·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। श्रीश्रीगणेशाय नमः। शिवादीनपि कमाणि कारयन्ती जनानिय । मायावलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ॥ उट-ग्लोकाः ! "विपचनध्वान्त सहलानवः, सनीहितार्थार्पणकामवेनवः । अपारसं सारसमुद्रसेतवः, पुनन्तु नां ब्राणपाणवः ॥१२॥" "वातावविधममिदं वसुधाधिपत्य, मापातमावमधुरा विषयीपभोगाः । प्राणाः कुशाग्रजलबिन्दुसमा नराणां, धर्म; सखा परमही परलोकयाने ॥१॥" 'नौखा वहिभवनतीऽश वमुघि दग्ध , दत्त्वाञ्जलिं सपदि वन्धुजनो निहत्तः । एकाकिनस्तपननन्दनमन्दिरंधु, गोविन्दबन्धुरसि मे परमस्वमेव ॥१४॥" "विषयो विसिनौदलाम्बुब, इपुरपायि न सम्पदः स्थिराः । अनपाधि नगनन्दिनी,चरणाराधनमेव केवलम् ॥१५॥" "इयं ब्राह्मणनौ-राजन् ! विपरीता भवार्णवे। सरन्ताधः स्थितास्तस्या मज्जन्तुपरिसंस्थिताः ॥१६॥" "निईनं निधन तयो योस्तारतम्यविधिमुग्धचेतसा। ख्यापनायविधिना पुरा कता, रेफ एव जय वैजयन्तिका ॥१७॥ "प्राण घनिनामेव धनलोभोऽभिवर्द्धते । पश्य कीटियोपेतं लक्षाय प्रणतं धनुः ॥१८॥" "सरलयीः सखि । सख्यमनारतं, कुटिलधीर्घटनैव न जायते। यदि भवेत् सरलस्य कुटिलेन वा, न चिरमस्ति धनुःशरयोरिद ॥" "अयि बनप्रिय ! विस्म त एव किं, बलिभुजी विघसी भवताधुना। यदनयैव कुहू रिति विद्यया, न पततश्चरणौ धरणौ तव ॥" ८ ·क्रोधः। क्रोधी हि विषमो रिपुः पारीर निवसति । यो हि क्रोधस्य वश- तामियर्ति स जीवदवस्थायाभव पशुल्व लभेत, वा पशुतोऽपि हीनतर: स्यात्। क्रोधः खलु पश्चात् पश्चादविश्रान्त परिचमति लब्धावस- रस्तु क्रोधिनमधःपातयति। क्रोधपरतन्त्रात् नरात् दया दूरीभवति पैशुन्यं तस्मिन् पतिष्ठते, तं लज्जा परित्यजति, साहसं भजते, उपचिकीर्षा पलायते, द्रोहः सञ्चरति, गुणग्राहित्व तिरोभवति, ईर्षा समुपैति, सत्यमपगच्छति, असूया समभ्येति, दाढत्व निर्याति, स परस्खमपहरति, देयमपि धनं नार्पयति, कलापि ऋणमपथे धनं विरजति । क्रोधपरतन्तः सुज- नोऽपि दुर्जनति, सौम्यशीलोऽपि अग्नीयते, ब्राह्मणोऽपि चण्डाला- यते, शान्तोऽपि उन्मत्तायत, चक्षुष्वानपि अन्यायते, सुन्दरोऽपि विकतायते, नरोऽपि वानरायते, किमधिक क्रोधापहृतबुद्धिः पितर- मपि स्यालकेति आक्रोशति, अात्मानमपि रज्जा गले उद्दधाति । क्रोधिनः सकाशात् गुरुर्लघुरिति हितमहितमिति मतिरपसरति अतएव क्रोध जहाः। अस्मद्देशे कश्चिदन्ताजो रस निष्कासयितु खरतरोरग्रे उद- स्थात्। तस्मात् स्वक्षेत्रे शस्यमदतीं गां अद्राक्षीत् । अवतीर्थं च तस्मात् क्रोधाधीरः खज्जूरच्छेदनं तीक्षण मूलता वक्रदात्र टहीला दावमूलस्थकाष्ठदण्ड न गां ताड़यामीति कत्ला दृढ़मुष्टिवद्ध दान तीर्यगुद्यम्य यावद् गा प्रहां मैच्छत्, तावञ्चन्द्रा कारेण दानामेण पश्चात् गतेन खकन्धरमच्छ त्सीत् अतएव हे विद्यार्थिनः ! क्रोधमनुसृत्य यत् कर्म कर्तुमिच्छथ, तत् कम्म कुरुत, परन्तु क्रोधाधीनाः सन्तो न कुरुत। क्रोधे प्रशमिते विबिच्य किञ्चित् कालान्तरमासाद्य कुर्युश्चत् तदा सुष्छु, भवेत्। प्रवहति प्रचण्ड भभाप्रभञ्जने किमिति समुद्र वहिन चाल ·यभीतभूतः । । येयुः ? क्रोधवशवर्तिनो विपत् सततं स्वकराग्रे सन्तिष्ठते। क्रोध- वशवर्तित्व रसनया क्षुरधारालेहन भुजङ्गमुखचुम्बन, हारमवरुध्य स्वग्रहे वङ्गिप्रक्षपणञ्च समम् । एकदा कश्चिद्धामण: "ब्राह्मणीमेवमन्वयात्-अयि ठहिणि ! पुनः पुनर्निषिध्यमानापि त्व' कथं टहपटले श्रावस्त शोष- यितु ददासि ? एवं क्रियमाणे वस्त्रस्य ऊर्खाई न सम्यक् प्रस- रति सुतरां न शुष्यति, अथ बायुना भूमौ पातयति ततो धूलयो मलिनयन्ति वस्तम् । एवं प्रबोधितापि स्टहिणी श्रुत्वापि नाशृणोत्। अथापरटुयः भूमो तथा लुठितं वस्त्रमालोक्य मुटुं- निर्भत्स्य च ब्राह्मणों बिरराम । अथापराओं ब्राह्मणः प्रेयसीप्रदत्त ताम्बूलं चर्वन् मृदु चाटु च प्रजल्पन् मृदु मृदु हस च पश्यन्या रहियाः तत् वस्त्र एकधा द्विधा त्रिधा च काला छिन्त्रवान्, ब्रायणी तु कपोलान्तरेव किमपि मन्दं मन्द बावच्यमाना स्फीतमुखीबभूव । । ब्राह्मणस्तु पुनः सुन्दर- तरं वस्तमन्यत् प्रदाय तो प्रसादयन् न पुनर्माचनमवहेलय पाद- वस्वञ्च ग्टहच्छदौ मा प्रार्प य एवं चिराय अनुषिशत् । यदि मन्यध्वं नापराधिन जमावहै तदा-- "अपराधिनि चेत् क्रोध: क्रीधे क्रोधः कथं न ते । धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णा परिपन्विनि " वशीकृतभूतः । (पूर्बप्रकाशितात् परम् ।) सुखं खलु अदृष्टायत्तं प्राणिनाम् । बलात् समयमनुकूलयितुं कोऽपि न शकते, असा सुखमधीनीकत कोऽपि न क्षमते, निरिणी श्रोतोऽपि प्रतिकूलयितु कोऽपि नष्ट, अदृष्टमपि प्रसा- दयितुं' कोऽपि न प्रभवति ।

·संस्कृतचन्द्रिका। । वशीलतभूतोऽपि वामदेवः सत्वपि प्रभूतेषु धनेषु विद्यमाना- खपि अमरावतीप्रतिमासु पुरीषु न शान्तिमधिगच्छति। सत्यामपि पयःफेणनिभायां शय्यायां निकामं न शेते, विद्यमानेषु विविधेषु भोक्तव्येषु च न भुङ तो, एवं न विहरति, न क्रीड़ति, नाध्यापयति, नाधीते च वामदेवः। प्रतिक्षणमेव समेत्य शङ्ख तुण्डः "कि करोमि कर्म उपँदिौँ” इत्येवं व्याकुलीकरोति वामदेवम् । एवं दुश्चि- न्तया अभिभूयमानः क्रमशः पूर्वतोऽपि शीर्णकायो जातः, किमधिकं श्मशानदग्धकादृश्यतां प्राप वामदेवः, भूतोपासनया प्रायो भूत- साम्यं जगाम। पतिप्राणापि सती वामदेवपत्नी तदानीं भूतग्रस्तात् वामदेवात् बिभेति, न सा तेन शेते, न वा प्रियमालयति, वामदेवस्तु वहिाव्यामिव वितले सौधतले हा२ण दिनानि यापयन्ति । तदा समुचितं कमापि निमशन वानो वामदेवः केवलं समयमतिवाहयितुं रक्षितुञ्च प्राणान् असम्यगेव किमपि कर्म कारयति । कदाचिद्दा वामदेवानुमतो भूतः केषाञ्चित् सहानुत्खातयति, वृक्षानुच्चाटयति, वापिकाः मृगस्मभिः पूरयति, एवं भूतविप्लवात् देशा विषमस्था उपद्रुता विघ्ने बाध्यन्ते। सुतरां देशीयाः सर्वे वामदेवं विद्विषन्ति, किन्तु भूतभयात् न केऽपि तं पराभावयन्ति । यदि कदाचित् केचित् वामदेवं विद्देष्टुं बाञ्छन्ति, तदा तेषां पृष्ठे शङ्ख तुण्डो भूत: तालफलायमानां दृढ़मुष्टि पातयति। वामदेब- शासनात् तदा विधमानोऽपि धर्मतत्परा बभूवुः । "मुखस्थानन्तरं दुःखं दुःखस्थानन्तरं सुखम् ।” (अथैकदा बामदेवस्य गुरुस्तनोपस्थितः प्राह च।) गुरु। तात! किमेवं विषीदसि ? प्रभूतऽपि सुखोपयोगिनि धनादौ पानभोजने च किमिति जीर्णोऽसि ? कस्त व्याधिः ? का वा दुश्चिन्ता ?

·মীনন; । ! वाम। देव ! एषा दैवविडम्बना, भूतमुपासीनस्य मन्दभाग्यस्य एष दुभतेः परिणामः। इति आद्योपान्त भूतवृत्तान्त गुरवे यावत् निवेदयति, तावत् “गुरवः ! अपसरन्तु इतः अपसरन्तु इतः, एत्येति. भूतः” इति व्याकुलं बद्धाञ्जलिर्बामदेवोऽवदत् । गुरुरपि किञ्चिद्दरं अपससार। शङ्ख । प्रभो ! “कम उपँदिश ।" वाम । इतो दिनहयात् दूरस्थितं चतुष्पथे विराजमानं तं प्राचीणं तिन्तिडीवक्षं सहस्रधा त्रोटय इति, (भूतस्तु हुहुशारणप्रस्थितः ।) ततश्च गुरुरागत्य भूतवृत्तान्तमादितः श्रुत्वा दृष्ट्वा च वामदेव- व्यसनं सानुकान्य उपदिदेश । वन्म ! वामदेव ! श्रूयतां मदुपदेशः येन भूतोपद्रवात् मुच्यते। पुनरागतं भूतं द्विशतहस्त वंशविटपिनमानेतुमनुशाधि (इतुरबा गुरुरन्तराले स्थितः।) (सहस्रधा तिन्तिडीतर विभज्य भूतः पुनरुपस्थितः ।) शङ्ख । प्रभो कि करोमि कम्य उपदिश। वाम। द्विशतहस्त वंशतरुमाहर। (इति भूतः प्रस्थापितः।), गुरुः । पुनरागतं भूतं एकशतहस्त' यावत् तं बंशं भूमौ निखन इत्यादिश। शङ्ख । नँय पुन: कि करों मि कम उपदिशै । वाम। वंशाई तत्र निखन। गुरु । पुनरागतं भूतं एवमादिश, यत् मम द्वितीयमादेशं यावत् तस्मिन् प्रोथिते वंशवक्षे मूलतः प्रतिपर्व क्षणं स्थित्वा स्थित्वा अग्रं यावत् सञ्चर, पुनरमात्. तथा मूलमागच्छ, एवमारोहावरोह विधेहि । (भूतस्तु शिरः कण्ड य कण्ड य कथयति ।) शङ्ख । पँभो किम बँमॅनर्थे कमणि नियुज्य त ? नैव- मुंचितम् । ( तच्छ वा वामदेवः कथयति ।)

·संस्कृतचन्द्रिका। वाम। मइचनं यदि न शृणुयास्तदा क्रोधराज भूताधिपं निवेद्य चनुस्ते पाटयामि। श्रुत्वैवं वामदेवभाषितं भीतभीतः विमनाय- मानः अधुना चिराय निबद्धोऽस्मीति चिन्तयानश्च वंशविटपिनो मूलतोऽग्र अग्रात् मूलं पागमनोहमनं कत्त आरभते स्म ! गुरुणा एवं कतनिश्चिन्तो वामदेवः सच्छन्दान्तःकरणी दिनानि सुखेनानयत्, क्रमशस्तु कान्त्या श्रिया तुया पुया च धरायां राका- रजनीकर इव रराज। कदाचित्तु प्रयोजनमनुसृत्य लोकरसाध्वं कर्म शङ्कतुण्ड न भूतेन निष्पाद्य “पुन में द्वितीयमादेशं यावत् तत्र वंशे आरोहा- वरोहं कुरु" इत्येवं तं नियोज्य पुत्लादिभिः चिरसुखसुवास । देशोऽपि निरुपद्रवी जातः अधर्मोऽपि देशात्तस्मादूरीभूतः। मन्व- देवतयोः प्रत्यक्षत्वमपि नास्तिका अपि स्वीकृत्य आस्तिका बभूवुः । वामदेवशासनात् सत्ययुगमिव तदा पुनः प्रवर्तते स्म । उपसंहारः। श्रावितं भूतवृत्तान्तम्, किन्तु अन प्रसङ्ग मन एवं भूतत्वेन बुध्य- ताम् । मनस्तु सदैव कमार्थ समुहे जयत्यस्मान्, वयं निद्रामः मनस्तु निरलसं तदापि जागर्ति, पर्बताये रसातलतले हिंस्रषु सत्वेषु तीर्थेषु च तदा अविश्वामं पर्यटति । यदा वयं मनसे कर्म निर्देष्टन शक मः तदा मनोऽस्मान् विक्षेपयति, व्याकुलयति, व्यामोहयति, घाटाञ्च त्रोटयति। अतएव प्रबलेन भूतकल्पेन बशीकतेन मनसा साधातां तावत् सांसारिक कर्मा, यदा तु न मिलिष्यति अन्यत् कर्मा, तदा जपमालां करे नीत्वा तव व मनोभूतं निवेशय, इष्टमन्त्रजप- कर्म कारय, एवं क्रमेण अनुलोमविलोमण ईश्वरनाम मनसा स्मर, पुन: प्रयोजनमनुसृत्य मालातः प्रत्याहृत्य मनः सांसारिके कर्मणि योजय, निष्याद्यमाने च तस्मिन् कर्मणि पुनमालाजपे मनोभूतं नियोजय, एवं हि अभ्यासवशेन कियत्ति दिनान्यतीत्य मनः करा- ·नगरीस्थितेन केनापि महीयसा पूर्वकालोनाः कथं दीर्घायुषः । लिश्च एवमेव संस्कारमेष्यति, यत् बहिरन्यत् कर्म कुर्बदपि मन ईश्वरमेव स्मरिष्यति, कराङ्गलिश्च माला जपेन बामयिष्यति । तेन हि मरणक्षणेऽपि ईश्वरनाम स्म त्वा स्म त्वा मरिष्यते । तथाचोक्तम्। "सूक्ष्मातिसूक्ष्म विषयं परिषेवमानी, धौरी न मुञ्चति मुकुन्दपदारविन्दम् । सङ्गीतवाद्यकरताल वशं गतापि, मौलिस्थकुम्भपरिरक्षणधीनटीव॥" इति बशीकृतभूते टतीयं काण्ड समाप्तम्॥ पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः? धनिना बन्धुमरणदुःखमुपेयुषा पृष्टः “यूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः कथं वा नया अल्पायुषः ?” इति । परन्तु नव्यैः मांससूपं धृतं दुग्ध मपूपः पलान्नादिकञ्च बलवर्धकमायुष्करञ्च - सेव्यन्ते, तत्रापि परिमितम्, नियमितसमयश्च न व्यतिक्राम्यते, सत्यरिच्छदः परिधीयते, घोटकशकटेन गम्यते, आष्टव्यजनवायुः सेव्यते, सुगन्धि काचकुपीजलं पीयते, दुर्गप्रान्तरे विड़ियते, मधुरं गीयते, तहा श्रूयते, यन्त्र वा वाद्यते, वितले प्रासादे शय्य ते, पुनः प्रतूरचे समुत्योयते, दुग्धपत्रकषायः पीयते, प्रातः समीरणश्च समातियते । सर्वमेवैतत् वास्तविक बलकारमायुष्करच, तथापि आधुनिकैः कथ मकाले बियते ? समुन्नतये समाज: पुनर्येषां मुखकमलमवलोकते, हस्ताव लम्बनमपेचते, ते एवासमाप्तपञ्चाशतः अप्राप्तपञ्चाशतो वा अकाल एव करालकालकवले प्रलीयन्ते इति । तच्छत्वा वर्षीयान् आह-श्रीमता यदुतां तत्सर्वमेव सत्यम् "आधुनिका अल्पायुषः” इति, परन्तु नव्यानां विपरीतमाचरन्तः शिक्षिता अशिक्षिता वा पुरातनमतानुयायिनः ब्राह्मणा ब्राह्मण- ·संस्कृतचन्द्रिका। । पण्डिताः प्रायोऽपरेऽपि खधर्मावलखिनश्च प्रायोदीर्घजीविनः । इत्यपि दृश्यताम् । अत्र दरिद्रा अपि भिक्षान्नजीविनोऽपि ब्राह्मणा ब्राह्मणपण्डिता वा वटहे बलवन्ति दुग्धदधिरतमांसादीनि नाभ्यवहत्तुं शक्नुवते, परन्तु परग्रहे निमन्त्रिता आकण्ठमुदरपूरं शाकामिष्टान्न यावत् हेलयैव भुञ्जते, तभजितानि गोधूमपिष्ठकानि साईपणमितानि, व्याघ्रापणरसलड्डुकांश्च दशगण्डिका हसन्त एव उदरसात् कुर्वते । तांस्तु पक्केशान् स्खलितदत्तोऽपि बलिष्ठान् भोक्त नवलोक्य तदा अनेके दर्शका अगत्यसोदरान् सम्मन्यन्ते, ते खलु दीर्घजीबिनो हृष्टपुष्टा बलिनो नीरजश्च दृश्यन्ते। इत्यपि विचार्यताम् । किन्तु न ते यथासमयं भुञ्जते, भुञ्जते वा कदाचित् प्राडू, कदा- चिदपराङ्ग, कदाचित् एकभक्त कदाचित् चतुःषष्टुवपचारं वा, हात- निमन्त्रणाः श्रुतनिमलणा वा ते दरिद्रा वीतच्छनोपानहः जितलौह- क्षुरतुरगाः प्रखररौद्र वर्षासु वा दशाष्टौ वा क्रोशान् यान्यायान्ति च, न कोमलायां शय्यायां शेरते, इत्यपि श्रीमता भवता द्रष्टव्यम् । अत्र व्यभिचारहयं विचायते, कारणव्यभिचारः कार्यव्यभि- चारश्च । यत् नव्य षु दीर्घायुषः कारणं वर्त्तते किन्तु कार्य्यभूतं दीर्घा- युर्नास्ति, इति कारणव्यभिचारः। एवं प्रशिक्षितेषु दीर्घायुषः कारणं नास्ति परन्तु कायंभूतं दीर्घायुरस्तीति-कार्यव्यभिचार इति । अत्र तेन महीयसा श्रीमता तत्त्व जिज्ञासिते, तेन वर्षीयसा प्रोतम्-अत्न अन्वयव्यतिरेकेण* दीर्घजीवनं प्रति स्वखसदाचार एव कारणमवधार्यते । तथाहि प्रत्नशिक्षितेषु असत्यपि तादिभोजने आयुष्कारणे सदाचारस्तथा दीर्घजीवनञ्च वर्तते, एवं नव्यषु सत्यपि आयुष्कारणे वृतादिभोजने सदाचारस्तथा दीर्घजीवनञ्च न बर्तते। अधुनातनाः प्रत्नसम्प्रदाया ब्राह्मणा विप्लावितधर्मेऽपि अस्मिन् तत्सत्त्वं तत्सता अन्वयः। तदसच्च तदसत्ताव्यतिरेकः । ।

·पूर्वकालौना: माथं दीघायुषः । १ कलिकाले यदि वा मधीप्राया भवन्तु, वदन्तु मिथ्यावाचः, कुर्वन्तु अयाज्ययाजनं, विदधतु शाव्यम्, अन्नचिन्तया व्याकुलिता आपद्ग्रस्ताः कुञ्चन्तु असत्प्रतिग्रहम्, तत् सर्वमेव खीक्रियते, किन्तु अशातलानाः समाथित च्छाचाराः प्रायशस्त न लक्ष्यन्ते । अन्ततस्ते सावित्रीमुपासते, सन्धयामनुतिष्ठन्ति, प्राणायाममाचरन्ति, “ओं नमः शिवायेति” शुकविल्वपत्नमपि शिवायार्पयन्ति, सुतरां कारणान्तराभावे तेषां दीर्घजीवनं प्रति खल्योऽपि सध्यावन्दनादिः सदाचारः अन्यतमं कारणमनुमीयताम् (२)। यथा प्रदीपस्य सत्तायां आलोकस्य सत्ता, प्रदीपस्यासत्तायामालोकस्यासत्ता प्रत्यक्षसिद्धा, अतएव यथा अत्र अब्बयव्यतिरेकात् आलोकं प्रति प्रदीप एव कार- रणम्, तथा अनापि । एवं कारणान्तराभावे नव्यानामस्माकं दीर्घायु- कारणं खाचारो नास्तीति क्षार्थदर्शनादनुलातुकः प्रतिबन्धकः ? । अनावित्यवचना-सुनय एवं तदब्रुवन् । यथा मनु: । ४।१५५-१५८ । “श्रुतिस्मृतादितं सम्यक निबद्ध खषु कर्मसु । धर्मभूखं निषेवेत सदाचाथमतन्द्रितः ॥ आचारालभते ह्यायुराचारादीसिताः प्रजाः । आचाराचनमक्षय्यमाचारी हुन्तालक्षणम् ॥ दुराचारी हि पुरुषी लीके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितीऽल्पायुरेव च ।। सर्वलक्षणहीनोऽपि यः सदाचारवान् भवेत् । श्रद्दधानोऽनसूया शतं वर्षाणि जीवति ॥" 4 Natomoleuminstance HighaliKAASHAIN बधा चमनुः । ५।४ । "अनभ्यासन बैदानामाचारस्य च बजनात् । शालस्यादन्नदोषाच मृत्यु विप्रान् जिवांसति ।" यथा च भगवान् विषारपि । ७१९०-६२ । "शुतिमृत्युदितं सम्यका, साधुभिश्च निषेवितम् । तमाचारं निषिवेत धम्कानी जितेन्द्रियः ॥ (२) खल्यमप्यस्य धर्मस्य वायते महती भयात् । गौता ।।४० ( ११ )

·संस्कवचन्द्रिका
PRESER
आचाराजभते चाबुराचारादीसितां गतिम् ।
आचाराधनमक्षय्यमाचारी हन्तालक्षणम् ।।
सव्वलक्षणहीनीऽपि यः सदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयश्व शतं वर्षाणि जीवति ॥"
यथा च वशिष्ठोऽपि ।।१-८ ।
"आचार: परमी धर्मः सर्वेषामिति निशयः ।
हौनाचारपरीतात्मा प्रेत्य चेह विनश्यति ॥
नैनं तपांसि न ब्रह्म नामिहीन न दक्षिणा।
हीनाचाराश्रितं भष्ट' तारयन्ति कथञ्चन ॥"
"आचारहीनं न पुनन्ति देदा यद्यप्यधीताः सह षड़ भिरङ्गः ।
छन्दांस्येनं मृत्यु काले त्यजन्ति नीड़ शाकुन्ता इव जातपक्षाः ॥"
"दुराचारी हि पुरुषी लीके भवति निन्दितः ।
दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥
आचारात् फलते धर्मा आचारात् फलते धनम् ।
आचारात् श्रियमाप्नोति आचारी 'हन्तालक्षणम् ॥
सर्वलक्षाहीनोऽपि यः सदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानीऽनसूयश्च शतं वर्षाणि जीवति ॥"
(क्रमश:)
आयुर्वेदः ।
रोगनिर्णय-प्रकरणम् ।
तत्र वातपित्तकफाः ।
१। मानवदेहे रसरतादयो धातवः । स्तनदुग्धम्, ऋतु-
शोणितम्, दन्तादयश्च उपधातवः ।
कर्णमलादयो धातुमलाः ।
पुरीषादयो देहमलाः । आमाशय-फुफ्फुसादयो देहयन्त्राणि । शिरा-
स्नायुप्रभृतीनि नाड़ीस जकानि च । इस्थमसखावत् पदार्था
विद्यन्ते। अतः सञ्जाते देहेऽस्मिन् ज्वर-प्रमह-कासादौ कस्मिंश्चित्

·आयुर्वेदः । रोगे, किं मूलः किमाधारश्चायं रोग इति वितर्कित चिन्ताशीलानां शिरो घूर्णते इत्यत्र कः सन्देहः ? २। अनुमीयते खलु, अस्मादेव यूरोपादिभूखण्डजाता इदा- नीन्तना चिकित्सकाः प्रमेह-कास-बहुमूत्र-श्वासप्रभृतौ कस्मि श्चित् रोगे निर्णतव्ये विविधयन्नसाहाय्येन देहस्य पृथक् पृथक् यन्त्राणि, अातुरेण उगीर्णानि आहारद्रव्याणि च परित्यक्तानि पुरीषमूत्रा- दीनि च देहस्थविविधद्रव्याणि सक्ष्माणुसूक्ष्म परीक्षितु चेष्टन्ते। व्यापारोऽयमापाततः अनेकेषां चित्ताकर्षको भवति, भवितुमर्हति च आडम्बरबाहुल्यात् । ३। परन्तु, विषयेऽत्र बुद्धिमता विवेचम्, यत् मानवदेहेऽस्मि- स्त्रिविधपदार्थाः समवेताः। यथा, चैतन्यमयो जीवात्मा, अचेतनं रसरतादिकञ्च, चैतन्यसयोगेन क्रियावन्ति विविधयन्वाणि, शिरा- स्नायुप्रभृतीनि च। तेषु उल्लिखितपरीक्षया अचैतन्य जड़ांशस्य व निर्णयः सम्भवेत् ! परन्तु न चैतन्यांशस्य न वा चैतन्यस योगात् क्रियावतां पदार्थानाम् । किमधिकेन, बहुसहस्रमब्दम् असङ्ख्य- मानवचेष्टया साधितेऽप्युत्कर्ष ईदृशपरीक्षया तत्तत्त्वनिर्णयो न हि सम्भवेत्। स हि देहाभ्यन्तरस्थ: चैतन्यस योगाद् व्यापारविशेषः अतीन्द्रियो जीवात्मा च, ऋते ज्ञानचक्षुषा तपश्चक्षुषा च न ज्ञातुं शक्यते इति तत्त्वानुसन्धायिनां समीचीन: सिद्धान्तः । यदाह भग- वानायुर्वेदः। “अस्मिन् शास्त्र पञ्चमहाभूतशरीरिसमवायः पुरुषः।” इति सौश्रुतायुर्बेदे स त्रस्थाने प्रथमाध्याये ॥ किञ्च,-"षड़धातुजन्तु पुरुषो * सांचौराद्यः परीक्षितः ॥" इति चरकायुद्घदे स त्रस्थाने, पञ्चविंशाध्याये ॥

·संतचन्द्रिका। तथाच,-"न शक्यश्चक्षुषा द्रष्टुं देहे सूक्ष्मतमो विभुः । दृश्यते ज्ञानचक्षुभिस्तपञ्चक्षुभिरेव च ॥" इति सौश्रुतशारीरस्थाने पञ्चमाध्याये। ४। अस्माकमायुर्वेदशास्त्र नहि भयमप्रसादादि स्वतःसिद्ध- दोषसम्पन्नानां (१) मानुषाणां बाहलवानुसन्धानजनितज्ञान- समष्टिरेव । अपि तु मूलमस्य ईश्वश्वात्यखरूपाश्चत्वारो वेदाः । तथाहि । "ऋग्यजुः सामाधाख्यान् दृष्ट्वा वेदान् प्रजापतिः । विचिन्ता तेषामर्थ बै आयुर्वेदं चकार सः ॥" इति ब्रह्मावर्त पुराणे। ५। मानवानां जाननेनोमोलनोपाया: व्याकरण-साहित्या- लङ्कार-दर्शनेतिहास-भूतत्व-गणितविद्योझिविद्याकिमितिविद्या-भा- रोरस्थान-शारीरविज्ञानजड़विज्ञानाध्यात्मविज्ञानप्रभृतीनि शास्त्राणि कलाच आयुर्वेदस्य अङ्गप्रत्याभूतानि भवन्ति। तथाहि- "एक शास्त्रमधीयानो न विद्याच्छास्त्रनिश्यम् । तस्माद् बहुश्रुत: शास्त्र विजानीयात् चिकित्सकः ॥" तथा "अन्यशास्त्रविषयीपपन्नानाञ्चानानिहीपनिपतितानाम् । अर्थवशात् तेषां तदिद्य भ्य एव व्याख्यानमनुश्रीतव्यम् ॥” इत्यादि। सुश्रुतसहितायां सूतस्याने चतुर्थाध्याये । ६। अस्य तावदायुर्वेदशास्वस्थ व्याख्यातारः प्रचारकाश्च मह- र्षयो भ्रमप्रमादादिकारणभूताभ्यां रजस्तमोभ्यां विमुक्तास्त्र कालिक- देदीप्यमानज्ञानसभ्यन्नाच आसन्। तथाहि- "रजस्तमोभ्यां निर्म तास्तपोज्ञानमलेन थे। येषां निकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा ॥ (१) मनुष्यो हि अस्तु वा बुद्धिमान् विद्वान् अनुसन्धाची वा सततं परीक्षाशीली वा यावत् दीर्वकालं तपीवीगादीन् नान्यसेत् न वा आयनीकुर्यात् तावत्तख मानवसाधारण- चिता भ्रमप्रमादादयस्तिष्ठ धुरिवेति खतःसिद्धस् ।

·आयुर्वेदः । ८५ आप्ता: शिष्टा विबुद्धास्त तेषां वाक्यमसंशयम्। सत्य वदन्ति ते कस्मादसत्य नीरजस्तमाः ॥" चरकसंहितायां सूत्रस्थाने २४ अध्याये ॥ ७। तेषां महर्षीणां ज्ञानगोचराः प्राणिदेहस्थ चेतनाचेतनभूता उपादानपदार्थाः तेषामन्योऽन्यसम्बन्धश्च कार्यकारणभावश्च इत्यत्र संशयावसरो नास्ति। ते तु आयुर्खेदशास्त्र निर्दिष्टवन्तः । "सर्वेषामेव व्याधीनां वातपित्तशेमान एव मूलम् ।" इति सुश्रुतसंहितायां स्वस्थाने २४ अध्याये ।। अस्य तात्पय्यार्थः। प्राणिदेहस्थपदार्थेषु नानाविधेषु बहुसंख्य- केषु च, रोगाणां प्रकारभेदेषु असंख्यप्रायेष्वपि शरीरस्था: त्रय एव पदार्थाः सर्वेषामेव रोगाणां कारणं भवेत् । नान्यः कश्चित् । तद्यथा, वातः पित्तं श्लेष्मा च इति । न केवल सौश्रुतायुर्बेदे भगवान् धन्वन्तरिरेवमाह ; सर्वेऽग्यायु- बैदाभिज्ञा एवमेवाहुः। तथाहि, "सवा एव विकारा निना नान्यन वातपित्तक फेभ्यो निवर्तन्ते ।" इति चरकसंहितायां सूत्रस्थाने १४ अध्याये। "वायुः पित्त कफ: प्रोक्तः भारीरी दीपसंग्रहः।" इति तवैव १म अध्याये ।। "अध्यात्मलोकी वाला<ौको वातरवीन्दुभिः पौद्यते धार्यते चैव विकृताबिकृतेः स च ॥" इति तब चिकित्सितस्थाने २४ अध्याये। "शरीरदूषणात् दोषा सलिनीकरणान्मलाः । धारणात् धातवी ज्ञया वातपित्तकफास्वयः ॥" इति वाग्भट सूत्रस्थाने १ अध्याये । वाक्यमेतत् महासूत्रत्वेन परिगणयितुं युज्यते । यतो यदि वाक्यं सबकालेषु सर्वदेशेषु च, सर्वानव अधिकरोति, अर्थाद्यहाक्यम् अतिव्याप्तव्याप्तिरहितं तदेव सूत्रनाम्ना गण्यते। विषयगुरुत्वेन सूत्रस्यापि गुरुत्व महत्त्वञ्च परिगणय्य महासूत्रमितिसंज्ञा युज्यते । तथा तथा, तथाच- - ·संस्कृतचन्द्रिका ८। अभ्रान्तेषु त्रिकालज्ञेषु च महर्षिषु एतत्सूत्रमात्रं निहि ध्य विरतेष्वपि समुचितं तावदस्माकं प्रमाणम् । परन्तु विषयस्थाति- गौरवात् ते तु महर्षयः आयुर्वेदशास्त्रषु अस्य महासिद्धान्तस्य प्रबल- तरहेतुमपि प्रदर्शितवन्तः । तथाहि,- "तलिङ्गत्वात् दृष्ट फलत्वात् आगमाच्च ।" ( इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने २४ अध्याय ।) अस्य तात्पर्य्यार्थः । सिद्धान्तस्यास्य नीणि प्रमाणानि सन्ति । तद् यथा क। विकृतवातपित्तकफानां प्रत्येकं प्रधानत्वे पातुरदेहे यानि इतेतानि चिङ्गानि प्रकाशन्ते इति आयुर्वेदे निर्दिष्टम्, पृथिव्याम् सर्वदेषेषु सर्वकालेषु च, सर्वेषामेव जनानां देहेषु सर्वरोगेषु च, तेषामन्ततः कियत्संखाकानि लिङ्गानि प्रकाशन्ते, न कदाप्यन्यथा- भावः इति प्रथमं प्रत्यक्षप्रसाणम् । ख। आयुर्वेदशास्त्र वातपित्तकफानां प्रशमनार्थं यानि यानि भेषजद्रव्याणि याश्च क्रिया निहि टाः सन्ति, प्रयुक्ताभिस्ताभिरेव सर्बकालेषु सर्वदेशेषु च, सर्वेषां देहस्थसर्वरोगेषु च आरोग्यरूपं फलं दृश्यते। अतो वातपित्तकमानामेव सर्वरोगकारणत्व अस- न्देहमनुमीयते, इत्यनुमानप्रमाणं द्वितीयम् । प्रामाणिकतम-वेदादिवाक्यरूपेष्वागमेष्वपि वातपित्त- कफानां त्रयाणामेव ट्रब्याणां सर्वरोगकारणत्व निर्दिष्टमस्तीत्याग- मवाक्यस्य वैयासम्भवात् टतीयं शाब्दप्रमाणमेतत् । क्रमशः।) कविराज: बोईशानचन्द्र विशारद वन्द्योपाधप्रायः। ग।

·सांखवाभिमत-पदार्थविचारः । ( श्रीयुक्त कालीवर वेदान्तवागीश भट्टाचार्य महाशयात् प्राप्तम् ।) आसीत् ब्रह्म सुतः कपिलो नाम महर्षिः। तथाहि- "सनकश्च सनन्दश्च वृत्तीयथ सनावनः । आसुरि: कपिलश्च व वोढ़ : पञ्चशिखस्तथा । इताते ब्रह्मणः पुत्ताः सप्त प्रीता महर्षयः ॥" इति गौड़पादाचार्यकृतसांख्यकारिकाभाष्यकृतपुराणम्। कपि- लस्य सहोत्पन्नानि धर्मो ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यच ति। एवं स उत्पन्न: सन् अन्धे तमसि निमज्जज्जगदालोक्य संसारपारम्पर्येण सत्- कारण्यो जिज्ञासमानाय आसुरिसगोवाय ब्राह्मणाय पञ्चविंशति- तत्त्वानां ज्ञानमुक्तवान् । यस्य ज्ञानादात्यन्तिकदुःखक्षयो भवति इति गौड़पाद आह। अन्ये त्वाः "शुक्लकागतिर्देवी थी बिभनि हुताशनम् । अकलापः कल्मषाणां का क्रोधाभितश्च सः ।। कपिल परमर्षिच यं प्राडर्यतयः सदा । अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः॥" इति महाभारतोक्त रग्नेरवतार: कपिलः सांख्ययोगप्रणेतेति । कई मऋषेः पुत्रो देवहत्यां जातो. नारायणावतार: कपिलः सांख्य वक्त त्यपरी। अत्र सन्दिहाते। किं नारायणावतारः सांखावता किंवा अग्न्यवतार: कपिल इति । अन तु सांखोपकारिण्यभिधायां संक्षिप्त- सांखाटीकायामेवं मीमांसितम्। “यथानानादि लशकर्मवासना- समुद्रपतितान् अनाथदीनानुद्दिधीर्षुः परमकपालु: खत:सिद्धनानो नारायणावतारो महर्षिभगवान् कपिलो हाविंशतिसूत्राण्युपादि- ·संस्कृतचन्द्रिका। । क्षत्। सूत्रणात् सूत्र इति वुत्पत्तिः। तत एतैः समस्ततत्वानां सकलषष्टितन्त्राणां सूचनं भवति । इतश्चेदं सकलसांख्यतीर्थमूल- भूतम् । तीर्थान्तराणि चैतत्प्रपञ्चभूतान्येव। सूत्रषड़ध्यायी तु वैश्वान- शावतारो भगवत्कपिलप्रणीता। इयन्तु द्वाविंशतिसूत्री, तस्या अपि वीजभूता नारायणावतारमहर्षि भगवत्कपिलप्रणीतति हताः।” भाष्यकारस्तु विज्ञानभिक्षुराह नारायणावतारेण भगवत् कपि- लेन प्रथम संक्षिप्तसूत्राणि हाविंशतिसङ्ख्यकानि निर्मितानि तत्त्व- समासाख्यानि, अनन्तरञ्च सांख्यप्रवचनसंज्ञकानि षड़ध्यायी रूपाणि सूत्राणि निर्मितानि। "ननु तत्त्वममासाख्यसूत्रैः सहास्याः षड़ध्याय्याः पौनरुक्ता- मिति चेन्न संक्षेप विस्तररूपेणोभयोरप्यपौनरुतात् । तत्त्वसमासाखर हि यत् संक्षिप्त सांख्यदर्शनं, तस्य व प्रकर्षणास्यां निर्वचन मिति अतएवास्याः षडध्याय्याः सांख्य प्रवचनसंज्ञा सान्वया” इति। यो वा स वा भवतु प्रथमवता सांख्यस्य, सोऽत्न न विचारयि- तब्यः। परं तन्निदर्शितपदार्थानवान यथामति विचारयिष्यामः । अथ सांखीयाः पदार्थाः । "पुरुषः प्रकृतिब्ब धिरहङ्कारी गुणास्त्रयः । तन्माचमिन्द्रियं भूतं मौलिकार्थाः स्म ता दश ॥ विपर्याधः पञ्चविधस्तथीता नव तुष्टयः । करणानामसामयमष्टाविंशविधा मनम् ॥ इति षष्टिः पदार्थानामष्टाभिः सह सिद्धिभिः । पुरुष इत्येकः पदार्थः [१] प्रशतिरित्य कः [२] बुद्धिरित्य का [२] अहङ्कार इत्ये कः [१] गुणा इति त्रयः सवादिभेदात् [३] तन्मात्रमित्य कः [१] इन्द्रियमितप्रकः [१] भूतमित्य क..] एते मिलित्वा दश मौलिका उपादानभूताः। विपर्ययः पञ्चविधः [५] तुष्टयो नव [2] करणानामिन्द्रियाणां असामय शक्ति प्रति ·सायाभिमतपदार्थ विचारः । A वन्धोऽष्टाविंशतिधा अष्टाविंशतिप्रकार: [२८] सिधिरष्टधा [८] मिलित्वा पञ्चाशत् । ता एता मिलित्वा पदार्थानां षष्टिः सांखया- चार्येण कपिलमहर्षिणा अभिहिता इति । अथान प्रथमं तावत् सांख्यपुरुषो विचिन्ताते। सोऽयं पुरुषः किं खरूपञ्चति बीक्षायामाह भगवान् “शरीरादतिरिक्तः पुमानिति" शरीरादि प्रजात्यन्तं यच्चतुब्बिंशतितत्त्वात्मकं वस्तु, ततोऽतिरित: पुमा- লিনি सूत्रपदानामाक्षरिकोऽर्थः । पुरि शरीरे शेते इति पुरुषशब्द- बुात्पत्तिः । “पुराणलात् पुरि शयनात् पुरोहितवृत्तित्वाञ्च पुरुषः ।” इत्यनिरुद्धभष्टः। पुरुषस्तावदनादिः सूक्ष्मः सर्वगतः चैतन्यो निर्गुणो नित्यो द्रष्टा भोक्ता अकर्ता क्षेत्रवित् अमलोऽप्रसवधर्मश्च । नास्ति आदिरुत्पत्तिर्यस्य इतानादिः, निरक्यवद्रव्यले न उत्पत्तिकारणा- भावादित्यवधेयम् । स म इति न परिमाणत: किन्वतीन्द्रियतया निरवयवत्वादतीन्द्रियत्वाञ्चताम्यनिरुद्धभट्टः । (१) सर्व प्राप्त- भनेन नास्य गमनमस्तीति सर्वगतः । व्यापक इति यावत्। चेतय- तीति चेतनः चिती संज्ञाने । सबजड़व्यावृत्तया सर्वजड़प्रकाशक- त्वाच्च तन इति संज्ञा। गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि न सन्ति अस्मिन्निति निर्गुणः । न किञ्चित् करोति स्वात्मानं विकता इताकती। चेतन- भावात् भो ता, भुननि बुद्ध्यादुरपरज्यते इति भोक्त त्वस्य निर्वचनम् । क्षेत्रेषु वुद्धान्तेषु देहेषु गुणगणं वेत्तीति क्षेत्तवित्। नास्ति मलं शुभाशुभं कम्म यस्य इलामलः। वीजभावात् किञ्चिदपि न प्रस ते उत्पादयतीति अप्रसवधर्मः । एवमेव सांखापुरुषो व्याख्यातः । अत्र वादिनां यावतयो विप्रतिपत्तयः सुप्रस्तास्तुग्ने अभिधास्यन्त । (क्रमशः) वेदान्तवागीशीपनाम- श्रीकालीबर शम्मा। (१) अनिरुद्धभट्टः साख्यदयटी का कारः। सांख्यप्रवचनसूबाणासुपरि अनिरुद्धभतस्य या टीका बतं ते सा अतीव विशदा ॥ ( १२ ) - ।

·বসু। (तन दुःखास्तित्वविवेकः।) - श्रुतं व्याखयातं दुःखम् । शब्दादिविषयवन्धनविगमात् चिराय विविधदुःखनिवृत्तिर्मोक्षोऽपि श्रुतः । आस्तां तत् । पुरुषे यदि परमार्थतः सुखदुःखं वन्धनं वा विद्येत, तदा वन्धनमोक्षाय सुखदुःखनिवृत्तयेच पुरुषकारोऽपि सम्भवेत्। यदि सुखदुःखं वन्धनं बा न विद्येत, तदा वन्धनमोक्षः सुखदुःखनिवृत्तिश्च आकाशकुसुमायते । का पुन: शिरो नास्ति शिरो व्यथेति । शास्त्रन्तु पुरुषस्य निहुँ खत्वं नित्यमुक्तत्वञ्च घोषयत्युच्चैः । यथा "मध्याह्नार्कमरीचिकाखिव पयःपूर यदज्ञानत: खं वायुज्ज्वलनं जलं चितिरिति वै लोक्य मुन्मीलति । यत्तत्व' विदुषां निमौलति पुनः सग्भीगिभीगोपमम् सान्द्रानन्दमुपास्महे वदभलं खात्माववीधं महः ॥" इति प्रबोधचन्द्रोदये ।१।। "अहं देवो न चान्धोऽस्मि बनवाई न शोकभाक् । सचिदानन्दरूपीऽहं नित्यमुक्ताखभाववान् ॥” इत्याड्किाचारतत्व। "तस्मान्न बध्यतेऽसौ न मुच्यते नापि संसरति कश्चित् । संसरति वध्यते मुचाते च नानाश्रया प्रततिः ॥" इति सांख्यकारिका ॥२॥ "नित्यः सर्वगती नित्यतृप्ती नित्यशुद्ध बुद्ध मुक्तखभावी विज्ञानमानन्द' ब्रम ॥" इति शाङ्करह्मसूत्रभाष्यकृत तिः ॥ १।११४॥ अतएव दुःखनिहत्ति न पुरुषार्थः सम्भवति । स्यादेतत् । अथ श्रुतिस्म त्यादि प्रमाणेन पुरुषो निहु खः पुरुषो नित्यमुक्तः पुरुषो नित्यानन्दश्च सिद्ध इति । अथ तर्हि कस्य तदुःखम् ?

·वलंपसः येन आपामरधीरा अपि “अहं दुःखी अहं दुःखी” इति भाषन्ते । नास्ति प्रत्यक्षे कोऽप्यपलाप इति । सत्य' दुखादिकं चित्तस्यैव धर्मः न तु पुरुषस्य । कथमिति चेत्, दुःखन्तु तमःपरिणामः (इति रज्जु वन्धने प्रतिपादितम्) तमस्तु बयाणां गुणानामन्यतमः । त्रिगुणमयी च प्रततिः । इयमेव प्रलतिः बुद्धिरुपेण परिणमते। बुद्धिरपि त्रिगुणा, सुखं दुःखं मोहच बुद्ध - रैव धमः, किन्तु सर्वदा न सुखादिकं प्रकाशते, परन्तु शब्दादि- विषयसम्बन्धात् सुखादिकं उद्रिड त , कथमिति चेत्, त्रिगुणमय प्रकतिपरिणामत्वात् शब्दादयोऽपि बिषयास्त्रिगुणाः, अतएव ते सुखदुःखमोहमयाः। यदा खलु धनादि विषये इन्द्रियाणि सम्ब- ध्नन्ति तदा बुद्ध स्तमोऽभिभवे समुद्रितो च सत्त्वे यस्य धनं तस्य धनादौ खामित्वसम्बन्मात् सुखम्, सपत्नस्य विद्वेषसम्ब- न्धात् दुःखम्, अन्य षां खामित्वसम्बन्धाभावात् मोहः समुत्पद्यते। अथ भवतु तत् दुःखं बुद्धिधर्मः, तेन दुःखेन पुरुषः कथं मन्यते: “अहं दुःखी” इति । सत्य' सम्मुखस्थिताया सुख दुःखमय्या बुद्धः प्रतिबिम्ब पातात् पुरुषो मनाते “अहं दुःखी" इति। यथा धनिकररहे वातायने स्थापितायाः सौरकरैरुद्भाषि- तायाः रताकाचकपाटिकायाः तगतलौहित्यस्य प्रतिविम्बपातात् वातायनपथे विचरन् मुग्धो वालकः स्वशरीरं रक्तवर्णमेव मन्यते । तथा स्वत: प्रकाशस्य खच्छस्य पुरुषस्य सान्निध्यात् प्रकाशमानायाः बुद्धेः स्वगतदुःखस्य प्रतिविम्वपातात् पुरुषः “अहं दुःखीति" अन्यथा यदि पुरुषे प्रतिविम्बरूपेणापि दुःखादिक न पतेत्, तदा पुरुषस्य भोक्ता त्वं दुःखादीनां भोग्यत्वञ्च न सम्भ- वेत्। भोगस्तु सुखदुःखादीनां ग्रहणं । ग्रहणञ्च तत्तदाकारता, तत्तदाकारता च परिणमनशीलाया बुद्ध रेव सम्भवेत्, न तु पुरुषस्य, शुत इति चेत्, पुरुषोऽसङ्गः कूटस्थः अपरिणामी च, अतएव यदि मन्यते।

·संस्कृतचन्द्रिका। पुरुषोऽपि बुद्धिवत् परिणमेत, तदा तस्य कूटस्थ त्वयाघात: स्यात् । अतः पुरुषस्थापरिणामित्वरूपकूटस्थत्वरक्षायै अथच सुखदुःखादि भोला खोपपत्तये च भगतया पुरुष बुद्भित्तिामादिप्रतिविम्वः खीक्रियते। प्रतिविम्वरूपेण दुःण्डादेन हशिन खामित्व प्रतिपद्यते पुरुषः। यथा अन्नादिक धनादिकां वा अण्टन् स्वामित्व न जायेत, नो चेत् स्वामित्व जायेत, तदा पुरुषोऽनादिक धनादिक वा नोप- भुञ्जीत, सुतरां अभुञ्जानस्य भोत त्वं नोपपद्यते इति । अन च भोगे इन्द्रियाणि करणम्। तैः पुरुषः भोग्य भुङ तो , यथा राजा भृतावर्गेण भोग्य खायत्तीकरोति, भोगच आत्मसात् करणम् । तथा च योगवार्तिकवत विष्णुपुराणम् ।। “स्टहीतानीन्द्रियैरर्थानात्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणरूपाय तस्मै विश्वात्मने नमः ॥" यथा च सांखाप्रबचनभाष्ये मतिः । १ । "तस्मि'शिदर्पणे स्फार समता वस्तुदृष्टयः । इमालाः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटदुसाः ॥" अयञ्च पुरुषे बुद्विवत्ति प्रतिविम्वप्रकार: “इत्तिसारूप्यमितरत्न" इति पातञ्जलभाचे व्यासदेवेज, बार्तिककता विन्नानभिक्षणा च तत्र चिदवसानीभोग” इति १।१०४ सांखास ने च विशिष्य दर्शितः। तानि च दुःखानि पुरुषे त्रिविधानि आध्यात्मिकमाधिभौतिक- माधिदैविकञ्च। शारीरमानसदुःखयोराध्यामिक निवेशः। आधि- भौतिक पशुपक्ष्यादिजनितम् । आधिदैविकं अभूतादिजनितम् । एतच्च सांखादर्शन स्थ लार्थ विस्तरशः प्रपञ्चितम् । यद्यपि दुःखादिकं क्षणिक, द्वितीय क्षणादुपरि दुःखं स्वयमेव नङ क्षाति; न कदापि किमपि सुखं वा दुःखं वा धारावाहिक निरन्तरं तिष्ठति। यथा- कश्चित् प्रियविरहकातरः पुरुषः । तद्विरहजे दुःखमनुभवन्, -- ·तत्त्वप्रपचः । पुनयंदा वीणारबं खरखरं वा शृणोति, तस्मिन् क्षणे तत् दुःखं तिरो- भवति। पुनः तदनन्तरं यदि सुन्दर कुत्सितं वा किमपि रूपं पश्यन् तस्मिन् सक्ष्म क्षणे वीणारव खरखरज्ञानजं सुखं दुःखं वा विनश्यति। तस्मादपि चक्षुर्यद्याकर्षति तदा पुन: प्रियविरहदुःख- मुदेति। एवं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धजनितं सुखं दुःखं वा क्रमश एव उदेति अस्तमेति च अतएव सुखदुःखादिक क्षणिकम् किन्तु अतीव सक्ष्मक्षणे परिवर्तनशीलानां दुःखादीनां क्षशि- कवनानुभवपथमधिरोहति । यथा कश्चित् ज्वररोगी सितशर्करा मत्स्यण्डीमिश्रितौषधपानसमये माधुर्यसुखं जरदुःखञ्च युगपदिव भावयति, परन्तु न तथा, किन्तु यदा माधुर्य्यसुखमनुभवति, तदा न रोगदुःखम्, यदा तु रोगदुःखमनुभवति, तदा न माधुर्य्यसुखम् । एवमेव क्षण सूक्ष्मांशस्य सहस्रधा विभागो जायते, तन्नि टु अनुमातु वा न शक्यते। यथा-उपर्यु परिस्थापितं सहस्रकमलपत्र एकेन अनुपलेन समयेन तीक्ष्णलौहशलाकया विध्यते । किन्तु मनाते लोकः, युगपदेव सहस्र' कमलपन्न बिद्धम्, परन्तु न युगपत्, किन्तु प्रथम- पत्नात् परं द्वितीयं पत्रम्, द्वितीयपत्रात् परं रतीयपत्रम्, तीय- पत्रात् परं चतुर्थ पत्रम् विद्धम्, एवं क्रमेण सहस्रपत्रविध्यते, सुतरां जिनेषाोऽपि कालः क्रियया सहस्रधा विभक्त: सूक्ष्मात् सूक्ष्म तरः सन् अनुभवपथमतिकामति । तत्र निमेषाईक्षणस्य सहस्रधा विभाग:युक्ति- सिद्धोऽपि विशिष्य निर्देष्टुन शक्यते । एवमेव दुःखादिकमपि निमेषा- ६ऽपि वडश उत्पद्यते विपद्यते च । अत एव दुःखादिक क्षणिकम् । यथा च लोकेन मन्यते उन्मुक्तत्वचं दीर्घलमिक्षुदण्ड चर्च चर्वण क्षण एव युगपत् “चप् चप्" शब्दः श्रूयते, काठिन्यः शीतलच स्पर्श: स्पृश्यते, धावल्यञ्च रूपं दृश्यते, माधुर्य्यश्च रसः खाद्यते, सुगन्धश्चा- प्रायते। फलतस्तु नैव युगपत् शब्दादि ज्ञानं जायते, परन्तु सूक्ष्म- क्षा व्यवहित एव शब्दादि ज्ञानमुत्पद्यते। ( शमश:) ।

·प्रवेशिकाप्रशास्तदुत्तरादशीश्च । अनेके वालका पठितग्रन्ये शिक्षिता अपि लेखनप्रणालीमजा- नन्तः प्रश्नोत्तरे फलैर्वियुज्यन्ते, अतएव प्रश्नास्तदुत्तरलेखनादर्शा- चात्र निवेच्यन्ते। क्रमशस्तु मुम्बयीमद्रराजग्रभृतिविभागानामपि प्रवेशिकाप्रश्नास्तदुत्तरादर्शाश्च प्रकाशयिष्यन्ते । ENTRANCE EXAMINATION, 1893. SANSKRIT. The figures in the margin indicate full marks. 1. (a) एवं सम्प्रधाय॑ भूयोऽप्यचिन्तयत् यदहमनशनं कत्वा प्राणानुत्सृजामि। (3) अथ सा सुतवत्सला ब्राह्मणी वदारकावत् तमपि नकुल- शिशु स्तनादानादिना पुपोष । (c) परं यदा रामो राजासीत् तदाह सिद्धिवर्तिमादायानेन पधा समायातः। (d) अतिलेशपरम्परैषा राज्यस्थितिन कदाचिदपि सुखं प्रयच्छति। (e) अथ तेन वृद्धवानरेण नमता पद्मिनीषण्डमण्डितं सरः सादितम् । (1) Translate the above extracts into English. 15 (2) Expound the samcasa in स्तन्यदानादिना, अतिल श- परम्परा, and सुतवत्सला (4) In what case is पथा in extract (c) (5) In what case is सुखम् in extract (d) ? (6) By whom were the words in extract (d) spoken? What was the occasion that led to this speech? 2 5 ·to her children, tended that young? प्रवेशिकानभास्तदुचारादर्शाश्व: Answer: (1) (a) Resolving thus he again thought "I should give up my life by fasting.” (b) Then the wife of the Bramhin, affectionate wmon also, like her own child by such acts as suckling it from her breast &c. (c) But when Rama: was the (reigning) king, then taking the torch of success I came by this way. (d) This Government of a kingdom, involving as it does a series of severe hardships, never gives happiness. (e) Then by that old monkey, as he was travelling, was discovered a tank beautified with clusters of lotuses. (2) स्तन्यस्य दानं स्तन्यदानं (६ तत्) तदादिर्यस्य तत् स्तन्य- दानादि (बहु) तेन स्तन्धदानादिना । अतिशयिता: लशा: अतिले शा: (नित्य समासः) अति- को शानां परम्परा यत्र सा तथोक्ता (वहु ) तस्य । सुते वत्सला सुतवत्सला (७ तत्)। (4) पथा इत्यत्र करणे तृतीया। (5) सुखमिति प्रयच्छतीत्यस्य कर्मापदम् । (6) प्रीत वेतालसकाशानापितन राज्यप्रार्थनायोपदिष्ट खभर्तारं प्रति कौलिकपनमा उक्तिरियम्। चतुर्भुजो भवतु पतिरिति खाभिलाषं पूरयितुं सेदमब्रवीत्। (क्रमश:) - ·ared. (21,22,23,) One TRANSLATION, VISHNU SAMHITA. CHAPTER XXXI. I. One should not. snew dis- विष्णुसंहिता स्मृतिशास्त्रम् । respect to any one : (2) not laugh at the poor, the ignorant and persons who are either deficient in a limb or have a limb in excess. (3) One should एकसप्ततितमोऽध्यायः । not serve mean and contemptible persons. (4) One should not do any thing which is अथ न कञ्चनावमन्य त। (१) न च (१) न च opposed to the precepts of the Vedas. (5-6) One should होनाङ्गाधिकाङ्गमूर्खान् धनहीनानवहसेत् । dress as befits one's years, (२) न होनान् सेवेत । (३) खाध्याय | learning, family, means and विरोधि कम नाचरेत् । (४) वयोऽनुरूपं (the fashion of) his country. (2) One should not be haughty वेशं कुयात् । (५) व संस्थाभिजनस्य धनस्य and arrogant. (8) One should देशस्य च । (६)१॥ always respect the Sastras in his dealings. (9) No one, if he नीद्धतः । (७) नित्य शास्त्राद्यवेची स्यात् । has the means, should put on worn out and dirty clothing (८) सति विभवे न जीर्ण मलवहासा स्यात् । (11-15) One should not look at (8) नादित्यमुद्यन्तमीक्षेत। (११) नास्त the sun when rising or setting, through the medium of a यान्तम् । (१२) न वाससा तिरोहितम् । cloth, reflected either in a glass (१३) न चादर्शजलमध्यगतम् । (१४) न or water, or when it is mid- मध्याह्न। (१५) न क्रुद्धस्य गुरोर्मु खम् । look his preceptor in the face day. (16) One should not (१६) न तैलोदकयो: स्वच्छायाम् । (१७)| when he is angry. (17-18) One should not see his face re- न मलवत्याद”। (१८) न पनौं भोजन flected on oil, water or a dirty समये। (१९) न स्त्रियं नग्नाम् । (२०) glass. (19) One should not look at his wife when she is नामध्यमग्नौ क्षिपेत् । (२१) नामुक् । (२२)/ eating.(20)Or any woman when न विषम् । (२३) नाम पि । (२४) नाग्नि she is should not throw blood, poison लायेत् । (२५) or any thing impure in to the fire. (24) Neither should one throw any thing impure into the water. (25) One should not cross a fire. (क्रमशः ।) श्रीराजेन्द्रचन्द्र शास्त्री।

·छातेयं दार्षि मूल्यमेकरूप्यकम् (१)। तदनााहक सा.करुण्य कम् (१॥०)।
प्रथम खण्डस्या १८१५ शाकाषाढ़मासस्य [रतीय संख्या।
संस्कृतचन्द्रिका।
मासिकपविका।
दीषक्षतञ्चात्र हि शीषणीयं, दयारसं साधु सदाभिषिचा ।
सतां पदै तत् प्रचते न धूत, किं मक्षिका तत्ताजति स्तुताही ॥
श्रीजयचन्द्रसिद्धान्तभूषणेन सम्पादिता।
विषयाः
पताम् ।
उडटशीका:
कृतज्ञता
शत् संकीर्णे कथं वस्तव्यम्
भूगोलविवरणम्
वशीकृतभूतः
तत्व प्रपञ्च;
.
First Examination in Arts
.
.
Translation
७२
कलिकाताराजधान्यां
आहिरीटीला वावुरामघोषलेनस्थ १ संख्यक भवनात्
श्रीहरिदासमित्रण प्रकाशिता।
६९ में गनफाउण्डारि रोड, काशीपुर हर्टिकलचार में
श्रीभववारण चट्टोपाध्यायेन च मुद्रिता ।
संवत् १९५०॥

·शुद्धिपत्रम् ।
ज्यैष्ठमासस्य पत्रिकायाः
पंक्तिः।
Fach
अशुद्धम्।
कमपि
कुशराशी
शुद्धम्।
किमयि
भूपतिः
कुशरासी
সুননি;
८
५
(
ईशन्त

·श्रीश्रीदुर्गा ।
।
शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
श्रीगणेशाय नमः।
शिवादीनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिब ।
मायावलम्बात सेयमम्वा श्रीशिवसुन्दरी॥
उनट-श्लोकाः।
“बालक्रीड़ाभिलाषस्तु करनिष्यातताइन ।
आखासयति गोविन्दः कंसमीता बसुन्धराम् ॥"
"क्षीरसारमपहृत्य शङ्कया खीकत यदि पलायनं त्वया ।
मानसे मम नितान्ततामसे नन्दनन्दन ! कथं न लीयसे ॥"
“पथि धावनिह पतितो रोदिष्यम्वाकरावलम्बाय ।
पतितोद्धारणसमये किमात्मानं न स्मरसि ॥"
"आद्यन्तमध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम् ।
अद्वितीयमहं वन्दे महस्व सदृशं हरिम् ॥"
"ग्रहपतिराद्यप्रणयी तदनु च हरिः किं करोमि राधे!।
शृणु सखि ! पाणिनिसूत्र बिप्रतिषेधे पर कायं म् ॥"
"उभयोः प्रकतिस्त्व का प्रत्ययभेदाहिभिन्नवद्भाति ।
कलयति कश्चिन्म ढ़ो हरिहरभेदं विना शास्त्रम् ॥"
"उत्पाद्य यादवकुलं स्वयमेव हंसि
प्राणाधिका जनकजां विपिने जहासि।
सर्व खद वलिमधो नयसि चलेन ।
कस्त्वां स्मरेदयदि च कालभयं न च स्यात् ॥”

·कृतज्ञता। (१) ! अयि तरुशाख ! भवती कृतज्ञा, त्वां प्रणमामि । तरमूलन्तु पृथिव्याः समाकृष्ण रसम् भवती प्रति प्रेरयति पोषयति च। तथा भवलपि प्रतिस्रोतोरूपेण रसेन तस्मूल स्नेहयसि, तरुमूलकत- स्योपकारस्य स्मरसीव । अयि नदि ! कृतज्ञे ! वासपि प्रणमामि। सागरस्त्वां परि- पूरयति, त्वमपि सागरमनुवहसि प्रत्यर्पयसि च जीवनम् । कथमेवमाचरति तरुशाखा नदी च इति किं ज्ञायते विद्या- र्थिभिः ? उपकारिणः प्रत्यु पकार' विधाय स्वयमानन्दमनुभवितुं कृतज्ञो जन एवमाचरति अत्रापि । कृतज्ञो हि उपकारिणं निाति, सम्मन्यते, तदधीनश्च भवति । यदिवा उपकर्तुः प्रतुःपकत्तुं कृतज्ञो न समर्थो भवेत् तथापिचिराय तत् सास्मयंते। अतएव कदापि उपकर्तारं नापकुर्य्यात् तत्क तमुपकार न विस्मरत्, नवा प्रच्छादयेत्, तेन हि उपकर्ता च अन्य च ईश्वरश्च प्रीणन्ति। किन्तु वृधागबितादुपकार न ग्रहीयात्, यदि रानीयात्, तदा अपमान पश्चात्तापमपि सोढ़, शिक्षेत। यतस्तदुभयमदूरवर्त्ति । आसीत् सत्ययुगे नलो नाम परमधार्मिको राजा, तस्य भार्थ्या. अनुपमरूया सती दमयन्ती नाम । इन्द्रादिदेवान् परित्यज्य नलमेव पति वृतवती, तस्मात् नलं प्रति दुव्वत्तः कलिरीर्षावशो बभूव । प्रविवेश च पादयोरधावनात् मात्रा समं अक्षच्छ्लेन नलशरीरम् । तेन च नलो राजा दूयते पराभावितः सह जायया राज्यात् प्रच्यावितः (१) कृतमुपकारं जानाति कालान्तरेऽपि स्मरति । 'ज्ञा+कः । तस्य भावः । तल् । टाप् ।

·कृतज्ञता। । वने निर्वासितः जायया च वियोजित: शरीर च कुष्ठग्रस्तवत् विवर्णीकृतः। अथ कदाचित् नलो राजा महारण्य विचरन् "हा हतोऽस्मि हा दग्धोस्मि” इत्येवं रवमौषीत्, उपास्थित च तत्र, अद्राक्षीच तत्र दावानलवेष्टित निर्गन्तुमसमर्थ कर्कोटक नागम् । अथ सहजदयालुन लः अविगणय्यानलजाला दावानलात् त कर्कोटक उदहार्षीत् । ततश्च कर्कोटकोऽचिन्तयत् यदस्य महोप- कारिणः कोऽपि प्रतापकारो मयावश्य कर्तव्यः, इति मत्वा स राजानमाह भो महाभाग! सुष्टु ते शरीरगठनम् सौभाग्यव्यञ्जकञ्च, केन पुना रागण वर्णविपर्य यो जातः ? राजा कथयति भो नाग! शरीरे कलिप्रवेशात् विकतवर्णोऽस्मि । तच्छ वा न भेतव्य श्रीमता इत्यता र कर्कोटक: नलराजस्य पादे अदाझीत्,तस्य च हलाहलजालया समवलीढ़ः कलिन लकलेवर वस्तु मशन वानो निरगमत् । तेन दुर्वर्णरोगश्च चिकित्सितोऽभूत् ॥ अतएव यस्तु मानवोऽवतज्ञः स पशुभ्योऽपि निकृष्टतरः॥ शत्रुसंकीर्ण कथं वस्तव्यम् । नीतिशास्त्र तत्त्वार्थ जिज्ञासुः कश्चित् शिषाः कदाचित् सुरगुरु- मुपसृत्याह। गुरो! पृच्छामि तत्रभवन्त संदिग्धमनाः, कथं प्रबलै- बहुभिः शत्रु भिः परिवृतेनासहायेन स्थातवामिति । विवदेत चेत् तैः सह तदा प्राणहानिर्भवेदेव, अक्कतेऽपि विवादे बलवन्तो निर- पराधिनमपि दुर्बलन्तमभिभवितुमिच्छन्ति, अत: का गतिरबलस्य जन्तोः प्रबलशत्रु मध्यमधिबसतः । श्रुत्व वं शिष्यवाक्यं परमकारुणिको गुरुः प्रहस्याह। बत्स ! कौतू- हलञ्चेत् नीतिशास्त्ररहस्यश्ववणे तच्छ्र यता मार्जार मूषिकसंवादः । !

·HAHNA संस्कृतचन्द्रिका। अस्ति कस्मि'श्चित् महारण्य महानेको बटविटपी, तस्य मूल- देश बिधाय च सर्वतोमुख विलं कश्चित् प्राज्ञो मूषिकः प्रतिवसति। तस्य शाखान्तर एको बन्यमार्जारोऽपि पक्षिशावकभोजी निवसति । कदाचित् एको ब्याध इतस्तत: परिभमन् वन्यजन्तुजिघांसया तत्रा- गमत् । स च प्रतिरान न्योधतले पाशान् यथावत् प्रयोज्य याति। पुनस्तनागत्य निहत्य च जालबद्धान् मृगानतिसन्तुष्टमनाः स्वस्थान प्रतिनिवर्तते। अथ कदाचित् स मार्जारः पक्षिशावकान् भक्षयितुमितस्ततो धावन, जीवहिंसासहिष्णुना देवेन पातित इब तस्मिन् जाले दृढ़- तर निवद्धः । अथ समृधिकास्तमाततायिन स्नायुपाशेन दृढ़वद्धमव- लोक्य दृष्टान्तरात्मा निर्भय इतस्ततो बिचरितुमारों। सुविश्वस्त- चित्ततया बिलात् दूरतरं गते च तस्मिन् मूर्षिकगन्धमाघ्रायैको नकुलस्तं व्यापादयितु सहसा तत्रागल्य उपस्थितः। मूषिकस्तु तथाबिपन्नः बिलप्रवेशञ्च तदा सुदुष्करमवगम्य प्रतुत्पन्नसतिस्तत्- क्षणात वृक्षशाखामारोह । प्रारूदश्च स एकेन तीक्ष्णतुण्ड नोलकेन दृष्टः। स तदा वृक्षतले. नकुल' वृक्षोपरि च उलूकमवलोक्य चिन्तयामास । अहो मे दुर्दैवम् ! प्रबलशत्रु भिः परिवृतोऽहमधुना किं करोमि कुत्र वा यामि, न जानेऽद्य कथं मे प्राणरक्षा भविष्यति । यद्यह- मधुना विलं प्रवेष्ट भूमिमवतरामि तदा नकुलो मां भक्षयिष्थति, इह तिष्ठन्तञ्च उलूको हनिष्यति । अथवा मम भागाविप्लवात् यदि मार्जारोऽपि केनचिदुपायेन पाशमुक्तो भवेत् तदा मे प्राणहानिर- वश्य भविष्यति । तट्यावत् जीवामि तावत् कञ्चिदुपाय करोमि । तथाचोक्तम्- "तावनयस्य भेतव्यं यावद्भयमनागतम् । आगतन्तु भयं वीक्षा प्रतिकार यथोचितम् ॥"

·शत्रुसंकौ कथं बस्तव्यम्। नाहमधुना मार्जारादन्यां गतिं पश्यामि । प्रवल: शत्रु रपि साम्प्रतमय विषमस्थो वर्तते, तयदि नीतिबुद्धानेन सङ्गतो भवितु- महामि ततो मे कार्यसिद्धिर्भवेदेव । अयमपि ईशब्यसनगतो मया सह सन्धि कुर्यात् । विषमे समुपस्थिते शत्रु णापि सन्धिः कर्तव्य इत्याहुर्नीतिशास्त्रबादिनः । विचिन्तां बं मूषिकः शनैः शनै- भाारमुपगम्य सान्त्वपूर्वमिदमुक्तावान् । सौम्य ! सौहार्दै नाभि- भाषे, समुपस्थितायामस्यां विपदिं भवता भय न कर्त्तव्यम् । यदि भवान् मां न जिघांसति तदाहं त्वामुद्धरिष्यामि । अस्ति कश्चि- दुपायोऽत्र येन त्वया मया च श्रेयः प्राप्माते । भवानिव अहमप्यधुना विपज्जालनिवद्धः । यद्यहमिच्छामि तदा भवन्तसुद्धत्तुं शक्नोमि । लमपि बाञ्छसि चेत् तदा मां निर्बिपद विधातु शक्नोषि। भूम्या- मितस्ततो बिद्रवन् नकुलो वृक्षशाखायाञ्चपलनयन: कौशिकश्च मां पापबुद्धया बिलोकयति। ततस्ताभ्यामहं भृश बिभेमि । मार्जारस्तु मूषिकस्य तादृशं हेतुमद्दचनमाकण्यं सानन्दमुक्तवान् । सौम्य ! यो विपदि सहाया भवति स एव परमसुहृत् । यद्भवता- भिहित तत् सत्यमेवास्माकं हितकरम् । तदधुना कालबिलम्व- नालम् । शीघ्रमेव पाशान् छित्वा मां मोचय। इत: पर' अहमपि सदा भवन्त मित्रदृशा द्रक्षयामि । शङ्कटादस्मादिमाचितोऽहं भवतः प्रतापकार करिष्यन्नपि सम्यक ऋणमुक्तो न भविष्यामि । तथाचोक्तम्- "प्रत्य पकुवन् वह्वपि न भवति पूर्वोपकारिणा तुल्यः । एकः करोति कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः ॥" एवमभिहित मावरि सुविश्वस्तान्तःकरणो मूषिको द्रुतपदेन तत्स काशमुपागतः । नकुलोलूकौ तु अभूतपूर्व तदवलोक्य ज्ञात्वा च तयाः परमां प्रीतिं मारिभीत्या मूषिकभक्षण निराशौ खखमालयं गतवन्तौ प्रतिनिवृत्तयोश्च तयाहे शकालवित्, मूषिकः शनैर्मार्जारस्य ·! संस्कृतचन्द्रिका। पाशान् चिच्छेद। ततो मार्जारी वृक्षाग्र मूषिकोऽपि तन्म लविलमा- शिवाय। ब्याधाऽपि विघ्नस्थानमेतदिति टहीतजालादिः प्रस्थितः । अथैकदा पादपाग्रे सुखोपविष्टो मार्जारी विलस्थित मूषिक- मामन्वयाह । बन्धो ! साम्प्रत स्थानमेतत् निरामय जातम्, तत् कथमधुना न वयं मिलित्वा सौहाई सुखमनुभवामः । सखे ! पूर्व वदागच्छ मत्समीपम् सबान्धवोऽहं भवन्त पूजयिष्यामीति । तदाकण्यं मूषिकराजः सान्त्वपूर्व माह। मित्र ! यब्रुवीषि तत् सर्व मेव सत्यम् । परन्तु भक्ष्यभक्षाकयोः प्रीतिः कदापि श्रेयसे न भवतीति विचिन्तयामि। सौहाई शत्र ता च कार्यत एव जायते नश्यति च । तदिभेमि यदि कालविपर्य यात् कदापि कस्यापि चित्तग्लानिर्जायेत ? तदा मे महाननर्थो भवेत् । त्वं हि मे जातितः शत्रु रपि सम्प्रति कार्यवशात् सुहृद्भूतः । तच्च सत्यमधुना निहत्तम् । तस्मादवगच्छामि प्राकृतशत्रुतावसर एव पुनः संवृत्तः । यः पुनर- स्माकं. सन्धिर्जातः स चिरं न स्थास्यतीति मन्यामहे । तथाचोक्ताम् । "शवुणा नहि संदध्यात् सुश्लिष्टेनापि सन्धिना। सुतप्तमपि पानीयं शमयत्ये व पावकम् ॥” अतः पुनर्भवता संगन्तु नाभिलषामि। प्रार्थये जगदीखर सपरिवारो भवान् सुखनिवसतादिति । एवमुक्त्व मूषिकः द्रुत- पदं स्थानान्तर प्रचलितः । मार्जारोऽपि तस्य बुद्धिप्राखर्य संस्तुवन् तव सुख नावस्थितः । वत्स ! श्रुतो भवता मार्जारमूषिकसंवादः, विज्ञातञ्च शत्रु मध्य- मधिवसती दुर्बलस्य कर्त्तव्यम्। सर्वदास्मिन् संसारे चिरसुखं प्रेम ना देशकालानुसारतो नीतिबुद्धिरवलम्बनीया। यो हि सदा भीतोऽप्यभीतवदविश्वस्तोऽपि विश्वस्तवदप्रमत्तस्तिष्ठति,स एव शव णां शत्रु श्विरमवस्थातु शक्नोति। श्रीनन्दलाल विद्याविनोदः । -- ·। याः भूगोलविवरणम् । (महामहोपाध्याय श्रीयुक्त कृष्णनाथ न्यायपञ्चानन भट्टाचार्य महाशयात् प्राप्तम् ।) ये खल्वधुना धीमन्त एवमवधारयन्ति यत् पृथिव्या गोलतादिक मिलण्डीयपण्डित रेवाविष्क त नायमस्मद्देशीय पण्डितानां सिद्धान्त इति। तेषां तदवधारणापाकरणाय सिद्धान्तशिरोमणित उद्धृत्य कतिपयश्लोका व्याख्यायन्ते । तत्र भूमः स्वरूपं तदधिष्ठानञ्चाह । भूमः पिण्ड: शशाङ्क-न-कविरविकुजेज्यार्कि नक्षत्रकक्षा बतो इतः सन् मृदनिलसलिलव्योमतेजोमयोऽम् । नान्याधारः खशक्त्या वियति च नियतं तिष्ठतीहास पृष्ठे निष्ठ विश्वञ्च शश्वत् सदनुजमनुजादित्यदैत्यं समन्तात् ॥ मृदनिलसलिलव्योमवेजोमयः क्षित्यादिपञ्चभूतात्मकः वृत्तो गोलाकारी ऽयं भूमेः पिण्डः शशाङ्गज्ञकविरविकुज ज्यार्कीणां चन्द्र- बुधशुक्ररविमङ्गलगुरुशनैश्चराणामुपयुपरिस्थि तानां कक्षाः भ्रमणमार्गास्तद्रूपाणि यानि वृत्तानि तेवतः परिवतः तथा नान्या- धार आधारान्तररहितः सन् स्वशत्या वियति व्याग्नि नियतं तिष्ठति। अस्य भूपिण्डस्य इह पृष्ठे समन्तात् सर्बासु दिक्षु दनुज- मनुजादिभिः सह वर्तमानं विश्व शश्वत् पुनः पुननि स्थितम् । शवदित्यनेन खण्डप्रलयात् खण्डप्रलयात् परं पुनर्वर्तत इति दर्शितं एतेन भूपिण्डस्य गीलत्व' आकाशमात्राधारत्व तस्य सर्वासु दिक्षु लोकावस्थानञ्च प्रतिपादितम् । अत्र सर्वासु दिक्षु यल्लोकावस्थानं प्रतिपादित तत्र दृष्टान्तमाह । सम्बत पर्वतारामग्रामचैत्यादिभिशितः । कदम्बकुसुमग्रन्थिः केशरप्रकरैरिव ॥ स भूपिण्डः सर्बत: सर्वासु दिक्ष पर्वतारामग्रामचैत्यादिभि- श्चितो व्याप्तः । क इवेत्यत्राह कदम्वेति । क इवेत्यत्राह कदम्वेति। यथा कदम्बकुसुमस्य ग्रन्थिः केशराधारभूतः केशरप्रकरैः केशरसमूहैश्चितस्तहत्। एतेन निम्नपृष्ठे पार्श्व ये च लोकावस्थानं स्पष्टमेव दर्शितम् ।

·संस्कृतचन्द्रिका। पुराणेषु भूमेराधारपरस्परा या बणि ता ज्योतिर्वि दस्तामपि नाङ्गीकुर्वन्ति। अतोऽसौ तामाधारपरम्परां निराकरोति । मूतों धर्चा चद्धरित्यास्तदन्य- स्तस्याप्यन्योऽप्य वमवानवस्था । अन्ता कल्पना चेत् खशक्तिः किमाये किन्नो भूमिः साष्टमूर्तेश्च मूर्तिः ।। चेत् यदि धरित्याः पृथिव्या मूर्तो मूर्तिमान् धर्ता धारणकर्ता स्यात् तदा तस्य निराधारत्वासम्भवात् तदन्यस्तस्यान्यो धता कल्पाः स्यात्। तस्यापि निराधारत्वासम्भवात् तस्यापि अन्यो धत्ती कल्प- नीयः स्यात्। एवंरीता अत्र आधारकल्पनायां अनबस्था अवि- शान्तिरापाते। अथोचते आधारपरम्परायां यश्चरमः स स्वशक्ताव वर्तत इति । अत्र दूषणमुपन्यस्यति अन्ता कल्थ्यति। अन्त्ये चरमाधारेवशक्तिः कल्पना चेत् तर्हि आद्य भूपिण्डरूपे वशक्तिकल्पनायां किं दूषणम् । परिकल्पयापि यदान्त खशक्तिः कल्पनीया तदा प्राधेयभूते भूपिण्ड एव प्रथमे स्वशक्तिः कल्पातां अलमाधारान्तर- कल्पनया, गौरवादिति भावः । ननु पुराणोक्ताधारपरम्पराचरमे अन- न्ताख्यः स च विष्णु मूर्ति स्तस्य स्वशक्तया निरालम्बनभावेनाकाशा- वस्थान सुघटम्। अचेतनभूपिण्डस्य तन्न सम्भबतीति चेत् तत्राह किन्नो इति। सा भूमिः किमष्टमूर्त्तः शिवस्य मूर्तिों भवति । तथाच यदि दैवबलेनैव स्वशक्तिरङ्गीक्रियते तर्हि अनन्तस्य विष्णु - मूर्ति त्वबत् भूमेरपि शिवमूर्त्तित्वस्य शास्त्रीयत्वात् भूमावपि स्वशक्तिः सुलभ ति भावः। वस्तुतो वस्तुशतिर्न दैवबलमपेपक्षते तस्याः स्वभावतोवैचित्रवादितमाह। यथोपा तार्कानलयीथ शीतता विधौ द्र तिः के कठिनत्वमश्मनि ॥ मरच्चली भूरचला खभावती यती विचिवाः खलु वस्तुभक्तयः ।। तथाच बहून् आधारान् ·। भूगोलविवरणम् । अर्कानलयोः सूर्ये वह्नौ च उष्णता। तपरीतंत्र दर्शयति । विधौ चन्द्र शीतता । के जले द्रुतिद्रवत्व । वैपरीत्यमाह। अश्मनि प्रस्तर कठिनत्वम्। मरुद्वायुश्चलो गतिशीलः। एतत् सर्वं यथा खभावत एव न दैवबलात्। तहत् भू भूमिरपि स्वभावत एव अचला न दैवबलसापेक्षा। कुत एषामेवं स्वभावता इत्यत्राह- यतो यस्मात् वस्तू नां शतायो विचित्राः। तथाच तत्तहस्तुसृष्टिदशा- याम् ब्रह्मणैव तत्र तत्र तथाविधा शक्तिइत्तेति भावः । अतएव सूर्यसिद्धान्तेऽभिहितम्। मध्ये समन्तादण्डस्य भूगोलो ब्यामि तिष्ठति । विभाण: परमां शक्तिं ब्रह्माणो धारणामिकाम् ॥ इति । भूमेः खाभाविक शक्त्यन्तरमपि दर्शयति । भाकृष्टिशक्तिश महौ तया यत्, खस्थं गुरु खाभिमुखं खशलया। आकृष्यते वत् पततीव भाति, समे समन्तात् कुरियं यतः खे । मही पृथिवी आकष्टशक्तिः आकष्टिराकर्षण शक्तिर्यस्याः सा तथाभूता। ननु तथाविधशक्ति: केन कार्यबलेनानुमीयत इति जिन्नासायां तथाविधशक्त्यनुमानलिङ्गभूतं तत् कायं दर्शयति तयेति। तया खशया खस्थ आकाशस्थ यत् गुरु वस्तु खाभि- मुखमाकृष्यते तत् पततीव इति भाति प्रकाश्यते। ननु आकाशस्य गुरुवस्तुधारणाक्षमत्वात् अधोगतिरवोचिता। कुतस्तदर्थं पृथिव्या आकर्षणशक्तिकल्पनेत्यत आह समे इति । यत इयं कुः पृथिवी समन्तात् सर्वासु दिक्षु समे सदृशे खे आकाशे वर्तत इति शेषः। तथाच सर्वासु दिक्षु पृथिव्याः समाकाशवर्ति- त्वात् ऊर्ध्वाधो विभागो न सम्भवति । तथाहि यथा अस्माकं मस्त- कोपरिवर्ति व्योमस्थगुरुवस्तुनः पादसंयोगदेशसम्बन्धस्तथा निम्न पृष्ठ स्थलोकानामपि मस्तकोपरिवर्ति गगणस्थगुरुवस्तुनः पाददेश- (८ ) ·संरुतचन्द्रिका। सम्बन्धोऽवश्यमङ्गीकार्य एव। तथा सति अस्माकं य अर्द्धभाग: स एव पृष्ठान्तरस्थलोकानामधोभागः । वेषां पुनर्य ऊर्द्धभागः स एवा- स्माकमधीभाग इत्यूर्वाधो विभागः कल्पित एव । एवञ्च अचेतनानां वस्तु नां तत्तद्देशीयलोकविशेषकल्पनानुसारेण गत्यसम्भवात् पृथिव्या आकष्टिशक्तिरेव वस्तुगत्या अनुमेयेति भावः । एतेन पतनं प्रति आकर्षणस्य कारणताप्रदर्शनात् भूपिण्ड प्रति तादृशाकर्षणाभावेन पतनासम्भवात् अचलभावनावस्थानं सुघट- मेवेत्यपि दर्शितम्। बौद्धानां युक्तिमाह। भपञ्चरस्य भमणाबलोका- दाधारशून्या कुरिति प्रतीतिः । खस्थं न दृष्टं गुरु च क्षमातः खऽधः प्रयातीति वदन्ति बौद्धाः ॥ भपञ्जरस्य नक्षत्रचक्रस्य भ्रमणावलोकात् भ्रमणदर्शनात् कुः पृथिवी आधारशून्या इति प्रतीतिः प्रत्ययो भवतीति शेषः । तथाच यदि पृथिव्या आधारसत्ता तदा नक्षत्रचक्रस्य पृथिव्या निम्नभागे गमनासम्भवात् भ्रमणं न सम्भवतीति भावः । तथा गुरु वस्तु च खस्थमाकाशे निश्चलभावेन स्थितं न दृष्टम् । अतः चा पृथ्वी खे आकाशे अधः प्रयाति निरन्तरं पततीति बौद्धा वदन्ति। आकाशस्या- नन्तत्वात् युगसहस्रणापि न तस्याः पतननिहत्तिरिति तेषामाशयः । ननु निरन्तर पतनशीला चेत् पृथिवी तहि चन्द्रार्कादीनामके- नाङ्गा भ्रमणासम्भवात् एकाहानन्तरं पुनरुदयो न स्यादित्यती बौद्धा पाहुः। हौ हौ रवीन्दू भगणौ च तह- देकान्तरं तावुदयं ब्रजेताम् । यदब्रुवनेवमनर्थवादान् अधीम्यतस्तान् प्रति युक्तियुताम् ॥

·भूगोलविवरणम्। रवीन्दू भगणौ च हौ हौ स्तः । तो एकान्तरं एकाहानन्तरं उदय व्रजेताम्। तथा च इयोरेव तयोरेकरूपतया नास्माकं पृथक्त्रोनानुभव इति भावः। तन्मतापाकरणायाह यदब्रुवन्नित्यादि। बौद्धा एवं अनर्थ- वादान् यत् यस्मादब्रुवन् उत्तीवन्तः अतस्तान् प्रति युक्तियुक्त ब्रवीमि। तदेवाह- भूः खेऽधः खलु यातौति बुद्धिब्बौद्ध ! मुधा कथम् । यातायातञ्च दृष्यापि खे यत् क्षिप्त गुरुक्षितिम् ॥ हे बौद्ध ! खे आकाशे यत् गुरु वस्तु क्षिप्त तस्य क्षितिं प्रति यातायातं दृष्ट्वापि मुधा वृथा भूः खे खलु अधो यातीति बुद्धिस्तब कथं भवति । तथाच यदि भूनिरन्तरमधो याति तदा व्योनि क्षिप्त गुरु बस्तु भुवं प्राप्तुं कथमपि न शक्नुयात् उभयोरपि पतनशीलत्वात्। एतदृष्ट्वा भूमेः पतनबुद्धिर्न सम्भवत्येवेति भावः । भूगोलकेन्द्र स्थपुरनिवेशमाह- लसा कुमध्ये यमकीटिरस्था: प्राक् पश्चिमे रोमकपत्तनच्च । अधस्ततः सिद्धपुर सुमेरुः सौमाऽथ यामा बड़बानलश्च ।। कुमध्ये पृथिवीमध्यभागे लङ्का । अस्याः प्राक् यमकोटिः । अस्था लङ्कायाः पश्चिमे रोमकपत्तनम्। ततो लङ्कायाः अधः सिद्धपुरम् । लङ्गायाः सौम्ये उत्तरदिशि सुभेरुः । तस्या याम्ये दक्षिणदिशि वड़वानलः । तेषां पुराणामन्तरं प्रतिपादयति । कुबत्तपादान्तरिवानि तानि स्थानानि षड़ गोलविदो वदन्ति । बसन्ति मेरौ मुरसिद्धसङ्घा औचे च सर्वे नरका:सदैत्याः ॥ तानि षट् स्थानानि लक्षादीनि परस्परं कुत्तस्य भूपरिधः पदा- न्तरितानि भूपरिधेर्यावत् परिमाणं तञ्चतुर्थभागव्यवहितानि। गोल- विद एवं वदन्ति । तत्र मेरौ सुरादयो वसन्ति । औबै वड़वानलाख्ये स्थाने सदैत्या दैत्यैः सहिता: सबै नरकाः सन्तीति शेषः। एवमे- बोक्त सूर्यसिद्धान्ते। .

·संजतचम्ट्रिका। 1. उपरिक्षात् स्थितास्तस्य सेन्द्रा देवा महर्षयः । अधस्तादसुरास्तहत् द्दिषन्तोऽन्योन्यमाश्रिताः॥ ततः समन्तात् परिधिः क्रमेणायं महार्णवः । मेखलेग स्थिती धानमा देवासुरविभागकृत् ॥ समन्तान्मेरुमध्यात्तु तुल्यभागेषु तीयधेः । हीपेषु दित्तु पूलादि नगर्यो देवनिर्मिताः । भूवत्तपादे पूर्वस्यां यमकोटीति विश्रुता। भद्राश्ववर्षे नगरी खर्णप्राकारतोरणा ॥ याम्यायां भारते बर्षे लढाया तन्महापुरी। पश्चिमै केतुमालाख्ये रीमकारख्या प्रकीर्तिता॥ उदसिद्धपुरी नाम कुरुवर्षे प्रकीर्तिता। तस्यां सिद्धा महात्मानी निवसन्ति गतव्यथाः ।। सूर्यसिद्धान्ते सुमेरुसुपरिंगतं मत्त्वा लङ्कायास्तद्दक्षिणदिग्गतत्व सिद्धपुरस्य च तदुत्तरदिग्गतत्व' वड़वाख्यस्य तु अधःस्थत्व प्रति- पादितम् । सिद्धान्तशिरोमणौ तु लङ्कामुपरिस्थां मत्त्वा मेरोरुत्तर- गतत्व बड़वाख्यस्य दक्षिणगतत्व' सिद्धपुरस्य च अधःस्थत्व प्रति- पादितमितानयोन विरोधः। तत्तत्स्थानबासिनः सर्व एव पृथिव्या उपरिस्था बयमिति मन्यन्ते इत्याह । यो यव तिष्ठत्यबनौतलस्थ- मात्मानमस्या उपरिस्थितञ्च । स मन्यतेऽतः कुचतुर्थसंस्था मिथश्च ते तिर्य गिबामनन्ति ॥ यो यत्र तिष्ठति स तत्र अवनीतलस्थ भूपृष्ठस्थ आत्मानं अस्याः पृथिव्या उपरिस्थितं मन्यते । अत: कुचतुर्थसंस्था: खख स्थानतश्चतुर्थ- भागीयस्थानेषु स्थिता मिथः परस्परं तिर्यगिव वक्रभावेण स्थितानिव आमनन्ति जानन्ति वदन्ति वा। यथा लङ्कास्था यमकोटिस्थान् रोमक पत्तनस्थान् सुमेरुस्थान् वड़वानलस्थाश्च वक्रभावेण स्थितान् जानन्ति, न त्वधःशिरस्कान् नाप्यूईशिरस्कान् । एवं सर्वत्र ।

·भूगोलविवरणम् । दृश्यन्ते तद्दत् । अथ सिद्धपुरस्थानामस्मदपेक्षया कीदृशोऽवस्थानविशेष इतबाह । अधःशिरस्खाकुदलान्तरस्था छायामनुष्या इब तीरनौरे । अनाकुलास्तिर्युगधः स्थिताश्च विष्ठन्ति दे तब वयं यथात् ॥ कुदलान्तरस्थाः पृथिवा निम्नदलस्थिता अधःशिरस्काः। वयं यां दिशमधो मन्यामहे तस्यां दिशि शिरो येषां ते तथाभूताः । तहि तेषामस्माकञ्चावस्थानं कीहक् दूतान दृष्टान्तमाह छाया इति। यथा तीरनीरे नद्यादिजलाशयस्य तीरनीरयोश्छाया मनुष्या तथा च यथा नद्यादितीरे कश्चिद्दण्डायमानो मानवस्तदभिमुखैरितरैः पुरुषैरूई शिरस्को दृश्यते । तदीयच्छाया तु नीरे प्रतिविम्बभावेन पतिता अधःशिरस्का दृश्यते तद्दद्दयमत्र अङ्घ- शिरस्काः दलान्तरस्थास्तु अधःशिरस्का इति भावः । ननु चतुर्थ भागस्थानां तिर्यक् भावनावस्थानात् दलान्तरस्थाना- मधःशिरस्कतयावस्थानञ्च किमेतेषामाकुलतामुत्यादयति इतानाह अनाकुला इति। तिर्यगधः स्थिताः तिर्यशिरस्का अधःशिर- स्काच अनाकुलाः। तिर्यगादिशिरस्कवेऽपि ते कथमनाकुला इतप्रवाह तिष्ठन्तीति। वयमत्र यथा तिष्ठामः तेऽपि तत्र तथैव स्तिष्ठन्ति । तथा च तत्रस्थो लोक आत्मानं तिर्यशिरस्कमधःशिरस्क वा नावबुध्यते अस्माभिस्तथात्वेनावबुध्यमानोऽपि अर्द्ध शिरस्क मेवा- त्मानं जानातीति एतत् पृष्ठस्थ लोकवत् इति भावः। ननु । यै यंत्र दृश्यते भाखान् सं तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावश्च यवैव तव बास्तमन रवः ॥ नेवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्य हि दर्शनादर्शनं रवेः ॥ इति ति बिष्णुपुराणवचने रवेः सब दैव परिममणाभिधानात् देशविशेष दिन देशविशेषे च रातिरिति प्रतीयते। तत् चतुर्दा पूर्बोतलङ्कादिस्थानेषु दिनरानयोः कीदृशी ब्यबस्थेतानाह।

·संस्कसन्द्रिया। लापुरऽस्य यदीदयः स्यात् वदा दिनाई यमकोटिपुर्या। अधस्तत: सिद्धपुरऽस्तकालः स्याद्रीमकै रात्रिदलं तदैन । यदा लङ्कापुर अर्कस्य उदयः स्यात् तदा यमकोटिपुर्या दिना- ईम् । ततो लङ्गापुरादधः सिद्धपुर अस्तकालः। तदैव रोमके रात्रि- दल रात्रे : शेषाई स्यात् विद्यत । अतएवीत ज्योतिषे । क्वचिदुदयं क्वचिदस्त क्वचिदई निशां क्वचिञ्च मध्यागम् । क्वचिदन्यकालमेवम् सततं कलवन्ति गोलज्ञाः ॥ एतन्मतमेव इलण्डीयैरवलम्वितम् । परन्तु ते पृथिव्या भ्रमण- मप्यङ्गीकुर्वन्ति । तदप्यस्मद्देशीयपण्डितानां नैकान्ततो असम्मतम् । प्राचीनतमेनार्यभटेन तथैवाभिधानात्। यथोक्तम् ।* भपञ्जर स्थिरी भूरेबाहत्यात्योदयास्तं सम्पादयति ग्रहतक्षत्राणाम् । भपञ्जरी नक्षत्रगणः स्थिरः। भूरेव पृथिव्येव आकृत्य आहत्य परिभ्रम्य परिमम्य ग्रहनक्षत्राणां उदयास्त सम्पादयति । पृथिव्या भ्रमणवशाल्लोको ग्रहादीनामुदयास्तमिव पश्यतीति भावः । तत्र दृष्टान्तायाह। अनुलोम गतिनौ स्थः पश्यत्यचलं बिलोमगं यहत् । अचलानि भानि तहत् सम पश्चिमगानि लङ्कायाम्॥ अनुलोमगः यदभिसुखी नदीगतिस्तदभिमुखं गच्छन् अतिद्गुतं गच्छन्नित्यर्थः। नौस्थः नौकास्थितो यहत् यथा अचलं तीरादिक विलोमगं विपरीताभिमुखं प्रस्थितं पश्यति। तहत् लङ्कायां स्थिती जनः अचलान्यपि तानि ग्रहनक्षत्राणि समपश्चिमगानि वास्तविक- पश्चिमगामीनि न तु कोणाभिमुखगामिनीति यावत् पश्यति। एतेन पृथिव्याः पूर्वाभिमुखी गतिरपि दर्शिता इति । व्याख्याता- श्रीकृष्णनाथ न्यायपञ्चाननः । * बचनमेतदाधुनिक वङ्गभाषया रचिते चुदपुस्तके एव दृश्यते न तु क्वामि प्रामा- पिक संग्रहेऽपि, मूलग्रन्थस्तु दुर्लभ एव । इति सम्पादकः ।

·वशीकृतभूतः ।
( पूर्वप्रकाशिवात् परम्।)
FOHOW
अथ क्रमशस्तु सायं प्रवृत्तम्, रविरपि प्रातरारभ्य करं प्रसार्य
अन्तरीक्षे विचरन् तावत् भूचरखेचरान् व्यापारयन् खषु खषु कर्मस,
नितान्तं लान्तः श्रममपनेतु वारुणी सेवमान इव संकुचितकरः
अम्बरं परिहरन् नीचैरख लत् ।
तदवलोक्य अन्धकारा अपि पुञ्जीभूय जगदाक्रमितु प्रवर्तन्ते,
दिवाभीताः श्वापदा अपि आहारमनुष्टुं शनैः शनैर्निष्कुम्यन्ति,
झिल्लीकीटा अपि कटु रटन्ति, ईदृशे समये कापालिक आह ।
कापा। विभेषि वामदेव ! साहसं भज भूतमुपासितुम् ।
वाम । यो न प्रेतपतेरपि बिभेति तस्य प्रेतात् का भीतिः ।
विशेषतस्तु गुरुचरणा एव मे शरणम् ।
कापालिकस्तु भूतडासरोक्तविधिना मण्डलं विरचय्य भूतपते:
क्रोधराजभैरवस्य यन्त्र विलिख्य वामदेवमासने ससुपावेशयत् ।
खयञ्च पृथगासने उपाविशत् ! ततश्च गुरुणानुमतो वामदेवः प्रथम
क्रोधराजभैरवं ध्यातुमारभते यथा-
"श्री" ज्वालामालाकुलं दीप्त युगाम्मानिसमप्रभम् ।
भिन्नाञ्जनं महाकायं कपालकृतभूषणम् ॥
साहहास महारौद्रबलीक्य षु भयङ्करम् ।
तन्मध्ये तु महाभीमं वक्रोध चतुर्भुजम् ॥
दक्षिणोईकर वजतजनं वामपाणिना
क्रोधमुद्राञ्च तदधः पाणिभ्यां धारिणं भजे ॥"
एवं ध्यात्वा क्रोधराज संपूज्य च यथोक्त भूतमन्त्र जपितुमा-
रभते। क्रमशस्तु रानामाई यामो यामौ च व्यतीती। तदा
शनैः शनैः वामदेवस्कन्धे भूत आविष्टः। तदा वामदेवस्य शरीरे

·संस्कृतश्चन्द्रिका। पादाग्रात् केशाय यावत् “चमदिति” विदुयदिब किमपि सञ्चचार । रोमाणि कण्टकितानि, बपुः सिष्वद। तद्विज्ञाय कापालिकः "मा भैषीः वत्स ! मा भैषीः” इति मुहुर्मु हुरुच रुच्चचार । अथ मुहतादिवानन्तरं चतुर्दिक्षु द्विगुणतरमन्धकारं विधाय "मड़मड़े ति” “मटन्मटदिति" झमाप्रभञ्जनः सकलाटवीं त्रोटयति। कुत्र वा व्याघ्रः कर्णजर्जरं गर्जति, क्क वा मदोत्कटा करिघटा विकट- मारटन्ती साटोपं मटदिति विटपं पाटयति। (कापालिकस्तु "मा भैषीः वत्स! मा भैषी: इति उच्चरति) कदाचिद्दा फणिनः वाम- देवस्य क्रोडोपरितः इतस्ततश्चक्रम्यन्ते। (कापालिकः "मा भैषीः वत्स ! मा भेषी: इति समाखासयति।) कदाचिद्दा मशकदंशक पिपीलिका दशन्ति, कदाचिदा विकटदंष्ट्रा:शवा भीषयन्ते। (कापा- लिकः मा भैषीः वत्स ! मा भैषीः इत्यभयं वितरति।) वामदेवस्तु स्तोकमपि नासनात् विचलति । अथ मुहूर्त्तादिव सर्वे विना द्राक् निवृत्ताः । शङ्खतुण्डनामा भू तीऽपि सम्मुखे समुपस्थितः। आगत्य च स प्रसारिताभ्यां दीर्घ- पाणिभ्यामग्रभू मि मवष्टभ्य उपविष्टः। तथोपविशतश्च तस्य जानुनी मस्तकादपुरपरि गते। वर्णस्तु तस्य धूसरानुविधः कृष्णः, मस्तकः संख्येयकर्क शकेशः, ललाटो मध्ये गभीर:, ध्रुवौ दीर्घरोमाणी, चक्षुषी कोटरमग्ने, नासिका मध्ये समतला छिद्रावशेषा, पोष्ठी क्रम- सूक्ष्मौ दीधौं च, शरीरं पूयशोणितस्रावि विस्रगन्धि निमांसनिष्ठु- रास्थिमयं, वायवीयञ्च, चर्म गोधावत् नथकठोरम्, भू तस्यास्य सूक्ष्मं सुखकुहरम्, उदरो लम्वमानः, सुतरामसौ मुखं ब्यादाय वृहद्ग्रास द्रुतं किमपि भोक्त वक्तवा न शक्नोति, मशकदंशकपत- शादिकं समीपमागतं हिकरेणैव ग्टहीत्वा मुखकुहरे क्षिपति। आगत्य च स सानुनासिकं पृच्छति- शङ्ग । भोः ! कामह स वोधितः ।

·वशीकृतभूतः । वाम। भवन्त' वशीकतुंम्, भवता वाञ्छितानि कम्माणि च कारयितुम्, समाइतोऽसि । शङ्ख । किन्तु मँद्दिधस्य भूतव ऑस्य ए. निसँगै : यनिरन्तर कम्म एवं करों मि, कम्मत न क्षणमपि वतिष्ठे, यहि कम्म न मिलँति सँहि प्रभो रवटुं मॅटॅदिति बोंटयें कि करॊ ऽहम् वाम। तथैवास्तु। शङ्गु । भूतोऽम् बँशी भूतो व॑म् । किं करोमि कर्म निर्दिशैं। वाम। हिमालयप्रान्तात् प्रभूतं वर्णमाहर। ( भूतस्तु वेगेन प्रस्थितः। कापालिकोऽपि यथाभिमतं देश जगाम। वामदेवोऽपि खग्टहं गतः । भूतोऽपि मुहर्तादेव अशीति- मोनकं कनकमानीय वामदेवस्य पुरो न्यक्षमीत् । शङ्गु । भों: ! कि करों मि कम निद्दिशं । वाम। मनुष्यरूपेण स्वर्णकारापणं गत्वा बिक्रीय स्वर्ण रूप्य- काण्यानय। शङ्ख । नी यन्ता रूप्यकाणिं कि करों मि कम्म कथय । वाम। हटायां गच्छ, सुखाद्यमाहर, ग्रहोपकरणान्यानय, मृदं खन, इष्टकानि निम्माहि, सरोवरं विरचय, अट्टालिकोपयोगीनि सुदृढाणि गुरूणि दारुणि गिरिभ्य उपाहर, आरामे देवतरूनारोपय, तेभ्यस्तोयमासिञ्च, टणानि पाटय, सरोवरस्य वारिपर्णीरुच्चाटय, अत्र दुल्ल भानि देशान्तरात् स्वादूनि फलानि चपलमाचिनु, पाका- र्थानि कुठारेण निष्ठुरकाष्ठानि कुष्य, इत्यादि इत्यादि। ( एवं बामदेबो यद् यद् आदिशति, शङ्ख तुण्डस्तत्क्षणमेव तत् सम्पादयति । एवं कतिपयैरवाहोभिः यद् यद् इष्टतमं लोके तत् सकलमविकलं सम्पन्न वामदेवस्य । कदाचिदसौ निर्विशेषितसुर- शाखी दरिट्रेभ्यो द्रविणानि निरन्तरमकातरो वितरति । देवान् (६) ·संस्कृतचन्द्रिका। यजते याजयति च, सदः क्षुधितान्, पेयैः पिपासून् तोषयति । किन्तु प्रायः प्रतिक्षणं भूत आगल्य–“भों: किं करोमि की उप- दिश" इति वामदेवमुजयति, तेन हि बामदेवः सभा उपवेष्टु बिद्दभिर्वा सहालपितुं न शक्नुते, केवलं निभृत एव रहे सोहग- मवतिष्ठते । दासदासीप्रतिभिः परिपूर्णोऽपि न शान्तिमनुभवति, न किञ्चित् कार्यमवशिष्यते भूतं यत् कारयिषति, यदि वा कर्म नोपदेक्षाते, तदा मटदिति घाटा बोटयित्वा पास्यति शोणितम्, इत्येवं भयव्याकुलितमनाः बामदेवो दुरत्ययां प्राप चिन्ताम् । वामदेवे अन्न भुञ्चाने वा, वितलोपरि शयाने वा, ईश्वरचिन्तायां निविशमाने वा, सभायामुपविशति वा, भूत प्रागल्य-भों: कि करों मि कॉम् उपदि “इल में बासमुत्पादयति । মুনভিলা। इति बशीतभूते द्वितीयं काण्डम् ॥ (क्रमशः) । तत्त्वषमंचः। ( पूर्वप्रकाशितात् परम्।) तत्व रज्ज बन्धनम्। अहह एकन बन्धनेन हि अपगतस्वातन्वयः पुरुषः क्लिश्यते । किन्तु आजन्म यावा तु एकस्मिन् शरीरे अन्तर्बहिच सहस्रबन्धनदुःख- मनुभवन्तः कथं वा पुरुषपशव: जीवन्ति ? बिचिवमेतत्, अहो नमोऽस्तु मायामय्यै बुद्ध भगवत्ये। तत्र गुणानां त्रिविधत्वात् प्रथमतो बन्धनकारणमपि सुखरूपं दुःखरूपं मोहरूपमिति निविधम् । ( यद्यपि गीताचतुई शाध्याये उक्तम् सत्तगुणः सुखेन,रजोगुणो दुःखेन,तमोगुणो सोहेन पुरुषं बध्ना- तीति तत्तु तत्तगुणानामाधिक्येन व्यवद्भियते । किन्तु जगति सबमेव वस्तु त्रिगुणं, तेन सुखानुभवसमयेऽपि दुःखं मोहश्च वर्त्तते। दुःखानु- ·तवमपश्च भवेऽपि सुखं मोहच वर्तते। मोहकालेऽपि सुखं दुःखञ्च वर्त्तते । (१) इति स्मर्तव्यम्। ) यथा-- तन सत्व निभवले माटिकामणिविभाखर निरुपद्रव शान्त' মাল ঐ ৰূ প্রজন্ম জ্বালা। यथा “अहं सुखी” “अई. ज्ञानी" देवा योगिनो मुनयश्च भाव- यन्ति “कुलन्तु मे बिमल चान्द्रमसमिक” “पिता ने परमपण्डितः" "माता च जगज्जननी पार्वतीव, “स्त्री च मे श्रीरिव, कमलायतेक्षणा कोमलाङ्गी कोकिलेव मञ्ज भाषिणी, ज्योत्सव शीतस्पर्शा कान्ति- मती च, अरुन्धतीव पतिपरायणा।” “पुत्ताश्च मे सुचरित्नाः पण्डिताः सर्लाङ्गसुन्दराः अर्थोपाज ननिपुणाच!” “तुमा में रहशोभा इव" "नशारोऽपि मधुरगिरः कीरा इव" "सुधाधवलितस्लितलप्रासादः, मृदुभवहत्पवनमुपवनम्, एवं बसनं भूषणं यानमासनं सब मेव স, দুস্থ বীনি, সুত্রে ৱাত্রি বানিল মিয় जन्तवः । (२) इन्द्रादयो देवा अपि सुरजेनैव बधाः। ते खतु नन्दनवनमधि- वसन्ति, सुधाममन्ति, भुञ्जते च यज्ञभागम् । तथापि न खतन्वाः । परन्तु मानुषलपेक्ष्य समधिकदिनानि जीवन्ति, भोगान्त पुन- जियन्त च । स्वर्गेऽपि देवानां मध्ये छाः छतमाः श्रेष्ठतराश्च वतन्त, अतस्तनापिदुःखम् । अहन्तु पण्डितः बुद्धिम्र्मे बुगाग्रीया सदर्थग्राहिणी सर्व वैवाप्रति- हता सर्वमेव पदार्थ ज्योत्स्नालोकितमिव भाषयते, इत्यह-ज्ञानी। इतेवमादिकां सुखबन्धनमिति । दुःखरूप बन्धनकारणं यथा-कातिमतीमवला लभ य, तत्तु रजोगुणजन्यम् । रजस्तु रागात्मकम्, रञ्जनाद्रागः, यथा सिन्दूरद्रवो (१) एतत्त, विज्ञानभिक्षुण्णा-पातं सार्ध १५ योगवानि के विश श्रेण प्रश्चितम् । (२) “परिणामताप्रसंस्कारदुःखैगुणवृत्तिविरोधाच दुःवभेव सव्व विवेकिनः । पातं । साधं । १५ दा ·संस्कृतचन्द्रिका वस्त्रादिक रञ्जयतीति रागपदेन व्यवयिते। तथा राग: अनुरागः योषित्पुरुषयोः परस्परप्राप्तिस्म हया, प्राप्तं विषये मनस्तुष्टिलक्ष- रणेन सङ्गन च समुत्पन्नः सन् चित्तं रक्ष यति इति रागः कथ्यते । कथमहं कलकण्ठयास्तस्याः आलापं श्रुतिविवर लभेय, कदा तां कोमलाङ्गी स्मृशामि, लावण्यमयं रूपं अवलोकये। अहं स्वर्ग:- मृतरसं पिबामि, मल्लिकासौरभ जिघ्रामि, इत्ये बं शब्दादिषु विष- येषु समनुरक्त: तत्तद्वस्तुलाभाय कर्मसु प्रवर्त्तते। लब्धा च तत्तहस्तु रक्षायै यतते, इति दुःखरूपेण कर्मणा लोभन विषयानुरागण च पुरुषः स्ययं वध्यते। अस्य दुःखबन्धनस्यापि कारणमसंख्यम् । स्त्री पुत्रः क्षेत्र मित्र यानमासनमन्नमाच्छादनमहालकादिकमिति । मोहबन्धनं यथा-कश्चित् अनवहितः पुरुषः हितमपि शब्दमाहित- मिति शृणोति। अनवधानतया आत्मानं कूपे पातयति। प्रमादात् पदा आशीविषं स्पृशति। गुड़पानकमिति विषद्रवं पिबति । मोहस्तु तमोगुणजन्यः अन्धकाररूपः आवरणशक्तिमान् यथार्थज्ञानमाणोति। तेन विपर्ययज्ञानं जनयति। यथार्थ ज्ञानन्तु यथास्थितवस्तुबोधः, तमस्तदावृणोति, तस्मादिपरीतज्ञानं तमस उद्रिणक्ति, तेन एकविध वस्तु अन्यविध बोधति, उन्नतावनतं स्थानं समं पश्यति। इति सर्व जनं वस्तुयाथार्थ्य ज्ञाने मोहयति। तमसा समभिभूतो जनः प्रमा- द्यति, कार्य्य निरुद्यमो भवति, निद्राति च । अस्य मोहबन्धनस्यापि कारणमसंख्यम् । असंख्य शब्दस्पर्शरूप- रसग विपरीतं जानाति। तेन च मोहन पुरुषो बध्यते कदाचित् सत्प्रसङ्गन श्रुतेन सत्त्व समधिकमुच्छलति, तदा रजोगुणस्तमोगुणश्च क्षीणो भवति ततः सुखमुत्पद्यते। चौर्य- कार्योपार्जिते धनेऽपि यत् सुखं तदपि सत्त्वकार्य मेव। यदा रजो- गुणः समुदेति, तदा सत्त्व तमोगुणश्च सङ्घ चति, तेन दुःखं लोभः कर्मप्रवृत्तिश्चोत्पद्यते। तपोदानादावपि सत्त्वकार्ये यदुःखं जायते । I ·तत्यप्रपञ्चः। । प्रवलमास्फालयति तावत् तदपि रजःकार्यम्। यदा तमोगुण उद्रिणक्ति, तदा सत्त्व रजश्च तिरोभवति, प्रमादः आलस्य निद्रा च पुरुषमभिभवति। सुखसहं निद्रितवान् प्रसन्नं मे मनः वुद्धिर्मे स्थिरा भवति। इति तमः सम्भू तायामपि निद्रायां यत्सुखं तदपि सत्त्वकार्यमेव । दुःखमह निद्रित- वान् भ्रमतीब मे मनः न कस्मिन्नपि विषये चित्तं लगति । इति तमः कार्य्यरूपायामपि निद्रायां यह :खं तदपि रजःकार्यमेव । गाढ़ हत- चेतनोऽहं निद्रितवान् गुरूणि मे गात्राणि क्लान्तं मे चित्तमलसं कस्मि- बपि कायं न प्रसरति। इट्टशी च निद्रा समधिकतमोगुणप्रसूता, एवं लोभादिकमपि ज्ञातव्यम् । (१) एवंविधैः सहस्रजालतुलैप्रस्त्रिगुणमयैबन्धनैः पुरुषपशवः सुदृढ़ निबध्यन्ते। यथा कश्चिज्जालनिपतितः शूकरः जालमोक्षाय यावत् बध्यते । एकस्मिन् पादे कथञ्चित् निष्कासिते द्वितीयः पादो जाल- रधानिर्गत्य अपरजालमार्गेणाकष्यते । एवमतिशयमुल्लम्पाने प्रलम्फने च क्रियमाणे शूकरः लगुड़े न भल्लास्त्रेण वा तायमानो व्याधैनिहतो भवेत् । कश्चिद्दा शूकरस्तथा जालबद्धोऽपि तस्माम्मुच्यते यदि जालं शिथिलजीर्णग्रन्थि स्यात् । अथवा यदि कश्चित् मूषिको जालं छिन्द्यात् । तथा प्रायशो निबद्धेषु पुरुषेषु कश्चिदेव पुमान् विवेकेन शिथिल- ग्रन्थि विषयजालं छत्तुं शक्नोति । कपालुगुनारुणा वा यदि ज्ञानमुप- दिश्य विषयजालं छिद्यते तदा मुच्यते । बन्धनाच्च आध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकमिति त्रिविधानि- दुःखानि जायन्ते। तेषां दुःखाणां चिराय निवृत्तिरेव मोक्षः। स एव चतुणां पुरुषार्थानां परमपुरुषार्थः। पुरुषाणां बुद्धे रिष्ट: अर्थात् पुरुषाणां बुद्धिः सर्वथा मोक्षमेव इच्छति। दुःखानां त्रिविधव (१) सभेतत् तत् तत् प्रसङ्गन बिबरिष्यते । । -- ।

·संस्वा वचन्ट्रिका।
सांख्य दर्शनस्थ लार्थे प्रपञ्चितम्। अस्मिन् शास्त्र हेयं हेयहेतुः हानो-
पायः हानञ्च यथाक्रम दुःख-दुःखहेतु-दुःखनिवृत्तुरपाय-दुःखनिहत्ति-
शब्देन कथ्यन्ते।
इति तत्त्वप्रपञ्च रज्जु बन्धनं नाम प्रथमाधयायः ।
(क्रमशः ।)
FIRST EXAMINATION IN ARTS 1893.
SANSKRIT.
SECOND PAPER.
The figures in the margin indicate full marks.
I. (a) Explain in English :
(1) आशीभिरण्यची ततः क्षितीन्द्र प्रीतः प्रतस्थे मुनिराश्रमाय ।
तं पृष्ठतः प्रष्ठमियाय नमो हिंस्रषु दीप्रास्त्रधरः कुमारः ॥
(2) बिम्वागतैस्तीरवनैः समृद्धि निजां विलोक्यापहृतां पयोभिः ।
कूलानि सामर्षतयेव तेनुः सरोजलक्ष्मी स्थलपद्महासैः ॥
(3) अरण्ययाने सुकरे पिता मां प्रायुङ हा राज्ये वत दुष्कर त्वाम् ।
मा गाः शुचं वीर भरं बहामुमाभाषि रामेण वचः कनीयान् ॥
(4) गितविशिखनिकत्तवत्स्नवक्तः क्षितिभृदिव क्षितिकम्पकीर्णशृङ्गः।
भयमुपनिदधे स राक्षसानामखिलकुलक्षयपूर्व लिङ्गतुलाः ॥
(5) अध्वरेविष्ठिनां पाता पूर्ती कर्मसु सर्वदा।
पितुर्नियोगाद्राजवं हित्वा योऽभ्यागमहनम् ॥
(6) Account for the seventh case ending in 3
caring, the sixth case ending in sfeat, and
fourth case ending in पाश्रमाय ।
(c) Derive the words आशीः, हिंस्र, and कनीयान् । 4
-

·First Examination in Arts, 1893.
७१
(d) From what root and by what bibhakti are
the words इयाय, तेनुः and उपनिदधे formed ?
(e) Conjugate the roots of these words in me 4
third
person only.
2. Explain fully in Sanskrit :
देहं विभक्षुरस्त्राग्नौ मृगः प्राणैर्दि देविषन् ।
ज्याधुष्टकठिनाङ्गष्ठ राममायान्सु मूर्षया ॥
3. (a) Translate into English :
चिरं रुदित्वा करुणं सशब्दं गोनाभिधायं सरितं समेत्य ।
मध्येजलाद्राघवलक्ष्मणाभ्यां प्रत्तं जलं यञ्जलमन्तिकेऽपाम् ॥
(B) Derive the word प्रत्त and explain the scamc.scx 2
in मधा जलात्।
4. (a) Write in your own words in Sanskrit the 6
purport of the following
प्रस्थास्यमानावुपसेदुषस्तो शोशुन्यमानानिदमूचतुस्तान् ।
किं शोचतेहास्य दये वतास्मान् नियोगलामेन पितुः कृतार्थान् ।।
विद्युत्प्रणाशं स वरं प्रनष्टो यहोई शोषं लणवधिशुष्कः ।
अर्थे दुरापे किमुत प्रवासे न शासने वास्थित यो गुरूणाम् ॥
(b) Why are the words yfire and fagtatai written 2
with different नकार ।
5. (a) Change the voice in the following:
दण्डकामध्यवातां यो वीर रक्ष:प्रकाण्डको
न्टभ्यां संख्येऽकृषातां तो सभृत्यौ भूमिवईनौ ॥
(6) What are the meanings of the words रक्षाप्रका-
राडकी and संखो?
2

·संस्कवचन्द्रिका। 6. Translate into Sanskrit : What, is this wedded wife of the great king Dasaratha, my dear friend Kausalya ? Who can be lieve it is she? She was in the house of Dasaratha like the goddess of prosperity. Or, rather she was the goddess of prosperity herself, what need of the particle of comparison. Alas! woe to me! that very lady has become a changed thing by the power of fate, a strange being of prior all comnact Alas I the reverse of destiny. (ए उपनाम पण्डित श्रीयुक्त राजेन्द्रचन्द्र शास्त्रिण: प्राप्तम् ।) TRANSLATION VISHNU SAMHITA. CHAPTER XXXI. विष्णुसंहिता स्म तिशास्त्रम्। I. A man has three highest gurus एकविंशीऽध्यायः । (I) vis the father, the mother and acharyya (preceptor, religious and त्वयः पुरुषसातिगुरजी भवन्ति । १ | secular)(2). He should be always माता पिता आचार्यश्च । २ । तेषां नित्य- | ready to render service to them(3) मेव शुभ षुणा भवितव्यम् । ३ यत्ते and do what they might ask him व युतत् कुर्यात्। । तेषां प्रियहित- to do(4). He should do what is माचरेत् । ५ । न तैरननुज्ञात: किञ्चि-good and agreeable to them(5) दपि कुर्यात् । ६। and should do nothing without सब्ब तसाहता धमा their permission(6). He who यसाते वयं आहताः । respects these three may be said to respect all dharma but he who slights them loses the merit of all सवात साफलाः क्रियाः ॥ ७ ॥ his acts.(7) (क्रमशः) अनाहतास्तु बसते

·श्रीश्रीदुर्गा
शरणम्।
संस्कृतचन्द्रिका।
मङ्गलाचरणम्।
ॐ नमो गणशाय।
शिवादीनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिव ।
मायावलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ॥
दूरादपेत मुकुटबिनतः शिरोभि-
ब्रह्मादिभिः किणितमग्रनिष्टमिष्टम् ।
अछमालिक मुढ़मृदुप्रवाल
स्पृष्ट्वा मुहुर्भवतु शीतलमम्ब ! चित्तम् ॥
श्रीरस्तु नः स्तुतिकतां श्रुतिसत्प्रसूतिः
शुक्लेषु हंसकमलेषु मुदं वहन्ती।
वैशाखमासजनि-संस्कृतचन्द्रिकासु
वाणी सुधांशुसुषमा नववाङ्मयीषु ॥
"अमरीकबरीभार-चमरी-मुखरीकतम् ।
दूरीकरोतु दुरितं गौरीचरणपङ्कजम् ॥"

·सूचना। । जगत्यस्मिन् सुखं दुःखं वा किमपि न चिरमवतिष्ठते । म सर्वदा दिवसो विराजते, यामिनी वा न प्रवर्तते । न वा सदा शर्वरी शशाङ्कशोभना, न वा घोरतिमिरभीषणा । न सततं शरद वसन्तो वा समयः सुखयति मानुषान्, न च शीतो वर्षा वा निरन्तरमुद्देजयन्ति जनान् । चन्द्रिकापि वर्षासु धाराधरनिकर- छादिता विलुप्तशोभापि यथा सहजविमलं शारदीयनभोमण्डलं प्राग्य पुनरपि जगत् लावयति । कोकिलापि वर्षासु शरत्स हेमन्तेषु च तमौनव्रता पुनर्वसन्तेन प्रियसुहृदा दत्तोत्साहा सह कोकिलेन मधुरं गायति, प्रीणयति च प्राणिगणान् । तथा “संस्कृत- चन्द्रिका" अपि सुदूरदेशे विचरन्ती केनापि दैवहतकेन संसद्धा प्रतिनिवृत्ता च मदीयहृदयशय्यायां सुदीर्घ दिनानि सुप्ता बभूव । गते च कियति काले श्रीमदीखरेच्छया महात्मना श्रीयुक्ता रमेश- चन्द्रमित्रेण मित्रेणेव श्रीयुक्त गुरुदासवन्द्योपाध्यायेन उपाध्यायेनेव च सा "संस्कृतचन्द्रिका" पुनर्जागरिता, समाज्ञप्ता च पुनर्भारत- वर्षस्य यशोगानाय, प्रोत्साहिता च दिगन्तं पर्युटितुम् । तावेव प्राक्तनवर्तमानौ महाधम्माधिकरणिको प्रबलं बलमवलम्ब- माना, पृष्ठपोषकौ च तौ मन्यमाना, तयोरादेशञ्च शिरसि वहन्ती संस्कृतचन्द्रिका पुनः प्रचलितुमारभते । विषयाः। दर्शनशास्त्रमम्मार्थः तदीयपदार्थविचारः। उपनिषद्भक्ति- शास्त्राद्यालोचना । महाकाव्यादीनामलङ्कारादिनिरूपणम् ।

·सांख्यदर्शनस्थ लार्थः । स्कु लच्छात्राय पुरातना नूतनाश्च प्रश्नाः । संस्कृ तेरेजीभाषयो- रन्योन्यमनुवादादर्श:। सनीतिहास्यरसप्रसङ्गः । अन्येऽपि साधा- रणोपकारका विषयाचात्र निवेच्यन्त । उद्देश्यम् । विना ल शमुपदेशञ्च केवलमस्या: पाठमहिना संस्कृतभाषा- भ्यासः दार्शनिकविषयादिपरिज्ञानमानन्दश्च निरतिशय इति । अथ सांख्यदर्शनस्थूलार्थः। यद्गुणेन गुणिनो भवन्धलम् निर्गुणा हरिविरिञ्चिशङ्कराः । स्थावरादिजगताम्प्रसूतिकाम् जन्मनाशरहितामजां भजे ॥ षसां दर्शनानां मध्ये सांख्यदर्शनमेव क्षितौ प्राक प्रादुर्भूतं प्रशस्तञ्च। वेदेऽपि तत्त्वज्ञानसाधनत्वेन प्रशस्तत्वमस्य दर्शि- तम्(१)। विष्णोरवतारो देवहूतिजठरजातो महर्षिः श्रीमत्- (१) “नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां रको बहूनां यो विदधाति कामान् । तत्कारणं सांस्ययोगाधिगम्य ज्ञात्वा देवं सुच्यते सर्वपापः । মুনি অন্দীয়স্বনানীসলিম। । १३ ऋ ॥ "साथ- योगाधिगम्यं सम्यक् यायते प्रकाश्यते अात्मतत्त्वं येन विज्ञानेन सत- सांख्यम्। योगो जीवपरमतादात्मप्रफलोरचाङ्गरूपो वैदिककर्मानुष्ठानादि- रूपो वा ।" इति शङ्करानन्द शतश्वेताश्वतरोपनिषद्दीपिका ।।१३ नं ।

·।
संस्कृत चन्द्रिका।
कपिलश्च तदाविष्का। अतएव तत्रालोचनीयेषु दर्शनेषु प्रथम
सांख्यदर्शनमालोच्यते। तत्रापि तस्यातीवगभीरार्थतया प्रथमत
एव सुविस्तरवर्णने बुभुत्सूनां धैर्यच्युतिः अशक्यप्रवेशत्वं विरक्तिश्च
समुत्पद्येत । तस्मात् पूर्व स्थूलरूपेण तात्पर्यव्याख्यानमेव श्रेयो
मन्यते। क्रमशस्तु सवानेव पदार्थान् विशदीकृत्य बोधयितुं
प्रयतामहे।
अथ दर्शनस्यास्य किमिति “सांख्यमिति” नाम ? संख्या-
करणात् सांख्यमित्युच्यते। अत्र संख्याशब्दस्यार्थद्दयमभिप्रेतम् ।
आत्मज्ञानरूपा संख्या। एकवादिरूपा च संख्या (२)। तेन
प्रकृतिपुरुषज्ञानरूपसंख्यायाः प्रतिपादनात्, प्रकृतिमहदहङ्का-
रादिचतुर्विंशतितत्त्वरूपसंख्यायाश्च प्रतिपादनात् अस्य दर्शनस्य
'सांख्यमिति” नाम।
इह जगति हीनदीनवपणरुग्नाः प्राणिनोऽमरनरपतयो वा
किमधिकम् आकीटदेवराजप्रभृतयः सर्व एव सुखार्थ प्रयतन्ते ।
यत् किमपि आहारविहारादिकं दैनिकं कम कुम्महे, तत् केवलं
सुखार्थमेवात्मनः। प्राणिनस्तु सुखभोगायैव निरन्तरमितस्ततो
सांख्य स्वरूपं यंथा,-हेमाद्रितं चतुर्वर्गचिन्तामणौ बतख ?
अध्याये आदित्य पुराणाम् ।
"सांख्य तत्कपिल वभु वनमुज्जलतुन्दिलम् ।
जाप्यदण्डधरं दीर्घनखलोमजटाधरम् ॥"
(२)"सम्यक ख्यायते प्रकाश्यते वस्तुतत्त्वमनया संख्या सम्यक ज्ञानम् ॥”
गीतायाम् । २ । ३६ । खामी ॥ उपरितनोपनिषद्भाव्यश्च ।
"संख्या प्रकुर्वते यस्मात् प्रकृतिञ्च प्रचक्षते ।
तत्त्वानि च चतुर्विशतेन सांख्य प्रकीर्तितम् ॥"
इति सांख्यप्रवचने

·सांगणदर्श नस्यूलार्थः । - बंभ्रम्यन्ते । धनं राज्यमैश्वयं पुत्रक्षेत्रकलत्रमित्राणि लब्धापि, क्रमश: पर्णकुटीरात् एकतलं हितलं त्रितलञ्च प्रासादमधिवसन्तो- ऽपि, समासाद्य च वस्त्रमलङ्कारं यानमासनं, किमधिकं नरत्वं देवत्वञ्च प्राप्यापि, न परिटम्यन्ति प्राणिन; न वा शान्तिं लभन्ते । किन्तु अनुमिमते ते. अत:परमपि किमपि सुखमस्येव इति । मत्वा च तदर्थ लोलुपाः प्राणिनी निरन्तरं परिभ्रमन्ति । अत्रैकमेव कारणं निरूपित, यागुतात् धनादिविषयनिवहात् विशुई दुःखसंश्रवशून्यं सुखं नोत्पद्यते। प्रत्युत ते च विषया दुःखानुविद्धसुखस्यैव हेतवः । प्राणिनस्तु दुखप्रदिग्धं सुखमनु- भूयापि न कृतार्थीभवन्ति । परन्तु चिराय दुःखनिहत्तये अर्थात् मुक्तये प्रयतन्ते । न्यायवैशेषिकमते दुःखं जीवात्मनो धर्मः (१)। सांख्य-पातञ्जल-वेदान्तमते दु:ख बुद्धिधम्मः, कामादिसाह- चात् (२)। भवतु दुःखं बुद्विधर्मः । किन्तु बुद्धिरेव दुःखरूपण परिणमते । ततस्तु दुःखाकारण परिणताया बुद्धेः प्रतिविम्बं खच्छे पुरुष पतति । सुतरां प्रतिविम्बितदुःखं पुरुष वर्तत एव । अनया रीत्या अहं सुखी अहे दु:खी इत्येवं दुःखं आत्मधर्म इत्यपि वक्तुं युज्यते । घटादिभिः पदार्थे: प्रथमं सानिध्यात् इन्द्रियाणि संयुज्यन्ते । तैश्च सह बुद्धेः सन्निकर्षे तम-आवरणशक्तिरपसरति स्फर रति च सत्त्वम् । परिणमते च इन्द्रियैः सह बुहिर्घटाद्याकारण । 2)“बुद्धवादिघटक संख्यादिपञ्चक भावना तथा। धमाधम्मौ गुणा एते आत्मनः स्युश्चतुई श ॥ इति भाषापरिच्छेदः ॥ (२) यथा, वृहदारण्यके वृहदारण्यके माध्याये पूम ब्राहागी "कामः सङ्कल्यो विचिकित्सा अवाश्रडातिरतिौंधी रित्येत् सर्व मन एव ।

·६ संस्कृत चन्द्रिका। तादृशी च बुद्धिः चेतने पुरुष प्रतिविम्बति। प्रकाशते च पुरुषस्य खप्रकाशरूपस्य छायापातात् । एष एव विषयज्ञानप्रकारः । वास्तविकदुःखन्तु न पुरुषस्य परन्तु बुद्धेरेव धम्मः। प्रतिविम्बितदुःखसंस्रवेणापि पुरुषः क्लिश्यते । अतो यथा दुःखस्य प्रतिविम्बोऽपि पुरुषे न पतत् तदर्थ मेव पुरुषप्रयत्नः । सर्वमेव दुःखं क्षणिक, तच्च प्रथमक्षणं उत्पद्यते, हितीयक्षणं तिष्ठति, तृतीयक्षण तु दुःखं स्वयं नश्यति। अतएव वर्तमाना- वस्थस्य दुःखस्य निवृत्तये नास्ति प्रयत्नापेक्षा। किन्तु भविष्यद्- दुःखस्य सूक्ष्माव श्यया बुद्धौ स्थितस्य विषयसम्बन्धात् प्रकाश- मानस्य निवृत्तये पुरुषकारोऽपक्षणीयः । सांख्याचार्यः कपिलमहर्षिः सत्पदार्थवादी परिणामवादी च न स्वीकरोति कस्यापि पदार्थस्य विनाशम् । असत्पदार्थो नोत्पद्यते, न वा सत्पदार्थों विनश्यति । परन्तु एतन्मते उपादान- कारणादाविर्भाव उत्पत्तिः तत्तवस्तूनाम् । एवं उपादान कारणे तिरोभाव:---सूक्ष्मीभाव:----अव्यतीभावः--सङ्कुचितीभवनं- लुक्कायनं वा विनाश: तत्तहस्तूनाम् । तथाहि, सूनावस्थायामपि वस्त्र तेषु सूत्रेषु वर्तत एव, किन्तु न दृश्यते आतानवितान- संयोगरूपकारणाभावात् । यदा खलु आतानवितानसंयोगेन सूत्राणि विस्तृतानि भवन्ति तदा तेभ्यः सूत्रेभ्य: वस्त्रमाविर्भूत- मुपलभ्यते । यदा पुनस्तानि सूत्राणि विश्लिष्टानि क्रियन्ते, तदा पुनस्तेष्वेव कारणेषु सूत्रेषु वस्त्रं तिरोभवति । अयमेव सांख्यनये उत्पत्तिविनाशश्च कथितः । दुःखविनाशोऽपि दुःखस्योपादानकारण लयः-तिरोभावः दुःखकारणन्तु चित्तम् । अतो यावत् चित्तं स्थास्यति तावदुःख- ·सांख्यदर्शनस्थूलार्थः । मपि। चित्तनाशे सति कारणाभावात् न कदापि पुनदुःख- मुत्पत्स्यते(१)। सति तु दुःखाजके चित्ते उपादानकारण- सद्भावात् कञ्चित्कालं निवृत्तमपि दुःखं पुनराविभविष्यति । असंख्यस्य दुःखस्य निमित्तकारणमप्यसंख्यम् । यथा,-रोग- जनितदुःखस्य रोग: कारणम् । दारिद्यदुःखस्य धनाभावः कारणम् । शत्रुजनितदुःखस्य शत्रुः कारणम् । रोग निहत्ते सति कञ्चित्काल रोगजनितटुःखं तिरोभवति, न तु दारिद्रादुःखम् । धने समुपाजिते दारिद्रयदुःखं निवर्तते न तु शत्रुजनितदुःखम् । कथमिति चेत् ? दुःखस्य मूलकारणं चित्तं यतो वर्तते । सति चित्ते दुःखमपि अपरिहार्यं भवेत् । चित्तनाशे तु दुःखस्यामूलमुन्मूलनात् न कदाचिदपि किञ्चिदपि दुःखं जायते । इयमेवात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः सैव मुक्तिः । आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिस्तु औषधादिभिलौकिकसाधनैन घटते । नापि अश्वमेधादिभिर्यौश्चिराय दुःखं निवर्तते । नापि मणिमन्त्रादिभिरपि अवश्यं निवर्तत एव । यदि वा निवर्तेत तदा कालान्तरे पुनरुत्पद्येत अतः समूलदुःखनिवृत्ती चित्तनिवृत्तिः कारणम् । चित्तनिवृत्ती प्रकृतिपुरुषतत्वविवेकः कारणम् । तत्व- विवेके च सांख्यशास्त्र कारणम् । इति सांख्यशास्त्र प्रहत्तिरिति सांख्याचायाणामाशयः । यदा खलु “अहमात्मा सच्चिदानन्दरूपः नित्यमुक्तखभावः । दुःखन्तु न मे धम्मः । तत्तु बुद्धेरेव। बुद्धिस्तु जड़ा अहन्तु चैतन्यरूपः। नाहं बुद्धिः नाहमहङ्कारः नाहं शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धतन्- 1 (१) चित्तनाशकारस्तु पदो करिष्यति ।

·संस्कृतची संस्कलचन्द्रिका मात्राणि । नाहं श्रोत्रं वक् चक्षुः रसनं घ्राणं वा । नाहं वाक् पाणिः पादः पायुरुपस्थं वा । नाहं प्राणोऽपान: समान उदानो व्यानो वा पञ्च प्राणा: । नाहं आकाश: पवनोऽनल: सलिलं धरणी वा पञ्च महाभूतानि । तत् सर्वं प्राकृतं अहन्तु प्रकृतेर्भिन्नः । अहन्तु बुद्धेः पृथक् । बुद्धिरपि मत्तः पृथक् । बुद्धिगतदुःखन्तु मयि प्रतिविम्बितम् । दुःखप्रतिविम्बपातेन कथमहं क्लेशमनुभवामि ?" इत्येवं रूपं पुरुषस्य विवेचनं भवति, तदा विवेकन अविवेके अपसारिते अविवेकमूलदुःखसहकृतचित्तस्य स्वकारणे प्रकृती लयात् पुरुषेण सह सम्बन्धविगमः । एवमेव चित्तादेनाशात् आधाराभावात् कुन दुःखमुत्पद्येत, बुद्धया सह सम्बन्धापगमे कथं वा पुरुष दुःखं प्रतिविम्बेत्, विवेक समुत्पन्ने चित्तस्य तहम्मदुःखादेश्चात्यन्तनाशात् पुरुषः केवल: अखण्डानन्दः स्वखरूपः सुस्थस्तिष्ठति इदमेव कैवल्यम् । दुःखन्तु त्रिविधम् । यथा,-आध्यात्मिकम् १ आधिभौति- कम् २ आधिदैविकञ्च ३ । १। तत्र आध्यात्मिकम् इत्यत्र आत्मशब्दस्यार्थहयं मनः शरीरञ्च तेन आत्मानं मनः अधिकृत्य यदुःखं उत्पद्यते तदेकविध- माध्यामिकम् (१) । यथा, कामक्रोधलोभमोहविषादादिजनितं दुःखम्। इदन्तु दुःखं केवलं अभ्यन्तरमेव प्राणिनामुपतापयति, नहि बहिःकरचरणादिकम् । अतं इदं मानसमाध्यात्मिकम् । अपरमाध्यामिक-आत्मानं शरीरं अधिकत्य यदुःखं उत्पद्यते तत् द्वितीयप्रकारमाध्यात्मिकं दुःखं शारीरम् । यथा,- (१) “आत्मा यनो धृतिर्बुद्धिः स्वभावो ब्रह्म वर्ष च ।” इत्यमरः । पाणिनिमते ठक् । कान्ले इकण। सुग्धबोधे षिक: प्रत्ययः।

·"प्रासुरिम्मेण्डले तस्मिन प्रतिपदे तययम् । सांख्यदशनस्थ साधः। वातपित्तश्लेषप्रकोपादिजन्य ज्वरातिसारभगन्दरप्रमेहादिकम् । अनेन दुःखेन यथा शरीरे तापादिकं जायते, तथा ममोऽपि क्लिश्यते । किन्तु मानसिकदुःख मनोमात्रजन्यम् । शारीरन्तू- भयजन्यमित्यनयोर्भेदः । २। आधिभौतिक-भूतानि प्राणिनोऽधिक्कत्य प्रवृत्तमिति । यथा, दस्युतस्करपशुपक्षिसादिक्कतं दुःखम् । ३। आधिदैविक-देवान् अधिकत्य वर्तत इति आधिदैवि- कम् । यथा, विद्युदग्निशीतातपयक्षराक्षसग्रहजनितं दुःखम् । यद्यपि सर्वमेव दुःखं मानसिक तथापि मनोमात्रजन्यत्वात्, मनः शरीरोभयजन्यत्वाच अनयोः शारीरमानसदुःखयोर्भेदः । एवं त्रिविधेन दुःखेन सामुत्पीड़ितं समग्रं जगदवलोकयन् परमकारुणिको भगवान् विष्णु: देवइत्यां जन्म स्वीकृत्य कपिल इति नाना प्रसिद्धिं गतः । ततश्च प्रकृतिपुरुषसंयोग एव मूलकारणं जगदुत्पत्तेरिति प्रतिपाद्य विषयभोगो न चिरमुक्तिकारणमिति परवैराग्य-वृत्तिनिरोधादिहारा (१) जीवान् विषयसुखेभ्यो निव- त्यन् उपदिष्टवान्-“अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवत्तिरत्यन्तपुरु- पार्थः” इत्यादि। विरचितवांश्च षड़ध्यायीरूपं सांख्यदर्शनम् । इदन्तु दर्शनं कपिलात् आसुरिः आसुरेः पञ्चशिखाचार्यः (२) तस्मादीश्वरवणोऽधीतवान् । (१) वृत्तिनिरोधात सिद्धिरिति सांख्यसूत्रम् । ३ । ३१ ॥ (२) “सनकश्च सनन्दञ्च टतीयश्च सनातनः । कपिलचासुरिश्चैव वोटुः पच्चशिखस्तथा ॥" इति सारणभाष्यम् । यथा च महाभारते शान्तिपर्वणि । २१८ अः। वस्य पश्चशिखः शिष्यो मानुष्या; पयसा भूतः ।"

·संस्कृत चन्द्रि का। सांख्यशास्त्रे जड़चैतन्यभेदेन पदार्थहयं वर्णितम् । चेतनाः पुरुषाः । जड़ाः प्रकत्यादयः । जन्ममरणादिव्यवस्थासिद्धये पुरुषा बहवः, प्रततिरेका। प्रकृत्यादयः त्रयोविंशतिः समष्टिरूपा जड़ाः पदार्थाः । अतएव ते उपभोग्याः । पुरुषस्तु भोता। अस्मिन् शास्त्रे, चेतन: चित् चितिः चिच्छक्ति: विभुः आत्मा इत्यादिशब्दाः पुरुषवाचकाः। एवं पुरुषो गुणातीतः विवेकवान् अविषयः असाधारण: चेतनः अजननधम्मा च । प्रकृतिस्तु सत्त्व- रजस्तमसां साम्यावस्था इयमेव प्रलयावस्था । अधुना तु सध्यव- स्थायां गुणानां वैषम्यावस्था। एवं सा त्रिगुणमयी अविवकिनी विषयः सामान्या प्रसवधम्मिणी च । यथा वत्सस्य पोषणार्थं अचेतनस्यापि क्षीरस्य स्नुतिरूपा प्रवृत्तिदृश्यते । तथा पुरुषस्य भोगार्थ, चरमे मोक्षार्थञ्च अचेतनाया अपि प्रकृतेः प्रवृत्तिर्जायते । जड़ायास्तस्याः प्रवृत्तिं प्रति मिथ्या- ज्ञानजन्यसंस्कारसहवता अनादिरविद्यैव हेतुः । पुरुषसंयुक्ता च प्रकृति: गुणत्रयसाम्यावस्थारूपिणी प्रथम बुद्धि- (महत्) तत्त्वरूपेण परिणमते। तत्तु इदं वस्तु इत्यमेव, मेतन्मया इति निश्चयात्मिका वृत्तिविशिष्टान्तःकरणं महत्त्वसंज्ञकम्। अस्य बुद्धितत्त्वस्थ नामान्तरं महान् । हिरण्यगर्भः । विरिञ्चिः । विश्वरूपः । ब्रह्मा (१)। (१) हिरण्यगर्भो भगवाने घ बुद्धिरिति स्मृतः। महानिति च योगेषु विरिञ्चिरिति चाप्युत ॥ धृतं नैकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यमात्मना। तथैव विश्वरूपत्वात् विश्वरूप इति श्रुत:। महान् प्रादुरभूत् ब्रह्मा कूटस्थो जगदङ्कुरः ॥” इति योगवार्तिके ।। १६ सूत्रम् ॥ ।

·सांख्यदर्शनसणार्थः। सा च बुद्धिः इदं मया क कर्तव्यम्, अनेनैतत् कार्य निष्याद- यामि, अस्मिन् कायें अहं समर्थ इत्येवमभिमानात्मकवृत्ति- विशिष्टान्तःकरणरूपाहताररूपेण परिणमते । अहङ्कारस्तु शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्ररूपेण, श्रोत्र-त्वक्-चक्षू-रसना-नासिका- ज्ञानेन्द्रियरूपेण, वाक्पाणिपादपायूपस्थ-कर्मेन्द्रियरूपेण च परिणमते । तन्मात्राणि च आकाशवायुतेजोजलपृथिवीतिस्थूल- भूतरूपेण परिणमन्ते । तेभ्य एव चतुर्विंशतितत्त्वेभ्यः भौतिकब्रह्माण्डं निखिलं प्राणिमण्डलञ्च यथायथमुत्पन्नम्। प्रकृतिश्च जननमरणादिरूपं खव्यापारनै पुण्यं पुनः पुनः पुरुषाय दर्शयित्वा पुनः पुनः सुखदुःखादिकं ज्ञापयित्वा तेषु तेषु असारेषु सांसारिकभोगेषु तस्य वैतृष्णा जनयति । वैराग्ये तु समुत्पन्ने पुरुषस्य विवेके च जाते खकार्य प्रवृत्ती प्रकृतिश्चरितार्था सती विरमति । ततश्च निवृत्तायां प्रकृती, प्रकृतेः सकाशात् उत्पन्ना: सकलपदाथा: सुतरां निवर्तन्त । अतः कार्यसहितायाः प्रकृतेनिवृत्तये प्रयत्नः कर्तव्यः । प्रतिनिवृत्तौ पञ्चमहाभूतानि तन्मात्रेषु लीयन्ते । तन्मात्राणि एकादशेन्द्रियाणि च अहङ्कारे लीयन्ते । अहङ्कारो बुद्धौ लीयते । बुद्धिस्तु प्रकृती लीयते प्रकृतिस्तु न कस्मिबपि। इयमेव प्रलयावस्था। प्रतिनिवृत्तिश्च विवेक- ज्ञानसाध्या। अतो विवेकज्ञानाय शास्त्रमिदमारब्धम् । वर्तमानसांख्यदर्शनं प्रति अनेक सन्दिहते इदं कपिलप्रणीतं न वेति । यतो न कस्मिन्नपि प्राचीनभाष्यादी नोत्थापितं सांख्य- दर्शनसूत्रम्। किन्तु पञ्चशिखाचार्यस्य सूत्र ईखरवष्णस्य कारिका च बहुषु प्राचीन ग्रन्थेषु दृश्यते कपिलप्रणीतन्तु । ।

·१२१ संस्थत चन्द्रिका सांख्यदर्शनमिदानीमुच्छन्नम् । इदन्तु दर्शनं विज्ञान भिक्षुणा रचितमित्यपि वदन्ति केचित् । विज्ञानभिक्षुणापि,- "कालाभक्षितं सांख्यशास्त्रं ज्ञानसुधाकरम् । कलावशिष्टं भूयोऽपि पूरयिथे वचोऽमृतः ॥" इत्येवं स्ववचनेन भञ्या तत्प्रतिपादितम् इति ॥ "न वयं षट्पदार्थवादिनो वैशेषिकादिवत् ।। १ । २५ । सूत्रमिदं दृष्ट्वा केचिदन्ति वैशेषिकदर्शनात् परमिद सांख्यदर्शनं प्रादुर्भूतमिति । नैतत्तु मन्यामहे सम्यक् कारणम् । यदि सत्यमेव परमयोगिना कपिलेन तेन भगवतैव विरचितमिति स्वीकुर्य्याः तदा योगिना योगमहिना अतीतवत् अनागतयुगसहस्रात् परमपि जनियमानं वस्तु विलोक्य समुपनिवध्यते इत्यादि किं न रोचयेः । तेन हि "न वयं षट्पदार्थवादिनः ।" इति सूत्रात् न कपिलस्य वैशेषिकदर्शनात् परं सांख्यदर्शनरचयिटत्वं युक्तम् । तथा च सांख्यतत्त्वकौमुद्याम् । ५ । “आदिविदुषश्च कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतिस्मरणसम्भवः सुप्तप्रबुद्धस्येव पूर्वेद्यु- रवगतार्थानामपरेयुः ।" तथाचावद्यजैगीषव्यसंवादे भगवान् जैगीषव्यो दशमहाकल्पवर्तिजन्मस्मरणमात्मन उवाच । “दशसु महाकल्पेषु विपरिवर्त्तमानेन मया।" इत्यादि ग्रन्थसन्दर्भेण ॥ यहा सांख्यदर्शनपदार्थाः पूर्वमेव व्यवस्थापिताः भगवता कपि- लेन। किन्तु शिष्यप्रशिष्यपरम्परया ते पदार्था मुखत एवं समस्यस्ताः न तु' पूर्व लिखिताः । वैशेषिकदर्शनात् परन्तु तत्तत्सूत्रादिक विरचय्य पत्रारूढ़ीकताः । एवं सति "न वयं षट्पदार्थवादिनी वैशेषिकादिवत् ।" इति दृष्टान्तदर्शनेऽपि न कश्चित् विसंवादः ।

·अथ विद्यासुखविक्रमोपार्जनमन्त्राः । कार्थम् । तीव्रण पुरुषकारेणापि नो वयं केवलं पुरुषकारवादिनः, न वा केवलमदृष्टवादिनश्च । परन्तु मतमस्माकं दैवं पुरुषकारश्च कार्यसिद्धी निदानं नृणा- मिति। केचिदत्र वदन्ति तीव्रण देवादिनिर्भरेणापि सिद्मति कार्यम् । तीवेण पुरुषकारेणापि सम्पद्यते तदिति। यत्र तु देवादावेव निर्भरस्तन न पुरुषकारापेक्षा। यत्र च पुरुषकार एव निर्भरस्तत्र नापिक्षणीयो देवादिः । यत्र तु दैव एव निर्भरस्तन न पुरुषकारापेक्षा। यथा, अजगरः, स खलु बहल्कायः चलितुमशक्तः सृष्ट ईश्वरेण । सुतरां इतस्ततः पर्यटन मण्डूकमाहर्तुं अन्यविधां वा वृत्तिमुपकल्पयितुं अन्यविलेशय इव नालम् । अहो स हि अचलकलेवरोऽजगरः सहते पदमईन परेषाम् । स्वशरीरोपरिजातं महीरुहादिकमपि निष्कासितुस न प्रभवति । यत्रैव जायते तत्रैव तिष्ठति । तस्य हि भक्षणार्थं मुखकुहरं सुदीर्घप्रश्वासच प्रदत्तवान् परमेश्वरः । तेन हि प्रवासवेगेनाकष्टा ईश्वरप्रेरिता अनतिदूरे विचरन्तः पशवः तस्य मुखकुहरे प्रविशन्ति । एवमेवाजगरस्य तस्य जीविका निर्व- हति। अपि च, मार्जारशावक: विना हि पुरुषकार केवलं दैव- निर्भरण सुखं जीवति । तथाहि सद्यःप्रसूतो मार्जारपोतः अस्फु- टितनयनत्वात् स्वयं न शक्नोति क्षुधं तृष्णां वा शमयितुम् ऋते मातरम् । एवं विदित्वैव "माँओ माओ” इति मारिदारको ।

·१४ PM । संस्कृत चन्द्रिका। निरन्तरं मातरमभिरौति । मार्जारी अपि सुतस्नेहपरतन्त्रा क्षुत्पिपासाजनितं तनयस्य लेशमनुमाय खाद्यमुगिरति वितरति च स्तन्यम् । कदाचिदा भये समुपजाते मार्जारी दन्ताः शिथिलं दशती भीता च पतनभेदाभ्यां तनयं नयति, रक्षति च जीर्ण- चुलिकायां कण्डोलान्तवा । निश्चयेन जानाति मार्जारशावकः, नास्ति मे जनन्या विना कोऽप्यन्यो रक्षयिता इति । मातरि निर्भरण सुखेन गमयति वासरान्, न कामपि चेष्टामपेक्षते । यत्र च पुरुषकार एव निर्भरस्तत्र नापेक्ष्यते दैवम् । यथा,-वानरबालकः । तथा हि वानरबालकस्य मातुरुदरात् करौ प्रथम निःसरतः । स तु वानरशिशुः मर्कटीजठर एव तिष्ठन् इतस्ततः सञ्चालयति अईनिर्गतौ करो। सञ्चालिताभ्यां पाणिभ्यां वानरदारको यावत् विटपादिकमवलम्बते, तावत् वानरी शाखायाः शाखान्तरमुत्प्लवते । सद्यः प्रसूतस्तु वानरशावकस्तत्- क्षणमेव कोमलं फलं पल्लवञ्च खादति। समीपवर्तिनीञ्च वानरों स्वयमेव वक्षसि संवेष्टते। गच्छति च स्थानात् स्थानान्तरमिति उदराभ्यन्तरे स्थित एव समाश्रितपुरुषकारो वानरबालको विना देवनिर्भरं निष्यादयति कार्यम् । मार्जारशिशोम्मटपोतस्य च भवतु तथाविधा कार्य निष्पत्तिः। अस्माकं पुनर्नास्ति ईखरेऽपि दृढ़निर्भरः, न वा पुरुषकारेऽपि तीव्रप्रयत्नः । सुतरामभिलषितसिद्धौ विघ्ना अस्मान् वाधन्ते । अतएव अस्माकं किञ्चित् दैवं कियानपि पुरुषकारश्च कार्यसिद्धी कारणं मन्यते । ईश्वरेणास्मभ्यं बुट्विः प्रदत्ता विचारयितुम्, मनः प्रदत्तं कल्पयितुम्, इन्द्रियाणि प्रदत्तान्यालोचयितुम् । एवं वाग्वक्त, पादौ गन्तुं, करौ च ग्रहीतुं प्रदत्तौ। अतएवोक्तम् । ।

·विद्यासुखविक्रमोपार्जनमन्त्राः । १५ "उद्यमेनैव सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा: ॥" अतएव सर्वथा उद्यमः कर्तव्यः । ईश्वरप्रदत्तानामिन्द्रियादीनां चेष्टाया अतिरिक्तविषयेष्वेव देवस्य प्राबल्यं दर्शितं यथा, 'कैवर्तकर्कशकरात् शफरश्चातोऽपि जाले पुनर्निपतित: शफरो विपाकः । यत्नात्ततो विगलितो गिलितो वकेन वाम विधी वद कथं विपदा निवृत्तिः ॥" अतएव दैवमप्यनुकूलतया अवलम्बनीयम् । दैवानुकूल्याय च यथाशास्त्र ईखरमाराधयेत्, मण्योषधादींश्च धारयेत् । अत- एवानुमीयते यत्न स्वत एव दैवं नानुकूलं, तत्र शास्त्रीयविधानेन पुरुषकारेण प्रत्यनुकूलनीयं दैवम् । तथाप्यारब्ध कायं नैव निवार्यम् पुरुषसि हैः । यथोक्तम् । "आरभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचे- रारभ्य विघ्ननिहता विरमन्ति मध्याः। विघ्नः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमाना: प्रारब्धमुत्तमगुणास्त्वमिवोहहन्ति ॥" (इत्येको मन्त्रः ॥) तत्र च आरब्धेष्वपि साधुषु विद्यार्जनादिषु कार्येषु यथा च पिनादिगुरुजना: प्रसीदन्ति, अनुमोदन्ते च तानि कम्माणि, विद्यासुखविक्रमार्थिभिबालकः सततं तथैव सावहितैर्भीतैश्च व्यवहर्त्तव्यम्। न तु ढाकानगरीस्थितैः "अभिभावकनिवारिणी"- सभायाः सभ्यैरिव भवितव्यम् । यथोक्तम् । ।

·संस्कृतचन्द्रिका। "अहरिव गणानीतो मिष्टान्नाच विषादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छति ॥" इति द्वितीयो मन्त्रः ॥ ये च विद्यार्थिनो बालकाः पित्रादीनभिभावकान् नाभि- मन्यन्ते, ते अचिरेणैव लोकविद्दिष्टा दुष्कीर्त्तयो विफलमन- स्काश्च भवेयुः। उत्पथप्रतिपन्नाश्च विद्यायाः सुदूरं प्र_सन्ते । ये च विद्यार्थिनो बालकाः मिष्टान्नलोलुपाः, बुभुक्षया क्षिप्त- प्रायाः धूलिकर्करमिश्राणि अपवित्राणि विपणिमिष्टान्नानि वा, कुटुम्बग्रंहे निमन्त्रणादौ व्यापता वा आकण्ठमुदरं पूरयन्ति अचलनास्पन्दाश्च हस्तपादौ प्रसार्य शेरते, वासरुग्ना इव निव- सन्ति, एतावदेव तेषां दैनिक कार्यमुदेति। तेषामचिरेणैव दिवसेन मन्दाग्निना पीयमानानां अर्द्धमुखेन अजीर्णान्नानि, अधोमुखेन च विकतमलानि उगिरतामध्ययनविघ्नाः समुप- तिष्ठन्ते । विविधरोगेनाभिभूयन्ते च ते। अतो मिष्टानभोगलोभ- व्यसनं परिहत्तं व्यम् । ये च विद्यार्थिनो नारों कुहकिनों राक्षसीमिव दृष्ट्वा भीत- भीता नात्मानं गोपयन्ति । तेषामजानतामेव नार्यो मनोबुद्धिं धैर्य शौयं लज्जा बलं मानं धनानि च समूलमपहरन्ति, दैन्यं रोगं शोकमनुतापं मूर्खत्वञ्च प्रत्यर्पयन्ति । अतो नार्या दृष्टि- पयेऽपि न गन्तव्यं न स्थातव्यञ्च । अतस्तत्रान्धवत् पङ्गुवञ्च व्यव- हत्तव्यम् । अपि च । हे विद्यार्थिनः ! जानन्तु निश्चितं, चिन्तयन्तु निर- न्तरं, यदि सुखमनुभवितुं यशो लब्धं पुरुषगणनायां स्थानमधि- कर्तुञ्च स्पृहयथ, तदा, ·विद्यासुखविक्रमोपार्जनमन्त्राः । "सबै यरवशं दुःख सर्वमात्मवशं सुखम् । एतहिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥" इति हतीयो मन्त्र इति ॥ ये खलु बालकाः सुख जीवितुं कामयेरन् विमलं यशो धाञ्छे युः, लोके आत्मानं पुरुषं प्रतिपादयितुञ्च यतेरन् । ते सदा परमुखापेक्षिणः शृङ्खलवद्धाः कुक्कुरा इव नो भवेयुः । परन्तु स्वात्मा- वलम्बनमेव कुयुः । “स्वभुजोपार्जितं शाकानमपि दिनान्ते देव. भोग्यममृतमिव भोच्यामहे इति ।" सततं स्मयुः । अत्र पशुषु दृष्टान्तमेकं दर्शयामः । खभाव एष वन्यसिंहा- नाम्, यत्परैनिहत सृगादीन् नाश्नन्ति ते । किमधिकं सिंहतनयाः बालभावमतिकान्ताः प्रारब्धयौवनाः पित्रा निपातितमपि हस्तिनं न स्वीकुर्वते, परन्तु स्वयमेव हत्वा प्राणिनं, जीविका कल्पयन्ति । प्रदर्शयन्ते च पितरं 'अहमपि सिंहशावक' इति विक्रमम् । विलोक्य च तथाविधं विक्रममात्मजस्य सिंहोनिरतिशयमानन्द- मनुभवति । यथोक्तम् । "मदसितमुख भृगाधिपः करभिर्वतयते स्वयं हतैः । लघयन् खलु तेजसा जगत् न महानिच्छति भूतिमन्यतः ॥" इति चतुर्थो मन्तः । अस्य मुख्यान्वयः। (-मृगाधिपः स्वयं हतः मदसितमुख: करिभिः वर्तयते । महान् तेजसा खलु जगत् लघयन् अन्यतो भूतिं न इच्छति ॥ अस्य प्रतिबोधकार्थः मृगाधिपः सिंहः । खयं हतैः खयं निहतैः । मदसितमुखैः मदजलधौतवः मदमत्तैः न तु दुर्बलैः। करिभिः हस्तिभिः । 1.

·संस्कृत चन्द्रिका। वर्त यते जीवति । महान् प्रशस्तान्तःकरणः जनः । तेजसा वीर्ये रण विक्रमेण जगत् लोकम् लघयन् तुच्छीकुर्वन् ।-"अहमपि पुरुषः कथं परसुखापेक्षी स्याम्, कथमहमन्यस्मात् क्षुद्रो भवयम् ॥" इति प्रच्छन्नमभिमानं मनसि दधत् । अन्यत: अन्यस्मात् परतः भूतिं ऐश्वयं भोगम् । न इच्छति न अभिलषति ॥ ) अतएव हे विक्रमार्थिनः ! यूयं यदि धनितनया अपि भवत, पिटवित्तरपि भोगं निष्पादयितुं शक्नुध्वम् । किन्तु पितुम्भनसि यदा उदेति 'अयं मे पुच: कापुरुष इति। तदा कथं प्रवोधयितव्यं स्वकीयं मनः । पिटवित्तमास्ते चेदास्ताम् । तत्तु हस्तादाच्छिद्य नान्यैरपहियते, परन्तु स्वयमेवाधिकरिष्यते। अत: पिटवित्तेनैव- समयं नयत, परन्तु न असमर्थतया। यथा च पिता एवं विश्व- सिति अयं मे पुलः सुपुरुषः न कापुरुष इति । हे विद्यार्थिनः यैर्युभाभिः चत्वारः प्रागुक्ता. मन्त्राः प्रात- मध्याह्नसायाङ्गे च स्मय॑न्ताम्, अचिराग़त्यते विद्या विक्रमः सुखानि च युष्मान् अनुचरिष्यन्ति इति । । (श्रीयुक्त मिशिकान्तसेनक विभूषणस्य पञ्जिकाया उत्तम् ।) अथ कालाशुद्धिः । शकाब्दरः १८१५ । सन १३०० । "अस्मिन् वर्षे सौरवैशाखस्य प्रथमदिनात् सौरश्रावणस्य हादश- दिनपर्यन्तमशुद्धम् । प्राग्वयानुवृत्ताद् गुरु-राहुयोगाद् गुरोर्वाई- क्यास्तमयवाल्याद् गुवादित्ययोगात् प्राग्वर्षीयानुवृत्तशुक्रमहास्त- पश्चादुदय-वाल्यात् सौराषाढस्य मलमासत्वाद् गुरोरतीचारगत्या राश्यान्तरसम्बन्धाच । ततः सौरपौषस्य दशमदिनात् सौरमाघ- ·कामशुद्धिः। स्याष्टमदिनं यावदशद्धम् । गुरोर्वक्रगत्या राश्यन्तरसम्बन्धात् । ततःसौरमाघस्य सप्तदशदिनात् सौरफालानस्य दशमदिनं याव- दशुद्धम्। शुक्रस्य वाईक्यपादास्त-प्रागुदयवाख्येभ्यश्च । तदितर- दिनानां शुद्धिरिति विदां मतम् । मतान्तरे। गुरोवक्रगत्या राश्यन्तरसम्बन्धात् “वक्रे पक्ष- चतुष्टयमिति” वचनात् सौरपोषस्य दशमदिनमारभ्य सौरफाला - नस्याष्टमदिनपर्यन्तमशुद्धम् । ज्योतिबिदाम्। ज्योति:शेखरोपाधिक-श्रीनीवानन्दश मेणाम् । कविभूध-सिद्धान्तरत्नोपाधिक-श्रीप्राणानन्द शमणाम् । कायगिध्युपाधिक-श्रीधीरानन्दशमणाम् । गोविन्द पुरवात्तथानाम् । श्रीमधुसूदन सुतिरत्नानाम् । श्रीकामाख्यानाथ तर्कवागीशानाम् । औराजकुमार न्यायरत्नानाम् । श्रीवीरसिंह शालिणाम् । सम्म तिदातृगणाम् । अस्मिन् वर्षे सौरवैशाखस्य प्रथमदिनात् सौराषाढस्य त्रिंश- दिनपर्यन्तमशुद्धम्। प्रारवर्षीयानुवृत्ताद् गुरुराहुयोगाद् गुरो- बाईक्यास्तमयवालाद गुवादित्ययोगात्, प्राग्वर्षीयानुवृत्तशुक्र- महास्त-पश्चादुद्धयवाल्यात् सौराषाढस्य मलमासत्वाच्च । ततः सौरपौषस्य दशमदिनात् सौरफाल्गुनस्य दशमदिनं यावदशुद्धम् गुरोर्वक्रगत्या राश्यन्तरसम्बन्धात् शुक्रस्य वाईक्य-पादास्त-प्रागुदय वाल्येभ्यश्च । तदितरदिनानां शुद्धिः । गुरोरतीचारगत्या वषराशि- सम्बन्धात् न तस्य कालशुद्धिप्रयोजकता इति विदुषां परामर्श: श्रीमधुसूदन सुतिरमानाम् । श्रीराममय विद्याभूषण स्मृतितीर्थानाम् । श्रीवीरेश्वर कृतितीर्थानाम् । श्रीमचन्द्र स्तुतितीर्थानाम् । भट्टपल्ली निवातिनान् ।

·कालाशुद्धौ निषिड्वकर्माणि । आग्न्याधानरूपसंस्कारः देवादिप्रतिष्ठा ज्योतिष्टोमादिकाम्य- यज्ञः। दानं महादानं व्रतारम्भः ब्रतप्रतिष्ठा देवतोद्देशेनकाम्य- वृषोत्सर्ग: चूड़ाकरण मुपनयनं विवाहादिमाङ्गल्यं कम्म मुख्यकाला- कृतनामकरणान्नप्राशनादिकञ्च। राज्याभिषेकः अनावृत्तानादि देवतादर्शनं यात्रापुष्करण्यारम्भः कर्णवेधः नवपुरनवग्रहप्रवेश: इष्टकादिनिर्मितदेवग्टह राजराहे उद्यानं सुरभवननरभवनारम्भः । विद्यारम्भः मणिदशनकणकादिनिम्मितालङ्कारधारणं वापीकूप- तड़ागानामारम्भः । आरामोत्सर्गः काम्योपासनं गङ्गातिरित्ताना- वृत्ततीर्थ स्नानं मन्त्रग्रहणं परीक्षा पुरश्चरणञ्च सावकाशकम्माणि सम्भवतुल्यकालकमाणीति यावत् एतत्सर्वं समयाशुद्धौ नानुष्ठा- तव्यम् । अस्मिन् वर्षे गुरोररिरहस्थितत्वेन उपनयनं न सम्भवति। किन्त्वत्यन्तापदि कृतेऽपि न तज्जन्य संस्कारासिद्धिः । कालाशुद्धौ विहितकर्माणि । तानि च निरवकाशकमाणि असम्भवतुल्यकालकम्भाणीति यावत् । यथा, नित्यं नैमित्तिक सङ्कल्पित यत् किञ्चिव्यदान- शिवपूजादिकं प्रायश्चित्तं शान्तिवस्त्ययनादि निरवकाशकाम्य- कम्माण्यपि गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्न- प्राशननिष्क्रामणानि च स्वख मुख्यकाले एव कर्तव्यानि न तु गौणकालेऽपि। व्रतप्रतिष्ठा च स्व स्व पूर्णकाले कर्त्तव्या न तु तदनन्तरमपीति प्राचां सम्मतम् । इदमेव अस्मदभिप्रेतम् । शूल- पाणिरघुनन्दनमते व्रतप्रतिष्ठा पूर्णकालेऽपि समयाशुद्धौ न कर्त- ·Frist Exiïneation in Arts, 1892. २१ व्येति। प्रेतहषोत्सर्गप्रेतोद्देशकदानादिकञ्चकर्तव्यम्। संक्रान्ति- पुण्यकाले सावकाशमपि काम्यं कम कालाशुद्धी कर्तव्यमित्य- स्माकं सम्मतम् । तथा च तिथितत्त्वतस्कन्दपुराणम् । "एकान्ततो मया प्रोक्ताः कालाः संक्रान्तिसंज्ञिताः । नैतेषु विद्यतेऽनिष्टं यतश्चाक्षयसंजिताः ॥ अश्रद्धापि यद्दत्तं कुपात्रेभ्योऽपि मानवैः । अकालेऽपि हि तत् सर्व सत्यमक्षयतां व्रजेत् ॥" अन्ये तु “संक्रान्तिर्याशुभा भवेत्" इत्यत्र शुभा इत्यस्य शुद्ध- समया इत्यर्थ कुर्वन्तः संक्रान्तिविहितव्रतारम्भश्च कालाशुद्धौ नानुष्ठातव्य इत्याहुः । (श्रीयुक्त जगञ्चन्द्र सार्वभौमाः । ) अपर तु संक्रान्तिविहितकम्ममात्रमेव कालाशुद्धौ संक्रान्त्यामनुष्यमित्यूचुः । ( व्रजनाथ विद्यारत्नाः ।) गयाश्राद्धं कालाशुद्धावपि कर्तव्यम् । व्रतारम्भप्रतिष्ठेच सिंहस्थे रवी अनुष्ठातव्ये इत्यस्माकं सम्मतम् । अन्ये तु कालाशुद्धिमात्र एव व्रतारम्भप्रतिष्ठयोनिषेधमाहुः । अत्र समयाशुद्धी तत्तत्संक्रान्तिनिमित्तककम्माणि कार्याणि इति । महामहोपध्यायानाम् पूर्वम्थलीनिवासिनाम् श्रीकृष्णनाथ न्यायपञ्चाननानाम् । वालिनिवासिनाम् श्रीगुरुचरण विद्याभूषणानाम् । First Examinatian in Arts 1892. SANSKRIT POETRY. Paper set by PANDIT HARAPRASAD SASTRI, M A, BABU KAILASCHANDRA DATTA, M. A. Examiners- HARIDAS SASTRI, M. A. BIREswar CHATTERJEE, M. A. The figures in the margin indicate full marks. Media " ·२२ संस्कृत चन्द्रिका। (6.) 1. (1.) Explain in English ;- (a) तस्य संवृतमन्त्रस्य गूलाकारङ्गितस्य च । फलानुमेया: प्रारम्भाः संस्कारा: प्राक्तमा इव बाहुप्रतिष्टम्भविडमन्युः अभ्यर्णभागस्कृतमस्पृशद्भिः । राजा खतेजोभिरदह्यतान्त: भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः । (2.) Explain the meanings of the words 31#TT:, 3 इङ्गितं and संस्कारा:. (3.) Turn the second verse into the active voice. 3 (4.) Derive the word अभ्यर्णम्. 1 2. (I.) Explain in Sanskrit :- (a.) धियः समः स गुरदारधी: क्रमाचतसञ्चतुरणवोपमाः। ततार विदाः पवनातिपातिभि: दिशी हरिनिहरितामिवेश्वरः । (5.) काम्बोजा: समरे सो तस्य वीर्यमनीश्वराः गजालानपरिनिरक्षोटे: साईमानताः। (2.) Explain the Samasas in the above extract. 3. (3.) Who are the Harits, and why are they so called ? I (3.) Derive the word विद्या, and conjugate its 9 3. (1.) Translate into English - (a.) बङ्गानुत्खाय तरसा नेता नौसाधनोयतान् । निचखान जयस्तम्भान् गङ्गास्रोतोरन्तरेषु सः । (8.) रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यम् तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम् । न कारणात खाद बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात् । एवं तयोरनि देवयोगात् आसेदुधो; सस्थमचिन्त्य हेतु - root in लट्.

·२३ Raja Trawolation. TH 21 TYTETIT सौराष्यरम्यानपरो विदर्भान् । (2.) Derive the word niênt: decline it in the first and second case-endings, and conjugate it in and faz third person. (3.) Who is (9#T(Chitraratha)? Derive attu, 3 and explain the Samasa in attiTRITI, 4. Give the purport of the following in your own words in simple Sanskrit :- (a.) ir jou harta ERREA गुहायानां सिंहानां परित्यावलोकितम् । aetaettaTaT PETZT: 1 nga fantaszt: HEITT: # 4. Translate into Sanskrit Rishya Sring was the son of a Sage or Rishi. named Vibhandak, who lived in the forest, secluded from the world. It was designed by the father that the boy, too, should be a hermit and should never leave the forest or live among the abodes of men : «Bred with the deer that round him roam. The wood shall be that hermit's home. To him no mortal shall be known Except his holy sire alone.” (TUHATTPA aguatiraat 11 gar; 1) Trawolation. of Hattutat tam On the banks of the river Bhagirathi there is a city called TUTTIG WITH as á Pataliputra, where there was CIRyuda: ITT TA every kingly virtue, whose name tufatrata watan was Sudersana. One day he heard IfH TUA FTAT TXI| the two following verses as they were repeated by some one.

·। .Youth संस्कृतचन्द्रिका । अने कसंपायोच्छदि परोक्षार्थस्य He, who is not possessed of learning which dispels many do- दर्शकम् सर्वस्य लोचनं शास्त्र ubts, points out hidden things and is, as it were, the. organ of यस्य नास्त्यन्ध एव सः॥ sight to all, is a blind inan. यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमवि- thority and inexperience is each वे किता। एकेकमप्यनर्थाय किस of them, a source of ruin. What then must be the fate of him in तत्र चतुरयम् ॥ whom all four are combined. इत्याकात्मनः पुत्त्राणां अनधि- The Raja had no sooner heard these lines than he began to con- गतशास्त्राणां नित्य मुन्मार्गगामिनां sider, with an afflicted heart, the शास्त्रानुडानेनोड्डिममना: स राजा sitụation of his sons who were yet unacyuainted with books and चिन्तयामास । wandering in the paths of error. Here is a nice cow. इह काचित् श्रीमती वर्तते धेनुः She is a good beast. सा पशूनां अनुक्तमा । She does no harm. सा न कमप्यनर्थ करोति, She likes to lie still on the शाहले सुस्थिरतया शयितु सा green. स्प हयति । She gives us milk. सासभ्यं पयो ददाति । The milk is sweet and makes तत्ययो हि स्वादु, पाप्यायन। us strong. कतिपयानि मिटान्नानि टुग्ध- Some sweet-meats are made योगेन सम्यायन्ते । rom milk. अस्माभियुज्यते यतमान वित We should feed her with care. सम्यगिमा भोजयितुम् । इयं हि क्षेत्रेषु चरति । She grazes in the field. She does not eat flesh or fish सारमेयवत् न मुक्त सा मत्स्य like dogs. मांसानि । She eats grass, leaves of trees, टणपत्रगुल्मप्रस्यान्यव सात्ति। small plants and grain. अश्वमेघ खराणामिव अस्या अपि She has four legs and hoofs. चत्वारः पादाः शफानि च.सन्ति । like goats, horses and वक्रेच हे पटङ्गतः। Her horns are bent. खत एवासौ वपामायाति। She is tame. asses. शनोम्यहं अस्याः सकाशं उप- I can go to her. गन्तुम् ।

·श्रीश्रीदुर्गा शरणम् संस्कृतचन्द्रिका। (१८१५ शाक-भाद्रमासस्य।) স্মীস্বীয় বল। शिवादौनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिव । मायावलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ॥ उमट-श्लोकाः । देवेन्द्रमौलिमन्दार-मकरन्दकणारुणाः । विघ्न हरन्तु हेरम्भ-चरणाम्भोजरणवः ।। "उत्तम-मध्यम-निकृष्टजनेषु मैत्री, यहच्छि लासु सिकवासु जलघु रेखा । वैरं तथाप्य धममध्यमसज्जनाना, यहच्छिलामु सिकतासु जलंधु रेखा ॥२२॥" "यदि सखि ! पाहि निकुञ्ज माधवचरणे निवेदनौयं नः । युगशतकोटिनिमित्त प्रमाभिलुप्त किमयैव ॥२३॥" "क्व: हरिः शेते का च निकृष्टा, को बडलायः किं रमणीयम् । बद कातन्त्र कीटक्सूच, "पोप सेवा वा पररूपम्" ॥२४॥" "काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्र ग्रथन्ति मूढाः किमिदं विचित्रम् । विशेषवित् पाणिनिरक सूत्र वानं युवानं मघवानमाह ॥२५॥" "उत्क्षिप्त प्रतिचुम्बितं परमही लौढ़ पुनश्चबितम् क्षिप्त' वा लघु पल्लले तदपि भोश्चित्ते व्यथा मा कथाः । भातम्मौनिक ! बावदेव कुशलं बहानरेणामुना सारासारविवेचनव्यसनिना चर्णीलावं नाश्मना ॥ २६ ॥" "ममासीद्यनाले मिहिरकुलमौलिस्तदकरीत् न दूये सौमित्र । न च मम ते तापमकृथाः । इयं दुबाराधिजनयति महामोहलहनीम् प्रतीविर्योषाणां शिवशिव मयारीधि शरणिः ॥ २७ ॥ ! ।

·राक्षस-प्रशः -- तमा हे विद्यार्थिनः ! ज्ञातमेतच्छ्रीमद्भिर्यत् बुद्धिः खलु जगति प्रशस्त- सबैभयो वस्तुभाः । बुद्धिबलेन समुत्तरति विपनाः, लभते सत्- कारं, किमधिकं बुद्धिमहिना जगज्ज तुमपि दुर्बलोऽपि क्षमते, सा च बुद्धिः कमाण्यनुसृत्य समुद्रिङ क्त (१)। अतः सदा कर्मसु निरलसाः प्रवर्तधम्। अतिहासमकं निशामयत । आसीत्तिलोकीतिलकः क्षितिमण्डलाखण्डलः पण्डितबात- मादकः सदा शास्त्रालोचनामृतङ्गदावगाढ़ः श्रीमान् राजा विक्र- मादित्यो नाम । तस्य नान्ना सह यशो दिगन्त च्याप्तवत् । एकदा कुम्भोदरी नाम काचित् राक्षसी सह भर्ता वक्रमतिना राक्षसेन संलपन्ती प्रसङ्गतस्तस्य विक्रमादित्यस्य नाम्नि उल्लिखति तस्य मांस भक्षयामीति मतिञ्चकार । ततः कुम्भोदरी कथयति नाथ ! तस्य महात्मनो विक्रमादित्यस्य विविधरसपुष्टं सिन्दूरद्वशोणिता, मांसं मा भक्षय, नोचेत् न किञ्चिदन्यद्भक्षयामि, प्राणांश्च त्यच्यामि। तच्छु वा वक्रमतिराह प्रिये ! नैतदनुरूपं भवत्या बुद्धिमत्याः, स खलु परमधार्मिको राजा निरर्थकं कथं हन्यते, विशेषतः स राजा समाराधिततालवतालाभां देवकल्पाभ्यां निरन्तरं संरक्षितः । ततः कुम्भोदरी कथयति, भवान् मत्सन्निधौ निजबुद्धिबलेन जगज्जेतुं शक्नोमीति नित्य विकस्थते, अतो बुद्धिवलेन तं पराजयताम्, ततो मांसमुपहर,नो चेत् प्राणांस्ताच्यामि। ततः क्षणं विचिन्त्य, प्रियाचरणार्पितप्राण: वक्र- मतिराह प्रिये ! प्रसीद, पराजयिष्ये विक्रमादित्यम्, भोजयिष्ये भवतीं तस्य कोमलं पललम्, दर्शयिष्य बुद्धिप्राखर्यम्, इत्य लास प्रस्थितः। (१) "यमानुसारिणी विद्या बुद्धिः कनानुसारिणी” इति । !

·राक्षसप्रश्नः। अत्र तु सकलाचलापालमौलिमालालालितचरणो राजा विक्र मादित्यः विक्रमेणादित्योऽपि द्वितीयश्चन्द्र इव नक्षत्र: क्षत्तरसं- ख्यातः परिवतः नवरत्नराजितां सदसमध्यासीत्। तस्मिन्नेव क्षणे वक्रमतीराक्षसस्तत्रागत्य सभाप्रान्ते दण्डायमानश्च कृतानतिरुच्च- रुवाच महाराज ! भवांस्तु पण्डिताग्रणीः समुन्म लितशानवो वीत- चिन्त्यः पण्डितमण्डलीमण्डित एव शास्त्रालोचनया दिवानिशं. प्रमोदमनुभवति, यस्य खलु- "धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्क- वेतालभदृघटखपरकालिदासाः । ख्याती वराहमिहिरी नृपतेः सभायां रनानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्थ अस्यान्तु सभायां किञ्चित् पृच्च्यते, अस्योत्तरं सप्ताहमध्ये कर्त्त- व्यम् । नोचेत् सप्ताहानन्तरं भवन्तं हत्वा मांसमनि। तदाकर्ण्य विक्रमादित्यस्तस्य उत्साहवर्धयन् आह-एवमस्तु एवमस्तु, पृच्छयतां प्रष्टव्यं पृच्छयतां प्रष्टव्यम् । तच्छ वा वक्रमतिरपृच्छत् “कति मी, कति शी, कति मी, शी, ना” इति (१) विक्रमादित्यं तं प्रश्न पृष्ट्वा वक्रमतिः प्रत्यगच्छत् । विक्रमादित्यानु- मत्या च नवरत्नपण्डिताः षष्ठं दिनं यावत् तन्न तन्नेति कृत्वा चतुरी वेदान् चतुई शशास्त्राणि च ओतप्रोतं ममुहाटयामासुः, परन्तु न प्रापुः कापि तं प्रश्नन्तदुत्तरञ्च, तेन हि ते खात्मानं शुशुचुः । प्रतिज्ञया राजवधफलस्य प्रश्नस्यास्य यदि न कुर्यामुत्तरम्, तदा (१) "मी" "शौ" इति शब्दानुकरणम्, तदुत्तर इति शब्दोऽव्याहार्यः तेन “मौ” इति शब्दाः, “शौ” इति शब्दाः इत्यर्थः । समुदयार्थस्तु कति कतिपये "मी" इति शब्दाः सन्ति । कतिपयाः “शौ" इति शब्दा विद्यन्ते । कतिपयास्तु "मी" इति शब्दाः "शो” इति शब्दाच न वन्त किचिहतुवाचकेषु शब्द ष इति प्रश्न इत्यर्थः ।

·संस्कृतचन्द्रिका। । धिगिदं जीवितम्, इत्येवं निश्चिन्वानः कालिदासः षष्ठदिवसे मनु- कामो ग्टहानिरगात्। दुश्चिन्तयापहृतचित्तो व्रजन् गहनमविक्षत्। क्रमशस्तु घोरा रात्रिः प्रवृत्ता। तस्मिन्नेव गहने खापदशङ्गले वटविटपिनमारुह्य स तस्थौ । दैवात्तत्र व तस्य प्रष्ट राक्षसस्य वसति- रासीत्। तस्मिन्नेव क्षणे कुम्भोदरी राक्षसी वक्रमतिमाह-नाथ ! विक्रमादित्यस्य "पिशितमाशयामीति” मामाश्खास्य किमप्राक्षी:, किंवा तदुत्तरं तत्कथय शृणोमि । वक्रमतिराह प्रिये ! नैतदुचितम् । "स्त्रीपु गुह्य न व्यक्तव्य रावी नैव च नैव च ।" इति नीतिशास्त्र निषेधति, तन्न ब्रवीमि। किन्तु- "स्टहीतार्थ न मुञ्चन्ति नारीवर कच्छपाः।" अवश्यमेव त्वया व्यक्तव्य मया च श्रोतव्यम् । अन्यथा साई त्वया नालयामीति बक्रमतिःपत्नी वक्रा बभूव । एकान्ततो निर्बनती तां निवारयितुमपारगो वक्रमति, क्रुद्धः कथयामास- कति मी, कति शी, कति मी, शी, ना, इति प्रश्न : पञ्च मी, पञ्च शी, पञ्च मी, शी, ना, इत्युत्तरम् । इति । कालिदासस्तु तदुत्तरमाकर्ण प्रदृष्टचित्तः शनैः शनैरवरुह्य तरोः, खग्रहं प्रतस्थ । अपरेयु: सभायां समवेतायां सहाष्टभीरत्न बिषमाननो राजा विक्रमादित्यः कालिदासागमनमार्ग विलोकयामास। तस्मिन व काले हृष्टान्तःकरणो वक्रमतिः सह जायया कुम्भोदा तत्रोपस्थायाह महाराज ! दीयतां ममोत्तरम्। ततस्तु प्रफुल्लमुखकमल: कालिदासः सकलैयु गपगविलोकित: सदसं प्रविशन् राक्षसमाह"पुनरुच्यतां प्रश्न इति । ततो राक्षस उच्च रुवाच । "कति मी, कति शो, कति मी, शी, ना, इति।" कालिदासोऽपि ईषड्सन् “पञ्च मी, पञ्च शी, पञ्च मी, शी, ना ॥ ।

·अशोपासना। इत्युत्तरमकथयत्, श्रुत्वा तदुत्तरं धन्यवाद विधाय राक्षसः प्रतिप्रस्थितवान्। ततः सभााः सर्वे कालिदासं पप्रच्छ : उत्तरार्थ प्रतिबोधय इति । कालिदासः कथयति श्रूयतामिति “पञ्च मी, पञ्च शी, पञ्च मी, शी, ना” इति प्रतिपदादिषु पञ्चदशषु तिथिषु पञ्चमी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी इति पञ्चमीशब्दा वर्तन्ते, एवं एकादशी, हादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी, पञ्चदशी इति पञ्च शीशब्दाः सन्ति । परन्तु प्रतिपत्, द्वितीया, रतीया, चतुर्थी, षष्ठी इत्यत्र पञ्च मीशब्दाः शीशब्दाच नैव बिद्यन्ते इति। शुवैतत् कालिदासवचनं सर्वे तं बुद्धिप्रायेण प्रशशंसुरिति ॥ ब्रह्मोपासना। ये खलु निवृत्तसकलमोहा अनुष्ठितवर्णाश्रमधाः साधनचतु- टयसम्पन्नाः ईश्वरानुग्रहीताः धन्याः चिरसुखनिकेतनम् निरुपद्रवम् शान्तम् शिवम् चिदानन्दम् केवलानन्दम् अखण्डानन्दम् अमिता- नन्दम् प्रानमेवानन्दम् नेत्रान्तः स्थितमपि दर्शनपथातीतम्, करतल- संस्पृष्टमपि पराई पथकान्तम् दुर्ग हम्, हृदयस्य हृदयम् चक्षुषो चक्षुः, श्रोत्रयोः श्रोत्रम्, प्राणयोओणम्, रसनस्य रसनम्, त्वचस्त्वक, प्राणानां प्राणा:, बुद्धर्बुद्धिः, मनमो मनः, जगतः पितरम्, मातरम्, भ्रातरम्, सखि, ॐ, तत्, सत्, ब्रह्म सम्यगुपासितुमभिलषन्ति, तान् तदुपासनाप्रकारं भगवान् विष्णुरुपदिशति । यथा विष्णुसंहिता ८७ अध्याये। "उरुस्थोत्तानचरण: सव्ये करे करमितरं न्यस्य तालुस्थाचलजिह्वो दन्तेई न्तानस स्पशन् ख नासिकाग्रं पश्यन् दिशश्चानवलोकयन् विभी: प्रशान्तात्मा चतुर्विंशत्या तत्त्व व्यतीतं चिन्तयेत् । १। नित्य- मतीन्द्रियमगुणं शब्दस्पर्शरूपरसगन्धातीतं, सर्वज्ञमतिस्थूलम् । २ ·१०२ संस्कृतचन्द्रिका सर्वगमतिस क्ष्मम् । ३ । सर्वतः पाणिपादम् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः सर्वशक्तिम्। ४ । एवं ध्यायेत्। ५ । ध्याननिरतस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति।६। अथ निराकार लक्षावन्धं कत्तं न शक्नोति, तदा पृथिव्यो जोवायाकाशमनोबुद्ध्यात्मव्यक्तपुरु- षाणां पूर्व पूवं ध्यात्वा तत्र लब्धलक्षास्तत्तत् परित्यज्यापरमपरं ध्यायेत् । ७। एबं पुरुषध्यानमारभेत । ८। तत्राप्यसमर्थः स्वहृदय- पद्मस्य अवाङ मुखस्य मध्ये दीपवत् पुरुषं ध्यायेत्। ८ । तत्राप्य- समर्थो भगवन्त वासुदेव (१) किरीटिनं कुण्डलिनमङ्गदिनं श्रीवत्- साङ्क वनमालाविभूषितोरस्क सौम्यरूपं चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदापम- धरं चरणमध्यगतभुबम् ध्यायेत् । १० । यत् ध्यायति तदाप्नोति ध्यानगुह्यम् । ११ । तस्मात् सर्वमेव क्षरं त्यक्ता अक्षरमेव धायेत् । १२। न च पुरुषं विना किञ्चिदम्यक्षरमस्ति । १३ । तं प्राप्य मुक्तो भवति । १४ ।” परब्रह्ममन्त्रस्तु-ॐ सचिदेकं ब्रह्म” इति महा- निर्वाणतन्त्र निरूपितः। अस्य धयानं यथा। तत्र व,- "हृदयकमलमध्ये निर्विशेष निरीहम् हरिहरविधिवेद्य' योगिभियानगम्यम् जनन-मरणभीतिद्धसि सञ्चित् खरूपम् सकलमुवनबीजं ब्रह्मचैनन्यमीड़ ॥ ब्रह्मस्तुतिः। तत्रैव- "नमस्ते सते सीलीकाश्रयाय नमस्ते चिते विश्वरूपात्मकाय। नमोऽई ततत्त्वाय मुक्तिप्रदाय नमो ब्रह्मणे व्यापिने निगुणाय ॥ १ ॥ त्वमेकं शरण्य त्वमेकं वरेण्यम् त्वमेकं जगत्कारणं विश्वरूपम् । (१) वासुदेवमिति खखाभीष्टदेवतोपलक्षणम् । यथा च योगसूत्रम् । “यथाभिमत ध्यानाहाः ४ इति ।

·भवाम्भोधिपीतं भरण्य बजामः ॥ ५॥" ब्रह्मापासना। त्वमेकं जगल्क पाट प्रहरी, त्वमेकं परं निश्चलं निर्विकल्पम् ॥ २ ॥ भयानां भयं भीषणं भौषणाणाम् गति: प्राणिनां पावनं पावनानाम् । महीच : पदानां नियन्त, त्वमेकम् परषां पर रक्षणं रक्षणानाम् ॥ ३ ॥ परेश ! प्रभो ! सवरूपाविनाशिन् ! अनिद्देश्यसवन्द्रियागम्य ! सत्य !। अचिन्ताक्षर ! व्यापक ! व्यतातत्त्वा- जपाभाषकाधीश ! पायादपायात् ॥ ४ ॥ देकं स्मरामनर्दकं भजामः वदेकं जगत् साक्षिरूपं नमामः । वर्दकं विधानं निरालम्बमौशम् पञ्चरनमिदं स्तोत्रं ब्रह्मणः सचिदात्मनः यः पठेत् प्रयती भूत्वा प्रणासायुज्यमाप्नुयात् ॥ प्रदोषे यः पठन्नित्य सोमवार विशेषतः । श्रावयेोधयेत् प्राज्ञी ब्रह्मनिष्ठान् सबान्धवान् ॥" इति पञ्चरवतात्र समाप्तम् ॥ 'बयों लिखी हनीस्त्रिभुवनमथो नौनपि सुरान् अकाराद्यैवर्ण स्तिभिरभिदधत्तीर्णविकृति । तुरीयन्त धाम ध्वनिभिरवरुन्धानम नुभिः समस्त व्यस्त वां शरणद ! टणात्योमिति पदम् ॥ "त्वमर्कन्वं सीसस्त्वमसि पवनस्व हुतबह- स्वमापरत्वं व्योम त्वम् धरणिरात्मा त्वमिति च । परिच्छिन्नामेवं लयि परिणतां विधति गिरम् न विद्मास्त्वत्तत्व वयमिह हि यत्त्व न सवसि" "नमी नेदिष्ठाय प्रियवर ! दविष्ठाय च नमः नमः क्षोदिष्ठाय स्मरहर ! महिष्ठाय च नमः ।

·संस्कृतचन्द्रिका।
नमी वर्षिष्ठाय बिनयन ! यविष्ठाय च नमः
नमः सबखते तदिदमविसबाय च नमः ॥"
"बहुलरजसे विश्वोत्पत्तौ भवाय नमो नमः
प्रबलतमसे तत् संहार हराय नमो नमः ।
जनसुखकृते सत्त, स्थित्यै मृड़ाय नमो नमः
प्रमहसि पद निस्त्र गुण्ये शिवाय नमो नमः ॥"
इति महिमतात्र ।
(कवचादिकं प्राणतोषिण्यां द्रष्टव्यम् ।)
शरीर-वात-पित्त-कफाः ।
( पूर्वप्रकाशितात् परम् ।)
द्वितीयः प्रबन्धः ।
सर्वेषामेव व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलमिति सिद्धान्तस्य
अधिकतरस्पष्टता) साधारणबोधगम्यमुदाहरणमुपन्यस्यते ।
भाव्यमेतत्-यथा, कश्चिदायुर्बेदपाठी विकृत-वातपित्तकफानां
बाहाचिह्न ज्ञात्वा पृथिव्यामेवं कस्मिश्चित् प्रदेश गच्छतु, यत्रत्या
मानवाः कचिदपि आयुर्बेदस्य नामप्रसङ्गमपि न श्रुतवन्त : कुतो वा
आयुर्वेदनिर्दिष्टवातपित्तकफानां विवरणम् । ते हि स्वकीयभाषया
खोयज्ञानानुसारतश्च रोगाणां नामकरणं कारणादिनि शञ्च
कुर्वन्ति । परन्तु यद्यप्यसो तत्रस्थानां स्त्री-पु-वाल-युव-वृद्धानां नाना-
जातीयानां बहुविधरोगान् दृष्ट्वा तेषु यानि कानिचित् लक्षणानि
प्रकाशन्ते, तानि वातपित्तकफलक्षणादृते न किञ्चिद्भवन्ति, तथा
वातपित्तकफचिकित्सया एव तेषां शान्तिर्जाता इति पश्यति, तदा
कथमसौ स्फुटज्ञानो मानवः आयुर्वेदीयमहासूत्र परमाप्तकथिते न
विश्वसेदिति।

·परीर वातपित्तकफाः च, ८। अत्र तु अयं मानस: प्रश्नः अग्रसरति। तथाहि, यदि वातपित्तकफा एव सर्वरोगमूलम् इताव सिद्धान्तः, तदा देशान्तरीया ये चिकित्सका आयुर्वेदज्ञानाभावात् वातपित्त कफविवरणं न जानन्ति, कथं तेऽपि विविधरोगनिर्णयं खकपोलकल्पित-चिकित्सया आरोग्यसाधनं कुर्वन्तीति । तत्रोचते, यद् बुद्धिमता विवेच्यम् । जगतास्मिन् यत्पदार्थस्य यल्लक्षणम्, यद् द्रव्यस्य च या शक्तिः, यत्शतोश्च यत् कायें स्वाभा- विकमस्ति, केचिल्लोकास्तत् सब जानन्तु न जानन्तु बा, स्वीकुर्वन्तु न वा खीकुर्वन्तु, परन्तु तत् तथा एव, नान्यथा। तत्त्वमेतत् खीकार्य्यमेन । तथाहि, वह्नः शक्तिहकरणयोग्यत्वम् । तृणस्य शक्ति हातागुणात दग्धीभवनयोग्यता। तयोः संयोगकायं दाहक्रिया, इति स्वाभा- विकम् । तत्र लोकास्तत्त्वमेतद् जानन्तु ; नवा जानन्तु, स्वीकुर्वन्तु नैव वा खीकुर्वन्तु ; ते तु णेन वर्: संयोगे दाहक्रिया भवे- दितात्र नान्यथा सम्भवति । अपि च, अज्ञानत्वाद् भ्रान्तिज्ञानत्वादु वा, यदि लोका इत्यमा- कलयन्ति, यदग्नौ एव दाहातागुणः, टणे हि दाहकरणयोग्यता, तथा अग्निणयोः संयोग-भूमेरेव कायं दाहक्रिया इति। तथापि तादृशैः कृते अग्निरणसंयोग दाहक्रिया भवताव । अपरन्तु, यद्य व केचित् आयुर्वेदशास्खे विषबुया जिगीषा- वशाद् वा ज्ञानपूर्वकमवं कथयन्ति, यद् वह्नौ दाहकरणयोग्यता नास्ति; टणेऽपि न हि दातागुणः; तयोः संयोगोऽपि न दाह- कारणम् । अपि च दाहक्रियापि न दाहशब्दवाच्या। परन्तु तादृशैः कृतेऽपि अग्निणस योग दाहक्रिया भवताव इतात्र न सन्देहः । एतावता अयमेव फलितार्थः। यथा, सर्वथा प्रमाणसिद्धाः वेद- वाक्यनिर्दिष्टाः शरीरवातपित्त कफा एव सर्वरोगकारणमिति खाभा- ( १४ ) ·संस्हतचन्द्रिका विकम् । आयुबैदानभिज्ञास्तु तत्त्वमेतत् न ज्ञात्वा कुशिक्षावशात् विविधकारणैर्जिगीषावशाद् वा अपराणि शारीररतामांसादीनि यन्वविशेषान् वा सर्वरोगकारणत्वेन कथयन्तु; अथवा निजसिद्धान्ते पक्षपातवशात् आयुर्वेदनिर्दिष्टान् वातपित्तकफान् शिरास्नायु- धमन्यादीनां क्रियाविशेषरूपेण धर्मविशेषरूपेण वा वर्णयन्तु ; बस्तुतस्तु सर्वेष्वव रोंगेषु बातपित्तकफानां लक्षणानि नियतत्वेन परिदृश्यन्ते, इताहरहः प्रताक्षम् । अत एवं सिद्धान्तः, यथा, विजा- तीया चिकित्सका हि तत्तद् रोगेषु खयम् अज्ञातसारं वस्तुगता वातपित्त कफनाशकद्रव्याणि प्रयोजयन्ति, तस्मादेव आरोग्य भव- तीति प्रकृततखम् । ८। वस्तुतस्तु लोकानां ज्ञानस्य पूर्णत्वापूर्णत्वाभ्यां तत्त्वनिर्णय- सिद्धान्तस्यापि अचान्ततावान्तते सम्भवतः। न हि कश्चिल्लोकः संस्कारविपरीतं किञ्चित् करोति। संस्कारश्च ज्ञानाज्ञानमूलक एव। आधुनिकाः खलु वैदेशिकचिकित्सकाः पूर्णज्ञानसमुद्रे यायु- चंदशास्त्र उल्लिखितानां वातपित्तकफानां प्रकृतस्वरूपं नावबुधा सपरिहास कथयन्ति, "वैद्या हि शारीरतले अनभिजवादेव रोग- निर्णये वातपित्त कफा इति त्रीन् पदार्थान् सर्वदा उल्लिखन्ति । परन्तु शरीरस्थ षु शिरास्नायुप्रभृतिषु बायुनर्नास्ताव। अलमधिकेन, यदि कदाचित् शिरास्थितशोणिते वायुस योगो भवेत, तदा तत्- क्षणात् मृतुर्भवेदिति वातपित्तकफानामुल्ले खोऽत्र एवेति।" अनोच्यते यद् बुद्धिमद्भिचिन्तनीयम्। न घायुर्वेदोक्ता वात- पित्तकफा: सामान्यमानवैर्मनःकल्पिताः । अपि तु आवहमानकालम् ईश्वरवाक्यखरूपे वेदशास्त्रे लिखिताः सन्ति । अपि च उपहास- कारिभ्यो बहुसहसगुणैः ज्ञानवन्तस्त्रिकालज्ञाः परमयोगिनी महर्षयः आसतायुगात् असञ्जयप्रायाणां मानवानां रोगनिर्णयम् आरोग्य- अज्ञानता ·शरीर वातपित्त कफाः। । । साधनञ्च, खस्थतावईनात् दीर्घजीवित्वञ्च सम्पादितवन्तः । अतएव न हि वातपित्त कफा बुद्धिमतामात्मवताञ्च उपहासविषयाः सम्भ- वन्ति । अपि च जीवदेहस्थः प्राणादिराधधात्मिकवायुनहि सर्वथा वाद्यवायोः समानगुण एव । अतो बाह्यवायुसयोगात् रक्त विकृति प्रदय आभ्यन्तरवायोरस्तित्व संशयावलम्बनम् अज्ञानताविजृम्भित- मेव, उपमासम्भवात्। असशयत्वञ्चान प्रताक्षानुमाणशाब्दप्रमाणे- ईर्शितपूर्वम् । १०। पृथिव्यामाधुनिका आधामिकतत्त्वे अल्पशिक्षिताश्च यूरोपजाताः चिकित्सकाः शारीरवातपित्त कफेषु यथा वितण्डां संश- यञ्च प्रकाश्य यद्भावापन्न सिद्धान्तमवलम्बन्ते, हन्त ! बहुपूर्वस्मिन् भारतजाता अपि तादृशा लोकास्तथैव कृतवन्तः। अगाधसमुद्ररूपे आर्यशास्त्र ते वितण्डासंशयसिद्धान्तास्तत्खण्डनञ्च लिखितानि सन्ति । तथाहि- "सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च ।” ( इति सांख्यकारिका । २८ ।) अस्य तात्पर्य्यार्थः । प्राणादिसजका पञ्च अधात्मवायवः ज्ञान- कर्मोभयेन्द्रियाणां साधारणवृत्तिः। अर्थात् प्रतीकं करणस्य (इन्द्रि- यस्य) स्वखव्यापारात् प्राणादिक्रियाभेदो जायते । यथा पिञ्जर- स्थानां बहुसङ्ख्यकानां पक्षिणाम् स्वखब्यापारात् पिञ्जर सञ्चालन भवेत्, तथा देहस्थितानां नेत्रादिज्ञानेन्द्रियाणां हस्तादिकर्मेन्द्रिया- णाञ्च मनसश्च क्रियासमूहात् प्राणायतनं वायुकोषाख्यं श्वासयन्त्रम् प्रस्पन्दते। ततस्तस्य सङ्कोचविस्तारात्मकः क्रियाविशेषः सञ्जायते । तस्मात् अपानाद्यायतनेऽपि क्रियान्तरमुत्पद्यत। इत्थं सर्वशरीरेषु रक्तादिगतिभुक्तद्रव्यपरिपाकादि च भवतीति । अस्य खण्डनम्। सिद्धान्तोऽयमसम्यक् आगमविरुद्धत्वात्, युक्तिविरोधाच्च । तथाहि, ·संस्कृतचन्ट्रिका। । “स वायुना भाति च, तपति च ।” [इति श्रुतिः।] अस्य व्याख्यानम् । “स प्राणः न वायुः । किन्तु सं वायुना आधि- दैबिकेन भाति अभिव्यज्यते। अभिव्यक्तः सन् भाति कार्यक्षमो भवति।" अस्य तात्यार्थः । प्राणादिराधयात्मिको वायुः न हि सर्वथा आधिदैविकेन वाह्यवायुना समानगुणसम्पन्नः । अपि तु स समाना- समानगुणसम्पन्न इति फलितार्थः। तस्मात् एकांशत: बाह्यवायुना समानगुणसम्पन्नत्वात् तेन बाह्यवायुना सयुक्तः सन् अभिव्यज्यते अभिव्यक्ततां याति । तत एव कार्यक्षमः आयुर्वेदनिहिटस्पन्दन- पूरणादिकार्यसाधनसमर्थो भवतीति । ख। “किन्तु, न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ।” ( शारीरकसूत्रे, द्वितीयाधधाये चतुर्थ पादे नवमसूत्रम् । ) अस्य तात्पर्य्यार्थः । देहस्थः प्राणादिवायुः न वायुः अर्थात् न हि सर्वथा बाह्यवायोः समानगुणसम्पन्नः । अपि च न वा किया, अर्थात् फुफ्फुसयन्त्रस्य, तदङ्गीभूतपेशीनिचयानां वा सङ्कोच-विस्तारात्मको यान्त्रिक क्रियाविशेषः। यतः शास्त्रषु प्राणादिवायुः वाधवायुश्च यान्त्रिकक्रिया च, पृथक् निर्दिष्टाः सन्ति । तेन प्राणादिवायोर्बाह्य- वायुसे यान्त्रिकक्रियाव वा स्वीकार्ये, बाह्यवायुयान्त्रिकक्रिययो- वैयर्थ्यापत्तिः स्यात्। एतावता आगमविरुद्धत्व दर्शितम् । ग। पुनश्च सिद्धान्तोऽसौ युक्तिविरुद्ध एव। तथाहि, यदि प्राणादिवायुः क्रियापदार्थ: स्यात्, तदा तस्य रुक्षतादिगुणाधारत्व न स'गच्छ त । गुणक्रियावत्वं द्रव्यत्वमिति द्रव्यलक्षणात् । प्राणादे- गुणाधारत्वन्तु आयुर्वेदे निर्दिष्टम् । तथाहि, "रुचः शीती लघुः सूक्ष्मथलोऽथ विशदः खरः । विपरीतगुगद्रव्य मारुतः संप्रशाम्यति ॥" (चरकसहितायां सूत्रस्थाने, प्रथमाधाये।) ११ । वस्तुतस्तु शारीरिकवातपित्तकफानां विकृतमा रोगोत्पत्ती ।

·शरीर-वातपित्त वाफाः। प्रकृत्वा च स्वस्थतायां, तेषामेव च विकृतिविनाशकापचिकित्सया आरोग्यसाधने समुद्रयविस्तृतमायुर्वेदशास्त्र प्रबलतमं प्रमाणम् अहरहः प्रत्यक्षञ्च। तथाहि- "विसर्गादानविक्षेपैः सीमसूयानिला यथा । धारयन्ति जगत् दह कफपित्तानिलास्तथा । नत देहः कफादस्ति न पित्तात्र च मारतात् । शोणितादपि वा नित्य दोह एतस्तु धार्यते ॥" सौश्रुतसूत्रस्थाने २१ अध्याये । "अध्यात्मलोको वाता_लौको वातरवीन्द भिः पीडाते धार्यते चैव विहताविकते: स च ॥' (चरकीयचिकित्सितस्थाने २४ अध्याये।) किञ्च "दीपाः क्षीणा 'हधितव्याः । कुपिताः प्रशमवितव्याः। वृद्धा निई व्याः समाः परिपाल्या इति सिद्धान्तः" (सौश्रुतचिकित्सितस्थाने ३३ अधाये।) १२। इदानीमुपसंहारस्तु संक्षेपेण, शारीरवातपित्तकफानाम् अस्तित्व सर्वरोगकारणत्वे च ईदृशि जाज्वल्यमाने प्रमाणेऽपि विज्ञानमये आयुर्वेदशास्त्र शिक्षितानां वैद्यानां "शारीरतत्त्वे अन- भिज्ञत्वाद् वैद्याः रोगकारणले न सर्बदा वातपित्तकफान् उल्लि- खन्ति” इत्यमपवादप्रयोगस्य पण्डिते मूर्खतायाः साधुजने दुरा- मतायाः, आलोके अन्धतमसस्य, सत्ये असत्यस्य आरोपवत् अश्रद्धे यः उपहसनीयश्च भवतीति अलमतिविस्तरेण । कविराजः श्रोईशानचन्द्र "विशारद” वन्दयोपाधप्रायः । [ कलिकाता, निमतलाष्ट्रीट, ६७ नं।]

·पूर्वकालौनाः कथं दीर्घायुषः (पूर्वप्रकाशितात् परम्।) । दर्शितानि स्म तिप्रमाणानि । स्म तिकृतस्तु मन्वादयः अवश्य- कर्तव्येऽपि विषये कुत्रचित् वा पापभयं क्वचिद्दा रोगभयं वचन वा मृत्य भयं यदि वा दर्शयेयुः, किस्तु शारीरविज्ञानविदस्तु चरकादय आयुर्वेदकृतः निषिद्धपुरीषादीनामपि गुणान् विचार्य बस्तुशक्ति प्रतिपन्ना: खखसदाचार एव आरोग्यमूलम् दीर्घायुष्करञ्च इति भूयोभूयः प्राब्रुवन् । अत्र युक्तीरपि वक्ष्यामः। स्म तौ पूर्वसुक्त "व्याधितोऽल्पायुरेव च” इति। आयुर्वेदे च व्याधिकारणान्य तानि वीणि निरूपितानि । यथा ये खलु शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः शनैः शनै: इन्द्रियग्रहीतु नाभ्यस्ताः, तेषामतिशयेन योगः अयोग: मिथ्या- योगो वा(१) व्याधिकारणं, तच्च असात्मेन्द्रियार्थसंयोगः कथ्यते (१)। यो यबस्तु यत्पपरिमितं ग्रहीतुं शक्नोति, तस्य तदेव सम्यक, विपरीते तु न्यूने अधिक वा ग्रहीता लान्तो भवेत्। यथा कश्चित् प्रस्थपरिमितमन्न' भोक्तुं शक्यते, स यदि बलात् दिप्रस्थ भोज्यते, प्रस्थन्यून वा न किञ्चिदपि वा भोज्यते, तदा स तेन प्रतिहन्यते । तथा श्रोत्रादिषु इन्द्रियेषु यावती शब्दादिविषयं ग्रहीतुं शक्तिवर्तते, ताबदेव तानीन्द्रियाणि सम्यक् ग्टहन्ति, यद्यतिरिक्त राङ्गन्ति, नैव वा किञ्चिदपि ग्रन्ति, तदा तेषां शक्तिीयते। यहा, श्रोत्रादिषु इन्द्रियेषु यावन्तः शब्दस्पर्शरूपरसाः सन्ति, तेभ्यः समधिकाः शब्द- स्पर्शरूपरसा यदि तन प्रविशन्ति, तदा तनत्यानीन्द्रियाणि पला- यन्ते, यथा सिंह प्रविशन्तमालोक्य मृगाः । यथा कर्कशपटहशब्दाः सततं श्रोतु नाभ्यस्ताः कर्णेन्द्रियण, यदि कर्णसन्निधौ सप्ताहं निरन्तरं दृढ़कठिन्या पटहस्ताड्यते, कश्चिद्दा खरचित्कारं करोति, वास्पयानस्य शुषिरं वा कर्णोपरि (१) अयोगातियोगसमयोगन्ध नयोगातिरिक्तयोग एव मिथ्यायोगः कथ्यते ।

·पूर्वकालीनाः कथं दौघायुषः। ध्वनयति, तदा वाधिय॑मुत्पद्यते । अस्य वाधिय॑स्य रोगस्य कारणं अतियुक्तः पटहादिशब्द एव। एवं तुलादिना यदि सप्ताहं कौँ- पिहितौ शब्द न ग्यङ्गीतः तदापि वाधियं व्याधिरुपत्स्यते । अत्रापि वाधियंरोगोत्पत्ती अयुक्तः शब्द एव कारणम् । एवं यस्य पुनः शब्दस्य श्रवणेन न किमपि प्रयोजनम् परन्तु स श्रूयते स मिथ्यायोगः-यथा कश्चिदगीतिरसिकः रङ्ग अन्य रनुरुद्धः लज्जया वा परिबाधित: अमत्या अश्रद्धया अन्यमनस्कत्व न वा रात्री गीतं शृणोति न शृणोति च आसीनप्रचलायितश्च (१) भवति, तस्यापि श्रोत्रादिरोगो जायते । एवं उष्णादिस्पर्शानामतितीव्राणामनभ्यस्तानां ग्रीष्माईदि. वसमार्तण्डरश्मीनामतिशयेन सहनं, एकान्ततोऽसहनं मिथ्यासहनञ्च त्वगिन्द्रियवैकल्यजनितकुष्ठादिरोगनिदानम् । कार्यानुरोधेन सहनन्तु न तथा रोगजनक कार्यापहृतचित्तस्य, किन्तु निप्पयोजनमुष्णादि- सहनन्तु प्रत्यक्षत एव रोगान् जनयति । एव नेत्रप्रतिघातकस्य सवितूरूपस्यातिशयेन प्रेक्षणम्, चक्षुषी मुद्रयित्वा कस्यापि रूपस्याप्रेक्षणम्, मिथयाप्रेक्षणञ्च चक्षुरोगकारणम्। यथा-अर्द्ध दग्ध शवम्, छिन्नध्राणौष्ठविकटदृष्टदंष्ट्र वा पुरुषं निष्प- योजनं दृष्ट्वा द्रष्टु विविधरोगः सम्भवति । एवं लवणादिरसस्यातिशयेन स्वादनमेकान्ततोऽनास्वादनं मिथास्वादनञ्च जड़तातिरोगनिदानम् । यथा च ब्राह्मणस्य पलाण्डु, प्रभृतिनिषिद्धरस आचतुई शपुरुषात् खादितुमनभ्यस्तो यदि ब्राह्मणेन केनापि मन्दभाग्य न जिह्वालोल्यात् खाद्यते, तस्य विशुद्ध- जन्मनोऽनतिदिनेनैव विविधरोगा जायन्ते, यथा च, कीटदष्टं पूति- गन्धं विकतरसमिक्षुदण्ड निरर्थकं चर्बतो विविधरोगः सम्भवेत् । एवं सदसद्गन्धस्याप्यतिशयेन ग्रहणमेकान्ततोऽग्रहणं मिथयाग्रह- णञ्च अजिघ्रतारोगमूलम् । इति शब्दादीनामसात्मा न्द्रियार्थ संयोगः । (१) "भिमुन" इति यस्य प्रसिद्धिः । ।

·संस्कृतचन्द्रिका। । मियाज्ञानमपि रोगनिदानम् ॥ २॥ यथा- बुद्धिदोषात् ये अधर्ममाचरन्ति तेऽपि रोगैः पीयन्ते। एतदेव प्रज्ञापराध: कथात एबं परिणामोऽपि रोगमूलम् ॥३॥ यथा-यस्तु खयं परिणमति अन्यमपि खसंयोगण परिणमयति सपरिणामः कालः। तस्य स्वाभावि. कानां शीतादीनामतिशयेन योगः अयोगः मिथ्यायोगरूपः असा- मन्द्रियार्थसंयोगोऽपि परिणामघटितत्वात् परिणामः कथाते रोगकारणम् । तथा च माधवकरकतनिदाने बागभटः । निदानस्थाने।१म अध्याय।४। "निमित्तहत्त्वायतन प्रत्ययोल्यानकारणैः । निदानमाहुः पायैः प्राग पं येन लक्षाते ॥५॥" इत्यत्र विजयरक्षितस्तु। “विविधो वा असात्मोन्द्रियार्थ संयोग- प्रज्ञापराधपरिणामभेदात् । तत्रासात्म पन्द्रियार्थसंयोगः अयोगाति- योगमिथ्यायोगयुक्ता रूपरसादयः। प्रज्ञापराधो मिथ्याज्ञानादिः । परिणामोऽयोगादियुक्ता ऋतुखभावजाः शीतादयः । अधर्मस्य च रोगहतोरने वान्तर्भावः । इति भट्टारहरिचन्द्रः। तस्यापि कालान्तर- परिणतस्य दुःखक त्वात्। चक्रस्तु प्रज्ञापराधे तस्याधर्मास्यान्तर्भाव- माह। मिथ्याज्ञानकतब्रह्मवधस्य प्रज्ञापराध एव मूलम् ॥”. यथा च महर्षिचरकः। निदानस्थाने । १। "तत्तिविधमसात्मपन्द्रियार्थसंयोग: प्रज्ञापराधः परिणामञ्च त्वत- विविधविकल्पा व्याधयः ॥” (१) प्रज्ञापराधमाह महर्षिचरकः । शारीरस्थाने, कतिधापुरुषीये प्रथमाध्याये। यथा- (१) असामान्द्रियार्थसंयोगास्त योगादयः प्रज्ञापराधे परिणामे च वर्तन्त । ताभ्यामति- रितस्थले. एव असामन्द्रियार्थसंथोगस्योदाहरणम्। यथा-बलात् कञ्चित् प्रखररोट्र बध्नाति, तस्य वदसात्मन्द्रियार्थ संयोगो न प्रज्ञामेराधेन, न वा परिणामेण । प्रज्ञापराधजनितः परिणामकतच असामन्द्रियार्थसंयोगस्तमा लत्वात् प्रज्ञापराध; परिणामय कथ्यते । । ।

·पूर्वकालोनाः कथं दीर्घायुषः
“धोतिम तिविभ्रष्टः कर्म यत् कुरतेऽशुभम्
प्रज्ञापराधं तं विद्यात् सब्बेदोषप्रकोपनम् ॥
उदीरणं गतिमतामुदौणानाञ्च निग्रहः ।
सेवनं साहसानाञ्च नारीनाञ्चालिसेवनम् ॥
कर्मकालाविपाताच मिथ्यारम्भ व कर्मणाम् ।
विनयाचारलोपश्च पूज्यानाञ्चाभिधर्षणम् ॥
ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवनम् ।
परमौन्मादिकानाञ्च प्रत्ययानां निषेवनम् ॥
अकालादेशसञ्चारौ मैत्री संलिप कर्मभिः ।
इन्द्रियोपक्रमोक्ता सह त्तस्य च वनम् ॥ (१)
ईर्ष्यामानमदकोधलोभमोहमदक्षमाः ।
तज्ज' वा कर्म यत् क्लिष्ट क्लिष्ट' यह हकर्म च ॥
यच्चान्यदीदृशं कर्म रजीमोहसमुत्थितम् ।
प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् ॥
बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमञ्च प्रवर्तनम् ।
प्रज्ञापराधं जानीयात् मनसा गीचरं हि तत् ॥
तथा चाष्टाङ्गहृदये वागारः । सूत्रस्थाने । ४ अध्याय ३७ ।
"नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्षकारी विषयेष्वसक्तः ।
दाता सम: सत्यपरः क्षमावानातीपसेवी च. भवत्यरोगः ॥"
(१) चरकसंहितायां मूवस्थाने “इन्द्रियोपक्रमणीयनामके अष्टमाध्याय उन्नसा सङ्घ,त्तसा
सदाचारसा वर्जनं प्रज्ञापराध: । स च रीगकारणमित्यर्थः। इन्द्रियोपक्रमणीये अध्याये तूक्त'।”
"तस्मादात्महितं चिकीर्षता सब्ण सब सर्बदा स्मृतिमास्थाय सह समनुष्ठे यम् वयानुष्ठान
युगपत् सम्पादयत्यर्थवयम् आरोग्यमिन्द्रियविजयञ्चेति ।" इत्यभिधाय समाप्तौ पुनरुक्तम् ।
"खसह च यथोबिष्ट
यः सम्यगनुतिष्ठति।
स समाः शतमव्याधिरायुषा न विमुच्यते ॥ इति ।
इन्द्रियोपक्रमणीयाध्यावस्तु अतीव सुन्दरत्या अस्थ व प्रबन्धस्यागीभूततया च इरेजि-
भाषयानूच आश्विनमासीय पत्रिकायाः पश्चात् विन्यसाते॥
( १५ )

·मालिकास्त्रम् । (१) १ --- इह खलु भारतवर्षे यदाऱ्यांणामेकाधिपत्यमालीत् तदा तेषां सर्वत्र सर्वविषयेषु सर्वप्रकारेण समुन्नतिर्जातत्यत्र वहनामैकमत्य- मस्ति। सात्त्विकेषु आध्यात्मिकेषु योगादिषु, राजसेषु वैषयिकेषु शिल्पयुद्धादिषु च विषयेषु तेषां सम्यक् पारदर्शिता आसीदत्र तु तत्कतानि शास्त्राण्येव प्रमाणं भवन्ति। आर्यशास्त्रदर्शनविमुखाः आधुनिकाः केचित् पण्डितमानिनः कथयन्ति,---"पुरा खलु आर्य- मिश्रा न तथा विज्ञानविदो नीतिशास्त्रतत्त्वज्ञाश्चासन्, यथैदानी ससागरपृथिवीपालका इंरेजराजचक्रवर्त्तिनो भवन्तीति।” आस्तां तावत् तदाक्यविचारणा । नास्त्यस्माकं तत्र कोऽप्यभिलाषः। आया यादृशा आसन् तादृशाः सन्तु। न खलु महात्मान: केषाञ्चित् वाकानैव वृद्धिमान वन्ति हासमुपयान्ति वा। परन्तु, अस्माकमेव दुःख परम्परा यदक्कतज्ञा आय॑सन्ताना अनवलोक्यैव पूर्वपुरुषनिधि दरिद्रास्त इति मन्यन्ते। यद् भवतु भूयतां, वयन्तु तद्गुणैर्विवशी- कृता अनिच्छन्तोऽपि तेषां कानिचित् कार्याणि स्मारयितु बला- दिव प्रेरिता: स्मः । बहनामवायंकुलधुरन्धराणां एतादृशः संस्कारो वर्तते, यदधुना- तन इंरेजन्टपानां वन्दु ककामानाख्यमिवास्मत्पूर्वपुरुषाणां आशु जयप्रदं किमपि विस्मयावह अस्त्र नासीत्। आर्ययोद्धारस्तु युद्ध- समये पार्वत्यवर्वरा इव ( सागोताल) प्रायशो धनुर्बाणैरेवायु- ध्यन्त । इंराजराजानामस्त्रन्तु नवाविष्क तं अभूतपूर्व समुन्नतनर- समाज बुद्धिप्राखयंतापरिचायकञ्च । एतादृशमच कस्मिन्नपि काले नासीदित्य व तेषां स्थिरसिद्धान्त इति । अधुनोचते सबसमुन्नतिशीलानामााणां समये यन्नासीत् तन्न भवति भविष्यति वा। अधुनातनमाश्चर्यप्रदं वन्दुककामानाख्यमस्त्र (.१) विन्दु क” “कामान" इति यस्य प्रसिद्धिः ( Gun ) ·मालिकास्त्रम्। पुरा क्षुद्र नालिक बृहन्नालिकनामधेयमासीत्। अस्खमिदं कूटयुद्ध- व्यवहार्यत्वादनुचितमपि आर्येर्यथाकथञ्चित् समातञ्चासीत्। अथ कालवशात् धनुर्वेदे नष्टप्राय अस्यापि व्यवहारः प्रायशस्तिरोभूत- वान् । अधुना पुनराविष्क तं ऋतुपरिवर्त्तने तढुङ्गवफलमिव नूतन- मितिप्रतीयते। यथा बसन्तीभौ चूतप्रसवत्वेन विदिती, न तथा शरदादयः । कालगत्या यदैव वसन्तग्रीष्मी समागच्छतस्तदैक चूतमु- कुलफलादिकमवलोक्य सवैऽपि कथयन्ति “नूतनोऽयं चूतः । देहि देवब्राह्मणेभ्यः परितोषय कुटुम्बिनश्चेति ।” कतिपयमासानदृष्ट- ऽपि चूते यदि पुनस्तद्दर्शनात् तस्य नूतनवं सम्भवति तदा बहुका- लात् परं पुनदृ हे नालिकास्ने काथ' तत्र नूतनत्वं न स्यात् । अतः कथ्यते यन्नासीत् तन्न भवति भविष्यति वा । परन्तु आर्तवफलवत् सर्वेषां नूतनत्व सम्भवति। नवाविष्कृतं नालिकास्त्र कालवशेन पुनबिलयं न गमिष्यतीति को निश्चतु समर्थः। कैबिदितं पुरा जनसमागमशून्यमरण्य वत् स्थानमिदं एतादृशी समृद्धिशालिनी कलिकाताभिधया राजधानी भविष्यति? कैा समालोचितं बहु नगरपरिपूर्ण समृद्धिभत् नगरं भीषणारण्यत्वेन परिणस्थतीति ? फलतो निरन्तरपरिवर्तनशील कालसमुद्भ तवस्तुजातेन विचारे कर्त्तव्ये सर्वेषां परिवर्तनशीलतेव स्फुटीभविष्यतीत्यतोऽस्मिन् नवाविष्क त- नालिकास्त्र न कश्चित् विस्मयावसर इति । नालिकास्त्रस्य विवरणन्तु दानवगुरुशुक्राचार्य कृत-नीतिशास्त्र, वैशम्पायनकतनीतिप्रकाशिकायां, शाङ्गधर-संग्रहीतधनुर्वेदे, बीर- चिन्तामणिप्रभृतिषु अन्यषु च सुस्पष्टमस्ति। महाभारते रामायणे- ऽपि च अस्य व्यवहारो दृश्यते। अधुना पाठकानां परितोषार्थ तस्य आकति क्रियादिकञ्च शास्त्रप्रमाणेन दर्शयित्वाधु निकास्त्र ण सहास्य सौसादृश्य स्फु टीकतुं प्रयतामहे । ( क्रमशः ।) श्रीनन्दलाल विद्याविनोदः ।

·तत्त्वप्रपञ्चः। (पूर्व प्रकाशितात् परम् ।) - प्रियविरहजं दुःखं वीणारवश्ववणसुखं वा, जरदुःखं सितसर्करा- खादसुखं वा, इचुदण्डचणे शब्दस्पर्शरूपरसगन्धज्ञानं वा सर्वमेव सुखदुःखं क्षणिकमिति सिद्धान्ते सर्वशास्त्राणामैकमत्यमेव । तथा- विधस्य क्षणिकदुःखस्य खत एव नश्वरस्य निवृत्तये किमिति प्रकृति- पुरुषविवेकरूपः पुरुषार्थः गुरुतरव्यापाराडम्वरः । किन्तु तथापि अनागतावस्थसूक्ष्मदुःखनिवृत्ते रेव पुरुषार्थतया प्रस्ताविते पर्यवस्थति। तथाहि प्रत्यक्षितं स्थ लं दुःखं वर्तमान काले अनुभूयमानं द्वितीयक्षणात् परतः स्वयमेव नश्यति, अतो न तत्र पुरुषकारापेक्षा। अतीतन्तु दु:खं प्रागेव प्रनष्टमित्यत- स्तद्दु :खनिवृत्तयेऽपि निष्प योजनः पुरुषकारः। अवशिष्टन्तु सूक्ष्मा- वस्थया बुद्धौ स्थितं विषयसम्बन्धात् प्रकाश्यमानं भविष्ट:खं निम्म लयितुं पुरुषकारस्थावश्यकलम् । (क्रमशः) प्रवेशिकाप्रश्नास्तदुत्तरादर्शाश्च । ENTRANCE EXAMINATION, 1893. SANSKRIT. The figures in the margin indicate full marks. ( पूर्वप्रकाशितात् परम्।) 2. (a) दातव्यो यदि वावश्यं प्रियायै ते वरः प्रभो। किमर्थ ते प्रतिज्ञातं रामस्याप्यभिषेचनम् ॥ (1) नहि रामं परिताज्य चिरं शक्ष्यसि जीवितुम् । सत्कौंपार्जिताल्लोकात् कैकेय्यर्थे परिच्युतः ॥

·प्रवेशिकाप्रश्नाम्लदुत्तरादर्शाश्वः । 2 (e) कौसल्ये लब्धलक्ष्येण तरुणेन मया पुरा । कौमारे शब्दवेधित्वनाधिना दुष्कृतं कृतम् ॥ (1) In (a), give a synonym for प्रतिज्ञातम् In what vibhakti is a in (a), and why? (2) Give the anvaya or syntactical concord of the extract (6). (3) In (c), give a synonymous expression for groei कतम्, What is the meaning of लक्ष्य in लब्धलक्ष्येण ? Answer. (1) प्रतिज्ञातमङ्गीकृतम् । प्रथमाईते इत्यत्र कर्तरि षष्ठी, दातव्य इति कृत्यप्रत्यय योगे षष्ठया विकल्प न विधानात् । द्वितीया. ते इत्यत्र तु सम्बन्धविवक्षया षष्ठी विभक्तिः। निष्ठाप्रत्यययोग षष्ठी निषेधात् । (2) (हे दशरथ ! त्व) रामं परित्यज्य चिरं जीवितु नहि शक्ष्यसि । (ल) कैकेय्यर्थ सत्कर्मोपार्जितात् लोकात् परिच्यु त: (असि)। (3) दुष्कतं असाधुकर्म कृतम् अनुष्ठितम् । लक्ष्य वेध्य वस्तु । जलाई गात्र विलपन्तमेवं शराभिघातार्तमतिश्वसन्तम् । शिशु सरयां तमहं शयानं दृष्ट्वैव चास सुभृशं विषमः ॥ Turn the above into prose, using as many words of your own as you can. Answer. अहं सलिलसिताशरीरं उत्ताप्रकारेण शोचन्त बाणप्रहार- क्लिष्ट' [अतएव] दीर्घं निवसन्त तं शिशु सरयूजले पतितं दृष्ट्दैव.नितरां दुःखितः अभवम् । । 3. 6 ·संस्शातचन्द्रिका। 8 (5) यदस्माभिरजानद्भिः किञ्चिदुतो नराधिपः । क्षन्तुमर्हति तत् सर्व धर्मात्मा हेाष पाण्डवः ॥ (1) Explain the above sloka in Sanskrit. (2) Name the roots of ममुड़ते, ध्यात्वा, and and क्षन्तुम्, and give their conditional future (लुङ, ), third person plural. (3) Explain the force of fx in the second line. Parse faife and attrau: i Answer. 5 (1) युधिष्ठिरादि पाण्डवानां स्वरूपावगतानन्तरं सानुज धर्म- राजं प्रीणयन्नाह विराट:-अजानभिरविद्दभिः अस्माभिः नराणां मनुष्याणां अधिपो राजा युधिष्ठिरः यत् किञ्चित् अप्रियं उक्तः अभिहितः, एषः, धर्म आत्मा यस्य सः धार्मिकः पाण्डोरपत्वं पुमान् पाण्डवः युधिष्ठिरः तत् सर्व बहुविधकटुवचनप्रयोगरूपं अपराध क्षन्तु सोढ़ अर्हति योग्यो भवति हि निश्चये। अज्ञानक्कतत्वात् तत् सर्बो दोष उपेक्षितव्य इत्यभिप्रायः । दुहादेरप्रधान इति सूत्रेण दुहियाचीत्यादिना ब्रूधातोर्दु हादिगणान्तर्गतत्वादत्र अप्रधाने कर्मणि नराधिपे प्रथमा। पूर्वोक्तधातूनां लुङः प्रथमपुरुषबहुवचने यथाक्रम एवं रूपाणि भवन्ति अधरिष्यन्, अहरिष्यन् (2) समुद्धृ ते इति हृ धातोः अधरिष्यन्त, अहरिष्यन्त। ध्यावा इति ध्थे धातोः अक्षमिष्यन्त क्षन्तुमिति क्षम् धातोश्च निष्पन्नम् স্বনি, (8) अत्र हि शब्द: निश्चयार्थ कः, पाण्डवस्य धार्मिकले सन्दहा सावात् । । अध्यायन् ·e the with Mlachnals and विसंहिता। किञ्चिदित्य व्ययं कर्माणि द्वितीया। नराधिप इति विशेष्यपदम् पुलिङ्ग कवचनम् उक्त इति क्रियायाः अप्रधानं कर्म। 6. Translate into Sanskrit: Having listened to the aforesaid speech, the relatives of the deceased boy came back to the burningground. Then the tiger quickly fled, but ever and anon turned its face towards them, and howled. And now it was evening, and stars appeared in the sky, and the birds of the night showed themselves. TRANSLATION. VISHNU SAMHITA. CHAPTER XXXI. विष्णुसंहिता स्मृतिशास्त्रम्। (27) One should not tear with teeth his nails and hair on his एकसप्ततितमीऽध्यायः । body. (28-29) One should avoid (पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) morning sun. (30) One should not use clothes, shoes, garlands and sacred threads which have न दन्त नखलीमानि छिन्द्यात् ( २७ )|should not scratch his head and been used by others. (31) One द्यूतं वर्जयेत् (२८) बालातपसेवाञ्च ( २६) belly with hands folded.(32) One should not refuse a present of वस्त्रीपानहमाल्यीपवीतानि अन्यकृतानि न flowers and coagulated milk. (33) धारयेत् ( ३० ) न संहताभ्यां पाणिभ्यां One should not wake up a sleeping person.(34-35)One should not talk शिर उदरञ्च कण्डूयेत् (३१) न दधिसुमनसी | with a woman in her menses or low-caste प्रत्याचक्षीत (३२) सुप्त न प्रवीधयेत् people. (36-37) One should , not (३३) नीदक्यामभिभाषित ( ३४ ) न inform any body of a cow feeding on the field of another, or of a calf ने छान्यजान् ( ३५) न परक्षेत्र चरन्ती sucking the breast of its mother. गामावक्षीत (३६) न पिबन्त बन्सकम । (38-39-40)One should not say any thing which is either obscene, (३७) नाझीलं कीर्तयेत् (३८) ना untrue or displeasing to any ·one. wealth from the may be मस्कतचन्द्रिका। नृतम् (३९) नाप्रियम् (४०) न कञ्चि- (41)One should not toucuh any one in his vitals. or (one मर्मणि स्पृशत् (४१) नात्मानमवजानी- should not touch any one to the quick.) (42)No one who wishes to यादीर्घमायुजिजीविषुः ( ४२ ) न सर्पशस्त्र : | live long should come to think disparagingly of his own self. (43) One should not play with snakes कौड़े त् (४३) अनिमित्चत: खानि न and weapons. (44) One should not touch the organs of his body, स्पृशेत् (४४) शास्य शासनार्थ ताइयेत् | when there is no necessity of doing so. (45-46) One should (४५) तच्च देणुदलेन रज्ज्वा वा पृष्ठे (४६) beat for the sake of discipline, a person deserving punishment. But he should administer the [१] देवव्राह्मणशास्त्रमहात्मनां. परीवादं beating on the back either with a string or with a bamboo-stick. परिहरेत् (४७) धर्माबिरुद्धौ चार्थकामौ (47) One should avoid the slander (४८) लोकबिहिष्टञ्च धर्ममपि [२] ( ४६ ) | and great persons. (48) One of Devas, Brahmins, the Sastras should also avoid all wealth and एवमाचारसेवी स्यात् (५०)। kama (the object of one's desire) which stand in the way of आचाराल्लभते ह्यायु- dharma. (49) One should not observe a religious practice (en- गचारादीसितां गतिम्। joined in the sastras) which is disliked. men at large. (50) A S to observe achara आचाराधनमक्षय्य in this way. (51) A man obtains long life, the wished for passage आचारी हन्त्यलक्षणम् ॥ ५१ ॥ (to heaven) and inexhaustible observance of सर्बलक्षणहीनोऽपि achara. Acharas destry all bad omens. (52) A man who observes यः सदाचारवान् भवेत्। good acharas, envies is reverentially disposed, lives for a श्रधानोऽनसूयश्च hundred years even though he शतं वर्षाणि जीवति ॥ ५२ ॥ longivity. man comes none, and इति एकसप्ततितमोऽध्यायः । श्रीराजेन्द्रचन्द्र शास्त्री।

·श्रीश्रीदुर्गा
शरणम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
(१८१५ शाकाश्विनमासस्य ।)
श्रीश्रीगणेशाय नमः।
शिवादौनपि कमाणि कारयन्ती जनानिव ।
मायाबलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ।।
उनट-श्लोकाः।
"सिंहादुरयाय कोपाद्दद्दद्दद्दद्द दड़ दड़ दद्दावमाना भवानी ।
दैत्यानां दिव्यशस्त्र से स्त स्तं स्तं स्तवड़ तड़ तड़तीड़यन्ती शिरांसि ।
तेषां रक्त पिबन्तौ घं घं घं घं घटु घुटु घुटु परयन्ती पिशाचान् ।
वा वा हसन्ती क्ष क्ष क्ष क्ष क्षुखुटु खुटु खुटुः शान्भबी नः पुनातु ॥ २८॥"
"सगर सन्ततिसन्तरणच्या प्रचलिताति जवन हिमालयात् ।
अह हि मान्दामुपैति सरस्वतीयमुनयीबिरहादिव जागवी ॥२६॥"
"नखानि विधुशङ्कया विरहिणी करणावणीत्
तत: किसलयच मात् स्वयमथाक्षिपद्द रतः ।
तती वलयशिञ्जिनी-भमरगुजिताशङ्कया
उहरिति कुहरबध्वनिधिया पतनमूच्छिता ॥३०॥"
"अहमिव बहवी भवती मम तु भवानिव भवानेव ।
कति कुसुदवनानि विधीचिधुरिब विधुरव कुमुदिन्याः ॥३१॥"
"अरिर्मिन विषं पथ्य' अधर्मो धर्मवां व्रजेत् ।
सुप्रसन्न हृषीकेश विपरीते विपर्यायः ॥ ३२॥"
“करिवर! सञ्चर धीर मा म य मर्मराणि च पवाणि।
इह पुरती गिरिकुर किन सुखशायौ न गोचरः सिंहः ॥३॥"
"विद्धा मृगौ व्याशिलीमुखेन मृगोऽपि तत्कातरवीक्षणेन ।
भासून परित्यज्य गतव्यथा सा मृगस्य जीवावधिराधिरासीत् ॥३४॥"

·महाप्रभुयोगीराङ्गदेवस्य जीवनचरितम् । कलेसिहस्राब्दे ष्वतीतेषु भारते बौद्धाः प्रादुरासन्। ते हि कपिलप्रदर्शितपथानुसरणेन विज्ञानवादं प्रकाशयामासुः। कपिले- नाक्षरितोऽसौ बादः, बौद्धानां युक्तिवारिसेचनेन प्रवृद्धो महातरु- रूपेण परिणतश्चासीत् तस्य विषमयानि फलान्याखाद्य भूमण्डल- वासिनः सर्वे चैतन्यशून्या जाताः। (१) एतदेव सौभाग्यम् यत्तादृश- धर्मविप्लवकालेऽपि अस्मिन् भारतवर्षे अखण्डितवेदव्रतपरायणा ब्राह्मणा निम्मनुज गिरिकन्दरमाश्रित्य सामगानतत्परा: सन्तः स्वस्व- साजीब्यरक्षणं वेदधारणञ्च चक्र : । येषामाहवनीयाग्नः समुत्पन्ना न्टपलाञ्छना महापुरुषा अग्निबंशाभिधेयान् स्वान् वंशान् विस्तार- यामासुः । ब्रह्मतेजःसम्पन्नास्त एव ब्राह्मणा: वेदमयपरमपुरुषस्य प्रेरणया अचैतन्यानामायसन्तानानां पुनरुज्जीवनाथ श्रीपुरुषसूक्त- श्रीरुद्रसूक्त श्रीदेवीसूक्त-धीविनायकसूक्तश्रीसूर्यसूक्ताख्य बैदिकमन्त्रै- स्तषां शान्तिं विदधुः । येन सूक्तोन येषां शान्तिर्जाता ते तत्म ता- प्रतिपाद्यस्य परदेवतामूर्त्तिविशेषस्य मन्त्रेण दीक्षितास्तदुपास- नायां प्रपत्ताश्चासन्। तत्र यो हि पुरुषसूक्तोनाभिषिक्तः स तु तत्- प्रतिपाद्यपरमपुरुषस्य भगवत: श्रीविष्णोरंश्यांशादिश्रीकृष्णश्रीनारा- यण-श्रीवासुदेव-श्रीराम-श्रीनृसिंहादिविग्रहस्य यथाशास्त्र मन्त्रमयीं दीक्षां यहोवा वैष्णव इत्यभिधां प्राप । यो हि श्रीरुद्रसूक्ता- भिषेचनेन प्रबुद्धः स तु सर्वमङ्गलमयश्रीशिव-श्रीभवादिमूर्ति- विशेषस्य आगमोक्तमन्त्रविशेषेण दीक्षितः शैवाभिधानं लेभे । यो हि परशक्तिमहाविद्यादिमूर्त्तिविशेषस्य तन्त्रोक्तमन्त्रेण दीक्षितः स तु शाक्ताख्यामाप। यो हि सर्वविघ्नविनाशनश्रीगणपतर्मन्त्रण दीक्षितः स तु गाणपत्याख्यया समाख्यातः। यो हि जगत्प्रका- शकस्य भगवतः सूर्यस्य मन्त्र ण दीक्षितः स तु सौरसंज्ञां लब्धवान् । (१) कपिलन यामा नैव निषिद्धा अनेन तु ते निर्म लिता: । सांख्यकारिका रशसम्पादकः ।

·महाप्रभु श्रीगौरादवसा जीवनचरितम् । एवं बोद्धाधिकार विलुप्तप्राये पञ्चोपासकसम्य दायानां पुनः प्रवृत्तिः कलियुगपुरावृत्तानुसन्धानपराणां प्रसादात् ज्ञायते । सनातनवैदिकसम्पदायेव व पुनःप्रवत्तेष्वपि नैतत् सौभाग्य स्थायित्व भेजे। भारताकाशः पुनरकस्मात् जलदजालेनाहतो वभूव। उत्तरपश्चिमप्रदेशवासिभिर्यवनैः पुनःपुनाराकान्तमिदं भारतवर्षन्तैरेवाधिकृतम् । भारतराजलक्ष्मीर्यवराय रायत्तीकतासीत्। हिमालयादासमुद्र क्षितितलं यवनैरधिकतं शासितञ्ज । वैदिका- चारा यवनाचार्मष्टाश्रया जाताः। दानववलसदृशैबलप्त यवन- बलस्तीर्थानि कलुषोकतानि, देवतायतानि विवस्तानि, पुस्तकानि दग्धानि,देवप्रतिमा भग्ना:,ब्राह्मणादिवर्णा जातिभ्रष्टाः कृताः,स्त्रियो दूषिताः, धनान्यपहतानि च ।आर्य्या यवनानां दासत्वमपि स्वीचक्रुः । भारतवर्ष दैन्यस्यान्तं गतम्। क्रमेण धर्मसम्पदायेष्वपि मतसन्नि- पातो व्यदृश्यत । सन्यासिनः सन्यासधमान् विराज्य युद्धरता आसन् । ब्राह्मणाः ब्राह्मणध विस्म त्य वत्तिमपि श्रेयसी मेनिरे। सर्वे যন্ত সম্মা এৰি গ্ৰষ্ঠ অন্নান্ন অনলাস্তু স্কা না एवं सनातनबैदिकधर्मास्य ग्लानिरभवत्। अधर्मो- ऽपि धमसिंहासन "शून्य विलोक्य खराज्यसंस्थापने यत्नमकरोत् । खार्थसाधननिरताः केचित् दुष्टाः तन्त्रोक्ताचारव्याजेन उपदेवताच न- परायणाः सन्तः लोकान् वञ्चयन्तः व्यभिचारस्रोतोभिः पुण्यक्षेत्र कलुषितं कत्तुं सुद्यताआसन् । धर्मः स्थानबष्टः, अधर्मस्तस्याधिकार- मपाहरत्। तात्कालिकमेतत् चित्रमद्यापि लोमहर्षणमेव । तिष्ठतु तावदसौ, पुरातनी कथा। श्रीकृष्णचैतन्यस्याविर्भाव- कालीना वातापि न सन्तोषदायिनी। तदानीन्तनी राजनैनिकी अवस्थातीवशोचनीया। न केवल भार्यराज्यानि यवनैविपर्यस्तानि अपि तु तदा योबिंदेशागतयोर्मोगलपाठानाभिधेययवनसम्पदाय- হীৰাৰনশিয় অৱৰেী সনা। মন আৰাকানা হন।

·संस्कृतचन्द्रिका यद्यपि केचित् यवनोपेक्षिता अायंराजाः व्यदृश्यन्त, न ते निरा- तङ्काः स्वस्थाश्चासन्। सदैव ते यवनभयेन विवस्ता अभूवन् । यवना अाय्याश्च सर्वे एव प्रजापालनकायं विस्म त्य वस्त्रगौरबरक्षायां नियुयुजिरे। ईदृशे काले धर्मविपर्ययोऽवश्यम्भावी। अधर्मास्या- भ्य स्थानमपि तथा। तथापि धर्मप्राणे भारते धर्माचर्चा न विलुप्ता। गिरिगुहावासिनो महान्तः भारतदुःख्नेनातिदुःखिता जाता: तेषां सा हृदयवेदनाष्टावरणवेष्टितां धरणीमण्डकटाहच बिभिद्य परब्यो- मस्थभगवद्धाम प्रविवेश। भक्तजनदुःखेन करुणामयः प्रभुभंगवान् तस्योपायसुद्भावयामास । स हि अधर्मसङ्कलमतएव दुःखार्णवनि- मग्नं भारतमुद्दिधीषु रत्र साधकतमं श्रीमन्नामसंकीर्तनं प्रेषयामास। वयमत्र यस्य चरितवर्णने संप्रवृत्ताः स एवामुष्य नामसंकीर्तनस्य प्रथमः प्रवर्तकः । प्रसङ्गतो दूरमागता वयम् सम्पति प्रक्कतमनुसरामः। किञ्चिदधिकचतुःशतसमा व्यतीता: अस्मिन् वङ्गदेशे नवदीप- नगर श्रीगौराङ्गः प्रादुरासीत् । विश्वम्भर-गौरहरि-ौगौराग- महाप्रभु श्रीकृष्णचैतन्यप्रभृतीनि तस्य नामान्यासन् । श्रीगौराङ्गस्याविर्भावप्राक्काले. सुबुद्धिरायनामा कश्चित् कायस्थो गौड़प्रदेशस्याधिपतिरासीत् । स तु होसेनखा इत्यभिधयेन स्वधना- पहारकेण तदपराधदण्डितेन केनचिन्निजभृत्ये न यु तराज्य: भ्रष्ट- धर्माश्च बभूव । स्मार्तपण्डितास्त तुषानलेन प्राणत्यागरूपं प्राय- श्चित्तमुपदिदिशः । सुबुद्धिरायस्तस्मात् प्रायश्चित्तालघुतरस्य प्राय- श्चित्तस्याशया वाराणसी जगाम । तदनन्तरं यद्भूतं तदने वनी- भावि। होसेनखा तद्राज्य मात्मसात् क्त्वा स्वनियुक्तरित्याचारपरा- यणैः काजिनामककर्मचारिभिर्गोंडराज्यं शशास । तदा नवदीपनगरी विविधवर्णिभिरापणविषणैरतीवसमृद्धिमती आसीत् । विद्यया चासौ समधिकगौरवशालिनी जाता। असो नगरी वेदवेदाङ्गदर्शनस्म तितन्त्रादिविविधशास्त्रानुशीलनन चिर- ·महाप्रभु जोगीराङ्गदेवस्य जीवनचरितम् । १२५ प्रसिद्धा। मिथिलाप्रदेशतो न्यायग्रन्थानयनेन सुविख्यातसार्वभौम- भट्टाचार्यः नवदीपवासी आसीत् । न्यायचर्चा तु पूर्व मिथिलाया- मेवासीत् । रामभद्रसिद्धान्तवागोशनामा कश्चिन्न यायिकः नवहीपे न्यायाध्यापनमारब्धवान् । सिद्धान्तवागीशस्य हौ शिष्यौ आस्ताम् वाचस्पतिः सार्वभौमच। तौ हावेव मिथिलाधीतन्यायशास्त्रस्य श्रीमहेश्वरस्य पुत्तौ। तदा तव कोऽपरो नैयायिकः आसीत् । स तु नीलाम्बरचक्रवर्ती श्रीगौराङ्गस्य मातामहः । सार्वभौमस्य सर्वशास्त्रनैपुण्य श्रूयते। न्यायदीधितिकारः रघुनाथशिरोमणिः जगदीशभट्टाचार्यः भवानन्दः स्मार्त-रधु- नन्दनः तान्त्रिकप्रवरकृष्णानन्दः श्रीगौराङ्गश्च सर्वे एव सार्व- भौमस्य शिष्याः । सार्वभौम एव तेषां पाण्डित्यस्य निदानम्। स एव नवदीपस्य विद्यागौरवस्य नब्यन्यायस्य च प्रवर्तकः । नवदीपस्य दुर्भाग्यम् यदेष सार्वभौमः सुचिरकालं नवदीप नावसत्। उड़िया धिपतिः प्रतापरुद्र-गजपतिस्तस्य पाण्डित्यगौरवेणाकष्टस्त' स्वराज- धानी निनाय। सार्वभौमः शेषजीवनं तत्रैवोवास । जगन्नाथ मिश्रनामकः कश्चिदैदिकः सार्वभौमस्य सहाध्यायी आसीत् । स तु श्रीहनिवासिनः उपेन्द्रमित्रस्य तनयः। जगन्नाथ: सप्तभाटणां वतीयः । स तु न्यायाध्ययनाय नवदीपमाजगाम । तत्र व नीलाम्बरचक्रवर्तिनः कन्याया:शचीदेव्याः पाणिग्रहणं कृत्वा अवसत्। जगन्नाथः शचीदेव्या क्रमेणाष्ट कन्या: उत्यादयामास । नवमः विश्व- रूपनामा पुत्रो बभूव । विश्वरूपस्योपनयनोचित काले जगन्नाथः पना सह जन्मस्थानं श्रीहटमागत्य तत्र व वासाय मनोदधे । परन्तु जनन्याः शोभादेव्या: आदेशात् पुनर्नवदीपमाजगाम । शोभादेवी स्वप्ने कञ्चित्महापुरुषं शचीगर्भस्थ ददर्श। तेनैव तदा पुत्त्रस्य नव- बीपप्रेषणार्थं समादिष्टवती। एतदेव जगन्नाथस्य पुनर्नवदीपागमन- कारणमिति जनश्रुतिब्बतते। ( क्रमशः । ) गोखामि श्रीश्यामलाल शर्मणः । - ·नालिकास्त्रम्। (पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) ग्रन्थ भ्यः अधुना वयं अस्त्रस्यास्य प्राचीनत्वप्रदर्शनार्थं आयाणां प्राचीन- कानिचित् प्रमाणानुबइ त्य पाठकेभ्यः उपहरामः । आर्याणां ग्रन्थनिचयेषु अस्य यादृशी आकतिर्यादृशं कायर्यादिकञ्च वर्तते, तत् सच निरपेक्षभावेन समालोच्य आधुनिक “वन्दु क- कामानादिना” सहास्य सादृश्यं नास्तीति वक्त न कोऽपि समर्थः स्यादेव। अस्वस्थास्य नलिका-नालिक-नालीक-सम्र्मी-शतघ्नी-प्रभृतयः कतिपये पर्यायगताः शब्दा दृश्यन्ते । महाभारतस्य बहुषु स्थानेषु अस्य प्रयोगो दृश्यते। यथा- "ब्राह्मणार्थे यतन्तस्ते शीघ्रमन्वगमन् मृगम् । कर्णि-नालिक-नाचारानुत्क्षिपन्ती महारथाः । नाविध्यन् पाण्डवास्तव पश्यन्नो मृगमन्तिकात् ॥" इति महाभारते । २३१०१० ॥ तथा च तत्रैव। ५।३४१७८ । “कर्णि-नालिक-नाराचान् निहरन्ति शरीरत: वाशल्यस्तु न निहत्तु शक्यी हृदिशयी हि सः ॥" तथा च तवैध ।।४।३ । "असात: कर्णि नालीकान् मार्गणान् हृदयच्छिदः । प्रत्य ता न समः कश्चित् युधि गाण्डीवधन्वन:॥" तथा च तत्रैव । ३।१७।३।१८। "तती नालिकनाराचैर्भल्लैः शक्त्यष्टितीमरैः । प्रत्यघ्नन् दानवेन्द्रा मां क्रुञ्चास्तीव्र पराक्रमाः ॥" ( बाहुल्यभिया महाभारतस्य स्थानान्तरात् नोड़ तान्यन्यानि वचनानि ॥)

·नालिकास्त्रम्
।
रामायणेऽप्यस्य प्रयोगो बर्त ते यथा ।
"क्रीधादिन्द्रजिता येन पुरा शक्रीऽपि निजिवः ।
रुक्मपुरजिमारधीगतिभिराशुगः ॥
नालिरथ नाराचर्भल्ल रथ विकर्णिभिः ।
निहती लक्षणः शेने दिव्यमादाय कार्मु कम् ॥"
इति रामायणे । ६।२०१२६ ॥
अत्र केकित् बदन्ति, नालिकास्त्रं नाधुनिक “वन्दुक-गोलकादि"-
सदृशं परन्तु कर्णि-नाराचादिसाहचर्यात् बाणविशेषएव प्रतिभाति।
सत्यमिदम्, परन्तु नालिकास्त्रस्य बाणविशेषत्वेऽपि शरादेरिव नास्य
धनुर्नोद्यता दीर्घता वा। अस्त्रमिदन्तु नलयन्त्रण नोदितत्वात्
नालिक क्षुद्रं बाणाकति भवत्येव । तथाचोक्त शाङ्गधरधनुर्वेदे ।
"नालिका लघवी बाणा नलयन्त्रेण नीदिताः ।
अताच दूरपतेिषु दुर्गयुद्ध बु ते मताः ॥"
अनेन वचनेन नालिको नलयन्वनोदितः क्षुद्राकतिर्बाणविशेषो
भवतःव। बाणोऽयं पूर्वमपि सीसक-लौहादिधातुविशेषैनिर्मित
आसीदितेतद्विषयकवचनानि परतो यथाशक्ति प्रदर्शयिष्यामः। परन्तु
अधुनास्माभिः कथ्यते,महाभारतायतनालिकास्त्र शरादिवत् न धनु-
नौद्यम् किन्तु आधुनिकवन्दुक-नोदितगोलकादिवत् नलयन्त्रनोदितम्
किमपि प्रासीदिति सुधीभिर्बिभाव्यम् ।
नलयन्वनोदितवस्तुन एव नालिकाभिधेये प्राप्तऽपि येन यन्त्रण
नोदितमासीत् तदपि शब्दशक्तया नालिकं कथ्यते दृश्यते च तत्-
प्रमाणं बहुषु ग्रन्थेषु इति । तथा च नीतिप्रकाशिकायाम् ।
"नालिका जुर्दहा सात् तन्वङ्गी मध्यरन्धिका।
माकेदकरी नीला---
एतत्कार्यादिकमपि तत्र वोक्तम् । यथा,
“ग्रहण मापन चैब सूरतञ्चेति गतिवयम् ।
নাস্মিন মিত্তিা নৃ অনান্সপ্লান্ ৰিতু স্বণি ৷”

·१२८ संस्कृतचन्द्रिका आदी ग्रहणम् पश्चात् अग्निसंयोजनम् तत्पश्चात् विद्धीकरणम् इतपतत् त्रिविधकार्यं यस्य कस्याप्यस्त्रस्य भवति तदस्खम् आधुनिक- वन्दुकसदृशं नेति वक्त कोऽपि बुद्धिमान् साहसी स्थादित्यस्माकं मनसि स्थास्न न क्षणं वर्तते । अस्वस्थास्यातीवपुरातनत्वज्ञापनार्थ बैदिकप्रमाणमपुद्ध त्य प्रदर्शाते । यया, तैत्तिरीयसहितायाम् । ५।४।७।३-४ । “एषा वै सूर्मी कर्णकावतातया हस्म बै देवा असुराणां शत- तही स्त्वहन्ति यदेतयासमिधमादधादि वजमेवैतत् शतत्रों यज- मानो घालव्याय प्रहरति ।" अत्र भभास्करवतं भाष्यम् । "ज्वलन्ती लौहमयी स्थूणा सम्र्मी । गौरादित्वात् डीए । कर्णका- वती अन्तःसुषिरवती अन्तर्जु लन्ती चेत्यर्थः । देवा एतया असुराणां मधा शततान् एकप्रहारण शतस्य हन्तन् हस्ति नन्ति स्म । सह हिंसायां रोधादिकः तस्मादेतया ऋचा समिधमादधानो यज- मान: वज्र इन्द्रायुधसदृशं एव एतत् शतनी पूर्वोता सम्मी बाट व्याय शत्रवे प्रहिणोति ।" अत्र सायणाचार्यक्तभाष्यम् । "ज्वलन्ती लोहमयी स्थ णा सर्मी। सा च कर्णकावती छिद्र- वती। अतएव जलन्तीत्यर्थः। तत्समानेयमक् । एकेन प्रहारण शतसङ्क्षाकान् मारयन्तः शूरा: शतताः । असुराणां मध्ये तादृशान्, एतया ऋचा देवा हिंसन्ति । अनया समिदाधानेन शतनामनां ऋचं वज्र कवा बैरिणं हन्तुं प्रहरति।" पूर्वमेवाम्माभिरक्तम, हरिणं जिघांसुभिः पाण्डवैर्नालिकाभिधया: क्षुद्राक्कतयो ये बाणा निक्षिप्तास्तेऽपि आधुनिकगोलकवत् सीस- कादिनिर्मिता प्रासन्। अथर्ववेदस्यैकत्रापि सीसकः शत्र नाश- कथा श्रूयते। । । ।

·नालिकास्त्रम्। यथा, तत्रैव । १।१६।२; ४ । "सौसायाधााह वरुणः सौसायाग्निरुपावति । सीसम इन्द्रः प्रायचात् तदङ्ग यातु चातनम् । "दि नी मां हंसि यदाश्व' यदि पूरुषम् । तं हत्वा सौसन विध्यामी यथा नोऽसौ अवीरहा ॥" तथा, शुक्रानीतौ। ४ । ६ । २०४ । "गोली लोहमयी गर्भधुटिकः केवलोऽपि वा। सोसस्य लघुनालार्थे धन्यधातुभवोऽपि बा॥" "लघुनालार्थं क्षुद्रनालास्त्रनिमित्त केवलः अविमिश्र इत्यर्थः लौहमयः गोल: गर्भधुटिकः अथवा सीसस्य गर्भघुटिकः अपि वा अन्य- धातुमयो गर्भधुटिको ग्राह्य इति शेषः। इति तट्टीका ॥ एतेन ज्ञायते सम्यक्, न केवलमधुना, परन्तु पूर्वस्मिन्नपि काले सीसकादिधातुनिर्मितगोलकादीनां व्यवहारः समभवदिति । महाभारतादौ नालिकास्त्रस्य आकृतिविषयकवचनदर्शना- भावात् आधुनिकवन्दुकादिना सहास्य सौसादृश्य बहनामेव सशयो जायेत इत्याशक्य दानवगुरुशुक्राचार्यकृतनोतिसारात् कानिचित् वचनानुा त्य प्रदर्शान्ते। तानि तु सुस्पष्टतया आकृत्यादिविषये- ऽतीवविशदानि सन्देहभञ्जकतया चातीवमनोरमाणि । तथा च शुक्रनीतौ। ४।७।१८१-२००। "असते क्षिप्यते यत्तु भन्नयन्त्राग्निभिश्च तत् । अस्त्र तदन्यतः शास्त्रमसिकुन्तादिकच तत् ॥ अस्वन्तु विविध ज्ञवं नालिक मान्तिक तथा । यदा तु मान्तिकं नास्ति नालिक तत्र धारयेत् ॥ सह शस्त्र ण नृपतिबिजयार्थ न्तु सर्वदा लघुदीर्घाकारधाराभेदैः शस्त्रास्त्रनामकम् ॥ प्रथयन्ति न भिन्न व्यवहाराय तदिद। नासिक विविध ज्ञयं उहत्-तुद्रप्रभेदतः ( १७ ) ·संस्वातचन्द्रिका। तौर्यगूईच्छिट्रमूलं नालं पञ्चवितस्तिकम् । मूलाग्रयोर्लक्षाभेदि तिलबिन्दुयुतं सदा ॥ यन्त्राघाताग्निकद्यावचूर्ण धृक्कर्णमूलकम् । मुकाठोपाङ्ग वुघ्नञ्च मधयाङ्गुलविलान्तरम् ॥ खान्त ऽग्निचूर्णसन्धाट शलाकासंयुतं दृढ़म् । लघुनालिकमप्य तत् प्रधार्य पत्तिसादिभिः ॥ यथा यथा तु त्वक्सारं यथा स्थ लविलान्तरम् । यथा दीर्घ हहगोलं दूरभेदि तथा तथा ॥ मूलकीलधमालचासमसन्धानभाजि यत् । शहनालिकसंज्ञ तत् काष्ठब्रुध्न विनिर्मितम् ॥ प्रवाह्य शकटाये स्तु सुयुक्त विजयप्रदम्॥" अधुना सुधियो विवेचयन्तु, यदस्त्र आकृत्या साईदिहस्तपरि- मितम्, सच्छिद्रमूलदेशम्, अग्निचूर्णधारकम्, *, शलाकास युतञ्च; लक्ष्यभेदसमये यस्य यन्त्रस्थप्रस्तरखण्डात् वह्निरुत्पतति,यस्य गोलक- निर्गमनविलं अङ्ग लपरिमितम्, तदस्त्रमधुनातनवन्दुकास्त्रस्य सादृश्य लप्स्यत इत्यत्र कः सन्देहः। यदस्त्रञ्च काष्ठबुध्नविनिर्मितं तथा शकटाद्यश्च प्रवाह्यम्, तदस्त्रमपि इदानीन्तनकामानाख्यस्य तुल्यतां प्राप्स्यतीत्यत्र को विवादावसरः । अस्त्रमिदं यथा यथा त्वक्सार, स्थू लविलान्तरं दी वृहद्गोलकयुक्तञ्च भवेत्, तथा तथा दूरभेदि स्यादिति, तत्रैव कथितमासीत्। अतः कथ्यते, बहुकालात् पूर्व आर्यमिथा अपि तथा आसन्, यथा विवेचयन्ति तदंशजाता ईदानीन्तनराजचक्रवर्तिन इति । अपि च अस्त्रस्यास्य कार्यादिक तत्र व यथा यथा बतं ते तत्समालोचनया अत्र कोऽपि सन्द हो न स्थास्यतीति निश्चित्य तदपुप त्य प्रदर्शयते । यथा, शुक्रनीतौ।७।४।२१०-२१२ । "नालास्त्र शोधयेदादौ दद्यात्तवाग्निचूर्ण कम् । निवेशयेत्तद्दण्डे न नालमूले यथादृढम् ।। वामद इति यसा प्रसिद्धि ·तत्वप्रपञ्चः । . ततः सुगोलकं दद्यात् ततः कणेऽग्निचूर्णकम् । कर्ण चूर्णाग्निदानेन गोल ला निपातयेत् ।। लक्षाभेदी यथा बागी धनुग्राविनियोजितः । भवेत् सन्धाय तु तथा- -||" पाठका: ! विवेचयन्तु भवन्तः, यदस्वप्रयोगसमये आदी अग्नि चूर्ण दानं (बारुद ), तती दण्ड ण लदेश तमूस्य प्रवेशनम् ; ततो गोलकसमर्पणम् (गुलि ), ततो ऽगिस योगेन लक्ष्य गोलकस्य निक्षेपणम् । तदस्त्र वन्दुकादिभिन्न किमपि न भवतेव। अधुना कथ्यते, एतादृशसुस्पष्टप्रमाणदृष्ट्यापि यदि वयं बन्दुककामानादि सदृशं किञ्चिदपि पूर्वेषां नास्तीति वक्तुं समर्थास्मस्तदा निश्चितमेव वयं कुपुत्वा इव तेषां सुसम्पदाप्तये नाधिकारिणोभविष्याम इति । परन्तु, ये हि तादृश सुस्पष्टप्रमाणदर्शनेन मत्सरिणः कथयन्ति, "प्रक्षिप्तानव तवचनानि, आधुनिकाः खलु शुक्रनीतिप्रभृतयो ग्रन्याः, न प्रमाणार्हाणव तवचनानि ।” ते यदि भिन्नधम्मावलम्बिनोऽनधि- गतार्यमाहात्मयाः सन्ति, तदा तदुत्तरदानार्थ मस्माकमीषदसनमेव श्रेयः इति मन्यामहे ; किन्तु, यदि ते आर्यकुलधु रन्धरा भवन्ति, तदा तान् कथयामि, “यतो यूयमायंसन्ताना इति कथ्यते ततः पूर्वेषां गौरवरक्षार्थ यत्नपरैर्मवितव्यमिति।" (क्रमश:) श्रीनन्दलाल विद्याविनोदः । तत्त्वप्रपञ्चः। (पूर्वप्रकाशितात् परम् । तथा च योगसूत्रम्"हेयं दुःखमनागतम्” इति २।१६। अत्राशङ्कते, ननु कदाचिदपि अवर्तमानमनागतावस्थ दुःखं उत्पपत्स्यते न वा ·संस्कृतचन्द्रिका। एव। उत्पत्साते तत्र कतरनिश्चयाभावात् भविथडु:खमप्रामाणिकमेव खोकुर्य्याम्, अतोऽलीकस्य तस्य निवृत्ती आकाशभित्तौ चित्रलेखन- निषेधवत् पुरुषार्थत्व नैवोपपद्यते। मैवम्, त्रैलोक्यां खखकार्य्यजनन- शक्तिः वह्नौ दाहादिशक्तिवत् समग्रोपादानकारणद्रव्यव्यापिनी वर्त्तते। सा च शक्तिः अनागतावस्थतत्तत्कार्यरूपा। तथाहि मृत्तिकानां शक्तिर्घट: तन्तूनां शक्तिश्च पटः अनागतावस्थः कार्यरूपः। अर्थात् मृदवस्थायां सूक्ष्मरूपेण घट: सूत्रावस्थायां सूक्ष्मरूपेण पटो वर्तत इयमेवोपादानकारणस्वरूपयोग्यतोच्यते । एवं चित्तेऽपि सूक्ष्म रूपेण सर्वदैवासंख्यं दुःखं लुक्कायितं वर्तते, अतो यावञ्चित्त- सत्ता, तावदेव दुःखसत्तानुमीयते। तन्निवृत्तिश्च पुरुषार्थः, न तु अलीकस्य तस्यति । अथ अनागतावस्थस्य कस्मिन्नपि काले उतपत्सामानस्य तुष्णीं स्थितस्य व दुःखस्य निवत्यर्थ किमिति घोरतरो महानाड़म्बरः? न हि पूर्वपर्वतस्य पूर्वगह्वरी व्याघ्र उत्पत्त्यते इति भीत्या अद्य व कश्चिन्म च्छीमापद्यते, शेलशूलमुषलमुहरं वा सज्जीकुरुते, नहि कश्चिद्धा पूर्वमहोदधे: पूर्वरोदसि परबलमागमिष्यतीति किंवदन्ती श्रुत्वा असमर्थ तया खपराजयमाशङ्कमानोऽपमाननाय व गलपाशेन प्राणांस्ताजतीति। सत्य अस्माकमदूरदर्शिनां तथैव, किन्तु ये खलु साधवः सुदूर- दर्शिनः दूरवीक्षणदर्शका इव अतिव्यवहितमपि प्रच्छन्न दुःखं सबि- धावागतमिव स्पष्ट मन्यमाना बिभ्यति। साधवो हि कोमलहृदया अस्माकमक्षिगोलकल्पाः, कथमिति चेत् यथा अस्माकं चक्षुषि लग्न सूक्ष्ममपि लूतासूत्र दुःखमुत्पादयति नापरावयवेषु तथा सूक्ष्मरूपं चित्ते स्थितमपि दुःखं साधू नुछे जयति, अतस्तादृशस्य सूक्ष्मावस्थया चित्त स्थितस्य दुःखस्य निवृत्तौ पुरुषकारो ऽवश्यमपेक्षणीयः । दुःख निवृत्तौ पुषार्थस्तु प्रकृतिपुरुषाविवेकानलेन दुःखबीजभजनम्,

·तलप्रपञ्चा
याम् । विदेहकैवल्ये
भृष्टात्तु बीजात् नाङ्करो जायते, बीजभूतन्तु अनागतावस्थ' दुःखम् ।
तस्य भजनम् । बीजभजनञ्च अविद्यासहकार्युच्छ दमानम्। ज्ञान-
मेव अविद्योच्छेदकमिति सर्वशास्त्रसिद्धम् । इति तु जीवन्मु तादशा-
तु चित्त न सह विनाश इत्यवान्तरविशेषः ।
दुःखविनाशोऽपि खोपादानकारणलयः । दुःखकारणन्तु चित्तम्,
अतो
यावत्
चित्तं स्थास्यति तावद्द :खमपि । चित्तनाशे सति खोपा-
दानकारणनाशात् दुःखस्यापि कार्यस्य नाशः। सति तु कारणे
कञ्चित् कालं निवृत्तमपि दुःखं पुनराविर्भविष्यति ।
अनन्तसा दुःखसा निमित्तकारणमध्यनन्तम् । यथा--रोगः शत्रुः
दारिद्राञ्च। एकस्मिन् दुःखे कथञ्चित् निवृत्तऽपि पुनरन्यद्द :खमुदे-
ष्यति। कथमितिचेत् दुःखसेवापादानकारणं यतो बर्त ते, चित्त-
नाशे तु चिराय मूलोच्छेदात् न कदापि किञ्चिदपि दुःखमुत्पत्स्यते,
परन्तु अवश्यमेव चिरायैव दुःखं बिलीयते । इयमेवातान्तिकी दुःख-
निवृत्तिः सैव मुक्तिरिति गुणबन्धनात्। वर्तुलार्थस्तु इयं प्रकृतिः
अहं पुमान्, संसारादिकन्तु प्राकृतम्,अहमप्राकृतः,एवं बिवेकसाक्षात्
कारात् अज्ञानं तिरोभवति ततश्च “अहं पापकारी" “अहं पुण्य-
कारी” “अहं सुखभोगी" अहञ्च दुःखभोगी” इतवमखिलाभिमानो
निवर्तते । अभिमाननिवृत्तौ अभिमानजनारागद्दषादयो निवर्तन्ते,
रागद्देषादिषु निवृत्तेषु अविदयारागादिसहकार्युच्छेदरूपेण वह्निना
विवेकात् प्रागुत्पन्नानि कमाणि च दह्यन्ते। दग्धबीजभावाञ्च तानि
सुकृतदुष्कृतानि कमाणि विपाकं नारभन्ते। केवल प्रारब्धकर्म
भोगार्थ शरीरमेब ध्रियते। प्रारब्धक्षयानन्तरच शरीरपातात्
चित्तनाशात् पुनर्जन्माभावेन त्रिविधदुःखातान्तनिवृत्तिरूपो-
ऽतान्तपुरुषार्थो विदेहमोक्षः सम्पद्यते इति। इदमेव सत्र-
कारोऽप्याह “अथ त्रिविधदुःखातान्तनिवृत्तिरतान्तपुरुषार्थ:"
इति ॥१॥

·संस्कृतचन्द्रिका ।
तथा च मार्कण्डये । ३७ शाध्याये। ३०-४२ ।
"नाहमुब्बौं न सलिलं न ज्योतिरनिली न च ।
नाकाशं किन्तु शारीरं समव्य सुखमिष्यते ॥
मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसच यत् ।
यतस्तती न मे दु:खं सुखं वा नाहं मनः।
नाहङ्कारी न च मनी बुद्धिाहं यतस्ततः ।
अन्तःकरणजं दुःखं पारक्य मम तत् कथम् ॥
नाहं शरीरं न मनी यतीऽहं पृथक्शरीरान्सनसस्तथाहम् ।
तत् सन्तु चेतस्य थवापि देह सुखानि दुःखानि च किं ममात्र ॥"
"तम्मानमेऽरि न च मेऽस्ति दुःखं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् ।
न चावनागादि बल न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिदा ममास्ति ॥"
तथा च श्रुतयः ।
“योऽकामयमानी योऽकामनिष्कामी न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति
इहैव समवलीयन्त।"
"आत्मानञ्च हिजानौयादमयमौति पूरुषः ।
किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसञ्चरेत् ॥”
“यदा सब प्रमुच्यन्त कामा येऽस्य हृदि स्थिताः ।
अथमत्तौऽन्ती भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥"
"कामान् यः कामयते मन्यमानः स कर्मभिर्जायते तत्र तत्र ।
पर्याप्तकामस्याहतात्मनस्तु इहैव सब प्रविलीयन्ति कामा: ॥"
इतवाद्याः। स्म तयश्च यथा-
"रागहषादयी दोषाः स धान्तिनिबन्धनाः।
कार्यो ह्यसा भवेहोषः पुण्यापु गयमितिश्रुतिः ।।
संशादेव सर्वेषां सचदहसमुचवः ॥"
मोक्षधर्म च।
"इन्द्रियाणौन्द्रियार्थाय नोपसर्पन्त्यतर्ष लम् ।
होमच करणे? ही न देह पुनरहति ।।
तसात्तर्षात्मकाद्रागाहौजाज्जायन्ति जन्तवः ॥” इति साशसार।
इति तत्त्वप्रपञ्चे दुःखास्तिविवेको नाम द्वितीयोऽधायः ।

·"Hence all persons desirous of achieving their own good, पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः? पूर्वप्रकाशितात् परम् । उक्तं पञ्चमसंख्यायां “इन्द्रियोपक्रमणीयाध्यायस्तु" इत्यादि। स एवाध्यायोऽत्रास्य प्रबन्धस्याङ्गीभूतईरेजिभाषयानूद्य बिन्यस्यते । यथा चरकसंहितायां सूत्रस्थाने इन्द्रियोपक्रमणीयाध्याये। ४ । तस्मादात्महितं चिकोर्षता सर्वेण सबं सर्वदा स्म तिमास्थाय सइत्तमनुठे यं। तानुष्ठानं युगपत् सम्पादयतार्थ यमारोग्य- मिन्द्रियविजयञ्चेति। should always adopt with heedfulness the practices of the good." "By observing such practices one simultaneously accomplishes two objects, vis, the preservation of health and the subjugation of the senses. तत्मवृत्तमखिलेनीपतेच्यामोऽनिवेश । "I shall, therefore, O Agniveca, inculcate to thee in full what the practices of the good are." तद्यथा- देवगोब्राह्मणगुरवृद्धसिद्धाचा-नर्च येत्। अग्रिमुपाचरेत् । ओषधीः प्रशस्ता धारयेत् । बौकालाबुपस्प शेत् । मलायतनेष्वभीक्षण पादयोश्च बैसल्यमादध्यात्। त्रिः पक्षसा केशश्मश्रुलोमनखान् सहारयेत् । नितामनुपहतबासा: सुमना: सुगन्धिः सत्रात् । “They are as follows: one should worship the deities, kine, Brahmanas, seniors, aged men, persons crowned with (as. cetic) success, and preceptors. One should tend one's sacrificial fires. One should bear on one's person efficacious herbs. One should bathe twice in the day, once in the morning and once again in the evening. One should always keep one's ·deities and make should make offerings to me one's guests, and offer cakes (in craddhary संस्कृतचन्द्रिका। outlets for the passage of impurities (vis., urine and excreta), and one's feet, perfectly clean and well washed. Within a fortnight one should have three shaves and thrice pare one's nails. One should every day wear clean and well-washed clothes. One should be always cheerful, and always use agreeable perfumes. साधुवेश: प्रसाधितकेशो मूर्द्धश्रोत्रघ्राणपादतैलनितयो धूमपः स्मितपूर्वाभिलाषी सुमुखो दुर्गेष्वभुप्रपपतया होता यष्टा दाता चतु- व्यथानां नमस्कर्ता। बलीनामुपहर्ता अतिथीनां पूजकः । पिटभ्यः पिण्डदः। काले हितमितमधुरार्थ वादो। वश्यात्मधमात्मा हेता- बीर्षुः फलेनेए : निश्चिन्तो निर्भीकः ह्रीमान् धीमान् महोत्साहः दक्षः क्षमावान् धार्मिक आस्तिकः। बिनयबुद्धिविद्याभिजनवयो- वृद्धसिद्धाचार्याणां उपासिता छत्ती दण्डी मौलौ सोपानको युगमात्र दृगनुचरेत् । "One should wear handsome and decent garments, and dress one's hair by combing and parting it ). One should every day apply oil to One's head, ears, nose, and feet. One should inhale smoke ( under the restrictions and in the way indicated before ). One should welcome a person one meets ( without waiting to be spoken to). One should speak agreeable words with smiles. One should protect another fallen into distress. One should perform Sacrifices in honor of the reverence at seeing the spot where four roads meet. One the deities. One should reverence eased ancestors. At the proper time one should be sparing of speech and say what is beneficial and of sweet import. One should keep one's senses under subjugation. One should be righteous-souled. One should cherish emulation in respect of the causes of other people's prosperity, but should never be jealous of that prosperity. One should not hesitate in indecision. One should be fearless. One should be modest.

·मङ्गलाचारशील: । virtuous, and etc. with faith. One should reverence modesty when one is tired. One should constitut appropriate what पूर्वकालोनाः कथं दीर्घायुषः । One should sharpen one's faculty of judgment. One should be strenuous in exertions, possessed of cleverness and ability, and intelligence and learning and good birth and aged men and persons crowned with ascetic success, and preceptors. One should use umbrellas, sticks, turbans, and shoes." कुचेलास्थिकण्टकामध्यकेशतूषोत्करभस्म- कपालभानबलिभूमीनां परिहर्ता । प्राक् श्रमायायामवर्जी समात्। सर्वप्राणिषु बन्धूभूतः समात् । क्रुद्धानामनुनेता भीतानामाखास यिता। दीनानामभुपपत्ता सतासन्धः सामप्रधान: परपरुषवचन- सहिष्णुः अमर्षनः प्रशमगुणदर्शी रागद्वेषहेतूनां हन्ता। नाटतं ब्रूयात् । नान्यस्त्रियमभिलषेत् । नान्य श्रियम्। न बेरं रोचयेत्। न कुयात् पापम् । न पापैः पापी सनात् । नान्यरहसामवगमयेत् । "One should be observant of all auspicious acts. One should avoid such spots as are strewn with filthy rags and bones and horns, as are unholy (such as cemeteries and crematoriums), and such as are also strewn with hair, chaff, sweepings and rubbish, and ashes, and skulls, and. flowers that have been used in worship. One should not indulge in physical exercises all creatures. One should seek to pacify the angry, assure the frightened, and redress the woes of the distressed. One should firmly adhere to truthfulness, and lead a life of tranquillity (by abstaining from injuring any creature). One should accustom oneself to calmly bear the harsh speeches of others. One should subdue wrath. One should be a careful observer of the attribute of peacefulness. One should remove the very roots of anger and aversion or haste. One should belongs to others. One should not covet the prosperity of another. One should not fancy another's wife or desire to provoke hostilities. One should not commit sins or keep com- ( १८ ) ·walk over the संस्कृतचन्द्रिका। pany with those that are sinfül. One should not speak of another man's faults. One should not seek to penetrate the secrets of other people." नाधाम्मिकैन नरेन्द्रविष्ट : सहासीत। नोन्मत्तैन पतिर्न चण हन्तृभिर्नक्षुट्रैन दुष्टः। न दुष्टयानान्यारोहेत। न जानुसमं कठिन मासनमधासीन । "One should not have friendly intercourse with unrighteous persons, or with those that are disloyal to the king, or with those that are stark mad, or with those that are fallen (degraded for sinfulness), or with those that are guilty of foeticide, or with those that are mean, or with those that are wicked. One should not ride vicious animals. One should not sit upon a hard" seat of the height of one's knee." नानास्तीर्णमनुपहितविशालमससं वा शयनं प्रपदोत। न गिरि- विषममस्तकेष्वनुचरेत् । न द्रुममारोहेत् । "One should not sleep on a bed that hasnot been properly stretched, that is without pillows, that is not spacious, and that is not smooth and level. One should not wander or uneven summits of mountains. One should not climb trees." नजलोअवेगमवगाहेत। कुलछायां नोपासीत। नाग्न्युत्पात- मभितश्चरेत् नोच्च हसेत् ॥ न शब्दवन्तं मारुतं मुञ्चत् । नासंवृत- मुखो जम्मा क्षक्धुं हासंघ वा प्रबर्तयेत्। न नासिकां कुष्णीयात् । न दन्तान् विघट्येत् । न नखान् वादयेत् । नास्थीन्यभिहन्यात् । न भूमि विलिखेत् । न छिन्दयात्तृणम् । न लोष्ट्र मुनीयात् । "One should not plunge into a rapid stream. One should not enjoy the shade of a jujube tree. One should not walk about in the vicinity of a place where a fire has broken out. One should not laugh aloud. One should not pass wind loudly. One should not yawn, or sneeze, or laugh without covering one's face. One should not scratch or rub one's nose.

·One should not grind one's teeth. पूर्वकालीना: कथं दीर्घायुषः । one's nails. One should not strike bone against bone. One should not scratch the soil One should not tear grass (idly while talking:) One should not (idly) grind little clods of earth or soft pebbles." न विगुणमङ्गश्चत । जयोतिषाग्निञ्चामेधामशस्तञ्च नाभिवीक्षेत । न हुकुयाच्छवम्। न चैत्यध्वजगुरुपूजयाशस्तकायामानामेत् । "One should not, while relaxing orie's limbs, make ugly attitudes. One should One should not cast one's eyes on dazzling luminaries, and on fires that are unholy and inauspicious. One should not utter the exclamation Hun at sight of a dead body. One should not cross the shadow of the top of a sacred tree or the shadow of one's preceptor, or of a person that is worthy of one's reverence, or of one that is a sinful wretch." न क्षपास्त्रमरसदनचैत्यचत्वरचतुष्पथोपवनश्मशानायतनान्या- सेवेत । नैकःशून्यग्टहं न चाटवीमनुप्रविशेत् । न पापवृत्तान् स्त्रीमित्र भृत्यान् भजत। नोत्तमविरुद्धात। नायरानुपासीत। न जिज्ञ रोचयेत् । नाऽनार्यमाश्रयेत् । न भयमुपपादयेत् । न साहसातिस्वप्न प्रजागरस्नानपानासनान्यासेवेत । नोड जानुश्चिरं तिठेत् । न वाला- नुपसर्पेत् । न दंष्टिणः न विषाणिनः। पुरोवातातपावश्यायाति प्रवातान् जह्यात्। कलिं नारभेत। नानिभृतोऽग्निमुपासीत । नाविगतलमो नाप्नु तवदनो न नग्न उपस्पृशेत्, न स्नानशाट्या स्पृशे- दुत्तमाङ्गम्, न केशाग्राणाभिहन्यात् । "One should not pass the night in temples of deities, in the shades of sacred trees, in open places laid out for sacrifices, in spots where four roads meet, in groves., in crematoriums, and in places of execution. One should not enter an empty house or a forest alone or unaccompanied by another. One should cast off a sinful wife, a sinful servant, and sinful friends. One should never quarrel with persons that are good " ·METER not stand erect. संस्कृतचन्द्रिका। One should never associate with those that are meani. One should never fancy a person of a crooked heart. One should never depend upon a person of low, extraction or vile conduct. One should never frighten others. One should not rashly violate the rules that have been laid down with respect to food and other things. One should not indulge in excessive sleep, in excessive wakefulness, in excessive bathing, in excessive on one's knees for a long time. One should not approach snakes, or animals having fangs and teeth, or animals having horns. One should abandon places exposed to the east wind, as also sunshine and frost and breezy spots. One should not set Kali in motion. One should not secrete fire in a house (but should keep it in its usual place). One should not eat the remnants of another's dish. One should not warm anything by holding a fire in such a way as to make its heat go downwards. One should not bathe without having dispelled fatigue by rest or while one's face is still covered with sweat. One should not bathe becoming nude. One should not touch one's head with the cloth one wore while undergoing a bath. One should not pull one's hair by the end.". नोपस्मृशा ते वाससी विभृयात्। नास्पष्ट्वा रत्नाजापूजामङ्गल सुमनसोऽभिनिष्कामेत्। न पूजामङ्गलान्यपसबा गच्छत् । नेतरा- न्यनुदक्षिणम् । नारत्नपाणि स्नातो नोपहतवासाः ना जपित्वा । न हुत्वा देवताभ्योऽनिरूप्य पिटभ्यो नादत्वा गुरुभ्यो नातिथिभयो नोपासितेभयो नापुण्यगन्धो नामाली नाप्रक्षालितपाणिपादवदनो नाशुद्धमुखो नोदमुखो न विमना नामताशिष्टाशुचिक्षुधितपरिचरो न पात्रीष्वमेध्यासु नादेशे नाऽकाले नाकीण नाऽदत्वाग्रामगये नाप्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैर्न मन्तै रनभिमन्वितम् न कुत्सयन् न प्रति- कूलोपहितमन्नमाददीत ॥ न पर्युसितमनानमांसहरितकशुष्कशाक- फलमक्षभाः । नाशेषभूक् स्यादन्यत्र दधिमधुलवणशक्त, सर्पिभाः ॥ (क्रमशः।)

·without being seated on a proper place, without selecting an avoiding the the utterance of everything that looks like पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः । "One should not, after having taken a bath, wear the clothes one wore while bathing: One should not go out without having (first) touched jewels and gems, clarified butter, some object of reverence, auspicious articles, and flowers. One should not set out ( of one's abode on any mission) keeping objects of reverence and those degarded as auspicious on one's right. One should not set out, keeping objects and articles of an opposite kind, on one's left. Without wearing a jewel or gem on one's arm, without having bathed, without having hanged one's clothes, without having poured libations on the sacred fire without having (silently) recited one's mantras, without having offered the usual gifts to the deities, without having made offerings to one's deceased ancestors, without having made presents to one's seniors and preceptors, without having made gifts to one's guests and dependants, without bearing flowers and perfumes on one's person, without a garland of flowers round one's neck, without having washed one's hands and feet and face, without having cleansed one's mouth, without avoiding the posture of sitting with face to the north, without being cheerful, and without sending away unattached, refractory, impure, and hungry servitors from his presence, without using plates and cups that are pure and clean, proper time and a spot that is uncrowded, without having cast the first morsel on the fire (as an offering to the deities), without sprinkling the food with sacred water, without dispelling its faults by uttering the proper mantras, without ing the food to be taken, without assuring himself that the food is not unclean, and that it has not been brought or served by an enemy, one should not sit down to eat. One should not take foot that is stale unless it be meat or green pot-herbs or jute-leaves or fruits or certain kinds of confectionery. One should not eat the whole of the food that is placed before one unless it be curds or honey or salt or the flour of fried barley or ghee."

·..' शकाव्दाः १८१५ । महात्मवर्गीयखेलञ्चन्द्रघीष-पुत्त्रेण परमधार्मिकेन श्रीयुक्त बावु रमानाथघोषेण समाइतायां सभायां एतबर्षीय श्रीश्री शारदीयदुर्गापूजा-समयनिर्णयः । सौराश्विनसा पञ्चविंशति दिवसे मङ्गलवासर ९४३ चिचत्वारिंशत्पलाधिकनवमदण्ड- मध्य इ. १०३।२ सेकेण्ड मध्ये पूर्वाङ्गे प्रतिपदादिकल्पारम्भः- सौराश्विनस्य त्रिशहिवसे रविवार दिवा ६५८ जनषष्टिपलाधिकषष्ठदण्डगते इ. ९।१।१ सेकेण्डगते षष्ट्यादिकल्पारम्भः सायं षष्ठयां वीधनञ्च । सौराश्विनस्कत्रिंशहिवसे सीमवासरे सायमामन्त्रणाधिवासी,- सौरकार्तिकख प्रथमदिवसे मङ्गलवासरे दिवा ८३५ पञ्चविंशत् पलाधिकनव- दण्ड मध्ये इ १०५ मिनिट मध्ये पूर्वाह्न किन्तु चरलग्नानुरोधात् ॥३५॥३२ हानिशत् विपलाधिक पञ्चविंशत् पलाधिकदण्डनय मध्ये इ' ७३५ मिनिट मध्ये पत्रिकाप्रबेशीदेवी- स्थापनं सप्तमीपूजारम्भश्च । सौरकात्तिकस्य द्वितीयदिवसे बुधवासरे ॥३४ दिवा चतुस्त्रिंशत् पलाधिक नवदण्ड इ. १०१ मिनिट मध्ये पाढे महाष्टमीपूजा, तत्पर दिवा २०१२१ एकविंशतिपलाधिक बिंशतिदण्डगते ई दिवा २।२४ मिनिट गते सन्धिपूजारस्त: दिवा २२।२१ एकविशति पला- धिक बिंशतिदण्ड गते २१४८ मिनिट गते बलिदानम् । सौरकार्तिकस्य तृतीयदिवसे वहस्पतिवासरे दिवा ३२ हात्रिंशत् पलाधिकनवदण्डा- भ्यन्तरे दिवा १०५ मिनिटमध्ये पूर्वाह्न महानवमीपूजा हीमदक्षिणादिकं सर्च'समाप्यम् । सौरकानि कस्य चतुर्थदिवसे शुक्रवासरे दिवा ७८ अष्टपलाधिक सप्तदण्डमध्ये दिवा रा८ मिनिट मध्ये पूर्वाह्न किन्तु चरलग्नानुरोधात् दिवा ४।४५ पञ्जचत्वारिंशत् पलाधिक चतुर्थदण्ड मध्ये ई' ८६ मिनिट मध्ये दशमीविहितपूजां समाप्य देवी विसर्जयेत् । सौराश्विनस्य निशदिवसे वीधनानुरोधात् कल्पारम्भसङ्कल्पी नास्मद्गुरूणामनुमतः विदेशीय घटिकायन्त्रानुसारेण समयनिर्णयो न शास्त्रानुमीदित इति मन्यते । महामहीपा. ध्याय श्रीचन्द्रकान्तशम्मा (तफालङ्कार: ), सां कलिकाता । सौराधिनस्य कवि शद्दिवसे सोमवार पूबाङ्ग षष्ट्यादि कल्पारम्भः सायमधिवासः पूर्व- दिने सायं वोधन मावमिति नवदीपादि प्रदेशस्थ पण्डिता मनान्त । श्रीमधुसूदन देवशमा (म तिरत्न:) सां कलिकाता। श्रीकामाख्यानाथ देवशमा (तर्क वागीशः), सां कलिकाता। श्रीचन्द्रशेखर शर्मा (चूड़ामणि:),सां हातिवागान । श्रीउमेशचन्द्र देवशमा (शिरीमणि:),सां कलिकाता। श्रीचण्डीचरण शर्मा (स्म तिभूषण: ), सां कलिकाता। प्रौदेन्द्रनाथ देवशी (विद्यारनः) मां पाजिया । श्रीयदुनाथ शम्मी ( ज्योतिर्बित् )। औराजकषण शमा (तर्क रत्न:) सां पूड़। श्रीयदुनाथशमा (शिरोमणि: ) सां. वराहनगर। श्रीआनन्दचन्द्रशम्भी (स्म तितीर्थः)। श्रीकृष्णदास शभा (वेदान्तवागीशः), सां कालीघाट। श्रीश्रीधरदेव- शम्मी ( सा तितीर्थः )। श्रीकृष्णसुन्दर शमा ( दर्शनशिरीरत्नः ) सां कलिकाता। श्रीकाली- नाथ शम्मा ( ज्योतिर्वित्), सां कलिकाता। श्रीद्वारकानाथ शर्मा ( ज्योतिर्वित्) सां कलिकाता। श्रीजयचन्द्र सिद्धान्तभूषणः ।

·प्रवेशिकाप्रश्नास्तदुत्तरादर्शाश्च।
लाहोर-विश्वविद्यालयस्य ।
स्त्रीष्टियाब्दः १८६३ ।
Sanskrit (@).
(दैर्धवाधिक्यादनुपयुक्ततया च भाषान्तरबहुलाः एते प्रशाः
परित्यक्ताः।)
Sanskrit (1).
I. Give the Genitive ( षष्ठी) and locative ( सप्तमी)
Singular', dual & plural of उपकाली शुद्धमतिः वसुधा
and यः।
Answer.
षष्ठया: एकवचन द्विवचने बहुवचने
उपकारिन् शब्दस्य उपकारिणः उपकारिणोः उपकारिणाम
सप्तम्याः उपकारिणि उपकारिणोः उपकारिषु
शुद्धमति शब्दस्य षष्याः शुधमतेः शुद्धमत्योः शुद्धमतीनाम्
सप्तम्याः शुद्धमतौ शुद्धमत्योः शुद्धमतिषु
वसुधा शब्दस्य षष्ठयाः वसुधायाः वसुधयोः वसुधानाम्
सप्तम्या: वसुधायाम् वसुधयो: वसुधासु
यद् शब्दस्य पुसि षष्ठयाः यस्य ययोः येषाम्
सप्तम्याः यस्मिन् ययोः येषु
II. Give the third person singular, dual and plural
Porasmaipoda 2nd Preterite (लिट्) of स्या,नी, हस
and get and the First person singular, dual &
plural Porasmaipoda, and Future ( लुट) of बच्
दृश शास. and पा to (Drink).

·संस्कृतचन्द्रिका। हिवचनं बहुवचनं Ansaver. स्थाधातोलिटि परस्म पदी) एकवचनं प्रथम पुरुष तस्थौ नी निनाय तस्थतुः निन्यतुः तस्थ निनुः जहसतुः जहसुः पा .... प्राप् आप आपतुः आपुः वच्धातो लटि परस्मैपदी वक्षयामि बक्षणाव: वक्षयामः उत्तम पुरुष द्रक्ष्यामि द्रक्षयावः ट्रेक्षयामः शास् शासिष्यामि शासिष्याव: शासिष्यामः पास्यामि पास्यावा पास्यामः III. Form sentences from दुह् याच् and चि governing two accusatives; and change the following front: active into passive voice:-रामो नारदं तपोऽकारयत्। Answer. दुहेहि कीकत्वोदाहरणं गोपों गां दोग्धि याचेः परमेश करुणां याचते । धार्मिकः चिजः लतिकां कुसुमं चिनोति बाला रामेण नारदः तपोऽकार्यरत इत्येव कर्मवाचावाक्य' स्यात् । अत्र प्रयोज्यकर्तरि कर्मसंज्ञासीदत एव "कर्मसंज्ञायां प्रयोज्य कर्मणोः प्रथमा द्वितीये" इति सूत्र ण नारदे प्रथमा तपसि च द्वितीया विभक्तिः। (क्रमश:) ( अनावश्यकतया तुरीयः प्रश्न: नोड़ तः।)

·छायं बार्षिक मूल्यमेकरूप्यकम् (१) 1 तदनाहिक: साईकरुप्यकम् (१॥०)।
प्रथम खण्ड स्य] १८१५ शाककार्तिकमासस्य [सप्तमसंख्या।
संस्कृतचन्द्रिका।
मासिक पत्रिका।
दोषक्षतचाव हि शोषणीयं, दयारसं साधु सदाभिषिच्य ।
सतां पदं तत् प्रचते न धूर्त, किं मक्षिका तत्ताजति स्तुताड्डी ॥
श्रीजयचन्द्रशम-सिद्धान्तभूषण-भट्टाचार्येण
सम्पादिता।
विषया:
पक्षाम् ।
उड्टश्लोकाः
(सम्पादकस्य)
संस्कृतभाषाधीजिगमिषा
( सम्पादकस्य)
महाप्रभु श्रीगौराङ्गादेवस्य जीवनचरितम्( श्रीश्यामलाल शर्म-सिद्दान्तवाचस्पते:) १५.
तत्त्व प्रपञ्च:
(सम्यादकस्य)
पूर्व कालौनाः कथं दीर्घायुषः ? (सम्पादकस्य)
ब्राह्मणः
(श्रीशिवशङ्कर शर्माण:)
प्रवेशिकाप्रश्नास्तदुत्तरादर्शाश्व श्रीज्ञानशरण शर्म चक्रवर्तिनः )... १४३
कलिकाताराजधान्यां
भाहीरौटीला वावुरामचोपलेनस्थ ६ संख्यकभवनात्
श्रीहरिदासमित्रण प्रकाशिता ।
हर नं गन्फाउण्डारि रोड, काशीपुर हर्टिकलचार से
श्रीभवतारण चट्टोपाध्यायेन च मुद्रिता ।
संवत् १९५०

·क्षमाप्रार्थना।
शारदीयपूजया मुद्रायन्त्रस्य विविधप्रताहेन च अनिच्छयापि
पत्रिकाप्रकाशे समयब्यतायो जातः। तदर्थं ग्राहकानां पत्र ण च
नितरां दूये, खतो दुःखितो लज्जितश्च । दोषोऽयं कृपया सोढ़व्य
इति।
वशंवदः
श्रीहरिदास मित्रः ।
शुद्धिपत्रम् ।
श्रावणमासस्य।
पृष्ठाकाम् ।
अशुद्धम् ।
वपुरमाथि
नगनन्दिनी
शुद्धम्।
वपुरस्थायि।
नगेन्द्र नन्दिनी।
भांद्रमासस्य।
उत्तम
उत्कृष्ट ।
साहायादाता।
श्रीयुक्त वाबु आशुतोष प्रामाणिक:

·बीबीदुर्गा शरणम्। संस्कतचन्द्रिका। ( १८१५ शाक कार्तिकमासस्य ।) श्रीश्रीगणेशाय नमः। शिवादीनपि कमाणि कारयन्ती जनानिव । मायाबलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी॥ उडट-श्लोकाः। "कष्णः करोतु कल्याणं कंसकुञ्जरकेशरी । कालिन्दीजलकल्लोल-कोलाहल कुतूहली ॥ ३५ ॥ "अगजानन पार्क गजाननमपापदम् । अनेकदन्त भक्तानामेकदन्तमुपास्महे ॥ ३६॥ * "सञ्चारी रतिमन्दिरावधि पदन्यासावधि प्रेक्षितम्, हास्यञ्चाधरपल्लवावधि सखीकर्णावधि ब्याहृतम्। चेत: कान्तसमीहितावधि महामानोऽपि मौनावधिः । सर्व सावधि नावधिः कुलभुवां नमः परं केवलम् ॥ ३० ॥ "अस' केऽपि च शशिर जलनिधेः पङ्ख परे मेनिरे, सारङ्ग कतिचिजना जगदिर भूच्छाय मैच्छन् परे । इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदृश्यते, तन्नूनं निशि पीतमन्धवमसं कुक्षिस्थमाचत्महे ॥ ३८॥" “जगद्विलक्षणेक्षणे! मदीयकं वरानने ! कदम्ब कीरकहयं न गोपि! गोपितं कुरु । इदं निगद्य राधिका-पयोधराम्बरं हरन्, कलिन्दनन्दिनीतटे ननन्द नन्दनन्दनः ॥३९॥" "कार्तिकस्य दिनाचाष्टावष्टी मार्गशिरस्सथ, यमस्य दशना एते बसाहारी न जीवति ॥४०॥ "चैने मासि गुड़ाहारा वह्नाहारा कार्तिक, पौषे मासि निराहारा भवन्तु तव शववः॥४१॥ * अगजायाः पावत्याः अाननपास्य अभिव प्रसादकम् । भक्तानामनेकदं वर्ष- दातारम् । तं प्रसिद्धम् ।

·संस्कृतभाषाधोजिगमिषा। "जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी।" प्राणैरपि पणैः खदेशस्योपकारः कर्त्तव्यः सर्वेषाम् । सम्पति पृथिवीस्थसकलसभ्यदेशेष्वेव एकान्ततत्परा वर्तन्ते स्वदेशस्य हितसाधने शिक्षितजनगणाः। यथा च खदेशस्य सम्मानं गौरवञ्च वईत तथा प्रत्येक व्यतायः सम्यक् यतन्ते । अनेके च देशहिताय अमोपार्जितानि वहनि च धनान्यकातरं वितरन्ति। अनेके च विद्यन्ते ईदृशा महात्मानः ये खलु समुन्नतिसाधनं स्वदेशस्य याव- दावश्यकं मन्यन्ते, स्त्रीपुत्त्रादीनां भरणं ततो नाधिकं विवेचयन्ति । यस्मिच देशे समधिका संख्या तथाविधानां सत्पुरुषाणाम्, स एब देशो विद्यया धिया बिभवेन सम्मानेन च समधिकोष्ठो गौरवितश्च स्यात्। लण्डनदेशवासिनः आमेरिकावासिनश्च सम्पति पृथिव्यामप्रतिहतं प्रभुत्व विस्तारयन्तीति दृश्यते। एते हि देशाः प्रायः शतवर्षात् पूर्व बहुषु विषयेषु अपूर्णवीया आसन्। देशीयानों देशहितैषिणी वृत्तिर्यावत् वईत तावत्ते देशवासिनः प्राणपणैरपि खदेशोवता प्रवर्तितु मह न्ति स्म। येषां यावती शक्तिः ते तावती चेष्टामकुर्वन्। तादृशसमवेतानां चेष्टयैव सभ्यतायाश्चरमसीनि ते देशाः समुन्नीता आसन् । किन्तु वर्तमानसमये वर्षेऽस्मिन् भारते सर्व विपर्यस्तम् । इदानीन्तु भारते पूर्वभावः कियानपि नास्ति । नास्ति पूर्वकीर्तिः पूर्वगौरवञ्च । फलतोऽपि दासत्व विना नास्तान्यत् किञ्चिदपि भारतीयानाम्। अहह यस्य भारतस्य प्रतापैः ससागरा सभूधरा धरा चकम्प। यस्य च भारतस्य ज्ञानेन सकलदेशो ज्ञानी वभूव, या हि भारतभूमिविद्याया: सभ्यतायाः असङ्ख्यशास्त्राणामपि ·संस्कृतभाषाधीजिगमिषा। । प्रसूतिरासीत्। सव भारतभूमिरधुना दासत्वपार्शवा दीना भिक्षान्नजीविकेव परमुखं प्रेक्षते । चिरपराधीनभारतवासिनां विद्या बुद्धिमानसिकतेजखिता च समूलं धृस्ता । परन्तु भारतेऽस्मिन् सस्कृतभाषैव प्राचीना, प्रकृतिप्रत्ययादि- विभागन ब्याकरणशास्त्रैः संस्कियमानत्वादेव भाषा संस्कृतपदेन भूषिता। ईदृशी साङ्गसुन्दरी भाषा नास्त्यपरा। एषैव देवभाषा, पुरा भारतीया टपतयः प्रायेण ब्राह्मणान् प्रतिपालयाञ्चक्रुः, सुतरां नानाय न वस्त्राय च कापि चिन्ता नासीत् तेषाम् । ते हि केवलं शास्त्रालोचनया देशहितकर च कम्मणि दीर्घजीवनमतिवाहयन्ति स्म। अहो स च कालश्चिराय गतः पुनर्न प्रतिनिवतिष्यते। कदाचित् संस्कृतभाषा भारतीयकीर्ति स्तम्भीवभूव। किन्तु संप्रति तत्र भाषायां यूरोपीयाः जाम्भनदेशीयाश्च यथा समुत्सहन्ते यतन्ते च, भारते तच्चतुर्थीशोऽपि न लक्ष्यते। ये तु कतिपये पण्डिताः कियतों शिक्षा लभमाना अपि वोरतमसाच्छन्ना विषीदन्ति । अत: हे भारतवासिनः ! हे विद्यार्थिनः ! हे. ज्ञानलिप्सवः ! विना हि जलसे कात् लतिका किंवईत ? विना हि तैलार्पणात् प्रदीपः किं दीप्येत? तथा विना पालोचनया संस्कृतभाषापि न स्करदिति सत्यम्, किन्विदं दुःखमेकं हृदि सदा जागर्ति, यत् वय- मष्टमावर्षादारभ्य अदापर्यन्तमधील्यापि संस्कृतम् निरन्तरं निम- जन्तोऽपि सस्कृतभाषाराशी तो वक्त न शक्नुमः, नैतत् किं दुःख- कारणम् ?। अहो ये पुनरप्राप्तवयस्का अपि वालकाः प्रविशन्त इरेजिविद्यालये अनल्य नैव दिनेन श्रुतिकर्ट रसनाप्रतिधातिनी रेजिभाषां “टांटिं" इतुाचार्य विलक्षणमालपन्ति । किन्तु अस्माकं मारभाषान्तर्गतापि “जल फल पुष्प” इत्यादिसस्कृतभाषा वर्तते, तथापि यद्दयं संस्कृतं वक्तुं न शक्न मः नैतत् किं दुःखम् ? । ये तु जमीनदेशवासिनः कदाचिदपि खनेऽपि यां भाषां (wu ·संस्कृतचन्द्रिका ? नालोचयन्ति स्म, तइदानीं माटभाषामिव प्रायः सबै तां भाषां नित्य व्यवहरन्ति। नैतत् किमाश्चर्यकरम् ?। केचिदयं चिर- मधील्य तर्कपञ्चाननेति तर्ककेशरीति च व्याधिमिवोपाधि लब्धा पण्डितम्मन्या भवामः, किन्तु यदि कदाचित् केचिदस्मान् सस्कृतं वक्त मादिशन्ति, तदा शिरः कण्ड यित्वा कण्डू यित्वा मृदु मृदु अतिशिष्टा इव एवं व्रमः हे महाशय! वयं सस्कृतं शास्त्र जानीमः किन्तु वक्त न जानीमः, संस्कृतभाषा न सहजा, सस्कृतं वक्ता पृथगेव शक्तिरपेक्ष्यते इत्यादि वाक्येन तान् प्रतारयामः। नैतत् किं दुःखकारणम् । अतः हे भारततनयाः! हे विद्यार्थिनः ! केन नाम गुणेन वयं गौरविता भवामः ?, अस्माकं मानः धनं कुलञ्च सब्बं रसातलं गतम्, तथाहि, सम्पति केवलं यथेच्छाचरणाय जातिभेदमखी कुर्वद्भिः कपटब्राझैः धनलोभाय अयाज्ययाजकैः धर्मशास्त्रमप- लपद्भि यथेष्टाचारैरन्त्यजादिजलान्नभोजिभिः भूतलं रसातलं नयनिश्च अस्माभिः पण्डितैः वल्लालसेनानुमोदितां पद्धतिं देशव्यवहारञ्च वेदानुशासनमिव खौकुळतां नाम्नैव कुलीनानां वङ्गीयानां कन्याभिः एवं कन्दर्पदर्पितैर्यवनराजेश्च पूर्व कुलं कलुषीकृतम्। धनमपि कण्ठतो वक्त मशक्य न केनापि कारणेन क्रमशो ह्रियते। एवं यवनराजत्वावधि सर्वेषां नाशावशिष्टा छिन्नभिन्ना ज्वरत्कलेवरा ज्वलदनलसन्तापतप्तमलिनकदलीदलतुल्या जीर्णशीर्णा च संस्कृतभाषा आसीत् साप्यस्माकमश्रद्वश्रा अधो जिगमिषति । अहह या हि संस्कृतभाषा वेदानां सर्वस्वम्, सा सम्य ति अस्माभि रवमाननादिव भारतवर्ष त्यक्त कामा। हे विद्यार्थिनः! हे सखायः ! या हि सस्कृतभाषा देवैरपि से बिता राजभिरपि सम्मानिता सा संप्रति अनाथा दुःखिनीव भारतभूमिं त्यक्त सुदाता, अतो यूयं सर्वे जाग्रत जाग्रत, द्रुतमागच्छत, संस्कृतभाषा अस्माकं किमपराध्यते ? या ·संस्कृतभाषायोजिगमिषा। ! यतस्तां वहिष्कतुंदेशादस्मादयमुदयता: संस्कृतभाषास्मान् किमप- करोति? अत आलस्य जहित, नेदानी निद्रा समुचिता। अहह हे सस्कृतप्रियाः ! या हि संस्कृतभाषा कवीनां सबखम्, कण्ठा- भरणञ्च सा संप्रति अस्माभिरवमाननादिव देशमिमं त्यक्त कामा। अत: सर्वे मिलिला आगच्छत, निद्रां जहित, नयनमुन्मीलयत, नायं निद्रासमयः। अहह या हि संस्कृतभाषा हरिहरविरिञ्चि- वाल्मीकिव्यासानां रसनासनकारिणी, या हि संस्कृतभाषा कवि- चूड़ामणिकालिदासस्य मानसहंसी, या हि सकतभाषा ब्रह्मविष्णु- शङ्गरादिभिधासवशिष्टादिभिश्च सह लिपिसुखेन साक्षात् कारयितु सलापयितु खर्गीयं सुखमनुभावयितुञ्च समर्था, तां भाषामद्य- भारतसन्तानेष्वस्मासु जीवितेषु कति कति गिरिवरसागरपारात् देशादिलण्डात् समागत्य इंरेजिभाषा निर्जित्य च, आक्रम्य च समग्रभारतं प्रायशः प्रतिग्रह वहिाटीमतिक्रम्य कोणं यावदन्तः- पुरप्रधानग्रहस्य प्रविष्टा, कतपदा च संप्रोञ्छय्य ( १ ) ताम्ब लरागं सह कलञ्जपत्रभस्मना (२) कामिनीनामोष्ठे । अतोऽपमानादिव तस्मात् सा संस्कृतभाषा देशमस्मांश्च परिहर्तुकामा। अतो विलम्ब मा कुरुत, सर्बे सम्भ य समागच्छत, वद्धपरिकरा भवत, प्राणपणै- रपि तां संस्कृतभाषां रक्षिष्यामः, अधःपतनोन्मु खिनी तां समुद्धरि- थामः । हे विद्यार्थिनः ! यदि संस्कृते स्ने हो वर्तते तदा अधुनापि समयो विद्यते, अधुनापि शरीरे प्राणास्तिष्ठन्ति, अधुनापि धमनी रता बहति स्पन्दते च, अधुनापि व्याधिभिः सर्बेन्द्रियाणि नाका- न्तानि, वलं न लीनम्, वुद्धि नधुस्ता, शरीरं न जीर्णम्, आयुन क्षीणम्, अतोऽयमेव रक्षासमयः सस्कृतभाषायाः, अतःपरं समयो न स्थास्यति, कालविप्लवात् चतुष्याठीषु विकृतशिक्षासु सस्कृत- भाषापत्रिकैव अन्यतमः सम्यगुपायः, अतस्तां प्रति यतध्वम्, धनी- (१) दूरीकल्य (२) ताम्रकूटपत्रभस्मना । ) ·संस्कृतचन्द्रिका। पार्जनन्तु नास्याः पत्रिकायाः उद्देश्यम्, तत्त, सुधीभिर्भाव्यम् । अस्माभि यवक्तव्यन्तदुक्तम्, अधुना श्रीमतां सुधियां विद्यार्थिनां यथेच्छ विधेयम्, किमधिकेनोन्मत्तवज्जल्पितेन इति । महाप्रभुधौगौराङ्गदेवस्य जीवनचरितम् । (पूर्वप्रकाशिवात् परम् ।) सप्ताधिक चतुःशतशकाव्द ष्वतीतेषु फाल्गुणे मासि कुम्भराशिस्थ भास्करे पौर्णमास्यां तिथौ निशामुखे सिहलग्ने श्रीगौराङ्गः सम- जनि। तस्मिन्नेव मुहर्ते अकलङ्गगौरचन्द्रस्याविर्भावे सकलङ्कण चन्द्रण किमिति विचिन्त्य छायासुतश्चन्द्रमग्रसिष्ट । यहा ग्रहण- सुपलक्ष्यीकृत्य हरिध्वनिमिषण श्रीगौराङ्गस्यावतारं तदुद्देश्यञ्च घोषयितुं विधान वेदं चन्द्रग्रहणमुदपादि। प्रकृते तु तस्याविर्भाव- समये नवदीपनगरे दिगन्तागतगङ्गास्नानार्थिनां सर्वतोदिशं तुमुलो हरिधुनिरश्रू यत। श्रीगौराङ्गस्याविर्भावसमये भारतवर्ष विशेषतोऽयं गौड़प्रदेश: अवैष्णवप्रायमासीत्। कमलाक्षमिश्रनामकः कश्चित् शान्तिपुर- निवासी विविधविद्यापारदर्शी वारेन्द्रब्राह्मणः नवदींपे स्थित्वा शिष्यानध्यापयामास। स तु प्रथमे वयसि अबैतच, याद्वैतवादीति विख्यातो वभूव। पश्चान्माधवेन्द्रपुरिनामकेन केनचिद्भगवद्भक्त न कृतदीक्ष: भक्तिशास्त्र घु सुपण्डितो जांतः। ततः प्रभृति वैष्णवाः नानास्थानादागत्य तस्मात् कमलाक्षमिश्रबैष्णवादेव भक्तिशास्त्रा- ण्यव्येतुमारेभिरे। स तु शिष्यान् अध्याप्य कतिपयैरन्तरङ्गबैष्णबै- भगवद्भजनेन भगवत्कथाप्रसङ्गादिना चावसरं नयन् तस्थौ। नव- द्वीपनगरे वैष्णवा मुष्टिमेया अवैष्णवा बहवः प्रभाववन्तश्च, ते हि ·चार्यः अचिरेणैव भगवान् वैष्णवानां चित्तविषादमपनेष्यतीत्याशा महाप्रभुश्रीगौरागर्दवस्य जीवनचरितम् सदैवातप्रमुखान् वैष्णवान् वैष्णवधर्म विष्णुञ्च निन्दन्ति। वैष्ण- वास्तु खसम्प्रदाय हीनवलं ज्ञात्वा दुःखेनैव कालं नयन्ति । अझैता- प्रदानेन तान् कथञ्चित् आनन्दयन्ति । एतस्मिन्नन्तरे तार्किकाणां तर्कतरङ्गहस्तैरभ्यर्थित इव विद्यानुशीलनस्य परमपुरुषार्थ इव निरीश्वराणामीखरविश्वास इव अज्ञानान्धकाराहतानां ज्ञानदीप इव हीनवलवैषणवसम्प्रदायस्य रक्षकः त्रितापसन्तप्तमानवानां शान्ति- दाता श्रीगौरचन्द्रः शचीगर्भसिन्धोर्नवदीपाकाशे समुदितः। ये तु कदाविभावमालोकयितुं दिगन्तरादागतवन्तः ते हि सफलमनोरथा अभवन् । श्रीगौरचन्द्रः पित्रीः स्वजनानां नवद्वीपनिवासिनां च हर्षेण सह पक्षतिशशीबानुदिनं विवर्द्धमानः कचित् वालखभावसुलभेन रोदनेन कचित् उद्गीयमानसमागतजनोच्चारितहरिनामश्रवणक्षणजात हास्यादिना क्वचित् करचरणसञ्चालनादिना क्वचिदावत नादिना क्वचित् रिङ्गणेन क्वचिदुस्थानेन क्वचित् पतनेन कृचित् पाद- चारणेन कृचित् सारमेयशाबकग्रहणेन कृचित् प्रतिवेशिदत्त- तालानुसारिटतान कुचित् वयस्यैः सह सुरसरित्तीरस्थसिकतामय- प्रदेशविहारेण कृचिदशुचिस्पर्शादिवालचापलान कृचिचोरहस्तावि- मुक्तिलाभेन कृचित् कस्यचिन्नैवेद्यभक्षणेन कृचित् कस्यचिदुपहास- च्छलेन मुखभयादिना च पञ्च वर्षाणि निनाय । स तु आदर वयसि चापल्यन सर्वानव वयस्यानतिक्रान्तवान्। पुचवत्सला शचीदेवी तत्प्रतिकाराय प्रतिवेशियहिणीभिरुपदिष्टा षष्ठयादिपूजनं कृत- वती । वालकस्तु यथापूर्वमासीत् न तस्य चापल्यमल्पमपि उप- शमं लेभे। एतावानेव श्रीगौराङ्गस्य कौमारवृत्तान्तः। स यदा कौमारमतीत्य पोगण्ड प्राप्तवान् तदा तस्य ज्येष्ठसहोदरो विश्वरूपः निर्विद्य गृह तत्याज। विश्वरूपः षोडशवर्षे अकृतदार एव - ·संरकतचन्द्रिका। लोकनाथनाम्ना केनचित् सहाध्यायिना सह सन्यासाश्रमं भेजे। गृहत्यागात् परं वर्षदयं यावत् न तस्य कश्चिदपि सवादः अथ यत । स तु अष्टादशवर्षे मुम्बयीप्रदेशस्थपुनासमीपबति पाण्डु पुरनगर श्रीनित्यानन्दावधूतस्य श्रीविग्रहे विलीनो बभूव इत्यादि जनश्रुतिः । श्रीगौराङ्गश्च वालचापलान कौमारं नीला पौगण्डे पिनोविश्व- रूपविरहजन्यशोकापनयनायेव स्थ यं दधार। तत एव अध्ययने निविष्टचित्तः जनन्या जनकस्य च मुदमाततान। विखरूपसच्या- सात् पितरि तस्यशिक्षायामिच्छारहितेऽपि न स कदाचित् पाठं जहौ। प्रतिदिनमनन्येन मनसा अध्ययने निरत आसीत् । एवं गच्छता कालेन चीगौराङ्गः उपनयनोचिते वयसि समा- जगाम। तदा मिश्वरः श्रीविष्णुपण्डित: श्रीसुदर्शनप्रभृतिमिः पण्डितैस्तस्य उपनयनसस्कारं सम्पादितवान् । खभावसुन्दरः श्रीगौरागचन्द्रः ब्रह्मचारिवेशेन समधिकशोभाशाली वभूव। तस्य अलौकिक ब्रह्मतेजसा सबै जना विमोहिताः सन्तस्त अमानवं पुरुषं मेनिरे। श्रीगौराङ्गः व्याकरणाध्ययनेन कैशोर काल नयन्नास्त । तत्पिता श्रीजगन्नाथमिश्रवरः इहलोकमत्यजत् । शचीदेवी पिटहीन श्रीगौरागमध्ययनार्थ वैयाकरणकेशरिणः गङ्गादासपण्डितस्य हस्त समर्पितबती। असाधारणप्रतिभासम्पन्नः श्रीगौराङ्गः अचिरेणैव व्याकरणव्युत्पत्ति लब्धा कमलाकान्त- कृष्णानन्द मुरारिगुप्तादीन् गङ्गादासशिष्यान् विजित्य न्यायशास्त्रानु- शीलनाथ बासुदेवसार्वभौमस्य शिष्यत्व खीचकार । तत्र च रघुनाथेन सह न्यायशास्त्राध्य यनमारेभे। अनतिदीर्वणैव कालेन न्याय- शास्त्रऽपि सम्यक् व्युत्पत्तिमगमत् । अध्ययनावस्थायामेव तस्मिन् शास्त्र जनानां प्रवेशार्थ अभूतपूर्वी टीकामेकां प्रणिनाय। तत् सहाध्यायी रघुनाथशिरोमणिरपि तत्समकालमेव लोकप्रसिद्धां दीधितिटीका व्यरचयत्, दीधितिप्रणयनसमये तत्प्रणेटरघुनाथ ·महाप्रभुश्रीगौरादेवा जीवनचरितम् । प्रवत्तः। शिरोमणेमनसि इयमेवाशा जाता यत् तस्त्र टीकैव लोके प्रथिता भविष्यति। परन्तु देवगत्या श्रीगौराङ्गचितमन्यस्य गौरवणाति- विस्मितः क्षुब्धचित्तश्च श बभूव । एकादा श्रीगीराजमपि निजमानस- व्यथां विज्ञापयामास। उदारचेता श्रीगीराङ्गस्तु तच्छ वा सहा- ध्यायिन गतव्यथं विधातु तस्य व पुरत: स्वरचितं ज्यायव्य गङ्गा- सलिले विसर्ज। न्यायशाल तस्याप्रतिद्वन्दि यः प्रख्यापयितु न्यायाधायनमपि परित्यक्तवान् । खार्थत्यागस्थायमेव प्रतज्ज्वलो दृष्टान्तः । असादेव दिनात् योगीराजस्य प्रेमा जगदशीकार: स तु प्रतिष्ठाका संहाधाामिनं पूर्णानीरथ विधाय ভয় ৪ালি জাম্বি দুলালঙ্কা মিম্বা- नधापयितुम् आरब्धवान्, षोडशवर्षे अधापनाकाचे प्रमत्तः न জ্বীনি দাদি স্বাক্স ই সনিয়া গ্রাহী। নাম। समाकृष्टाः सन्तः देशाह शान्तरात् बहवः पाठार्थिनः समागत्य श्रीगौरांगस्थ चरणं शरणमीयुः। श्रीगोराङ्गः अचिरणेव कालेन प्रधानेषु पण्डितेषु गणनीयो बभूव । अर्थ कदा वनमालीति नामा विख्यातः कञ्चिद् विप्रो घटकः शचीदेव्याः समीपमागत्याह देवि ! वल्लभाचार्यस्य एका सर्वलक्षण- सम्पन्ना सांगसुन्दरी कन्या प्रास्त । सा तु तव पुत्रस्य योग्या वधूभविष्यति। यदि भवत्यै रोचते तदा तत्पिता तवपुत्वाय तां लक्ष्मीदेवी कन्यामर्पयित्वात्मानं कृतार्थ मस्यते । शचीदेवी तत्प्रस्ताव साधु मेने। श्रीगौराङ्गस्तदाज्ञया तां कन्यां परिणीतवान्। महता उत्सवेन उहाहव्यापारः समाहितः। भौगौरांग: लक्ष्मी- देवीसुद्दाहा गार्हस्थामकरोत् । एतस्मिन्नन्तरे ईश्वरपुरीजामधयो अक्तप्रवरः सिद्धसन्यासी नव- द्वीपमाजगाम। स तु अञ्चतगुरोर्माधवेन्द्रस्य शिष्यः आसीत् । एकदा पथि गच्छन् श्रीगौरांगः तमवलोक्य भन्नाया ननाम। ईश्वर (२०) ।

·संस्कृतचन्द्रिका। पुरी पूर्वमेव श्रीगौरांगस्य पाण्डित्यगौरवं श्रुतवान् । सम्प्रति प्रणमन्तं तमेव श्रीगौरांगपण्डितं ज्ञात्वा तस्य अमानुषलक्षणाब- लोकनेन च तं पुनमहापुरुषं मत्वा च विस्मयापन्नः कोऽयं महान् इति चिन्ताकुलश्च वभूव। श्रीगौरांगस्तु तं खग्रहे भिक्षाग्रहणार्थ- मभ्यर्थ यामास । ईश्वरपुरी यन्त्रपुत्तलिकेव खमानसानुकूल तदातानं साधु मेने। प्रस्थिते च तस्मिन् श्रीगौरांगस्य प्रकृतेः परिवर्तनम् अदृश्यत। ततः प्रभृति श्रीगौरांग: बिह्वलितात्मा सन् कृचित् हसति कृचित् रोदिति कृचित् त्यति कृचिदुगायति स्म । कदाचित् मूर्छितः सन् मृतवत् वर्तते स्म । सबै जनास्त वायुरीगग्रस्त ज्ञात्वा शचीदेव्या दुःखेन दुःखिता बभूवुः। तत्प्रशमनाय विष्णुतैलादिव्यबहारव्यवस्थापि अभूदेव। श्रीगौरांगोऽपि कियता कालेन रोगमुक्तोऽलक्ष्यत । रोगहत्तान्तोऽयं तस्य यौबनारम्भकालीनः । जनन्या महता प्रयत्नेन लब्दोंपशान्ति; श्रीगौरांगः खपूर्वेषां महात्मनां निवासस्थानं पूर्वबंगं प्रयातु मनश्चक्र। तच्च मानस जनन्यै निवेदयामास। पुनबिरहकातरा शचीदेवी असतबामपी- च्छायां पुत्रस्यातीबाग्रहदर्शनेन तहमनमनुमोदितबती। श्रीगौरांग: परिणीतां लक्ष्मीदेवी जननीञ्च तदिरहाम्व धौ निक्षिप्य शिष्य : सह पूर्वबंगं जगाम। श्रीगौरांगः पूर्ववंगे कतिपयान् मासान् एव अवात्सीत्। तस्य तन्मात्रे णाल्यकालव्यापिना विहारेण तत्प्रदेश- वासिनां हृदये भगवद्भक्तिसञ्चारणं तस्यामलौकिकशक्तिसमन्वितत्व प्रकाशयति । स यदा वंगदेश भगवद्भक्ति प्रचारयन् बिजहार। तदा नवद्वीपे साक्षात् लक्ष्मीरूपा लक्ष्मीदेवी कालसर्परूपिणा तद्विरहेण दष्टा तहिषेण जर्जरिता च लौकिकलीला समणोत् । श्रीगौरांग: गृहमागत्य तहिबरणं निशम्य बधूविरहकातरां जननी सान्त्वया- मास । ततश्च पूर्ववत् शिष्याणामधापनायां निरतश्च बभूब ।

·१५५ । आगम्य महाप्रभुश्रीगौरागदेवस्य जीवनचरितम् । पुनरप्येवमध्यापनप्रवृत्ते श्रीगौराणचन्द्र केशवपण्डितनामा काश्मीर देशीयः कश्चिद् दिगविजयी स्वपाण्डित्यं प्रथयितु नवद्वीपमाजगाम । स तु विद्यावलेन समग्रभारतविजयी पासीत् । तत्काले नवदीप रघु- नाथशिरोमणिप्रभृतिभिर्महामहोपाध्यायैः समलङ्कतेऽपि न कोऽपि दिग्विजयिना केशवपण्डितेन सह विचार कत्तुं म् साहसमकरोत् । दिग्विजयी च सुतरामवात्मानं नवदीपविजयिनं स्थिरीकता वदेश- गमनाय कृतमतिर्बभूव । एतस्मिन्नन्तरे एकदा सायं समये श्रीगौराङ्गः शिष्यमण्डलीपरिवतः मुरधुनीतीरे विविधशास्त्रालापन सुखमास्त्र । दिगविजयी स्वगणैः सह यदृच्छयाटन् तत्रोपनीतः। स तु दूरा- देव श्रीगौराणचन्द्रस्य परिचयं प्राप्य तत् समीपमागतः । च सशिष्येण श्रीगौराणचन्द्र णाभ्यर्थितः। तन्तु बालकं दृष्ट्वा सगळ- सुवाच । भोः व्याकरणाध्यापक ! श्रुतं मया त्वं वैयाकरणचूड़ा- मणिः वयसि नवीनोऽपि शास्त्र प्रवीण इति। तच्छ वा श्रीगीराङ्ग आह । दिग्विजयिन् पण्डितप्रवर ! सत्य मया व्याकरणमधीत- मध्याप्यते च परन्तु तत्राज्ञीऽहम् । वन्तु महामहोपाध्यायः । तवागमनेन एव वयं कृतार्था जाताः सम्पति स्वरचितगङ्गास्तवेन बालानस्मान् पवित्रान् करिष्यति भवानिति कामयामहे। एत- निशम्य स तु दिग्विजयी परमसन्तुष्टः सन् तत्क्षणमेव विरचय कांश्चित् गङ्गामाहात्मासूचकान् खपाण्डित्यनिदर्शनरूपान् श्लोकान् पपाठ। तच्छबणेन श्रीगौराङ्गस्य शिथाः सर्वे युगपविस्मिता भीताच अभूवन्। श्रीगौराङ्गस्तु न ताग्विस्मित: भीतो वा बभूव । स तु दिग्विजयिनं यथेष्ट प्रशस्य आह । भवत्सदृश: कविरिह जगति सुटुर्लभः । अमानुषीयं भवतः कवित्वशक्तिः । अधुनास्माकं सबिनय- निवेदनम्, भवत्पठितानां श्लोकानामेकतमस्य दोषगुणान् विचार्य मोदयत्वस्मानिति । इतुातावति श्रीगौराङ्ग दिग्विजयी प्राह कतमः श्लोकोऽत्र व्याख्यास्यते तत् कथय । श्रीगौराङ्गोऽवदत् । ।

·संखातचन्द्रिका। । "महत्त्वं गङ्गायाः सततमिदमाभाति नितराम् यदषा श्रीविष्णीचरणकमलीत्पत्तिमुभगा। वित्तीयश्रीलमौरिव सुरनरैरयं चरणा भवानीभत्या शिरसि विभवत्य तगुणा ॥" अस्य तब श्लोकस्य व्याख्यानं श्रोतुमिच्छामि ! तच्छ्रुत्वातीव- विस्मयापन: दिग्विजयी प्राह त्वं श्रुतधरोऽसीति मन्ये । कथ- मन्यथा श्रवणमात्रे णैवायं भोकोऽधिगतस्तृया। श्रीगौराङ्ग आह वाग्देव्याः कृपया यथा कश्चित् कवित्वशक्तिसम्पनी भवितुं शक्नोति तथा केनचित् श्रुतधरेणापि अवितु शक्यते नैतचित्रम् । तदाकण्य दिग्विजयी श्रीगौराङ्ग अतिधरं विभाव्य पृष्टः सन् स्वरचितश्लोक- स्थानुपमानुप्रासाद्यलक्षारान् दर्शयामास। दिविजयिनि तथानु- ष्ठाय विरते श्रीगौराङ्ग उवाच पण्डितबर ! झोकस्था गुणाः काश्चित् श्राविताः, दोषाश्चेत् सन्ति तानपि श्रोतुमिच्छामः, श्रावयतु भवान् । तच्छुत्वा प्रतिष्ठाकामः दिग्विजयी रोषारणितनेत्रः प्राह, भोः व्याकरणाध्यापक ! न सन्यत्र दोषाः। स्थितेष्वपि वैयाकरणाणां भवतां तदनसम्भावनां नालोकयामः । श्रीगौराङ्ग उवाच सत्य- मस्माभिरलङ्कारो न पडित: परन्तु अतः । महिते न रोषञ्चेद् भवतां तदा कांश्चित् श्लोकान् दोषगुणानुसावयामः। दिगविजयी प्राह, अवहिता वयम् शक्तिश्चेदुद्भाक्य । तदा श्रीगोराङ्ग उवाच लोकेऽस्मिन् पञ्चदोषान् पञ्चगुणांच पश्याम इति । । (क्रमशः) गोखामि श्रीश्यामलाल सिद्धान्तवाचस्पतिः ।

·तत्त्वप्रपञ्चे वैदिकोपायः। (पूर्वप्रकाशि तात् परम् ।) अथ खीकुर्याम् बिबिधदुःखात्यन्तनिवृत्तिरत्यन्तपुरुषार्थ इति । किन्तु खल्पायाससाध्ये प्रत्यक्षसिधे सुकर आपामरपण्डितोप- योगिनि च दुःखनित्य पाये सति किमितिदुष्करल शराशिसम्पन्न तत्त्वज्ञानेन दुःखनिऋतुपायेन ? तथाच लौकिकी गाथा । अर्के (क) चेन्मधु विन्द त किमर्थ पर्वतं ब्रजेत् । इष्ट स्थार्थस्य संसिद्धी की विहान् यबमाचरेत् ॥ १॥" तथाहि-त्रिविधञ्च तावहःखम्, आध्यात्मिकमाधिभौतिक- माधिदैविकञ्च। तत्राध्यामिकस्य शारीरदुःखस्य रोगादेनिहत्तये भिषगुद्भावितमौषधमेव प्रभवति । यथा प्रत्यक्षपालप्रदं पूर्णेन्दु योग- नामक” मौषध(२) मसंशयं प्रमेह निवर्तयत्येव । एवं मानसिकस्या- म्याध्यात्मिकस्य कामाद्य स्थितस्य दुःखस्य निवृत्तये मनोरमरामापान- भोजनविलेपनवसनालङ्करणप्रभृतयः सुकरा दृष्टोपायाः शक्लिामन्ती विद्यन्ते। एवमाधिभौतिकमपि दुःखं मानुषपशुपक्ष्यादिनिमित्तं सुनीतिशास्त्रनपुण्यं निरुत्यातस्थानबासादि निराकरिष्यति । तथा आधिदैविकमपि दुःखं यक्षराक्षसादिजनितं मणिमन्बमहौषधाधु प- योगः सम्यक् प्रतीकरिष्यति। अतः किमिति बह्वायाससाध्यं तत्त्व- ज्ञानमिति सत्यमस्ति लौकिकः प्रत्यचितोपायस्तापशान्तये सुकरः, किन्तु तेन तेनोपायेन सुलभेनापि औषधादिना तत्तद्द रखें अवश्यमेव निवर्तियते इति न विश्वासः । निवृत्त वा कालान्तरे नोत्पत्सावे, वा अपरो रोगो न जनिष्यते इति न नियमः । तत्त्वज्ञानन्तु । (१) अ. अविक्ष। अक ग्टहकीर्ण । (२) कलिकाता, कुमारटुलि ३ संख्यकभवनस्य श्रीयुत निशिकान्तरी नकविभूषणस्य ।

·१५८ संरकतचन्द्रिका। अवश्यमेव चिरायैव विविधदुःखं निवर्तयिष्यते एव मोक्षात् । न तु लौकिक दृष्ट उपायः । अत: सूत्रकारोऽप्याह “न दृष्ट्वात् तत्सिद्धिनिवृत्तेऽप्यनुत्तिदर्शनात् ॥ २ ॥ इति । अथ निदाघसन्तप्तः पान्यस्तरुच्छायमाश्रयति सेवते च व्यज- नादिसमीरणम्, उपचरति च हिमसङ्घातम् (३) इति सहस्रशो दृश्यते, न तेन चिराय सन्तापः शमतामेति। तदोषधादिना चिराय दुखानिवृत्तौ नासौ पुरुषार्थो भवितुमर्हति । तथाच सति तत्र पुरुषो न प्रवत्तं ताम्। सत्यं दृष्टकारणेन औषधादिना कथञ्चिदु:खनिवृत्त रत्यन्तपुरुषार्थत्व' तस्य मास्तु, किन्तु सामान्यतो यथाकथञ्चित् पुरुषार्थत्व तस्यात्य व । कस्मात् -यथा क्षुधादुःखात: तत्प्रश- मनायान्न भुङता, न खलनभोजनं चिराय क्षुद्दु:खं निराकरोति, प्रवृत्तिमांश्च तत्र पुरुषो दृश्यते। तथा रोगादिदुःखस्य औषधादिना पुनःपुनः प्रतीकारात् तत्र पुरुषः प्रवर्तते,अतस्तस्य स्वल्पपुरुषार्थत्वम् । यतः पुरुषार्थो नाम पुरुषाणां बुद्धरिष्टः । परन्तु निदाघसन्तप्तस्य छाया- यवत् खल्पपुरुषार्थ इत्य च्यते, न तु परमपुरुषार्थः। परमपुरु- पार्थ स्तु मोक्ष एव । एतदेवसूचकारोऽप्याह-"प्रात्यहिकक्षुत्प्रती- कारबत् तत्प्रतीकारचेष्टनात् पुरुषार्थ त्वम् ॥३॥ इति ।" फलतस्तु अस्माभिरेव मन्दमतिभिरदूरदर्शिभिः मन्दपुरुषा- र्थोऽपि दृष्टोपाय औषधादिः श्रद्दधीयते संसेव्यते च। किन्तु प्रक्षा- वद्भिई ष्टसाधनदुःखप्रतीकारमौषधादि नैवोपादीयते । सुधिय एवमालोचयन्ति-न हि सर्वस्मिन्नव देशे, सबैस्मिन्न व काले सर्वेषु दुःखेषु वा भिषजः सुलभाः, ते वा सुलभाः, किन्तु औषधमपि न सुलभम्, सुलभ वा तत्, न तेनात्यन्तत्रिविधदुःख- निवृत्तिः स्यात् । यदि वा सर्जस्मिन् देशे काले दुःखे वा बैद्यादीना- मुपायानां सम्भवस्तथापि औषधादियाच्ज्ञा दुःखम्, तदर्थम् धना- (३) वरफ् इति यस्य प्रसिद्धिः ते खलु ·तत्वप्रपञ्चः। । जनदुःखं वा पुनरन्यदुत्पत्स्यते । अतो दुःखप्रतीकाराय लौकिको- पाय: हेयः। एतदेव सूत्रकारोऽप्याह । "सब्बासम्भवात सम्भवेऽपि सत्तासम्भवाद्धे या प्रमाणकुशलैः॥४॥इति।" अतएव पातञ्जलेऽप्य तम् “परिणामताप संस्कारदुःखैगुणत्ति- विरोधाच्च सर्वमेव दुःखं विवेकिनः" । साधं । १५ सू। आस्तां तत् माभूल्लौकिक उपायो निश्चयतया चिराय वा दुःख- प्रतीकाराय समर्थः । वेदोक्तास्तु ज्योतिष्टामादियज्ञः दुःखत्रयमवश्य चिराय च निमू लयिष्यति, तत्त्वज्ञानापेक्षया यज्ञादिरेव दुःख प्रतीकारोपायः सुलभः, अतः स एवालम्बाताम, तथापि तत्त्वज्ञान निष्प योजनम् ? वेदोक्तयज्ञादिस्तु स्वर्ग प्रदास्यति, ततो दुःखं नैव स्थास्यति। तथाच श्रुतावुक्ताम्। “अश्वमेधेन खर्गकामो यजेत" इति। खर्गस्तु केवलं सुखम्, तत्र दुःखस श्रवो नास्ति, यथान भोजनसुखे पाकदुःखमस्ति, तत्र न तथा। स्वर्गसुखन्तु भोगानन्तरं न तिरोभवति, यथात्र क्षणादुपरि भोजनसुखम् नश्यति, तन्नतथा । खगें तु यदेवाभिलप्यते तदेव तत्क्षणात् उपतिष्ठते, यथात्र मरुभूमौ असमये वा प्रार्थितमपि भोज़नसुखं नोपैति तत्र न तथा । तथाचोक्ताम् । “यन्न दुःखेन सम्भिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषीपनौतं यत् तत्मुखं खःपदास्पदम् ॥” (१) स्वर्गसुखं न क्षीयते न जरामरणादिना च परिभूयते, न शत्रुभि- रपनियते, तथाचोक्तम् । "अपामसीम ममृता अभूस अगन्मज्योतिरविदाम देवान् । किन्न नमस्मान् ऋणतदरातिः किमुधूरि मृतमयस्य ॥” (२) (१) खःपदास्पदम् "खर्गशब्दप्रतिपाद्यम् । (२) "कदाचिदिन्द्रादीनां देवानां कल्प आसीत् । कथं वयममता अभूमेति विचाऱ्यांमु' यस्माधयमपामसीम पीतवन्त: सीम तस्मादमृता अभूम अमरा भूतवन्त इत्यर्थः । किञ्च अगन्मज्योतिः खर्गमिवि। अविदाम देवान् दिव्यान् विदित- वन्तः । एवञ्च किन्न नमान् वणवदरातिः ननं निश्चितं किम् अरातिः शत्रुः अस्मान् कणवत् कतै ति। किमुधूर्ति रमृतमत्त प्रस्व धुत्तिजरा हिंसा वा किं करिष्यति अन्तमाय ।

·संस्कतचन्द्रिका। अपक्षये सति स्वर्गस्य अमृतत्व नैव तेषामुपपद्यते । तस्माई- दोक्तयज्ञादिरेव मुझतयालाहोरावसम्बसरादिसाधावन अनेक जन्मपरम्परानेकायासतपाद्यात् तत्त्वज्ञानादतीव सुलभ इति । अन्यच्च वेदे यज्ञादीजामतिशयं फलंय यते। यथा “सवान् लोकान् जयति, मृत्युतरति, पानानं तरति, ब्रह्महत्यां तरति, यो योऽश्वमेधन यतते” इत्यादि। (क्रमशः।) पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः ? ( पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) न ना दधि भुञ्जीत। न शक्तूनेकाननीयात्। न निशि भुक्ता न वहून् न दिनोंदकान्तरितान् ॥ "One should not take curds in the night. The flour of (fried) barley should not be taken by itself (i. e. without mixing it with ghee, and sugar). One should not take a large quantity of barley-flour. Nor should one take such flour twice a day. Nor should one take it without mixing it with water. नाछित्वा हिजैर्भक्षयेत् । नाऽजुः क्षुयान्नाद्यान्न शयीत। न वेगितोऽन्यकार्य्य: स्यात्। न वायग्निसलिलसोमार्कब्रिजगुरुप्रति- मुखं निष्ठीविकोच्चारमूत्राणुप्रत्सृजेत् ॥ न पन्यानमवमूत्रयेत् । न जनवति नान्नकाले । जप्य होगाध्ययनवलिमङ्गलक्रियासु मसिंहाणकं मुञ्चत् । "One should not eat without properly masticating the food with the teeth. One should not sneeze or eat or lie down (for sleeping) in a bent posture. One should not engage in any act when one feels an impulse or urging of nature (without first attending to it)." ॥

·Songs with a पूर्वकालीमाः कथं दीर्घायुषः । "One should not spit, or make water, or answer the other call of nature, with face turned towards the blowing wind, a blazing fire, a piece of water, or the Moon, or the Sun, or a person of the regenerate class, or one's preceptor: One should not commit nuisance on a road or street. One should not eject the phlegm or mucus of one's nose amid a place that is crowded, or when one is engaged in eating, or when one is employed in reciting one's prayers or in performing the homa or in reading with one's preceptor or in dedicating offerings to the deities, or when one is doing any auspicious or religious, act." न स्त्रियमवजानीत। नातिविश्वम्भयेत् । न गुह्यमनुभावयेत् । नाधिकुर्यात्॥ न रजखलां न तुरां नामेध्यां नाशस्तां जानिरूपा चारोपचारांनादक्षां नाकामां नान्यकामां नान्यस्वियं नाब्धयोनि ना यानौ नचैत्य चखरचतुस्मथोपवनसशानायतनलिलौवधिहिज- गुरुसुरालयेषु न सन्यायोतिथिषु नाशुचि नाजग्धभेषजो नाप्रणीत- सङ्गल्यो नानुपस्थितप्रहर्षों नाभुक्तवान् नात्यशितो न विषमस्थो न मूत्रोच्चारपीड़ितो न श्रमब्यायामोपवासलमाभिहतो नारहसि व्यवायं गच्छेत् ॥ "One should not disregard one's wife. Nor should one confide too much in her. One should not acquaint one's wife with one's secrets. One should not allow one's wife to interefere in all one's affairs. One should not have sexual congress a woman while she has menstruated, or with one who is ill, or with one who is afflicted with leprosy and other diseases of the kind, or with one that is of disagreeable features or disagreeable conduct, or with one that has no cleveroness, or with one that does not reciprocate one's desire, or with one that loves another, or with one that belongs to a different caste or order. One should not have sexual congress against the order of nature. One should not have sexual congress under the shade of a chaitya tree, or on a ground intended (२१) ·संस्कृतचन्ट्रिका। for a Sacrifice, or on a spot where four roads meet, or in a grove, or in a crematorium, or on a sacrificial altar, or in a tank, lake, or other water, or in a spot where sacred or medicinal plants and herbs grow, or in the house of a regenerate person, or in that of one's preceptor, or in that of a deity. One should not have sexual congress at dawn or in the evening, or on such days of the Moon as have been declared (in the scriptures) to be unfit for such acts, or when one is impure, or when one has not taken a provocative tonic or other medicine, or when one is anxious in consequence of one's not having accomplished what is in one's heart, or when one's heart is not cheerful, or when one is hungry (for not having taken any food), or when one has overloaded one's stomach, or when one has not a level bed to lie upon, or when one is afflicted by the urgings or urine or fæces, or when one is spent by toil, exercise, fast, and exhaustion. . One should not, again, indulge in such congress except in privacy." न सतो न गुरुन् परिवदेत् । नाशुचिरभिचारकर्मचैत्यपूज्य- पूजाध्ययनमभिनिवर्तयेत् ! न विद्युत्खनातवीषु नाभुदितासु दिक्षु नाग्निसंलवे न भूमिकम्ये न महोत्सवे नोल्कापाते न महा- ग्रहोपगमने नष्टचन्द्रायां तिथो न सन्धायो मुखाद्गुरोर्नावपतित मतिमात्न नतान्तखरं न विखरं नानवस्थितपदं नातिद्रुतं नाति विलम्वितं नातिल्लीबं नाताच्चै तिनीचैः स्वरैरधायनमभ्यस्येत् । नाति समयं जह्यात् । न नियमं भिन्दद्यात् । "One should not dispraise one's seniors, or those that are good. One should not, while impure, perform any Vedic act, or worship a sacred tree or any adorable deity, or engage oneself in study. When lightnings appear out of season, when the horizon all around. becomes red as if ablaze with fire, when a conflagration takes place, when an earthquake happens, when a great festival;is going on, when meteors fall down, when the great planets eclipse each other when the ·covetous, with पूर्व कालौनाः कथं दीर्घायुषः। Moon is on the fourth lunation on either half of the month of Bhadra, in the two twilights, without the help of a living preceptor, without guarding against even a single letter falling off, exceeding the proper measure, with a languid voice, with a disagreeable voice, without clearly pronouncing all the words, without avoiding excessive haste, without at the same time avoiding excessive slowness, without abstaining from pronouncing the words with excessive slowness, without avoiding excessive loudness, and without avoiding a voice that is inaudible, one should not. study (the scriptures). Whilestudying, one should not mingle with fellow students, nor should one break the rules one has formed in respect of study)." न नक्त नादेशे चरेत् । न सन्धयाखभ्यबहाराधायनस्त्रीस्वप्नसेवी स्यात् । न वालवृद्धलुब्धमूर्ख क्लिष्ट क्लीवैः सह सख्य कुयात्। न मद्यातवेश्याप्रसङ्गचिः स्यात् । न गुह्य विवृणुयात् । न कञ्चि- दबजानीयात्, नाहमानी स्यात्। न दक्षो नादक्षिणो नासूयको न ब्राह्मणान् परिवदेत् । न गवां दण्डमुद्गच्छेत् ! न वृद्धान् न गुरून् न गणान् न टपान् वाधिक्षिपेत् । न चाति ब्रूयात् । न वान्धवानुरक्तकृच्छाद्वितीयगुह्यज्ञान् वहिः कुर्यात् । "One should not rove in the night, especially in an unknown land. In the two twilights one should avoid eating, study, sexual congress, and sleep. One should not make friendship with children, with men that are old, with those that are with diseases, and with those that are destitute of manliness. One should conquer all propensities for alcoholic stimulants, gambling, and women of ill fame. One should never give out the secrets of others... One should not disregard any one. One should not indulge in annoying others. One should seek to be clever. One should never be niggardly but should practice liberality. One should.cast off malice. One should never speak ill. of Brahmanas. One should never strioke a ·संस्कृतचन्द्रिका। cow with a stout stick. One should never 'censure them that are old, or them that are one's seniors, or them that are united for a common purpose, or them that are ruling chiefs. One should never indulge in harsh speeches. One should not cast off one's friends, or those that are devoted to oneself, or those that render help in seasons of distress, or those that are acquainted with one's secrets." नाधीरो नातुच्छ्रितसत्त्वः स्यात्। नाभृतभृताः नाविश्वधाखजनो नैकः सुखी। न दुःखशीलाचारोपचारी न सर्वविश्वम्भी। न सर्वा भिशनी! न सर्वकालविचारी। न कार्यकालमतिपातयेत् । नापरीक्षितमभिनिविशेत । नेन्द्रियवशगः स्यात् ॥ न चञ्चलं मनोऽनुभ्रामयेत् । न बुद्धीन्द्रियाणामतिभारमादधनात् । न चाति दीर्घसूत्री स्यात् । न क्रोधहर्षावनुविदधीत । न शोकमनु- वशेत् । न सिद्धावौत्सु क्यं गच्छत् । नासिद्धौ दैन्यम् । प्रकृतिमभीक्षण समरेत् । हेतुप्रभावनिश्चित: स्यात्। हेत्वारम्भानताश्च । न कृत- मितवाश्वसेत्, न वीयं जयात् । नापबादमनुस्मरेत् । "One should not be impatient and haughty. One should properly support one's servants. One should inspire confidence in one's relatives. One can never be happy by taking or enjoying anything alone and without dividing it with others. One should not adopt such conduct, such practices, and such usages, as are productive of pain or misery. One should not trust every body, nor should one mistrust every body. One should not always reflect when called upon to act. One should not lose (in hesitation) the opportunity for doing an act. One should not enter the house of an unknown person. One should not suffer oneself to be overmastered by one's senses." नाशुचिरुत्तमाज्याक्षततिलकुशसर्षपैरग्नि जुहुयात्। आत्मान- माशीर्भिरशासनः। अग्निर्मेमापगच्छेच्छरीराद्वायुमें प्राणानादधातु । विष्णु, वलमादधातु। इन्द्रो मे वीर्य शिवा मां प्रविशन्वापः । आपोहिष्ठेतापः स्पृशेत् । दिः परिष्टज्यौष्ठौ पादौ चाभुपक्ष्य मूर्धनि ·y estar a laige 1 खानि चोपस्पृशेदशिरात्मानं हृदयं शिरश्च ब्रह्मचर्यस्नानदानमैत्री कारुण्यहा यहर्ष कृता (THITHUT: entfefai "When the mind becomes restless one should not employ it upon any task. one should not impose a too heavy burden upon one's understanding or the senses. One should not yield to procrastination. One should not act under the impulse of wrath and malice. One should not indulge in too much joy when one's object is accomplished. Nor should one one give way to cheerlessness on the failure of one's object. One should always recollect the origin or cause of one's being. One should firmly believe in the efficacy of causes (as represented by good and bad acts). One shuld commence one's acts under circumstances calculated to give success. One should never deem one's acts (in this world) to have all been accomplished. One should never do anything whose consequence would be the loss of one's manliness. One should never diffuse another's opprobrium. One should first purify oneself by bath and other (purificatory rites) and then make offerings, to the sacred fire, of good ghee, clean rice, sesame seeds, Kuca grass, and mustard seeds. On the completion of this rite one should invoke a blessing upon oneself, uttering the following mantras, viz. -Let not Agni (fire) go out of my body I Let Vayu (Wind) grant me life-breath! Let Vishnu grant me strength! Let Indra grant me energy! Let Civa cause all the waters to enter my body One should then touch water, uttering the mantras beginning with "Apohishta,&c."One should then twice wash one's lips with water and one's feet also. After this one should sprinkle e water on one's head and then sprinkle that element on the sky above the head. After this one should (again) sprinkle water over one's body, the region about the heart, and the head. Daily accomplishing these rites, one should betake oneself to the practice of Brahmacharya, the duty of teaching, and of friendship and compassion, and cultivate cheerfulness, and by these means to acquire tranquillity of Soul." (t: ) 7 ·ब्राह्मणाः । । । अस्मिन् भारतवर्षे वर्णाणां ब्राह्मण: प्रभुरिति व्यवस्थितिबेद- समयात् प्रभृति इदानीन्तनेऽपि सर्वत्र ब वर्त्तते। वेदाधायनशील- त्वात् १ शुद्धाचरणत्वात् २ सततपरार्थ तत्परत्वात् ३ अनेकशास्त्रा- भ्यासिवाच, ब्राह्मणो वर्णेषु श्रेष्ठो जातः । तदा च ब्राह्मणः सर्वेभ्यो विषयेभ्यः परामु खः सन् लोकहिताय नानाग्रन्थान् प्रणीतवान् । मुक्त : पथश्च सम्यक् प्रदर्शितवान् । भारतञ्च समुन्नतिनगशेषप्रान्ते स्थापितवान्। इत्यञ्चामृतानि कार्याणि सम्यादा जगति महती प्रसिद्धि लब्धवान्। पुरा च अवतया ब्राह्मणातिरिता: केऽपि विद्यासु तादृशीं योग्यता न समपादयन् । विद्यायास्तत्त्व ज्ञातु स'ग्रहीतु प्राप्त च ते सम्यक् नायतन्त। शूद्रा विद्याश्रवणादपिन्य षिधान्त, अनधीतविदया अनव- गततत्त्वाः शूद्रप्रभृतयो ब्राह्मणान् देववद् आद्रियन्त। तांश्चेश्वरवत् पूजयितु प्रारभन्त, ते च तेभ्योऽखिलानि पिटदेवसम्वन्धीनि कम्माणि समापयन्, इत्य दिने दिने ब्राह्मणाः खलु विद्याभ्यासे कर्म काण्ड च निपुणतां प्राप्य अन्यानधिकृतवान् । परन्विदानी प्रकाशं नीते मुद्रायन्ने, सर्वबणेषु सम्यक् सम- मधयापितेषु सर्वत्र विदितेषु शास्त्रतत्त्वेषु च कः खलु ब्राह्मणानेव बिद्दत्तमान् मन्यते । को हि नाम मूर्यो देवस्थाने निरक्षरं ब्राह्मणं पूजयिष्यति। सम्प्रति तु अधमवतीनां शूद्राणां जीविकामधीकृत्य ब्राह्मणो हि जीविकां निर्वाहयति। कृचित् स पचति, कृचित् सेवते, कृचित् लौहशकटवम नि "पानिपाड़े" इतानाम्ना जलमुवहति,भैल्य ण दिनानि सम्पर्णानि ·प्रवेशिकापनास्तदुत्त्वरादर्शाश्च । यापयति, स्थानात् स्थानं वापत्राणि नयति, एवमेकोनविंशतितमें ख्रीष्टीयेऽब्दे नान्यानि ब्राह्मणानां पृथक् कार्याणि दृश्यन्ते । "वेदानधीत्य वेदो वा बेदम्वापि यथाक्रमात् । अवित त ब्रह्मचर्यो रहस्थाश्रममाविशेत् ॥" इत्यस्मिन् स्थाने पुस्तकानि पुस्तके पुस्तकं वा समाप्य “कच- हाश्रम" माविश्य गोदानादिग्टह्यकर्मस्थाने मुग्धान् ग्राम्यान् मिथ्याप्रलापैवञ्चयेदिति व्यवस्था सर्वत्र व प्रचलिता इति । काव्यतीर्थ : शिवशङ्कर शम्मा । वि, एल, कलेज, वांकीपुर । । प्रवेशिकाप्रश्नास्तदुत्तरादर्शाश्च। लाहोर-विश्वविद्यालयस्य । खौटियाब्द: १८९३ । of पटुः V. Write down the passive participle (H) of fag and भुज the comparative & superlative degrees and मृदु: with ईयस् and इष्ठ and the abstract nouns of and वच with for Answer, भिद् धातोः तप्रत्यये कृते भिन्न इति शब्दः भुज भुती पटु शब्दात् ईयस ... पटीयस इति शब्दः तस्य प्रथमैक वचने पटीयान् इति । पटु शब्दात् इष्ट प्रत्यये कृते पटिष्ठ इति शब्दः तस्य प्रथमैकवचने पटिष्ठः इति । मृदु शब्दात् ईयस प्रताये कृते सदीयस इति शब्दः तस्य प्रथमैकवचनं वदीयान् इति ।

·वृद्धाः इदं ग्रामे वसन्ति स्म। ईश्वरप्रसादेन मेलो शो न इयम् ।
संस्कृतचन्द्रिका।
मृदु शब्दात् इष्ठ प्रत्यये कृते नदिष्ठ इति शब्दः
तस्य प्रथमैकवचनं वदिष्ठ इति ।
मुच् धातो: क्ति प्रताये कृते मुक्ति इति शब्दः
वच
उक्ति
VI. Re-write the following sentences correcting the
mistakes:-
रामो तस्य सह वनं जगाम। दीनस्य प्रति दया उचितम् ।
दरिद्र वस्त्र देहि। पापात्मनां सङ्ग परितक्त् साम्पतम्। सहस्राः
Answer.
राम स्तेन सह वनं जगाम । दीनं प्रति दया उचिता। दरिद्राय
वस्त्र देहि। पापात्मनां सङ्गः परितात' साम्प्रतम्। सहस्र वृद्धाः
अस्मिन् ग्रामे वसन्ति स्म। ईश्वरप्रसादेन में क्लो शो नायम् ।
VII. Translate into Sanskrita.
वोह कानों का वहरा है। मेरा भाइ घोड़े पर से गिर पड़ा
और गिरते ही मर गया। राम ने रावण को तीर से मारा।
उसने मुझे नमस्कार की और कहा की ऐसा करणा तुम्हे उचित
नही है। विद्या से अज्ञानरूपी अन्धकार दूर होता है।
[दीर्घवादस्य प्रश्नस्य अंशमात्रं परिग्टहीतम् ।]
Answer
असौ कर्णाभ्यां वधिरः । भ्राता मे अखात् पपात, पतित एव
रामः शरेण रावणं निहतवान् । स मामभ्यवीवदत्,
अब्रवीच्च न भवतः, एतत्करणमुचितम्। विद्यया अज्ञानरूपं
तमः निराक्रियते ।

·संस्कृतचन्द्रिका।
अरेरे मन्दारद्रुम! सहजमेतत्वनुचितम्, हतीभूतो रक्षयपरमपरेषां फलमपि ॥ ३८॥"
श्रीश्रीदुर्गा ।
शरणम् ।
(१८१५ शाकाग्रहायणमासस्य ।)
श्रीश्रीगणेशाय नमः ।
शिवादीनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिव ।
मायाबलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिवसुन्दरी ॥
उनट-श्लोकाः।
"विश्वम्भर ! भरास्मान् वा, विश्वस्माद्दा वहिष्क रु ।
अथ पक्षयाभावे त्यज विश्वम्भरात्मकम् ॥ ३५॥"
"अस्मान् विचित्रवपुषश्चिरपृष्ठलग्नान्, कस्मादिमुञ्चसि विभी! यदि मुञ्च मुञ्च ।
हा हन्त कैकिवर! हानिरियं तबैव, गोपालमौलिमुकुट भविता स्थिति नः ॥३६॥"
"प्रीषितेन भवता स्फटीकता हन्त नाथ ! रलवीरभिन्नता ।
अद्य ते यदलयोऽरितां गताः, सत्यमेव यदवादि धीमता ॥ ३७॥"
"नहि छायादानैः पथिकजनसन्तापहरणम्, फलैब्बा पुष व्वा न सुरमनुजप्रौननमपि
"अग्निकोणं गतः सूर्य: शीते सङ्क चितं दिनम ।
लीनी वद्भिः स्त्रिया: क्रीड़ राजन ! नि:खस्य का गतिः ।। ३६ ॥"
"बिभीषयति शीतलं जलमहिबपुष्वानिव,
प्रलोभयति कामिनौस्तन इवास्तधूमोऽनलः ।
सुतात्मज इव लिषी दिनमणे: मुखाकुर्वते,
कुटुम्बकटुवागिव व्यथयते तुषारऽनिलः ॥ ४०॥"
"ताम्बूलं तपनस्त लम् तुला तनी तनूनपात् ।
हेमन्त ये न सेब्यन्त ते नरा विधिवञ्चिताः ॥ ४१॥"
7

·HAPNAEERNMait उन्मत्त-मद्यपायि-छिन्नपुच्छ-कौटदष्टदुष्टवानरः । हे वालका: ! किञ्चित् प्रीणयितुं श्रीमत: विचित्र चित्रमेक विलोकयितु प्रयस्यामि। किन्तु अभूतपूर्व मनसाप्यननुमेयं तथा- विधमङ्कयितु चित्रं शतोऽस्मि नवेति सम्यक् सन्देहमवगाहते मे मनः। यदि कदाचित् चिन्मयमानन्दमयं परब्रह्मापि ध्यातु हृदयं शन यात् तथापि चिकीर्षितं चित्र' चिन्तयितुं मनोऽपि मै चपलं पलायते। चिन्तयन्तु तावद्भवन्तः श्रीमन्तः। एकतो वानर एव प्रकृत्या चटुलः, स चेत् उन्मत्तश्च यदि मद्य पिवेत्, पीतमद्यश्च यद्यसौ भृङ्गरोले (१) र्दश्येत, तदासौ वानरः कथंकारं तदवस्थो वर्णयते । तथापि यतिष्ये। अस्ति दक्षिणापथे किष्किन्धानाम महारण्याणी, तन कोटराक्षो नाम राजवंशीयः कश्चिदानरराजः प्रतिवसति। रामदासनामक स्तस्य नन्दन आसीत्। तस्मिन् तदेकपुत्वस्य कोटराक्षस्य अतीव नेहः समजनि। रामदासस्य वानरस्यापि वालखभावसुलभं चापल्यं समधिकं शुशुभ। किन्तु चापल्ये सञ्जातप्रश्रयः स वाल्यमति- क्रान्तोऽपि न तसिस्मार। प्रतुपत अतिमात्र तस्य चापल्यं व्यवद्धत। वालचापल्य तस्य यौवनेऽप्यनिवर्तनात् क्षिप्तलक्षणव न परि- णतम् । अन्ये च वानरवालका स्तं “क्षिप्तक्षिप्त" इति प्रदत्तकर- तालं विगुणमुन्मादयन्ति। रामदासोऽपि क्रोधोन्मत्तः कञ्चित् भक्षयितुं चेष्टते, कस्यचित् ग्रहं दहति, वृक्षं वा पातयति फलानि वा अधः क्षिपति। कोटराक्षस्य तत्पितुः सौजन्यात् कियन्ति (१) भीमाल्' इति यस्य प्रसिद्धिः ।।

·उन्मत्त मद्यपाधि-छिन्नपुच्छ-कोटदष्टदुष्टवानरः । दिनानि प्रतिवेशिनो वानरा रामदासस्य दौर्जन्य तितिक्षाञ्चक्र: । किमधिकं एवं प्राणिन एव नासन्, यस्य खलु पश्चात स न प्रददौ कठिनीम् । परिशेषे च नितरामसहमाना स्त पादप्रहारण, मुष्टि- पातेन, कर्णमई नेन, अईचन्द्र ण, चपेटाघातेन च तमादत्तुं मारेभिरे । कोटराक्षस्तु सदा समुहिग्नः पुत्तप्रकृत्या, तं पठनाय विद्यालये प्रदत्तवान् । अयमेव दुष्टं विनेतुं प्रथमोपायः । पठित्वा च कियन्ति दिनानि शास्त्र, चोरयित्वा च गुरुधनं विवदमानश्च विद्या- र्थिभिः लब्धप्रहारश्चासतत् अप्राप्तमाधुर्य्यश्च समाप्य पाठं इरेज़ि पठितु प्रवृत्तः। तत्रापि प्रीतिमलभमान: पारस्य, क्रमशः वङ्गीयं व्याकरणं, न्याय, धर्मशास्त्र, काव्यमलङ्कारं चरमे च योगशास्त्र- मध्य तु प्रवर्त्तमानः एव किञ्चिदाघ्राय न्यत। सखल्वात्मानं सर्वशास्त्रदर्शीति मन्यते स्म, किन्तु सर्वत्र व प्रहारं सुलभमलभत सम्यक, तथापि चापल्यं तस्यान्वपि नानतां न प्राप्तम्, परन्तु किञ्चित् किञ्चित् नवनवमुद्भूतम् । तथापि तस्य पिता तमुपसान्वयितुं द्वितीयमुपायं विवाहमचीकरत्। तत्रापि दुश्चेष्टया स श्वशुरग्टहे श्यालकात् प्रहारमापादि। दुष्टवालानां कश्चिदध्ययनेन साधूभवति कश्चित् विवाहेन । ताभ्यामपि हेतुभ्यां यो न दौजन्याविरमति स पितुर्मारणात् परं परिवारादीनां भरणे सन्त्रस्तः सुजनीस्यात् । कोठराक्षस्त तीयमु- पायमपेक्षमाणो दिनान्यतिक्रामति । क्रमशस्तु कोटराक्षस्तीन- दुःखेन पुत्तमूर्खताजातेन सह शमनसदनं जग्मिवान्। ततो राम- दासो राज्यभारं जग्राह । तदा तस्य सुहृदो यूथनष्टाश्चत्लारी वभूवुः । तेषामेको वेत्रलतया चित्रितपृष्ठः कारामुक्तचौरः। द्वितीयः पारदारिकश्छिन्न ककर्णः। हावपरौ मदापायिनौ। प्रथमन्तावत् रामदासः धूमवर्तिपाने (१) शिक्षा प्राप, ततस्तामुकूटम्, ततः * काठी इति यस्य प्रसिद्धिः (१) चुरट, इति यस्य प्रसिद्धिः । ।

·संस्कृतचन्द्रिका। शक्राशनम्, (१) पीतवान् । एकदा पीत्वा च निर्भरं शक्राशनं दर्गेऽपि पूर्णचन्द्र व्योन्नि उत्तुङ्गमातङ्गतुरङ्गांश्च ददर्श, जहास चानिमित्तम्, तत्रानुभूय निरतिशयमानन्द ततोऽपि सुखाकर मद्यपातु शिक्षितवान्, एवं मदापानोपकरणं तावदूराचरणं किञ्चिदपि नाबशिष्टमकरोत्, तेन हि पिटवित्तमशेषं नि:शेषितम्, चरमे च पितूरोपितं रम्भाफलञ्च भुक्ता भोजयित्वा चान्यान् मदा- वन्ध न् तदनं व्यकीणात्। एबं दिनेषु गच्छत्सु रामदासस्य पवित्रहृदये धर्मप्रवृत्ति हूंढौके, विचार्य च युक्तमा तन्त्र ति हिन्दु धर्मास्य पैत्रिकस्य विज्ञाय निःसारत्वम्, भूत्वा च "देवीमिव विवीं प्रणयिणी परिणेथामि" इतावं मनसि आशादासं खीष्टधम्मा मूत्रितपैत्रनामकः “आर, डि," नाम दधार । तत्रापि विवीमुद्दोढ़ शतकहलः प्रहारमाप। तत्र च मनोरथसाधने वञ्चित: शाखायाः शाखान्तरमिव तस्मात् अद्वैते ब्रह्मणि निविशमानो ब्राह्मधर्म जग्राह । तञ्च धर्मा यथेच्छाचरणात् गुरुपुरोहित रजकनापितहस्तमुक्ताश्च ससुखाकर मैने । किन्तु तमपिधमा वहुविलासवस्तुसापेक्षं वह्वर्थसाधनञ्च दरिद्रः सः केनापि कारणेन तन लब्धप्रहारच "आर, डि, वानरः” तत्याज। आददे च तान्त्रिकमतं वीराचारम् । जहौ च पश्वाचारम् । तत आरभ्य स “रामादास:" शक्तिमुपासीन: पूर्णाभिषिक्तश्च त्यतपशुत्वो ब्राह्मणीवभूव । दधार च यज्ञोपवीतम्। दीक्षयामास च गुरु- वृत्तिको वहन् वानरान् । लेभे च दक्षिणां मदाक्रयमूल्यानि च । वीरभावेन सतभैरवीचक्रः चक्र खरः सः शक्तिपतिभ्यः प्रहारं प्राप। क्रमिकोनत्या च रामदास: ब्रह्मचारीवभूव । अटाट्याञ्चक्र (२) च धर्मप्रचार व्यपदेशेन देशान्तरम्। ब्रह्मचारिणो वसनं कषाय- मावश्यकम्, बिलांषिता च निषिद्धा लिन ढाकानगरीजातं सूक्ष्मपटञ्च (१) गाजा इति यस्थ प्रसिद्धिः । (२) पुनःपुनरटति बङ ।

·उन्मत्त-मद्यपायि-छिन्नपुच्च कोटदुष्ट वानरः । १७३ गैरिकद्रबरञ्जितं वासः । तथाविधरञ्जितेनैव वाससा कञ्चु को(१)अङ्ग, लित्र' (२) उपपादत्राणञ्च (३)। मृगचर्मणा कारिते च उपा- नही पर्याधत्त। यदासौ रामदासः दण्डायमानः सदसि दिवसे धर्म व्याचष्ट, तदा मन्यते लोकैः सत्यमेव साधुरयं मूर्तिमान् धर्म इति । एकदा वक्त तो समाधाय सहवन्धुभि चतुर्भिामान्तरं प्रविश्य रहसि रात्री नागरवेशधारी कन्दर्प इव धृतशरीरः यावत् रमणीमेकां धर्मामुप- दिशति, तावत् तत्रत्तारधार्मिकैः उत्तमं मध्यमञ्च स प्रजङ्ग, लाङ्ग लञ्च तस्य चिच्छिदे। एवं तत्राजितधर्मप्रहारः स रामदासः तथापि वीरभावेन ब्रह्मचर्य न तत्याज। तदाप्यसो रात्रिन्दिवं सुरादेवी सिषेवे। तेन प्रमादान् स्थानास्थानमविचारयन्नतीवोत्प्लवमान: कदाचि- दात्मानं लदप्रणाल्यां कण्टकैः पूर्ण वा गर्ने पातयति, अखादा वा धुस्त रादिफलं खदते, देवविग्रहं वा मूत्रणाशुचीकरोति । तेना- ल्य नैव दिवसेन प्रोद्दाममुन्सादमापनो (४) यदाचचार तन्न वर्णयितु शक्यते। एवं वहुषु देशेषु लब्धप्रहार सः सञ्जात बैराग्यो वैष्णवः परम- भागवतो वभूव । तथा च- "वैदैबिहीनाश्च पठन्ति शास्त्रम्, शास्त्रण हीनाश्च पुराणपाठाः । पुराणहीनाः कृषिणी भवन्ति, भ्रष्टास्तती भागवता भवन्ति ।।" इति विष्णुसंहितायां श्याध्याये। अथैकदा रामदासः अतीवोन्मादग्रस्तः वनेषुद्दामं लवमान: । (१) जामा इति यस्य प्रसिद्धिः (२) दस्ताना इति यस्य प्रसिद्धिः। (३), इष्टकिं इति यस्य प्रसिद्धिः । (४) तथाच वैद्यके---"विरुद्धदुष्टाशुचिमीजनानि प्रधर्षणं देवगुरुद्दिजानाम् उन्मादहेतुर्भयहर्षपूवी मनीऽभिधातो विषमाश्चेष्टा ॥"

·संस्कृतचन्द्रिका पुरतो दृश्यमान भृङ्गरोलकुलायं पक्ककण्टकिफलमिव मन्यमान: यावत् वभञ्ज तावदसंख्यैः हुशारघोषै गारोले भृशं दष्टः सन् एवमेव उच्च रुत्पुल्ल याञ्चक्रे यत् समीपवर्तिनि कूपे विश्वात्मानं प्राणान् सुमोच। तथा च---- एकती वानरश्चासौ उन्मत्ती मद्यपस्तथा । दष्टश्च गरीलैः स क इवाहत उद्भवेत् ।। प्रहार: एव अधुना पाठकानां हृदये खत एवोद्भवितु शक्यते, महान् प्रश्न एकः। सइंशीयः रामदासः इत्थकारं प्रहारं कथशारं सोढ़बान जीवितबांश्च इति। तत्रायं सिद्धान्तः। भवतु भद्रवंशीयः किन्तु यस्य खलु चेतसि एवमभिलाषो जायते मया कुक्कत्यमनुष्ठे यम्। तच्च कुक्कत्य निश्चयेन प्रहारसापेक्षम्, अत: पूर्व प्रहारस्वादनमावश्यकम् । कुकम्मण: परिपक्कफलं सुमधुरम् । रामदासोऽपि तदेव सम्यक् विचार्य आदित एव प्रहाराभ्यासे आत्मानं शिजितमकरोत् । अस- कृत् प्रहारेण रामदासस्य पृष्ठे स्थ लतरः कोणासोजातः, तत्र प्रहार- लाभ तस्यातीवानन्दः समजनि। प्रहारालाभ एव तं दुःखाकुरते स्म । का वार्ता तस्य प्रहारान्मरणस्य । यथा मेषक्रीड़नकारी मुगरण प्रहृत्य मेषघाटां कटिनीक्रियते क्रमशः। तेन हि मेष: मुण्डाघातेन पीठमपि पाटयति न च घाटा व्यथयते । यथा च मद्रराजदेशीया ऐन्द्रजालिका: गुरुतरशिलाखण्ड सुदूरमूत्क्षिप्य बक्षसा वाहुभवां पृष्ठेन च सावन राति न कामपिव्यथामनुभवन्ति। द्वितीयोऽपि प्रश्न एवमुदे सम्भवति । न कथं रामदासेन पुनः पुनः प्रहृतेन अपमानोऽनुभूयते स्म । ।

·नालिकास्वम्। १७५ तचायं सिद्धान्तः। अद्वैते ब्रह्मणि परिनिष्ठितः, स रामदासः समग्रगीताग्रन्थस्य समाकृष्य सारम् । "मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यी मिचारिपक्षयोः ॥" अयमेव श्लोकः कण्ठस्थीकत इति, अनुससार च तन्मतमिति । नालिकास्त्रम् । (पूर्वप्रकाशि तात् परम् ।) --- पुरास्माभिर्नालिकास्त्रस्याकतिकार्यादिकं विज्ञापयितु प्रसङ्गतो गोलकाग्निचूर्णादीनां ( १) नामान्यभिहितानि । गोलकाग्नि- चूर्णे तु नालिकास्त्रस्य प्रधानतमाङ्ग भवत इत्यत्र बहनामैकमत्य- मस्ति । अतः पूर्वमेवास्माभिर्गोलकानाञ्चाधुनातनैः सह सौसादृश्य विज्ञापनार्थं सीसकादिधातूद्भवत्व लक्ष्यप्रयोगादिकञ्च तेषां यथा शक्ति शास्त्रप्रमाणतः प्रदर्शितम्। ईदानीमग्निचूर्णविधानप्रक्रिया- दिकञ्च प्रदश्य आUणामस्वाङ्ग समुन्नतिं विज्ञापथितु प्रयतामहे । शुक्रनीताताग्निचूर्ण विधानप्रणालीमवगम्य स हि नालिकास्त्रस्य प्राचीनत्व स्वीकरिष्यन्तीति सुदृढ़ मन्यामहे । यथा शुक्रनीती।४।७।२०१-२०२। "सुवचि लवणात् पञ्च पलानि गन्धकात् पलम् । अन्तर्धूमविपक्वार्कस्न ह्याद्यङ्गारत: पलम् ॥ शुद्धात् संग्राय संचूर्ण मम्मौल्य प्रपुटत् रसैः । याणां रसीनस्य शोषयेदातपेन च । पिष्टा शर्करवञ्च तदग्निचूर्णं भवेत् खलु ॥" स (१), गीला, बारुद इति भाषा।

·१७६ संस्कृतचन्द्रिका। अग्निचूर्णं निरूपयति सुवर्चि लबणादिति। सुवचि लवणात् ( १ ) पञ्चपलानि विंशतोलकपरिमितसुवचि लवणमित्यर्थः । गन्धकात् पलं तोलकचतुष्टयपरिमितं गन्धकमित्यर्थः। तथा अन्त- धूमं सधूमं यथा स्यात् तथा विपच्या दग्धा ये अर्का (२) स्नुह्यादयः (३) आदिपदेन एरण्डादयः। न तेषामगारतः अङ्गारात् शुद्धात् अविमिश्रादित्यर्थः । पलं संग्राह्य, सञ्चय तथा सम्मील्य सवाणि एकत्रीकृत्य न हीनामर्काणाञ्च रसैः तदुद्भवक्षीरैः प्रपुटेत् पचेत् । ततो रसोनस्य ति कर्मणि षष्ठी पाकेन क्षीणरसमित्यर्थः। आतपेन रौद्रेण शोषयेत् । अनन्तरं चेत् सर्वं शर्करावत् पिष्टा संचूण्य एकत्र स्थापयेदिति शेषः । एतदेव अग्निचूर्णं तदाख्यया प्रसिद्ध भवेत् । प्रकारान्तरणैतविधानं यथा तत्र व ४।७।२०३। "सुवचि लवणात् भागाः बड़ वा चत्वार एक वा । नालास्त्रार्थाग्निचूर्णे तु गन्धाञ्जारौ तु पूर्ववत् ॥" नालास्त्राणामर्थे यदग्निच णं तस्मिन् सुवचि लवणात् षट् बा चत्वार एव वा भागा नियोक्तव्या इत्यर्थः। गन्धाङ्गारौ गम्भकानि अङ्गाराश्च पूर्ववत् पलपरिमितावित्यर्थः। एतत् प्रक्रियासमुद्भत- मग्निच णं नालिकास्त्र प्रयोगोपयोगि भवतीति पूर्वात भिन्नतर- मित्यर्थः। प्रकारान्तरेण यथा तव ।४।७।२०६-२०८। "अङ्गारश्च व गन्धश्च सुवचि लवणस्य च । शिलाया हरितालस्य तथा सौसमलस्य च ॥ हिङ्गलस्य तथा काण्डरजस: कर्प रस्य च । जतुनील्यीय सरलनियासस्य तथैव च ॥ समानाधिकरंशेरग्निचूर्णान्यनेकशः । कल्पयन्ति च तद्विद्याश्चन्द्रिकामादिमन्ति च ॥" 64 (१) सोरा, इति भाषा। (२).आकन्द इति भाषा: (.) मनसा इति भाषा।, ·१७७ नालिकास्त्रम् पुनश्चाग्निचूर्णभेदान् निरूपयति अङ्गारस्थ त्यादि। अङ्गारस्य अवक्षादिसमुत्पन्नस्य त्यर्थः । तथा गन्धस्य गन्धकस्य, तथा सुवचि- लवणस्य सोरा इति प्रसिद्धस्य, शिलायाः प्रस्तरस्य, तथा हरितालस्य, तथा सीसमलस्य, तथा हिङ्गलस्य, तथा कान्तरजस: लौहच संस्थ, तथा कपूरस्य, तथा जतुनः, तथा नील्याच, तथा सरलनि-सस्य सालरसस्य समैः नानैरधिकैश्च अंशयथानियमं प्रयुक्त रित्यर्थः । अनेकशी बहुविधानि चन्द्रिकाभादिमन्ति ज्योत्स्नाप्रभादियुक्तानि अगिच नि, तद्विद्यास्त घु, विद्या येषां तादृशास्तदभिज्ञा इत्यर्थः कल्पयन्ति कुर्वन्ति ॥ एतेन नानाविधवर्ण प्रकाशकाग्नि पूर्ण विधानमुक येनाधुनिका नानाविधानाकाशध पान् रचयन्ति । अग्निचूर्णसम्बन्धीन्य तानि बचनानि समालोच्यावलोक्य च नालास्त्रप्रवेशनादिरूपं तत्काय, के न गतसन्द हाः स्वीकरिष्यन्ति आर्याणामधुनातनवन्दुकादिसदृशं युद्धास्न नासीदिति। अपि च बहुभिः पाश्चात्यपण्डितैरपि स्वकतग्रन्थनिचयेषु प्रमाणीकृतम्, यदत्र भारतवर्षे प्राचीनराजदुर्गादिषु बहनालिकास्त्र सज्जीकृतमासी- दिति । अद्यापि च कतिपयेषु भारतप्रदेशेषु सुहत् सुदृढ़ बहना- लिकं विद्यमानं पूर्वेषां यशोविभूति सारयति । ये तु अनुसन्धित्- सवस्त हि तविषयालोचनयात्मानं सुखी कुर्वन्तु । यथा अधुनापि महाराष्ट्र देशान्तर्गतविजयपुरै नगरे १२६० मोनकपरिमितमतीव वृहत् वृहन्नालिकमेकम्, द्वितीयञ्च पूर्ववङ्ग ढाकानगयां बहत्तरतालतरुवत्, हतीयन्तु मद्रराजदेशे “रायचूर- नगरे चतुई शहस्तपरिमितम् वृहन्नालिकम् विराजते, तच्च यवन- राजैः कारितमिति.. चक्षुषा दृष्टा करेण च स्पृष्टा गुरुतरभाराय- माणम् हृदयसंशयमप्रनुदन्तु । अत्न केचित् प्रत्ययतिष्ठन्ते। पुरा चेदायाणामतादृशमं स्तमासीत् (२३) ·संस्कृतचन्द्रिका। । तदा कथं नु तस्यावनतिर्जाता ? यदस्त्रवलेनैवाधुनातनन्टपतयो जयैषिणो भवन्ति, यदस्त्रमेवाधु ना सास्त्रेभ्यो वरतिमि सर्ववादि सम्मतम्, यदस्वप्रयोगमृते न कोऽपि विजयी भवितुमर्हति, जय- प्रदास्त्रनानि कीर्तिते यदस्त्राभिधानमेव प्रथमं भवति, किं वहुना यदस्त्रवलेनैव सर्वास्त्रगर्वः खर्चीकृतः । कथं नु तादृशास्त्र स्थाव- नतिः सम्भवपरीति ? पुरातनशास्त्रादिषु धनुरादीनां प्राधान्यमेव श्रूयते न कुत्रापि नालिकास्त्रस्य ; अतः सुस्पष्टतयावगम्यते, यद्येतादृशं सकलायुधगर्वहरं किमपि पुरास्थास्यत् तदा निश्चितमेव तत् धनुरादीनां यशस्तिरस्कुर्चत् निखिलायुधशिरोमणित्वमलभिष्यतेति । अनाभिधीयते, सत्यमेवेदं भवितुमर्हेत् यद्येतस्य धनुर्वेदलब्ध- मान्विकास्त्रेभ्यः श्रेष्ठता ज्ञायत। न खलु आर्याणामस्मिन् नालि- कास्त्र तादृशी बुद्धिर्जाता। तस्मिन् समये तु नालिकास्त्रात् प्रभूत- वीर्याणि वन्यस्त्राणप्रासन् यान्यधिगम्य ते नालिकास्त्रं तुच्छमेव मेनिरी, अधर्मयुद्धार्थञ्च जज्ञिरे। निरस्तपादपदेशे एरण्डवृक्षस्येव, अन्धतमसाच्छन्ने खद्योतिकाया इव इदानीमस्य यशोविस्तार इति भन्यामहे। यद् भवतु भूयताम्, आया: खलु कूटयुद्धव्यवहार्यतयास्त्रेऽस्मिन् वीतश्रद्धा आसनित्यत्र नास्ति कोऽपि सन्द हावसरः । नालिकास्त्रन्तु आसुरिक कूटयुद्धव्यवहार्यञ्चति प्राचीनशास्वादवगम्यते । धर्मयुद्ध- तत्परा आर्यास्तु न कदापि कूटयुद्धेन शत्रुनिपातंने सयत्ना बभूवुः । यदि च ते कदापि कार्यवशात् नालिकास्त्रप्रयोगपरा आसन्निति दृश्यते, तथापि न ते धनुरादिष्विवैतस्मिन् प्रणयिनो बभूवुरिति सुधी- भिबिचिन्ताम् । दानवगुरुशुक्राचार्य कृतनीतिसारस्य सविस्तार- वर्णनदर्शनादस्त्रस्य तस्यासुरिकत्वे न कश्चिदपि सन्देहः । भारतेऽपि अस्य अधर्मयुद्धव्यवहार्यता यते। यथा, द्रोणपर्वणि १८७1८-१३ । महा- ·भालिकास्त्रम्। "शुद्धात्मानः शुद्धवत्ता राजन् स्वर्गपुरस्क ताः । आर्ययुद्धमकुबन्त परम्परजिगीषवः ।। शुलभिजनकमाणो मतिमन्ती जनाधिपाः । धर्मयुद्धमयुध्यन्त प्रेप्सन्ती गतिमुचमाम् ।। न तत्रासौदधर्मि मशस्त्र युद्धमेव बा। न तन कर्णी नालीकी नालितो न च वस्तकः ॥ न सूची कपिशी नाव न गवास्थि गजास्थिकः । इधुरामौत् न संशिष्ठी न पूतिन च जिह्मगः ।। ऋजून्य व विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् । मुयुद्ध न परान् लोकानीप्सन्तः कौनि मेव च ॥" एतान्यालोय मनसि एतादृशी धारणा जायते यदाव्णा- मश्रद्धव नालिकास्त्रस्यावनतिकारणम् । परन्तु स्थिरबुद्धया समालोच्य वयं सकलशूरविनाशकरं निखिलशस्त्रास्त्रविज्ञानहरं भारतयुद्ध- मेवात्र मुख्य कारणमिति मन्यामहे। कुरुक्षेत्रयुद्धावसानात् परं विजिगीषाभावात् का कथा नालिकास्त्रस्य तादृशप्रचण्डप्रतापं निखिलास्त्रगर्वहरं धनुर्खेदाधिगम्यमान्द्रिकास्त्रस्यापि वीर्य तिरो- भूतम्। अधुना पुन: कालवशात् विज्ञानशास्त्रानुशीलनदक्षाणां पाश्चात्यधीराणां बुद्धिवलेन नालिकास्त्रस्य विविधरूपेण संस्कारी जातः । न जाने कदा पुनः सात्त्विकबुद्धियोनिमान्द्रिकस्य समुन्नति- भविष्यति। निखिलपरिवर्तनपटुः कालरूपी भगवानेवान प्रमाण- मित्यलमतिविस्तरेणेति । श्रीनन्दलाल शर्मा विद्याविनोदः ।

·पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः? ( पूर्वप्रकाशितात् परम् । ) पञ्चपञ्चकामुद्दिष्ट मनीहतुचतुष्टयम् । इन्द्रियीपक्रमऽध्याये सहत्तमखिलेन च ॥ स्वखवत यथीद्दिष्ट यः सम्यगनुतिष्ठति । स समा: शतमव्याधिरायुषा न विमुच्यते ॥ नृलोकमापूरयते यशसा माधुसम्मतः । धम्मावति भूतानां बभुतामुपगच्छति ॥ परान् प्रकृतिनी लीकान् पुण्यकमा प्रपद्यते । तस्माइ त्तमनुष्ठे यमिदं सञ्चण सर्वदा ॥ यज्ञान्यदपि किञ्चित् स्यादनुक्तमिह पूजितम् । छत्त तदपि चाय ! सदैवाभ्यनुमन्यते ॥ इति चरकसंहितायां इन्द्रियोपक्रमणीयनामकोऽष्टमाधधायः । "In this Lesson on the Analysis of the Senses have been indicated the five Sense and the several aggregates of five that appertain to them, the Mind, and the four (principal) causes (of disease and its reverse ); and good or righteous conduct in all its details.. That man who duly:practises that course of good conduct which has been indicated (in this Lesson) remains hale for a hundred years and is never cut off before the allotted period of human life runs out. Honored by the righteous, such a man fills the world of men with his fame. Possessed of a righteous soul, he wins the friendship of all creatures. Of virtuous acts, such a man (when he departs from this world) attains to those regions (of felicity) hereafter that belong to the righteous. Hence, every one should always observe the course of conduct pointed out above. If there be any laudable practice that has not been mentioned in the above enumeration, that also is approved by the son of Atri." एवं सुश्रुत संहितादौच सदाचारस्य आयुर्विद्धि हेतुल्बमुताम् नहविस्त तभिया नोच तम् ।

·पूर्वकालिनाः कथं दौघीयुष: ? सदाचारस्तु सम्यगारोग्यसाधनम्, दीर्घजीवनकारणञ्च, इति स्म तयः वैदयकसंहिताश्च प्रमाणं दर्शिताः। अतीवगभीरार्थत्वा- त्तावदस्य विषयस्य क्षोदीयस्यानया पत्रिकया सम्यक् स्पष्टीकरणं नैव सम्भावाते। अतः किञ्चिदुदीर्यते। उक्त श्रावणमासीयसख्यायां मानवं प्रमाणम् “आलस्यादन्न- दोषाच्चमृताविप्रान् जिघांसतीति” तत्रालस्यं मृतुकारणं मृतुप- जनकरोगकारणञ्च प्रथमं व्याख्यायते । आलस्यन्तु तमोगुणधर्मः (१) तमसस्तु मारणी शक्तिः प्रसिद्धा। तमोगुणमयत्वादेव देवो हरः सव्र्व संहरति । तमोगुणमहिम्ना आलस्य मुदेति, आलस्यान्निद्राति, निद्रया च समधिकया निखासदैर्ध्यात् संख्याधिक्याच्च प्राणाः क्षीयन्त, (२) प्राणक्षये च मृतरुपतिष्ठते । अपिच । साक्षान्माभवत्वालस्य मृतुकारणम्, परन्तु परम्परया- वश्यमेतदनीकर्तवाम् । तत्रैकमुदाहृत्य दर्शयामि। यदि कश्चिद्राह्मण: आलस्यपरतन्तः प्रमादान् वा सन्धयां त्यजति, त्यजति च तदङ्ग प्राणायामम्, तदा स रोगैराक्रमाते, म्रियते च झटिति। प्राणायामेन चाशेषदोषा दह्यन्त वपुः पुष्णाति, रोगाश्च (१) तथाच गीता । १४ । ८। "तमवज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तनिवनाति भारत! ॥" (२) तथाच पवनविजयस्वरोदये । "देहादिनिर्गती वायुः खभावाहादशाङ्गलिः । गायने भीड़पाङ्ग ल्यी भोजने विंशति स्तथा ।। चतुर्वि'शांगुलि: पान्थे निद्रायां चिंशदङ्ग लिः । मैथुने षट् चिंशटुक्त व्यायाने च ततोऽधिकम् ।। स्वभावेऽसय गते मूले परमायुः पूषाईते । ऑयुःक्षयोऽधि के प्रोतो. मारते चान्तरीदते ॥"

·ASANA १८२ संरहातचन्द्रिका । विनाश्यन्ते, किमधिकं मानवा अपि देवदेहाः क्रियन्त । कथमिति ? कथ्यते, मनः प्रणिधीयताम् । सततमेवास्मान् विहाराहारवापदेशेन अनुसरति ब्याधिम॑तुश्च । भोजनद्रवेण साई प्राणनाशकमपरिमितं वस्तु प्रविशत्यस्माकमन्तः। वृक्षादिभाः निशि निःसरति वायुविशेषो मृतुादायकः। प्रविशति च नासावत्मना प्राणिनामभान्तरे। अतएव मनुनोक्तम्- "रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ।” प्राचुर्येण बंश विटपिभाः तिन्तिडीतरुभाश्च स बास्यवायुनि:सरति। प्रताक्षतस्त- दवलोक्यताम् वशतिन्तिडीतरुतले अमरी अपि दूबा नाङ्गुरायते, तत्रत्या मृदश्च अलरूपेण तेजसा भृशं दान्त इति। सुतरां राह- स्थानामस्माकं पर्यटनस्थापरिहार्यतया तथाविधदुष्टवायुः प्रवेष्टु- मभान्तर सम्भवत्येव। एवं विषाक्ता: पार्थिवादीनामपि,परमाणव स्तया प्रविशन्ति प्रश्वासाकर्षणेनास्माकमन्तः । एवं प्रतिक्षणमाहारान्त चास्माकं धावतामितस्तत: भुक्तानाना मसमीभावाद्रोगा उत्पदान्त । किन्तु यथाशास्त्र प्राणायाममाच- रतो न ते दोषा वाधन्ते । तथाहि । प्रणायामेषु गोमयादुरपलिप्त धूपादिपरिपूते स्थाने वसन्तः पूरकेण वहिःस्थितं विशुद्धमारुत- माकर्षन्ति। सचाकष्टवायुः कुम्भकेन कुतोऽपि निर्गममलभमानः शरीराभान्तरे परिभमन् अवकासानुसन्धायी तावत्सु रोमादीनां छिद्रषु उपतिष्ठते। तत्रापि निर्गमनमार्गमप्राप्तः वलाइ षितवायु- माकृष्य रेचकेन वहिः क्षिपति। एवं पुनःपुनः पूरककुम्भक- रेचकयोगात् प्राणायाम: विषमीकृतभुक्तानञ्च समीकरोति, समा- कष्टविषाक्तपरमाणू पि मलीभूतान् निःसारयति । प्राणायाम ऋजूपवेशनवाहायवः निर्बाध प्रवहन्तः रक्तमांसवसामज्जापाका- श्यादीनि स्वखस्थाने सनिवेन्यन्त, यथा सम्मान नी आघातप्रति- घातेन स्टहोदरं विमलीकरोति । तथा प्राणायामोऽपि देहाभान्तरं ·१६३ । पूर्वकालीनाः कथं दीर्घयुषः । संशोधा दूषितवायादीन् देहान्तर्मलान् दवयन्तः (३) नवहारमा स्तान् नि:सारयन्ति। तथा च सावित्रीप्राणायाम माहात्माम् ब्राह्मणसर्वखे । तत्रागिपुराणे गायत्री प्रति ब्रह्मवाक्यम् । "कुर्वन्तीऽपीह पापानि ये त्वां ध्यायन्ति पावनि!। उम सन्धाभ तेषां हि विद्यते भुवि पातकम् ॥ त्रिः पठेदावतप्राण: प्राणायामेन यी दिजः वर्तते न स लिप्यत पातकैरुपपातकः ॥" प्राणायामान् द्विजः कुर्यात् सर्वपापापनुत्तये । दयन्ते सबपापानि प्राणायामहि जसा तु ।। विष्णुधर्ममागिपुराणयोः । "सबंदोषहरं प्रोक्त प्राणायामं द्विजन्मनाम् । ततस्त भ्यधिक नास्ति तपः परमपावनम् ॥ अधिः । कर्मणा मनसा वाचा यदहा कुरुते वघम् । आसौनः पाश्चिमां सन्धयां प्राणायामैस्तु शुध्यति । अग्निपुराणम् । प्राणायामवयं कृत्वा प्राणायामैस्त्रिभिर्निशि। अहीराचनतात् पापात् सुच्यते नाच संशयः ।। वशिष्ठ । प्राणायामान् धारयेत्तीन् यथाविधमतन्द्रितः । अहोरात्रकृतं पाप' तत्क्षणादेव नश्यति । कर्मणा मनसा वाचा यदङ्गा हवमेनसम् । श्रासीनः पधिमा सन्धयां प्राणायामैन्यं पोहति ।। कर्मणा मनसा वाचा. यद्राना तमनसः । उत्तिष्ठन् पूर्वसन्धमायां प्राणायामळपोहति ॥ वडापतयः । पूर्वमुक्तो षु पापेघु तथा ष्वपि सर्वशः। प्राणायामास्त्रधीऽभ्यस्ताः सूर्यस्योदयन प्रति ॥ मायन्त तहिनाशायं तमसामिव भास्करः । सूर्यस्योदयनं प्राभ्य निर्मला धूतकल्मषाः (३) दूरं कुर्वन्त इत्यर्थः ।

·संस्हातचन्ट्रिका।
भवन्ति भास्कराकारा विधूमा इव पावकाः ।
योगियाज्ञवल्काः । यदहा कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ॥
चै काल्यमन्धमाकरणात् प्राणायामैन्यं पीहति ।
वहस्पतिः। प्राणायामह हेहोषान् मनोवाग्देहसम्भवान् ॥
प्राणायामानुवृत्तौ वौधायनः ।
एतदाद्य तपः श्रेष्ठ मेतद्धर्मस्य लक्षणम् ।
सर्वदेवीपकारार्थ मतदेव विशिष्यते ॥
अविवशिष्ठी। आवर्जयेत् सदा युक्तः प्राणायाम पुनः पुनः ।
आकेशाग्रानखानाच तपतप्यत उत्तमम् ॥
विष्णुधर्मोत्तरागिपुराणम् ।
आकेशाग्रादानखाग्रात् तपस्तप्यन् सुदारुणम् ।
आत्मानं शोधयेट् यस्तु प्राणायामः पुनः पुनः ॥
दह्यन्त धम्यमानानां धातूनां हि यथा मलाः ।
तथेन्द्रियाणां दह्यन्त दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥
प्राणायामहेद्दीषान् प्राणायामः परन्तपः ॥
हद्यमः। यथा हि शैलधातूनां धन्यतां पश्यते रजः ।
इन्द्रियाणां तथा दीपान् प्राणायामैश्च निईहेत् ॥
वहस्पतिः धम्यमानं यथा दह्येत् धातूनां संभृतं मलम् ।
तथेन्द्रियकृती दीषः प्राणायामन दह्यते ॥
योगियाज्ञवल्काः । दह्यन्त धन्यमानानां धातूनां हि यथामलाः ।
तथेन्द्रियाणां दह्यन्त दोषाः प्राणस्य निग्रहात् ॥ तथा-
यथा पर्वतधातूनां दोषान् दहति पावकः ।
एवमन्तर्गतञ्च नः प्राणायामन दह्यते ॥
अत्रिवशिष्ठौ। निरोधाज्जासते वायुयोरग्निः प्रजायते
अग्नरायो व्यजायन्त तैरन्तः शुध्यत विभिः ॥
विष्णुंधम्मो बागिपुराणी।
निरीधाज्जायते शायुस्त मादग्निस्ततो जल में
चिभिः शाहीर सहर प्राणायामविशुध्यति ।

·पूर्वकालौना: कथं दर्धायुषः ।
१८५
योगियाज्ञवल्काः । तथा निरोधसंयोगाई बत्तात्रयचिन्तनात् ।
अग्नेवायोरपायोगादात्मा शुध्येत वै बिभिः ।।
प्राणायामा ब्राह्मणस्य चयोऽपि विधिवत् हताः
ब्याइतिप्रणवैयंता विज्ञ यं परमं तपः ।।
विष्णु धत्तरागिपुराणञ्च ।
प्राणसन्धारणं नाम कुशाग्रच्यू तविन्दुना ।
यः कुर्य्यादम्भसा राजन् प्राणायामश्च तत्समः ।।
वृहविष्णु वौधायन वशिष्ठावागिपुराण शजयोगि
याज्ञवल्करबापस्तम्बाः ।
सल्याचतिं सप्रणवां गायत्री शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायव प्राणः प्राणायामः स उच्यते ।।
योगियाज्ञवल्काः। पूरके विश्वासायुज्य अम्भो ब्रह्माणोऽन्ति कस् ।
रेचकेन हतीयन्तु प्राप्त यादैश्वरम्पदम् ॥,
अपिच घेरण्डसंहितायाम् ।
क्रमेण सेव्यमानीऽसौ नयते यत्र चेच्छति ।
प्राणायामेन सिद्धन सर्वव्याधिक्षयी भवेत् ॥
अधुकाभ्यासयोगेम सर्वश्याधिसमावः ।
हिक्का बासश्च कासश्च शिरःकर्णाक्षिवेदनाः ।
भवन्ति विविधा रीमा पवनस्य व्यविक्रमात् ॥"
স্মন ভ ন আজ্ঞাখিনি।
মীনুষ্ঠান
मारणीशक्तिमत्तमोगुणो निराक्रियते, जीवनी शक्तिञ्च दधत्
सत्त्वं गुणः सुतरामाविष्क्रियते, तेन च चिराय सुखी भवेत् दीर्घञ्च
निरामयो जीवेत्।
सन्धादीनां प्रताको माहात्मा नाव नोच्यते विस्तरभयात्
पारत्रिक फलातिशयश्च
(क्रमशः)
२४

·महाप्रभुश्रीगौरादेवस्य जीवनचरितम् । ( पूर्व प्रकाशितात् परम् ।) तत्र प्रथमटतीयचरणयोरविमृष्टविधेयांशदोषः । चतुर्थचरणे विरुद्धः मतिदोषः समाप्तपुनरातत्वदोषश्च । तथा द्वितीयचरणे भगप्रक्रम- दोषः । एते पञ्च दोषा दृश्यन्ते । गुणा अपि अनुप्रासादयः पञ्च व । तच्छ्रुत्वा दिगविजयी तत्तदोषवारणार्थं बहुतरं प्रयासमकरोत्, परन्तु सबै एज प्रयासा भस्म नि हुता इव निष्फला जाताः । स तदा युगपदु:- खितो विस्मितश्च बभूव। पराजयात् दुःखम्, वालकवैयाकरणा- दिति विस्मयश्च। श्रीगौराङ्गस्तु तस्य मनोदुःखं ज्ञात्वा विनयवचन- स्तं सान्वयामास। स तु तदा तदाचरणेन कथञ्चित् सुस्थः सन् खावासमागत्य निशायां विविधैः स्तवैर्देवी सरस्वतीं तुष्टाव। तैः सन्तुष्टा देवी स्वप्ने दिग्विजयिनमुवाच तात! शोक मा कुरु । व येन पराजितः स तु नारायणऽस्मोकान्ततः । तस्मिन् मानुषबुद्धि एवमुक्त ान्तर्हितायां देव्यां दिग्विजयी स्वापादुस्थितः श्रीगौराङ्गदेवस्य ग्रहं गत्वा तदीयचरणं शरणमियाय। श्रीगौ- राङ्गोऽपि तस्य तादृशीं कातरतां दृष्टा तं वकीयत्वेन खीचकार । दिग्विजयी तस्मिन्नेव मुहर्ते सर्वतः सङ्ग विसृज्य श्रीहरेर्नामानि अनुस्मरन् प्रवव्राज। यशोवृद्धिकाले गाम्भीर्यधारणं सर्वलोकप्रसिद्धम् । श्रीगौराङ्ग तु तदै परीत्यमदृश्यत । स तु दिग्विजयिनं विजित्यापि चाञ्चल्य नात्यजत् । एकदा श्रीगौराङ्गचन्द्रः शिष्यवर्गपरिवत: नगरम- णार्थ वहिर्जगाम। अलौकिकरूपमाधुर्य सम्पन्नस्य तस्य दर्शनेन चित्तविनोदनाय पार्श्व मुपागते नैर्बम नि स लेऽपि स तेषु दृष्टि दानमकुर्वन् वनाम। एतस्मिन्नन्तरे तदीयपिटसुहृत् वैष्णवा- ग्रगण्यः श्रीश्रीवासनामा कश्चिदद्धिजवरस्तसमान्तिकमागत्य उवाच ·१८७ समुद्यता आसन्। तं दृष्टा सबै जनाः खखहत्तिं छतवान्। राजपण्डितस्य मिश्रसनातन पुनरेव दार- महाप्रभुधौगौराङ्गदेवस्य जीवनचरितम् । उद्यतशिरोमणे ! कुल गच्छसीति । स तु श्रीवासपण्डितं प्रणम्य क्षण- मतिष्ठत्। श्रीवासपण्डित: अदत्तप्रतुत्तरं तं तथाभूतं दृष्टा साक्षेपमाह तात ! विवादकरी निष्कलां विद्या विहाय भनुपदकी पैत्रिकी विद्यामनुशीलय। तयैव जीवनं सार्थक भविष्यतीति जानीहि। तच्छ्रुत्वा श्रीगौराङ्गः ईषतिहस्योवाच पण्डितवर ! यद्भवतोदितं तदेव मे मनोगतम्। क्षणं तिष्ठन्तु भवन्तः । अहमचि- रेणैव ईदृशो बैष्णवो भविष्यामि यद्भवपाशमुख्या वैष्णवा मम हार- देशमागमिष्यन्ति। स तु एतावदुक्ता उच्च हास। श्रीवासोऽपि कीदृशं चपलमहमुपदेष्ट प्रवृत्त इति उक्त विहस्य च खाभिलषिता दिशं प्रस्थितः। गुरुजनेषु श्रीगौराङ्गसावं चापल्य यद्यपि च सन्तोषकरमासीत् किन्तु अनेनैव स सबैषां चित्तमहरत् । तस्य चापल्ये न न कोऽपि दुःखं प्राप, परन्तु सर्च एव तत् सुखकर मेनिर। सबै जनास्तस्मै विस्म त्य तमेव मनसि दध्युरेव । एवं सर्वजनमानसमोहनप्रवृत्ते तु श्रीगौराङ्ग वत्सरहयपरि- मितः कालोऽतिक्रान्तः। एतस्य वान्तर श्रीगौराङ्गः पुनरेव दार- प्रिया तस्य द्वितीया पत्नी आसीत् । तथाहि । एकदा स्नानान्ते समीप- गतां प्रणतिपरायणां विष्णु प्रियां दृष्टा शचीदेवी तां पुत्त्रवधू कृत्वा खग्रहमानेतुमियष । काशीमिश्वञ्च तद्यापारसम्पादनार्थं नियोजया- मास। सनातनमियः सादरं खमनोरथानुकूलां शचीदेव्याः प्रार्थनां खीकत्व बोगोराङ्गाय कन्यां सम्पददौ। श्रीगोराङ्ग चन्द्रः दारपरिग्रहा- नन्तरं पिटकाय्यकरणार्थ कतिपयैरात्मीयैः सह गयाक्षेत्र जगाम। (क्रमश:)

·विश्वविद्यालय प्रश्नास्तदुत्तरादाश्च । मुम्वयी-विश्वविद्यालयस्य । . प्रवेशिकाप्रश्नानामिव चन्द्रिकायां पुनः पुनरवतारणात् कृतप्रवेशाः अनुप्राहका न: विरङ च्यन्तीति शझ्या संख्यायामस्यां मुम्बयी प्रदेशीयाः पूर्ववर्तिपरीक्षा प्रश्ना: उद्धृताः, प्रदर्शिता च तेषामुत्तरण- रीतिः। तत्र च वङ्गीयछात्रानामनुपयोगिनः नाटकप्रश्नान् परित्यजा मीचितान् रघुबंशीयप्रश्नानबतारयामः । November 1892. Sanskrit. Section TT Question. I (a) Translate into English : (१) तव मन्त्र कतो मन्चैई रात् प्रशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्ट लक्षाभिदः शराः ॥ (२) पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः । यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्तद्ब्रह्मवर्चसम् ॥ (३) पृक्तास्तुषारैर्गिरिनिर्भराणां अनोकहाकम्पितपुष्यगन्धी। तमातपलान्तमनातपत्र आचारपूतं पवन: सिषेबे ॥ (४) इक्षुच्छायनिषादिन्य स्तस्य गोप्त गुणोदयम् । आकुमारकथोछातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥ (५) निःशेष विक्षालितधातुनापि वप्रक्रियामृक्षवतस्तटेषु । नीलोई रेखा शवलेन शंसन् दन्तहयेनाश्म विकुण्ठितेन ॥ (६) संहार विक्षेपलघुक्रियेण हस्त न तीराभिमुखः सशब्दम् । बभौ स भिन्दन् वृहतस्तरङ्गान् वाय॑र्गलाभङ्ग इव प्रवत्तः । (b) Name and dissolve the compounds underline.

·also blunted by striking against rocks, so that विश्वविद्यालयपश्चास्तदुत्त्वरादशांश्च । 856 Answer. (a) (I) By the incantations of thee, the auther of spells, which subdue my foes from a distance, my arrows, which can hit (only) visible marks are, as it were, driven off the field. (2) That my subjects live out the full term of human life, that they are free from fear and exempted from the six scourges, is owing to thy godly spiritual power. (3) The breeze charged with particles of spray from mountain brooklets, and perfumed by flowers of trees gently shaken by it, refreshed the king sanctified by the observation of sacred customs, who had no umbrella (with him) and was (hence) oppressed by the heat of the sun. (4) The women who were looking after the rice crops reposed under the shade of sugercane plants, and sang the glorious deed of him, their protector, whose exploits were sung even by little boys. (or beginning from his very childhood). (5) Although the tinges received from contact with the minerals had been completely washed off, his tusks still seemed variegated with blue sripes running up vertically and they were it was evident that the elephant had been plying his batteriug tricks on the valley of mount Rikshavan. (Mukherji ) (6) He(the elephant) with his face turned towards the bank and with noise breaking through the

·संस्कृतचन्द्रिका।
large waves by his trunk, quick in the action
of expansion and contraction, appeared as if
engaged in bursting open the bolts of the
(Aja's) stable.
( Vidyaratna).
(b) मन्त्रान् शतवानिति मन्त्रशब्दात् करोतेः अतीतकाले
विप्। “सुकर्मपापमन्त्र पुण्यं षु कृजः” इति सूत्रात् ।
अत्र उपपदसमासः।
दृष्ट लक्ष्य दृष्टलक्ष्य कर्मधारयसमासः दृष्टलक्ष्य
भिन्दन्तीति विप् प्रत्ययः । उपपद समासः ।
पुरुषस्य आयुः पुरुषायुषं अचतुरादिसूत्रण अच् प्रत्ययान्तो
निपातः। षष्टीतत्पुरुषसमासः ।
पुरुषायुष शब्दात् जीवधातोर्णिनि प्रत्ययः। अत्रापुत्रपपद
समासः।
निर्गताः ईतयो याभ्यस्ता: निरीतयः । वहुव्रीहि समासः ।
ईषत् कम्पितानीति आकम्पितानि आङीषदर्थ इति तत्-
पुरुषः। आकम्पितानि पुष्पाणि आकम्पितपुष्पाणि इति
कर्मधारयः। अनस: शकटस्य अक: गतिः अनोकः षष्ठी
तत्पुरुषः, तं घ्नन्तीति अनोकहाः उपपदसमासः । अनो-
कहानां आकम्पितपुष्पाणि अनोकहाकम्पितपुष्पाणि तेषां
गन्धः अनोकहाकम्पितपुष्पगन्धः उभयत्रापि षष्ठी समासः।
अतः समासो नास्ति तद्धित स्तु इन् प्रत्ययः ।
इथूणां छाया इक्षुच्छायम् । “छाया बाहुले।” इति नपु-
सकात्व। तत्र निषीदन्तीति तथोक्ता: नि पूब्बात् सीदते
णिनिः । अत्रापि उपपद समास: । कुमारादारभ्य आकु-
मारं अव्ययीभावः। कथायाः उद्घात: कथोद्धातः । षष्ठी
समास: । आकुमारं कथोरातः यसा स आकुमारकथोरात

·विश्ववद्यालय प्रश्नालिदुसरादर्शाश्वः । स्त' ( बहुब्रीहि समास:) वालकैरपि स्त यमानमित्यर्थ । यहा कुमारस्य कथा कुमारकथा षष्ठी समासः । कुमार कथायाः आरभ्य आकुमारकथं आङः अभिविध्यर्थ अव्ययीभावः। आकुमारकथ उद्दात: ( प्रस्तावो.) यत्र तत् तथोक्तम्। वहुव्रीहि समासः । Question. 2. Explain giving the context. (a) हेन्न: संलक्षाते हग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा। (6) आत्मकर्मीक्षम देहं क्षात्रो धी इवाश्रितः । (c) सहस्र गुणमुटु मात्दत्ते हि रसं रविः । (d) शस्त्रण रक्षा यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । (e) क्रिया हि वस्तु पहिता प्रसीदति । (f) पदं हि सर्वत्र गुणैनिधीयते । (g) शैत्यं हि यत् सा प्रकतिर्जलसा। Answer. (a) सतां समीपे सप्रवन्ध परीक्षा प्रार्थना उपमया अलंकुर्व- नाह कविः यथा कनकसा निर्दोषखरूपत्वम्, लोहान्तर- संसर्गात्मको वा दोषः अगौ दहनानन्तरमेव प्रतीयते तथा ममापि काब्यमिदं गुणयुतं दोषपूर्ण वा तत् विद्वज्जनानां विचारानन्तरमेव प्रतिभासाति () वीरोचितं देहोत्कर्ष राज्ञः बाढ़ोरस्केत्यादिना वर्ण यन्त्रुत् प्रेक्षते कविः मन्य क्षत्रियधर्माः सर्वलोकरक्षणक्षमा मानुषी तनु परिग्टह्य भूमौ दिलीपरूपेणावर्त्तत । (c) त्यागशीलसा रान: वलिग्रहणसा सार्थकतां उपमया प्रदर्शयन्नाह भानुर्यथा खांशुमालाभिः धरण्याः जलं ग्राङ्गाति, काले च पुनः सहस्रगुणीकतसा तहारिण:

·संस्कृतचन्द्रिका। प्रत्यर्पणेन लोकान् जीवयति स राजा तथा गृहीतकर विविधसम्पद्रूपेण प्रकृतिभ्यः प्रतियच्छति स्म । (d) नन्दिनीमायाप्रभवो मृगेन्द्रः तसमा अनुचरं दीलिपं खकार्यान्निवत यन् क्षत्रियधर्मामुपदिशति धेनुमिमां विहाय गुरुसमीपं गच्छ, लज्जां मा कुरु। यथासाध्य चेष्टितं त्वया शस्त्रादिभिः, परन्तु प्रत्यक्षीकृतमेव यदेषा अस्त्रवलेन मत्तः रक्षितुमशक्या। अस्त्रमेव क्षत्रियाणां वलं। यदि रक्षणमसा: अखवलादतीतमेव, तदा रक्ष- णासामर्थ्यादस्वमात्रधारिणस्त सम्मानसा का हानिः ? अतएव किं क्रियते, प्रतिगच्छ, नात्र कोपुप्रपाय इति भावः । (e) रघोगुरूणामवन्धायनल कथयति। शिक्षा योग्यपाने प्रयुक्ता एव फलति। क्रियायाः शिक्षार्थे यादवः "क्रिया तु निष्क तौ शिक्षा चिकित्सोपाय कर्मसु” इति । (f) शत्रोरपि वासवसा रघोरखचालनदर्शनात् कथ' सन्तोष इत्याह-गुणैः सर्वत्र शत्रु मित्रोदासीनेषु पदं अंघ्रिः निधी- यते, सर्वत्र संक्रम्यते इत्यर्थः । गुणवन्तं शत्रवोपि आद्रि- यन्ते इति सरलार्थः (७) मतङ्गसा मुनेः शपनं अनुनयानन्तरं मृदुतागमनञ्च वर्णय- तापमया कौत्स: रघुसमीप-यथा जलं प्रकृत्या शीतल घटना वशात् यदि कदापि उष्णत्वं व्रजति, तदा परक्षण मेव शीतलायते, तथा मुनयोऽपि प्रकृल्या शीतलस्वभावा:, यदि कदापि कारणवशात् कुप्यन्ति तदा परक्षण मेव संयम लभन्ते। श्रीज्ञानशरणशर्मा चक्रवर्ती। ।

·श्रीश्रीदुर्गा। शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। ( १८१५ शाक पोषमासस्य।) श्रीश्रीगणेशाय नमः । शिवादीनपि कर्माणि कारयन्ती जनानिय । मायाबलम्बाते सेयमम्बा श्रीशिव सुन्दरी ॥ उद्भट-श्लोकाः। खरतरशरवर हतदशवदन ! खमच ! रनगधर ! फणधरशयन! । जगदधमपहर भवभयशमन ! परपदलयकर ! कमलजनयन !" ४२ ॥ "सतव्यो यदि मारवस्तारयं पाथोद ! पाथीलवै; अब्याज परिषिञ्च किञ्चिरयसे कालः परिक्षामति । जीणे मूलकुले दले च गलिते शीर्ण तथा वल्कले कि बास्योपकरिष्यति प्रबहुला धारापि बारां वव ॥” ४३ ॥ "रत्नाकर च शयन रहिणी च पद्मा, किं धमस्तिः भवते जगदीश्वराय । राधाग्टहीतमनसी मनसोऽस्ति दैन्यम्, दत्त' मया निजमनत दिदं रहाण ॥” ४४ ॥ "क्क मात्वदयपदपङ्गजपञ्जरान्त, अयव मे विशतु मानस-राजहंसः । प्राणप्रयाणसमये कफवातपित्त :, क गठावरीधनविधौ स्मरणं कुतस्ते ॥ ४५ ॥ "कुची लमे हारं घनकठिन पीनी नततया, नितम्बी विस्तारात् कनकमयकाञ्चीमलभत । नवीHध्यौं देशी दुकुलनिकबन्धनमही, न कोऽपि क्षीणानां जगति कुरते सम्भ,मपदम् ॥” ४६ ॥ कमलिनी मलिनी दिवसायी, शशिकला विकला क्षणदानथे । इति विधिविदधे प्रमदामुखम् भवति विज्ञतमः क्रमशी जनः ॥” ४७ ॥ "भवनमिव मदीयं निजन: पान्थ ! पन्याः, कुसुमशर इवास्मिन् दस्यवो दुर्निवाराः । दयित इव दिगन्त प्राप्तवानेष भानुः, भुवनमदन ! गन्तु 'नानुमन्तु समर्था ।" !

·संसर्गः । "संसर्गजा दोषागुणा भवन्ति ।" अनेकेषामिकल सहावासः, सहसंलापः सहाचारः सहव्यवहारः सहगमनं सहशयनादिकं संसर्गः। स्पीपलस्पर्शन अयोऽपि सुवर्ण भवेत् । अविरलशैत्यशीला शिलापि तपनतेजसा दाहिकां शक्ति- मनुकरोति। सर्वत्र सुलभ: काचमणिरपि काञ्चनसम्पर्केण अनु- तमामनुपमां मारकति कान्ति लभते। अश्रद्धे यो लघुकलेवरः कीटोऽपि कुसुमसहवासेन सतामप्यधितिष्ठति शिरांसि। कुलीनोऽपि मूढ़तया नीचसङ्गन नीच इव प्रतिभाति । अतिमधुरमपि सहकार- फलं दिनमेक इयं वा जलमग्नच्चे दमधुरमप्रीतिकरच भवेत् । कस्यचित् प्रियतमस्य प्रणयमभीप्सुः प्रियसङ्गमोचितपरिच्छदाय स्वयमनमोऽपि पिटधनेन प्रथमं चर्मपादुकायुगल तत आतपत्र ततश्च शीर्षणं तस्माइसनकञ्चु कादिकञ्च संग्रङ्गाति। अनलोऽनिल- संसर्गेण हिगुणतरं विवईते। पुनः सलिलयोगात् स निबाणतां याति। चन्दनचारुगन्धन सुरभितमपि काननं दावानलसङ्गन भस्मीभवति। शीतलमपि जलमनलसंसर्गेण उष्णोष्ण सत् परं समीरणस्पर्शण प्रकृतिस्थ भवति। करिकुम्भजो मणिः शाखामृग- गृहीतः फलानुमानेन चर्चित्वानीरसतया पुनर्निःक्षिप्यते विजने वने । किन्तु मृगयासक्तन नरपतिना स लब्धः किरीटमध्यगतो भवति । असामान्यप्रीतिकरं यदेव नलिनं तीब्रण नलिनीकान्तस्य करण समा- गते बसन्ते सत्पुत्त्रः कुलमिवसरोवरं विकाशयति, पुनः समायाते हेमन्त शीतलेनापि सुधाकरकिरणेन मृतपुत्रतयेव तदेव नलिनं सरोवर नेत्रविकल विदधाति । एकमेव सलिल सर्कराविमिश्रं मधुरम् तिन्तिडीसमेतञ्चदम्लम् खेतमपि लोहितविमिथ लोहितम्, एबं वहुरूपमिव संसर्गगुणन भवेत्। तथाहि- ·संसर्ग: । कस्मि'श्चिद्गहने अचिरप्रसूतमजातच्छदं मातापिटहीनं शुक- शिशुयुगलमासीत् । तच्च केवलमविरतं कुलाये लुठन् आत्मनो भागधेयं तिरस्कु चदिव चुकूज ततश्चाकस्मादागतेन केनचित् किरातसुतेन एकतरो निजग्रहं निन्य ,अपरञ्च सोदरणापि विहीनं देवमानसहायं शुकतनयं सहजकरुणः कश्चिम निकुमारो निजभवनमनयत्। चण्डा- लालयगतः शुकः निरन्तरमपूतां अश्लीलगभी अश्राव्यां चाण्डालिकी वाचं वाचयति । मुनिकुमारपालित: शुकः मुनिमुखनिःसृतां श्रोतयां दैवीं वाचं परिचिनोति । अथैकस्मिन्नहनि मुनिगणैः स्वानार्थं नीतः शुकसुतः करणाश्चित् पुणप्रसलिलया नद्यास्तीरमध्यास्त । निषादनन्दनच तस्यैव पुणप्रदेशस्य उपकूल' समाप्तस्नानं खग्टहपोषितं तं शुकशावक संस्थाप्य स्नातुमुपचक्रमे । ततः स निषादनन्दनं स्वाभीष्टदेशं गन्तु "अरे श्यालक ! उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ ग्रहं चल” इत्यादि गहितवच उवाच। इतश्च शुकमबगाहयितुं प्रहत्तेघु मुनिकदम्बकेषु स आह- मातग प्रसीद त्व' वाहि मां भवसङ्कटात् । महानलविनिवाणं कः कुयाहारिणा विना । ततो मुनयः परस्परं विरुद्धवादिनोः समानवयोरूपयोस्तयोः संस्कृतं ग्राम्यमपि भाषणमाकर्ण विस्मिताः परस्परं ददृशुः इतरेतर निजगदुश्च । अहो किमिदं विधिविलसितम्। अनयोः समानं चरणम्, समानं नयनम्, समाना आकृतिः समाना जाति: समं वयः समश्च छदः । मन्यामहे एकजनीजठरजातमिवद्दयम्। किन्तु अयमेव भेदः यदेकस्य वहुलकलुषीपेतमम् साधुविगर्हितमश्रोतव्य वचः, अपरस्य तु देवनामासितं सारमध्यम् अलौकिकमिव शू यते। अतर्कितमागतस्य अदृष्टपूर्वरूपस्य कस्यचिदागन्तुकस्य इयं प्रतीतिः यद इयमिदं भिन्नजातिकमिति। अस्माकञ्च महान् सन्दहराशि रुपागतः। तच्छ वा सुनिप्रालितः शुक आह भोभोस्तपखिनः ! me ·संस्कृतचन्द्रिका। अज्ञानोपहता मादृशा नाम पामरा जन्तवः केवल चर्मचक्षुषा पश्यन्ति, किन्तु अशेषज्ञानराशीनां साक्षान्मूतं य इव भवन्तः तपसा वशीलतेश्वरः प्रत्यक्षीकतत्रिलोकीलोकवृत्तान्ता ज्ञाननेत्रेण निखिल निमेषणैव जानोथ । तत्कथमावयोः सन्दिहाना यूयम् ? श्रूयतां सकल एव वृत्तान्तो भवद्भिः । "माताप्य का पिताप्य की मम तस्य च पक्षिणः । अहं मुनिभिरानीतः स च नीतो गवाशनैः ॥ अहं मुनीनां वचनं रणोमि गवाशनानां स एणीति वाक्यम् । न तस्य दोषी न च मे गुणी वा संसर्गजा दोष गुणा भवन्ति ॥" इति। श्रीद्वारिकानाथ काव्यतीर्थः। ढाका, मालखानगर चतुष्याठी। महाप्रभुश्रीगौराङ्गदेवस्य जीवनचरितम् । ( पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) एकदा पिण्डदानानन्तरं श्रीगौराङ्गः स्वकीयमावासमागत्य रन्ध- नादिव्यापार परिसमाप्य भोजनार्थ मुद्यते पूर्वोक्तः ईश्वरपुरी तत्र जगाम अन्न' ययाच च । श्रीगौराङ्गः तं भोजयित्वा सुखी वभूव। अतःपरं कानिचित् दिनानि स ईश्वरपुरिणा सह न्यवसत्, तस्मादेव दीक्षामन्त्र जग्राह च । ततः स सन्नवासी ईश्वरपुरी कुत्र गतः इति न विदितमस्ति । श्रीगौराङ्गः सत्वरमेव गयाक्षेत्वात् यहं प्रत्याजगाम । ग्रहा- गमनावधि तस्य प्रकृतेः परिवर्तनं व्यदृश्यत । न पुनः स पूर्व- बत् शास्त्रालोचनं करोति स्म । सदा श्रीभगवद्गुणानुकीर्तने निरतो वभूव। श्रीवासादिवैषणवाः श्रीगौराङ्ग तादृशभावसमन्वितं समालोक्य हृष्टा आसन् । लोकाश्च स्वखज्ञानानुरूपं वक्त प्रवृत्ताः ।

·महाप्रभुश्रीगौराङ्गन्दवस्य जीवनचरितम् । केचित् तं वायुरोगग्रस्त वुबुधिरे, केचित् तं प्रबुद्धभक्ति महापुरुषं मेनिरे च । क्रमेण बैष्णवास्तं तथाभूतं विदिखा तेन सह श्रीवास- पण्डितालये सङ्कीर्तनसुखमनुभवितु मनश्चक्रिरे। सोऽपि तदेव साधु मेने। वहवः सङ्गीतं नरसामोदिनो भक्तास्तत्वागत्य सङ्कीर्तन- सम्प्रदायभुक्ता वभूवुः। ते सबै मिलित्वा निशाया निशान्तरं सङ्कीर्तनं कुर्वन्ति स्म। एवं गच्छता कालेन श्रीगौराङ्गस्य सजीर्तनं नवदीपवासिनां समालोचनविषयं जातम् । केचित् तत् तस्य धर्महानिकर दुष्कर्म मत्वा तनिवारणार्थ यवनराजाय निवेदयामासुः । श्रीगौराणप्रिय- जनस्तदाकये भीता वभूवुः । स तु तेषां भयं विदिखा तानाश्खा- सयितु खस्यै स्वयं प्रकाशितवान् इत्यस्ति कथा । सा चेयं-श्रीगौ- राङ्गः निजजनेषु कस्म चिन्मत्स्यरूपं कस्मै चित् कूर्मरूपं कस्म चिद् वराहरूपं कस्मेचित् तेजोमयं ब्रह्मरूपं प्रादर्शयत् । ते हि तत्तदि- लोक्य विगतभवमोहाः सन्तः पुनरपि हिगुणतरोत्साहेन सङ्कीर्तने समासताः। अस्मिन्ने व समये श्रीनित्यानन्दावधूतः नवदीपमाजगाम । स तु एकचक्रनामकग्रामनिवासिनः कस्यचित् विप्रस्य तनयः। एकदा कश्चित् सन्यासी नित्यानन्दपितुर्ट हमागल्य तं ययाचे । स तु अतिथिवत्सलः धमात्मा तस्म याचमानाय सन्नवासिने खपुत्त ददी। अतएव श्रीनित्यानन्दः बाल एव सन्यासी अभवत्। स तु तेन सन्नवासिना सह नानादेशं भ्रमिवान्ते श्रीवृन्दावनं गतवान् । श्रीवृन्दावनन्तु तदा नेदृशमासीत् । तीर्थ विलुप्तम् तत्तु केवलं वन- मेव तदा जातम् । श्रीनित्यानन्दस्तत्र स्थित एव श्रीनवद्वीपे श्रीगौ- राङ्गः समजनीति श्रुत्वा तत्सन्दर्शनार्थमत्रागतः । श्रीमन्नित्यानन्दावध तसन्नवासी श्रीनवहीपमागत्य नन्द नाचाया- लये वसन् तत्र व श्रीगौराङ्गचन्द्रन सह मिलितः। ततः श्रीअझैता- ·संस्कृतचन्द्रिका। चार्योऽपि श्रीगौराङ्गसमीपमागतवान् । त्रयाणां प्रभुपादानां मिलने श्रीहरिसङ्कीर्तनमपि प्रवलतरं वभूव । दिवानिशं श्रीहरिसङ्कीर्तनेन नवदीपनगरी प्रचलिता आसीत्। दुरात्मनां मनांसि पङ्गिल सरांसीव क्षुभितानि। ते हि तन्निवारणार्थ वद्धपरिकरा वभूवुः । आत्मनाम् असामर्थ्य विचिन्ता यवनराजसाहाय्यमपि प्रार्थ या- मासुः। तदा श्रीगौरागभक्ताः श्रीनित्यानन्दप्रमुखात् महाप्रभाव- शालिनः परोपकारपरायणा वैष्णवा श्रीनवदीपनगो: पथि पथि श्रीहरेनानां प्रचार प्रवृत्ता वभूवुः। राजभयेन संकीर्तनस्य न हासतासीत्, अपि च दिने दिने प्रवृद्धिरेवालच्यत । वहवः पण्डिता: अपि पाण्डित्याभिमानं परित्यज्य श्रोगौराङ्गचरणे आत्मसमर्पणं चक्रुः । अनाऽपि जातिनिर्विशेषेण तथैव कृतवन्तः । श्रीमन्नित्यानन्दावधू तः श्रीवासमन्दिरे उवास। श्रीवासपत्नी मालिनीदेवी तं पुत्ववत् नियति स्म । तदा तस्य वयः दात्रिंशदर्ष- परिमितम् । तस्य खभावमधुरया प्रकल्या अलौकिकलावण्येन अमानुषेण तेजमा सबै नवदीपवासिनः अतीव विस्मिता वभूवुः । स तु प्रतिदिनमेव श्रीहरिनामप्रचारार्थ ग्रहस्थानां दारि द्वारि वनाम | एकदा श्रीमन्नित्यानन्दः श्रीहरेर्नाम उच्चन् “जगाइ”- "माधाइ"-संज्ञकयोई यो दुराचारयोर्विप्रतनययोः समीपं गतः। तो तु मदिरामत्तौ तं तथाविध दृष्ट्वा चुक्रु धतुः। तयोर्मध्ये माधाइ- नामा दुरात्मा क्रोधान्धः सन् भगकलसं निक्षिम्य श्रीमन्नित्यानन्दस्य शिरसि आजधान, परमदयालुः प्रशान्तगम्भीर: श्रीनित्यानन्दः तत्र कञ्चिदपि क्रोधमकुर्वन् निजहन्तार पुनरपि हन्तुमुद्यतं तं माधाइ- नामकं दुरात्मनं सर्वपापप्रशमनं सर्वकलााणनिदानं श्रीहरिनाम ग्राहयितुमयतिष्ट। तद्दर्शने जगाइ-नामकस्तत्सहचरः विस्मितः कृपापरवशश्च खसहचरं निवर्तयामास आह च मैव' कुरु। निरप- राधिनं महात्मानं प्रति मैव व्यवहर। एवमुक्तो तस्मिन् दूरतः ·१८ । । महाप्रभुश्रीगौरामदेवस्थ जीवनचरितम् । एव श्रीमन्नित्यानन्द' रक्तातकलेवरं दृष्टा ऋछमायः श्रीगौराङ्गः हावपि दुरात्मानौ निर्भत्सयामास । श्रीमन्नित्यानन्दस्तु तं कुछ ज्ञात्वा तयोः क्षमापयितुम् उवाच । स्वामिन् ! अनेन जगाइ-नामकेन न किञ्चिदग्यपराधमपि तु माधाइ-नामकम् एनं निवायाई रक्षितः । माधाइ-नामकोऽयमपि नापराधी। अयं मदिरामत्तः अज्ञानतोऽ- नेन यत् कृतं तदवश्यमेव क्षन्तव्यम् । यतः ववशेन नासदा- चरितम्। तच्छुत्वा श्रीगौराङ्गः विहस्य प्रोवाच । त्वं कृपावतारः यत् अपराधिन्यपि रोषरहितः। त्वया यः दत्ताभयः स मयावश्य- मेव क्षन्तव्यो भवति इतुरता तौ द्वौ दुरात्मानावालिङ्गिन्तवान् । तदवलोक्य सबै समीपवर्तिनः सुविस्मिता आसन्। अतिदुरा- मानावपि तौ पाषण्डौ तयोश्चरणयोः पपतुः । खखापराधमनु- स्म त्य चक्रन्द तुश्च। ततः प्रभृति तो दुरात्मानौ दुष्टांवत्ति विहाय धम्मात्मानौ बभूवतुः । धन्योऽयं श्रीगौरागदेवस्य प्रभावः । येन आजन्मनः दुरात्मानावपि अलौकिकशक्तिसञ्चारण सत्वभावौ कती। धर्मशास्त्राणामालोचनेन वेदाध्ययनेन च यसमाः प्रकृतेः परि- वर्तनं सम्भावयितुमशक्यम् सा तु क्षणेनैव-कृपादृष्टिमात्रेणैव परि- वर्तन प्रापिता संशोधिताच । एताभ्यां दुष्टाभ्यां न कृतम् ईदृशं दुष्कर्म नास्ति । ब्रह्महत्या-सुरापान-गोहत्या-स्त्रीहत्या-प्रभृतीनि सर्बाण्य व पापाचाभ्यामनुष्ठितानि। मरणमेव येषां पापानां प्रायश्चित्तम् नरकमेव येषामवश्यम्भावि फलम विनैव भोगेन तेषां पापानां नाशनं न केनाप्यन्यत्र कदापि दृष्ट मस्ति । करुणया पापक्षालनस्यायमेव प्रथमो दृष्टान्तः । धन्यः श्रीगौराङ्गः ! धन्धः श्रीनित्यानन्दश्च । (क्रमशः) सिद्धान्तबाचस्पापनाम- गोखामि श्रीश्यामलाल-शर्माणः ।

·सुलभ-चिकित्सा। तत्र प्रथमं गर्मिणी-चिकित्सितम् । अहो दुईशा भारतीयानाम्, पुरा का कथा पुसाम्, नार्योऽपि प्राचीना वालकादीनां अपनीनुः क्षुद्ररोगान् जठरामयादीन् । तदर्थं बैद्य भ्यश्चिकित्सापेक्षा कापि नासीदेव । अधुनापि अप्रविष्टनव्य- सभ्यतासमोरणे कापि क्षुद्रग्रामे ग्रामीनाः नापेक्षन्ते चिकित्सा) दुरेजिचिकित्सकान् बैद्यान् बा। दूरमास्तामन्येषां रोगाणां रोगिणी वा कथा, अहो हृदयं विदीयंते इव, लज्जासवस्वानां कुलयोषितां प्राणानिव लज्जाधनान्यपहरन्ति पुचिकित्सका: प्रसवनविधी वीभत्सयन्त्रादिप्रयोगात्। अधुनापि तथा न घटते क्षुद्रग्राम दरिद्रग्रहे वा। परन्तु नगर्यो विलासिधनिग्रहे एव कुष्ठब्याधिनस्तानामिव सहकर्मषु ग्रहकमषु विमुखीनां विलासिनीनां उत्तानं शयिला अश्लीलनाटकपठनशीलानाभव शरीरचालनाभावात् तथाविधा विपत् मुहुर्घटते । दरिद्वपत्नास्तु ग्राम्यस्त्रियो वा तद् विपरीता इति न विपद्यन्ते । विशेषतस्तु ग्राम प्राचीणा रमण्यः माटमातामहीभाः विदितविविधौषधा यथासमयं सर्वत्र- सुलभेनौषधन रोगविवतिमपनयन्ति अतः सुखेन ता. प्रसूयन्त । अद्य तान्य वौषधादीनि चक्रदत्तादि शास्त्रसम्मतानीति कथाच्छलेन अन्तरान्तरा प्रकाश्यन्ते जगदुपक्वतये इति । वधूः । मातः ! सञ्जातगर्भपीड़ा विमला भवत्या भेषजमहिम्ना निरुप- द्रवा जाता। ईदृशमाशुकारि विषमसङ्कटहन्त भेषजं जगत् पालयितुः साधु साधकतमम् । अथ यद्यषा रुक पुनरावर्तते, तदा केनोपायेन वाणं लपस्थे, जननि! तमस्मान् वन मर्हसि । वृद्धा। कलपाणि ! एषा शुत्र षा नन्दयति माम, अधुनातनैः प्रायो न ·सुलभचिकित्सा। श्रूयते श्रेयः। परन्तु वाचालतया युज्यते वक्ता। भागधेये- नास्माकं त्वं यदीच्छसि श्रोतुम् तर्हि शृणुष्व प्रतिमासमेकैक गर्भस्रावशूलघ्न योगं मयोचमानम् । तत्र प्रथमेमासि यदि गर्म वेदना जायते तदा-- यष्टिमधु-शाकवीज-क्षीरकाकोलयो देवदारु चेति चत्वारि द्रव्याणि प्रत्येक विंशतिगुञ्जाभिः परिमाय गव्य न पयसा पिच्चा तेनैवालोडा पातव्यानि । अथवा द्विगुणमानेन तैश्चतुर्भिरष्टपलजलसहित दिपलगव्यदुग्ध पता दुग्धावशिष्ट' रक्षित्वा वस्त्रपूतं कृत्वा सुशीतं पातव्यम् । (शाकोमरुजस्तमस्तस्य वीजं शाकवीजम् । पलं चतुःषष्टि गुञ्जाधिक षड़ रजतमुद्रामानम् ।) हितीये -अम्ललोटककृष्णतिलमञ्जिष्टाः शतमूलञ्चति चत्वारि पूर्ववत् पिष्टवा पत्बा वा पातव्यानि । टतीये-- वृक्षादनी क्षीरकाकोलपावनन्तमूलञ्चेति त्रीणि द्रव्याणि सप्त- विंशतिगुञ्जाभिः परिमाय पिष्टा गोक्षीरेण पातव्याणि । द्विगुणमानेन ग्टहीत्वा पूर्ववत् क्षीरतोयाभ्यां पत्ता पातव्यानि । (वृक्षादनी वन्दाकः (परगाछा) गुड़ चीति कैश्चित् ब्याख्यायते ।) चतुर्थे अनन्तमूलश्यामलतारास्नाब्रह्मयष्टिकाः यष्टिमधुकञ्चति पञ्च प्रत्ये क षोड़शगुञ्जाभिः परिमाय पिष्वा गव्यदुग्धे न पातव्यानि । पक्षे विगुणमानेन राहीत्वा पूर्ववत् पक्ता पातवानि । पञ्चमे-- वृहतीत्वक् कण्टकारीगाम्भारीफलमृणालानि वटाश्वत्थलक्ष मधूकोडुम्बराणां पञ्चक्षीरिवृक्षाणां शृङ्गीस्त्वचञ्चेति चतुर्दश द्रव्याणि षड़ गुञ्जामानेन पिष्टा बादशगुञ्जामानेन पक्ता वा पूर्ववत् पयसा प्रयोज्यानि। ( २६ ) अथवा ·२०२ संस्कृतचन्द्रिका षष्ठे- पृश्निपर्णी वाट्यालकमूलत्वक्शोभाञ्जनत्वग्गोक्षुराणि यष्टिमधु- कञ्चति पञ्च प्रतीकं षोड़शगुञ्जामितेन पिट्दा दात्रिंशगुञ्जामितेन पक्त, वा पूर्ववत् पयसा प्रयोज्यानि सप्तमे-- शृङ्गाटकमृणालद्राक्षाकशेरुयष्टिमधुकानि सितशर्कराः चेति षट् प्रतेक साई त्रयोदशगुञ्जामितं पिष्टा पयसा पातव्यानि। पचे यष्टिमधुकान्तानि पञ्च प्रतीक हानिशगुजामानेन स्टहीत्वा पूर्ववत् क्षीरतोयभ्यां पता चत्वारिंशा जामितसितशर्करया युक्त सुशीतं पातव्यम् । अष्टमे- कपिस्थ फल-विलमूलत्वक् बृहतीमूलत्वक्-पटोलपत्र तुमूलानि गनिकारिकामूलत्वक् चेति षट् प्रत्येक सप्तविंशतिगुजामितानि क्षीरतोयाभ्यां पूर्ववत् पत्ता पातुं दद्यात् । नवम-- यष्टिमधुर्वाक्षीरकाकलयोऽनन्तमूलञ्चति चत्वारि प्रत्येक विंशतिगुजामितानि पिट्वा गोक्षीरेण पूर्ववत् पाययेत् दशमे- । शुण्या क्षीरविदाया वा अशीति गुंजामितायाः पूर्ववत् पत्ता क्षीरं शीतीकृत्य पातव्यम्, शुण्ठीयष्टिमधुदेवदारुभिबी। वधूः । मातः यस्या गर्भकाल: संशयीत पञ्चमोसास: षष्ठोवेति तस्यै रुजावत्यै कि दातव्यमस्ति । बड़ा । तदर्थ सार्वमासिकौ हौ योगो वक्ष्यामि । कुशकाऔरण्ड- मूलानि गोत्रमूलञ्चति चतुर्भिद्र वैरिकामाश्चत्वारिंशद गुजा मितैरष्टपलजलसहितहिपलगवादुग्ध पक्ष द्विपलमवशिष्ट ·सुलभचिकित्सा। २०३ - मवतार्य वस्त्रपूतं कृत्वा चत्वारिंशद्जामितसितशर्करया योजयित्वा सुशीतं पातु प्रयच्छेत् । कशेरुशृङ्गाटकपद्मकेशरनीलोत्पलमुन पर्नीयष्टिमधुकानि सित- शर्कराचेति सप्त त्रयोविंशत्या गुजाभिरकश: परिमापयेत् । तत स्तानि पेशयित्वा गवान पयसा पातुं प्रयच्छत् । गर्भिणी पयसान्नञ्च भोजयेत्। वधूः। एते हादशयोगाः श्रुताः । यथोपदेशमतान् उपाचरिष्यामि यदि जानीयाम् काचित् गर्भिणी रुजानावाभ्यां पीड्यते । वृद्धा। प्रयोज्य परोपकारितां खग्रीतिञ्च समधिगमिष्यसि- वधूः। यदि कस्मि'श्चित् योगे किञ्चिद्द वामलभ्यं भवेत् तदा स कि न दातवाः। वृद्धा। दातवाएव । तत्र युक्तिरियम् । यं व्याधि शमयितुं यो योगः तदङ्ग प्रत्येक द्रवा यदि तं वाधिं न शमयेत् तदा स योगोऽपि तं व्याधि जेतुं न शक्क यात्। अत: सा- न्ये व उपकुर्युरिति निर्धार्थताम् । तथा सति यथालाभ सेवितव्यान्यव। नहि कश्चिदेकस्य वन्धोरनुपस्थिती सन्नि- कष्टानपरान् हितैषिणोऽपकारिणो मत्त्वाऽपाकरोति । वधूः । अथ यत्न चतुर्भिरेको योगः तत्र यद्य कमलभ्यं स्यात्तदा केन मानेन त्रीणि ग्रहीतव्यानि । वृद्धा। तत्र त्रिभिरेव चतुणी माना पूरयितव्या। एवं सर्वत्र पूर्ण मानं लब्धेन वस्तुना पूरयिष्यताम् । चिकित्सक श्रीताराप्रसन्न सेन गुप्तः, नं १६७ कर्णोयालिस ष्ट्रीट, कलिकाता।

·SANATANEMALE
SUMARI
पूर्वकालीनाः कथं दीर्घायुषः ?
( पूर्वप्रकाशितात् परम् । )
--
'आलस्यादन्नदोषाच्च मृतुर्विप्रान् जिघांसती"त्यस्यमनूक्तास्य
आलस्यान्नदोषयोस ताकारणयोरालस्यस्य मृताकारणत्वं दर्शितमग्र-
हायणमासपत्रिकायाम् । अत्र अन्नदोषस्य मृतुकारणत्व दर्शाते ।
अत्र अन्नं अदनीयवस्तुमात्रम्, तदपिमनूक्त वक्षामाणम् । तदपि
प्रसङ्गात् सर्ववादिसम्मतं रोगहेतुकं मृतुप्रजनकञ्च अन्नादिकं मनूक्त
मवगतये सव्वेषाम्, (स्यार उइलियम् जोन्स नामक साहेवस्य)
(Sir William Jones) इंरजिभाषानुवादसमेतं लिख्यते इहैव ।
यथा मनुस्म तौ पञ्चमाध्याये ४-
"अनभ्यासेन बेदानामाचारस्य च बज नात् ।
आलसमादन्नदीपान मृताबिपान् जिघांसति ॥ ४ ॥
घांसति ॥ ४॥
4. "Through a neglect of reading the Veda, through a
desertion of approved usages, through supine remissness in
performing holy rites, and through various offences in diet,
the genius of death becomes eager to destroy them."
लशुनं रञ्जनञ्च व पत्लाण्ड कवकानि च ।
अभक्षप्राणि विजातीनाममध्यप्रभवानि च ॥ ५ ॥
5. "Garlic, onions, lecks, and mashrooms (which no twice-
born man must eat), and all vegetables raised in dung,"
लोहितान् वृक्षनिर्यासान् श्वनप्रभवां स्तथा
शैलु गव्यञ्च पैयूषं प्रयत्नेन विवजयेत् ॥ ६ ॥
6. "Red gums, or resins, exuding from trees, and juices
स्टञ्जनं गाजीर-शालगम् इति च यमा प्रसिद्धिः। कबकानि छत्राकानि ब्याङ्छाता
इति येषां प्रसिद्धिः। अमेध्यप्रभवानि स्मृङ्ग तविष्ठादि जातानि "कफि" इत्यादीनि ॥ ५ ॥
লাঞ্ছিনালিনি। শ্রীনি িন্ধনিয়া বা স্বাৱিলিনা ! আয়া ‘নি স্বল্প
प्रसिद्धिः ॥ ६ ॥

·पूर्वकालीनाः कथं दीघायुषः from wounded stems, the fruit selu, and the thickened milk of a cow within ten days after her calving, a priest must avoid with great care." बथा कासरसंयावं पयसापूपमेव च । अनुपातमांसानि देवान्नानि हवींषि च ॥७॥ 7. "Ricepudding boiled with tila, frumenty, ricemilk, and baked bread, which have not been first offered to some deity. fleshmeat also, the food of gods, and clarified butter, which have not first been touched, while holy texts were recited." अनिईशाया गी:क्षीरमौष्ट मैकशफं तथा । आविक सन्धिनौक्षौर विबत्सायाथ गी:पयः ॥ ८ ॥ 8. “Fresh milk from a cow, whose ten days are not passed, the milk of a camel, or any quadruped with a hoof not cloven, that of an ewe, and that of a cow in heat, or whose calf is dead or absent from her.!! भारण्यानाञ्च सर्वेषां मृगानां माहि बिना। स्त्रीचीरञ्च ब बानि सर्वशक्तानि चैव हि ॥ ९ ॥ रचय बज्योनि म 9. "That of any forest beast, except the buffalo, the milk of a woman, and any thing naturally sweet but acidulated, must all be carefully shunned.” "दधिभक्षाञ्च शुतो घु. सर्वच दधिसम्भवम् । यानि चैवाभिघूयन्त पुष्पभूलफलैः शुभैः ॥१०॥ "But among such acids, buttermilk may be swallowed and every preparation of buttermilk, and all acids extracted from pure flowers, roots or fruit not cut with iron." क्रव्यादान् शकुनीन् सांस्त धाग्रामनिवासिनः । अनिद्दिष्टाच्चैक शफांष्टिभिम विवज्जयेत् ॥११॥ 11. "Let every twice-born man avoid carnivorous birds, and such as live in towns, and quadrupeds with uncloven hoofs, except those allowed by the Veda, and the bird called tittibha." IO. दधिसम्भवं तकादि (१०) कन्यादान् केवलमांसभीजिना धादीन् । ग्रामनिवासिनः पारावतादीन् । एकशफा: एकक्षुरा: अश्वगह भादयस्तान् । टिट्टिभान् पक्षिविशेषान् ।११।

·कसारिक ॥१२॥ 15. "He, who eats the २०५ संस्कृतचन्द्रिका कलविदा प्लवं हंसं चकाङ्गग्रामकुक्कुटम् । सारसं रज्ज वालञ्च दात्य हं 12. "The sparrow, the water bird plava, the phenicopteros, the chacravaca, the breed of the towncock, the sarasa the rajjuvalu, the woodpecker, and the parrot, male and female." प्रतुदान् जालपदांश्च कीयष्टिनखविष्करान् । निमज्जतश्चमत्स्यादान् सौनं वल्ल रमेव च ॥१३ ॥ 13. "Birds, that strike with their beaks, webfooted birds, the coyashti those, who wound with strong talons, and those, who dive to devour fish: let him avoid meat kept at a slaughter house, and dried meat." बकच्च व बल्लाकाञ्च काकील खञ्जरौटकम । मत्स्यादान् विड़ वराहांश्च मत्स्यानेव च सर्वशः ॥१४॥ 14. “The heron, the raven, the ch'anjana, all amphibious fisheaters, tame hogs, and fish of every sort, but those expressly permitted. यो यस्य मांसमभाति स तन्मांसाद उच्यते । मत्स्यादः सर्वमांसादस्तस्मान्मस्थान् विवर्जयेत् ॥१५॥ eater of that animal itself; and a fisheater is an eater of all flesh; from fish, therefore, he must diligently abstain.” पाठीन रीहितावाद्यौ नियुक्ती हव्यकव्ययीः । राजीवान् सिंहतुण्डांश्च सशल्कांच व सर्वशः ॥१६॥ 16. Yet the two fish, calledpat hina and rohita, may be eaten by the guests, when offered at a repast in honor of the gods or the manes, and so may the rajiva, the sinhatunda, and the sasalca of every species." प्रतुदान् दावाघाटादौन् (काठठीकरा) इति यस्य प्रसिद्धिः । जालपादान् शरारिप्रभृतीन् । नखविष्किरान् कुका टव्यतिरिनान् श्येनादीन् । निमजतो मत्स्यायान् मद्गुप्रभृतौन् ये जले निमज्ज्य मत्स्यं भक्षयन्ति तान्। सौंन हविक्रीतं मांसम् । वल रं शुष्कमासम् ।१३। मस्थादान् पक्षिव्यतिरिक्तननादौन्। विड़ वराहान् विष्ठाभीजिनः शूकरान् ग्राम्यानित्यर्थः । १४ । पाठीनादयन्तु भचयाः । १५ । .

·पूर्वकालिना: कथं दीर्घायुषः ?
18.
न भक्षयर्दकचरा न ज्ञातांथ मृगद्दिजान् ।
भक्ष वपि समुट्टिष्टान् सबान् पञ्चनखांस्तथा ॥१७॥
17. "Let him not eat the flesh of any solitary animals, nor
of unknown beasts or birds, though by general words declared
eatable, nor of any creature with five claws;"
वाविध शल्यकं गोधा खड्कूर्म शशां स्तथा ।
भक्षयान् पञ्चनखेवाहु रनुष्ट चैकती दतः ॥१८॥"
"The hedgehog and porcupine, the lizard godha, the
gandaca, the tortoise, and the rabbit or hare, wise legislators
declare lawful food among fivetoed animals, and all quadru-
peds, camels excepted, which have but one row of teeth."
“यत्किञ्चित् स्नेहसंयुक्त' भाभीज्यमगर्हितम् ।
तत्पर्य षिवभप्यादा हविः शेषञ्च यद्भवेत् ॥२४॥
24. "That, which may be eaten or drunk, when fresh,
without blame, may be swallowed, if touched with oil, though
it has been kept a whole night; and so may the remains of
clarified butter."
चिरस्थितमपित्वाद्यमझे हात हिजातिभिः ।
यव गोमज सर्व पयसश्च व विक्रिया ॥२५॥
25... “And every mess prepared with barley or wheat, or
with dressed milk, may be eaten by the twice-born, although
not sprinkled with oil."
"मोचितं भक्षयन्मांस ब्राह्मणानाञ्च कास्यया ।
यथाविधि नियुक्तस्तु प्राणानामेव चात्यये ॥२७॥
27. "He should taste meat, which has been hallowed
for a sacrifice with appropriated texts, and, once only, when a
priest shall desire him, and when he is peforming a legal act,
or in danger of losing life."
प्राणवानमिदं सर्व प्रजापतिरकल्पयत् ।
स्थाबर जङ्गमञ्चैव सर्व प्राणस्य भोजनम् ॥२८॥
28. "For the sustenance of the vital spirit, BRAHMA
एकचरान् सादौन् ॥ १७ ॥

·og संस्कृतचन्द्रिका। created all this animal and vegetable system, and all, that is moveable or immoveable, that spirit devours." TUTHEHET TE TE : 1 Eat arorata ca: 1361 29. "Things fixed are eaten by creatures with locomotion ; toothless animals, by animals with teeth, those without hands, by those to whom hands were given; and the timid by the bold." AITT EGET1417 fuitse foi 99 EET TOT USE TE 51341 30. "He, who eats according to law, commits no sin, even though every day he taste the flesh of such animals, as may lawfully be tasted; since both animals, who may be eaten, and those, who eat them, were equally created by BRAHMA." I see cat faftin: 1 अतोऽन्यथा प्रत्तिस्तु राक्षसों विधिरच्यते ॥३१॥ 31. It is delivered as a rule of the gods, that meat must be swallowed only for the purpose of sacrifice ; but it is a rule of gigantic demons, that it may be swallowed for any other purpose." tatari atyrata acar देवान् पितृ श्चा, यित्वा खादन् मांस न दृष्यति ॥३२॥ * 32. "No sin is commited by him, who, having honored the deities and the manes, eats fleshmeat, which he has bought, or which he has himself acquired, or which has been given him by another." नांद्यादविधिना मांस विधिज्ञोऽनापदि द्विजः । orar af HG adat: RRI 33. "Let no twice-born man, who knows the law, and is not in urgent distress, eat flesh without observing this rule ; for he, unable to save himself, will be devoured in the next world, by those animals whose flesh he has thus illegally swallowed.”

·38. "As many hairs as grow on यूवकालोनाः कथं दीर्घायुषः २० न तादृशं भवत्य नी मृगहन्तुईनार्थिनः । यादृशं भवति प्रेत्य हथामांसानि खादकः ॥३४॥ 34. "The sin of him, who kills deer for gain, is not so heinous, with respect to the punishment in another life, as that of him, who eats fleshmeat in vain, or not previously offered as a sacrifice :" नियुक्तस्तु यथान्यायं थी मांस नाति मानवः । सत्य पशुता याति सम्भवानकबिंशतिम् ॥३५॥ 35. "But the man, who, engaged in holy rites according to law, refuses to eat it, shall sink in another world, for twentyone births, to the state of a beast." असंवा तान् पशून् मन्वैर्नाद्याहिप्रः कदाचन । मन्त्र म्तु संस्कतानद्या शाश्वतं विधिमास्थितः ॥३॥ 36. "Never let a priets eat the flesh of cattle unhallowed with mantras, but let him eat it, observing the primeval rule, when it has been hallowed with those texts of the Veda" बुााट्टतपशु सङ्ग कुर्यात् पिष्टपशु तथा । न त्वं वतु इथा हन्तु पशुमिच्छेत् कदाचन ॥३७॥ 37 «Should he have an earnest desire to taste fleshmeat, he may gratify his fancy by forming the image of some beast with clarified butter thickened, or he may form it with dough ; but never let him indulge a wish to kill any beast in vain :" यावन्ति पारीमाथि तावत्लवी ह मारणम् । जथा पशुपक्षः प्राप्नोति प्रत्यजन्मनि जन्मनि ॥३८॥ deaths shall the slayer of it, for his.own satisfaction in this world, endure in the next from birth to birth." यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः खयमेव स्वयम्भ वा। यज्ञोऽस्य भूत्यै सर्वस्य तस्मादयज्ञ वधोऽवध: ॥३६ 39. By the selfexisting in person were beasts created for sacrifi ce, and the sacrifice was ordained for the increase of this

·of sacri and birds, which have been destroyed for the purpose
संस्कृतचन्द्रिका।
universe : the slaughterer therefore, of beasts for sacrifice is in
truth no slaughterer."
श्रीषध्यः पशवी हक्षास्तियञ्चः पक्षिणस्तथा ।
यज्ञार्थं निधन प्राप्ता प्राप्नुवन्तुच्छ्रिती: पुन; ॥४०॥
40. "Gramineous plants, cattle, timbertrees, amphibious
of sacrifice, attain in the next world exalted births."
मधुपर्के च यन्नं च पिटदैवतकर्मणि
अब व पशवी हिंस्था नान्यत्र त्यनबीन्मनुः ॥४१॥
41. "On a solemn offering to a guest, at a sacrifice, and in
holy rites to the inanes or to the gods, but on those occasion
only, may cattle be slain : this law MENU enacted."
एष्वर्थेषु पशून् हिंसन् वेदतत्त्वार्थबिट्विजः ।
आत्मानञ्च पशुजव गमयतात्तमा गतिम् ॥४२॥
42. "The twice-born man, who, knowing the meaning and
principles of the Veda, slays cattle on the occasions mentioned,
conveys both himself and those cattle to the summit of
beatitude."
सह गुरावरण्य वा निवमन्त्रात्मवान् द्विजः ।
नावेदविहिता हिंसामापद्यपि समाचरत ॥४३॥
43. "Let no twice-born man, whose mind is improved by
learning, hurt animals without the sanction of scripture, even
though in pressing distress, whether he live in his own house,
or in that of his preceptor, or in a forest."
या वेदविहिता हिंसा नियतामि'शराचर।
अहिंसामेव वा विद्यावेदाइौ हिनिबभौ ॥४४॥
44. "That hurt, which the scripture ordains, and which is
done in this world of moveable and immoveable creatures, he
must consider as no hurt at all; since law shone forth from
the light of the scripture."
इकिती; उत्कर्षान, जनतौः ॥४०॥

·पूर्वकालिनाः कथं दौघायुषः ? योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्तमात्मसुखेच्छया । स जीबंश मृतश्चैव न क्वचित् सुखमवते ॥४५॥ 45. "He, who injures animals, that are not injuriour, from a wish to give himself pleasure, adds nothing to his own happiness, living or dead." यो वन्धनवधक्त शान् प्राणिनां न चिकौर्षति । स सर्वस्य हितप्रेप्सुः सुखमत्यन्तमश्न ते ॥४६॥ 46. “While he, who gives no creature willingly the pain of confinement or death, but seeks the good of all sentient beings, enjoys bliss without end." यत् ध्यायति यत् कुरुते धृति बध्नाति यच च । तददामोत्ययत्न न यो हिनस्ति नःकिञ्चन ॥४७॥ 47. "He who injures no animated creature, shall attain without hardship whatever he thinks of, whatever he strives for, whatever he fixes his mind on." नाङ्गत्वा प्राणिनां हिंसां मांसमुत्पद्यते कचित् । न च प्राणिवध: स्वर्गप्रस्तस्मान्मांस विवज्जयेत् ॥४८॥ 48. "Fleshmeat cannot be procured without injury to animals, and the slaughter of animals obstructs the path to beatitude ; from fleshmeat, therefore, let man obstain : समुत्पत्तिञ्चमांसस्य वधवन्धौ च दैहिनाम् । प्रसमीक्षा निवर्तेत सबमांसस्य भक्षणात् ॥४६॥ 49. "Attentively considering the formation of bodies, and the death or confinement of embodied spirits, let him abstain from eating fleshmeat of any kind." न भक्षयति यो मांस विधिं हित्वा पिशाचबत् से लीके प्रियतां याति व्याधिभिन्न पौद्यते ॥५०॥ 50. "The man who forsakes not the law, and eats not fleshmet, like a bloodthirsty demon, shall attain good will in this world, and shall not be afflicted with maladies.

·BHARAMBHARA
२१२
संस्कृतचन्द्रिका
,
अनुमन्त्वा विशसिता निहन्ता क्रयविक्रयो।
संस्कर्ता चीपहर्ता च खादकचे तिघातका: ॥५१॥
5 I. "He, who. consents to the death of an animals ; he,
who kills it; he who, dissects it; he, who buys it; he, who
sells it ; he, who dresses it; he, who serves it up; and he,
who makes it his food; these are eight principals in the
slaughter."
खमांसं परमांसेन यी वईयितुमिच्छति ।
अनन्य पितॄन् देवान् ततोऽन्धी नास्ता पुण्यकत् ॥५२॥
52. Not a mortal exists more sinful than he, who, with-
out an oblation to the manes or the gods, desires to enlarge
his own fiesh with the flesh of another creature."
वर्षे वर्षेऽश्वमेधेन यी यजत शतं समा: ।
मांसानि च न खादयस्तयो: पुण्यफलं समम् ॥५३॥
53. "The man, who performs annually, for a hundred
years, an aszvamedha, or sacrifice of horse, and the man, who
abstains from fleshmeat, enjoy for their virtue an equal
reward."
फलमूलाशनैर्मेध्य मुंन्यन्नानाञ्च भोजनः ।
न तत्फलमवाप्नोति यन्मांसं परिवज्जनात् ॥५४॥
54. "By subsisting on pure fruit and on roots, and by eat-
ing such grains as are eaten by hermits, a man reaps not so
high a reward, as by carefully abstaining from animal food."
मांस भक्षयितामुत्र यस्य सांसमिहाद्यहम् ।
एतन्मांससा मांसल प्रवदन्ति मनीषिणः ॥५५॥
55. “Me he (mansa) will devour in the next world, whose
flesh I eat in this life,' thus should a flesheater speak, and thus
the learned pronounce the true derivation of the word mansa,
or flesh."
न मांसभक्षणे दीपो म भये न च मैथुने ।
प्रहचिरीषा भूतानां निवत्तिस्तु महाफाला ॥५६॥

·EVER तत्वप्रपञ्चः। 56. "In lawfully tasting meat, in drinking fermented liquor, in ca.ressing women, there is no turpitude ; for to such enjoyments men are naturally prone: but a virtuous abstinence from them produces a signal compensation. (क्रमशः।) तत्त्वप्रपञ्चे वैदिकोपायः । (पूर्वप्रकाशितात् परम् ।) यो योऽश्वमेधन यजते स सर्वान् लोकान् जयतीत्यादुप्रक्ताम् । वेदोक्तिस्तु स्वतःप्रमाणम् न कदापि व्यभिचरतीति समव विश्वस्तव्यम्। सत्यम्, भवतु तत्त्वज्ञानात् सुकरो बैदिको यज्ञादुरपायो मोक्षाय, किन्तु तथापि तत्तज्ञानापेक्षया नासौ यज्ञादि: समीचीनसाधनम् । कस्मात् हिंसादिदोषदुष्टत्वात् । यज्ञादौ तु प्रज्जुलिते जातवेदसि जीविनो व्रीह्यादयो वीजानि इयन्त, पशवश्च हन्यन्ते। अतोऽसौ समनुज्ञातोऽपि वेदैः यज्ञादिर्नानुष्ठातुं युज्यते दयापरतन्त्र बिहनिः, ऋते हिंसाप्रियान् चाण्डालान्। वेदप्रतिपादान यज्ञेन स्वर्गसुखं यथा भवेत् तथा पशुवीजादिवधजनितपापेन नरकभोगदुःखमपि भवेदेव। परन्तु तेन हिंसाथितयज्ञ न सुखभागस्याधिक्यम् दुःख- भागस्य तु अल्पत्वमिति । तथाच पञ्चशिखाचार्येणोक्तम्, “खल्पसङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्ष" इति।* । * अवार्थः। स्वल्पसङ्करः अश्वमेधादियज्ञीयस्वर्गादः स्वल्पन अत्यल्पपरिमाणेन मन वीजहिंसादि जनितिन पापेन सङ्गरः मेलन एकवावस्थानम् । सपरिहार: परिहारण सह वर्तते अर्थात् कियतापि प्रायश्चित्तेनः परिहत्तु पशुवीजादिवघजनितपाप शमयितु ·२१४ संस्कृतचन्द्रिका। अथ बैधहिंसास्थले अल्पमपि पापं नास्ति इतव न कथं कल्पाते । तथा च मनुनापुरतम्। पञ्चमाध्याये । "यज्ञार्थं पश्व: मुम्हा: खयमेव स्वयम्भ वा । यज्ञोऽसा मूल्य सर्वसा तवायज्ञ वधीऽबंधः ।। ओषध्यः पशबी हक्षालियञ्च: पक्षिणस्तथा। यज्ञार्थ निधनं प्राप्ताः पाप्न वन्तुरच्छ्रिती: पुन: ॥ मधुपर्क च यज्ञ च पितृदेवतकर्मणि । अव पशबो हिसमा नान्यत्र त्यनबीन्मनुः ॥ एश्वर्थे । परन् हिंसन् वेदतत्तार्थ बिहि,जः । आत्मानञ्च पशुञ्चैत्र गमयतात्तमां गतिम् ॥ रहे गुराबरण्य बा निवसनात्मवान् विजः । नावेदनिहितां हिंसामा पद्यपि समाचरेत् ॥ या वेदबिहिता हिंसा नियतास्मि शराचरे। अहिंसामेब ता विद्याइदाद्धौ हि निर्वभी।" इत्यादिवचनैर्वज्ञ पशुहिंसया पशोर्यजमानस्य च सगतिविधानात् कयं यज्ञ पापाशङ्का ? विष्णुनापि एतदेवाभिहितम् एकपञ्चाशत्तमा- ऽध्याये। अल्पयापन्तु पञ्चशिवाचार्योक्त अवधपशुहिंसास्थले एव कल्पाते। नैवम्, अवैधहिंसायाः सर्वथा निषिञ्चत्वात् अत्यन्तपाप- जनकत्वमेव, तथा च मनुनोक्तम्, पञ्चमाध्याये । योऽहिंसकानि भूतानि हिनस्तयात्मसुखेच्या । स जीवंश्च मृत बन क्वचित् मुखमेधते । इत्यादि वहुषु शास्त्र षु अवैधहिंसायाः अतिशयपापजनकत्वात् वैधहिंसास्थले एव अल्पपापं कल्पयितुमुचितम् । । शक्यः । सनत्यवमधः प्रत्यनमर्चेण सहिषातया सह व ते इति सः। यदि अश्वमेधादि यज्ञानन्तरं पशुवौजादिवघजातपापनाशाय प्रमादात् प्रायश्त्तिमपि नानुष्ठितम् । तदा तयज्ञसा प्रधानफलरूतसा स्वर्ग सुखसत्रावसानसमये पनवीजादिवधपापसाधि फलं नरकदुःखं अवश्यमनुभूयते । तथापि तेन पापिन यत्परिमितं दार उन्मत्साते तदुःख. सहितया अनुभूयातिपात्यते । तिविक्षत हि खलु बहुतरपुण्य कर्मीपनीतवर्गसुधाः ट्र दे अवगाहनपरा: अल्पपापफलं दुःखविस्फ लिङ्गमिति ।

·तत्त्वप्रपन्नः। न च "मा हिंस्यात् साभूतानि” इति सामान्यशास्त्र विशेष- शाखण "अश्वमेन स्वर्गकामी यजेत" “वायव्यां खतं छागल- मालमत" "अग्नीषोमीयं पशुमालभत” इत्यादिना वाध्ये त । हि अशास्त्रीयं न कमपि प्राणिनं हिंसेत् किन्तु शास्त्रमनुस्म त्य प्राणिनं हिंसेदिताव विधिरायाति । ततश्च अवैधहिंसा पापकरी, वधहिंसा तु न पापकरीत्य वमर्थ: सुतरां प्रतिभाति। न वम् “मा हिंस्यात् सर्बाभूतानि एवं “अग्री- षोमीयं पशुमालभेत” (*) इत्यनयोर्नास्ति विरोधः, विरोध हि सति वलीयसा दुर्बलं वाध्यते, अतो विरोधाभावात् परस्परं योर्वाक्ययो वध्यिवाधकता नास्ति । तथाहि “मा हिंस्यादित्यनेन निषेधन प्राणि- मात्रहिंसा अनिष्टसाधिका इतीवमर्थः प्रतिपाद्यते, न तु अवैध- हिंसा अनिष्टसाधिकेति” एवमर्थः । एवं “अग्रीषोमीयं” इत्यनेन तु पशुहिंसा अग्रीषोमीययज्ञोपकारिणी इत्ये वार्थ : कथ्यते, न तु पशु- हिंसा पापजनिका न इतवमर्थः सूच्यते । भवतु यज्ञोपकारिणी यज्ञीयहिंसा, किन्तु तया पापं न जायते इति कथ लभ्यते ? । यदि तथाविधोऽर्थ: स्यात् तदा अत्र वाक्यभेदापत्तिः स्यात् । तथाहि अग्रीषोमीयमित्यत्र पशुहिंसा अग्नीषोमीययज्ञोप- कारिणी इतकं वाक्यम् । अग्नीषोमीयपशुहिंसा न पापजनिका च इति द्वितीयं वाक्यम् । इतव' वाक्यभेदः स्यात्। स च न इष्टः, सम्भवताकवाका तु वाक्य भेदो न चेष्यते इति न्यायात् । * मा हिंसात् सा भूतानि । अस्थार्थः सर्वभूतत्व ब्यापकहिंसाभावविषयक कार्यम् । अत्र हिंसाभावजन्मापूर्वन्तु फलाजनकं हिंसाभावे विध्यर्थस्येष्टसाधनस्वस्थानुयः । हिंसाधान्तु अनिष्टसाधनत्वम् । यद्यसा । यद्यसा साधनं तदभाबस्तत्परीहारसाधनम् इति नियमात् । घु हिंसग्रादित्य मौषीमीयं पशुमालभेत्यनेन न बाध्यबाधकता विरोधाभावात् । तथाहि मा हिंसमादित्यनेन हिंसायामनिष्टसाधनत्व बोधितम्, अग्निसीमदेवताकपश्वालम्भने तु यागाव' अनिष्टसाधनवनोभयमिति । अतस्वबिरुइयोः समावेशीयुक्त एवेति । ननुनी.

·PHARMANANBAR मंस्कृतचन्द्रिका। अतो यज्ञीयवैधहिसयापि किञ्चित् पापं जायते एव । अत- स्तत्त्वज्ञानापेक्षया वैदिक कर्मकलापः पशुवीजादिहिंसादोष. दुष्टत्वाद्धयः । किञ्च। इतश्च कारणात् बैदिकोपायो न सम्यक्, तथाहि अश्वमेधन स्वर्गो लभाते इति सत्यम् । किन्तु भोगात् क्षीयतेऽपि । खर्गस्तु यज्ञादिजन्यः अतः स्वर्ग: क्षयी जन्यत्वादित्यनुमीयते। ततश्च वर्गभोगक्षयानन्तरं पुनर्दु :खमिति। तथाच गीतायामुक्तम् । ८।२०-२१ । "विद्या मां मीमपाः पूतपापा यज्ञ रिक्षा स्वर्गतिं प्रार्थयन्त पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलीकमनन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् । ते तं भुना स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्य मयं लोकं विशन्ति । एवं बयोधर्मामनुप्रपना गतागतं कामकामा लभन्त ।" (क्रमशः) ते षोमौर्य पशुमालतेत्यनेन हिंसायामनिष्टसाधनत्वाभाबी ज्ञाप्यताम् । मैवं तथाले वाक्य भेदापत्तः। तथाहि पशुहिंसायां क्रत्वङ्गत्व ऽनिष्टसाधनत्वाभावे च परिबोधिते सति विधेययीः क्रत्वङ्गत्वानिष्टसाधनत्वाभाबयोर्भेदात् बाक्यभेदप्रसक्तिः । तथाहि गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात् इति । अस्मार्थ:--गुणानां उद्देश्य विशेषणानां विधेयानाञ्च परार्थत्वात् विशेष्यमाचसाकाङ्क्षत्वात् असम्बन्ध: परस्परगुणगुणिभावेनानन्यः । अनहेतुमाह समत्वादितितुल्य लादित्यर्थः । अनेन न्यायिन तु ऋतूपकारत्व अनिष्ट साधनत्वा- भावायी णगुणिभावन-अर्थात् विशेष्य विशेषणभावरूपैणानुयवाधात् । हिंसारूपीद्देश्य च प्रत्य काजी विधेयता भेदात् विशेष्यता भेदः अतएव वाक्यभेद इति । यथा' यावज्जीव मग्निहीन जुहीतौ इनिरव उपसद्भिश्चरित्वा मासर्मक मग्निंहील जुहोतीत्यपारबिधिः । अत्र जुहीतिल्यनेन यावजीवाग्निहोत्रमनद्यः उपसत्रयानन्तर्यक मासैकसाध्यनिय च विधान विषयभेदात वाक्य भेदः । प्रमाण सराप्रीमत्व' विधेयत्व प्राणान्तरमावबमुद्दश्यत्वम् । यथा गट हैर्जुहोति तत्व बटहर्मबोद्देश्यम् । महत्वात्। रटहमित्यत्व एक वबिधेयं प्रमान्तरी प्रतिक्षात् । दिक् । (अब बैधुहिंसाविचारस्यातीव जटिला चं वात् लेखनन सम्यक् वीधयिन ते अतो गुरुमुखाजज्ञातव्योऽसाविति) ।

·श्रीश्रीदुर्गा । शरणम् । संस्कृतचन्द्रिका। (१८१५ शाक माघमासब्य ।) श्रीश्रीगणेशाय नमः। शिवादीनपि कम्माणि कारयन्ती जनानिव । मायाबलम्बाते सेयमबा श्रीशिवसुन्दरी ॥ - उद्भट-श्लोकाः। "मुखेन वाद्य सलिलेन माद्यम् मूर्ति म दा विलुदलेन पूजा । फलं पुनस्तख भवेदनन्तम, निःस्वस्य विश्व वर एव देवः ॥ ४॥ "असारे खलु संसार सारमेतञ्चतुष्टयम् । काभ्यां वासः सतर्ता सङ्गो गङ्गाम्भः शम्भ सेवनम् ॥५०॥ "हरि हरीतकीच व सावित्री जागवीजलम् । अन्तमालविनाशाय स्मारनवेदजपत् पिवेत् ॥५१॥ "हरौतकौ भुच राजन् ! मातेक हितकारिणी। कदाचित कुष्यते माता नीदरस्था हरीतकी ॥५२॥ "सीताया हदि यतिरीशकुमममाये मफालोचक, पौलस्तास्य नितान्तकुण्ठकुलिभी वजाधिके वचसि । श्राव मिसमज मन्मयशर खन्न व जानीमहे, क. शोखी सखि यस्य पुष्पमभवत् पुष्पायुधस्यायुधम् ॥५॥ "वदेहि याहि कलसीद्धवधर्मपबीम, तस्याः पुरः कथय पूजक था। समस्तीः । पृष्टापि मा वद प्रयोनिधिवन्धन में, मयं पुनथ लुकिताम्ब निषेः काल नमः " झोकः लोकतां याति विज्ञातरि नितिन अचिजातरि विज्ञाते खकारस्त व अतुम्यते ॥५५॥ ননমিলিঅই জানে নালি ভাই বলল हासिकेषु रसस्य निवेश सि मा लिन लिख मा लिख ।"५६. तथा कवितया कि तया पवन्यासमादे ग म प्रत्यया । ५७॥ ज ·ईश्वरनिष्ठमन्त्री। आसीत् हिन्दुस्थाने कस्यचिद्राज्ञः स्वच्छान्तो नाम ज्यायान् (१) । मन्त्री, स चाकौमारात् मन्त्रित्वपदमास्थितो वृद्धभाव गतः । स्मारं । स्मारञ्च जगतः काय॑जातमिदमेव तत्त्व चेतसि निश्चिकाय (२) यदु- यदीश्वरः कुरुते तदस्माकं मङ्गलार्थमेवेति, व ते च प्रतिकथम्, "नारायणजी यो किया सो अच्छा हि किया" इति । विश्वसिति च तथैव । अनेके प्रतिक्षणमेवं ववन्तं मन्त्रिणं तमुग्रहसन्ति, भण्डभतो- ध्यमिति ईर्ष्याकलुषाभ्यामीक्षन्ते च दृग्भ्याम् । किन्तु तेन हि मन्त्रिणा तेषां कटाक्षपातः भ्रूभङ्गिस्यहासः व्यङ्गोतिश्च दृष्टापि न दृश्यते, श्रुत्वापि न श्व यते, एवमेव कालोऽतिपात्यते । अथैकदा वर्षाकाले स राजा पर्यवेक्ष्य राजकार्य्यम्, प्रविविक्षन् (३) अन्तःपुरं पिच्छिले प्रस्तरसोपाने स्वलितपादः ममानतं पपात,- भग्नपादग्रन्थिमु मूछ च। ततश्च सतासं प्रधावन्तो भृत्या स्तां देव- पादस्य दुई शां मन्त्रिणे निवेदयामासुः। श्रुत्वा च मन्त्री विश्वासा- भ्यासयोविवश: “नारायणजी यो किया सो अच्छा हि किया" इतूाचे। नियोजयामास च शस्त्रशास्त्रप्रवीणं राजचिकित्सार्थ- मगदङ्गार(४)मेकम् । मृत्यास्तु शात्रवीमिव तथाविधां निष्ठरां गिर- माकलय्य संजातकोपाः कियन्ति दिनानि गमयिबा लब्धारोग्याय राजे विज्ञापयाम्वभूवुः । राजा च व्यवहारं तमसमीचीन मन्त्रिण: सम्भाव्य निश्चित्य च “असौ मन्त्री मम राज्य' जिहीषुर्वा किमपि विधित्सुबा” इति अन्तः क्रोधश्चिन्तयाञ्चकार अथ यदि मुच्च यम् प्राञ्च(५)मिमं दृष्टाशयमपि मन्त्रिणम्, तदा (१) बद्धः । (२) निश्चितवान् । (३) प्रवेष्ट मिलन् । (७) चिकित्सकम् । (५) प्राचीनम् ।

·ईश्वरनिमन्ती मां सवें जुगुप्सैरन् (१)। किन्तु यद्यहं केनापि व्याजन तं प्रमा- पये (२) तदा खाभिलषितं साधये, इतवं मनसा विचारयामास । अथैकदा राजा समाइय मन्त्रिणमत-मन्त्रिन् ! यदि मन्चसे - तदा मृगयायै जिगमिषामि, भवताप्यनुगन्तव्यम् । मन्त्री अवदत् यथाज्ञापयन्ति राजपादा इति । परेयः (३) मह राज्ञा मन्त्री मृग- यार्थमगच्छत् । राजा तु कस्मि श्चित् पर्वते किञ्चित् भीषणं काननं सह मन्त्रिणा प्रविश्य अकथयत्-मन्विन् ! इतोऽयं महिषो धावति, इतो भल्ल को वाति, ततः शूकरः पलायते, अन करी मड़मड़ ति तरून् विदारयति, द्रुतमागच्छ मन्त्रिन्! विलम्ब मा कुरु, इत्या- दुरता मैन्यादिकं पश्चाह रे परित्यज्य महारएवं दिवसेंऽप्यन्धकारं प्राविशत् । प्रादर्शयञ्च तत्र मन्त्रिणं कञ्चित् कूपम्, अवक् च, (४) अहो पश्य पश्य अपूर्वमिमं कूपम्, यथा सौरकरसन्तप्तस्तिमिरपटलः पुञ्जीभूतो कूपेऽस्मिन्ब्रवातरदिवावगाहनाय। मन्त्री तु यावदधो- मुख कप पश्यति तावदाज्ञा झटिति पृष्ठे पाहत्य तत्र निपातितः । पतबपि म “नारायणजी यो किया सो अच्छा हि किया" इताच- कट्चरत् । तत्र पतित्वा च सल शं कथमपि कञ्चित् प्रस्तरखण्ड मालम्वपातिष्ठत्। अथ राजा तं मन्त्रिणं पातयित्वा कूपे, तस्मात् काननात् निर्गन्तु इतस्ततो विचरन् मन्त्रि वधान्मनस्वासेन दिग्भ्रान्त: विगुणतरं गहन माविंशत् । इतच तस्मिन् काले भगवानपि तीक्षाभानुस्तस्य कृतघ्नस्य राज्ञः शरीरे करस्पशीऽपि न समुचित इति दागस्तमयात् । सूचीभेद्यस्तिमिरवातोऽपि राजी नयनमपिधाय (५) यासाय प्राधावत्, तमखिन्यां समागतायां पत्नीसुख: (६) शोणचतुस्तरतु(७) विकटमगर्जत्, फे रवः “फे” “फे" इत्वन्म खं अन्यस्य शृगालस्य रव (१) निन्दै यः । (२) विनाशये। (३) घरदिने । (४) अवदत् । (५) आच्छाद्य । (६) सस्त्रीका। (७) व्याधः ।