवरं कारणतत्त्वं, तदुभयात्मक इत्यर्थ । कुतो न वाच्यमित्यत आह-तद्वचनानामिति । क्षीयन्त इति कोथ, न चिराक्षीयन्त इति, न पुनस्तत्क्षणमेव, भस्मसात्करण च विनश्वरत्वस्योपलक्षणमित्यर्थ । सद्य शरीरपात वेदान्ती परिहरति-प्रारब्धेति। तथा च प्रारब्धभोगै कर्मभि शरीरस्थिविर्घटत इत्यर्थः । तद्युतम् । अप्रारब्धफलकर्मणामपि भोगव्यतिरेकेण ज्ञानमानादनिवृत्तरिति परिहरति पूर्ववादी-मैवमिति । तकि तन तत्र प्रायश्चित्तानानं वृथेत्यत उक्त -अकृतप्रायश्चित्तानामिति । भोगो वा प्रायश्चित्त वा निवृत्तिहेतुरित्यर्थ । विमतानि कर्माणि भोगे. कविनाश्यानि अकृतप्रायश्चित्तत्वे सति कर्मलात्प्रारब्धफ्लकर्मवदित्यनुमानविरोधादिति भावः । स्मृतिविरो- धमपि दर्शयतिनाभुकमिति । ननु भोगेन क्षयवादिनोऽनिर्माक्ष एव, अनन्तभवपरंपरोपार्जितकर्मणा. मानन्येन भोगावसानाभावात्, न शुभकर्म विषयमस्ति प्रायश्चित्त, तस्लान्मोक्षमिच्छतानिच्छतापि ज्ञानमेव कर्मक्षयहेतुरेष्टव्यमिति, तत्राह-नचानन्त्यात्कर्मणामिति । अन किमेकस्याने कविग्रहमहणानुपपत्तिा. १६.खासन्तामावस्यैत्यथः । २ मुक्को इत्यर्थः । इद पुरुषार्थान्वयि । ३ शनस्य कर्मक्षयहेतुत्वमनिच्छनेत्यथ ।

·तावप्रदीपिका (चिरसुखी) ३६० [चतुर्थः प्रक्षयानुपपत्तिः । योगप्रभावादनन्ततदुपभोगसाधनकायव्यूहनिर्माणेग तदुपपत्तेः । नचानि- यतकालविपाकतया कर्मणां युगपदुपभोगविरोधः । उपभोगानुकूलसहकारिसाकल्यादेव समानविपाकसगयतोपपत्तेः । अतः आत्यन्ति कदुःसनिवृत्तावपि मुक्ती न समव्ययफलता । नपाननुभूयमानतया दुःसनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वम् । विकल्पासहत्वात् । किमनुभूय- मानतामा पुरुषार्थत्योपयोगि यावद् दुःखनिवृत्तिसत्त्वं वा । नायः । चरमे जन्मनि योगप्रभावादनागताया अपि दुःसनिवृत्तेरनुभूयमानत्वसंभवात् । वर्तमानाया अप्यचि. रमनुभवोपपत्तेः । तथाहि योगिनश्चरमज्ञानेन सकलविपयेण दुःसतदभावौ युगपत्सा- क्षात्कृतौ तेनैव विरोधिगुणप्रादुर्भावेण निवृत्ते दुःखे विनश्यदवस्थज्ञानेन वर्तमानापि दुःसनिवृत्तिरनुभूतेति । नापि द्वितीयः। प्रसक्तकण्टकादिदुःसनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात, यावत्सत्त्वमननुभूयमानत्वात् । तथात्वे विषयान्तरावेदनप्रसङ्गात् । नच दुःखाभावस्य सुसशेपंतया पुरुषार्थत्यम् । सुखस्यापि दुःसाभावशेपतया पुरुषार्थत्यमिति वैपरीत्यस्यापि वक्तं सुकरत्यात् । कामनायाश्चोभयत्रापि समानोदयतयोभयोरपि पुरुषार्थत्वोपपत्तेः । प्रयोगश्च-आत्मा कदाचित् यस्तापविशेषगुणः, नित्यत्वे सत्यनित्यविशेषगुणानयत्वात् महाप्रलयावस्थायामाकाशवदिति लीलावतीकारः । विका, अनियतविपाकत्वं, या । नायः । सौभैयादिवद्योगाभावादुपपत्तरित्याह-योगेति । नोत्तरः । भनि- यतविपापं हि कर्मणां सहकारिसंपत्त्यनियमप्रयुकं, सा च सहकारिसंपत्तिरस्य योगप्रभावात्संपत्स्यते अगस्त्यादेरिव पयोनिधिपानादाविति भवत्येव युगपदुपभोग इत्याह-नचानियतेति । उक्कं हि पता लिमा 'योगप्रभावाढते नागस्य इव समुदं पास्यतीति । उपपादितमसमव्ययफलत्वमुपसंहरति-अत इति । मनु दुःसाभायस्य न पुरुषार्थत्वम्, अननुभूयमानत्वात् , अनुभवे च नाशेषविशेषगुणोच्छेदः, ज्ञानस्यानुच्छिन्न- त्यादिति, तन तारपर्यपरिशुद्धायुदयनोक्तं परिहारमाह-नचाननुभूयमानेति । अत्र कि दु सनिस्तेरनु भूयमानत्वमान पुरुषार्थत्वोपयोगि किं वा यावहु खनिवृत्तेः सत्त्वं तावन्त कालमनुभूयमानत्वमिति विक हप्याद्य आपादकासिद्धिमाह--चरमेजन्मनीति । योगप्रभावादिति । भूतभविष्यद्वर्तमानवेदनादित्यर्थ । ननु कथं वर्तमानायाः सकलदु.खनिवृत्तेरनुभवसंभव., येन हि चरमज्ञानेन दु सनिवृत्तिरनुभूयते तदपि ता. वदेकं दुःसं, नच तत्समये तस्य निवृत्तिास्ति, नापि तन्नित्तिसमये तदनुभवान्तरमस्ति, चरमस्वभङ्गादिति, तत्राह-वर्तमानाया अपीति । तस्यैवोपपादन तथाहीति। विनश्यवस्थेला हृदयम् । नित्यदेव्ये- ध्याश्रयविनाशाभावेन विरोधिगुणप्रादुर्भावेण पूर्वगुणनाशादुक्तं विरोधिगुणप्रादुर्भावेणेति । प्रसतेति । यद्यपि कण्टकादिदु सनिवृत्तिस्त्विदानीमनुभूयते तथापि न यावत्सत्त्वमनुभवः । विषयान्तरसचाराद्यभाव- प्रसङ्गादतः प्रशिथिलमूलतेति भावः । ननु दुःखाभावस्य पुरुषार्थत्वमेव नास्ति, या तु तत्र प्रार्थना सा तस्य सुखशेपतया, तत्राह-नचेति । हेतुमाह-सुखस्यापीति । ननु काम्यमानवात्सुखस्यैव पुरुषार्थलमिति, सत्राह-कामनाया इति । आत्मेति । इदानीमुपलभ्यमानविशेषगुगकतया बाधपरिहारार्थ कदाचित दित्युक्तम् । पर्यायेण विशेषगुणध्वंसस्य संसारदशायां सिद्धत्वेनार्थान्तरसनिवृत्त्यर्थमशेषग्रहणम् । युगपदिति चान विवक्षितम् । संख्यापरिमाणादीनां मोक्षदशायामपि विद्यमानत्वेन याधपरिहारार्थ विशेषग्रहणम् । पीलपाकपक्षे घटादिषु विशेषगुणैः सहैव ध्वस्यमानेषु व्यभिचारनित्य नित्यत्वे सतीत्युक्तम् । ईश्वराप्यपर- माण्यादिषु व्यभिचारनिवृत्त्यर्थमनित्यविशेषगुणाश्रयत्वादित्युक्तम् । नित्यगुणादिष्वनैकान्तिकत्वपरिहाराय वि. शेषगुणग्रहणम् । दृष्टान्ते च शब्दव्यक्तिमेदापेक्षयाऽशेपपदसार्थक्यम् । १ यावदिति सत्त्वान्वयि । अनुभूयमानत्वस्पतिशेषः । २ विषयान्तरवेदनाभावत्यर्थः । ३ सौभरिनामा कश्चि दृषिः। ४ अस्मिन्नशे ग्रन्थकारस्याभिसंधिरित्यर्थः । ५ इदं पूर्वगुणनाशादित्यत्रान्वेति । ६ आप्यो जलीयः । १ नित्यगणपदे बमोहिणा ईश्वराप्यपरमाण्वादिनित्ययः । तेधनिसायलं च द्वित्वादिकमादाय बोध्यम् । 1 - ·परिच्छेदः] मपनप्रसादिनीभ्याख्यायुता। बममतानुमारिणः पुनरेवं मोक्षलक्षणमायक्षते-एनजीवनिष्टदायसमानकाली- नदुःखध्वसातिरिक्ततन्निदुःखध्वंसोस्य मुक्ति'रिति । प्रयोगश्च देवदत्तोयमेघविधदुःख- ध्वंसवान् दुःसित्वाचनवत् । एतन्निष्टदुःसप्रागभावासमानकालीनैतनिष्ठदुःसध्वंसोऽस्य मोक्ष इत्यपरे । एवविधसाध्येपि दुःखित्वादिति प्रयोगः पूर्ववदेव । अन्ये तु ज्ञानाजन- कसस्कारजनकजन्यसाक्षात्कारविषयो दुःसध्वंसो मोक्ष इति मन्यन्ते । तर साक्षात्कार- विपयो दुखध्वंस इत्येतावति लक्षणे सासारिकदुस,सेतिव्याप्तिर्माभूदिति ज्ञानाज- नकेत्यादिना विशेपणेन साक्षात्कारो विशेष्यते । तन जन्यपदेनेश्वरसाक्षात्कारो व्याय- य॑ते । तस्यापि सकलजनकतया ज्ञानाजनकसंस्कारजनकत्वात् । अस्ति च ज्ञानाजन- कसरकारजनकत्वं चरमसाक्षात्कारस्य दु.खध्वंसविषयस्य तदनन्तरं मुक्तौ ज्ञानान्तरानु- दयात् । दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरित्यन चा 'शरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत' इत्यादयो वेदान्ताः प्रमाणम् । प्रियशब्दाभिधेयस्य सुख स्यापि निराकरणात् । यो वै भूमा तत्सु. तदेव दु सात्यन्ताभावात्मनो सयन्वरूपोऽशेषले शहेतुनाशो मोक्ष इति श्रीवल्लभमत दर्शयित्वाऽधुनिक- रीतिं दर्शयति-चति । एतज्जीवनिष्ठ यदु ख तेन समानकालीनो यो दुखध्वस ततोतिरिक्त तत्त्वान- धिकरण य एतनिष्ठो दु सध्यस स एतजीवस्य मुकिरिति योजना । एतनिष्ठदु खध्वस एतत्ससारदशाया. मप्यस्तीत्यतिव्याप्तिपरिहारायातिरिक्तत्यन्त विशेषणम् । जीवान्तरससारसमयदु खध्वसे तादृश्यतिव्याप्तिपरि- हारायैतनिष्ठदु खध्वस इत्युक्तम् । असभवपरिहारायैतज्जीवनिष्ठ युक्तम् । घटादिध्वसव्यवच्छेदार्थ दु खध्वसे- त्युत्तम् । प्रयोगश्चेति । अय देवदत्त एतद्देवदत्त ने दु खसमानकालीनदु सध्वसातिरिक्तदु खध्वसवान् दु सित्वात् चैवदित्यनुमातव्यमित्यर्थ । लक्षणान्तरमाह-एतन्निष्ठेति । एतद्देवदत्तनिष्टो यो दुःखप्रा. गमावलेनासमानकालीनो य एतनिष्ठदु सध्वस स एतन्मुक्तिरित्यर्थे । अनापि सांसारिकतहु खध्वसेति- व्याप्तिपरिहारायैतनिष्ठदु खप्रागभावासमानकालीनेत्युक्तम् संसारदशायां धुत्पत्स्यमानदु खप्रागभावसमान कालीनो हि दुखध्वस । अनापि प्रयोग दर्शयति-एवविधेति । अय देवदत्त एतनिष्ठदु खप्रागभा- वासमानकालीनदु सध्वसवान् दु खित्वात् पुरुषान्तरवदिति प्रयोग इत्यर्थ । ज्ञानाजनकेति । ज्ञानाम- नको य सस्कारस्तजनको जन्यश्च य साक्षात्कारस्तेन विषयीकृतो यो दु खध्वस स मोक्ष इति योजना। खयमेव विशेषणांना कृत्यमाह-तनेत्यादिना । ननु भावनासस्कारस्याय स्वभाव यस्मृतिजनकल तत्कय ज्ञानापनक्सस्कारजनकलमतोऽसिद्धिलक्षणस्पति तनाह-अस्तिवेति । प्रयोगस्त्यय देवदत्त एत. देवदत्तनिष्ठज्ञानाजनकसस्कारजनकजन्यसाक्षात्कारविषयदु खध्वसवान् दुखित्वात्सप्रतिपनवदिति । तदेव दु खनिवृत्तिरेव मुक्तिरित्यनुमानरुपपादित सप्रति श्रुतिमपि तत्र प्रमाणयति-दु खेति । वावे त्यवधारणे । अशरीरं च सन्त प्रियाप्रिये न स्पृशत एवेति दुखवत्सुखस्यापि प्रतिषेधात् दु खनिगृत्तिमान- मेव मुक्ति न पुन सुससपत्तिरपीलवसीयत इत्यर्थ । स्यादेतत् सन्ति मुक्ती सुखप्रतिपादिका अपि श्रुत. यस्ता कि प्रमत्तगीता इति तनाह-यो वै भूमेति । यो नामादिभ्य प्राणान्तेभ्य परत्वेन प्रतिपादित सत्याख्यो भूमा तत्सुखम् । भूमशब्दस्य पुलिङ्गत्वेपि विधेयसुखापेक्षया तदिति निर्देश । वै इत्यवधारणे । एव छादोग्यश्रुतिमुक्ला वाजसनेयकश्रुतिमप्याह-एप इति । य सुषुप्यादावपरिच्छिन्न आनन्द प्रति. भासते एषाऽस्यात्मन परम उत्कृष्ट आन द इत्यर्थ । ननु किमिति मुरयार्थ परित्यज्यते असभवदर्थवादि- १ सर्वेणैव मोक्षरूप विनिश्चि वाना । २ कुमापिन सिद्धिनिश्चयो असम्भव इति यावत् । चि०४६ ·३६२ - तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः खमेपोस्य परमानन्द' इत्येवमाद्यास्तु श्रुतयो दुःखाभावविपयतयोपचरितार्था विपयाजन्य- सुखस्यादृष्टचरत्वात् । नच सुप्तोस्थितस्य सुखमहमस्याप्समिति सुखपरामर्शदर्शनादृष्टचर- त्वमसिद्धमिति वाच्यम् । पित्तायुपहतेन्द्रियस्य दुःखमहमखासमिति परामर्शात् दुःखस्यापि नित्यताप्रसः। नच परमप्रेमासदत्वादात्मनः सुखरूपतानुमेया । दुःखाभावे व्यभिचारात् । आत्मनः सुखरूपत्वे च मुक्तिसंसारयोरविशेषप्रसङ्गात् । स्वयंप्रकाशस्य निरतिशयसु- सरूपतया सदावभाससंभवात् । सुखं मे स्यादिति च प्रेमालोके न सुखमहं स्यामिति तथाचात्मनः सुखरूपत्वे प्रेमास्पदत्वमेव न स्यादिति प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधसत्र कुतस्ततः सुखरूपतानुमानं तस्मात् दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरिति । अत्रोच्यते--प्रतियोगिहेतुनाशो न तदत्यन्ताभावस्य तदीयत्वे प्रयोजकः । 'लीनशब्दनिदानेपि व्योनि तस्यानवस्थितेः । रूपाभावव्यवहृतेस्तदभावेपि चात्मनि ॥ १॥ प्रलयदशायामशेपशब्दनिदाननाशेपि आ- काशे न शब्दात्यन्ताभावः पुनः सर्गे तनैव शब्दोत्पत्तेः । प्रतियोगिहेतुनाशाभावेप्यात्मनि रूपात्यन्ताभायव्यवहारात् । नचाभावत्वेपि विषयविपयिभावादिवत् ध्वंसस्य संवन्धरूपता, विपयविपयिभावादेरप्यभावत्वे संबन्धरूपत्वे चासंप्रतिपत्तेः । त्याह-विपयेति । नन्वदृष्टचरखमसिद्धं सुप्तोत्थितेन परामृश्यमानत्वादिति तत्राह-नच सुप्तेति । ननु माभूदापत्तिरनुमानं तु भविष्यति । तथाहि-आत्मा सुसं परमप्रेमास्पदत्वात्संप्रतिपन्नसुखवत्, व्यतिरे- केण दुःखवदिति वा तनाह-नच परमप्रेमेति । अस्ति हि दुःखाभावस्यापि परमप्रेमास्पदत्वं, नच तत्र सुसशेपतयेति वाच्यं, वैपरीत्यस्य सुवचत्वात् , नच सुखरूपत्वमित्यनैकान्तमित्यर्थः । तर्कबाधितत्वं चाह-आत्मन इति । ननु स्वरूपभूतमपि सुखं संसारदशायां न प्रकाशते मुक्तौ तु प्रकाशतेऽतोस्ति विशेष इति तत्राह-स्वयंप्रकाशेति । प्रतिज्ञाविरोधलक्षणं निग्रहस्थानमप्याह---सुख- मिति । पूर्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । सिद्धान्तमुपक्रमते-अत्रेति । दुःखात्यन्ताभावस्य स्वरूपतो नित्यत्वेपि तत्संबन्ध मात्मनि साध्यः, संबन्धश्च दुःखहेतूनामशेषक्लेशानां नाशस्तसिन्सति तदीयत्वव्यवहा- रादिति हि श्रीवल्लभेनोक्तं तत्र दुःखहेतुनाशो दुःखात्यन्ताभावस्यात्मीयतया व्यवहारे न प्रयोजको व्यभिचा- रादित्याह-प्रतियोगीति । प्रतियोगिनो दुःखादेहेतुभूतक्लेशनाशो न दु खात्यन्ताभावस्य तदीयत्वे प्रयो जक इति योजना । हेतुं श्लोकेनाह-लीनेति । प्रलयावस्थायां ह्याकाशेऽधिकरणे शब्दहेतवोऽसमवायि. कारणसमवायिकारणनिमित्तकारणानि च कानिचित्प्रलीनानि अथापि शब्दात्यन्ताभावस्य नाकाशसंबन्धो नहि पूर्वोत्पन्नशब्दध्वंसानुत्पद्यमानशब्दप्रागभावावन्तरेण तत्र शब्दात्यन्ताभावोस्ति । नच शब्दोपादाना काशस्य निमित्तभूतेश्वरादेश्व विद्यमानखात् प्रलये कथं शब्दकारणाभाव इति वचनीयम् । दुःखेप्यात्मादीना सत्त्वेन हेतुनाशरूपसबन्धाभावस्यात्रापि वक्तुं शक्यत्वात् । तदेवमन्वयो नास्तीत्युक्तं व्यतिरेकोपि नास्त्री साह-रूपेति । रूपहेत्वभावस्यात्मन्य विद्यमानत्वेपि रूपात्यन्ताभावव्यवहाराचेति श्लोकयोजना । वि: णोति-प्रलयेति । उत्तरार्द्ध विकृणोति-प्रतियोगीति । क्लेशहेतुधंसाभावेपि परमेश्वरे दुःसायन्ता भावव्यवहाराच्च । नच तदत्यन्ताभावविवक्षा जीवेष्वभावात् । नच ससर्गभावमात्र विवक्षा, गगने व्यभिवा- रोदीरणादिति । किंच भावविशेषस्यैव संबन्धलप्रसिद्धेः प्रतियोगिहेतुध्वंसस्य संबन्धलमेव नास्ति । नय विषयविषयिभावादिदृष्टान्तस्तस्याप्युक्तरूपत्वे विप्रतिपत्तेरित्याह-नवाभावत्वेपीति । १ अमुख्यार्थी इत्यर्थः। २ आलोके इति क्रियापदम् । ३ आदिना प्रतियोग्यनुयोगिमायादेः समः । Talगादिभात्मन्यपि ।

·, , परिच्छेदः] मयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। नच विनाशस्याप्यविनाशिता, कृतकत्वात् । नच घसाधस्तिप्रसङ्गः, पुरस्तादेव परास्तत्वात् । नव समारोपितप्रतियोगिफत्वे दुःसायन्ताभावस्य पारमार्थिकता, स्वास- मारोपितद्विग्दध्वसवदस्यापि पारमार्थिकत्वानुपपत्तेः । नच शशविषाणनिपेधप्रतिमन्दी- प्रहः, तस्याप्यवि चारितरमणीयत्वात् । नच कायव्यूहनिर्माणेन जीवन्मुक्तिदशायामशेष- सुखोपभोगाङ्गीकारात् समव्ययफलत्वदोषपरिहारः, विदेहकैवल्ये दुःपाननुभववत्सु- सानुभवस्याप्यभावात् । नच सर्वकर्मफलोपभोगसभव प्रारब्धकर्मतरकर्मणा ज्ञाना- निवृत्तिनवणात् । नचाकृतप्रायश्चित्ताना कर्मणा भोगैकनाश्यत्वनियमः, क्षीराकैरान- पस्तु पर सद्यो निवारयेदित्यादिना अकृतप्रायश्चित्तानामपि चरादिहेतुकर्मणा नि- वृत्तिस्मरणात् । नचाकृतप्रायश्चित्तत्वम्, 'एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते, एवमेवं- विदि पापं कर्म न शिज्यत' इत्यादिवाक्यशेपे श्रूयमाणपापक्षयस्य रानिसकन्यायेन ज्ञान- फलत्वकल्पनया सगुणासु विद्यासु दुरितक्षयकामो ब्रह्मोपासन कुर्यादिति प्रायश्चित्तवि- धित्वोपपत्तेः । 'उपपातकेषु सर्वेषु पातकेपु महत्सु च । प्रविश्य रजनीपाद ब्रह्मध्यानं समाचरे'दिति स्मरणाच । 'सत्येनापि शपेद्यस्तु देवाग्निगुरुसनिधौ । तस्य वैवखतो राजा धर्मस्यार्द्ध निकृन्तती'त्यादिस्मरणात् सुकृतस्यापि भोगैकनाश्यत्यनियमानुपपत्तेः । यत्तु ध्वसस्य कृतक्त्वेपि नित्यवसमर्थन तहषयति-नच विनाशस्येति । पुरस्तादेवेति । उत्तरो- सरध्वसमालाया अन्यस्मिन्नपि घस्तपदाथ विरोधिलादिति प्रागभावखण्डने कृतसमाधानबादित्यर्थ । यत्तु दु सात्यन्ताभावस्य सभावनोपनीततया विशेषत समारोपसिद्धदु सप्रतियोगिक वमुक्त तद्दूषयति -नच समारोपितेति । ननु समारोपितद्विरदध्वसस्यानसन्ताभाव वादप्रामाणिकत्वम्, असन्ताभावस्य त्वय वि. शेष यत्प्रतियोग्यप्रामाणिकतयापि प्रामाणिकत्वम्, इतरथा शशविषाणनिषेधासभवादिति तनाह-नव शशेति । समव्ययफलतामपि समर्थयते-नच कायेति । यद्यपि जीव मुकिदशायामेतच्छक्यपरिहार तथापि विदेहकैवल्यावस्थाया दुष्परिहरमेत देत्याइ-विदेहेति । एतनैतदप्यपास्तम् यदाह मानमनोहर -'यागर्द्धिसमासादितचिरकालोपभोग्यसुखविशपपरत्वेप्युपपत्त रिति ताशपुखस्य मुक्तावभावात् । नव जीवन्मुफिदशायामपि सर्वकमगा फरोपभोगसभव येनाधिकसुसोरभोग स्यादित्याह-नच सर्वेति । येन फर्मणा फल प्रारब्ध तत्क्म प्रारथ्य कर्म । यदि हि भोगैकविनाश्याने कर्माणि तदा शानानिवृत्तिर्न भूयेत श्रूयते चातो न सवर्मफलोपभोगस्तदेत्यर्थ । यत्तु ज्ञानानि तिर्न घटत इत्ययुक्त तत्परिहरति- 1-वाक तेति । तन हेतोरनेका तकतामाह-क्षीरेति । अन हि य क्षीराभ्यताम्रपत्रोंम नासौ प्रायश्चित्त, नापि भोग , अथापि निवय॑ते ज्वरहेतुक्म, ततो नाय नियम इत्यर्थ । नच तन परस्यैव कार्यस्य नाश कमणस्तु प्रतिष धमानमेवेति वाच्यम् । तत्कार्यस्यात्स तानुसतो कर्म सद्भाचे प्रमाणाभावात् । अभ्युपगम्य वेदमुक्त, वस्तुतस्तु कृतप्रायश्चित्तत्वमपि शक्यसपादमित्यसिद्धिमाह-नयाकृतप्रायश्चित्तत्वमिति । नन पापक्षयोद्दशनाविहितस्य कथ प्रायश्चित्त वापधारण तनाह-एव हास्येति । ननु वाक्यशेष श्रूयमाण मपापश्लोकश्रवणवदर्थवाद इति तनाह-रात्रीति । यथाहि 'प्रतितिष्ठति ह वै य एता रानीरुपयती' त्यत्र जिन्यायेन स्वर्गकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात्कामपदविपरिणामेन प्रतिष्ठाकामो रात्रिसन कुर्यादिति कल्पित तदित्यर्थ । ज्ञानफलत्वेति । ज्ञान प्रति फलस्वेन कल्पनयेत्यर्थ । साक्षादेव च पापक्षयोद्देशेन ध्यानदि. धायिका स्मृतिरप्यस्तीत्याह--उपपातकेप्चिति । रजनीपाद रजन्याश्चतुर्थभाग । नन्वस्तु दुरिते न नियम सुश्ते तु भागेकविनाश्यत्वनियमोस्त्येवेति तत्राह-सत्येनापीति । ननु तर्हि भोकविनाश्यत्व १यस्तस्यायतिर्विनाशाभावस्तथा च भावो मजनप्रसङ्ग इति तात्पयम् । २ शशे विषाणसस निषेधसवाडी. कारादिति माव । ३ अस्य महाविद । ४ पाप्मान इति कममात्रोपलक्षणम् सर्व इति पदस्वरसाद । ५ विनश्यन्ति । 1 ·.. ३६४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः 'नामुक्त क्षीयत' इत्यादेरोत्सर्गिकवादपवादं परिहत्यैव चोत्सर्गस्थितेः निर्गुणत्रमा विद्यायाश्च सर्पफर्महेतुभूताऽविद्यानिरासिकाया अदृष्टद्वारेणैव तहकार्यपुण्यापुण्यनियर्व सत्योपपतेः । नच कायज्यूहनिर्माणेन युगपत्सर्वकर्मफलोपभोगसंभवः सचत्कल्पमन्वन्तरादिन- यतकालोपभोग्यानां युगपदुपभोगे तत्प्रतिपादकशास्त्रस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् । नच प्राप्ताणि- मायैश्वर्याणामेव मुक्तिः येन फायब्यूहनिर्माणेन युगपदशेपकर्मफलोपभोगः स्यात् न- त्येवम् । भगवता पतञ्जलिना नियमाभावाभिधानात् । 'यदा निर्दृतरजस्तमोमलं बुद्धिसत्त्वं पुरुपस्यान्यताप्रत्ययमात्राकारं दग्धछेशबीजं भवति तदा पुरुपस्य शुद्धिसारूप्यमिवा- पन्नं भवति, एतस्यामवस्थायां कैवल्यं भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य वेति । जनकजडभरतवि. दुरधर्मव्यापिङ्गलादीनामप्राप्तैश्वर्याणामपि मुक्तिस्मरणाच । नच युगपद्भोगे सहकारिसाकल्यं भविष्यत्तत्तत्कल्पमन्यन्तरादीनां सहकारिणामिदा- नीमाहर्तुमशक्यत्वात् । नच प्रसककण्टकादिदुःखनिवृत्तिवन्मुक्तौ दुःखनिवृत्तेर्वर्तमान- प्रतिपादकवचनस्य का गतिरिति तमाह-नाभुक्तमिति । ननु तथापि निर्गुणज्ञानस्य कथं कर्मनिवर्तकत्वं नहि तदुद्देशेन ध्यानं विधातुमुचित मिति तत्राह- -निर्गुणेति । नायं शास्त्रैकगम्योर्थः, वस्तुत्तेनैव त. सिद्धेः, नहि रजतत्त्वज्ञानस्य भयकम्पादिनिवर्तकत्वं शास्त्रमन्तरेण न युध्यत इति भावः तदेवं ज्ञाननिवर्त्यत्वान्न जीवन्मुक्तिदशायां सर्वकर्मफलोपभोग इत्युक्तम् । इदानीमशक्यत्वादपि न सर्व कर्मफलोपभोगसंभव इत्याद-नच फायेति । देहदेशादिवत्कालोपि सहकारी, सहस्र संवत्सरादिपरिमितभो. ग्यस्य तत्र तत्र फलस्वेन श्रवणात्, सच न योगीच्छामनुवर्तते, युगपदेव च तस्योपसंहारे तादृशफलप्रतिपा- दकशास्त्रार्थपरित्यागादप्रामाण्यप्रसास्वस्येत्यर्थः । किचाव्यापिका चेयं कल्पना यत्कायव्यूहनिर्माणेन सर्व कर्मफलान्युपभुक्तवतो मोक्ष इति, अप्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां कायव्यूहनिर्माणाप्रवीगानामपि योगशास्त्रकृतवव नबलात्तसदितिहासपुराणादिगतलिझावगमाच्च मुक्तिविज्ञानात्, त्वत्पक्षे च तेषाममुक्तिरेव स्यात् । नच बकखभावाः केचन जीवा इति वचनीयम, तथासति तत्त्वैशया सर्वेषामप्रवृत्त्यापातात् । नच शमदमविषयवैतृष्ण्याधुपलम्भाच्छवोच्छेदेन विसन्धप्रवृत्तिरिति वचनीयम्, शमदमादेरपि निनिमित्तमनुत्पत्तेः सनिमित्तत्वे च तनिमित्तानुष्ठानदशायामेवपा शङ्का निरडशा स्यात्तदेतदखिलं हृद्यालिख्याह-नच प्राप्ते. त्यादिना । यदा निर्धूतेति । सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिमाम्ये कैवल्यमिति विभूतिपादावसानसूत्रं व्याचक्षाणः परमर्षिराह-यदेत्यादिः । रजस्तमोलक्षणे मले निर्धूते यस्मिन् वुद्ध्याकारपरिणते सत्वगुणे तत्सत्त्वं तथो. कम् अत एव पुरुषवुयोरन्यतैकाकारप्रत्ययमात्रेण परिणतं, तथा क्लेशानविद्यादीन् प्रति दग्धो बीमभावो यस्य न पुनरकृतार्थचित्तवत्प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदारलेशः कृतभोगविवेकख्यातिलक्षणपुरुषार्थद्वयवात् तत्तयो- एवं यदा भवति चित्तसत्त्वं तदा पुरुषशुद्धिसारूप्यमिवापन्नं भवति पुरुषशुद्धिसदृशशुद्धिमुद्भावयति । यथाहि पुरुषश्चिन्मात्रतया खच्छः तथा सत्वमपि तन्मात्राकारबाद्भवति निर्मलतया सरूपम्, अथ कैवल्यं भवति कस्य ईश्वरस्य पूर्वोक्तसंयमविशेषैनिक्रियाशक्तिमतः, अनीश्वरस्य वा चक्षुरन्तःकरणयोः सब न्धसंयमाद्विवेकजज्ञानमित्यनन्तरोतसंयमाद्विवेकजज्ञानवतः इतरस्य वा उत्पन्न विवेकख्यातेरिति तदिहाता- सैश्वर्यस्यापि इतरवदेव मुफि शास्तीत्यर्थः । यत्त युगपदुपभोगे सहकारिसाहित्यात्समानविपाकतेति तत्राह-नच युगपदिति । यत्तु यावत्सत्व मननुभूयमानत्वेपि कण्टकादिदुःखनिवृत्तिवदशेषदुःखनिवृत्तेरप्यनुभवमात्रापुरुषार्थत्वं संभवति योगपिसा मर्थ्याच सकलदुःखाभावानुभवसभव इति तदप्युक्तन्यायेन परिहरति-नव प्रसकेति । नन्वनाप्युर्ण १ सूत्रकृदमिप्रेतं नियमाभावं भाष्येण दर्शयति यदेत्यादि । २ बबैकसभावत्वरालया। ३ चिचसत्वमपि । क्तम्, ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तया साक्षात्कारसंभवः । अप्राप्तेश्वर्यस्यापि मुक्तिप्रतिपादनेन तदसंभवस्योपपादितत्वात् । नच दुःखाभावः स्वतन्त्रतया पुरुषार्थः सुखामिव्यक्तिशेषत्वात् । नच विपरिवृत्तिमसङ्गः, विकल्पासहत्वात् । किं सुखं दुःखाभावस्योत्पादकमुतामिव्याकम् । नोभयथापि । आ- स्मनि समस्तदुःसाभावमनुभवतोप्यकस्मादुपनतविपच्चीस्वरश्नवणादी सुखोत्पत्तेः । नच संतापवतः शीतहदे निममार्धकायस्य सत्येव दुःखे सुखोपलम्भात् न दुःसाभावस्य सुखप्र- तिपत्तिशेपतेति वाच्यम् । सुखस्स दुःसाभावकाभिव्याजयत्वनियमानभ्युपगमात् अनुभूयमानो दुःखाभावः सुसमभिव्यनत्येवेति नियमात् । ननु वैपयिकसुखस्य कण्टकादिनिवृत्तावननुभवात् आत्मनश्च सुखरूपस्वासप्रतिपचन दुःखामावस्य सुसाभिव्यक्तिशेषतेति चेन्न । आत्मनः सुखरूपत्वस्यानन्तरमेव निवेदयि. प्यमाणत्वात्, प्रयोगश्चासमीचीनो, वेदान्तिनः प्रति हेतोरसिद्धत्वात्, दृष्टान्तस्य च साध्य- साधनविकलत्वात्, आकाशस्यापि प्रलये लयाभ्युपगमात् । अस्तु तर्हि 'दुःखसंततिरत्यन्त- मुच्छिद्यते संततित्वात् प्रदीपसंततिव' दिति किरणावलीकारप्रयोग इति चेत् न, पार्थिव. परमाणुरूपादिसंताने त्वन्मते व्यभिचारात् । ननु सर्व मुक्ती सापि संततिः उच्छिद्यते, धर्माधर्माख्यनिमित्तस्य सुखदुःखोपभोगलक्षणप्रयोजनस्स चाभावादिति चेत् । मैवम् । सर्वनुक्त्यनगीकारवादिनं प्रति एवं पर्यनुयोगायोगात्, कन्दलीकारलीलावतीकारप्रभृतिभिः कैश्चिद्वैशेपिकविशेपैः सर्वमुक्तेरनगीकारात्, केपांचिदात्मनां संसार्यकस्वभावताहीकारात् । नचैवं सति सर्वेपां तथात्वशङ्कया मोक्षसाधनाननुष्ठानप्रसङ्गः । शमदमोपरमतिति- क्षादिना मुमुक्षुचिढेन श्रुतिसिद्धेन तथात्वशङ्कानिटत्तेः । पक्रानुमानं पुनः सिद्धमाधन- वैपरीत्यं किं न स्यादिति तबाह-नच विपरिवृत्तीति । यदिद दु खाभावशेषत्वं सुखस्य तत्किं तदुत्पा- दक्तया, तदमिव्यजकतया वेति विकल्प्योभयथापि व्यभिचारमाह-आत्मनीति । विपञ्ची वीणा । नहि विद्यमान एव दु खाभावो वीणापणवादिनिनादैरुत्पाद्यते अनुभूयमान एव वामिव्यज्यत इत्यर्थः । ननु दुःसाभावस्य सुसप्रतिपतिशेषताप्ययुक्ता दुःखानुभवसमयेपि सुखानुभवदर्शनादिति तत्राह-नच संता- पचत इति । मूर्छादौ सुसानुभवप्रसनवारणायोक्तं-अनुभूयमान इति । स्यादेतत् । यदिदं दु साभावेनाभिव्यङ्ग्यतयाभिमतं सुख तत् कि वैषयिकमुत खाभाविकम् । नायः । कण्टकादिदुःसनिवृत्तिसमये चन्दनवनितादिसेवाभावेन तरसुखस्य तदानीमभावात् । न द्वितीयः । तन प्रमा णाभावादिति शङ्कते-नन्धिति । यत्तु लीलावतीकारा मानं तदूषयति-प्रयोग इति । निर्गुणात्मवा. दिनो वेदान्तिनो हेतुरसिद्ध इत्यर्थः। साधनवैकल्यं सुबोधम् । आश्रयत्वहीनश्च दृष्टान्तः । अत्यन्तमुच्छिद्यत इति । दु खप्रागभावासमानकालीनध्वंसप्रतियोगिनीत्यर्थः । प्रलयावस्थाया दुःसमन्ततेरुच्छेदखीकारासिद्धसा- धनतानिवृत्त्यर्थमत्सन्तग्रहणम् । पार्थिवेति । तन हि सन्ततित्वमस्ति नचात्सन्तोच्छित्तिः सर्गान्तरेपु तेषु रूपाद्युत्पत्तरित्यर्थः । अत्र तदीयमेव परिहारं समुद्भावयति-नन्विति । यदा हि सर्वेषा मुक्तिरिति पक्षः तदा क्रमेण सर्वेषु मुक्तेषु रासु निमितप्रयोजनयोरभावात्साप्यत्यन्तमुच्छिद्यत इत्यर्थः । स्यादेवं यद्येवमेव सर्वतादिकाणां समतिः सैव तु नास्तीत्याह-मैवं सर्वेति । ननु तर्हि कस्यापि मुत्यर्या प्रवृत्तिर्न स्यात्सर्वेषामात्मनि बढेकखभावत्वशद्वयेति तन श्रीवल्लभीयं परि- हारमाह-नचैवमिति । सिद्धसाधनतामेव विशदयति नहीति । ज्ञानाजनकसस्कारेत्यादिपक्षं दूषयति- १ पतलिनेत्यादिः। २ प्रयोगस्यासमीचीनत्व सामयात वेदान्तिन इत्यादिनाभ्युपगमादित्यन्तेन । ३ मात्मा कदाचित् ध्वस्तापविशेषगुण इसादीति शेपः । ।

·. तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः त्वादुपेक्षणीयम्, नहि मुक्तस्य दुःसनिवृत्तौ कश्चिद्विप्रतिपद्यते । तृतीयमपि मोक्षलक्षण- मसंभावित्वदोपेण निरसनीयं, योगप्रभावनियमनिराकरणात् अनागतदुःखध्वंसस्य साक्षा- स्कर्तुमशक्यत्वान, चरमदुःखध्वंसदशायां विज्ञानस्यापि विशेषगुणस्योच्छेदस्याङ्गीकारान् । प्रियस्पर्शनिपेधश्रुतिस्तु वैषयिकसुखनिषेधपरा, अन्यथा 'एपोऽस्य परमानन्दः यो वै भूमा तत्सुख' मिति सुखरूपताप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् । नचासामुपचरितार्थत्वं मुख्यार्थे बा- धफाभावात् । नच नित्यसुखस्यानुपलब्धिर्वाधिका नित्यज्ञानवदुपपत्तेः । सुखस्य विप येन्द्रियादिजन्यत्वव्याप्तेश्च ज्ञानेच्छादेर्जन्यत्वव्याप्तिवदेव निरसनीयत्वात्, श्रुत्यवतम्भेन नित्यत्वाङ्गीकारस्योभयत्रापि तुल्यत्वाद्विपयाद्यभावेपि सुप्तोत्थितस्य सुखमहगस्वाप्समिति सुखपरामर्शदर्शनाच । नच दुःखपरामर्शस्यापि सत्वान्नित्यदुःखरूपत्वमपि तुल्यमिति वाच्यम् । नित्यदुःखरूपतायामात्मनः परमप्रेमास्पदत्यव्याकोपात् । नच दुःखाभावे व्यभिचारादिदमसाधनमिति वाच्यम् । तस्य सुखशेषतया परमप्रेमास्पदत्वाभावात् । परमप्रेमास्पदत्वानुपपत्तिरप्यात्मनः सुखरूपत्वे प्रमाणम् । आत्मनः प्रेमास्पदतायां न कस्यचिद्विवादः, मा न भूवं भूयासमित्यात्मन्याशिषो लौकिकपरीक्षकसंमतत्वात् । नचेयमाशीः शरीरोपघातजन्मनो दुःखाद्विभ्यतो नपुनरात्मानमानन्दं मन्यमानस्येति युक्तम् । शरीरोपघातजन्मनो भयस्याप्यात्मनः प्रेमास्पदत्वमन्तरानुपपत्तेः, नहि दुासं दुःखतया भयहेतुरन्यगतस्यापि तथाभावप्रसङ्गात् । तदेतत्प्रेयः पुत्रादिति प्रेमास्पद- तृतीयमपीति । चरमदु.खध्वंसः किमनागतः साक्षात्कियते किंवा वर्तमानः । नाद्यः । योगप्रभावनियम- निरासेनानागतसाक्षात्कारनियमनिराकरणादित्याह-योगेति । द्वितीये प्राह-चरमेति । ततः साक्षा• स्कारविषयो दुःखध्वंस इत्यंशोऽसंभवीत्यर्थः । यातु दु खनिवृत्तिमात्रमेव मोक्ष इत्यत्र श्रुतिरुदाहृता तामन्य- थयति-प्रियस्पर्शेति । मुक्तिदशायामानन्दप्रतिपादकश्रुतिराशेर्मुख्यार्थप्रच्यवनेनोपचरितार्थबकल्पनादर प्रियस्पर्शनिषेधस्य वैषयिकप्रियस्पर्शतया संकोचमानवमिति भावः । नित्यशानेति । यथाहि जीवज्ञाने- च्छाप्रयत्नानामनित्यत्वेप्यैश्वरज्ञानादेनिसत्वमिन्द्रियादेहेतुजानस्य च न ज्ञानादिमात्रं प्रति व्याप्तिः कितु तद्वि- शेष प्रतीति भवद्भिः कल्प्यते तत्कस्य हेतोः योग्यत्वे सत्यनुपलब्धेरभावात् , अनन्यथासिद्धश्रुतिसमर्पि. तत्वाच, तथात्रापि स्वरूपभूतसुखस्य नित्यत्वेप्यविद्याततया ससारदशायामुपलब्धुमयोग्यत्वाच्छुतियलाघ नापलापसंभव इति खण्डलकार्थः । अपि चोपलभ्यत एव ससारदशायामपि नित्यसुखमित्याह-विषया- घभावेपीति । यात्वत्रातिप्रसक्तिरक्का तां परिहरति-नचेति । परप्रेमास्पदत्वमेव दुखरूपतायो न घटत इत्यर्थः । अत्र यदुकं दुःखाभावेपि परप्रेम्णो दर्शनान्न सुसरूपतासाधक परप्रेमास्पदवमिति तनाइ -नच दुःखेति । निरुपाधिक्त्वं हि प्रेम्णः परत्वं नाम, तथाच सुखशेषदु खाभावे कयं परत्वमित्यर्थः । एवं परामर्शान्यथानुपपत्त्या सुखरूपत्वमुक्तं, सप्रति परप्रेमासदत्वानुपपत्तिरप्यत्र प्रमाणमित्याह--पर- प्रेमेति । इदानी परप्रेमास्पदत्वस्यैव कल्पकं साधयति-आत्मन इत्यादिना । शरीरेति । शरीरस्य य उप घातः हिंसा तजन्यं यदुःखं तद्भयादेवेयं प्रार्थनेत्यर्थः । ननु दुःसखभाषादेव भयजन्मेति समाह- दुःखमिति । परप्रेमास्पदत्वे श्रुतिमप्याह-तदेतदिति । तदेतदात्मतत्त्वं पुनादपि प्रियतमनिसारि ·परिच्छेदः नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३६७ स्वश्रुतेश्च । नच दुःसाभावतयात्मनः प्रेमास्पदत्वम्, भावरूपत्यात् । नापि तदाश्रयतया, दुःसदशायामप्यात्मनि प्रेमोपलम्भात् । नापि तत्साधनतया, साधने प्रेम्णो निरुपा. धिकत्वासभवात् । अतएव न सुससाधनतयापि, सुसस्याप्यात्मार्थवया प्रेमास्पदत्वात् । अतः सफललौकिकवैदिकसुखगोचरप्रेम्णोतिशयः स्वात्मनि प्रेमा, निरतिशयसुसगोचर- प्रेमसमानएवात्मन्यवकल्पत इत्यर्थापत्त्याऽऽत्मनो निरतिशयसुसखभावत्वसिद्धिः । प्रयोगश्च 'कुम्भः कुम्भेतराचित्कासुखान्यान्यः प्रसाध्यताम् । कुम्भत्वेन यदित्य ततथा कुम्भा- न्तरं यथा' ॥२॥ कुम्भोयमेतदितरानात्मासुखान्यान्यः कुम्भत्वात्सप्रतिपनकुम्भवत् । नच कुम्भोयमेतदितरानात्मादुःसान्यान्यः कुम्भत्वात्सप्रतिपन्नकुम्भवदित्यामाससमान- चोगक्षेमता, तस्यागमार्थापत्तिबाधितविपयतयानुस्थानात् । किच सुसप्रेम्णोः सबन्ध आत्मनिष्ठः सुखनिष्ठत्वात्सप्रतिपन्नलक्ष्यत्वादिवत् । नच सुसनिष्ठोकर्पापकर्षादिधर्म- रनैकान्तता, तेपा वेदान्तिभिः सुसनिष्ठतानगीकारात् तत्प्रतीतेरौपाधिकत्वाभ्युपग- मात् । नचेशसबन्धोऽनात्मनिष्ठ प्रेमनिष्ठत्वात्सत्तादिवदिति सप्रतिसाधनता । प्रेम- वृहदारण्यकश्रुतेरर्थ । भवतु तर्हि दु खाभावत्वादिति तनाह-नच दुःखेति । अस्तु ताह दु साभावाश्रय तयेति मेत्याह-दु सेति । तत्साधनतयेति दु साभावसाधनतयेत्यर्थ । अत एव निरुपाधिक्त्वादि. त्यर्थ । सुपस्यापीति । तथापि क्थ निरतिशयबमित्यत आह-अत इति । अप्रकाशमानस्य पुरुषार्थ व म सभवतीत्यत उक्त-समान इति । आत्मवरूपसुखसद्भावे अनुमानमप्याह-कुम्भ इति । अत्र कुम्भविशेष पक्ष । श्लोक विवृणोति-कुम्भोयमिति । अय कुम्भ एतःकुम्मेतरत्वे सत्यनात्मत्वासुख- स्वानधिकरणादन्य कुम्भत्वात्कुम्भान्तरवदित्यर्थ । अत्र च सुखत्वानधिकरणादन्य इत्युक्ते सुखाद यत्वे- नार्या तरता, तदर्थमनात्मासुखान्यान्य इत्युक्त, तथाचाप्रसिद्धविशेषणता, अनात्मत्वासुखत्वानधिकरणस्यैका स्यासप्रतिपत्तेनह्यात्मरूप किंचित्सप्रतिपन्नमस्ति सुख प्रतिवादिन तस्मादप्रसिद्धविशेषणतापरिहारार्थमेतदि. तरेत्युक्तम् । एतत्कुम्मेतरत्वेन कुम्भान्तरे साध्यप्रसिद्धि । अस्य हि कुम्भस्याना मत्वासुखत्वाधिकरणत्वे- प्येतदितरत्वे सति तदधिकरणत्व नास्येव एतस्यैवैतदितरत्वाभावात् । पक्षे त्वेतदितरत्वे सत्यनात्मत्वासु सत्वानधिकरणत्वमेतदितरत्वानधिकरण वाद्वा अनात्मत्वासुख वानधिकरण वाद्वा । प्रथमे व्याहति । नह्येत- स्मादस्यान्यत्व सभवति, द्वितीये त्वेतदतिरिक्तमनात्मत्वासुसत्वानधिकरण किंचिदादाय तदन्यत्वसिद्धिरि- त्यात्मरूपसुससिद्धि । नन्वाभाससमानयोगक्षेमोयमात्मस्वरूपभूतदु खस्यापि कस्यचिदेव शक्यसाधनत्वादिति तनाह-नचेति । आगम आनन्दरूपताप्रतिपादकस्तदेत प्रेय इति । अर्थापत्तिश्च परप्रेमास्पदत्वानुपपत्ति , खापोत्थि तपरामर्शान्यथानुपपत्तिर्वा । सुखरूपतायामनुमानान्तरमप्याह-किचेति । इद हि सुखरूपतां प्रेमरूपता चात्मन साधयति । तत्रापि प्रेमरूपतोभयवादिविप्रतिपिद्धति सुखरूपतासिद्धि । ननु 'ते ये शत मिति श्रुतौ मानुपानन्दमारभ्योत्तरोत्तरोत्कर्ष श्रूयते, प्रतीयते च प्रत्यात्ममनुभवेन सुखस्य तारतम्यमिति, तबाह -तत्प्रतीतेरिति । शुभकर्मापस्थापितविषयविशेषसपर्वात्सत्त्वप्रधाना येन्त करणपरिणामास्ते हि ससा- रदशायां स्वाभाविकानन्दाभिव्यजका , तदवच्छेदाद्विषयतारतम्याचेदमानन्दे तारतम्यमध्यस्थत इत्यर्थ । न नानास्मनिष्ठत्वमानमत्र साध्य येन प्रेमलक्षणानात्मानमादायार्थान्तरता, किंत्वनात्मनिष्ठ एवेति तथाच तदाधारसुसस्याप्यनात्मस्व सिद्ध्यतीति तत्राह-अनात्मेति । पूर्वपक्ष्यनुशय परिहरति-नचेति । नच - ·३६८ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः निष्ठतयैव सिद्धसाधनत्वादनात्मनिष्ठ एवेति तु साधने दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । सत्ता- देरात्मानात्मनिष्टत्वस्य परैरङ्गीकारात् । नच नित्यसुसरूपत्वे मुक्तिससारयोरविशेषप्रसङ्गः, तस्याविद्यातिमिरतिरोधानातिरोधानाभ्यां विशेपोपपत्तेः । नचात्मनः सुखरूपत्वे सुसं मे स्यादिति प्रेमानुपपत्तिः, संबन्धव्यपदेशस्यान्यनिष्ठताव्यावृत्तिपरत्वात् । अन्यासंबन्धि- सुखसाक्षात्कारे सत्यपि संवन्धाभावापराधेनापुरुपार्थत्वानुपलव्धेः । संवन्धस्य केवल- व्यतिरेकाभावात् । सुखसंवन्धमात्रस्य पुरुषार्थत्वे परकीयसुससंबन्धस्यापि तथात्वप्रस- झात् । संबन्धे न संवन्धान्तरमभ्युपेयं तथाचानवस्था तस्मादात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरेव मुक्तिरित्ययुक्तम् । एतेन प्रकृतिपुरुषविवेकदर्शनात्सुरुषस्य खरूपावस्थानं मुक्तिरित्यपि परास्तम् । 'आत्मनः सुखरूपत्वाद्वन्धस्यान्यगतत्वतः । उपचारस्य वा योगात्संवन्धस्यानि रूपणात् ॥ ३ ॥ सुखसाक्षात्कारस्यैव पुरुषार्थत्वोपपादनादात्मनश्च सुसत्वानभ्युपगमात् न पुरुषस्य खरूपमात्रावस्थानं पुरुपार्थः । अपिच यस्य वन्धस्तस्यैव मुक्तिः नच पुरुषस्य वन्धः बन्धस्य बुद्धिगतत्वागी. खप्रकाशस्य तिरोधानमेव न संभवतीति वाच्यम् । मतद्वयेपि व्यायसिद्ध । यतु प्रेमास्पदरवमेव मुरारूप स्वेन स्यात् सुखैकस्याप्र र्थनीयत्वादिच्छाया आत्मरूपस्योभयानभिमतत्वादित्युक्त तत्परहरति-नचात्मन इति । नन्वन्यनिष्टताव्यावृत्तिवत्स्वनिष्टत्वमपि पुरुषार्थोपयोगि तथा व्यपदेशस्यापि मुख्यत्वमिति तदाह-- अन्यासंवन्धीति । योगिन परसुससाक्षात्कारेपि पुरुषार्थता नास्तीत्यन्यासबन्धीत्युकम् । नच सुरास सबन्धित्वे विद्यमानेप्यन्यासयन्घित्वाभावापराधेनापुरुषार्थवादर्शनातदप्यप्रयोजकम् । सुसात्मनोरभेदवादे सबन्धस्यासमतत्वादुमयसमतान्यासवन्धित्वस्यैव प्रयोजकत्वे लाघवान्मम खरूपमितिव मम सुसमिति व्यव हारस्यान्यासबन्धित्वेनैवोपपत्ते । किं सुखसवन्धमान पुरुषार्थ किंवा खस्य सुसम्बन्ध । नाय इत्याह- सुखसंवन्धेति । द्वितीये प्राह-संवन्धेति । वादार्थमुपसहरति-तस्मादिति । इदानी सांख्यस मतमोक्ष निराचष्टे-पतेनेति । महदादिविकृत्यन्ताकारपरिणामिनी निगुणात्मिका जडा प्रकृति प्रधाना- परपर्याया, साहि प्रकृतिरेव न पुनर्महदादिसप्तकवत् प्रकृतिविकृत्यात्मिका, नापि पृथिव्यादिपोडशवत् विकृत्ये. करूपिणी । पुरुषत्वसमोऽनाधेयातिशय परमोदासीनबिच्छति । तयोविकाग्रहणात्ससार । विवेकदर्श नात्वविवेकख्यातिनिवृत्तावुदासीनरूपावस्थान मोक्ष इति यत्साख्यै समाख्यायते तदप्येतेन दु सीतिमा प्रलक्षणमोक्षप्रतिक्षेपेण प्रतिक्षिप्त मन्तव्यम् । तनाप्यानन्दानवाते समानत्वादित्यर्थ । एतस्य चान्या परि दूषणानि श्लोकेन सगृहाति-आत्मन इति । भाद्यपाद विवृणोति-सुखेति । द्वितीयपाद विपृणोति-अपिचेत्यादिना । अनाधेयातिशयोदासीनैकरस स पुष , गर तर मुखदु खोपभोगलक्षण ससारस्वत्प्रयोजकपुण्यापुण्यादेशो पा सभवति, भोकृत्ये फर्तृतस्यापि तमार्गमा शक्यवारणत्वार पर्तृत्वे च परिणामितया तव्याप्त जाम्यस्याप्यपर्जनीयतया पिच्छपिण्यापातेवार पोरान्धकारकूपे निपात स्यात् । तस्मायेय युद्धि सत्यरजस्तमोगयी तय मध इति वफम्म सयार म मोक्षयोपैयधिपरण्यमित्यर्थ । स्यादेतत् मोझोपि बामुदिगत एप, नापूर्व कवितायो शप पुरुषे भाधीयते, विद्यमानो या कायदाफारो निवर्यते भया यह तो मोम मिगतयोरपि तत्रोपचारार स्फटिकमणाविकारगि प्रश्नपतिन, योगदतस्येय विमपम रामन । उस ·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्पायुता। ३६९ कारात् । नचोपचारागुद्धिगतावेव बन्धमोक्षौ पुरुपे व्यपदिश्यते । निमित्ताभावादुप- चारानुपपत्तेः। नच स्वस्वामिभावो निमित्तं सर्वथोदासीनस्य स्वामिभावे दृष्टान्ताप्रसिद्धः । नव बुद्धेः स्वत्वमपि अनाघेयातिशयपुरुपेऽनुपकारकत्वात् । नच द्रष्टदृश्ययोर्योग्यतालक्षणः संवन्धः, मुक्तावपि प्रसङ्गात् , तस्यास्तदाप्यनपायात् । न पुरुपभेदेन प्रकृतिगतयोग्य- ताया अपायानपायौ, अनाघेयाविशयतया पुरुष प्रति प्रकृतिविशेषाभावे तब्यवस्थानु- पपत्तेः, तस्मादनतिशयानन्दस्वभावस्यात्मनोऽविद्यातिरोधानमेव बन्धः विद्यानिमित्तस्त- दस्तमयो मोक्ष इति सिद्धम् । ननु कस्याविद्या किं ब्रह्मणो जीवानां वा। नायः। सर्वज्ञस्य तदनुपपत्तेः । न द्वितीयः । तेषां परमार्थतः परस्माद्रेदेऽद्वैतव्याघातात् । अभेदे च पूर्वदोषानुपगात् । अविद्याकल्पितभेदत्वे चेतरेतराश्रयापातात् । अविद्याधीनो जीवविभागो जीवाश्रया चाविद्येति । अनुपपत्तिरविद्याया न दूपणमिति चेत् । अनुपपत्त्यभाचे मुक्तानां ब्रह्मणश्च हि-रूपैः सप्तभिरेव तु बनायात्मानमात्मना प्रकृतिः। सैव च पुरुषार्य प्रति विमोचयत्येकरूपेणे'ति । तथा पंतजलिनापि–एवं बन्धमोक्षा बुद्धिकृतौ युद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्यते स हि तत्फलस्य भो. केति, तनाह-नचोपचारादिति । एतेन तृतीयः पादो विस्तः । असाधारणसंबन्धं निमित्तीकृत्य धुपचारः प्रवर्तते यथा क्रौर्यशौर्यादिगुणगणशालिनि बलवर्मणि सिंहशब्दः । नचात्यन्तविलक्षणयोश्चैतयोरस्त्रि, वादशगुणयोग इत्याह-निमित्तेति । एतेन तुरीयचरणो विवृतः । धनदानादिना धुपकुर्वतां वसुधापतिप्रमृतीनां खामित्वं दृष्टं युद्धादिनोपकुर्वतां च भृत्यादीनां खत्वं, नद द्वयमित्याह-नव वस्वामीत्यादिना । ननु चिच्छतः पुरुषस्य द्रष्टुयोग्यतास्ति जडबुद्धेदृश्ययोग्यता, तो योग्यतालक्षण एवानयोः संबन्धोऽस्यलमितरैः । युकं चैतत् , इतरथोभयोर्वैयर्थ्यप्रसमादिति तत्राह- नव द्रष्टश्ययोरिति । एषा योग्यता मुक्तावप्यस्वीत्यनिर्मोक्ष एव स्थादित्यर्थः । अथ संसारावस्थाया- मेव योग्यता न मुक्काविति ब्रूयातनाह-तस्था इति । स्वरूपातिरेकिणी न योग्यता नामातीति भावः। यदि मुकौ सत्यामयोग्यैव प्रकृतिस्तीकलात्तस्या न किंचिदपि तन योग्यतेत्येकमुको सर्वमुक्तिः स्यात् । अथैकापि प्रकृतिर्मुकं प्रत्येवायोग्या नेतरं प्रति । यथोक्तं-'कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्या'- दिति, नाह-नच पुरुपेति । तन वक्तव्यं किमिमावपायानपायो मुक्कामुकत्वैलक्षणपुरुषविशेषप्रयुक्ती किंवा प्रकृतिरेवैवं जानाना तिरोदधाति कंचित्प्रत्यात्मानमिति । तन नाय इत्याह-अनाधेयेति । उत्त- रस्तु जडत्वात्प्रकृतेरपास्यः । एवं पराभिमतं मोक्षं निरस खसिद्धान्तसिद्धमोक्षमुपसहारव्याजेन दर्शयति-- तस्मादिति । अविद्यया तिरोधानं बन्यो विद्यया चाविद्यानिवृत्तिमोक्ष इत्युकं तदेतद्यमुपपादनीयम् । तनाविद्यातिरोधान निरूपयिष्यन्न विद्याश्रयविषयावाक्षिप्य समादधायुत्तरवादेन ननु कस्येत्यादिना । सर्वज्ञस्येति । यः सल्वविद्याश्रयोऽसावतो भ्रान्तो वा दृष्टः, सर्वज्ञस्य च ब्रह्मणो द्वयमपि विप्रतिपिद्धमित्यर्थः । ननु यद्यपि वस्तुतोऽभिन्ना ब्रह्मणो जीवाः तथाप्यविद्याविकल्पितभेदा होते। वेपामज्ञत्वेऽपि न ब्रह्मणस्तत्त्व- मिति तमाह-अविद्येति । जीवविभागे सिद्धे तदानिताऽविद्यासिद्धिः सिद्धायां च तस्यां जीवविभागसि. द्विरितीतरेतराश्रयत्वमित्यर्थः । मण्डनमिश्रोतिमनुवदति-~अनुपपत्तिरिति । ननु तस्या मुक्कानां ब्रह्मणो वा अनुपपत्तिरस्तीति नास्माभिः परिकल्प्यते कि तईि वनिष्ठतयाननुभवात्कल्पकाभावाद्वेवि शहते- १ पातअलसूते माष्यकता ध्यासेनेत्यर्थः । २ ख-शब्दरहितः पाठो भाति। चि. ४४ - - ·तत्त्वप्रदीपिका (चिसुखी) [चतुर्थः सा किं न स्यात् । ननु न सा मुक्तानां ब्रह्मणश्च भाति नापि कल्प्या । कल्पकाभावात् । मुक्तसर्वज्ञयोरविद्याश्रयत्वव्याघाताच्च । जीवानां तु न सा कल्प्या अहमज्ञ इत्यनुभवसि- द्धत्वादिति चेत् । न । अविद्याकल्पितोऽहमज्ञ इत्यनुभवाभावात् । नन्वहमिति प्रतीतिः कल्पिततामविद्याश्रयस्य बोधयति । अहंकृतेः कल्पनामयत्वात् । सुषुप्ततुरीयादौ च सत्यपि चिदात्मनि तदभावात् । अहं ब्रह्मास्मीति सामानाधिकरण्यस्य योयं स्थाणुरसौ पुमानिति- वद्वाधपरत्वात् । अहंशब्दस्य तत्र लक्षणया शोधितत्वंपदार्थविषयत्वाभ्युपगमाच अतः कल्पिताश्रयमज्ञानं प्रतीतित एव सिद्धमितिचेत् । न । प्रविलीनाहंकारेप्यात्मनि सुपु- सादावज्ञानस्य सद्भावाभ्युपगमादन्यथा सुषुप्तिप्रलययोर्मुक्तिप्रसङ्गात् । तस्मादविद्याधीनो जीवविभागस्तदुद्धीना वाऽविद्येति दुर्वारा परस्पराश्रयता । नच वीजागुरसन्तानयोरिव जीवाविद्ययोरनादित्वेन तत्परिहारः । दृष्टान्तवैपम्यात् । तत्र हि, वीजाहरव्यक्तीनामन्योन्यकार्यकारणभावात् वत्सन्तानयोः परस्पराधीनत्वव्य- पदेशः, इहतु जीवाविद्याव्यक्त्योरेकत्वात् कार्यकारणभावाभावाच कथं तथा व्यपदेशः स्यात् । नन्वात्मनि गुणवत्त्वद्रव्यत्वयोंरिवानादित्वेपि प्रयोज्यप्रयोजकमावो जीवाविद्ययोः किं न स्यादिति चेत् । ती विद्यावत्त्वजीवत्वयोश्चिन्मानं किमधिकरणमुताविद्याविशिष्टम् । आये ब्रह्मण्येवाविद्येति प्राचीनदोषानुपङ्गः। द्वितीये पुनरविद्यावत्येवावियेत्यात्माश्रयः । ब्रह्मवजीवस्यानादित्वे च न ब्रह्मप्रतिविम्बता । नन्विति । ननु कल्पकाभावो जीवेऽपि समानः । सत्यं, कल्पनायामयं दोषः। अनुभूयते तु जीवे इला• शयवानाह-जीवानामिति । ननु ययप्यहमज्ञ इत्यत्राविद्याकल्पिताऽऽश्रयत्वं न फेनाप्युलिख्यते तथा प्यञ्च इति प्रतीतिवलादज्ञानाश्रयस्याविद्याकल्पिततास्तीति शङ्कते-नन्वहमित्यादिना । अहंकृतेरिति । अहमिति कृतिः करणमहमाकारेण परिणामो यस्मिन् यस्याहंकारस्य वेत्यर्थः । अयावदात्मभाविलाथ क. ल्पित इत्याह-सुपुप्तेति । तुरीयं मोक्षावस्था। नन्वहं ब्रह्मास्मीति यास्येन ब्रह्मसामानाधिकरप्यमहंका. रस्योच्यते नच कल्पितस्य वस्तुभूतेनैक्यं संभवतीति कथं कल्पितलमहंकारस्येति तनाह-अहमिति । अन्यतरवाधायामपि भ्रान्तिस्थलेषु सामानाधिकरण्यं दृश्यत इत्यर्थः । ननु न तावदिदं वाक्यं याधमाप्रपरम् । ऐक्योपदेशपरलात् ऐक्यसाक्षात्कारेण ह्यविद्यानिवृत्तिरिति । सत्यं, शोधितत्वंपदार्थस्य प्रीश्योपदेशपर नत्वहंकारस्य । कथं तहिंशब्दस्य तत्र प्रतिस्तत्राह-अहंशब्दस्येति । स्यादेवं ययहंकारविशिष्टाधि तमज्ञानमिति ते मतं स्यात् । नत्वेवं सुषुप्तिप्रलययोरप्यस्ति दण्डायमानमज्ञानमिति हि ते मतम्, नय तदा हंकारोस्ति । विकारस्य तदा प्रविलयात्तदभावे कथं कल्पिताश्रयस्वमशानस्येति दूपयति पूर्ववारीन प्रविलीनेति। मण्डनवाचस्पतिमिधाभिमतपरिहार दूषयति-नचेति । वैपम्यमेवाह-तत्र हीति । नहि साभारस• न्तानयोरन्योन्यस्मादुत्पत्तिः। अनादित्वात् । ततो व्यक्तिद्वारा व्यफीनामप्यनेस्तया नान्योन्यगुरपतिः । नहि यतो बीजायोऽकुरो जायते तदेव यी तस्मादपुरात् अपित्यारान्तरात् नयेह तथा : नहि प्रविधि नमन्येन्ये जीवाः नाप्यविद्या तस्मादस्त्येव पेपम्यमित्यर्थः । यद्यप्पनादित्वादेकलाप नान्योन्यमुलतिभा पाविद्ययो प्यन्योन्यशतिः एकस्य खप्रकाशरवात अपरस साक्षियवसात् सथाप्यन्योन्यनिसम्मत्वं पटा दृष्टान्तमवष्टभ्य राहते-नन्वात्मनीति । तहि यथा गुणयत्ययययोरेकमात्माधिकरणं सपानाप्रमा धिकरणं यकव्यं तकि चिन्मानं किंवा अविद्या विशिष्टमिति विकल्प्य उपयवि-तीत्यादिना । न्तर चाद-प्रायदिति ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुती। अथ ब्रह्मैव स्वाविद्यया संसरति स्वविद्यया च विमुच्यत इत्युच्येत, तदा तस्यैफ- खान विद्वदविद्वगुरुशिष्यवन्धमोक्षादिव्यवस्थाः स्युः । तथाहि-यदि नोत्पन्नाविद्या कस्तदा गुरुरात्मान्तराभावाद्, यद्युत्पन्ना कस्तदा शिष्यः सर्वभेदप्रविलयात् । मायाविनिर्मिती गुरु- शिष्यौ स्त एवेति चेन्न । उत्पन्न विद्यस्य मायानुपपत्तेः । शिष्याविद्या विनिर्मितो गुरुरिति चेत् । न । अविद्यानिर्मितस्य जडत्वेन विद्यावत्त्वानुपपत्तेः । दृश्यत एवाविद्यानिर्मितस्य गुरुत्वं स्वप्न इति चेत् । तर्हि शिष्याविद्या विनिर्मितस्य गुरुत्वे तस्य तस्यापि शिष्यस्य स्वीयस्वीयशिष्यं प्रति गुरुत्वेन तत्तदविद्याविनिर्मितत्वान्न कोपि परमार्थः परमात्मतया निरूपितः स्यात् । यचाहुः, स्वात्मानमेव कल्पितभेद गुरुः शास्तीति । तच्चायुक्तम् । तस्य स्वात्मनो मुक्ति निश्चिन्वतः स्वव्यतिरेकेण तेपामभाव च पश्यतस्तदुपदेशाथै प्रवृत्त्ययो. गात् । प्रवृत्तौ च मन्मुक्त्यैवासि मुक्तस्त्व मा यत्न कुरु मुक्तय' इत्येवोपदेशप्रसङ्गात् ।। किचानादौ संसारे कस्यचिन्मुक्तिरासीन वा । आये नेदानी ससारोपलम्भः स्यादा- त्मान्तराभावात् । द्वितीयेपि कथं भविष्यतीति प्रत्याश । नच विद्याभावात्पूर्वममुक्तिः। शुकवामदेवप्रभृतीनामविद्यमाना विद्याऽन्यस्य भविष्यतीति प्रत्याशाऽसभवात् , गुरुसं- प्रदायाभावाच । तस्मादेकात्मवादे वन्धमोक्षव्यवस्थानुपपत्तेः पारमार्थिक एवात्मभेदः समा- श्रयणीयः । प्रयोगश्च-आत्मा आत्मप्रतियोगिकान्योन्याभाववान् आत्मनिष्ठमिथ्याभे- दातिरिक्तभेदवान लक्ष्यत्वाद्धटवत् । नच 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः' इत्याद्यागमविरोधः । तस्येश्वरैकत्वप्रतिपादनपरत्वात् । नच तन सर्वभूतान्तरात्मत्वविरोध । तस्यैव नियामकतया इष्टसिद्धिकारमतमुद्भावयति-अथेति । गुर्वादिविभागाभावमेव प्रपञ्चयति-तथाहीत्यादिना । यद्यप्युत्पन्न विद्यतया गुरोर्माया नास्ति तथापि शिष्यस्याविद्यास्ति अनुत्पन्न विद्यत्वात्तदविद्याविजृम्भित एवं तद्गुरु । नच कल्पितस्योपदेष्टत्वानुपपत्ति खानवदुपपत्तेरिति शङ्कते-शिप्याविद्येति । एव शिष्या- विद्याविनिर्मितो गुरुरिवि पक्ष दूषयित्वा गुर्वविद्याविनिर्मित शिष्य इति पक्ष दूषयनि-यचाहुरिति । तस्याप्यविद्यावस्थायामिय कल्पनेति वकव्य साचोत्पन्न विद्यया ध्वस्तेति शिष्यकल्पनैय नास्ति कथमनुशि- प्यात् । भवतु तथाप्यधिगतपरमार्थत्वाच्छिष्यादितत्त्व जानन पृथक्तमुपदिशेदित्याह-तच्चायुक्तमि- त्यादिना। एव गुरुशिष्यव्यवस्थानुपपत्तिमुक्त्वा बद्धमुक्ताव्यवस्थानुपपत्तिमप्याह-किंचेत्यादिना । ननु पूर्व विद्यैव नोत्पन्ना तेनोपपन ससार, शुकादीना तु विद्योत्पत्तिशास्त्रमर्थवादमानमिति तत्राह-नच विद्येति । किंच पूर्व कस्यचिदपि चेद्विद्या नोत्पन्ना तर्हि गुरुसम्प्रदायाभावादद्यापि विद्या नोत्पद्येवेति निर्णयस्यैव सम- वादनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्याह--गुरुसप्रदायेति । तदेवमविद्याश्रयानिरूपणादविद्याधीनो जीवब्रह्मणोजीवाना च भेद इत्यसबद्धम् । अत पारमार्थिक एवात्ममेद इत्याइ-तसादिति । घटान्योन्याभावत्वेन सिद्धसा- धनतापरिहाराय आत्मप्रतियोगिकेत्युक्तम् । भात्मनोभिद्यत इत्यर्थं । भेदमानसत्यत्वेप्यनुमानमाह-- आत्मनिष्ठेति । अतिरिक्तत्वमनधिकरणत्व, सिद्धसाधनतापरिहारार्थ मिथ्यामेदातिरितेत्युक्तम् । अप्रसि- द्धविशेषणतानिवृत्यर्थमारमनिष्ठपदम् । 'नन्वेको देव सर्वभूतेषु गूढ सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेति सर्व- भूतानामन्तरात्मत्वमप्यस्य कीर्त्यते सच क्षेत्रज्ञ एवेति कथमस्येश्वरविषयता इत्याशक्यान्तर्यामितया तस्यापि तत्सभवतीत्साह-नच तत्रेति । नन्वेक एव तु भूतात्मेति प्रतिभूतमेदेन प्रतिभासमानजीवात्मनामेवैक्य ·4 ३७२ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः सर्वभूतान्तरावस्थानात् । तथाच श्रुति:-'य आत्मनि तिष्ठन्य आत्मनोन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मानमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्यमृत' इति । 'एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदितिस्मृतेरपीश्वर- परत्वात्तस्य कायव्यूहनिर्माणेन बहुधाभावस्याप्युपपत्तेः । तत्त्वमसीत्या कात्म्योपदेशस्य चो- पासनापरत्वात् । नचोपासनाविध्यश्रवणादतत्परत्वं शङ्कनीयम् । अपूर्वत्वेन 'पूषा प्रपिष्टभाग' इत्यादाविव विधेः कल्प्यमानत्वात् । 'नेह नानास्ति किंचने त्यादेश्वेश्वरभेदाभावपरत्वात् । 'मृत्योः स मृत्यु मित्यस्य भेदद- निनिन्दया अभेदोपासनाविधिपरत्वात् । 'द्वासुपर्णा' 'अजामेका'मित्यादिना च जीवे- श्वरयोर्जीवानां च परस्परभेदस्य साक्षादेव प्रतिपादनात् । नच तत्र लोकसिद्धभेदानुवाद इति वाच्यम् । ईश्वरस्यालौकिकत्वादेव तद्भेदस्य लोकतोऽधिगमासंभवात् । जीवभेदस्य च लोकसिद्धत्वे प्रत्यक्षादिव्यतिरेकेण लोकशब्दार्था निरूपणात् , प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन जीव- भेदस्य प्रामाणिकत्वसिद्धिः । सुखदुःखव्यवस्थानुपपत्तिरपि जीवभेदं साधयति । अन्यथैकस्मिन्कस्मिंश्चित्सुखिनि सु- खिन एव सर्वे स्युर्दुःखिनि वा दु:खिन इति व्यवस्था न स्यात् । नच पादे मे वेदना शिरसि मे सुखमितिवदुपाधि नियन्धना व्यवस्था, तद्वदेव शरीरभेदेपि भोगानुसंधान प्रसङ्गात् । नच सुखादीनां साक्ष्यत्वेन साक्षिधर्मत्वाभावात् तद्भेदव्यवस्थापकत्वासिद्धिः । प्रतिपादिका स्मृतिरस्तीति तत्राह-एकएवेति । नन्वीश्वरस्यैकत्वात्कथं तत्र बहुधा दृश्यत इति निर्देशोप- पत्तिस्तनाह-तस्येति । ननु तत्त्वमसीति प्रकृतिविलक्षणेश्वरात्मता श्वेतकेतूपलक्षितजीवस्य प्रतिपादयति तत्कथं जीवमेदस्वनाह-तत्त्वमसीति । मिन्नेपि परमेश्वरे अमेददृष्टिः कर्तव्या योषितीवामिदृष्टिरित्यर्थः । पूपेति । यथाहि तस्मात् 'पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तकोही'तिवाक्येऽपूर्वत्वात्पूपोद्देशेन पिष्टभागविधिः कल्पितः एवमनापीत्यर्थः । आदिशब्देनोपरिधारणादि गृह्यते । श्रुमन्तरविरोधं परिहरति-नेहेति । यद्यप्येते श्रुती कृतसमाधाने तथाप्यभ्युचयत्वेनायोपन्यस्येते । न केवल श्रुत्यविरोधः श्रुतिसिद्धश्चात्ममेद इलाह-द्वासुपर्णेति । मन हि द्वाविति जीवेश्वरौ द्वित्येन निर्दिष्टी तथा तयोरन्य इत्यनश्ननन्य इति च भोकभोक्तृतया परस्परमन्यत्वेन च निर्दियौ । तथा अजामेवामित्यत्रापि तेजोबनलक्षणामविद्यामेको जहाति अन्यश्च जुषमाणः प्रीयमाणोऽनुशेते इत्यजशब्दोपाप्तजीवमेदः प्रतीयते भद्धावद्धखलक्षणधर्म मेदवेत्यर्थः । यद्यपि जीवस्य लौकिकतया तद्भेदः शक्यानुवादः तयापि परमेश्वरस्या- लौकिकत्वान्न तद्भेदः सभवदनुवाद इति तत्प्रतिपादनपरमिदं वाक्यमित्याह-ईश्वरेति । सरिक जीवभे दप्रतिपादकत्वमुपेक्षितमस्य तयाचाप्रामाणिकभेदत्वाद्वैतसिद्धिरिति तत्राह-जीवेति । अस्पानुपादकरपेपि यत्सिद्धमिदमनुवदति तदेव तत्र प्रमाणमित्यर्थः । एवमनुमानागमाभ्यामात्ममेदं साधयित्वार्यापत्तिमप्याह-सुखदुःखेति । गनु यकलिम्पदे पार शिरप्रदेशनिष्टतया सुखदुःसव्यवस्थायामपि न मेदः तत्कस्य हेतोः भोपाधिकभेदमादाम तपा सर्पदेहेष. प्येक एवात्मा तत्तदेहोपाधिभेदाय शीतादिव्यवस्थेति किं न स्वासमाह-नव पाद इति । साहिं यथा यह लावयचेवेफस्य तत्रानुसधानं तया सफलक्षेत्रेयप्येोऽनुसंदधीत नतदस्सीलर्थ । नगु अधिकरणमिदमानित धीयते यरसुखादिव्यवस्थयात्मभेद इति । अन्तःकरणर्मा हि मुसादयः साक्ष्यसाद । मर ग्रयाणा या धर्मर्ष तथासति सधर्मप्राहकर समाहकतया सातिविरोधप्रापिति मानव सुमादीनामिति ।

·- -- - परिच्छेद] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। प्रमाव्यतिरिक्तसाक्षिणो दुर्निरूपत्वात् । तथाहि तस्य द्रभुत्वे प्रमाअन्तर्भावाद्रकृत्ये सुर खादिसाधकरवासिद्धेब्रह्मरूपत्वे घ संसारदशायामनाविर्भावात् साक्षिप्रत्यलं नाम व्य- वहाराङ्गन सिध्येत् । प्रमाणाभावाच । न तावत्प्रत्यक्षमत्र प्रमाणं, मानसप्रत्यक्षवेद्यत्वे प्र. मानन्तर्भावप्रसङ्गात् । इच्छादय एतद्राहकानित्यज्ञानातिरिक्तप्रत्यक्षवेद्याः, अर्थापरोक्षत्वात् रूपादिवदित्यनुमानं प्रमाणमिति चेत् । न । ईश्वरप्रत्यक्षवेद्यतया सिद्धसाधनत्वात् । अनीश्वरवादिनां चेच्छा- दय एनद्राहकानिसानुमानातिरिकानुमानवेद्याः वेद्यत्वादिति साधनादाभाससमानयोगक्षे- मत्वात् । अनित्यप्रत्यक्षवेयत्वे बाघकाभावाच । सुखादिविशिष्टस्यात्मनः खाश्रितज्ञानवे- यत्वे कर्मकर्तृत्वविरोधप्रसङ्गो बाधक इति चेत् , मैवम् । स्वरूपमात्रेण प्राहकस्य विशि- प्रखरूपेण कर्मत्वेप्यविरोधात् । अन्यथा त्वन्मतेपि कर्तृत्वकरणत्वयोरेकन समावेशो न स्यात् । अभ्युपगम्यते हि फेवलाया बुद्धेः करणत्वमात्मविशिष्टरूपेण च कर्तृत्वम् । अविद्या विशिष्टस्य साक्षित्वं केवला- विद्यायाश्च साक्ष्यत्वमिति च स्वीकारात् ब्रह्म वा इदमन आसीत् । तदात्मानमेवावेदह ब्रह्मास्मीति चात्मन एव वैद्यवेदकभावनवणात् । प्रमाणवत्त्वेन विरुद्धस्याप्यभ्युपगमे प्रक- साक्षी द्रष्टा नवेति विकल्प्यायं दूषयति-द्रपृत्व इति । नहि प्रमानतिरिक्तः कश्चिदस्ति संप्रतिपनो द्रष्टेति भावः । ननु द्विविधं द्रष्टुत्वं ज्ञानाकारेण परिणामित्वं अलप्तचिद्रूपत्वं चेति । तत्र पूर्वममुख्यम् भय:- पिण्डस्येव संक्रान्तामेर्दग्धृत्वम् । उत्तरंतु मुख्यं वद्धेरिव तन मुख्यो द्रष्टा साक्षी तेन न प्रमाता नापि सुखा- दिसाधक इति । तर्हि मुक्तिदशायामेवैतादृशमभिव्यज्यत इति व्यवहारनिर्वाहकत्वव्याहृतिरित्याह-ब्रह्मा- पत्य इति । नच प्रमानतिरिके साक्षिणि किंचित्प्रमाणमस्तीत्याह-प्रमाणेति । प्रत्यक्षपक्षे हि न तायद्वाहमयाह्यत्यार, आन्तरवेपि नित्यमनित्यं वा । भनित्यत्वे मानसमेव तदिति तद्वेद्यः प्रमातैव नित्य च प्रत्यक्षं न जीवेस्तीति भावः । अस्तु तनुमानं साक्षिप्रत्यक्षे प्रमाणमिति शङ्कवे -इच्छादय इति । प्रत्यक्षवेद्या इत्युक्के मानसप्रत्यक्षमादायार्यान्तरता तदर्थमनित्यज्ञानातिरिक्वेत्युक्तम् । तथाचानीश्वरवादिनं प्रत्यप्रसिद्ध विशेषणता तदर्थमेतद्वाहकेत्युक्तम् । मनेनैतद्वाहकानित्यप्रत्यक्षमादाय च मा. ध्यप्रसिद्धिः । पक्षे चैतद्राहकानियज्ञानलानाधिकरणखमेतद्वाहकत्वानधिकरणखान सभवति तद्वद्यत्वेन व्या- घातात् तस्मादनित्यज्ञानत्वान धिकरणं किंचिनिसप्रत्यक्षमादाय तदायलमिच्छादीनां सिध्यतीति नित्यसा. क्षिप्रत्यक्षसिद्धिरित्यर्थः । अत्र तार्किकः प्राह-ईश्वरेति । अनीश्वरवादी स्वाभाससमानयोगक्षेमतामाह अनीश्वरेति । शक्यते हि नित्यमपि किंचिदनुमानमेवं साधयितुमित्यर्थः । विपक्षे बाधकाभावाच शङ्किताप्रयोजकतामाह-अनित्येति। न केवलमसन्मत एवेयं गतिः परखरूपेण प्राहकत्वं सुखादिविशिष्टाकारेण प्राह्यत्वमित्यनुपहितोपहित- भेदाप्रयणं, भवतोप्येवंविधमेदाश्रयणमेव कचिच्छरणमित्याह-अन्यथेति । आत्मैक्याघ्यस्तबुद्धिति प्रमाता कर्तेति बोध्यत इत्यर्थः । उदाहरणान्सरमाह-अविद्येति । निर्विकल्पचैतन्यस्य सर्वसाक्षिलादि- विकल्पाभावादविद्या विशिष्टस्य साक्षित्वमित्यर्थः । श्रुतिरप्यात्मनो प्राह्यग्राहकता दर्शयतीलाह-ब्रह्मेति । ननु तन तत्र श्रुत्सादय एव तथा प्रमाणमिति न विरोधः, तर्धमापि समानमिति परिहरति -प्रमाणेति ।

·[चतुर्थः ३७४ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) तेप्यहं सुखीत्यनुभवसद्भावात् नासौ दण्डवारितः । एतेन सुसादिप्रतिपत्त्यन्यथानुपप- त्तिरपि साक्षिसिद्धी प्रमाणमिति परास्तम् । अन्यथाप्युपपत्तेः । नच व्यभिचारिकरण- जन्यज्ञानानां चैतन्यरूपमनुगवमनुसंधातारमन्तरेण प्रतिसंधानानुपपत्तिः साक्षिणि प्रमा- णम् । ज्ञानानां स्वयंप्रकाशत्वात् तदाश्रयतया सिद्धस्य स्थिरस्यात्मनः पूर्वोत्तरकालीनज्ञा- नानुसंधानोपपत्तेः । एतेन प्रमातृप्रमाणप्रमेयप्रतीत्यन्यथानुपपत्तिरपि परास्ता त्रिपुटी- प्रत्यक्षवादे घटमहं जानामीति त्रितयप्रतिभासोपपत्तेः । नापि 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चे' त्यागमः प्रमाणम् । साक्षादीक्षत इतीश्वरस्य सर्वापरोक्षदर्शिनः प्रतिपादनात् । तदेवं न साक्षिणः सिद्धिः सिद्धावपि न साक्ष्याणां धर्मत्वक्षतिः । "आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा" इति साक्ष्याणामपि तद्धर्मत्वस्वीकारात् । किंचाकाशो विशेषगुणवढ्यापकद्रव्यान्यः, द्रव्यत्वाद्धटवदित्यनुमाना- दपि आत्मनां सुखादिविशेषगुणवत्त्वसिद्धिः। तथाच तब्यवस्थातरतेषां नानात्वसिद्धिः । अत्रोच्यते । यत्चावदुक्तं सर्वज्ञत्वाद्रह्मणो नाविधेति, तदयुक्तम् । यतः-स्वरूपतः प्रमाणैर्वा सर्वज्ञत्वं द्विधा स्थितम् । तमोमयं एवं प्रत्यक्षानुमाने साक्षिणि दूषयित्वा अर्थापत्ति दूषयति-पतेनेति । अन्यथापीति । मानसवेद्यत्वेपि विरोधाभावस्योकत्वादित्यर्थः। ननु चक्षुरादिपरस्परव्यभिचारिकरणैर्जन्यानि यानि ज्ञानानि वेपु जानामि जानामीत्यनुगतः कश्चिदनुसंधाता तावत्प्रमीयते । सच स्फुरनेवानुसधातुमर्हति इतरथा जानामीति व्यवहारा- निष्पत्ते. । नच तस्य ज्ञानान्तरतःस्फुरणम् , अनवस्थाभयात् । तस्मायः खप्रकाशः सकलखान्तकृत्यनुसंधाता साक्षी सोऽर्यापत्तिसिद्धः । अथवा यदिदं व्यापत्तज्ञानेष्वनुसंधानरूपमद्राक्षमित्यादि तत्स्फुरणमन्तरेण न पटते. ऽनुव्यवसायच नोत्पन्नस्तत्सत्त्वं च विप्रतिपन्नम् अतस्तत्तदृत्तिसाधकसाक्ष्यर्थापत्तिसिद्ध इति तनाह-नव व्यभिचारीति । अन स्फुरतानुसंधात्रा हि भवितव्यं तय सविदाश्रयत्वेनापि सभवति । नचानवस्था, तस्सा. खप्रकाशत्वादिवि प्राभाकरः परिहाति-शानानामिति । तार्किकपक्षे तु पूर्वोचरीत्या वृत्तिविरोधपरिहारेण मानसप्रत्यक्षमादाय परिहतव्यम् । भागमं साक्षिी निषेधयति-नापि साक्षीति । चेता चेतन इत्यर्थः । तटस्थेश्वरमादायाप्युपपत्तेरिति भावः । किंच साश्यस साक्षिधर्मत्वं न घटत इति वक्तुमेव न शक्यते पयपादीविरोधादित्याह-सिद्धावपीति । साक्षीरूपसा- स्मनो विशेषगुणधर्मवत्त्वेप्यनुमानमाह--- किंचेति । द्रव्यान्य इत्युले घटायन्यत्वेनान्तिरता तदर्य पाप. फदव्यान्य इत्युक्तम् । तथापि कालदिगन्यत्वेनार्यान्तरता तदर्थ विशेषगुणवदित्युतम् । यस्साय विशेषगुण- वतो द्रव्यादाफाशोऽन्यः स भात्मा थाकाशस्य पक्षत्वेन तदन्यलासभावात् , पटे साराधान्यस्पेन याप्पगितिः। फलितमाह तथाचेति । सिद्धान्ती समाधातुमुपर मवे-अप्रेति । तत्रावियाया अडनिष्ठ साल संभवति । अविद्येतरजमस्स तजृम्मणतया फारणस्य कार्यानितलायोगादप्रतीविप्रसमाप । गहि सा स. फाशा । तस्या आयोपि पेबहः केनपा प्रकाश्येत । तस्मातमिसं पर व्यं परप्रासादेवारि प्रभारी चैतन्यनिष्टत्वमायाति । तत्रापि न जीवाधया, पूर्वोकदोषात् । यथा यायते-'धनीकारपरागहीर मनपक्षेपि दोपसाम्यं सदसिद्धरित्यभिप्रेल प्रमाणितत्वपशेषदूषणानि परिहरजि-यचापदित्यादिना । स्वरूपत इति । देपा हि सर्वशत्वं संगपति समावभूतप्रमया या या तापवास, प्रमानिकारावा ·परिच्छेद:] नयनप्रसादिनीन्याख्यायुता। विना विद्यासंबन्ध नैव सिध्यति ॥४॥ स्वरूपप्रज्ञया चेत्सर्वज्ञत्वं प्रझणोऽभ्युपगम्यते तदा असङ्गस्य ब्रह्मणो नाविद्यामन्तरेणाशेपार्थसंगतिरिति सर्वज्ञत्वोपपत्त्यर्थमेव साभ्युप- गमनीया। प्रमाणतः सर्वज्ञत्वेपि प्रमातृत्वस्य प्रमाणप्रमेय संवन्धस्य चाविचारितरमणी- यानाद्यविद्यासंबन्धमन्तरेणासिद्धः सर्वज्ञत्वमविद्यावत्तामाक्षिपति--तु प्रतिक्षिपतीति कुतो विप्रतिषेधः । ननु प्रकाशरूपस्य कथमप्रकाशरूपाविद्याश्रयत्वं परस्परविरोधिनोस्तमःप्रकाशयो- रिवाधाराधेयभावानुपपत्तेरिति चेत् । मैवम् । विकल्पासहत्वात् । किमप्रकाशशब्देन प्रका- शाभावः उत प्रकाशादन्यत् तद्विरुद्धं वा विवक्षितम् । नाद्यः । अविद्याया भावाभाव- विलक्षणत्वेनाभावत्वानभ्युपगमात् । द्वितीये तु दृष्टान्ताभावः । किं खलु चित्प्रकाशा- दन्यत्तदाश्रयं न भवतीति मां प्रत्युदाहियेत सर्वस्य जडस्य चित्प्रकाशाश्रयत्वाभ्युपगमात् । तदेकाश्रयस्य तेन सह विरोधासंभवान तृतीयोपि । नचाविरुद्धत्वादनिवृत्तिः । वेदान्त- वाक्यजनितेन ब्रह्मैकाकारेण विज्ञानेन तदवच्छिन्नेन वा चित्प्रकाशेन तन्निवृत्त्युपपत्तेः । नच विज्ञानस्य निवर्तकान्तराभावादनिवृत्तिः, भावे वा तन्निवर्तकान्तरस्याभ्युपगन्तव्य. त्वादनवस्थेति वाच्यम् । कारणनिवृत्त्यैव तन्निवृत्तेरप्यत्र सिद्धत्वात् । नच कार्येण कार- यथा वा तापक्रयोगिनामुभयथाप्यविद्यासंबन्धमन्तरेण नोपपद्यते इति श्लोकार्थः । विवृणोति-खरूपेत्या- दिना । यथा दृग्दृश्ययोराध्यासिक एव संवन्धो नान्यस्तथोपपादितं प्रथमपरिच्छेदे मिथ्यात्ववादे । प्रमातृत्व. स्येति । प्रमाणजनित ज्ञानाकारपरिणामी प्रमाता नाम । नच निर्विकल्पकचिन्मात्रात्मनः परिणामसभवः, नापि केवलजडबुद्धरनध्यस्तायाःप्रकाशाभासपरिणामः। तस्मादविद्यारमनोरितरेतराध्यासविलसितःप्रमाता स चेन्द्रिया- यधिष्ठाता, इतरथा तेषां करणत्वमस्य कर्तृत्वं च नोपपद्यत इति । नच तेष्वहममाभिमानहीनस्य तदधिष्ठा- तृत्वमस्ति, परकरणेष्वदर्शनात् । नचासनस्याविद्याध्यासमन्तरेण तादृगभिमानसंभवः । प्रमाणप्रमेययोः संघ. न्धस्य चाध्यासिकत्वमधस्तादेवोपपादितं तत्प्रमाणजनितमपि सर्वज्ञत्वमविद्यावत्त्वकल्पकमेवेत्यर्थः । ! एवमविद्याश्रयत्वं सर्वज्ञत्वमनुरुणद्धि नतु विरुणद्धीत्युक्तं, खरूपविरोधमाशय परिहरति-ननु प्रका- शेत्यादिना । विद्यायाः प्रकाशनमभिप्रेत्य ननः कोर्थोऽभिप्रेत इति विकल्प्य प्रथमेऽसिद्धिमाह-नाय इति। द्वितीये व्याप्त्यसिद्धिमाह-द्वितीय इति । नाविद्याचैतन्याश्रयाचैतन्यान्यत्वादिति हि तदा साधनीयम्। नचैवं कचिदपि व्याप्तिा प्रति संप्रतिपन्नास्त्रि प्रत्युत विरुद्धश्चाविद्यातिरिकस्य चिदेकायत्तत्वेन व्याप्तेरित्यर्थः । चिदेकाश्रयता मत्वा तस्य मम विरोधपक्षो दूरधृत इत्याह-तदेकेति । ननु यदि नाविद्याया विज्ञानेन विरोधस्तहि तेन न विनिवत्यैतेयनिर्मोक्षो ब्रह्माश्रयवादिनामिति तत्राह-नचाविरुद्धेति । यद्यपि वरू- पंचतन्यं न निवर्तकम विद्यायास्तदाश्रयत्वात्तत्प्रकाशकत्वात् नित्यनिगृत्तिप्रसङ्गाच, तथापि वास्यजनितन- माकारचित्तवृत्तिफलकारूढचैतन्य तच्छायोपेता वा चित्तवृत्तिरविद्यानिवर्तिका, बुद्धीद्धो बोधो बोधेद्धा बुद्धिर्वा अविद्यानिवृत्तिहेतुरिति हि वृद्धा इति भावः । विज्ञानस्येति । अन्तःकरणपरिणामस्येत्यर्थः । नन्वविद्याका णान्तःकरणपरिणामेन क्यं कारणाविद्यानिवृत्तिरविरोधात् । नहि जातु घटेन मृन्निवर्तमाना दृष्टचरीति तत्र लौकिकपरीक्षकाणां बहुशः संमतत्वादिल्याह-नच कार्येणेत्यादिना। ननु निमित्तनिवर्तकत्वेप्यसमवा. १विरद्रा चेति पाटो भाति ।

·- तत्त्वप्रदीपिका (चिरसुखी) णस्वानिवृत्तिः। संस्कारेण तजनकस्य ज्ञानस्य स्मरणेन वजनकसंस्कारस्थान्यशब्देनो- पान्तशब्दस्य च परीक्षकै शाभ्युपगमात् । लौकिके चारणिप्रभवेनाशुशुक्षणिन्यऽरणे: कदलीफलोद्रमेन वा कदलीकाण्डादेः प्रक्षयदर्शनाच । मनु भवत्वेवं ब्रह्माश्रया अविद्या तस्याश्च को विषयः किं स्वयमेव ब्रह्म उत द्वैवमु. भयं वा । सर्वथाप्यनुपपन्नं सर्वज्ञस्य तचद्विषयज्ञाने सति वत्र तत्राज्ञानासंभवाविति चेत् । मैवम् । मां न जानामि त्वदुक्तमर्थ न जानामीति चावभासमानेपि विपये तस्याः खा. नुभवसिद्धत्वात् । जडस्याविद्यानिर्मितत्वेन तद्विपयविद्यानुपपत्ती तन्निवाविद्यायास्त. प्रासंभवाच । जीवाश्नयाविद्यापक्षोद्भावितास्तु दोपास्तदनङ्गीकारादेव परास्ताः । यत्तु ब्रह्मण एघाविद्याश्यत्वे विद्वदविद्वगुरुशिष्यवन्धमोक्षव्यवस्था न सादिति तदसत् । यावदवियं सर्वव्यवस्थानां स्वप्नवदुपपत्तेः । निवृत्तायां वस्यां न काचिदपि व्यवस्था । नचाविद्यानि- र्मितस्य गुरोः कल्पितत्वेन विद्यावत्त्वानुपपत्तिः । स्वप्न इव विद्यावत्तयैव कल्पनोपपत्तेः । नच' गुरोः शिष्याविद्याकल्पितत्वे ' शिष्याणामपि 'स्वीयखीयशिष्याविद्याकल्पितत्वान्न कोपि परमार्थः स्यादिति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । गुरुशिष्यादिशब्दैः किं केन- चित्परिच्छेदेन कवलीकृतं चैतन्यमभिधीयते किं वा निरस्तसमस्तभेदम् । नाद्यः । परि- च्छिन्नस्य परिकल्पितत्वादेवाविद्याश्रयत्वानुपपत्तेः। द्वितीये तु सिद्धसाधनं, यस्मादस्मा- भिरप्येतदेवाभिधीयते । विध्वस्तसमस्तविकल्पं चिन्मात्रमेव ब्रह्म स्वाविद्यापरिकल्पितास्त. त्तद्विकल्पान्पश्यत् संसरतीति, तादृशमेव चाकारमभिप्रेत्य गुरुरिति शिष्य इति चामिल- प्यते, नतु परिच्छिन्नं कंचनाकारम् । न चेत्परिच्छिन्नानामविद्या कथं तर्हि मदविद्यानिर्मि- यिनिवर्तकत्वं न दृष्टमिति तनाह-अन्त्यशब्देनेति । अथोपादाननिवर्तकत्वं न दृष्टचरमिति ब्रूयात्तं प्र. साहू-कदलीति। एवमाविधालय निरूध तद्विषनिहायविनु भक्त्वपनिलादिनः । यस विषये अविद्या ने सभवतीत्युक्तं पूर्वपक्षिणा तदसिद्धमित्याह-मांन जानासीति । यथाच ज्ञानाज्ञानयोनिविषयताऽसं- भवः तथोपपादितं भावरूपाज्ञानवादे किंच विद्याविद्ययोस्वावत्समानविषयत्वं चकव्यमितरथाविप्रसवात् । नच जगद्विषयिणी विद्या सभवतीति विपयचैतन्यमेवाविद्याया अपि विषय इत्याह-जडस्येति । एवं ब्रह्माश्रयत्वपक्षोकदूषणानि परिहत्य जीवाथयसपक्षोक्तदोपाननझीकारेण परिहरति-जीवेति । दूषणा. न्तरमनूय दूषयति-यत्त्वित्यादिना । तन किमनिवृत्तायामविद्यायां व्यवस्थाभावः निवृत्तायां वा । पाये. प्राह-यावदिति । द्वितीये प्राह-निवृत्तायामिति । ननु भवतु स्वमवद्विद्यावतो गुरोः कल्पितत्वं नापि कल्पितस्यार्थक्रियानुपपत्तिस्वयापि परमार्यः कोपि न निरूपित. स्यात् तत्तच्छिष्याणामपि खखशिष्यगुरुतया कल्पितरवादित्युफदोपोऽपरिहार्य इति समाह- नच गुरोरिति । शिघ्याविद्याकल्पितो गुरुरिति वदतामस्माकं शिष्यशब्देन किमरिसन्नतन्यमभिप्रेतनि त्ययुध्यत भवान् अनवच्छि पा। मायेऽनधिगतपराभिसधिरायुष्मान् । नास्माभिरविद्यापरिपतस पिस च्छेदस्याविद्याश्रयत्वमभ्युपेयते । स्वहि शिष्यशब्दार्थः । अज्ञातमानमनपरि चैतन्यमित्यवगरिएन भवार। द्वितीये विटप्रसक्तिस्तदेतदभिप्रेसाह-विकल्पासहत्यादित्यादिना । अनुभवविरोधं परतेन चेत्परिच्छिन्नानामिति । यपाहि स्वप्नश्यपुरुषाणामशानितया शिष्यगुर्यादिभेदेन प्रतीयमानानामरि १लोफे चति पाठो भाति।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्यास्यायुता। तस्त्वं मदविद्यानिर्मितस्त्वमिति पादिप्रतियादिनोरन्येषां च कोलाहल इति चेत्, मैवम् । विनैव ततपरिच्छेदेष्वविद्यो त्यो इव परमिन्नेव ब्रह्मणि गुरुरिति शिष्य इति चायमिति पाहमिति पैकस्मिन्नेव नानाप्रतिभासः स्वादशीव चिदात्मनीत्युक्त्वादित्यलं मतिकर्दमेन । एतेन स्वात्मानमेव फल्पितभेदं गुरुः शास्तीत्यत्राभिहितोपालम्भः परास्ता । परमार्थत उत्पन्न विद्यो मुफश्च कश्चिच्छास्तीत्यनगीकारात् । अविद्यानिर्मिते च गुरौ स्वाप्न इव करमादित्यं कुरुते कस्मान्नेति पर्यनुयोगायोगात् । यत्पुनरनादौ संसारे न कश्चिदपि मुक्तधेद्भविष्यसि मुक्तिरिति प्रत्याशा न संभवति, विद्योत्पत्तिरप्यनुपपन्ना गुरुसंप्रदायाभावादिति, तदपि प्रत्युतम् । शास्त्रप्रामाण्यादेव भ. विष्यति मुक्तिरिति प्रत्याशोपपत्तेः । नच गुरुसंप्रदायाभावः, विद्वत्तया परिकल्पितगुरो- स्तदुपपत्तेरुकत्वात् । प्रथमप्रयोगे च पारमार्थिकान्योन्याभाववत्त्वसाधने साध्यविकलो दृष्टान्तः, अद्वैतवा- दिमिः घटस्यापि वास्तवान्योन्याभावानभ्युपगमात् । व्यावहारिकसाधने च सिद्धसाध- नत्वात् । द्वितीयप्रयोगे च कालासयापदिष्टता 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढ' इति श्रुत्या बा- धात् । नचैपा सुतिरीश्वरपरा, अप्रसक्तनिषेधप्रसङ्गात् । नहीश्वरस्य प्रतिभूतं भेदो लोकतो नामानित्यं, किंतु यस्तासर्वानवच्छेदान्कल्पयन्पश्यति तनिष्टवाविद्या तनिवर्तकविद्या च । एवमिहापि सकलर- ल्पनासाक्षिभूतचैतन्यस्थाविद्ययैव तथाविधकल्पनोपपते यं व्यवहारोऽवच्छदेष्वविद्याकल्प इति परिहरति- मेवं विनैवेति । एतेन खात्मानमेव कल्पितमेदं गुरु- शास्तीत्येतदपि समर्थितम् । गुरुशब्देनावच्छिमान- मिलापादित्याह-एतेनेति। यत्तु न पृथगुपदिशेत् उपदिशन्वा मन्मुक्यैव मुफस्त्वमित्युपदिशेदित्युक्तं, तनाह-अविद्यानिमिते इति । शास्त्रप्रामाण्यादेवेति । अन वामदेवादिमुक्तिप्रतीवेस्तावन्न विरोध., खप्न इव मुक्कामुक्तकल्ल. नाया सभवात् । नच तत्तच्छास्त्रप्रतिपादिततया स्वप्नपैलक्षण्यमपि मन्तव्यं, तत्तच्छास्त्राणामतत्परत्वात् । नच देवताधिकरणन्याय , अद्वितीयासा चैतन्यब्रह्मविद्यासबन्धप्रतिपादकश्रुवितदुद्भवयुक्तिजातविरोधै तन्या- यानवताराद । अखिलकल्पनानिवृत्तिस्तु चैतन्ये शास्त्रप्रामाण्यादेव भविष्यति । नच तदप्यतत्परं, मुक्तौ तात्प- लिझावगमात् भवद्गीकाराय । यथाच सर्वमुक्तिवादिना द्वतिनामित पूर्वमसंजातापि मुक्ति. सर्वजीवानां शास्त्रप्रमाण्यादेव भविष्यतीसध्यवसीयते। अचानुमानात्तनाध्यवसायवदनापि तुल्यम् । शक्यते हि यो यत्साधनम तिष्ठतीति व्याप्तिर्महीतुं, विधमत्वा- दिति वाऽविशेषत इति भाव । यत्त्वात्मभेदे प्रमाणमुक्तम् आत्मा आत्मप्रतियोगिकान्योन्याभाववानिति, तत्र पारमार्थिक्तद्वत्त्वं साध्यते व्यावहारिक बोभयथापि दूषणमाह-प्रथमप्रयोग इत्यादिना । द्वितीयानु- माने दूषणमाह-द्वितीयेति । तन तावदात्मना परस्परमेदो न सिध्यति, भात्मनि भेदमानसाधनातू, तस्य च दृश्यप्रतियोगिकतयाप्युपपत्तेः, तस्याप्यवस्थिति वदतो भेदखण्डनोक्तदोषा आवर्तनीया । भवतु चात्मभेदप- रता तथापि कालासयापदेश इत्यर्थ । सरप्रतिपक्षवं चास्य मिथ्यात्ववादेऽस्माभिरुपदर्शितम्। ईश्वरेऽप्रसारमेवाह नहीश्वरस्येति । किंच सर्वभूतान्तरात्मत्वव्यपदेशादपि प्रत्यगात्मन एवायमेकत्वव्यपदेशः, न तटस्थे. १मात्मैश्यवादे इति शेषः । २ यथा देवताविप्रहादिप्रतिपादकमत्राणामतत्परत्वेनावाद तथानापि स्यादिति भावः । ३ स तकलमकामोतीत्यने बोध्यम् । ४ भ्रान्तिप्रयुक्तस्त्रथाविधोऽध्यवसाय इत्यस ममापि तुल्य- वादित्यधः। चि०४० ·३७८ तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी.) [चतुर्थः घेदतः परीक्षकसंमत्या वा प्रसक्तः । नच वस्यापि नियन्तृतया सर्वभूतान्तरवस्थानं 'थ आत्मनि तिष्ठन्निति श्रुतेरिति वाच्यम् । आत्मेश्वरभेदाभावस्य तत्र तत्र श्रुतिपु बहुशः प्रतिपादनात् । अन्तर्यामिब्राह्मणे च नान्योऽतोस्ति द्रष्टा नान्योऽतोस्ति श्रोते त्यात्मभेदनिराकरणात् 'य आत्मनि तिष्ठन्निति चौपाधिकस्यात्मनो घटाकाशस्य महाकाशाधीनत्ववत्स्वानुगतात्मा- धीनतामात्रप्रतिपादनपरत्वात् , अन्यथा नित्यद्रव्याणां स्वतन्त्रतया परस्पराधाराधेयभा- वानुपपत्तेरनङ्गीकाराच श्रुतेरानर्थक्यप्रसङ्गात् । नच तत्त्वमसीत्याद्युपासनापरं, तथाले प्रमाणाभावात् । तथाहि किं प्रमाणान्तरविरोधादुपासनापरमुत स्वार्थे तात्पर्यावगमोपा. याभावात् । नाद्यः । जीवब्रह्मणोः प्रमाणान्तरागोचरतया तद्भेदस्यापि प्रमाणान्तरागो- चरत्वात् । बिम्बप्रतिविम्बयोरिव भेदावभासोपपत्तेश्च । नापि द्वितीयः । तत्त्वमसीति नवकृत्वोभ्यासादनेन जीवेनेति चार्थवादोपादानादध ये अन्यथाऽतो विदुरिति भेददर्श- ननिन्दनादथ संपत्स्यत इति फलश्रवणा देकमेवाद्वितीयमैतदात्म्य'मिति चोपक्रमोपसंहा- रयोरैकरूप्यादपूर्वत्वान्मृदादिदृष्टान्तैश्योपपादनात् । अन्यत्रा 'प्यहं ब्रह्मास्मि' स एष इह प्रविष्टो, योऽन्यां देवतामुपास्ते, स इदं सर्व भव- श्वरस्य । यात्वन्तर्यामितया तटस्थेश्वरपक्षेऽप्यन्यथासिद्धिरुका तामनूय निराचष्टे-नच तस्यापीति । नव पाच्यमित्यन्वयः। न केवलं श्रुत्यन्तरे, अन्तर्यामिब्राह्मण एवात्मभेदो निराकृत इलाह-अन्तर्यामीति । ननु तर्हि 'य आत्मनि तिष्ठन्नित्यात्मेश्वरयोराधाराधेयभावस्य का गतिरित्सनाह -य आत्मनीति । यथाहि घटाकाशे महाकाशो वर्तत इति व्यपदिश्यते, तत्खरूपतया तनानुगतत्वात्, अत एव च महाकाशाधीनो पटाकारा इति व्यवहारः, तद्वदनाप्यौपाधिकजीवात्मनः स्वरूपत्वात्परमात्मा तन तिष्ठनिति तमियमयतीति च परमेश्वरा- धीनताप्रतिपादनार्थोयं व्यपदेश इत्यर्थः । किच त्वत्पक्षेपि न मुख्योर्थः संभवति, निलद्रव्ययोः परापरात्मनो. परस्पराधाराधेयभावानुपपत्तेः, व्यापित्वाच न कुण्डवदरन्यायः, तस्मादनिच्छतापि नरर्षस्यपरिहारायोकप- रिहारः स्वीकर्तव्य इत्याह-अन्यथेति । श्रुत्यन्तरस्योतान्यथासिद्धि परिहरति-नच तत्वमसीति । यदि जीवब्रह्मणोर्मेंदः प्रमाणान्तरगोचरस्तपैकत्वमाहिप्रमाणैरैक्योपदेशो विरुध्येत, न तदखीत्साह-जीय. ब्रह्मणोरिति । ननु परमेश्वरविरुद्धधर्मवत्तया तावत्कर्ता भोक्ता दुःख्यामिति भेदप्रतीतिरखि सतसविरु. द्धोऽयमागम इति, तत्राह-विम्बेति । अथवा यदि जीवब्रह्ममेदः प्रमाणान्तरागोचरः कर्य तर्हि तत्सवि. भास इति, 'तत्राह-विम्बेति ।न वास्तवमेदसाधिकेयमित्यर्थः । तात्पर्यावगमोपायामायारिवि दिदीर. पक्षेऽसिद्धिं दर्शयन्नुपकमोपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तिलक्षणपविधतात्पर्य लिहानि दर्शयति-- नापि द्वितीय इत्यादिना। अथ य इति । भय येऽन्ययाऽतो विदुरन्यराजानते क्षय्यलोका मन्त्रीला ये अतः उकात् ऐक्यज्ञानात् व्यतिरेकेणान्यथा मत्तो मितः परमेश्वरः अहं च तमानिसः संसारीत भेटेर परमेश्वरं विदुः वेऽन्यराजानः सन्तखदधीनतया साराग्याभावात् क्षम्यलोकाः भवन्ति अपुनराति मुफिन प्रतिपद्यन्ते, मृत्युरूपं संसार च प्रतिपयन्त इति भेदनिन्दाधवणादित्वपः । एवं छान्दोग्यभुतौ लिमादि दर्शयित्वा महदारण्यकेपि दर्शयनि-अन्यत्रापीति । मोऽETI.

·परिच्छेदः ] . नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३७९ तीत्यादिश्रवणादेकत्वे तात्पर्यावगमात् । 'तद्धास्य विजशा विवि 'सरति शोकमात्मवित्' 'तमसः पारं दर्शयति, 'भिद्यते हृदयमन्थि ब्रह्म वेद प्रीव भवतीति विद्याया अविद्या- निवृत्तिब्रह्मात्मभावफलकत्वश्रवणात् उपासनाविज्ञानस्याप्रमाणत्वादविद्यानिवर्तकलायोगात् । परमार्थतो भिन्नस्यात्मनो ब्रह्मात्मत्वासंभवास्थितस्य नष्टस्य वान्यस्यान्यात्मत्वायोगात् उपासनपरत्वस्य वक्तुमयुक्तत्वात् । 'वेद भवति, विद्वान् न विभेति, पश्यन् प्रति- पेदे, को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत' इत्यादिना विद्यातत्फलयोः समकालीन- त्वप्रतिपादनात् विधेयज्ञानापूर्वजन्यत्वे च वदयोगात् । 'नेह नानास्ती'त्यत्र च त्वप्रत्यया- श्रवणेन नानात्वस्यानिषेधात्, अप्रसफप्रतिपेधप्रसङ्गस्य च पूर्वमेव दर्शितत्वात् । ना- नाभूतस्य कार्यस्य प्रतिषेधे च कारणादन्यत्र कार्यस्याभावेन वाक्यस्य तन्मिध्यात्वे पर्य- वसानात् । उपासनाविधिपरत्वस्य निषेधादेव भेददर्शननिन्दायास्तत्परत्वायोगात् । द्वासुपर्णेयादेश्च लोफसिद्धभेदानुवादकत्वात्, लोकसिद्धत्वेपि भेदस्य देहात्मभावव- सवितृप्रादेशिकत्यादिवच प्रामाणिकत्याप्रसन्नात् । व्यवस्थानुपपत्तेश्च दुर्निरूपतया भेदा- साधकत्वात् । व्यवस्थाशब्देन धर्मभेदमात्राभिधाने दाहपाकादेरिव धर्मिभेदासाधकत्वात् । मिन्नाधिकरणधर्मभेदाभिधाने चान्योन्याश्रयत्वात् । परस्परविरुद्धधर्मोक्तौ च विरोधस्य त्वमस्य नास्त्रीत्याह-तद्धास्येत्यादिना। ननूपासनापि विद्यैव अतः सापि किमित्यविद्यानिवर्तिका न भवेत्, तत्राह-उपासनेति । नापासनाविधिविषयतात्विकत्वमप्यपेक्षते, योषिदम्यादावदर्शनात् । कियैव चैपोपासना विधेयरवान प्रमितिः, नहि प्रमितिः पुरुषाधीनात्मलामा, वस्त्वधीनखात, तस्मादुपासना नाविद्या- निवर्तिकेयर्थः । इतोप्युपासनापरखमयुक्तमिलाह-परमार्थत इति । किमभिमस्यैव सतो जीवस्य ब्रह्मणैक्यमुपासन- योत्पाचवे मिन्नस्य वा । नायः। अभेदस्य पूर्वमेव सिद्धत्वात् भेदस्य च तत्र भ्रान्तिमानतया विद्यैकनिवर्त्य- त्वात् । द्वितीये तु स्थित एव जीवे ब्रह्मक्यं नष्टे वा । नोभयथापि । एकत्र विरुद्धत्वादपरन खरूपनाशेना.. पुरुषार्थलादित्यर्थः । इतोप्युपासनापरत्वं न घटते, यतो विद्योदयसमसमयमेव मोक्षः श्रूयते श्रुतिपु, उपास- नापरत्वेधपूर्वव्यवधानात्तदनुपपत्तेरित्याह-वेद भवतीत्यादिना । 'नेह नानास्ति किचने त्यस्यापि सम- सद्वैतनिषेधपरत्वमुपपादयति-नेहेति । व्याख्यातचायं मिथ्यात्ववादे प्रन्थः । भवतु ब्रह्मणि नागाभूतवस्तु- निषेधस्तथापि कथं मिथ्यात्वसिद्धिर्यावतान्यत्रापि सत्वं संभाव्येतेह निषिद्धघटवदिति, तनाह-कारणाद. न्यनेति । यत्तु मेददर्शननिन्दाऽमेदोपासनाविधिपरा नवतत्परेत्युक्तं, तबाह-उपासनेति । मास्त्वात्मभेदे श्रुतयः पूर्वपक्षिणोदाहृतास्तासां कल्पितमेदविपयतयान्यथासिद्धिमाह-द्वासुपर्णेत्यादे- श्वेति । ननु लोकोपि प्रत्यक्षाद्यन्यतमो निर्धारितविशेष इति तसिद्धत्वेपि प्रामाणिकत्वमेवापतवि इत्युकं तदसत् । देहात्मभावादी व्यभिचारादित्साह-लोकसिद्धत्वेपीति । या तु सुखादिव्यवस्यान्यथानुपपत्ति- रुक्ता तो परिहरति-व्यवस्थेति । दुर्निरूपतामेव दर्शयति व्यवस्थाशब्देनेति । अन्न किं भिन्नध- मीणां युगपदेशनावस्थानानुपपत्तिरधिकरणभेदसाधिका उत मिनाधिकरणधर्माणामुक्तविधानुपपत्तिरुत विरु- धर्माणामुफविधानुपपत्तिरिति । मनायं दूपयित्वा द्वितीयं दूपयति-भिन्नाधिकरणेति । तृतीये प्राह -परस्परेति । कोयं विरोधः सुखादीनां, कि सहानवस्थानं कि था वध्यघातकभावः उत भावाभावरूप- ·तत्त्वमदीपिका (चित्सुखी) चितुः विचारासहत्वात् , सहानवस्थानस्यासिद्धः, एकस्मिन्नध्यात्मनि पादे में वेदना शिरसि मे सुखमिति- युगपत् मुखदुःसयोरनुभवात् । अशुपरिमाणस्य मनसो युगपत्रदेशष्ट- येन सन्निकर्पाभावेपि त्वगिन्द्रियेण व्यापकेन युगपत्सनिकर्षात् । वत्तत्मदेशावच्छिन्नात्ममनःसंनिकर्षस्य च सुखदुःखनिदानत्वाङ्गीकारे मुखदुःखयोर- गुमानतयोपलम्मप्रसङ्गात् । सकलदेहव्यापितया च तयोरनुत्पादप्रसङ्गात् । विनश्य- दविनश्यतोश्च सुखदुःसयोः सहावस्थानस्य स्वयमेवाङ्गीकारात् । वध्यघातकभावस्य च 'नाजात एकोन्यं हन्ति नाप्यन्याधार मिति न्यायेन सहावस्थानाक्षेपकत्वात् । व्यवस्था- याश्च कल्पितभेदानयत्वेनाप्युपपत्तेः । अननुसंधानस्य च शरीरमेदादेवातीतशरीरेष्विव संभवात् । वर्तमानशरीरेप्वपि निदर्शनाभावादेव योगिनमनङ्गीकुर्वद्धिः अनुसंधानस्य प्रससयितुमशक्यत्वात् , योगिसद्भावाभ्युपगमेऽपि नयनावच्छिन्नस्यात्मनः शब्दाद्यननु- संधानववेकशरीरविशिष्टस्य शरीरान्तरेऽननुसंधानोपपत्तेः । उपलक्षितस्य परमात्मनः सर्वज्ञस्य सर्वत्रानुसंधानेपि दोपाभावात् । अनुसंधानेऽपि खम् । आये पाह -सहानवस्थेति । ननु कथमणुपरिमाणस्य मनसः शिर.पादप्रदेशाभ्यां युगपत्संबन्धः येन ततत्प्रदेशवर्तिसुखदुःखयोयुगपदुत्पत्तिः स्यादतः समानाधिकरणकमोत्पन्नसुखदुःखयोन्तिरेख योग. पद्यप्रतीतिरिति, तत्राह-अपुपरिमाणस्येति । त्वगिन्द्रियं हि निखिलशरीरव्यापक्वायुगपच्छीतोष्णाभ्यां सनिकृष्यते, तबैकेन मनसाधिष्ठीयते, ततश्चोभयविषयज्ञानोत्पत्ती युगपत्सुखदुःखयोल्पादो न विरुष्यते । त्वरद्वारा च युगपत्संनिकर्षाधिष्ठानादुभयविषयमेकं ज्ञानं सामग्रीसंपत्त्या समुत्पद्यत इत्यर्थः । ननु भवतु युगपज्ज्ञानं, तथापि नैका द्वयोरवस्थानं, नहि यावदारमसुखदु खोत्पत्ति, अनुपलम्माद, कि तहि येन शरीरप्रदेशेन कण्टकादिसंयोगः समजनि तदवच्छिन्नात्मप्रदेशेन मनासयोगातवैव दुःसादय उत्पद्यन्ते ततथ सुखदुःखयोनिप्रदेशावस्थितसादस्त्येव सहानवस्थानमिति, तत्राह-तत्तत्प्रदेशेति । अपवा- ऽसमवायिकारणमनःसंयोगक्रमात् सुखदुःखयोः क्रमोत्पादः किं न स्यादिति, तबाह तत्तत्प्रदेशेति । अण्विति । पादादिव्यापितया नोपलभ्यतेत्यर्थः । दूषणान्तरं चाह-सकलेति। मन संयुकप्रदेशस्याशुपरि- मागतया तत्र सुखस्य निखिलशरीरव्यापिता नोपलभ्यतेस्यर्थः । पलं वा विवादेन, विनश्यदविनश्यतो पवेय सद्दावस्थानमनीक्रियत इत्याह-विनश्यदिति । द्विवीयपक्ष प्रतिक्षिपतियध्यघातकैति । नन्यस्त्वे युक्तिपरिनिष्पनः पन्थाः, अनुभवस्य तु का गतिः, न कस्मिन्सुसिनि सवे सुसिनो दु सिनि वा दुःसिन उपलभ्यन्त इति, माह-व्यवस्थायाश्चेति । मशीय सहानवस्थानमयं काल्पनिकभेदमादाय परिहारः । एतेन भावाभावपक्षोपि प्रतिक्षिप्तः, एकस्मिनप्यात्मनि सुखादेखदभावस्य च भवद्भिरेवानी कारेगाव्यवस्था- पकत्वात् । नच भावाभावत्वमपि शङ्कामभिरोहति, उभयोरपि गुणत्वेनामीकारात् । यत्तु पादायपयविव निखिलशरीरेग्वेकस्यैवानुसंधानं स्यादिति, तबाह-अननुसंधानस्येति । नन्वतीतत्वमेव सोपाधिः मतु शरीरमेद, इतरथा वर्तमानानेकशरीराधिष्टातृयोगव्यास तेष्वननुसंधानसशादिवि, सत्राह-पर्तमा. मेति । मीमांसकानां तावदयं न युक्त असा इत्यर्थः । तार्किकान्प्रत्यम्याहयोगीति। मन यद्यपि चक्षुरवच्छिन्नस्य शब्दानुसपानं नास्ति, वयाप्यस्त्येवैकलदुपलशिवोऽनुपाता, इतरया में एमाई रुपमद्रास य एष श्योमीति प्रतिसधानामावप्रसादिति, तपाह-उपलक्षितस्येति । परमात्मात- संदभात्मेवेमयः । ननु कयं दोषाभावः यावता चरणतललमडण्टकोपरगाय पारितलम्यापारमार दनापरिहारान मैत्रगाभ्यापारप्रसरस्य दोपलादिति, तपाह-अनुसंधानेपीति । यथाहि भाटो गई. १ निवनामामालिम प्रसयपुमपालादिसशाम्नयः ।

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३८१ तस्याभोफत्वादेव योगिवदीश्वरवच्च सय दत्तच्छरीरदुःखपरिहाराय प्रवृत्तेरप्रसङ्गान् । सुखादीनां च साक्ष्याणां साक्षिधर्मत्वाभावेन तद्भेदासाधकत्वात् । साक्षिणश्च प्रमाकरणासंनिघानेऽपि सुपुप्तावमानसाधकस्य प्रमानन्तर्भावानुपपत्तेः । तस्य च जीवात्मान्तर्भावात्साक्षिप्रत्यक्षस्य लौकिकव्यवहाराङ्गत्वोपपत्तेः । नच साक्षिणि प्रमाणामावः, यतः 'चैत्ररागः स्वविपयानित्यज्ञानातिरेकिणा । तदध्यक्षेण संवीक्ष्यः प्र- त्यक्षत्वात्पटादिवत् ॥ ५॥ विवादाध्यासिताः चैत्रेच्छादय एतद्वाहकाऽनित्यज्ञानातिरिक्त तत्प्रत्यक्षमाहाः एतत्प्रत्यक्षत्वादेतत्प्रत्यक्षघटादिवत् । नचाभाससमानयोगक्षेमत्वम् , अनुमानस्य नित्यत्वप्रसाधने लक्षणव्याघातात् । । । व्याप्याव्यापके बुद्धिरनुमानम् । साधनधर्मदर्शनात् साध्यधर्मविशिष्टे बुद्धिरनुमानम् । लिङ्गदर्शनात् संजायमानं लैङ्गिकमनुमानं, त्रिरूपालिङ्गतोऽर्थगित्यादिलक्षणैरनित्यस्यैव ज्ञानस्यानुमानत्वेन लक्ष्यमाणत्वात् , विपक्षे वाधकामावाच । मानसप्रत्यक्षवेद्यत्वे इच्छादेः कर्मकर्तृभावस्यैव वाधकत्वात् । नच स्वरूपमात्रेण ग्राहकस्स विशिष्टरूपेण प्राह्यत्वेप्यवि- रोधः । केवलस्य देवदत्तस्य गन्तृत्वं कुण्डलविशिष्टस्य तु गन्तव्यत्वमिति तत्रापि विरोधा- भावप्रसगात् । दृश्यते च कर्तुरप्यन्यत्र करणवा योधै राजा युध्यते चारेण परसैन्य ज्ञस्पेश्वरस्य योगिनो वा सर्वत्रानुसंधानेप्यप्रवृत्तिः, तत्कस्य हेतोः, अभोक्तृत्वात् , एवमस्मन्मतेपीत्यर्थः । यथ साक्ष्यतया सुखादेः साक्षिधर्मत्वाभावाप्यधिकरणतयाऽव्यवस्थापकत्वं पूर्वपक्षिणाशा दूपितं तदपि समर्थयते -सुखादीनां चेति । यत्तु साक्षिणोपि द्रष्टुत्वे प्रमानन्तर्भावः, इतरथा व्यवहारानङ्गसमित्युतं, तब द्रष्टवेपि प्रमानन्तर्भाव 4. रिहरति-साक्षिणश्चेति । प्रमाणैर्यः प्रमिणोति स प्रमातातो नैवमसावित्यर्थः । ननु तर्हि जायदादी शानादिसाधकत्वं तस्य न स्यात् , अनुपरतप्रमाणव्यापारखात् तदानीम्, भतो व्यवहारानात्वं तदवस्थमिति, तत्राह-तस्य चेति । अन्तर्भावात्स्वरूपतयेत्यर्थः । साक्षिणि तार्किकं प्रत्यनुमानमाह-चैत्रेति । तद- ध्यक्षेण चैत्रप्रत्यक्षेणेत्यर्थः । इदं च विशेषणं पूर्वोक्तेश्वरप्रत्यक्षेणार्थान्तरतापरिहारार्थ, नहीश्वरप्रत्यक्षं चैत्रप्र- स्यक्षमिति भवतामझीकारः। श्लोकं विवृणोति-विवादेति । अत्राप्यनित्यज्ञानातिरिक्तेति अनित्यज्ञानला. नधिकरणमित्यर्थः । ईश्वरप्रत्यक्षवेद्यतयान्तिरतानिवृत्त्यर्थमेतत्प्रत्यक्षपदम्, मानसप्रत्यक्षवेद्यतया सिद्धसा. धनतानिवृत्त्यर्थमेतद्वाहकेति पदम् , तथाचेच्छादिग्राहकनित्यापरोक्षसाक्षिसिद्धिः, परोक्षादिष्वेतत्प्रत्यक्षाविषयेषु व्यभिचारनिवृत्त्यै हेतावेतत्पदम् । अतीन्द्रियेप्वव्यभिचाराय प्रत्यक्षपदम् । यतु नित्यानुमानस्यापि साधकतयामाससमानयोगत्वमुफै, तबाहनचाभासेति। जन्यत्वगर्भमनुमानलक्षणमित्यन तार्किकसंमतिमाह-व्याप्यादित्यादिना । नच नित्यप्रत्यक्षाभ्युपग- मेपि प्रत्यक्षलक्षणव्याघातः, साक्षात्कारिज्ञानत्वस्य तल्लक्षणत्वादीश्वरप्रत्यक्षस्य तार्किकैरङ्गीकारात् । मोक्षदशायौ भाहरैविनाशिनोऽपरोक्षसुसज्ञानस्याशीकारात् । गुरुमतेपि साक्षात्कारिज्ञानत्वस्यैव तल्लक्षणत्वाद्यथाह भारः- 'साक्षात्प्रतीतिः प्रत्यक्ष मिति । स्वानुमानस्य च विपक्षे बाधकतर्कमाह-मानसप्रत्यक्षेति । तन तदुक्तं साधनं दूषयति-नच स्वरूपेणेति । नायमविरोधनियामकः, एतस्मिन्विद्यमानेपि कर्तृकर्मलयोरेका देवदत्तादौ विरोधदर्शनादित्यर्थः । यत्तु कर्तृकरणत्वयोरपि बुद्धौ विरोधखवापि समान इत्युकं, तदसद, लोके तयोर्वहुलमविरोधदर्शनादित्याह-दृश्यत इति । अन्यत्र, लोक इत्यर्थः । मन हि भटा युद्धकर्तारः १ साधनरूपो धर्म इति कर्मधारयः । एवममेऽपि । २ शानमिति शेषः । ३ मनस्त्वेन माइकत्वमिच्छादिम- खेन माझत्वमिति भावः।

·३८२ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः कलयतीत्यादिपु । नचाविद्या विशिष्टः साक्षी, येन कर्तृकोटिनिविष्टाया अविद्यायाः कर्तव स्यात्, चिद्रूपस्यैवात्मनः साक्ष्यसंबन्धे साक्षित्वेन व्यवहारात् । : 'यद्वै तन्न पश्यति पश्यन् वै तन्न पश्यतीत्यादिश्रुतेः 'ब्रह्म वा इदमन आसीत्' 'तदा- त्मानमेवा'दित्यादिना नात्मनः कर्मकर्तृभावो विवक्ष्यते, किंतर्हि-वेदान्तवाक्यजनित- ब्रह्मैकाकारान्तःकरणवृत्तिरूपया विद्यया स्वतःसिद्धस्यैवात्मनोऽब्रह्मत्वभ्रमकारणाविद्या- निवृत्तिः, तथाचान्तःकरणविशिष्टस्यैव प्रमातृत्वं विशुद्धस्य ब्रह्मणो वृत्तिव्याप्यत्वमिति कुतस्तत्रैकस्य कर्मकर्तृभावः। नत्र नित्यबोधमन्तरेण पूर्वापबुद्धीनामनुसंधानसिद्धिः । प्राहकतया सिद्धेर्निराकृतत्वात् । नच 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेति वाक्यमीश्वरपर- त्वादात्मनः साक्षित्वे न प्रमाणमिति युक्तम् । मायाविशिष्टरूपे तस्मिन् केवलो निर्गुण इति विशेषणानुपपत्तेः, तस्मात्सर्वप्रत्यग्भूतं विशुद्धं ब्रह्मान जीवाभेदेन साक्षीति प्रति- पाद्यते। . नचानन्दादीनां साक्ष्याणां साक्षिधर्मत्वम्, आनन्दानुभवयोरात्मरूपत्वात् । नच नि- त्यत्वं धर्मः, विनाशराहित्येनोपलक्षितस्वरूपस्य तथा व्यपदेशात् । विशेपगुणवठ्यापका- अथ च करणतया निर्दिश्यन्तइत्यर्थः । यात्वविद्यायां कर्तृत्वकर्मस्वप्रतिबन्दी गृहीता तां परिहरति-- नचाविद्येति । नाविद्या विशिष्टस्य साक्षित्वं, नाप्युपलक्षितस्य, कितु तदुपाधिकस्य । भय कोयं विशेषणो. पलक्षणोपाधीनां भेदः । शृणु-कार्यान्वयित्वेन तु मेदकं यत्तद्विशेषणं नैल्यमिवोत्पलस्य । अनन्वयित्वेन तु भेदकानामुपाधितोपैलक्षणताप्रसिद्धा' । तयोरपि यावत्कार्यमवस्थायिभेदहेतोरुपाधिता, कादाचित्कतया भेदी- हेतुरुपलक्षणं, वेन नाविद्यायाः कर्तृभाव इत्यर्थः । यद्वै तदिति । इयं हि साक्षाद्वैताभावनिबन्धनमदर्शनं खरूपतश्च दर्शनं वदतीत्युक्तिः । खाभाविकमेव सकलावभासकचैतन्यं तस्य तत्तद्विषयानुषावशाच्च तत्तद्विषयानुभवत्वं विकल्प्य' निदर्शयतीत्यर्थः । या तु तदात्मानमेवावेदिति ब्रह्मणि कर्तृकर्मत्वप्रतिबन्दी गृहीता तां परिहरति-ब्रह्म वा इति । ननु तथापि कर्मकर्तृत्वाभावे किमायातं यावतैकस्यैव वेद्यखवेदितृत्वातीकारादिति, तबाह-तथाचेति । नन्वेवं घट- कुटीप्रभातायितम् अन्तःकरणविशिष्टस्य प्रमातृत्वं स्वरूपेण च कर्मत्वमिति वदतैकस्यैव कर्मकर्तृत्वमौपाधिकच विरोधपरिहार इत्यङ्गीकारादिति । न । तदुभयस्याप्यसिद्धेः । नतावदन्तःकरणविशिष्टतयास्य कर्तृत्वम् । आरो. पात् । अन्तःकरणगतं हि कर्तृत्वं धर्म्यध्यासद्वारा चैतन्ये परमारोप्यते, नहि दण्डदेवदत्तयोरिव विशेषण. विशेष्यभावः । तस्मादारोपितत्वान्न कर्तृत्वं, नापि कर्मत्वं, तजन्यातिशयाभावात् । अस्तु या कर्म वृत्तिव्या- प्यतामात्रेण, तथापि कर्तृत्वाभावादेव वैषम्यमिति, अनुसंधानान्यथानुपपत्तिमपि साक्षिणि प्रमाणं समर्थयते -नच नित्येति । निराकृतत्वावप्रकाशवाद इति शेषः। आगममपि समर्थयते-नच साक्षीति । किमिति न युक्तं, तत्राह-मायाविशिष्टेति । नहि निर्विकारचैतन्यस्य मायानिवेशमन्तरेण वियदायाका- रविवर्तः संभवतीति भावः। तदेवं न साक्षात्सुखादेः साक्षिधर्मलमित्युक्तं, यत्तु पञ्चपादीवचनमुदाहृतं तत्परिहरति-नचानन्दादी. नामिति । यच्चाकाशं पक्षीकृत्य विशेषगुणवद्यापकद्रव्यान्यत्वसाधनेनारमनो भेदसायनं तत्परिहरवि-- विशेषगुणेति । यस्सं हि वेदान्तिनो वियदधिकरणन्यायेनाकाशोप्युत्पद्यते प्रलीयते चेति मतं तन्मते कल्पान्तरीयाद्विशेषगुणवब्यापकद्रव्यादाकाशादायलमादायाप्यर्यान्तरमियर्थः । ईवादन्यत्वमादायाप्यन्ति- १ छन्दोऽनुरोधेन तदित्यधिकम् । शाम्दोषस्तु तत्पदाम्याहारेण । २ उपापिताणता प्रसिदेति नरो. धेन पाठः । लक्षणोत्यस्योपरक्षणतेत्यर्थः ।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता । न्यत्वसाधनं च प्रतिकल्पं जायमानाकाशभेदैरेव सिद्धसाधनम्, अर्थान्तरञ्चेश्वरवादिना- मीश्वरेण, अनित्यपदप्रक्षेपे च पूर्वोक्त एव दोषः । तथाच सुखादीनामात्मगुणत्वाभायान्न तब्यवस्थातस्तद्भेदसिद्धिः। तदेवं स्वाविद्यया ब्रह्मैव संसरति स्वविद्यया च मुच्यत इति 'एकाविद्यापक्षे न कश्चिद्दोपः, तथा नानाविद्यापक्षेपि । ननु नानाजीवानां किमेकाविद्या कल्पिका उत प्रतिजीवं भिन्ना । नाद्यः। एकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गवावस्थ्येन नानाजीवकल्पनायामपि व्यवस्थानुपपत्तेः । न द्वितीयः । कल्पनागौरवात् । ननु व्यवस्थानुपपत्तौ कल्पिकायां न कल्पनागौरवं दोपः 'प्रमाणवन्त्य- दृष्टानि कल्प्यानि सुयहून्यपी'ति न्यायादिति चेत्, मैवम् । व्यवस्थायाः पारमार्थिकत्वे सत्यविद्याकार्यत्वानुपपत्तेस्तत्कल्पनावैयात् । अपारमार्थिकत्वे पुनरेकयैव तस्याः सि- हेरविद्याभेदकल्पना व्यर्थी । अन्यथैकस्याप्यनन्तभेदभानायानन्ताविद्याः कल्प्याः स्युः सन्तु को दोष इति चेत् , तर्हि ताभिरेव सर्वकल्पनासिद्धरात्मान्तरस्य न वा कल्प्याः । नव तेपामप्यज्ञतया भानात् ताः कल्प्या इति वाच्यम् । अद्वैतवादिनस्तद्भेदभानस्य प्रा- माणिकत्वाभावादप्रामाणिकस्य चैकाविद्याभिरेव सिद्धेर्नान्यस्याविद्याः कल्पनीयाः। किंच यथान्तरेणैवार्थान्तरमविद्यान्तरं च स्वप्ने चराचरं जगत् त्वदविद्ययैव ते भाति तथा जाप्रत्यपि किं न भायात् । अपिचोत्प्रनविद्यस्यात्मान्तरमोहस्तत्कार्याणि भान्ति न वा । आये निवृत्ताविद्यस्यापि भेदभाने न भूमलक्षणब्रह्मप्राप्तिः । द्वितीये तु शिष्याद्यभा- रतामाह-अर्थान्तरं चेति । नन्वनित्यविशेषगुणवद्यापकद्रव्यादन्यत्वं सिपाधयिपितं, नचेश्वरस्तथेति, तनाह -अनित्येति । पूर्वोक्त इति । आकाशेनाऽर्थान्तरतेत्यर्थ. । साक्ष्याणां साक्षिधर्मलाभावप्रतिपादनमुपस- हरति-तथाचेति । समर्थितमेक्जीववादमुपसहरति-तदेवमिति । एकाविद्यापक्षे इति । अन चाविद्या. शब्देन तदधीनो जीवो लक्ष्यवे । एकजीवपक्षे इत्यर्थ - नानाविद्यापक्षेपीति । नानाजीवपक्षे इत्यर्थ. । एवं हि किमेकाविद्या कि नानाविद्येत्युत्तरग्रन्थसामन्जस्यम् । एवं ब्रह्मखभावाविद्यासवन्धाद्यनुरोधेन विशदमतीन्प्रत्येकजीवपक्षः समर्थित , ये तु मन्दमतयो निषि- डद्वैतवासनास्कन्दनजहतमशेमुषयो बद्धमुक्कादिव्यवस्थास्थेमनि बद्धास्था नानाजीवपक्षमेव रोचयन्ते तान्प्रति नानाजीवपक्षमप्याक्षेपसमाधानाभ्यामभिदर्शयति-नन्वित्यादिना । कल्पकसद्भावात्कल्पनागौरख न दो. पायेति शङ्कते-ननु व्यवस्थेति । किमियं पारमार्थिकी व्यवस्था याऽनेकाऽविद्या विना नोपपद्यते किवा काल्पनिकी । पारमार्थिकी व्यवस्थायां नानाविद्यामभ्यर्थयमान श्लाघनीयप्रज्ञो मातापितृमान् । द्वितीये त्वे- काविद्ययापि तसिद्धिः । अथ कल्प्यगुर्वादीनामनेकलात्कल्पिकाविद्याया अपि नानात्वं, तकस्याप्यनेकपट. पटादिप्रतीत्यर्थमनन्ताविद्याः कल्प्येरन्, तथाप्येकजीवगताऽविद्याभिरेव तत्सिद्धरनेकजीवैकल्पनावैयादि- त्याह-मैवं व्यवस्थाया इत्यादिना । अद्वैतवादिन इति । ये ते अज्ञाः प्रतीयन्वे तद्भेदस्याप्याविद्य- खात्सकलकल्पनाकल्पिकाविद्यानामेकचैतन्यगतानामेव कलनात् स्थैितिरित्यर्थः । किच नाविद्यावत्तया व्यवहा. रमानादविद्याभेदलप्ति , नापि दृश्यमेदादविद्यामेदः, स्वप्ने व्यभिचारादित्याह-किंचेति । किंचानेकजीव- कल्पनायामपि गुरुशिष्यव्यवस्थानुपपत्ति. समानेत्याह-अपिचेति । किंचानेकजीववादिनापि त्वया वध तिरिकजीवतदज्ञानादिप्रतिभासस्तेपा पारमार्थिको नेष्यते, तथाच त्वदविद्यानिर्मितत्वं वक्तव्यं, त्वदृश्यस्वात् तनाप्पप्रकाशकत्वात्कल्पकत्वमेव त्वदविद्याया वक्तव्यं, तथाचान्यमोहादित्वहानिः स्वन्मोहादिवसिद्धिश्चत्याह १ भविषाभेदस्वत्पदाः। २ अनेकजीवगतानेका विद्याकल्पनावैपादित्यर्थ. । ३ व्यवस्सेत्यर्थः - ·, तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) चतुर्थ नात् गुरोरुपदेशादिक्रिया न भवेत् । किंचैकस्य मोहो मोहान्तराणां तत्कार्याणां च भानहेतुरुत्त कल्पकः । नाद्यः । मोहस्य प्रकाशरूपत्वाभावात् । न द्वितीयः । त्वन्मोह. कल्पितस्य संप्रतिपन्नत्वन्मोहकल्पितवत् अन्यमोहस्य सत्कार्यत्वानुपपचेः । नवान्यमो- हकल्प्यत्वम्, लप्सत्वात् । -नच त्वत्कल्पितस्यान्यमोहस्यान्यमोहकल्पकत्वम्, कल्पितत्वात् रजतादिवत् । मोहा- न्तरतत्कार्याणां च स्वात्मदृश्यत्वे संप्रतिपन्नवत् तन्मोहत्वं तत्कार्यत्वं च स्यात् । अन्य- मोहतत्कार्याणां चान्यदृश्यत्वस्यासंप्रतिपन्नत्वात् , खमोहतत्कार्याणां च खदृश्यत्वस्यो- भयवादिसिद्धत्वात् । नचन्द्रजालादेवहुमोहकल्पितस्य बहुद्रष्टकस्यैकस प्रसिदत्वादृष्टान्त- सिद्धिः । तत्तन्मोहकल्पितस्य तत्तदृष्टस्य च मिन्नत्वात् । तदेव मया दृष्टं मयादृष्ट- मिति सपादस्य चैकरूपभ्रमोत्पादात् तन्निमित्तहर्षशोकादिकार्याणामेकरूपत्वाच्चोपपत्तेः, एकदृष्टोत्पातिकसवितृसुष्यादावन्येषां विसवादादेकमोहकलितत्वस्य सिद्धेः, एकस्यैव प्रपश्चस्व बहुमोहकल्पितत्वे चैकस्य धिया तन्नाशे सर्वमुक्तिरनाशेऽप्येकस्याप्यमुक्तिः, नचैकमेव पुरुषभेदेन नष्टमनष्टं चेति युक्त, विरोधात् । अविरोधे वा तमेव प्रति युगपदेकमेव नष्ट- मनष्टं च स्यात् । द्विचन्द्रादेश्च युगपन्नष्टानष्टत्वस्यासप्रतिपन्नत्वात् । भ्रान्तपुरुपभेदेन तस्यापि भेदात् । तस्मान्नाविद्याभेदो नापि तझेदान्जीवभेदसिद्धिरिति स्थितम् । अत्रोच्यते-यस्तावदेकैवावियेति पक्षे दोपः, सोऽनभ्युपगमादेव परास्तः । ब्रह्मण ए. वैकस्य तत्तदनाधनन्ताविद्यावच्छेदेनानन्तजीवनि सास्पदत्वाभ्युपगात्, सति प क. ल्पके फल्पनागौरवस्यादोषत्वात् , एकस्यापि च जीवस्यानेकाविद्यासद्भावाभ्युपगमात् । इष्टसिद्धिकाररैपि यावन्ति ज्ञानानि तावन्यज्ञानानीत्यनेकाविद्यास्वीकारात् । नन्वपार- -किंचैकस्येत्यादिना । नन्वन्यमोहेनापि कल्प्यत्वादन्यमोहजन्यत्वमप्यस्ति, तनाह-जचान्येति । क्लप्तत्वात्, खन्मोहेनेति शेष । इतरथानवस्थानात् । किच त्वमोहकल्पितस्य मोहान्तरस्य खातयेणान्यकल्पकत्वमपि नास्तीत्याह-नच त्वत्कल्पित स्येति । दूपणान्तरमाह-मोहान्तरेत्यादिना । विमतमोहतत्कार्याणि देवदत्तीयानि दृश्यत्वात्सप्रतिपक्ष वदित्यर्थ । अथान्यदृश्यत्वाद्वैपरीत्यमपि शक्यानुमान, न, हेतुदृष्टान्तयोरसिद्धरित्याह-अन्यमोहेत्यादिना। खपक्षे दृष्टान्तसिद्धिमाह-स्वमोहति । ननु मायाविप्रदर्शितप्रासादादिनिगरणादेर्मोहपिकल्पितस्यापि पहु- दृश्यत्ववदनाप्यन्यमोहादेरन्यदृश्यत्व कि न स्यात् , तनाह-नचेन्द्रजालेति । तत्रापि प्रतिपुर मिलमेर दृश्यमित्यर्थ । तर्हि सवाद किंनिवन्धन , तम्राह तदेवेति । अय फेन परेन प्रत्यभिशा यायत हात, अन्यत्रमोहल्पितहासाधारण्यदर्शनादित्याह-कष्टेति । एकमोहकल्पितस दृष्टान्तस जिदिर्वानी समर्थ्यते । दूषणान्तरमाह-एकस्यैवेति । स्यादेतद्यस्य मोहो नरस्त प्रति प्रपयोपि नष्ट एव इतर प्रतिमा नष्ट इत्यस्तु, नच विरोधलोभगन्धोपि, कल्पितस्याचिन्त्यसभावत्वादिति, तपाह-नवैकमेवेति । ना बहुदृष्टद्विचन्द्रादायप्येवभाव इति, नेसाह-द्विवन्द्रेति । अनेकजीवदूषणमुपसहरवि-तस्लादिति । समाधातुमुपामते--अन्नेति । ननु तर्हि कल्पनागौरवमुक्त, तत्राह- ह-सति चेति । तथापने विद्या पल्येरन् तरकार्यप्रमाणां विभिन्नत्यादिति, ओमिलाह-पकस्यापीति । एकवादिभिरपयमयों हीक्रियत इत्याह-इष्टसिद्धीति । पूर्वपक्ष्याशयमनूप दूषयति नन्वित्यादिना । माययमपि मर १ वन्मोकायस्पकत्वानुपपरेरिति पाय मावि । मयमोर बग्मोरसायकापस न मी समोर रिपतवार प्रतिनाव मोहकरिपतदिति न्यायाकारोबोध्य । २ अपिरिपनन । सरितापिce श्यावारिस ।४ मायापिना प्रासिंटल।

·परिच्छेदः ] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। मार्थिकत्वे भेदभानस्यैकाविद्ययैव तत्सिद्धरविद्यान्तरकल्पना व्यर्था । न व्यर्था । विद्वद- विद्गुरुशिष्यवन्धमोक्षादिव्यवस्थासिद्धेरेव प्रयोजनत्वात् । एकाविद्यापक्षेपि स्वप्न इव व्य- वस्था सिद्ध्यत्येवेति चेत् , तकि स्वप्नकल्पिकैवाविद्या जाप्रब्यवहारकल्पिका उतान्या । आये प्रबोधे स्वप्नकल्पकाविद्यानिवृत्ती जाग्रव्यवहारोपि सर्वो निवर्तेतेति विनैव ब्रह्मविद्यां मुक्तिः स्यात् । अनिवृत्ती वाऽविद्यायास्तत्त्वज्ञानान्निवृत्ती दृष्टान्ताभावाब्रह्मज्ञानादज्ञाननिवृत्तिन सिध्येत् । ननु तत्त्वावभासविरोधिनोरग्रहणमिथ्याज्ञानयोः शुक्तयादितत्त्वज्ञानानिवृष्ट- त्वाद्ब्रह्मतत्त्वावभासविरोधिनोऽज्ञानस्य ब्रह्मतत्त्वज्ञानानिवृत्तिरवगन्तुं शक्यत इति चेत्, किमिदमनुमानमाहोस्विदर्थापत्तिरथया दृष्टान्तदर्शनासंभावनामानम् । आये वेनैवा. शानेनानैकान्तता, प्रयोघेपि तस्य निवृत्त्यनभ्युपगमात् । न द्वितीयः । ज्ञाननिवय॑त्वमा न्तरेणैव तत्त्वावभासविरोधित्वस्य स्वप्नाविद्यावदुपपत्तेः । न तृतीयः । स्वप्नाविद्यावद्वैपरी- त्यस्यापि सभवात् । " अथ श्रुतिप्रामाण्यात् ज्ञानादज्ञाननिवृत्त्यध्यवसायः, तर्हि 'भूयश्चान्ते विश्वमाये यादि- श्रुतिप्रामाण्यादनेकान्यज्ञानानि तन्निवृत्तयश्च क्रमेणेति स्वीक्रियताम् । द्वितीये तु तवाप्य- नेकाविद्याकल्पनादोपस्तदवस्थः । कार्यभेददर्शनस्य तत्कल्पकस्य भावाददोप" इति चेत् , तरिक भेददर्शनं पारमार्थिकभुत न । आये विरोधात कल्पनासिद्धिः । द्वितीये त्वेकयैव तत्सिद्धेयर्थानेकाविद्याकल्पनेति वदुक्ता दोपास्त्वामेवोपहन्युः । कल्पितत्वाविशेपेपि कि- चिढ्यावहारिकं यदेहाद्यात्मभावादिनिवर्तकात्मसाक्षात्कारपर्यन्तमनुवर्तते किचित्तातिभा- सिकं यत्प्रमातृत्वादिव्यवहारे सत्येव निवर्तत इत्यवान्तरभेदसिद्धये अविद्याभेदः कल्प- नीय इति चेत्, तर्हि-'अविद्या कल्प्यतेऽनेका जामत्स्वप्नविभेदिनी । यथा तथैव क- रुप्यन्तामनन्ताः सति कल्पके ॥६॥ ममापि मुक्कामुक्कादिरूपेण व्यावहारिकानन्त- स्थैकाविद्यया शवयसपादेत्याशय खप्नजाग्रत्प्रतिबन्या परिहरति-तत्कि स्वप्नेत्यादिना । ननु निवर्ततो नाम सामव्यवहारनिवर्तकप्रबाधेन जाग्रद्यवहारोपि कि नश्छिन्नमिति, तत्राह--इति विनैवेति । यद्यपि जागरावस्थायां तद्विरोधिवाधकोदयेपि तस्य न निवृत्ति तथापि तत्त्वज्ञानादज्ञाननिवृत्तावस्ति दृष्टान्तान्तर- मिति शङ्कते-ननु तत्त्वेति । तेनैवेति । खमाज्ञानेनेत्यर्थ । तस्यैव विवरण प्रबोधेपीति । विमत तत्त्वज्ञाननिवत्यं तत्त्वावभासविरोधित्वात् सप्रतिपनवदिति धनुमान, तचेदमनैकान्तिक जायत्प्रपञ्च इत्यर्थ । अर्थापत्तिपक्ष दूषयति-न द्वितीय इति । तत्त्वावभासविरोधित्व हि तत्त्वज्ञाननिवर्खत्वकल्पम् । एतचा- निवर्खत्वेप्युपपन्न जागरप्रपञ्चवदित्यर्थ । स्वप्नाविद्यावदिति खमजागरकल्पकाविद्यावदिति विवक्षितम् । सभावनापक्ष दूषयति-न तृतीय इति । वैपरीत्येपि दृष्टान्तोऽतीत्यर्थ । न वय युक्तिबलात्कल्पयाम येनैते दोषा प्रादु प्यु किंतु 'तरवि शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिबलात्तत्त्वज्ञा. नमज्ञाननिवर्तकमित्यवगच्छाम इति शङ्कते-अथेति । परिहरति-तीति । अत्र हि विश्वशब्दान्माया- बाहुल्य पुनःशब्दपर्यायभूय शब्दात् क्रमानितिश्च प्रतीयत इत्यर्थ । तदेव स्वप्नकल्पकाविद्याव्यतिरिका- विद्याकरप्यत्व जागरस्येति द्वितीय पक्ष परिशेरित । मप्रति तस्मिन् खसाम्यमाह -द्वितीये विति उत्तरी चोद्यपरिहारौ विशदौ । ननु खनजागरयो कल्पितत्याविशेषेप्यवान्तरवैलक्षम्याद्विलक्षणाविद्यापरिक ल्पितत्वमिति शवयित्वापि साम्य श्लोकेनाह-अविद्येति । तहीतिच श्लोकस्योपकार । सति कल्पक इत्येतद्विवरणपूर्वकमुत्तरार्ध विमृणोति-ममापीति । कृतसमाधानमप्याक्षेपमन्य भन्यन्तरेण समादधाति १ स्वमाविद्याया यथा तत्वावमासविरोधिरवेऽपि न प्रबोधनिवत्यख तयाऽशानस्य तदिरोधिलेऽपि न शनने. वर्सल भवेदित्यस्यापि सभवादित्यर्थः। शेष इत्यर्थ । चि. ४९ ·तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) जीवानां शुकवामदेवपराशरप्रभृतीनां प्रतिभासनात्तदुपपत्तये सचढेतुभूतानेकाविणा- पगमेपि न दोपः । नचाद्वैतवादिनो मानतस्तेपामभानात् , भ्रान्तिसिद्धानां प पया सिद्धर्नानन्ताविद्याकल्पना युक्तेति वाच्यम् । विकल्पासहत्वात् । तल्कि पर कमानस्यागम्यत्वमुत व्यावहारिकस्य । न प्रथमः । जामस्वप्नव्यवहारभेदस्यापि तथात्वेन यस्याविद्यान्तरतत्कार्याणां भानाभानयोर्दोप उद्भावितः स परस्यापि तुल्या, वन्मते वि धिकारिकाणां, भोगेन वितरे क्षपयित्वाय संपद्यत इति सूत्रविरोधात्, अविधादेशस्वी विद्यातत्कार्याणां जामदविद्यात्वं तत्कार्यत्वं चान्तरेण भानाभ्युपगमात् । तवाप्यविद्याभेदस्यासिद्धेः । न चरमः । जीवभेदानामनुमानादिव्यावहारिकमानसिद्धत्व स्येष्टत्वात् । एतेन स्वप्ननिदर्शनेनैका विद्ययैवालमिति प्रत्यवस्थानं परास्तम् । यश्चोत्पन्नाव। दुपां द्वैतभाने भूमलक्षणब्रह्मप्राध्यभावप्रसङ्गात् । अभाने च 'यावधिकारमवस्थितिरा- रेणैवं तस्य भानानुपपत्तिः । त्वदभ्युपगताविद्यान्तरतत्कार्ययोरपि पर्यनुयोगसाम्यावा- कारवैयर्थ्यप्रसङ्गाच । नचाविद्यान्तराणां तत्कार्याणां च तदविद्यात्वं तत्कल्पितवं चान्त. तदपि जाग्रत्स्वप्रकल्पकाविद्याभेदेनैव व्याख्यातम् , एकपुरुषसंबन्धित्वेपि परस्परं भेदात् यच्चाविद्यान्तरतत्कार्याणामन्यदृश्यत्वे संप्रतिपन्नवत्तदविद्यात्वं तत्कार्यत्वं च स्वादिति अस्माभिरप्यविद्यानामेव ब्रह्मसंबन्धित्वाभ्युपगमाच । इन्द्रजालादिनिदर्शनं च पूर्वोठ एतेन सवितृसुपिरनिदर्शनमपि परास्तम् । तत्रापि तद्वचनात्परोक्षत्वोपपत्तेः । तथापि गुरुशि. प्ययोः परस्परमपरोक्षवाभावे कथमुपदेशः क्रियत इति चेत् । मैवम् । भूतभौतिकप्रपञ्चस्व -नचाद्वैतेत्यादिना । जाग्रत्स्वति । यत्तत्वावेदकमानागम्यं तदेकाविद्याकल्पितमिति नापि । न्यायेन परास्तम् । परकल्पितस्य परं प्रत्यपरोक्षवाभावेपि परीक्षतावभाससंभवस्योक्तत्वार। कृल्मस्येश्वरमायाविनिर्मितत्वेपि सर्वामित्वोपपतः । यतो वा इमान भूतानीति, 'अई. कृत्लस्य जगतः प्रभवः, जन्मायस्य यत' इति श्रुतिस्मृतिसूत्रभाष्यादिभिरस्यार्थस्य प्रति व्याप्तिः, जामत्स्वप्नयोर्व्यभिचारादित्यर्थः । व्यावहारिकप्रमाणागम्यत्वमसिद्धमित्याह-न चरम इति एतेनेति । व्यावहारिकप्रमाणगम्यत्वेनेत्यर्थः । दूषणान्तरमप्यन्य साम्येन परिहरति-यावदधिकारी मिति । आधिकारिकाणामधिकारनिर्वर्तकानां सहस्राक्षसहस्ररदिमव्यासवसिष्ठप्रगतीवां यावदधिकारमेवार वस्थितिः। अधिकारे तु परिसमाप्ते इहैव फैवत्वं प्राप्नुवन्ति, तेपो जीवन्मुक्तिसाधनद्वारा प्रभाविद्याया पाक्षि: कफलबनिरासफलमधिकरणं भोगेनेति, इतरे प्रारब्धफले पुण्यपापे भोगेन क्षपयित्या संपद्यते विदेह है। वल्यं प्राप्नोतीत्यर्थः । यदिच प्रतियुद्धतत्त्वस्य द्वैतभानमेव न स्यात् तदाविद्यालेशस्वीकारोपि धैरजीवनादि नामिलाह-अविद्येति । पूर्वपक्षाशयं दूषयति-नवाविद्यान्तराणामिति । एवं यदतोऽसमस्या है स्यांत त्वन्मोहादीनामप्यन्यमोहादित्वस्यैव शक्यसाधनसादिलयः । पर्यनुयोगसाम्यमेव दर्शयवि-स्वमेति । शक्यते हि वक्तुं जागरेपि समत्वं हस्यत्वात्स्वमवदिति । अयापि यया तयोरसंकरतमदनापीलयं । यच्चान्यदृश्यत्वे पाधकमुळं तदप्यनूय दूषयति-यथेति । अतिदेशमेव विशदपति-पकपुरपेति । ननु तथापि तयोरेकश्यत्वादेकपुरुषसपन्धित्वमस्त्येव, तद्वदिवापियातका सारित तार-- अस्माभिरपीति । एकसन्धित्वमलाकमपि सिक्षमिलयं. । यत्चिन्द्रका रति-न्द्रेति । पूर्वोफन्यायमेवाह-परेति । यथेन्द्रजालादेरसाधारण्ये पतेनेति कल्पितस्यैव प्रपघसानेकसाधारणत्वगमजुयाचाहयत । १ एवकारो भिजनमोऽनुपपापवयी। - ·इच्छेदः] , . . नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३८७ -दितत्वात् । अन्यथा शुक्तिरजतादिवजीवाविद्यामात्रनिर्मितत्वे जगतो जीवादिकर्तृकत्व- रासप्रयासवैयात् । जीवाविद्याकल्पितये चेश्वरस्य जीवानामीश्वरो नियन्तेयादिशु- 'स्मृतीनामप्रामाण्यासङ्गात् । एकस्य प्रपञ्चस्स बहुमोहकल्पितवानगीकारादेव तत्रोक्तदो- प्णां दूरपरास्तत्वात् । स्वीयस्खीयविद्यया च स्वस्वाविद्या निर्मितकर्तृत्वभोक्तृत्वादेर्वन्धस्य स. रणस्य निरासेन नित्यशुद्धघुद्धमुक्तस्वभावास्यवहाप्राप्तिलक्षणमुक्केरप्युपपत्तेः। ननु स्व. विधेति कथं जीवनिष्ठत्वेनाविद्या व्यपदिश्यते प्रमाश्रयत्वादविद्यानामिति चेत्सत्यम् , संबन्धित्वेपि वासामवच्छिन्नजीवरूपपक्षपातिवया प्रतिभानात् । दृष्टं हि लोके मुखमात्रसंवन्धिनोपि दर्पणस्य प्रतिविम्वपक्षपातित्वम् , दृश्यते च घट- काशमानसंबन्धिनोप्यवच्छिन्नाकाशपक्षपावित्वं, तस्मान्न किंचिदवद्यमिति । अपिच -'सूनभाण्यादिवाक्यानां श्रुतिस्मृतिगिरामपि । मुख्यार्थत्वोपपत्त्यर्थ व्यवस्थैवाभ्युपेय- १॥७॥ एवंच सति 'नेतरोनुपपत्तेस्तु, न शारीरः कर्मकर्तृव्यपदेशाच, परात्तु च्छ्रुतेः, कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धावैयादिभ्यः, यावदधिकारमवस्थितिः, परा- ध्यानातु तिरोहितं ततो यस्य वन्यविपर्ययो, प्रकाशादिवन्नैवं परः, असन्ततेश्चाव्यतिकर' 'त्येवमादीनि सूत्राणि तव्याख्यानपराणि भाष्याणि च सामञ्जस्येनोपपन्नार्थानि भवन्ति । ! 'वद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवात्तथा ऋषीणां तथा मनुष्याणां, तद्धताप- श्यन् ऋपिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्च, तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं पाधारण्यं प्रतीयत इति, तत्राह-जीवाविद्येति । यदिहि कल्पितस्य साधारण्यं न सात्तदाऽतत्साधारणा- भेजेंवीभिरविद्याभिः परिकल्पितं स्यात् तथाच सकलनियन्तृसाधारणपरमेश्वरकर्तृकत्वं न भवेत् तथाच त. प्रतिपादकश्रुत्लादिविरोधः । यश्च सूत्रकारभाष्यकाराभ्या जीवकर्तृकत्लनिरासप्रयासः कृतः सोपि थेत्यर्थः । पणान्तरं चाह-जीवाविधेति । यस्तु बहुमोहकल्पितत्वे सत्येकमुक्तौ सर्वमुक्तिदोष उक्तस्तमनझीकारेण रिहरति-एकस्येति । ब्रह्मानितसकलसाधारणकमायाविजृम्भितः प्रपञ्च इत्यभिमानः । ननु प्रपञ्चस्य तीवाविद्याऽविजृम्भितत्वे जीवगततत्त्वज्ञानादनिवृत्तेरनिर्मोक्षापात इति, नत्राह-स्वीयस्वीयेति । मसा- रणप्रपञ्चनिवृत्त्यैव मोक्षः, नतु साधारणनिवृत्त्या । विद्यमानोपि मुकं प्रति न भाति प्रविलीननिखिलकरण- गदन्धं प्रतीव रूपादिरित्यर्थः । स्वस्वाविद्येति निर्देशमाक्षिप्य समादधाति-ननु स्वखेत्यादिना हमज्ञ इति हि प्रतीतिः, नतु ब्रह्माज्ञमिति भावः । ननु चिन्मानसंबन्ध्यविद्यायाः कथं जीवपक्षपातित्वं न ब्रह्मपक्षपातिलमिति शक्यं धक्तुं, संवन्धाविशेषा. ति, तनाह-दृष्टं हीति । द्वेधाहि संप्रदायः-अविद्याप्रतिविम्बितचैतन्यं जीव इति वाऽविद्यावच्छिन्नमिति I, तत्राद्यपक्ष उदाहरणमुक्तं, अवच्छेद उदाहरणमाह-रश्यते चेति । इदानीं तु जीवातिरिक्तेश्वरमीश्व- धीनतां च जीवाना तदेकता च सूनभाष्यश्रुतिभिः क्रमेण साधयति-अपिचेति । श्लोकं विवृणोति-- वंच सतीति । इतरः शारीरः । 'कर्मकर्तृव्यपदेशा'दिति 'एवमितः प्रेत्याभिसभवितास्मीतिप्राप्तृप्राप्तव्य- या जीवपरमेश्वरयोः कर्तृकर्मभावनिर्देशान्न कर्मीभूतो मनोमयत्वादिगुणकः शाण्डिल्यविद्याप्रतिपाद्यः शारीर वद्धावद्धव्यवस्थायामपि श्रीतलिङ्गमाह-तद्यो य इति । देवानां मध्ये यो यो वीप्सया चाधिकारसंपत्ती पामपि मुक्तिः नतु तार्किकाणामिव बबैकखभावाः केचिदिति दर्शितम् । तद्ब्रह्म प्रत्यबुध्यत प्रतिबुद्ध १इदं दर्शितपदान्वयि । . यर्थ.।

·तत्वप्रदीपिका (चित्सुखी) - ३८८ [चतुर्थः दर्शयति भगवान् सनत्कुमारो, ऽभयं वै जनक प्राप्तोसि, एतावदरे सल्बमृतत्वमितिहोक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवव्राज, तद्धास्य विजज्ञौ, एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्य- मुवास, भृगुवै वारुणिः वरुणं पितरमुपससार, स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथर्याय ज्येष्ठ पुत्राय प्राहेत्येवमादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणवाक्यानि च मुख्यायें प्रामाण्यमझुवी- रन् । तस्मादेकमपि ब्रह्मानेकोपाधिभिरवच्छिन्नं लब्धनानाजीवभावं तत्र वद्धमिव यत्र विद्यया अविद्योपाधिनिवृत्तिस्तत्र मुक्तमिव भवतीति नानाजीववादेषि वन्धमुक्तिव्य- वस्थोपपद्यत इति केचिदाचार्याः प्रतिपेदिरे । का पुनरविद्यानिवृत्तिः । न तावत्सती, आत्मव्यतिरिक्तत्वे तस्याः सद्वैततापत्तेः । अव्य- तिरिक्तत्वे चात्ममात्रत्वे सदानिवृत्तेः संसारानुपलब्धिप्रसङ्गात् । तन्मात्रत्वे पात्मनस्तस्या- ज्ञानजन्यतया पूर्वमभावात् अज्ञानस्य स्वातन्त्र्यप्रसङ्गात् । नाप्यसती, तुच्छत्वे शशवि- पाणादिवत् ज्ञानाधीनत्वासंभवात् । अभावत्वे च तस्य निर्वाच्यत्वे द्वैतापातात् , अनिर्वा- च्यत्वे च तत्कारणाविद्यावस्थानादनिर्मोक्षप्रसङ्गात् । भावस्याभावो निवृत्तिरभावस्य च भावः भावाभाव विलक्षणस्याज्ञानस्य कथमभावो निवृत्तिः स्यात् । नाप्यनिर्वचनीया, अविद्या- वान् । स एव तदभवत्, नतु खर्गादिष्विव भेदेन भोगमात्रम् । एवं मनुष्यादिध्वपि । एकशतमिति । मघवानिन्द्रः । प्रजापती प्रजापतिसकाशे । एकोत्तरशतं वर्षाणि ब्रह्मविद्यार्थ ब्रह्मचर्यमुवास उपितवान् । स ब्रह्मविद्यामिति । स ब्रह्मा ज्येष्ठपुत्रायाथर्वाय । अथर्वशब्दोयमकारान्तः । सर्व विद्याप्रतिष्ठा ब्रह्मविद्या प्राह । स्मृतीतिहासादि बहिरेव द्रष्टव्यम् । अनेकजीववादमुपसंहरति-तस्मादिति । उपाधयोऽविद्या, इव द्वयेन बन्धमोक्षयोरेकानेकपक्षद्वयेपि दुर्निरूपत्वं प्रदर्यते, उकं हि संप्रदायविद्भिः 'न निरोधो नचोत्पतिन- षद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थते'ति । केचिदाचार्या मण्डनमिश्रयाचस्पतिमि- श्रमतावलम्विनः । । सत्यज्ञानानन्तानन्दैकरसब्रह्मात्मनोऽविद्यया तिरोधानं वन्धः, विद्यया तनिरत्तिश्च मोक्ष इत्युकं, तन मन ग्यविद्याश्रयत्वविषयत्वोपपादनेन जीवापेक्षाविद्यातिरोधानरूपबन्धविधा निरूपिता । तिरोधानेन हि तत्पूर्व विप. यासो विवक्ष्यते । सप्रत्यविद्यानिवृत्तिलक्षणमोक्षतत्त्वं निरूपयत्याक्षेपसमाधानाभ्या-कापुनरित्यादिना ।सन किं सद्रूपिण्यविद्यानिवृत्तिरसद्रूपिणी वा सदसद्रूपिणी याऽनिर्वचनीया या पयमप्रकारा या भात्ममानं वा, रात्र पक्षेपि किमात्मातिरिकानतिरिक्ता वा। प्रथमे चाह-आत्मेति । द्वितीये प्राह-अव्यतिरिक्तत्वेचेति । तत्रापि वक्तव्यं किमविद्यानिवृत्तेरात्ममात्रयम् । आत्मनो वा निवृत्तिमानखम् । आये प्राह-यात्ममात्य इति । आत्मनः सदातनलादित्यर्थः। द्वितीयं दूपयति-तन्मात्रेति । विद्यानिवृत्तेवाकालिकतया तमामा. स्मनोपि तात्कालिकत्वेन पूर्वमभावादानस्य सांस्यप्रकृतिवत्सातव्यं स्यादाधयाभावात् भागेनिल सादपथ बहवः कुंप्येरनिति भावः । असत्त्वपक्षं दूपयति-नापीति । तत्रापि कि निरपारयमसत्येनाभिप्रय स्या शशविषाणादि किंवा सोपाख्यं यथा घटाभावादि । आये प्राह-तुच्छत्य इति । नासित्तस संगर तीत्यर्थः । द्वितीये प्राह-अभावत्वेति । तत्रापि कि तिच्यमिति पक्ष: यया ताकिगीनामुदानि. वाच्यमिति यया भवन्नये शुकिरजतादि । उभयनापि ममेण पूरणमाह-तस्य निर्वाच्यत्य इत्यादिना। तत्कारणेति । अवियाकल्पिते त्यनिर्वाच्यं नाम तयार पार्यानिर्याच्यस्थिती सुदुपादानेनारि स्थानी त्यर्थः । नच भावाभावविलक्षणाविद्याया नितिरमार इत्यपि युनिसहमित्याह-मायस्थेति । गारमि वृत्तेरेवाभावत्यममावनिवृत्तेस्तु भावलं प्रसिदं तदुममविलक्षणाविधानियतिः रुपमगारः सार । १ विधानि छिमात्रस्वरूपसे । २ भास्मन युभयानपि । ३ मविवानिस्सि! YATREATran. पंशमा विस्तार ५४ा लागि हिम्मेरन् । ७ मनिमांपास। - ·- परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। तत्कार्ययोरन्यतरत्वापातात् । नचाविद्यातत्कार्ययोरन्यतरत्वे निवृत्तिमत्त्वमुपाधिः । अ- निर्वचनीयत्वेन निवृत्तिमत्त्वस्यापि साधनात् । नच निवृत्तेनिवृत्तिमत्त्वेऽनवस्था । निवृ. तिमत्प्रध्वंसपक्षे प्रध्वंसमालावदुपपत्तेः । प्रध्वसप्रध्यस इन प्रतियोगिनो यन्धस्यानुन्मज- नादेवापुनरावृत्तिनुतेरप्यव्याकोपात् । तस्मादनिर्वचनीयत्वे अविद्यातहकार्ययोरन्यतरत्व प्र- सज्यत एव । नापि पञ्चमप्रकारा, सदसद्विलक्षणतया तस्या अप्यनिर्वचनीयत्वप्रसगात् । सदसद्विलक्षणमनिर्वचनीयमिति लक्षणागीकारात् । ननु नेदं लक्षणं किंतु ज्ञाननिव- य॑मनिर्वचनीयम्, नचाज्ञाननिवृत्तिर्ज्ञाननिवा, ज्ञानजन्यत्वात् । ज्ञानानिवापि च सा बाधगोचराऽतो न प्रपञ्चमिथ्यात्वसाधन सव्यभिचारम् 'नेह नानास्ति किचनेति प्रतिप- नोपाधौ निषेधात्मवाघोऽज्ञाननिवृत्तेरपि तुल्य इति चेत् । मैवम् । अज्ञाननिवृत्तेहाज्ञान- रूपतया तज्जन्यत्वाभावात् , 'ज्ञातोऽर्थतज्ज्ञप्तिाऽज्ञानहानि रितीष्टसिद्धिकारैरभिधानात् , 'विद्यैव वाद्वया शान्ता तदस्तमय उच्यत' इति ब्रह्मसिद्धिकारैरप्युक्तत्वात् , ज्ञानजन्यस- स्कारे च ज्ञाननिवत्यै व्यभिचारात् । ननु तन ज्ञानान्तरेण ज्ञानान्तरजन्यसंस्कारो निन- तते नतु तेनैवेति वैपम्यमिति चेत् । मैवम् । ईश्वरज्ञानजन्यस्य जगतस्तज्ज्ञानेनैव निव- य॑त्वागीकारात् , उत्पाद्य घटं नाशयिष्यामि इत्यभिसंधानस्थले कुलालज्ञानजन्यघटस्य भावत्वेपि तुल्यम् । एतेन सदसद्रूपपक्षोपि प्रतिक्षिप्त , अविद्याया सदसद्रूपत्वे हि तनिवृत्ते सदसद्रूपता स्यात् । अनिर्वचनीयपक्ष दूषयति-नापीति । ननु नानिवचनीयत्वस्याविद्यातत्कार्यत्वेन प्रतिवन्ध , निट त्तिमत्वस्य तत्पयोजकत्वात् । नच निवृत्तेनितिमत्त्वमस्ति, अनवस्थानादपुनरावृत्तित्वव्याकोपाच्च । अतो निवृत्तिमत्त्व व्यावर्तमानमविद्यातत्कार्यान्यतरत्वमप्यतो व्यावर्तयतीसानन्दयोवाचार्योक दूपयति-नचा विधेति । साधनव्यापकत्वादनुपाधिरित्यर्थ । तत्र च बाधक परिहरति-नच निहत्तेरिति । यथाहि प्रध्वसध्वसवादिनामनवस्था न दोष एवमित्यर्थ । अपुनरावृत्तित्वविरोध परिहरति-प्रध्वसप्रध्वंस इति । यथाधुत्तरोत्तरध्वसानामपि प्रथमपदार्थविरोधितया तथाऽनुन्मजन तथाऽविद्यानिवृत्तिमालायाश्चापि प्राची नाविद्याविरोधित्वादेव तदनुन्मजनादपुनरावृत्त्यविरोध इत्यर्थ । पञ्चमपक्ष दूपयति-नापीति । भय सदसद्विलक्षणत्वेपि किमित्यनिर्वाच्यता, तनाह-सदसदिति । तत्र यदुक्क न्यायरत्नावलीकारस्त- दुद्भावयति दूषयितु-ननु नेदमित्यादिना । नन्वियमपि ज्ञाननिवत्यैव, तनाह-नचेति । स्यादेतत् । एवविधाप्यविद्यानिवृत्तिदृश्या तावदभ्युपेयते आत्मव्यतिरिक वातथाच यदि नेय ज्ञाननिवा तर्हि दृश्यल हेतुरनैवानकान्तिकमिति, तनाह-ज्ञानानिवापीति । ज्ञाननिवलखमन्यत् ज्ञानवाध्यत्व चान्यदित्य भिमान । अथ कथ वाध्यत्वमस्या इति, तनाह-नेह नानेति । तदेतदूषयति-मैवमिति । नहि विरो- ध्युदयमन्तरेण विरोधिनिवृत्तिर्नामान्या दृश्यते युज्यते वेत्यर्थ । अनाचार्यसमतिमप्याह-ज्ञातोर्थ इति । मण्डनमिश्रसमतिमप्याह-विद्यैवेति । तदस्तमय अविद्यास्तमय । किच किं जात्युपाधाविय व्याप्ति यज्ञानजातीयनय तत्तजातीयेन न निवलत इति, किंवा व्यक्तौ । आये व्यभिचारमाह-शानजन्येति । द्वितीयमुद्भावयति-ननु तनेति । अत्रापि व्यभिचारमाह-मैवमीश्वरेति । जगत्सहारेपि सृष्टिवी वरज्ञान निमित्तमेवेति भाव । अथाप्यनीश्वरज्ञान एवेय नियतिरिति ब्रूयात् , तर्हि तनापि व्यभिचारमाह- उत्पाद्य घटमिति । एक हीद ज्ञान यदुपाद्य नाशयिष्यामीति भाव । यश्च ज्ञाननिवर्त्यलज्ञानबाधयोर्भ- दमादाय दृश्यबहेतोरनेकान्तिक्तावारण तदप्यसत्, ज्ञाननिवर्यखातिरिक्तस्य ज्ञानबाध्यत्वस्यानिरूपणादि- १ निवृत्तिमान् प्रध्वस इति पक्षे इत्यर्थ 1२ व्याप्तिरित्यर्थः । .

·। ३९० तत्त्वप्रदीपिका ( चिरसुखी.) [चतुर्थ तेनैव ज्ञानेन निवय॑त्वदर्शनाच । अज्ञाननिवृत्तेश्च झानानिवर्त्यत्वे प्रपञ्चमिथ्यात्यसाथ नस्य तन्न व्यभिचारात् । ज्ञानानिवर्त्यत्वेपि वाध्यत्वात् न व्यभिचार ,इतिचेत् । न ज्ञाननिवर्त्यत्वमन्तरेण वाध्यत्वस्यानिरूपणात् । सविलासाज्ञाननिवृत्तिर्याप इत्यङ्गीकर णात् । नाप्यात्मैवाज्ञाननिवृत्तिः, आत्मनः सदावनत्वेनाज्ञाननिवृत्तेरपि वथावे संसारा- भावप्रसङ्गात् । आत्मनस्तत्त्वज्ञानसाध्यत्वप्रसङ्गाय । ज्ञात आत्मा अज्ञाननिवृत्तिर्न स्वरूपेणै- वेति चेत् । न । ज्ञानस्य विदोषणत्वे नित्यत्वे च मोक्षदशायामपि अन्त:करणादेवस्थान- प्रसङ्गात् । अनित्यत्वे चाज्ञाननिवृत्तिरूपाया मुक्तेरप्यनित्यत्वापातात् । नच ज्ञानोपलक्षित एवात्माज्ञाननिवृत्तिः । उपलक्षितत्वस्य नित्यत्वानित्यत्वयोः प्राचीनदोपानुषगात् । तस्मा. नाज्ञाननिवृत्तिरुपपन्नेति । अत्रोच्यते-'निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः । उप- लक्षणनाशेपि स्यान्मुक्तिः पाचकादिवत् ॥ ८॥ यथा लोके सकारणस्य कलधौतवि- भ्रमस्य ज्ञाता शुक्तिरेव निवृत्तिः । नच तत्रापि नेदं रजतमित्यन्योन्याभावज्ञानं तन्नि- वर्तकमिति युक्तम् । अपरिज्ञाते शुक्तिशकले धर्मिप्रतियोगिसव्यपेक्षस्य तस्यैवासंभवात् । परिझाते तु तेनैव तदुपपत्तावितरस्य कृतकरस्य वैयर्थ्यात् । इदमाकारपरिज्ञानस्य च भ्रान्तौ विद्यमानस्य तदविरोधात् । तथेहाप्यनृतजडदुःखानात्मद्वैतविरोधिसत्यज्ञानान- न्दानन्ताद्वयलक्षणं ब्रह्मैव वेदान्तवाक्यजनितब्रह्मैकाकारान्तःकरणपरिणामदर्पणप्रतिवि- म्वितं सविलासाज्ञाननिवृत्तिरिति युक्तमभ्युपगन्तुम् । नच ज्ञाततालक्षणोपलक्षणनाशे .. । .. स्याह-अज्ञानेत्यादिना । अपसिद्धान्तश्चेत्याह-सविलासेति । षष्ठं पक्षं धूपयति-नाप्यात्मैवेति । आत्मनित्यत्वव्याहतिश्चत्याह-आत्मन इति । ज्ञानस्य विशेषणत्व इति । ज्ञात आस्मेसन पृत्तिरूपं तावज्ज्ञानं वक्तव्यं, खरूपज्ञानं प्रति कर्मलाभावात्ततश्च तद्यदिविशेषणं नित्यं च तदा जन्यस्य कथं नित्यलमि- त्यास्तां तावत् । सन्तानरूपेण चेन्नित्यत्वं तथापि तत्कारणान्तःकरणादेवस्थानान संसारतो विशेषः स्यादि. त्यर्थः । अथैतदोषभयादनित्यमेवाजीक्रियते तर्यपुनरात्तित्वव्याकोप इत्साह-अनित्यत्वे चेति । ननु ज्ञानोपलक्षितात्मरूपमविद्यानिवृत्तिस्तेन विशेषणपक्षप्रयुक्तदोपद्वयनित्तिरिति, तत्राह-नच शानेति भना. प्युपलक्षितखधर्ममादाय दूषणद्वयं सुवचमित्यर्थः । पूर्वपक्षमुपसहरति-तस्मादिति । भास्मैवाज्ञानहानि. रिति पक्षं परिगृहन्नुपपादयति-उपलक्षणेति । यथाहि लोके पचनलयनादिक्रियानित्तावपि देवदत्तः पाचको लावक इति प्रतीयते व्यवहियते तथेहाप्युपलक्षणशातत्वनाशेपि मुक्तिः स्यादिति । लोकार्य वि. गोति-यथा लोक इति । कलधौतं रजतम् । ननु न शुकिज्ञानं रजतविभ्रमनिवर्वकं येन शातशुचिरेव तमित्तिः स्यादपितु नेदं रजतमित्यन्योन्याभावशानं तथाच शातान्योन्याभार एपान्यद्वा तमित्तिरिति कथमधिष्ठानमात्रत्वं तन्निवृत्तेरिति, तत्राह-नच तनापीति ! पुतो न युफमित्यत भाद-अपरिपात इति । धर्मितया प्रतियोगितया या अधिष्ठानस्य पूर्वभावित्वात्तेनेव च तदारोपनियतेः संसर्गमामारोपस्य चाधस्तादेव निरस्तत्वादन्योन्याभावज्ञानमर्थसिद्धानुवाद इत्यर्थः । नन्विदमाकार शानमेयान्योन्यामावशान- जनकं न शुक्तिज्ञानम् अतो न कृतकरत्वमिति, तवाह-दमिति । तद्विरोधात् भ्रान्सपिरोपातन न सभयतीति शेषः । इममेव न्याय प्रतस्थलेपि योजयति-तथेदापीति । अनन्तेतियानामत्यविधा फार निर्देशः । अप्रत्यग्भूतं हि यस्तुतः परिच्छितं भवेदिति । उपरा विगोति-नय शासति । ये ल - १शायमानेनेति शेषः।

·परिच्छेदः] नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। "तेन घटितस्य मुक्तस्याभावप्रसङ्गः, पाचकांदिवदवस्थानोपपत्तेः, नहि लोके पचनल- धनादिक्रियायानतिवृत्तायां देवदत्तः पाचको लावको न भवति न वा तथा व्यवहियते । एतेनाज्ञाननिवृत्तेरनित्यत्वे पुनरज्ञानस्य संसारस्य चोन्मजमापत्चिरित्यादयो दोपाः प्रत्यु- दस्ताः । शुक्तिशक्लादी ज्ञाननाशेन ज्ञातत्वोपलक्षणनाशेपि निवृत्तस्याज्ञानल तद्विलासस्य चा पुनरुन्मजनादर्शनात् , पुनरुद्भयतो रजवादिविभ्रमस्याज्ञानान्तराधीनत्वात् , यावन्ति ज्ञानानि तावन्ति वन्निवान्यज्ञानानीत्यभ्युपगमात् । इह च 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिय- त्ति'रिति श्रुतेरशेषाज्ञाननिरासात् पुनः संसारशकातकानवकाशात् । तस्मात् 'विगीताज्ञानहानिः स्यात् ज्ञावाधिष्ठानमात्रकम् । तत्त्वाद्यदित्यं तत्ताडग्यधा शुक्त्यादिकं मितम् ॥ ९ ॥ एवं सति 'यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः, यत्र- स्वस सर्वमात्मैवाभूदित्याद्याः श्रुतयः सर्वस्य द्वैतजातस्यात्ममात्रतया प्रविलयमुपपादयन्यो मुख्यार्थतामझुवीरन् । इतरथाऽनिर्वचनीयस्य पञ्चमप्रकारस्य वा अज्ञाननिवृत्तिरूपस्या- झीकारे संसारदशायामिव केवलात्ममात्ररूपेणावस्थानासंभपादुदाहृताः श्रुतय उपचरि- तार्थाः कर्थिताः स्युः । तस्मादुत्पन्नात्मविज्ञानस्य ज्ञात आत्मैव सविलासाज्ञाननिवृत्तिरिति- स्थितम् । ननु ज्ञात आत्मैव चेत्सविलासाज्ञाननिवृत्तिस्तदोत्पन्नविज्ञानस्य शरीरादिप्रतिभासानु- पंक्षं दोपबहुलतया मलीमसं मन्यमानाः प्राहुः, अत्रकेचित्परिहारकातरतया परिहारमाचक्षते-आत्मैवा- शानहानिरिति । तेषामनुशयमुन्मूलयति-पतेनेति । एतेने येतद्विशदयति-शुक्तीति । ज्ञातत्ववि- शिष्टपक्षपरित्यागादेव तत्प्रयुक्तदोपशान्तेः पयमप्रकारे च प्रमाणाभावात्परिशेपस्य चैतेनैवोपपत्तेरनुत्थाना- दिति भावः । ननु पुनरपि तत्रैव विभ्रमदर्शनादुन्मजनमस्त्येवेति, तनाह-पुनरुद्भवत इति । नन्वेक- मेवाज्ञानमिति, तनाह-यावन्तीति । अंशा वा प्रदेशा वा अवयवा वस्तुतन्त्राश्चाङ्गीक्रियन्त इति न तस्यै- वोन्मजनमिति भावः । नन्वनापि संसारान्तरस्याज्ञानान्तरस्य च पुनरुद्भवोस्विति, तनाह-इह चेति । आतङ्को भयम् । ननु भवत्वेवं संभावना किं पुनरत्र प्रमाणमिति, तदाह श्लोकेन-विगीतेति । लौकिकविभ्रमनिर. स्यार्थान्तरतापरिहाराय विगीतग्रहणम् । तत्त्वात् अज्ञानहानित्वात् । यथा शुक्यादिकमिति तदज्ञाननि- वृत्तेपलक्षणम् , शुक्त्यादिमानाज्ञाननिवृत्तिर्यथेत्यर्थः । एवमनुप्राहकतर्कस्थलीयमनुमानमुक्सानुप्राह्यभागम- प्याह-एवं सतीति । विजानतः पुंसो यस्यामवस्थायां सर्वाणि भूतानि, भवन्तीति भूतानि कार्यमानम् आत्मैवाभूत्तन तस्यामवस्थायां को मोहः कः शोक इति श्रुत्यर्थः । यदि हि पञ्चमप्रकारः स्यात् तदा कथ- मात्मैवात्मव्यतिरिक्तं समस्खं वस्त्रभूदिति निदिश्येत । अथ तेस्याप्यारोपितलाद्वाखववृत्तेर्नात्ममानवं, तकि. मनिषचनीया अथ च पञ्चमप्रकारेतिव्याहतं वक्तुमारब्धम् , एवं 'यनलस्ये'त्यादावपि, कदर्थिता उद्वेजिताः पीडिता इति यावत् । वादार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । तदेवमविद्यानिवृत्तिर्मुक्तिरित्ययम उपपादितः, इदानीं तत्रैव जीवन्मुक्तिलक्षणावान्तरविशेपमुपपादयति मुक्तिसिद्धये । तथाहि-ज्ञानं ह्यविद्यानिवर्तकं, तच तदुदयसमसमयमेव भवितुमर्हति, अविधिलक्षणत्वेन कालान्तरफलत्वाभावात् , शुक्त्यादितत्त्वज्ञानेषु समसमयतादर्शनाच । तदिह यदि जीवति ज्ञानमुत्पन्नमप्य- विद्यां न निवर्तयेत् का वार्ता कालान्तरे तन्निवर्तते, जीवत एव च ज्ञानोत्पत्तिः, इतरथा तदुत्पादककरणा- १ अशाननिवृतिरूपस्येत्यर्थः ।

·तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) "(चतुर्थ भासजनकस्तु मायालेशो जीवन्मुक्तस्यानिवृत्तः समाध्यवस्थायां तिरोहितोऽन्यदा देह भासजगदाभासहेतुतयानुवर्तते । प्रारब्धकर्मफलोपभोगावसाने तु निवर्तते । शुदिर 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपईयत्त' इत्याद्या मायां विविधाकारां दर्शयति । नच लेशस्यापि धितत्त्वज्ञानोदयानिवृत्तिः किं नस्यादिति वाच्यम् । प्रैवलैः प्रारब्धकर्मभिर्ज्ञानल प्रति द्धत्वात् । तथाहि-विद्यार्थानि कर्माणि कर्मान्तरारब्धशरीरे 'फलं जनयन्ति । अन्य ज्ञानार्थानामपि कर्मणां भोगार्थत्वप्रसङ्गात् । तथाच शरीरारम्भककर्माण्युपजीव्य ज्ञा र्थानि कर्माणि तदविरोधेन वफलं प्रयच्छन्तीति युक्तम् । तथाच तैः प्रतिवद्धशक्तिर तत्त्वज्ञानमविद्यालेशं न निवर्तयति । न कर्मणामप्यविद्याकार्यतया तन्निवृत्तौ निवृत्तिः, तजनका विद्यालेशस्यानिवृचः नन्वेवं सतीतरेतराश्रयत्वं तत्त्वज्ञानशक्तिप्रतिबन्धककर्मणामवस्थानादविद्यालेशानुवृत्तिः । नुवृत्तौ च कर्मणामनुवृत्तिरिति, मैवम् । 'भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यत्र भूयोनि तिरिति विशेषणादुभयविधमायाकारनिवृत्तेराकारान्तरानुवृत्तेश्च मानान्तरेणाधिगमा प्रतीतावितरेतराश्रयत्वाभावात् । 'अन्ते विश्वमायानिवृत्ति' रिति च श्रवणात् । प्रारब्ध लकर्मलक्षणस्य विद्याशक्तिप्रतिवन्धकस्य फलोपभोगेन निवृत्ती प्रतिबन्धाभावे तत्त्व नान्निःशेपाविद्यानिवृत्तिरिति प्रतीतेश्च । पारमार्थिकत्वार्थक्रियासामध्यरहिततया ज्ञातस्यापि प्रपञ्चस्य शुक्तिरजतादिवत्तत्समर्थकस्तृतीय आकार इत्यर्थ एतेपा च क्रमेण नियतकज्ञानशरीराणि दर्शयति-तत्रेत्यादिना | तत्त्वसाक्षात्कारेणेति । अद्वैतार वस्तुसाक्षात्कारेणेत्यर्थः । ननु यदि साक्षात्कारे जावेपि जीवन्मुक्तस्य समाध्यवस्थायां तिरोहितोऽन्य चोदो वर्तेत कश्चिदाकारः देन तर्हि तस्य निवृत्तिस्तनाह-प्रारब्धेति । उक्तार्थे श्रुतिमपि प्रमाणयति- श्रुतिरपीति । इन्द्रः परमेश्वरः । इदि परमैश्वर्ये इति भैमसेनिस्मृतेः । आदिशब्देन 'भूयश्चान्ते विश्वमार निवृत्तिरित्याद्या गृह्यन्ते । 'माया तु प्रकृति'मित्यादावेकत्वेन प्रतिपादितमायाया मायाभिरित्यादिवर भिधानमाकारभेद एव घटत इतिभावः । उत्तराध व्याचष्टेनच लेशस्यापीत्यादिना । इदानीं प्रा धर्मणा ज्ञानापेक्षया प्राबल्यमुपजीव्यतयोपपादयति-तथाहीत्यादिना । नन्वन्यैरेव तिमिश्विक भिज्ञानार्थमेव देहमुत्पाद्य तत्त्वज्ञानमुत्पाद्यता किमिति कर्मान्तरारब्धशरीरोपजीवनं ज्ञानोत्पादकाना, तथा ज्ञानोत्पत्ती देहनियतन फिरिति, तनाह -अन्यथेति । भवतु कर्मान्तरारम्धशरीरे फलजनकत्वमे ततः किमिति, तनाह तथाचेति । ननु भवतु ज्ञानोत्सादककर्मणां प्रारब्धकर्मापेक्षया दौर्बल्यं, ज्ञानस्य किंमायातं येनोपनं ज्ञान तानि न. निवर्तयतीति, तनाह-तथाच तैरिति । उत्पद्यमानमेव तावत्स प्रतिवद्धशक्तिक कारणवशादुत्पद्यतामिति भावः। यत्तु प्रारम्धकर्मणां निरुपादानतया स्थिति रेव नोत्पद्यते कुत. प्रतिबन्धकसमित्युकं तत् परिहरति- नच कर्मणामिति । निरुपादानक्त्वमसिद्धमित्यर्थः । ज्ञप्तावितरेतराश्रयं शवे-नन्वेवमिति । ना प्रारधर्मभिरेवाविद्यालेशावगति श्रुतिषशादपि शक्याधिगमलादिति परिहरति-मैवं भूपधेति 'तस्साभिष्यानो'जनात्तखभावाद् भूयथान्ते विश्वमायानिवृत्ति'रिति श्वेताश्वतराणा मन्त्रोपनिषदि भूयते । मः च भूयोनितिधिसायानितिरिति प्रतीयते, तत्र विवाहणेनानेकमायाकारप्रतीतिवेषां च प्रमेण निति भूयोनिवृत्तिरिति पौन:पुन्यापरपर्यायक्रियासमभिहाराभिधायिना भूय शन्देनावगम्यते । भन्ते नितिरिल नेन विदेहकवल्यावस्थायां विलीयमान कधिदाकारः प्रवीयते । अन्ते विश्यमायानिवृत्तिरिति । पूर्वमशेषमायाऽनितिरिति च प्रवीयसे । १७पनीम्यस्वादिशी श्रेष.. । ।

·(ग्छेदः नयनप्रसादिनीव्याख्यायुता। ३९५ अतएव क्षीयन्तेचास्येति सामान्यश्रुतैः प्रारब्धकर्मव्यतिरिककर्मनिवृत्तिपरत्वोप. तिः, 'तस्य तावदेवं चिरमिति विदुपः प्रारब्धकर्मतकार्ययोरवस्थानाधिगमाच, 'सद्धास्य जाविति विस्पष्टज्ञानोपजननस्याश्चर्यवत्मतिपादनात् परोक्षज्ञानविषयत्वानुपपत्तेः, अन्यथा तवाक्यस्य परोक्षज्ञानस्यावश्यंभावितया तत्प्रतिपादनवेयर्थ्यात् । नच 'ज्ञानिनस्तत्वद- शेन' इति स्मृतिः परोक्षनिश्चयवतस्तदभ्यसनशीलस्य प्रतिपादिका, दर्शनशब्देन साक्षा- कारस्यैव रूपादिदर्शनस्येवाभिधानात् । स्वात्मनि चापरोक्षे परोक्षज्ञानस्य विधमत्वात् । व सुसादिविषयपरकीयानुमानादिज्ञाने व्यभिचारः । स्वापरोक्षस्य स्वपरोक्षज्ञानविप हरवे विभ्रमत्वाङ्गीकायत् । नचाकारिनिवृत्तौ तदाकारावस्थानासंभवः, सामान्यविशेषघटितस्यापि वस्तुनो विशे. निवृत्ती सामान्याकारावस्थानस्य परीक्षकैरभ्युपगमात् । 'नच साधक एवावस्थाविशेष प्राप्तः खितप्रज्ञो गुणातीतश्च, 'प्रजहाति यदा कामा'नित्यायमिहितविशेषणानां वनानु- पत्तेः । नहि सर्वकामानां विमोकः परमात्मसाक्षात्कारमन्तरेणोपपन्नः । 'रसर्ज तदेवं प्रारधर्मणां प्रमाणमार्गेण विदेहनिर्वाणावस्थानाधिगमात् 'क्षीयन्त' इति सामान्यश्रुतिः संकोच- महतीत्याह-अतएवेति । ननु तस्य तावदेवेति श्रुतिः परोक्षज्ञानिविषयतया प्रत्याख्यातेति, तनाह, तद्धास्येति । तेन ह्याश्चर्य द्योत्सत इत्यर्थः । ननु परोक्षज्ञानोत्पत्ताविदमाश्चर्यमस्तु श्रुतेः, भवति हि मूर्ख- वनुत्पद्यमानं परोक्षज्ञानमपि युद्धिमत्सूत्पद्यमानमाश्चर्यहेतुरिति, तत्राह-अन्यथेति । अधीतवेदो विदि- उपदतदर्थसंगतिकः श्रवणेऽधिक्रियते, नच तस्य परोक्षज्ञानसाधनोत्पतिराश्चर्यहेतुः प्रत्युतानुत्पत्तो गाँव स्यादिति भावः । स्मृतेरन्यथासिद्धि परिहरति-नच ज्ञानिन इति । किचापरोक्षे परोक्षज्ञानं विभ्रान्तमेव । नच परस्य परात्मानुमाने व्यभिचारः । खापरोक्षे सपरोक्षविज्ञानस्य विभ्रमत्वाव्यभिचारादित्याह-स्वात्म- चेति । यत्त्वाकार्यविद्यानिवृत्तावाकारावस्थितिर्न संभवतीत्युक्तं तत्परिहरति-नचाकारीति । अनुर- व्यारत्तात्मकं हि समस्तं वस्तु भारभिप्रेयते । यथाहुः-'कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना । हेमात्मना समाऽभेदः कुण्डलायात्मना मिदे'ति । तत्र यथा कटककेयूरायाकारनाशेनाकारिनिस्तावप्याकारान्तरस्यानुवृत्त- यानिवृत्तिखथेत्यर्थः । यदिचात्र तार्किको विप्रतिपद्येत तं प्रति सामान्यविशेषयोरत्यन्तमेदस्य समवायस्य च चिरातीतखण्डनस्मा- णेन संमतिरानेतव्या। नचाकारादतिरिक्ताकार्यपि निरूपणसहिष्णुः यनिवृत्त्यास्यापि निवृत्तिरापाद्येत । ननु थाप्यविद्यायाः कोयमाकारः किंमवयवः किं वा तद्धर्मः । नोभयथापि । किं तर्हि अविद्यैवावस्थान्तरमा- ना । विचित्रशक्तिह विद्याऽतः प्रारब्धभोगकमैतत्कारणमात्ररूपेण तिष्ठतीसभ्युपेयम् । किंच स्थितप्रज्ञत्वेन र गुणातीतत्वेन च जीवन्मुक्तमेव भगवद्गीता प्रतिपादयति, न साधकं शमादिसम्पन्नमपि, तस्मात्मसाक्षारकारा- मावेन तत्प्रयुक्तसकलकामप्रहाणाभावादित्याह--नवेत्यादिना ! साधकः फलायोपात्तस्मादसाधनः । अव. थाविशेषम् उपसर्जनीभूतमनोनाशवासनाक्षयाभ्यासशालिवरूपम् । अन्तःकरणधर्माणां कामानां निगृत्ति प्रति वेवितात्मसाक्षात्कार एव हेतुरित्येतदपि तत्रैव दर्शितमित्याह-रसेति । रसः कामः, दृष्ट्वा साक्षात्कृत्य । . १ पुरुषस्येति शेषः । २ विदेहनिर्वागासागवस्थानाधिगमादिति पाने भाति ।

·३९६ तत्त्वप्रदीपिका (चित्सुखी) [चतुर्थः . रसोप्यस्य पर दृष्ट्वां निवर्तते इति स्मरणात दा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा • येऽस्य हदि श्रिताः । अब मोऽमृतो भवत्या ब्रह्म समभुत'इतिश्रुतेश्च । तदेवं श्रुतिस्मृतिपुराणादिष्या थुप्यमाणा जीवन्मुक्तिः प्रद्वेपमानण नापलपितुं शक्यत इति सिद्धम् ॥ इति श्रीगो *डेश्वराचार्यपरमहंसपरिव्राजकाचार्यज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्यश्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्री चित्सुसमुनिविरचितायां तत्त्वप्रदीपिकायां चतुर्थः परिच्छेदः ॥४॥ एतदेव श्रुतिरारण्यकी प्रकाशयतीत्याह-यदेति । फलितमाह-तदेवमिति । इति श्रीमत्परमहसपरिवा जकाचार्यप्रत्यकप्रकाशपूज्यपादशिष्यस्य प्रत्यखरूपभगवत कृतौ तत्त्वप्रदीपिकाटीकाया नयनप्रसादिन्य चतुर्थ परिच्छेद ॥ ४ ॥ श्रीकाशीनाथतनुज, रघुनाथेन धीमता।। छाताग्रामनिवासेन, टिप्पणीय कृता बुधा ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।