·विषयानुक्रमणी। "पुटम. १२ .... ... ... ... .... ... U. .... .... २२ भूमिका प्रस्तापना १. महोद्भट:- तस्प जीवितसमयो निनासभूमिश्च ६ तत्समानकालिकाः प्रबन्धारः तत्प्रणीताः प्रबन्धाः २. काव्यालङ्कारसारसना प्रबन्धोदेश्यम् पूर्वप्ररन्धेभ्योऽस्य वैलक्षण्यम् ३. उद्भटालङ्कारनिवृति, ६ व्याख्याशैली । उदचिनम् प्रतीहारेन्दुराजप्रतिक्षेपः ४. रितिकारो राजानमतिदकः जयरथानुपादानां संसदाः तिठकस्यान्योऽपि ग्रन्यः तिटस्य जीवनकाट: राजानकमम्मटतिलरुयो. समममपता पिपसूची सन्यादयः काम्पालङ्कारमारसहः अटकारागामकादियामसूची বাসসসবনফায়াখী সোশমান : বাতঃ पथानामारपी सेसनामशरापनुकमनी .... ३४ .... Lor .... 6 ३९ w. .... १-५२ .... .... .... ... .... ... ....

·Additions and Corrections. 10 " " " " 1. 25 : " काव्ये म्ययुद्ध " " p. INTRODUCTION. np. 1. 13 read चिरन्तनी p. 1. 22 समास्थिपत p 1. 4 प्रतिजानाते p. 13 1. 18 अनुरागमात्मानम् P. 14 1. 8 अनवटम्य P वृत्तीः P 16 1. 22 प्रतिजानीते 19 1. P. 1. 16 स्थापयितव्यः p. 20 1. 6 आशीः अस्ति P 21 1. 20 समुलिखितेवलकारेषु p. 26 1. 13 नातिवतेते P. 33 1. 21 इदश पूर्वोत्तर P 38 1. TO अवष्टभ्य p. 40 1. 6 पूर्व मन्तब्यः p. 1. 14 इदच रुचक p. 42 9 अनुवदिता P 45 1. 26 " " " " . . " -- नातिबृहदु " " . In p. 14. 13 1. 14 5 1. 22 TEXT. read (TTT) and gara: रूपत्वाप्रसहाच (दर्शनयुक्ततकारयलिङ्गविलक्षणम्) (अनुज्वलत्वेऽङ्गाना) स्फटिक बामन-का-सू.4.39 प्रसूतिम्पच. विद्धसालमझिकायाम् २ २१ p. 7 " 33 p. 52 1. p. 55 1. 25 " p. 56 !. 9 ·भूमिका। अतिप्राचीनेवलङ्कारनिवन्धनेप्वन्यतमस्य काश्मारकमहाद्भटमणा- तस्य काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहाख्यस्य निवन्धरत्नस्य नातिचिरेण समु- पुलब्धाऽनितिपणेतनामधेया सेयं व्याख्या श्रीगायकवाडपाच्यमन्ध- मालायामिदम्पथमतया सम्पाद्य पुरातनसाहित्येतिहासविमर्शनकुतूहलिनां सहृदयानां पुरतः समुपहियते । सत्यामपि प्रतीहारेन्दुराजप्रणीतलघुपत्तौ नेयं विवृतिरन्यथासिद्ध- तामात्मना मनागपि प्राप्नुयादिति प्रबन्धद्वयमवलोकयतां पण्डितानां नैव जातु भवेत्तिरोहितम् । उद्भटनिरूपितं पन्थानं मतीहारेन्दुराजाहत विवरणञ्च विशेपतो विवेचयन्तीयं व्याख्याऽर्वाचीनकाश्मीरकालङ्कारिकसम्मतं विचार- मनुसरन्ती निपुणं निरूपयेदेवात्मनो निवन्धारं प्रतीहोरेन्दुराजादाचीनम् । अन्तराच प्रतीहारेन्दुराजमुद्भटनिवन्धविवेचनाय प्रवृत्तो राजानकतिलको भवेद्भयसा श्रुतपूर्व एव राजानकजयरथविमर्शिनीपरिशीलिनाम् । नाम्ना केवलं प्रयां प्राप्तो राजानकतिलकस्योद्भटविवेकः नैतावताऽपि काळेन स्वरूपतः प्रत्यभिज्ञातः कचिदपि लिखितग्रन्थार्जनसंरक्षणतत्परेषु पुस्तकभाण्डागारेपु स्थितिमलभत न वा ग्रन्थसम्पादनधुरंधराणामैकाग्येण काश्मीरादिप्रदेशानटतां महोदयानां इस्ताभ्याशमवाप । परन्तु दुर्लभतमानां कथामालतयाऽवशिष्टानाञ्च ग्रन्थरत्नानामाकर- भूतेषु फेरलेषु कस्यचिन्नारायणनंदिरिपाडाख्यस्य पण्डितस्य ग्रन्यागारादु- दृतमिदं व्याख्यारत्नं मद्रासाजकीयलिखितग्रन्यागारे क्रमेण वटोदराराज- कीयपुस्तकालये च स्थितिमभजत । सा चेयं व्याख्या राजानकतिलक- प्रणीतोद्भटविवेकानान्येति सयुक्तिकं समनन्तरमस्तावनायां निरूप्यते । अलङ्कारनियन्धेतिहासमारचयद्भिश्च विमर्शकरुदासितमेतद्वयाख्याऽवमर्शन- मतावता यतोऽनादावन्ते वा मणेतुर्नाम नोल्लिख्यते । विख्यात-मुंबईसंस्कृतग्रन्थावली पन हट्टीमहोदयेन संपादित- काव्यालङ्कारसारसग्रहमान्तेप्वंशतो मुद्रिताऽपीयं व्याख्या न सर्वांशेनापि शुद्धिमापादिता बहिरात्मानमाविश्वकार नापि राजानकतिलकसंवन्धेन शोभामापादितति पृथगस्याः सम्पादने गायकवाइमाच्यग्रन्यमालायां मकाशने च समादरोऽजनिष्ट । एतत्सम्पादनच केवलं केरलमानकात: समापादितपति- ·कृतिवलेनैव समजायतेति, मन्ये, जानीयुरेव पण्डिता एकमातृकावलम्विन: सम्पादकस्य संभाषितान सहजान् परिश्रमान । मातृका चन विशेपतोऽशुद्धि बहुला विना कांश्चित्स्थलविशेपान् । यथायोगच तत्र तत्र लुप्तो ग्रन्यभागो व्याख्यायामपरिशोधितोऽशो मूलग्रन्थे च समुन्नीय सम्पादितो विदुषां तोपाय कल्पेतेति संभावये । काश्मीरकराजानकतिलकपणीतस्य चास्योद्भटविवेकस्य दूरादवीयसि दक्षिणे देशे समुपलम्भनं नाम नातीवासंभावितमाश्चर्यकरं वा यतोऽभिनव- भारतीवक्रोक्तिजीवितव्यक्तिविवेकशृङ्गारमकाशादीनां ग्रन्थरत्नानां निधान- तया विख्यातः केरलानां जनपदः । तस्य चास्य ग्रन्थस्य रक्षको नारायणनंदिरिपाड्मद्रास्राजकी- यलिखितग्रन्थालयाधिपती तथाऽशतः सम्पादयिता बनहट्टीमहोदयश्च समनस्यापि पण्डितकुलस्य सादरसम्माननामहन्तीति नेदं वचनममात- इति बरोडा रामस्वामिशास्त्री। १-१२-१९३०. कालम् ।। } ·इदन्तया निर्देश्यतामवाप । सम्भाव्यमानाच भामहसमया (त्रिस्तु-५००- ६००) दानन्दवर्धनः वत्सराणा विशत्यन्तरिताया कालपरिमितावासीदिति तदन्तरा सम्भव नयमुद्भटः तृतीयोद्भटमत्यायकममाणान्तरोपलम्भं यावजया- पीडसभापतेान्य इति निर्धारण नितरा युज्यते । इदश्च साशङ्कनिर्धारणं न सर्वथा निर्मूलम् । सन्ति खलु बहवो ग्रन्थ- काराः ये भट्टोद्भटस्य भामहविवरणममुं च सदहमनुवदन्ति । सन्ति चान्ये वहा वोऽनुवादाः केवलभुद्भटनामाङ्किताः। ये किल प्रकृतालङ्कारग्रन्थयोरन्तर्भूत तया सम्भावपिनुमपिन पार्यन्ते । द्विरूपेषु चैतेष्वनुवादेषु समुचित्य दृश्यमाने प्वेतत्तु संभावनीय भवति यदेतदुद्भटमणीतोऽन्यो वा ग्रन्यो नाट्यवेदविति- पर समभूदन्यो वा फश्चिदुद्भटसनामा नायवेदविवरणादिकमरचयपत्र- तेऽर्वाचीनानामनुवादा सवाद लभेरनिति । इदश्च वक्ष्यते समनन्तरविभागे समुचितनिदर्शनैर्यदुद्भटोपरचिता काचि- नाट्यशास्त्रवितिरितराभ्योऽपि चिरन्तनी संवभूव। सा चान्तरा कायनानुवा दान स्वरूपतोऽद्य वरीवतीति । काव्येषु शब्दार्थालङ्कारसाटनस्यैव प्राधान्येन कविपतिमासरंभगोचरत्वमूरीकुर्वतः शृङ्गारादींव रसान् गुणीभूय रसवदाय- लङ्कारप्वन्तर्भावयतो भामहस्य समयानुयायी प्रकृतपबन्धमणेता सोऽय भट्टो- द्भट एव किं रसोद्रेकसप्लावितकविहृदयात्समुद्भूतस्य रसमय च जीवलोक- मातन्वतः सरस्वतीनिप्यन्दस्य काव्यतामुररीकुर्वतो भरतस्य नाट्यशास्त्रं विवृणुयात् । अथवा युज्यत एवेदम् । यतो भामहादयः श्रव्यस्यैव काव्यस्यालङ्कार प्राधान्य रसानामप्पलङ्कारभाव नाट्यादिषु च दृश्यप्रवन्धेषु रसमयता कवि- वाङ्मयस्य भास्थिपत । न चापश्यन्नुभयत्र रमस्थितेरैकरूप्यम् । अतएव "नव नाट्ये रसाः स्मृता" (का सा सं. ४ ५) इति निदिशनुद्भटोऽपि दश- रूपकेतरस्मिन् काव्यमपञ्चे रसवदादीनालङ्कारतामभ्युपगच्छन्नभिव्यक्ति नाट्यपु रसाना प्रधानभावम् । अतएव चोगटसमनन्तरभाविनी समा ·रुद्ररुद्रटावपि श्रव्यकाव्येषु रसानां शब्दार्थयोरलङ्कारतां केवलं संभावयतो भामहादीस्तिरस्कृय दशरूपकेष्विव तदितरेप्वपि काव्येषु शरीरभूतशब्दा- थयो रसमयतां रसोपछुतकविहृदयानिर्गच्छत एव वचोनिप्यन्दस्य काव्यत्वं तत्रैव कविव्यापारपर्यवसानं च प्रतिजानातः । अत एतादृशं संभावनं न सर्वथा अनुपपन्नं यदयमुद्भटो दृश्यश्रव्यशब्दार्थयुगलस्य क्रमेणाविपतिपिद्धौ रसालङ्का- उमाधान्यवादो भरतभामहोपज्ञाचनुसृत्य भवन्धद्वयं नाव्यवेदकाव्यालङ्कारवि- वरणपरं मणिनाय । स चोगटान्तरोपलम्भं यावन्नान्योऽपि भवितुमर्हति भामहा- नन्दवर्धनयोर्मध्यकालभवाजयापीडसभापतेभट्टोद्भटादिति । प्रत्यभिज्ञायमाने चास्मिन्नुद्दे कल्हणनिर्दिएजयापीडसभापती जयापीडस्य काश्मीरशासन- काल एवास्पापि वैदुष्यविस्फूर्जितस्य समय इत्ययुतसिद्धमिदम् । यथाकल्हण- च जयापीडः क्रिस्तु ७७९-८१३ तमसंवत्सरेषु काश्मीरमदेशान मशशासेति स एवास्यालङ्कारनिवन्धनस्यापि मणेतुः समय इत्यभ्युपेयम् । तत्समानकालिकाः प्रवन्धारः। काश्मीरांश्च जयापीडे प्रशासति सम्बभूवुर्वहयः कवयो मन्त्रिणश्च तदाश्रिताः यथा करहणो निर्दिशति राजतरङ्गिण्याम् । तेषु चायमुटः सभापतिरासीत् । तथा कवयो मनोरथशङ्खदत्तचटकसन्धिमन्तः मन्त्रिणश्च वामनमभृतयः समा- सन् । एषु च विना वामनमन्येषां कवीनामुद्भटसमकालिकानां परिचायक प्रमाणान्तरमद्य यावनोपलभ्यते । काव्यालङ्कारसूत्राणां वृत्तेश्च प्रणेता वामनः स एव यो जयापीडामात्यो बभूवति काश्मीरकपण्डिताहतैतिद्याव- लम्बेन चिराय विमर्शकमहोदयनिरधारि । सन्ति चैतदुपष्टम्भकानि प्रमाणान्त- राणि यतोऽयं भवभूतिराजशेखरयोः किस्त्वष्टमदशमशतकमवयोर्मध्यकालिक आनन्दवर्धनादपि संभाषितपूर्वभावः । परन्त्विदमत्र समालोचनीयं भवेयदसौ दण्डिने भूयसाऽनुसरन् भाम- होभटाहतस्पालङ्कारमधानकाव्यवादस्य सर्वथा हस्तावलम्बमनारचयन् नूतनस्य च रीत्यात्मककाव्यवादस्य गौडीवैदर्भीव्यतिकिपाञ्चालीरीतेश्य ·१२ भामहादिभिरनादृतायाः समादरं प्रदर्शयन् कि काश्मीरको भवितुमर्हति उत दण्डिवदकाश्मीरको भवेदिति । उद्भटसमकालिकोऽपयं न सर्वथोद्भटें स्मराति । अपरश्च कुट्टनीमत- मणेता दामोदरगुप्तः भट्टोगटसमकालो जयापीइसभायामासीदिति कल्हण एव कथयति। तत्प्रणीताः प्रबन्धाः अन्तरा च तमिमं काव्यालङ्काराणां सारसग्रहं भट्टोद्भटमणीतो नान्यो ग्रन्थोऽद्य यावदुपलब्धिपयं पाप । वामनदामोदरगुप्तादीनां समसमयः मनोरयादीनां कविवराणां समाजपतिः काव्यगोष्ठीमवर्तकभावकपरीक्षकाणां काश्मीरमहाराजानामन्यतमस्योपजीवी सभापतिपदाभिषिक्तः प्रत्यह- दीनारलक्षवेतनाओं भट्टोटः तादशि च कविनिर्मितभारतीबहुले कविक्रिया- शिक्षणदक्षे च कालविशेपे लब्धात्मलामा प्रकृतयेकमेव मवन्यं प्रणिनायेति कि केनापि पार्यते कल्पयितुम् । निपुणं तु निरूप्यमाणे प्रतीहारेन्दुरामोल्लि. खित बहुभियाभिमागुप्तादिभिरंशतोऽनुपदमनूदित भामहकाव्यालङ्कारवि- वरणं तया कुमारसंभवाख्यमन्यकाव्यञ्च प्रतीहारेन्दुराजेन प्रकृतव्याख्यात्रा वनिर्दिष्ट भट्टोद्भटेन प्रणीतमिति निर्धारयितुं शक्यते। अस्मादेव च कुमार- सम्भवकाव्यादेकदेशभूतोऽनुगतः श्लोकसन्दर्भः समयनं यथोदेशमलङ्काराणा- मुदाहरणतया विनिवेश्यायमलङ्कारसनदः सड्डटितो दृश्यते । रमणीयतममिदं काव्यमेकदेशेन फेवळकाव्यलिङ्गायमानेन वहिरवतीर्ण- मंशान्तरेण च सर्वथा लुतं पठिनृणां पीडांप्रीति च तनोति । विनाच काश्चन श्लोकानलक्षारोदाहरणीभावाय केवलं कल्पितकठिनविकृतपदसन्दर्भान् मायः सर्वेऽन्यन्ये श्लोका अतिमृदुलया स्फुटार्यया गम्भीरया च शैल्या मुनिवेशिता इतीदमसंशयं वश्यवाचं कविमुद्भट प्रज्ञापयत्ति। अत एवावाचीना बहव आल- झारिका उचिततमानिमानेच श्लोकानात्मनः प्रबन्धेषु निर्विशङ्क योजयन्ति स्म। सचदलदारोदाहरणभावमपन्हय समुचयेन पृथपृत्य पश्यमानाय त इमे श्लोकाः फस्य वा सहृदयस्यादिकोः शरदर्णनं सीतावियोगानुतापिरामविलापांच न स्मारयेयुः । सत्पमिदं यत् कालिदासस्यायमेर कथाभागः तदीपकुमार- १. राजतरङ्गिणी. ४-४९१. २.रघुपत्तिः १.२७.३. लोचनम् पु.१०,४०,१५९.१.का. सा. स.१,३१ ·१३ संभवे समावेशितोऽन्यामेष शोभा पुष्णातीति। नैतापतोटस्य स्वतन्त्रप्रति- मोद्भूतकल्पनामयं गौरीशङ्करमनोभाववर्णनमल्पेनाऽप्यंशेन कालिदासकल- नातः कनीयसी स्थिति भनेत यदि न भवेदुत्कर्षाय । सूक्ष्मेक्षिकया तु समीक्ष्यमाणे उद्भटवर्णनं ततोऽपि किश्चिदुत्कर्षमेव पुष्णाति । तपस्यन्ती गौरीमुपसर्पन हरः कालिदासेन केवलं भावशून्यःसमु. जितविभावादिभिरतुद्दीपितमनोभवः आलम्बनगुणभावनावेशरहितः निष्का- रणप्रतिपन्नवटुभावोऽननुभूतासयवियोगदुःखोऽननुतप्तकामदहनापराधोऽनन्य- साधारणानुरागावशेन तपालेशेनापि सुकुमाराण्यङ्गानि क्लेशयन्या उत्तमना. यिकायाः पुरतः सावष्टम्भमुपतिष्ठन् शठपुरुष इव भावुकानां पुरतः समुपहियते। कामदहनात्पूर्व सविशेषमात्मनि प्रकाशिते भक्त्यतिशये पुनरतिशयिततपो- चलेनात्मनोऽर्थे क्लिश्यन्ती सखीमुखेन प्रकाशितमनोभावामात्मन्यतुलानुरा- गावेशापहृतां सुकुमारी गौरी जाननेव पुनस्तस्या भावं दूपणगणैस्तुदनकृष्ट- नायकसमुदाचारमननुवर्तमानः शङ्करः केवलं सहृदयानां वैरस्यायैव कल्पते । उद्भटस्तु प्रतिभानवानिमानशानन्यथयितुमिवादित आरभ्प शङ्करस्य सतीशोकानलोपरमं शरत्मभावेण मनोभवोहीपनं स्वानुष्ठितापराधानुशोचन- पूर्वकं नायिकागुणगणस्मरणं तदुद्दीपितकन्दर्पमवलपीडापारवश्येनोवेगमलापो- न्मादाख्यवियोगावस्थानुभावनं चण्डालकल्पस्यात्मनो निनिमित्तकामदहनो- त्तरतिरोभावेन समुपजातनिरतिशयनैराश्याऽस्थाननिवेशितानुरागामात्मानं निन्दन्ती मरणायापि कृतसङ्कल्पा गौरी किं पुनरप्यात्मन्यनुरज्यतेति तस्या भावपरीक्षायै साकूतं वटुवेपविन्यसनं नायिकादर्शनेनानुरागानुभावानां सप- रिकरं न्यसनं तद्रूपातिशयवर्णनं पुरस्कृत्य तस्या भावावगमाय वैकुण्ठादीनां गुणवर्णनेनात्मन्यनुरागदाढावगमनश्चेतीमानथान् साभिसन्धि घटयनुत्त- मनायकयोः समुदाचार मात्रयाऽप्यस्खलितमनुसरन्नतिमात्रं समुचितविभावा- दिविन्यासेन रसपरिपोष पालयन कालिदासं विशिनष्टीति सचेतसः परामृशन्तु। तृतीयस्तूटपणीतो निवन्धो भामहालङ्कारविवरणरूपः कुमारस- म्भवादप्यल्पैरवाशैर्बहिरवतीर्णः स्वरूपतो नाद्याप्युपलब्धः। उपलभ्यमानैश्या- नुवादांशैरेतावत्तु वक्तुं पार्यते यदसौ प्रबन्धोऽतितरां तथा प्रौढो विस्तृतश्च यथा काव्यालङ्कारसारसहस्तस्यैव ग्रन्थस्य किञ्चिन्यूनातिरेकपरिष्कारेण सद्धि- साकार इति वक्तुं शक्यते इति । आनन्दवर्धनादिभिर्वद्दुभिरनुपदमनूधमानश्च तदेव विवरणं प्रकृतग्रन्थादपि समग्रतयाऽलङ्कारमपञ्चे भोटसम्मतानां सर्वेषा- मर्थानां प्रकाशकमासीदित्यपि विभावयितुं शक्यते । न खलु टोय इव सर्वा- ·स्मना भामहमनुयाति यद्यपि तस्य व्याख्याता । भिद्यते हासौ बहुप्वर्थेषु भाम- हात् । ते च यदा प्रकृतग्रन्थेऽपि तत्र तत्र निरदिश्यन्त कुतो न भवेयुर्वहुलं तद्विवरणे । अत एवासी ध्वनिकारादिभिरलङ्कारविषयेषु स्वतन्त्रविचारमय- तयितृत्वं काव्याक्रियाशिक्षणपाटवं चाभिद्योतयद्भिः तत्रभवन, चिरन्तना- लकारकार, अलङ्कारतन्त्रमनापतीत्यादिविशेषणैर्विशिष्य सगौरवातिरेक निरदिश्यते । न हि प्रकृतालङ्कारसहं केवलं भूयसा भामहोक्तार्थानुसारिणं विलोकयता पूर्वोक्तालाधारणविशेषणाहितपूज्यभावस्यासौ भाजनमिति पति भायात् । अतो भामहमनवष्टम्व्य सतन्त्रा बहवोऽर्याः स्वीयमताभिद्योतकाः यत्र विवरणे भट्टोद्भटेन सनिवेशिताः तचायास्माकमुपलम्भपयानिलितमिति सत्य शोचनीयता प्रभवति । चतुर्थचोटपणांतो ग्रन्यः नाट्यशास्त्रव्याख्यारूपः कश्चिद्भवेदित्ति मनागादाबावेदितम् । सङ्गीतरत्नाकरमणेता शाह्नदेवः भरतव्याख्यानामत उल्लिखन उद्भट तेपु लोल्लटादनन्तरं निर्दिशति । लोल्लटादयो व्याख्यातार इति चाभिनपगुप्तस्य रससूत्रव्याख्याया तेपा मतानुवादविस्तरेण सम्भाव्यते । अभिनवभारत्या चोद्भटाहताः पाठभेदाः तदनुगुणा तदाहता व्याख्या च नैक शो निर्दिश्यमाना अमुमर्थ द्रढयन्ति । कचिचोद्भटाहतं कश्चिदर्य निर्दिश्य लोल्लटस्य तत्रैव वैमत्य प्रदर्शयन्नभिनवगुप्तः लोल्टादपि प्राथम्यमुटव्याख्या या अभिसन्धत्ते । वक्रोक्तिजीवित च रसवदादीनामनलारत्वमलङ्कार्यत्वं च रसाना निरूपयन् कुन्तकः उद्भटाढतमूजीस्वनमलङ्कार प्रतिक्षिपना भर ननयनिपुणमानस निर्दिश्य परिहसति रसात्मतावादिनस्तस्पैवैते रसव- दादयोऽलङ्कारा अपि सम्मता इति । इदश्च कुन्तकनिर्देशन भरतशास्रव्या- ख्यातुरेवोद्भटस्यालङ्कारविवरणे रसवदादीनामलङ्कारत्वाभ्युपगम विभा वयदेकस्यैवोद्भटस्य प्रवन्धद्यप्रणेत्त्व व्यञ्जयति । अन्यच्चोद्भटस्य नाट्यशास्त्रव्याख्यातृत्वानुमापकं वचन दशरूपकादिषु नाट्यप्रवन्धेषु दृश्यते । यथाभरत रसमयस्य काव्यस्य मातृस्थानीया वृत्तयों भारत्याद्याश्चतस्रो निर्दिशन् धनञ्जयः उद्भानुयायिभित्रीक्रियमाणा पश्चमी १ ध्वन्यालोक पु १०८ अलङ्कारसर्वस्व पु ३ व्यक्तिविवेकटीका पु ३ २ सङ्गातरनाकर १११९३ अभिननमारती अध्याय ९ पञ्च प्रचारास्त- स्येति भट्टोद्धट पठति । अध्याय १८ श्लो १२२ नैव प्रयोज्यान्युद्भट पठति । स्रग्धरा- दीन्येव प्रयोज्यानि नाल्पाक्षराणाति स व्याचष्टे) ४ अ भारती अध्याय ६ पु २६६ १७ ५ व जी पु १७१ ·१५ . वृत्तिचतुष्टयसमावेशरूपामर्थवृत्तिमुपक्षिप्य 'नार्थदृत्तिरतः परे'ति निपेति तन्मतम् । इमाश्च चतस्रो वृत्तयः दशरूपकमातृत्वेन भरतसम्मवाः दशरूपक- निरूपणपरे प्रवन्ध एव निवेशं लभमानाः उद्भटस्य नाट्यविषयेऽपि प्रवन्धत्व- मनुमापयन्ति । न हि पूर्वोक्तमवन्धत्रय्यामर्थत्तेः पञ्चम्या उद्भटेनोपक्षेपण. सम्भावनमौचित्यमावदेत् । भोजोऽपि श्रृङ्गारप्रकाशे औद्भटमेव मतं मनसि निधाय पञ्च वृत्तयो दशरूपकोपयोगिन्यः प्रतिज्ञाय पञ्चमीमपि मिश्राख्या- मर्थचिं लक्षयति यद्यपि सेयं भरतनानुद्दिष्टा धनञ्जयेन चोद्भाव्य प्रतिक्षिप्ता । उभयमपीद धनञ्जयभोजयोर्मतमुद्भटाभिमतपञ्चमतिविषयकं समुचित्य शारदातनयः भावप्रकाशने प्रदर्शयति । एभिश्च प्रमाणजातैरुद्रटस्य नाट्य- शास्त्रव्याख्यातत्वं सम्भाव्यमानं तावता दाम्य भजेत यावता कुतश्चित्स एव ग्रन्थः समुपलभ्येत । यदा वोद्भटस्य नाट्यवेदप्रथमव्याख्यातत्त्वं काव्यालङ्कारेषु स्वतन्त्रप्रवन्ध- मणेतृत्वं काव्यकलाकौशलं च चतुर्वप्येतेषु पूर्वोक्ततदीयमवन्धेषु विभाव्यते न तदा कैश्चिद्विमर्शकैरुद्भाव्यमाना' भूयसा भामहानुयायिनोऽल्पतम- स्थालङ्कारसारसङ्ग्रहस्य प्रणेतयुद्भटे जयापीडनरपतिसम्मानना, प्रत्यहदीनार- लक्षवेतनं कविपण्डितसभापतिभावश्च कथमुपपद्यतामित्येवरूपा शङ्का पदं भजते । २. काव्यालङ्कारसारसाहः । प्रबन्धोद्देश्यम् । यथाऽभिधानञ्चायं ग्रन्थः भाचीनैरालङ्कारिकैरुद्भावितेषु काव्या- कारेषु सारभूततयोगटेन विभावितानां केपाश्चिदेव सङ्गृह्य प्रदर्शन- रन सर्वेपामेव तेषाम् । पशि वगैः विभक्ता अपीमे काव्यालङ्काराः पतिवर्ग निरूप्यमाणेवलकारेषु न कचनापि क्रममनुस्मृत्य निर्दिष्टा दृश्यन्ते । परन्तु भामहेनेव 'परे 'अन्ये' इत्येवमादिभिः शब्दैरेकैकवर्गान्त- तानामलकाराणां निर्देशन तत्तद्वान्तर्गता अलङ्कारा एकैनाथवा एक- १. दशरूपकम्, २,९१.२. प्र. १२. पु. १७४. ३. पु. १२, ६.७. ४. जि. वूलर काश्मीररिपोर्ट.

·जातीयवहुभिरुद्धाविता भवेयुरिति परमभ्यूहित पार्यते । न त क एते कुत्र वाले रेतादृशा अलङ्कारा निरदिश्यन्तेत्येवमादिकं किश्चित्सममाणं वक्तुं शक्यते । अन्पञ्चात्रेद वैलक्षण्यं यदलकाराणां लक्षणसमुदेशौ विहाय नान्यः कश्चिदर्योऽत्रोद्भटेन न्यरूपि । भामहदण्डिवामनादयः किलेदंशास्त्रभवन्धारः नैतावता तुप्पन्ति स्म । परन्तु काव्यस्वरूपं तस्य चालकारैराधीयमाना शोभा गुणदोपचर्चा काव्यात्मभूतार्थनिर्धारण शब्दसाधुत्वमेवमादिका बयोऽर्थाः काव्यालङ्कारानुवन्धिनो निवद्धा भामहादिभिः । भट्टोद्भटेन भामहालक्कार- विवरणे काव्यालङ्कारभूता इमे रीतिगुणदोपहानादयः काव्यशोभापायका धर्मास्सप्रपञ्च प्रतिपादिता इतीवास्पिन प्रवन्धे काव्यालङ्कारभूतेषु वहुपु सारभूतानां शब्दार्यालङ्काराणामेव पृथनिरूपणार्हता मनस्याकलय्यालङ्काराः केवलं समगृह्यन्त । सामान्यतो विलोक्यमानचायं वन्यः सर्वया भामहानुयायितां ग्रन्थकर्तनिरूपयति । यतोऽत्रापि भामहमबन्ध इत्र पट् परिच्छेदाः । स्वीयानामेव पयानामुदाहरणीकरणम् । लक्षणेप्वपि बहुलमेकता। अल- झारसङ्कलनक्रमोऽप्यनत्यन्तविलक्षणः । न चैतावताऽर्वाचीनः धनिकारादि- भिरय यावदारोष्यमाणा अलङ्कारतन्त्रप्रवर्तकमावस्वतन्त्रविचारनिर्वाहदाक्ष्य- चिरन्तनालयारिकोचितादरादयो गुणविशेषा उद्भटेऽस्थानकल्पिता भवितु- मर्हन्ति ! मुख्यच मूलमत्र न विशिष्य गवेषणीयं भवति । भामहः किल काव्यं रचयतः कहनननुसतव्यान साभिनिवेशं निरूपयति । न कस्यचित्तत्र प्राधान्येन विशेष प्रख्यापयति । अलङ्कारांश्च पूर्वपुरुषोद्भावितान् समतिपरिकल्पितांश्च मायशोऽननुबन्धनिबद्धेपूदाहरणेवनतिविस्तरमस्फुटञ्च पतिनानाति । काव्येवलकाराणामेव प्राधान्यश्च न विशेषतो निरूपयति । उटस्तु भामहालङ्कारविवरणेनालङ्काराणामेव काव्यालङ्कारेषु सारत बुद्धा सविशेपमुदेशलक्षणविभननादिभिः यावदुपलम्भं तेषां प्रभेदान् मेक्षिकया विभान्य तानेव स्वकृतकुमारसम्भवकाव्यैकदेशे कयाभागस्या- विक्षेपेण पूर्वालङ्कारिकसम्मतालङ्कारक्रमस्प चाविरोधेन निवेश्यालङ्कारमधान- काव्यस्यातिमुन्दरतां मणीयकान्यकरणन द्योतपन गुणानां रीतीनाच माणात्मताभिमानिनौ दण्डिवामनावतिश्याना शब्दायालदाराणां शब्दस- हुटनाविशेषात्मकगुणानां रसमधानोक्तीनाच काव्यालबारेवन्तावम- भिसन्दरदुस्तालझारेप्वेव काव्यसोमाधानाय कवीनां दृष्टिमुपसंहरन- ·लहाराणामेव काव्येषु प्राधान्यवादिनो मतस्य सर्वस्वकारादिभिरुल्लिखि- तस्योत्तमं पदमध्यास्ते न भामहः । भामहोल्लिखितेष्वप्यलकारेषु सविशेपं समभेदं चास्य निर्देशनं रूपकानुपासोपमाश्लेपपुनरुक्तवदाभासदृष्टान्तकाव्य- लिङ्गादिपु नूतनमभेदानामुपलम्भश्वालङ्कारविषये उद्भटेनापरिश्रमणाद्रियमाणं स्वातन्त्र्यं विख्यापयति । विशिथिलतया च बहुभिः पूर्वतनैहुधोद्भाविता- नामविकसितकुसुमसर्मणामनतिविशदमेव भामहेनकीकृत्यापि निर्दिष्टानाम- लङ्काराणां निरपेक्षतया सविकासं सपरिकरं च निर्देशेना चीनानामलङ्कार- प्रधानकाव्यवादादिमगुरुत्वेनोल्लेख उद्भटस्य नितरां सङ्गच्छते । भामहा- हतानामपि केपाश्चिद्यमकोपमारूपकोत्सेक्षावयवानामनलङ्कारभावः काव्य- लिङ्गदृष्टान्तपुनरुक्तवदाभाससङ्कराणामलङ्कारकोटिनिक्षेपश्चोद्भटेन क्रियमाण एतस्य विशेषज्ञतां वोधयति । अन्यादृशः समाहितालङ्कारः सविशे- परसवदाधलङ्कारः शान्तस्य च नवमनास्यरसस्य काव्येषु रसवद्रूपेण संयो- जनस्येदम्प्रथमतया कल्पनक्रमश्च विशेषतयोद्भटग्रन्थे केवलमवधेयाः। मम्मटा- लङ्कारसर्वस्वकारादयोऽपि विशेपतोऽलङ्कारस्वरूपविवेचननिष्णाता उद्भटमेव भूयसाऽनुसरन्तो बहुत्रेदम्पयमान्येव लक्षणान्यूरीकुर्वन्तीति नातीवात्र निवेदनीयम् । पूर्वप्रवन्धेभ्योऽस्य वैलक्षण्यम् । रामायणमहाभारतादिषु पुरातनमवन्धेषु पाणिनिबादरायणादि- प्रणीतेषु च सूत्रात्मकनिबन्धनेपूपमादीनामलङ्काराणां विनियोजनं विशे- पतो दृश्यमानं चिरन्तनादेव कालाच्छब्दार्थानां संस्कारा इवालङ्कारा अ- प्योत्पत्तिका आसनित्येव प्रत्याययति । व्यवहारेपु संस्कृतशब्दानामिवाल- तशब्दानामप्युपयोग उत्कर्षाय भवतीति संस्कारमदर्शनाय व्याकरणादिदर्शना- नीवालबाराणा प्रदर्शनाय एपदर्शनान्यपि काल्पलकार निर्णयपणि पुरातनेऽपि काले समासनेवेत्सनिच्छताऽप्यभ्युपेयम् । तानि तु व्याक- रणादीनीव नाघोपलभ्यन्त इत्येव विपादस्थानम् । उपलभ्यमानेषु च प्रवन्धेषु भरतमणीततयोल्लिख्यमाने नाट्यशास्त्रे चतुर्णामलकाराणामुपमादीपकरूपकयमकाख्यानां काव्यप्पलवारभावो निर- दिश्यत । इमे च रसमधानस्य नाटकादेरभिनेयकाव्यस्यालकरणाय भरतेन निर्दिष्टाः । एतेन च न श्रव्यकाव्येप्वप्येतेषामेव चतुर्णामलङ्कार- ·भावो भरताभिसंहित इति परिसङ्ख्यातुं पार्यते । रामायणादिषु माचीन- प्रबन्धेप्वन्येपामपि बहुलमलकाराणामुपलम्भात् । न हीदमपहोतुं शक्यते यद- भिने– रसमये काव्ये तावतामलङ्काराणां विनियोगसम्भवनसाविरोधी न भवेद्यावतामनभिनेये श्रव्ये काव्ये । अत एव रसाविरोधिनां कतिपया- नामेवालङ्काराणां भरतशास्वनिर्देशः। भरतादनन्तरं चालङ्काराणां अन्यकाव्योपयोगिनां पृथनिर्देशाय प्रत्तो भामग्रन्थ एवाद्योपलभ्यते यद्यपि तत्र भाचीनतमा मेधाविमभृतयो बहवो निर्दिश्यन्ते । तत्र चैकोनचत्वारिंशदलकाराः निरदिश्यन्त । परिच्छे- दानामन्ते च "स्वयं कृतैरेव निदर्शन: "गिरामलकारविधिः सविस्तर स्वयं विनिश्चित्य पया धियोदितः" "इति निगदितास्तास्ता वाचामलकृतयो मया बहुविधकृत दृष्टान्येषां स्वयं परितयं च" अवगम्य स्वधिया च काव्य- लक्ष्म " इति निर्दिशन भामहः बहुनामलङ्काराणामात्मनेवाभ्यूहितता लक्षण- निदर्शनानां च स्वयं रचिततां सत्यं द्योतयति । यद्यपि कचिदलकारोद्देशेषु "अन्ये" "कैचित्" "अपरे" इत्यादिकं तेनैव निर्दिश्यते न तावता मुपरिष्कृनानि लक्षणान्यपि तेपा भामहारपूर्वमासन्निति सनिर्वन्धं वक्तव्यम् । अतोऽसावेव भामहः काव्यालङ्कारकारेषु प्राचीनतम इति सम्भावयितुं पार्यते । दण्डी तु काव्याद” "पूर्वशास्त्राणि सहृत्य" "सूरयः । वाचां विचित्रमार्गाणां नियन्युः क्रियाविधिम्" "त: शरीरं च काव्यानामलङ्काराश्च दर्शिताः" "किन्तु वीज विकल्पानां पूर्वाचार्यः प्रदर्शितम् । तदेव परिसंस्कर्तुपयम- स्मत्परिश्रमः" इत्यादि निर्दिशन् भामह इव साभिनिवेशमलङ्काराणामात्मोपज्ञ. तामनाविप्कुर्वन्नात्मनो भामहोत्तरत्वं सम्भाव्यमानं सहते । मत्स्वापि बहुषु मामदण्डियोर्यापर्यविमतिपत्युपष्टम्भकरमाणविदमपि तदुपकारि भवेदिति सम्भावये। इमौ च काव्यलक्ष्मपणेतारी । न केवलमलङ्काराणां गुणरीति- दोपहानादिव्यतिरिक्तानामनुमासोपमाघात्मकानां निरूपणमेवतयारदेश्यम् । दोपहानगुणोपादानादयस्सर्वेऽप्यलकारव्यपदेश्या एतयोदृष्टी नोपमादय एव। फविना च क्रियमाणे सत्काव्ये यान्यवश्योपादेयानि तेपां सर्वेपां काव्या- सकारभावापादनमेतपोरनतिविरुद्धम् ।

·भट्टिस्त्वपरः कविःभामहदाण्डानीर्दशनवालङ्कारान् प्रायशोऽभिसन्धाय तेपामेवालङ्काराणा निदर्शनदानाय प्रसनं नाम काण्डमेकमात्मनः काव्ये नियु योज । शब्दलक्षणानामुदाहरणयोजनमेव स्वकाव्यस्य मुख्योद्देश्यं सङ्कल्पयन् भहिः तादृशामेव शब्दार्थालङ्काराणामपि निदर्शनदानाय प्रवृत्त इति तु युक्ततरमेव । तत्र च यथा पाणिनिमणीतव्याकरणावलम्मेन प्रवृत्तिरेवमत्रापि काव्यालङ्कारलक्षणपरं कश्चन निवन्धमनुसरनेत्र निदर्शनानि रचयामासेति कल्पयितुं सुशकम् । अनतिविमलम्भश्च भामहमालङ्कारेषु दण्डिनं शब्दा- लङ्कारेपु क्रमेणानुसरति भष्टिकाव्यमिति तयोरेवोदाहरणीभावाय पद्यानि भट्टिः मणिनापति कल्पनं न किटतमम् । अतएव भामहस्य- 'काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत् । उत्सवः सुघियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः ॥' (२-२०) इति वचनमनुसृत्येर 'व्यारयागम्यमिदं काव्यमुत्सवः मुधियामलम्' (२२-३४) इति तत्काव्यस्य चान्तिमं वचनं सङ्गच्छते । पठशतकान्ते श्रीधरसेनमहारानसमसम्याच भट्टिकोः पूर्व भामहदण्डिनोः सद्भावसम्भा- वनं न कस्यापि युक्तिलेशस्य विरोधि । दिइनागस्य प्रत्यक्षलक्षणमनुबदंय भामहः चतुर्थशतकोनरन्तु भवितव्यः । धर्ममार्तश्च तदेवाननुमन्यमानस्स एवं न पष्ठशतसादाचीनः । दण्डी च पष्ठातकारपूर्वभय इति बहुविमर्शकसम्मानित इतीदमपि भट्टिकाव्यात्पूर्वभावमेव द्योतयति भामहदण्डिनोः । उद्भटस्तु साव्यालङ्कारसार सहन् गुणदोपहानरी तिमभृतीपूर्वा- लङ्कारिकसम्मतकाव्यालङ्कारान् परित्यय सारभूतान् पुनरुकरदामासादीन फाव्योपयोगिनो निर्दिगतीति ससंभवत्यलङ्काराणामेव काव्ये प्राधान्यं तत्रै च फविनावाहितेन भवितव्यमित्ति पादस्पा चीनालदारिकरुसितस्प मुर्धन्यकोटिनिविष्टः न भामहदण्दिनी । अलकाराणां नामनिर्देगे केरलं भामहदण्डिनोटस्य च यद्यपि नातीय मति मेदं पश्यामः तयापि नयोलक्षणविभजनानि कि.यदरधि महोटः परिष्कृत्य समपन गदर्शयतीत्यघोनिर्दिष्टपट्टिका प्रकाशयेत् । अटकारः मामहः दण्डी एकम्पा १ भतिगयोक्तिः २ अनन्वयः ३ अनुमासः एकम्पा असाधारणोपमा नास्ति चनृविधा एकरूपः निम्प: दिरूपः ·२० भामहः एकरूपा दण्डी एकरूपा अलङ्कारः ४ अपगुतिः ५ अप्रस्तुतप्रशंसा ६ अर्थान्तरन्यास ७ आवृत्तिः ८ आशी: ९ आक्षेपः एकरूपा चतुर्विधा चतुर्विधः नास्ति एकरूप: नास्ति एकरूप अस्ति १० उत्प्रेक्षा ११ उत्सेक्षावयवः १२ उदात्तम् १३ उपमा द्विविधः एकरूपा अस्ति द्विविधम् विविधा अस्ति १४ उपमारूपकम् १५ उपमेयोपमा १६ ऊर्जस्वी " अलक्षणः नास्ति पहुविधः द्विविधः एकरूपा द्विविधा उत्प्रेक्षान्तर्गतः नास्ति द्विविधम् द्विविधम् यहुविधा १७, विधा अथवा २१ विधा अस्ति नास्ति अस्ति विलक्षणः रसाभासभावा- भासरूप: नास्ति नूतनम् नूतनः विलक्षणेकविधा अन्यरूपा द्विधा बहुविषम् त्रिविधम् नास्ति नूतनः द्विरूपा अन्पादशी द्विरूपा एकरूपा अन्यायी त्रिविश एकरूपम् स्फुटतरम् नास्ति नूतनः अस्ति अस्ति अस्फुटलक्षणम् स्फुटपरिष्कृतम् अस्ति अस्ति १७ कान्यलिङ्गम् १८ छेकानुमासः १९ तुल्ययोगिता २० दीपफम् २१ दृष्टान्तः २२ निदर्शना २३ परियत्तिः २४ पर्यायोक्तम् २५ पुनरक्तवदाभासः २६ प्रतिवस्तूपमा " एकरूपा विविधम् नास्ति एकरूपा " एकरपम् नास्ति अस्ति अलक्षणम् अस्ति २७ मेयः " २८ भाविकम् २९ पयासहरयम् ३० यमरम् ३१ रसवत् अस्ति अस्ति नास्ति स्फुटतरम् " ·अलङ्कारः भामहः दण्डी उद्भटः ४२ सङ्करः ३२ रूपकम् द्विविधम् बहुविधम् चतुर्विधम् ३३ लाटानुमासः अलक्षण एकरूप: नास्ति स्फुटपञ्चविधः ३४ लेशः निपिद्धः अस्ति नास्ति ३५ विभावना अस्ति अस्ति ३६ विरोधः ३७ विशेपोक्तिः अन्याशी अन्याशी परिष्कृता द्विविधा ३८ व्यतिरेक: एकरूपः अव्यवस्थितबहुरूपः परिष्कृताष्टविधः ३९ व्याजस्तुतिः अन्याहशी अन्याशी स्फुटा ४० श्लिष्टम् अपरिष्कृतं त्रिविधम् किञ्चित्परिष्कृतम् स्फुटं द्विविधम् ४१ संसृष्टिः सामान्यतः सूचनम् द्विविधा सङ्कराद्भिन्ना नास्ति संसृष्टयन्तर्गत: नूतनः चतुर्विधः ४३ समासोक्तिः एकरूपा द्विविधा ४४ समाहितम् अलक्षणम् सलक्षणं तदेव अन्यदेव रस- भावशान्तिरूपम् ४५ ससन्देहः एकरूप: उपमान्तर्गतः ४६ सहोक्तिः एकरूप: एकरूप: निषेधति लक्षयति नास्ति ४८ स्वभावोक्तिः अस्ति अस्ति अस्ति ४९ हेतुः निषेधति लक्षयति नास्ति एवं भामदण्डिसमुल्लिखितेप्वेकोनपञ्चाशदलङ्कारेषु केवलमेकचत्वा- रिंशदलङ्कारा भट्टोद्भटेन परिष्कृत्य प्रदर्शिता अन्ये तु नाम्नापि नोट्ट- किताः।इदमत्र विशिष्योगटेऽतिशयितं वैलक्षण्यं सुधीभिर्विभावनीयम् यदसा- बुद्रट एव भामहदण्डिभ्यामलक्षणमस्फुटलक्षणमव्यवस्थितमविभेदमसंस्कृतं वा निर्दिष्टानामलङ्काराणां सुपरिप्कृतलक्षणादिकं शास्त्रीयव्यवस्थित- प्रविभेदादिकं च निरूपयार्वाचीनानामालङ्कारिकाणां सुगम पन्थानं मदर्शयति न भामहदण्डिनाविति । नूतनांवालङ्कारान् स्वयमुद्भाव्य प्राचीनसम्मतांच कांश्चिनिर्दयन्निराकृत्य स्वग्रन्थमुपरचयनात्मनोऽलकारतन्त्र विद्यमानमसा- धारणं स्वातन्त्र्यं चासौ प्रख्यापयति । अन्यचेदंप्रथमानि लक्षणान्यलङ्का- राणां मायेण मम्मटरुय्यकादयोऽलङ्कारलक्षणदक्षा अर्वाचीनाः परिष्कारोड- भ्युपगम्य स्वोमेक्षितान विशेपान केवलं निरूपयन्ति यद्यपि कचिदमुं तिरस्तु- वन्तीति युध्यते चास्यभामहदण्डिभ्यामनासादित अग्रिमभावोऽलङ्कारतन्त्रे। ४७ मूक्ष्मः .

·३. उद्भटालङ्कारविवृतिः। व्याख्याशैली। अवश्यव्याख्येयपथमपेक्षितव पदैरनतिविस्तरमभिधाय सूक्ष्मक्षिकया च शब्दानां परस्परसमन्वयं सपरिष्कारं निरूप्य यथोचितमर्वाचीनालङ्कारि- काभिनिवेशानुगुणमुद्भटग्रन्यं परामृश्य निर्दयञ्च निराकरणीयानर्यान् सयुक्ति- कं निराकृत्य परस्परन्यारत्तपदार्थस्वरूपनिरिणे चात्मनः सम्पूर्ण स्वातन्त्र्य पुरस्कृत्योगटालकारान्विवेचयन्तीयं व्याख्या सत्यं सर्वांशेनापि प्राक्तनी- याख्याः समतिशयाना व्याख्यानन्तराणामपि प्रगल्भां काञ्चन ब्याख्यान- शैली शिक्षयतीवेति मनागपि विलोकयतामेतामतिरोहितं प्रतिभायाद । मूलकारासम्मतोऽयमर्थ इति वा प्राचीनालङ्कारिकैरनुल्लिखितोऽयं पन्धा इति वा भाक्तनव्याख्यात्राऽपरामष्टोऽयमर्थ इति वाऽपरित्यज्याऽऽत्मनाऽभ्याहिता- नर्थानभयं धार्थविशेपमवलम्ब्य तेपु तेषु स्थलेषु सन्निवेशयनयं वितिकारः प्रतीहारेन्दुराज बहुभिरंशैरतिशेते । अर्वाचीनालङ्कारिकः सपरिष्कारं सबहुमभेदश्च निरूपितानलङ्कारान् नानत एवात्मनः प्राचीनानामविकसितकुमुममायालङ्काराणापप्रौढाभ्युदयानां निरूपणपरस्योद्भदालङ्कारसारसनहस्य व्याख्यानारम्भशालीनतामर्थान्तर- न्यासपरेणादिमपधेन समर्थयन् मुकुलमायेष्वप्युटसहीतेष्वलकारेषु काल- विकस्वरप्वात्मनः प्रयत्नविशेषेणार्याचीनोल्लिखिवानामर्थानां योजनेन विक- स्वरतासम्पादनमादावेव "सर्वत्र विकस्वरते"ति पद्येन व्यञ्जयन्नतिमौढया शैल्या ग्रन्थमारभते । पुनरुक्तवदाभासस्या चीनसम्मतोमयालङ्कार विवक्षन् "वाचा- मलङ्कारा" इति यथाश्रुते च शब्दालङ्कारमानपरत्वेऽनुपपत्ति परिजिहीर्षनिष वाक्शब्दस्य शब्दार्थोभयपरत्वकल्पनम् (१) उपमादोपवियुक्तोप- मालक्षणपरिष्करणम् (२) उद्भटकारिकास्वेवाचीनोद्भावितैकविंशत्युपमा- प्रभेदानामन्तवनम् (३) अर्थान्तरन्यासे चार्वाचीनाभिसंहितं सापा- न्यविशेपयोः समर्थ्यसमर्थकभावमन्तभाव्योटलक्षणं परिष्कृत्य पोडशमभे- दकल्पनम् (४) व्यतिरेकालङ्कारे च मम्मटायभिसंहितं पन्थानमनुसृत्य ·२३ श्रयमाणोद्भदोदाहरणेष्वेव पदभेदापादनेनानन्तभेदसम्भावनम् (५) विरो- धालङ्कारे च गुणस्य वा क्रियाया वा' इति वा शन्दद्वित्वमन- वनुप्तियोतकमभिधाया चीनाभिमतानां दशविधविरोधभेदानामुपक्षेपणम् (६) अप्रस्तुतप्रशंसायां च साधारणमेकरूपं लक्षणमुद्भटसम्मत मम्मटाधर्वाचीनाभिमतपञ्चप्रभेदसामान्यमुद्रीक्ष्यान्येषामपि चतुर्णा प्रभे- दानामुद्भटसम्मतानामिव तत्र समुद्योजनम् (७) प्रेयोऽलबारे च भावानामनुभावादिभिः सूचनस्यानुमानार्थकता परित्यज्यानन्दवर्धनादि- सम्मतं व्यङ्गयव्यञ्जकभावं प्राधान्येन काव्यरसयोः संवन्धतया निरूप्य रसा- नां काव्यजीवितत्वनिर्धारणम् (८) पर्यायोकं चामस्तुतप्रशंसामभेदान्तर्गतं विभाव्याचीनाहताना बहना पर्यायोक्तमकाराणां सोदाहरणमुद्रटलक्षण एव समन्वयमकाराविष्करणं (९) सन्देहसरे च "वरेन्दुरि"ति स्वीयोदाहरणा- नुसारेणोभयालडियोल्लेख इत्येच लक्षयितच्थे " अनेकालड्रिये"ति कथन सफलयितुमिव "नयनानन्ददायी"ति पद्ये बहलङ्कारसन्देहसकरसम्भवस्या- र्वाचीनोल्लिखितस्योद्धावनम् (१०) इत्येतानि नव्यालङ्कारिकसम्मतान्युद्धटा- भिसंहितान्यनभिसंहितानि वा तदीयमबन्धे संयोज्य मुकुलरूपाणामप्यौद्भ- दालङ्काराणां विकस्वरोचितममोदाधायकत्वं सम्पाद्य "नायमेकान्त" इत्य- नेन स्वप्रथमपद्यभागेन प्रतिज्ञातं विकस्वराणामेव प्रमोदाधायकत्वमिति नियमस्थानकान्तिकभावं व्यवस्थापयति स्म । इदश्च विवरणमनपेक्षितेष्वपि स्थानेष्यतिविस्तृनामलिष्टानप्युट- प्रयोगानतिलेशेन निर्वहन्ती सूक्ष्मदृष्टया परिष्करणीयेप्चर्थेवतथाकुर्वती मती- हारेन्दुराजस्य लघुर्ति स्वीयशैल्या यथार्थलघुत्तिमेव विरचयेदितीदमेव भवति विपादस्थानम्-तदा तु किमु वक्तुं पार्यते यदा वक्ष्यमाणविधया तत्रत्या दोषा अपि स्थूलस्थूला निरीक्ष्येरन् । . उद्भटविवेचनम् । विमर्शनकुतूहलिन्या विशुद्धभतिभया व्याख्यान मारभमाणश्च विटति- फारः न मूलकारस्य महत्तां संप्रदायस्य संरक्षणीयतां स्वतत्रपतिभापतिमा- सार्येवाविष्करणसङ्कोचं वा पालयति उद्भटविवरणश्चेदं वितिकारस्य तादी ·२७ स्वतन्त्रविमर्शनकुतूहलितां द्योतयति या न कदाचिदपि मूलकारस्य माहात्म्य मस्थाने परिपालयितुं भवतेत परन्तु तद्न्यातदोपाणामशङ्कमाविष्करणेन तदुक्तानर्थान् परिष्कर्त निराकर्तुं वा प्रयतेत । सन्ति च तादृशानि निदर्श नानि निरन्तराण्यतिसविरोऽन्यत्र विवरणे । तेषु च कतिपयान्यधस्ता. द्विवृणुमः। (१) इदम्मथमतयाऽतकारशास्त्रेतिहासे पुनरुक्तवदाभासाख्यस्या- लकारस्य निरूपणमुपक्रममाणथोन्टः तमलकार लक्षयत्यभिन्नस्त्विवोद्भासि- मिनरूपपदमिति । इदश्चादिमं लक्षणमेवासगतार्थ मन्वानव वितिकारः बहुधा तमेव लक्षणशब्दं परिष्कृत्यादोपं लक्ष्येषु सङ्गमयति (पु.२.)। "शिति- कण्ठः कालगलसतीशोकानलन्यथ" इत्युदाहरणे च यदभिन्नार्थकमिव भासमानं कालगलेत्येतत् न तव भिन्नरूपं पदं गलान्तस्यापदत्वात् । कालग- लदिति तु यत्पदं न तत् शितिकण्ठपदेनाभिन्नाभिधेयमिबोद्धाति । किचातका. रान्तः कालगलैकदेशः न कञ्चनार्थमभिधत्त इत्यभिन्नाभिधेयत्वभ्रम एव कुतः। इत्येवरूपाश्च शङ्कास्तमुद्भाव्य तत्तद्वयाख्यात्रभिमतिमनुरुध्य लक्षणं परिष्क- रोति न प्रतीहारेन्दुराज इव जोपमविचारितरमणीयं कचनार्थमनुरुन्धे । (२) यत्र चोद्भटोदाहरणानि नातीव स्पष्टानि सदीयलक्षणानामेव विरुदानि वा तादृशेष्वपि स्थळेपु स्पष्टतमानामविरुद्धलक्षणानां चोदाहरणानां प्रदर्शनेन ग्रन्थस्यासाङ्गत्यमुद्भाव्य निराकरोति विकृतिकारः। रूपकचतुर्थमभेदस्य 'पररूपेण रूपणात्' इति तल्लक्षणोदाहरणस्य च 'आसारधाराविशिख' इत्यस्यास्पष्टतामुद्भावयन् रुद्रटाधुक्तपरम्परितरूपक- स्येव तस्य स्वरूपं लक्षणस्यान्वयान्तरकरणेन परिष्कृत्य (पु.१०-११)स्पष्ट- तमं "मेरुफेसरमुदारे"सि पद्यपि श्लिष्टपरम्परितरूपकोदाहरणं प्रदर्शयति । (३) एवं दीपकोदाहरणान्युद्भटोपात्तानि तल्लक्षणस्यैव विरुद्धानि । अर्थावसेपे उपमानोपमेयभावे प्रकृतापकृतगामिधर्मस्यादावन्तमध्ययो निर्दे- शपर हि दीपकाळकृतं काव्यम् । “सजहार शरत्काल" इत्यायुदाहरणवय्यां हि त्रयोऽपि धर्माः प्रकृतमात्रगामिनो भवन्ति तुल्ययोगिताबदलकरणक्षमा इति न्यूनतामुद्भाव्योदाहरणान्तराण्येव स्वमनीपिकाकल्पितानि प्रददाति रेहद मिहिरेग'इत्येवमादीनि (पु.१२) । शरद्वर्णने प्रस्तुते कदम्बकुसुमशोभाया:

·मेयोवियोगिसुखसम्पर्दा च संहरणं, विदेशवसतियातपतिकाजनदर्शनशरदा प्रवासिदुःखमदत्वं, कान्ताननेन्दोरिन्दोवानन्दकरत्वमित्येते धर्माः कीर्त्यमानाः प्रकृता एवेति न ते धर्माः प्रकृतामकृतगामिनो दीपयन्तीति पश्यन्विवृतिकार: सावष्टम्भमुद्भटोक्तान्युदाहरणानि निराकृत्पोदाहरणान्तराणि तुल्पयोगिता- नाक्रान्तानि निरूपयामास । (४) एवमाक्षेपालद्वारोदाहरणमत्यन्तायुक्तमेव विलोकयन्महता प्रवन्धेनानुपपत्ति प्रतिपाद्यैवंविधानां दोपाणामुगटग्रन्थे बहुलं संभवं सूक्ष्मदृष्टिभिव न सकृणाभ्यवहारिभिरत्र भाव्यमिति च साकूतं निर्दिशति । (पु.२२-२३)। वक्ष्यमाणविपयस्य ह्याक्षेपस्य 'अहो स्मरस्य माहात्म्यम्' इत्यु- दाहरणमुद्भटोपक्षिप्तम् । तत्र च विवृतिकार उक्तविपयतामेव पश्यति, 'नहि सामान्यविशेपाभ्यां यदुक्तं तदप्यनुक्तं भवतीति कथयन् । स्मरमाहात्म्यं च प्रकृतं लोकातिक्रान्तगोचरत्वेन वर्ण्यमानमतिशयोक्तिच्छायामावहति । उक्त- विपयश्चाक्षेपस्सङ्कीर्यते तयेति तयोः संकरकृतां चारुतामेव तत्रोदाहरणे पश्यति। द्वितीयोदाहरणे च "क वा कामविकल्पानामन्तः कालस्य चेक्षितः" इत्यत्र सामान्यत उपक्रान्तस्य चित्र स्वस्थ प्रतिषेधः क वेत्यनेन न क्रियते किंतु काम- विकल्पानां कालस्य चान्तेक्षितत्वं प्रतिषिध्यत इति कथमाक्षेपतेति पृच्छति । चित्रत्वाक्षेपपर्यवसानाचाक्षेपत्वं यदीप्यते रूपकादिष्वपि पर्यवसानगतिमाधि- त्योपमा व्यपदिश्यतेत्यादिना च तदप्युदाहरणमसङ्गतं वर्णयनुदाहरणान्तरा- ण्येव प्रदर्शयति 'मुहम विलम्पमु' इत्यादीनि । (५) ऊर्जस्विनचालकारस्योदाहराति- "तथा कामोऽस्य ववृधे यथा हिमगिरेः सुताम् । सङ्ग्रहीतुं प्रववृते हठेनापास्य सत्पथम्" । इति पद्यमुद्भटः । अत्र चात्मनोऽर्थे तपस्यन्त्याः कन्याया हिमगिरितनयाया हठसङ्ग्रहणे शङ्करस्य प्रवर्तनन्नानौचित्यं शास्त्रविरोधं वैकान्ततोऽनुरुन्ध इति तदुदाहरणत्वं नानुमन्यते वृत्तिकारः (पु-३५)। स चानुरक्तायाः कन्यायाः पित्राद्यनुमति विनाऽपि सङ्ग्रहणस्य गान्धर्वादौ विवाहे दृष्टस्यौचित्यं शास्त्रसम्मतिं च स्मार- यन्नुद्भटं निग्रहीतुमिव "यदा च हठसंग्रहः शास्त्रविरुद्धो रागकारणकस्तदोर्ज- स्विते"ति साकूतं व्यञ्जयति । एवं च परपरिग्रहेषु रागतः प्रवृत्तिवर्णनमस्या- लङ्कारस्य मुख्यमुदाहरणं भवेदिति मन्यत इव । १. तदेवमन्यत्रापि सभवी विचारः प्रकृतक्षतिमादधातीति नास्मामिदर्शितः ·(६) तया लिटालकारोदाहरणे चानन्ता अनुपपत्तीरुद्भाव्योट निगृह्णाति (पु. ३९-४०) । 'स्वयं च पल्लवाताने ति च यदुदाहरणं तच्छे- पोपमयोस्सङ्करस्योपमायाः केवलाया चोदाहरणीभवितुं युज्यते न श्लेपस्यैव । रुद्रटोक्तिमनुरुध्य "सकलकलं पुरमेतज्जातं संमति सुधांशूषियमिव” इत्यादा- विव पल्लवातानेत्यत्रापि शब्दमात्रसाम्येऽप्युपमा शब्दालङ्कारोऽङ्गीक्रियते नान्यत्र लब्धप्रतिष्ठः श्लेपः उपमाप्रतिभामेवापादयन् स्वयमेव स्थानं भनले। पस्य पालकारान्तरण्यावर्तकत्वेऽभ्युपगम्यमाने कथमुद्देनैव चतुर्परूपक- लेपव्यतिरेको सिटकनीवितौ रूपकव्यतिरेकपभेदेष्वन्तर्भावितौ । न तुरूपक- व्यतिरेकभावात्यच्यावितौ । अतः पूर्वग्रन्थविरोधोऽपि भवत्युद्भटस्य । यहतश्च वैचित्र्यं तस्यालकार इति नयेनोगटोक्तमुभयविधमपि लिएं शब्दकसमा- श्रितवैचिव्यचमत्कारीति सभङ्गामङ्गत्वेन शब्दालङ्कारतामेवाईति नार्था- लकारताम् । एवं रूपकविरोधावपि शब्दवैचित्र्यैकसमधिगतजीवितौ शब्दा- लकारतानाविवर्तेत इतीमे शब्दवैचित्र्यमूलालङ्काराः शब्दालङ्कारा उभया- लकारा वा भवितुमर्हन्ति नार्थैकालकारा इति सुधीभिनिरसूयं विचारपि- तन्पमित्युद्भटमदयमुपालभते । (७) उद्भटोपशेष्वलकारेषु दृष्टान्तोऽपि कश्चित् भवति । तं च लक्षय- शुद्धटः उपमाप्रतिवस्तूपमातो व्याहत्तस्वरूपता सम्पादयितुं " यथैवादिपदैः शून्यं" इति विशिंपन प्रतिवस्तूपमासमाक्रान्तमेव पद्यमुदाहरतीति तनिष्कास्य वितिकारो रुद्रटोक्तिमुदाहरति "स्वयि दृष्ट एव तस्या" इत्यादिम् (पु.५२) । " किं वात्र बडुनोक्तेन ब्रज भारमानुहि । उदन्वन्तमनासाद्य महानद्यः किमासते ॥" इति चोटोदाहरणे पतिवस्तूपमायामिव वाचकभेदेनैक एष साधा- रणो धर्मः प्राप्त्यासादनशब्दाभ्यामुपमानोपपेययोरुभयोरपि निगदी गदितः । रुद्रटोदाहरणे च निर्वाणविकासौ भिन्नावर धर्माविति न प्रति- वस्तूपमा पदं भजते । एतादृशेषु चौदस्यानुपपनार्थकथनपरेषु प्रकरणेषु विस्तरेण व्याकुर्वन्नपि प्रतीहारेन्दुराना मूलकार इति समादरेण वा पाची- नानां पन्था न परिभावयितव्य इति बुद्धया या सर्वथा जोपंभावमेव समा- ट्रियमाणः स्वव्याख्यावैखरी च प्रस्तुतार्थेभ्योऽन्यत्रैव विशेपयन यथाश्रुते- भ्योऽर्थेभ्यः पदापदमपि न प्रचलतीति विकृतिपिमा विभावयता न भवेदन्तर्हितम् ।

·२० प्रतीहारेन्दुराजप्रतिक्षेपः। उद्गटग्रन्थव्याख्यानाय प्रवृत्तश्चायं वितिकारः न केवलं तदुक्तार्था- नेव निर्विशङ्कविमर्शनशैल्या विभाव्य गुणदोपान परामशति । किं तु तदीय- विवरणकारानपि स्थूलदृष्ट्या व्याकुर्वतो नोदास्ते विवेचयितुम् । प्रतीहारेन्दु- जिस्य लघुत्तिमिवान्या अपि व्याख्या उद्भटालङ्कारविवरणपराः कचि. द्विचार्य निरस्यन्वितिकारः सत्यमभिव्यञ्जयति व्याख्यान्तराणामपि सद्भाव यद्यपि भूयसा प्रतीहारेन्दुराजप्रतिपादितानेवार्थानिराकरोति । इमानि च प्रतीहारेन्दुराजोक्तार्थनिरसनानि न केवलमस्य वितिकारस्य नव्यालङ्का- रिकसम्पदायानुसरणमात्रोद्भूतानि । अपि तु प्रतीहारेन्दुराजस्यानृजुबुद्धया कल्पितलिटविवरणविस्फूर्जितान्यपीति वक्ष्यमाणदूपणनिदर्शनेभ्यः स्फुट निरूपयितुं पार्यते । (१) पुनरुक्तवदाभासः । एतस्य च लक्षणवचनं प्रतीहारेन्दुराजो विगृह्णाति "अभिन्नं वस्तु यस्मिनुद्भासते तदभिन्नवस्तु । भिन्न रूपं पयोस्ते भिन्नरूपे । अभिनव स्त्वि- घोद्भासते भिन्नरूपे पदे यस्मिस्तत्' इति । इदश्च विग्रहवाक्यपदर्शनमनु- पपन्नमिति वितिकारः निरस्यति । अभिन्नवास्त्वितीदं पदं यदि भिन्नरूपे इति द्विवचनान्तस्य विशेषणं तदा प्रथमबहुव्रीही अन्यपदार्थः कथमेकवच- नान्तेन यस्मिन्निति शब्देनोपात्तः इति मन्वान इव तदेव परिष्कृत्यानुवदति वितिकारः " अभिन्न वस्तु वाच्यं ययोस्ते अभिन्नवस्तुनी । ते इव भासेते मिनरूपे पदे यत्रेति केचिदि"सन्तेन (पु. २)। अनूद्य चैव मतीहारेन्दुराज. सम्मतार्थ लक्षणमव्यात्या दूपयति । यद्येवं पदद्वयस्यैव लक्षणे प्रवेशस्तहि "तनुवपरि"ति पुनरुक्तपदामासालतकाव्ये वहनां पढ़ानां तथाविधतया लक्षणमव्याप्तमथवा बहवः पुनरुक्तबदाभासांशास्तत्र ज्ञेया भवेयुरिति तन्मतं निरस्य प्रकारान्तरेण लक्षणं परिप्फरोति । तथा तदुदाहरणेऽपि प्रभृती"ति पये "सदा मभृती"ति पठन मतीहारेन्दुराजः सतीवियोगादारभ्येति व्याचष्टे । इदश्च सर्वथाऽनुपपन्नम् । अयञ्च श्लोका उद्भटकृतकुमारसम्भवकाव्या- न्तर्गतः । तत्रैव शङ्करेण कामे दग्धे गौर्याश्च निर्विध पिगृहं गतायां शिष्टकया- भागस्य वर्णनपरे ग्रन्यभागे प्रथमस्थानमौचित्यादजते । पूर्वटत्तसापेक्षय ततः " ततः ·२८ शब्दोऽर्थात्पूर्वदृत्तं कामदइनरूपार्थमेवापेक्षेत । न तु चिरनिर्वृत्तं सतीवियोगम् । अमुचाथै ग्रन्यकार एवं शङ्करमुखेनोत्तरत्र- " चण्डालकल्पे कन्दर्प शुष्ट्वा मयि तिरोहिते । सञ्जातातुलनैराश्या किं सा शोकान्मृता भवेत् ॥" इति कन्दर्पदाहोत्तरतिरोधानरूपपूर्वकथाभागं वक्ष्यति । एवं मन्वानः वितिकारः "ततः कामदहनादारभ्ये"ति कुमारसम्भवकाव्यस्थपूर्वकथाभागे- नामुंश्लोकं सङ्गमयन् प्रतीहारेन्दुराज शिक्षपतीव (पु.३)। अतएव “स देवो दिवसानिन्ये" इति च दिवसग्रहणेन कामदहनोत्तरं कतिपयदिवसानन्तरं शरदि समुपक्रान्तायां कालगलत्सतीशोकानलव्ययस्य हरस्य गौरीस्मरणानु- रागयोर्वर्णनमुन्यमानमुपपद्यते । तथा निस्सङ्गपदञ्च पूर्व परिचर्यमागताया उमायास्सङ्गं च तदा निवृत्तं द्योतयति ॥ (२) लाटानुप्रासः। अत्रापि प्रतीहारेन्दुराजव्याख्यामनुस्थितिपराहतामेव विवृतिकारः पद शयति । "शब्दानां वा पदानां वा" इति लक्षणवाक्यं शब्दपुनरुक्तिपदपुनरु- क्तिशब्दपदपुनरुक्तिरूपभेदत्रयपरं स्वयं कल्पयित्वा पदशब्दौ च स्वतन्त्रपर- तन्त्रत्वेन परिभाष्य तयोश्च प्रत्येकं भेदद्वयमिति पञ्चमभेदानुटलक्षितक्रममु- लाप व्युत्क्रमेणोदाहरन्प्रतीहारेन्दुराना था मुगमेऽप्यर्थे क्लिश्यतीति द्योत- यनलेश व्याकुर्वन् प्रतिक्षिपति तन्मतम् वितिकारः। अत्र च शब्दपदयोः पुन- रुक्तिमभेदकल्पनमेव लक्षणोदाहरणविरुद्धमनुपपन्नश्च । 'पदिनीपशिनी. गाढे'त्युदाहरणे पद्मिनीशब्दस्यैव पुनरुक्तिदर्शनात् । न हि तत्र पद्मिनीरिति पदस्य पुनरुक्तिः । मूलोदाहरणक्रयश्च वृयोल्लङ्घयते । वाशब्दस्य च लक्षणान्त- गतस्य तृतीयमभेदे मूलतो हानिरित्यादिवतसंबद्धकल्पनाः प्रतिक्षिपन्विति- कारः व्याकरोति " तस्मादित्यमेतत् । शब्दानां पदानां वेति द्वौ भेदा ।" इत्यादिना " पञ्च विभेदाः क्रमेणोक्ताः" इत्यन्तेन ग्रन्थेन (पु.६)। (३) रूपकम् । अस्य न "श्रुत्या सम्बन्धविरहाद" इत्यादि लक्षणं,"श्रुतिनिरन्तरार्थ- निष्ठः शब्दव्यापारसा तयाऽनुपपद्यमानपदान्तरसंबन्धं सत्पदान्तरं" इत्यादिना व्याकुर्वतः मतीहारेन्दुराजस्यानवधानं "पदस्य श्रौतेनार्थेन श्रुत्या संबन्धी ·२९ भवत्येवेति तदभावो न व्याख्येय" इति कयनेन द्योतयन् वितिकारः "श्रुति- प्रतिपादितोऽर्थ इह उपचाराच्छुतिः (पु. ७) इति व्याख्यया श्रुतिपदं श्रौता- र्थपरमिति परिष्कृत्यासङ्गति वारयति । एवमेतदुदाहरणे "ज्योत्स्नाम्बु- ने"ति पयेऽपि 'असिच्यते'ति क्रियोपादानसामात् सेकसाधनीभूतस्याम्बुन उपमानभूतस्यापि प्राधान्यभुपमेयस्य चाभाधान्यं रुद्रटोक्तितो यथाभुतग- त्याऽवगत्य समासोक्तरूपकतां च सम्भाव्य समुद्भाविताशङ्कानिराकरणे रम- समटत्या क्लिश्यन्तं, एकत्र श्लोके अवस्थाद्वयस्य रूपकातिशयोक्तिछायारूपा- लङ्कारद्वयस्य च कल्पनाविकल्पेषु विमुग्धं प्रतीहारेन्दुराजं हस्तावलम्बदाने- नोत्थापयनिव विवृतिकारोऽवलेशमेव 'असिच्यतेत्यनेन व्यासिर्लक्ष्यत इनि यथोक्तमेव साधु (पु. ९) इति कथनेन शङ्कां परिजहार । रुद्रटवचनस्य च शान्दाक्रमानुसारिताकयनेन गत्यन्तरं निरूप्य प्रतीहारेन्दुराजस्याव- स्थाद्वयालकारद्वयकल्पनाकोलाहलम् 'अनेकालङियोल्लेखे' इति न्यायेन सकरलक्षणाक्रान्ततामदर्शनेन रुपकोदाहरणीभाव एवानुपपत्ति प्रदर्य । निराचकार । एवं " पररूपेण रूपणा " इति चतुर्थरूपकमभेदलक्षणं 'परस्यार्यान्तरस्य यप कारककदंबकं तेन रूपणात्' इति व्याकुर्वन्तं प्रतीहारेन्दुराजमसम्बद्धार्थकथनव्याप्तं मन्वानो विवृतिकारः समञ्जसं व्याख्यान्तरं लक्षणस्य कथयन् तयाख्यां निराकरोति । 'परेणार्थान्तरेण यो रूपो रूपणमर्यात्मकृतस्यार्थस्य तेन निमित्तेन यद्रूपणं तस्मात् ' (पु. १०) इति च व्याकुर्वमुपार्जनभूपणयो रूपणाधीनरूपणमासारधारा- विशिखादीनामुपपद्यमानं पश्यति । (४) दीपकम् । दीपकलक्षणे चान्तर्गतोपमाः इति पदं निविष्टम् । तर विगृह्णन् मतीहारेन्दुराजोऽनवहितः प्रमायति । 'यत्रान्तर्गतोऽर्थसामर्थ्यावसेयत्वादु- पमानोपमेयभावो येपा तथाविधाना धर्माणाम् ' इति हि तस्य विवरणम् । अत्र च धर्माणामुपमानोपमेयभावोऽन्तर्गत इति चार्यः फलति । न हि संहर- णादीनां धर्माणामीपम्यमर्यसामर्थ्याक्षिप्तम् । किन्तु कुसुमशोभामुखसम्पदो- स्तन् । तयोय साधारणो धर्मः संहरणमेका निर्दिश्यमानमुभयं दीप- पतीतीदमेवाभिमतमनयहिततया येपां धर्माणामीपम्पमन्तर्गत मिति विगृहाति । अमुच प्रमादं विवृतिकारोऽननुवादमेर व्याख्यान्तरमदर्शनेन - ·सूचयति 'सामविसेय उपमानोपमेयभावो येषु सत्सु तादृशाः' (पु. ११ इति । येषु धर्मेषु आदावन्ते वा सत्म सामर्थ्यादौपम्यमवसीयते ते तादृश धर्मा इति तु विवरणपनवद्यम् । एवमेव 'माधान्येतरयोगिनः । इति च लक्ष णान्तर्गत विशेषणान्तरं 'अयमत्रानुवादः मातार्थत्वात् ' इति कथनेन निर यकं मन्यते प्रतीहारेन्दुराजः । स्फुटेऽपि तस्य विशेषणस्य फलवत्वे इदमेतर विवरणं स्थूलविलोकनापतितमिति विवृतिकारः तुल्ययोगिताव्यावृत्ति तहि शेषणफलं प्रदर्शयति । प्राधान्येतरयोगिन इति विस्पष्टार्थम् । उपमेयं हि प्रधा- नमुपमानं वितरत् । इति व्याख्यानमसत्' इत्यादिना ग्रन्येन (पु. ११)। (५) उपमा । " यच्चतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः । मिथोऽविभिन्नकालादिशन्दयोरुपमा तु तत् ॥ " इत्पर चोपमालक्षणे चेतोहारिपदं स्पष्टार्थमलकाराधिकारादेव चेतो. हारित्वस्यार्थसिद्धत्वात् इत्यभिसन्दधानो वामनमपि प्रमाणयन्प्रतीहारे- न्दुरानो व्याख्यालि । 'तेनालकारत्वादेयोपमायाश्चत्तोहरिवं लब्धम् । अतश्चतोहारीत्यनुवादः प्राप्तार्थत्वात्' इति ग्रन्थेन । इमां च व्याख्याम- सहमानो वितिकार सफलपति चेतोहास्पिदम् । स तु पश्यत्यष्टविधदुष्टो- पमान्यावृत्ति फलें तत्पदस्य । अलङ्कारमस्तावाच्च सत्प्रमेयत्वादिनाऽपि संभाव्यमान साधर्म्यमेव व्यावत्येत न तु 'सलाञ्छनेन्दुविम्बाभं मुखं भाति मृगीदृशः' इत्यादीनाम् । साधम्मात्रस्य चोपमालक्षणत्वे उक्तोदाहरणेऽपि मुखेंद्रोः साधर्म्य वर्ण्यत इत्युपमात्ववारणाय चेतोहारिपदम् इति हि तदाशयः। अमुमेवार्थ "नत्वलङ्कारसस्तावात्सवप्रमेयत्वादिसाधर्म्यनिराकरणार्थत्वेनो- पयुज्यते इति विस्पष्टार्थम्" (पु. १४) इति ग्रन्थेन प्रतिपाद्य प्रतीहारे- न्दुराज प्रतिक्षिपति। एवं 'मिथो विभिन्नकालादिशब्दयोः' इति च भागं विवृण्वन् मतीहारेन्दुराजा नूतना काचन प्रक्रिया प्रदर्शयति महत्ता क्लेशेन । तदीय- व्याख्यया फलितस्त्व:-भिन्नमवृत्तिनिमित्तकशब्दप्रतिपाययोरुपमानोपमे- पपोश्चतोहारि साधयमुपमा इति । एतेनानन्वयव्याटतिः भवेव । एत- दयं च "चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः" इति जात्यादीनां चतुर्णामेव प्रवृत्ति- निमित्त्वे महाभाष्यकारमारभ्य सिद्धेऽपि कालादिगादीनां प्रवृत्तिनिमित्तल , ·केपुचिच्छन्देपु नूतनमत्रोपक्षिप्यते । प्रथमप्रवृत्तिनिमित्चत्वेन प्रसिद्धा जाति पुरस्कृत्य 'विभिन्नजात्यादिशब्दयोः' इति वक्तव्येऽसिद्धस्य कालादेस्तच चोद्भटसम्मतमित्युत्सेक्ष्यते । निरर्थकञ्च मिथः पदमित्यादीनि बहूनि क्लि- यानि कल्पयन्तं प्रतीहारेन्दुराज वारयन्नकारपश्लेपेणार्थान्तरं बहुफलं प्रदर्शयति विवृतिकार: "मिथः अन्योन्यगतत्वेन वर्तमानोऽर्थात्साधारणः अविभिन्नकालादिः शब्दो ययोरित्यकारमश्लेपः । न तु भिन्नप्रतिनिमित्त- योरिति व्याख्येयम्" (पृ. १४) इत्यादिना ग्रन्थेन । प्रयोजनचास्य विशेषणस्य कालभेदादिना साधारणधर्मों यत्र भिद्यते राम इव भाति राजे- त्यादौ तत्रोपमात्ववारणं प्रदर्शयति । वस्तुतस्तु भामहलक्षणे 'विरुद्धेनोप- मानेन देशकालक्रियादिभिः।' (२-३०) इयत्र निर्दिष्टं देशकालक्रियाविरो- धमनुकतु प्रवृत्तस्योद्भटस्यैवं वचनमिति स एवास्यार्थ इत्येव युक्ततरम् । किं चात्रैवार्थ्याः पूर्णाया उपमायाः उदाहरणे प्रबोधावलमिति पये पूर्णेन्दुविवस्य केवळस्य किअल्कालीनपपदकुमुदकाननोपमानभावं वर्णयन् धर्मन्यूनत्वेन सम्भवन्तमुपमादोपं विस्मरन्नेव लघुत्तिकारो व्याख्याति । इमां च न्यूनता परिजिहीपनिव विवृतिकारः शशाङ्कषिम्पमतिममिति पठन्नुपमानो- पमेययोधर्मन्यूनता निराकुर्वनुपमादोपं वारयति (पु. १६) । लुप्तोपमायां च साधारणधर्मलुप्तायाः वाक्यसमासगम्यायाः इदमेवोदाहरणमसितोदरत्व- रूपधर्मलुप्तं विवक्षन् पाठभेदमदर्शनेन पुनरपि धर्मन्यूनताख्योपमादोपं न स्मृतिपथे समारोपयति प्रतीहारेन्दुराजः । विकृतिकारस्तु तामिमां प्रतीहारेन्दु- राजन्याख्यामनूध 'इति न युक्तं व्याख्यानमसितोदरोत्पलविवक्षायां तु धर्मन्यूनत्वे दुदैवयं स्यात् । तस्मान्नेत्ररिचत्यायदाहरणम् । (पु.१७) इति कथयनुदाहरणान्तरमेव ददाति । एवंद्वयलोपे समासगम्याया उदाहरणद्वयमुपात्तमुद्भटेनैवेति सम्भाव्यो- दाहरणद्वयस्य त्रिदशाधीशशार्दूल-नीलोत्पलदलेक्षणाख्यस्य प्रयोजनं गवेषयन् बहुव्रीहितत्पुरुषत्वकृतभेददर्शनमेव फलं निर्दिश्य सन्तुप्यति मतीहारेन्दुराजः । विकृतिकार इदमनुपपन्नं विलोकयनेकं संदेहसंकराक्रान्तं निष्कास्यापरमेड त्रिदशाधीशशार्दळ इत्यंशमुदाहस निरस्यति प्रतीहारेन्दुराजम् 'कचिदुपमान- मुत्तरपदम्' इत्यादिना ग्रन्थेन (पु. १७)। त्रितयलोपे समासगम्यामुदाहरन् वा शशिच्छापबदनाम्' इसत्रोपमेयलोपं मन्यानं प्रतीहारेन्दुराज " सप्तम्यु ·पमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुचरपदलोपश्चे"ति चार्तिकपर्यालोचनेनोपमान- वाचकपूर्वपदान्तर्गतच्छायापदस्योत्तरपदस्य लोपमभिसन्दधानः किमुपमेय- स्याथवोपमानस्य लोपोऽभिसहित इति पृच्छन् मतीहारेन्दुराजविवरणं मुधी- मिरेव परीक्ष्यमिति सोपहासं परित्यजति वितिकारः (१७)। एव आयाशूलिक इति च नितयलोपे उदाहरणं स्वयमुद्भाव्यातिशयो- क्तिसम्भवेनोपमात्वाक्षेपश्च सम्भाव्य शशिच्छायवदनामितिवदिति दृष्टान्न केवलं तमाक्षेपं समापते प्रतीहारेन्दुरानः वितिकारस्तु नेमं पक्षमनुगृह्णाति । परन्त्वतिशयोक्तिमेवान पश्यन्नसौ प्रतीहारेन्दुराजमन्द्य दूपयति (पु.१९)। (६) प्रेयस्वत् । अपञ्च प्रेयोऽलङ्कारोऽलक्षणं भामहेनास्फुटलक्षणं दण्डिनाच निर्दिष्टो ऽपि स्फुटपरिष्कृतलक्षणमुद्भटेनैव निरूप्यते । तयोश्चमामहदण्डिनोरुदाहरण- पधैः देवगुरुनृपापत्यादिविपया या मीतिः भावशब्दाभिधेया तदर्णन- मेवालङ्कारतया प्रतीयते । उद्भटस्त्वेतवताऽपरितृप्यस्तावतिक्रम्य 'रत्या- दिकाना भावानामनुभावादिसूचनैः' इत्यादिना लक्षणेनान्येषामपि रत्पति- रिक्ताना व्यभिचारिसात्विकभावाना सूचनेनाप्यलङ्कार मन्यते । क एते भाषा आदिशब्देन संगृहीताः इति च विद्यण्वन् प्रतीहारेन्दुराना भावतया नाट्यशास्त्रनिर्दिष्टान स्थायिभावानप्यन्तर्भाव्य पञ्चाशद्भावाः अनुभावादिभिः सुचिताः यत्र काव्ये तर प्रेयस्वद्भवतीति वर्णयति । एतेपामेव स्थायिभावानां विभावानुभावादिभिरुन्मीलिताना वर्णनाच रसवदलङ्कारं निरूपयिष्यति । विष्टतिकारस्तु स्थायिभावना वर्णनस्य रसात्मतापादनं विनाऽसम्भवाद्रसवद् लङ्कारविपयता तेषा व्यवस्थाप्य मीत्यात्मिकायाः रत: व्यभिचारिसात्विकभा. वयोश्च सूचनपरस्प काव्यस्यैव प्रेयस्वत्वं रसवद्यतिरिक्तत्वं च व्यवस्थापयन् स्थायिभावानामादिपदाग्राह्यता वर्णयन् प्रतीहारेन्दुराज प्रतिक्षिपति 'पञ्चाश- द्भावम्चनमिति व्याख्यानं न युक्तम् । हासादीना भावाना हास्यादीना च रसाना भेदस्यासिद्धत्वात् ।' (पु ३३) इति ग्रन्थेन । दण्डी च रतिः शृङ्गारतां गता।' 'क्रोपो रौद्रात्मता गतः । (२२८१-२८३) इत्यादिना स्थायिभावाना रसात्मतया परिणताना वर्णनस्य रसयदलकारत्वमुदाहरण- मुखेन निरूपयन् प्रेयोऽलङ्कारे मीतिरूपाया रतेरिव भावान्तराणामपि विष यता व्यअयति न रतिहासादीना स्थापिमावानाम् । एवं स्थिते स्थायि- भावाना रसवत्तयाऽलङ्कवता प्रेयोऽलङ्कारभावकथनं प्रवीहारेन्दुराजस्य सर्वयाऽनुपपन्नमिति वितिकारो निरस्यति ।

·३३ (७) सङ्करः। तृतीयसङ्करमकारं विवृण्वंश्च लघुवृत्तिकारः स्वरसमतीतमर्थ परित्यज्य स्वमनीपितमय कश्चिदुद्भटग्रन्थे समारोपयतीति वितिकारो निगृह्णाति । " शब्दार्थवयंलकारा वाक्य एकत्र भासिनः । सङ्करो वैकवाक्यांशमवेशाद्वाऽभिधीयते ॥' (५.२२) इत्यत्र च लक्षणे एकस्मिन् वाक्ये वाक्यांशे वा प्रतिभासमानाः शब्दा- र्थवयंलकाराः सङ्करतां मामवन्तीति स्वरसतः प्रतीयमानेऽप्यर्थे 'शब्दार्थ- वयलङ्कारा' इत्यमुमंशमेकवाक्यभासिनः इत्यत्रैव सम्बध्य वाक्यैकदेशमविष्टा- चालङ्काराः शब्दमात्रवृत्तयोऽर्थमात्रवृत्तयोऽपि भवन्तीति प्रतीहारेन्दुरानो निरूपयनुदाहरणेऽपि स्वोमेक्षितमेव श्लेपोपमाख्यार्थालद्वारयोः साहय प्रतिपादयति । अथीलकारद्वयसाङ्कर्यस्य च चतुर्थसकरे संसृष्टी वा वक्ष्यमाणा- यामन्तर्भावसम्भवमुभयत्रान्वययोग्यस्यैकवाक्योपात्तस्य च प्रधानस्य 'शब्दा- र्थवय॑लङ्कारा' इत्यस्य विच्छियैकदेशमात्रान्वयकथनक्लेशश्च न पश्यति । अमुमेवार्थ वित्तिकार: 'यत्वेकवाक्यांशेसादिनालिकारस करो व्याख्यातस्तदसन् । चतुर्थे सङ्करे संसृष्टी वा तस्यान्तर्भावात् । ( पु. ४७ ) इति ग्रन्येनानूय निराकरोति । तथा " सच्छायवर्णिका चारुकर्णिका अम्भो. इत्युदाहरणे चोपमामतिभोत्पत्तिहेतुभूतार्थश्लपस्योपमायाश्च सा. कर्य कथयन् लघुत्तिकारः "पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता भातसंध्येव" इति श्लेपोदाहरणे श्लेपस्यालकारान्तरव्यावर्तकत्वमनवकाशादुटोपन्यस्त- मात्मना चानुमतं विस्मरतीय । शब्दसाम्यकृतश्चौपम्यमुदाहरणद्वयेऽपि स्फुट- मिति भवतीदं श्लेपमात्रमुद्भटस्य मते नोपमा । अमुं च पूर्वोत्तरविरुद्धकयनं वितिकारः प्रकाशयति 'उदाहरणे च श्लेपोषमयोः यत्साङ्कय व्याख्यातं तदप्युपेक्ष्यम् । श्लेषस्य निर्विषयतापत्तेः । येन ध्वस्तमनोभवेनेयस्योदाहरण- मितिवेदनद्भटं चेदम् ।" (पू. ४७ ) इत्यन्तेन ग्रन्येन । (८) काव्यलिङ्गम् । छायेयं तव शेपानकान्तेः किश्चिदनुज्वला । विभूषाघटनोद्देशान्दर्शयन्ती दुनोति माम् ॥' इति काव्यलिगोदाहरणंच विटण्वन् लघुतिकारोविशेपतोऽनवधान. पराहत इति स्फुटं प्रतिभाति । तव शेपाङकान्तेः सकाशाव किंचिदनुज्ज्वला इयं छाया भूपणोचितमदेशान् दर्शयन्ती मो दुनोतीति सामान्यदृष्टीनामपि जिनीव" ·+ भविमायादयमर्थः । प्रतीहारेन्दुराजस्तु · कान्तरिति पदं पठचन्तं परिगृह्णन् तस्या अनुज्वला छाया लिङ्गभूता अनुमापयतीति कल्पयित्वा सन्धादीना- मनुज्वला छाया आमरणशून्यकण्ठादीनामाभरणसम्बन्धमतीतमनुमाप यतीति क्लिप्टसम्बन्धं कञ्चनायं प्रतिपादयितुमीहमानस्सुतरां ममायति । वितिकारस्तु अङ्गानामाभरणोचितानामाभरणशून्यत्वे कान्तिरनुज्वला भवेत् । अनुपयुक्ताभरणानाच स्कन्धादीनामङ्गानां सर्वदा हृद्यतैवेति कध तस्याश्छायाया अनुज्वलता फथ्येत । किं च इयमिति प्रत्यक्षत आभर- णशुन्यानुज्वलकण्ठशोभा निर्दिश्यते । कण्ठगता चानुज्वला शोभा कण्ट एवं भूपणसम्बन्धमतीतं स्मारयन्ती दुनोतीति कथनञ्च युज्यते । न स्कन्धगतानु: ज्वलशोभा विभिन्नाधिकरणकण्ठगताभरणसम्बन्ध स्मारयेत इति च मन्वाना प्रतीहारेन्दुराजं निरस्यति " आभरणन्यासास्पदकण्ठादिशेपाणामझानां या कान्तिः तस्याश्छाया इत्यसधाख्यानम् " (पु. ५२ ) इत्यादिना ग्रन्थेन । एवमतिसडिसायामप्यस्यां व्याख्यायामुद्भटपतीहारेन्दुराजयोरनवधा- नविलीसतानां स्फुटं विवेचनं तेषां च निरसनपरिष्करणानि दृश्यमानानि प्राधान्येन वितिकार एतयोः प्रमादपरिष्करणायैव प्रकृतग्रन्यं पारेभे इत्येव सम्भावनामुद्भावयन्ति । अतएव चैतस्या उद्भटालङ्कारवितिरित्यभिधाना- दुग्दवियेक इति बोटविचार इति वाऽभिधानमतितरापौचित्यमनुसर- तीति पूर्वोक्तोद्भटपतीहारेन्दुराजयोः परामर्शाभ्यां स्पष्ट विभाव्यमानं, मन्ये यक्ष्यमाणजयस्यानूदितोगटविवेक्यन्यसंवादेन दाढ्य मानुयादिति । ४. विवृतिकारो राजानकतिलकः । जयरयानुवादाना संवादाः पूर्वोक्तमबन्धेन चौद्धटमतीहारेन्दुराजयोविशेषतः. सामान्येन च व्याख्यानान्तरागामुद्भटीयवृतिपराणां विवेचनमेव मुख्यतया प्रकृनव्याख्या या विधित्सितमिति विस्सष्टमेव प्रतीपात् । उद्भटकान्याल कारसारसष्ट्रहस्य च पिना प्रतीहारेन्दुराजस्य लघुवृत्ति नान्या काचियाख्या पतीहारेन्दु- राजारपूर्व पश्चादा फेनाऽपि प्रणीताऽध स्वरूपतः समुपलच्या दृश्यते । परन्त्येभिरत्र व्यारयायामतितरां क्रियमाणरगटवियननैः प्रकृतव्याख्या यपप्पनुष्ठिसिनप्रणेतनामधेया ससं स्मारयसेव श्रुतपूर्वा फाधियाख्या सदस्यिकाल्यासदविचाराख्यां वा रागानकातळमणीताम् ।

·३५ किमियं व्यारया राजानकतिलकस्योटविवेको भवेदित्यत्र कि- श्चिद्विमृशामः । राजानकजयरथः खल्ल काश्मीरका स्वीयालङ्कारविमर्शिन्याम- लकारसर्वस्वव्याख्याया विरुद्भटविवेकाख्यव्याख्या राजानकतिलकमणीता स्मरति त्रिश्च राजानकातिलकम् । यत्र च व्याख्या स्मरति तत्रानुवदत्यपि तदी- यमाशयं तदीयाक्षरै स्वीयशब्दैवी । काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहञ्च प्रतीहारेन्दुरा- जम्य लघुवृत्त्या साफ सम्पादयन् बनहट्टीमहोदयः उद्भटालङ्कारव्याख्याना- न्तराणि विशेषतस्तदीयभूमिकाया परामृशन्निय व्याख्या राजानकतिलकस्यो. द्भटविवेको नैव भवितुमर्हतीति प्रतिजानीते' । न च निरूपयति तत्र विशेषतः कारणानि । अथवा मान्तेपु सम्पादितेदव्याख्यांशस्वयमेव विमर्शकाः पश्य न्त्विति मन्यत इव । पदे पदे चेदव्याख्यात्रा क्रियमाणैश्चोटविवेचनैः स्वतन्नगम्भीरश्च विचारै प्रलोभितोऽपि यदि कश्चिदुद्भटविवेक इतीमा व्याख्यान प्रत्यभिजानी- यात कयं वाऽयं विमर्शकानापराध्येदिति वक्तु पार्यते । उद्भटमतीहारेन्दुराजयो विवेचनायैव प्रवृत्ताऽतएवोद्भटविवेकाभिधानस्य च सर्वात्मना भाजनमियमपि व्याख्या यदि तादृशाभिधानासच्याप्यते प्रकारान्तरेणान्यानुदोषानिरूप- पन्ती काचिदन्या व्याख्योपलप्स्यत इति का वा प्रत्याशा । किमु च तदा वक्तव्यं यदा राजानकजयरयानूदितोद्भटविवेकग्रन्याशय एव साक्षादस्या व्याख्याया सविस्तर प्रतिपाघेत । आक्षेपालकारे चालझारसर्वस्वं विवृण्वन् विमर्शिनीकार 'इह च शान्दमेवैतदाक्षेपागम् । नार्थवशायातम् । तथाले हि रूपकादीनामप्युप मात्व स्यात् । तेपामयार्थस्य सादृश्यस्या(स्य)भावात् । एतचोगटविचारे राजानकतिलकेनैव समपञ्चमुक्तमिति न तथाऽस्माभिराविष्कृतम् ।' ( पु. ११५ ) इति निर्दिशति । एतेन चासो मन्यते योऽसी निषेध उक्तस्य धक्ष्यमाणस्य पाऽर्यस्याटेपालबारेऽपेक्षित स च शब्दोपात्त एवाक्षेपालकार निर्वहीत नार्यात्मतीयमानः । अपात्मतीयमानस्याप्पलहानिर्वाहकले रूपकादावपि पर्यवसानगसोपमाया विश्रान्तेरुपमाव्यपदेशो भवेदिति । भयवासपः रामानकतिलकेनोगटविचारे सविस्तरमुक्तनया प्रतिमायमानः प्रकृतन्याझ्यापामासेपारधारमस्ताव एव सविस्तरं प्रतन्यमान उपलभ्यते । अत्र हि 'दितीयस्मिन्नपि इगे वेत्यनेन न चित्रत्वमाशिप्यने अपि त्वन्तसिनत्वम् । समारोपपर्ययसानपिति चेदननपेऽप्यासपरमक्तिः १. मुर्गा-माटराम भापटियाशिना-भूमिका. पृ. २१ ·अपडतिरूपकदीपकादावप्युपमाप्रसङ्गश्च' (पु. २२) इत्यादिना ग्रन्येन । एतेन चाक्षेपो यत्र सर्वात्मना शाब्दः तत्रैव तस्यालङ्कारत्वं पश्यति व्याख्या- कारः । अन्यथाऽपद्भुतिरूपकदीपकादावप्युपमात्वमापादयति । न चैतावता विश्राम्यति । किंतु यथाजयस्थनिर्देशं विस्तारयस, विचारं महता प्रबन्धेन । अतएव जयरथोऽपि निलकग्रन्थमेकदेशतोऽनुवदन् रूपकादावप्युपमात्वं स्यादिति सङ्गृह्यानूध विस्तरं तिलकग्रन्थादवगन्तव्यं निर्दिशति । स्फुट: तमे चास्मिन्ननुवादे प्रकृतव्याख्यायां स्वातन्त्र्येणोद्भटस्याक्षेपालङ्कारोदाहरण- प्रत्याख्यानप्रस्तावे संवदति कथं वा जयरथनिर्दिष्टराजानकविलकोऽस्याः कर्ता न भवेत् न वेयं व्याख्योगटविचाराख्यां न प्राप्नुयात् १ । द्वितीयश्चानुवादः जयरथविमर्शिन्यां दृश्यमानस्सुतरां प्रकृतमर्थ द्रढयति । चिरेण विख्याततरः खल्वयं मतिभेद आलङ्कारिकाणां यस्तुल्येऽपि काव्यशोभातिशयाधायकत्वे सर्वेपामलङ्काराणां कश्चिदेवार्थस्यान्यः शब्दस्य इतर उभयोरलङ्करणाय प्रभवतीति कल्पनं किंप्रयुक्तमित्यस्मिन्विषये । केचन किल मन्यन्ते अन्वयव्यतिरेकापत्र हेतुम् । अन्ये चाश्रयाश्रयिभावम् । काव्य- प्रकाशमणेता मम्मटः प्रथमस्प पक्षस्य हस्तावलम्ब ददाति । अलङ्कारसर्व- स्वकारच राजानकरुचकः आश्रयाश्रयिभावमेवालङ्कारविभाजकधर्ममभि- मन्यते । निर्दिशति च स्वीयवादस्य मूलं चिरन्तनमतानुसरणं न काव्य- प्रकाशकारानुसरणम् । अयं हि तस्य ग्रन्थः 'लोकवदाश्रयायिभावश्च तत्तदलङ्कारनिवन्धनम् । अन्वयव्यतिरेकौ तु तत्कार्यत्वे प्रयोजको । न तद- लङ्कारत्वे । तदलङ्कारमयोजकत्वे तु श्रौतोपमादेरपि शब्दालाङ्करत्व- प्रसङ्गात् । तस्मादाश्रयायिभावेनैव चिरन्तनमतानुसूतिरिति भद्रम्' (पु. २०५) इति । अमुं च प्रन्यभागं व्याकुर्वन् जयरथोऽस्मिन्विपये राजानकति- लकेनोगटविवेके बहु प्रपञ्चितमिति पुनर्निर्दिशति । एवं हि तस्य ग्रन्थः एतचोटविवेके राजानकतिलकेन समपञ्चमुक्तमिति ग्रन्थ- विस्तरभयान्नेहास्माभिः अपश्चितम्' इति । एतेन चाश्रयायिभाव- स्यालङ्कारविभाजकत्वं तिलकेनोद्भविवेके सविस्तरनिरूपितमिति स्फुट प्रतीयते । प्रकृते चोद्भटव्याख्याने यद्याश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाज- कत्वं सविस्तरं निरूप्यमाणमुपलभ्येत को वाऽस्योद्भटविवेचनाय महत्तस्य ग्रन्यस्योद्भटविवेकाभिधानं राजानकतिलकमणीततां च प्रत्याख्यातुं प्रभ- ·, वेत् । द्विश्चासुमधमाश्रयाश्रयिभावस्यालङ्कारविभाजकत्वरूपं प्रकृतव्याख्यात्रा साभिनिवेशं व्यवस्थाप्यमानं पश्यामः । चतुर्थरूपकस्य श्लिष्टशब्दसमधि- गतजीवितस्य मुख्यतः शब्दगतवैचित्र्यचमत्कारितया यदाश्रितं वैचित्र्यं तदलकारतेति चात्मीयं मतमनुसृत्य शब्दालङ्कारत्वमेवासी व्याख्याताऽभ्यु- पैति । न हि रूपकादीनां शब्दवैचित्र्पमात्रचमत्कारिणां शब्दालङ्कारत्वं कैस्यापीठं यधपि रुद्रट उपमासमुच्चययोरुभयोरेव शब्दवैचित्र्यचमत्कारिणोः शब्दालङ्कारभावमनुमन्यते । एवं श्लेपन्यतिरेकमपि लियशब्दगतवैचित्र्य- चमत्कारं शब्दालङ्कारमेव मन्यते प्रकृतोद्भटविवेचीयता । इदश्च सर्व वैचित्र्यमलङ्कारः, यद्गतं वैचित्र्यं तस्य चालङ्कारः यथा लोके कर्णनासाथ- लङ्काराः इत्यभ्युपगतवतः प्रकृतव्याख्यातुः सम्भवति । च कथ. यत्यसौ यथाऽन्वयव्यतिरेकयोरलदारविभाजकत्वे वैचित्र्याख्यस्य चाल- कारस्य शब्दार्थकार्यत्वमेव भवेन्नालङ्कारत्वमिति । न हि कर्णालङ्कारव्यपदेशो भवति लोके तस्य कर्णान्वयव्यतिरेकानुविधानेन । अपितु कर्णाश्रिततया । एप च तस्य ग्रन्थः 'अत्र शब्दमुखेनार्थस्य विचित्रत्वेऽपि मुख्यतः कविप्रति- भारम्भगोचरस्य शब्दस्य पैचित्र्यमिति शब्दालकारत्वं युक्तम् । ग्रन्थ- गौरवभयात्तु न प्रतनुमः । किञ्चित्तु श्लेपस्थाने वक्ष्यामः'। (पु. ११) इति । एतेन च शब्दाश्रितं वैचित्र्यमिति शब्दालङ्कारत्वं व्यवस्थापितं भवति । अमुमेवाथै श्लेषविवरणे विस्तरेण कथयत्यसौ व्याख्याता । तत्र चोद्भ- टोद्भावितमर्थश्लेपशब्दश्लेपविभागं श्लेपलक्षणश्च तदीयमनुपपन्नमिति निरा- कुर्वन् विकृतिकारः उद्भटोक्तोदाहरणेपूपमाया विरोधस्य रूपकस्य, तथा चतु- र्यस्य च तस्य श्लेपन्यतिरेकस्य च रुद्रटोक्तोपमासमुच्चययोरिव शब्दालकारत्व- मन्वयव्यतिरेको विभाजकतयाऽवलम्ब्यापि महता प्रबन्धन निरूप्यान्ते तयो- विभाजकता निरस्य स्वाभिमत्तमाश्रयाश्रधिभावमेवानवधं विभाजकधर्म व्यव- स्थापति एवं हि नदीपो अन्य एवंद चतुर्थ रूपकं लेफ्स्यतिरेकर यदुक्तं तस्पोक्तनयेन शब्दालङ्कारत्वमेव युक्तम् । एवमादौ शब्दमूलालङ्कारो न शब्दस्यालङ्कार इति चेत् । उक्तमत्र वैचित्र्यमलकार इति । यद्वैचित्र्यं तस्यालकार इति यथोक्तमेव साधु भवन्तु वा परमेवंभूताः उभयस्यालङ्काराः नार्यस्येति विचार्यमेतद्विद्वद्भिः न तु झटित्येवामूपितव्यम्।' (पु. ४०) इति । एतेन चान्वयव्यतिरेकयोः तत्वेऽभ्युपगम्यमाने शब्दमूलालङ्कारत्वं भ- वेन शन्दस्यालङ्कारत्वमिति वदतः शब्दकार्यत्वं भवेदित्येवाक्षेपोऽभिसंहितः।

·३८ आश्रयायिभावस्य च तचे वैचित्र्यमलङ्कारस्तस्य च शब्दाश्रितत्वेन शब्दालङ्कारत्वं लोकिकालङ्कारवधुज्यत इति समाधानमपि युक्तमित्यलकार- .. यति । एतेन चास्य ग्रन्यस्य राजानकतिलकमीतताऽव्याहता यथाजयरथ- निर्देशं सिद्धाति । जयरथानुवादयोश्चकः शब्दतोऽन्योऽर्थतः प्रकृतन्याख्यायां समुपलभ्यमानः, उद्भटसम्मतस्यार्थस्य विवेचनोटविवेक इत्यभिधानौचिती च प्रकृतव्याख्यायाः राजानकातिलकमणीतोद्भटविवेकाभिधानसम्भवानां द्रढ- यत्तः। एतेन च 'मुकुलोचयनं तेन कचिदपि कर्तव्यतां धत्ते।' इत्येतन्याख्या- मथमपथगतमुकुलोचयनशब्दमवष्टम्य या काश्मीरकमुकुळमट्टमणीतत्वस- म्भावनाऽस्या व्याख्यायाः कैचिदनुमाणिता सा च न लेशतोऽप्यौचितीमनु. धावति । यतः प्रतीहारेन्दुराजस्य प्रकृतव्याख्यात्राऽनूद्यमानस्यापि मुकुलभट्टो गुरुः । न हि मुकुलोऽनुवदेदूपयेद्वा प्रतीहारेन्दुराजस्य व्याख्याम् । तिलकस्यान्योऽपि ग्रन्थः। न केवळमयमेक एव ग्रन्या राजानकतिलकप्रणीतः । परन्त्वन्योऽपि क- चिद्विस्ततृस्वतन्त्रोऽलङ्कारनिबन्धो भवेदेतेन प्रणीत इति सम्भावयितुमपि सन्ति निदानानि। राजानकजयरथ एवान्यत्र तिलकोक्तमथ स्मरति । न चाय- मयोऽत्रमबन्धे समुपलभ्यते । नचैतावता पूर्वोक्तानुवादसंवादाहितमतिरन्यथ- पितव्या स्पष्ट हि जयरथा पूर्वोक्तानुवादयोः तिलकेनोद्भटविवेकेऽयमर्थः प्रप चित इति कथयति । ततीयानुवादच तिळकग्रन्यात्सलनापि जयरथ: नोट रतया स्मरति व्याख्यायामनुपलम्भेनोद्भदविवेकत्वमस्य अन्य स्प निराक्रियेत । किंतु केवळं तिलफोक्ततया । अयञ्चानुवादोत्तिलकस्य ग्रन्थान्तरमणेतृत्वमेव गमयति । अविमलम्भं चोटविवेकगतलेनानूयमाना क्यों पूर्वोक्तौ प्रकृतव्याख्यायो सम्भवत इत्ययमुद्भविवेक एव । एवं हि पुनरनु पदति जपरयः 'एतदेव राजान कतिलकेनाप्युक्तम् कारणसामम्प मिह पापकत्वेनैव प्रतीपते । कार्यानुत्पतिस्तु बाध्यत्वेनति (पु. १२४ ) इति । इमा च तिलकोक्तिमनुरुध्यालद्वारसर्वस्वे लेखापरिकल्पितं पा कश्चित्सतिपिध्य पाठान्तरमुन्नयति विपर्शिनीकारः । पाठश्च 'विशेपोक्ती कारणसत्या कार्याभावस्यैव वाध्यमानत्वमुन्नेयम्' इत्येवरूपः । विशेषोक्तिनि- रूपणमस्ताचे च प्रकृतव्याख्यायां विरोधाल कारादेदं मदर्शयितुं न पाध्य- पापकभावविधारः कृनो दृश्यत इति विलकेन ग्रन्थान्तर एवैताहशो विचार ·- कृतो भवेत् इत्यभ्यूहित पार्यते । अतएव च जयरथेनैवोच्यमानं ' ग्रन्थकृच्च मायस्तन्मतानुवर्ये' इति ग्रन्थप्रतिपादितमलसारसर्वस्वकारस्य प्रायः तिलकानुयायित्वमपि सङ्गच्छते । न हि तमेवमुद्भटविवेकमेवानुसृत्य राजा. नकरुचकेन तावान् ग्रन्थः प्रणीत इति सम्भावयितुं पार्यते यथा जयरथः कथयति । निपुणं तु निरूप्यमाणे राजानकरुचकः प्रायस्तिलकानुवर्तीति जयस्थ- कथने मायापदमपि नितरां युज्यते । यतः क्वचिदेतद्न्यं विसंवदत्यपि रुचकः । पर्यायोक्ताप्रस्तुतमशंसयोश्च विषयविभागं विलक्षणमेव विरचयन् रुचकः 'येन लम्बालकः सास्रः' इत्युद्भटपर्यायोक्तोदाहरणे 'राजवाजमृता न पाठ- यति मां' इति तिलकमम्मटयोरमस्तुतप्रशंसोदाहरणे च नूतनमेव पर्यायो- क्तमकारं प्रपञ्चयति । एतद्याख्याता चोभयत्राप्यमस्तुतप्रशंसामेव पश्यति । एवं श्लेपस्य चोटोपक्षिप्तमनवकाशादलकारान्तरवाधकत्वमेतद्वयाख्याकाव्य- मकाशादिषु प्रतिक्षिप्यमाणं महता भवन्धेन रुचकः मतिषिध्य पाचां मतं साधयति यद्यपि स्वयं तन्मतं न विशेषतोऽनुगृह्णाति । एवं च कचिदेतद्न्य. गतानां क्वचिदतथाविधानांतिलकोक्तानामपरत्रैतद्न्यविरुदानां चार्थानाम- लकारसर्वस्वे दर्शनेन यथाजयरथं रुचकस्य प्रायस्तिलकानुसारितावगमेन च राजानकतिलकेनैव विस्तरेण प्रणीतोऽन्योऽपि ग्रन्यो मूलमलकारसर्वस्त्रस्येति 'सम्भावयितुं पार्यते । अतएव चोद्भटोदाहरणानि रूपकदीपकाक्षेपार्थान्तरन्या- सव्यतिरेकोत्सेक्षालेपविरोधामस्तुतमशंसासकरालङ्कारेपु निरस्यन् विशेषयन्वा विवृतिकारः उदाहरणान्तरदानाय भवर्तमानः बहुषु स्थलेषु किंचिदुदाहत्या- न्यदुग्नेयमिति परित्यजन स्वीयग्रन्यान्तरे तेषां विस्तरनिरूपणं व्यञ्जयति । न सर्वाण्यप्यत्र सतिसव्याख्यायामुदाहरति । तानि च तिलकाभिसहितान्य- न्यान्युदाहरणान्यलकारसर्वस्वे विस्तरशो दृश्यमानानि सर्वस्वकारेण तिळक- मतानुयायिना तिलकाणीतविस्तृतग्रन्यान्तरादेव सट्टहीतानीनि फल्पयितुं पार्यते । ग्रन्यान्तरे विस्तरफयनादेवाकमुदाहृत्यान्यान्येतादृशानि समुने- “यानीति प्रकृतन्याख्यात्रा कयनमपि युक्तं भवति । इमानि चालकारसर्वस्वो- दृनान्युदाहरणान्यत्रापि दृश्यमानान्याकरसूच्यामन्ते निवेशितानि द्रष्टव्यानि । राजानकतिलकस्य जीवनकालः । जयरयानूदितानां राजानफतिलकस्योद्भरविवेश्यन्यभागानामत्र व्या. रूयापी संवादसंभवेनायमेवोद्भदविवेको यो रानान कतिलकमणीततया मसिदि ·मापति पूर्वोक्तमवन्धेन स्थितम् । अलङ्कारसर्वस्वादीनां प्रबन्धानां प्रणेता' राजानकरुय्यका रुवको वा राजानकतिलकस्य पुत्र इति प्रतीयते तदीयस- हृदयालीलाख्यग्रन्योपान्ते तथोपसम्भात् । तिलकानुयायिता भायशो रुच- कस्य जयरथेन निर्दिश्यमाना काव्यप्रकाशसकेताख्ये रुचकान्ये च द्वितीय- श्लोके ग्रन्थकारस्य तिलकादधीतसाहित्यविधलं च निर्दिश्यमानममुमर्थ । द्रदयतः । एतावता च रुचकजन कस्तिकको रुचकात्पूर्व भवितव्य इति रुचककाल एव तिलकसमयस्य निश्चित उचरावधिः । मलकर श्रीकण्ठचरितमणेता रुचकमात्मनो गुरु सरति । स च काश्मीरकनरपतेर्जयसिंहस्य (किस्तु ११२८-११४९ ) सान्धिविग्रहिक आसीदिति ऊस्तवद्वादशशतकस्य पूर्वभाग एव ( ११००-११३५ ) रुचकस्य तद्गुरोः वैदुप्यविलासकालः । अतएव काव्यमकाशसङ्केते माणिक्य- चन्द्रः ११५८ तमक्रिस्नुवर्षे गुर्जरेपु लब्धप्रतिष्ठो बहुशोऽलङ्कारसर्वस्वमनुवदन रुबकस्य काश्मीरेभ्यो गूर्जरदेशं यावदुचितमसिद्धिमाप्तिमभिद्योतयन् प्रायः पञ्चविंशतिवत्सरपूर्वभाव रुचकस्यानुमापयति । अमुं च रुचककालनिर्धार- गमनुपपन्न केचन पश्यन्ति । यतः श्रीकण्ठचरितान्महकमणीतात्कतिचन पद्यान्यलङ्कारसर्वस्वे समुदाहृतानि दृश्यन्ते । मङ्घकथासायुक्तक्रिस्तुद्वादश- शतकस्य मध्यमभागे (११२८-११४९) काश्मीरेषु जयसिंहराज्यशासन- समये सम्बभूवेति ११५० तमवत्सरादनन्तरमेव मलकस्य गुरुणापि रुचके- नालारसर्वस्वं शिष्यस्य पद्यान्युदाहृत्य प्रणीतमिति तद्रचनाकाली मड्ख- कादनन्तरमुत्क्रष्टव्यः इति ते मन्यन्ते । न हीदं समासं प्रतिभाति । बहुग्रन्थपणेता खलु रुय्यका मकस्य श्रीकण्ठचरितात्पद्यानि शिप्यसम्माननाय केवलमुदाजहारोति कल्पनातःगुरोः रुचकस्य वृत्तिग्रन्थ एव पवान्मसकेन कतिवन पाठभेदानुदाहरणान्तरयो- जनानि च सकलप्य परिष्कृत इति कल्पनमेव युक्तियुक्तं पश्यामः । अत एव माणिक्यचन्द्रस्य ११५८ तमवत्सरेऽलङ्कारसर्वस्वादनुवादाः, जयरयेन शतकान्तरित काले सर्वस्वं व्याकुर्वना क्रियमाणा लेखकममादेन न्तनकल्प- नाभिश्च सातसर्वस्वपाठभेदादिपूपालम्भाच सद्गच्छन्ते । अतएव च क्रिस्तु- ·४१ प्रयोदशशताव्यां सर्वस्वं व्याकुर्वन् केरलपण्डितः समुद्रबन्धः महकमेव रत्ति- ग्रन्थमणेतारं निर्दिशति । तदाद्यपये च 'निजालकारसूत्राणामिति स्थाने 'गुर्व- लङ्कारसूत्राणामिति पाठप्रकल्प्य 'इति मड्खको वितेने काश्मीरक्षितिपसान्धि विग्रहिकः' इति च पद्यमन्ते संयोज्य बहुशो मखकस्यैव वृत्तिग्रन्थमणेतृभाव- मनुवादैः सूनयति । मायेण दाक्षिणात्यादर्शपुस्तकेषु मान्ते मङ्घकस्यैव कहता स्मर्यते यद्यपि कुमारस्वामिमल्लिनाथमभृतयश्च दाक्षिणात्याः रुचकमेवालङ्कार- सर्वस्वमणेतारं मन्यन्ते । श्रीमानप्पयदीक्षित: बहुषु स्थलेपु रुचकं कचिच मड्सकं प्रकृतग्रन्थपणेतारं स्मरति । एभिश्च स्मरणैःमखकादतिविप्रकृष्टकाल- भवैः श्रीकण्ठचरितपद्यानामलङ्कारसर्वस्वे समुपलम्भेन चैतावतु प्रतीयते यदु- चककृतैव वृत्तिः पश्चान्मङ्खकेनापि तथा परिष्कृत्य मामाश्यं नीता यथा स एव तस्याः कर्तेति कैश्चिद्विभाव्यतेति । राजानकजयरथस्तु काश्मीरस्थप- सिद्धिमनुरुध्य रुचकं, दाक्षिणात्यपण्डिताश्च मङ्खकपरिष्करणजनितमसिद्धि पुरस्कृत्य तथालद्वारसर्वस्ववृत्तेः प्रबन्धारममन्यन्तेति सर्व समञ्जसम् । मखफगुरुच रुषकः ततोऽपि निश्चितपूर्वभावः मायः ११००-११३५ तमक्रिस्तुसंवत्सराणां मध्ये प्रख्यातवैदुष्यो भवेदिति तस्यापि जनको गुरुथ रानानकतिलकः ततोऽपि पञ्चविंशतिवत्सरेभ्यः पूर्व प्राप्तमागल्भ्यो भवेदिति किस्तु १०७५-११२५ तमवत्सराणां मध्ये तदीयप्रगल्भदशा भवेदित्ययमेवोद्भटविवेकस्यापि रचनासमय इत्यभ्युपेयम् । राजानकमम्मटतिलकयोः समसमयता । अयं च कालनिर्णयः रामानकतिलकमम्मटयोः समसमयतां मायेण म- त्याययेत् । राजानकमम्मटो हि मोनराजस्मरंस्तदुत्तरकालिका क्रिस्नु एकादश- शतकमध्यभागादर्वाचीन (१०५०.११००) इति फलप्यते । व्यक्तिविवेककारा- भिनवगुप्तौ च तच्छतफपूर्वार्षभवारनुवदतथ पम्मटस्यायं समयः सम्भाव्यमानो युज्यतेतराम् । काव्यमकाराव रुचकेन किस्तुद्वादशगतकारम्भ च्याल्यात इति तत्काल एव मम्मटसमयस्योत्तराधिः । एवं च मम्मट सममालिको रामानातिलकः न कचिदपि मम्मट माना स्मरति । फेवलं मामोदर- वामनरुदटाननुवदति नान्यं पभिदालपारिकम् । परन्तु भूपसा पाल्य. १. अनतरापनप्रकाशितः । २. चित्रम मासा. ११..

·प्रकाशोक्तानामर्थानां तदीयग्रन्थसन्दर्भतुल्यस्य च ग्रन्थभागस्य कचिदुदा- हरणानां च तद्गतानामत्रोद्भविवेक दर्शनेन काव्यप्रकाशादेवेमेऽर्था उद्धृता-- स्तिलकेनेति केचित्सम्भावयन्ति । सम्यक्तु समीक्ष्यमाणे यथादृष्टार्थानुसार्यप्येषां वचनं न सर्वथा प्रत्य- यिततरं प्रतीयते । यतोऽयं तिलक आत्मोपज्ञान्येव पश्यतीमानि नूतनानि कल्पनानि न ग्रन्थान्तरादनूदितानि । कामन्तु त एवार्थाः तान्येवोदाहर- णानि त एव विचाराः काव्यमकाशेऽपि दृश्यन्ते येऽत्र निरूप्यन्ते । स्यादे- तत् । उभयत्रापि ग्रन्थे विचारनिर्धारणयोः शैलीसमालोचनेन तु पार्यत एव पण्डितैः को वा स्वतन्त्र: कोवाऽनूदिताऽनयोरिति निर्धारयितुम् । काश्मीर- देशः खलु क्रिस्तुत्तीयशतकमारभ्य त्रयोदशं यावत् साहित्यविद्याविच- क्षणः काव्यालङ्कारविवेचकैः रीत्यात्मवादिभिः रसध्वनिप्राधान्यवादिभिश्व महृदयैः पण्डितोत्तमैर्विभूपितः तत्तद्विद्यानाश्चाध्ययनाध्यापननूतनार्थपरिक- ल्पनादिषु व्यावृतेश्च बहुश्रुतैयाकुल आसीदिति तु प्रसिद्धमेवैतिहासिका- नाम् । भामहोद्भटवामनानन्दवर्धन शङ्कुकलोल्लटभट्टनायकाभिनवगुप्तमहिमभ- हादिभिश्च बहव आत्मोपज्ञा अर्थाः कुतश्चित् कालादारभ्य पण्डितकुलेषु वि- चारिता अध्येयपरम्परायामानीता एव ते रसालङ्कारगुणरीतिध्वनिवादादयः ग्रन्थेष्वारोप्यन्ते न तु झटित्येव प्रतिभातमात्राः । अतएव चैते वादाः तत्तदुपज्ञा अपि पण्डितकुलेषु विचार्यतामानीताः एभिश्च विशेषतस्तत्पक्षपातिभिः ग्रन्थे- प्यारोपिता इतीयानेव विशेषः । एवं भामहमारभ्य महिमभट्ट यावदहुभिः काव्यज्ञगोष्ठीमवर्तः नूतनालङ्कारगुणरीतिध्वन्यादिवादानां निर्वाहकै- निर्धाय ग्रन्थेप्यारोपिता एवार्थाः परिष्कृतमुगमया कयाचिच्छेल्या सजीव कुमुपानि समामूत्रिताः काव्यमकाशे दृश्यन्ते सह नूतनैः कैश्चिनिर्धारणैः । एकादशे च शतकेऽध्ययनाध्येयपरम्परायामेते. विशेपत आहताः प्रसि- दाय काव्यज्ञगोठयामासनित्येत एव कुशलैः पण्डितैः स्वस्वनाम्ना ग्रन्थे- वारोपिताः सह स्वीपैभिन्नभिन्नराद्धान्तः । अतश्च समानकालिफयोः काश्मीरकयोमम्मटतिळकोन्येषु सरूपाणां विचाराणामुदाहरणानाञ्च दर्शन नासंभावितं न वा परस्परग्रन्यावलोकनपूर्वकमेवेत्यैकान्त्येन वक्तव्यम् । समानेपु विचारेपु सिद्धान्तेषु चैतयोग्रन्यभागाववलोक्यमानौ न तिलकस्य परकीयार्यानुवादितां लेशतोऽपि ज्ञापयतः । प्रत्युत मम्मटस्यैव तिलकोक्ता- १. वनहही का. सा. सं. भू, ३१.

·+ प्रदान्दार काव्यप्रकाशेऽदृश्यमानाः तस्य परोक्तार्यानुवादितामपि संभा- वपन्ति । सर्वथा च काव्यप्रकाशपधादायोऽस्य ग्रन्यकारस्य न नियमेन निरूपयितुं पार्यते । परन्तु काव्यप्रकाशचनदनुपापितासंभवः सपर्पयितुं मुशकः । यतः आश्रयायिभा शब्दार्यालकारविभाज-मसो तिलको पन्यने । निलरानुयायी व रुग्यकोऽप्यम्मेवार्थमन्वयव्यतिरेकयोस्तत्व- प्रनिक्षेपमुपेन व्यवस्थापयति । तमाख्याता च जयरयः आश्रपायि- भावस्य तचं तिलकनन्ये व्यवस्थापितं रुय्यकेनानुस्तमिति व्याचष्टे। रुग्य- फस भापस्निलकानुपायीत्यपि तेनैव अपरयेन व्यवस्थापितम् । दशमो. खास २ फाल्पमा आश्रयायपिमावस्यालदारविमाजकत्वं कश्चित्क- प्पन इत्युपक्षिप्य तस्यापि पास्यान्वपच्यतिरेकानतिवर्तित्वेनोपेक्ष्यत्व. मुस्तम्। यो चाडमाषाश्रयापिमावस्यालद्वारविमानकत्वादी यं मम्मटो:- नृप निरान?। किमेप तिलकः । आश्रयापिभावस्य च तत्व. पसनं निलकं विनाऽन्येन इनमय पायमोपलभ्पन इति तदनुवादिताऽपि मम्मटस्य सम्भावपितुं पार्यते । एवमन्ययम्पतिरेफयोरपि विभाजकतो. पक्षिप्य तिलोन प्रतिक्षितति मंभवत्पेय मम्मटतिलायोः परसरवाता- भियोः समसमयपोरपि पाते फेचलं विभाजफधर्मविपप विन्दाभि- गन्धिनान्पाप नव्यालमारिकारितार्थेषु समानाभिमापता। एवं पुनरसयामाणमुझगेनं पापाऽध्याप्स्पादिदापाया परिपत्य निर्णन गरिमानिनं तदेव मम्मटेन सलिमारिरभिहिनम् । स प अन्यः सम्पटस्य भिमरूपमा कारर्थक शब्दनिछमेकार्यवेन हो मासनं पुनकातरताभागः' इत्परः । अयं प मोऽपर्यः विस्तरेण पहनामुन्नद- पुनरनारदामामा-या यानानामनुपादनिरमनपूर्पक निलफोन सान्य:- परपापितः । मम्मट पिपापण्यापारिवारफलीभूतप किनेकानं गरमा परमादप न मम्मरमरम्प सिरण निलोन मिनि प्रत्य- रणनन गुपिपासिंगपन्यु । सपन पयायो पाल्यामलायसन्न पहपारपारपसानुभाम्प सिंगाप सिलिमा परामः परराप पटेनारपुरता इति पि पारगुतपापरपितापरणाने पपप्पभपी: गानाs मिनिममापि मान 'भन्यः भरे हाम' 'उदाराल प्रमादिनानपानानि गाम्मापन्नानानि पागाशे. PREETानि NR मायापनिरगन नरो.

·पक्षेपकतां तथा तिलकस्यैव सिद्धान्तः मम्मटग्रन्थे सङ्के पादृश्यमानः मम्मटस्यै- वोद्भटविवेकोक्तार्थानुवादितां च द्योतयतः । अत्र च वस्तुयाथातथ्यं ग्रन्थमा- गयोरनयोरवलोकनेन निपुणैरवधेयम् । एतैश्च निदर्शनैरिदमवगम्यते यत्ति- लकेन स्वतन्त्रतया बहूनां पक्षाणामुपक्षेपणेन साग्रहं तेषां परीक्ष्य निरसनेन च ये सिद्धान्ताः समादरणीयतया व्यवस्थापिताः त एव मम्मटग्रन्थे विना पक्ष. भेदानां निरूपणं निरसन वा संक्षिप्तवचनैर्निराग्रहं चावस्थापिता दृश्यन्ते, 'तथाऽन्वयन्यतिरेकाश्रयाश्रयिभावयोः शब्दार्थालङ्कारविभाजकत्वविप्रतिपत्ती विज्ञातायामपि मतभेदावलम्बनमुभाभ्यां कृतमिति च । एवं स्थिते इदमत्र प्रतिभाति-यदिमौ मम्मटतिलको क्रिस्तुएकादश- शतकान्तिमभागावस्थितौ, परस्परवार्ताभिज्ञो, बहुषु चांशेषु समानाभिप्रायौ, कचिदेव च विमतिपन्नौ, एनयोश्च मध्ये तिलकेन प्रथमतो ग्रन्था व्यरचि- पत, मम्मटस्तु पश्चात्तदुक्तानप्यविरुद्धान सङ्गह्य निवेशनेन स्वग्रन्थ माणेपीत्, समानेषु चार्थेप्वेकरूपाण्येव वाक्यान्युदाहरणान्पपि नियुयो- जेति । एतेन च सङ्करामस्तुतप्रशंसाव्यतिरेक श्लेपोपमायलकारेषु भूयसा ग्रन्थयोर्वाक्यसाम्यं दृश्यमानमप्युपपादितं भवति । दृश्यते चैवरूपो चाक्या- नुवादसम्पदायो हेमचन्द्रमाणिक्यचन्द्ररुचकादीनां श्लेपाचलकारेषु काव्य- प्रकाशाभिनवभारत्युद्भटविवेकादीनां वाक्यान्येव स्वग्रन्थेष्वनतिभेदं निर्दिश- ताम् । न चेदमत्र विस्मर्तव्यं यदसौ तिलको मम्मटसमकालिकाकाव्य- प्रकाशैकदेशमणेतुरलकादत्यन्तं भिन्न इति । नहि तिलकालकयोनीमैकदेश- मात्रविकृत्याऽनन्यवद्भावः शङ्कनीयः। यतोऽयमलक: काव्यमकाशदशमोल्ला- सेऽलङ्काराणां विभाजकावन्वयव्यतिरेको निर्दिश्याश्रयायिभावस्य च तचं प्रत्याख्याति । तिलकश्चाश्रयाश्रयिभावमलङ्कारविभाजकमलोद्भटाविवेकेऽभि- मन्यते । रुचकजयरयौ च तमेव पक्षमवलम्बेते । अयं चालकः रुचकस्य काव्यमकाश सङ्केतग्रन्यादर्शपुस्तकमान्तनिर्देशानुसारेण काव्यप्रकाशपूरयितेति न खल्विदमविदितं वेदयितव्यम् । एवं प्रसिद्धमस्थानप्रवर्तकस्य मम्मटस्य केपुचिदंशेषु नातिमहदु- द्भटविवेकादिग्रन्येभ्योऽप्यनुवादसंभावनं राजानकतिलकस्य चाय यावद- नासादितविख्याते: मम्मटापेक्षितार्थसमर्पकत्वं वा निरूप्यमाणं न झटिति विदितमम्मटमागल्भ्यानां मोदाय कल्पेतति जानत पवैतत्प्रस्तावनामणेतुः प्रतिभातवस्तुयायातथ्यस्यानाविष्करणमनुचितमिति प्रतीतिरेवेदंभवृत्तौ नि- मित्तमिति निपुणैर्निमत्सरैर्विभावनीयम् ।। १. पीटर्सन रिपोर्ट. २. पुटानि १३. १४. १५. पि. वि. काणे.पु. १०४-१०५.

·विषयसूची। विषयः ३ " " " " " " " " " । १५ " " क्रमसङ्घधा विषयः पुटम् । कमसङ्ख्या पुटम १४ अतिशयोक्तिः २८ उदाहरणद्वयम् तस्याश्चातुर्विष्यम् व्याख्यान्तरस्य खण्डनम् उदाहरणानि गम्योत्प्रेक्षास्वरूपम् ३७ अनन्वयः ५० २३ उदात्तम् द्विविधम् ३७ उदाहरणद्वयम् ३ अनुप्रासः त्रैविध्य वृत्तिभेदात् उपमा १२ परुषारति उदाहरणम् एकविंशतिभेदा. १३ उपनागरिकावृत्ति दुष्टोपमाना निराकरणप्रकार. ग्राम्यावृत्ति चेतोहारिपदसार्यक्यम् १४ २५ अपद्भुति उदाहरणम् प्रतीहारेन्दुराजमतनिरास २९ अप्रस्तुतप्रशंसा मिथोऽविभिन्नेति छेद सल्पप्रभेदोदाहरणम् प्रतीहारेन्दुराजव्याख्यादूषणम् विशेष सामान्याभिधा उपमादोषाणा क्वचित्समर्थनम् सामान्ये विशेषाभिधा कचिदुपमादोषेषु मतभेदः कार्ये कारणाभिधा पूर्णाया- पट्भेदा. कारणे कार्याभिधा लुप्ताया- पञ्चदशभेदाः उद्भटपर्यायोक्तस्यात्रान्तर्भावः वशब्दस्याप्युपमावाचकता पर्यायोत्तोदाहरणान्तरदानम् पूषड्भेदोदाहरणानि पर्यायोक्काप्रस्तुतप्रशंमयोर्मेदः माधारणधर्मठप्ताया प्रतीहारेन्दुराज- मतान्तरेण पर्यायोक्तलक्षणम् मतखण्डनम् पुनर्मतान्तरेण तन्क्षणोदाहरणे उदाहरणान्तरदानम् १. अर्थान्तरन्यास. २३ द्योतकलप्तोदाहरणम् चातुर्विष्यम् द्वयोपोदाहरणे प्रतीहोरेन्दुराजप्रतिक्षेपः । अप्रस्तुतप्रशमादृष्टान्ताम्या भेदः नितयलोपोदाहरणे प्रतीहारेन्दुराज- समय॑समर्थकयोः सामान्यविशेषभावः २४ मर्मोद्धाटनम् विशेषस्य मामान्येन समर्थनोदाहरणानि पञ्चविधमुग्धातुगम्योदाहरणानि मामान्यस्य विशेषेण समर्थनम् कृवरीयउप्तोपमोदाहरणानि तयोरप पुनधयेगापि समर्थनम् २५ तद्धितावसेयाया उदाहरणम् १९ इति पोडश भेदाः। आय शलिकशब्दे अयलतोपमाकल्प ९ भाक्षेपः नस्य प्रतीहारेन्दुराजकृतस्य दूषणम् , १३ उपमेयोपमा उद्भटोदाहरणप्रतिक्षेप २२ उदाहरणान्तादानम् उदाहरणे उद्भटमर्मपातः १६ उरप्रेक्षा दिविधा, ४. कायलियम् " " " " . " २० बर्जस्वी ·१८ विषयः " " " विषयः पुटम् ! क्रमसङ्ख्या क्रमसङ्ख्या पुटम् ३० व्याजस्तुतिः सन्देहसकरोदाहरणम् उदाहरणम् न्यायदोषवदुदाहरणानि २४ लिटम् ३७ अनेकशब्दस्य लक्षणे प्रयोजनम् द्वैविध्यम् शब्दार्थालङ्कारयोः सङ्काद्वयम् श्लेषस्यालकारान्तरवाधकत्वम् द्वितीयोदाहरणे प्रतीहारेन्दुराजकल्पना- उदाहरणानि निरास: उद्भटलेपलक्षणस्योदाहरणानाञ्च अजानिभावसकर दुषणम् ३९ ३८ संसृष्टिः श्लेपोदाहरणस्योपात्वममर्थनम् शब्दालद्वारसंसृष्टि उक्तोशरणस्य शब्दलेपता १३ समासोक्तिः अभङ्गममत्वेन विभागः २२ समाहितम् अर्थपस्य विविक्तोदाहरणम् ३६ ससन्देहः स्वटवद्विरोधादीनामपि द्वैविध्यम् शब्दालङ्कारता ३४ सहोक्तिः अन्वयव्यतिरेक्योरलकारविभाजकत्व उदाहरणम् निरस्याश्रययभावस्य तत्वम् १७ स्वभावोक्ति. ३२ सङ्करः उदाहरणम. " ४० "" 1. ४८ : ४५ ·श्री। भट्टोटविरचितः काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहः । वितिसमेतः। सर्वत्र विकस्वरता प्रमोददा भवति नायमेकान्तः । मुकुलोचयनं वेन कचिदपि कर्तव्यतां धत्ते ॥ पुनरुक्तवदाभासश्छेकानुप्रास एव च । अनुप्रासस्तथा(स्त्रिधा) लाटानुप्रासो रूपकं चतुः॥१॥ उपमा दीपकं चैव प्रतिवस्तूपमा तथा । इत्येत एवालङ्कारा वाचां कैश्चिदुदाहृताः ॥ २॥ बगैवगैरलङ्कारोपादानं चिरन्तनालङ्कारकृतामल्पदर्शितांसकटयितुम् । वक्तीति उच्यत इति च वाक् । शब्दोऽर्थश्च । तत्राद्य उभयस्य शब्दस्यार्थस्य च । ततस्त्रयः शब्दस्य । शेपास्त्वर्थस्यालङ्काराः । अनुमासस्त्रिधेति रूपकं च पश्चात्कर्तव्यमपि विभागमतिपादनं यदुद्देश एव कृतं तद्बह्व- लङ्कारकारदृष्टसमभेदालङ्काराष्टकमत्र दर्शितमिति मुख्यत एवास्योपादेयता- ध्वननाय । अत एव कैश्विदिति बहुवचनम् । भामहो हि द्विविधं रूपक चानुमासं चावादीत् । 'परे' इत्यादिवक्ष्यमाणबहुवचनस्यायमेवाशयो ज्ञेयः । रूपकजात्युपलक्षितव्यक्तिगतप्रतीयमानभवतिक्रियाभ्यात्तिगणने चतुरित्यत्र द्वित्रिचतुर्यः सुच्' (पा.५-४-१८) इति मुन् । तेन चतुर्भेदं रूपकमिति तात्पर्यार्थः । क्रमेण लक्षयति- (१) पुनरुक्तवदा(क्ता)भासमभिन्नवस्त्विवोङ्गासिभिन्नरूपपदम् ।

·काव्यालङ्कारसारसङ्घहे अभिन्न वस्तु वाच्यं ययोस्ते अभिनवस्तुनी । ते इव भासते भिन्न रूपे पदे यति केचिद्याचचक्षिरे । 'तनुवपुर प्यन्योऽसौ करिकुञ्जारुधिररक्तखरनखरः। ते जोपाममहत्पृथुमह(सहपृथुमन)सामिन्द्रो हरिजिष्णुः। (का.म.पु.५३८) इत्यादीनामसंग्रहो मो भूदिति समासे संख्या न विवक्षितत्यन्ये । कालगलादिशब्दस्य पदत्वं नास्ति । 'नलिनतामरसवत्य(पोसांमतं गगनमणिरम्परतलमलङ्करोति यत् ?' इत्यादि च दृश्यत इत्यभिनव स्लिवोद्भासते भिन्नरूप पदं पदान्तरा च्छन्दावा तस्मादेकस्मादनेकस्मात्रेत्यपरे समस्यन्ति । नाभिमाभियं तस्याभिधेयसंवन्धोऽङ्गीकार्यः । सिद्धे हि तस्या- भिधेयवते तदभिन्नाभिधेयत्त्वमस्य शक्यते वक्तुम् । न चात्र कालगला. दिशब्दस्याभिधेययोगः । अभ्युपगते वा नात्र शितिकण्ठादिपदं नाभिन्नाभि- धेयम् । अपित्वभिन्नाभिधेयमेव । श्रुते च शितिकण्ठादिपदे कालगळादि- शब्दस्याभिन्नाभिधेयत्वभ्रमो नतश्रुते । तस्मात् भिन्नाभिधेयमप्यनभिधेयमपि वाऽभिन्नाभिधेयमिव भाति । अभिन्नवस्तुन इव पदान्तराच्छदाद्वा । तस्मादेकस्मादनेकस्माद्वा । तस्माद्भिनरूपं यत्रेत्येके विवृण्वते । 'तदेव सुरताकृतम्' इत्यादौ यद्यपि न माति पुनरुक्तिः, तथापि 'चासत्पगनारामा' (का.प्र. पु.५३६) इत्पादौ तस्याः प्रतिमासात्पदमर्य- मतीतिकृत् । न तु सुतिङन्तमेवेति तुल्पकक्ष्यदृशः । एवञ्च पदमिति पदा- नीति का सममनीयम् । काचिनिर्दिश्यमानार्थान्चयिनी काचिदर्थसामाशिलान्यायिन्यभिधा भवतीति दर्शनायोडेशे वतिं कृत्वा नेह पायुक्त । एतदर्शनं चानन्वयो- पमादिर्गम्यमानस्यापद्धतिरूपकादिः वाच्यस्य भेदेन भिद्यत इति दर्शनार्थम् । काव्यस्यालङ्कार्यवायद्यपि पुनरुतबदामासनं पदस्थमलङ्कारस्वथापि समुपलब्धालङ्कारव्यपदेशहारादिविलक्षणतया काव्यपारतन्व्येणेहालङ्कार- तेति प्रदर्शनाय काव्यमाश्रित्य पुनरुतामाममिति स पुनरुक्तः (नापुंसक:) संस्कार ) तस्पोदाहरणम् - ततः प्रभृति निःसङ्गो नागकुञ्जरकृत्तिभृत् । । शितिकण्ठः कालगलरसतीशोकानलव्यथः॥ ४ ॥ . । .. ...

·प्रथमो वर्गः। . ततः कामदहनादारभ्य देवो दिवसानत्यवाहयदिति वक्ष्यमाण. श्लोकेन संवन्धः । नागझरो हस्तिवरः। कृत्तिचर्म । शितिर्नीलः । कालेन गलन्ती सतीशोकानलव्यथा यस्य सः । अतो नागपदेन पुअरपदस्य शितिकण्ठेन(ण्ठपदेन) कालगलशब्दस्य पौनरुक्त्यसंभावनं यथाक्रमं समास- पर्यालोचनावला तकारान्तत्वेन च निवर्तत इति पुनरुक्तवदाभासः । नागशितिकण्ठपर्यायोपादानेऽप्यलङ्कारो न हीयत इत्यर्योऽलङ्कार्यः । कुअरकालगलशब्दपीयोपादाने तु नालङ्कारो भवतीति शब्दोऽलङ्कार्य इत्युभयालम्बनोऽयमलङ्कारः। तस्य राज्ञः सुमनसो विबुधाः पार्थव- तिनः । (का. प्र. पु. ५३६) इत्यादिरभङ्गः। 'अरिवदेवशरीर' (का. म. पु. ५३९) इत्यादिश्व सभङ्गः शब्दालङ्कारः । पाठक्रमादर्थक्रमो पलीया- निति लक्षणा(न)न्तरमुदाहरणयोजना। अतएव (२) (छेकानुप्रासस्तु दयोदयोः सुसदृशोक्तिकृतौ ॥ ३॥) द्वयोर्द्वयोः मुसदृशोक्तिकृती द्वयोर्द्वयोर्वर्णयोः मुष्ठु-अरे सदृशोचारणे क्रियमाणे छेकानुमासो भवति । द्वयोयोर्वर्णयोश्चात्र सादृश्योक्तरलङ्कारता । 'स्वार्थेऽवधार्यमाणेऽनेकस्मिन्निति द्वयोयोरित्यत्र द्विवचनम् । सार्थशब्देन वीप्साया निरस्तत्त्वान यावन्तोऽत्र विकास्तेपासषेपामेव सहशत्वं कार्यम् । साकल्ये हि वीप्सा भवति । अवधार्यमाणग्रहणाव दयोरेव । अनेकस्मिन्निति वचनाचासकृन् । तेनानेकस्याक्षरस्य द्विरुचारणं छेकानुमांसः । रसायनुगुणत्वेन मकृष्टो न्यास इत्यनुमासः । आलयवर्तिनो मृगाः पक्षिणश्य छेकाः । तेपामिवायममौढत्वात् । छेका वा विदग्धाः । उदाहरणम्-- स देयो दिवसानिन्थे तस्मिन् शैलेन्द्रकन्दरे। गरिष्टगोष्टीप्रथमः प्रमथेः पर्युपासितः ॥ ५॥ फन्दरा गुहा । गरिष्टा गुरुतमा । गोष्ठी विदग्पानामासनयन्यः । भयमः मपानः । मागणः । अत्र च दयाईयोः मुसशोक्तिः मुशाना । अनुमासशिविघः । रत्तिभेदान् । यदक्ष्यनि मम्पत्यादि (का.सा. सं.१-१२)। भारतिमपु नुत्यव्यअनन्यामं भिन्नमनुमासं कवयो बदनात्ययः। ।

·काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे । आदौ तिं लक्ष्यति । तत्र--- शवाभ्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता । परुषा नाम वृत्तिः स्यादन्याद्यैश्च संयुता ॥६॥ रेफोपलक्षितः संयोगः कार्कादिः । णकारवमिह टर्गः। तस्य परुपत्वाभावात् । परुपवारब्धत्वाञ्च परुपा । वृत्तिः वर्तनम् । रसविषयो व्यापारः । अत्र परुषानुप्रासः । सरूपव्यञ्जनन्यासरूपानुमासपर्यालोचनयां च शेनैव पेणैव वेत्याघवधारणं वदन्ति । शपयोरैक्यं नास्ति सरूपत्वं त्वस्त्येवेति सपाभ्यामेवेत्यवधारणमित्यन्ये । 'मिश्राः कवीन्द्रैः रचना अल्पदीर्घाः कार्या' इत्यन्यत्रोक्तेः ? । इह च 'कलिलोल' (का. सा. सं.१-११) इत्यादी तया दर्शनात् । बहुभिः शमादिभिः सर्वैरपि च कार्येति युक्ततरम् । एवमन्यतः (त्र)। उदाहरणम्--- तत्र तोयाशयाशेपव्याकोशितकुशेशया । चकाशे शालिकिंशारुकपिशाशामुखा शरत् ।। ७॥ नोयाशयेषु सरस्सु सकलं कृत्वा विकासितानि पानि यस्यां सा शरद राम । विशारवः शुकानि । सरुपसंयोगयुतां मूनि वर्गान्त्ययोगिभिः । स्पशैर्युतां च मन्यन्त उपनागरिकां बुधाः ॥ ८ ॥ तुल्यरूपैः संयोगः क्व च चादिरूपैः । तथा पशै. कादिभिर्मावसानः शिरसि सत्यासत्तेः स्मणनमात्मभिः स्ववर्गान्त्ययोगिभिः चण्टन्तम्भ त्यादिभिः बद्धामुपनागरिकां वदन्ति । नागरिकयोपमिता उपनागरिकेति अवादयः अष्टाध, उतीययेति समास: । अवोपनागरिकानुमास: उदाहरणम्- सान्द्रारविन्दवृन्दोत्थमकरन्दाम्बुबिन्दुभिः । स्पन्दिभिःसुन्दरस्यन्दं नन्दितेन्दिन्दिरा कचित् ॥१॥ यनकमलरनोद्गतपनमवेवाम्बु तस्य कणैः मुन्दरः स्पन्दो यत्र तयाभूनस्पन्दिभिः कचिदाहादिनभ्रमरा शरद । पोपंपुष्णातीतिवन सामान्य सन्दो विनपत.। - ·प्रथमो वः शेपैर्वर्यथायोगं ग्रथितां कोमलाख्यया । ग्राम्यां वृत्ति प्रशंसन्ति काव्येष्वाहतबुद्धयः॥१०॥ वृत्तिद्वयोपयुक्तवर्णेभ्योऽन्यैः यादिभिः निबद्धां कोमलापराभिधानां ग्राम्यां वृत्ति त्रुवते । लकारादिभिः सह वकारादयो न कार्या इति यथा- योगमित्युक्तम् । कोमलवर्णारब्धत्वादत्यन्तकान्त्यभावाच कोमलानुपासो ग्राम्यानुमासो वा। उदाहरणम्- केलिलोलालिमालानां कलैः कोलाहलैः क्वचित् । कुर्वती काननारूढश्रीनूपुररवभ्रमम् ॥ ११ ॥ कलैः मधुरैः । प्रमो भ्रान्तिः । एवमेव तिस्रो वृत्तयः । अत्रानुप्रासः । तदाह- - सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृप्वेतासु वृत्तिषु । पृथक् पृथगनुप्रासमुशन्ति कवयः सदा ॥ १२ ॥ व्याख्यातम् । (४) स्वरूपार्थाविशेपेऽपि पुनरुक्तिः फलान्तरात् । शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इप्यते ॥१३॥ अनुपलभ्यमानमप्तिकानां शन्दाना वा पदानां वा वर्णात्मकस्वरूप- साम्येऽभिधेयसाम्ये च तात्पर्यभेदाचा पुनरुक्तिः सा लाटजनवल्लभत्वान् स पदद्वितयस्थित्या द्वयोरेकस्य पूर्ववत् । तदन्यस्य स्वतन्त्रत्वाइयो(व)कपदाश्रयात् ॥१४॥ स्वतन्त्रपदरूपेण द्वयोर्वापि प्रयोगतः । भिद्यतेऽनेकधा भेदेः पादाभ्यासक्रमेण च ॥ १५॥ एप दयोः शब्दयोः द्वयोः पदयोः पदशब्दयो; यदा भवति तदा पूर्वत्रिभेदः । पददयाश्रयत्वेनैकपदाश्रयत्वेन च गन्दाश्रयो दिविषः । एक- लाटानुमासः ॥

·ar . काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे मिति(स्मिन्) पदे पदसमूहात्मके पादे च भावात् पदाश्रयो द्विविधः । एवं च पञ्चविधोऽयम् । तदुक्तम्-पदस्य लब्धात्मलाभस्य स्वतन्त्रव्यवहार कृत्वा स इत्यादिना-इति व्याख्यानमसत् । यतो लाटानुमासः पुनरुक्तिः। न च शब्दपदानामीशी सा । यत्र हि शब्दानां च द्विः पदानां च द्विरभिधा सोऽस्या विपयो न्याय्यः । इह तु पद्मिनीशब्दस्यैव पुनरुक्तिः । न तु पभिनीरित्यस्य पदस्यापि । किंच 'शब्दानां वा पदानां वा' (का. सा. सं. १-१३) इति वाशनमपास्यावृत्तिः कार्या । अलूनविशीर्णाभिधानं च पसजति । तस्मादित्यमेतत्-शब्दानां पदानां चेति द्वौ भेदौ । तत्र पदान्तरे पुनरुच्यमानः शब्दः परतन्त्रः स्वतन्त्रो वा । एकपदे परतन्त्र एवेति शब्दाना त्रिधा । (पदानां) पौनरुत्यस्य यथोक्तौ द्वौ भेदाविति पञ्च विभेदाः क्रमेणोक्ताः। तदुक्तम्-स इत्यादि । पुनरुच्यमानपरतन्त्रशब्दा- श्रयः स पदद्वितयस्थित्या दयोरिति लक्षितः । उदाहरणम्- क्वचिदुत्फुल्लकमला कमलभ्रान्तषट्पदा । पट्पदकाणमुखरा मुखरस्फारसारसा ॥१६॥ सारसा लक्ष्मणाख्याः पक्षिणः । अवोत्फुल्लनकर्तृत्वेन कमलशब्दः कमलभ्रान्तपट्पदेत्यत्र भ्रमणकर्तृभूतपदपदाधारतयेत्यादितात्पर्यभेदे स्वरूपा- बैंक्येऽपि पुनरुक्तिरिति लाटानुमासता । एवमन्यत्र दर्शनीयम् । एकेत्यादिना पुनरुच्यमानस्वतन्त्रशब्दाश्रय उक्तः । उदाहरणम्- पद्मिनीः पद्मिनीगाढस्पृहयागत्य मानसात् । अन्तर्दन्तुरयामासुहंसा हंसकुलालयात् ॥ १७॥ मानसं सरोविशेषः । दन्तुरयामामुः उन्नतदन्ता इव चतुः। द्वयोरित्यादिनकपदोपात्तपुनरुच्यमानशब्दत्वेनोक्तः । उदाहरणम्-- जितान्यपुष्पकिअल्ककिझल्कश्रेणिशोभितम् । लेभेऽवतंसतां नारीमुखेन्दुप्वसितोत्पलम् ॥ १८ ॥ ..

·प्रथमो वर्ग: । श्रेणिः पङ्गिः । अवतंसः कर्णाभरणम् । स्वतन्त्रेत्यादिना पद(दाश्रयत्वेनोक्तः ।) उदाहरणम्- काशाः काशा इवाभान्ति सरांसीव सरांसि च । चेतास्याचिक्षिपु!नां निम्नगा इव निम्नगाः ॥ १९ ॥ काशाः पुष्पविशेपाः । आचिक्षिपुः आवर्जयामासुः । निम्नगा नद्यः। पादाभ्यासक्रमेण चति पादयोः क्रमग्रहणं द्वितीयचतुर्थपथम- तृतीयपादाभ्यासे लाटानुमासस्य वाहुल्यदर्शनाय । उदाहरणम्- स्त्रियो महति भर्तृभ्य आगस्यपि न चुकुधुः। भर्तारोऽपि सति स्त्रीभ्य आगस्यपि न चुक्रुधुः॥२०॥ आगसि अपराधे । चक्रुधुः सकोपा अभवन् । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ इति दर्शनात् पादशब्दोऽत्र पदसमूहोपलक्षणपरः । श्रुत्या संवन्धविरहाद्यत्पदेन पदान्तरम् । गुणवृत्ति प्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ॥ २१ ॥ यत् पदेन पदान्तरं संबध्यते तद्रूपकम् । नन्वेवं वृक्षो भातीत्यत्र प्रसङ्ग- इत्यत्राह-गुणेषु धर्मेपु वर्तमानम् । एवमाप नीलोत्पलमित्यत्र प्राप्तिरि- त्यत्राह-श्रुत्येत्यादि । श्रुतिनिरन्तरार्थनिष्ठः शब्दव्यापारः । तत्प्रतिपादि- तोऽर्थ इह उपचारात् श्रुतिः। 'क्रियया योऽभिसंबन्धः स श्रुतिमापितस्तयोः । आश्रयायिणोर्वाक्यानियमस्त्ववतिष्ठते ।। ' (वाक्यपदीय ३-७५) इति न्यायात् 'अरुणयैकद्दायन्या पिङ्गाक्ष्या सोमं क्रीणाति' इत्यादौ अरुणादिक्रयाद्योरेव तृतीयापतिपादने संवन्धस्य श्रीतत्वाद तदभावेऽप्यरुणैकहायन्यादीनां वाक्यीयसमन्वयसद्भावात् न श्रौतसंबन्धा भावमात्रात् न (तद् ) भवति । गुणत्तित्वमिति हि मुख्यार्थवाधः ।

·८ । काव्यालङ्कारसारसन तेन श्रौतेनानार्थान्तरस्यार्थायो वाक्यीयसमन्वयः तदभावे यदा स्वगत- गुणसमगुणवृत्तिर्भवति । उपमानोपमेययोर्गुणैरिव गुणानामपि धर्मान्तरेण साम्यकल्पनाया वनवस्था । पदस्य श्रौतेनार्थेन श्रुत्या संबन्यो भवत्येवेति तदभावो न व्याख्येयः। नन्वेवं सामानाधिकरण्याभावे यदेकस्य गुणरत्तित्वं कल्प्यते तत्पयाँ- येण प्राप्तम् । नियमे कारणाभावादित्यत आह-अयानेनेति । प्रधानस्य च गुणत्तिता न भवति । माधान्यहाने । माधान्यं च माकरणिकत्वात् ज्ञेयम् । अन्यथा गुणहत्तेः प्रधानेनैव संवन्धे तद्वचनमनर्थकं स्यात् । तदेवं श्रौतेनार्थेनानुपपद्यमानार्थान्तरसंबन्धमतएव साधारणान गुणान् लक्ष- यित्वा पदान्त(रा)र्थादुपसर्जनमप्राकरणिकार्थाभिधायि माकरणिकार्थाभिधा- पिना पदेन गौणेन व्यापारेण संवन्धं भजते यत् तद्रूपकम् । आरोप्यमाण- रूपेणारोपणविषयस्य रूपवतः क्रियमाणत्वात् अत्र केचित् शब्दारोपपूर्वमर्थारोपं नुक्ते । अपर विपर्ययम् । अन्ये योगपद्येनोभयम् । एप एव च युक्ता पक्ष इत्याहुः । तस्य च वक्ष्यमाणरूपभेदाभ्या सह नामद्विवेप मा प्रतिज्ञात चतुरूपत्वं स्थितमेव । तदाह- वन्धस्तस्य यतः श्रुत्या श्रुत्यर्थाभ्यां च तेन तत् । समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च ॥ २२ ॥ तस्येत्युपचारात्तत्संवन्धिनाविहोच्यते उपमानोपमेययोः । सामा नाधिकरण्यसंपन्धात्मना रूपकस्य श्रीतत्वाभावात् । तेन तत्संबन्धिनोर्यतः शान्दो बन्धः । तत्समस्तमारोप्यारोपविषयात्मकमुभयं यस्तु विषयः शाब्द मस्येति समस्लवस्तुविषयम् । श्रुत्या सामर्थेन च यदा बन्धः तेन कारणे नैकदेशे विशेषेण शाब्देन क्रयेण वर्तत इत्येकदेशविवति । आधस्योदाहरणम्- ज्योत्स्नाम्बुनेन्दुकुम्भेन ताराकुसुमशारितम् । क्रमशो रात्रिकन्याभिव्योमोद्यानमसिच्यत ॥२३॥ - ·प्रथमो वर्गः शारितं शवलितम् । अत्राम्बुत्वज्योत्स्नात्वाबोरेकार्थत्यभावाद- नुपपद्यमानसामानाधिकरण्यान्यतएव साधारणप्रसरणशीलत्वादिगुणवृत्ती- न्युपसर्जनान्यम्बादीनि पदानि प्राकरणिकत्वात् प्रधानः ज्योत्स्नादिपदैः संबध्यन्त इति रूपकम् । ननु ज्योत्स्नाम्बुनत्यत्राम्बुनः प्राधान्यम् । तथाहि-अत्र येयमसि- च्यतेति किया तयाऽग्वेव साधनमपेक्षितं ज्योत्स्नया विशेष्यते । तेन ज्योत्स्ना गुणरत्तिः । नैतत् । यतोऽसिच्यत इत्यनेन व्याप्तिलक्ष्यत इति यथोक्तमेव स्थितम् । यत्तूक्तम्- 'उपसर्ननोपमेयं कृत्वा तु समासमेतयोरुभयोः । यच मयुज्यते तद्रुपकमन्यत् समासोक्तम् ।। ' (रुद्रट-का० ८-४०) इति । एतयोरित्युपमानोपमेययोः । तच्छान्दप्रक्रमानुसारेण । शान्दे हि क्रमे सिंहो माणवक इत्यादौ सिंहादिरूपावच्छादितो माणवकादिरमधान- भूतः मतीयते । वास्तवनयानुसारे तूक्तरीत्याऽस्य गुणत्तित्वम् । अतएव शान्दनयानुसारेणासिच्यतेति क्रिया समुचिता । एतत्कियोपादानसामर्थ्या- चाम्बादीनां प्राधान्यमिति रूपकपरिग्रहे न्यायोऽस्ती' त्यनेफालडियोल्लेख (का. सा. सं. ५-२०) इत्यादिसंकरलक्षणं भव(ति) तदा(नीम्।। एवं सति-द्वे तत्रावस्थे । तर ज्योत्स्नापाधान्ये रूपकम् । अम्बुमा- धान्येऽतिशयोक्तिच्छाया-इति व्याख्यानमसत् । एकस्मिन् वाक्येऽवस्था- दयामतिपत्तेः। अत्र च सर्वेपामारोप्यमाणानां (शाब्दो बन्य इति समस्त) वस्तुविषयता । द्वितीयस्योदाहरणम्- उत्पतद्भिः पतद्भिश्च पिञ्छालीवालशालिभिः। राजहंसरवीज्यन्त शरदेव सरोनृपाः ॥ २४ ॥ पिञ्छाल्पः पश्मपदक्तयः । राजहंसाः रक्तचञ्चुपादा हंसा.। वीने नुवपाठे(पि शिपयोगादाहोलम् । अत्र पिशालीनां वाललेन सरसा नृपत्वेन तस्य विशेपेण प्रकृतार्यारोपेण वर्तनादेकदेशविवर्तिम्पणं स्सम- ·काव्यालङ्कारसारसङ्गहे ण्ठेनोक्तम् । राजहंसानां चामरत्वेन शरदच नायिकात्वेनार्थसामर्थ्यादि- त्येकदेशविवर्तित्वम् । चक्रवाककुचाभोगा नीलनीरजलोचनाः । अम्भोजिनीनितम्बिन्यो इसन्ति सरसीरहैः ।। इत्यादौ एकदेशात् विवर्तते चलतीति एकदेशविवर्तित्वम् । अन्ये त्वाः-~-चामराणामार्थत्वं राजहंसानां तु शाब्दत्वमित्येकदेश उपमेयात्मनि विशेपेण वर्तनादेकदेशचिवर्ति । एवं च पिञ्छालीवालेत्यादि समस्तवस्तुविषयाविनामावि । समस्तवस्तुविषयं तु निरपेक्षम् । ज्योत्स्ना- म्युनेत्यादौ तु सावयवे रूपके अवयवानां यद्यप्यवयव्यपेक्षा तथापि निरन)रूपणं परतन्त्रम्(इति)। एवं द्वावेतौ भेदौ । अन्यावाह- समस्तवस्तुविपयं मालारूपकमुच्यते । यद्वैकदेशवृत्ति स्यात् पररूपेण रूपणात् ।। २५ ॥ यदा-समुचयेनास्तानि क्षिप्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति मालारूपक समस्तवस्तुविषयमुच्यते । एकस्यैव रूपकमालान्यासाच मालारूपकत्वम् । उदाहरणम्- वनान्तदेवतावेण्यः पान्थस्त्रीकालशृङ्खलाः । मारप्रवीरासिलताः भृङ्गमालाश्चकाशिरे |॥ २६ ॥ बनान्तो विपिनकदेशः । वेण्या केशपाशाः । कालभृङ्खलाः कालेन प्रयुक्ता निगलविशेषाः । मारमवीराः कन्दर्पभटाः । असिः खगः । अत्र भृङ्गमालानामेव रूपमालान्यासा समस्तवस्तुविषयता । तथा च परेणार्थान्तरेण यो रूपो रूपणमर्थात् प्रकृतस्पार्थस्य तेन निमित्तेन यद्रूपणं तस्मादेकदाऽन्या(न्यदेशो योऽर्थः तत्र वृत्तिर्यस्य तत् । परस्यार्थान्तरस्य यद्पर्क कारकन्दं तेन रूपणात्-इति तु व्याख्यानम- युक्तम् । एवं हि विशिखैर्भूयन्ते स्मेत्यसंबद्धोऽर्थः स्यात् । उदाहरणम्- आसारधाराविशिखः नभोभागप्रभासिभिः । प्रसाध्यते स्म धवलैराशाराज्यं वलाहकैः ।। २७ ।।

·प्रथमो धर्मः। ११ आसारों वेगवद्वपः । विशिखाः शराः । अत्र प्रसाध्यत इति भूपणे वर्तते । शरद्वर्णनस्य प्रस्तुतत्वात् । यत्त्वस्यानेकार्थत्वादर्जनमर्थान्तरं तेन भूपणे रूपिते सति विशिखादिभिरुपपद्यते रूपणम् । स्पष्टमिदमुदाहरणम्-- मेरूरकेसरमुदारदिगन्तपत्रमामूललं विचलशेषशरीरनालम् । येनोद्भुतं कुवलयं ललता सलीलमुत्तंसकार्यमिव पातु स वो वराहः ॥ एवं च 'साऽऽनन्दजलधिशशिलेखे '(रुद्रट-काव्या० ८.५१)तिवत् कुवलय कुवळयं कुवलपमेयं भूतमिति रुद्रटोक्तपरम्परितरूपकाभमेतत् । अत्र शब्दमुखेनार्थस्थ विचित्रत्वेऽपि मुख्यतः कविप्रतिभासंरम्भगोचरस्य शब्दस्य वैचित्र्यमिति शब्दालङ्कारत्वं युक्तम् । ग्रन्थगौरवभयात्तु न मतनुमः । किंचित्तु श्लेपस्थाने वक्ष्यामः । आदिमध्यान्तविषयाः प्राधान्येतरयोगिनः । अन्तर्गतोपमा धर्मा यत्र तदीपकं विदुः ॥ २८ ॥ सामर्थ्यावसेय उपमानोपमेयभावो येषु सत्सु तादृशाः । विपयशब्द- स्यान्यत्र भावार्थत्वात् । भावश्च (आदावेव वा) मध्य एव वाऽन्त एव वा । न स्वसदवस्थिताः । धर्माः क्रियादिरूपाः। यत्र दीपने तत् दीपकम् । प्रकाश- वदेकस्पमनेकोद्दीपनात् दीपकम् । अन्तर्गतोपमा इत्यनेनैव गतार्यत्वात् भाधान्येतरयोगिन इति विस्स- टार्यम् । उपमेयं हि प्रधानमुपमानन्त्वितरत-इति व्याख्यानमसत् । तुल्प- योगिता(न)भिधानार्थमेतस्योपाचत्वात् । तत्र हि सर्वाणि पाकरणिकान्येवा- माकरणिकान्येव वा । माकरणिका विस्पष्टार्थमुपमेयम् । माकरणिकानां तुपमेयाहीपकम् (1)। आयस्योदाहरणम्- संजहार शरत्कालः कदम्बकुसुमश्रियः । प्रेयोवियोगिनीनां च निःशेषसुखसंपदः ॥ २९ ॥ अत्र संहरणमादानुपाचो धर्मः । सुखसंपदामुपमानत्वं कुमुमश्रियां चोपमेयत्समार्थमित्यादिपकः । फालशब्दोऽनन्न(न्तमतिः संहईना वनपन् साकृतः।

·१२
काव्याल कारसारसाहे
मध्यस्योदाहरणम्-
विदेशवसतिर्यातपतिकाजनदर्शनम् ।
दुःखाय केवलमभूच्छरचासौ प्रवासिनाम् ॥ ३०॥
यातपतिका प्रोपितभर्तृकाः। अत्र दुःखायाभूदिति मध्यो धर्म उपात्तः।
शरदत्र माकरणिकीत्युपमा प्राग्वद्योज्या ।
अन्त्यस्योदाहरणम्-
तदानीं स्फीतलावण्यचन्द्रिकाभरनिर्भरः ।
कान्ताननेन्दुरिन्दुश्च कस्य नानन्दकोऽभवत् ॥३१॥
अत्रानन्दकत्वधर्मों निबद्धः । इन्दुः माकरणिक इत्युपमा योज्या ।
सर्वेपामेवात्र प्राकरणिकत्वात् तुल्पयोगिताया एतान्युदाहरणानि
योग्यानीति-
'रेह मिहिरेण णहं रसेण कवं सरेण जोवणभम् ।
अमएण सुधीधवलो(ओ) तुपए परणाद भुवणमिणम् ।।
इत्यादीन्युदाहरणानि देयानि ।
वृत्तानुरोपादुपमा प्रागुपदिष्टाऽपि स्वयंकृतकुमारसंभवाख्यकाव्य-
संगत्यनुरोधादीपकस्य पश्चाल्लक्षिता । परिवर्तने चोत्तरत्रायमेव विशेपो ज्ञेयाः ।
यच्चेतोहारि साधर्म्यमुपमानोपमेययोः।
मिथोऽविभिन्नकालादिशब्दयोरुपमा तु तत् ॥३२॥
यथेवशब्दयोगेन सा श्रुत्याऽन्वयमहति ।
सदृशादिपदाश्लेपादन्यथेत्युदिता द्विधा ॥ ३३ ॥
संक्षेपाभिहिताऽप्येपा साम्यवाचकविच्युतेः ।
साम्योपमेयतद्वाचिवियोगाश्च नियध्यते ॥३४॥

·प्रथमो वर्गः। १३ - उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्वाचिविच्यवात् । क्वचित्समासे तद्वाचिविरहेण क्वचिच्च सा ॥ ३५ ॥ तथोपमानादाचारे क्यच्प्रत्ययबलोक्तितः। क्वचित्सा कर्तुराचारे क्यङा साथ(च)क्किपा क्वचित् ॥ ३६॥ उपमाने कर्मणि वा कर्तरि वा यो णमुल् कपादिगतः। तद्वाच्या सा वतिना च कर्मसामान्यवचनेन ॥३७॥ पष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो पति मतस्तदभिधेया । कल्पप्रभृतिभिरन्यैश्च तद्धितः सा निवध्यते कविभिः॥३०॥ 'समासकृत्तद्धितेपु संबन्धाभिधानमिति समानेन धर्मेण संबन्धः । उपमितिरुपमा । सा च न कार्यकारणायोर्भवति । अपि तूपमानोपमेययोरेवेति गतार्थमप्युपमानोपमेययोरिति वचनमार्थे साम्ये प्रसिदिरनुमन्तव्येति पति- पादनाय । तेन यया मुखं कमलमिवेति क्रियते न तथा साधारणधर्म- भयोगं बिना मुखं कुमुदमिवेति । 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्यामयोग' (पा-२-१-५६) इतिवदेकतरोपादानेऽप्ययमर्थः सिध्यतीत्युभयोपादानं द्वयोरपि सिद्धस्वभावत्वे उपमा कार्येति दर्शनाय । तेन- निर्जग्मुः कार्मुकात्तस्य पत्रिणः प्राज्यतेजसः। वारिधाराः सहस्रांशोवलन्त्यो मण्डलाद्यथा ।।' इत्यादेनिरास:। 'चण्डालैरिव युप्माभिः साहसं परमं कृतम् ।' इति जातिन्यूनत्वे, 'वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ।' इति प्रमाणन्यूनत्वे, 'स मुनिलाञ्छितो मौज्या कृष्णाजिनपट वहन् । व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ।।' इति तटिद्रुपधर्मन्यूनत्वे, 'विशन्तु विष्टयः शीघ्र रुदा इव महौजसः ।। इ(ति जा)त्याधिस्ये, 'पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिघरोपमो। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीगात्रसंनिभः ।।' इति प्रमाणाधिक्ये, 'सलाउनेन्दुविम्बाम मुर्ख भाति मृगीदृशः।' इति धर्माधिक्ये, 'सरश्मि चञ्चलं चक्रं दधदेवो व्यराजत । समान्ध(ड)वामिः सावर्तः स्रोतसामिव नायकः ॥" .

·-- " काव्यालङ्कारसारसङ्घहे इति धर्मन्यूनाधिकले 'भयेनेव स्मरेणेयमहो स्वियति बेपते ।' इति प्रसिद्धिविरोधे चोपमा न विधेयेति प्रतिपादनाय चेतोहारिग्रहणम् । न त्वलङ्कारमस्तावात् सत्त्वप्रमेयत्वादिसाधम्यनिराकरणार्थत्वेनोपयुज्यते इति विस्पष्टार्थम् । राम इव भाति राजे ति कालभेदे, 'हरिरिव भासि राजनिति पुरुष भेदे, 'प्रतपतु भवान प्रभाकर इवेति विध्यादिभेदे, 'चन्द्रकलेघ मुगार' इति लिङ्गभेदे, “पिबत्याननमेतस्याः पुष्पं मधुलिहो यथा' इति वचनभेदै यदा साधारणशब्दभेदः तदापिन कार्येऽयमिति दर्शनाय मिथ इत्याद्युक्तम् । मिथः अन्योन्यगतत्वेन वर्तमानोऽर्थात् साधारणः अविभिन्न कालादिः शब्दो ययोरित्यकारमश्लेपः नितु-भिन्नमत्तिनिमित्तयोः-इति व्याख्येयम् । जात्यादीनां प्रतिनिमित्तत्त्वे(पि) कालत्वे(स्य) तथात्वामसिद्धः । मुख्यशब्द- त्यागेनोपलक्षकशब्दग्रहणस्प निरर्थकत्वापत्तेः । मिथ इत्यस्यानुपादेयत्वमाः। सोश्वसु वा(वासा)श्वेन समः सु(स)सत्व (?) इत्येकत्वाभावेऽनन्वयत्वा- नुपपत्ती उपमारूपत्वा(स्व)पसगाव । ननु राम इवायं राजा मातीति, भासि त्वं हरिरिवावनिनायति, दहतु भवान् दहन इव विद्विपः समग्रानिति, स्त्रीवायं नैव गुण(गण्यत इति, सरसिजवनमित्र नयने तस्याः स्वरमुच्चकैस्तनुते इति किं दुष्टं मनो दुष्टम् (किं दुष्टम् । नो दुष्टम् ।) एवंविधे विपये प्रतीयमानधर्मनिमित्तोपमानसंवन्धा- दनन्तरमुपादीयमानधर्मेणाभिसंबन्धाच । अन्यया दुःसमन्वयात् । ननु युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीत्युपातेनैव समानेन धर्मणोपमायाः प्रतीतेः कथमेतदुक्तं संगच्छते । युधिष्ठिर इवाय सत्यवादी सत्यं वदतीति प्रतियत्तेः संगच्छत एवैतत् । सत्यं वदति सत्यवादीति च न पौनरुत्य- पाशङ्कनीयम्, सोपंपुष्णातातिवत् युधिष्ठिरवत् सत्यवदनन सत्यवाययपित्य- र्थान्तर(मतीते:) । एतच स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनम् । न तु सर्वथा निरवद्यम् । 'कान्तिमद्वदनं कान्ते रामाकामुकवत्तव' इत्यादी कृत्वाऽप्युपमाने विभक्तिविपरिणाम साधारणधर्मस्य लिङ्गविपरिणामः कार्य इति दुष्टत्वमेव । 'सरोरुहपदेना(पदेणा)क्षि मुख ते कमलाकुलम् ' इत्यादौ तु साधा- रणधर्मो न विरुद्ध इत्युपमान(वि)परिणामोऽपि न दोष इति केचित् ।

·प्रथमो वर्गः।
'यदनेकपयोधिभुजस्तवैव सदृशोऽस्यहीनसुरतरसः ।
ननु वलिजितः कथं ते सशस्तदसौ सुराधिकृतः ॥ (रुद्रट-४, ३३.)
'पररुधिरमोदितरुचि त्वयि सममसिपत्रमेतदाभरणम् ।
वेदनवसुधा भवतैव भवन्मतिः(प्रभो तुल्या) ॥
• इति निपुणप्रयोगदर्शनात् सदोष एव विपरिणाम इत्यन्ये ।
एपा च द्विभेदा । संक्षेपाभिहिताप्येपेत्युक्तेः । पूर्णा लुप्ता च । आधा
विधा-वाक्यसमासतद्धितगम्यत्वात् । प्रत्येकं श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वैविध्यम् ।
एवं पद पूर्णाभेदाः । लुप्तायास्तु वाक्यसमाससुब्धातुकृत्तद्धितावसेयत्वात्
पाञ्चविध्यम् । वाक्यगम्यायाः श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वैविव्यम् । समासग-
म्यायाथ एकद्वित्रिलोपभेदात् साधारणधर्मलोपे श्रौतत्वार्थत्वभेदात् द्वी
भेदी घोतकलोपे त्वेक इत्येकलोपस्य भेदत्रयसद्भावात् पाश्चविध्यम् ।
मुब्धातुगम्यायास्तु क्यच्-क्यङ्-किप-प्रत्ययगम्यत्वात् क्यच्प्रत्ययगम्या-
याथ कर्माधिकरणोपमानत्वात् कर्मोपमानिकायाश्च एकद्विलोपात्मभेदव-
यवत्त्वात् पाञ्चविध्यम् । फर्मक पमानत्वेन कृदयसेवा द्विधा । तद्धितगम्या
त्वकैव । एवं पञ्च(दश) लुप्ताभेदाः । पूर्णाभिः सहकविंशतिः ।
तत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमायोतकवाचकान्पतरलक्षणोपायच-
तुष्टयोपादाने पूर्णा । अत्रकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता । सा च यथेवो-
पादाने श्रौती । अन्यथा आर्थी । तदाह-यथेवेत्यादि । 'लोचनमिन्दीवरं
पास्या' इति वाशब्दस्यापि दृष्टेः यथेवशद्वावुपलक्षणम् । अव्ययं हि लुप्त-
विभक्तिकमेकत्राप्यविश्रान्तमुभयगतसाम्यप्रतिपादनायालमिति तत्र श्रौती ।
तेन सदृश इत्युपमेय एव वा सदृशोऽस्येत्युपमान एव पा सदृशशब्दस्य
विश्रान्तिरिति सादृश्यपोलोचनादुभयगतसाम्यमतीतिरिति तत्रार्थी ।
तत्र पूर्णा उदाहियते-तत्रापि श्रीती वाक्पगम्या समासगम्या च
यथाक्रम यथेवशब्दयोगे-
क्षणं कामज्वरोच्छित्त्यै भूयः संतापवृद्धये ।
वियोगिनामभूञ्चान्द्री चन्द्रिका चन्दनं यथा ॥ ३९॥
नेरिवोत्पलेः पौः मुखेरिव सरःश्रियः।
तरुण्य इव भान्ति स्म चक्रवाक स्तनैरिव ॥४०॥

·काव्यालङ्कारसारसङ्कहे अत्र चतुष्टयोपादानात् संपूर्णत्वम् । एवं च वक्ष्यमाणोदाहरण येपि यथाशब्दयोगे वाक्यगम्पत्त्वम् । श्रौतत्वं तूभयत्रापि स्फुट चन्द्रिकायाचन्दनमुपमानम् । अन्यैर्लिङ्गभेदे उपमायाः सर्वथा दोष उत्त तानिरस्यति । साधारणसब्दो ह्यत्र न भियते । तद्भेदे च दुष्टत्वम् । वाक्याम्या त्वार्थी यथा- प्रबोधावलं रात्रौ किञ्जल्कालीनपट्पदम् । शशाङ्कविम्वेन समं वभौ कुमुदकाननम् ॥ ४ ॥ इति पाठे । समासगम्यायां त्वातिदेवोदाहरणं शशाङ्कविम्वप्र- तिममिति पाठे। तद्धितावस्या च द्विरूपा । 'तत्र तस्येव (पा.५-१-११६)इत्यनेन यो वतिः स इवार्थे क्रियत इति श्रौतत्वम् । तेन तुल्यम्' (१०५-१-११५) इत्यादिना यो वतिः स आर्थत्वकृत् । तदुक्तम्-पष्ठीसप्तम्यन्तादित्यादि । चतिना चेत्यादि । नामतः प्रातिपदिकात् । कर्मसामान्य क्रियासामान्यम्। तत्र श्रौती तद्धितगभ्या यथा- किंस्विदुत्कलिका मदत् तस्या अपि निरर्गलाः। अकाण्डोड्डामरानङ्गहतकेन समर्पिताः॥१२॥ तस्या अपीति तस्यामपति च पाठः । मददिति ममेव मयीव चा। आर्थी तद्धितगम्या यथा- अपि सा सुमुखी तिष्ठेदृष्टेः पथि कथश्चन । अप्रार्थितोपसंपन्ना पतितानभ्रवृष्टिवत् ॥ ४३ ॥ एते पद् पूर्णाभेदाः । संक्षेपेणोक्ता तु लुमा । लोपश्च साधारणधर्मस्य वा उपमापतिपादकस्य वा द्वयोरपि वा सोपमेययोस्तयोर्या भवतीति चत्वारो भेदाः । तदुक्तम्-साम्यवाचकविच्युतोरीति, समासे तद्राचीत्यादि, उपमानोपमेयेत्यादि कचिदित्यन्न, साम्योपमेयेत्यादि च । तत्र साधारणधर्मलोपे वाक्यगम्या समासगम्या च । आद्या श्रौती आर्यो । यया- प्रबोधादित्यादि । यदाऽत्र पूर्णेन्दुविम्बस्पासितोदरत्वं लुस विवक्ष्यते । अत्र चेन्दुविम्बमिवारखण्डमासीदिति पाठे श्रोत्या, अखण्डेनेन्दुना तुल्यमिति ·प्रथमो वर्गः पाटे चार्थ्या वाक्यगम्यत्वम् । पूर्णेन्दुबिम्बमतिममिति पाठे समासगम्यत्व- म्-इति(न) युक्तं व्याख्यानम् । असितोदरोत्पलविवक्षायां तु धर्मन्यूनत्वे दुष्टैवयं स्यात् । तस्मारिवोत्पलैरित्यायुदाहरणम् । यदाऽत्र श्यामत्वादि लुसं विवक्ष्यते । नेरिवोत्सलैरिति पाठे श्रौती नेत्रः समः कुवलयरित्यार्थी च वाक्यगम्या । नेत्ररिवोत्पलैरिति श्रौती नेत्राभैरुत्पलैरित्यार्थी च 'समासगम्या। द्योतकलोपे समासगम्यैव । यथा- इति काले कलोल्लापिकादम्बकुलसंकुले । त्रिदशाधीशशार्दूलः पश्चात्तापेन धूर्जटिः॥४४॥ तां शशिच्छायवदनां नीलोत्पलदलेक्षणाम् । सरोजकलिकागौरी गौरी प्रति मनो दधे ॥४५॥ अत्र सरोजकलिकागौरी मिति । गौरत्वं ह्यत्र साधारणो धर्मः। कादम्बाः पक्षिविशेषाः। द्वयलोपे समासगम्यैव । यथा-निदशाधीशशार्दूला नीलोत्पलदले. क्षणामिति च । कचिदुपमानमुत्तरपदं कचित् पूर्वपदमिति दर्शनायोदाहरण(द्वयम्- इत्ययुक्तं व्याख्यानम् । यतः किं नीलोत्पलदले इवेक्षणे यस्याः, किं नीलो- त्पलदले एव ईक्षणे यस्या इति निश्चयस्याभावे संदेहसंकरोऽयम् । त्रिदशाधीशशार्दूल इत्येतत्तूदाहरणम् । यद्यप्यत्रापि संभावनाद्वयं तथापि शार्दलोपमितस्य त्रिदशाधीशस्योक्तरूपां गौरी प्रति मनोनिधानमुचितं न तु शाब्दक्रमेण त्रिदशाधीशोपसर्जनस्य शार्दत्यस्येत्युपमापरिग्रहेऽस्ति साधक- मिति न सन्देहः। त्रितयलोपे समासगम्यैव । यथा-तां शशिच्छायवदनामित्यादि । शशिच्छायेव छाया यस्येति 'सप्तम्युपमाने 'त्यादिना समासलोपौ । अत्रोप मेयस्य लोपः किमुपमानस्येति सुधीभिरेव परीक्ष्यम् । एवं समासगभ्या पञ्चविधा । ३

·काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे
सुब्धातुगम्या पञ्चविधा । तर तथोपमाना(दित्यादिना क्यच्-
प्रत्ययावसेयोक्ता । सा च कर्मोपमानिकाऽधिकरणोपमानिका च । कर्मोप-
मानिका द्विधा । द्विलोपे एकलोपे च भावात् । द्विलोपे यथा-
स दुःस्थीयन् कृतार्थोऽपि निःशेपैश्वर्यसंपदा।
निकामकमनीयेऽपि नरकीयति कानने ॥ ४६॥
अत्र दुःस्थीयनिति दुःस्था कश्चिदुपमानं भगवदात्मोपमेयः। स द्यो-
तकच लुप्तः । क्यच्मत्ययोक्तस्त्वाचारः समानो धर्मः । एकलोपे पुत्रीयति
शिष्यती(मि)त्यायुदाहार्यम् ।
अधिकरणोपमानिका यथा-नरकीयतीति । 'अधिकरणाचोपसङ्ख्या-
नामिति क्यच् । अत्र काननमुपमेयमिति घोतकस्यैव लोपः ।
क्यड्मत्ययावसेया किप्प्रत्ययावसेया च कर्जुपमानिकैच । तदुक्तम्-
कचित् सा कर्तुरित्यादि।
क्यड्मत्ययगम्या यथा-
कृशानवजगत्तस्य पश्यतस्तां प्रियां विना।
खद्योतायितुमारब्धं तत्त्वज्ञानमहामहः ॥ ४७ ॥
अत्र खद्योतायितुमिति । अत्र च द्योतकस्यैव लोपः।
किस्मत्ययगम्या तु यथा--कृशानवदिति । अन 'सर्वमातिपदिकेभ्यः
इत्येके' (पा.३-१-११ काशिकास्थं वार्तिकम् !) इत्याचारविचन्तात्
शत्मत्ययः । इह कियोऽश्रवणात् साधारणधर्मोऽप्यार्थः । तेनेयं द्वयलोपे ।
कृदवसेया तु, द्विविधा । कर्मोपमानिका कत्रुपमानिका च । तदुक्तमुप-
मान इत्यादि तद्राच्या सेत्यन्तम् । पूर्वा यथा-
तस्येतरमनोदाहमदहत् प्रज्वलन्मनः ।
इमां प्रति तप.शत्याकृष्टबुद्धेः स्मरानलः ॥४८॥
द्वितीया यथा-
स दग्धविग्रहेणापि वीर्यमात्रस्थितात्मना।
स्पृष्टः कामेन सामान्यप्राणिचिन्तमचिन्तयत् ॥४९॥

·प्रथमो वर्गः। अनयोश्च द्योतकस्यैव लोपः। तद्धितावसेया तु फल्पवादिभिर्भवति । तदुक्तम्-कल्पप्प्रभृति- भिरित्यादि । प्रभृतिग्रहणात् 'इवे प्रतिकृती' (पा.५-३-९६)इति कनादिभिः । यथा- चण्डालकल्पे कन्दर्प दृष्ट्वा मयि तिरोहिते । संजातातुलनैराश्या किं सा शोकान्मृता भवेत् ॥५०॥ वार्तिककारदृशा च प्रकृत्यर्थसदृशे कल्पप्पत्ययस्य विधानात् क्रौर्यादेः साधारणधर्मस्यैवात्र लोपः। एवमश्वकश्चैत्रक इत्यादौ । अयाशूलेनान्विच्छति आयालिफः इत्यत्रायःशुलस्योपमानस्यै- वोपमा(पादा)ना(दार्थार्जनोपायस्य कस्यचिदुपमेयस्य तेक्ष्ण्यादेः साधारण- र्मस्य द्योतकस्य च लोपात्रयलोप उपमा-इति न मुक्तमभिधानम् । अर्थार्जनोपायस्यायःशूलरूपतयाध्यवसानादतिशयोक्तित्वं शुचितम् । शशि- च्छायवदनामितिवत् भविष्यति इति च न युक्तः परिहारः। अत्रापि शशी रछाया यस्येति विवक्षायामुपमाविश्रान्तावपि रूपकत्वमेव । रूपकादावयस्ति छुपमाविश्रान्तिः। तदेवमेकलोपे वाक्यगम्ये द्वे समासगम्यास्तिस्रः। मुन्धातुगम्यास्तिस्रः। कृद्गम्ये वै । तद्धितगम्यैका इस्येकादश । द्विलोपे समासगम्यैका । मुन्धातु- गम्ये । इति तिस्रः । त्रिलोपे त्वेक एव । इति पञ्चदश । अन्ये तु भेदा इह नोकिता इति न दर्श्यन्ते । (८) उपमानसंनिधाने च साम्यवाच्युच्यते बुधैर्यत्र । उपमेयस्य च कविभिःसाप्रतिवस्तूपमा गदिता॥५१॥ यत्रोपमानोपमेययोयोरपि समीपे साधारणधर्मोपादानं सा मतिव- स्तुपमा । अतएव वस्तु वाक्यार्थः उपमानं वस्तुनो वास्यान्तरस्य । अत्र चानेकवाक्यले इवादेरमयोगे किमुपमेयं किं वोपमानमिति पकरणादि व्यवस्थेत्पाद- ·फाव्यालङ्कारसारसाहे प्राकरणिकेतरत्वस्थित्यैकश्योपमेयतां लभते । उपमानलं चापर इत्युपमावाचिशून्येयम् ॥५२॥ यत् माकरणिकं तदुपमेयम् । इतरचूपमानमिति शब्दशून्येयमिर नन्त(त्पन्सार द्रष्टव्यम्। उदाहरणम्- विरलास्तादृशो लोके शीलसौन्दर्यसंपदः । निशाः कियत्यो वर्षेऽपि यास्सिन्दुः पूर्णमण्डलः॥५३॥ किपत्यः स्वल्पाः । अत्र च साधारणधर्म उमपनाप्युपातः ! उपमाच फुटा। इत्यौटालङ्कारविवृती प्रथमो वर्गः ॥

·द्वितीयो वर्गः। आक्षेपोऽर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना। समासातिशयोक्ती चेत्यलंकारान् परे विदुः ॥१॥ उक्तिशब्दो द्वाभ्यां संवध्यते । तेन समासोक्तिरतिशयोक्तिश्च । (९) प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदा ॥२॥ अभिमतस्याशक्यवचनत्वादिविशेषप्रतिपादनाय यः प्रतिषेधः पति- पेघ इव । मुखं पद्म पद्ममिवेतिवत् । न तु प्रतिपेध एव । तमाक्षेप वदन्ति । न च वाच्यं प्रतिपेधे सतीष्टमिष्टमिव भवत्विति । यस्मात्माकर- णिकत्वात् लब्धस्थेमा इष्टोऽर्थः । तस्य च निषेधः क्रियमाणोऽङ्गता प्रतिपद्यते । (ते)नासौ प्रतिपेघ इव । न त्विष्ट इष्ट इवेत्ययुक्ते चोद्यमतिसमाधाने । यतोऽस्त्वेवं तथापि नाक्षेपलक्षणमसक्तिः । इष्टस्येव मतिषेध इत्यनभिधानात् । स चेष्टोऽर्यः कदाचिद्वक्ष्यमाणः कदाचिदुक्त इत्याक्षेपो द्विवियः । तदाह- वक्ष्यमाणोक्तविषयः स तु द्विविध इप्यते । व्याख्यातम् । ननु चेष्टमिच्छाकर्म । तत् कदाचिनयोच्येत । तदक्ष्यमाणोक्तविपय- तया (कथं) द्वैविध्यमित्याह- निपेधेनैव तहन्धो विधेयस्य च कीर्तितः॥३॥ विवक्षितत्वरूपं विधेयत्वमष्टत्वम् । तेन विधेयस्यावश्यमुक्तिक्रिया- संभवादार्यत्वे शान्दत्वे च सति द्वैविध्यम् । पूर्वो यथा- अहो स्मरस्य माहात्म्यं यद्रेऽपि दशेडशी । इयदास्तां समुद्राम्भः कुम्भैर्माने तु के वयम् ॥४॥ अत्र स्मरमाहात्म्यं प्रतिपादयितुमिष्टं तस्य चेपदास्तामिति निपेषः । स चागलादशक्यतवर्णनसं विशेष प्रतिपादयतीति निषेध इव । माहात्म्यस्य ·२२ काव्यालङ्कारसारसङ्गहे च यदुद्र इत्यादिना सामान्यनैवोक्तविशेषणानभिधानात् वक्ष्यमाणवि- पयत्वम् । उक्तविषयस्तु यथा- इति चिन्तयतस्तस्य चित्रं चिन्तावधिर्न यत्। क्व वा कामविकल्पानामन्तः कालस्य चेक्षितः॥५॥ अत्र चित्रत्वस्योक्तिः क वेति निव(पि)ध्यते । मसिद्धत्वं चीन हेतुः । पूर्वत्र विरुद्धत्वम् । न हि तवर्णनसंभवः । आभ्यामेव निमित्ताभ्यामाक्षेपो भवति । अत्र चित्रत्वस्योक्तविषयस्याक्षेप इत्युक्तविपयता । अत्र केचिदाचक्षते-एतदुदाहरणद्वयमपि न युक्तम् । तथाप्यु (प्रायो) दाहरणमुक्तविषयमेव । अहो स्मरस्य माहात्म्यमिति सामान्येन यदुद्रेऽपि दशेशीति च विशेपेण स्मरमाहात्म्यस्योक्तत्वात् । यच सामान्यविशेषा- भ्यामुक्तं तत् यद्यनुक्तमुच्यते सर्वमिदानीमनुक्तं स्यात् । एवमपि वा चित्रत्वमप्यनुक्तमिति कयमुक्तविषयता । मत्युतात्र सामान्येनैयोक्तिः । अयोच्यते नात्र स्मरमाहात्म्यमाक्षिप्यते । अपि तु रुद्रदशेशीति । तदयुक्तम् । तस्या इष्टत्वेनामतीतेः । यद्रुद्रेऽपि ददृशीति स्मरमाहात्म्योपो- दलनार्थम् । न तु विपर्ययः । पाकरणिकत्वादार्थमस्याः प्राधान्यमिति चेदे- वमपीदृशीत्येतत् पदं प्रत्यक्षनिर्देश्यविषयत्वानिराकाइसम् । अतो नात्र किंचिद्वक्ष्यमाणम् । न हि तादृशीति पदवदस्य साकाक्षत्वमिति पुनर- प्युक्तविपयता । कथं चात्राक्षेपव्यपदेशः । न हि तन्निमित्ताऽत्र चारुत्वम- तीतिः । अपि त्वतिशयोक्तिः स्वहिताक्षेपहेतुका (?) । तेन संकरोऽयम् । द्वितीयस्मिन्नपि श्लोके क वेत्यनेन न चित्रत्वमाक्षिप्यते । अपि त्वन्ते- क्षितत्वम् । तचाक्षेपपर्यवसानमिति चेदनन्वयेऽप्याक्षेपमसक्तिः । अपहुति- रूपकदीपकादायप्युपमामसङ्गश्च । अथ तत्र भन्यन्तरेणाक्षेपादीनां स्थिति- रिति नाक्षेपादित्वम् । इहापि विच्छित्यन्तरेणाक्षेपस्थितिरिति कयं नान्यत्वम्। अथ गम्यमानोत्पेक्षावन् गम्यमानत्वेऽप्याक्षेपस्यालंकारान्तरानभिधानादा- क्षेपत्वमेवेप्यते । तीमेक्षालक्षणवदिह विशेपो वक्तव्यः । तदेवमन्यत्रापि संभवी विचारः प्रकृतक्षतिमादधाति (इति) नास्माभिर्दर्शित इत्यनया दिशा स्वयं विचार्यम् ।

·द्वितीयो वर्गः । २३ एते तूदाहरणे वक्ष्यमाण(गोक्त)विपये- मुंह विलम्बसु थोरं जाव इमं विरहकाअरं हिअ । संठविऊण भणिस्सं अहवा वोलेसु किं भणिमो ॥ बोलअ णाई दुई तीए पिओ सि ति णह्मवावारो । सा मरइ तुज्झ अयसो एवं धम्मक्खरं भणिमो । (१०) समर्थकस्य पूर्व यद्वचोऽन्यस्य च पृष्ठतः । विपर्ययेण वा यत्स्याद्धिशब्दोत्थाऽन्यथाऽपि वा॥६॥ ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः अनुपपयमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्य समर्थनार्थमर्थान्तरस्यैव यन्यसनं सोऽर्थान्तरन्यासः । स च समर्थकस्य प्रागुपादाने समर्थ्यस्य वेति विभेदः । प्रतिभेदश्च हिशब्देन योगो वियोगो वेति चतुर्विधः । नन्वमस्तुतमशंसाहान्ताभ्यां नायं भिद्यते । तथा हि--- मीणितप्रणयि स्वादु काले परिणतं वहु । बिना पुरुपकारेण फलं पश्यत शाखिनाम् ॥ (भामह-३-२९) इत्यमस्तुतप्रशंसया विशेपेण शाखित्तान्तेन वाच्येन सर्व जगचेष्टितं दैवम- धानमिति सामान्यं गम्यमानं समर्थ्यते । तथा, त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवञ्चलितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमृद्धत्याः ।। (रुद्रट-८-९५) इति दृष्टान्तेन दान्तिक समर्थ्यते । तेनास्य लक्षणस्यातिव्यातिरित्याह- प्रकृतार्थसमर्थनात् । अप्रस्तुतप्रशंसाया दृष्टान्ताञ्च पृथक् स्थितः ॥७॥ १. सुभग फिलम्बस्व स्तोक यादिम विरहकातर हृदयम् । सस्थाप्य भणियाम्ययनाध्यकाम कि मणामः ।। २. बालक नाह दूतो तस्या प्रियोऽसीति नास्मयापार । सा म्रियते तवायशः एतद्धर्माक्षर भणामः ।।

·काव्यालङ्कारसारसाहे इदमत्र तात्पर्यम्-विशेषे सामान्येन सामान्ये या विशेपेण समयें सामान्यस्य तथाभूतं निमित्तमुच्यते (य) विशेपे सामर्थ्यात् मतिपनं समर्थ्य- स्यानुपपद्यमानवां निरस्यति । विषयापेक्षया स्वसामान्यमर्थान्तरमिव । अपस्तुतमशंसापामेकस्पानुपादानमेव । दृष्टान्ते बिम्बपतिविम्बन्यायेनैव न्यसनहेतुकथनम् । तेन नैतल्लक्षणम् । क्रमेणोदाहरणम्- तन्नास्ति यन्न कुरुते लोके बत्यन्तकार्यिका। एप शर्वोऽपि भगवान् वटूभूय स्म वर्तते ॥ ८॥ कार्यिका कार्यार्थी । वभूय । ब्रह्मचारितामवलम्ब्य । अत्र भगवतो वटुभाववर्तने समये सामान्यस्य यत्किंचनकारित्वस्य कार्यिकत्वं निमित्चमुक्तम् । यद्भगवति चित्ता(न्तो)पलक्षणरूपं प्रकृते सापर्थ्याद प्रतिपन्नं सत् समर्थकत्वं भजते । एवमुत्तरत्र योज्यम् । प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः स्त्रीणां भावपरीक्षणे। प्रतस्थे धूर्जटिरतस्तनुं स्वीकृत्य वाटवीम् ॥ ९ ॥ भावः आशय: । क्टोरियं वाटवी । हरोऽथ ध्यानमातस्थौ संस्थाप्यात्मानमात्मना। विसंवदेखि प्रत्यक्षं निातं ध्यानतो न तु ।।१०॥ प्रत्यक्षमन्द्रियकम् । अपश्यञ्चातिकष्टानि तप्यमानां तपस्युमाम् । असंभाव्यपतीच्छानां कन्यानां काऽपरा गतिः॥१॥ तपांसि भगवती खेदयन्ति । तानि सार्जयन्ती तप्यमानोच्यते । 'तपस्तपकिर्मकस्यैव ' (पा०३-१-८८) इति चात्र कर्मवद्भावः । उपाया- न्तरपरिहारेण किमिति तपश्चक्रे इत्यत्र समर्थितम् । 'होइ ण गुणाणुराओ जडाणं गवरं पसिद्धिसरणाणम् । कि पढुवइ ससिमणी चन्दे ण पिआमुहे दिहे ।। १ भवति न गुणानुरागो जडाना केवलं प्रसिद्धिशरणानाम् । किल प्रस्नुवति शशिमणिश्चन्द्र ने प्रियामुखे दृष्टे ।

·द्वितीयो वर्गः । २५ स इत्यादी सामान्य विशेषेण समर्थ्यते । शशिमणेश्च शीतललं जाड्यम् । अत्रापि पृथ(मा)ग्वचत्वारो भेदाः । एवं न परं साधयेण समर्थनं यावद्व- धयेणापि । तत्र विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा- उदिते भास्करे कापि गम्यते तिमिरोक्करः। तेजस्विनमनालोक्य प्रभवन्ति मलीमसाः।। अत्राप्यन्यद्भेदत्रयम् । सामान्यस्य विशेपेण समर्थनं यथा- गुणानामेव दौगत्म्यात् धुरि धुर्यों नियुज्यते । असंजातकिणकन्धः सुखं स्वपिति गौडिः ।। अत्रापि भेदत्रयमन्यत् । (११) विशेषापादनं यत् स्यादुपमानोपमेययोः । निमित्तादृष्टिदृष्टिभ्यां व्यतिरेको द्विधा तु सः॥१२॥ उपमेयोकोपमाननिकपरूपन्यतिरेकनिमिचस्योपादाने उत्कर्पनिकर्पोभयनिमित्तानां पर्यायेणानुपादाने च भवतीति चतुर्भेदः । तत्रोत्कर्षनिमित्तानुपादान उदाहरणम्- सा (स) गौरीशिखरं गत्वा ददर्शोमां तपःकृशाम् । राहुपीतप्रभस्येन्दोर्जयन्ती दूरतस्तनुम् ॥ १३ ॥ गौरीशिखरं हिमवदेकदेशः । अनेन्दुतनुरुपमानम् । उमोपमेयम् । जयन्ती- मिति व्यतिरेकाभिधानम् । राहुपीतमभवं निपनिमित्तं शाब्दम् । उत्कपनि- मित्तमक्षतलावण्यत्वं त्वार्थम् । निफनिमित्त आर्थ उदाहरणम्-सदा कान्तिमतीमिन्दौरिति पाठे। उभयानुपादाने यथा-पीयूपदीधितेस्तस्येति पाठे । उभयोपादाने उदाहरणम्- पद्मं च निशि निःश्रीकं दिवा चन्द्रं च निष्प्रभम् । स्फुरच्छायेन सततं मुखेनाधःप्रकुर्वतीम् ॥ १४ ॥ एप व्यतिरेको र्यादौपम्य उक्तः।

·काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे शब्दस्पृष्टे च तस्मिन् (स) भवतीत्याह- यो वैधम्र्येण दृष्टान्तो यथेवादिपदान्वितः । व्यतिरेकोऽत्र सोऽपीष्टो विशेषापादनान्वयात् ॥१५॥ वैधयं यत्रोपमानधर्मस्योपमेये विगमः । तत्रोभयानुपादाने यथा- शीर्णपर्णाम्बुवाताशकप्टेऽपि तपसि स्थिताम् । समुद्वहन्ती नापूर्व गर्वमन्यतपस्विवत् ॥ १६ ॥ अशनमाश । उपशान्तचित्तत्वमुत्कर्षहेतुः । तदभावो निकर्पहेतुः । तद्वय- मप्यार्थम् । निकर्पहेत्वनुपादाने उदाहरणम्-शान्तः(तां) पर्णाम्बुवातत्यादौ पाठे । उत्कर्षहेत्वनुपादाने यथा-शीर्णपर्णाम्बुवानेत्यादी नो गर्वमन्यतुच्छ- तपस्विवत् इति च पाठे । उभयोपादाने उदाहरणम्-शान्तामित्यादावन्य- तुच्छेत्यादी पाठे । अत्र च वनिमत्ययोपादानसामर्थ्यादौपम्यं शब्दस्पृष्टम् । 'तेन तुल्यम्' (पा. ५-१-११५) इत्यादिना बतेर्विहितत्वात् । श्रीतत्वं ययेवादिना 'तत्र तस्येव' (पा. ५-१-११६) इत्यनेन वतिना च भवति । यथा-अन्यस्येवास्य न स्मयः । एप उभयानुपादाने । निकर्पहेत्वनुपादाने यथा-सुमतेरन्यवन्नास्य स्मय इति । उत्कर्पहेत्वनुपादाने यथा-अन्य- तुच्छ मनस्येवास्य न स्मय (न स्मयोऽस्य ) इति । उभयोपादाने यथा- अन्यतुच्छ जनस्येव न स्मयोऽस्य महामतेः (इति)। एप द्वादशभेदानां न फेवलं गम्यमानो(न )पादीयमानो वा साधा- रणधोरम उपमामूलं यावच्लेषेण स्थित इत्याह- श्लिष्टोक्तियोग्यशब्दस्य पृथक् पृथगुदाहृतो। विशेषापादनं यत् स्यात् व्यतिरेकः स च स्मृतः॥१७॥ 'एकप्रयत्लोचार्याणाम्' (का. सा. सं. ४-२३) इत्यादिवक्ष्यमाणतः श्लिष्टं तदुचितस्य द्यर्थशब्दस्य यदोपमान उपमेये च पृथगुच्चारणं विशेषनिपित्ते सति तदा सोऽपि व्यतिरेकः । वक्ष्यमाणोदाहरणसंग्रहप्रसङ्गात् पृथगित्यादि न (च) वाच्यम् । उदाहरणम्- या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता। तपसा तां सुदीर्पण दूराद्विदधतीमधः ।। १८ ।।

·द्वितीयो वर्गः। २७ तपा माघमासः । तपश्च व्रतम् । एप चोभयोपादाने । निकपहेत्वनभिधाने मासेन भुवि विश्रुतेति पाठः । उत्कर्पहेत्वनभिधान-तपसा सहसैवैनामिति पाठः। उभया(न)भिधाने यथोक्तं पाठद्वयम् । एप चार्थ औपम्ये । (शारे तु) नाल्पः कविरिव स्वल्पश्लोको देव भवान् महान् (इति)। अत्राप्यन्यत् भेदत्रयम्। सत्यं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं मुखम् । समानं शशिनः किंतु स कलङ्कविम्वितः ।। (कान्या-४-३-२२) इति वामनेन यद्यतिरेकोदाहरणमुक्तं तत्म(दुपमाम)भृतीनां संकरता न व्यतिरेकत्वम् । अथ सत्यपदेनोपमा न परोहतीत्युच्यते, तदास्तु व्यतिरेकत्वम् । (१२) क्रियायाः प्रतिपेधे या तत्फलस्य विभावना। ज्ञेया विभावनेवासो समाधौ सुलभेसति ॥ १९॥ कारणभूतक्रियामतिपेये तत्कार्यस्य यत्मकटनं सा विभावना । न देवसंगतत्याह-समाधाविति । परिहारे सतीत्यर्थः । उदाहरणम्- अङ्गालेखामकाश्मीरसमालम्भनपिजराम् । अनलक्तकताम्राभामोष्टमुद्रां च विभ्रतीम् ॥२०॥ काश्मीर कुङ्कुमम् । अगलेखापिझरत्वस्य कुङ्कुमसमालम्भनं वाम्रोएत्वस्या- लक्तकयोजन क्रियात्मकं कारणम् । अलक्तकशब्दो मात्र तपोननायां वर्तते । अन्यथा विमावनोदाहरणत्वस्यानुपपत्तेः। तचात्र कारणं निषिद्धम् । परिहारश्च स्वाभाविकमुलक्षणत्वम् । प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानविशेपणेः । अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता ॥ २१॥ मस्तुतार्थेन यारपेनामस्तुतोऽप्पयों यदभिधीयत सा समासोक्तिः। नन्वे शेषना मारोत्याह-तत्समानविशेपणैः । विशेष्यपदं तु प्रस्तुतार्याभि- पाय्येव । उदाहरणम्- ·. काव्यालङ्कारसारसङ्कहे दन्तप्रभासुमनसं पाणिपल्लवशोभिनीम् । तन्वी वनगतां लीनजटापट्चरणावलिम् ॥ २२ ॥ दन्तममावत् शोभनं हृदयं यस्याः । पाणेः पल्लवावग्रौ ताभ्यां शोभते । वनं जम्म् । लीना जटात पदचरणावलिश्च यस्याः सा भ(ग)वतीति मस्तु तोऽर्थः । दन्तममावत धवलानि पुष्पाणि यस्या इति तु व्याख्याने एकदेशविव- तिरूपकता। (१४) निमित्ततो यत्तु पचो लोकातिक्रान्तगोचरम् । मन्यन्तेऽतिशयोक्ति तामलंकारतया बुधाः॥ २३ ॥ भेदे नान्यत्वमन्यत्र नानावं यन बध्यते । तथा संभाव्यमानार्थनिवन्धेऽतिशयोक्तिमी॥२४॥ कार्यकारणयोर्यत्र पौर्वापर्यविपर्ययात् । आशुभावं समालम्ब्य वध्यते सोऽपि पूर्ववत् ॥२५॥ किंचिदेनुमय लम्ब्य यदलौफिक बचो नियध्यते सातिशयोक्तिः। तस्यायन्यारो भेदा:-तयादि भेदे अभेदः, अभेदे भेदः, पदिसतः संभावनायां निबद्धः, कार्यस्य शीघ्रकालतामतिपादनाय पूर्वभावित्वं पारणादिति । आयस्पोदाहरणम्- तपस्तेजास्फुरितया निजलावण्यसंपदा। कृशामप्यकृशामेव दृश्यमानामसंशयम् ॥ २६ ॥ भगवत्याः कार्यममार्य चाभिनीतम् । हनुयात्र तपस्तनोजनिता सोन्दर्यसमदिन द्वितीपस्पोदारणम्- अचिन्तयच भगयानहो नु रमणीयता । तपसाऽस्याः कृताऽन्यत्नं कोमारायेन लक्ष्यते ॥२७॥ पराम पारी मगरती साणी पापा गमिना । तुम सपोमनिनं रापणीपरम्।

·द्वितीयो वर्गः। २९ . तृतीयस्योदाहरणम्- पतेद्यदि शशिद्योतच्छटा पढ़े विकासिनि । मुक्ताफलाक्षमालायाः करेऽस्याः स्यात्तदोपमा॥२॥ प्रफुल्ले पो चन्द्रकरमकराभावादसंभवनयमर्थः संभावनायां निवद्धः । हेतुश्च गौरीकरेक्षमालावलोकनम् । चतुर्थस्योदाहरणम्- मन्ये च निपतन्त्यस्याः कटाक्षा दिक्षु पृष्ठतः । प्रायेणाग्रे तु गच्छन्ति स्मरवाणपरम्पराः ।। २९ ॥ कटाक्षपातस्य पश्चाद्भावः स्मरवाणपरंपरागमनस्य पूर्वभावित्वमुक्तं समान- जाति(काल)त्वप्रतिपादनाय । एवं च 'दाहोऽम्भाममृतिपच' इत्यादावम्भ:- प्रसृतिपरत्वादापतिशयोक्तिः सामान्यलक्षणेनैव । न तु विशेपलक्षणेन संगृहीवेति केचित् । प्रसिद्धज्वलितानलदादाभेदेनैवायमध्यवसित इति विशेष- लक्षणमप्यत्रास्तीति न दोपः । एवमन्यत्र बोध्यम् । इत्यौद्भटालङ्कारविवृतौ द्वितीयो वर्गः।

·३० काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे तृतीयो वर्गः। यथासंख्यमथोत्प्रेक्षां स्वभावोक्तिं तथैव च । अपरे त्रीनलङ्कारान् गिरामाहुरलङ्कृती ॥१॥ स्फुटम् । भूयसामुपदिष्टानामर्थानामसधर्मणाम् । क्रमशो योऽनुनिर्देशो यथासंख्यं तदुच्यते ॥२॥ असधर्मणामित्युपपाया अभावेऽपि भवतीत्याह । उदाहरणम्- मृणालहंसपद्मानि बाहुचङ्कमणाननैः । तर्जयन्त्याऽनया व्यकं नलिन्यः सकला जिताः॥३॥ अत्र तूपमाव्यतिरेकेपि यथासंख्यकृतं चारुत्वमस्त्येव । इदं तु स्पष्टमुदा- हरणम्- कज्जलहिमकनकरुचः सुपर्णवृपहंसवाहनाः शं वः । जलनिधिगिरिकमलस्था हरिहरचतुरानना ददतु।।(इति.रुद्रट-का-७.३६) (१६) साम्यरूपाविवक्षायां वाच्येवाद्यात्मभिः पदैः। अतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षाऽतिशयान्विता ॥ ४ ॥ लोकातिक्रान्तविषया भावाभावाभिमानतः । संभावनेयम् समालोपोपमापरिपरणे व समाते इस पल्पे छुपमित्यादिभिः परः प्रतिपायोत्प्रेक्षा । फिरूपेत्याह-संभावनेयमिति । कुतः संभावनेत्याह- (अ)तहणेति । (अ)तस्य (अ)प्रकृतस्य संभाव्यस्य संवन्धी यो गुणः क्रिया वा तयोगादर्यात्मकृतस्य । किंफलेत्याह-अतिशयेति । उत्कर्षपर्यवसायिनीत्यर्थः। एषा च पहिरसंभवदर्यनिष्ठा कार्येत्याइ-लोकेति । मावस्या- भावस्य च संभावनया सा प्रथम द्विधा । उदाहरणम्- ·. " - n तृतीयो वर्गः। अस्याः सदाबिम्वस्थहष्टिपीतातपैर्जपैः। श्यामिकाङ्केन पतितं मुख इन्दुभ्रमादिव ॥ ६ ॥ अबाकस्य मुखविषयपातक्रियायोगादिन्दुभ्रमो भावरूपो हेतुत्वेनोसेक्षितः । द्वितीयस्योदाहरणम्- कपोलफलकावस्याः कष्ट भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीहक्षा क्षामतां गतौ ॥७॥ अत्र क्षामतागमनक्रियायोगाददर्शनं हेतुसेनाभावरूपं संभावितम् । 'लक्षणहेत्वोः क्रियायाः (पा. ३-२-१२६) इति ह्यन शत्मत्ययः । " बालेन्दुवक्राणी " त्यादीन्यतद्गुणक्रियायोगादुत्प्रेक्षोदाहरणान्युग्नेयानि । अतद्गुणक्रियायाः संभावनम् इति तु व्याख्यानमयुक्तम् । अशब्दार्थत्वात् । 'कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव' इत्यादेलक्ष्यस्यासंग्रहमसद्भाच । ननु ' चन्दनासक्तभुजग' इत्यादौ नेवादिपदप्रयोगः । तत् कथमु- सेलेत्याह- उत्प्रेक्षा वाच्येवादिभिरुच्यते ॥ ५॥ गम्यमाना तु नोच्यत इत्यर्थः । (१७) क्रियायां संप्रवृत्तस्य हेवाकामां निवन्धनम् । कस्यचिन्मृगडिम्भादेः स्वभावोक्तिरुदाहृता ।। ८॥ व्यापारमवृत्तस्य पालमृगादेः समुचितहेवाकनिवन्धनं स्वभावोक्तिः । न तु स्वभावमात्रकथनम् । उदाहरणम्- क्षणं नंष्ट्वाऽर्धवलितः शृङ्गेणाये क्षणं नुदन् । लोलीकरोति प्रणयादिमामेष मृगार्भकः ॥ ९ ॥ नंष्वा रुदित्वा । नुदन् पीडयन् । इत्यौद्भटालङ्कारविवृतौ तृतीयो वर्गः ।

·काव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहे चतुर्थो वर्गः। प्रेयोरसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम् । द्विधोदात्तं तथा श्लिष्टमलंकारान् परे विदुः ॥ १॥ उदात्तस्य द्वैविध्यकथनमुदाहरणार्थम् । लिष्टस्य तु विप्रतिपत्तिनि- रासाय । तस्य हि भामहेन त्रैविध्यमुक्तम् । (१८) रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचने । यत्काव्यं वध्यते सद्भिस्तत्प्रेयस्वदुदाहृतम् ॥ २॥ रतिरिह देवगुरुनृपादिविपया गृह्यते । कान्ताविषयायास्तु रतः सूचने रसवदलकारो वक्ष्यते । आदिग्रहणात्- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृति तिः । बीडा चपलता हर्प आवेगो जडता तथा । गर्यो विपाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ।। सप्तिर्विवोधोऽमर्पश्चाप्यवहित्यमयोग्रता । मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। लासथैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः । त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ।। इति व्यभिचारिभावाः । तथा स्तम्भः स्वेदोऽय रोपाचा स्वरमेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमच प्रलय इत्यष्टौ साचिकाः स्मृताः ॥ शति साविकमावा गृह्यन्ते । तेषां चैकचत्वारिंशतो रत्यादिभावाना- मनुमावैः साचिकवाचिकाहार्याङ्गिकरूपैरभिनयः । आदिग्रहणादुद्दीपना- लम्बनरूपैः विभावैः । स्थायिभावत्वात् रतेस्तु व्यभिचारिभिरपि सूचने व्यक्ती यत् काव्यबन्धनं (तत्) मेयस्वत् । रत्या मियतरया उपलक्षितं भावय- न्दमत्रास्तीति । बहे शीत(नि)रतिरनुमीयत इति कारणस्यापि कचित् गमकत्वात् विभावर्भवत्येव सूचनम् । रूपाद्रसानुपानं भवतीति व्यभिचा- रिणां सहकारिफपाणामप्यस्ति गमकत्वम् । काव्यस्य तु सिद्धे ममकत्वे . 1 ·चतुर्थो वर्गः ! निर्विवादैवानुभावानां सूचकता । न चानुमितमात्रतया स्थितो भावः फाव्यजीवितम् । अपि तु साधारण्येन प्रतिपन्नो रसनाव्यापारगोचरः । एवं रसेऽप्यवगन्तव्यम् । अतएव व्यङ्ग्या रसभावतदाभासतमशमाः काव्य- तवविद्भिरभिधीयन्ते ! एतचाभ्युपगम्योक्तम् । वस्तुवृत्तपरीक्षायां रसभावा- योऽनुमेया एव न भवन्ति । नहि विभावानुभावव्यभिचारिणः कारणका- सहकारिरूपाः । तद्रूपत्वे कारणकार्यसहकारिसंयोगात् रसनिष्पनिरिति ब्रूयात् । यथा चैतत् तथा परीक्ष्यमाणं ग्रन्थगौरवमानयतीति न पतन्यते । पञ्चाशद्भावसूचनम्-इति व्याख्यानं (न) युक्तम् । हासादीनां भावानां हास्या- दीनां च रसानां भेदस्यासिद्धत्वात् । उदाहरणम्- इयं च सुतवाल्लभ्यान्निविशेषस्पृहावती । उल्लापयितुमारब्धा कृत्वेमं क्रोड आत्मनः ॥३॥ कोहे वक्षसि कृत्वेति संवन्धः । अत्र वक्षसि निधानमाडिकोऽभिनयः। उल्लापनं याचिकः । इदंशब्दवाच्यो मृगार्भक आलम्बनमिति (वि)भावः । वाल्लभ्योन्मीलितमौत्सुक्यं व्यभिचारिभावः । एभिश्चतुर्भिर्भावो रत्यात्मकः सूच्यते । व्यभिचारिणस्तु सूचने उदाहरणम् –'एवंवादिनि देवौ' इति । अत्रैवं देवपिवदनपिपार्धवर्तनरूपाभ्या विभावाभ्यामधोमुखतापनगणना- भ्यामनुभावाभ्यां लज्जा व्यज्यते । एवमन्येवप्युदाहार्यम् । (१९) रसवदर्शितस्पष्टशृङ्गारादिरसोदयम् । स्वशब्दस्थायिसंचारिविभावाभिनयास्पदम् ॥ ४ ॥ शृङ्गारहास्यकरुणरोदवीरभयानकाः। घीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ॥५॥ एते च धर्मादिमापरुतया तदितरपरिहारतया च रतिहासय शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तया । जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।।

·काव्यालङ्कारसारसङ्गहे इति प्रसिद्धरत्यादिव्यक्तिरूपास्तान्त्रिकरसशब्दवाच्याः । निर्वेदादीनां तु रमणी(सनी)यत्वेऽपि न तान्त्रिकरसशब्दवाच्यतेति भावत्वमेव । एपांच स्वशब्दादिभिः पञ्चभिरवगतिर्भवति । यति)त्र स्वशब्दस्तद्वाचकः सामान्येन न तु तदभिव्यक्ती शक्तः। एवं हि शृङ्गारदास्येत्यादिश्लोकानाट्यादिव सकलरस- प्रतिपत्तिः स्यात् । यं कान्तादिमर्थमालम्ब्य रत्या(दिचित्तत्तिविशेष उत्पद्यते स आलम्बनकारणम् । येन वसन्तेन्दयादिना वध्य(वय)ते तदुद्दीपन- कारणम् । यदुत्पद्यते स स्थायिभावः । तस्मिन् समूत्रकल्पे यत्सहकारित- योदेति स व्यभिचारिभावः । सति च स्थायिनि येऽङ्गविकारास्तेऽनुभावाः अभिनयशब्दप्रतिपाद्याः । तेपामास्पदं यत् काव्यं वध्यते तत्काव्यबन्धन रसवर । रसोऽस्तीति । तत्र विभावादि(देः) काव्ये वाच्यतया व्यभिचा- रिणां तु कचित् प्रतीयमानतयापि स्थितिः । स्थायिनस्तु प्रतीयमानतयैव । मतीयमानो हि स्थायी रसः। स्थायिनस्तु वाच्यत्वेऽभिनयादिरूपं लिङ्ग- मकिंचित्करमेति हासादिसमत्वाच(त्वञ्च) काव्यस्य मामोति । यतश्च विभावायास्पदमतच दर्शितमतय (स्पष्ट)शृगारादिरसम् । उदाहरणम्- इति भावयतस्तस्य समस्तान् पार्वतीगुणान् । संभृतानल्पसंकल्पः कन्दर्पः प्रवलोऽभवत् ॥६॥ स्विद्यतापि स गात्रेण वभार पुलकोत्करम् । कदम्बकलिकाकोशकेसरप्रसरोपमम् ॥७॥ क्षणमोत्सुक्यगर्भिण्या चिन्तानिश्चलया क्षणम् । क्षणं प्रमोदालसया दृशाऽस्यास्यमभृप्यत॥ ८ ॥ कलिकाकोगो मुकलाभ्यन्तरम् । अवामिलापिका शृङ्गारो निबद्धः । तस्य स्वशन्दः फन्दपः प्रबल इति । एतेनैव च रस्यात्मकः स्याय्युन्मी- लितः। संचारिणस्त्वौत्सम्यचिन्ताहाः स्वगन्दोपात्ताः। स्वेदरोमावको सात्विको । साविकानां स्थायिभावावस्याविशेपकत्वेन निर्वेदादिवत् संचारित त्वान् संचारिणी च स्वान्दोपातविय । इति भावपत इति मगरती मान्य.

·चतुर्थो वर्गः। माना विभावः। दृशेस्युपाङ्गाभिनयः । एवं शृङ्गारोऽत्र पश्चभिरभिव्यज्यत एव । एवमन्येऽपि रसा उदाहार्याः । (२०) अनौचित्यप्रवृत्तानां कामक्रोधादिकारणात् । भावानां च रसानां च वन्ध ऊर्जस्वि कथ्यते ॥९॥ कामक्रोधादिभिः कारणैः शास्त्रविरुद्धन रूपेण रसा भावा यदुपनिवध्यन्ते तदूर्जस्वि । शाखाविरोघे तु प्रेयोरसवदलंकारौ । ऊर्जसो वलस्य विद्यमान- त्वाचोर्जस्विता । उदाहरणम्-- तथा कामोऽस्य ववृधे यथा हिमगिरेः सुताम् । संग्रहीतुं प्रववृते हठेनापास्य सत्पथम् ॥ १०॥ अन काम इति स्वशब्दः । अनेनेच रतिरप्युच्यते । इठेनेत्यावेगः । अपास्य सत्पथमिति मोहो व्यभिचारी। हिमगिरेः मुतामित्यालम्बनमिति (वि)भावः । संग्रहीतुं प्रवटत इत्यागिकोऽनुभावः । एवमत्र पञ्चभिः शृङ्गारोभिव्यज्यते । यदा च हठसंग्रहः शास्त्रविरुद्धो रागकारणकस्तदोर्जस्विता । (२१) पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते । वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ॥११॥ वाचकत्तिरभिधा । वाच्यत्तिराफाक्षासंनिधियोग्यतावशात् संस- गंगमनम् । ताभ्यां विनाऽर्थसामर्थ्यात्मनावगमस्वभावेन यत् प्रतिपाद्यते तत्पर्यायेणान्येन रूपेणाभिधानमिति पर्यायोक्तम् । अवगमव्यापारेण कय- मभिधानमिति चेत् पर्यायोक्ततत्त्वममस्तुतमर्शसाव्याख्याने वक्ष्यामः । उदाहरणम्- येन लम्बालकः सालः करघातारुणस्तनः। अकारि भग्नवलयो गजासुरवधूजनः ॥ १२ ॥ सोऽपि येन कृतः पृष्टदेहेनाप्येवमाकुलः । नमोऽस्त्वपारवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ।। १३ ।।

·काव्यालङ्कारसारसङ्गहे अत्र लम्बालकादिभिः कार्यभूतैः कारणभूतो गजासुरवधोऽनुक्तोऽपि गम्यत इति पर्यायोक्तता। (२२) रसभावतदाभासवृत्तेः प्रशमवन्धनम् । अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम् ॥ १४ ॥ अनौचित्यमहत्ता रसभावा रसाभासभावाभासशब्दवाच्याः । तेन शास्त्रविरुद्धानामशास्त्रविरुद्धानां वा रसभावानां या प्रशान्तिर्निवध्यते तत्प. रिहाररूपत्वात समाहितम् । न च रसान्तरमादुर्भावोऽनेत्युक्तमन्यस्य रसस्यानुभावैनिःशेपेण शून्यम् । उदाहरणम्- अथ कान्तां दृशं दृष्ट्वा(प्या) विभ्रमाच्च(मांश्च)भ्रमंध्रुवोः। प्रसन्नं मुखरागं च रोमाञ्चं स्वेदसंकुलम् ।। १५ ॥ स्मरज्वरप्रदीतानि सर्वाङ्गानि समादधत् । उपासर्पगिरिसुतां गिरिशः स्वस्तिपूर्वकम् ॥ १६ ॥ समादधत् निने रूपेऽवस्थापयन् । अत्र कान्तदृष्टयादीनामनु- भावानां प्रशमो निवद्धः। (२३) उदात्तमृद्धिमवस्तु चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम् ॥ १७ ॥ माद्धिः हेमादिधनसंपत् । तद्योगो वस्तुन उदात्तम् । उदाहरणम्- उवाच च यतः क्रोडे वेणुकुअरजन्मभिः । मुक्ताफलैरलंकारः शवरीणामपीच्छया ॥१८॥ पुप्येन्द्रनीलवैडूर्यपद्मरागमयैर्वियत् । शिरोभिरल्लिखद्यस्य शिखरं गन्धमादनम् ॥ १९ ॥ ..

·चतुर्थों वर्गः । उत्तरोपत्यका यस्य प्रधानस्वर्णभूमयः । महान् मरकतोर्वीधः पादोपान्तं च संश्रितः ॥२०॥ घभूव यस्य पातालपातिन्यां संक्षये क्षितौ । पतनं न तया सार्धमायामस्तु प्रकट्यभूत् ॥ २१ ॥ तस्य हिमाद्रेर्भवती सुतेति वक्ष्यमाणेन संवन्धः । क्रोडः सूकरः । पुप्यो मषिभेदः । गन्धमादनः शिखरविशेषः । उपत्यकाः पर्वतस्याधर- घर्तिनो भूभागाः । प्रधानं स्वर्ण जातरूपादि । उध्रिः गिरिः । संक्षयः फल्पान्तः । भूमेरधोगमनात् भूमिमुक्तस्य हिमवतः कल्पान्त आयाम: मकटीभूतः । अत्र च रत्नादिसंभारो निवद्धः । एतदेकमुदात्तम् । अपरमाह-चरितं च महात्मनाम् । उपलक्षणतां प्राप्त नेतिवृत्तत्व मागतम् । अर्थमासायनर्थपरिहारे चोधतानां महतां चरितमुदात्तम् । न चात्र रसवदलंकारतेत्युक्तमुपलक्षणतामित्यादि । न ात्र महात्मचरितमतिया स्थित्तमपित्वङ्गतां गतम् । उदाहरणम्- तस्यादिक्रोडपीनांसनिघऽपि पुनःपुनः। निष्कम्पस्य स्थितिमतो हिमाद्रेर्भवती सुता ॥२२॥ आदिकोड आदिवराहः । अत्र हिमवत्स्थैर्ये मुख्ये भगवतोऽपि वीर- रसमतिपत्तिहेतुचरितमवान्तरवाक्यार्थीभूतम् । एवं रसान्तरेप्वप्युदाहार्यम् । (२४) एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव विभ्रताम् । स्वरितादिगुणैर्भिन्नः बन्धः श्लिष्टमिहोच्यते ॥२३॥ अलंकारान्तरगतां प्रतिभा जनयत्पदैः । द्विविधरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्प्रतीयताम् ॥२४॥ इहानेकस्पार्थस्य युगपद्विवक्षायां द्वयी गतिः । यतोऽर्थभेदाच्छन्दा भियन्ते । आयश्च (१) भोटस्य सिद्धान्तः । तत्रार्यभेदेन भिद्यमानाः शब्दा उदात्तादिगुणैक्या प्रयत्नादिसाम्याच केचित्तन्त्रेण प्रयोक्तुं शक्यन्ते । तबद्धोऽर्थश्लेपः । तदुक्तमेकमयत्नाचार्याणां पन्धोऽयोंक्तिविशिष्टं श्लिष्टं प्रती- यतामिति । अत्रोचार्याणामित्येतत्सामर्थात् शब्दानामिति बोद्धव्यम् ।

·काव्यालङ्कारसारसह केचित् पुनरुदात्तादिगुणभेदात् प्रयत्नभेदाच युगपत् प्रयोक्तुं न शक्यन्ते । परस्परच्छायानुकारिणस्तु भवन्ति । तदद्धे श्लेपः शब्दश्लेपः। तदुक्तम्-- स्वरितादिगुणभिन्नः तच्छायां चैव विनताम् । बन्धः शब्दोक्ति- विशिष्टं श्लिष्टम् इति । तच श्लिष्टमुपमाधलंकारप्रतिभामुत्पादयति । नतु तत्रोपमादयः । अन्यत्र लब्धसत्ताकत्वात् । तदुक्तम् ~अलंकारान्तरगतां प्रतिभा जनयत्पदः । इति । उदाहरणम्-- स्वयं च पछ्वाताम्रभास्वत्करविराजिनी । प्रभातसन्ध्येवास्वापफललब्धे हितप्रदा ॥ २५ ।। इन्दुकान्तमुखी स्निग्धमहानीलशिरोरुहा । मुक्ताश्रीस्त्रिजगद्रत्नं पद्मरागाधिपल्लवा ।। २६ ।। अपारिजातवार्तापि नन्दन श्री वि स्थिता । अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावपयविन्दुका ॥ २७॥ न केवल हिमाद्वेरेवविधस्य से मुता । यावत् स्वयमेवंविषेति च शब्दः। तत्र गौरीपक्षे-किसलयवद्रताभ्या दीप्यमानाभ्या शोभते । सुखेना यन्न शक्यं फलं तर लुब्धानामीहितं पददाति । इन्दुवत् कान्तं मुखं यस्याः। स्निग्धा अत्यन्तकृष्णाच केशा यस्याः। त्यक्ता अलक्ष्मीर्यया । त्रैलोक्ये चोत्कृष्टा(या)। पद्मवद्रागो ययोः तादृशौ पादपल्लवौ यस्याः। अपगता शत्रु- प्रकरचर्चा यस्याः । आह्लादिनी शोभा यस्याः । असु प्रतिबिम्बितो य इन्दुः तद्वत्सुन्दरी । नित्यं च गरन्तो लावण्यविन्दयो यस्या इति व्याख्या । सन्ध्यादिपक्षेत्र (सोज्वलत्सूर्यमरीचिभिः शोभिता । स्वापफले विश्रान्तीयो न लुब्धः तद्विपये हित ददाति । चन्द्रकान्तमहानीलमुक्तापनरागा मणिविशेपाः । अविद्यमानपारिजाताख्यक्षविशेपवार्ता । देवोद्यानलक्ष्मीः। अविधमानविन्दुभिः सुन्दरीति श्लोकाये यथाक्रममुपमारूपकविरोधपति- भोत्पत्तिहेतवः श्लेपाः। अत्र प्रथमश्लोकाद्यादित (१) त्रिजगद्रत्नमित्यत्र भूविस्थितेत्यत्र च स्वरादिसाम्यादर्थश्लेपत्वम् । अन्यत्र तु शब्दश्लेषता । तथाहि-~ ।

·चतुर्थो वर्गः। अस्वापत्यादापैकपद्ये थायादि (पा.६.२-१४४ ) स्वरेणान्तोदात्तत्वं लघुप्रयत्नत्वं च । पदद्वये तु सत्याये पदे तत्पुरुपे तुल्पार्थेति (पा० ६-२-२) पूर्वपदमकृतिस्वरेणाद्युदात्तत्वम् । अकारैकारयोश्च गुरुपयलत्वम् । अन्त्यपदे तु थाथादिस्वरेणाद्यु(न्तो)दात्तत्वम् । द्वितीयस्मिन् लोक उक्तैकपदवले सर्वत्रापि भिन्नपदपागलयन- भेदः। मुक्ताश्रीरित्यत्र स्वरभेदोऽपि । बहुव्रीहिपक्षे हि बहुप्रीही प्रकृत्ये- (पा० ६.२-१) ति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तृतीयस्मिन् श्लोके प्रयत्नभेद: कचित् स्वरभेदश्च । अपगतारिजा- तवार्तवे हि वहुव्रीही मकृत्येति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अविद्यमानपारि- जातवातत्वे नम्सुभ्यामि (पा.६-२-१७२) त्यन्तोदात्तत्वम् । नन्दनश्री- रित्यत्र बहुप्रीही पूर्वपदमकृतिस्वरत्वं तत्पुरुपे तु समासान्तोदाचत्वम् । अविन्दुवत्सुन्दरीत्यत्रोपमानत्वात्तपुरुपे तुल्यार्थेति पूर्वपदभकृतिस्वरः । तस्य सप्तम्पन्तपूर्वपदत्वादननैव सूत्रेण प्रकृतिस्वरेणादाचत्वम् । अविन्दुसुन्दरी- त्यत्र त्वव्ययत्वान्नपूर्वपदप्रकृतिस्वरेण तदेव । तेन नात्र स्वरभेदः । एतच श्लेपलक्षणं परीक्ष्यमाणमयुक्तमिव प्रतिभाति । तथाहि- ते गच्छन्ति महापदं भुवि पराभूतिः समुत्पद्यते तेपां तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेपांद्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूपिता नित्यशो ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता सष्टेन तुष्टेन वा ।। इत्यादी श्लेपे माप्तमतिले पल्लवाताप्रेत्यादी संकरत्वमेव युक्तम् । अथवा न्यायपरीक्षायामुपमारूपत्वमेव । तयाहि-यया गुणनियासाम्य उपमा तथा शन्दमात्रसाम्येऽपि दृश्यते । न च तत्र श्लेषत्वमिति वक्तुं युक्तम् । पूर्णोपमाया निर्विपयत्वमसलाद । गुणकिपासाम्ये सा भविष्यतीति चेत् । न । अश्लेषस्य निर्विपयतापत्ति- प्रसङ्गात् । अयास्मदुपदर्शितशब्दश्शेषवदुपपाविरहितोऽर्थश्लेषस्य विषपः फलप्यते । तद्वयोरन्यत्र लब्धसत्ताफयोरेगा संनिपाते संकरतेव मामोति । अपि च गुणक्रियासाम्यमुपमा शब्दसाम्यं तु शेष इति विशेपस्या(न) भिधानात् शब्दसाम्पमुपमाया पिपयः, पस्प तूपमाविरहित इति पत्या- दाउपत्र न्याय्या । एवं च 'प्रसाध्यते स्मे' (का-सा-सं. १-२७) त्यादावे- फदेशविरतिरूपसमुचितम् । अन्यथास्य शिष्टत्वं या धाच्यं स्यात् ।

·काम्पाउद्दारमारसा न च भास्वत्करविराजितेपर्यश्लेप उपपन्नः वैचित्र्यमलंकारोऽभिधीयत इति कविप्रतिभासंरम्भगोचरोर्थोऽलंकार्यः । तद्धर्मशालंकार्यः(स) नि च भास्वदित्यादावः संरम्भगोचर इति शन्दस्यालंकृतत्वम् । काव्ये दोप- गुणालंकाराणां च शब्दार्थगततयाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभागः क्रियते । न च भानुदीप्यमानादिशब्दसद्भावेऽलंकारोऽत्रेति शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायि- । नोऽस्य शब्दालंकारत्वमेव युक्तम् । एकप्रयत्नाचार्याणामित्यनेकाक्षेपे शब्दाना श्लिष्टताम्भ्युपगतवेत्ययोंक्तिविशिष्टमित्यन्तःशून्यमेव | अभइसमनत्वेनान- योस्तु शब्दश्लेपयोर्भेदः। अर्थश्लेपस्य तु आकृप्यादाक्मन्दग्रहमलकचयं वक्रमासज्य वक्रे कण्ठे लमः मुकण्ठः प्रभवति कुचोदनगाढाझसङ्गः । पद्धासक्तिर्नितम् पतति चरणयोर्यः स ताक् मियो में बाले लज्जा मलीना नहि नहि सरले चोलकः किं त्रपाकृत् ।। इत्यायुदाहरणं देयम् । एवं चाविन्दुमुन्दरीत्यादौ शब्दालंकारो विरोधः । अत्र हि श्लेपस्य प्रतिमामात्रं न तु मरोहः । न च विरोधाभास इव विरोधः श्लेपाभासः श्लेपः। एवमन्येऽपि शब्दालंकारा ज्ञेयाः। तथाहि टेनोक्तम्- स्फुटमर्यालंकारावेनावुपमासमुच्चयों किंतु । 'आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः।। (का. ४-३२) इति । उदाहृतं च- यदनेकपयोधिभुजस्तवैव सदृशोऽस्यहीनसुरतरसः । ननु बलिनितः कथं ते सदृशस्तदसौ सुराधिकृतः ॥ वसुधामहितमुरा जितनीरागमना भवांश्च वाच । मुरचितवराहवपुषस्तव च हरेशोपमा घटते॥(रुद्र.का.४-३३,३४) इति । एवं चेह चतुर्थ रूपकं श्लेपव्यतिरेकश्व ! यदुक्तं तस्योक्तनये. न शब्दालंकारत्वमेव युक्तम् । एवमादौ शब्दमूलालंकारे(रो) न तु शब्दस्यालं- कार इति चेत् । उक्तमत्र वैचित्र्यमलंकार इति । यद्वैचित्र्यं तस्यालंकार इति पयोक्तमेव साधु । भवन्तु वा परमेवंभूता उभयस्यालंकाराः नार्थस्येति विचार्यमेतद्विद्वद्भिः । न तु झटित्येवायितव्यम् ।। इत्युद्भटालकारविवृतौ चतुर्थो वर्गः ।

·अथ पञ्चमो वर्गः। अपहृति विशेषोक्किं विरोधं तुल्ययोगिताम् । अप्रस्तुतप्रशंसां च व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥१॥ उपमेयोपमां चैव सहोक्तिं संकरं तथा । परिवृत्तिं च जगदुरलंकारान् परे गिराम् ॥ २ ॥ स्पष्टम् । (२५) अपह्नुतिरभीष्टा च किंचिदन्तर्गतोपमा । भूतार्थापह्नवेनास्या निवन्धः क्रियते बुधैः ॥ ३ ॥ उपमानगुणाधिक्यादुपमानत्व(मात्व)मेवोन्मममिति किंचितुमनाक् । अन्तःकृतोपमा अपह्नुतिः। न तु रूपकादिरूपेत्याह-भूतति । सत्यमर्थ निहुत्योपमापर्यालोचनादसत्यार्थविधिर्यस्तद्रूपा । उदाहरणम् एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विपम् । विशेषतः शशिकलाकोमलानां भवादृशाम् ॥ ४ ॥ हालाहलं विषविशेपः। (२६) यत्सामय्येऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिवन्धनम् । विशेषस्याभिधित्सातस्तद्विशेपोक्तिरिष्यते ॥ ५॥ दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च । तस्या बन्धो द्विधा लक्ष्ये दृश्यते ललितात्मकः॥६॥ कंचित् विशेपमवगमयितुं कारणानामविकलत्वेपि कार्यस्यानुत्पचि- पंध्यते सा विशेपोक्तिः । तत्र निमित्वं कदाचिदुक्तम् । कदाचिदनुक्तमेव । तेनैतास्तिस्रः(पा द्विधा)। तत्र द्वितीयस्योदाहरणम्- r

·४२
काव्यालङ्कारसारसवहे
महद्धिनि कुले जन्म रूपं स्मरसुहृदयः ।
तथापि न सुखप्रातिः कस्य चित्रीयते न धीः॥७॥
स्मरमुहृत्पदं काकाक्षियदुभयविशेषणम् । विस्मयकारि(त्व)रूपो
विशेषः प्रतिपाद्यः । विधिवैधुर्यमचिन्त्यं वा निमित्तमनुक्तम् ।
आधस्योदाहरणम्---
इत्थं विसंस्थुलं दृष्ट्वा तावकीनं विचेष्टितम् ।
नोदेति किमपि प्रष्टुं सत्वरस्यापि मे मनः ॥ ८ ॥
अत्र विसंस्थुलचेष्टितदर्शनं निमित्तमुक्तम् ।
(२७)
गुणस्य वा क्रियाया वा विरुद्धान्यक्रियावचः ।
यद्विशेषाभिधानाय विरोधं तं प्रचक्षते ॥ ९ ॥
वाशब्दोऽनवलष्टि द्योतयति । तेन जातिद्रव्ये अपि गृह्यते । अन्यस्य
विरुद्धस्येव किया स्वप्रतिभय(ट)करणम्(?) । तत्र जाति त्या यथा-क नरः
क हरिः । जातिशुणेन यथा-सिंहोऽपि दीनः स्मरतः । जातिः क्रियया
यथा-सिंहोऽपि परिभूतः । जातिव्येण यथा-वासुदेवोऽपि मत्स्यः । गुणो
गुणेन यथा--
यद्वा मां किं करोम्येप वाचालयति विस्मयः ।
भवत्याः कायमाकारः केदं तपसि पाटवम् ॥१०॥
आकारः संस्थानम् । शरीरपर्यायत्वेऽप्या(त्वा)कारस्य गुणद्रव्य-
विरोध इदमुदाहरणम् । इह तूमतोऽपि नत इत्युदाहार्यम् । गुणः क्रियया
यथा-शीतलोऽपि दहति । गुणो द्रव्येण यथा-चन्द्रोऽप्यशीतलः । क्रिया
क्रियया यथा-जडयति च संतापयति च । क्रिया द्रव्येण यथा-चन्द्रोऽपि
दहति । द्रव्यं द्रव्येण यथा-क म्लेच्छ भूः क मुरसिन्धुरमोघष्टिः । एवं
दश विरोधाः।
(२८)
उपमानोपमेयोक्तिशून्येरप्रस्तुतेर्वचः
साम्याभिधायि प्रस्तावभाम्भिर्वा तुल्ययोगिता॥११॥

·पञ्चमो वर्गः। आद्यस्योदाहरणम्- त्वदङ्गमार्दवं दृष्ट्वा कस्य चित्ते न भासते । मालतीशशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ॥ १२ ॥ अत्र मालत्यादीनाममस्तुताना कठोरता समानधर्मों निवद्धः। द्वितीयस्योदाहरणम्- योगपट्टो जटाजालं तारवी त्वङ्मृगाजिनम् । उचितानि तवाङ्गस्य यद्यमूनि तदुच्यताम् ॥ १३ ॥ अत्र योगपट्टादीनां प्रस्तुतानां शरीरस्पर्शनौचित्यं साधारणधर्मः । उपमा तूभयत्राप्यन्तर्गता। (२९) अधिकारादपेतस्य वस्तुनोऽन्यस्य या स्तुतिः । अप्रस्तुतप्रशंसेयं प्रस्तुतार्थनिवन्धिनी ।। १४ ॥ अमाकरणिकस्य प्राकरणिकार्थपरस्य यदर्थस्य कथनमसावभस्तुत- प्रशंसा। उदाहरणम्- यान्ति स्वदेहेषु जरामसंप्राप्तोपभोक्तृकाः । फलपुष्पर्द्धिभाजोऽपि दुर्गदेशवनश्रियः ॥ १५ ॥ अत्र दुर्गदेशवनश्रियाममस्तुतत्वेऽपि गौरीपरतयाऽभिधानात् । एपा च स्व(स)रूपे प्रस्तुते सरूपस्याभिधाने । परममित्रनरकासुरवधूयदि शाहिणं निहत्य निःशोकाः करोपि तत् त्वमेव श्लाघ्य इति विशेपे प्रस्तुते कचित्सा- मान्माभिधानं पधा- 'मुहद्वधूनापनलममार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः। स एव पूज्यः स पुमान् स नीतिमान मुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः। यः कविद्वाना स त्वामापतन्तमेर परपतीति कचित्सामान्ये प्रकृते विशेषस्याभिधा यथा- 'ऐरावण स्मृति मन्त्रयते मद्भिः परामशति पश्यति योघसार्थान् । मेरोस्तानि शिपमीग्ने महेन्द्रम्त्याउकया निशि न याति नरेन्द्र निद्राम् ।। - ·काव्यालङ्कारसारसक भस्थानवुद्धिर्मया त्यक्तति कार्य कचित्मस्तुते कारणस्योक्तिः । यथा- 'याताः किं न मिलन्ति' इत्यादि । यात्रामवृत्तं त्वां ज्ञात्वैव विस्मृतशुकादिमोक्षः कलत्रैः सह त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कचित् कार्यस्य वचनं यथा-- राजन् राजमुता न पाठयति मामि "ति । एवं च'येन लम्बालकः सातःकरघातारुणस्तनः । (का.सा.सं.४-१२.) इत्यादि ना(न पर्यायोक्तम् । अपस्तुतप्रशंसारूपत्वात् । (यदा) हयग्रीवदर्शने शऊरावणौ निर्मदो जाताविति वक्तव्ये- यं प्रेक्ष्य चिरख्वापि निवासमीतिरुज्झिता । मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे।' ॥ इति भगवन्तरेणाभिधीयते तदा पर्यायोक्तता । अत्र हि गम्यमानोऽर्थोऽभि- हितः। यया तु गम्यते न तथाऽभिधीयते । प्रत्यक्षगोचर एव हि विकल्पेऽपि सुघटः । यथा त्वविकल्पे न तथा विकल्पे । अतएव समानातिपत्तिकारिणा मान्दान्तरेणाभिधानमिति पर्यायोक्तम् । अन्ये वाहुः-अवगम्यमानोऽप्यर्थोऽभिधीयतामुक्तक्रमेण । कथं त्ववंगमन्यापारेणाभिधानम् । तस्मात् कन्या वरकयां श्रुत्वा लजयाऽवनतानना' । इत्यादौ यदा लज्जा. धवगमव्यापारेणावगमय्याभिधीयते तदा पर्यायोक्तता। अपरे पुनरभिधीयत इति प्रतिपाद्यत इति स्फुटमतिपत्तिकृत्वलक्षणेन मयोजनेन लक्षणया व्याचक्षते । उदाहरन्ति च- 'नीतं यदि शिरोशीणां प्रणिपातरसज्ञताम् । खवधायको(का)शेपु रशना प्रतिवध्यते ॥' इति । शत्रुमणिपातः स्त्रीभिरेव कार्य इति हि तात्पर्येण प्रतिपाद्यते । . शब्दशक्तिस्वभावेन यत्र निन्देव गम्यते । वस्तुतस्तु स्तुतिश्चेष्टा व्याजस्तुतिरसो मता ॥ १६॥ शाब्देन क्रमेण निन्दा । आर्थेन तु स्तुनिर्गम्यते यत् सा व्याजस्तुतिः। उदाहरणम्-- ·पञ्चमो वर्गः। धिगनन्योपमामेतां तावकी रूपसंपदम् । त्रैलोक्येऽप्यनुरूपो यद्वरस्तव न लभ्यते ॥ १७ ॥ तद्रूपसंपन्नाऽन्यत्रा(त्र नास्तीत्यार्थेन वृत्तेनात्र गम्यते । (३१) अभवन्वस्तुसंवन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत् । उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना ॥१८॥ भावयोः संबन्धोऽनुपपद्यमान उपपद्यमानो या उपमा यत्र पर्यवस्पति निदर्शना। आघस्योदाहरणम्- विनोचितेन पत्या च रूपवत्यपि कामिनी । विधुवन्ध्यविभावर्याः प्रविभर्ति विशोभताम् ॥ १९ ॥ अन रात्रिगतां विशोभतां कथमन्या विभीति तत्समामिति पर्यवस्यति । ननु भित्रयोविंशोभतयोरक्यमध्यवसितमिनि भेदे अभेद इत्येवमा- स्मिफेयमतिशयोक्तिः । विशोभताख्यो गुण एकः । न तु स्वरूपभिन्नः संबन्धि- भेदात्तु भिद्यते । स्वरूपभिन्नयोरक्येऽतिशयोक्तिः । यथा-'स्निग्धश्यामल- कान्तिलिवियत इति । अत्राहि व्याप्तिलेपनयोः स्वरूप दे ऐक्यमध्यवसितम्। द्वितीयस्पोदाहरणमिद नास्तीत्यन्यदिदं देयम् । अयं मन्दातिर्भास्वानरतं मति पियासति । उदयः पतनायेति श्रीमतो दोषयनरान् ।। (भाम.का.३-३४) अन भास्वतोऽस्तगतिसंबन्ध उपपद्यते । स च सममेव हे श्रीमन्तः युप्माकमुदयः पातायेत्युपमापर्यवसायी किल । रवि दृष्ट्वा श्रीमन्त एव पति- पल्ले परस्पस्ट रस्समर्पयरगल प्रयोग - अनेकालंक्रियोटेखे समं तदृत्त्यसंभवे । एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावे च संकरः ॥२०॥ अनेकालंगरोहसे संकरः । न चोपमाटेपादिम्पेत्याह-सममिनि । पेन पैक एव पेन नाइनापि साधकं नापि पायकम् यदा तदापमित्या.

·४६ फाव्यालङ्कारसारसङ्घहै ह-एकस्येति । परस्य वाधकोऽपि ोक एव गृह्यते । उदाहरणम्- यद्यप्यत्यन्तमुचितो वरेन्दुस्ते न लभ्यते । तथापि वच्मि कुत्रापि क्रियतामादरोऽपरे ॥ २१ ॥ अत्र वर एवेन्दुः किं वर इन्दुरिवत्ति संदेहः । तेन संदेहसंकरोऽयम् । 'अरिगिरिपु हरिस्त्वमसि' इत्यादी तु रूपके, 'कुलिशभृदिव देव त्वं संपन्ना(सपत्ना)चलानामि'त्यादौ चोपमायामस्ति साधकं प्रमाणम् । 'स्मरन्ति ज्योत्स्नायाः शशिमुखि चकोरास्तव दृशीति स्पके पाधकम् । तद्भावे हि पिवन्ति ज्योत्स्नामिति स्यात् । 'राजनारायण लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम् । इत्युपमाया वाधकम् । नहि सदृशः प्रिया- भिरालिड्ग्यते । 'नयनानन्ददायीन्दोबिम्बमेतत्मसीदति' । इति मुख्य(ख)स्याव्यवसानात् किमतिशयोक्तिः । किमेतदिति मुखं निर्दिश्येन्दुसमारोपणाद्रूपकम् । किं मुखनैमैल्पमस्तावेप्रस्तुतप्रशसा, कि दीपकम्, किं तुल्ययोगिता, किं प्रदोपवर्णने विशेषणसाम्यात् समासोक्तिः । कि मदनोद्दीपका कालो वर्तत इति पर्यायोक्तमिति बदलं फारसंदेहो भवती- त्युभयशब्दमपास्यानेकग्रहणम् । शब्दार्थवय॑लंकारा वाक्य एकत्र भासिनः । संकरो वैकवाक्यांशप्रवेशाद्वाऽभिधीयते ॥२२॥ भिन्नदेशतयैकदेशतया वा शब्दार्थालंकारनिवेशे नैकण्दाभिधानक- पदाभिधानात्मकमन्यत् संकरद्वयम् । आधस्योदाहरणम्- इत्थं स्थितिर्वार्था चेत् मा कृथा व्यर्थमर्थिताम् । रूपेण ते युवा सर्वः पादवद्धो हि किंकरः ॥ २३ ॥ अप्राधेऽर्थेऽनुमास: । द्वितीयेऽर्थान्तरन्यासः । द्वितीयस्योदाहरणम्- मेवमेवास्स्व सच्छायवर्णिका चारुकणिका । अम्भोजिनीव चित्रस्था दृष्टिमात्रसुसप्रदा ॥ २१॥ चारू यों चारुः फर्णिका च यस्याः । सछायेत्याठी पदव्ये श्लेषा नुसासयोः स्थितिः।

·पञ्चमो वर्गः। १७ यत्वेकवाक्यांशेत्यादिनार्यालंकारसंकरो व्याख्यातस्तदसत् । चतुर्ये संकरे संसृष्टी वाऽस्पान्तर्भावात् । उदाहरणे च श्लेपोपमयोः यत् सांकर्य व्याख्यातं तदप्युपेक्ष्यम् । श्लेपस्य निर्विपयतापत्तेः । येन ध्वस्तमनो- भवेने त्यस्योदाहरणमिति चेदनुद्भटमिति चेत्र(दम्)?। परस्परोपकारेण यत्रालंकृतयः स्थिताः । स्वातन्त्र्येणात्मलाभं नो लभन्ते सोऽपि संकरः॥२५॥ अन्यत्र पृधापि दृष्टसद्भावास्तत्र पृथक्स्वरूपमलभमानाः यदङ्गाङ्गि- भावेन वर्तन्तेऽलंकाराः सोऽनुग्राद्यानुग्राहकः संकरश्चतुर्थः । उदाहरणम्- हरेणेव स्मरव्याधस्त्वयाऽनङ्गीकृतोऽपि सन् । त्वद्वपुः क्षणमप्येय धाटर्यादिव न मुञ्चति ।। २६ ।। व्याधः शयरः। अनङ्गीकृतः अनभ्युपगतः निरङ्गीकृतश्व । अत्र चोपमा- विरोधपतिभोत्पत्तिहेतुश्लेपयशादुत्मेक्षा । तशाच श्लेपयमत्कुरुते । अन्योन्यमेव यत्र स्यादुपमानोपमेयता। उपमेयोपमामाहुस्तां पक्षान्तरहानिगाम् ॥ २७ ॥ उपमानान्तरसद्भावरूपपक्षान्तराभावभवगमीपतुं यदुषपेयोपमिय)मेवो. पमानीक्रियते सोपमेयेनोपमा इत्युपमेयोपमा । अन्योन्यशब्दोपादानाचान चाग्यार्थद्वयवयमलंकारः अनन्वयस्त्वेस्वाक्पार्थवर्ती । उदाहरणम्- शिरांसि पाजानीय वेगात्पातयतो द्विपाम् । आजो करोपमं चक्र यस्य चकोपमः करः ॥ २८ ॥ 'लले सोऽपि वैरण्ठः शशीयोपसि चन्द्रिकाम्' (का. सा. सं.६.१०) इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । एवमुत्तरलोके । आनिः संग्रामः । (३४) तुल्यकाले क्रिये यत्र वस्तुदयसमाश्रिते। पदेनेकेन कथ्यते सा सहोतिर्मता सताम् ।। २९ ॥ चनुदयसमानित दे किये एफेन मापारणेन पदेन यन् फम्पेते मा सहोक्तिः । न चाप्र दीपरतये(याद तुल्पति । तत्र दिएकविधान- ·१८ काव्याउङ्कारसारसङ्कहे क्रियाऽनुपनेणोपकारकर्मबन्धमेति । इह तु युगपदुभयगतत्वेन प्रतिपाद्यते । अलंकारमस्तावाचार चैत्रेण सह मंत्रो मुझे इत्यत्र सहोक्तिः । न तु चैत्रमैत्री सह भुआते इत्यत्र। उदाहरणम्--- द्युजनो मृत्युना साधैं यस्याजी तारकामये। चक्रे चक्राभिधानेन प्रेप्येणाप्तमनोरथः॥ ३० ॥ घुननो देवलोकः । तारकस्य देत्यविशेषस्य । आमयो रोगः । प्रेप्य आज्ञाकारी । आप्तमनोरयश्चक्र इति पदपेनाप्यभिधाने साधारणत्वेनोक्तिः स्थितर । साधारणोऽयों रोकशन्दी व्याख्यात इति केचित् । एफैन पदेनक्रियाकारकगतेकक्रियाभिधायिना सहाथपालोचन- याऽऽयपरप्रियासपिणा दे क्रिये कथ्यते सा सहोक्तिरिति तु युक्तम् । (३५) समन्पूनविशिष्टेस्तु कस्यचित् परिवर्तनम् । अर्थानर्धस्वभावं यत् परियत्तिरभाणि सा ॥३१॥ यत् समैन दीननाधिन चा किंचिन् परिवर्पते सा परिवृत्तिः । तमहीनेनाधिकार्यग्रहेऽयस्वभावं परिवर्तनम् । समैन परिवर्तन प्रसज्य- मनिषधात्मगर्याभावरूपम् । अधिरेन होनगुणस्य ग्रहणमपर्मानृतन्याये- नोत्तरपदार्थप्रतिपक्षरूपानसभावम् । समपरिसरदारणम् उरो दत्वाऽमरारीणां येन युद्धेयरह्मत । हिरण्याक्षवधायेपु यशः साकं जयश्रिया ॥ ३२ ॥ उरसीरमा लत्पते । न्पूनपरिएरोरदारणम्- नेत्रोरगवलभ्राम्यन्मन्दराद्रिशिरश्युतः । रत्नरापूर्य दुग्धाब्धि यः समादत्त कौस्तुभम् ।। ३३ ।। रिशिष्टपरिरदारणम्- यो पली व्याप्तभूसीनि मयेन द्यां जिगीपति । अभयं स्वर्गसाम्यो दवा जग्राह पर्वताम् ॥ ३४ ॥ मीमाभिः सम मापनः। उयो।

·अथ षष्ठो वर्गः। अनन्वयं ससंदेहं संस्ष्टिं भाविकं तथा । काव्यदृष्टान्तहेतू चेत्यलंकारान् परे विदुः॥१॥ काव्यदृष्टान्तः काव्यहेतुश्चेति काव्यशब्दस्य द्वाभ्यां संवन्धः । इनीति उक्ष्यमाणकषणयुवलान् । रतितिः शब्दम्तरूपस्थापनार्यः । अनन्वमिति, द्वितीयानुपपत्तः । उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः। ससंदेहं वचः स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्बुधाः ॥ २ ॥ यः स्तुतिनिमित्तमुपमानेन संदेहाभेदं प्रतिपाद्य स्तुतिनिमित्तमेव तत्र भदोऽभिधीयते (स) ससंदेहः । उदाहरणम्- हस्ते किमस्य निःशेषदैत्यहृदलनोद्भवः । यशःसंचय एप स्यातू पिण्डीभावोऽस्य किंकृतः ॥३॥ नाभिपद्मस्पृहायातः किं हंसो नैप चञ्चलः । इति यस्याभितः शमशङ्किप्टार्जवो जनः ॥ ४ ॥ आर्जवो मुग्धः। अत्र शङ्ख उपमेयः । यश संचयो हंसोपमाने । आध्मानं च शङ्खः । समग्रदैत्यहद्दलनसंभवो यश संचयः स्वहस्तिनश्वे- ति(?)त्यतिरिक्तव्यभिचारिता । एवंविधकार्यकारित्वरूपस्तुतिवस्तुमतिपाद- नायायमेव यशसंचय इति पूर्वमभेद उपनिबद्धः । तस्य च यशःसंच- यस्य समग्रत्रैलोक्यव्यापित्वम् । न त्वेवंविधं परिमितदेशत्वमिति स्तुतिपति. पादनाय पुनर्भेदेनाभिधानम् । दैत्यविदारणकारिध्यानोऽप्यसौ स्वभावतो मन्द्रध्वनित इति इंसेनाभेद उक्तः। इंसस्य चलत्वमस्य स्थिरमकृतित्वमिति मतिपादनापै भेद उक्तः । ससंदेहस्प भेदान्तरमाह- अलंकारान्तरच्छायां यत्कृत्वा धीषु वन्धनम् । असंदेहेऽपि संदेहरूपं संदेहनाम तत् ॥५॥ .

·काष्यालकारसारसङ्गहे
स्तुत्याऽलंकारान्तरस्योपमाख्यस्य शोभाम् । बुद्धिस्थत्वाद्यसं(स)देहा-
मावेऽपि तत्सदृशकतिपयपदार्थसद्धावप्रतिपादनाय यत्संदेहरूपं बन्धनं स
संदेहः । अस्य चालंकारस्य ससंदेहसंदेहशब्दाभ्यां द्वाभ्यामप्यभिधान-
मित्युपदेशलक्षणयोर्न विरोधः।
उदाहरणम्-
नीलाब्दः किमयं मेरौ धूमोऽथ प्रलयानले।
इति यःशक्यते श्यामः पक्षीन्द्रेऽर्कविपि स्थितः॥६॥
नीलान्दः कालमेघः । पक्षीन्द्रे गरुडे ।
यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता !
असादृश्यविवक्षातस्तमित्याहुरनन्वयम् ॥७॥
इतिः पूर्ववत् । नतु स्वरूपपरामर्शकः । नान्यत्तत्र सदृशमित्येतत्तात्पर्येण
त(द)वोपमान चोपमेयं च ययुगपदुपनिवध्यते सोऽनन्वयः । उदाहरणम्-
यस्य वाणी स्ववाणीव स्वक्रियेव क्रियाऽमला।
रूपं स्वमिव रूपं च लोकलोचनलोभनम् ॥ ८॥
अलंकृतीनां बहीनां योर्वापि समाश्रयः ।
एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संसृष्टिरुच्यते ॥९॥
परस्परनिरपेक्षाणां बहूनां तथाविधयोरेव द्वयोरलंकारयोरेकत्र वाक्ये
वाक्या वा यो बन्धः सा समृष्टिः । शब्दार्थालंकारयोः परस्परनिरपेक्षवर्त-
नेऽपि द्वौ संकरौ द्विती(य)त्तीयाहत्ताविति (त)दर्जमस्या विषयः ।
उदाहरणम्-
त्वत्कृते सोऽपि वैकुण्ठः शशीवोपसि चन्द्रिकाम् ।
अप्यधारां सुधावृष्टिं मन्ये त्यजति तां श्रियम् ॥१०॥
तदुत्तिष्ठातिधन्येन केनापि कमलेक्षणे ।
वरेण सह तारुण्यं निर्विशन्ती गृहे वस ॥ ११ ॥

·पष्ठो वर्गः। वैकुण्ठो विष्णुः । उपसि प्रभाते । निर्विशन्ती उपभुजाना । अत्र शशीवेत्यादिरुपमा । अधारामिति विरोध: । मुधाष्टिं श्रियमिति रूपकम् । मन्ये इत्युत्पेक्षा । कमलेक्षणे इति संकरः । वरेणेत्यादिः सहोक्तिः । एवमेकत्र चत्वारोऽपरत्र द्वावलंकारौ। 'मदनमदवदनकमला सा लसितमुसितहासरसा' इत्यादिशब्दालंकार- संसृष्टिरदाहार्या । प्रत्यक्षा इव यत्रार्था दृश्यन्ते भूतभाविनः । अत्यद्भुताः स्यात्तद्वाचामनाकुल्येन भाविकम् ॥१२॥ मध्वंसाभावभागभावाक्रान्ता अपि भावाः स्वमहिना वामसादव- शाच्च यत् स्फुरत्तन्तब इव दृश्यमाना बध्यन्ते तद्भाविकम् । वकुराशयः श्रोतयंत्रास्तीति । भूतभाविशब्दस्य परोक्षत्वोपलक्षणत्वे परोक्षाणां पुरःस्फुरदूपत्वहेतु- त्वमिति व्याख्याने स्वभावोक्तिः । (सहृदय हृदयप्रवेशक्षमत्वमिति व्याख्यायां रसवदाद्यलंकारतापत्तिः । करोपि पीडां प्रीतिं च निरञ्जनविलोचना । मूर्त्याऽनया समुद्रीक्ष्य नानाभरणशोभया ॥ १३ ॥ अत्राञ्जनमासीत् । आमरणानि च भविष्यन्तीति दृश्यत एच । (४०) श्रुतमेकं यदन्यत्र स्मृतेरनुभवस्य वा । हेतुतां प्रतिपद्येत काव्यलिङ्गं तदुच्यते ॥ १४ ॥ वस्तु किंचिदुपलब्धपूर्वस्य स्मरणायानुपलब्धचरस्य प्रतिमानन- कवचादनुभवाय वा पर्यवस्यति यत् तत् व्यास्यादिदर्शनयुक्तं त(स)काव्यलि- शविलक्षणकाव्यलिङ्गम् । अन्यत्र रसभावानुभवस्येति न युक्तं विवरणम् । रसवदायलंकारेण पुनरुक्तत्वात् । उदाहरणम्- ·काव्यालङ्कारसारसग्रहः। छायेयं तव शेषाङ्गकान्तेः किंचिदनुज्वला। विभूपाघटनोद्देशान्दर्शयन्ती दुनोति माम् ॥ १५ ॥ भूपणन्यासभूमिकण्ठादिशेषभूतानां स्कन्धादीनां या कान्तिस्तस्याः सकाशाव मनागवद्या या छाया सामर्थ्यादियमिति निर्दिष्टत्वाच कण्ठादीनां सा विभूपाघटनप्रदेशत्वं स्वस्थानेषु दर्शयन्ती मां खेदयति । आभरण: न्यासास्पदकण्ठादिशेपाणामङ्गानां या कान्तिस्तस्या छाया-इत्यसघाख्यानम्। तस्या अनुज्वलत्वाङ्ग........(अङ्गाना)माभरणशून्यत्त्वेऽनुज्ज्वलतैव । भूषण- योगे हृद्यतैव । किंचिद(नुज्वला कण्ठादीनां छाया)हेतुः । तेन हि लिङ्गेन परमेश्वरस्तद्वपुरदृष्ट्वा प्रतिभाजनकवशादवुनैवानुभवेनान्यत्र वा तथा पार दृष्ट्वेदानी स्मरणेन भूपणस्थानान्येतानीत्यध्यवस्यति । (११) इप्टस्यार्थस्य विस्पष्टप्रतिविम्वनिदर्शनम् । यथेवादिपदेः शून्यं बुधैर्दष्टान्त उच्यते ॥ १६ ॥ इष्टस्यार्थस्य पाकरणिकस्य । विस्पष्टपदेनामस्तुतपशंसाया यथेवादि- पदैः शून्यमित्युपमायाः पतिवस्तूपमायाश्च निरासः । आदिशब्देन साधारण- धर्मो गृह्यते ।तिवस्तूपमायां च साधारणधर्म उपमानोपमेययोरुभयोरपिः निगदो भवति । नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं मायेणेति तु काव्यसमयस्थितेः वाच- कभेदेन परम् । इह तु सर्वा(त्मना) प्रतिविम्बोपन्यासः । उदाहरणम्- किं वात्र बहुनोक्तेन ग्रज भर्तारमाप्नुहि । उदन्वन्तमनासाद्य महानद्यः किमासते ॥ १७॥ अत्र भगवतीककाया वरमाप्तिर्महानदीकर्तृकोदन्वत्माप्तिस्पिष्टत्वेन भतिविम्बतया वद्धा। आसादनमेव मातिरुच्यत इति प्रतिवस्तूपमै पेसा- चलते। त्वपि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोः विकसति कुमुदं कुमुदत्याः।। (रुद्र. का.८-९५) इत्युदाहरणं च ददते । अत्र हि निर्वाणस्य विकासः प्रतिविम्वत्वेनोपत्तः ॥ इत्युद्भटालकारविवृतौ षष्ठो वर्गः ।

·भट्टोद्भटलक्षितानामलङ्काराणामकाराद्यनुक्रमेण सूची । पुटम् .... . .... द .... क्रमसंख्या अलङ्कारः अतिशयोक्तिः ३७ अनन्वयः अनुप्रासः अपह्नुतिः २९ अप्रस्तुतप्रशसा अर्थान्तरन्यासः आक्षेपः १६ उत्प्रेक्षा २३ उदात्तम् उपमा उपमेयोपमा २० ऊर्जवि काव्यलिङ्गम् २ छेकानुप्रासः २८ तुल्ययोगिता ६ दीपकम् दृष्टान्तः निदर्शना ३५ परिवृत्तिः पर्यायोक्तम् पुनरुक्तवदामासः २७ ४२ ४१ २५ ७ पुटम् । कमसख्या अलङ्कारः ८ प्रतिवस्तूपमा प्रेयस्वत् ३ भाविकम् ४१ १५ यथासंख्यम् ४३ रसवत् २३ रूपकम् लाटानुप्रास: विभावना २७ विरोधः विशेषोक्तिः ११ व्यतिरेकः ३० व्याजस्तुतिः लिष्टम् ३२ सकरः ४२ ससृष्टिः १३ समासोक्ति ५२ २२ समाहितम् १८ ३६ ससन्देहः ३४ सहोक्तिः ९ १७ स्वमावोक्तिः ... .... .... ६० .... on ".. पुटम् । नामानि वितिकारोपात्तानां ग्रन्थग्रन्थकाराणामकारायनुक्रमेण सूची। नामानि पुटम् कुमारसंभवकाव्यम् ( उद्भटकृतम् ) १२ रुद्रटः ९,११,१५,२३,३०,४०,५२ भट्टोद्भटः ३७ वाक्यपदीयम् भामहः १,२३,३२,१५ वामनः ....

·विवृतिकारोदाहृतपद्यभागानां संपूर्णः पाठः । पुटम् १. पुनरुक्तवदाभासः । २. चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञः सुमनसो निबुधाः पार्श्वनर्तिनः ॥ ३. अरिवधदेहशरीरः सहसा रथिसूततुरगपादातः । भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥ १४. अतिशयोक्तिः। २९. दाहोऽग्मासूर्तिपचः प्रचयवान् बाष्प. प्रणालोचितः श्वासाः प्रेट्टितदीपदीप्रकलिकाः पाण्डिग्नि मग्न वपुः । किंचान्यत्कथयामि रात्रिमखिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते ।। १६. उत्पेक्षा। ३१. बालेन्दुवाण्यविकासभावाद्वभुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागताना नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।। स व पायादिन्दुः नवविसलताकोटिकुटिल: स्मरारेर्यो मूनि ज्वलनकपिशे माति निहितः । खनन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकवलेनाङ्कर इत्र || चन्दनासक्तमुजगनिश्वासानिलमूर्छितः । मूर्छयत्येष पथिकान् मघौ मलयमारुतः ॥ २८. प्रेयस्वत् । १३. एवंवादिनि देवों पार्धे पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गशयामास पार्वती ॥ २९. अमस्नुतमशंसा। ४४. याताः किन मिटन्ति मुन्दरि पुनश्चिन्ता स्वया मत्कृते नो कार्यानितरी कशाऽसि कथयन्ये सबापे मयि । टनामन्यरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मा हसितेन भाश्मिरणोत्साहस्तया चितः ।। राजन् राजमुता न पाठयति मा देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुन्जे भोजप मां कुमारसचिन चापि कि मुज्यते । " ·५५ इत्य नाथ शुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगै पञ्जगत् चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलमावेकैकमाभापते । ३१. निदर्शना। स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेलबलाका धना याता शीकरिण पयोदसुहृदामानन्दकेका कला। काम स तु दृढ कटोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथ भविष्यति हहा हा देवि धीरा मव ॥ ३२. संकरः। ४६. नयनानन्ददायीन्दोबिबमेत प्रसादति । अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशार्णमिद तम ॥ ४७ येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्काय पुरास्त्रीकृत यश्चोवृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गा च योऽधारयत् । यस्या( शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्य च नामामरा पायात्स स्वयम धकक्षयकरत्वा सर्वदो माधव ॥ विवृतिकारोदाहृतपद्यानां यथालाभमाकरसूची। पुटम् पद्यम् १६ अय मन्दद्युतिर्मास्वान् भामह-काव्यालङ्कारे ३ अस्विधदेहशरीर काव्यप्रकाशोदाहत पु ५३५ ४० आकृष्यादावमन्दग्रह अलङ्कारसर्वस्वोदाहृत २५ उदिते भास्करे कापि १२ उपसर्जनोपमेय कृत्वा तु रुद्रट-काव्यालङ्कारे ३३ एववादिनि देवा कुमारसमवे ४३ ऐरागण स्पृशति मन्त्रयते हेम काव्यानुशासनोदाहृत १० कजलहिमानकरच रुद्रट-काव्यालङ्कारे ७-३६ ४४ कन्या परकों श्रुवा ३१ कपालेनो मुक्त स्फटिक अलंकारसर्वस्वोदाइत ५८ १४ कातिमदन कान्ते १६ कुलिशमृदिव देव त्वम् ७ क्रियया योऽमिसरध घाक्यपदीये १२ क म्टेउ क मुरसिधु २५ गुणानामेव दौराम्यात् काव्यप्रकाशोदाइत २ चकासत्यानारामा भाकर पु २५७ पु ·आकर १.२-8 वामनकाव्या. सूत्रवृत्ती प्रतीहारेन्दुराज-लघुवृत्ती पु. ५३८५ (पु.२२७ ६-२१ काव्यप्रकाशोदाहृतः हेम-काव्यानुशासनोदाहृतः नाम्यशाने रुद्रट-काव्यालङ्कारे अलंकारसर्वस्वोदाहृतः काव्यप्रकाशोदाहृत काव्यप्रकाशोदाहृतः नाट्यशास्त्रे पुटम् पद्यम् १० चक्रवाककुचामोगा १३ चण्डालैरिव युष्मामिः ३२ चन्दनासक्तमुजग २ तदेवसुरताकृतम् २ तनुवपुरप्यन्योऽसौ ३९ ते गच्छन्ति महापदम् ३२ त्रासश्चैर वितर्कश्च २३,५२ त्वयि दृष्ट एव तस्याः २९ दाहोम्मःसृतिपचः ४६ नयनानन्ददायीन्दोः २ नलिनतामरसपद्म सांप्रतम् २७ नास्पः करिरिव स्वस १३ निर्जग्मु कार्मुकाचस्प ३२ निर्वेदालानिशकाख्याः १४ नीतं यदि शिरोऽरीणाम् १५ पररुधिरमोदितराचे १३ पातालमिर नामिस्ते ११ पिवत्याननमेतस्या- पुष्पम् २३ प्रीणितप्रणाय स्वादु २३ वाटअ गाह दुई ३१ बालेन्दुपाग्यविकास १४ मयेनेर स्मरेणेयम् ५१ मदनमदवदनकमा ४ मियाः कवीन्द्र. रचना ११ मेरुरकेसरमुदार ४४ य प्रेक्ष्य चिरम्दापि १५,१० यदनेकपयोधिमुजः ७ पस्य च सविधे दयिता ४४ पाता किन मिटन्ति ४५ पेन पस्तमनोमोन वामनकाव्या-सूत्रवृत्ती मामह-काव्यालङ्कारे अटकारसरस्वोदाहृतः कुमारसभने पु. ३-२९ १५, ३-२९ हेम-काव्यानुशासनादाहृतः पु. २९२ भर्तृमेण्ठस्य हयामधे रबट-काव्यालंकारे फाव्यप्रकाशोदाहृतः पु. १९९ अमरशतके मुभापितापली. चन्द्रफस्य ·७ पद्यम् आकर नाट्यशास्त्रे काव्यप्रकाशोदाइत " अलफारसर्वस्योदाहृत वामनकाव्या-सूत्रवृत्तौ रुदटकाव्यालङ्कारे वामनकाव्या-सूत्रवृत्ती नाट्यशास्त्रे सामनकाव्या मा-सूत्रवृत्ती पु. ७६३ पु ४-२-९ ४-३४ ४-२-११ ३-२० ४-३-२२ पुटम् ३३ रतिहासश्च शोकरच ४४ राजन् राजसुता न पाठयति ४६ राजनारायण लक्ष्मीस्त्वामा १२ रेहइ मिहिरेण णह १३ पहिस्कुलिंग इस मानु ४० घसुधामहितमुरा १३ विशन्तु विष्टय शीघ्रम् ३२ बीडाचपलता हर्ष २७ सय हरिणशापाक्ष्या १३ स मुनिाञ्छितो मौज्या , सरश्मि चञ्चल चक १४ सरसिजग्नमिन नयने सरोरुहवदेणाक्षि १९ सलाञ्छनेन्दुरिंगाभम् ११ सानन्दजलधिशशिलेखा ३१ मुप्तिर्निबोधोऽमर्पश्च २३ मुहम विटरमु थोअम् ४३ सुदृधूनाष्पजलप्रमार्जनम् ३२ स्तम स्वेदोऽय रोमान १५ स्निग्धश्यामलकान्ति ४० स्फुटमर्यालङ्काराचेतावुपमा ४६ स्मरन्ति ज्योस्नाया शशि २४ होइ ण गुणाणुराओ " ४-२-११ ... ६-२१ रुद्रटकाव्यालकारे नाट्यशास्त्रे अटकारसर्वस्वोदाहत पाव्यप्रकाशोदाहत नाट्यशास्त्रे पयालोकोदाहृत स्दटकाच्याटकारे ६-२३ पु ४-३२ हेम-कान्यानुशासनोटाहत पु २५२ अटकारसर्वस्वकाव्यप्रकासी यायमालापुभ्यपतनप्रकाशितो द्रष्टव्यौ ।

·- विवृतिसहितकाव्यालङ्कारसारसङ्ग्रहान्तर्गत- श्लोकानामकाराद्यनुक्रमणी। * एतचिह्नाङ्किता श्लोका विकृतिस्थः । टोक अ २७ २२ ५२ असलेखामकारगीर अचिन्मयच्च भगवान् अर्थ कान्ता दृश दृष्टया अधिकारादपेतस्स अनन्वय ससन्देहम् अनेकालडियोदेखे अनौचित्यप्रवृत्तानाम् अन्योन्यमेर या स्यात् अपति विशेषोक्तिम् अपन्हुतिरभीष्टा च अपश्पचातिकष्टानि अपारिजातवार्तापि अपि सा मुमुखी तिष्ठेत् अभवन् वस्तुसबन्धो * अय मन्दद्युतिर्भास्वान् * भरिपधदेहशरीर. अलङ्कारान्तरगताम् भलकारान्तरछायाम् असरतीना बहानाम् अत्या. सदायिवस्थ अहो स्मरस्य माहाम्यम् भासारधाराविशिखैः इ २८ । इति काले कलोलापि ३६ इति चिन्तयतस्तस्य ४३ इति भावयतस्तस्य ४९, इत्य विसस्थुल दृष्ट्वा ४५) इत्य स्थितिर्वार्था चेत् । ३५ इन्दुकान्तमुखी स्निग्ध ४७ इय च सुतवाल यात् ४१ । इस्पार्थस्य विस्पष्ट उ २४ उत्तरोपत्यका यस्य ३८ उत्पतद्धि पतद्भिश्च १६ उदात्तमृद्धिमस्तु १५ * उदिने भास्करे कापि उपमा दीपक चैत्र ३ उपमानसनिधाने च उपमाने कर्मणि या कर्तरि या उपमानेन तत्व च भेद च ३१ उपमानोपमेयोक्ति २१ उपमानोपमेयोक्ती उपमेयोपमा चैत्र * उपसर्जनोपमेय कृत्वा तु २१ उरो दयाऽमरारीणाम् ११। उसाच च यतः मोडे २५ ४२ ४२ ९ * आरप्यादायमन्दमह आक्षेपोऽर्यान्तरन्यासो आदिमध्यान्तविषयाः २६ ·लोक पुटम् लोकः पुटम् R तो शशिच्छायपदनाम् तुल्यकाले क्रिये यत्र * ते गच्छन्ति महापदम् * त्रासथैव वितर्फश्च त्व ते सोऽपि वैकुण्ठः . स्वदङ्गमार्दवं दृष्ट्या १४ * त्वयि दृष्ट एवं तस्याः द दन्तप्रमामुमनसम् दर्शितेन निमित्तेन * दाहोऽम्मःमतिपचः घुजनो मृत्युना सार्धम् १७ पमं च निशि निःश्रीकम् ४७ पमिनी: पभिनीगाढ ३९ * परराधिरमोदितरुचि ३२ / परस्परोपकारेण ५० पयायोक्त यदन्येन *पातालमिव नाभिस्ते २३,५२ । * पिवत्याननमेतस्याः पुनरुतवदामासमभिन्न २८ पुनरक्तपदामासरका पुष्पेन्द्रनीटौड्य २९ । प्रकृतार्थेन वाश्येन ४८ प्रच्छन्ना शस्यते वृत्तिः प्रतिषेध इशष्टस्य ४९ प्रत्यक्षा इव यार्थी प्रोधादव रात्री ४६ प्रारणिकेतरत्वस्थित्येक २ * प्रगितप्रगयि सातु १९ प्रेयो रमादूर्जस्सि -- २७ घ विगनन्योरमामेताम् २१ ११ न २० ३२ घ * नयनानन्ददायीन्दोः * नदिनतामरसरम नमिपमहापातः * नायः कविरिष स्वय निमिततो सत्तु पो निर्जग्मुः कार्मुकात्तस्स निरटानिसमा -नंग पनि शिरोऽरागार भीगन्दः धिमप मेरी 2074 नेप्रेरगासम्पन् + ८ बन्यताय यतः ध्रुपा पभूर पस्प पसार • वटणादा * यारेन्दुर परिकाम य ५८ भयेने स्मरेणेपम् মুনুন २९ मे नान्प समन्यत्र पोगाच्या २८ ·३१ श्लोकः पुटम् मोकः पुदम् म * मदनमदवदनकमला मन्ये च निपतन्त्यस्याः महानि कुले जन्म * मिश्राः कन्द्रिः रचना मृणालहंसपद्यानि * मेरूरकेसरमुदारदिगन्त . र ५१ | रतिर्हासश्च शोकश्च २९ । रत्यादिकानां भावानाम् १२ रसभावतदाभास ४ | रसवद्दर्शितस्पष्ट * राजनारायणं लक्ष्मी * राजन् राजसुता न पाठयति ४६ / * रेहइ मिहिरेण णहम् मैवमेवारस्व सच्छाय १२ य ल लोकातिक्रान्तविषया ३० व २१ ५. वक्ष्यमाणोक्ताविषयः वनान्तदेवतावेण्यः *वन्हिस्फुलिंग इव भानुः १२ * वसुधामहितसुरा . १५,४० विदेशवसतिर्यातपतिका ४६ '* यं प्रेक्ष्य चिरख्ढापि यचेतोहारि साधर्म्यम् यत्र तेनैव तस्य स्यात् यसामग्येऽपि शक्तीनाम् यथासंख्यमथोत्प्रेक्षाम् यथेवशब्दयोगेन * यदनेकपयोधिभुजः यद्यप्यत्यन्तमुचितो यद्वा मां किंफरोम्येष * यस्य च सविधे दयिता यस्य वाणी स्ववाणीव * याताः किं न मिलन्ति यान्ति स्वदेहेषु जराम् या शैशिरी श्रीस्तपसा *येन ध्वस्तमनोमवेन येन लंबालकः सास्त्रः योगपट्टो जटाजालम् यो वली व्याप्तभूसीम्नि यो वैधयण दृष्टान्तो विनोचितेन पत्या च विस्लास्तादृशो लोके ४२ * विशन्तु विष्टयः शीघ्रम् विशेषापादनं यत् स्यात् * ब्रीडा चपलता हर्प १३ २५ ३२ ४४ श २६ शब्दशक्तिस्वभावेन ४७ शब्दार्थवर्यलंकाराः ३५ शपाभ्यां रेफसंयोगैः ४३ | शिरांसि पङ्कजानीव ४८ | शीर्णपणीवुवाताश २६ । शंगारहास्पफरुण Dor 9 २६ ·श्लोक पुटम् श्लोकः पुरम् १ ७ शेषैर्यथायोगम् श्रुतमेक यदन्यत्र श्रुत्या संबन्धविरहात् लिष्टेतियोग्यशब्दस्य प पष्ठीसप्तम्यन्ताच यो वतिः स २३. ५ * सर्वत्र विकासरता ५१ * सलाञ्छनेन्दुविंबामम् * सानन्दजलधिशशि २६ । सान्द्रारविन्दवृन्दोत्य साम्यरूपाविवक्षायाम् १३] *सुप्तिर्विवोधोऽमर्पश्च * सुहअ विलंबसु थो १२ * सुहृद्धूवाष्पजल ११ । सोऽपि येन कृतः प्लुष्ट २५ *स्तंभः स्वेदोऽय रोमाञ्चः २७ स्त्रियो महति मर्तृभ्यः १८ * स्निग्धश्यामलकान्ति १८ * स्फुटमर्यालङ्कारावेता ३ स्मरज्वरप्रदीक्षानि ५. * स्मरन्ति ज्योत्स्नायाः शशि ४८ स्वतन्त्रपदरूपेण २३ स्वयं च पलपाताम्र १० स्वरूपार्थाविशेषेऽपि १३ स्विद्यताऽपि स मात्रेण ४५ ४० सक्षेपाभिहिताऽप्येपा संजहार शरत्काल: स गौरीशिखरं गत्वा *सत्यं हरिणशावाक्ष्याः स दग्धविग्रहेणापि स दुःस्थीयान् कृतार्थोऽपि स देवो दिवसान् निन्ये स पदद्वितर्यास्थत्या समन्यूनीवशिष्टैस्तु समर्थकस्य पूर्व यत् *समस्तवस्तुविषयम् *स मुनिाञ्छितो मौड्या *सरश्मि चञ्चलं चक्रम् *सरसिजवनमिव नयने सरूपसंयोगयुताम् सरूपन्यजनन्यासम् *सरोरुहवदेणाक्षि ४६ द ६ १४ हरेणेव स्मरव्याधः ४ | हरोऽथ ध्यानमातस्थौ ५ हस्ते किमस्य नि:शेष १४ । * होइ ण गुणाणुरामो ·1931 GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES Critical editions of unprinted and original works of Oriental Literature, edited by competent scholars, and published by the Oriental Institute, Baroda I BOOKS PUBLISHED. PS A Kavyamimämsä a work on poetics, by Rajasekhara (880-920 AD) edited by CD Dalal and R Ananta krishna Sastry, 1916 Reissue 1924 This boolt has been set as a text book by several Univeraitzes including Benares Bombay and Paina Universities 2 Naranārāyanānanda a poem on the Paurante story of Arjuna and Krsna's rambles on Mount Girnar, by Vas tupala, Master of King Viradhuvala of Dholka com posed between Simvat 1277 and 1287, 12, AD 1221 and 1231 edited by C D Dulal and R Anantakrishna Nastry, 1916 Out of print 3 Tarkasangraha a work on Philosophy (refutation of Varsegika theory of atomic creation) by Anandajana or Anandagiri the famous commentators on Sankara carya s Bh14 18 who flourished in the latter half of the 13th century edited by TM Tripathi 1917 Out of print 4 Pārthaparākrama a drama describing Arjuna's re covery of the cows of King Virita, by Prablid nadern the founder of Palanpur an the younger brother of the Paramām hug of Chandriyati (a stato in Marwär) and a feudatory of the kings of Guzerat who tras a Yuraraj! in Samrat 1220 or AD 1164 edited by CD Dalal, 1917 5 Rāstraudhavamśa: an historical poem (ahākāvya) describing the history of the Baguilas of Díaz üragir, from Ristraudha, king of Kanauy and the origaator of the dynasty, to Yarayana Shih of Mayūragını bs Rudra Kari, composed in S'aha 1518 or AD 1536 edited br Pandit Embar Inshnamacharya with Intro duction by CD Dalal 1913 1-12 6 Lingānusāsana: on Grammar, by Vamana wo lived between the last quarter of the sth century and the first quarter of the 9th century edited by CD Dalal, 1916 2-8 Vasantavilāsa: an historical poema (Mabakiya) de scribing the life of Pastupala and the buton of ·2 Rs. A 1-8 2-0 2-0 Guzerat, by Balachandragūrı (from Modheraka or Modhera in Karlı Prant, Baroda State), contemporary of Vastupila composed after his death for his son in Samvat 1296 (AD 1240) edited by CD Dalal, 1917 8 Rūpakasaškam : 81dramas by Vatsaraja, minister of Paramardideva of Kalınjara, who lived between the 2nd half of the 12th and the 1st quarter of 13th cen tury edited by C D Dalal, 1918 9 Mohaparājaya: an allegorical drama describing the overcoming of King Moha (Temptation), or the conver 8101 of Kumarapala, the Chalukya King of Gyzerat, to Jainism, by Yasa hpala, an officer of King Ajaya deva, son of Kumārapala, who reigned from AD 1229 to 1239 edited by luni Chaturvijajaji with Introduction and Appendices by CD Dalal 1918 10 Hammıramadamardana: a drama glorifying the two brothers, Vastupala and Tejabpala, and their King Vira dhavala of Dholla, by Jayasimhasūri, pupil of Vira sūri and an Acárya of the temple of Munisuvrata at Broach, composed between Samvat 1976 and 1286 or A D 1220 and 1239 edited by C D Dalal, 1920 11 Udayasundarīkathā : a romance (Campū, in prose and poetry) by Soddbala, & contemporary of and patronised by the three brothers, Chchittaraja, Nagarjuna, and Mummunraja, successive rulers of Konkan, composed between AD 1026 and 1050 edited by CD Dalal and Pandit Embar Krishnamacharya, 1920 19 Mahāvidyāvidambana : a work on Nyaye Philosophy. by Bhatte Vådindra who lived about AD 1210 to 1974 edited by M R Telang, 1920 13 Prācraagurjarakāvysangraba : collecton of old Guzeratı poems dating from 12th to 15th centures AD edited by CD Dalal, 1920 Kumārapăiapratibodha : & biographical work in frikrta, bi Somaprabhachirga, composed 10 Samvat 1241 or AD 1105 edited by Muni Jinavijayajı, 1920 Gamakāriki: a work on Philosophy (L'asupata School) by Bhigaryajia who lived in the 2nd half of the 10th century edited by C D Dalal, 1921 10 Sangitamaharanda: a work on Music by Narada edited by VR Telang 1920 17 Kavindrācārya List: Jst of Sanghat works in the collection of Kavindricâtya, Benares Pandit (1636 AD) editel by R Anantakribns Shastry, with a foreword by Dr Ganganatha Jha 1021 IS Vāråhagshyasūtra. Vechic ritual (domestic) of the Yajurveds elitei bs Dr R Shanarastry, 1020 10 Lekhapaddhati : & collection of models of state and jiti Tato documents, dating from Stha to 15th centures AD 2-4 7-8 15 1-4 0-12 0-10) ·3 Rs. A. edited by CD Dalal and GK. Shrigondchar, 1925 20. Bhavisayattahahā or Paſcamilabā: a románco in Apaburamsa language by Dhanapila (circa 12th cen. tury) edited by C D Dalal and Dr P D Guno, 1923 21 A Descriptive Catalogue of the Palm-leaf and Im. portant Paper MSS. In the Bhandars at Jessal. merc, compiled by C. D Dalal and edited by Pandit ! Gandhi, 1923 2. Parasurāmakalpasutra: A work on Tontm, with com. mentary by Ramešvart edited by A. Jahadera Sastrt, BA, 1923 Out of print. 23 Nityotsava . a supplement to the Parasurīmahalpagūtm by Umanandanātha cdited by A Sahadera Sastry, BA, 1023 Second revised edition by Swami Tirrikrama Turtha, 1030 6-0 Tantrarahasyn & tork on tho Pribhikan School of Pārvamimimst by Ramīnujttarya edited by Dr R Shomasastry, 1913 1-9 23, 3.. Samarāngana: work on Architecture, town. planning, and engincenng, by hing Bhoja of Dhara (11th century) edited by Slalismabopadhyaya T Ganapat: Slustr, Ph D Illustrated, ?rols , 1021-1025 1040 20, 41 Sadhanamali: a Buddhist Tantrio text of rituals, dated 1103 AD, consisting of 312 small works, com proser by detingushed writers cuited by Benos tosh Ishattacharya, A.Ph Illustrated ols, 1023- 1999 17. Descriptive Catalogue of SS. in thc Central Library, Baroda : Vol 1 (l'eda, Vedalaksina, and Upanula), compuel by G K Shrigandchar, JA, and K, $ Radarmi Shastry, with Preinco by Bhattacharun, t'h!), 1923 Mannsoliisa or Abhilaşitirthacintīmanl : ency clopodic work treating of one hundinci different topias connected with the Kayal householl and the Rosal court by Someiraraders, a Chalaksa hing of the 12th century.ini by GK Shn ondehar, V., 3 soli, rol 1, 2005 Nalaıllasa: A drama by 1:4mrchandra un punt of liemachin Irrsini, macabin tlir l'aurinha tory of Xals and Dinstantt chcel by ok Shrinvichar A, an! 1. Il fianchi, 1921 34, 31. Tatrangraha: A Bad 1115 l hulenphical work of the throtur br Sintonhoita A Immor At arrit with t'Antil (omentan loy bus divriile Kamal44, ulo) A ITO'rur at laruli l'Arxl, tular linhar it! *b = fort 15 in Enflub br 11 lthattacharyy*, I., 111), volt, 1 ·. . Rs 33, 34 Mirat-i-Ahmadı: By Ali Mahammad Khan, the Laut Moghul Dewan of Gujarat edited in the original Persian by Syed Nawabali, MA, Professor of Persian, 19-S Baroda College, 9 Fols , illustrated, 1926–1928 35 Mānavagrhyasūtra. a work on Vedic ritual (domestic) of the Yajurveda with the Bhisya of Astavakra edited with an introduction in Sanskrit by Pandit Ramakrishna Harshajı Sastrı, with a Prefaco by Prof BC Lele, 1926 36 Natyasästra: of Bharata with the commentary of Abhinavagupta of Kashmir edited by M Ramakrishna Kavi, M A. 4 vole , vol I, illustrated, 1926 37 Apabhramsakāvyatrayi: consisting of three works the Carcari, Upadesarasīyana, and kalasvarūpak ulaka, by Jinadatta dūm (12th century) with commentaries edited with an elaborate introduction in Sanskrit by LB Gandhi, 1927 4-0 38 Nyayapravesa, Part I (Sanskrit Tort) on Buddhist Logic of Dumaga, mth commentaries of Harbhadra Sūri and Parsvadeva edited by Principal A B Dhruva, MA , LL B, Pro Vice Chancellor, Hindu University, Benares 1930 39 Nyāyapraveśa, Part II (Mbetan Text) edited with introduction, notes, appendices eto, by Pandit Vidbu sekhara Bhattacharyza Principal Vidyabhavana, Vis vabharatı, 1927 1-8 40 Advayavajrasangraha, consusting of twenty slort works on Buddhist philosophy by Advayavajra, a Bud dlust savant belonging to the 11th century AD, edited by Mahåmabopadhyaya Dr Haraprasad Sastrı, MA,CIL , Hon D Litt, 1927 Kalpadrukosa : standard work on Sanskrit Lexico graphy by Kesava edited with an elaborato introduc tion and indexes by Pandit Ramavatara Sarma, Sakitzackarga MA, of Patna In two volumea, vol 1, 1929 10-0 43 Mirat-i-Ahmadi Supplement : by Al Muhammad hhan Translated into English from the original Persian by Mr CN Seddon, ICS (retired), and Prof Syed Nawab Ali, M A Illustrated Corrected reissue, 1928 Two Vajrayana Works : comprising l'rujdopiyavinis suyruridh. f. Axigener 2018 Viinador bhūtı-two important works belonging to the little known lontra school of Buddhism (sth century AD) edited by B Bhattachary , PhD, 1929 3-0 Bhāvaprališana of Saraditanals & comprehensivo work on Dramaturg and l.asa, Lelonging to AD 1175-1250, edited by [19 llolincus Yaslugırı Yatıraja Swami, Melhot, and K 8 Ramaanami Sastri, Onental Instituto, Darexia, 1929 1-0 ·5 RsA 16 Rāmacarita : of Abhinanda, Court poet of Haravarsa (cir 9th century AD) edited by KS Ramaswami Sastri, 1929 7-8 17 Naajarājayaśobhúsana; by Nrsimhakan alias Abhi nava Kalidasa, a work on Sanskrit Poetics and relates to the glorification of Naõjuraja, son of Virabhūpa of Mysore edited by Pandit E Knshnamacharsa, 1930 5-0 18 Nātyadarpana. on dramaturgy by Ramacandra Sūri with his own commentary edited by Pandit L B Gandhi and G K Shrigondekar, MA 2 vols, vol 1, 1929 7-8 49 Pre-Dinnāga Buddhist Texts on Logic from Chinese Sources : containing the English translation of Sataśāstra of Aryadeva, Tibetan text and English translation of Vigraha uyararlani of Nagarjuna and the re translatiou into Sanskrit from Chinese of Upāyahr daya and Tarlaśāstra edited by Prof Giuseppe Tucci 1930 9-0 50 Mirat-i-Ahmadi Supplement: Persian text giving an account of Guzerat by Ali Muhammad Khan edited by Syed Nawab Ali, VA, Principal, Bahaud din College, Junagadh, 1930 6-0 51 Trisasțisalākāpurusacarıtra: of Hemacandra, trans lated into English with copious notes by Dr Helen JI Johnson of Pennsylvania University, USA Vol I (Adisyaracaritra), illustrated, 1931 15-0 Dandaviveka: a comprehensive Penal Code of the ancient Hundus by Vardhamana of the 15th century AD edited by Slabamahopadhyaya Kamala Krsna Smrtitirtha, 1931 8-8 53 Tathagatagubyaha or Gunyasamāja : the earliest and the most authoritative work of the Tantra School of the Buddhists edited by B Bhattacharyya, PhD Jayākhyasambitā an authortative Pancaratra work of the 5th century AD highly respected by the South Indian Vaisnavas edited by Pandit e Krishnama charyya of Vadtal, with one llustration in anne colours and a Foren ord in English by B Bhattacharysa, PhD 1031 12-17 Kīvyälanhārasātasamgraba. of Udbhata with the commentary, probably the same as Vibhata viveka of Kajanala 'lılabe 11th century AD) edited by hs Ramaswami Sastri 56 Parananda Sutra: an ancient Tantric work of the Flindus in Sutra form giving details of many practices and ntcy of a new School of Tantra edited by Swami Tnsarama Tirtha with a l'oreword by B Bhatta charyja, Ph D, 1931 38 Ahsan-ut-Tawarikh : history of the Salvı Period of Peruan Justory, 15th and 10th centuries, by Hasan 52 54 ·6 Rs. A i Bumlu edited by CN Seddon, ICS (retired), Reader in Pergian and Marathi, University of Oxford, 1931 Shortli Padmānanda Mahākāvya : giving the life history of Rsabhadere, the first Irthankara of the Jalpas, by Amarachandra Kavi of the 13th century edited by II R Kapadia, MA Shortly 1 II BOOKS IN THE PRESS Nātyaśāstra: Vol II edited by M Ramakrishna Kavı ? Mānasollasa or Abhilasıtārthacintā man, vol II, edited by G K Shrigondekar, M A 3 A Descriptive Catalogue of MSS, in the Oriental Institute, Baroda, yol II (Srauta, Dharma, and Grhya Sūtras) compiled by the Library staff A Descriptive Catalogue of MSS, in the Jain Bhandars at Pattan, edited from the notes of the late Mr CD Dalal, MA, by L B Gandhi, 2 vols 5 Siddhantabindu : on Vedinta philosophy by Madhusu dana Sarasvatt with commentary of Purusottama edited by PC Divanji, MA, LL M 6 Portuguese Vocables in Asiatic Languages: trans lated to English from Portuguest by Prof. Y. Soares, MA , Baroda College, Baroda Abhisamayālankārāloka: a lucid commentary on the Pranaparamitr, a Buddhist philosophical work, by Simhabhadra edited by Prof Giuseppe Tucci 8 Kalpadrukoša, Vol. 11 : indexes and vocabulary prepared by the late Mahamahopadhyaya Pandit Rimsvatara Sarma Sahityacarya, MA, of Patna edited by Pandit Sbrikant Sarma of Monghyr 9 Saktisangama Tantra: a voluminous compendium of the Hindu Tantrs comprising four books on Tata, Kali, Sundari, and Chhinnamastā edited by B Bhattacharyya, PhD 10 Natyadarpana, Vol. II, introduction in Sanskrit giving an account of the antiquity and usefulness of the Indian drama, the different theories of Rase, and an cxamination of the problems raised by the text. by LB Gandhi 11 Sabdaratnasamuccaya : an interesting lexicon in Sans krit by an anonymous author, compued during the Teiga of the Mahratta King Sahaji of Tanjore edited by Pandit Vitthala Śnstri, Sanabnt Pathaśāla, Baroda 12 Istasıddhi: on Vedanta philosophy by Vimul tatma, disciple of Ayyaatmā, with the author's onn comment ary edited by M Hunyanna, MA, Retired Professor of Sanskrit, Maharaja's College, Dysore 13 Alamkāramahodadhi: A famous work on Sanskrit Poetics composed by Narendraprabha Sūri at the ·7 15 Is A request of luister Vastupala in 1226 AD edited by Lalchandra B Gandhi of the Oriental Institute Baroda Sanskrit Texts from Bal comprising a large num ber of Hindu and Buddhist ritualistic religious and # other texts recovered from the islands of Java and Ball with comparisuns edited by Professor Sylvain Levi Sūktimuktāvah* Well knoTn Sanskrit work on Anthology of Jalhana, a contemporary of King Krsna of the Hogsald Yadava Dynasty (AD 1247) edited by Pandit E Krishnamacharya Sanskrit Pathasala • Vadtal Tarikh-1-Mubarakhshahr an authentic and con temporary of Delhi & . 16 by Kamal 17 lege Bhagalpur Kavyamīmāmsā A Sanskrit work on Poetics of Rajase Lhara third revised edition by K S Ramastami Sastrı of the Oriental Institute Biroda 1 II super 15-0 2 THE GAEKTADS STUDIES IN RELIGION AND PHILOSOPHY The Comparative Study of Religions Contents I the sources and nature of religious truth natural beings good and bad III the soul its nature origin and destiny, IV sin and suffering salvation and redemption V rehgrous practices VI the emo tional attitude and religious ideals! by Alban A Widgery, MA 1922 The Philosophy and Theology of Averroes (Contents I a decisive discourse on the delineation of the relation between religion and philosophy Ia on the problem of eternal knowledge which Averroes has mentioned in his decisiv discourse II an exposition of the methods of arguments concerning the doctrines of the farth] by Mohammad Jamil ur Rahman YA 1921 (Cloth Rs 5) Religious and Moral Teachings of Al Ghazzali [Contents I the nature of man Il human freedon) and responsibility III pride and vanity IV friend ship and sincerity the nature of love and mans highest happiness VI the unity of God VII the love of God and its signs VIII niza or joyous sub mission to His will] translated by Syed awab Al MA 1921 Goods and Bads being the substance of a series of talls and discussions with HH tho Daharaja Gaekwad of Baroda (Contents introduction I physical values mtellectual values III aesthetic values IV moral value 1, religious value VI the good life ita 3-0 3 30 4 ·8 5 R unity and attainment] by Alban G Widgery, V., 1920 (Library edition Rs 31.) Immortality and other Essays: (Contents I, philos ophy and life II, immortalty III, morality and religion IV, Jesus and modern culture psychology of Christian motive VI, free Catholici3722 azd zon Christian Religrons VII, Jetzsche and Tolstoi on Vorality and Religion VIII, Sir Ohrer Lodge on science and religion IX, the value of con fessions of faith X, the idea of resurrection XI religion and beauty XII, religion and history XIII, principles of reformi in religion) by Alban G idgery, LÀ 1919 (Cloth Rs 3) Confutation of Atheism; a translation of the Hadır ? Halila or the tradition of tbe Myrobalan Frust trans lated by Valı Johatumad Chhauganbhai Jomo, 1918 .. $ 0 Conduct of Royal Servants : being a collection of verses from the Piramitroda ya mth their translations in English Gujarati, and İlarathi by B Bhattacharyja, MA, PhD Agent in Germany OTTO HARRASSOWITZ, BUCHHANDILO UDANTIQLARLAT QUERSTR (SE 14, LEIPZIC. For further particulars please communicate THE DIRECTOR Omental Inshinde, Darala