·*
.
दघाटनप्रणाल्या परिचयः प्राप्तुं सुशको भविष्यति । काण्डययात्मकेऽस्मिन्वादे
प्रत्ययः, पुरुषो यशश्चेत्येता पडुपनिषदः प्रत्येकं प्रतिपर्व विवेचिताः । संशयाधिकार
कारे फाण्डे विशिष्टोपनिषदीश्वरोपनिषश्च विवेचिते। तथाचोक्तम् ।
एता दशोपनिषद संशयतमायाद इत्युक्तः ।
अग्राभिनय विचारसरणिः, दुरूहयेदिकविज्ञानविवेचनप्रकारश्च सपंथा
हृदयाम एव । महामहिमशासिमो वैदिक्महर्षयश्च यत्र विषये नेटिनेतिपादपरा
आसन, यस्य परोक्षविषयतया विवेचममतीष रुष्करमेव यदुद्देशेन माति चात्र
कियवदामोऽलमलं परिधर्मः परोक्षमायस्य विचारपद्मनि ।
सदस्यदेहपातनिरसंशयं शामिदं न शक्यते ।
विचारतीलरधिगन्तुं सुशकः सधैव पुरा वैदिके युगे दश प्रयादा:
प्रचलिता आसन्निति पृथग्यिप्रतनिरूपणदर्शनेनानुमीयते । त एप दर्श
पृथगययुध्यमानाः पूर्यपक्षभूताः, एषां समन्ययेन तु मुख्यो वैदिक सत्र
प्रवेशिप्रतिमेरासायने । ते चेमे दशयादा संहितायां नासदीये सूक्ते ।
१. सूक्त १२६ ) समुद्दिष्टाः । एते दश पादाः अस्मिन् ब्रह्मविशानशास्त्र'
महामन्ये एकैकेन प्रकरणेन यिवृताः। अन्तचसमन्वयरूपः सिद्धान्तबादः प्रदर्शितः ।
एवं महामन्यस्यास्य द्वादशप्रकरणानि-आदी विज्ञानेतिवृत्तवादो ग्रन्थस्योपो
द्घातरूपः, तत्र कथमस्य विज्ञानस्यायेंषु प्रसार इति योधयितुं .
निरूपितस्येतिहासस्य संक्षेपः प्रदर्शितः, वैदिकविधानायबोधस्य परिभाषा -
देवासुरादिभेदनिरूपणेन सम्यग्विता, दशानां चादानां स्वरूपमपि च सभ्यग्दशि
तम् । पञ्चप्रकरणात्मकस्यास्य खण्डस्यान्यतमो 'इन्द्रविनयाभिधी' प्रन्थः शीघ्रमेट
मालायामस्या गुम्फयितुं
प्रस्थते भारतीयाणामुत्पत्तिस्था-
नादिविषये, वैदिककालीनभोगोलिकपरिस्थितिसम्बन्धे जम्बूद्वीपादीनां विश्य.
विभागे विवादमस्तानां लकाद्वीपादीनां निवेशविषये च सम्यग्विवेचनं तत्रोप
लप्स्यते पाठकमहामागः । विज्ञानेतिवृत्तादानन्तर दशभिः प्रकरणदंशयादा
विवेचिताः । अन्ते च सिद्धान्तवादे करतलामलकपद्वैदिकरहस्यण्यापनं कृतम् । तत्र
दशसु पादेषु अहोरात्रवादसदसद्वादायिति धादद्वयम् श्रीमधुसूदनग्रंथमालायाः
प्रथमद्वितीयप्रसूनरूपेण परमरसिकपाटकमधुमतमातेरास्वादितपूर्वम् । इदानी
तृतीयसुमनोरुपणकादशः संशयतदुच्छेदादः पाठक महोदयेभ्यः उपाहतु परम-
प्रमोदमापद्यते मदीयं मनः । अस्यावलोकनेन वैदिकमहर्षीणाम् निशान रहस्यो.
दश पर्याणि सन्ति । तत्र विज्ञानोपक्रमाधिकारे प्रथमे काण्डे मूलम्, कृष्णः, पूर्णः,
द्वितीये काण्डे संशयमिथ्येत्युपनिषद्ययो पियचिता । तृतोये च संशो
मूलं कृष्णः पूर्णः प्रत्ययपुरुषौ च यज्ञ इत्यादी ।
संशयमिथ्यामध्ये विशिष्ट ईश्वर इमानन्ते ॥६॥
विज्ञानोपक्रमणे संशय उच्छिद्यते तत्र ॥२॥

·तस्य जटिलीभूतस्य ब्रह्मविज्ञानशाखस्य मुखावोधनप्रकारः सर्वथा श्लाध्य एव । ये नाम साभिनिवेशं परिशीलयम्त्येतद्ग्रंथमवश्यमेव वैदिकमहर्षीणाम् चमत्कारपूर्णी विचारसरणिमवलोक्य भविष्यन्ति प्रमोदनिर्भरान्त:करणाः । अन्येऽपिवादा ग्रंथमालायामस्यां यथावकाशं प्रकाशयिष्यन्ते येामवयोधेन 'नावशिष्येत बोधु'मिति विरमति । विदुपामतुघर:- श्री आधादत्त ठपुरः ·+ २. - %D अथ ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे संशयतदुच्छेदवादः ॥ मूलं कृष्णः पूर्णः प्रत्यय-पुरुषौ च यज्ञ इत्यादी " संशय-मिय्या-मध्ये, विशिष्ट ईश्वर इमावन्ते ॥१॥ पता दशोपनिपदः संशयतद्गवाद इत्युक्तः ॥ विज्ञानोपक्रमणे संशय उच्छिद्यते तत्र ॥२॥ १-विज्ञानोपक्रमाधिकारः पट्पर्वा प्रथमः काण्डः- १ मूलोपनिषत् ब्रह्मकम्मोपनिषत् । (२) २ कृष्णोपनिपत् कृष्णविसत्योपनिषत् । (३) ३ पूर्णोपनिपत् पूर्णद्विसत्योपनिषत् । (२) ४ प्रत्ययोपनिषत् प्रत्ययैकसत्योपनिषत् । (१) ५ पुरुषोपनिषत् पाणेफसत्योपनिषत् । (१) ६ यक्षोपनिषत् यकसत्योपनिषत् । (१) २-संशयाधिकारो द्विपर्वा मध्यमः काण्डः- ७ संशयोपनिषत् सन्दिग्धसर्वोपनिषत् । (x) ८ मिथ्योपनिपत् सर्वासत्योपनिषत् । (.) ३-संशयोच्छेदाधिकारो दिपर्वा उत्तमः काण्डः-- ६ विशिष्टोपनिषत् विशिष्टनिसायोपनिषत् । (३) १० ईश्वरोपनिषत् ईश्वरकसम्योपनिषत् । (१) अथ प्रथमकाण्डसूची श्लोकाः १-तत्रादौ मूलोपनिषत् प्रथमं पर्व । १८) १ आभु-अभ्वमिति जगतो वे मूले ॥ . २ आनन्दः-चेतना-सत्ता-इत्याभुरूपाणि ॥ कम्म-रूप-नाम-इत्यस्वरूपाणि ॥ ३ आनन्द-चेतना-सत्तानां निरूक्तयः॥ ४ अभ्वत्रयनिरुक्तिः॥ ५ अम्बत्रयाभुपयाभ्या कमान्यम् ॥ ६ आभ्येवैकं या, अभ्यमेवैकं या, उभयं येति मतत्रयविभागः ॥

·अस्य विश्वस्य मूलं द्विधा, आभु-अभ्यश्चेति पा, द्रष्टाहत्यं चेति घा, क्षानं. फर्म चेति या आनन्दो विज्ञानं सत्तेति प्रयमामु।फर्म रूपं नामेति श्रयमभ्यम् ॥ तत्र त्रीणि मतानि-आधेयकं सत्यं, नाम्वमित्येकम् ॥१॥ आभु चाभ्यं चेति द्वे सत्ये इत्येकम् ॥ २॥ अश्वमेकं सत्यं, नाभु-इत्येकम् ॥ ३॥ एषां त्रयाणां मतानामे. वोपक्हणान्यन्यानि सर्वाणि विज्ञानदर्शनानि ॥ ६ ३ ६ ३ ४ अथ कृष्णत्रिसत्योपनिषत् चतुःखण्डा द्वितीय पर्व ।। २४० १-प्रथमे सचिदानन्दखण्डे अष्टादश सूत्राणि १८-(८५) १-अस्तिभातिरसास्त्रिसत्यम् । २-सत्ताप्रत्ययसमीक्रियाभि परीक्षा । ३-शतिविकाशालम्बनः परीक्षा। ४-कुर्वदूपतोपलब्धिभूममि. परीक्षा। ५-~-सत्यत्रयान्योन्याविनाभावः। ६- सामान्यविरोपौ। ७-प्रयाणामयुतसिद्धिः। --प्रयाणामकारम्यम् । २२ ६-दुःखानुभरहेतुः। १०--एकत्वे भिन्नप्रतिपत्तिहेतुः । ११- सत्ताचेतनानन्दानां भेदाभेदसिद्धान्तः। १२-प्रयाणां वैरुप्यम् । १३-सचिदानन्दस्यात्मत्वजगत्वे ॥ १४--कर्मणः सत्तायामन्तर्भार । १५-आनन्दविज्ञानसत्तानां कृष्णशुक्वैविध्यम् । १३ १६-भूमाणिमानौ । १७--आनन्दस्योत्पत्तिस्थितिहेतुत्वम् । १८-आनन्दविज्ञानसत्तानां समष्टेरव्याकृतरूपत्वम् । २.-अथ द्वितीये जीवेश्वरखण्डे चत्वारि सूत्राणि ४- श्लोकाः (४२) १-ईश्वराणां जीवत्यम् । २-ज्ञानक्रियार्थप्रपञ्च । १४ ३-क्षोभेऽपि रसस्य शान्त्यमरः । ४-जीवानां परमेश्वरत्वसंपत्तिः। ७ ६ २ . ६ - - +- ·३-तृतीये दुःखप्रतिपत्तिखण्डे ऊनविंशति सूत्राणि १९ (४२) ह ४ ७ ८ ५. १ ५ १-आत्मनो नित्यानन्दत्यम् । २-आत्मविध्ये पराक्षरयोदुःखाभावः।क्षरस्य दुःखयोगित्वम् ३ ३-दुःखमयादिस्यरूपमेदः। -आत्मनि भोग्यान्तराया दुःखोपपत्तिः। y--आत्मभिन्नानामानन्दमयत्वे पूर्वोत्तरपक्षी। ६-आत्मन्यज्ञानावरणाद दु.खोपपत्तिः। ७-अनसुयोगाभावाद् दुःखोपपत्तिः। ८--आत्मनि कामासक्तया दुःखोपपत्तिः । ६-दुःखस्य भयपूर्वकत्यनियमः । १०-प्रशाशरीरोपष्टम्भभेदादु दुःखद्वैविध्यम् । ११-अनासक्तौ स्थितप्रज्ञता। १२–अज्ञानमूलासक्तिः शानमूलाऽनासक्तिः । १३–भयस्य मरणान्ता अष्टौ भेदाः। १४-भयमज्ञानमूलकं ज्ञानमूलकं घेति विचारः। १५-अज्ञानावृतज्ञानाद्यमिति सिद्धान्तः । १६-प्रशानबलानुसाराद्भयतारतम्यम् । १७-विज्ञानयोगमूलकमशानप्रतिष्ठातारतम्याद भयतारतम्यम् २ १८-प्रज्ञानप्रतियोगिकविज्ञानसंबन्धात् प्रज्ञानबन्धनवलदाढ्यम् । प्रशानानुयोगिकविशानसंबन्धात् प्रज्ञानयन्धनमुक्तिः । १६-निरप्रविज्ञानवर्धनात् प्रज्ञानबन्धनमुक्तया दुःखाभावः। ४-चतुर्थे उपासनाखण्डे पञ्च सूत्राणि५ (१५) १-श्रद्धानमयानुध्यानमुपासना। २ २-सत्यवती उपासना। ३-अङ्गवती उपासना। ४.-अन्यवती उपासना। ३ ५-अगवत्यन्यवत्योपासनयो. सामध्यम् । (४२) इति चतु वयमा कृष्णविसत्योपनिषत् ।। ४ ४ १ ६४ ·३-अथ पूर्णद्विसत्योपनिपत् व्यधिकारा तृतीयं पर्व प्रारभ्यते। ६ २० (३६२) १-प्रथमे ब्रह्मकर्माधिकारे नव सूत्राणि ९-(६७ श्लो०) १-जगन्मूलकत्वसिद्धान्तः। (१) जगदन्तमारनामतम् = [ अरसितविकारकल्पः ] (२) ३–ब्रह्मजगचक्राषिराममतम् = [चक्रानिकारकल्पः] (३) ४-अनन्तब्रह्मणि खण्डविकारजगदानन्यमतम् = [पण्डविकारफल्प.] (४) ५-ब्रह्मजगतोरन्योन्याविनाभागकाम्यमतम् = [तादात्म्यकल्पः (५) ६–ब्रह्मकर्मणो सहारस्थानं जगद्पमिति पञ्चमं मतम् - [सहयोगकल्पः] ७ (६) -निर्विकारपूर्णब्रह्मणि पूर्णकर्मोदय. पष्ठं मतम् [विशिष्टेककल्प: ] ५ -ब्रह्मणो निर्विकारत्वे दृष्टान्ता । ६-सदसद्वादामृतमृत्युगदाहोरात्रनादानां पूर्णद्विसत्यवाद. शाखात्यम्। २-द्वितीये ब्रह्मकर्मयोः सम्बन्धाधिकारे चत्वारिंशत्सूत्राणि४० ( १९७ली.) १-ब्रह्मकर्मणोरलौकिक सम्बन्ध । १२ २-कर्मणि कर्मसंवन्धा पञ्चविधा ॥ ३-ब्रह्मणि कर्मसरधा प्रयोदशविधा । ४-त्रयोदशविधाना सम्बन्धभेदानां स्वरूपवृत्तित्वाभ्यां विभाग पुन संसर्गासंसर्गाभ्यां विभाग । ६.-स्वरूपसंसर्गाणां पृत्तित्वसंसर्गाणां च परिभाषा। ७-अलक्षणमसंसर्ग स्वरूपसम्बन्ध । ८-अलक्षणसंरन्धोदाहरणानि । १-संसर्गसम्बन्धे सम्बन्धिनो जयोनित्वाभ्यां विभागः । १०-प्रय, संसर्गारया स्वरूपसंबना। ११-विभूतिसंसर्ग । १२--योगसंसर्ग । ૨ ३ ५--तेपां ३ ३ ६ ३ ·२ ४ ४ ५ R २ ३ ३ १ १३-बन्धसंसर्गः। १४-स्वरूपसंसर्गाणामुदाहरणम् । १५-वृत्तित्वसंसर्गनिर्देशः। १६--सामान्यवृत्तित्वं नाम असंसर्गवृत्तित्वसंवन्धः। १७-त्रयः संसर्गाख्या वृत्तित्वसंबन्धाः । १८-उदारवृत्तित्वम् । संसर्गः। १६-समवायवृत्तित्वम् । संसर्गः। २०-~-आसनवृत्तित्वम् । संसर्गः। २१---गृतिस्वसंसर्गोदाहरणोनि। २२- कर्मात्मनि वृत्तित्वसंसर्गत्रयम् । २३-उदूढसंवन्धभेदाः । (संहिता) २४--कोशाधानम् । [वसुधानकोश:-ताण्ड्यष्टः ] २५-उर्दसंबन्धात्रिखण्डाः शूरवीर-माक्षन्यमाण्डकेयहष्टाः २६-शाकल्यसंहिताभेदाश्चतुःखण्डाः । २७-तारुक्ष्यसंहिता सामसंहिताख्या। २८ कोण्ठरव्यसंहिता अवरोत्तराया। -प्रतईनसंहिता द्विखण्डा। ३०-अदितिसंहिता चतुःखण्डा। ३१-तित्तिरिसंहिता चतु:खण्डा । ३२-याध्यसंहिता एकायनसंहिताख्या। ३३-अध्याहिताध्यारूढवृतित्वं दहरोत्तरत्याख्यम् । ३४-दहरोत्तरल्वे दुःपमादिचतुर्विभागा: ३५-त्रिपुष्करं ब्रह्मपुरम् । ३६-ओतप्रोतभावसंवन्धः । ३७--ग्रहातिग्रहसंबन्धः। ३८-अध्यूढसंवन्धः। ३६-पड्विकल्पसंबन्धः। ४०-सर्वविधसंसर्गविमोक्षादपवर्गः । ३-तृतीये ब्रह्मकर्मभ्यां सृष्टिक्रमाधिकारे त्रयोदश सूत्राणि १३ ॥ (१८० श्लो०) १.-पुरुष-प्रकृति-समन्ययात् सृष्टिः। २–पुरुषप्रात्योः सम्बम्धेऽप्यसमन्वयात् सृष्ट्यभावः -आत्मयोन्योरुत्तरोत्तरमुत्पत्तिकमः ४-रसवलाम्यां रसावतारोऽव्ययपुरुषः (आत्मा)। ५-यलरसाभ्यां पलावतारो महान् प्रकृतिः (योनिः) 8 ४ ३ १ ३ ५ ३ ·३-अथ पूर्णहिसत्योपनिपत् व्यधिकारा तृतीयं पर्व प्रारभ्यते। ow २० (३६२) १-प्रथमे ब्रह्मकर्माधिकारे नव सूत्राणि ९-(६७ श्लो०) १-जगन्मूलैकत्वसिद्धान्त । (१) २-जगदन्तभावनामतम् = [ अवसितविकारकल्प.] (२) ३-ब्रह्मजगचक्राविसममतम् = [चक्रयिकारकल्प ] (३) ४-अनन्तनमणि खण्डविकारजगदानन्यमतम् [खण्डविकारकल्प ] (४) ब्रह्मजगतोरन्योन्याविनाभायादेकारम्यमतम् D [तादात्म्यकल्प ] (४) ६-ब्रह्मकर्मणो सहारस्थानं जगद्पमिति पञ्चमं मतम् [सहयोगकल्प ] ७ (६) ७-निर्विकारपूर्णब्रह्मणि पूर्णकर्मोदय षष्ठं मतम् = [विशिष्टेककल्प.] ब्रह्मणो निविकारत्वे हटान्ता । t-सदसद्वादामृतमृत्युपादाहोरात्रपादानां पूर्णद्विसत्यवाद- शाखात्यम् । २-द्वितीये ब्रह्मकर्मणोः सम्बन्धाधिकारे चत्वारिंशत्सूत्राणि४० (१६७ मो०) १-ब्रह्मकर्मणोगकिक सम्वन्ध । २.-कर्मणि कर्मसवन्धा पञ्चविधा ॥ ३--ब्रह्मणि कर्मसमधा प्रयोदशविधा। ४-प्रयोदशविधाना सम्बन्धमेदानां स्वरूपात्तत्याभ्यां विभाग ५-तेपा पुन संसर्गासंसर्गाभ्यां विभाग । ६-स्वरूपसंसर्गाणा वृत्तित्वसंसर्गाणा च परिभाषा। -अरक्षणमससर्ग स्वरूपसम्बन्ध । -अलक्षणसकन्धोदाहरणानि । १-ससर्गसम्बन्धे सम्झन्धिनोजियानित्वाच्या विभाग | १०--प्रय ससर्गारया स्वरूपसन्धा । ११-विभूतिसंसा । १२-योगसंसर्ग। ३ ३ * * * * * ·२ ३ २ ३ ३ ५ ७ १ २ ३ १ १३-यन्धसंसर्ग । १४-स्वरूपसंसर्गाणामुदाहरणम् । १५-वृत्तित्वसंसर्गनिर्देश । १६--सामान्यवृत्तिवं नाम असंसर्गवृत्तित्वसमध । १७--त्रय ससर्गाख्या वृत्तित्वसंपन्धा । १८-उदारवृत्तित्वम् । संसर्ग । १६-~समवायवृत्तित्वम् । संसर्ग । २०-आसनवृत्तित्वम् । संसर्ग । २१-वृतिस्वससोदाहरणानि । २२- कात्मनि वृत्सित्वससर्गत्रयम् । २३–उटूढसंपन्यभेदा 1 (संहिता) -कोशाधानम् । [वसुधानकोश -ताण्डाहट ] २५-उदसंबन्धात्रिखण्डा शुरकोर-माक्ष-यमाण्डयदृष्टा २६-शाकल्यसंहिताभेदाश्चतु खण्डा । २७-तारुक्ष्यसहिता सामसंहितास्या। २८-कौण्ठरव्यसंहिता अवरोत्तराया। २६---प्रतईनसंहिता द्विखण्डा। ३०-अदितिसंहिता चतु खण्डा। ३१-तित्तिरिसंहिता चतु खण्डा। ३२-चाध्वसंहिता एकायनसंहिताल्या। ३३-अध्याहिताध्यारूढवृतित्वं दहरोत्तरत्वाख्यम् । ३४-दहरोत्तरत्वे दु पमादिचतुर्विभागा ३५-त्रिपुष्करं ब्रह्मपुरम् । ३६-ओतप्रोतमापसबन्ध । २७-प्रहातिमहसंबन्ध । २५-अभ्यूडसंबन्ध । ३६---परिकल्पसंबन्ध । ४. सविधसंसर्गविमोक्षादपर्ग । ३-तृतीये ब्रह्मकर्मभ्यां सृष्टिक्रमाधिकारे त्रयोदश सूत्राणि १३॥ (१८०लो०) १-पुरप-प्रति-समन्वयात् सृष्टि । २-पुरपप्रत्यो सम्पाधेऽप्यसमन्ययात् सृष्ट्यभार :--आत्मयोन्योरत्तरोत्तरमुत्पत्तिकम ४--रसाराम्यां रसातारोऽययपुरष (आत्मा)। ५-अलरसाभ्यां घलापतारी महान् प्रति (योनि ] 8 ४ १ ३ ४ ३ ·३ m है-अषयमहदम्या रसायनाक्षरयुगर (आमा)। रापनाकार प्रति (योनि ) --अक्षगकारागारमायतार सरपुर (आमा) । धगया विशेष प्रति । योनि । -पुराणां प्रश्नीनां चान्योन्यप्राण्यानम् । कार्यप्रणामिन्द्रयाशीनाम्यापनिहंश । १०-प्रातिविशेषाणा मायामहामायायोगमायानां भ्या- निश । ११--मायाया गया गणानिरिकपमतम् । १२-मायोदाहरणानि १३-पर्मस्थ-ग्राम-परिचय ३ २ अथ प्रत्ययैकसत्योपनिषत् चतुर्थ पर्व (५२ श्लो०) 1-प्रल-मान्यतापस्य प्र येय यम् । २-प्रययस्याईशानावारस्यक सत्यायम् । २-श्वरमानस्याहंज्ञानपूर्वक नम्। ४-सीवेश्वरयोरदंपैकत्यम् । ५-अहमामन प्रययेपसारन्यम् । -अहमामनि प्रायविभेदापादनम् । ७-मृत्युवाद । -शून्यवाद । -भायावाद । १०-ऐकात्म्यराद । इति प्रत्ययैकसत्योपनिपत् सम्पूर्णा । . अथ प्राणैकसत्योपनिपत् पञ्चमं पर्व । {-ब्रह्मवान्वितकरूपे पुरुष-प्राणामशब्दा । २-चतुभेदमिनस्य प्राणपुरषस्य विधातुक्त्वम् । ३-एकामन स्त्रीपुरपामयसृष्टि । अग्निसोमान्मकादात्मन सदिवष्टि । अव्यारतामसृष्टाना नामरूपाभ्यां ध्यावरणम् । ६-पञ्चमाणामकस्यामन पश्चमाणा अन्तरङ्गाणि ।

·७-शरीर-प्रजा-स्त्री-पशु-वित्तान्यात्मनः पञ्च बहिरङ्गाणि । ऋषि-पितृ-देवानामात्मविकारत्वम् । ब्रह्मवीर्यादात्मनः क्षत्र-विट-शूद्रवीर्योत्पत्ति. १०-आत्मनः सर्वभूतलोकत्वम् । ११-पाइकस्यात्मन: कारयम् । १६-एकात्मनः सृष्टिविधौ त्रिमूर्तित्वम् । १३-त्रिमूर्तेरेकत्वे जीवावे च प्रमाणभूता कठश्रुतिः । इति प्राणैकसत्योपनिषत् संपूर्णा। १ २ अथ यज्ञैकसत्योपनिषत्। १-अन्योदन्याधानस्य यज्ञत्वम् । २-ब्रह्मकर्मयज्ञः। ३-जीवेश्वरयज्ञः। ४-प्राणचातुर्विध्यम् । ५-मन:प्राणयज्ञः। -प्राणवागयज्ञ: सभ्रवरूपस्य धर्मस्य वा तापस्य । ७-मनो वागयज्ञो वह चानाम् । ५-अनादानयज्ञः। तत्र प्राणोर्गन्नानामन्योन्यपरिग्रहस्य यज्ञत्वं वाजसने- यानाम्। ६ है-चित्तवाचोरुत्तरोत्तरिक्रमस्य यज्ञत्वम् । १०-ज्ञानक्रियायशः। ११- ज्ञानार्थयज्ञः। १२--आत्मात्मीयत्वम्। १३- यशस्यैवात्मत्यम् । १४- यास्यामन कम्ममयाचमन्नाधिनत्वं च । १५-यशात्मनः कोशचतुष्टम् । १६-आत्मनः पञ्चवर्गाः । १५--हात्मा। १८-जीवात्मा। १६-पृथिव्यात्मा। २ २ ३ ६ ·२०--सू-मा। २१--परमेश्रात्मा। २२-पश्चानामाश्रिताश्रयी भारः । २३--एफसत्यवसिद्धान्तः । ३ अथ मध्यमकाण्डपर्वमूची। अथ संदिग्धसर्वोपनिपत् । १४९ ३ २५ ६ १--स्थाद्वादसूत्रम्। २-मूलाशुदि सूत्रम् । ३-तूलाशुद्धि सुनम् । ४-प्रत्यक्षतरममाणखण्डनम् । -प्रत्यक्षप्रामाण्यखण्डनम् । ६-दोपभूलकाप्रामाण्यखण्डनम् । ७-मनःप्रामाण्यखण्डनम्। 2-आत्मप्रामाण्यखण्डनम् । -सत्यवानाशक्यत्वापादनम् । १०-जीवखण्डनम्। ११-श्वरखण्डनम् । १२---उपास्यदेवताखण्डनम् । १३-सर्वसिद्धान्तसण्डनम् । १४-असमाधेयप्रभावली। १५-अशानधेयस्यसूत्रम्। २ २ .२४ २ २५ ४ ७ ४ अथ असत्योपनिपत् । १-परस्परप्रयवमत् सर्वमतानामप्रामाण्यम् । २-शास्त्राणां मतभेदादात्मस्वरूपे सिद्धान्ताप्रतिपत्ति । ३-आत्मभानाशययत्वे घेदर्पिसहानुभूति ४-तथा चाह भगवान् दीर्घतमा महर्षि । -असत्यससङ्गत्ययोरामसरूपानुपपत्ति । ६-प्रेत्यावस्थान-लोकान्तरगमन-जन्मधारणेषु मतभेदादेक- सिद्धान्ताप्रतिपत्ति -प्रेत्यभावान्तरानवगमादनिर्णयः। १ ४ ·१ K- १ -योनिपरिवर्तनानवगमादनिर्णयः । ---सर्वत्रसंशयनिस्ताराशक्यत्वम् । १०--प्रेत्यात्मसत्ताया नितान्तमिथ्यात्वम् । ११-रथात्मवत् शरीरात्मनाशात् प्रेत्यसंक्षाभावः । १२-मरणोत्तरमात्मनोऽसत्वे वेदर्पिसहानुभूतिः । १३-आत्मनः प्रेत्यसत्ताभावसिद्धान्तः । अथ उत्तमकाण्डविषयसूची। विशिष्टत्रिसत्योपनिषदि सर्वासत्यवादप्रतिवादस्य प्रथमखण्डस्य विपयाः- १) नास्तिकत्वप्रतिवादः- १-आलोचकपरामर्श संशया युपगमप्रतिवाद. । २-सर्वासत्या ग्रुपगमप्रतिवादः। ३-धसत्योपासनायाः कर्मयोगसापेक्षतया व्यवस्थितस्यात् संशयाजनकत्वम्। ४--एकसत्योपासनाया ज्ञानयोगसापेक्षतया व्यवस्थितत्वात् संशयाजनकत्वम् । ५-शास्त्रत्रयमतभेदोत्पनसंशयस्य निरासः । (२) आत्मनास्तित्वप्रतिवादः- ६-आत्मगती मतभेदात् संभवतः संशयस्य निरास.- ( असद्गत्व-ससङ्गत्ययोरात्मभेदेन व्यवस्था।) ७-भूतात्मनः स्वर्गनरकादिलोकयात्रानिर्णय । ८-मृत्युकाले देहान्तरपरिग्रहनिर्णयः । ६-नृत्युकाले कर्माचीन: क्वाचिको जन्मसंभवः ।। १०-हंसात्मनो वायुदेहस्य भूवायाववस्थानम् । (३) प्रेत्यभावनास्तित्वप्रतिवादः ११-प्रेत्यभावान्तरकालनिर्णयः। १२-योनिपरिवतंग-यवस्था। १३---मृतस्य नचिकेतसः पुनरुजीवनसंवादः । १४-प्रेत्यात्मसतासिद्धान्तः । १५---प्रत्यसंज्ञानिपेधप्रतिषेधः। १६-मरणोतरमात्मनोऽसत्वे प्रमागश्रुतेस्तात्पर्यनिर्णयः १७--प्रेत्यात्मनः सुखदुःखावश्यंभावः । ७ ६ २ २ ४ - १ ४ १ २ ·- २ २ २ ६ ४ २ ६ (४) सांपरायिकमागनास्तित्वप्रतिवाद:- १८-सांपरायिकाणां गति-मार्ग-लोकानां नान्तरीयकता। १६-मार्गारम्मणानि । २०-कम्माणि। २१-शरीरनामयः। २२-शरीरदारमोत्क्रमदिनिमागः । २३--अन्तरिक्षनाड्योऽशानुक्रमतो विमकाः । २४-अन्तरिक्षनास्यश्चन्द्रानुनमतो विमना । २५--पृथिवीपृष्ठादात्मोत्नमदिविभागः । २६-आतिवाहिकानि। २७-अतिवादकसंयोगहेतवः कालाः। २८-आत्मगती कर्मणां मुख्यनिमित्तायम् । २६-आमगतिमेदा । (५) परलोकनास्तित्वप्रतिवादः- ३०-अथ स्वर्गनरकलोकोपपादनम् । ३१-स्वर्गचातुर्विध्यम् । ३२--असम स्वर्ग आहवनीयाप्यो देवात्मस्तः । ३२-त्रिणाचिकेताख्य-स्वाग्निता स्थर्गा अवममभ्यम- परमोत्तमा । २४मध्यम स्वर्णो अध्नस्यपिष्टपास्यस्त्रिणाचिकेतकृतः। ३.-मध्यम स्वर्ग. स्कम्भाख्या। श-सन्दिहानेभ्योऽनभिशेभ्य आदेशनाफ्यम् । अप्रामाण्यवादप्रतिवादस्य द्वितीयखण्डस्य विषयाः- १--हानप्रामाण्यसिद्धिः २--प्रत्यक्षमामाण्यस्थापनम् ३-मन प्रामापयसिद्धि ६ २ २० ७ अथ जीवजगत्-संशयवाद प्रतिवादस्यतृतीय- खण्डस्य विषयाः- (१) जीवसिद्धिवादः- १-तत्वदर्शनसन्दर्मप्रमः। २-ज्ञानोपयिक्जीवसिद्धि । 'm ·३ ३ १ - , ४ : ५. ३ २-क्रियापयिकजीवमिद्धिः। ४-अर्थापयिकजीवसिद्धिः। ५-शानक्रियार्थमूलानामिन्द्रयाय्यग्नीनां तद्भिन्नामाश्रितत्यम् । ५ ६-इन्द्रवाय्वग्नीनामाश्रयस्यात्मत्वे प्रमाणश्रुतयः । ८-जीयस्वरूपनिष्कर्षः। (२) जगतसिद्धिवादः- -त्रिपुटीसंप्राययैकत्वाद् ज्ञातृवद् शेयजगत्सिद्धिः । ६-शेयत्वसामाल्याद् ज्ञातुरिव शेयजगत्सिद्धिः १०--संप्रत्ययमामाण्याद् शेयजगत्सिद्धिः (३) नानात्वैकत्ववादः- ११-जीवानन्त्यसिद्धिः। १२-जगदानन्यसिद्धिः १३---सत्ताज्ञानाभ्यां जगद्वैविध्ये ज्ञानतो जगदानन्त्ये आक्षेपः। १४-आक्षेपानरासः १५-प्रकारान्तरेण जगद्वैविध्यम् । १६-पहिर्जगत्सिद्धिः। १५ १७ -अन्तर्जगत्सिद्धिः। (४) ज्ञानसिद्धिवादः- -अन्तर्वहिर्जगद्यां ज्ञानोपपादनम् । तत्रयाहार्थभागान्वितप्रत्ययमतम् । १६चाहार्थघातजप्रत्ययमतम् । २०-ज्ञानोत्पत्तौ घाद्यार्थस्य हेतुत्वम् । २१- बाह्यार्थस्पर्शानुसारादात्मनि संस्कारः । २२-आत्मनि वाद्वार्थस्पर्शतारतम्यम् । अथेश्वर-जगत-संशयवाद- प्रतिवादस्य चतुर्थ-खण्डस्य विषयाः- (१) ईश्वरसिद्धिवादः-- १-अनन्तजीवाधारतयेश्वरसिद्धिः। २-पहिर्जगदाधारतयेश्वरसिद्धिः। ३-ईश्वरपरिचयः। ५ ५ ५ ४ ४ ·६ २ (२) प्रश्नोद्धारवादः- ४-प्रश्नोद्धारसूमम्। -असमाधेयप्रश्नोत्तरसूत्रम् । (३) साधर्म्यवेधर्म्यवादः- ६-जीवेश्वरयोः समूल यनिर्मूलत्याभ्यां भेदः । -अहंकान्दा-दाभ्यां व्यपदेशमेदः -शुद्रशरीराभिमानित्य-विश्वशरीराभिमानित्याभ्यां भेदः t-चतुःफोशन्यनिष्काशनाभ्यां भेदः। १०-कादाचित्कशानत्व-नित्यशानन्याभ्यां भेदः। १५–विनाशिण्याविनाशित्वाभ्यां भेदः। १५-अनुस्यत्वेश्वरजन्योक्यावाभ्यां भेदः। १२-असर्वजीयग्राहार्थत्य-सर्वजीवनात्वार्थत्याभ्यां भेद । १४-नानात्वैकवाभ्यां भेद । ६५-व्यवस्थाचकरसत्याभ्यां भेदः । १६-ईश्वरवृत्तित्व-जीनावृत्तित्वाभ्यां भेदः । -जीवजादीश्वरजगतो. परस्परानुरोधः । ९८-ईश्वरजाति जीवजगतोऽनुरोधाभार । १६-जीवेश्व जगतां पृथक् सत्ता। अथ परिशिष्टवादस्य पञ्चमखण्डस्य विपयाः- (१) ज्ञानविषययोर्भेदाभेदवादः- 1-विपयाणां मिथ्याचादेकसत्तावादः। २-विषयाणां ज्ञानात्मरत्वादेकसत्तागदः ३-विषयाणां ज्ञानातिरिक्तत्वात् पृथकसत्तावाद.। (२) ज्ञानसत्तयोरङ्गाङ्गिवादः- ४-स्वजगत्सत्ताया ज्ञाननिम्नानम् । -मातम्यपहा नागिनत्यम् । ६-ज्ञानमयजावस्य वाह्यसत्तानिमत्वम् । (३) ईश्वर-जीव-जगतां द्वैताद्वैतवादः ७-जडजीयेश्वराणां विशिष्टाद्वैतम् । ---जगजीवेश्वराणां सत्यत्वात् तद्विशानस्य त्रिसत्योपनिपतत्यम् । ४ १ १३ ૨ ४ ·४ (४) उपासना वादः- t-आत्मनि नन्थियशाद यधप्रकारः । १०--सन्धमुक्तधुपायक्रियाया उपासनात्वम् । ११-ऐश्वरमनसि जैरमनःस्थिरीकारस्योपासनात्यम् । १२-क्रियाभक्तिशानयोगाः। १३-आत्मार्पणरूपाप्रपत्तिर्भक्तियोगः । १४-अपरा भक्तिः प्रेम्णा, परा भकिः श्रद्धया। १५–श्रतोपासनोदाहरणम् । १६-खोपासनायाः समानप्रत्ययप्रयाहरूपत्वम् । १७-ज्ञानयोगस्वरूपम्। १८-उपासनोपयोगः। ६ २ ३ अथ ईश्वरैकसत्योपनिषदि विषयाः- १.--जगज्जीवेश्वराणां त्रित्वनिरासः। २-प्रमाणस्येश्वरतन्त्रन्यम् । ३-प्रमितेः प्रमात्रा मेदामावः । ४-अन्तहि दात् प्रमेयस्य प्रमात्रा भेदाभेदो। ५-जीयान्तर्जगतोपियम् । (२) ६-शेयस्य शानरूपत्यम् । ७-यस्य शानरूपत्वे आक्षेपः । .-तवाक्षेपनिरासः। t-अयेश्वर यहिर्जगतोक्यम् । (३) १०--जीवेश्यस्योरेपघम् । (४) ११-प्रतिपिम्पसमर्थनम्। १२-भ्यरेकसत्यतास्थापनम् । १३-नानाविधेपु ताभ्युपगमेकत्यसमन्ययोपपादनम् । १४-उपासनाप्रकारः। १५-प्रन्यसंपूर्तिनिशः। इति मधुसूदनविद्यावाचस्रतिरणीतस्य प्रविज्ञानशास्त्रसंपन्धिनः सशपतदुच्छेदयादस्य विषयानुक्रमणिका संपूर्णा nxn भगवान् परमेश्वरः सुभसीयतु ।

·॥श्री॥
अथ ब्रह्म विज्ञान शास्त्रे संशय-तदुच्छेद
वादः प्रारभ्यते॥
तत्र विज्ञानोपक्रमाधिकारो नाम पट्पर्वा प्रथमः काण्ड ।
तत्रादौ मूलोपनिषत् ॥
आभु-अम्वमिति जगतो हे मूले।
१. यदस्ति किञ्चित् तदिदं प्रतीमो ऽविचालि शश्वत्स्थमनायनन्तम् ।
प्रतिक्षणान्यान्य-विकार-सृष्टि-प्रमावत् तद् द्विविरुद्धभानम् ।। १ ।।
विरुद्धभावद्वयसंनिवेशात् संभाज्यते विश्वमिदं विमूलम् ।
आभ्वभ्यसंझे स्त इमे च मूले द्रष्टामु स्यं तु मतं तदस्यम् ॥२॥
यद् द्रप्ट तज्ज्ञानमिति प्रसिद्ध शाने प्रतीतो विषयस्तु कर्म ।
शानं प्रकाशोऽस्यविचालिभार स्तनान्यदन्यद् भादस्ति कर्म ॥३॥
दिग्देशफालेरमितं तु यत् तज्ज्ञानं हि तद् द्रष्ट तदाभु गिद्यात् ।
दिग्देशकालैः प्रमितं त्वसहत् तत्कर्म तद् रक्ष्यमिदं तदभ्यम् ॥ ४ ॥
आनन्दः-चेतना-सत्तेत्याभुरूपाणि ॥१॥
कर्म-रूप-नामेत्यभ्वरूपाणि ॥ २ ॥
२ आनन्द आदापय चेतनान्या सत्ता तृतीयेति तदानुरूपम् ।
यत्कर्म यद् पमयास्य नामेत्येत्प्रयं त्यभ्यमिति अवन्ति ॥ ५ ॥
आरतु ब्रह्म न चैदमभ्यं ब्रह्मति फैचित् प्रलपन्ति तन्न ।
प्रत्यक्षमभ्यं जगतः स्वरूपं ग्रीव तन्नाम यदस्ति किश्चित् ॥ ६ ॥
आनन्द-निरुक्तिः।
३ (१) पात्यन्यदेशं त्यजत् स्यदेशं पिजायते पिस्तु न हीयते तत् ।
यदक्षितं नष्ट यदेति सुस्थं तस्मात् तदानन्दपदं पदामः ॥ ७ ॥
(२) आत्मायमानन्द हास्ति देदे दूर स्थितं यस्तु विगाह्ते सः।
तष पश्येशन र पश्येमनो पहिः मति न हीयते ऽन्तः॥८॥

·. चेतना-निरुक्तिः। (३) आनन्द पव प्रथम स्वरूपं तच्चीयते यत् परितम्तदेति । स्वस्मिन् स्थितस्यास्ति गतिमिरेमा चेतना तगयनं हि तस्य ॥ ६ ॥ ४ (४) विजायते रूपमिदं यदस्मादहिगतादात्मन पर नागा । विज्ञायते ऽर्थः स इतील्यमाह रूप हि विज्ञानमिदं द्वितीयम् ।। १०॥ सत्ता-निरुक्तिः। ५ विज्ञानमेतद् भवति द्विखण्डं यद् द्रष्ट तस्मिश्च निभाति दृश्यम् । यद् द्रष्ट विज्ञानमदोऽथ तस्मिन् दृश्यं तु सतां प्रदामि नाम्ना ॥ ११ ॥ अभ्वत्रय-निरुक्तिः। ६ द्विधा विभक्तं च तदन दृश्यं विदेशाकालातिगतं च किञ्चित् । दिग्देशकालाश्रयमन्यदन्यत् तत्राविकारं स विकारमन्यत् ॥१२॥ सत्तेपमकरसं यदीक्षे यत्वीक्ष्यते भिगरसे तभ्यम् । यत्कर्म यनाम यदस्य रूपं तदभ्वमामुन्युपपत्तिमेति ॥ १३ ॥ अभ्धत्रयाभुत्रयाभ्यामकभाव्यम् । ७ यदाभु तद् द्रष्ट यदभ्यमेतद् दृश्यं तदेतत् सदसत् सदेर। यभाति तद्वास्ति यदस्ति तद्भात्येकोऽयमानन्द इदं जगत् ॥ १४ ॥ मत विभागः। इदं पुरा दर्शनमेक मासी मतत्रयं तत्र बभूव काले। (१) अभ्यादनित्यात् पृथगाभु नित्यं तवामस्मीति परे पपीदन् । (२)-नियं तदाभ्यस्ति च नित्यमय तत्रागु तद् ज्ञानरसं तथाहुः । अम्यं तु तत् कर्म चलं च केचित् माहुर्न चान्ये न दिनाऽन्यदस्ति ॥१६॥ (३)-सर्थ सदभ सकलं घनित्यं न चाभु किञ्चित् पृथगस्ति नित्यम् ।। सत्ता च विज्ञान मिदं ह्यनित्यं नानन्द आमात्यहमस्म्यनित्यम ॥ १७ ॥ इति व्यवीदस्तु परे तदेषां मियो विवादात् त्रिमतं प्रवृत्तम् । ततः परे संशपनादमाहुः परे तदुच्छेदपत्रांसि चाहुः ॥१८॥ ॥ इति मुलोपनिषत् (प्रथमं पर्व)।

·अथ कृष्णत्रिसत्योपनिषत् ॥
१ सच्चिदानन्दखण्डः।
१ अस्तिभातिरसास्त्रिसत्यम् ।
सत्ता चिदानन्द इति त्रिसत्यं, सत्तर विश्वं तु विदेव विश्वम् ।
विश्व तथाऽऽनन्द इतो न किञ्चित् परंत्रयं चैतदभिन्नरूपम् ॥ १॥
यदस्ति किश्चिद् यदि तत्परीक्षे पश्याम्यसंख्यानि भिन्नभायान् ।
रूढानिगूढान पुनरेपु वीक्षे सर्वावलम्मानिय तानिमासीत् ॥ २॥
भावेऽध्याभावेऽपि यदस्ति नास्तीत्येवं भत्त्यव्यभिचारतो धी।
यदस्ति यद्भाति रस स भाव्यस्तेषु सर्व प्रतितिठतीदम् ॥३॥
२ सत्ताप्रत्ययसम क्रियाभिः परीक्षा।
२ सचाप्यसचापि यदा किञ्चिग्निरुच्यते न व्यतिरिच्य सत्ताम् ।
अस्तीति सर्वन समास्ति बुद्धि. सत्ताखिलानां विमुराश्रयस्तत् ॥४॥
सद्याप्यसमापि यदन किञ्चिद्भवेन तत् प्रत्ययमन्तरेण ।
विज्ञायते तेन तदस्ति सर्व विभ्वाथयो शानमतोऽखिलानाम् ॥ ५ ॥
प्रीणन्ति पा यानि च विद्वियन्ति मियोऽन्वितस्तैरखिलार्थसिद्धिः ।
अन्योन्यमेतेपु सदोषका योपकारकत्वं सततान्वितेपु॥६॥
उद्रितमलमूनितं जलादुद्रित मम्मी पलमूनमग्नित ।
स्थितिं पृथिव्या गतिमेति यायुतो भरेविरुद्ध द्वियुते. समीक्रिया ॥७॥
समीक्रिया शान्तिरयं प्रसाद सर्व हि सर्येण समयमाप्तम् ।
अक्षुब्धकरं परिपूर्णशान्तं तमेवमानन्दमहं यदामि ॥ ८॥
३ शक्तिविकाशालम्वनैः परीक्षा।
३ आनन्द इत्थं परमात्र शालिनि तु योऽयं परमो विकासः ।
अस्यस्तिलोकव्यवहारहेतु सत्तापि साक्षादिव पश्चिदर्थः ॥ ६ ॥
अप्यत्र सत्तां विदुरर्थकारितां प्रियेर सत्तापि च शरय. क्रिया ।
पलं दिशक्तिलमेर ता मिया सत्ता तत संकलिता हि शतय. ॥१०॥
मूलं च तूलं द्विविधा हि शक्तयो मूलं यलं तूलमिमां क्रियां चिदु.।
क्रिया क्षणस्था च पिनाशिनी च सा तन्मूर मद्याप्यविनाशि विश्वगम् ॥ ११ ॥
शानं च शतिर्न तु सा क्रियास्मिका विकासरूपचन सार्थकारिणी।
तस्मान सत्ताऽपि तु सा पृधिमा सता तदन्ननिहिता न सा पृथक् ॥ १२ ॥

·सत्तापिता: संकलिता हि शक्त्यो यमाहिता यस्य भवन्ति लक्षणम् ।
आलम्बनं शान्तमनन्तमठयं तमाहुरानन्दमयं प्रतीयते ॥ १३॥
आनन्द पचास्यसिलोऽयमयों यमय पश्यामि यमग्रोमि।
तमेकमन्यायविधाभिरीक्षे तास्ता यिधाः शक्तिसमूहमपाः ॥ १४ ॥
४ कुर्व पतोपलधिभूमभिः परीक्षा ।
४ अर्थान् प्रफुन्ति पलानि सत्ता, येऽर्धा, प्रकाशा इह सोपलब्धिः ।
भूमा रस पूर्णमिदं समस्तं यत: स आनन्द इति प्रतीमः ॥ १५ ॥
५ सत्यत्रयान्योन्याविनाभावः।
५ विषेत्र पर्याप्तमिदं समनं नातश्चतुर्थे क्मिपोह लोके ।
प्रत्यर्थमेपामपृथकत्वमीक्ष्ये नेक विनाऽन्येन कदापि सिद्ध्येत् ॥ १६ ॥
अस्तीति तद्वत्यथ चेत्यतोऽस्ति यो विद्यते वेत्ति च यं रस: स.।
अर्थः प्रियो नोस्ति सदार्थलिप्सा झानं प्रियं नोस्ति सदा युमुन्सा ॥ १७ ॥
योध्यं सुखं वस्तु सदस्ति योन्यं धोभ्यं च योधादपृथक प्रयुद्धम् ।
ज्ञानं सुखं चास्ति हि यस्तु सत्तत् तस्मात् पृथड नातितरामिमानि ॥ १८ ॥
६ सामान्य-विशेपौ।
६ ज्ञानं द्विधास्तीति च नास्ति चेति ताभ्यां पृथक्त्वन्याहारसिद्धिः॥
यानन नास्तीत्यरयाति तासन्न व्यक्तिा नो पृथगस्तिताधी ॥ १६ ॥
अत्यन्तसूक्ष्मा पृथगस्तिताधीविशेष उक्त, क्रमशस्तु सा धीः ।
प्रपद्धते व्यक्तिबहुत्वतस्तां जाति च सामान्यमिदं वदन्ति ॥ २० ॥
सामान्यभिन्ना परमा विशेषा सामान्यमन्न्यं त्वयिशेपमेकम् ॥
मध्यास्तु सामान्यविशेषरूपा. सर्वाश्च ता प्रत्ययरूपसत्ता ॥ २० ॥
या धात्र सामान्यविशेषरत्ता सत्तातिरिक्तानतिरिकभूता।
विभातिविज्ञानमिदं समन्तादालेशमापूर्णमनु प्रविष्टम् ॥ २२ ॥
आनन्दनामानमतीय गई सत्ता यथालम्बत एवमेतत् ॥
शानं च सामान्यविशेषरूपं प्रलम्बते तं सदसद्विवेकात् ॥ २३ ॥
इत्यं न जानामि कियानिहांश. सत्ता कियज्ञानमयो कियान्वा ।
आनन्द पकं तु विमूढभेदं प्रत्येमि तत्सश्चिदियं स मोदः ॥२४॥
७ त्रयाणामयुतसिद्धिः।
भात्यास्तिरचं खलु भातिरस्या ताभ्यां रसस्ते च रसेन सिद्धे।
तेषां न पूर्वत्यपरत्वसिद्धिर्गत्यां यथा योगदिमागसंस्था. ॥२५॥

·..
सैवोपलब्धियदिहास्ति, यद्वोपलभ्यते यत् तदिहास्ति सत्ता॥
यद्भाति सिद्धाऽस्तिस्थास्ति सिद्धा भाती रसस्तूभयसिद्ध एपः ॥२६॥
न भातिपूर्वास्तिस्यास्तिपूर्वा न भातिराभ्यां न विनाकृतो वा॥
रसोऽपि शक्येत मतं तदेकमव्याकृतं व्याक्रियते त्रिधा यत् ॥ २७ ॥
८त्रयाणा मैकात्म्यम्।
१ स्वस्मिन्न जानाति यदर्थसत्तामज्ञानतो दुःखमुदेति तहि ॥
तद्वैपरीत्यादिह वेत्ति यावत् तावत् सुखी तत्सुखमर्थयोधः ॥२८॥
प्रत्येति शून्यां तु यदात्मशक्तिं दुःखं तु दारिद्रयमिदं तदाह ॥
अशुन्यता ज्ञानमिहात्मशक्तः सुखाय तस्मात् सुखमर्थसत्ता ॥ २६ ॥
समुचिताः शक्तय एव सत्ता सा शायमानाहि सुखाय यस्मात् ॥
त एव तस्मात् भय एप आत्मा जगच तस्मात् त्रयमेतदस्ति ॥ ३० ॥
शानं पृथग् ज्ञानकुलात् तयोर्वा सत्ता तृथक् पश्यति यावदित्थम् ॥
तावनगद यत्र तु सञ्चितोः स्यादेकन्यमानन्दगतं स आत्मा ॥ ३ ॥
सत्तां विदनात्मनि याति हर्प तत्रास्तितासंविदि सोपि ह।
एकत्वमागत्य भवत्यपीता रूपत्रयी सा जगतोऽयमात्मा ॥ ३२ ॥
द्विधाऽयमानन्द इहास्ति पाप्मा प्रसङ्गतो या परमास्ति शान्तिः ।
स एव मुख्योऽथ रसप्रवेशान्मृत्यायुदेति क्षणिकः प्रसादः ॥ ३३ ॥
आनन्द एवामृतमस्ति यस्मात् संसृज्य तस्माद् रसमेप मृत्युः।
यावन्तमात्मानमुपैति तावानानन्द आत्मा विभवेपु तेषु ॥ ३४ ॥
शरीरमादौ वनिता तनूजः क्षेत्रं हिरण्यं पशवो गृहाणि ।
अन्नानि दासा महिमात्मनोऽयं यत्रैप आत्मा विभवेद् विजानन् ॥ ३५ ॥
यावद् विजानाति ममेदमेवं वित्तं स तावानहमस्मि चेति ।
सा तावती तृप्तिरमुप्य तस्माद् विज्ञानमानन्द इति प्रसिद्धिः ॥ ३६॥
विज्ञानमानन्दमितीप्यते या विज्ञानमानन्द इतीप्यतेवा।
न संशयोऽत्र क्रियतामयं यत् क्षरोक्षरे चापि परं निगूढम् ॥ ३७॥
विज्ञानमानन्दमितीप्यतेऽवरं विज्ञानमानन्द इतीप्यते परम् ।
ज्योतिस्तु विज्ञानमिदं पर ध्रुवं रसेन भूतान विभिद्यते फचित् ॥ ३८ ॥
९ दुःखानुभव-हेतुः।
५ यतः स आत्मा विभपन्यमोमिह जास्त्रीपशुमेदिनीमिः ।
संपते तेन महानयं यत् स्यं चमवं तन्महिमा च संपत् ॥ ३६॥
यतो ममत्यं ममते तदेषु तेनात्मनोऽहंकृतिरेषु दृष्टा ।
तेषां तदेकस्य च हानितोऽयमात्माऽल्पय माति तदस्य दुःखम् ॥ ४० ॥
तस्मात् तदेककलाविनाशकामेण याश्स् प्रामते विनाशः ।
आत्मातिमायाति सतान्तरेणोदरे विभूत्याः स्वमहिम्न तारत् ॥ ४ ॥

·सातिः परा या मृतिरस्य जन्तालतोऽन्यथाऽऽनन्दफलासमृद्धिः।
मृत्युनं चत् तहिं मताऽस्य सत्ता सत्तय माऽ ऽनन्द इतीप्यते तत् ॥ ४२ ॥
१० एकत्वे भिन्नप्रतिपत्तिहेतुः ।
३ आनन्दयिशानरसप्रतिष्ठास्येकत्वमिन्यं यदुदाहरन्ति ।
तयाविनामारयशेन पोध्यं न चान्यदन्येन विना कृतं स्यात् ॥ ४ ॥
ज्योतिः प्रतिष्ठा विवृतिश्च भिन्नाः सवयं न यस्तु न यिचिन्तितुं था।
कि स्यादनातं कथमप्रतिष्ठं मायान भायाधृतं न च स्यात् ॥ ४ ॥
४ एफैन सत्ता प्रथते यंदयां तस्मात् अयं तत् पुनरेकमिष्टम् ।।
विज्ञानमेषां त्रिविधं पृथक् स्यात् तस्मात् त्रिधा व्याक्रियते तदकम् ॥४॥
सत्ता प्रभित्रा प्रतिपत्तिभेदतः सत्ता प्रभेदादपि धीः प्रभिद्यते ।
रसस्तु मिद्येत तयोः प्रमेदतस्तथा च सामान्यविशेफ्संभवः ॥ ४६॥
रसे प्रतिष्ठाशत! पृथक्त्यं कचित्तु विज्ञानवशात् पृथक्त्यम् ॥
कचित्पुन: स्याटुभयोः प्रयकन्या रसे पृथक्त्यं तदिदं निरुह्यम् ॥ १७ ॥
उष्णोपयालोरतन्तुतूल मृविज्ञानभेदेपि न सत्तया पृथक् ॥
सत्तास्वनन्तास्यपि गौरितीप्यते यदेकमेतत् प्रतिपत्त्यपेक्षयो॥ ॥
११ सत्ताचेतनानन्दानां भेदाभेदसिद्धान्तः ।
५ तेनात्र धर्मा अमृता इमे प्रयो भिन्ना अभिनाश्च परस्पराश्रयाः॥
रूपं यदेकं परमुच्यतेऽमृतं तत्रैप मृत्युबहुधैत्य नृत्यति ॥ ४ ॥
१२-त्रयाणां वैरूप्यम्।
यद्यध्यमोपामिदमित्यमैफ्यं प्रतीयते किन्तु तथापि तानि ।।
भिन्नानि रूपाणि यतः स्वरूपं तेषणं पृथक्त्वेन मियो विभाति ॥५॥
भायव सिद्धानि यहूमि विझो दिक्कालसंस्यानु विधानि नास्या ॥
अस्त्यैव सिद्धानि बहुनि लोके न भाति मिनाएग्धिानि यानि ॥ १ ॥
यत्रास्तिरनापि रसोऽथ भाति र्यत्रास्ति तत्रापि रसोस्ति तस्मात् ॥
ताभ्यां तृतीयोस्ति रस: पृथग्यन्न सर्वयैषां तत ऐक्यमाहुः ॥ २ ॥
तथापि यक्यमिवारफुटानामुमुग्ध रूपत्वरशादमीपाम् ॥
आमा स उक्तोऽथ परिरफुटत्वे तान्येव सर्याणि जगन्ति सन्ति ॥ ५३॥
१३-सच्चिदानन्दस्यात्मत्वजगत्वे।
सनभ्य पिण्डोऽस्य करप्रसारः साहस्र आनन्द उतष एवं ॥
अन्यात्मघाते न विर्तमानश्चिदित्यमेतनिवृदेव सर्वम् ॥ ५४॥

·अचिर्वदामा, परितोऽस्य रश्मिस्वानन्द आहन्यत एप यस्मिन् ॥ तत परावर्तितदीधितिश्चित् तत्सद् यदाहन्ति स चान्य आत्मा ॥ ५५ ॥ आनन्द उक्तोऽशुरयं प्रसारणा पहि सतोऽर्थाधिनुते स आत्मनि ॥ तस्मात्परावर्तितएप चिगरेत् सन्तन्य आत्मासिलशक्तिसंचय ॥५॥ आनन्द आत्मा, परितोऽशपश्चिश्चिदेव संस्पृश्य परं तथावत् ॥ रूपं दधातीति सदाहुरेतत् तदाहुरन्तर्जगदात्मनोऽस्य ॥ ५७ ॥ इत्थ मतानि त्रिविधानि सन्तु धापि तादात्म्यवशादमीपाम् ॥ भेदोऽप्यभेदोपि न वाध्यतेऽर्थ क्लुप्ता ह्यखण्डात्मनि सन्ति खण्डा ॥५॥ एकेक इत्थं निवृदेय आत्मा सोऽणुर्महत्स्य स पुनर्महत्स्थ ॥ आमाऽऽरमनीत्येवमशेष एपोस्यात्मैव नान्यजगदस्ति किञ्चित् ।। ५६ || आन दधिज्ञान युगं सतोऽस्यात्मनोऽन्तरईन विना तत सन् ॥ अथास्य साहस्रमता समस्ता अङ्गानि याह्यानि भवन्ति सन्त ॥६॥ आमा द्विधाऽङ्गोपहितोस्ति योऽङ्गी योऽझी च सर्वाङ्गविशिष्ट रूप ॥ इत्थं द्विधा लौकिकहष्टि भेदाद्वियं स आत्मे तदात्मजं वा॥ ६१॥ स सच्चिदानन्दमयोऽयमात्मा तत्सच्चिदानन्दमयं जगद्वा ।। आत्मैव विश्वं जगदेव पात्मा नानात्मभेदा अथवेक आत्मा ॥६२ ॥ १४-कर्मणः सत्तायामन्तर्भावः। सत्ता पृथक्त्येन पृथक स चोधो वोधस्तथानन्दपृथक्त्वहेतु ॥ पूर्णा तु सत्ता यदि चैकरूपाऽस्त्यानन्दपूर्ण सहि वोध पूर्ण ॥६३ ॥ क्षोभामकं कर्म ततो विशेपा एक त्वनेक प्रतिभाति तेभ्य ॥ फर्माणि यत्रैतदकर्म चारमा स्येनापिशिष्टस्तत एप पूर्ण ॥१४॥ यलं यदुन्मुग्धमिहकरूपं मूलं तदात्मा तत एच सर्वम् ॥ जगद्वभूव क्रमशस्त्रयाणां तपां पृथक् स्फोटनकर्मणैर ॥ ६५ यत्कर्मरूपं तु चिदुधतुर्थ घलानि तूलानि तु शक्तयस्ता ॥ समुचिता शक्य एव सत्ता तस्मान्न तत्कर्म पृथक् पदार्थ ॥६६॥ एफंयदानन्दमयं स्वरूपं नानोति या प्रतिभाति तत्र ॥ अन्तर्यपदफरी तु शक्तिविशेषमाकारमिहादधाति ॥६७ ॥ १५---आनन्दविज्ञानसत्तानां कृष्णशुक्ल विध्यम्। विज्ञानमानन्द इयं च सत्ता प्रत्येकमेतद् द्विविध निरुतम् ॥ पश्यन्ति लोका यदिदं तु शुद्ध निण्यं न पश्यन्ति तदस्ति कृष्णम् ॥६॥ आनन्द एप द्विविधोस्ति तापच्कान्त समृद्धश्य, रसोय एक । शान्त स, यो मिनरसो विभिन्नर) एतामा स मित समृद्ध ॥६६॥ "निण्यमिति वैदियभाषाशन्दोऽन्तहितार्थ ॥

·) . स्यानिर्विकल्पं स विकल्पमिधं धिय विज्ञानमिदं यदथः । आकारितं तत् सविकल्पमाहुः स्याग्नियिंकल्पं विषयागृहीतम् ॥ ७० ॥ सत्ता तु मामान्यमियं द्विधा स्याद् या निर्विशेषा सयिशेपका या। प्रत्यर्थ मिन्ना सायोपका स्यात् सामान्यमन्यं स्विह निर्विशेषम् ॥ ७ ॥ मवृद्ध मेते सविकल्पमेते पश्यन्ति लोका: सविशेषमेते । वान्येय रूपाण्यभिमान्य, लोकासीतानि नाम्न्यानि विमर्शयन्ति ॥ २॥ विज्ञास्तु लोकामिमतानि तानि यन्ति तात्कालिकयोगजानि । कारिफत्याच विनश्वरत्यानामस्वरूपाणि भवन्ति तानि ॥७३॥ रसस्य किश्चिद्विपयावगाहिज्ञानस्य योगो ध्रियतेऽन यावत् । तारत् स आनन्द उदेति, पश्चाद् योगे विनष्टे स विनाशमेति ॥ ४॥ दादि दृश्येन समेत्य सद्यो दृश्याति यान्यनुज्यमानाम् । तदस्ति विज्ञानमयो वियुक्त दृश्येपि सांस्कारिक मस्ति मानम् ॥ ७ ॥ सत्तापि सामान्यमनेकशक्तिप्रपञ्चरूपं यदुनिष्टमेकम् । योगं बहूनामनपेक्ष्य नूनं नोदेति सामान्यमिति प्रपद्ये ॥ ७ ॥ यं कामिनी काञ्चनमाप्यलोका आनन्दमत्रानु भान्ति सोऽयम् । आनन्दमानानुभवोस्ति, न त्यानन्दोस्ति, सोऽन्योऽनुभवात् पदार्थः ॥ ७७ ॥ विज्ञानमेत विषयानुरक्त विज्ञायते नो विषयातिरितम् । स्वरूपतो शानमिदं न वीक्षे ज्ञाने गृहीतान् विषयान् समीक्षा अस्तीति बुद्धिनतु बुद्धिरस्तिः सत्ताश्रयोऽर्थो न स एष सत्ता। तस्मादिमे केवलतर्कगम्यास्त्रयोऽपि लोकातिगता. पदार्थाः ॥ ७६ ॥ पश्यन्ति लोका इतरे यथार्थानुपेक्षयन्ते तु मनस्थिनस्तान् । यथा तु पक्ष्यन्ति मनीषिणोऽर्थीस्ले प्रास्तानां न दृशं गताः स्युः ॥ ६ ॥ १६ भूमाणिमानौ। अणोरणीयान् महतो महीयानामास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तदामरूपाण्यनु चार्यमर्थभूनाप्यणिन्नापि च पृत्तिभाग. ॥११॥ सन्तीह भौमास्तदिहास्ति भूमिय तैजसाः सन्ति तदस्ति तेजः॥ भूम्यस्ति तेजोस्ति तदस्ति भूतं भूतानि देवाश्च जगत् तदस्ति ॥ ३२ ॥ जगन्ति सन्ताह यह नि भिन्नान्येकोयमात्मा स परात्परोऽस्ति । सैकेय सत्ता स तथैक आत्मा तरमोदभिन्नं द्वयमेतदाहुः ॥१३॥ सामान्यमेकं घहुभिर्विशेषैः प्रतीयते तत् क्रमादितं स्यात् ।। अन्त्यं तु सामान्यमयमि सत्ता तयानमेवं विभु सो ऽयमामा ॥४॥ आनन्द पवास्ति यलस्य योनिरानन्दत. फर्म तु चेष्टितं यन् ।। यावद्भय यापदिहास्ति शोकस्तापलं नश्यति नूनमस्मिन् ॥ १४ ॥ दुःखप्रतीतः परमा तु फाष्ठा मृत्युस्ततो जीवनमस्ति सौख्यम् ॥ सानन्दमात्रा मिकीरपक्ष्यादिवेधते शचि मनु प्रवृधाम् ॥ १६ ॥ + ·, - नृभ्यो नृपाणां नृपतः स्वराजां तेभ्योपि विद्वत्तमयोगिनां च ॥ तेभ्यः सुराणां क्रमश: प्रवृद्धायाऽनन्दसत्ता परमेश्वरः सः ॥ ७ ॥ भूमाऽणिमा स्यादणिमा च भूमा पृथमलोऽयं पलमस्ति यस्मिन् ॥ स एक एवात्यणिमा स भूमा रसः स आनन्द इति प्रतीयात् ॥८॥ १७-आनन्दस्योत्पत्तिस्थितिहेतुत्वम्। स्त्रीपुंसयोर्यत्र न हर्पसंभवस्तदान गर्भस्थितिरिष्यते क्वचित् ॥ गर्भव्युतिः स्थाच विवादसंवादानन्दतः सर्वमिदं प्रजायते ॥६॥ न जीवने यस्य तु हर्पसंभपश्चिरं न जोयेत् स इहार्तिसंप्लुतः ॥ प्रतिक्षणं जीवति हर्षमात्रया स सर्वतोऽन्नादिह तृप्तिमभुते ॥१०॥ यदोपधीवरि यदमिवायु याचं पलं ज्ञानमिहानमत्ति।। स सर्वतस्तृप्तिमुपेत्य शश्वद्धर्य स गृह्णाति स हर्ष आत्मा ॥ ११ ॥ एतेषु वा सतविधेयु भोग्येष्वनेषु नानन्दरसो यदि स्यात् ।। आनन्द आत्मा विभवेन तेषु महांश्च न स्याम च तृसिमेयात् ॥१२॥ प्राण्यादिहान्यादपि कः क्षणं वा नानन्दमाकाशमिदं यदि स्यात् ।। शृणोति यत् पश्यति वेत्ति यद्वा धृति तदाप्नोति सुखं तदिएम् ॥ १३ ॥ आहारतो घाथ विहारतो वा सा निवृतिर्यत्र रमेत लोके ।। सर्वत्र लोके रमते हि लोकस्तस्मात् स आनन्द इहास्ति भूमा ।। ६४ ॥ १८-आनन्दविज्ञानसत्तानां समष्टेरव्याकृतरूपत्वम् । आनन्द इत्थं परमोऽथ सत्ता परा, परं ज्ञानमिति त्रयाणाम् ॥ यत्रैक्यमायाति न तब सत्ताज्ञानं स आनन्द इति प्रभेदः ।। ६५ ॥ शानानि यायन्ति सुखानि यावत्येवं नु यावत्य इहार्थसत्ताः ।। एषां समटिळू वमस्ति काचित् स एष आत्माऽत्र न तद्विभेदः ॥ ६६ ॥ इतिप्रथमः सचिदानन्दखण्डः संपूर्णः ॥ " . 1 " :

·* 1 अथ जीवेश्वरखण्ड प्रारभ्यते १-ईश्वराणां जीवत्वम् ॥ इयं त्रयाणामचिनारतत्वात् सत्ताचिदानन्दमयो य आत्मा ॥ स एक एप विविधोऽयमासोनीयोऽयमन्यः परमेश्वरोऽन्यः ॥१७॥ विश्व यदेतत् प्रतिभात्यनन्तं स एक आत्मा परमेश्वरोऽस्ति । अन्तर्मनन्ति प्रमितालसंस्थास्तमात्मभेदा नितरामसंख्या ॥ Eent जीवा हिते तेषु भवन्ति जीवास्तनापि जीना यहयो निविष्टाः ॥ जीचे समानान्तमिदं शरीरं हो फैकजीवस्य तयेश्वरस्य ॥ 1 ॥ सूक्ष्मातिसूक्ष्म ऋमिमि. शरीरं व्या नराणां पशुपक्षिणां च ॥ पृथ्वी जलं तेज इदस घायु व्योमापि जीवे. परितः परीतम् ॥ १० ॥ व्योमादिमिस्तरमितेध लीय प्रमाण्डमेतत्परितः परीतम् । हिरण्यगर्म. स हि जीव आधस्तथाविधा. सन्ति परेप्यनन्ताः । १०१ ॥ हिरण्यगर्म प्रथमं तुजी केचिद्वदन्तीभ्यामोश्वराः स्युः। ॥ उपासकानां समये प्रसिद्धा अपेक्षितास्ते परमेश्वरस्था ॥ १०२॥ बहुत्वतो. अमितत्वहतोर्जन्मरणाशक्रममत्यहेतो। अन्यात्मगर्भाभिनिवेशहेतोस्त ईश्वराः सन्ति तु जीयतुल्याः ॥ १०३ ॥ य एक आग्मा परमेश्वरोऽन्य स नान्यगर्भाशयसंनिविष्टः । न जन्मनाशी न च तस्य सीमा जहाति न प्राणमतो मजीर. ॥ १०४॥ तत्रास्ति सत्ताऽखिलविश्वसंता ज्ञानं 'तु थारविपकनिम् । रसस्तु पूर्ण जगदस्ति भातं परं न तस्मादखिलात्मनोऽस्ति ॥ १०५:: २ ज्ञानक्रियार्थप्रपञ्चः। तंत्रेह तात् परमेश्वरे स्थिता या. शक्योऽशेषविधा धनात्मना। विधा निभक्ता. प्रभवन्ति ता इमा ज्ञानक्रियार्थोझरनमयोजिका ॥ १० ॥ किश्चिदलं चेतनयाऽनुसंहितं झानेऽक्रिये वर्तयति क्रियां तत । मानोदया. स्याद्विपयाचगानात् सा शानशक्ति प्रथिता प्रकालिका ॥ १० ॥ किञ्चदलं तु क्षणभङ्गुरां क्रियां गत्यादिरूपां जनयविनश्यति । प्रत्यर्थवेटा यत उद्भवन्ति सा मता क्रियाशक्तिरियं प्रवर्तिका ॥ १० ॥ कश्चिदलं प्राप्य रसं तमेकवत् स्थिति सुविच्छिद्य करोत्यनकरत् । ततोऽर्थयष्टिर्भयतीह कृत्स्नशस्तामर्थशक्ति पिदुरर्थसर्जिकाम् ॥ १० ॥ ता एघ पाकमाणमनांसि चक्षते प्राणात् प्रिया, मानमिदं मनोमयम् । यागशक्ति पति प्रकाशनं चेष्टा च वस्तुस्थितिभिरन्यहम् ॥ ११० ॥ साचार्यशत्तित्रिविधा प्रसिद्धा निक्षेपकामाचरणप्रभेदात् ॥ विज्ञानत: काम उहत्यशान्तानन्दं स विक्षेप्य करोत्यशान्तम् ॥ १११ ।। 1 17 ·. . है शान्ते रसे यावति काचिदिच्छा विक्षेतावति रूपमेति ।। विक्षेपसीमावरणं हि यस्तु स्वरूपमुभ यतीति मन्ये ।। ११२ ।। विक्षिप्यमाणो हि रसः प्रशान्ता रसाद्विभेदेन विभाति सद्यः ।। यापान रसः सोऽस्ति ततः परस्तात्समन्ततो नास्ति तथा ऽऽवृतिः सा ॥१९॥ इत्थं विभिन्मावरणप्रभावतो विभिन्नवस्तूनि विभान्ति सर्वतः । छन्दांसि तान्याकृतयश्च ता इमाः स्युर्जातयो व्यक्तय आसु चान्तराः ॥ ११४ ॥ पतैर्विशेषः शतया विभिन्नया धिया परिच्छिद्य परिग्रहादयम् । रसः स एको बहुधा प्रतीयते तां सृष्टिमाहुः पृथगस्तिताधियम् ॥ ११५ ॥ न वस्तुतः काचन सृष्टिरिप्यते रसस्य नैकस्य हि भेदसंभवः ॥ विज्ञानमात्रं तु विभिन्नकामजाद्विक्षेपतो भिन्नतया पृथकत्वकृत् ॥ ११६ ।। .. एकं जलं छन्दसि भेदतो यथा सरित्सरः सागरनिझरादिभिः । उल्लोलवीचीम्रमिफेनवुद्दादिमिश्च रूपैः प्रतिपद्यते पृथक् ॥ ११७ ॥ तथा स एको रस एव सर्वतः पूर्णः प्रशान्तोऽखिलशतिरूपया। अस्त्या विभातीति विभिन्नशक्तिभिर्विभिनवुद्धधा पहुधावसीयते ॥ ११ ॥ इत्थं विभिन्नं प्रतिपन्नमस्य यद्र पं हि तद्विश्वमिदं प्रसिद्ध्यति । अपोद्य भेदं यदि सर्वमेकवठ्ठीक्षेस आत्मा परमेश्वरो मतः ॥ ११६ ।। ३ क्षोमेऽपि रसस्य शान्त्यभङ्गः । विक्षेपकामावरणप्रभावादात्यान्तकक्षोभ इहास्तु शश्वत् । रसः स्वतस्वेप परः प्रशान्तः क्षुभ्यन्त्य एता इह शकयः स्युः ॥ १२० ॥ पूर्णोऽयमाकाश इहास्ति वायुग्रामः परिक्षुब्धतरः समन्तात् । क्षुभ्यासु वायुष्यति नैव जातु क्षुभ्यत्यमुप्यास्ति न शान्तिभङ्गः ॥ १२१ ॥ प्रत्येकांवक्षुब्धमरुत्सु गूढं व्योमास्ति न व्योग्नि तु जातु कम्पः। क्षुब्धासु शक्तिप्वभितो रसोऽयं रसे तु न क्षोभ इति स्म केचित् ॥ १२२ ॥ या चोन्नतिर्या च नती रसौ तौ याऽवस्थितिर्या च गती रसौ तौ । यदस्ति यन्नास्ति तथा रसौ तौ क्षोभेपि किञ्चिन्न रसात् पृथक् स्यात् ॥ १२३ ॥ दिग्देशकालावयवा रसोऽयं विशेषसामान्यविधा रसोऽयम् । भिदा पथकत्वाकृतयो रसोऽयं क्षोभेऽपि किञ्चिन्न रसात् पृथक् स्यात् ॥१२४॥ ज्ञानेन तस्मिन् प्रभवन्तु भेदा ज्ञानं रस सर्वविधा रसः सं.। रसो रसत्यान्न यदि च्यवेत क्षोभेऽपि किञ्चिन्न रसात् पृथक् स्यात् ।। १२५ ।। ज्ञानक्रियालम्पनमन्यदाभ्यां ज्ञानक्रियाभ्यां स रसो रसात्तु । ज्ञाननिये अव्यतिरिकरूपे क्षोभेपि किञ्चिन्न रसात् पृथक स्यात् ॥ १२६ ॥ ज्ञानक्रियाभूः प्ररती रसोऽयं ज्ञानक्रियाभ्यां विस्ती रसोऽयम् । झानक्रिये ते च यतो रसोऽयं क्षोभेऽपिं किञ्चिन्न रसात् पृथक स्यात् ॥ १२७ ।। तदित्यमालम्बनपत् प्रतीतो रसः स आनन्द इति प्रसिद्धः । सत्तेत्र विज्ञानमिव प्रतीतः स एक पय त्रिविधो रसः स्यात् ॥ १२८ ।। प ·- पथाल्पसार: प्रालाक्रमेण प्रपीध्यते ताहादिहाल्पचेताः ॥ विपद्धविज्ञानमाय सधो धैर्यध्युनः स्यान तथा रिपश्चिन् ॥ २८३ ।। सप्तस्वपि व्याहृतिपुमसम्मानसममेदार घहयो विशेषगः ॥ कांश्चियिधन्तिं च केचिदेषां मेद्यन्ति केपीति पृथक प्रविद्यात् ॥ २४॥ ८ आत्मनि कामासक्तया दुःखोपपत्तिः। आमाधयं काममयोस्ति यम्मानियते स्वत्वममुष्य कामात् ।। आमांशकामन्यपघातहेतोरामा विहन्येत तदस्य दुःसम् ॥ १५ ॥ अथाहुरेतन्मतमस्ति रिक्तं याकामहान्याह तदात्महानिम्। आत्मा हि गृह्णाति जहाति कामं कुतो यिहीयेत स फामहान्या ॥१८॥ अत्रोच्यते कामसमर्पितः स्यादासक्तधनासक्तिवशाद घायम् । कामयसकस्य सकाम आत्मा कामानुगः काममयस्वरूपः ॥ १७ ॥ कामात्मनः काममयस्य चारमा कामेषु तेपेय विभक्त आस्ते। कामोऽस्य यायानुपइन्यतेऽयं तास्तदात्माऽप्युपहन्यतेऽस्य ॥ १८ ॥ अथापि,या तस्य विभूतिरस्मिन् कामोऽस्ति कामे विहते हता सा। आत्मोदरोभूदिदमन्तरं यत् कामस्य हान्या तदति दु.सम् ॥ १८६ ।। अप्राप्तकामं यदि कामयेत तत्रापि कामावपनार्थमात्मा। संवद्धते तत्र न यारदेति कामं सतावत् समुपैति दुःखम् ॥ १६० ॥ ९ दुःखस्य भयपूर्वकत्वनियमः। भयं न दुःखेन भयेन दु.खं समन्वितं रूपमुदेति तस्मात् । दुःखं न चेन्नास्ति भयं मयं या न चेन्न दुःख समुदेति तत्र ॥ ११ ॥ अथाहुरेतन्मतमस्ति रिक्त दुःखेन चोदेति भयं विनेति । आकस्मिकाघातवशात् स्वहानी मृतौ च दुखं क्रमते न भीतिः ॥ १२ ॥ अत्रोच्यते नास्ति भयाइते तसं न कम्पेन विनायसादः। स्थादात्मनोऽयास्ति न कामहानी चेदात्मकम्पो न तदास्ति दुःखम् ॥ १६३ ॥ कित्त्यात्मन. सप्तपरिग्रहस्थ कम्पे भयस्यानुभयो धियास्ति । प्रकम्पिते त्वात्मनि न प्रसादो द्रष्टु स्ततो नानुभयो भयस्य ॥ १६ ॥ तत्कालमृत्यौ तु भयं क्षणेन स्थान सप्तस्वपि सlमाणम्। गृहात नान्यन्तिकवेगहतोर्न गृहाते दु.खमपीह तद्वत् ॥ १५ ॥ अथास्तु या दु.खमिदं समस्तं भयस्यरूपं पृथगात्मकया। यथा तथा वास्तु तथापि कामासक्त यान्मनो दु खमिदं मयं च ॥ १६ ॥ १० प्रज्ञाशरीरोपष्टम्भभेदाद् दुःखद विध्यम् । हुधा च तहखमिह प्रवतते प्रशामुपगम्य शरीरमेति या। भूतान्युपक्रम्य धियं समेतिया जैव तत्रास्ति मयं न दृश्यते ॥ १७ ॥ F

·११ अनासक्तौ स्थितप्रज्ञता।
कामेष्वनासक्तिमितो य आत्मा न कामयातादयमेति घातम् ।
नायं विचाल्येत विचालहतोरभावतः संस्थितधीरिहोक्तिः ॥ १८ ॥
आत्मा स्थिरो यस्य न तस्य दुःखं स्थिरो विचालीति विरुद्धमेतत् ।
ततः स्थितप्रज्ञा इह स्ववित्तादिकामहान्यापि न दुःखमेति ॥ १६ ॥
१२ अज्ञानमूलासक्तिः, ज्ञानमूलाऽनासक्तिः।
आसक्तिरज्ञानवशात्तु तस्मिन् प्रवर्तते ज्ञानवशात् वसक्तिः ।
अज्ञानमेवास्ति भयस्य हेतुर्विज्ञानमेव त्यभयं वदामः ॥ २० ॥
कामानुरक्तो हि बलाधिकं यत् पश्यायकस्मादगृहीतपूर्वम् ।
बिभेति तस्माकितोऽपसर्पत्यसौ पुनः शान्तिमुपैति युवा ॥ २०१॥
अन्तः प्रवेशे नियमं न वेत्ति यो विभेति धीमान् प्रविशनपालये।
अशातदेशे प्रविशन् विभेत्यसा दुर्गेऽपि निःशङ्कमुपैति शिक्षितः ।। २०२ ।।
भयं ततोऽज्ञानवशात् प्रजायते भयस्य मात्रा तदवोधमात्रयां। ,
प्रशान्तिमात्रापि च बोचमात्रया सर्वत्र दृश्येत विवेकशालिनाम् ॥ २०३ ॥
प्रज्ञा भयेऽस्मिन् विचलत्यवश्यं शान्ती पुनः सा स्थिरतामुपेति ।
प्रशा यदुत्सीदति चात्मन. सा भयस्य काष्ठा म्रियते तदासौ ॥ २०४ ॥
१३ भयस्य मरणान्ता अष्टौ भेदाः।
यदा हाधिप्रशमुदेति कम्पनं तस्या विभूतिर्विषयेभ्य उत्कमेत् ।
नाभी प्रकम्पात्तमसा प्रसङ्गतः स्युः प्राणवागादिपु विक्रियाः क्रमात् ॥ २० ॥
प्राणः सकम्पो भवतीति दुर्वलोऽप्यसो भयोद्भूतबलात् पलायते ।
पाग पा सकम्पा भरतीति विभ्यतो मुखादकस्माद् भययागुदीयते ॥ २०६॥
घायुः सकम्पो भवतीति कम्पनं गात्रेऽधिकं श्यास उदेति भूयसा।
तेजः सकम्प भरतीति शोपणं मुखेऽनुतप्तभ्यसनोप्णवर्मणाः ॥ २०७॥
जलं सकम्पं भवतीति विग्रहः प्रस्खेदपूर्णः सहसाभिजायते ।
मृद्वा सकम्पा भरतोति गौरपात् स्तब्धायगुत्सनातिश्च मूर्छितः ॥ २० ॥
इत्यं चिरायान भयोयसपणे चिरं विकारक्रमतोऽति दुर्यला।
निर्मूलमुत्सनतरा यदात्मनः प्रशामत् ता चिरानियेत सः ॥ २० ॥
मसाल्पमाशल्पाला लथास्य चेदोभासते तत्र चिदलावत् ततः।
प्रशाल्पमामा विधूतप्रतिष्टिता विचाल्यते ज्ञानग्लप्रणोदिता ॥ २१० ॥
विवाल्यमाने जलपन भाति चेत् प्रशे चिदात्मा मरणं तदुच्यते ।।
प्रशां नितान्तश्चलान्तरामनु स्युनों चिदाभास रिभूतयस्तदा ॥ २११॥
अमानतोऽल्पे तु भये प्रतिते प्रमानकम्पादियन्ति विक्रियाः ॥
सामान्य विज्ञानमिद प्रतिष्टिता तेने वाले विकृता प्रसीदति ॥ २२॥

·१४ भयमज्ञानमूलकं ज्ञानमूलकं वेति विचारः। अधाहुरेतन्मतमस्ति रितं मय पदझानरतं पदन्ति । पक्ष्यामि तु शानहतं मयं स्यादयानतो निर्मयतामुपेयात् ॥ २१३ ॥ योऽत्र यक्षो यसतीति जानन विभेति भूयो घटमागतस्तम् ।। अजानता निर्णयमन्न रात्री सुस्थीयते नापि दिवान भीतिः ॥ २१४ ॥ राशो गृहे सर्वजन:प्रवेश नाईत्ययो साहसिकः भविश्य ॥ दण्डेन निस्ताडनमईतीति जानन् प्रदेशाय विभेति भूयः ॥ २१५ ।। यो बालिशो दीनजनस्य भूपतेनेहान्तरं वेत्ति न था नृपालये ॥ चेति प्रवेशे नियमं स निर्मयं स्वैरं प्रवेशााय मति करोतिहि ॥ २१६ ॥ तस्माद्यं ज्ञानत एव संभपत्यज्ञानमास्ते शरणं जडात्मनः ॥ कानाद्यं चेत्कथमुच्यतेऽमृतं विज्ञानमानन्दमयं किलामयम् ॥ २१७ ॥ १५ अज्ञानावृतज्ञानाद्वयमिति सिद्धान्तः। अनाहुरबानमन्तं न तद्भयं न त्येव विज्ञानरतं क्वचिद्यम् ।। शानं यदशानक्तं तदागमान्मुह्यन्ति सर्वे भयहेतुरस्ति तत् ॥ २१ ॥ विज्ञानमात्मा हि यथास्ति यस्य तत्तथैव तिष्ठत्यपहन्यते न तत्॥ अक्षानकाले ऽपि तदप्रणोदितं कथं विचाल्येत कुतो भयं भवेत् ॥ २१६ ॥ विज्ञानमात्मा हि यथास्ति यस्य तद्विधानमन्यत् परिगृह्य वर्द्धते ॥ तदात्मवृद्धधा रसमश्ते तथाऽनन्दः स तस्मान्न भयं तदा भवेत् ॥ २२० ॥ छान यदज्ञानत आवृतं भवेत् तदागमादिन्द्रियमार्गत: फ्रमात् । प्रका श्लथाङ्गाल्पवला प्रतिष्टया घ्यवेत चाक्षानयलायताऽऽहता ॥२२२॥ १६ प्रज्ञानबलानुसाराद्यतारतम्यम् । धं हि मात्रा कृतपन्धने भयेत् क्व च श्लथत्वं दृढताथवाकचित् । पजेऽस्ति बन्धोऽति रढोऽथ तूलके श्लथ स एवं निखिलेषु कल्प्यताम् ॥२२॥ लथः स बधो विपुलोपि दुर्घलो दृढस्तु कार्येऽपि पली घनास्थियत् । पलाधिक्रश्चेल्लयबन्धनोऽप्ययं काले ध्रुवं स्याद् रढयन्धनकमात् ।। २२२ ॥ प्रशस्य पन्धोऽपि शिशोः श्लथ. पुरा तता विमेत्यल्पविभोपयात्प्यसौ। यदर तु विज्ञानमुपाते क्रमात् सहैव तेनार विधीयते पलम् ॥ २२३ ।। यथा यथा ज्ञानवशाद् बलोदयः प्रक्षस्य बन्धोऽपि यलैर्ड ढीभवेत् । यावतु धन्धे रढता ततः क्रमात् प्रक्षो विचाल्येत न पा निभीपया ॥ २२४ ॥ १७विज्ञानयोगभूलकप्रज्ञानप्रतिष्ठातारतम्याद्भयतारतम्यम् । विज्ञान सङ्गेन चलं यदागतं प्रशं तदा योजयति प्रतिष्ठया। अपान सङ्गेम घलं पदाग प्रमप्रतिष्ठा व्ययते ततः क्रमात् २२५ ॥

·नदेतदशानरुतो भयोदयोऽनन्तो मतो ज्ञानकृतः शमक्रमः॥ विज्ञानतः प्रज्ञधृतौ बलोदयानोद्वेगशोकाकुलतार्ति संभवः ॥२२६ ॥ १८ प्रज्ञानप्रतियोंगिकविज्ञानसंबन्धात् प्रज्ञानवन्धनवलदायम् । प्रज्ञानानुयोगिकविज्ञानसंवन्धात् प्रज्ञानबन्धनमुक्तिः । विशानतो बन्धनमुक्तिरिष्यते न बन्धनं कापि तथापि संप्रति । प्रशस्य विज्ञानक्शेन वन्धनं यदुच्यते तन्न च नोपपद्यते ॥ २२७ ॥ विकाशि विज्ञानमिदं विकाशनस्वभारतो बन्धनमोचनं भवेत् । तयानुगृह्णाति विशिष्य कर्म यत् तदेव विस्फोटयतीति निश्चितम् ॥ २२॥ प्रतिग्रहेणैतदनुग्रहेण प्रवर्ततेऽनुग्रहतस्तमोनुत् । प्रतिमहादस्य तु मर्यकार्यानुयोगयोग्यामलरूपसिद्धिः ॥ २२६ ॥ प्रशस्य विज्ञानमिदं पराड मुखं कामान् पराचो हि सदाऽवभासयेत् । प्रज्ञे परावर्तितमानखादिदं गच्छेत् तदात्मशतया स मुच्यते ॥ २३० ॥ १९ निरन्नविज्ञानवर्धनात् प्रज्ञानवन्धनमुक्तथा दुःखाभावः ॥ विज्ञानमाकाशममुष्य पद्धनादन्नादमन्नं च विसारि जायते । वियुद्धमाकाशमनुप्रसारणादनस्य बन्धः क्रमशो विहीयते ॥ २३१ ॥ सहव चाग्नेन यदातु पर्द्धते विज्ञानमस्मिन् न तदानिवन्धनम् । विशीयंतेऽनस्य च न प्रसारणं तद्वन्धमुक्त ये तु निरन्नवर्द्धितम् ॥ २३२ ॥ सहेव चाग्नेन यदा तु यर्द्धते विज्ञानमेतद्विधृतान्नसंचयः । प्रशस्य संवर्द्धयते धृति क्रमाद् धृतेश्च मानामनु तद्भयक्षयः ॥ २३३ ।। तथा च विज्ञान मिदं हि वाह्यानर्थान्दधत् प्रशसमर्यतारुत् । अन्तर्मुसं प्रशगतं तु मुक्त ये तमस्तदुत्साद्य रसं तनोति ॥ २३४ ॥ ॥ इति तृतीयः खण्डः॥

·अथ उपासनाखण्ड:।
१ श्रद्धानमयानुध्यानमुपासना।
आतिष्ठते चेदिदमस्ति सत्यं मत्यत्यविश्वास इति स्म श्रद्धा।
श्रद्धाय तल्लग्नमना यदानुध्यायत्यमुं प्रागुम्पामनां ताम् ॥ २३ ॥
सत्यत्यविश्वासमय परानुध्याने रसं यल्लमते ततोऽसौ।
उपासिताराघयते विशेषात् तं सच्चिदानन्दमुपासनातः ॥ २३ ॥
२ सत्यवती उपासना।
सा च निधा तत्र हि तस्य रष्ट्याऽस्त्युपासना सत्यवती विशिष्टा ।
तथा घणु. कश्चन यो महान् या तं सश्चिदानन्द इति ा पास्ते ॥ २३७ ॥
३ अङ्गचती उपासना।
एकैकमङ्गं प्रतिपद्यते चेदङ्गीत्यस्ले यदि कृत्स्नवुद्धिः ।
अपूर्णभावे यदि पूर्णधुद्धि. सोपासना त्यङ्गयती द्वितीया ॥ २३८॥
आशीर्षमापादतलं विभुयों वैभ्यानरः सोऽस्ति पडग आत्मा।
एकैकमकं प्रतिपद्यते चेद् वैश्वानरं सागयती हा पास्तिः ॥ २३६॥
प्राणं हि कश्चिन्मन एप कश्चिद् पाचं हि कश्चिद् हृदयं च कश्चित् ।
ब्रह्मत्युपास्ते क्वचिदन्यदन्यञ्चत्यचिरे तूपनिपास्वमिज्ञाः ॥ २५० ॥
उपासना याझ्यती प्रतीकादुपासना या च पृथक पृथक सा।
प्रतीकतोऽहं पृथगीहमानस्योतिष्ठते तद् घटिताङ्गियुद्धिः ॥ २४ ॥
४ अन्यवती उपासना।
तद्वस्तु वस्त्वन्तररूपतो यदा पश्यत्यसान्यवती ह्य पासना।
यक्षामनायं पुरुषोऽथ पूरुषात्मनापि यक्ष प्रतिपद्यते क्वचित् ॥ २५२॥
रखौ यजुः पूरुप इत्युपासते भुव्यात त्यश्व इति घपासते ।
चायोः परावर्तितरश्मिर्ग यजुस्तूपास्यते गौरिति भूमिधारकः ॥ २४३ ॥
यदन्धकारावृतविश्वचक्रं यदन्तरे भाति हिरण्मयोऽर्कः ।
हिरण्यगर्भः प्रभुरेष शालग्रामाश्मनि स्वेन समेऽस्युपास्य ॥२४॥

·{ २१ ) ५ अङ्गवत्यन्यवत्योरुपासनयोः सामथ्यम् । योपासनेहाङ्गवती न सा स्यादनथिका यावदिहास्ति सत्यम् । तापलं नूनमयं लभेतामुप्मिनिहापि प्रतरां प्रयोगात् ॥ २४५ ।। कारात् समुद्रं न विगाहा तीरादादीय तोयान्यभिमन्यतेऽयम् । समुद्रतस्तोयमनैपमित्थं नापति सत्यादभिमान एपः ॥ २४६ ॥ या चान्यवत्यस्ति न साप्यपार्था तयास्ति विज्ञानविधोपकारः। येनात्युपास्यो व्यपदिष्ट एतद्धर्मानुपास्येऽपि विदन्ति साम्यात् ॥ २४७॥ गजाश्वधेनुप्रतिपूर्तिभिश्चत् प्रशिक्षितः पश्यति मृन्मयीस्ता । अयं गजो गौरयमश्वइत्थं न व्यर्थतामेत्यभिमान एपः॥ २४८ ॥ अकार एपोस्ति हकार एपोऽस्येवं मसीकल्पितचिह्न दे। व्युत्पादितोऽस्मिन्नभिमन्यते यन्न व्यर्थतामेत्यभिमान एष ॥ २४६ ॥ इत्युपासनाखण्डश्चतुर्थः संपूर्णः। इति कृष्णत्रिसत्योपनिषत् ।

·अथ पूर्णद्विसत्योपनिषत्।
१ तत्रादौ ब्रह्मकर्माधिकारः।
१ जगन्मूलैकत्वसिद्धान्तः।
१ विकुर्वदाकारमिदं निरन्तरं तथापि नो नास्ति कदापि तेन तत् ।
ध्रुवस्य नित्यस्य हि कस्यचिद् ध्रुव पिकारभूतं जगदि यत्रेयते ॥ १ ॥
विकारि सर्व जगदस्ति सर्वे सघु रूपेषु विपरययन्ते ।
तस्मात् समस्तं जगदेककारये निश्चीयते कारणमस्य चैकम् ॥२॥
यनिर्विशेष ध्रुवमेकरूपं तत्कारणं नाम ततो विशेषा ।
इमे सममा प्रभान्ति भूयोऽभवन भविष्यन्ति जगत्तदाहुः ॥३॥
यनिर्षिशेप नु तदाभुनाना तदभ्यमन्यन्नु यतो विशेषा ।
तदामु तु ग्रह, तदभ्यमेवं कमेति मायेति धदन्ति देवा ॥४॥
१ जगदन्तभावनामतम् । (अवसितविकारकल्पः)
२ मतानि पट तत्र भवन्ति धीमतां केचिद्विदुर्ब्रह्म यदस्ति कारणम् ।
जगत्स्वरूपाय तदल्पमस्रसद्भूयिष्ठमधाप्यविकारि शिष्यते ॥५॥
यथा सरस्यम्बुधनो परिस्तर फेनस्य दुग्धोपरि पा पारस्तर ।
यथा च लोहोपरि किट्टसंभस्तथे च ग्राणि विश्वसंभव ॥६॥
कदाचिदन्ते तदशेपतो जगद्भवत् पुनर्निर्विरतं न वत्स्यति ।
वस्तुपारो निखिलद्रवात्परे स्वरूपतो विच्यचते यथा तथा ॥७॥
यदाखिलं ब्रह्म जगद्भविष्यति प्रवत्स्यतोदे न जगत्तदुत्तरम् ।
न मूलमस्तीति जगत्क्रियाऽन्ततो निरोत्स्यते नोत्तरकर्म वेदम्यहम् ॥ ८॥
पूर्ण पुरा सर्गगतं च पूर्ण पूर्णात् पुन पूर्णमुदच्यते तत् ।
पूर्णस्य पूर्ण परिगृह्यते चेद् अन्तेऽवशिष्येत तदेव पूर्णम् ॥ ६ ॥
२ ब्रह्म-जगचकाविराममतम् । (चक्रविकारकल्पः)
३ माहुः परे नेत्यमियं जगक्रिया समाप्यते, ब्रह्म न नास्ति कहिचित् ।
माणमगत्तत् सपिशेषमेकदा ब्रह्माविशेषं तदपानदेकदा ॥१०॥
स्याद् ग्रहणः कृतजगत् ममृत्या, स्याद् ब्रह्म पश्चासगतो निकृत्या।
पुनर्जगद् ध्रल पुनः पुनस्तत् प्रवर्तते चमनारतं तत् ॥ १॥
पूर्ण बरो ब्रह्म दारिदासीत् ततोऽभवद विश्वमिदं च पूर्णम्।
तन्मतः पूर्णतयाऽस्य सके जमस् पुनसेवकरूपमेति ॥ १२ ॥

·। ( २३ ) पूर्ण हि कारन्यै पदतीति कागदुदच्यते ब्रह्म तदा जगत्स्यात् । गायेयमाणसंहितायामानायते चाजसनेयके च ॥१३॥ पूर्णाद पूर्णमुदचति पूर्ण पूर्णन तिच्यते। तो सदर विधाम यतस्तन परिपिच्यते ॥ १४॥ पूर्णमदः पूर्ण मि पूर्णाव पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवारशिष्यते " ॥१५॥ ३ अनन्तब्रह्मणि खण्डविकारजगदानन्त्यमतम् । (खण्डविकार कल्पः) ४ अन्ये विदुः प्रागनमस्य फायतोऽप्यपाननं चास्ति न साकमेव तत् । एकमावेऽस्ति पृथक क्रियायो पुनः पुनर्नश्यति जायते च सः॥ १६ ॥ किचेशे प्रागनमप्यपाननं संमान्यते कृत्स्नतया तदा पदा। देशाच कालाप मितं भने दिदं नमामिते तम तुनेर संभः ॥ १७ ॥ चिरादिदं भाति जगदीडशो देशो न फल्प्येत न यत्र तद्भवेत् । रितं जगतो न यतोस्ति तेन तत् पूर्ण जगरिसरमसीममक्षयम् ॥१८॥ जगत् प्राश्यामि न तस्य सीमां पश्यामि देशादपि कालतोऽपि ॥ पक्ष्यामि तस्मिन् परिवर्तनानि प्रत्यर्थमेयामपि नास्ति सीमा॥१६॥ यस्याविशेषस्य विशेषरुपय मगद्विकारात् प्रभवत्ययं पुनः॥ आत्मास्यमुप्य प्रमाः स च भ्रमः पूर्णो न तेनापि चिरिच्यते फचित् ॥ २० ॥ तस्मादसोम जगदस्यकारणं ग्रहाप्यसोमं प्रतिपद्यते धरम् ।। स्यमारतो पान्यनियोगतोऽपि या सर्यन साम्येन जगनिया भरेत् ॥ २१ ॥ सर्व दि तद् प्रा जगत्स्यरूपतो विरर्तमानं भुरपस्ति संप्रति । मैकान्ततो निपिरत फचिस्थितं जगहिफारोपदितं तु लक्ष्यते ॥ २२॥ पूर्णदि भूमानमसोममा यकीत्यसीमं परिवर्तनीयम् । असीममेतत् परिवर्तते चेत् तथाप्यसीम परिवर्तनीयम् ॥ २३ ॥ पतस्त्वसीमादिदमस्त्यसीमं तदद्य विधाम न त स्वरूपे । गायेयमापर्यणसंदितायामाम्नायते पाजसनेयमे च ॥ २४ ॥ पपूर्णमा पूर्णमित पूषांव पूर्णपाप्यते । एलरपर्षमारा पूर्वपराधिपने २५ ॥ "पूर पूर्णपणपति पूवं पूर्व सिपरे। गोपविणाम सासरिरिप्ले"२९ ५ ब्रह्मजगतोरन्योन्याविनाभावादेकात्म्यमतमा(तादास्यकल्पः) • पिस्नु पदिगियांगदम्पत् मनाम्यदास्यपियारिपिशित् । स शापिएक पूर्ण सत् तप यालिम सोऽस्ति : २७॥

·पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेयायशिष्यते ॥ २८ ॥ पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्ण पूर्णन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते ॥ २६ ॥ पूर्ण व्यशून्यं भृतमाह कााद विकारसिद्धानपि चकमेकम् । न.कारणान्यमिदं न कार्यात् सपै समं कारणमस्ति कार्यम् ॥ ३० ॥ पूर्ण हादः कारणमस्त्यशून्य कार्य तथा पूर्णमिदं समस्तम् । पूर्णादिदं पूर्णमुदच्यते तत् पूर्णस्य पूर्णग्रहणोऽस्ति पूर्णम् ॥ ३॥ एकेन तु व्याप्तिमतिप्रदेशे कथं द्वितीयस्य सतीवकाशः। नाराष्ट्रपमित्यव्यतिरिषसत्ताकयोः स्थिति घटयोरिवास्ति ॥ ३२॥ तद् ब्रह्म यनिर्विरुतं मशान्तं तत्कर्म यतिक्रियमाणरूपम् । न ब्रह्मणः कर्म विना स्वरूपं न फर्मणो ब्रह्म विता प्रतिष्ठा ॥ ३३ ॥ यथा घटत्वस्य घटः प्रतिष्ठा यथा घटत्यं च घटस्यरूपम् । तव तद् ब्रह्म च कर्म चेदं मियोऽविनाभूतमिति प्रतीमः ॥ ३४॥ ५ ब्रह्मकर्मणोः सहावस्थानं जगद्र पम् । (सहयोगकल्पः) ६ परे विदुर्ब्रह्म च फम्म चैतद् द्वयं प्रपद्ये विहता विकारम् ।। कम्मैव किञ्चिद् विकृतिस्वभावं ब्रह्म विदं निर्विरतं प्रतिष्टा ॥ ३५ ॥ शल्यं तदन्यत् परिपूर्णमन्यत् स्थानं द्विधा कर्मण एव दिष्टम् ।। यत्र क्रिया नास्ति न तन सर्ग: शून्यं विकाशापरणं तदिष्टम् ॥ ३॥ यप सस्तदिदं तु कम्मामृतेन पूर्णेन तदस्ति पूर्णम् ॥ तत् सत् तदानन्दमयं विकाशोऽप्ये द्विधा स्थानममुष्य मृत्योः ॥३७॥ अधामृतं स्थानममुख्य मृत्योभूमा स तस्मात् परिपूर्णरूपम् ॥ तत्र शून्येऽपि न नास्ति पूर्ण व्योमेव सर्गेऽपि तदस्ति पूर्णम् ॥ ३८ ॥ स्थितेविरोधो न यतोऽमृतेन मृत्योर्मतस्तेन समानमेतत् । शून्यपि सर्गेऽपि सदास्तिपूर्ण न चानृतं कर्मणि नास्ति पूर्णम् ।। ३६ ॥ तदन्तरे यत्परितो बहिर्धाऽऽहितं हि मृत्यायमृतं समन्तात् । वलेऽमृतं मृत्युरमुण्य मृत्योरात्माऽमृतं न नियते ततस्तत् ॥ ४०॥ पूर्ण ततो ब्रह्म च कर्म पूर्ण तद् ब्रह्मणा कर्मणि पूर्णतास्ति । तदू ब्रह्म घोक्षे यदि सर्वकातिरेकतो ब्रह्म तदावशिष्टम् ॥४॥ ६ निर्विकारपूर्णब्रह्मणि पूर्णकम्र्मोदयः । (विशिष्टेककल्पः) विदुः परे कारणमेव सर्व न तूपपन्नोऽत्र विकारभावः । मान्यव कर्मादिहान्यरूपं नामान्यदज्ञा• परिकल्पयन्ति ॥ ४२ ॥' ब्रह्मपि कर्मापि विभूमयं तत् कादयं ब्रह्मण एवं याति । निःशेषकर्माण्युदरे गृहीत्वाऽवशिष्यते ब्रह्म तु केयलं सत् ॥४३॥ .

·॥
( २५ )
उदेति सद्ब्रह्मणि कर्म चासत् तद्ब्रह्मसत्ता रससेकतः सत्।
ब्रह्मैव विद्याम तु तत्र कर्मण्यपीति देवा अवदन पुरात्वे ॥ ४ ॥
पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते ।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥४॥
पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्ण पूर्णेन सिच्यते ।
उतो तदद्य विद्याम यतस्तत्परिपिच्यते ॥ ४६
७ ब्रह्मणो निर्विकारत्वे दृष्टान्ताः।
८(१)जले प्रयुक्तानि बलानि तत्र क्रियात्मना स्युः परिणम्य भला ।
जले विकरान् प्रवदन्ति किन्तु स्याद्वस्तुतो नास्ति जले विकारः ॥ ४७ ॥
भजलं विक्रियते न किञ्चिच्छोये खगं तन्न विकारमेति ।
फेने तु वायुर्निहितोऽस्य वायोः पार्थक्यतो निर्विकृतं जलं तत् ॥ ४८ ) ,
अग्निश्च वायुश्च विनय तोयं पिधाय पृथ्वी राजतस्तथापि ।
जलं स्वतो निर्विरुतं निविष्टं तयोः पृथक्त्वे पृथगाविरलि॥४॥
...अग्निग्ध यायुश्च जलस्य रूपे बलैर्विवित्रैस्तु तथा क्रियेते ।
तारहवलापक्षयतो जलं तत् स्वरूपमायात्यविनष्टसत्तम् ॥ ५० ॥
(२) पुष्पस्य वस्त्रस्य च संनि गन्धान्तरस्यानुदयोऽस्ति यत्रे ।
निर्गन्धता लिङ्गमयाग्नियोगाद् गन्धोदयो वस्त्रविकारत: स्यात् ॥ ५१ ॥
रसे तु यत्रोदयते वलस्य प्रणोदनादन्यरलं प्रसुतम् ।
न तत्र दृश्येत रसे विकारस्ततस्तमाहुः किल निर्विकारम् ॥ ५२॥
(३) मृदस्ति तूलं पुनरस्ति सूत्रं ततोऽस्ति वस्त्रं च पुनस्तनुत्रम् ।
ततोऽस्ति कन्या पुनरग्नियोगाद् क्षारं ततस्तत् पुनरस्ति मा मृत् ॥ ५३॥
इत्थं यदेकं भवतोह नानारूपं तमेवाय विकारमाहुः ।
तव पकर्मादिविशेषपीजं धलं यदस्तीति रस: स एकः ॥ ५४ ॥
(४) अथालोकम्मत एव तम प्रकम्पनं नाम विकारमाहुः ।
फम्पो यलं तक्षितिरडलीयं धत्ते पलं निविकृतिः स्वरूपात् ॥ ५५ ॥
ये ये विकाराः प्रथित्तास्तदित्यं बलस्य रूपाणि मतानि तानि ।
विलीयते यत्र वलं ततोऽन्ययोद्धान्यते यन स निर्विकारः ॥५६॥
(५) कचिद्धिमोक्षः कचिदस्ति बन्यः कचिद्विकारः क्रमते रिशेयात् ।
सर्गानुसर्गप्रतिसर्गभेदात् कचिद्विसर्गः परयः फचित् स्यात् ॥१७॥
इत्यं रसे फर्मयशाद्विकारो दुष्टोऽपि नास्त्येव रसे विकारः।
अकर्मणो लक्षणमस्ति कर्म तद्विक्रियालसितपिक्रियोऽसौ ॥ ५८ !!
योगो विभूतियदि वास्तु यन्धो पृत्तिन्यमेपास्तु तथापि मृत्युः।
रसेऽमृते स्यादुपसृष्टमुक्तोऽमृतं तु पूर्ण विभयमुस्मिन् ॥ ६ ॥

·योपायपभ्यां तदिरानिराभ्यां यो बुद्ध र फेममृदामकोऽभूत् ।
परस्परासयशाद विसर्ग स कर्मणां कर्मसु मा इष्ट ॥६॥
यथा पुन श्यामलपीतसमतो विलक्षणं रूसमुदेति हारितम् ।
योर्विकारेण तयऽमृते पुनर्म मृत्युसन विकारक्ष्यने ।।११॥
पूर्वाग्रत प्रातरनेकदिकमात् दृष्टोऽन्मुबिन्दू रयिरश्मिसंगत ।
रत स श्येत हरित्तथाऽन्यथा तथाऽमृतं मृत्युपशान् पृथग्वियम् ॥१२॥
यथा जोऽस्मिन् रिमर सितोपला चलेन रूपेण विकुर्वते स्वयम् ।
जनिकुनि च तेन तसलं न पस्तुतो विक्रियते तथाऽमृतम् ॥ १३ ॥
विशुद्धशुकस्य पटस्य रखनाद यथा हरिद्रोहितरूपता मता।
स रहसहस्य तु मङ्गत शुचिस्तथाऽऽयोऽस्मिन्ममृतेऽप्यसरत ॥६४ ॥
पृयस्थिता या न कदापि नश्यति प्रकाशते मा दिवसे न चन्द्रिका।
यथाऽभिभूता तपनप्रकाशतस्थथामृतं स्यात् तमलोऽतिशायने ।।*
यत स्मादमृतं निरज ततस्तदासजनमृत्युसङ्गत ।
न समते न यथते न लिप्यते तदातं केवलमीक्ष्यतेऽन्यथा ॥
९ सदसदादामृतमृत्युवादाहोरात्रमादानांपूर्ण द्विसत्यवादशाखात्वम्
एवं स्थिरे ब्रह्मणि शान्तमूती कर्माणि नृत्यनि निरन्तरं यत् ।
तान्येव कम्मापयखिला विकास विभान्ति कपिहित तु शान्तम् ॥१७॥
कर्म त्वमद ब्रह्म सदित्यमाभात्य सच सय द्वयमेव विश्वम् ।
कश्चित्तदाहामृतकृत् शब्दं कश्चित्त्वहोरात्रयदतदाहु ॥ ६ ॥

·अथ ब्रह्मकर्मणोः सम्बन्धाधिकारः। १ ब्रह्मकर्मणोरलौकिकसम्बन्धाधिकरणम् । सम्बन्धमाहुः कृतिनो द्विनिष्ठं तबोभयारी कृती भवेताम् । किन्वत्र सम्पन्धगतिविभिन्ना स एकनिष्ठोऽर कृतिन हेतुः ॥ १ ॥ कम्मतदासजनमस्ति तस्मादासकमेवैतदुपेत्ति रूपम् । निरञ्जनं ब्रह्म ततोऽत्र कर्म प्रसङ्गतोऽप्यस्ति न बन्यभायः ॥२॥ यद ब्रह्म तन्नाम रसं यामो बलं वदामः पुनरान कर्म । रस: स्थिरस्तन बलं प्रविष्टं पलानुरोगाद रस एव विश्वम् ॥ ३ ॥ चलं हि यतो घलमेव हेतुलपयोगाय बलं फुत: स्यात् । अयालनिहेंतुकमेतदस्मिन रसे बलं नित्यतं स्थितं स्यात् ॥ ४ ॥ एकस्तु सम्बन्धमपेक्षते परो नापेक्षते तेन स एकतः कृतः । तिष्ठत्युदासीनतया बले रसो न सज्यते सन्मयत एव तद्वलम् ॥ ५ ]] संबध्यते तन रसे वलं भृशं तेनेदमामाति प्रलं रसामना। संवध्यते नेप रसो यले यतस्ततो रसोन्मुक्तमिदं विलीयते ॥६॥ रसोऽपि चेतेन घलेन यन्त्रं यायात्तदा तस्य वलस्य नाशे। रसोऽपिलश्येद्विकने रले वा रसोऽपि तद्वद्विकृतोऽभविष्यत् ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षमीक्षे तु मृदो घरस्य वा सत्ता मिलेका, घटनाशतोऽपि सा। मृनाशतो या यलनाशतोऽपि या सत्यस्थिता सान कदापि नश्यति ॥८॥ यथा घंटाकाशविनाशवासना घरक्षयोराधिकृता न वस्तुतः । तथैव सत्ताविगमस्य धीरियं घटक्षयोपाधिता न वस्तुतः ॥६॥ घटेन सत्ता यदि पन्ध्रमेयात् घटाप्ययेऽयस्यमिदं त्वयात् । सत्ता रसो नित्यमननोऽयं तर विश्वानि न तेषु सोऽयम् ॥१०॥ इत्थं रसो यद्यपि न कचिद्धले सम्बन्धमायाति विकारमेति वा । तथापि तस्मिन् बलमेकत्तः सदा सम्बद्धमेव ध्रियतेऽन्तरिक्षयत् ॥ ११ ॥ अथोदितः कर्म सु फर्मणां तु यः सम्बन्ध हटः स विभिन्नलक्षणः । वयोपियकाय पृथक् पृथक पुनः सम्पन्ममेदानिह दर्शयाम्यहम् ॥ १२ ॥ २ कर्मणि कर्मसंवन्याः पञ्चविधाः । " फर्मान्वयः कर्मणि पञ्चधा स्यात् स्थानानरोधन समजनेन । काम्यरूपेण तपैकमान्यरूपेण मक्तधार विशेग्मग ॥ २ ॥ (2) जलेन पूर्णन जलं मृदान मृत्स्यितेविरोधान्मपिके निवेदयते । स्थानालयाणोररसपंगा-यमा शनिशान. क्षिनिमित्तितामा ॥२ -- .

·-- (२) समग्रमत्यातु गृह प्रकाशे दीपप्रकाशा शतमाभान्ति । दीपेषु भूयस्स्यधिकारकाशामगाहिमामोऽपि स देशवृत्तः ॥ ३॥ यहपणे चक्षुपि चारपदेशे तेजामि रूपाणि पृथग्विधानि । दिग्भ्यः समागत्य पृथग्यिधाभ्य, सहर तिष्ठन्ति समंजसं तत् ॥४॥ विचाल्यमानं हि पलेन केनचिद् विरुद्धदिग्लम्धशलान्तराश्रयात् ।। स्थिरीमवेत् तत्र विरुद्ध दिग्म यसतयं त युगपत् सहाम ते ।। * ॥ ३) अयोमिना, चूर्णमयाम्बुना, धृतरेकात्म्यमायाति, मृदग्निपचिता,। (8) तेजोम्युनोस्ते परमाणया नपं जलाणुमा जनयन्ति यौजिताः ॥ ६ ॥ अनिले दिनयमित्तिकीलायलम्यितमाम्तयुगे तू स्ने। सूत्रादलिष्ठं धियतेऽवलम्ब्य पत्रादि तद्भितिरलस्य भकपा ॥ ७॥ महोग्रतं चापि महारलिष्ठं कपाटमारयते कृतोऽपि । लोप्टेन फोलेन च रुद्धपते तत् तगारलं तत् प्रयलस्य मेकम् ॥ =n यो दुर्वलोऽप्येक मनो बलिष्ठान् राजाऽऽशयाऽऽकामति भूयसोऽपि । तन्न्यायसिद्धान्तविरोधिनो वा तपारलं तत् प्रालस्य भेकम् ॥६॥ गच्छत्यगच्छन् शिविकास्थितो नरस्तद्भक्तिभूत. शिविकागतिक्रमात् । इतौर पञ्चविधेऽपि वान्यये स्थानानरोधोऽभिमत प्रधानतः ॥१०॥ य-कर्मणे ब्रह्मणि संमो न स स्थानावरोधाय कदापि जायते । पूर्णे रसेऽपूर्णरलं यतस्ततस्तादात्म्यरूपेण युनक्ति सर्वतः ॥ ११॥ ३ ब्रह्मणि कर्म संवन्यास्त्रयोदशविधाः १३ ॥ ३ शश्वद्धिते प्रल च कर्म च द्वे तयोश्च सम्बन्ध उदेति शश्यत् । द्वयं विशिष्टाद्वयमेतदेवं सम्बदरूपं ध्रियतेऽपि शश्वत् ॥१॥ सम्मन्यभेदस्तु रसे बलस्य प्रयोदशाहु फिल तान् पदामः । अलक्षणं चाय विभूतियोगी बन्योऽमिता प्रात्तरदारवृत्ति ॥ २ ॥ स्यात्सप्तमीयं समगायत्तिरासवृत्ति पुनरष्टमी स्यात् । अध्यूढसम्धी दहरोत्तरत्यौतपोनभानौ च ग्रहोदप्रहत्वम् ॥ ३ ॥ फर्मसम्बन्धात्रयोदश १३ स्वरूपसंवाधा ४ पर्याप्तिवृत्तित्वसंबाधा. अन्याकि वृत्तित्यसंम्धा १ अलक्षणम् | असंसर्ग.१ अतिम असंसर्गः सन्धि २ विभूति संसर्ग | असं० पृत्तित्वम् ३] योग संसर्ग २. दहरोत्तरत्वम् २| उदार संसर्ग ३ ओतप्रोतत्यम् संसर्ग संसर्गः प्रहातिमहत्यम् ४ समवाय | संसर्गः अन्यदत्यम् ग्रह्माणि " ४ घन्ध. ३] आसत " " " ·( १ ) ४ त्रयोदशविधानां सम्बन्धभेदानां स्वरूप वृत्तित्वाभ्यां विभागः। ४ अन्योन्यमेते परिचिता. युस्तेपाममीयां परिवर्तनं यत् । आकस्मिक तन्न कलान कामात् स्वभाव एवात्र परं निदानम् ॥ ४॥ स्वरूपसम्बन्धविधाश्चतस्रो वृत्तित्त्वसम्बन्धविधास्ततोऽन्याः । पतिवृत्तित्वविधाश्चतस्रोऽन्वाभक्तिवृत्तित्वविधास्तु पञ्च ॥ ५ ॥ उद्भावकं स्यात् पुरुषप्रकृत्योः स्वरूपमायोजकमेतयोः स्यात् ।। पर्याप्तित्तत्त्वमथैवमन्वाभक्तिस्तु पुंसोरिह सान्धहेतुः॥ ६ ॥ अन्तःप्रवेशादविविक्तायां स्वरूपसम्बन्ध इात प्रसिद्धि । विवितभावेन तयोः प्रतीतो वृत्तित्वसम्बन्धमुदाइम्ति ॥७॥ ५-तेषां पुनः संसर्गासंसर्गाभ्यां विभागः। •५ अपूर्वसटियदि चेदुभाभ्यां संसर्ग उक्तः स समन्वयोऽपि । पडन संसर्गविधाः स्युरेवं सप्तत्वसंसर्गविधाः स्युरल्याः ॥ २१ ॥ यन्त्रश्च योगश्च विभूतिनामाऽऽसङ्गोऽप्युदारः समवाय इत्थम् ।। त्रिधा स्वरूपं त्रिविधा च वृत्तिः संसर्गसम्बन्धविधाः पडेताः ॥ २२ ॥ अलक्षणे चामितत्तितायामध्यूढसन्ध्यादिकपञ्चके च । न सर्गल तिर्न च मोक्षक्ल तिस्तस्मादसंसर्गविधाः स्युरेता. ॥ २३ ॥ ६--स्वरूपसंसर्गाणां वृत्तित्वसंसर्गाणां च परिभाषा। ६ बलं रसे ब्रह्मणि चोत्थितं पतनिलीयते तत्र पुनर्विजायते । तत्र स्वरूपेण निलीयते पुन. समुत्थितं वृत्तितयाऽनु सञ्जते ॥ २४ ॥ यत्रोदयं याति बलं तु तदसे संसर्ग एतस्य विधीयते नहि । पलान्तरणोपहिते रसान्तरे वलान्तरं याति समन्वयः स हि ॥ २५ ॥ रसो रसैनैक्यमुपैति चेद्दलं बलेन भूयोऽप्युभयं यदेकताम् । तदा स्वरूपं प्रथते ततोऽन्यथा कृतित्वमेवेति मुहुर्विचिन्त्यताम् ॥ २६ ॥ बलप्रवाई प्रथमहत्तं यदोपमानुपमर्च पाऽस्मात् । परततेऽन्यः प्रपला प्रवाहः संसर्गसम्बन्धगतिस्तदा स्यात् ॥ २७ ॥ १. चन्धः २/योगः ३ ३) विभूतिः ४ आसनः नमणि फर्मसंबन्धात्रयोदश १३ २) अलक्षणम् असंसर्ग: स्वरूप संबन्धः १ स्वरूप-संसा २| अमित वृत्तिता असंसर्ग:पर्याप्ति-वृत्तिन्वम्। ३/ अध्यूढभावः असंसर्गःअन्वातिगृत्तित्व। पर्याप्ति ४] प्रहातिप्रभाव वृत्तिव-संसर्गाः ४] ओतप्रोतभावः ३ ६. दहरोत्तरभाय संहिता (सन्धिः) ६] समवायः " " ·७ अलक्षणमसंसर्गः स्वरूपसम्बन्धः। ७ स्यरूपसम्बन्धगतिद्विधा स्यान्मृत्युप्रनुपयाऽमृतमृत्युमुखाया। स्यापे पलं स्यात्त रसस्वरूपं धलस्वरूपस्तु रसोन तेन ॥८॥ सुप्त्या न जागर्ति रसो न होते ततो रसो नास्ति बलस्यरूप. । जागर्ति निद्राति पलं ततस्तत् सुतं मस्त्येव रसस्यरूपम् ॥ En मस्यापतो यत्र भरेत् स्थरूपमरक्षणं तन च तम सर्ग.। अन्योन्यमोगात्तु तयो स्वरूपे समन्ययोऽस्तीह ततोऽस्ति सर्ग ॥ १० ॥ ८-अलक्षणसम्बन्धोदाहरणानि। ८ यथास्ति पादे गतये वलं करे तत्क्षेपणापास्ति यलं तथा मुसे। यक्त घलं किन्तु न सर्वदा तत कार्याणि रोके, तदलक्षणं घरम् ॥ १ ॥ यधात्र योजेऽस्ति कुटाङ्करोद्भिदे रसानिहाप्य निरन्तरं ऋमात् । सन्धाशाखाविस्पादिभूतये चलं तथाप्यद्य तदस्त्यलक्षणम् ॥ २॥ इहाकाशे ऽस्ति तमस्तयेह छाया तयेहातप गप इत्यम् । लक्ष्यन्त एते हि दिवारकाशा नक्तं तदाकाशमलक्षण स्यात् ।। तथा रिशुद्धऽस्त्यमृते स मृत्यु सुप्तस्ततोऽन्यकतयान्यलक्ष्य । वैविध्यतो लमयतेऽमृतं य स नास्ति तेनामृतमध्यरक्ष्यम् ॥ ३॥ तदन्तरे तत्परितो बहिर्धाऽऽहित हि मृयामृत समन्तात् ।- तथास्य मृत्योरमृतं स्वरूपं सर्गविविकं तदलक्षणं स्यात् ॥ ५ ॥ अलक्षणं तनगतोऽस्यरूपमाचं ततो रक्ष्यमिद जगत् स्यात् । नाना जगन्ति प्रभवन्ति तेयामन्यान्यकाला प्रलयोदया स्थु ॥६॥ ९ संसर्ग सम्बन्धे संन्वन्धिनो/जयोनित्वाम्यां विभागः। । आधीयते ऽन्यत्र यग्यदस्मिनभ्याहित चेदुदरोग्तरेति । स्वरूपतस्तव्यस्ते तदानी भुकं तदन्येन तदन्यदादु ॥११॥ अन्नादनं तद द्विपि क्वचिद्वा विनस्तमापप्रतिपूरणाय । हदे प्रगालीहतमारिय वारिप्रणाल्यापरयाऽभ्युपैति ॥ १२॥ दीपाविपि संसितमागपूर्ति करोति तैल क्रमश प्रविष्टम् । जौगोऽनिसर्गऽन्न महात्तितत् तद्विनस्तभागप्रतिपूर्तिहेतु ॥ १३ ॥ अर्थ कचिद्धा नवनस्तुसृष्य तदनमन्नाइसमन्वितं स्यात् । एकस्य पिष्टस्य विषयोपादन्यान्यवस्तूनि मास्नि लोके ॥ १४॥ दुग्धे तदन्यान्यविशेपयोगादामिक्षिका या दधि वा शरो वा। रसे तद्न्यान्यवलप्रयोगात् परोऽक्षरो या माति क्षरोया ॥ १५ ॥ - ·( ३१) तत्रह स्टचर्थयुतिक्रमे यो भोगाय भोक्ता क्रमते स्वभोज्ये । स उच्यते तन वृपाऽथ योपा संज्ञायते भोग्यतया प्रतीता ॥१६॥ संसृज्यते तत्र च यावदंशो वृष्णस्तमंशं कथयन्ति बीजम् । यावान समन्येत्यपि योपिदंशो योनि:स तावान् व्यपदिश्यतेऽत्र ॥ १७ ॥ मृत्युयदि स्यादशितोऽमृतेन स्वरूपसंसर्गत आत्मसृष्टिः। बलाशितेऽस्मिन्नमृते तु योनेः स्वरूपसंसर्गवशेन सृष्टिः॥१८॥ रसोऽयमात्मा पुरुषोऽथ तस्य तदलं तुयोनिः प्रकृतिश्च कथ्यते। यावन जायेत समन्वयोनयोन तावदाभ्यां किमपीह सूज्यते ॥ १६॥ रसस्वरूपेण समन्विते वले कर्मात्मन: स्यात्पुरुषस्य संभवः । बलस्वरूपेण समन्विते रसे योनेः प्रकृत्या अपि संभवो नवः ॥ २० ॥ १०-त्रयः संसर्गाख्याः स्वरूपसंबन्धाः। १० स्वरूपसंसर्ग इह विधा स्याद् वन्धश्च योगश्च तथा विभूतिः । अनुग्रहादेव भवेद् विभूतियत्कौशलं कर्मसु योग एपः ॥७॥ बन्धस्तु समातिशयादिह स्यादेभित्रिभिः संस्कियते स आत्मा । त आत्मसर्गास्त्रिविधाः प्रसिद्धाः संसर्गनाशं तु वदन्ति मोक्षम् ॥ ८ ॥ ब्रह्मप्रधान: स विभूतिसर्ग. कर्मप्रधान: पुनरेष बन्धः । द्वयोस्तु साम्ये भवतीह योगो विश्व विसंसर्गवशात् प्रवृत्तम् ॥ ६ ॥ ११-विभूति संसर्गः। १। - १९ यत्र द्वयोरन्वितयोस्तु सर्गादेकं मृतं स्यादमृतं द्वितीयम् । स्वतन्त्रमेकं परतन्त्रमन्यश्चान्वेति नान्वेति विभूतिरपा ॥ १० ॥ यदर्पणे सनिहितं मुखं, जपापुष्पस्य वर्णः स्फटिकेवभासते। तत्राहितीर्थो विभवन् स्वमाश्चयं स्वेनैव रूपेण तदाऽवभासयेत् ॥ ११ ॥ आवेशसत्वे तु विभूतिरिष्टा, नानाविशत् नात्र विभूतिरेषा । उदारवृत्तिः कथितोपरागादत्रोपरागं हि वदन्ति वृद्धाः ॥१२॥ यत्ताघ्रतन्तौ ज्वलितीह विधु दु, यदग्नितापोऽति जलेऽनुतप्ते । याझारखण्डेऽशिरसः स्थितिः सा विभूतिरस्तीति समर्थयामः ॥ १३ ॥ यदिच्छतो यत्नवतः स्थिर. फरः प्रतिष्ठतीह प्रचरत्यनेकधा। प्राणस्यामानुचरस्य सा फरे विभूतिरन्तर्निहिताऽप्यलिप्तवत् ॥ १५॥ उत्क्षिप्यते लोएमयो शरस्तयो यदाहितं स्याद् घलमन्तरान्तरे। शरो बलेसौ पलमस्ति तच्छरे विभूतिरेपा न शख्नुपनते ॥१५॥ . न चेएका शुफमृदाभवेत् ततो जलात् करोतीह मृदं सुपेशलाम् । तयेटकासंपदि शोप्यते जलं शियाग्निवायुर्विभवत्यथेरकाम् ॥ १६ ॥ Pr- ·- न लाहसण्डद्वितयं परस्पर संएज्यते तेन तदनिना हयम् । मुपेशन चेदपि एग्ज्यतेऽजसा शियाग्निपायुर्विमयत्यनुप्म तत् ॥ १७ ॥ गायरेश्माद्रियनादयो यदा हटी स्मृती या प्रतिमातितन हि । विधानमेकं यिभवत्यनुक्रमादमीपु भूयो महिमस्यनेकधा ॥१॥ १२-योगसंसर्गः।२॥ १२ यत्र द्वयोरन्धितयो. स्वतन्त्रप्रवृत्तयोः कर्मणि साहचर्यात् । द्वियोग एटमपूर्वमुद्यान चान्यतोन्यन नियते स योगः ॥ १६ ॥ प्राची प्रतीची च पृथक् पतये पतत्रिणः संपततस्ततः स्यात् । गत्योद्वयोर्योगवशादुदीचीगतिविभिना समकोणसिद्धा ॥ २० ॥ यत्पाणिना पाणिरमुप्प पृप्यते बलाद ढोऽरमा प्रतिहत्यतेऽमना। विपद्धशक्तिद्वययोगतस्ततस्तदाऽनलचक्रगतिर्विज्ञायते ॥२१॥ कृष्णोऽतिसूक्ष्मावरणोऽन्तराहिती वहिर्मयन् मास्थरशुक ईक्ष्यते । रक्तः स वर्णस्तत एव शोणितो धूमाग्निरद्वार शुचिः प्रगे रयि ॥ २२ ॥ पीतेऽतिसूक्ष्मावरणेऽन्तराहितो पहिमपन् श्यामल ईयते यदि । हरित् स पर्णस्तत एव शाखिनां पश्यन्ति पाणि हरीति सर्वत. ॥ २३ ॥ १३-बन्धसंसर्गः। ३। १३ यत्र द्वयोरन्वितयोरपूर्व द्वियोग सूटमुदेति किन्तु । अन्योन्यमन्योन्यहतं मृतं सत् पृथक स्वतन्त्रं न भवेत् स यन्त्र. ॥ २४ ॥ यथाप्नु वायु प्लयते स खण्डशो यदोदकैरावियते स बुद्बुदः। न चावृति यति चेत् तदोमयं संसृज्य बद्धं मनदेति फैनताम् ॥ २५ ॥ दुग्धं प्रतप्तं यदि शीतवायुनाऽभिभूयते वायुस्यन्तु वध्यते । दुग्धस्य वायोरपि यन्धनान्मिय. शर. समुद्भूय पृथग पिजायते ॥ २६ ॥ अग्निः क्रमादुत्क्रमते रसानपन्, वायुः प्रमादन्तरुपैति संद्धत् । थायोः योग्ये हि रसेनुसन्धनादयं रसस्तन शरः प्रजायते ॥ २७५ १४ स्वरूप-संसर्गाणामुदाहरणम् । १४ तृणेषु बन्धादिह दुग्धमस्मिन् जलं विभूत्या, द्रवताऽम्य योगात् । दुग्धे तृणं वृत्तिमदाहितं चेदेका संसर्गचतुष्कमित्यम् ॥ २८ ॥ स्वरूपसंसगिरलपद्धचात्मनः स्वरूपेऽस्य तथा स्वभावे। सक्ती च वृत्ता स्वयमेव भेदः प्रयतते तेन च यस्तु भेदः ॥ २६ ॥ -

·( ३३ )
१५ वृत्तित्वसंवन्धनिदशः।
१५ स्वरूपसंबन्धनियाश्चतस्रो रसे पलानामुदिता इतीत्यम् ।
सर्या असाश्च तथात ऊर्घवृत्ति पसंपन्धविधा प्रदश्यां ॥१॥
यत्राश्रितस्याश्रयतोऽन्वयेन संसृज्य नापूर्वमुदेति यिश्चित् ।
यत्राश्रित स्वाधयनरपेक्ष्यात् प्रवर्तते फर्म पृत्तिता सा॥२॥
यथा हि पथ्यस्य जनस्य गन्छत पन्था निमित्तं ध्रयमाश्रयत्वत ।
न चरमप्यप गति-स्वरूपगी पृत्तिलमेयं तदुदाहरन्ति हि ॥३॥
यथायमागाशगत समीरणो व्यानोति चासाशमशेषविक्ष्यपि ।
न घायुनाकाशमिदं विलिप्यते तथाखिलं स्याद्रसत्ति तलम् ॥ ४॥
१६-सामान्यवृत्तित्वम् । अससर्गो वृत्तित्वसंवन्धः ।
१. रसे यलं सर्वल रसो घा, समाऽयितं रूपामिहास्ति शश्वत् ।
तयान मात्रा नियमस्लदानी सामान्यत्ति नमिदं ग सर्ग ॥ ५ ॥
यथा धने सन्ति मृगादिजन्तनों लुटचरा या शतश सहस्राश ।
असगिरने यनस्य हीयते यनं विनापि स्युरमी यतस्तत ॥ ६ ॥
यह,यर घ च विञ्चलोके ग्राह्माण्डचऽखिलमंतदास्ते।
सामान्यत्तित्वमिदं न तेभ्यो ब्राह्माण्डयोगादिह फोऽपिसर्ग ॥ ७ ॥
१७ त्रयः संसर्गाख्या वृत्तित्वसंवन्धाः ३ ।
१७ आसक्तयुदारी समवाय इत्थं पृत्तित्यसगापि भवेत् निधय ।
तेन स्वरूपश्रयमुक्त रत्ति अयं पडेतेऽमृतमृत्युसर्गा ॥ ८ ॥
स्वरूपसंसगिवलादिहा मा विधीयतेऽनेकविध स भोता।
गृत्तित्वसंसर्गिबलस्तु भोक्तस्तस्या मनो भोग्यमुपस्थितं स्यात् ॥ ६ ॥
१८-उदारवृत्तित्वम् । संसर्गः।।
१८ परस्य यस्यां रसवृत्तितायां सिध्य यसाधारणनेष तस्मिन् ।
निष्पन्दता पा रसलिप्सता या न जायते सा तदुदारगृत्ति ॥१०॥
यथायमायाशगत समीगे निर्मित पर प्रचरत्यमुस्मिन् ।
भय यसाधारणतामुपेत सभेदतस्तद्वदिशापि विधात् ।। ११॥
यथा जरं पुष्परपत्रनिष्ठं निरिप्तमेय प्रचरस्यमुस्मिन् ।
भरयसाधारणतामुत धचिभृतं तदिदापि विद्यात् ॥१२॥

·१९-समवायवृत्तित्वम् । संसर्गः। २ ।
२६ यलस्य यस्यां रसवृत्तितायो सिद्ध पदयाएम्म इहायिरे ।
निष्पन्दमस्मिनलम्प्रितं म्यान संचरेत् मा सम रायपृत्तिः ॥ १३ ॥
यथा,पटस्तन्तुपु मृधटो या मृत्स्येव तिष्ठत्यासम्ममानम् ।
निष्पन्दराद्धं न ततः पृथक स्याप्न चाभयं हन्ति तथेह विद्यात् ॥ १४ ॥
पथा गुणा प्रख्याता अमुमिन प्रतिष्टिता: सन्त्यय धिनस्ने ।
निमदरद्धा न ततः पृथक स्युनं पश्रियं हन्युरिहापि तद्वत् ॥ २५॥
हेदमस्तीति मति पृथकन्यकामाऽपिचेत् सा समवायवृत्तिता।
यथा प्रदीपेऽचिरपति, शोसिनो धने, सरस्यम्यु, माश्चमूगता ॥ १६ ॥
२०-आसनवृत्तित्वम् । संसर्गः । ३ ।
२० बलस्य यस्यां रसवृत्तितायां यलेन लेपः पुरुषेऽत्र सियेत् ।
लेपाच तस्यावरणाद् रिकार स्यादात्मनः सा खलु सवृत्तिः ॥ २७ ॥
यथाऽऽहितं सैन्धाखिल्यमप्सु व्यरमोति ताश्चावृणुते विलिम्पत्।
रूपाद्रसादा जिकरोति तोयं हासक्तिवृत्यात्मनलं च तद्वत् ॥१॥
यथा विशुद्धस्य पटस्य रजनादन्ताहिस्तन्तुविकार ईक्ष्यते ।
तदहलेपारणात् तधात्मनो विकार आसतियशेन जायते । १६५
२१-वृतित्त्वसंसर्गोदाहरणानि ।
२१ पत्रेऽन्तरे या सदास्ति लेखा मस्यादिलिप्ता च पहिढा या।
छाया मयूखादिकता च लेसा क्रमेण सक्तिः समनायुदारी ॥ २० ॥
अर्थेऽनपेक्षे प्रभरत्युदारता प्रशस्य नान स्मरणं न संस्क्रिया।
संस्कारमाने समय इप्यतेऽथासतिरस्य व्यसनेषु जायते ॥ २१ ॥
यत्रायमभ्यस्यति गद्यपद्य तत् संस्क्रियास्मिन् समवेति तद्वत् ।
स्याद्वारणाध्यानसमाधियोगात् स मंयमो योगग्लानि चास्मिन् ॥ २१ ॥
याप्रभागाद् यजमान आत्मा संघद्यते हि द्विविधस्तयो. स्यात् ।
साँस्कारिकत्वात् समनाय इत्थं सर्वन सम्बन्धगति प्रविद्यात् ॥ २३॥
२२-कात्मनि वृत्तित्वसंसर्गत्रयम् ।
२९ तत्रैककर्मात्मनि तस्य सक्तिरुदारवृत्यैव हि संनिधत्ते।
उदारसकचा हि पर. स्वभावादाविश्य विश्वं स रिमति नित्यम् ॥ २४ ॥
कार्यप्रसूति समनायवृत्या कर्मिकत्वे समायत्तिः ।
ततोऽक्षरस्यैव तु कारणत्यं परस्य नैतत् समायिभेदात् ॥२५॥

·आसक्तिवृत्यैव भवेद् विकारो न त्यक्षरे नापि परे पिकार ।
कमिके सक्तयु पपत्तितोऽयमसग आमा स परोऽक्षरश्च ॥ २ ॥
उदार एवं समनाय एवं व्यासतिरत्विति वृत्तितेयम् ।
विधापि कर्मात्मनि कर्महतो प्रवर्तते शुद्धरसे तु नास्ति ॥ २७ ॥
पर्याप्तिवृत्तित्वविशेपभेदाश्चतुविधा एवमिहोपदिष्टा
अत परं पञ्च निदर्शयामोऽन्वाभक्तिवृत्तित्वविधा असा ॥ २८ ॥
२३-उदृढसम्बन्धभेदाः (संहिताः)।
२३ भूतप्रतिष्ठं क्वचिदस्ति भूतं प्राणेन था स्याद्विधृत च भूतम् ।
प्राण क्वचित् प्राणधृतोऽथ वा स्यात् त्रेधा तदित्थं प्रभवत्युदूढम् ॥ १ ॥
अन्योन्यतश्चेद्विधृतिस्तदेक प्राणद्वयोडूढमिद यलिष्टम् ।
प्राणस्य भूते विवृतिस्तु मध्यं भूतद्वयोदूढमिदानकृष्टम् ॥२॥
यच्छर्कराचूर्णचयोस्ति तस्मिन चूर्णानि भूप्राणविधारितानि ।
अध स्थचूर्णतु तदूर्घचूण प्रतिष्ठित नो विधृत मिथस्तत् ।। ३ ।।
ये चैकलोप्टे परमाणव स्युस्लेपामणूनां हि परस्परेण ।
प्राणा उदूढ। अथवस्यमासंक्त याप्ताइहेते सयुजोऽणव स्यु ॥४॥
यथा हि तैर च जल च योगेप्यमिश्रमन्योन्यगत विभाति ।
प्राणास्त्रया प्रज्ञगताश्च तद्वत् तिष्ठन्त्युदूढा सयुजोऽप्यमिश्रा ॥५॥
रय समुद्रा यजुषामिहाग्निर्मचा महोकथ च महावत तु ।
साम्ना त एते निविधा समुद्रा उडूढवृत्येव सहस्थिता स्यु ॥६॥
एवं तदेकैकसमुद्रमध्ये महान्ति चोकथानि महावतानि ।
अग्नीश्च तानाहुरुदूढनत्या सह स्थितान्यत्र परस्परेण ॥७॥
२४-कोशाधानम् ।
२४ अथान्तरिक्षोदर एप पृथ्वा बुध्नोस्ति कोशो वसुधानकोश ।
द्यारत्तरं तस्य निल दिशस्तास्तरस्रक्तयो विश्वमिदहि तत्स्थम् ॥ ८ ॥
२५-आरण्यकीयसहिताभेदास्त्रिखण्डाः।
२५. उदूढ सम्बन्ध इहोच्यते य स्ता संहितामाहुरिहेतरया ।
अगानि च त्रीणि वदान्त तस्या ससंहिते युत्तर पूर्वरूपे ॥ ६ ॥
स्यात् पूर्वरूपं पृथिवी तथा द्यो स्यादुत्तर रूपमथेप वायु ।
स्थात् सहितेत्याह तु शूरवीरो माक्षव्य आकाशमन घायुम् ॥१०॥
आगस्त्य इत्याह समानमेतद् द्वय यदाफाशमयैष वायु ।
इत्य निरुतान्यधिदैवतं तान्यायाममप्येवमुदाहरन्ति ॥११॥

·( ३६ )।
या पूर्वकपं मन उत्तरं स्याद् यागुत्तरं या मन एय पूर्णम् ।
स्यात् संहिता प्राण इहेति माण्डरेय प्रपश्ययपि भूरपोरः ॥ १२ ॥
या मंहिता प्राणमनीरचोभि सा प्रष्टिाहाश्वरयेन तुल्या।
उदूढमत्र समस्तमेतद्विश्र धचिन् मसरनीर नित्यम् ॥ १३ ॥
२६-शाकल्यसंहितामेदान्यतुःखण्डाः ।
अर्थप शाफ्ल्यमहर्षिरस्या अनानि चत्वारि चिनिन्य वक्ति।
यत्पूर्यरूपोत्तररूपसन्धिसन्धातृभिस्तानि पृथग विभान्ति ।। १४ ॥
पृथ्यो तथा धारय वृप्पिर पर्जन्य इत्यं न्यधिदैवत तत् ।
अभ्यारममप्येयमिदं यदन्ति यतोऽस्ति सर्व पुरापोऽयमान्दम् ॥ १५ ॥
तस्याध ऊर्घ दिले भोतां तत्रोत्तरं धौरधरं तु पृथ्यो।
तदन्तरं खं तु यथान्तरिक्षं प्राणाविहामुत्र यथास्ति वायु ॥ १६ ॥
ज्योतीप्यपि त्रीणि यथा घमुमिंस्तथैर चास्मिन् पुरुषेपि सन्ति ।
सूर्योऽस्ति चक्षुई दय तु विद्यद्नो शु पस्थेऽग्निरिवारमाति ॥ २७ ॥
२७-तारुक्ष्यसहिता । सामसंहिताख्या।
२७ अथाह तारुक्ष्यमहपिरित्यं वागस्ति रूपं हि रथन्तरस्य।
प्राणस्तु रूपं वृहतस्तयो सन्धीयेत रूपेण हि संहितेयम् ॥१८॥
धातु द्युतानात्सरितुश्च विष्णो रथन्तरं कश्चिदुदाजहार ।
धातुधु तानात्सचितुश्च विष्णोरग्नेश्च कश्चिद् बृहदाचार ॥१६॥
२८-कोण्ठरव्य सहिता । अवरोत्तराख्या।
२८ वाक् प्राणतोऽसौ पर्वमानतोऽसो विश्वेश्च दवरथ ते धुलोकात् ।
स ब्रह्मणेत्याह तु कोण्ठरव्यो या संहिता सा घरोत्तरा स्यात् ॥ २० ॥
पचालवण्डस्तु महपिरेपा वारसंहितेत्याह चराचराणाम्।
घागेर सात्विदमस्ति वाचा सन्धीयतेऽन्योन्यमिदं समस्तम् ॥ २ ॥
छन्दांसि पैदा इतरे च सन्धीयते हि वाचाऽस्त्यनया तक्यम्।
वाचन भित्राण्यपि सर्वभूतान्यनि या संद्धतीह सर्व ॥ २२ ॥
२९ प्रतर्दन संहिता। दिखण्डा ।
२६ प्रतर्दन पश्यति यानदेष प्रभापते प्राणिति नैप तात् ।
गायत्त स प्राणिति नैप तारत् प्रभापतेऽन्योन्यतदाहुति स्यात् ॥ २३ ॥

·यत्र चीतेऽप्यथ भारते या प्रागस्तदा प्राचि तदेक्यमेति ।
तूपणीं स आस्तेऽप्यथ यत्र शेते प्राणे तदा वागियमेश्यमेति ॥ २४॥
एक सुपर्णोऽस्ति समुद्रमध्ये स एप विश्वं भुवनं विचष्टे !
पिशुद्ध इष्टया तमपश्यमन्ते माता च तं लेदि स मातरं च ॥ २५ ॥
३० अदितिसंहिता चतुःखण्डा ।
३० प्रजापतिश्चादितिसंहिताया अगानि चत्वारि पृथग् विरक्ति।
जाया हि पूर्व पतिरुत्तरं स्यात् सन्धानसन्धी जननप्रजे स्त ॥ २६ ॥
३१ तित्तिारसंहिता । चतुःखण्डा।
३१ अङ्गानि चनारि च संहितायामाचक्षते तित्तिरयोऽपि तहत् ।
तत्पूर्वरूपोत्तररूपयुग्मं सन्धिश्च सन्मानमिति द्वयं च ॥ २७ ॥
तत्पूर्वरूपं प्रतियोगि यस्यादथानुयोग्युत्तररूपमाहु ।
तदन्तरे तिष्ठति य स सन्धि सन्धानमेतत् प्रयान्धि सूनम् ॥ ८॥
पृथ्वी तथा द्यौरिदमन्तरिक्षं वायुस्तथेति धियतेऽधिलोकम् ।
अग्निस्तथादित्य इमास्तथापोऽधिज्योतिष वेद्यत इत्यहि ॥ २६ ॥
आचार्यको माणवकश्च विद्याऽथाध्यापनं चेत्यधिविद्यमूह्यम् ।
अधिमजं तानि भवन्ति माता पिता प्रजाऽयो जनन क्रमेण ॥ ३०॥
अध्यात्ममेतान्यधारहनुर्योत्तराहनुर्यास्त्यथ वाक् च जिह्वा ।
इत्थं तु सर्वत्र चतुष्टयं तत् संभाग्यन्ति क्रमशो यथार्थम् ॥ ३१ ॥
३२ वाव सहिता-एकायनसंहिताख्या।
३२ शारीरकरकान्दस एप वेदिको महानपीथं पुरपाश्चतुरिधा ।
अस्मिन् शरीरे निरसन्ति संहिता तत्रैप वाघ्योऽनुविध समीक्षते ॥ ३२॥
शारीरको योस्त्यशरीर आमा स प्रज्ञ एफोस्ति रस शरीरे।
अफार एनास्ति रस स आमाऽभिप्रेयते छन्दसि वाइमयेऽपि ॥३३॥
येनैष वेदानिह वेद तस्य ब्रह्मा रसो वेदमये स आत्मा।
संवत्सरोऽन्य पुरुषो महानादित्यो रसस्तस्य मत पुराणे ॥ ३४ ॥
भूतानि पूर्वाणि विनाशयत्यैस्याभारयत्येर नरानि तानि ।
स एप संवत्सर एव देह स्थितो महापूरप उक्त आत्मा ॥ ३५ ॥
प्रज्ञारमको वर्मणि योऽशरीरो यश्चेष आदिन्य इहैकमेतत् ।
ततो निरतोऽसिरजनमानां स स्थानराणामपि सूर्य आमा ॥३॥

·( ४० )
ऊर्थ दियो यद् यदयास् पृथिव्यां द्यावापृथिव्यौ च यदन्तरास्ति ।
भूतं भविष्यञ्च भरच सर यदस्ति तं प्राण इति त्रुपन्ति ॥ २८ ॥
तस्मिन् समस्तं जगदतदोतं प्रोतं स चाकाशगतोऽयमीत ।
प्रोत स चाकाश इहाक्षरे' स्यात् तस्मिन्ननुस्यूत मिदं समस्तम् ॥ २६
३७- ग्रहातिग्रहसबन्धः
अध्यात्मिकानामधिभूतमरासंस्नगो येन निरुपित स्यात् ।
स हि ग्रहातिग्रहमार उक्तोऽध्यात्मं ग्रहोभूतमतिग्रह स्यात् ॥ ३० ॥
प्राणो द्यपानेन च बार तु नाम्ना रूपेण चक्षु रसना रसेन ।
श्रीयं तु शब्दन मनस्तु काम स्पर्शन तु वा किल कर्मणा दो ॥ ३ ॥
प्रहो गृहीतस्तदतिग्रहेणेत्यतिग्रह संनते नहीऽसी।
इत्थं जरकारसुतार्तभागप्रश्न पुरोवाच स याज्ञवल्क्य ॥ ३२ ॥
३८-अध्यूटसम्बन्धः।
छन्दोमितामोह पदानि योनि तेप्वेय गेयानि नियेशितानि ।
प्रगीयतेऽभ्यूदमिदं हि गये गेयं तप्यूटमिदं प्रपिधात् ॥ ३३ ॥
३९-पविकल्पसंबन्धः।
स्वरूपसम्बन्धशाच नित्यं वृत्तित्यसम्बन्धपशाच भूय ।
रसे पलं सर्वविधं प्रदृष्टं ततो विकल्पान् पडिमानि होचु ॥ ३४ ॥
धमत्वकर्मस्थमकर्म कर्मसद भिन्नद्वयं तत् तदभिन्नमद्वयम् ।
अकर्म भिद्यत न कर्म भिद्यतेऽध्यासोऽमृते स्यादिति पड विकल्पना ॥ ३५ ॥
घटो मृदि स्यात् मृदिय घटे स्याद् भिन्ला तु तौ या मृदियं घटो मा।
भिन्ना तु मृग्नैप घटस्तु भिन्नो अटो मृदध्यस्त इतीर विद्यात् ॥ ३ ॥
४० सर्वविधसंसर्गत्यागान्मोक्षसिद्धिः।
पले घलाना च रसे बलानां सम्बन्धभेदा य इहोपपना ।
त इत्यमष्टादशधा निरक्तास्तेषा रिमोकादपवर्गमाहुः ॥ ३७॥
चलस्वरूपेण रसोऽधभासते रसस्वरुपेण बलं प्रवाहि वा।
नान्योन्यमन्योन्यविनाटतं भनेन चान्यनोऽन्यद् भवति धचित् पृथक् ॥ ३८ ॥
मंसज्यते या प्रतिसूज्यते पाऽनुसृज्यते वाप्यमृते स मृत्यु ।
सर्ग स मोक्षस्वमृताद्विमोको मृत्यो स खण्डस्य न चाखिलस्य ॥ ३६॥
मितस्य कस्यापि रसस्य मायाव्य पायत संमतीह मुक्ति ।
न तेन सर्वस्य मितस्य मायामुनि प्रकल्प्या प्रतिभावभेदात् ॥ ४०॥
कुत स आमा कुत एव शति कुतश्च मंसर्गविशेषसिद्धि ।
पुतश्च सृष्टिश्म इत्यमेतन्न पेनि तद् नि यथा यदस्ति ॥४१॥

·सम्बन्धतालिका। १ स्थानविरोध: असंसर्गों २ २ २ सामञ्जस्यम् AD ३ ऐकात्म्यम् कर्मणि कर्मसम्यन्धाः । संसगों २ ४ ४ ऐकभाव्यम् भक्ति ५ असंसर्गः २ + ६ १ | अलक्षणम् असंसर्गः १ A ७ २ विभूति ब्रह्मणि कर्मणां स्वरूप- सम्यन्या ४ योगः संसर्गः ३ ६ ४ बन्धः अमित वृत्तिता असंसर्गः १ २ . उदारः ब्रह्मणि कर्मणां पर्याप्ति- वृत्तिता. ४ समवायः ससर्गाः३ १२ १३ ४ आसहा १ संहिता ५ २ | दहरोत्तर भारः ब्रह्माण कर्मणाम् अन्वाभक्ति वृत्तिता. ५ १६ | ३ | ओत प्रोत भाव असंसर्ग. ५ ४ ग्रहातिग्रह भारः १७ १८ अध्यूढ भा.. इति पूर्णद्विसत्ये मझकर्मसंवन्धाधिकारो द्वितीयः पूर्ण ॥ . ।

·४२)
अथ 'ब्रह्मकर्मभ्यां सृष्टिक्रमाधिकारः ॥ ३
पुरुषत्रयावतार-प्रकृतित्रयावतारी॥
१-पुरुप प्रकृति समन्वयात् सृष्टिः॥
यद् ब्रह्म याकर्म सह द्वयं तत् पूर्णद्विसत्यं न ततोऽन्यदस्ति ।
ग्रीव ममापि समन्वितत्वादनेकधा ते प्रवदन्ति लोकाः ॥ ९ ॥
ब्रह्मेदमामा पुरुषोस्ति तस्मिन् यत्कर्म सेयं प्रकृति प्रकृया।
सुऐ जडेस्मिन् जडयाचिदात्माविष्ट. पुरु स्थन् पुरुष. स उक्तः ॥२॥
सष्टस्तु यास्ति प्रोत स योनियलं तदुक्तं तदनेकरूपम् ।
यतोऽस्त्यनेकारयवं ठतस्तत्पुरं पुरस्थ पुरुपो रसः सः ॥ ३॥
पुरमभेदात् पुरि संनिविष्ट. स एप आत्मा पुरुषोऽप्यनेकः ।
समन्वयात् तस्य यथा प्रकृत्या सृष्टिस्तथाऽन प्रतिपादयामि ॥४॥
२-पुरुप प्रकृत्योः संबन्धेऽप्यसमन्वये सृष्ट्यभावः ।
२ रसे प्रसुप्तं तु रसस्वरूपं पलं तदानीमनिरुकमेकम् ।
ब्रह्मैव नातोऽन्यदती द्वितीयाऽसमन्वयात्तत्र न कोऽपि सर्ग ॥ ५॥
उद्धास्मन् यलमस्त् ियारद्रसेऽस्ति तस्यामितवृत्तिता चेत् ।
सति द्वितीयेऽप्यमितिस्यभागत् समन्बयो नास्ति ततोन सर्गः ॥६॥
न यत्र मानानियमस्तयोः स्यात् सम्बन्धसत्वेऽपि न तत्र सर्ग.।
असक्तमस्मिन्नमृतं हि मृत्यौ स्वतन्त्रमाभाति तथा स मृत्यु ॥७॥
३-आत्मयोन्योरुत्तरोत्तरमुत्पत्तिक्रमः
मितोऽमिते नाथ निरूढमात्रयाऽमृतेन मृत्यु प्रमते यदा धचित् ।
तदान सम्बन्धविशेष इप्यते संसर्गसंज्ञस्तत एव सृज्यते॥६॥
छन्द. पदेनेह निरूपयिभ्यते मितिश्चतुर्धाऽप्यथ सप्तधाऽथवा ।
अनेकधा सन्द इदं हि दृश्यते यदीहते वस्तु विभिन्नलक्षणम् ॥ ६॥
मितो मितेनाथ निरुदमानी निरुदमात्रेण समन्वितश्चेत् ।
अथाशितिश्च परत. परेण तत्रेकमेयादितरस्वरूपम् ॥१०॥
यत्रतभ्याधतीह विञ्चित् सोऽत्ता पदाधीयत एतदाद्यम्।
पदाधमत्तोमयमेकभूतमात्यायतेऽत्तैव तदा न चाद्यम् ॥ ११ ॥
पलं रसान्तर्गमितं रसे चेदाधीयते तत्र वली रसः स्यात् ।
रसो घलान्तर्गमितो बले चेदाधीयते तद्रसपलं स्यात् ॥ १२ ॥
रसंस्थरूपेण चलेन चारमा विधीयते भुमिदं पलं तत् ।
बलस्वरूपेण रसेन योनिर्भवत्यदो भोक्त पलं रसस्य ॥ १३ ॥
रसप्रदत्त्वात् स रसो यथात्मा वलं रसाधानतया तु योनिः ।
भामाशयोन्यंशसमन्वयेन तथान्य आत्मा च तथान्ययोनिः ॥ १५॥

·४ .. रसेन भुक्तेहि बले बलं तदसस्यरूपं यदभूत् स आत्मा। बलेन भुक्तं तु रसे रसोऽसौ वल स्वरूपोऽभपदेप योनिः ॥ १५ ॥ स्वरूप संसर्ग इह त्रिया स्थावन्धश्च योगध तथा विभूतिः । त्रिभिः स्वरूपानुगते प्रसर्गरात्मा च योनिश्च पृथग्भवेताम् ॥ १६ ॥ ४-रसबल समन्वयाद रसावतारोऽव्ययपुरुषः। तत्रायमात्मा त्रिविधः स्वरूपनैविध्यतस्तावदुदेति सर्गात् । मनो विभूत्या भवतीह योगात् प्राणोऽय बन्धादिह जायते वाक्॥ १७ ॥' प्राणे मनोऽप्यूढमयं च याचि प्राणस्तदित्यं क्रमशः परस्मिन् । पूर्व तदध्यूढमतो न सर्गः सम्बन्धसत्त्वेऽप्यसमन्वितत्त्वात् ॥ १८ ॥ कैश्चित्त तेषां पृथगात्मनां मिथः सम्बन्ध उक्तः समवायसंक्षकः । अन्योन्यतस्ते समवेत रूपिणो विनान्यतोऽन्यस्य न च स्थितिः कचित् ॥ १६॥ त्रयस्त्विमे ये,पुरुषा निरुकाः प्राणो मनो वागिति संप्रतीता । अन्योन्यसाहित्यतैकमूर्तिः स्यादव्ययः सोऽस्ति रसावतार: ॥२०॥ म वाङमयः प्राणमयो मनोमयो य एक आत्मास्तिःसनातन प्रभुः। म उत्तमः सोऽव्ययसंज्ञकः परः प्राणो मनो चागिति तस्य विक्रमाः ॥ २१ ॥ ५-चलरससमन्वयाद् बलावतारो महान् योनिः । ५. अथाशिते तत्र रसे घलेन रस: स जायेत बलस्वरूपः । सत्त्व विभूत्याथ रजस्तु योगात् तमस्तु बन्धात् त्रिविधः स योनिः ॥५२॥ सत्वं रजस्व रजस्तमस्यध्यूढं तदित्थं क्रमशः परस्मिन् । पूर्व वदध्यूढमतो न सर्गः सम्बन्धसत्त्वेऽप्यसमन्वितत्त्वात् ॥ २३ ॥ त्रयो गुणा: सत्वरजस्तमांसि भवन्ति मृत्यौ रसतारतम्यात् । अन्योन्यसाहित्यकृतेकमूर्तिबलावतारो महदुच्यते सः॥ २४ ॥ ६--अव्ययमहत्समन्वयाद् मंगवतारोऽक्षरपुरुषः। महदव्ययसमन्वया बलाक्तारोऽहंकारः। अथाश्ये कावि रसे महलं स्वरूपसम्बन्धवशेन एज्यते। मगों द्विधा स्यादितरेतराशनाद्रस:ऽक्षरोऽहंकरणं पलं तथा ॥ २५॥ मनो विभूत्या मरतीह योगात् प्राणोऽथ बन्धादिह जायते वाक् । अन्योन्यसाहित्यतैकमूर्ति. स्यादक्षर सोऽस्ति रसावतार ॥२६॥ सनं विभूत्याथ रजस्तु योगात् तमस्तु बन्धात् स पलावतार अन्योन्यसाहित्यकृतकमूर्तिः प्रजायतेऽहं कृतिसंशयासौ ॥ २७ ॥ ७- अक्षराहंकाराभ्यां रसावतार-क्षरो बलाक्तारो विशेषश्च । ७ अपाक्षरे वाचि रसेऽप्यहरुतिः स्वरूपसम्बन्धवशेन सृज्यते । सगी द्विधा स्यादितरेतराशनाद्रस. क्षरस्तत्र पलं विशेषकाः ॥२८॥ . .

·कर्म = वलं प्रकृतिः ब्रह्म = रसः पुरुषः रमो बल समन्धितः विभूत्या योगेन बन्धेन | वलं रस समन्वितम् विभूत्या योगेन | पन्धेन | विशुद्धयो स्वरूप सत्यम् संसर्ग अव्यय असंयटरवाद मन. प्राण. याक अव्ययः किन्तु क्षराद्वाऽथ विशेषतोऽपि याऽतिरिव्य रूपं न विजायते ततः ॥ ३१ ॥ अथाक्षरे याचि रसे विशेषकः स्वरूपसम्पन्धरशेन सृज्यते । : अगेयन्यसाहित्यतिकमूर्तिविशेषसंशोमवताह मृत्युः ॥ ३० ॥ सत्वं विभूत्याय रजस्तु योगात्तमस्तु यप्रात् स यलापतारः । अन्योन्यसाहित्यरतफमूर्तिः क्षरः स जायेत रसानतारः ॥ २६ ॥ मनो विभूत्या भरतीह योगात् प्राणोऽथ पधादिह जायते वाक् । ( 88 ) मन अव्ययो महत्समन्धित निभूत्या योगेन | बन्धेन | महदुत्तम समन्वितम् विभूत्या| योगेन | बन्धेन असंगृष्टसंसर्गात् संपृष्टयोरग्रन्धिकयो स्वरूप मंसगै अक्षरः सत्त्वम् अक्षरः अहंकार: संपएसंसर्गात् अक्षरोऽहंकार समन्वितः निभूत्या योगेन | पायेन अहंकारोऽक्षर समन्वितः विभूत्या योगेन, बन्धेन संसृष्टयोः समन्धिकयो स्वरूप संसग क्षर घाक सचम् | रजः तमः मन प्राण. विशेष:

·. ८-अव्ययाक्षरक्षराणा पुरुषाणां महदहंकार विशे षाणां प्रकृतीनां चान्योन्य वैधम्यर्म । ८ स्वरूप संसर्ग इह द्विधायं विशुद्धकल्लोऽष्यथ सृष्टकल्सः । संसटकल्तोऽपि पुनर्दिधा स्यात् सग्रन्थिकाग्रन्धिकभेदकल्त ॥ ३१ ॥ सगैत्रिभिः शुद्धनिरूपितेस्ते भवन्ति वाक् प्राण मनांसि यानि । तेरात्मभिर्य प्रथमः प्रवृत्तः परः स आत्माऽव्यय उत्तमश्च ॥ ३२॥ सर्गेत्रिभि सृष्टनिरूपितैस्तेर्भवन्ति वाकमाणमनांसि यानि । अग्रन्थिकेस्तैरपर: प्रवृत्तोऽक्षरः स आत्मा स परांचरश्च ।। ३३ ॥ संसृष्टिमसृष्टनिलपितैस्ते भवन्ति वाकमाणमनांसि यानि । सप्रन्थिकस्तरखरोऽयमान्माऽभवत् तृतीय क्षर इत्यनित्य. ॥ ३४॥ एवं स योनिर्महदाख्ययाऽभूत् संशुद्धयोरेव तयोः प्रसर्गात् । संसृष्टयोश्चाप्यनयोः प्रसईदभूदहंकार इतीह योनिः ॥ ३५ ॥ संसृष्टिसंसृष्टसमन्वयाचाभनद्विशेषः क्षरयोनि रेपः। सग्रन्थिकस्तर विशेष एपोऽस्यमान्य चाहंकरणं महाच ॥ ३६ ॥ ९-कार्यब्रह्मणामिन्द्र वाय्वग्नीनां स्वरूप निर्देशः। १ योऽप्यमी स्युः पुरुषाः पृथगविधामनोमया. प्राणमयाश्च वाङमयाः । तवीर्यभूतानि तु यानि कायर ब्रह्माणि तानि निविधानि वन्म्यतः ॥ १ ॥ सग्रन्थिकाग्रन्थिकशुद्धभेदात् त्रिधामन. स्यात् निरिधा तथा धार। प्राणस्त्रिधा स्यात् प्रथम द्वितीये तेपां हितीयं तु पुनस्तृतीये ॥२॥ निभिः कृतस्तैः पुरुषस्त्रिधा सोऽवच्छिद्यते यो मनसा स इन्दः । प्राणेन घायुः पुरुपोऽथनाचा सोग्निस्त्रयस्ते त्रिविधाः पुनः स्युः ॥३॥ तेपामग्द्धान्यपि चाव्ययानि शुद्धानि वाक् प्राण मनांसि यानि । तानि प्रतिष्ठा विवृतिश्च तद्वन्योतिस्तथेति क्रमत. प्रथन्ते ॥४॥ ज्योतिर्भन: स्याद्विधृतिः पुनः स्यात् प्राण प्रतिष्ठापुनरत्र वाक् स्यात् । चिज्योतिपि स्याद्विधृतौ तु मुत्स्याद्यत. प्रतिष्ठा तत एव सत् स्यात् ॥ ५॥ ज्योतिः प्रसाराय रसः प्रतिष्ठा त्वाकुचनायास्ति रसोऽखिलेषु । भवेद्वले संतननं विधृत्या स्युरक्षराण्यायतनान्यमीपाम् ॥ ६ ॥ २ अथाक्षराण्याहुंरिमानि चान्तर्यामी मनः सत्यमिदं तु सा वाक। प्राणस्तु सूत्रात्मतया प्रसिद्धस्त्रिपूरुषोऽन्यः पुरुषस्त्रिमिस्तेः ॥७॥ एतानि सन्त्यायतनानि तेषां ऋमात् परस्थाननिरूपितानाम् । ज्योतिगृहीतं भवतीदमम्तर्यामिण्वथो सत्यगता प्रतिष्ठा ॥८॥ .

·सूत्रात्मलाभाद्विधृतेईि लामो धर्मरित्रभिस्तेरिह धर्मिणस्ते।
तागतयोऽमी खलु शक्तिमन्तो न तैरिनपा कचिदात्मलामः ॥८॥
३ प्रज्ञा मनः प्राण इहास्ति तेजो वाग्भूतमिन्थं क्षरतोऽपि विद्यात् ।
क्षरेषु तिष्ठन्ति यदाक्षराणि नानात्वमेतान्युपयन्ति तेन ॥ १० ॥
परोऽक्षरो या न विशेपर्कमा तस्मात्सदकत्वमिमी लमेते।
ज्योति. सरूपं बहुनास्ति नान्तर्यामी सरूपो बहुधा प्रपन्नः ॥१६॥
यज्योतिष कापि बहुत्वमन्तर्यामी छचिद्वा यहुधोदितः स्यात् ।
तत्रास्य चैकस्य सतोऽप्युपाधिक्षरस्य भेदादिव भेदमाहुः ॥ १२ ॥
क्षरस्तु सर्वोस्ति विशेषकर्मा स्वतन्त्र उत्पद्यत एप माना।
प्रज्ञा सरूपाः पृथगुदमन्त्यो नश्यत्यपूर्वाः पुनरुद्भवन्ति ॥ १३ ॥
प्रक्षाधिमाना अपि भूतमात्रा प्राणाधिमाना बहवो भवन्ति ।
प्रज्ञाश्च भूतानि सान्वितानि प्राणेषु देवेषु समर्पितानि ॥ १४ ॥
४ ज्योतिर्मयान्ममहणं मनः स्याज्योतिर्मयं ज्योतिरिति निधा तत् ।
प्राणस्त्रिधा स्याद्विधृतिविपर्ता विधर्तृमारग्रहणश्च तद्वत् ॥ १५ ॥
प्रतिष्ठितात्मप्रहणः प्रतिष्ठा प्रतिष्ठितात्मेति च वाक् निधा स्यात् ।
सत्ता च सत् सत्यमिति त्रयी वाफ सत्ता प्रतिष्ठति न भिद्यतेऽर्थः ॥ १६ ॥
कार्य ब्रह्मणि
मन.
प्राणः
वाक्
परस्थाने अवद्धानि
ज्योति
विधृतिः
प्रतिष्ठा
अक्षरस्थाने अग्रन्धिरद्धानि
क्षरस्थाने मनन्धि पद्धानि
अन्तर्यामी
सूत्रात्मा अव्यक्तसत्यम्
पेशा
तेज
भूतम्
(प्रशामात्रा) (माणमाना) (भूतमात्रा)
इन्द्र
घायुः
अग्निः
देवता निशेषा
१०-प्रकृतिविशेषाणां माया-महा मायो
योगमायानां स्वरूप निर्देशः।
अयो रसे तत्र घलस्य सर्गादुदेति योऽयं विविधो विशेष. ]
कुत स आयाति रियाति स फेयजानता सा कथिताऽत्र माया ११॥
सामान्यमाया महती च मायाऽन्या योगमायेति भान्ति माया।
तिघ्र. प्रसिद्धा अथ योगमायां तां विष्णुमायामिति केचिदाहुः ॥२॥

·२ माया घलं ब्रह्मणि कर्म यत् तत् कर्मविधा तत् त्रिविधास्ति माया ।
रसेऽमिते सा मितिरेव माया दिग्देश कालैरुपकल्पिता या॥३॥
तषामिते सा हि मितिर्विरुद्धा कथं मितं स्यादमितं यदीदम् ।
असंभवन्तीमपि लोकयामो मायाऽत्र मिय्येति वितर्फयामः ॥ ४॥
नया सती सा न च वाऽसती सा स्वतोऽसती या परतः सती या।
विरुद्धधर्मद्वययोगिनीय मायाऽस्ति मिथ्येति वितर्कयामः ॥ ॥
रसोऽक्रियश्च करसो बलं वा यन्नीरसं तन पृथक प्रवृत्तिः ।
रसेन संसृज्य बलं प्रसूते मायाऽस्ति माताऽथ पिता स आत्मा ॥ ६ ॥
यतोमितिः सा महती तु माया पलं हि तन्नाम च कर्म रूपम् ।
बन्धाध योगाध विभूतयो वा मा च प्रमा च प्रतिमा च माया ॥ ७ ॥
परोऽवरो वाथ परावरो वा स ईश्वरोपा परमेश्वरोचा।
मायावशादेव भवन्ति रूपाण्येतानि माया महतो तत: सा ॥८॥
३ स्वरूपसंसर्गयशादसे स्थितं पलं विशेषद्वयमत्र भावयेत् ।
मात्रांच संस्थां च ततः स मात्रया संएज्यते तद्वदसौ च संस्थया ॥६॥
छन्दः स्वरूपं द्विविधं तदुक्तं या तब मात्रास्त्यय याऽत्र संस्था।
दिग्देशकालैः प्रमितिस्तु मात्रा छन्दो मितं तारुतवृत्तमाहुः ॥ १० ॥
जात्याकृतिव्यक्तिमृतिस्तु वर्णन्छन्दः कृतं तेन तु वर्णवृत्तम् ।
मात्रारत वर्णकृतं स्वरूपं यस्योच्यतेऽसौ पुरुषः प्रदिष्टः ॥ ११ ॥
निवाय्यतीपाधिक एप मात्रा संसर्ग एते न रसस्य खण्डः।
न वस्तुगत्या परिकल्पनीयो घटस्थिताकाशवदर्थ पाधात् ॥ १२ ॥
अनि रूपाणि घृहन्ति नानाविधानि मृत्योः स्वयमुद्भवन्ति ।
तत्सर्गरूपावरणेन पूर्णाखण्डामृतं खण्डवदेव भाति ॥ १३ ॥ १३ ॥
तस्यामितस्यापि मितिः कृतेयं माया समायाति वियाति चेयम् ।
मितिस्तु माया मित एप मायोश्रोऽस्य मायामयमेव विश्वम् ॥ १४ ॥
४ रसे वलस्याथ भयन्ति संस्था संसर्गभेदास्त्रिविधाः प्रसिद्धाः।
गन्धञ्च योगश्च विभूतिरते रसे भवन्ति त्रिविधा हि संस्थाः ॥ १५ ॥
वन्धक्रमेण प्रभवेदियं वाक् प्राणस्तु योगक्रमजो निरुक्तः ।
मनो विभूतिक्रमतः प्रवृत्तं संसर्गभेदात् प्रय आत्मसर्गाः ॥ १६ ॥
संराज्य तस्मिन् प्रतिसृज्य भूयो यत्रैप नानात्वमुपैति मृत्युः ।
तत्राम्वमायाति वियाति तस्मात् तदभ्वमस्मिन् महती हि माया ॥ १७ ॥
यदद्भुतं यत्वसदेव दारुणं यतः पृथग्भावमिवात्मनोऽयते ।
आशङ्कते चात्मनि विक्रिया यतो लोके तदभ्यं तदु यक्षमुच्यते ॥ १८॥
सत्यद्भुतं चासदिदं भयावहं ततः पृथक्त्वं पुनरिएमात्मनः।
विमान्यते प्रमाणि विक्रिया ततस्तद् प्राणोऽम्वनित प्रकल्पते ॥१६॥

·करतापर्मच नाम ति प्रजापन मणि कमेन्मात् । प्रयं गरम्य जयशमुलं पुनः पुनम्नप्रियतागृतस्थम् ॥ २० ॥ म मर्यगामी नियमन यिनलोऽमृतो गृत्युवागृतं पुनः। यदातं नियमन गृत्युमा रमः म तम्माजदुरुपयर्मपान २१॥ • स्वरूपसंगिय तु भायो निन्यसंमायलं च कर्म । मायः स पनाम पदस्प रूपं मामा च संयुभयं दिकपम् ॥ २२ ॥ पदमप यमाम घटस्य मात्रा मंचंति कांच घटस्य मायः । घटत्यमुक्तं तदतः पृथक् स्यात् घटस्य पमत्यप्लेिषु पिघात् ॥ २३॥ : ज्योति नियदं पलमस्ति रुपं प्राणन वडवलं नु कम्म। स्यायामसंयदयलं तु याचा मायायनानि विविधानि तानि ॥२४॥ ७ स ग्रामणोऽभ्यं परपूरयं च प्रयाहनिन्यं भियतऽक्षरं था। क्षर त्यनित्यं भयती मायः स्यादप्यमायो रमधिमकीत् ॥ २४ !! पूर्यासतोऽगि प्रभास्थया य: प्रतिष्ठयाऽभ्यप्रितयस्य योगः। में एष भागोऽय तया वियोगी भरेदभायोऽप्युमयः स मर्यः ॥ २६ ॥ तदेपु मायपु यदस्ति नानाविधत्यमुकः स विशेष एपः . तकमायेऽपि मनन्यनन्ता इमे विशेषाति मायसिद्धिः ॥२७॥ सा योगमायाऽन्वितयोस्तु कर्मणोः पूयं प्रतिष्टे उमये निजाभ्यतः । यदि च्यवेते अप चेन या भरत्येका प्रतिप्टेद न याभ्यगामिनी ॥२८॥ अभ्यानि सर्वाणि तु योगतः स्यु योगतः किञ्चिदुदेति रूपम् । पसस्थितामिति योगमाया रसस्थिता स्यान्महती तु माया ॥ २ ॥ म्योस्तु योगाय चिराय युक्तंस्थातुं लयायव च यानि युके। सा ग्राममाया ऽपिच विष्णुमाया संगीच माया प्रमशः पृथक स्यात् ॥ ३०॥ साशवमाया यदि चंबले द्व युने क्षणादाप्य युते भरेताम् । अलोमयो वारियरूपमग्निज्वाला यथोल्का दिपि वियतश्च ॥ ३१॥ से नीलिमा भास्कर-चन्द्र तारा-पृथ्वी-समुद्राय महाधराश्च । एवं-विधा ये चिरमेकरूपा भागः स्थिता.सा किल विष्णुमाया ॥ ३२॥ । चलद्धये या ऽधिकरोति लोके सा योगमाया महती तु माया। रसं पलं योजयते महत्यां ता योगमाया त्रिपिया विशन्ति ॥ ३३॥ सा योगमाया महती च माया विशुद्धमाया च न मिद्यतेऽर्थः। यत्राम य प मयास्य कौप्यपूर्वग्धापरयय माया ॥ ३४ ॥ ११ मायाया रसवलपुरुषातिरिक्तत्वमतम् ११ नेयं रसो नापि पलं न पूरुषो माया तुरीयेति वदन्ति कंचन । रसे पलं तत् पुरुषो प्रयोस्तयो मायास्थितेयं पुरुषष्ट्ये मरेत् ३५ ॥ .

·(४)
रसो बलानां पुरुषस्य ते वे आत्मास्त्यमुप्याः पुरुषो पुनद्वौं ।
माया तु मिथ्या पुरुषस्तु सत्यानृतस्वरूपः प्रथमे तु सत्यम् ॥ ३६ ॥
रसो पलंवा परमार्थरूपे स पूरुषस्तु व्यवहारहेतुः।
माया तुरीया प्रतिभासगम्या सर्वत्र तत्वं स रसो बलं वा॥ ३७॥
१२-मायोदाहरणम् ।
१२ मायामिहाकर्पति यां दिशं वलादन्यदलं तद्विपरीतदिक्क्रमात् ।
अभ्येति तं तं मणिमुत्तरोत्तरं तन्मायिक कर्पणतः प्रभिद्यते ॥ ३८ ॥
पाहतामत्रजलस्य वोची मायावलात् तिष्ठति नाभिमित्वा।
आघाततः काचपदं त्रुटित्वा धारी त्रुटेः पार्श्वत एति मायाम् ॥३६ ॥
स्पर्शी रखो गन्धरसे च रूपं भवन्ति नानायलसंधघातात् ।
असन्त्यकस्मादिह यत् स्फुरन्ति प्रत्युत्क्रमन्ते ऽपि च मायिकं सत् ॥ ४० ॥
१३ कर्मस्थब्रह्मपरिचयः।
१ ब्रह्मास्ति तत्प्रत्ययसाक्षिकं रसदं च पात्रं च वियति लम्बनम् ।
आलम्भनं चायतनं च सप्तधा तब्रह्म पश्यामि तु कर्मसु स्थितम् ॥१॥
२ तथाहि तत् प्रत्ययसाक्षिकं घलैः प्रतीयते द्रव्यवदुल्वणे गुणैः ।
भटद्रुमक्षेत्र जलार्चिरुचयैः सेना वनग्रामसर:प्रदीपवत् ॥२॥
३ रसमदं ब्रह्म तु कर्मणि ध्रयं निरात्मकं कर्मवलं न दृश्यते ।
आत्मा स सत्तारसमादधाति यो यतो घटः समधुना पुरा त्वसन् ॥ ३॥
४ पात्रं बलस्यास्ति यथाम्युन: पटास्तिलास्तु तैलस्य घृतस्य वा पयः।
ब्रह्मेति वालम्बनमस्ति कर्मणां जलस्य बिन्दू रजसां मृदां यथा ॥४॥
* उन्मीलितं चक्षुरिहान्धकारे न त्वात्मनोऽन्येप्ववलम्यते तु ।
अथ प्रकाशे त्ववलम्वते यद् गत्वा क्वचित् सोऽस्ति रसो बलस्थः॥ ५ ॥
यद् गच्छतः शुन्यधरातले स्यात् पातोऽथ पूर्ण तु पदावलम्बः ।
यदेव तन्नैप पदावलम्ब्य प्रवर्तते सोऽस्ति रसोऽवलम्बः ॥६॥
जन्मान्ध एप क्रमते स्वहस्ती स्पर्शाय विस्तार्य पुरः क्वचित्त ।
स्पृष्ट्वा वलेनाहत एष किञ्चिद्ध्यस्तीति यत्ति स सोऽवलम्बः ॥ ७ ॥
अथान्धकारे निबिड़े स च विस्फायं पश्यन्न च किञ्च पश्येत् ।
अथापि पश्यन् प्रतमा तमोऽस्तीत्येवं स पश्यत्यवलम्बन तत् ॥८॥
६ ब्रह्मेति वालम्भनमस्ति विम्बस्योाश्च वारीव वलस्य सत्यम् ।
आरम्भणं तन्नु यतश्च यस्मिन्नारभ्यते तस्य वलस्य रूपम् ॥ ६॥

·- (५०) सर्वत्र संस्था हि बलप्रवृतेः सा सा,पृथम्बग्नियतास्ति लोके । थाटनलं काप्यतिशायि दृष्टं तन्मन्दमन्यत्र च न कचित्चत् ॥ १० ॥ धचिद्वलं कर्तुमिच्छतोऽपि नोपद्यते यनमतोऽपि भूयः। कचत्वकस्मादिव तत्प्रभूतं प्रजायते तनियतिप्रप्तादात् ॥११॥ पलं स्वतन्त्रं यदि जन्मनि स्यात्सर्वन सर्व घलमेकदा स्यात् । तस्मादयश्यं नियतिनियन्त्री पलस्य काचिद् ध्रियते रसः सः॥१२॥ आरम्भणं तेन बदन्ति विज्ञा पलस्य तद्ब्रह्मतदस्ति सत्यम् । सत्यानुरोधेन बलोदय: स्यात् सत्यं गृहीत्या यतते बलाय ॥ १३ ॥ ७ पृथक् प्रतीतेरिह नामरूपे पृथग् विभिन्नायतने भरेताम्। यदन्तरा तेहि यतः पृथक्त्वं ब्रौतदाकाशमिदं निसंस्थम् ॥ १४ ॥ फेचित् पुनर्ब्रह्म विवर्तनं विदुः स्वप्ने हि विज्ञानगता यथाखिलाः। रथा रथी सारथिरकाः पथस्तथा ननु ब्रह्मणि कर्मणां कलाः ॥ १५ ब्रह्मच कर्म च पूर्ण, प्रत्येक पूर्णतास्ति पर्याप्ता। यत् पूर्ण तत् सत्य, सत्ये द्वे तेन ते सिद्धे ॥ १६ ॥ । इति पूर्णद्विसत्योपनिपन्नाम तृतीयं पर्व पूर्णम्

·अथ प्रत्ययैकसत्योपनिषत् ।
१ ब्रह्मकर्मान्वितरूपस्य प्रत्ययत्वम् ।
प्रत्यय इति यत्संज्ञा, ब्रह्म च कर्म च तदेकधाभूतम् ।
विषयाकाराकारितमिन्द्रियजनितं हि तज्ज्ञानम् ॥ १ ॥
इन्द्रियजनितज्ञानं जगतीदं दृश्यते किन्तु ।
इन्द्रियमास्तां मास्तां प्रत्यय एपोस्ति नित्योऽर्थः ॥ २॥
नित्ये शाने ब्रह्मणि कर्माण्येतानि भान्ति विषया ये।
उदयन्ते विलयन्ति च तद्विश्व शाश्वतं विकुर्वाणम् ॥ ३॥
२ प्रत्ययस्याहंज्ञानाकारस्यैकसत्यत्वम् ।
कृष्णत्रिसत्यं प्रवदन्ति केचित् पूर्णद्विसत्यं च वदन्ति केचित् ।
एकंतु सत्यं प्रवदामि जीवं जीवादिह प्रत्ययतोस्ति नान्यत् ॥१॥
विचारकक्षापरपारगामिनो विज्ञानपाथोधितलावगाहिनः ।
अलौकिकं किञ्चिदवेक्ष्य चक्षते सत्यं तदेकं मतमस्ति निश्चितम् ॥२॥
स प्रत्ययः प्रत्यय एव सत्यता तत्रैवनिष्ठा हि पुरा विपश्चिताम् ।
सईश्वरो वा स च जीव एव वा जगत् स आत्मा स च यज्ञपूरुपः ॥ ३॥
स जीव एवेति ममास्ति निश्चयो मत् प्रत्ययो भावयतेऽखिलं जगत् ।
स प्रत्ययः साधु विविच्य भावितो विज्ञानमाहात्म्यविशेषमति ॥४॥
३-ईश्वरज्ञानस्याहंज्ञानपूर्वकत्वम् ।
यदाहुरेके परमेश्वरैकसत्यत्वमस्तीति तदस्त्यलोकम् ।।
सिद्धे तु सत्ये मयि सत्यतां चोपजीव्यतामीश्वरसत्यतास्ति ॥ १ ॥
यदीश्वरः स्यात् प्रथमं प्रपन्नस्तदैपु विम्मप्रतिविम्वभावात् ।
जीवेष्वनन्यत्वमितो महेशादुदीरितं स्यादिदमुक्तरीत्या ॥२॥
किन्त्वीश्वरो न प्रथम प्रपन्नो बहिर्जगन्मूलतया तमीले।
अन्तर्जगत्तस्तु पहिर्जगत्तत् प्रोतयतेऽन्तर्जगदस्ति मत्तः ॥ ३ ॥
अहं तु साक्षादनुभूयमानोऽस्म्ययं प्रमाणानुगमानपेक्षः ।
सिद्धः स्वत: स्वानुभवैकगम्यो न चापलप्यो निजगोधरूपः॥४॥
मामेव तस्मात् प्रथमं प्रवेनि प्रत्यक्तमं तत् परमीश्वरं च ।
अहं हि सोऽन्तर्जगदाकरोमि ततो पहिविश्वमयेश्वरश्च ॥ ५ ॥
४-जीवेश्वरयोरहरूपैकत्वम् ।
अहं तु साक्षादिच यः प्रपन्नः स एव विश्वं च महेश्याश्च ।
नातः पृथक किञ्चन सिद्वयतीति बमोऽवधेयं ध्रुवमेकसत्यम् ॥ १ ॥

·न सन्ति तापद्धोऽत्र जीया एकोऽहमेयास्यवोधरूप । अनन्तजीयप्रतिपत्तिहेतोभ्रांन्त्या प्रतीतायपि नोपपत्तिः ॥२॥ पूर्व विनष्टा न जगहिनष्टं वितिधयं प्रत्यय एय मेऽस्ति । मज्ज्ञानमा जगदेतदस्ति स्वभान्तिरमशानवदित्ययेहि ॥ ३॥ स्यने यथा मत्प्रतिपत्तिसिद्धा, भादय स्युर्षहयोऽस्म्यहं च । चैप्रक्षये स्वमजगन नष्टं मयि प्रमुद्धे तु विलीयते तत् ॥ ४॥ स्थाने यथा प्रत्यय एव सर्य पाथस्तरिस्तारयिता तरीता। अहं पर चेत्यमिह प्रतीमो जाप्रत्यपि प्रत्यय एप सर्व ॥५॥ एफोऽहमेवास्मि सम सुपुप्तो स्वऽपि जानत्यपि ता अवस्था । ज्ञानप्रसारा परिवय॑माना दिनेऽधिसन्थ्य निशि सूर्य एक ॥६॥ शानार्थभेदपु यिनश्यमानेष्यपि धन नायमहं विनाशी। एकोह मेवास्मि परोन कधिशानप्रकारा स्वपरात्मभेदा ॥७॥ न प्रत्ययादन्यदिहास्ति किञ्चिल प्रत्ययास्ते यहवी भरेयु । स्वप्ने यथा तददिमेऽन्यजीवास्ततोऽस्मि चैको निजगंधरूप ॥८॥ इमे तु जीवन्ति मृता इमेऽन्ये जीवामि कालेन गतिर्ममापि । तदित्थमित्थं च धियो भयन्तीत्येत्ताद्धया मूलमहं स एक ॥ ॥ प्रयेद्मि तस्मादहमस्म्यथो चाऽहमस्मि तस्मादखिल प्रोनि । शाक्यं न निर्धारयितुं ततोऽहं शानं च सत्ता च न भिद्यतेऽर्थ ॥१० . ५ अहमात्मनः प्रत्ययैकसारत्त्वम् । शान हि कारो न च तत्र कालो ज्ञान दशो न च तस्य देश । अधस्तदूर्ध्वं न दिशोऽत्र तु स्यु प्रपूर्णरूपं क चलेत् स्खलेद्वा ॥ ११ ॥ अनादि कालराजगदस्त्यनन्ते काले पुन स्थास्यति विश्वमेतत् । प्रवाहरूपा गतिरित्थमस्मिन्नास्ति प्रवाह प्रतिपद्यते स ॥ १२ ॥ नासीदद्र म सोऽकरत क्रमेण पुष्पी फली नारामुपैति काले । तदिमित्थं प्रभान्ति भाषा ज्ञानस्य रूपाणि विजृम्भितानि ॥ १३ ॥, शुक्लं च कृष्ण च हरिश्च पीतं इस्य च दीर्धे निकट च दरम् । क्षुद्र महयाधिकमलपमेतत् सर्व मनु मानमतो न भिन्नम् ॥ ४॥ कृष्णं प्रतीमो धवलं प्रतीमो मेद प्रतीमोऽस्युभय प्रतीम । यवेधते वेदयते च येत्ता तांस्तत् प्रभेदाच मिथ प्रतीम ॥१५॥ तस्माद्ध्यं प्रत्यय एष सा न प्रत्ययादन्यदिहास्ति किश्चित् । तत्प्रत्ययाद भिन्नतया प्रतीतान्येतानि भूतान्यपि त प्रतीम ॥ १६ ॥ • अब प्रत्यौलमुकम् । तद्विरुह तु प्रत्ययनानात्वभुक्तं विशिष्टविसत्योपनिषदि ईश्वर सिग प्रकरणे-यथा हमेकोस्मीत्यादिना ॥xt

·६ अहमात्मनि प्रात्ययिक भेदोपपादनम् ।
यत्वाहुरेपामविशेषभानादहंतया प्र ययमात्रतायाम् ।
यस्तत्र भेद प्रतिभाति तस्मिन् कि मूल्मस्लीति हि तत्र वच्मि ॥ १७ ॥
स्यात् प्रत्ययोऽसो सदसत् स्वरूपो ब्रानं तदक्षानवृत प्रतीम ।
ज्ञाने स्युरज्ञानकृता विशेषा दुर्योधमज्ञानमिदं यथावत् ॥ १८ ॥
चतु प्रकारा प्रतिपत्ति रस्मिन् संभाव्यते ता पृथगन विद्धि ।
मृत्यु स शून्यं तदियं च मायाथैकात्म्यमेतास्वपि नो विशेष ॥ १६ ।
७ मृत्युवादः।
वदन्ति हि ज्ञानमिदं विरुद्धद्विरूपतादात्म्यमिति प्रवीमि ।
तत्रामृतं भासक मेकवत् स्यादनेकवद्भास्य इहैप मृत्यु ॥ २० ॥
अत्रामृतं त्वन्तरमस्ति मृत्यो सनाऽमृतं चाहितमस्ति मृत्यो।
प्रतिक्षणान्यान्यविधस्वरूपास्ते मृत्ययोऽस्मिन्नमृते विभान्ति ॥ २१ ॥
यधोनय स्यु क्षणिका समुद्रादुद्भूय तत्र प्रल्यं वजन्त ।
न ते समुद्रात् पृथगुत्सावन्ते तथाऽमृत मृत्यर आस्थितास्ते ॥ २२॥
८ शून्यवादः।
६ यद्वेदमुष्णीपमसत् पट सत्येवं पटोऽसन् सति भाति सूत्रे ।
असच सूत्रं सति भाति तृलेऽसत्तूलमाभाति मृदीर सत्याम् ॥ २३ ॥
मृदप्सु तास्तेजसि तच्च वायो स वाच्यधिप्राणमियंचसये।
इत्थं मात्ते निखिला विकारा असन्त एनेह मयैरहता ॥ २४ ॥
नामासतो यद्धृतमेतदेव त्यारम्भणं कल्पितपस्तुनोऽस्य ।
न ते विकारा अपि तु ध्रुवं मे विकारकामा प्रतिभान्ति मेदात् ॥ २५ ॥
यथाऽन्धकारे मनसा पिशाचं प्रकल्प्य तस्माद्यमेति भूय ।
सत्यं पिता पतिपयतेसो त वेत्ति सज्ञान विजम्भितं तत्
..!!
तथैर बाल्यात्प्रतिपद्य भिन्न भिन्न दृढ प्रत्ययमेति भदे।
तद्वस्तुमद्भाति तु रस्तुशून्यं सत्ताश्रयानाश्रितभातिसिद्धम् ॥ २७ ॥
नाना न किञ्चित् कचिदस्ति रूपाण्येतानि नानापि तदेकरूपम् ।
ज्ञानस्य रूपं हि तयारभास स्वाभाविकवादिदमप्रणोद्यम् ॥२८॥
९ मायावादः।
७ यद्वाहमानन्दमयोऽयमात्माऽनुच्छित्ति पर्मास्मिास निर्विकार ।
येऽस्मिन् विकारा प्रतिभान्ति नाना मिय्येव ते भानमिद तु माया ॥२६॥

·** पुरुपेकसत्योपनिषत् । (५) (प्राणैकसत्योपनिषत् ) १-ब्रह्मकर्मान्वितैकरूपे पुरुषप्राणात्मशब्दाः । यद् ब्रह्म कमावितरूपमेय प्राणः स एकः पुरुषः स एव । द्विधा चतुर्धा भवति विधा या तद् ब्रह्म कर्मान्वयतारतम्यात् ॥१॥ यदक्रियं तद्धयमृतं परंस्यादथावरं मर्त्यमिदं यदशम् । स्वतः क्रिया नास्त्यमृतेऽथ मत्य क्रियाविकारा अनिशं निसर्गात् ॥ २॥ चैतन्यमुल्वणं या गूढं चेति द्विधाऽमृतं भवति । चेप्टोल्वणा च गूढा तदिदं मत्य द्विधा तत् स्यात् ॥३॥ स्याच्चेतनाऽथ सोमोऽथाग्निस्थापश्च रूपाणि । सा चेतना मनः स्यादापो चाक चेतरौ प्राणी ॥४॥ तथा च वाकमाणमनोमयोऽसावात्मा स उक्तः प्रभनोऽखिलानाम् । प्राणः स एकः पुरुपोस्ति विश्व मन्यामहे तेन तदेकसत्यम् ॥ ५॥ २-चतुर्भेदभिन्नस्य प्राणपुरुषस्य त्रिधातुकत्वम् । प्राणोऽयमने विभवन् समन्ताद् यथा सरस्वान् स तथास्ति पूर्णः । स्वभावभेदेन चतुर्विधोऽसौ चत्वार एकत्र समाहिताः स्युः ॥ १ ॥ अणोरणीयानपि सर्वतोऽस्माज्यायानसावस्ति बहुमभेदः । स्थूलोपि सूक्ष्मोपि चतुर्विधेस्तेश्चतुष्कलः सन् परितः प्रवृत्तः ॥२॥ परोरजा अग्निरथेय सोमवापश्च चत्वार हमे स्वभावात् । भेदाः स्युराचं मन आहुएत्यं याचं तथा प्राण इतीतरी दौ॥३॥ सोमात् स्थितिः स्याद्, गतिरग्नितः स्यादित्य क्रिया प्राणवशेन सर्वा । मानं मनस्तोऽर्धकलातु वाचो झानक्रियार्धा इदमस्ति विश्वम् ॥ ४॥ तत्रापि नैकेन विनान्यदस्ति त्रीण्येक आत्मा पृथगात्मता च । पाक प्राणतः प्रोणततिर्मनस्तो नियुज्यमानैव फरोति सृष्टिम् ॥५॥ उत्पधतेऽस्मादिह यच किञ्चित् तदस्य देहं तत आवृतोऽयम् । देहस्य चात्माऽऽत्मन एप देहस्ताभ्यां विना कापि न किञ्चिदस्ति ॥६॥ देहस्य सर्गे मनसः प्रसङ्गाज्ज्ञानेन्द्रियाण्येव, क्रियेन्द्रियाणि । प्राणप्रसनाथ, पामसङ्गादाः स्युरित्यं प्रयमेकदहम् ॥७॥ •[पतप०१५ का प्र.ना] [शतप०१५।१२इदा. भ. मा]

·(७)
३--एकात्मनः स्त्रीपुरुषात्मदयसृष्टिः।
जीवोऽयमात्माऽग्निमयोऽस्ति मर्य स चेतन स प्रमित स्वतन्त्र ।
य स्वानुरूपान् जनयत्यनन्तान स एक आमा जगतोऽन आसीत् ॥ १ ॥
न चात्मनोऽन्यत् किमपीदमासीत् स सर्वतोऽस्मात् खलु पूर्व औषत् ।
सर्वानिमान पाप्मन इत्यमुष्माद्धतो स आत्मा पुरुष प्रसिद्ध ॥२॥
पुमान् परिपक्त इव स्त्रियाऽसावभिन्न आसीत् सहित स आत्मा ।
स एक आसीदिति नैव रेमे द्वितीयमेच्छन्न तदान्य आसीत् ॥ ३॥
एकोऽयमात्मा द्विविधस्ततोऽभूत् पतिश्च पत्नी च बभूवतुस्तत् ।
योगादजायन्त तयोर्मनुष्या स्त्रो गौरभूत् साथ वृषोऽपरोऽभूत् ॥४॥
सर्वाणि होत्थं मिथुनान्यभूवन पिपीलिकान्तान्यथ संबभूव ॥
अह य आत्मा तत एर सर्वा सृष्टि र्वभूवेत्यहमेव सर्वम् ॥ १॥
४ अग्निसोमात्मकादात्मनः सर्वदेवसृष्टिः।
अग्नि स आमा स मुखाच योने पादाथ पाणेरसुजत् स्वरूपम् ।
तस्मादिमान्यन्तरतो हि लोम्ना शून्यानि तीवाग्निमुग्योदतत्वात् ॥१॥
स रेतस स्वादसृजद् यदाद सोम स सोऽन्न स्वयमग्निरमात् ।
पतानदस्ति द्वयमेव मन यदनमन्नादमितोस्ति नान्यत् ॥ २॥
सऽपि दवा अयमग्निरेवासृजत् स माऽप्यमृतास्तु देवान् ।
यच्छ्र यसस्तानसृजत् स देवान सा ब्रह्मणोऽभूदतिसृष्टिरादौ ॥३॥
५ अव्याकृतात्मसृष्टानां नामरूपव्याकरणम् ।
प्रागेक आसीन जगत् तदासीद्व्याकृत सर्वमिदं तदासीत् ।
जातेषु भूतेषु भूव नाम्ना रूपेण च व्याकरणं पृथग्यत् ॥ १॥
सत्यं त्रिधा व्याकरणं यत स्यात् ते नाम रूपे अथ कर्म चान्यत् ।
पागु-स्थमेपामियमस्ति नाम्नां सामापि च ब्रह्म च सैन तेपाम् ॥ २॥
नामानि घाचो ध्रुवमुत्थितानि समं च वाड नामभिरस्ति सर्वं ।
नामानि सर्वाणि निमति सा वार वागमसामोक्थमतोस्ति नानाम् ॥ ३ ॥
रूपाण्यथो चथुए उत्यितानि चभु सम सर्वविधैश्च रूपे ।
रूपाणि सर्वाणि निभर्ति चभुस्तेपामिदं ब्रह्म च साम चोकथम् ॥ ४ ॥
फर्माणि कायादत उथितानि काय समं कर्ममिरस्ति सर्य ।
फर्माणि सर्वाणि धिभर्ति कायस्तेपामय ब्रह्म च 'साम चोक्यम् ॥ २३॥
श्य सदृप्येकमत स आमा सभेक आत्मैव पुनस्त्रय तत् ।
छन्न हि सत्येन सताऽमृतं तत् प्रय तदेक स न भिद्यतेऽर्थ ॥१४॥

·प्राणोऽयमात्माऽस्यमृतं तदाहः मत्यं विदुरले सलु नामरूपे ।
प्राणी हि सधन श्याम्ति ताभ्यां प्राणस्तु यागझिमयस्तनुमः ॥ ३५ ॥
६-पञ्चप्राणात्मकस्यात्मनः पञ्चप्राणा अन्तरङ्गाणि ।
प्राणायमात्माऽग्निमयोऽन देहे प्रविष्ट आलोमनम्बाप्रमस्ति ।
अनेककर्मा स पृथक् स्वकर्मस्वात्स्न एवेति न दृश्यतेऽद्धा ॥१॥
प्राणनयं प्राण, उतो बदन वाक, श्रोत्रं स शृण्वप्रथ, मोऽक्षि पश्यन् ।
मनः स मन्वान, इमानि कम्ास्यानान्यस्त्स्नोऽत्र स पक एकः ॥ १७॥
सऽप्यमी यन भवन्ति चेस एक आत्मास्ति विशिष्ट रूपः ।
स वक्ति, स प्राणिति, पश्यतीदं, शृणोति, तद्वन्मनुते, स देही ॥१८॥
७-शरिप्रजास्त्रीपशुवित्तान्यात्मनः पञ्च पहिरङ्गाणि ।
वित्तं ममामा, पशु भृत्यमान्मा, स्त्री पुषमात्माऽथ शरीरमात्मा।
ततोऽपि योऽन्योऽन्तरतः स आत्मा, चित्तान्तमस्यैव स रश्मिरस्ति ॥ १६ ॥
वित्तं प्रियं मे, पशर मिया मे, पुत्र प्रियो मे, प्रिय एप देहः।
प्रियोऽखिलेभ्योऽन्तरमस्ति यत् तत् प्रियाणि सर्वाणि तदंशुतोऽस्मै ॥ २० ॥
ऋपिपितृदेवानामात्मविकारत्वम् ।
प्रीय सौ, तत पर सर्व तद्विद्यया सिद्धयति सर्वमित्यम् ।
ब्रह्मायमात्मे तदस्ति सोऽहं ब्रह्मास्मि, मत्तीऽभवन सर्वम्, ॥२२॥
द्विपत्तया यं च सुहृत्तया यं यथा चिरं भावयते स नूनम् ।
तथाभवेदात्मनि सर्वमस्य स्थितं, स बन्धुः स रिपु. स सर्वः ॥ २२ ॥
यं च देवं पितरं परं वा यजव्ययं तस्य स सोस्ति देवः ।
आत्मैव नूनं मनसाऽनुसतोऽस्यामा तथा भावयते तथा स्यात् ॥ २३ ॥
देवा विभिन्नारतयो विभिन्नस्वभारशीलाश्च विभिन्नवर्णाः ।
सस आत्माऽस्त्यविशेष एकस्तस्यैव सर्वापि विष्टिरपा ॥२४॥
यानेप देवानथ यान्मनुध्यानृपश्च यानात्मनि भाग्यद्वै।
आमा स सोऽथी भवतीह सर्वः पश्यंस्तथा वक्ति च वामदेवः ॥ २५ ॥
ग्राम नरभर सूर्यश्चम क्षीवा भूपि रस्मि विप्र ।
'मांकृत्त माजुनेयं न्यूज अई कविरुयना परयतामा"॥ २६ ॥( सं मं ३ म.स २६)
देवेन्द्रमस्तौदयमन मत्य तल्लोफवृत्तं नु तथापि तेन ।
अध्यात्ममिन्द्रः स्तुत एच देहो विनात्मना नैप फ्रोति किञ्चित् ॥ २७ ॥
पिच पृथिवी मुतया मह मृत रजनय सप्त साकम् ।
"मई सत्पमनप्त स्ट्र वदामि भई देवों परिवाचं विशश्च ॥२८॥

·(५६ )
"अहं जजान पृथ्वी मुतया मह मृत् रजनयं सप्त सिन्धून् ।
"नई सत्यमनत यद वदामि यो अग्निपोमावजुपै सखायौ ।। ( २६ । अरसं ६।६।६९)
वाचा प्रतिज्ञेयमथर्ववेदे सा वाग न चास्मानमृते विवक्ति ।
अनि स सोमं जुषतेऽयमात्मा द्यावापृथिव्यो मनसा विविडते ॥ ३० ॥
९-ब्रह्मवीर्यादात्मनः क्षत्रविद् शूद्रवीर्योत्पत्तिः ७
७ ब्रह्मकमेव त्विदमन आसीत् क्षत्रं ततः श्रेय उदैत्त रूपम् ।
क्षत्रात् परं नास्त्यत एव सोऽधः सन् ब्राह्मण क्षत्रियमध्युपास्ते ॥ ३१ ॥
क्षत्रस्य तु ब्रह्म तदस्ति योनी राजा प्रकर्ष परमं च गच्छन् ।
ब्रह्मैव चोपयश्रते स्वयोनि संवर्द्धयत्येतदयं स्ववृद्धयै ॥ ३२ ॥
विशं ससर्जाथ च शोद्रवर्ण धर्म तु सत्यं स ततः ससर्ज।
•क्षत्रस्य तत् क्षामिहाबलीयानाशंसते धर्मपरो वलिष्टम् ॥ ३३ ॥
ब्रह्माथ च क्षत्रमथो विडेयं शूद्रश्च धोस्ति तदस्ति सत्यम् ।
सत्यं न जातु च्यवते, नियत्या तथैय लोकः परिरक्षितोऽस्ति ॥ ३४ ॥
देवेपु तु ब्रह्म तदग्नि नाप्यं तद् ब्राह्मणेनान मनुष्यजाते ।
क्षत्रं तु देवेष्वधिलोकपालं यः क्षत्रियस्तर मनुष्यजाते ॥ ३५ ॥
ये विश्वदेवा मरुतश्च रुद्रा अथादितेया वसपश्च देवाः।
विट् तेषु वैश्येपु मनुष्यजाते शूद्रस्तु पूपेयमयो मनुष्यः ॥ ३६ ॥
तत्तन्मनुप्यस्य सम्मिदेवो लोकः स्व एतं यदि चेदरष्ट्या।
प्रेयात् स एनं न भुनक्तयलब्धः पुण्यं महत्कर्म च हीयतेऽस्य ॥ ३७ ॥
तस्मादुपासीत नियम्य लोकं ह्यात्मानमेवैष न हीयतेऽतः ।
यथा यथा कामयते स सर्व तस्यात्मनः सिध्यति सृज्यमानम् ॥ ३८ ॥
१०-आत्मनः सर्वभूतलोकत्वम् ८
: सर्व भूतानामप्ययमात्मैव लोक उपनेयः।
होमं यजनं कुर्वन देवानामेप लोकोऽस्ति ॥ ३६॥
अनुवचनात् स ऋषीणां स पितॄणां पिण्डदानतः प्रजया।
वासयते स मनुष्यानशनं तेभ्यो ददाति तन्नृणाम् ॥ ४ ॥
यत्त पशुभ्यस्तृणजलमुपदत्ते तत् पशूनां स्यात् ।
उपजीवन्ति विहङ्गा माक्षिकमशकाः पिलिकाद्याश्च ॥ ४ ॥
आत्मा य: खल्वे मां लोक आश्रयोस्त्यस्मै।
भूतान्यरिप्टिमिच्छन्त्पेतन्मोमांसितं विदितम् ॥ १२ ॥

·११-पाङ्क्तस्यात्मनः कायम २
आत्मैप आसोदिदमन एक्श्चयार एतस्य भान्ति कामा ।
स्त्री स्यात्, प्रजायेय, च, वित्तमास्तां, फर्म प्रबुयाय राय, चति ॥४३॥
इयान्नु कामोऽस्यहि साधनोयो नात परं विन्दति यान्व्यापि ।
एककमेपो तुम यायदाप्नोत्यकृत्स्नतां मन्यस एप तायव ॥४८॥
ते सार्धमात्मा भरतीह कामे पश्चात आत्मा यनिता प्रजा च],
वित्तं च वापि च पाडत पमि भूत्वा स आत्मा मवतीह सरस्न ॥ ४५ ॥
दिवास्य पाङ तत्त्वमदोऽन्तरल्यद पहिस्तदन्यद् तदमुष्य फारयम् ।
प्राणस्तदस्थान्तरतो पहिर्धा धन्यामभि स्यप्रमच प्रसिक्षम् ॥ ४ ॥
आमा मनो, वाम् वनिता, प्रजा तु माणोऽस्थ, चभु श्रवणे तु पित्त ।
एं बिहामुत्र च तच्छु तं स्यात्, फायोऽस्य पर्म क्रियते ततस्तत् ।। ५७ ।।
यह स पाङक्त , पुरुषध पाङका, पशुध्ध पार सोऽखिलमेर पाडतम् ।
पाहत स आमै तु सर्पमेत चात्मनोऽस्ति व्यतिरिच्य विचित् ॥ ४ ॥
पाजि ती पश्चिमकाण्ड पाठे तायके ब्राह्मणकं द्वितीयम् । (शतपथ १४ । ३।२)
जीवामनोऽस्य समस्तविश्वमपञ्चजन्यमयोचदिन्थम् ॥ ४६॥
१२--एकात्मनः सृष्टिविधौ त्रिमूर्तित्वम् १०
एटिस्त्रिधा शुद्रतमाऽथ खण्डामिका महाधिरिति प्रभदोत् ।
पफैकभूतस्य शरीरष्टि क्षुद्राण्डजन्म विह खण्डधि ॥१०॥
सर्वाण्डसाधारण विश्वभावोदयो महासटिरिति प्रतीयात् ।
तिनस्तु ता सटिविधा श्यं हि अति समान विपयीकरोति ॥१॥
सत्रादिष्टि परमेश्वरात् स्यात् तयेवरामध्यगताणुष्टि ।
क्षुद्रात्तु जीवात् पुरुषाद्विरष्टि समानमेतान थु तिराह सैपा ॥ १२ ॥
हिरण्यगर्म स निराइ य ईश्वर स एव जमे प्रथम शरीरवान् ।
स एक आसीत् पुरुपाकृति पुरा स्त्रीपु सभेदास्तत एव जक्षिरे ॥३॥
जीवास्त पते पहयो न तेषां स्त्रीपुंसभेदो तमुखण्डजाती।
तस्माच्छु तिर्नयमितस्तु जोगादिमा विष्टि विषयीकरोति ॥४४॥
महेश्वरस्वामितोत्यकायो न स्त्रीत्वपुंस्त्वे न च तस्य कामा ।
स निर्विशेषोऽस्त्यमयोस्ति तस्मानषा श्रुतिस्तद्विषयेति केचित् ॥ ५ ॥
न यस्य देहो न च यस्य काम परात्पर कोऽपि स पै पृथक् स्यात् ।
यांस्यत्रुवत्रीन् पुरुषानिय तान् श्रुति समानं पियीकरोति ॥ ६ ॥
क्षरस्तु जोवोऽक्षर ईश्वरोऽयं यस्त्वययोऽन्य परमेश्वर स ।
प्रयोऽपि देहं दधते व कामानियं श्रतिस्तद्विपया समं स्यात् ॥ ७ ॥

·साम्येऽपि तच्छुत्युदितं न यावत् संभान्यतेऽस्मिन् पुरुपे क चापि तदन्यगं नेयमियं श्रतियत् त्रीनेफयत् तान विषयीकरोति ॥१८॥ क्षुद्रव सृष्टिविषयो न चान्ये इत्येव मन्ये प्रतियन्ति तन्न । एकात्मनः स्त्रीपुरुषो विभागौ न क्षुद्र सृष्टौ भवतः प्रतीतौ ॥ ५ ॥ यत् पाणिपादाननयोनितोऽग्ने निलॉमतायै प्रथनं तदेतत् । तत् क्षुद्र सृष्टयामुपपद्यतेऽद्धा वाक् प्राण चक्षुः श्रुति कर्म चापि॥६॥ क्षुद्रां च सृष्टिं महती च सृष्टिं संगृतीयं च तिरसैव । मध्येऽण्डष्टि विषयीकरोति विधापि सोकाऽऽत्मन एव सृष्टिः ॥ ६ ॥ यत्यादि सृष्टी परमेश्योऽयं मध्येण्डसृष्टौ त्वयमीश्वरोऽस्ति। स्यात् क्षुद्रसृष्टौ तु स जीय आत्मेत्येवं विदुः केचन तन सम्यक्॥ ६२॥ आत्मैक एवास्ति न तु प्रयस्ते निस्रोऽपि सृष्टीः कुरुते स एकः। मर्यः स देहीति स जीव इष्टो न त्वीश्वरो वा परमेश्वरो वा ॥ ६३ ॥ पक्षी पशुः कीटपिपीलिकाद्या नराद विरूपा अपि जीवसंक्षाः । तथेश्वरो वा परमेश्वरो वा नराद्ध विरूपोऽपि स जीव एव ॥६४॥ मनुष्यदेहे रुधिरास्थिशुक्रवणादिजीवा हि यथा वसन्ति । तयेश्वराख्यस्य तनी मृदम्मोवायग्निजीवा विविधा वयं स्मः ॥६५॥ त ईश्वराच्या अपि नूनमन्यान्याकारजीवा यहव. कचित् स्युः। महेश्यराख्यस्य तनौ प्रविष्टा जीयो हि जीवान जनयत्यनन्तान् ॥६६॥ महेश्वरस्येश्वर एकमनं जीयोऽहमस्मीशितुरेकमनाम् । अतानि जीवस्य भवन्ति जीवाः सोऽहं तथाऽहं स न चेह नाना ॥ ६७ ॥ यदा यथा व मयि भापयामि ध्रुवं तथा तत् परमेश्वरोऽपि । आत्मानमेवैतमतः स्वमेकं प्रतीक्षयेदाह कठस्तर्पिः ॥ ६ ॥ १३-त्रिमूर्ते रेकत्वे जीवत्वे च प्रमाणभूता कठश्र तिः ११ "अणोरणीयान् महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोनिहितो गुहायाम। तमस्तु पश्यतिवीतणेको पातु प्रसादान्महिमानमापन ॥ ६ ॥ अशरीर' शरीरेव नवस्ववस्थितम् । महान्तं विभुमारमान मत्वाधीरो न शोचति ॥ ७० ॥ इन्दियेभ्य परा पर्या अभ्यश्च पर मन मनप्तस्तु परापदि देशस्मा महान् पर॥१॥ महत. पग्मन्पकमध्यकार पुरुष पर। पुरुषाल पर'किमिश्प्ता काष्ठा सा परा गति ॥ ७॥ एप सर्व भूतेषु गटोत्मान प्रकाशते । दृश्यते स्वपयया बुद्दया सन्मया पश्मदर्शिमि ॥७॥ य इम मध्व वेदभात्मानं जीवमन्तिका। ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥४॥ भाष्ठमात्र पुरुषो मध्य प्रात्मनि निष्पति। ईशान' भूतभन्यस्य न ततो विजुगुप्सते nom

·मा मात्र पो न्योतिरिवारमा ।
ण भूतमप्या सरासर
मग तिष्टमि पमय न चापागनियापनम् ।
दामनीषी मनमामिामो यादिमा मन्तिu.॥
पराधिनियमभ लामापरा पायनि माग्नसम्मन् ।
पधिकार प्रगारमा मैक्षात घत रमनष मिच्छन् । ८ ॥
पाप कामा न पम्ति वामाने मृत्वान्तरितना पागम् ।
पपीरा अग्रता गिरिराषमाप्तिान माधयन्त ॥ ६ ॥
मनायनन्त मान पर पूर्व नियाण तामृरष भुपात प्रमुच्यते ॥ ८॥
संदोहनदमुत्र यामत्र ताम्विह।
मृणो ममरणमानोनि यह माने पति ॥ ६ ॥
मनसेदमाप्तम्यं नेह नानाम्नि विधन ।
मृत्यो.समस्प गरदन यह मानेर पनि ॥॥
रमेशद्वार मरम्यायपूचेतस ।
मनुष्टाय न गोचति विमुसम विमुच्यने ।।
पदारम्बनभ मेनदानम्यनं परम।
पमानम्पनजारमा नालोरे माीयते ॥ ५॥
भनमि प्राणे याचि व्यामध्ययनोम्नि पुगपत्रम् ।
पुरुषो यतोऽस्ति मन्यं नम्मात मन्यं नटेकमिद सिद्धम् ॥ ८ ॥
इति पुगषेक सत्योपनिषत् पूर्णा ॥
इति पञ्चमं पर्व ॥ ५॥

·अथ यज्ञैकसत्योपनिषत् । षष्ठं पर्व ।
१-अन्योदरेऽन्याधानस्य यज्ञत्वम् ।
यदन्यदन्यत्र हुत स यशो यद् रश्यते सर्वमिद स यश ।
अन्योदरेऽन्यत्त यदाहितं स्यात् तदन्नमत्तुर्लभते स्वरूपम् ॥ १ ॥
यो ब्रह्म कर्मणोर्मा, जीवेश्वरयोस्तथास्ति यो यज्ञ ।
प्राणमन कृतयशो शान क्रिययोश्च तत्कृतं विश्वम् ॥ २॥
यत्र यदेव हुतं स्यात् संपत्तिस्तस्य तेन रूपेण ।
अन्योन्यतो विकासस्तयोस्तत संभक्त्यनिशम् ॥ ३ ॥
२-ब्रह्म कर्म यज्ञः।(१)
ब्रह्मण्यकर्मणीदं कर्म हुतं तेन शाश्वत विश्वम्।
ब्रह्मा कर्म च कर्माणि हुतमिति परिवर्ति विश्वमिदम् ॥१॥
३-जावेश्वर यज्ञः । (२)
अधेश्वरे सरित हिता अशेषा जीवा अमी तेन च निश्चमेकम् ।
हुतश्च जोवेषु स ईश्वरो यद भूतान्यनेकानि ततोऽत्र भान्ति ॥ १ ॥
महेश्वरस्य प्रतिविम्बमूता जीवाश्चिदाभासमया भवन्ति ।
इत्तीतरे किन्तु वदामि जोगेश्वरी सदाऽन्योन्य पिकासभूतौ ।।
४-प्राणचातुविध्यम् ।
अस्तीशरोऽयं विभवन् समन्ताद प्राण सरस्यानिन स प्रपूर्ण ।
स्वभाउमेदेन चतुविधोऽसौ चन्वार एकन समाहिता स्यु ॥२॥
अणोरणीयानपि सनतोऽस्माज्ज्यायानसास्ति बहुप्रभेद ।
स्थूलोअप सूक्ष्मोऽपि चतुधिस्त चतुप्फर सन् परित प्रवृत्त ॥ २॥
परोरजा अग्निरथैप सोमश्चापश्च चत्वार इमे स्वभागत् ।
भेदा स्युराध मन आहु रन्त्यं रांच तथा प्राण इतोतरी दौ॥३॥
५-मनः प्राणयज्ञः । (३)
अकर्म यत् तम्मन उच्यते यत्, कर्मास्ति स प्राण इहोदितोऽन्य ।
माणो मनस्याहुत एवमेतत् प्राणे मनोऽप्यस्ति हुतं तदकम् ॥1॥

·६-प्राणवाग यज्ञः सवरूपस्य, धर्मस्यया तापस्य । (४)
एक सुपर्ण सम माविय सविर भुरनं विचष्ट ।
तं पाकेन मनसाऽपरमन्ति तस्तं मातारेटिस हटिमानाम ॥ १॥ (ऋ.सं.१०।११५।४)
एफ परन्द जो कि दरिया में घुसा था, वही इस तमाम दुनियां का निगरा था
Lउसे में पाक दिलसे पास देखा था, उसे मा चाटती यह मा चाटता था।॥२॥
11
७-मनो वाग्यज्ञो वहचानाम् । (५)
प्राण हुतायाम् लभते मनस्त्वं वाक्य मन माणहुत प्रमेण ।
इत्यं मनो घाग या मन स्यात् पश्यत्यमु यशमिटेतरंय ॥१॥
८-अन्नादान यज्ञः। (६)
तत्र प्राणोर्गन्नानामन्योन्यपरिग्रहस्य यशवं याजसनेयानाम् ।
चित्रसत माण इह स्वभारत प्राण गते क्लिश्यति तत्सित मन ।
प्राण पुन स्रष्ट मिदं तु पाझमयं पीताशितं कामयतेऽनमाहृतम् ॥१॥
प्राणी द्विधा व्याप्रियते स केनचिद्भागेन विस्नस्य परेण युज्यते ।
अग्न समाहारयते तु फेनचिद्भागेन सोऽनं परिगृह्य तिष्ठति ॥२॥
गृहीतमन्न द्विविधं प्रवर्तते प्राणस्तदुत्सादित संमितंभवेत् ।
प्राण तु विक्षस्तमनेन पूरयेद् भूयोऽन्न मस्मिन् जनयेद पिशेपिताम् ॥ ३॥
मनोहत माणमधिष्ठितं धागासमते, नास्ति मिथो व्यपाय ।
वाचो विकारा प्रभनन्ति शश्वत् पृथग्विधास्तांस्तु जहाति पश्चात् ॥४॥
सृष्ट पा विसृष्टास्त इमे पदार्था अनं भवन्तीति तदनभोगात् !
कश्चित् सवामाणमनोमयात्मा विलक्षणा सृष्टिमिहातनोति ॥५॥
अन्न भवेर्गिय मई तु सद्य प्राणो मरेत् प्राण इहतरे द्वै।
ऊई चेतरे अनमपीतरी दो धत्त मिथ सग्रह एप यक्ष.॥६॥
९-चित्त-चाचोरुत्तरोत्तरिक्रमस्य यज्ञत्वम्(७)
चित्तस्य याच क्रम उत्तरोत्तरी यज्ञ. स इत्याह तथैतरयक
पाची भवेदामविशेष उद्गतस्तस्मिन् मन प्राण यचोऽन्यदुन्नवेत् ॥ १ ॥
सोमात् स्थिति स्याद् गति रोन्नत स्थादित्य क्रिया प्राणाशेन सा ।
ज्ञान मनस्तोऽर्थफला तु पाचो झानकियार्थी हदमस्ति विश्नम् ॥ २॥

·१०-ज्ञानक्रिया यज्ञः । (८)
किया हि न ज्ञानविनारताः स्तुनिं च नार्थग्रहकर्मशून्यम् ।
शानात् क्रिया ज्ञानमिदं क्रियातस्तदित्थमन्योन्यहुतेः स यक्षः ॥ १॥
अर्थाश्रयेगेय भृताः क्रियाः सुः क्रियाश्रये गैव भपनि तेऽर्थाः ।
अर्थ क्रियाऽथोऽपि हितः क्रियायामक्रिया यज्ञ इति प्रदिष्टः ॥१॥
११-ज्ञानार्थ यज्ञः। (९)
शानं न चार्थ ग्रहणाद् ऋते स्यादयोऽपि न ज्ञानविनाकृतः स्यात् ।
यदस्ति तद् भात्यथ भाति या यत् तदस्ति स स्याटुपलब्धि यशः ॥ १॥
१२-आत्मात्मीयत्वम्।
यासत्तया यस्य परस्य सत्ता परस्यतस्याभिमतः स आत्मा।
स एप या प्राणमनोमयो वा चतुष्फलो या पृथगेक आत्मा ॥ १ ॥
तत्रापि नैकेन बिनान्यदस्ति त्रीण्येक आत्मा पृथगात्मता च ।
घाफ प्राणतः प्राणततिर्मनस्तो नियुज्यमानैव करोति सृष्टिम् ॥२॥
उत्पद्यतेऽस्मादिह यस किञ्चित् तदस्य देहं. तत आवृतोऽयम् ।
देहस्य चात्मात्मन एप देहस्ताभ्यां विना कापि न किञ्चिदस्ति ॥३॥
देहस्य सर्ग मनसः प्रसङ्गाज्ज्ञानेन्द्रियाण्येव, क्रियेन्द्रियाणि ।
प्राणप्रसादथ, वारुप्रसङ्गादा. स्पुरित्यं प्रयमेकदेहम् ॥४॥
१३-यज्ञस्यैवात्मत्त्वम्।
आत्मा स एव त्वखिलस्य यशः म व्यष्टियशः स समष्टियशः।
यो विश्श्यशोऽस्ति विमुः स एको यशा अनन्ता इह सन्ति जीयाः॥१॥
आमातिरितो यदि यशतः स्यादात्मन्यि नो जात्यपि नो मृतिः स्यात् ।
असा आत्मा स फयं नु देही देहात्कयं या विचले विमुश्चत् ॥ २॥
न चेत्कनीयान न च पड़ते चेत् यालो युया स स्थविरः कथं स्यात् ।
सस्मादखण्डकरसोऽविनाशीत्यात्माभिमानोऽस्ति पृथा परेपाम् ।। ३ ।
१४-यज्ञस्यात्मनः कर्ममयत्वमन्नाश्रितत्वं च ।
यनः पुनः कर्ममगऽयमामा सोऽग्नाश्रयस्तिष्ठति यायदानम् ।
पत् प्राणयिनसनमत्र पूर्व पधादिदापाहरणं च नित्यम् ॥१॥

·विनसमानोऽग्निरियानमाहुतं धत्तं ततोऽस्मिन् प्रतिधीयते पुनः । विनंसितो भीमसः स दिन्यतो रसात् समायुज्य परोग्निपदयेत् ॥ । तथर देहेऽपि यदनमाहित भ्यानरस्य प्रतिधीयते तत। विनंसितो भीमासः स दिग्यतः संपुज्य वैश्यानर एव जायते ॥३॥ चश्वानरोऽसौ पुरुषः शरीरं व्यामोति चालोमनसानदेशम् । अनाहतः शब्द हास्य घोपो देहे यद्रोण्यं तु तदस्य हरिः ॥ ४॥ स प्राणभृनीवति यावदोज्यं वैश्वानरावीण्यमुपैति देहे । वैश्वानरो यज्ञमयः स यशः संपद्यतेऽनाहयनादिहानी ॥ ५॥ स तायते चाहरहस्तु याः, संतिष्ठते चाहरहः स यः। स स्यगंगत्य तमिमं च युद्ध, स्वर्ग तत: सोहरदः प्रयाति ॥६॥ (प्रता) नप्राणविलंसनस्ति यस्मिन् भोक समीहेत न चान्न मैतत् । अनाहुतेऽन तु न यशसिद्धिर्य पिना नाग्निरयं न चौरण्यम् ॥ ७॥ तपाणवित्रंसन कर्मणोऽस्मिन् क्रमेण पृद्धिर्विधरानु वृद्ध। अल्पत्वमशाहरणेऽस्ति तद्वत् क्रमेण तत्प्राणरलापकर्षात् ॥८॥ प्राणाल्पवित्रंसनतोऽधिकानो पादानतो बालशरीरवृद्धिः। प्राणाधिकसनत: कनीयो ऽन्नादामतस्तन जरामृती स्तः ॥६॥ १५-यज्ञात्मनः कोशचतुष्ट्वम् । - घुद्धिर्मनोऽयोः पुरिट्रियाणि कोशा इमे स्युः पुरुषस्य रूपम् । परजाः प्राण इदं मनो धी:, 'प्राणोऽग्निसोमाभिहितो मनोऽन्यत् ॥१॥ पाक प्राण आप्योऽर्थ गणस्तथैरेन्द्रियद्वयानपचयाच कोशीः । कोशचतुर्भिः प्रविभक देहो यज्ञः ल आत्मा पुरुषोऽयमुकः ॥ २॥ १६-आत्मनः पञ्चवर्गाः। । तथाविधास्ते प्रचरम्यनन्ता. परस्परेण व्यतिरिक्तसचाः । तेषां च धर्गा इह पञ्च क्लता बडोत्तरा: पूर्वयिकारयोगात् ॥१॥ च जीयः पृथियी च सू यो महेश्वरः पञ्चविधा इतोग्यम् । घु पूरुपास्ते निगिलायमीशं परः परः पूविराष्ट्रमधम् ॥२॥ सरघु चाकमा मनोमयश्चात् साधयमिच्छन्ति विधामांच। पूर्ण मसंत्यक्तपिकारभोगाद्यागन्यसादुपसर्गभेदात् ॥ ३ ॥ बर-ब"यहोर विपुल पीर पीनी त स्थलपीवरे"(शविरोष्यनिने यमर ।

·१७-इशात्मा
10 माणस्तदिग्गस्य भुनक्ति वेदान् महेशगर निश्वसितांस्तटू स्यात् ।
इनस्थवाचो विकृतौ प्रहोणे प्राणे तर्जा पुनरोप सिद्धयेत् ॥ ३४ ॥
इनस्य वाक् प्राणहिता प्रप्ते भूतानि शश्वत् प्रममाणकर्मा ।
खवायुतेजोजलमृत्तिकास्यान्येतानि होई परिवेष्टय तस्थुः ॥ ३५ ॥
कालेन पश्चात् स्यजति स्वभागादामा स्यनाचः प्रसवान् समस्तान् ।
स्यक्तानि भूतानि तु तानि पश्चादन्याऽयमात्मा असति स्वमायात् ॥ ३ ॥
भूतानि भुक्तं तु य एष आत्मा मतापसृष्टः स हि जीव उक्त ।
महांस्तदिगामन पर आत्मा संपद्यते संप्रति भूतयोगात् ॥ ३७ ॥
१८-जीवात्मा।
प्राणो हि जीरस्य भुनक्ति भूतान्येतानि चेङ्ग स्थतयाककृतानि ।
जीयस्थवाची विरती प्रहीणे प्राणे तपूर्जा पुनरेष सिद्धयेत् ॥ ३८ ॥
जीयस्य या प्राणहिता प्रसूते नानाविधान दैहिकभूतधातून् ।
लोमत्यचासपललानि मेदोऽस्थिममशुमाणि शिरादिकांच ॥ ३६॥
एते च जीर्य परिवेष्ट्य तस्थुः फालेन तामेप जहाति धातून् ।
आमा स्थ याच प्रसवान् समस्तान त्यक्त्या पुनः प्राग्वदयं पृथस्यात् ॥४॥
यिकानमन् धातुगुणांस्तु पश्चादन्ये ऽयमा मा प्रसितस्यभागम् ।
अपनाति धातूनिह यः स आत्मा धातूपस्ट एथियोति पत्तः ॥ ४ ॥
महाँस्तु जीवाश्मन एप आत्मा संपचते भौतिफयातुयोगात् ।
येयांश्च भूतानि च भूतधातून माणे गृहीत्या विलक्षणोऽभूत् ॥ ४२ ॥
१९-पृथिव्यात्मा।
१२ पृथ्पी यदनाति तु भूतधातूंस्तनमूर्फ स्यात्तत एष चंक्तः।
पीस्थपाचो विस्तौ प्रहोणे-प्राणे पुनःप्राण उदेति सपः॥४३॥
पूज्याध या प्राणहिता प्रसूते नानाविधांस्तैजसधातुयर्गान् ।
हिरण्यपूर्वानपि सूनगमानतालपूर्यानपराध काश्चित् ॥ ४ ॥
पृष्पीमिमांते परिवेष्टय तस्यः कालेन तान् सापि जहाति धातून् ।
पृथ्यो स्ययायः प्रसपान समस्तांस्य या पृथफ माग्यदुदेति चात्मा ॥ ४५ ॥
ग्यकानमून धातुगणांस्तु पधादन्योऽयमामा प्रसति स्यमायात् ।
अपनाति धानिह यः स आमा धातूरसहो रवि स्पिनूळ ॥ ४ ॥
महान् पृषिम्यामन एप आमा संग्यते तेजसथातुयोगात् ।
पून पेरप्रमुपान् प्रमासान् प्राणो गृहोपात्र थिरक्षणोऽभूत् ॥ १७ ॥

·.
२०- मूर्यात्मा।
१३ सूर्यो यदनाति हि धातु तज्ञांस्यग्नं न स्यात् तन एय चोक्तः ।
सूर्यस्थ याचो विरली प्रहोणे प्राणे पुनः प्राण उदेति सद्यः |
सूर्यस्य या प्राणहिता असूने हाग्नेयसीम्यान् यियिधांश्च देयान ।
आदित्ययायग्निमुसान् दिगिन्दुि प्रयान गयाश्चादि मुसांश्च कश्चित् । ४६ ॥
देयास्तु सूर्य परिघट्य नस्थ: कालेन तानेय जहानि देवान् ।
सूर्यः स्ययाचः प्रमथान समम्नास्त्यक्त्वा पुनः भाग्यदयं पृथक् स्यात् ॥ ४०॥
व्यक्तानमन देवगणां स्नुपश्चाटन्योऽयमोमा ब्रमति स्यमागत्।
य आमसादेप करोति देयान् स देवमुर्तिः परमेघरोऽस्ति ॥ ५ ॥
२१-परमेश्वरात्मा।
अणीरणीयान् म यथास्ति होहस्तथाय मामा महतो महीयान् ।
अन्य परिच्छिन्नतया प्रतीता एकोऽयमामा परिणामहीनः ॥ १२ ॥
आत्मोनतेरस परास्ति काटा परा गति सा परमात्र निष्टा।
जीवो हि कश्चित् फमती विकासे स्यादीभ्यरोऽयं परमो रिकाशः ॥ १३ ॥
संभाविता स्युर्यहवस्त इला प्रत्यक्षदृष्टा घबस्तु जोवाः ।
पृथ्व्यश्च पहयो पहवश्व सूर्य्या एकोऽयमात्मा परमेश्वरोऽस्ति ॥१४
बरनेकरयमेकजीयो जीवैरनेकैरियमेक्पृथ्यो ।
यहीभिरामिः सह चैकसूर्य. सू यैस्तु स स महेश एकः ॥ ४५ ॥
.
२२-पञ्चानामाश्रिताश्रयी भावः ।
पश्यन्ति जीवान् पृथियोसमाश्रितान् पृथ्यों च पश्यन्ति रविं समाश्रिताम् ।
ततो गिदुस्तं रविमीश्वराभितं जीराश्रितानीगकुलानि जानते ॥ ५६ ॥
ततो विपश्यन्ति पर महेशात् सुर्य प्रजातं पृथिवीन्तु सूर्थ्यात् ।
जीगन् पृथिन्या अथ जीवजातानिङ्गानितीत्थं तु ययं न विद्म ॥१७॥
सृष्टिक्रमे सूक्ष्मत एव मन्चे स्थूलप्रपूर्ति न तु पैपरीत्यात् ।
स्थूले तु सूक्ष्मा: समतभूता भान्ति तस्मादिह तानपीक्षे । ५८ ॥
कवित् स्वतन्त्रा इह सन्ति सूक्ष्माः स्थूले तु फेचित् समवेतरूपाः ।
स्थलं तदालम्न्य वसन्ति केचित् सूक्ष्मास्त्रिधा सन्ति तदित्यमेते ॥ ५॥
उद्भाविता, स्युर्घटतोऽपि मृत्तिका उद्भाविताः स्युः पटतोऽपि तन्तयः ।
तथापि मृद्गयो घट एप जायते तन्तुः पटे हेतुरयं न चान्यथा ॥६॥
इक्का य एते पुरुषा अनन्ता य ईश्वरः पूरुष एक उकः।
तस्यापि तेषामपि.पूर्वपश्चादायस्तु निर्धारयितुं न शक्य ॥ ११ ॥

·।
इलाः क्रमेण प्रतिपद्य योगं महत्यमापद्यत ईश्वरोऽन्ते ।
स ईश्वरोऽपि प्रतिपद्य भागानणुत्वमुत्पादयते त इनाः ॥ ६२ ॥
इत्यं प्रवाहोऽयमनाद्यनन्तः प्रवर्तमान: प्रतिपद्यते यत्।
तस्मान पूर्वयपरत्वभावं न कार्यताकारणते च मन्ये ॥६३ ॥
२३-एकसत्यत्वसिद्धान्तः।
१६ यज्ञो न नास्तीति स सनिरुक्तोऽसनेष नित्यं परिवर्तते यत् ।
सञ्चाप्यसञ्चापि यदस्ति विश्व तस्मात्तदाहुः सदसत्पदेन ॥ ६४ ॥
एकोऽपि यशो बहवोऽपि यशा यशः स एकत्यवहुत्वभावः।
एकः स यशोऽयमनेक रूपो मन्यामहे तेन तदेकसत्यम् ॥६५॥
अनादोऽन्नाधात व्यासज्यैकं विभाति यज्ञत्वम् ।
यशं सत्यं मन्ये तस्मात् सत्यं तदेकमिह सिद्धम् ॥ ६६ ॥
इति यज्ञैकसत्योपनिपत् ॥ पठं पर्व ॥ ६ ॥
इति श्री मयुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मसंशयोछेद
यादे विज्ञान शास्र विज्ञानोपक्रमाधिकारी
नाम षट्पर्वा प्रथमः काण्डः १-
समाप्तः ॥2॥

·२०-मूर्यात्मा। १३ मूर्यो यदानाति हि धातु नजांस्यग्नं नार्क स्यात् तन गय चोईत । सूर्यस्थ पायो निरती होणे प्राणे पुन माण उदति सद्यः ॥ ४ ॥ सूर्यस्य या प्राणहिता प्रसूने घाग्नयमीम्यान् यित्रियांश्च देवान् । आदिश्ययायग्निमुखान् दिगिन्दुि प्रयान् गनाश्चादि मुसांश्च कश्चित् ॥४६॥ दवास्तु सूर्य परिवेष्टर तस्थुः पालन तानप जहाति देशान् । सूर्य. स्त्रयाच. प्रमान, समस्तांस्त्यक्त्वा पुन, प्रामदयं पृथक् स्यात् || on ग्यतानमून देवगणां स्तुपश्चादयोऽयमोमा असति स्वमा य आमसादप क्रोति देवान् स दवति परमेन्चरोऽम्ति ॥१५॥ २१-परमेश्वरात्मा। अणोरणीयान् स यथास्ति हीङ्गस्तथाय मामा महतो महीयान् । अन्ये परिविक्षतया प्रतीता एकोऽयमामा परिणामहीन ॥१२॥ आत्मोनतेरस परास्ति काला परा गति सा परमात्र निष्ठा। जीयो हि कश्चित् प्रमतो विकासे स्यादीश्वरोऽयं परमो विकाश ॥५३॥ संभाविता युवस्त इहा प्रत्यक्षाटा पहनस्तु जोगा। पृथ्व्यश्च पदयो यहवश्व सुर्या एकोऽयमामा परमेश्वरोऽस्ति ॥५॥ हरनेसमेकजीनो जीरनेकैरियमेक पृथ्वी। यहीभिरामि सह चैकसूर्य सू यस्तु पर स महश एक ॥५॥ २२-पञ्चानामाश्रिताश्रयी भावः । पश्यन्ति जीगन् पृथिवीसमाश्रितान् पृर्थी च पश्यन्ति रयिं ममोधिताम् । ततो चिदुस्त रविमीश्वराश्रतं जीपाश्रितानीगकुलरानि जानते ॥ ५६ ॥ ततो विपश्यन्ति पर महशात् सूग्य मजात पृथियोन्तु सूर्य्यात् । जीमान् पृथिया अथ जोरजातानिगानितीत्यं तु यय न विद्म ॥ ७॥ सूरिक्रमे सूक्ष्मत पर मचे स्थूलप्रपूर्ति न तु वैपरीत्यात् । स्थूले तु सुक्ष्मा समतभूता भवन्ति तस्मादिह तानपक्षि xn कोचत् स्वतन्ना इद सन्ति सूक्ष्मा स्थूले तु केचित् समरेतरूपा । स्थूल तदालम्ज्य पसन्ति केचित् सूक्ष्मात्रिधा सन्ति तदित्यमेते ॥५॥ उद्भाविता स्युघटतोऽपि मृत्तिका उद्भारिता स्यु पटतोऽपि तम्तव । तयापि मृगयो घट एप जायते तन्तु पटे हेतुरय न चान्यथा ॥ ६॥ माय एते पुरुषा अनन्ता य ईश्वर पूरुष एक उक्त । तस्यापि तेपामपि.पूर्वपश्चाद्वारस्तु निर्धारयितुं न शक्य ॥ ११ ॥ ne

·इलाः क्रमेण प्रतिपद्य योग महत्वमापद्यत ईश्वरोऽन्ते।
स ईश्वरोऽपि प्रतिपद्य भागानणुत्वमुत्पादयते त इटाः ॥ ६ ॥
इत्थं प्रवाहोऽयमनाद्यनन्तः प्रवर्तमानः प्रतिपद्यते यत् ।
तस्मान पूर्ववपरत्त्वभावं न कार्यताकारणते च मन्ये ॥६३ ॥
२३-एकसत्यत्वसिद्धान्तः।
१६ यज्ञो न नास्तीति स सन्निरुक्तोऽसन्नेप नित्यं परिवर्तते यत्।
सन्चाप्यसञ्चापि यदस्ति विश्वं तस्मात्तदाहुः सदसत्पदेन ॥४॥
एकोऽपि यज्ञो बहवोऽपि यशा यज्ञ: स एकरवबहुत्वभावः ।
एकः स यज्ञोऽयमनेक रूपो मन्यामहे तेन तदेकसत्यम् ॥६५॥
अन्नादोऽन्नाधाते व्यासज्यैकं विभाति यज्ञत्वम् ।
यहं सत्यं मन्ये तस्मात् सत्यं तदेहमिह सिद्धम् ॥ ६६ ॥
इति यज्ञैकसत्योपनिपत् ॥ षष्ठं पर्व ॥ ६॥
इति श्री मयुसूदनविद्यावाचस्पतिप्रणीते ब्रह्मसंशयोच्छेद
वादे विज्ञान शास्त्रे विज्ञानोपक्रमाधिका
नाम पटपर्या प्रथमः काण्डः १--
समाप्तः ॥2॥

·अथ संशयवादे संशयाधिकारो नाम हितीयः काण्डः प्रारभ्यते। तत्रादो संदिग्धसर्वोपनिषत् । २-स्याद्वादसमम् । : मतानि सर्यायधियीय मिनाम्यनिश्चयं प्रान्य मतेपुतेषु । स्थादाद के परिफायन्ति ते सप्तमी नयमादुरस्मिन् ॥१॥ २ स्यादस्ति पा स्यादपि नास्ति येदं स्यादस्ति नास्तीत्यथ स्यादयाभ्यम् । स्थादस्त्ययाच्यं हाथ नास्त्याचं स्यादस्ति नास्त्येय तदप्ययाच्यम् ॥ २॥ मंमान्यते सर्वमिदं सदेव संमान्यते सर्वमथासदेव । संभाव्यते घेदमसच सच संमान्यतेऽनिर्यचनीयमेतत् ॥ ३॥ सदप्यदोऽनिर्वचनीयमेनासदप्यदोऽनिर्यचनीयमाने। निरंकु मह सदसय नेदं मन्ये निरक्तं च तथाऽनिरुतम् ॥ १ ॥ याय निश्चित्य बदन्ति येचिद्यस्विाथमेनास्ति न चान्ययेति । तत्सर्वमा साहसमानमेपामनिश्चितं सर्यविधं हि विश्वम् ।।५।। ३ स्थाबाद पपोऽस्ति पुरा युगे बुधै प्रातितः संशययादसंबर । जिनस्तमेवाभृत किन्तु निश्चितं जीगधुमास्थातिरपाच पाचक. ॥ ६ ॥ २-मुलाशुद्धिसूत्रम्। , स्यादित्यमेतद् यदि याऽन्यथा स्यात् स्याद्वाद एषोऽपि न साधुरस्ति। मंभाज्यते सर्वमितोह तूक्तं ययंत्यसंमान्यमिदं पदाम ॥ ७॥ सष्टिप्रसङ्गे हि पृथा विचारो मनुष्ययुद्ध. परतो हि तेऽर्थाः । पंश्याम एतान निरिधान निरुद्धान वादान् किमेपां वद सत्यमस्ति ॥et विश्वयोज परमाणनो वा स प्रत्ययो वा परमेश्वरोपा। स विश्वरूपोऽथ ततो बहिर्ग सहि सन्दिग्धमिदं तास्ति ॥४॥ पुरातना. केऽपि महर्पयोऽखिलस्योफ्थान्यनेकानि पदन्ति यद्यपि । तथाप्यसंतुष्य तु विश्वकर्मणोपहस्यतेऽस्मिन् परमेष्टिनापि च ॥१० (१)"न विधाथ य इमा जनान अन्यय मारमन्तर बभूव । नौहारेण प्राता जम्मा चामतृपस्थ गासवन्ति ॥ १।३।। (१) न उसे जाना जिसने यह सर बनाया, आपने अन्दर कुछ औरही समाया । अक्ल से धुंधला,बातों से जीत पाया, खुद को यकीन नही, सोकादिर यताया। [ ·( ७१ ) . (२) विस्थिदासीदधिष्ठानमारम्भण पतमनस्विन क्यासीन् । यतो भूमि जनयन् विश्वकर्मा विद्यामाणोन्महिना विश्ववक्षा ॥८॥ (२) क्या थी जगह सामान कौन कंसा था, जिनसे विश्वकर्मा ने भूमि रचा था। फैलाया जुइस फैलाय में आसमां, सरको देखता हे व कितना पड़ा था। (१) "किसिद्वनं कम पास यतो पाया पृथिवी निष्टा । मनापिणो मनसा पृच्छतेदु तदध्यातिष्ठ भुवनानि धारयन् ॥ • ॥ (१०।१।११) (१) कौनसा बनअर वृक्षवह कौनसा है, जिससे यह जमी आसमाँ तरासा है। अप मुनशियो ! मनसेपूछोयहउसको, जोदुनियांपरकबजाकरसडासा ॥ १ ॥ (२) यो पदावेदक श्वोचर कृत याजाता कुन इयं विष्टि । भाव देवा अस्प रिसर्जननापा. का येद रत यायभूर ॥॥ (२) किसने ठीक जाना प किसने कहा हे, कहां से आगई क्यों दुनिया इहां है। पीछे के देवों ने सिरजा नहीं है, कौनजाने जहांसे यह आरही है ॥२॥ ( इयं विसृष्टियंत थायमर यदि या दधै यदि वान । यो अत्याध्यक्ष परमे व्योमन सोथवेद पदिवान वेद ॥४॥ (३) मला यह दुनिया जहां से आरही है, गरचे वह जगह कहीं है या नहीं है जोरसफा खालक घसीय आसमां में, यो जाने या वो भी जाने नहीं है । ३॥ असी तथा दीर्घतया महपिदस्य विद्वानपि सत्यमापी। अशेयतामामान आह शारीरफस्य सत्येन तथा च मन्त्रः ॥ ५ ॥ (1) "को दार्थ प्रयमं जापमानमायन्यन्तं पदनम्या विति। भूम्या पार सुगारमा कारिचको विद्वाप्तमुपगात प्रष्टनेत" ११५४१) (४) किसने देसा जु गुरु पैदा हुआ है, ये जिस्म हो जिस्म सपथाम्हे हुवा है। मिट्टीका दमवून यो जानकहां है, यह शानी से पूछने कौन गया है॥४॥ "म सिमानामिपतिपद मस्मि नियर, संनदा मनसा परामि । पदामागप्रयरमा हनुमारिवाचा मनसे भागमा "-0(१९६४) (४) में नहीं जानता कि में क्या फैसा है, ये सरर दिल से मुस्तैद होरहा हूँ। जर कि पानी मेरे आमा में आया, जिसमें वोलपाया यहजान रहा हूँny ॥ (१) प्रतिनिश्चितुरिचदत्र वीर प्रमामि विश्ने न विधान। विएस्तस्तम्भ प.िमा रजस्पजस स्पशिपि स्विदशम् ॥ ८॥ (१.०६ (६) न शोचा है किंतु सोचने यालों को, अनजान पहता है कि यह जानू में जो थामे है नौ लोक यालॉको, एक है फो अन्यय देह मानू मैं n: ॥ ३-तूनाशुद्धि सूत्रम्। (३) . दंजाहानिका अनेके यथा तथा प्रयरमर्शयन्ति। अहं तु परामि न तत्र सत्यं नानिमारचं मतमस्ति तेगम् ॥१॥ २ परपामि यियं मम दर्शनेऽस्मिन् दया र श्यं च पृथग यिमाति। दरंपरश्यप्रतिपत्तिहेतुः पृथम मदं विद्याम् ॥ २॥ नास्तीति पायशिमिमस्तीति पाधयाम्पसपदेय रदयम् । निसारित क. प्रतिरक्रमेयं शति तदृष्यमिदं न्यज्ञामि ॥ ३ ५ -

·( ७२ )
३ द्रष्टा तु पश्यत्यय जिवतीदं शृणोति यक्ति स्पृशतीदमझे।
द्रष्टा प्रपश्यामि समस्तमर्थ द्रटारमेनं तु कथं क पियाम् ॥ ४॥
वाह्यानिहार्थाननपेक्ष्य रूपं द्रएन पश्यामि पृथक स्वतन्त्रम् ।
नार्थ स्पृशन्तीह यदेन्द्रियाणि द्रष्टा तदा पश्यति नतमर्थम् ॥ ५॥
४ द्रष्ट श्च रयस्य च योगमूलं तदर्शनं येन तयो स्वरूप ।
तात्कालिके संभात स्वतन्त्रं तयो स्वरूपं तु कायं क विद्याम् ॥ ६ ॥
। द्रष्टास्ति तस्मात् तदुदेति दृश्यं द्रष्ट : पृथक्ष नास्ति हि रक्ष्यसत्ता।
द्रष्टापि वा रश्यविशेष एव दयाभिधानादिह दहसत्ता ॥ ७ ॥
६ दृष्टा भरेत् प्रत्यय एव स विधा सामान्य पाह्यान्तरभेदतो मत ।
बाह्य न्द्रियश्चाभुपरामनादयो ये प्रत्यया ऐन्द्रिय का न ते यहिः ॥ ८ ॥
अथान्तरा मानस प्रत्यया इमे सुखादयो यद्विपया भान्ति हि ।
साधारणोऽन्यस्तु तयोरनुस्रुतो यो निम्शेिषो विषयी प्रकाशते ॥४॥
द्रा स युद्ध्या पहिरिन्द्रयैर्वा बहि: स्थितायेंप्यपि संनियते ।
तेषां यथारूपमुदेति योगात् तदर्शनं तत्र न सत्यमस्ति ॥ ११ ॥
४ प्रत्यक्षतरप्रमाणखण्डनम् ।
यदस्ति तसत्यमसत्यमे यन्नास्ति तत् माहुरथोपलन्धि.।
अनीति धो सा च प्रमाणसाध्या नास्ति प्रमाणं न ततोस्ति सत्यम् ॥१॥
२ प्रयक्षतस्तर्कत आगमाय ज्ञान प्रमाणत्रयजम्यमियम् ।
प्रत्युस्थितेस्तु प्रतितर्कयोगात् तषु पक्ष्यामि तु न प्रतिष्ठाम् ॥ २॥
३ तात्पर्य रूपा ग्रहणेऽप्यनासप्रलापने शब्द इहाप्रमाणम् ।
प्रत्यक्षम्लौ न्यथ तर्कशन्दो प्रत्यक्षमेवं तु परं प्रमाणम् ॥ ३॥
५-प्रत्यक्षप्रामाण्यखण्डनम् ।
१ प्रत्यक्षमप्यस्ति न सत् प्रमाणं तद रज़माभासयते हि सर्पम् ।
स्थाणु कदाचित् पुरुष वाणं चभु प्रमाणं कथमारतं स्यात् ॥१॥
पश्यामि यन्त्रैरणुगक्षणादिभिस्त्रिंशद्गुण वस्तु कदापि विस्तृतम् ।
यहि चक्षुस्तत ईक्ष्यते क्वचिस कं द्विधाऽन्यान्यदशाम्यवेक्षितम् ॥२॥
मरुस्थलोदितमरीचिकायामनम्मसि प्रापयत्यपो यत् ।
खमच्छमामासयते च नीलं महस दूरस्थितमीक्षतेऽणु ॥ ३ ॥
समेव वालं तरुणंच गृद्धं भूयो विघं प्राहयतेऽन्यकाले ।
बस्यास्तिमदस्नुनि न प्रपत्तिस्तदिष्ट्रिय नाम कयं प्रमाणम् ॥ ४॥

·मध्याद्वये विस्तृतविम्यमर्क रकं च मध्याह्न गतं तु हस्वम् । शुभं च पश्यामि न स यमतेद् द्वयं ततश्चक्षुरलीकदर्शि ॥ ५ ॥ ये दयालप्रायसविप्रष्ट द्वे शादफे कापि तदन्तराले । दोप.स्थितोऽनामरणोऽप्यटथ्यो नैक पृथक् छादकदेशग स्यात् ॥ ६ ॥ २ ययातु यत् पश्यसि तत्वास्ति प्रमाणमस्मिन् पद किं तवास्ति। ३ यत्त प्रमाण वद तत् प्रमाणं गास्यस्ति या तन च किं प्रमाणम् ॥ ७ ॥ आत्य प्रमाणं निजप्रत्ययं चेत् स प्रत्यय स्वं ननु यक्ति रुपम् । गार्थस्य रून यवार्यतां वा स्वस्मिन् प्रचकोति न तत् प्रमाणम् ॥ ८ ॥ ५ प्राणान् यहन् मिमविधान प्रतीम किन्येषु पञ्चत्र यदिन्द्रिय स्वैः। युञ्जन्ति तद्योगवशादपूशानानि पञ्च क्षणमुद्दान्ति ॥ ६ ॥ झानानि गन्धो रसरूशन्दस्पर्शा इमानीन्द्रियजानि पञ्च । असन्ति तानि प्रतिभान्ति तनाट्दयार्थयुद्धीन्द्रिययोग प्या ॥ १० ॥ या बुद्धिरनास्ति यदीन्द्रियं वा प्राणाश्च ये तान पृथक् प्रतीम | अन्येन्दियार्थान यथा तथान्यान् प्राणान्न पञ्चापि भजन्ति सानि ॥ ११ ॥ पते गुणेयं गुणिनः प्रतीयास्तं प्रययं पार्टिकमेव मन्ये । द्रव्येषु यत्यिद्रिय संनिकर्यात् प्रत्यक्षमाहुः स न कि प्रलापः ॥ १२ ॥ ये यौगिका रूपरसादिवर्मास्ते पक्षजास्तरितश्च रुदैः। समुचयोऽनेक गुणाकरोऽय प्राणीत्यनक्षादयिदन् निकात् ॥ १३ ॥ तदिन्द्रयस्थानसमुद्भगारले गन्मादयसाक्षणिका हि भारा । नमन्ति रूपाणि तु तानि पूर्वाग्यमभरादिन्द्रिययोगत प्राक् ॥ १४ ॥ भागास्तु ये मन्ति पुरा निरूढा यद्योगतो यौगिकमारसिद्धिः। अक्षाणि गृहन्ति न तानिदानीमपि स्वरूपेण न येदयन्ति ॥१५॥ है अथारि चार्था न च रानि यस्तुत सन्नीन्द्रियाश्येर मनश्च तद्गतः। द्रष्टा तदायत्तनिपर्नन पृथक् प्रयायय यर्थमसन्तममृतम् ॥ १६ ॥ ७ तनो यथार्थप्रहणानि मन्नीन्द्रियाणि नो येन्नियनं प्रमाणम् । शानस्तु सामान्यतयाक्षजातरुडोत यामानामिदं प्रमाणम् ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षाएं भयमरमाणं परीक्षितोऽयों माति प्रमाणम् । वं प्रमाणं विटमम्मा पिकतो योनि तत् प्रमाणम् ॥ १८ ॥ नीलं तदाकारामितीन्द्रियोत्यं न ममेगामपि न प्रमाणन् । संनिस्ततं स्वच्छमनीलमम्तोत्ये शिवको भवति प्रमाणम् ॥२६॥ सूर्यग्रहान् पधिमगांस्तु याक्ष म्यतां महीं किन्तु महोग्रहाध। गच्छन्ति पूर्ण स्थिर पर पूर्यम्तारादित्येर मते प्रमागम् ॥ २० ॥ समारनं पश्यति सूर्य निम्मं विस्त पश्यति भूमितोऽपि । समेकमाइगुण- प्राधि प्रमाण न तदभिम् ।। २॥

·-
३ द्रष्टा तु पश्यत्यय जिप्रतीदं शृणोति बक्ति स्पृशतीदमः ।
द्रष्टा प्रपश्यामि समस्तमर्थ द्रष्टारमेनं तु कथंक विद्याम् ॥ ४॥
पाह्यानिहानिनपेक्ष्य रूपं द्रष्ट न पश्यामि पृथक स्वतन्त्रम् ।
नार्थ स्पृशन्तीह यदेन्द्रियाणि दृष्टा तदा पश्यति नतमर्थम् ॥ ४ ॥
४ द्रष्ट श्च रश्यस्य च योगमूलं तदर्शनं येन तयो. स्वरूप।
तात्कालिके संभवतः स्वतन्त्रं तयोः स्यरूपं तु कयं क विद्याम् ॥६॥
५ दृष्टास्ति तस्मात् तदुदेति रश्यं द्रष्ट : पृथक नास्ति हिरदयसत्ता।
दृष्टापि या सश्यविशेष एव रक्ष्यामिधानादिह सत्ता ॥ ७॥
द्रष्टा भयेत् प्रत्यय एव स विधा सामान्य बाह्यान्तरमंदतो मतः ।
बाह्यन्द्रियैश्चाभुपरासनादयो ये प्रत्यया ऐन्द्रियका न ते यहिः ॥ ६॥
अथान्तरा मानल प्रत्यया इमे सुखादयो यद्विपया भवन्ति हि ।
साधारणोऽन्यस्तु तयोरनुसुतो यो निर्विशेषो विषयी प्रकाशते ॥६॥
द्रष्टा स घुया घहिरिन्द्रयैर्या यहिः स्थितार्थेष्वपि संनियत्त ।
तेषां यथारूपमुदेति योगात् तद्दर्शनं तत्र म सत्यमस्ति ॥ ११ ॥
४- प्रत्यक्षतरप्रमाणखण्डनम् ।
१. यदस्ति तत्सत्यमसत्यमे यन्नास्ति तत् प्राहुरथोपलब्धिः ।
अस्तीति धोः सा च प्रमाणसाध्या नास्ति प्रमाणं न ततोस्ति सत्यम् ॥२
२ प्रत्यक्षतस्तर्कत आगमाच झानं प्रमाणत्रयजम्यमियम् ।
प्रत्युत्थितेस्तु प्रतितकंयोगात् तपु पक्ष्यामि तु न प्रतिष्ठाम् ॥ २॥
३ तात्पर्य रूपा ग्रहणेऽप्यनातप्रलापने शन्द इहाप्रमाणम् ।
प्रत्यक्षमूलौ न्यथ तर्कशब्दो प्रत्यक्षमेकं नु परंप्रमाणम् ॥ ३ ॥
५-प्रत्यक्षप्रामाण्यखण्डनम् ।
१ प्रत्यक्षमप्यस्ति न सत् प्रमाणं तद् रजमाभासयते हि सर्पम् ।
स्थाणुं कदाचित् पुरुष गाणं चक्षुः प्रमाणं कथमावृतं स्यात् ॥ १ ॥
पक्ष्यामि यन्त्रैरणुवीक्षणादिभिस्त्रिंशद्गुणं वस्तु कदापि विस्तृतम् ।
यहि चक्षुस्तत ईक्ष्यते कचि के द्विधाऽन्यान्यदशान्ययेक्षितम् ॥ २॥
महस्थलोद्रितमरीचिकायामनम्मसि प्रशपयत्यपो यत् ।
समच्छमामासयते च नीलं महश्च दूरस्थितमीक्षतेऽणु ॥ ३॥
तमेव घालं तरुणंच युद्ध भूयो विधं ग्राहयतेऽन्यकाले ।
बस्पास्तिमदस्तुनि न प्रपत्तिस्तदिन्द्रियं नाम कथं प्रमाणम् ॥ ४ ॥

·४
( ७३ )
सन्ध्यावये विस्तृतविम्बमकै रकं च मध्याह्न गतं तु हस्थम् ।
शुभं च पश्यामि न सत्यमतेद् द्वेषं तनश्चक्षुरलीकदर्शि ॥ ५ ॥
ये द्वयङ्गलप्रायखविप्रकृष्ट छै छादके कापि तदन्तराले।
दीपःस्थितोऽनावरणोऽप्यटश्यो नैकः पृथक् छादकदेशगःस्यात् ॥ ६ ॥
* २ यथातु यत् पश्यसि तत्तथास्ति प्रमाणमस्मिन् यद किं तवास्ति।
३ यत्ते प्रमाण वद तत् प्रमाणं गास्यस्ति या तब च किं प्रमाणम् ॥ ७॥
आत्थ प्रमाणं निजप्रत्ययं चेत् स प्रायय स्वं ननु यक्ति रूपम् ।
गार्थस्य रुन यथार्थतां वा स्वस्मिन् प्रयकोति न तत् प्रमाणम् ॥ ८ ॥
प्राणान् यहून भिन्नविधान् प्रतीम किन्येषु पञ्चैव यदिन्द्रियः स्वैः ।
युअन्ति तद्योगवशादपूर्वज्ञानानि पञ्च क्षणमुद्भवन्ति ॥ ६ ॥
शानानि गन्यो रसरूपशब्दस्पर्शा इमानीन्द्रियजानि पञ्च ।
असन्ति तानि प्रतिभान्ति तमाश्यार्थबुद्धीन्द्रिययोगल प्या ॥ १० ॥
या बुद्धिरत्रास्ति यदीन्द्रियं या माणाश्च ये तान पृथक प्रतीम.।
अन्येन्दियार्थान्न यथा तथान्यान् प्राणान्न पञ्चापि भजन्ति खानि ॥ ११ ॥
पते गुणेयं गुणिनः प्रतीयास्तं प्रत्ययं पार्टिकमेव मन्ये ।
द्रव्येषु यत्त्विन्द्रिय संनिकर्पात् प्रत्यक्षमाहुः स न कि प्रलापः ॥ १२॥
ये यौगिका रूपरसादिधर्मास्ने ह्यक्षजास्तैरितरैश्च रूढः ।
समुचयोऽनेक गुणाकरोऽयं प्राणीत्यनक्षादविदन वियेकात् ॥ १३॥
तदिन्द्रयस्थानसमुद्भवास्ते गन्धादयस्ताक्षणिका हि भाया।
न सन्ति रूपाणि तु तानि पूर्वाग्यसंभवादिन्द्रिययोगतः प्राक् ॥ १४ ॥
भावास्तु ये सन्ति पुरा निरूढा यद्योगतो यौगिकभावसिद्धिः।
अक्षाणि गृद्धन्ति न तानिदानीमपि स्वरूपेण न वेदयन्ति ॥ १५॥
६ अथापि चार्था न च सन्नि वस्तुत, सन्नीन्द्रियाग्येय मनश्च तद्गतः ।
द्रष्टा तदायत्तयिवर्तन पृथक प्रत्यायय यर्यमसन्तमद्तम् ॥ १६ ॥
७ तन्नो यथार्धग्रहणानि सन्तीन्द्रियाणि नो पेन्द्रियजंप्रमाणम् ।
शनिस्तु सामान्यतयाक्षजातरुदेति यज्नानमिदं प्रमाणम् ॥ १७ ॥
प्रत्यक्ष ध्रनमत्रमाणं परोशितोऽथों भाति प्रमाणम् ।
इदं प्रमाणं विदमप्रमाणं वियेकतो योवति तत् पमाणम् ॥ १८ ॥
नीलं तदाफाशमितीन्द्रियोत्थं ज्ञानं समेगमपि न प्रमाणम् ।
संनिस्तलं स्वन्धमनीलमस्तोत्येवं विनेको भाति प्रमाणम् ॥ २
सूर्यप्रहान् पचिमगांस्तु पाक्ष स्थितां महीं किन्तु महोग्रहाश।
गच्छन्ति पूर्ण स्थिर पर मूर्यस्तारावदित्येव मतिः प्रमाणम् ॥ २० ॥
समारलं पश्यति सूर्य विमं विस्तः गयति भूमितोऽपि ।
समेफमाहनगुण प्रातरि प्रमाणं न तदक्षिाएम् ॥ २॥

·( ७४ )
भूपृष्टतिर्यक समसूत्रवर्ती प्रोद्यन रविईदयत पप मिथ्या।
भूकेन्द्रतिर्थकसमसूनपती निरस्त सिद्धयति तत् प्रमाणम् ॥ २२ ॥
मुस्तले यचिटोदरच हशा विजानन्ति तदप्रमाणम् ।
अनिन्द्रियज्ञानमपि प्रमाणं तद्वर्तुलनं तु विकसिद्धम् ॥ २३ ॥
थोऽन्यास्त गयो मथुरा कदाचित् स द्वारकायाम युनास्ति वृद्ध।
अवाक्षजज्ञानविपोरदशे भेदातिगेकाम्यमतिरिकात् ॥ २४ ॥
न चैप तोऽपितु दृष्टिनर्कशब्दादियोधानुगममसूतम् ।
तेभ्यः परं ज्ञानमनायस तमास्थिता समस्तदिह प्रमाणम् ॥ २५ ॥
६-दोपमूलकाप्रमाण्यखण्डनम् ।
१ दोपातु दृष्टया पुनरीक्ष्यते ऽन्यथेत्येवं विदु केचन सा कथा पृथा ।
द्विधाऽपि रष्टियाद तन दोपजा न दोयजा केति नियम्यते कथम् ॥१॥
२ केचिद्वदन्याकुलं प्रमाणं तोऽप्रमाण परतस्तु दोषात् ।
धूमस्तु दोषस्य न दोपभा प्रामाणिकं दृश्यविशेषसिद्ध ॥ २॥
३ यत्रान्यथा पश्यति तन दोपै यांगोऽस्ति तन्द्रियमप्रमाणम् ।
निर्दोपमेवेन्द्रियमस्ति सत्यग्राहोति कोप्याह तदप्यसाधु ॥ ३॥
पोन्द्रियज्ञानमदोपमिष्टं दोपो न तनेति क्थं गृहीतम् ।
यतोऽस्थिरं ज्ञानमिदं प्रसूने तेन 5 दोष इहास्ति मन्ये ॥४॥
शंखस्य पीतग्रहण सदोपं पदन्ति किन्त्यक्षि यदीहगे।
स्थानिर्मितं विश्वजनीनमादौ तदा न दोषोऽस्य भवेद् गृहीत ॥ ५ ॥
तथैवरक्तुं प्रभरामि चक्षुद्रव्यैर्यथा ये कृतमस्ति तद्वत् ।
प्रतीयते वस्तु परन्तु ताडगू वस्त्वस्ति नो चेति न निर्णयोऽस्ति ॥६॥
एकान्ततो नेन्द्रियमात्रजन्यज्ञानं प्रमाण उमपीदमात्थ ।
अवग्रहस्विन्द्रियतस्तत स्यादीहा ततश्चागम प्रमाणम् ॥७॥
सदोपनिर्दोषपरीक्षण प्रागीहावशादिन्द्रियज यगोधे।
यमायते तेन विनेकजन्यज्ञानं प्रमाणं न तदक्षजन्यम् ॥८॥
तेनाप्रमाणान्यखिलेन्द्रियाणि प्रमाणमेकं मन एव मन्ये ।
अचाक्षुषं चाक्षुषमयशेपं मन प्रतीत्यैव भरेत् प्रतीतम् ॥ ६
७-मनःप्रामाण्यखण्डनम् ।
२ मन प्रमाणं न तु पाममाण मनोऽपि मिथ्या शपयत्यनल्पम् ।
एकस्य तदाययते यथार्थ ततोऽन्यथा भावयते परस्य ॥ १० ॥

·। ७५ )
मनांसि भिन्नानि भवन्ति मिन्नवत् प्रत्याययन्तीति न तेषु सत्यता।
पकं मनः किञ्चन सत्यमीक्षते परं मनोऽसत्यमिदं प्रपश्यति ॥ ११ ॥
विवेकतः पश्यति कश्चिदेतजगत् सदन्यस्त्यसदेव सर्वम् ।
साधु व्यवस्यत्यपि कर्म कश्चित् परस्तु तत्कर्म वदत्यसाधु ॥ १२ ॥
परस्परात्यन्तविरुद्धभावान्नानामतानि प्रचरन्ति लोके।
न ज्ञायते कस्य मतं तु सत्यं मियोऽनुमदखिलंत्वसत्यम् ॥ १३ ॥
एकस्य पुंसोऽपि मनः कदाचित् साध्वीक्षतेऽसाधु पुन कदाचित् ।
विकल्पसंकल्पकरं कथं स्यादेकान्ततः सर्वमन: प्रमाणम् ॥ १४ ॥
तस्मादिदं यच्च यथावपश्याम्येतत् तथैवास्ति ततोऽन्यथा वा।
शक्यं न निर्धारयितुं तदेकं सर्व हि सन्दिग्धमिदं यदामि ॥ १५ ॥
८-आत्मप्रामाण्यखण्डनम् ।
१ परे पुनः प्राहुरिहास्तु नूनं सर्व तु सन्दिग्धमिदंतथापि ।
सर्य हि सन्दिग्धमितीरशं यमानास्यसन्दिग्भ्रमिदं तवास्ति ॥ १६ ॥
अनोच्यते निश्चितमित्यहं यत् प्रवेद्मि तद्वत् त्वमपि प्रवेत्सि।
परे च तद्वत् प्रवदन्ति तेषां वेत्ता क एकः क इहाऽस्य वेद्याः ॥ १७॥
प्रवेभि तस्मादहमस्यथो याहमस्मि तस्मादखिलं प्रवेनि ।
शक्यं न निर्धारयितुं ततोऽस्ति शेयं न न शानमहं च नास्मि ॥१८॥
अथापि वा प्रयय एप एको वेत्ता च वेद्यानि च वित्तयोऽपि ।
तस्यैव रूपं न ततोऽस्ति भिन्नं सर्वं जगत् प्रत्ययमेव मन्ये ॥१६॥
अथापि या सन्ति पृथग विधानि वेत्ता च वेद्यानि च वित्तयोऽपि ।
घेद्यानि घा सन्ति यथा स्वरूपाण्यतोऽन्यथा भान्ति तु वित्तियोगात् ॥२०॥
वित्तिन मे निर्विग्याऽवमाति, सा भाति नित्यं विषयात्मनैय।
अर्थः स्वरूपाच्च्यवतेऽस्य धीश्च द्वियोगजं रूपमपूर्वमेतत् ॥ २१ ॥
द्रष्टुं न शक्यं यदिहास्ति सत्यं यद् हरयते तत्क्षणिकं न सत्यम् ।
परः सहस्रैरपि नात्र याथातथ्यं प्रयत्नरूपगन्तुमर्हम् ॥ २२ ॥
९-सत्यज्ञानाशक्यतापादनम् ।
१ सय प्रमाण मतमप्रमाणं न हि प्रमाणाय परं प्रमाणम् ।
यदप्रमाणं न तदस्ति सायं तस्मादमन्याद्धिन सत्यसिद्धिः ॥ २३ ॥
सत्यपहायास्ति न कोयुपायो नोपेयसिद्धिस्तु चिनात्युपायात् ।
तस्मादरास्यार्थपरीक्षणायों यत्नो यथास्ति क्रियतां विरामः ॥ २४ ॥

·१०-जीवखण्डनम् ।
१ जोबोऽयमामा न शरीरमिनोऽस्यमूर्तमूर्तव्यतिरित रूप ।
सूक्ष्म शरीरस्य यस्ति रूप स्थूलं यतोऽजायत सोऽस्ति जीय ॥१५॥
शारीख निनियमाणरूप, सा शरीरेण स जायते च ।
नत्यत्यनेनर संहप मृत्या लोकान्तरेगादिति तु भ्रमोऽस्ति ॥२६॥
११-ईश्वरखण्डनम् ।
१ आपामरादारिदुषां कुलाद्वा नाद्यापि यत्नैरपि योऽस्ति १ए ।
मिध्येभ्यरं तं परिवल्प्य मुखां कुर्वन्ति फर्माणि वृथा तदर्थम् ॥ २७॥
स सचिदानन्द इहश्वरोऽस्तीत्यानु परे तन्मतमस्ति मिथ्या।
न सायदानन्दमयस्तथा सयकाम इत्येप जगम यु-यात् ॥ २ ॥
यत्व लोकवन लीला वैल्यमियस्ति पिडम्यनेया।
प्रतारणा वा न स ईश्वरोऽसो संभाव्यते भारतीवसाम्यात् ॥ २६ ॥
लोके च लीला द्विविधा विनोदे हतु पयस्ताडनव वृथा था।
व्यक्ति तु प्रागिह दौर्मनस्य, वैक्लनिस्तारविधिविनोद ॥३०॥
यदा जगत्कर्तुरमुष्य तस्मासाद्विधानाम्मनस प्रसाद ।
सुखोदयो वरमस्य तर्हि प्रतीयते प्रागिह दु खयोग ॥ ३१॥
अथो यथा-कर्म तु पापमस्तीश्वरो वृथा तभ कदापि कुर्यात् ।
पतद्वय तु व्यतिरिव्य लोके लीलान काचित् तदयंम्पार्थ ॥ ३२॥
विज्ञानरूप परमेश्वरोसारियाहुरके तदसत् प्रतीम ।
विज्ञानमेवेश्वर इप्यते वा विज्ञानरानीश्वर इप्यते या ॥३३॥
शानं यदीश स जइस्तदानीमापद्यते शानमिदं कतिष्टेत् ।
विज्ञानयानोभ्वः इप्यते चेद्विधानमिनोऽस्यपि कश्चिदर्थ ॥ ३४॥
प्रमाणतो ज्ञानमुदेति स त शान मासीदिति किं प्रमाणम् ।
ज्ञानं कचिनिर्विषय न हष्टं प्रा सृष्टित को विषयोऽस्य पोय ॥ ३५ ॥
शवनगज्ञानगत विधातुस्तकर्मणा सज्यत इत्यलोकम् ।
थतोऽनिपं ज्ञानमत फथं का ज्ञानादिमे स्युर्विपया प्रसृष्टा ॥३॥
स ईश्वरो निन्य उतैप जन्मान् स जायते चेसगदेष मेश्वर ।
अतोऽन्यतोऽसाधुदित स ईश्वरोऽथानीश्वरो नित्य उतास्यनित्यरत् ॥ ३७॥
आकस्मिाश्वेमगदप्यकस्मात् संमान्यते व्यर्थ इद्देश्वरोऽयम् ।
अनियतायां पुनरेवमेवाशङ्का प्रतेत ततोऽनवस्था ॥ ३॥
नियोऽस्ति चेन्नित्य बात् सृजत्ययं यद्वा पदाचित् सजतीत्यपूर्वपत् ।
नि यस्य काम प्रति रत्तिरीहितं नित्यान्यनियान्यथवा मनुष्ययत् ॥ ३६॥
नित्या यदि ज्ञानविधानकामना नित्यं तदेदं तु जगत् प्रसयते ।
न प्रामागे जगतस्तदास्य सा ब्याहन्यते सृष्टिविधौ विधातृतर ॥ ४०॥

·( ७७ )
अथो कदाचित् सृजतीति मन्यसे तत् प्रागभावं च कदापि पश्यसि ।
किन्तु प्रमाणं हि न तन दृश्यते तत् कल्पनामात्रमसारमुच्यते ॥ ४१ ॥
अनित्यकामस्य तु कामना छागित् प्रजायते सृष्टिकते मतं यदि।
उद्देश्यमेतस्य किमस्ति सृष्टये कस्मादकामस्य स काम उद्गतः ॥ ४२ ॥
मनोविनोदार्थमिदं तदा पुरा संभाव्यते ग्लानिरमुप्य मानसे।
सृष्ट युत्तरं प्रोतिरिहास्ति तस्य चेदग्रेऽल्प आनाद इति प्रसज्यते ॥४३॥
निस्थकं चेत् कुरुते तदात्वसावकर्मरत् पारसदेप संभवेत् ।
अनिच्छतस्तस्य जगत् स्वतो यदि प्रवर्तते तर्हि वृथैव स स्मृतः ॥४४॥
निर्माणकर्ता नु स सृष्टिकर्ता सष्टा स चेत्तर्हि भवेद्विकारी।
निर्माणको प्रन्यगुणाद्यपेक्षी प्रसजते तत् परतन्ध एपः ॥ ४५ ॥
स फिशरीर: किमुपाय एप वा कुत्र स्थितः कुत्र कदा विनिम्नमे ।
किमस्त्युपादानमयास्य चेरितं किं सृष्टिनः प्रागुपपद्यते न तत् ॥ ४६ ॥
स व्यापकः स्मोक्रियते मितोवा मितस्तु विश्वेन समोस्यनीशः।
स व्यापकश्वेत् जगदेतदास्ते कुमावकाशेऽनवकाशतायाम् ॥ ४७ ॥
तदित्यमत्रानुस्पत्तयः स्योऽपि विश्वेश्वरकल्पनायाम् ।
स्वीकुर्वतो वाऽनुपपन्नमथकथापितण्डा परिहार्यशून्या ॥ १८ ॥
तस्माद् वृथैवेश्वरकल्पनेयं मन्यामहे शाध्यतिकं जगत् तत् ।
अवान्तराने कविकल्पकल्तं स्वभारतः शभ्यदिदं स्वतोऽस्ति ॥४६॥
सत्ता तु येऽयं जगतः स ईश्वरस्तत् सत्तया ससगदस्ति न स्वतः ।
इत्थं विदुः केचन सा विडम्बना स्वमत्तथा सन्न कुतस्तदिप्यते ॥५०॥
१२-उपास्यदेवताखण्डनम्
१ स्वीकुर्वते केचिदने देवान् विलक्षणान् विनहिणाऽप्यश्यान् ।
स्त्रीपुत्रमित्रादिसमाज पन्धं पारं च पुण्यं च वदन्ति तेषाम् ॥५१॥
अथापि तानीश्वरवच्युपासते तान मन्यते स्वामिमतार्थसाधकान् ।
म.लि. ने विपरिणाम स्तुतः प्रमाल्यास्तापाता था । ३२॥
१३--ससिद्धान्तखण्डनम् ।
१ विज्ञाननिर्मन्यनजातपं सिद्धान्तमाहोपनिपत्पदेन ।
अग्रने रौखिलफर्ममार्ग स्थियस्थिती सोनिषत् प्राइक्त ॥५३॥
किन्यस्ति सन्दिग्धमिदं समस्तं नैको सिद्धान्त होग्पन्नः ।
तस्माद् यथेच्छाचरणं विपत्तां मिप्यायमाचारविचाररन्धः ॥ ५४॥
यदेव यत्रेर यथैव मासते तदेव तत्रैव तथैर मन्यताम् ।
यद्रोचते ते न मयं च यत्र ते तत्फर्म कुर्याः सुखमास्स्य मा शुचः ॥ ॥

·.
१४-असमाधेयप्रश्नावली।
१ सहस्रशो रक्षश एय फोटिशः सदाः प्रवर्तन्त हार्थतोऽर्थत
विशानशालामु न तत्ममाधये नानिकाः केऽपि कदापि या क्षमाः ॥५॥
उद्यन्ति दन्ता नहि जन्मकाले क्षरन्ति भूना पुनन्द्रालि।
विशीर्यमाणा न पुनमन्ति प्रायेण विज्ञानमिद सथं स्यात् ॥ १७ ॥
अग्रेऽधरा एव भवन्ति दन्ता अयोत्तरा अप्यघरेऽणुभृता ।
दन्ताः प्रथीयांस इयोसरे म्पुर्दष्टाः प्रवृद्धा नुममा नु जम्म्याः ॥ ८ ॥
प्रजाः प्रजायन्त इमा हि लोमशा. किन्नूपपक्ष्याणि भवन्ति चौसरम् ।
स्मभूणि दुर्योरिणकानि या नृणां स्त्रीणां तु न म ममुद्भर, पुतः ॥ ५ ॥
शी व चान परितो भग्ययं सोऽन्येथ सर्व पलितो ययम्यपि ।
मध्ये ययस्यैव निषितमुदत शिशीर्ग स्थनिरस्य या किम् ॥ ६ ॥
स्वंदायन: शौनक एपमे पप्रच्छ तहालयमारणि प्रा।
ब्रह्माप्ययं पुण्ठित एव तस्धी प्रत्युत्तरे न शमने स्म तेषाम् ॥ ६॥
(शत०१३)
प्रबर्द्धमानोपि नर कुतोऽष्टप्रादेशतो नोर्यमुपैति घृद्धिम् ।
कुत- शिरोजाः पुरतोऽवरक्ता कृष्णा सितास्तत्परतन्तु पीताः ॥ २॥
प्राणद्वयं वृक्षगतं मनुध्ये प्राणप्रयं वृक्षनिधाश्च तस्मिन् ।
वृकूणा द्रमा पल्लनिता पुन स्वृफणो नरो जीवति नेति स्मात् ॥१३॥
'यथा वृक्षा वनस्पतिम्तधै पुरुषोऽमृपा।
तस्य पर्यानि लामानि स्वगस्पात्पारिका बहि ॥४॥
१च एवास्थरधि प्रस्पन्दित्वचरपट ।
तस्मात्तदा मुन्ना प्रति रसो क्षादि वाहता॥ ६ ॥
मासाम्यस्य शकराणि किनार लातरिस्परम् ।
यस्थीन्यन्तरता दारूणि माजा मानापमाना ।। ३१॥
पद क्षो घणो रोइति मूलान्नवतर पुन ।
मर्त्य स्विन्मृत्पुना हा स्मान्मूला प्ररोहति ॥१०॥
रेतस इति मा वोचत जीवतस्तन् प्रजापते ।
जात एव न जायते को वैनं जनयेत् पुन ।६॥
धानाछी रक्षोऽन्यत प्रेयसंभव ।
यस्सल मुष्टंक्षन पुनरा भवेत् ॥ ७॥
यत् पर्नमूले वद्द् मस्य हे कण्टके उद्भयतः सहैव ।
चक्रं तु तत्रैकमधैकमन्यत् वाममोक्षे तदिदं कुतोऽभूत् ॥ ७ ॥
या वर्तमाना अपि या भविष्या याश्चाप्यतीता जनता अनन्ताः।
तदारतौ तद्वचने च भूय. साम्येऽपि कि भेदकमित्यचिन्त्यम् ॥ ७० ॥
उच्छासनिरासविधी शरीरे प्रतिक्षणं यो भरतो निसर्गात् ।
भूय परीक्ष्यापि तयोर्यथासद् पिदन्ति हेतुं न मनीषिणोऽपि ॥ ७॥
कुतो दिवा पाश्च कुतो निशान्या अहर्निशं तुल्यदृशः कुतः स्युः ।
शृण्वन्ति फस्माच रशैव केचिच्छिका सुपुप्तस्य कुतो न दृष्टा ॥ ७२ ॥

·( १ )
ऐन्द्र धनुर्बुद्धदमर्धवृत्तं वीक्षे न कस्मात्परिवर्तुल तत् ।
पाहतामजलस्य वीचो संतिष्ठते नाभिमिहेन्यकस्मात् ।। ७३ ॥
कुतो न वीक्षे हसितं खगानां कथं शिला शोणितवृष्टिरूवा॑त् ।
कुतो रवीन्द्वोः परिवेप एवं समस्तपृथ्व्यां न कुतः स रश्यः ॥ ४ ॥
काचे ढेऽप्यप्रतिरुद्धरश्मिनिरुध्यते शुदतिलेन कस्मात् ।
लोहे कठोरोप्यनिरुद्धतापोऽहाऽल्पखण्डे पि निरुद्धचते किम् ॥ ७ ॥
रढोऽपि लोहो मृदि शीर्यतेऽथाहारः समास्तिष्ठति शाश्वती: फिम् ।
विनैव पक्षं पशवोपि कोचमन्ति सेऽन्ये तु न पक्षिणोऽपि ॥ ७ ॥
सर्व तदित्थं व्यभिचारि कश्चिन शक्यतेऽस्मिन्नियम. प्रयतम् ।
सूर्य जिघृक्षेदपि पाणिना यजिज्ञासते तद्वदिदं समस्तम् ।। ७७ ॥
(१) पाथर्यवत् पश्यति कश्चिदेन माश्वयंवद, वाति तथैव घान्य ।
पाचपंचपन मन्य रणोति श्रुत्वाप्ये वेद म चै फचिव ॥ ७ ॥
अचरज भरी आंखों से देखता है इसे कोई,
अचरज के तौर पर कहता है इसे कोई।
अचरज के भावों से सुनता है इसे फोई,
पारवार सुन कर भी न जानता है इसे कोई ॥
(२) अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविशमुपासते।
तता भूय इव ते तमो यस विधाया रताः ॥ ६॥
गहरे अँधेरे मे घुसते हैं घो. अनजान ये समझ अरु येखर है जो।
उससे भी ज्यादा अँधेरे में यो, सब सही जानने को मुस्तैद है जो॥
१५-अज्ञानश्रेयस्त्वसूत्रम् ।
स्था च रिशानरते परिक्ष्मो न झानतः श्रय इहोपलभ्यते !
विरुवभागाश्रयणे विवादिता चित्ते च कालुभ्यमतीर जायते ॥ ५० ॥
ये हानिनस्ते सततं युमुत्सया व्यमा भरतोऽपि न घेत्तमीयते ।
आओयमय तत आशुलेन्द्रियाः करस्थमनं च न हन्त भुते ॥१॥
अमानिनां किन्तु न चास्त्यहंकृतिर्न चित्तकालुप्यमतो न चिन्तनम् ।
सुपेन निद्रान्ति, सुसेन जाप्रति, प्रायः मुसंजीवनमस्ति ताशाम् ॥ २॥
अहानिकाः फेचन सात्यमुनि-शाकल्य-यस्वादय एपमूचुः ।
दुरुहपष्टिक्रमहेनुचिन्तावमुख्यमेषां हि मतेऽस्ति पथ्यम् ॥ ३ ॥
इति सन्दिग्धसयोपनिषत् ॥xn प्रथमं पर्य॥१॥

·अथ--असत्योपनिपत् । १-परस्प प्रत्यवमात् सर्वमतानामप्रामाण्यम् । १ विमर्शयन्तो जगतोऽस्य मूलं प्राशा अगृहन् मतमन्यदन्यत् । एके घिसत्यं नु, पर द्विसत्यं, पदनि चान्धे पधै फसायम् ॥१॥ इत्थं चिदा सशयतः परस्परायाताय सर्याणि मतानि दुद्युः। नास्ति प्रमाणं यदि तहि निश्चितं नास्थर किंचित् स्विति मन्महे वयम् ॥ २॥ यस्तोयमस्तीत्यविदत् प्रमाणतः स हि प्रमागं यदि नेक्षते तदा। न तोयमस्तीत्यनधारयेत्, स्वतोऽसता हि, मत्ता तु मरेत् प्रमाणतः ॥ ३॥ सामान्यतः सविधप्रमाणामायोऽस्ति चेत् संशय एव नास्ति । सामान्यतः समिदं स्मनोऽसत् सियत्,प्रमाणेन तु सद् ध्रियेत ॥ ४॥ तस्मात् प्रमाणव्यतिरेफत सतो यथा तथा स्यादसतोऽप्यधारणम् । इत्थं कुतर्कावसरो न विद्यते, स्याद्वा तयापि त्यसदेव सिद्धति ॥ ५॥ सम्मास्ति चेत् सर्वमसत् प्रतीयतां स प्रत्ययस्वस्ति स नापलप्यते । इत्थं पुतिकोऽपि न युज्यते यत. समान्तिकशानवदस्य भामनात् ॥ ६ ॥ यथाग्नि त्यन्तद्धिसान्द्रसत्ताण दहन तेन सहेर शाम्यति । तथा यसत्प्रत्यय एप सर्पस व्यपोहा तेनैति मह व्य मोहनम् ॥ ७ ॥ २-शास्त्राणां मतभेदादात्मस्वरूपे सिद्धान्ताप्रतिपतिः। वैशेषिकाणां दिवियोऽयमामा प्राधानिका आहुरनेकधारमा। शारीरकाणामयमेक आत्मा सभ्यमी संशयिनः स्म सान्त ॥ १॥ जीवेश्वरी पश्यति तो कणाद, प्रत्येति वान् कपिलो न चेशम्। द्वैपायनो मन्यत ईशमेकं, मैस्य कस्यापि स निश्चतोऽर्थः ।। २॥ वेदान्त वाक्येयरिफश्चिदयों न निश्चितो लभ्यत ऐक्मयात् । प्रज्ञानमात्माऽथ महानिहा मा विज्ञानमात्मा कविव्ययामा ॥३॥ श्राववर पश्यति परिचदेनमारचयंवद वदति तव चान्य । भारचर्यचनमन्य राति श्रुस्याप्येन वेद न चैव पश्चिम् ॥ ४॥ [गीता ३-आत्मज्ञानाशक्यत्वे वेदर्पिसहानुभूतिः। वेदपिरवाह यथाऽयमामा न शक्यते ज्ञातुमपि प्रयत्नात् । यदा ममान्तहँदि घागुपागाद् आत्मानमेतां प्रपदामि पाचम् ॥ १॥ ४-तथा चाह भगवान् दीर्घतमा महर्षिः । “म विजानामि यदि वेदमस्मि मिएयः सत्रहो मनसा परामि। परामागन् प्रपमजा तस्य भाविदवायो भरतये भागमस्या ॥३॥[१।११.]

·.
५-असङ्गत्व-ससङ्गत्वयोरात्मस्वरूपानुपपत्तिः।
३ असङ्ग आत्मास्ति, ससङ्ग एव या, ससङ्गतायां तनुवच्च्यवेत सः ।
ने कर्मजन्योऽतिशयस्तु संभवेदसङ्गतायां गतिभुक्तिमुक्तिदः॥१॥
६ -प्रेत्यावस्थान-लोकान्तर गमन-जन्मधारणेषु मतभेदा-
देक सिद्धान्ताप्रतिपत्तिः।
लोकान्तरं याति स कस्यचिन्मते स्वकर्म भोक्तुं नरकेऽथया दिवि ।
देहं त्यजन् पौविकमेप तत्क्षणाद् गृह्णाति देहं तु परं मतान्तरे ॥१॥
लोकान्तरे नैति स कस्य चिन्मते, न जन्म गृह्णाति पुनः स कर्हिचित् ।
गान्धर्व देहः स इहैव तिष्टति प्रेतः सुखं दुःखमुपैति वा क्वचित् ॥ २॥
मतान्तरे कहिचिदस्य कर्मणो विचारणां विश्वपति करिष्यति ।
अनुग्रहं निग्रहमस्य तद्य यं विधास्यतीत्येवमनेकधा मतम् ॥ ३ ॥
एतेषु सर्वपु मतेपु बुद्धिमत्ल प्लेषु कुत्रापि परीक्षणं नहि ।
शम्यं विधातु, न च तत्र कुत्रचित् प्रमाणमस्तीतिवृथा विडम्बना ॥४॥
प्रत्यभावान्तरानवगमादनिर्णयः ।
मृतः क्षणादेव तु जायतेऽथवा मृतः स कालेन पुनर्विजायते ।
तत्प्रेत्यभावे क्षणमेकमन्तरं सहस्रवाण्यथवेति वेत्ति कः ॥१॥
८-योनिपरिवर्तनानवगमादनिर्णयः ।
भ्वाश्वः शुकत्त्वे, स शुको नृविग्रह, नरः परित्ये, परिवर्तते न वा।
इत्यस्ति संदेहपदं, न तस्यचित् कश्चिद्विपश्चित्कुरुते विनिश्चयम् ॥ १ ॥
९-सर्वत्र संशयनिस्ताराशक्यत्वम् ।
न सोस्ति नाभून्न भविष्यतीहशो मृतो य आगत्य वदेत् परिस्थितिम् ।
पारत्रिकी, यस्य वचः प्रमाणत. स संपरायोऽत्र भवेद्विनिश्चितः ॥ ९ ॥
विभीषिका मानमिदं यदुच्यते प्रेत्यांहसा दुःखशतानि भुञ्जते ।
पृथक पृथिव्या न हि लोक इष्यते न स्वर्गलोको नरको न विद्यते ॥ २ ॥
एकान्त दुःखं नरके न सौख्यं स्वर्गः सुखायैव न तत्र दुःखम् ।
सुखं च दुःखं च मनुष्य लोफे-तद् यिप्रलम्भाय यचोऽप्रमाणम् ॥३॥
कियवदामोऽलमलं परिश्रमैः परोक्षमायस्य विचारवर्मनि ।
सहरहुदेहपातनरसंशयं ज्ञातुमिदं न शक्यते ॥४॥

·१:-प्रत्यात्मसत्ताया नितान्तमिथ्यात्वम् ।
प्रेत्यायमात्मास्ति न वेति संशयः प्रवर्तते गैप कदापि शाम्यति ।
प्रत्यक्षमीक्षे प्रपुषोऽवसादनं यदीन्द्रियाणां मनसोऽस्य चात्मनः ॥ १॥
जिहां विना नो रसना, न नासिकां प्राणो, न नेण विनाक्षि तिष्ठति ।
श्रोत्रं न कर्णन, न चर्मणा त्वचा, मनो हृदाऽऽत्मा च विना न वर्मणा ॥२॥
जीवशायां न कदापि रक्ष्यते पिना शरीरं पृथगात्मन: स्थितिः ।
फथं प्रतीयां धपुपोऽवसादने स एप आत्मास्ति परत्र संचरन् ॥३॥
मृतः स आत्मा यदि वर्मणा विना लोकान्तरे पारयतेऽभिधायितुम् ।
कुतः स न सं परिवारमागतोऽभिक्ति, दत्तं न भुनक्ति था कुतः ॥ ४॥
११-रथात्मवत् शरीरात्मनाशात् प्रेत्य संज्ञाभावः।
रथो यया चक्रधुरादिदारुभिः शक्तिप्रवुद्धा लभते विधारिणीम् ।
तथा शरीरं धिरादिधातुभिःशतिपयुद्धामुपयाति चेतनाम् ॥ १॥
भूतेभ्य एभ्योऽधि समुत्थिताऽथ सा विधारिणी शक्तिरपेति तान्यनु ।
रथस्य भङ्गे तु न तस्य भिन्नवत् कश्चित् स आत्मा दिवमेति युकये ॥२॥
तथैव मन्ये वपुपोऽवसादनं सा चेतना शतिरिदेव नश्यति ।
तान्येव भूतान्यनु न वितः पृथक कश्चित् स आत्मा दिवमेति भुक्तये ॥३॥
ब्रवीति विद्वानपि याज्ञवल्क्य. स्वोरण्यके निश्चितमेतमर्थम् ।
न प्रेत्य संशास्ति न चायमात्मा लोकान्तरं याति शरीरनाशे ॥४॥
१२-मरणोत्तरमात्मनोऽसत्वे वेदर्पिसहानुभूतिः।
(१) यवायं पुरुषो मियते उपस्मान प्राणा कामन्ति-पाही नेति । नैति होवाच
थाशवल्क्य । अवेव समवनीयत। स उच्छति । माध्मायति मृत शेते, (शत १५१६.
(२) यथा सैन्धवचनोऽनन्तरासाय कृत्स्नो रसघन एवमयमात्माऽनन्तरोऽवाय.
पत्त प्रज्ञानयन । एतेभ्याभूतभ्य सत्याय तान्येव विनश्यति न प्रेत्य
(1) संशासित + II "श्या सैन्धव बिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानु विलीयेत ,
महास्योरपणापय स्वार यतो यतस्त्वा ददीत-लवण मेव एवमिद
महद भूत मनन्तमपार विज्ञान धन एव । एतेभ्या भूतेभ्य समुत्थाय तान्ये
बानु विनश्यति न प्रेय संशास्ति । यत- १४१४][१४.१०11]
१३-आत्मनःप्रेत्य सत्ताभावसिद्धान्तः।
स्वार्थान्धतादोपशादिमे जना यथेच्छमन्यान्यमतान्यकल्पयन् ।
न वस्तुतः प्रेत्य कदा चिदात्मन: स्थितिः क चाप्यस्ति, ततो विरम्यते ॥१॥
इति सर्वासत्योपनियत् । द्वितीयं पर्व ॥ २ ॥
इति मधुसूदनविद्यानाचसतिप्रणीते ब्रह्मविज्ञानशास्त्रे
संशयोच्छेदवादे संशयाधिकारो नाम
द्विपर्या मध्यमकाण्डः समाप्तः ॥ २॥

·अथ मंशयोच्छेदाधिकारोनामोत्तमः काण्डः
प्रारभ्यते।
तत्रेदं विशिष्टाद्वैतविज्ञानं नाम विशिष्टत्रिसत्योपनिपत्
प्रथमं पर्व।
सर्वासत्यवादप्रतिवादः प्रथमखण्डः ॥ १ ॥
१--आलोचक-परामर्श संशयाभ्युपगमप्रतिवादः।
एके त्रिसत्यं च, परे द्विसत्य, तथेफसायं च वदन्त्यसत्यम् ।
नाना मतानि प्रसमोक्ष्य केचित् संश य पश्यन्ति न तेषु सत्यम् ॥ १॥
न संशयं प्राप्य मनोहतः स्याद् ध्रुवं परीक्ष्ये पथि संशयः स्यात् ।
संशय निर्णतुमुपैतु यनं प्रयत्नतोऽन्धिप्य लभेत रत्नम् ॥ २॥
नाशेरमानप्रतित्तिहेतोरेकान्ततोऽपेक्ष्यमिदं प्रमाणम् ।
सहस्रशः सन्ति जगत्पदार्था अतीन्द्रिया येषु न धीप्रवेश ॥३॥
यावद् विजानाम्यपि यत्र युक्तिर्य प्रमाणं प्रतिभाति तावत् ।
स्वीकार्यमन्यत् विह नाभ्युपेयादिति प्रपतिः सलु यालिशानाम् ॥४॥
२-सर्वासत्याभ्युपगमप्रतिवादः ।
माधारणा दुर्वल युद्धयो मुट्ठगिद्धभाषाश्यगेन चिद्गलाः ।
मनोहता गृहविचारनिस्वास्त्वेफालतः सममायमूचिर ॥१॥
न त्यस्य फर्तन्य मिहास्ति किश्चित् मातव्यमप्यस्य न किश्चिदस्ति ।
नादेयमेतस्य न हेयमीक्षे तस्माटुपेक्षे तमसारवादम् ॥२॥
३-त्रिसत्योपासनायाः कर्मयोगसापेक्षतयाव्यवस्थितत्वात्
संशयाजनकत्वम्।
नात्यन्त मूढा न च दीर्घदर्शिनी ये मध्य कक्षान्यवहारपण्डिता. ।
तावत् त्रिसन्ये कृतद्धयः स्स्तो भिन्नं महेशानमुपासते हि ते ॥१॥
प्रतिमागे व्यहारनिष्टर गालनीय. परमेश्यतेऽसी।
स्थनिर्मितं यज्ञविशेषमन्नं निवेद्य नैवेद्यमलं म हज्यः॥२॥
यमेन तेनर महीयमानस्तेपांप्रसीदेत् परमेश्वरोऽयम् ।
जीयामरक्षा: परमेश्वरस्था, जीयेपु तेतीवरमानिदाः म्युः ॥ ३॥

·भुरक्त हि जीरोऽनमयं स यशो देहे भवेदीश्वरतन्मभुन ।
स ईश्वरस्ता तथा करोति यथाश्रने ग्राफ सजीव ॥ ४ ॥
ग्रन्धं प्रचायंह सदर्थयोधं राष्ट्र प्रतिष्टाप्य रिशिष्टमंस्थाम् ।
शिल्पं विनिर्माय महोपकारंयझेन तेनेशमसाबुपास्ते ॥ ५ ॥
अनेन चानेन च कर्मणास्मिन् जगत्यपूर्व युगमारमन्ते ।
तेनेश्वरी विश्वपुर्नवीन संस्कारमासाद्य महीयते हि ॥ ६ ॥
अनेन चानेन च कर्मजातेनामुप्य जीवस्य धिया स आमा ।
स्वार्थान्धता कल्मषदूरदानादुदारतामेति जगत्प्रतिष्ठ ॥७॥
४-एकसत्योपासनाया ज्ञानयोगसापेक्षतया व्यवस्थितत्वात्
सशयाजनकत्वम्।
निधाय शुद्धां धियमित्यमनतस्तूपासना धर्मशात्तदुत्तरम् ।
विज्ञानमार्गे प्रविशेदलौकिके नानाधिकारी व्यवहारमार्मिणाम् ॥१॥
यसूच्यते सा व्यवहारमार्गे जीवेश्वरान्योन्यविभेदबुद्धि ।
मिथ्यास्ति तस्मात्तदुपास्ति धर्माच्छे यो न संमान्यत इत्यसत्तत् ॥ २॥
मृन्युम्भयो कारणकार्ययोर्यया तादात्म्यमीक्षे परमार्थटित ।
तथापि लोकेऽस्ति हि भेदवासना ना यन्तमशानमिदं न पातकम् ॥३॥
स्थाद्वाय विज्ञानविचारमार्गिणामिदं मत सविधं यथार्थवत् ।
धुद्धिश्चरन्ती पथि यत् क्वचित् कचिद्विश्राम्यतीमानि मतानि तद्वशात् ॥ ४॥
सूक्ष्मादियं स एरियाय पीरता पीवेक्ष्यते पीग्नि हि याति पुर ।
सूक्ष्मातिसूक्ष्मं त्वरगाहते प्रमात् प्रम स एवेह मतक्रमोऽभवत् ॥ ५॥
सूक्ष्मात् फ्रमात् स्थूलमभूदिद जगत् स्थूलात् क्रमात्सूक्ष्मतमं तु मृग्यते ।
परीक्ष्यते कारणमस्य मोलिकं तनाप्रतस्तानि मतानि सत्यरत् ॥
विचारकक्षापरपारगामिनो विज्ञानपाथोधितलावगाहिन ।
अलौकिक किश्चिदवेक्ष्य चक्षते सत्य तदेवं मतमस्ति निश्चितम् ॥ ७॥
५-शास्त्रत्रयमतभेदोत्पन्नसंशयस्य निरासः।
विशेषशास्त्रे च प्रधानशास्त्र शारीरशास्त्रे च मतभेद ।
आक्षिप्यते संशयहनुभूतो यस्तत्र चेदं प्रादामि किञ्चित् ॥ २॥
(१) निक्ति भूतामगुणं कणादको महान्नमामानमपीह पश्यति ।
विशेषतो लक्ष्यमिहानिभूतपद गीणी प्रवृित्तिस्तु ततोऽन्यरर्मनि ॥२॥
(२) महान्तमामानमलं निरूपयन् क्षेनशमन्य कपिलरोऽनुपश्यति ।
प्रधानतोल क्ष्यमिहाधिदेवतं चाध्यात्ममप्यस्त्यविशेषतो गति ॥ ३ ॥
(३) क्षेत्रामामानमलं निरूपयन् कृष्णचिदात्मानमपीक्षते यह।
अध्या मलक्ष्येण सहाधिदैवतं सहाधिभूतं च समीक्षतेतराम ॥४॥

·चत्वार आत्मान इमेऽनु संहिता मानिरता न तु तन संशय । अनुग्रहोऽयं यदिदं पृथम् नमानिरूप्यते, न क्रियते तु संकर ॥५॥ शास्त्रं तदेकं निभिरेभिरिष्यते तस्मिंश्चतुर्णा प्रतिपत्तिरात्मनाम् । विमिन्ननिर्मातृवशात् विमे महाखण्डा पृथक् शास्त्रतयाऽनकल्पिता ॥ ६ ॥ ६ आत्मगतो मतभेदात संभवतः संशयस्य निराप्तः। १-असङ्गत्व-ससङ्गत्वयोरात्मभेदेन व्यवस्था । असगतायां च ससङ्गतायां य सशयस्तनिकृति वदाम । अनेकधाऽऽत्मान इहोपदिष्टा केचित् ससद्गा कतिचित् त्वसङ्गा ॥१॥ स निर्विशेष ,,स परात्परो वा, स चान्यय सोऽक्षर, इत्यसङ्गा । क्षरस्तु कामतया स सद्गो भूता मन कम्मगति बदन्ति ॥२॥ * प्रशानसज्ञोऽस्ति ससह आत्मा कर्मामता भौतिकता च तन। नो चेत् कथं तर स कर्मजन्य संस्कार उत्पद्य चिरं ध्रियेत ॥ ३ ॥ मुखेऽम्लयोगानसि नस्ययोगात् कपूरयोगाद शिवा यथाऽऽप । निर्यान्ति, दुनिहताच हास्थात् प्रशानतोऽधणि तथा द्रवन्ति ॥ ४ ॥ शृङ्गारे धीभत्से वीरकरणेऽद्भुते हास्ये । रौद्र भये च शान्तौ द्ररतीन्द्रियगो रसामना प्राज्ञ ॥ ५ ॥ यो भाति दक्षिणेऽक्षणि विज्ञानामा हिरण्मय पुरुष । पश्यामस्तमसह न सझतेऽनो न चाप्सु नान्यत्र ॥६॥ ७ भूतात्मनः स्वर्गनरकादिलोकयात्रानिर्णयः। य संपराये मतभेदसंशयस्तनोच्यते गात्मविभेदनिर्णय । अनेकधाऽऽत्मान इहोपपादितास्तपा विभिना गतयो निरूपिता ॥१॥ भूतात्मनः कर्मागांत स नाना लोकेषु संयाति वियाति भूय । स्वर्ग स आनन्द मुपैतिकाले दु सं च भोन निरय स याति ॥ २॥ ८-मृत्यु काले देहान्तरपरिग्रहनिर्णयः। मृत स-भूतानुशयो पहिवन सघ शरीरान्तरमेति भौतियम् । त्या च तद् गर्भशारमनुते, न चाशरीर फचिदेष तिष्टति ॥१॥ याप पुरुषम्य मृतस्य - अग्नि वागप्येति यातं प्राण धतुरादिश्य, मनरचन्द्र। दिय प्राय पी एराम भापाशमात्मा, प्रोपपीलोमानि, वनस्पतान पथ, असलोरितं च रेतय निधीयते-कायं तदा पुरषो भातीति । तोह (थातभाग- याशक्यौ) परम्प मन्त्रयो घस्तु -पम्प सदचतु, पम्मपि तव प्रसतु ॥ पुगयो वे पुण्येन पम्मंया भवनि पाप पापनेति ॥ (थत प० १५१.)

·-- जोया मुंगषुः पारणासमाई मंपिनो गहनि मृत गुदमः । नागडय ध्रुती गानम अपिटीय प्रश्नानराम्यां प्रथितोऽयमर्गः ॥२॥ भृतः न मी रमते च यातना गरीरमन्यवियि वायुयोगनः । अनेन मोगानुपभुन्य तत्पुनस् यत्त्या नयं ददमुगति योनितम् ॥ ३ ॥ । तमतमय भगवान मनुः प्रामामार जीयः म यथा मृतः मन् । पायुस्थ भूतयपष्टमानो गान्धर्यिकं मोगशरीरमेति ॥४॥ ..मोऽस्पास्मन कारयिता प्रचक्षते । य कति त कर्माणि समृारमाध्यन र ॥॥ (१९ | १२ ) २ मारमंगोतारमान्या साज सर्वदेहिनाम। येनदयते भयंगपंच जन्मः ॥ ६॥ (१) নাশা মূলত পাই যায় না। इच्याया भनेर स्थित मान्य तिटन ॥॥() ४ आमच्या मूर्तयस्तम्य विपतन्ति महीरत । मच्यावधानि भवानि सतत पेटयन्ति या ॥ - ॥ (१९॥ १५ ) ५ पसभ्य एय मात्रामा प्रेस्य प्रतिमा मृणाम् । गरि यातनारमन्दूरपरने ध्रुवम् ॥ ॥ (१२।२६) नानुभवता यामी गरीरोगह यातना । ताच भूतमागाए प्रलीयन्ते विभागग ॥ .. ॥ (१२ ॥ १) भानुभागीदार दोपान विषसंगजान् । स्पेतल्मपोऽभ्यसि ताकामी महाँजसो ॥१५॥ (१२।१८) ती धर्म पश्यतस्तस्य पापंचानन्दितीसा। याम्यां प्राप्नोति मत प्रत्येइ पाएमम् ॥ १२॥ (१९ | १६ यद्याचरति धर्म सप्रायथोऽधर्ममन्पय । तैरेय चारता भृते सगं एवमुशान्त ॥ १३॥ (...) १. यदि तप्रायथोऽधर्म संबत धर्ममय । मत सपरिलतो यामी प्रामाति शतना ॥४॥(1) ११ यामीस्ता यातना प्राप्य सजीरो बीतामर । तान्येर पत्र भूतानि पुनरयेति भाग ५॥(१२२२) १२ एता पृष्ट्वाऽस्य जीवस्य गती संव चैतप्ता। धमतोऽधर्मतार्थव धर्म दध्यान सदा मन ॥१६॥ १.१२) (मनु 1 अनन्तर नतिपत्तो रहनि संपरिक्षा प्रभ निरुपणायाम (भीरव सम्मा इति भगवान् कृष्णपान ॥ ( १ ) भूतात्मनः (२) महानात्मा । ( ३ ) प्रशानारव्यं भूतात्मानम् । (४) प्रशमूर्तयः प्रशामानाः (५) भूतमानाभ्यः सदस्पर्शरूपरसगन्धारव्याभ्यः (६) महत्-क्षेत्रम-भूतात्मानः । (७) भूतात्मा प्राय: । () महत्क्षेनशी ।। (६) महत्-क्षणाभ्यां संपरिप्रवक्ता प्रशानामा । (१०) प्रज्ञानात्मा । (११) स्वाधिष्ठानः पृथगिय विक्षेपितः ।।

·.
तदेतदेव श्रुतिराह च स्मृतिमृतस्य सद्योऽन्यशरीरधारणम् ।
नत्वेव मृत्योः समकाठमस्य वा जन्म ग्रहं गर्भगतस्य भावयेत् ॥ ७॥
तद यया तृणजलायुका तृणधान्तं गत्वाऽन्यमाक्रममावस्यात्मान
मुपसंहरति एसमेवायमात्माद शरीरं निहत्याविना गमयित्वाऽन्य
माकपमापात्मानमुपसंहरति । तया पराकारी पगसामात्रामुपादायान्यन्नातर
कम्मायतररूपं तयुते, ममाले गरीर निहत्याशियां गमयित्वाऽन्यन्नवतरकल्माणतर रूप
पुरुने, पित्र्यं वा, गान्ध वा दैवं वा प्राजापत्यं वा, मालेवाऽन्येपा वा भूतानाम्"
(शत प०१४।७१२)(बृहदा०1४।४।४)॥ इति श्री तिः ॥८॥
स्मृतिरप्याह-रजस्तिछन् पदैकेन यथैवैकन गच्छति
यथा तृणजलौकैवं देही कम गति गत ॥
( भागवते) ॥६॥
९-मृत्युकाले कर्माधीनः काचित्को जन्मसंभवः ।
मृत्युक्षणे जन्मपरिग्रहोऽपिवा संभाव्यते कर्मवशादिह कचित् ।
अकर्म-सत्कर्म-विकर्मणाममी गतिप्रभेदा गहना विलक्षणा ॥१॥
१०-हंसात्मनो वायुदेहस्य भूवायायवस्थानम् ।
भूतात्मरूपं द्विविधं निरुक्तं विज्ञानपृक्तं भृशभूत सक्तम् ।
प्राशस्य विज्ञानभृतस्य सेत्या, भूतानुरक्तस्य परन नेत्या ॥ १ ॥
देहप्रदाहोत्तरमेप भूतानुपक्तहंस पृथगेतिदेहात् ।
वायव्यदेहश्चिरमत्र जीवान् इतस्ततः संचरति स्वतन्त्रः ॥ २॥
गन्धर्वेण गृहीता काप्यसुता श्रू यते माद्री।
भूतावेशो नागादेशेषु च दृश्यते यदुधा ॥ ३ ॥
भूतोपशमाध्यायं पुनर्वसु प्रभृतयो ब्रुवते ।
तस्मादसामानोऽध्यवसेयाः सर्वजोयानाम् ॥ ४॥
११-प्रेत्यभावान्तर काल निर्णयः।
यः प्रेत्यभानान्तरकालसंशयः, तत्रोच्यते कर्मणि कालनिर्णयः।
कर्मानुगः स्यादपि मृत्युवासरे किंवा सहस्राधिकयत्सरान्तरे ॥ १॥
१२-योनिपरिवर्तनव्यवस्था।
वासांसि जीर्णानि यथा विशाय नवानि गृहाति नरोराण।
तथा धाथि विहाय जीर्यान्यन्यानिपाति महानिदेही
माशो महान् या परिषतते न चेत् स प्राइ नरस्तहि पुनर्नरी मंत्।
योम्यन्तरं स्यान् महतदन्युतिक्रमे यथा शुकोऽन्ये च कति स्मृता मे ॥२॥

·"सत व्याधा दशाणे, मृगा यात्रा गिरी।
चावासा सरद्वीप, ईसा मरसि मानस, ॥1॥
तडप जाता कुरुक्षत्र वरणा वदपारगा।
प्रस्थिता दरमध्वानं पर तेयारसीदष"॥४॥
१३-मृतस्य नचि तसः पुनरुज्जीवनसंवादः।
यत्वाह नैकोऽपि मृत फचागतो द्रा स्वतो यस्य वच प्रमाणत ।
स संपरायों निदितो भवेदिति नमस्तु तस्मै नचिकेतमी गतिम् ॥ २ ॥
पुरान् ह वै वाजत्रास सर्ववदस ददी । तम्प ह नचिक्ता नाम
पुत्र यास । त ह कुमारं सन्तं दक्षिणास नीयमानासु श्रद्धा वि
वय | होगाच पितरम् । तन कस्मै मा दास्यप्तीति । द्वितीय
तृतीयम् । तं होवाच । मृत्यत्वा ददामीति ।
वानर प्रविशति अतिथि मिणो गृहान्।
तस्यता शान्ति कुर्वन्ति हर धैवस्वतादकम्" ॥२॥
१ मृत्यु राच तिनो रात्री वात्सीह मनभन् पपत्र तिधिनमस्य ।
नमस्तेऽस्तु वा स्वस्ति मस्तु तस्मात प्रति श्रीन पगन् णीय।
(२)नचिकेताअर्थयते-शान्तसं कल्प मना या स्वाद बातम-युगीतमा माऽभि मृत्यो ।।
स्वरप्रसृष्टं माऽभि बदर प्रतीत एतत् प्रयाणा प्रथम वरण ॥ ४ ॥
(१ मृत्यु समाधत्ते-पपा पुरस्ताद भविता प्रतीत औदालविरारुणिर्मप्रसृष्ट ।
रात्री शयिता बीतमन्पुस्त्वा सदशिवात मृत्युमुनान प्रमुखमा ॥५॥
(२)नचिकेताअर्थयते-स्वग लोप न भयं विचनास्ति न तत्र स्व न जरया विभति ।
उभ तीनिधनायापिपास धारासिगो मोदते स्वर्गलोक ॥६॥
स त्वमग्नि स्वर्गमध्यषि मृत्या प्रत्रुड़ित थापानाय मत्यम् ।
स्वर्गलोरा अमनत्व भजन्त एतद द्वितीयन तणे वरेण ॥७॥
(२मृत्यु समायत्त- ते नामि तद् निबोध स्वायमनि नचिक्त प्रजानन् ।
अन्तलोकातिमयो प्रतिष्ठा विद्धि त्वमनिहित मुहायाम ॥८॥
त्रिणाचितखतमद्विदित्वा य एवं विद्वांश्चिनुते नाचिकतम् ।
स मृत्युपायान परत प्रणोध शातिगा मोदते स्वर्गलोक ॥६॥
(३)नचिकेताअर्थयते येयं प्रते विचिकित्सा मनुष्य थम्तीत्या नायमस्तीति चैक ।
एतद विद्यामनुशिष्टत्वयाऽहं वराणामप वरस्तृतीय ॥ १० ॥
(मृत्यु समाधत्ते न सापराय प्रतिभाति वालं प्रमान्तं वित्तमोदन मूढम् ।
अयं लोको नास्तिपर इति मानी पुन पुनर्वयमापयते म ॥११॥
श्रवणायापि बहुभियों न लभ्य गवन्तोऽपि वदवो यं न विशु, ।
माययों वक्ता कुचलोऽस्य लब्ध प्राश्चर्यो ज्ञाता कुसलानुरिए ॥ १२॥
म नरेण वरेण प्रोक्त एप विज्ञयां बटुवा विन्त्यमान ।
अनन्य प्रोक्ते गतिरव नास्ति अशीयान् यतस्य मनु प्रमाणात ॥ १३ ॥
नपा तण मति पनेया प्रोकाऽन्येनैव शानाय प्रेष्ठ ।
या स्वमाप सस्यातिवंतासि स्वाइप को भूयानचित प्रष्टा ॥ १४॥
तंदुई गढ मन प्रविष्टं गुहाहित गहरेष्ट पुराणम् ।
अध्यात्मयोगाधिगमन देवं मसाधीरोदशीका जहाति ॥ १५ ॥

·नापमारमा प्रवधनेन लभ्यो न मंधान बटुना श्रुतेन । यमवैप शुते तेन लभ्यम्तस्यैप पारमा विटगुते तस्वाम् ॥१६॥ नाविरतो दुरितामागन्तो नाप्समाहितः । नागान्तमानसोवापि प्रज्ञाननैनमायाव ॥ १ ॥ १४-प्रेत्यात्मसत्ता सिद्धान्तः। यत्ततमान्मा स विना न धर्मणा स्यानेन्द्रियाणि स्युरधिष्ठिति विना। तत्रीच्यतेऽस्त्येव तु तस्य यातना देहं नु भूतानुशयानुमावितम् ॥ १॥ १५-प्रेत्यसंज्ञानिषेधप्रतिपेषः। आत्मानमाहुः खलु सप्रमाणा एपोऽविनाशीति परीक्षमाणः । भूतेषु तिष्ठन्यसिलेपु सोऽयं यथा तथा श्रापयति श्रुतिर्नः ॥ १ ॥ 1-तिने तैलं दधनीर सपिराप. स्रोत स्वरणी चानि । एवमात्माऽत्मनि गृयतेऽप्ती सत्येनैनं तपसा योऽनु पश्यति ॥ २ ॥ २-वार्यथा योनिगतस्य मूर्ति दृश्यने नैव च लिङ्गनाय । समय एवेन्धनयोनिमस्तद्वोभयं वै प्रणवेन दंड ॥३॥ ३-सबम्यापिनमारमानं क्षीरे सपिरियापितम् । भारमविया तपोमूलं तर प्रमोपनिषत् परम् ।। ४ ।। इति (श्वेताश्वतरे १) आपो ययात्मा सरमो विशुपका पागता. स्युः सरसः क्षयाय । तथाऽयमान्मा यपुपो यपुष्टो पहिभंवर स्याद वापः क्षयाय ॥ ५॥ कालशयन्त्रस्य यस्य धात्मा विहङ्गदीपस्य यथा तथाऽस्तु । अमुप्य देहस्य तु चेतनात्मा यिटक्षणो नास्य कदापि नाशः ॥६॥ रये य आत्मास्ति न तस्य जाग्रत् स्वप्नः सुपुप्तिमृतिमोहमूर्हाः। ततोरथे नास्ति तथाऽयमात्मा यथा शरीरे विमरन् स भाति ॥ ७॥ यदस्ति यातायरणं विहादी र एर्ताद्ध शरीरमस्य । अचिस्तदात्मा निजयोनिनाशानिर्याणमेतीनि यपु प्रपातः॥८॥ स्त्यानाशाश तथाऽयमामा निर्वाणमायाति सचेतनानाम् । इति प्रदीपानुविधि यदन्तो वनाशिका आमविनाशम्नुः ॥ ६ ॥ अथापि तरन्यशरीरयोगोऽभ्युपैयते पूर्वशरीरनाशे। स्यकर्म संतानयशात् तु नाना जन्मोत्तरं फाप्यपवर्गसिद्धिः ॥ १० ॥ यथा प्रदीपः परिवयंनेऽयं भिग्नेषु यातायरपोपु काले। तथाऽयमात्मा परिपर्यमानो भयन्यने केषु यःषु फाले 1१॥ पयं यदामस्तु नवायमामा दीगविंग माम्यमुपेत्यानण्डः । तत्कर्मजन्यातिशयस्य तस्मिनमाहितस्य स्थिरतां प्रतीमः ॥१२॥ पूर्यानुभूतं पहुभिः समाभिः स्मायगुष्य स्थिर एष मायः । मैयास्थिर ग्यात्मनि स स्थिरः स्यात् संतानतानिस्तु प्यामिमानः ॥ १३

·१.)
संतायमाना यदि मिन-भिन्नाः परानुभूतं न पर स्मरेत् म ।
परोपरीणो यदि पश्चिदेकस्तदा तमा मानमिह प्रीमि ॥१४॥
१६-मरणोत्तमात्मनोऽसत्वे प्रमाण श्रुतस्तात्पर्यनिर्णयः ।
यत्तु प्रयनिस्म स याशवल्क्यो न प्रेत्य संघति, तदस्ययाम ।
यास्य, य आत्मा कचिदस्त्यकामा न प्रेत्य समा भनीह नस्य ॥ १५ ॥
यः कश्चनाकामयमान आमा प्राणा न तस्य धचिटुन्नमन्ते ।
संभाव्यतेऽर लयस्तु तेषां ब्रीच तद् ब्रह्म तदापि याति ॥ १६ ॥
मुख्यो य आत्मा परमधिदामा स कामत. सोमरसान्वित स्यात् ।
स कामत. सूर्यरसान्वितः स्यात् स पामतो भौमरसाम्यत. स्यात् ।। १७ ॥
अमो परिच्छिन्नतमात्रयो रसा असीम्नि चिद्भम्नि हिता स्वयोगतः ।
दत्यवच्छेदमसन्तमात्मना घटो घटव्योम्नि यथाऽयकरपते ॥१८॥
तेपो रसानामपर्जनादिदं विशुद्धचिन्मात्रमिहानशिष्यते ।
विभी गतिर्नास्ति ततो निराकृतं चिद्ब्रह्म चिद्ब्रह्म तदाऽपि याति तत् ॥ १६ ॥
यो नैहिकान कामयते तु कामान् ततोऽपवृक्ता पृयिवारसा स्यु ।
स्थान स फामान लभतेऽथ पृथ्व्यां नतस्य जन्मास्ति,स मुक्तआत्मा ॥२०॥
नामुष्मिकान् कामयते च कामान् ततोऽपत्ता धरला अपिस्युः ।
म ब्राह्मणस्पत्यमित. स्वलोकं पृथ्टयां च सूर्य चन याति भोगम् ।। २१ ।।
कामरशेपैरपवृज्यमान. संपद्यते शुद्धतरश्चिदात्मा।
विद्वाय कर्माणि च नामरूपे पराप्ययनैति स एपमानम् ॥ २२ ॥
तथा च गाथा श्रयते-
१-यदा सर्व प्रभुच्यन्ते कामा येऽस्य हदि स्थिता ।
भय मस्योऽमृती भवति यत्र घट समभुते ॥ २३ ॥
अथापि या चित् प्रकृतिः समस्तो भावश्चित. सविधा रसास्ते ।
अविद्यया संप्रभवन्ति, विद्यातिश यत स्वां प्रनि गता स्यु.॥२३ ।।
विद्यातिशय्यात् क्रमशश्च कामा परा हता स्युनिखिला रसास्ते
चिद्रूपतां यान्ति, ततोऽखिलास्ते प्राए* इहैव प्रलयं बजन्ति ॥ २४ ॥
तथा च गाथा श्यते-
१-विश्या सदारोहन्ति यत्र कामा परागता ।
नता दक्षिणा यन्ति नाविद्वाप्तस्तपस्विन २६ ।
१७-प्रेत्यात्मनः सुखदुःखावश्यंभावः
यत्तच्यते प्रेय सुखं न दुखं स नूनमशानस्त प्रलाप. ।
आत्मास्ति चेत् प्रेत्य, तदास्य न स्याद् दुख सुखं वेति न संमोस्ति ॥ १ ॥
प्रत्येप आमा समना सहेन्द्रिय संसारवानित्यवदन् महर्षप. ।
तन्द्रियाणां विषयेषु वृत्तय स्युवेदनीये मनसस्तथा धिया ॥२॥

·८ –सांपशयिकाणां गति-मार्ग-लोकानां नान्तरीयकता। आत्मास्ति चेत् तस्य गतिश्च यात्रा मार्गश्च लोकोपि च संभवेयुः स्थान पुतिस्तस्यगतिः स लोको यन स्थितियंत्र गतेर्निवृत्तिः ॥ १ ॥ मार्गप्रभेदा गतिलोकभेदो लोकप्रभेदाद् गतिमार्गभेदः। गतिप्रभेदाच तयोः प्रभेदो नान्योन्यमन्योन्यविनारुतं स्यात् ॥ २॥ १९-मार्गारम्मणानि। फर्माणि कालाश्च शरीरनायोऽन्तरिक्षनायोऽप्यतिवाहकाश्च । एभिः कृतः पञ्चभिरस्ति योऽध्या तेनायमात्मा क्रमते परत्र ॥३॥ विद्यापि कम्भव गती निमित्तं प्रपद्यते किन्तु तदात्मरूपम्। विद्यावशात् कर्मवलापकों नैष्कर्म्यविद्याऽऽत्मगति रणद्धि ॥४॥ २०-कर्माणि। देशः कालः पानं द्रव्यं श्रद्धेति पञ्चभिस्वेभिः । सहितो यलो जनयति यं संस्कारं तदुच्यते कर्म ॥ ५ ॥ 2. सा सुपुम्णा गतिरस्ति, वा यैरिडागतिः, पिङ्गलया गतियः । ऊर्धा गतिग्यरयरा गतिश्य: कम्माध्यतोऽनेकविधानि तानि ।। ॥ २१-शरीरनाड्यः। निस्रोऽत्र नाड्यो नरविग्रहेऽधरा विडा, सुपुग्णाऽन्तरुदक् तु पिला । सुपुम्णयोत्क्रम्य वियत् सुपुम्णया सूर्यं गतः स्कम्भमुपैति मुक्तये ॥ १ ॥ नाड्य डयोकामति यः स दक्षिणां नादये डयाऽऽप्तः पिठ्याणतो गतिम् । भुक्त या स्वकर्माणि च कर्मशेषतः पुनर्भुयं प्राप्य स जन्मभाग भवेत् ॥ २॥ शारीर आरमोत्कमते विडात: स्यात् पिललातच निसर्ग एषः ।। कश्चित् सहस्रेषु कदाचिदेकः सुपुम्णयाऽप्युत्क्रमते विशुद्धः ॥३॥ येषां सुपुम्णा गतिरस्ति तेषामुकामति ब्रह्मकपालभेदात् । तस्येप्यते ब्रह्मपयोऽथ सन्या सन्यागतो देण्थे च पित्र्ये ॥४॥ विद्योदयो यस्य निवृत्तकर्मणो निवृत्तकामस्य च शान्तचेतसः । तस्थाप्यते ग्रामपयोऽय याजिनां तपस्विनां देवपयध पैतृकः ॥ ५ ॥ विषया तारोहन्नि पर पामाः पराताः। मत रक्षिणा पनि नाविधासम्तपस्विनः ।।

·मीमांसाऽऽनन्दानां पहुधा तिषु प्रदर्शिताऽमिशः।
तन्मात्रायाः कचिदपि परमा काष्टा भुवं प्रमयेत् ॥ ॥
सै परमा काठा यमानन्दस्य भान्यते धापि ।
स सर्गस्तत्रापि च नानात्यं तारतम्थात् स्यात् ॥५२॥
एवं दुःखाधिक्यं भूलोकापेक्षया यत्र ।
संभाव्यते स नरक: सूर्यप्रतिदिगतः स स्यात् ॥ ५३॥
सुलभा ययातितरां सामग्री दुःखभोगाय ।
नरकः सोऽन्यः सर्गः सुखभागापयिफसामग्या ॥५४॥
३१-स्वर्गचातुर्विध्यम् ।
स्वर्गचतुएयमस्ति, त्रिविष्टपत्वात् विधा त्यन्यत् ।
नभस्य विएपं यत् तदिह चतुर्थ सुसं धाम् ॥ ५५ ॥
अर्थमः परमो मध्यम उत्तम इति भेदतो य इमे।
स्वर्गाः सन्ति चतुर्धा तेषां रूपाणि कथ्यते ॥६॥
३२-अवमः स्वर्ग आहवनीयाख्यो दैवात्मकृतः।
ज्योतिष्टोमात् स्वगों विधीयते सोऽयमः स्वर्गः ।
आवनीयः स्वगों वाजसनेयथ तो फथितः ॥ ५७ ॥
पाचो धाग्निमयूखा अहानि पृथ्या पृथिव्युत्याः ।
सन्ति रथन्तरसामनि पस्तोमाः संतताः पृथिन्यताम् ॥ ८ ॥
विदथ पञ्चदशोऽन्यः सप्तदशोऽन्यस्तथैकविंशोऽन्य
त्रियोऽन्यश्च ततोऽन्यस्तथा प्रयस्त्रिंश इत्याहुः ॥ १६ ॥
चत्वारोऽग्नेः स्तोमा स्तोमो सोमस्य तत ऊर्ध्वम् ।
स्तोमचतुष्टयभेदादेकोऽप्यग्निश्चतुर्विधो भाति ॥६॥
विध पञ्चदशोऽयं सप्तदशश्च कविंश इति कृत्वा ।
स चतुष्टोमो ज्योतिष्टोमस्ते ज्योतिषां स्तोमाः ॥६॥
सोऽग्निष्टोमोऽयुक्त स्तोमाश्चत्वार आतता अग्ने ।
आहवनीये हामो स चतुष्टोमो विधीयते यज्ञः ॥ ६२ ॥
अधिभूतामिद्वाराऽध्यात्माग्नेराधिदैविके हानी।
वामा मन्त्रैः सोमस्लेषणतो यजति यशः स ॥६३१
यजन संगतिकरणं देवानां सोमत कृताच्छलेपात् ।
अद्भिः श्लेषाद् यच्चूर्णानां संगतिः क्रियते ॥६॥
रथन्तरे पृथिव्या अग्नावमिस्तु यस्य शारीर.।
यजते स हि यजमानो मावरदेवमभेदतो दचामा ॥६५॥

·( ६७
देहोऽस्य हविदिस्तत्राहयनीय इष्यतेऽस्य शिरः ।
तत आरभ्य रथन्तरसामान्नेयं महावेदिः॥ १६ ॥
यूपस्तदन्तनिहितः स एकविंशोपगः सूर्यः ।
यः सूर्य एकविंशो यूपस्तस्योपलक्षणं क्रियते ॥६७ ॥
आयनीयस्तूत्तवेद्यामगि विधीयते यूपात् ।
तेन च सूर्यादक सनदश स्तोम उपलक्ष्य. ॥६॥
आइयनोऽत्रानो वाचा सो जुहाति यजमान ।
तेनावनोयेऽस्मिन् यजमानाने. पदं हितं भवति ॥६॥
अनिष्टोमा यादह्याग्निः स्याद् रयतराग्निहित.।
दैहिक अनमोके मानुस आत्मेति देवरयरूढ. ॥ ७ ॥
आयनीयस्यग्नि पादर्याग विधीयते तेन ।
सूर्यादयंगामा सप्तदशे स्तोम आस्थितो भाति ॥ ७ ॥
अनिष्टोमो ज्योतियोमस्तेनास्य देहिकोऽयग्निः ।
सपदशान्तः प्रततस्तत्र त्योपपद्यते सुस्थ ॥ ७२॥
आहवनीयः सोऽर्याक सू यस्य स्कम्भपरिसरग.।
तत्र च सूर्यलदेशं गत आमा सूर्यज. सुपो भवति ।। ७३ ॥
यज्ञातु दैव आत्मा योऽन्य संपद्यते तेन ।
सहचर आ मा मानुप एप स्वर्गप्रयात्यत्र ॥ ७ ॥
एतस्मात् पुनररमात् स्वदि भुक्त्वा स्वकर्माणि ।
पुनरिह पृथयां जन्म ग्रहीतुमायाति भुकोण ॥ ७ ॥
महतो यशात् परमं सुखमतियशात् स इन्द्रत्वम् ।
समें न खपवर्ग लभते यशाद ऋते चयनात् ॥ ७ ॥
३३-त्रिणाचिताख्य-स्वामिकताः स्वर्गा अममध्यम-
प.मोत्तमाः।
१ भौमोऽस्ति यागनियोऽग्निर्दिपि मोरेऽतो मनीयमानोऽस्ति ।
सप्तदशे चितिरनयोः प्राजापत्ये स दिन्योऽतिः ॥७॥
दिव्येऽनो यज्ञाग्निद्वारा यजमानदेहाग्नि
यः संस्कियते चयनात् स स्सायोऽग्निस्त्रिणाचिकेनात्य. ॥ ७ ॥
एप त्रिणाविकेतो नयतेऽध्यरिण तमध सप्तदशे।
(राम स्वर्ग)
२ अमिचितंन्वयमप्निलमेकरिशे नयेत् मध्ये ॥ ७ ॥
(परम)
अष्टादशमारभ्य सम्भ. स्वादाचतुरिंशात् ।
तकशि एप प्रतपति सूर्यः परास्वर्गः ॥२०॥

·तोमोऽस्ति पकार पवित्रा पर स्वर्ग । (पाम स्वर्ग) दोमस्तोमानां नभ्यमह सतदशग्न् तत् । ८१॥ गायत्रो यस्लेटभ एवं यो जाम स्तोम । हन्दोमस्तोमास्ते जागतनामी स पञ्चविंश स्यात् ॥८॥ अथान्दोमानां सप्तदशोवास्ति यापती याति । पादोऽत्र पश्चाि स हि परम स्वर्ग जाग्यात ८३ ॥ स हि काममोरोको रोकश्चाोम्महिमारय । तस्मासूर्य कारणदेहाप मात् परा मुक्ति ॥ ८ ॥ ४-सूर्यो चौरथ सूर्यसम्भस्योदष्ठिरो विन्दुः । (उत्तम स्वर्ग) स्वर्ग स नामंशस्ततऊर्ध पारमेष्ट्य च ॥ ८ ॥ उत्तम एप स्वर्ग नामोऽशो'महिम इत्युक्त । अनहि शासानन्दस्तर सुखं प्रणयन्ति यथा ॥८॥ 'या दुखन संभितं न च स्तमनातरम् । अभिलापोपलीत च तद एक ख पदास्पदम् ॥८॥ स्कम्भस्यार्गक स्तोम म रातोम शिरोपिन्टु । एप निविध स्वात्रिविध कय्यते पूर्व प्रस्य विएप तु स्कम्भस्यैतस्य म या सूर्य । पुरुष प्रजापति स हि यात्र परा भा स मध्यम स्थर्म ४-मध्यमः स्वर्गो बन्नस्य विष्टपारयस्त्रिणाचि तकृतः । ज्योति पिण्ड सूर्यनामेक्ष्यते यो योरिम यस्तत्र सर्ग प्रजा सु। तामाऽय याति चेत् तर्हि तस्मानासौ प्र यावर्तते स्थर्ग एप ton सूर्यादिन्द्रो रश्मिभि पन्तत सन्नेषा पुसा हृद्यपाप्य स्थिरत्वम् । आयु प्रज्ञा चोच्यते सोऽयमामात स्वयोनि प्राप्य पन्या सुन स्थात् ॥६॥ र प्राजा.त्य स्वर्गोऽयं सूविग्डो य । तन च वद्यतयुको गमय यामानमानन्दम् ॥ १२॥ "समुपग वितन गयो मा स्पष्टो असतो मयेव । तेन रापिति ब्रह्मी, सगलोमित उify In (VI)(शत १४।७।३) तस्मिन् नमुन नीलमा, पिङ्गलं हरित नाहन च। एसपना प्रणा त सेननि प्रावि पुपर ने सब ४ ॥ ( है । १६)(पा.. ।।३) ·- (६६ ३५-मध्यमः स्वर्गः स्कम्भाख्यः । स्कम्भस्य मध्यवर्ती मूर्यः स्वर्गः स इत्थमास्यातः। अथवा शास्नः स्कम्भः स म यमः स्वर्ग आस्थेयः ॥ ५॥ कौपीतकिनः पश्यन्त्यरादशतोऽयमाचतुर्विशात् । स्वाः सप्तविभक्तः सप्तस्वर्गास्त उच्यन्ते ॥ ६ ॥ अग्नियों पुर्वरुणादित्याविन्द्रः प्रजापतिम्रम। एषां थेन धृतः स्यात् तल्लोकस्थः स आमोकः ॥ ७ ॥ भौम राणासप्टोजीवनामा यथा भवति । एवं तत्तद्देवेनाकृष्टस्तद्गतो भवति ॥ ८ पञ्चातिवाहिका ये सन्यविःप्रभृतयो मार्गे। यावत् तेष्वयमा मा तावत् स्यादग्निलोकस्थः । ॥ सप्तदशेऽपि स्तोमे गत एपोऽस् यग्निलोकस्थः । अग्ने युगतः तन् स ऊनर्विशे गतो भनि ।। १०० ॥ सतविभक्तः स्वर्गः स एक एयास्ति यः स्फम्भः । पारेऽस्य पञ्चविंशोऽविवाक्यमय परमेष्ठ्यं च ॥ १० ॥ ३६-सन्दिहानेभ्योऽनभिज्ञेभ्य आदेश स्यम् । अहवनीयः स्कम्भ सतवियधाविधायं च । किश्यति विभागात् स्याश्च वार आख्याता ॥ १० ॥ ते स्वर्गाः प्रतिपत्तु वैदिकविज्ञानतः रायाः । न च मूढेरखाम्या विदुषां प्रत्यक्षयत् ते स्पुः ॥ १०३ ॥ फार्माणि दुःस्व भुक्यै सुखभुक्त्यै सम्मिनुक्यै च । सर्वधर्मग्रन्या एतयोग्पाद्यन्ते ।। १०४ ॥ पापत्वं पुग्यत्वं बहुभियनः परीक्षितं पूर्वः । शक्या सा च परीक्षा चैदिकविज्ञानशिक्षया कर्तुम् ॥ १० ॥ अपरीक्ष्य नायता कार्या विशानभावनान्यः । विदगिभवितव्यं श्रद्धया दीर्घदर्शिनां रष्टिः ॥ १० ॥ आतैः प्रदर्शित पथि नामानेऽधिकरपुरनभिज्ञाः । भगवान् को यमस्य च यचनं सायु पदर्शयत् पूर्यम् ॥ १० ॥ मन्याच्या दुन: प्रेपन्त उसे नाना पुर मिनीतः। तो भारतासाभानि होपांव उपोषणाले .... अंधश मापतरता मंस रिसिधीरः। भोपीरो:भिप्रेसो पौने प्रयो पसोपोगोमागीने ॥ १.. दरमेत विजिगी भरिया परिश्रमाना। भीमनं मपितामन्ये १ मा यो सो पुरल १.

·( १०० ) भवानमन्तरे वर्तमामा श्यं धीरा पति तं मन्यमाना । दन्दम्यमाणा परियन्ति मूढा अरनी माना यथान्या ॥ ११९ । पराविखानि म्पपस्वयंभूस्तस्मात्सराह पश्यति नान्तरात्मन् । विहीर प्रत्यगात्मानपेक्षदातरमृतस्त्वमिन् ॥ ११ ॥ पराच कामानन्ति बालास्ते मृत्योर्यान्त विततस्य पायम। अध पीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवम विहन प्रान्ते ॥ ११॥ नैव वाचा न मनतामा गयो न चतुपा। मनीवीपला रस तपमा प्रसीदति ॥ ११॥ इति विशिष्टत्रिसत्योपनिषदि सर्या सत्यवाद प्रतिवाद: प्रथम खग्ड.

·अथायमप्रामाण्यवाद प्रतिवादो द्वितीयः खण्ड आरभ्यते॥ १-ज्ञानप्रामाण्यसिद्धिः। १ संशय ये संशययादिनोऽन्ये वेद्यं च वेत्तारमिहेश्वरं च । अगोद्य संदिग्पमिदं समस्तं वदन्ति तद भ्रान्तमिति प्रतीम ॥१॥ स प्रमाण मनमम्माणं न हि प्रमाणाय परं प्रमाणम् । इत्थं यदुक्तं तदसत् प्रमाणं सत प्रमाण रविपद्विभाति ॥ २ ॥ अभास्यतो भासरितु पराभा अपेक्षते भास्पति नास्त्यपेक्षा। तद् भास्यमान स्वत एव भास्याभास्पदामासयते स्वभावात् ॥ ३॥ तस्माद धां ज्ञानमिदं स्वरूपात् प्रमाणमेनास्ति परानपेक्षम् । शान मत् किन्तु न तत् प्रमाणं भवेदिति व्याहतभारितं स्यात् ॥ ४ ॥ शानं तु नास्तीनिय आह शासामध्यास्त यां तामिएस रिहननि। वल्याप्रपोजन बन्न सा मामिथं मनापी स निगूति स्यम् ॥४॥ शानं न चेत् स्यानडरत समले शूने दियारामसर क तस्य । इदं जगत् पश्यति यक्ति सदासद्वा न पश्यामि न वच्मि पति ॥६॥ यस्तदा प्रति जाप्रकारं तशानमकंध्रप्रमस्ति सत्यम् । शाने स्थितार्था अखिला जात् स्याज्ञानं तु तद्भि मममुध्य मूलम् ॥ ७ ॥ साने गृहीता सिया असत्या नत्या द्विधाोति यथा तधास्तु । शानं तु तत्माहरमेतदेकं नास्तीति व पारयतेऽत्र धक्तम् ॥८॥ अक्षेहिनिमतोऽक्षदोपादोषोऽपिनादित पचित् स्यात् । सदोग्या या रहित्यवित्या दोष पचियापत्तिग: स्यात् ॥६॥ मरवामन स्वीमिदं विवेकशानं रिशुद्धं तदिह प्रमाणम् । धूमातं दूषित जन्य योति समर्पण न दूषितं स्यात् ॥ १० ॥ २-प्रत्यक्षप्रामाण्यस्थापनम् । . प्रत्यक्षमनानुमिनिय शान्दंशानप्राश प्रमानिनि। मयक्षमा मतदीयमायतोऽन्यद भगति प्रमाणम् ॥७॥ प्रयस विदुरप्रमाणा यदप्रमाणं न दिनन् प्रमागम । मानं हि तयार उपलबिनु कर भोनाम न नममाणम् ॥१२॥ २ सन्तीन्दिपस्थानममुहमा पे गन्गादपलागिदिमा । भयक्षतस्तान प्रविम्ति सरमाद्यं प्रमापनि तदिलियाणि 1

·(१०४ )
विस्कारितास्ते यदि मोक्षणायुरप्पन्न. सुरिहार 'मय ।
ममीतविशेबानो स्किाग्नि मोऽय दावोषधनं ।।
तपुचभु स्थितमयमोसने तइति मन्यं धामन्याऽनुनम् ।
यतडुनो मारसरताऽपि परयत महत्यमत मनमाऽन्यदनगम् ॥ ४६॥
१० यह जुमामासयने हि सा शामिनं पथ्यनि मारमक्षि ।
स्थाणु यदामो पुरुष प्रामस्तरेक्षन मार्मस्याम् ॥ ३ ॥
शुक्ति यदासौ रजतं प्राग्नस्तत्राक्षि गृझाति नु चारविश्यम् ।
सर्प पुमांसं रजतं तु पश्चादने मनस्तद व्ययमायम न्यम् ॥ ४॥
११. मस्यरोदिनमरीचिकायां या तोयी मागिन रटिगहों।
गतागतोयनाम्पितोमा घोचि यस्लद्ग्रहणं यथार्थम् ॥४॥
शुधांशु पंधर्षणतागस्तरा र घुयादुपरि नजन्ति ।
तत् स्थानमायान्ति तु शीतचा स्तरातरंगा अभिगमुस्मिन्यु ॥५३॥
जलप्रपाहेऽशु मरत्प्रवाह वोचि समा तां प्रतिनिक्षि ।
मतश्विराभ्यासरशात्त नीत्वाइमन्वयि न रदिमामम् ॥ ५४॥
यद्वाप एता प्रथिताश्चतुर्धा धम्मो मरीचिर्मर आप इत्यम् ।
मुयोगास्तत्र मरीचय स्थु पानाधनहीं रह यीचयस्ता || ५४ ॥
जले यथा स् प्रतिविम्मिता गुमास्तथेच कापि मरन्ति कर्हिचित् ।
आरस्ततस्ता दि मरीधिमाका पीचिधि तास्वक्षि यथार्थमीक्षन ॥५६॥
१२ एकोऽयमामास्ति हि तन्चरोर दिग्देशकाल-यतिरेकमिनम् ।
तमामनस्मथान्यमन्य शरील पश्यति तद्यथार्थम् ॥१७॥
१३ न यिन्द्रिय सचिरप्रतीतिप्रत्यायनादेव मरेत् प्रमाणम् ।
यत्रास्य शक्तिर्नियतास्ति तापत्यय स्थित चे मरति प्रमाणम् ॥ १८ ॥
दोगत् कचित् प्रत्रातीन्द्रियं चेत् दोपो हि तर प्रतिबन्धहेतु ।
चन्द्राम्धुदाद्यापरणादासेऽत्यभास्कर के प्रतिपद्यतेऽकम् ॥ ४ ॥
शसं सितं पीतमति दोपामिष्टान्नतिकत्वमति रुग्ण ।
सतोऽस्ति रोगस्य तु तत् प्रमाणं सुपीतकाचाश्रितपीतमागत् ॥ ५० ॥
३-मनः प्रामाण्य मिद्धिः।
१ यथेन्द्रियं तदिदं मनोपि प्रमाणमेगास्युपलन्धिहतो ।
धचित्तु दोगादिदमन्यथार्थ गृहातु गृहान क्य प्रमाणम् ॥ ६ ॥
सत्तातो ज्ञानमिहोपलभितिस्य सत्ताप्युपरहिरल्या ।
यस्योपरब्धिस्तमि सय सत्यं यतो बुद्धपति तत् श्माणम् ॥ ६२ ।।
एतत् प्रमाणं व्याहारटतं पिन्तु प्रमाणं परमार्थतोऽन्यत् ।
जान वितन्यद्धि मन प्रमाणं सत्ताव्यसत्तापि न तत्र हेतु ॥ ६३ ॥

·मनः प्रकाशाय नियुज्यते चेत् तत् स्यात् प्रकाशं जनयत् प्रमाणम् । शानं तु दुष्टं यदि दोपयोगात् प्रामाण्यमक्षुण्णममुष्य तर्हि । ६४ ॥ प्रमाणमेव व्यवहारकल्पे दोपान कुतश्चिमतमप्रमाणम् । अपग्रह खिन्द्रियदोषतऽस्त्यप्रमाणमोहासु मनःस्थदोपात् ।। ६५ ॥ स्थादामदोरेऽवगमोऽप्रमाणं तेगमबैकस्य च दूषितत्वे । अयं भोपितमन्त्रितत्वाशानं त्रिभिस्तकृतमप्रमाणम् ॥ ६६ ॥ दोपान्वितापमहमान्य दुष्टामोहा मनो वर्तयतेऽथ दुष्टा । ईहात्मनि प्राप्य तनोति दुष्टं वायमित्थं परतोऽन्यथात्वम् ॥ ६७ ॥ इत्थं व्यवस्था कुरुते प्रमाणाप्रमाणयोर्यव्यवहारतस्तत् । लोके नियुक्तं परमार्थतस्तु ज्ञानं प्रमाणं हि सदा स्वरूपात् ॥ ६ ॥ शिशोः पशोनिमत्रग्रहादी सामन्यभावात्तु भवत्यपूर्णम् । दोपाद्पूर्ण प्रतिवन्धतःरयात् शानं तदाखिलमस्त्यपूर्णम् ॥ ६ ॥ स्यादप्रमाणं यदि चेदपूर्ण तीप्रमाणं प्रभवेत् समस्तम् । सर्व ह्यपूर्ण च सदोपमेतनास्त्यममाणं न ततोऽनृतं वा ।। ७० ॥ अपूर्णतायागपि यावदस्ति शानं ध्रुवं तादिद प्रमाणम् । अत्यल्पमध्यक्तमनल्पमम्भो मिष्टं न चेत् तमधुनास्यमिष्टम् ॥ ७ ॥ तत् पीतशंखावगमेऽपि पीतं दृष्ट्वाक्षिपित्ते भवति प्रमाणम् । निवर्तयेदोयमथ प्रपूर्ण ज्ञानं यथा स्यात्तदिह प्रकुर्यात् ॥७२॥ शानं च सत्तेत्युपलब्धिरूपे सा यित्तिरुक्ता स च घेद उक्तः । वेदाः प्रमाणं घहिरस्तु मा या सतोऽसतो ज्ञानमिदास्ति रूपम् ॥ ७३ ॥ (इसि विशिष्ट निसायोपनिषदि अप्रामाण्यवाद- प्रतिपादो द्वितीयः खण्डः ॥ (२) .

·अथ जीवजगतसशसंवादप्रतिवादस्तृतीयः
खण्डः (३)॥
१-तत्वदर्शनसन्दर्भगः।
असद्धि ताकिमसीदमस्मादसन् सगस्नं जगदुधभूव।
प्रयाहि फम्मास्थिरगस्त्यचित् नञ्चनन्धमन्याम्नि हि यमपम् ॥२॥
इत्येक आहुः शमणा. परे तु मार्जगत् मामिदं मदम्ति ।
तन्मूलमेतद्धि भनेदत. सा प्रवाहनिःया प्रतिः सती स्थात् ॥ २॥
द्रव्यं विशिष्टं तु गुणक्रियाभ्यां सत् तस्य सामान्यविशेषरुपा ।
सत्ता तया यत् सममेनरूपं न्यं तन यायमिदं जगत् मन् ॥ ३ ॥
वैशेषिको वाद इति द्वितीयस्तनाचिदेवात्यग्यि पृथगन् ।
गुणस्तु बुद्धधादिमिरस्त्यचिदिन्यं चिशिष्टं सलु चेतना गा॥४॥
तृतीयवादः पुनरत्र सांप्यो हे तत्र तत्वे विदचिस्तरूपे।
अचिनगद व्यक्तमभूदचित्तोऽन्यनादियं चित् पुनरस्य भोनी ॥ ५ ॥
पश्यन्ति न त्वीश्वरमन यादे स प्रत्येव जगविधानम् ।
योगात्मक कर्मविशेष एरोगास्तिन चैश फलद, शरात ॥६॥
धादात्यस्तायविदा घुरिधं ते मि साधु निरूपितास्ते !
घेद्यास्तदुक्तधव पृथक् पृथक् ते बादं चतुर्थ तु वयं वदाम ॥७॥
अधिच विचास्ति तथेश्वरश्च त्रितत्वमेतद् भाति निस यम् ।
अविचिदीशानविशिष्टरूपं ब्रह्मास्ति तसं जगदयनन्यत् ॥ - ॥
पश्याम इत्थं, तदिदं विशिष्टविसत्यराद सुनिरूपयाम ।
अतीश्वरो नःशरण विशेषात् तदर्शनायव तु न प्रयन ॥ ॥
२-ज्ञानौपयिकजीयसिद्धिः।
यदेतदाभाति निगृहितं तन शस्यते स्वानुभपैकगानात् ।
संभाव्यते नेतदमूलमस्य कान्यर मूलं यद मद्विना स्यात् ॥१॥
लोके यथा वस्त्वममासमूलप्रभा महामण्डलमूलमेषः ।
सूर्यान्तरे तिष्ठति तद्वंदनाप्यहं जगज्शाननिकाशमुरम् ॥ ॥
शानं प्रकाशोरपिसद् द्विधाएं यत् कन्दलं ज्ञानमयं स आमा।
ये रहमोऽस्यामगुणः स तेभ्यो ज्ञाने विशेषाः स्युरिहेटियोत्या. ॥३
एकाश्रय यं तु धियां बदनामस्यामनेरार्पणतोऽत्र तासाम् ।
आमाम चेन्न स्मरणं न वाशा न प्रत्यभिज्ञादिरपि धचित् स्यात् ॥४॥

·दृष्टादर धियते न दृष्टी रटेः शमेऽपि स्मृतिरस्यदृष्टात् ।
तस्मात् पृथग यन सटिजन्यः संस्कार उद्धध्यति मे स आत्मा ॥५॥
तं चास्ति ममेति भिन्नौ धम्मा तु यन्नाभिनयत्यभेदात् ।
स दर्शनेऽपि श्रवणेऽपि साम्या व्याप्तोऽस्त्यधिष्ठातृतमः स आत्मा ॥६॥
केचिद्विदुनिमिदं न रूढं सुपुतिमू दिपु तद्विलोपात् ।
ज्ञान प्रकाशमकृतीदमस्यां जीवशायां न कुतो विभायात् ॥ ७ ॥
तस्माद्ध यौगिकमिन्द्रियोत्थं मन्यामहे ज्ञानमनेकमूलम् ।
अथेन्द्रियस्नायुविशिष्ट्रयोगात् तात्कालिकं तद्भवति भास्वत् ॥८॥
तैलाग्निनादिविशिष्योगादीपार्चितत्पद्य विभाति यद्वत् ।
तात्कालिक शानमुदेति तद्वत् प्राहि कालेन विपद्यते तत् ॥ ६॥
अस्मिन् मतेऽप्यान्नमस्ति किञ्चिद्रव्यं निरूढं पहिरर्थयोगात् ।
पिशानरूपाय तु जायते यन्मन्ये तमात्मानमयं स जीवः ॥ १०॥
शानं द्विधा निर्वियं निरूढ स्याद् यौगिकं वैपयिकं तदन्यत् ।
अर्थाद्ययोगे तु यदद्वयं तन पश्यति द्रष्यपि मुग्घयत् ॥ १२ ॥
देहे तता लोमनसायमेव्यानोति रूढं विषयाम्भासि ।
आग्मा समेऽर्थोपहितेन्द्रियस्थत स्नायुप्रसङ्गे न धियं करोति ॥ १२ ॥
वाद्यार्थयोगादनुभूतिसंशं संस्कारयोगात् स्मृतिसंशमित्यम् ।
शानं द्विवात्मा सृजतीह शून्यं ज्ञानं सुपुनाथ शून्ययोगात् ॥ १३॥
य एप निर्धारयते य इत्थं विचिन्तयन् संशयमातनोति ।
सोऽहं भ्र कश्चिदिहास्मि सत्यं ज्ञानस्य तत्सर्वविधस्य मूलम् ॥ १४ ॥
यस्तोलयन् सत्यमसत्यमेकं निर्धारयत्यर्थमयं स आत्मा।
नैत मनस्ताक्षणिक तदन्यमान्यच नालं प्रभवेत् तुलायाम् ॥ १५ ॥
यो निर्णय संशयमाम यन् वा तं तं च सत्यापयमान आहे।
सत्यत्वमायाति यतस्तदर्थ सत्यात्मना तिष्ठति य स आमा ॥१६॥
मूभि स्तने समाश्नि पदेश्य पृष्ठे स्पृष्ट पचित् तन्मनसावधत्ते।
समनोमिस्तु ये एक पयोद्धोऽसिलं भारयते रा आमा ॥१७॥
शानं न त मा व्यतिरिच्य किश्चिमान तथदद् व्यतिरिच्य नाहम् ।
अहं हितमानमिदं समस्तं यतदाभाति तदस्ति सत्यम् ॥१८॥
इति शानम्लाजीरसिदिः।
३-कियोपयिकजीवसिद्धिः । २
नर पशु सहसाऽऽमर्मत सस्त परं पश्यनि निर्यलं चर।
पलायत पश्यति गलियं स्यनुल्योयं च सायना
क्रियायियो यमज-म दु गंततोऽपिक कर्म फर मुमं यत् ।
तर्दश तय करोति दु.पाधि न सस्मादिनियते सः ॥ २० ॥

·इत्य स्ववीय परवीर्य मित्थं सुखस्य मानामपि दुःपमानाम् ।
यस्तोलयत्याशु तुलात्मना तं मारे समामातमिहास्मि सोऽहम् ॥ २६ ॥
कचित्पदे कण्टकविद्धमात्र: सद्यः पदं दूरयितुं नियुक्त।
करं तदुखतुमपि प्रयुदक्के सेहा यदाशारशतः स आत्मा ॥ २२ ॥
वकुर्वतो,वाचि वलं पुरस्तादुत्थाय संसजत एप आत्मा।
यन्मक्षिका निपपने परागात् सास्या; क्रियोदेति यतः स आत्मा ॥ २३ ॥
इति क्रियामूला जीयसिद्धिः।
४-अर्थोपयिकजीवसिद्धिः। ३
अग्नि च घायुं च तयेन्द्रमेताँस्त्रीनात्मनो भानयते शरीरे।
जीवत्ययं वणि यायदुप्मा श्वासस्तथोन्मेप इहाक्षिण यायत् ॥ २४ ॥
अमिं तु पैश्वानरमाद, वायुं श्वास, तथा विद्युतमिन्द्रमाद ।
अक्षणोः कचिन्नीलहरित्प्रकाश: प्रद्योतते सूर्यप्रदिन्द्र एपः ॥ २ ॥
यो विद्यतोव्यातद्वा स एवाध्यामं मनश्चात्यती सभ्यत् ॥ [ केनो प०४।४]
हरस्थः स इन्द्रोऽक्षणि भाति भास्यान दिव्यः स आदित्य इहोपपन्नः ॥ २६ ॥
इत्यर्थमूला जीयसिद्धिः।
५-ज्ञानक्रियार्थमूलानामिन्द्रवायमीनां तद्भिन्नामाश्रितत्वम्
शिरो गुहामिन्द्र उरोगुहामयं वायुर्गुहामग्निरयं तथौदरीम् ।
देहेऽधितिष्ठन् स्वपुरीमिराखिलं दहं प्रशास्त्येष पराविरोवतः ॥ २७ ॥
मिनास्त्रयः सन्ति तथा यकस्मादकन्याये त्रितयं व्यपति।
तस्मात् प्रयोऽप्येकगताः कचित् युस्तद् ब्रह्म तस्मिन् महिमान एते ॥२८॥
मोन्द्रभा यक्षति वायुरग्निः कुक्षौ त्रिलोक्या हि रसाययस्ते।
चान्द्रं चतुर्थ च मनोस्ति यस्मिन् पद्धं स आत्मा स परोऽहमस्मि ॥ २६ ॥
गुणाः परास्त इमे परस्पराविरोवतः कस्यचिदात्मनः प्रभोः।
पशे स्थिता: स्वस्मविभिन्नकर्मणा निदेशमस्थानु चरन्तिसन्ततम् ॥ ३० ॥
सानानि चेष्टा अपि धातमोऽमी त्रिभिस्त्वमीभिः कृत एप कायः ।
तन्द्रयाम्यग्निहता हि भागस्त्रयस्यमी ब्रह्मणि सन्ति बद्धाः॥३१॥
६-इन्द्रवावनीनामाश्रयस्यात्मत्वे प्रमाणश्रुतयः।
उपनिषदि श्रावयति ब्रह्मणि निहितानिमांस्तलपकारः।
पञ्चाक्षरेव्ययेऽस्मिन् ब्रह्मण्येतेऽग्नयत्रिविधाः ॥ ३२॥

·(१६) (१) ब्रह्म ६ देवेभ्यो विजिये । तस्य ह ब्रह्मणो विजय देवा श्रमहीयन्त- ग्रामारमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमति । तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन गजानन्त-किमिद यक्षमिति ॥ अथेन्द्रमनुवन्-वजानीहि किमेतद यक्षमिति । स तस्मिन्नेवाय स्त्रियमाजगाम । सा मोतिहोवाच । ब्राह्मणो या एतद्विजये महीपयामिति । ततो वि पिचकारोति । तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यार देवान्- पदाग्निपिरिन्द्र । त होननेदिष्ट पस्पर्श । तस्माता इन्द्रोऽतितामियान्यान् देवान् । स हननेदिष्ठ पपर्श । स होनत प्रथमो विदा चकार मोति । तस्पैप आदेशो यदेतद् विद्युतायुतत् । यदतह गच्छ्तीव च मनोऽनन चेतदुपस्मरत्वमीणं संप ॥१॥ इति ॥ एतेनाग्निगाबिन्द्रेभ्योऽतिरिक्तस्तेष्वनुस्यूत कश्चिद् ब्रह्मपदाथों जीवात्मेति सिद्धम् ॥ १ ॥ ॥ अरिच स एवाह- (.) क्नपित पतति प्रेषित मन फन प्राण प्रथम प्रति युक्त । कनेपिना वाचमिमा वदन्ति चनु श्रोत्रं क देवो युनक्कि ॥१॥ श्रोत्रम्य श्रोत्र मनसा मनो यद वाचो वास उप्रायस्प प्राण । चनुपरचक्षुरतिमुच्य धीरा प्रत्यारमाशेगास्मृता भवन्ति ॥ २॥ नसत्र धतुर्गच्छति, न वाग नो मनो न विद्वपो न विनानीमो यथैतदनुशि- प्याह-अन्य व तद्-विदितादयो अविदिताइपि। रद याचान-पुदितं येन वागम्मरते । यन्मनसा न मनुत पेनामनोमत्तम् ।। ५पशुपान परयति येन चापि परयति । पच्दौत्रण नणोति येन धोमिद असम्॥ एव प्राणेन न प्राणिति येन प्राणा प्राणीयते। सदेव प्रतिदिनैद यदिरमुपासते " ॥२॥ इति । एतेन सन्द्रियप्पनुस्यूत सन्द्रियप्रवर्तकोऽतीन्द्रिय कश्चिदयों जीवा. रमेति सिद्धम् ॥२॥ अपि चाह छान्दोग्योपनिषदि भगवान् प्रजापतिः- अवतारामविप स पाप पुरा । गंमार NEn भयो - जिप्राणीनि समारमा गन्याप प्रायम अप योग-दमभयारागात व मारमा । मपि पापा अपयोगनीति स पारपा भिरणाप भोम 10 यो-मवाानिस मारमा । ममाम्य ।

·सबा नेन दोन चक्षुषा मनसता कामान् पम्यन रमत । वा एतं दश यात्मानमुपासने"-इति ॥ (छा.३८।१२) इत्थं चाय सोन्द्रियप्पनुस्यूत संपेन्द्रियाभिमानी संन्द्रियोपल प्रविण्याभिज्ञ पश्चिदो जीनामेति सिद्धम् ॥ ३ ॥ वृहदारण्यकश्रुतिरप्याद- स एप प्रविष्ट थालीमभ्य थानमाम्यो यया शुरधान यहित मा विश्वभरो बारिवंभरकुलाये। न पश्यति। यह रस्ना हि प्राणन्ना प्राणा नाम भाति । यद वार । पर यच । ण्यत् भोरम | मन्यानो मा वायम्पतानि पर्मनामान्यैा । सयोन एकरमुपारने नस वेद । यात्स्तो पो त एक्न भनि । श्रात्तवती ।याने सर्व ए भवन्ति । तहत पानायमस्य सांस्य, यदयमात्मा। थतन बान सवं वद"-ति । स्था सैन्पपिच पर प्रास्त उसनगन विलीयने, न हापोह ग्रहणात्र स्याह । तो पतात्यादीत लपणमव । एवं वा ग्रो इदं मदभूतमान तमपरं विज्ञापन ए | तम्या भूतम्य सत्याय तान्यगानु पिनस्पति न प्र५ संशास्ति ॥ क्या सन्धरपनीतरोन्याय स्नी रतन ए । एवं वा परेऽयमात्माऽनन्तरोऽयार पत्ल प्रज्ञानयन एवैतभ्यो भूतभ्य समुत्थाय ताबा विनश्यति न प्रच संज्ञास्ति । थविनायी पा सरेयमात्मानुचिति गम्मा ॥त्रह तमिन भाति तदितर वरं जिप्रति पग्पति णाधिवदति, मनुत पिनानाति वा । यत्र वस्य सामात्मैवाभूत् तत् कन जिन पायेच्छणुपादधिवत् मन्धीत विजानाया । येनद सर्व विजानाति त न विमानायादा विज्ञातारमरे पेन विनानायव । स एप नेति मति-यात्मा भगृहमो न ह गृयत थमीप्यों न हे शीयता असलो नह सजते, अतितो न व्ययत न रिप्पति । एताबदरे पल्बगृतत्वम"-इति ॥ ( वृक्षाः२।४)(४५)(शन. १४।।४(१)॥ तथा चार्य सन्द्रियप्पनुस्यूत सन्द्रियाभिमानी पृत्स्नशरोऽभिन्यात प्रशानधनो विज्ञानघन कश्चिदया जोवारमेति सिद्धम् ॥ ४॥ अत्रेदमाशङ्कयते । जीवशरीरे तापदसश वैश्वानर, अन्न संझे केवानर- जली, ससंशे वैश्वानरतजसप्राशा-इत्येव विविध सलु भूता मा भगति । तत्र वेश्वानरोऽग्नि शरीरस्थसविधभूतधातुजनः । तैजसो घु शरीरगत- सर्वविधचेटाजनक । प्राशस्त्विन्द्र शरीरगतसविनशानजनक । एत एप प्रयोऽस्य शरीरस्याधिष्ठातारस्तन्त्रनिर्वाहका प्रतिपयन्ते । ज्ञानकियार्थसमुचय. स्येव शरीरतया तेयां प्रयाणामेतत्नयाधीन पात् । नातोऽन्य कश्चिदयां नमनामेह श्यते । तस्मादग्गिवारिबन्द्रा पर संहिता एको जीगत्मेति वक्तव्यम् । यस्तु सलु नेपितं पतती यादिना तरकारोपनिषदि, यतदाकाशमनु पिण चरित्यादिना छान्दोग्योपनिषदि च संबन्टियानुस्यूतरे नायमेक आत्मा व्यायात , सोऽप्यग्निवारिपन्भेचिन्द्र पर प्रतिरत्तं युज्यते । " इन्द्रियमिलिमिन्द दमिन्द्र मि इनामि दत्तमिति येति (५१२४६३) पाणिन्युक्तरिन्द्रसंपन्यन्द्रि पाणामिन्द्रिय गोपत्ते सन्द्रिय वाचायं मुरयमाण उच्यते। “न वैवाची न धनि भोगाणि न मनासोत्याचशन, प्राणा इत्याचक्षत । प्राणायनानि सर्वाणि भवन्ति (३१) " ·मुररत् शाति तदवोच्वाप्ती भाति'-(४३) इत्येनं संपरिप्पाराठेन भेदारपा. नात् ॥ एवं स्थिते प्रशानयन विज्ञान वनयोजिश्रुती छोपीतकिती वा यदिद ममेदारयानं तत् प्रशाने विज्ञानरयानुस्यूतावादस्यकवादौपचारिक दृश्यम् ॥३॥ पवमपि सत्तदिद्रियारम्भादवतानाप्रतिनियतविषयग्राहित्यादिद्रियाणामन्यो- म्पभिन्न वेऽपि प्राणप्रहाप्राणचेतनानामे रतवैव सन्द्रियेपनुस्युतत्वमध्यरमी यते । तेन सन्द्रियोऽयमेक पचामा ध्रुया व्यारयायते ॥ * ॥ स चाय मेक आमा इन्द्रो वातदन्यो वेति चिन्तायामुच्यते । देवनारूपाणा- मेषां प्राणानां मध्यवर्तिनि मुरयप्राणे इन्शन्द ।" स योग मध्ये प्राण -य पसन्द (६१) इति शतपथ धृते. ! स चेन्द्रो दिराप्राण प्रात मानवशरीर धाऽमि- निविशते । मनसाऽउगृहीतश्चेतनयाऽनुष्टहीतध ॥ वलपूर्णरूप क्रियोत्तररूपश्चार्य सौर प्राण स्यतो यद्यप्यचेता पवेप्यते तथापि चेतनानुगृहीत-ब्रह्मणस्पति रसरूपेण मनसा चेतनया चाभि-याशो द्वेधाज्ञानमयं परभने । प्रशानच विज्ञानं उभयोरयनयोर्थतनामनसोनिद्रयावानिशी सू यरसस्येन्द्रस्य चेतनामात्रयोगे विज्ञानन्य, चेतनामयसोमयोगे प्रशान वमित्येव भगति ज्ञानद्वय चैनात्यम् । उभयथापि शानमयो भरत्येकैक आ मा-विज्ञानामाव प्रज्ञानामाच । तो चैतापमानो सुपुणेय नाच्या यामां पृप्यामनुसंकामतस्तथाप्यत्र विशा नामा तारदय गाय या प्रणाल्या वाहाणविज्ञानं सारिया प्रणाल्या क्षत्रियरिशान सरस्वत्या मणाल्या वेश्यविज्ञानं रातिस्थायुसंकास्तया तामस्या प्रणाल्या शीदें विज्ञानं भू मा इन्द्रयोतिसंशकवहारद्वारा प्राणिशरीरमनुपविशति । प्रज्ञानामातु भूगर्भ विष्ट पृथ्वीरसो भूगा प्रपदद्वारा प्राणिशरीरमनुमविशति । उभयो हिरण्मयपुस्यावानिशेपेऽपि विज्ञानामना हिरण्यरेतोमववाद्धिरमयत्वमिप्यते । प्रज्ञानामनस्तु दरामयागाधिरण्मयत्यमैतस्यती व्याख्यातम् ॥ सायं निशानात्मा सन्द्रियापिष्ठातरि शरीरयधिनिधारकेऽस्मिन प्रज्ञानामनि संरिपक्त पर रूपं धत्ता तमेवंतं चिदाभास इत्याचक्षते । तथा च यथास्मिन् शरीरे भूतजनको वैश्वानरोऽग्नि रेको भूतामा, यथा वा चेट जनरस्तैजसो यापुरेपो भूतात्मा, तथैवार्य सरविध ज्ञानजनको विक्षनाभनाऽनुगृहीत प्राज्ञो नामेन्द्र एको भूतामा इति शक्यवतम्। एवमप्यस्य जडस्पेन्द्रस्य चेतनानुग्रहणादेव ज्ञानमयात्म समुपपद्यते न स्वरूपेणेति कन्या चेतना ब्रह्मण एवैन द्विजयेऽसिवारियन्द्रामा देवानां विजयो महिमा चास्यायते । मासोऽनुग्रहणेऽपि चेतनाया एवानुग्रहो निष्प्यते । चेतनानासान्तस्य सोमस्य मानानुद्वीपस्त्यात्मानेन चानुगृहीत पर प्राण सृष्ट्य रिमृत्यै संहाराय च प्रभार तीति अग्निवारिचन्द्रातिरितस्य चेतना ब्रह्मप एपामय निमप्यते । इन्द्रियाणां मुख्यमापर आमा तस्य प्रहानमामा । तस्य विज्ञानमामा । तस्यापि चिद्घनोऽय. मामा। तथा चान्तनश्चिद्धन एवार्य सर्वेषामा मेति विद्यात् । चिदामास, शारीर. ममिनिविष्टो जीरामेति च्याहियत इति सिद्धम् ।

·.
( १९३ )
७-जीवस्वरूप निष्कपः।
केचिद्विदु कुर्वदिहास्ति किञ्चिद्रूपं शरीरे प्रभर स आत्मा ॥
स्थिति-स्वमानं तु यदस्ति रूपं जगत् तदा पुरात्मनस्तत् ॥ २६ ॥
वयं तु विझो नहि तिष्ठदेतत् छचास्ति कुत्तु समस्तमेतत् ॥
उल्लोलगत् सर्वमिदं समन्तादनुक्षणान्यान्यतया विभाति ॥ ३०॥
कुर्मसु नियं परिवर्तमानेप्यसत्यकर्म ध्रुपमस्ति क्रिश्चित् ।
अन्तर्निगृहं सदनंतशान्तं विज्ञानगानन्दमहं स आत्मा |॥ ३१ ॥
-त्रिपुटीसंप्रत्ययैकत्वाद ज्ञातृवद् शेयजगतसिद्धिः ।। १ ।।
एकोऽहमस्मोति यदस्ति भान प्रत्येमि मां चेतृतया ततश्चेत् ।
रिक्तिश्च वेद्यानि च नूनमेतत्संप्रत्ययाइर धृतानि तु सु ॥ ३२ ॥
येत्रा च नित्या सह वेद्या संपत्ययोऽयं पिपुटीस्वरूप ।
तक आमेन तु सत्यभूतो मिथ्येतरणीति क्थं प्रवीयाम् ॥ ३ ॥
संपत्ययो नीधि. स एको, मिथ्या स चनात्मनि सयता स्यात् ।
सत्यः स चेद् घेतृतदेव पितिवद्यानि सत्यान्यपि समयु ॥ ३४॥
९-ज्ञेयत्वसामान्याद ज्ञातुरिव ज्ञेयजगतसिद्धिः ॥ २ ॥
२ शातापि स सेयतयेव भान्चो न ज्ञायते यन्न तदस्ति नाम ।
शेयेवह केवलमस्ति सत्य मिथ्येतराणीति कथं प्रतीयाम् ॥ ३५ ॥
१०-संप्रत्ययप्रामाण्याद् ज्ञेयजगतसिद्धिः ॥३॥
३ संप्रत्ययो विश्वमयस्वरूप स्वतः प्रमाणं सदवाधिनत्वात् ।
प्रमाणसिद्धं सक्लं तु वेधं न चापलापाय कदापि शक्यम् ॥ ३६॥
११-जीचानन्त्यसिद्धिः।
२ येथेषु पश्यामि तु मामिलान्यान् मत्तल्यधर्मव्यवहारभाजः।
मत्तथ पायममीषु पक्ष्याम्यनेकजीरयमतः प्ररये ॥ ३७॥
तमोरज सत्वगुणातिरेकात् तन्ममृत्युत्यतिरेक्तश।
मधु शानयिनिनमूलान्येतान्यनामानि ययं भगाम ॥ ३८॥
एकालाण्डनियन्तभूता सुम्यो अनन्ना इस मनि यइन् ।
तत्तगशाननिदानभूता ययं च तदा विभाम ॥ ३ ॥
यदेतदानन्त्यमहंपदाय मानतः प्रात्ययिकं तदस्ति।
चैत्रस्य मैत्रस्य परस्य या स्वात् स प्रयया मो शिनिगम्यने तर ॥ ४० ॥

·( ११४ )
१३-जगदानन्यसिद्धिः।
सिद्ध तदिथं पहयो पयं स्मीनधातम्यं यिनिगन्तुमहम् ।
प्रयास्मसिद्धानि जगन्ति भिनान्येवस्य धार्थान परत मान्ति ॥४॥
शानं तु यन्मे प्रतिमाति तन्मे पृथग जगभूरमिदं तदेकम् ।
त्रस्य मंत्रस्य पृथर पृथक् सन्न मञगच्चाधियाइयत सम् ॥ ४ ॥
अनन्तजीयनतिपत्तिसिद्धान्येतानि नाना पृथगारमानि ।
जगन्ति सन्ति प्रतिपचिसान्येऽप्यनेषभायपुषिपन्ति । १३॥
पश्यान्त मास्वन्तमिहरकारे प्रोयन्तमेस्तमयन्तमेरे ।
मन्दप्रमं पिस्तृतनिम्मरे मायागं दोयममध्यविनम् ॥ २४ ॥
पस्यापि चानन्दमयं जगत् स्यादवाधितोपस्थितमोग्यमाज :
दीनस्य तह समयं जगत् स्यात् खोपुर मिरपि धियतस्य ॥ ४ ॥
१३-सत्ताज्ञानाभ्यां जगद्धे विध्ये ज्ञानतो जगदानन्त्ये आक्षेपः।
१ अमाहुरेनेड भरन्तु तारजीया अनन्ता जय तद्धियोगि।
जगत नसानहतं यतस्तत् संमायतेऽनमिदं न तस्यात् ।। ४६।
जगद् द्विधा सभरतीद सत्तारतं भज्ञानरतं मा।
मन्य सतारतमेन तच्चेन शानतोऽनन्तमिदं तदा स्यात् ।। १७ ॥
न घेशि तस्मादिदमस्ति किन्तु स्वतस्तदस्ती यहमा वैशि।
न झाननिमाऽखिलवस्तु सत्ता सत्ताशात् किन्विद वस्तुवुद्धि ॥४॥
पृथ्वीन्दुसूयाँ अपि तारकास्ता सन्ति स्वतन्त्रा न तु बुद्धिजन्या ।
तमस्युपाघातपशात्तु वस्तु प्रत्येमि न प्रत्ययपूर्व तत् ॥४॥
एकदरस्व सहस्रशोऽन्ये द्रष्टुं सहस्त्र च शश यन्ति ।
तस्मात् सहस्रप्रतिपत्तिभेदात् सहस्रबस्तृनि न सन्ति तानि ॥ ५० ॥
आमान्तर वास्तु, घहिर्जगत्तद्वदि , चा'यस्तु, तयोर्न योग ।
हशस्तु सांमुस्यममाप्य तत्तज्ञानं स्वत संमतीति मन्ये ॥११॥
योगीस्तु धामायमिहन्द्रियै स्पैहिजगत् मरपृशति क चैत्य ।
दामनाऽयन युति पदार्थशान न चान्तर्जगदस्ति विञ्चित् ॥ ५ ॥
अथापि या वाहाजगव्हरीरस्पृष्टा रचेधितयोऽक्षि गया।
प्रज्ञा स्पृशल्यक्षिगता तमेव स्पर्श जाशानमिति बुगन्ति ॥ ५॥
इन्धं पाहि स्थस्य ममेन्द्रियेण स्पर्शाद यदि ज्ञानमिहोपपनम् ।
तदा वृथान्तर्जगत मह तिरे तदानन्यमिदं वपास्तम् ॥ १४ ॥
१४-आक्षेपनिरासः।
२ अनोच्यते वेचलमस्ति सत्तासिई न स जगदमतीते ।
व भातिसिद्धं पृथगस्ति, सत्तासिद्धं पृथक् चेति जगद् द्विधास्ति ॥ ५ ॥

·सत्तानं यजगदस्ति तच द्विधास्ति यन्मौलिकमेतदेकम् ।
स्थापरं माण्डलिक समन्तात् तन्मौलिकालंपित्तमस्त्यनन्तम् ॥ ५६ ॥
यद् पश्यते तत् त्रितयं समुचित निगोर्णभेदं जगदेकतां गतम् ।
मनोमयं प्राणमयं च वाहमय शा.करपया तु पृथक्त्वमीक्ष्यते ॥ ५७ ॥
तराइमयं क्वापि हितं परोक्षवत् ततः समन्तात् प्रचरन्ति वाइमया।
माणा अगाख्या: प्रथिता भवन्ति ते वी सदा काच इवाक्षिण विम्वितः
अक्षिस्थगिम्येन युतं मनो मे तद्विस्वरूपे परिणाममेति ।
सदपमाश्यादा सनि स्ने निमार्यते शीर्षणि सास्य इष्टि ॥५६॥
पहिर्जगद् वाइमयमेतदिथं देशे पहिः वापिहितं ततोऽभूत् ।
अन्तर्जगन्नाम मनोमयं तच्छीशक्षिदेशस्थमतोऽन्यदेतत् ॥ ६ ॥
बहिर्जगत्त्वेमिहास्ति वादमयं तदुत्थितं प्राणमय बनेकवत् ।
एकात्मनि त्वेकमिद मनोमयं शानप्रभेदात् तदनन्तमिप्यते ॥ ६१॥
दस्ती य एको पहिरस्ति देदो तस्मात् समानामतय समन्तात् ।
अदपूर्तय सूर्यकरप्रसूता असंख्यरूपा अपि हस्तिनः स्थ. ॥६२ ॥
यन्मौलिकामण्डलिकाः क्रमाते चक्षुःस्यले ते प्रतिनिम्मिता स्यु ।
ते चास्तिसिद्धा अथ चक्षुगो ये मस्तिष्कमाने रिवह भातिसिद्धाः ॥ ६३ ॥
तदित्यमन्तर्जगदस्ति मिन्नं बहिर्जगद् भित्रमिति द्विधा तत् ।
पहिर्जगत्तद् यदिहास्ति सिद्ध यन्नातिसिद्धं जगदान्तरं तत् ॥ ६४ ॥
.१५-अकारान्तरेण जगदैविध्यम्
३ अपूर्वरूपमतिरूपभेदाच्छिलां विधान्तजगतो अस्तित् ।
प्रीयते चेत् तदपूर्वरूपं पूर्व पहिस्ता न ताडशोऽर्थ ॥६॥
वदियमा तद्वदय पुरोऽन्त. करोति तवश यहि करोति ।
तदेतदुक्तं प्रतिरूपशिल्प ततश्च सिद्ध द्विविधं जगत्तत् ॥६६॥
यहिर्जगध द्विविधं प्रतीम सत. स्थितं जीवधिया च ह सम् ।
सूर्येन्दुशेल्पगुसा स्थन स्था गृहांश्यमयादि तु रत्रिम स्यात् ॥ ६७ ॥
१६-वहिगर्जतसिद्धिः।
१ अहंकाशे यदिमानि कानिचि विभान्ति तान्येष जान्ति मन्महे ।
स्न पृथा सन्ति मया प्रकाशिताश्चापि या एशिरिय महल्या
ग संयोऽत्र प्रियता मोर साटि स्थितं विश्वमिदं जगन्मयि।
म मशिमि स्थलमत्र विचने या स्पितं विश्पमिदं यहिमवत् ॥ ६॥
आदि तस्य प्रभा प्रतिधा परायणं मम्मयतिरित।
ह, मयि यतद्वास्या, न मन पृयाम्नि किशिम् ॥ ७ ॥

·जागति यो यः पृथगस्य चास्य पानादिदं भाति जगत् प्रपन् । शानाहि. विन्तु सपन्न किञ्चित् समाययामीति पदन्ति फेचिन् ।॥ ७॥ अत्राच्यते शानमिदं स्थगनपत ता यहफारि। स्वत.स्थितं घस्त्यनपेक्ष्य किश्चिन्न जायते शानमिदं पदाचिन् ।। ७२॥ समुदर्शलाधपि गिरका साध्या यक्ष्यो पदन्ति । स्याहाचतोऽन्यान्यविधामनी न जोगामध्यमिह प्रतीम. 11 ७३१ नफेरलं पदयति नित्यमित्रं सर्वत्र जीयो निजीयमान । भूयास्यनिधान्यपि पश्यनीति प्रत्येमि मूलं पृथगस्ति निश्चित् ।। ७८ ॥ यत् किञ्च पश्यामि घटे पट या मदागा शान्यहमे तानि । किन्तु भवत् परिकल्पमानि मन्येव यस्तान यदिः मिथतानि ॥७॥ स्युः प्राप्यकारोमियदोन्द्रियाणि तहीन्द्रिये योगरते यहि शु.। अमाप्यकारीणि यदा तदापीन्द्रिये स्धुरामात दिर्धा ॥७॥ अस्तीति तद् वैधि महीन्दुस् य बेनीत्यतोऽस्तीति न सावु मन्थे । तस्मात् परोक्षं धुरमस्ति मूलं शाने स्वतन्नं हि पद्दिगत्तत् ।। ७७ ॥ यान् यथा यम यदस्ति ताक संएज्यते, नायम मामि। यथा भवामोदमहं तया मे शानं भरेदश चांशितो में 1 || अहं च पुनश्च पिता च मिनं शत्रुध्ध मे भिन्नतयाऽमान्ति । फेचिन्मृताः कश्चिद्धो मरिष्यत्ययापिनियन कदापि नदयेत् ॥ ७॥ एकस्य मृत्यायना चिमोले ताशाननाशेऽपिग विश्वनाश.. चैने मृते मेनजगर नष्ट मृतेऽपि मैने न शाद्विनश्येत् ॥५०॥ स्वस्मिन् मम प्रक्षयमति विवं गादं प्रसुतम्य च मूर्लिनस्य । विश्व तथाप्यस्ति पर प्रसुतेऽन्यस्मिाममामरति यया तथा सामान्यतो छानमिदं यतिथं तद्धि प्रमाणं न हि वायमोक्ष। तनीसम्मति जगद्विमित स्वतन्त्र जगदरित विचित् ॥ २ ॥ १७ अन्तजगतसिद्धिः। १ बहिर्जगत्त्येव तदास्तु मास्तु स्वतोऽसदन्तर्जगदन किञ्चित् । इति प्रपद्येत यदोह कश्चित् तस्मै अन्तर्जगतोऽपि सिद्धिम् ॥ ८३॥ ज्ञानोपपन्नं तु जादू यथान्यत् सत्तोरपनं च जगत् तथान्यत् । शानाभाया इह जीयनिष्टा: ससाङ्गमाराव तथा हि स्याः॥४॥ स्पृष्ट्या पदार्थ प्रतिपद्यतेऽयं ज्ञानीयभागम्यवास्तु तत्र। सर्शरमेण प्रभवन्ति माने तद्वदचक्षुपि युक्तिसाम्यात् ॥८॥ भूतं भरिप्यन्तमवासदर्थ श्रुषा तथा व्यक्तिविशेषरूपम् । झानीयमन्तजगदेव पश्यद्धहिगत् पश्यति नैप तर्हि ॥८६॥ आक्रिता पफितलोचनाभ्यां द्विधा स्तं पश्यति दृश्यमेकम् । रगजं भ्रांतच भयं हि रूपं वदिजंगदत्य फादयेत्तयो का 15 F ·( ११७ ) १८-अन्तवहिर्जगढ़या ज्ञानोपपादनम् । तत्र बाह्यार्थभागान्वितप्रत्ययमतम् । । तदित्यमन्तजगदेव सर्व पक्ष्यामि पिस्ति पहिगा । बहिर्जगच्चेन भवेत् तदानी ज्ञानोपपत्तिन भवेत् कदाचित् ॥ ८ ॥ अनन्तशतकचनोस्म्यहं यस्तस्योराणा सन्ति विकाशमाप्ता । या शक्य काश्चिदचेमि तानीन्द्रियाणि तान्यस्म्यहमेक आत्मा || ८६ ) अमेन्द्रिये बायसदर्थयोग द्वयोरपादाय तयो स्वमंशम् । तयोविकारेण भायपूर्व स प्रत्ययो रूपरसादिसंश ॥ १० ॥ तैलस्य दोपात यथा प्रदीपज्योति क चारफीतमभास्वरं स्यात् । याहार्थदोपामलिन तमाशानं भ्रम संशय आधिरस्ति ॥ १ ॥ चहि स्थितोऽर्थोऽन्वयमेति युद्धो विभाति तस्मादहिरेनसोऽर्थ । एकान्ततो मन एव चेत् स्यानाडा मतीत तदा पहिर्धा ॥१२॥ १९-बाधावातजप्रत्ययमतम् । २ इत्येक आह पर आतुरंशस्य मियोचेति न भातिसि । स्यादन्यथा द्रष्टपरं परायां सशिनाशादिदमर्थनाश ॥ १३ ॥ तस्मात् करोति धमिन्द्रियस्मिनापातमेवैप वहि स्थितोऽर्थ । आन्यमानेन्द्रियाच शुद्धं यषमायाति विभाति तन्ने ॥ १४ ॥ तेनेन्द्रियाणां परिणामपाले प्रश्रया आ मक्किारभूता । यहिष्ट्वमेतेपु विभाति यत्तम समामात् कृतमिन्द्रियाणाम् ॥ १५ ॥ यत्त नमोऽजायत संशयोपान तन हतुगहिरर्थयोग । आघातरम् शात्त तन्द्रिये पिवित्र परिणाम पर ॥६॥ अस्मिन्मते यद्यपि पषिशो न यस्य यहि सतोऽस्ति। तथापि तारपरिणाममूलाधाताय यल्प्या पहिरर्पमत्ता ॥ ७ ॥ २०-ज्ञानोत्पत्तो वाह्यार्थस्य हेतुत्वम् । ३ भयं ततोऽन्तर्जगदस्ति पिचित पृथक पृथप चाम्लि यहिजगत्तत् । ताभ्यामुभाभ्यां प्रतिपतिसिलि संभागते निरण म । तया च माशामराणि यानि कचिदहियो स्थितिमन्ति सन्ति। यापाण्यपि तानि मन् परं जगमोमागविभिनम् ॥ पहिन यपालि घटी तनोरि मे समितियुधिरति । पदि स्थितऽस्मिन् मदिरयामागेरस परम पाण्यात् ॥ १० ॥ किन्तु भयं तेन घयदियां रियतं प्रमगमि परोविधिन् । तमामसंयोगरत महामस्सोट न पश्यामि तामह गम् ॥ Porn ·( १८ २१-बाह्यार्थस्पर्शानुप्तारादात्मनि संस्कारः। ४ यहि स्वत-लागि जगन्ति यायनत्यायान्यहं शानधरातलेऽस्मिन् । तापन्ति मे भान्ति मयि स्थितवान भान्ति तुझानतलागुतानि ॥ १०२ ॥ ज्ञानस्य यारन्तमिदं प्रदेश वस्तु स्पृशेत् तत्र च लक्ष्म ताहा। प्रजायतेऽन्नर्जगदात्मनाऽसौ संस्कार उक्त स्मरणाय हेतु ॥ १०३ ॥ सोऽधिपश्चेदपिकोऽस्य पोगो मन्दे तु मन्दोऽय समे सम. स्यात् । सम् स्पर्शशेप्याशेन बस्तुहाने विशेगे भरतीति मन्ये ॥ १०४ ॥ न स्पर्शयोग्योऽस्म्यहमित्यमाहुः केचित्तदशानयशादसाम् । चाहार्यवाहितमंस्क्रियाऽस्मिन् प्रत्यक्षमीक्षे मयि शिक्षयापि॥१०॥ निलेप आत्मा न च सन्यतेऽसौ न घध्यतेऽसी व्यथते व नासो। इत्याराग्या ध्रप्रमेतदेव तथापि नावातनिधी विरोध. ॥ १६ ॥ वायोजलस्थापि मिय प्रसले फोनोयर वययनाच कानात् । नाय तथा वस्तुनि सलतेऽस्मिन् न बध्यते न व्यथते कदाचित् ॥ १०७ ॥ आहन्ति वायुजलमस्ति तस्मात्रले तरङ्ग यमपीह कारम् । न सज्जते ताज तु धायी विद्यात्तयात्मानमिने पृथानत् ॥ १०८ ॥ २२-आत्मनि बाह्यार्थस्पर्शतारतम्यम् । ५ युनत यह ययनदेशव्याप्त्या अहिर्षस्तु न दिदमितत्वात् । प्रतीनमाने पहिरत हानं तदशानदृतं ध्रुवं स्यात् ।। १०६॥ इन्द्रोऽयमात्मेन्द्रियवर्गमादिनार्थनस्पृशति प्रतीकात् । नास्ति स्वतन्त्रो पहिरर्थयोगे तस्मादपूर्ण इहास्ति जीर ॥ ११०॥ सल्पांशतोऽथ प्रमितं परन् सोऽझानभूयिष्यतया निति । संभा-यतेऽस्मिन नमाद्धयोगात् पूर्णमासंयमयोगतो वा ॥ १११ ।। पाहांस्तु कामॉस्तिरयन् यदा-गर्मुखो भामि स्त्रयमात्मझाम । सशतां यामि स समिम स्पृशनशेषान् मम शक्तिकामान् ॥ ११२५ "पाक्षिानि ध्यान सयंभूस्तस्मा परा पश्यति नान्तरात्मत् । विद्वय प्रत्यकारमानमेवदारतचक्षुरमृतत्वमिग्छन् ॥ ११३ ॥ पाच कामामन्ति यानास्ते मृत्यार्य सिवितस्य परयम् । अथ धीरा अमृतत्व विदिता भुवमविद न प्रार्ययन्ते ॥ ११॥" कठोपनिषत् ४ बल्ली।

·अथेश्वरजगतसंशयवादप्रतिवाद-
श्चतुर्थः खण्ड आरभ्यते
१-अनन्त जीवाधारतयेश्वरसिद्धिः ।
जोगा अहं-प्रत्ययमात्ररूपा स प्रत्यय सजगरूप ।
पश्यामि याजगदात्मभेदात् तद् द्रष्ट्र या दर्शनमेय वाऽहम् ॥ ११५ ॥
ययाहमेमोऽसत्यमोधरूप पश्यामि लोकानपत्रान् यथाहम् ।
ध्रुवं तयतेऽप्यमोधरूपा मां चेतश्चानुभान्ति मन्ये ॥ १६ ॥
पश्यामि यद्यन्मयि तत् समस्त मत पर नेति न तत् परस्मिन् ।
जावरा इत्यमान-जीमा यस्मिशिविष्टा पर ईश्वर स ॥१७॥
नश्यन्ति जीना प्रभवन्ति जीया यत्रापि यन्ति प्रभवन्ति यस्मात् ।
तदाम किञ्चिधुनमस्ति जीवास्तदाश्रया सन्ति स हीध्वरोऽस्ति ।। २१८ ।।
२-बहिर्जगदाधारतयेश्वरसिद्धिः।
यहिर्निराधारमिदं जगद्वा साधार वेति विचारणीयम् ।
वोक्षे निराधारमिदं न किञ्चिन्मज्ञानसाधारकमेर सनम् ॥ ११६ ॥
जगत्साघम्यं शादिर्धाऽप्याधारमावश्यकमस्य मन्ये ।
अन्तर्जगवत् ध्रुपमस्य न स्याज्ञानाइते काप्यपरा प्रतिष्ठा ।। १२० ॥
अन्तर्जगज्ज्ञानत एर भूत्वा तन प्रतिष्ठाप लिगति तस्मिन् ।
वाहास्य चै प्रभर प्रतिष्ठा गतिर्भवज्ञान विशेष एच ॥ १२१ ॥
शानं निराधारमिदं यथा स्पे महिनि तित्यपरत्र नास्ति ।
तथा जगद्वाहामिदं स्थित स्वे महिति न स्वीक्रियते कुतो या ॥ १२ ॥
मान यथास्माकमुदत्यकस्मात् स्थित्या फचित् अव्ययतेऽप्यकस्मात् ।
पहिर्जग प्रम प्रतिष्ठा परायणं तदिदं न दायात् ॥ १३॥
अनोच्यते संभरतीदमे विन्येतदन्तर्जगदस्ति सर्गम्।
मशानगं तस्य पहिर्न सजा दानं यिना नास्ति जगत् स्वतन्मम् ॥en
मानं निराधारमिदं यश मे तथा निराधारमिदं यहि स्यात् ।
स्त्यं जगत् कल्पयितुं न शक्य वैधतो शानतदयंपदतपो ॥ra
शानं निराधारमिदं समोक्षे तस्मिन नापारयमेर चाधम् ।
यहिजंगपाम ततस्तकाने रताधामिर भू स्यात् ।। १२ ॥
यया विम जीरजगत्पदार्था जोश मत्रान्ता प्रतिमान्ति तान्।
समरश्तमामरसा अमी पदार्या समग भायु Mon
रामानुस स्वामी नु पृष्टिं पतीशमापाप्रमरामायाम् ।
मात देवपद जोगमायानरमेय सफर्म याचनिष्टा ॥३॥

·( १२० )
देहस्य पालस्य निमित्तराशेयन परस्थास्ति न चास्ति यात्रा।
तामेश्वरी एतिमिह प्रतीमो जैन्यां यहि परसाद व्यास्था ॥ २६ ॥
यदात्मयतास्त इमे पदार्या हि स्थिता सन्ति यदा मनिष्टाः।
सर्वा ममूल परमामसंशविश्वस्य विम परमेश्वरं तम् ॥ १३० ।
सजीवविज्ञानविभिनमूलरी जगत्प्रवाहोऽयमनाद्यनन्त ।
यज्वानमूलस्तदिदं समस्तशानाकरशानमिहेश्वरोऽस्ति ॥ १३
बहिर्जगद्योनिरयं तदिथ संघरो नाभ्युपगम्यते चेत् ।
महानमात्रेण ययेन्स्टा सर्वत्र सार्थविधा भोयु ॥१३॥
तस्मात् स्वतन्नं पृथगस्यनन्त विज्ञानमे तदधीनमेतत् ।
स्वतन्त्रमाद्यन्तरिहीनमे प्ररतने विश्वमिदं वर्धाि n १३३ ॥
सत्तोपलन्ध्यव्यतिरेरहतोरतदेन विज्ञानमिदं जगत् स्यात् ।
तदेर मन्ये भगनाननन्त स विश्वमूतिर्जगदीश्वर स्यात् ।। १३८ ।
अशेषशक्तयर्थयन प्रशान. सत्तायनश्चिद् घन एप तस्मात् ।
एकोऽविनाशी प्रतिपद्यतेऽर्थो विश्वाश्रयो विश्वमय स आमा ॥ १३४ ॥
विश्वस्य सोऽयं प्रमर प्रतिष्ठा परायणे तन्मयमेतदस्ति।
अगत्ययं, तर, जगजगत्तत्, जगन तस्मात् पृथगस्ति किश्चित् ॥ १३ ॥
३-ईश्वरीयपरिचयः।
स ईश्वरो न प्रतिपद्यते चेत् तेलादुदारोहणमा चोमा।
प्रदाह शक्ति शुचिरूपमेतान्याय- यस्मादचिरेण कस्मात् ॥ १३ ॥
पश्यामि यात् खमिदं भवसायान्तं ततोऽप्यूधमय समन्तात् ।
लोका अनन्ता अपि सन्ति होत्थ सामान्यतो ज्ञानमिहश्वरं स्यात् ॥ १३८ ।।
प्रहा क्रमन्ते न चलन्ति तारा स्थाने शरीराश्यया भवन्ति ।
तेजासि यान्त्यूमर पयासि यत्तेपु सत्यं ध्रुवमोश्चर स ॥ १३६ ।।
जागति जीयो मुहुरीहतेऽसौ माणा भन्ने मनसा नियुता ।
तस्मिन सुपुप्ते तु यतो नियोगाचेटा स्युरंश स इहैवा स्यात् ॥ १४० ॥
सऽपि जीवस्तृपिता पयोऽनु स्थन प्रधापनि गनिहत्ये।
पयस्तृषां नाशयतीति सब जानन्ति तज्ज्ञानमिदेश्वरं स्यात् ॥ १४ ॥
यव गां च हिमालय च पाञ्चोऽचिदंस्तन तु वेद्मि चाहम् ।
परेय तय वदन्ति तस्मात् तदीश्वरसाननिम्नं स्यात् ॥ १४ ॥
यदेन्द्रिय छानमिहास्ति नस्तद् व्यत्त चन्तरज्ञानविभिनरूपम् ।
मिनार्थमप्यर्थमभिन्नाद् यद् धत्त विभुमानरत तदस्यम् ॥ १४३ ॥
चिता चिदाभास उपत्यभेद परेश्वरतानमयाश्च तेऽर्था ।
शानादभिन्ना प्रतिभान्ति तस्मादा पृथम्मन मियोऽस्ति गृहाम् ॥ १४४॥
घप्रपश्यामि घदेऽत्र रूपं रूपाश्रया केऽपि निरूढधर्मा ।
अस्तिन्यमियर रदं वदामि तदेवरं ज्ञानमिति प्रपद्ये ॥ २४ ॥

·तत्रास्ति युधिहि घटोपलब्धेनं भिद्यते रूपमिमे च धर्मा. ।
महानपाद्या अपि सन्ति नित्या ममेन्द्रियं यदु ग्रहणं करोनि ॥ १४६ ॥
तान्येव रूपाण्यपि तांश्च धर्मास्तेषाममोपामपि चोपलभीः ।
एक महाशानमहं वदामि स ईयरः शाश्यतिकोऽद्वितीयः ॥ १४ ॥
४-प्रश्नोद्धारसूत्रम्।
प्रश्नांस्तु या सृष्टिविधायकुबस्तत्संभवः स्याद् यदि विश्वकर्ता।
मनुष्यपद घिग्रहयान् मितः स्याद् यद्यल्पशक्तिः प्रयतेत सृष्ट यै ॥ १४ ॥
निशानमेवेश्वर इष्यते विभुर्नासी जडो जाड्यहरस्वभावतः ।
स्था काशस्तपनः प्रकाशवानप्यस्त्यमेदादिव धर्मम्मिणोः ॥ १४ ॥
आनन्दविज्ञानतदस्तिताश्चत्येते त्रयोर्थाः सहिताः स आत्मा।
अत्यर्थवैशिष्ट्यममुप्य तस्मात् संभाव्यते सचिदयं प्रसन्नः ॥ १५० ॥
जहोऽस्तु वा, नाऽस्ति तथापि हानि, स एक आमास्ति, यदस्ति किञ्चित् ।
सचेतनः सोऽस्ति जडः स शुक्लः कृष्णो महानप्यारेष एव ।। १५२ ॥
अस्तीह सृष्टिन तु वास्ति सृष्टिर्यदेतदेवं जगदस्ति किञ्चित् ।
स पर आत्मा स विवर्तमानोऽप्यनश्वरस्तेन स ईश्वरोऽस्ति ॥ १५२ ।।
अनासकामस्य तदर्थमिका प्रजायते नायमनाप्तकामः !
१च्छानिगृत्तिश्च तदर्थसिद्धी सिद्धार्थ आत्मा तु किमर्थमिच्छेत् ॥ १३ ॥
यस्वल्पशक्तिः स हि शक्यभावादनातकामः स हि जीव इच्छेन् ।
यतेत चायं कृतकृत्यतायां काले सुखं विन्दति गैरमीशः ॥ १४४ ॥
स आमकामः स हि सर्वकामोऽप्यकाम एच प्रतिपद्यतेऽर्थः ।
सिद्धो हि काम्य: सकलोऽस्य सोऽर्थी नायं तत. कामयते तदर्थम् ॥ १५५ ॥
यं त्वर्थसप्टौ प्रतिपादयामः काम तदर्थानुगमः स भाक्तः ।
या काचिदीहा कचिस्ति सा हि प्राणाभया सोऽपि मनोन्यपेक्षः । १४६ ॥
रक्षाकरे याति यय॑मेषोऽप्यादौ तथा कामयते स फामः ।
तपसांमुख्यमय प्रवृत्तिश्चेष्टेन्थमन्वयमयं भामोऽस्ति ॥ १४७ !!
५-असमाधयप्रश्नोत्तरसूत्रम्।
.
' अधासमाधेयतया तु फेचित् मनाः सनातर समा ग्यः भार।
शारीरयक्षानुविधिमभेदार यानिमगो गोरथ २४MED
ते गोपीनामपके तृतीयम्पाउके पक्षमतो नियताः। (३118)
एकादशे शाप द्वितीयप्रपाठी माम केपि पोताः । (११५२४
स्पैदायनेनायमनीषिणाप मदनशम्य एत: ममागि।
यशानुग. सोस्ति स याविज्ञप्रिय इस्पातं त्यतामि॥३॥

·अान्युपाङ्गानि मुसातीनां गनिपिनि तिमिनरोत्या! प्रस्तारमंदादिह मेदनिधि कामादिभेदाः धनंच भेदः॥४॥ सु ागतादापुर आइनस्य व्यानेर हत्म्या निर्गती यस् । मिदं पतरतन र एरप्रश्वामविश्वास विधानेनुः ॥ ५ ॥ शारीरनिम्मानिधितंग प्रयङ्गचियविशेषतु । प्रायशतिसास्ति तायाहाने विधाह: प्रपत्र ॥६॥ यद्य यनन्ता र शनाय सन्न्यायाा नु सधान्यनन्ता । झयाच सत्य तदधचिन्ता कुनस्लदायमियाऽपया non विज्ञानमामीमतिदेतुरामा विमानरूपो हि सुसादयोऽतः। विज्ञानमाराधितमलपतोऽपि प्रतिक्षणं प्राति महामयान ·अथ साधर्म्यवैधर्म्यवादः । ६-जीवेश्वरयोः समृलवनिमूलत्वाभ्यां भेदः १ आत्मा द्विधा व्यष्टिसमष्टिभेदाद या व्यष्टयस्ता इह जीवशन्दा । ने मन्ति सर्व प्रतिबिम्बभूती मूलं यदेषांमयमोयरोऽस्ति ॥ १८ ॥ ७-अहं शब्दों शब्दाभ्यां व्यपदेशभेदः २ मानस्य तस्येश्वरनान्न एफस्यों शब्दतोऽस्ति व्यपदेश एम् । धानानि यानि त्वथे जीवनामाप्यपदेन व्यपदेश एगम् ॥ १५६ । 'क्षुद्र शरीराभिमानित्व-विश्वशरीराभिमानित्वाभ्यां भेदः ३ प्रत्यक्षमीक्ष्यं सफलं शरीरं तदन्तरे कारणमस्य गूढम् । आत्मा हि स क्षुदतनी संजीव: स ईश्वरो विश्वतनौ स एकः ॥ १६० ॥ ९-चतुम्कोशत्वनिष्काशत्वाभ्यां भेदः ४। ५ मानस्वरूपे जगतः प्रलप्तौ सईयरो जीरगणश्च तुल्यो । स्थिती तु कोशाधयणेऽस्त्यपेक्षापेक्षास्तो नाम तयोपिशेषः ॥ १६ ॥ यदीन्द्रियं तागतार्थमात्रा मनस्तदंतध तदन्तरे धीः । तदन्तरेऽहं विहरामि सोऽयं नित्यं चतुफोशगतोऽहमर्थः ॥ १३२ ॥ सर्थमात्रा मयि सनिया सल्पाधिका यास्त्यणुरीजरूपाः । न यस्य मानास्ति न तस्य योधो दोगत् क्षयेऽप्यस्मृतिरमपत्तिः ॥ ३ ॥ अशा मनोऽथेन्द्रियवर्गकोशा. परस्परेणाव्यतिरिक्तरूपा। एकोदयेऽन्येऽपि मान्ति मा फस्याप्यपाये सकला अपेयुः ॥ ४ ॥ नामा पमूनामिति केचिदाहुन त युधिन मनोऽन्य आहुः । एतमितान्तं भ्रममायमेषामपेक्षयाऽसत्यमपश्यमस्ति ॥ १६ ॥ अभ्यर: कोमपेक्षते न त सोऽनन्तमायो न परनियम्यते । न त पुचिर्न मनो न चेन्दिय स्पनर एवार्य वयं एतययम् ॥१६॥ कादाचितज्ञानत्व-नित्यज्ञानत्याभ्यां भेदः ५। गनं तु योऽनानुभयो रिपेयोऽपदं गतं तना गंदा नार्यमहन्यापतिमम्मिन मादेवी मा पूर्ण HIST

·११-विनाशित्वाविनाशित्वाभ्यां भेदः ६।
६ अर्धा स्वभारात् परिसय रूपारूपान्ययाचे व्यपयन्ति जीया।
जीवास्त इथं क्षयिणोऽप्यनन्ता य ईश्वर सत्वपिनचर. स्यात् ॥१८॥
१२-अनुक्थत्वेश्वरजन्योक्थत्वाभ्यां भेदः ७ ।
७ अन्त स्थमुन्यं परित समन्तादयश्चन्यस्य निफस्रोऽर्क।
अशीतिरबस्ति तदनभूता निस्विरूपोऽस्ति तत स जी ॥६॥
प्रशाशनामी हडिदश्यविम्यो भामण्डलं तस्य समन्ततोऽस्ति ।
भामण्डले भान्ति जगन्ति वेनमादीनि तद्वत् विदस्म्यहं स ॥ १७०।
यत् तत्र चोकथं तदहं स आत्मा योऽकोऽस्ति तज्ज्ञानमिति प्रवीमि ।
शाने तु य काममयं जगदात्यशातिरपापिरमूलमुग्थम् ॥ १७ ॥
आ मा यथा कामयते तथाऽस्मिन्नुदेति रूपं तदमुष्य फर्म ।
कामो जगत् काममय स आमा सोऽप्येन्यकामोऽनमतोऽस्य सोऽस्ति १९७२
यईश्वरो नित्यमयं सकाम स सर्वगामोऽस्य हि कोपिकाम ।
धीम औधोक्थमिहोदितं स्थानीय चिदामासमतो धदाम ॥ १७३॥
जोयोक्थमित्यं भगमेश्वर स्यात् कामो न तत्संभरतीयसेस्मिन् ।
तस्मादनुक्थ परमेश्वरोऽसौ सर्वम एषोऽस्ति च सर्वशक्ति ॥
सा शत्यस्तस्य भान्ति फामा कर्माणि तान्यस्य जगन्ति सन्ति ।
स्तु कर्मरूपाणि च रूपनामान्यतत्वयं समिलितं जगत्स्यात् ।। २७५. ।।
१३-असर्वजीवनाह्यार्थत्व-सर्वजीवग्राह्यार्थत्वाभ्यां भेदः । ८
सर्व जोगनिजीस्थम गृहन्ति नान्याशयहष्टमर्थम् ।
तदीसरज्ञानगतं तु सऽरिशेपतस्तेन स जोवभिन्न ॥ १७ ॥
१४-नानात्वैश्त्वाभ्यां भेदः।९
नाना तु जीवा व्यवहारभेदाद यथारधेया न तयेश्वरऽपि ।
नानावलिङ्ग विमपि प्रपये तेनेश्वरज्ञानमिदं सदेकम् ॥ १७७ र
१५-त्र्यवस्थत्वैकरसत्वाभ्यां भेदः। १०
१० अचेतन चेतनमित्यमेतबगद् द्विधास्तीसरजन्यमस्मिन् ।
स्था तु जो द्विविधं प्रबोधे जई सुषुप्तौ तु जगत्र किञ्चित् ।। १७८ ।।
फेचिद्विदुजोरपदीसपि पुस्ता अवस्था इति तर्कयाम ।
सुपुतिकल्प प्रल्योऽयष्टि स्वप्नोऽस्ति जामत्यथ जीवमुक्ति ॥ १७ ॥

·१२-ईश्वरवृत्तित्व-जीवावृत्तित्वाभ्यां भेदः । ११ ११ सर्वाणि भूतानि यथात्मनि स्यु सम्पु भूतेषु तथा स आत्मा। इयं व्यवस्था परमात्मजीवा मनो समा स्वस्वजगन्निमित्ता ॥ १० ॥ इयान विशेषस्विह वर्तते यन्नीमा मह तोऽखिलभूतसंय । * परेश्वरेस्येव स पश्यतीमान् जीया मभूतत्वमुपेति नेश ॥ १८ ॥ यत्वस्ति विश्व परमात्मा जीवात्मभास्यस्थ तु न प्रदेश । जापा मल ता विषयास्तु तत्रेश्वरप्रकाशे निहिता असा ॥ १२ ॥ सिद्धान्तमाहुस्सत पर भूतान्येतानि सर्वाणि भयि स्थितानि । स्थितोऽस्मि भूतेषु तु तेषु नाहं मर्यव सर्वाणि ततानि तानि ॥ १८३ ॥ भूतानि म स्यान्यपि नैर मास्थान्येतानि सन्या मधारतो । पानस्थिता आप इमा न पानामनि स्थिता आत्मपृथकचहेतो ॥eet यायुर्यथाकाशगत समन्ताद् व्याप्नोति संफिन्तु न ससते खम् । तथेश्वरस्थ स हि भूतसंघ किन्येषु नासज्ज्यत ईश्वरोऽयम् ॥ २५ ॥ १७-जीवजगदीश्वरजगतोः परस्परानुरोधः १२ १२ यहिर्जगद् यद्विधमस्ति तद्विधास्तयोगतोऽन्तर्जगति प्रदृष्टय । यद् पशब्देन हयेन युध्यतेऽन्तरामल्लत स तथेच रश्यते ॥ १८॥ कचित्पुनर्वाहाजगदगतार्थगा ये ये गुंणास्त सकलेनं युज्यते । अन्यान्ययोगावपि सोऽन्यथाऽऽन्तर भाल्प्यते स भ्रम एप संशय || २ || एतद्विरुद्ध कचिदंतरात्मना स्यमारतो भापरिशेष अस्पते । यथा स यनं कुरुते यथाऽऽन्तसकारण सोऽर्थी लभते यहि स्थितिम् ॥ २८ गृहं रथस्यममनमासनं फूचे वृसी दर्पणमेचमादिपम् । पूर्व पभवान्तरमन्तरात्मनात ततस्तदहिसदन | ED फचित्त बाहो परमात्मा से पृथ्यन्दुर्शगुमगोहयाचे संयुज्य रूपाणि यथाऽन्तरांमाऽकरोत तथा तानि यदि ययेति ॥ ३०॥ तदिन्थमन्तर्जगदानुमप्यतो पहिर्जगद्पमुदति कुत्रचित् । प्राधान्यत किन्तु पहिर्जगद्विधामन्येय शान्तर्जगत प्रसृष्टय ॥ २६ ॥ पदान्तरामा तु पहिर्जगद्गतर्ने युई स्थपितोह नहिंसा गुदं तदान्तर्जगदेव पल्पते पिरम्प सरमादपि सुष्यपिन्ययम् || 2n १८ ईश्वरजगति जीवजगतोऽनुरोधाभावः १३ १३ मीयाममूलं हि तवान्तरं जगजीया मनो निमहले निशाने। पास चारित तिरोदित तन्ना समोईन् मबत् तिरोययम् ॥१३॥ •मतिमी)" - ·यतु पश्यामि यदा तदानी घटावभासो न घटानुषतः! जपानुरागः स्फाटिके विशुद्ध यथा तथा मानगतास्तदाः ॥ २२८ ॥ वयं वथार्थान् परिकल्पयामो यान् भापयिन्या पृथगेर तेषाम् । सत्ता हि तास्ता न तु सत्तया में ते सन्ति यत् तान् हि पृथक् स्मरामः ॥२२॥ चिजातसत्ताश्रयवस्तुसत्ता चित्सत्तया भिद्यत इत्यवैमि । नधी: पृथक चेत् कथमोपरांशं धृत्वाहमर्यान् जनयेदनेकान् ॥ २३० ॥ शानीयसत्ताऽर्थगता न चेत्स्यात् सा तर्हि तस्मिन कुत आगतेति । अग्रोच्यते रूपवन सत्ताऽप्याकस्मिकी संभवतीति मन्ये ॥ २३१ ॥ तैलं यदर्भिपतीह तैलात्कणि रूपाणि पृथग भान्ति । आयान्ति तानीह यतो यया या वियन्ति सत्तापि तथा भाज्या ॥ २३२ ॥ न कारणं अति नवीनकायं तूदेति धर्माश्च न वा भवन्ति । यस्तुस्वमायो हि तथा ततोऽस्मिन् न शङ्कयमित्यस्ति मतं तृतीयम् ॥ २३३ ॥ --

·यत्र नानात्वमिदंतु तस्य रुपमयास्ति तदस्य कम्म।
पीचिजल याससि चियातरयानवययात् प्रसिद्ध ॥२१॥
तंतु सत्तान्यतयेय मन्ये सस्तायां पटु चमस्ति।
उष्णीवापरलन्गुन गनेश्ऽपि मूभ्यंग यायमयः ॥१२॥
शान हि सत्ता न तदस्ति भिनं मानस्य सय जगदम्ति रूपम् ।
गृतस्य तस्मानगतोऽस्य सत्ता प्रानस्य मनन मिते सा ॥ २१३॥
अपूशिल्प प्रतिरशिप शानस्त्रमा विविध प्रतीत ।
अपूर्वकाणि परोयरस्माद गृहाति रूपाणि ययास्थितानि ॥१५॥
पदोनशानमनेन तं यहिजगत् तेन च सयुतं न ।
ज्ञान तथा रूपमुदति तहद्भिनं एचित्यल्पयते भ्यरूपम् ॥2॥
तृण यया रूपमुपति दुग्ध पानं तया मैति यिकारभायम् ।
यथा समुद्र पद्दवस्तरका नानाविधास्तददिद जगत् स्यात् ॥4॥
वरोधानमयोऽस्ति तस्मिन् यहिर्जगतान भवन्ति जोगा।
प्र येयजीत च पुनर्जगस्यादिति द्वितीय मतमस्ति साधु ॥२७॥
r
३-विषयाणां ज्ञानातिरिक्तसात् पृथक्सत्तावादः
१ अथापर प्रादुरिद यदश्य प्रस्तूयत साधु न तत् मतीम ।
सरोभियत पर, जीवा भिया, अगद्विग्नमिति, निसयम् ॥१॥
झान प्रमाशो विषयास्तमोरत् कय तयो सर्भरतीदमेश्यम् ।
जाने समाने विषया स्मिता श्यन्त एत निहिता पृथदन ॥२१॥
शान प्रमाण तत एव सप प्रमीयते तेन वदामि मिन्नान् ।
शानातदर्थान् प्रतिपत्तिभेदात् दृश्यात द्रष्ट न दृष्टिमेयात् ॥ २२० ।
शान तु कायाद यदशेयमेक स ईयरा नाम पृथक् पदाय ।
तर जीवराय जगन्ति चास्यु सत्तोभयेपा पृथगोश्चरात् स्यात् ।। २२१ ॥
शान यदशानसृत मलीमस क्षुद्र व्यवस्थोपहित शरीरशम् ।
जीव स मेध्यादनुपाधित परादरिग्रहादाश्चाता रिभिद्यते ॥ २२२ ॥
तश्यराख्यादय जीवनानो ज्ञानानगचोदयत पृथग्रत् ।
म कायंत किन्तु तदक्देशादुद्भूय तनास्ति रिमिनसत्तम् ॥ २३ ॥
नोद्भित्पयोरदाधिदुग्धवहा स्माशुवन्मृघटपय नो या।
शानाजगत् तच्छरपत्त दुग्धान्मन्ये जले युद्धदफेनवा ॥ २२४ ॥
इयान विशेषस्तु विभाति फेने वियन्ति तोयानि विकुते च।
शान तु न येत्य विकारि भाति प्रस्तोत्यपूर्व जगदद्भुतं तत् ।। २२५ ॥
बालस्य मन्येऽल्पमियास्ति चित्त ययाधिक पश्यति विश्वमेव ।
तधास्य विज्ञानमुपैति वृद्धि न क्षीयतेऽन्तर्जगतस्तु वृद्धया ।। २२६ ।।
पृथक् सवात्मनि सनिविष्टं सामना विश्वमिद समस्तम् ।
आमा त्यसस्ति न तेन विही नासमते शिञ्चिश्पीति वित्रम् ॥ २२७ ॥

·( १२६ ) घटं तु पश्यामि यदा तदानीं घटावभासोन घटानुपक्तः ।। जपानुरागः स्फटिके विशुद्ध यथा तथा ज्ञानगतास्तदाः ।। २२८ ॥ ययं तथार्थान् परिकल्पयामो यान् भावयित्या पृथगेर तेपाम् । सत्ता हि तास्ता न तु सत्तया मे ते सन्ति यत् तान् हि पृथक् स्मरामः ॥२२६ ।। विज्ञातसत्ताश्रयवस्तुसत्ता चित्सत्त्या भिद्यत इत्यवैमि न घी पृथक् चेत् कथमीश्वरांशं प्रवाहमान जनयेदनेकान् ॥ २३० ॥ शानीयसत्ताऽर्थगता न चेत्स्यात् सा तर्हि तस्मिन् कुत आगतेति। अत्रोच्यते रूपयज्ञ सत्ताप्यास्मिकी संभवतीति मन्ये ॥ २३१ ॥ तैलं यदर्भिस्तीह तैलाकर्माणि रूपाणि पृथग भवन्ति । आयान्ति तानीह यतो यथा वा वियनि सत्तापि तथात्र भान्या ॥ २३२ ।। ने कारणं अति नवीन कार्य तूदेति धर्माश्च न वा भवन्ति । पस्तुस्यमागो हि तथा ततोऽस्मिन् न शष्यमित्यस्ति गतं तृतीयम् ॥ २३३ ।।

·"
अथ ज्ञानसत्तयोः
पौर्वापर्य्यमूलकोड
ङ्गाङ्गिवादः॥ (६)
४-स्वजगत्सत्ताया ज्ञाननिम्नत्वम् ।
१ सत्तारशास्युपधिरस्योपलब्धितो घोऽपलमेऽस्य सत्ताम् ।
प्रशस्य च स्यन्त समाधिर्वाधान्तरद्विजगविधाभ्याम् ॥ २३४॥
अस्तीस्वरमानमतोऽस्ति तजगत् तथास्तिमज्ञानमतोऽस्ति मजगत् ।
सत्तोपलब्धिश्च न भिद्यत मिथ स एक आरमोभयथा प्रवर्तते ॥२३॥
शान नहीप्रस्ति न चागृहीत्या भवेत् प्रकाश सतत स्वभावात् ।
ग्राहामहीत्रिमिद शिरूप मा सामान्यममि सत्ताम् ॥ २३६ ॥
यामाहक सद्विनिधीस्ति जीवस्तदोश्चरश्चेति जगद्विधर्ता।
माघ तु सत्तामयमस्ति विश्यं ग्राहग्रहीनोरधिनारतत्वम् ॥ २३७ ।।
५-जैवज्ञानस्य बाह्यसत्तानिन्नत्वम् ।
२. किनवाश्मशानमथास्तिमदहियंदास्त तस्मादुपलभ्यते जगत् ।
पहिन चेदस्ति घटस्तदा भमेच्छतोऽपि साक्षात् क्रियते न तद्धट ॥ २३८ ।।
तस्मानास्तुनि यास्ति सत्ता ततो मम ज्ञानमुदति वाधे।
मज्ञाननिम्नास्ति न वस्तुसत्ता सत्तावशाज्ञानमुदेति मेऽस्मिन ॥ २९ ॥
६-ज्ञानमयजीवस्य बाह्यसत्तानिनस्वम् ।
३ अम्मा मानन्यवशाय विद्मो न ज्ञाननि नै तु सत्ता।
शाम यथा भासयतेऽर्थसत्ता सत्तापि यहाति तथा विदशम् ॥ ५०० ।।
जीवामभेदात या चिभिन्नशानार्थसत्ताजनका चय स्म ।
सन्त्येय वस्तूनि तथा विदशमाहीणि तरस्यहमर्थसिद्धि ॥४॥
तदीश्वरज्ञानगताथरूप जगद् भगवाननियन्धन तत् ।
जीया मकवानमिद तुहत तष्परीयाजगदर्थमूलम् ॥ २४२॥
न चेजगत् स्यात सदाहमाझ्या जीपाश्चिदाभासमया भवेयु ।
सूरपस्य यस् प्रतिविम्यलय जहस्य याचस्य भय यपक्षा ॥ २४३ ॥

·अथ त्रिसत्याद्वैतवादः ॥७॥ ७-जडजीवेश्वराणां विशिष्टादतम् । १इत्थं स्वरूपात् पृथगस्ति विश्वं जीवात्मल प्लानि जगन्ति सन्ति । जोगा जगन्मूलतया च सन्ति प्रभुश्च तेामयमीश्वरोऽस्ति ॥ २४ ॥ २ जडजीवेश्वरभेदात् त्रीण्यधिकरणानि सर्वधर्माणाम् । आहुस्तान्यधिभूतं चाध्यात्म चाधिदैवतं चेति ॥ २४५ ॥ जडाश्च जीवाश्च तथेश्वरश्च त्रिभिर्विशिष्टं यदिहकरूपम् । तद् ब्रह्म तच विविध परं चावरंच नातः परमस्ति किञ्चित् ॥ २४६ ॥ • अचित्तु कृत्स्नं पृथगेकमेकं सात्मास्ति जीवेन चिना प्रवेशात् । जीवश्च सत्स्नः पृथगेक एकः सात्मेश्वरेणास्ति तदित्यमेश्यम् ॥ २४ ॥ जीयस्य देहोऽस्ति जडैः कृतोऽयं जीवैः स्तो देह इहेश्वरस्य । जीवः शरीरे विभुरेवमीशो जीये विभुस्तन्मय एप जीव ॥ २४ ॥ चिताऽनिता चोपहितोऽयमीशथितोऽचितश्चानिशमेक ईट। अथो विशिष्टं तु चिताचिता चेवरं हि तं ब्रह्मपदेन यच्मि ॥ २४६ ॥ जीवस्य नाना प्रभवन्त्यवस्थाः स्त्रमादिका पन्धयुतोऽपि सोऽस्ति । अनन्तकल्याणगुणस्तुदोपरस्पृष्ट एवेश्वर एप भाग्यः ॥ २० ॥ क्षुधापिपासारहितो विशोको विमृत्युरेवं विजरो विपाप्मा । स सत्यसंकल्पकसत्यकामोऽप्यस्तीश्वरस्तरूपया तु जीरः ॥२१॥ जीयोऽस्वतन्नोऽस्य हि भुक्तिमुक्ती स्वतन्त्र एवेश्वर आतनोति । तदीश्वरानुग्रहतस्तु जीयोऽप्यदोपकल्याणगुणाकर स्यात् ॥ २५२॥ दया हितकर्मण एप ईश्वरो यदानुगृहाति तदप जीयतः । सर्याणि कर्माण्यपमृज्य यन्धनादुन्मोच्य साम्यं निजमन पश्यति ॥ २५३ ॥ निदोपकल्याणगुणाकरत्यनः प्राकाम्यत. साम्यमिहास्य जायते । न त्येप मुक्तो जगतः प्रसर्जन रक्षा क्षयं यावत् करिष्यति ॥ २४ ॥ प्रम सिधा मागुदितं परं चावरं च तपास्त्यनिरुतमाघम् । अव्यक्तमन्यारतसूक्ष्मरूपं तदस्य विश्वस्य दिपोजमस्ति ॥२७॥ स्थलं तु यविश्वमिदं विभाति प्रमापरं तत् परिकार्यमेतत् । इदं परस्मादुदितं परस्मिन् स्थितं परस्मिध पिलीयते तत् ॥ २॥ तत्रायरस्पास्ति परेण तेनामेदस्तदेकं समाइ द्विधेयम् । उद्भय सस्मात् परतोऽयरं तत् पुनः परस्मिन् मावि मतीम् ॥ २७॥ "तस्मा. पुन्धिपणमो पुपिना मगर मी तिमारमा पर (भाग ११.] इति मागपने प्रयाणामेशं जगप्रीपेशामानमापना रियायो। .

·~ ( १३२ ) प्रतिक्षणं तपरत्तोऽनरीद्व परत चापत्यवरं प्रतिक्षणम् । मध्येऽन्यथा रूपतयोद्भर चिद्विच्छिद्यते धापि नवं वर्तते ॥२८॥ विशिष्टतोऽस्मात् परतो विशिष्ट वेगारं विश्वमिदं यभूव । विशिष्टयोधास्ति तयोर्न भेदस्तस्माद् विशिष्टाद्वयमेतदाहु.॥ २५६ ॥ विशिष्ट मेतद्धचरं पर या सत्यस्त्रिभिभिन्नतम स्वरूपात् । अविचिदीशेरदितं विशिएनिस यमेतत् प्रवदन्ति तस्मात् ॥ २६॥ ८-जगजीवेश्वराणां सत्यत्वात् तद्विज्ञानस्य त्रिसत्योपनियत्त्वम् । नैवं स्थिते विश्वमसयमेतन्हानं च सत्यं विपथाश्च सत्या । शान च जीवेश्वरभेदत स्याद् द्विधा तयोविश्वमपि द्विधा स्यात् ॥ २६१ ॥ एक स ईशो ववस्तु जीरा एक बहिर्धा जगदीश्वरस्य । अन्तर्जगन्त्यत्र पनि तु स्यु त परं किञ्चिदिहास्ति वेद्यम् ॥ २२॥ सनीयोऽसौ जगदुच्यतेऽसजीवस्वयं स्यात् सदसत्स्वरूप । पदन्ति तस्माद् भुग्नं भविष्यन् भूतं च विशा सदसत्पदेन ॥२३॥ अहं हिं सत्यं तदत परेपिजीवा अहत्वादविशेषसत्या । यस्मात्र तेषामुपपत्तिरल्या तस्मासगसत्यमिति ब्रवीमि ॥ २६४ ॥ इत्य जगमीयतदीश्वराख्यं तत्सम्यं सत्यमिदं परीक्ष्यम् । तत्रापि मुख्य परमेश्वरोऽयं जीवाजगच्चेदमुपासतेतम् ॥ १५ ॥ इत्यं त्रिसत्ये जगतस्तदीशितु सत्यत्त्वमस्तीह परीक्षयेक्षितम् । ब्रह्माहमस्मोत्यहमर्यसत्यता वहातमो भाति ततोऽन्ययोपि ।। २१६॥ इमं निसत्योपनिषद्विशेष प्रतीय तस्यान्तरमेदा त्या। उपासनाधर्म उपासकाना परततेऽनेकरियो जनेषु ।। २२७॥ .

·* अथ उपासनावादः(८)॥ ९-आत्मनि हृद्यन्थिवशाद् बन्धप्रकारः १ - १ एकत्र विन्दौ कतिचिद्वलानीतरेतरेण प्रथितानि चेतस्युः । हृदुग्रन्थिरेप प्रथितस्ततोऽसावात्मा रसो बद्ध इवायभाति ॥ २६८ ॥ बलानि यान्ति भवन्ति पूर्वाण्यपूर्वमत्र ध्रियते यलं चेतू। प्रवर्द्धयत्यात्मनि चेद्रसंतद् प्रन्थि द्वितीयं तु तदा वदामः ॥२६॥ तिरः शरः कन्दुकमेवमूर्य प्रक्षिप्यते तत्र हितं पलं तत् । न वर्द्धयत्यत्र रसं मृदश्चेत् काचो भवेद् ग्रन्धिरसौ द्वितीयः ॥ २७० ॥ हृद्मन्थिमोकेन च पन्धमोकः स्यादात्मनस्तत्र रसो निसर्गात् । स्ययं स यद्धः स्वयमेव मुक्तो जगत् कदाचित् स कदाचिदात्मा ॥ २७१ यदस्त्यखण्डं विभु चैकरूपं बन्धान्मिति प्राप्य तु तत्र खण्डाः । यथा यथा चैव विमुक्तिमेयात् तद्ग्रन्थिभेदात् स पिकासमेयात् ॥ २७२ आत्मा यदा वन्धमुपेत्यकस्माद् ग्राह्यस्तदा स्यायमर्थसंक्षः। बन्धमभावेण विभुः स आत्मा देहे धृतः सन् भवतीह देही ।। २७३ ।। अल्पक्षतां याति शरीरबन्धादत्यन्तरधामडतामुपैति । पद्धं पुनर्वन्धमुपेत्य पन्धं पुनः पुनवेल्लभते जगत्तत् ॥ २७४ ।। मनो यदि प्राणगति प्रपन्नं वाकत्वं गतं स्थूलदशामुपैति । तल्लीयते तेन विचित्तता स्यात् प्राणे श्लथे स्यादिह पारवश्यम् ॥ २७५ ।।, यथा यथा वन्यमुपैति तस्मिस्तथाधिकं स्यादिह पारवश्यम् । यथा विमुच्येत मनो विकासात् तथा क्रमेऔर भनेत् स्वतन्त्रः ॥ २७६ ।। प्राणादियं वाक् प्रथमे तु बन्ये वागन्यगन्धा भरतीह यायुः । पायुः पुनर्बन्धमुपेत्य तेजो बन्यामलं तत् पृथियो च धन्यात् ॥ २७७ ॥ पृथ्वी च यन्धादिह वृक्षपत्रं यन्धाय बन्धो मुटुरित्यमेति । भवेत् कथंचित् क्रममुक्तिरेषां पृथ्यो पुनः प्राणविधामुपैति ।। २७ ॥ - १०-बन्धमुत्तयुपायक्रियाया उपासनात्वम् २ 14 २ जीवस्तु नात्यन्तमयं प्रपद्धः स्फुटं स विज्ञानमयोऽष दृष्टः। तथापि देहे ध्रुम्मेप यदः प्रतीयते पाप्मनि मानयोगात् ॥ २७६ || मुक्तः प्रमाद यन्धमुपैति पद्धोरिमुच्यते च स्ययमुकामेण । इत्यं स्वभावादिह बन्धमोक्षी पर्यायत: संभरनो विवित्री ॥२० यया तु यन्धान भयतीह मुक्तो जोर क्रियामादुरिमामुपास्तिम्। उपासनातो यलयान् यिमोक्षः पुनर्न यन्धः क्रमने मुस्मिन् ॥ २१॥ - ·। १३४ ) जीवात्मकहानमुपास्तियोगात् तदीश्वरज्ञानसमत्वमेति । पन्धस्प तस्मिन् पुनरप्रसकेन जीवतामेति स एकरूपः ॥ ४२ ॥ इत्येवमुकं वलपद्ससैनिसर्गसंभावितन्यमुक्तः। उपायभूतं सदुपास्तिकाथवाऽत्र वक्ष्याम्यधिकं च किञ्चित् ॥ २३॥ ११ ऐश्वरमनसि जैवमनःस्थिरीकारस्योपासनात्वम् ३ ३ मनोस्ति जीवस्य तु चञ्चल स्थिर शान्तं नितान्त परमेश्वरस्य तत् । स्थिरीकृतं वृत्तिनिरोधतो मनो जीवस्य योगं लभते परेश्वरे ॥ २८॥ चक्षुः स्थिरं चेत् प्रतिविम्यमस्थिरं न तत्र योगः प्रतिरिम्पचक्षुपोः। स्थिरीकृतःस्यात् प्रतिविम्मएप चेत् सांनिध्यमायाति स चक्षुषिस्वयम् ॥२८॥ पदन्ति योग तमुपासना मनः सांनिध्यमायाति हि जैवमेश्वरे । तत्संयमादीश्वशक्तिरसा जैवे समायाति ततोऽप्रसिद्धय ॥ २६॥ यो येन योगं लभते ध्रुवं तयोरुने भवेत् पुष्कलधर्मसंक्रमः । उपास्यशकि, यमत्र संघरत्युपासके साधु सचेदुपास्यते ॥ २८ ॥ १२-क्रिया-भक्ति-ज्ञानयोगाः।४ ४ योगात्रिधा कर्मसुखेन, भरपा, शानेन कर्मास्ति महत्वहेतुः । भकिः सुसाधाय तृतीयमेषां जोरस्य तस्येश्वरसाद हेतुः ॥२७॥ न स्वार्थमिछन् न पार्थमिच्छर निष्कारणं यविदधाति कर्म । सामान्यतः सर्वजनस्य यत् स्याद्धिताई नाम स कर्मयोगः ॥२८॥ एकान्तत स्वार्थमिहानपेक्ष्य प्रस्तौति द्विश्वजनीन कर्म । समृधिमायाति हि तेन विश्व सोपासना सिद्धधति विश्वमूर्तः ॥ २० ॥ यो मन्त्रयोगो लययोग एषामनस्कयोगो हठयोग एवम् । यो रोजयोगध त एव योगा सर्व प्रसिध्यन्ति हि भक्तियोगाः ॥ २९१ ॥ १३ आत्मार्पणरूपा मपत्तिर्भक्तियोगः ५' ५ प्रपत्तिपात्मसमर्पण समोश्वरायैव करोति जीव. । युक्त स्वमंशं परतः परं या स्वस्मिन द्विधारमाणमित्यमस्ति ।। २१२॥ उपासना सा यदि जीवतन्त्र जोवोऽर्पयेदीश्वरतन्त्रमाये। प्रजापते: शिल्पमयं स्यशिल्पैः संसृज्य संस्त्य करोति करम् ॥ २१३॥ पनोदयः प्राकृतधर्म पेशे तन्त्रे निविष्टः स हि शिल्पयोगात् । आरामदामेति तदित्यमेशे स्वमुक्षियोगोऽस्ति स भक्तियोगः ॥ १९॥ तपालाम्पायरवरप्रविणतानि दियायोग इति योगसुपविरोपामामा ६ मायाम प्रसास्पैरवाप्रविनस्पतात । प्रवाह 'एशासत' इति । .

·अपूर्यभावे यदि जीयबुद्धया क्लुप्ते निवेश्येश्वरभावभेदम् । अपूर्वमर्थं विदधद्वहिर्धा पुष्णाति विश्व स च भक्तियोगः ॥ २६५ ॥ जीवस्थमायोऽस्य बहिर्जगत् तन्मृद्मावतूलादिभिरैशभावैः । भकया युतं वाहाजगद्गतं स्यात् वासोबटाधं स हि भक्तियोगः ॥ २६६ ॥ जीयो य आत्मानमपूर्वभावस्वरूपमैशेऽर्पयतीह भाये । तेनायमात्मा परमेश्वरस्थो भकया भवेत् तेन स भक्तियोगः ॥ २६७ ॥ १४-अपरा भक्तिः प्रेम्णा, परा भक्तिः श्रद्धया ६ उपासनं तद् द्विविधं प्रपद्येऽवरं परं चेति मनोविशेषात् । स प्रेम यत्रास्ति मनोऽबरं तत् परं तु स श्रद्धमनः कृतं स्यात् ॥ २६ ॥ रजोऽनुयोगान्मनसि स्वतः स्यात् प्रेमा, व्यपाश्रित्य गुणांस्तु सोऽस्ति । प्रेमा गुणानीक्षत एव तांस्तानत्यल्पमात्मानममुं स पश्येत् ॥ २६६ ॥ गुणाननेकान युगपन्न शक्तो द्रष्टुं ततस्तन्मनसि ध्रुवं स्यात् । त्यागमहात्यन्तिककर्मयोगी नैकान्तता स्यादयरं ततस्तत् ॥ ३०० ॥ नानागुणप्रत्ययतश्च तत्र क्षितं मनस्तत्र म योगसिद्धिः। उपास्यमात्मेतरतश्च पश्यन्नास्मिन् गतः स्यादवरं ततस्तत् ॥ ३०१ ॥ प्रेमा मनोयन्धनहेतुरस्मानाद्वैतसंपत् परदेषतायाम् । आनन्दमत्रानुभवत्ययं नानन्दः स्वयं स्यादवरं ततस्तत् ॥ ३०२ ॥ हमा गुणानेव गुणाधये यदि स्थिति रढामेति मनोऽथ तत्र चेत् । दोपान गुणान् या न परं व्यपेक्षते श्रद्धातदासास्ति मनोऽत्र तन्मयम् ॥ ३०३ ॥ प्रेमा यदेति स्वयमाविशय्यं श्रद्धा तदा रूपमुदेति भित्रम् । तपयत् तत्र मनः स्थितं स्याप्न प्रेमपत् तत्र मनोऽस्ति यखम् ॥ ३०४ ॥ भ्रत्सत्यमाहुर्विपयास्तिताया अपाधिताया ग्रहणं रदं चेत् । तदन्ययात्यप्रणातिरेकाच्छद्धानमुक्तं मनसः प्रतिष्ठा ॥ ३० ॥ प्रदेश्वर प्रत्ययसंप्रयाहतरि स्थिर भाति निरन्तरं यदि । भया तदा स्याद् हदभूमिरित्यतो महामहिनोऽल्पमहिनि संम्रयः ॥ ३०॥ - १५-श्रद्धोपासनोदाहरणम् यो नीलिमा व्यन्निनगयकारा पानी पारनं नु निन् । उपास्मो कृष्णकरप्रसार विदामनी सानमपं ययं नु । २०७३ उपामते केपि समस्तोतनगरिय क्षणिकंन तापम् । उपास्मा पमनगंगामाय ३३ ·१६-श्रद्धोपासनाया:समानप्रत्ययप्रवाहरूपत्वम् । ८, ८ आमा मनश्चेन्द्रियवर्ग एषां योगेन यशानमुदेति तत्र। प्रमेयरूपो मपति प्रमाता तं प्रत्ययं चयि प्रतीम ॥ ३०॥ स प्रत्ययश्चेत् प्रियते समानप्रवाह एवं यदि तग धत्ते। श्रद्धामनायेपतामनन्यामन्यासतस्तहि मनस्तथा स्थान् ॥ ३१ ॥ मनो भवेत् यद्विपयस्वरूतस्यामनोऽप्यन तथा स्थिति स्यात्।। १ श्रद्धामयोऽप पुरुषोऽस्ति तस्माद् यकृद्ध एपोऽस्ति स एव सोऽस्ति ॥ ३११ ॥ २ उपासनं नाम समप्रवाह संप्रत्ययो निधरवृत्तिरूप । ३ तस्माच्छु ति माह यथा यथा तं धुपासते तनु भयन्ति होति ॥ ३१ ॥ १७-ज्ञानयोगस्वरूपम् । ९ । ये ये पदार्थो जगति प्रसिद्धा प्रत्यर्थम पृथगस्ति विद्या। विद्या जगत् तत् परमेश्वरस्थं तप्रेक्ष्य साक्षात् कुश्ते परंशम् ॥ ३१३ ॥ अर्था हि यान्त इमेऽखिलानां विद्या पृथक्ष नानगमाय शत्या । आत्मानमेव स्वमत प्रविद्यादेकं स कृत्स्नाणुजगन्मयोऽर्थ ॥ १४ ॥ आत्मानमेकं यदि कोऽपि विद्याद् यथार्थत सजगत् स विद्यात् । साक्षाकृतस्तेन महेश्वर स्याद स एक भूगोऽत्र परात्मनि स्यात् ॥३१५ ॥ १८-उपासनोपयोगः।१० १०९पासनेपा विविधोपदिारात्मन स्यात् परमात्मयोग । सर्वत्र धर्मस्य हि सस्य लाभ स्वल्पोऽपि रक्षेन्महतो भयान ॥ ३१६ ।। नोपासना काचिदिहास्ति तादृशो जीवस्य यजामलिं नवद्धते। उपास्य दुखी यदि दुर्यरस्तदा रिधिच्युते सास्त्यत्तेति भायताम् ॥ ३१७ ।। इत्युपासनावादः ८॥ m. 2 1 इति तृतीयकाण्डे निशिष्टाद्वैत विज्ञान नाम प्रथम पर्व समातम् ॥ (विशित्रिसत्योपनिषत् ) १ दामयोशं गुरुको यो पच्छा सव-इति भगवदगाता २ नं नाम समानास्पयनगर -ति यादरमाप्यम (1) ३ नं ययारोपसत्रो भवतिर छायोपनि।

·अथ ईश्वरैकसत्योपनिषत् द्वितीयं पर्व तत्रादौ त्रिपुटीतादात्म्यम् । १--जगजीवेश्वराणां त्रिवनिरासः॥ १ इत्थं त्रिसत्यं प्रपदन्ति सन्तःसन्तोपमायान्ति तु तत्र नान्तः । परे महान्तः प्रतिजानते ते सत्यं हि संभाव्यत एकमेव ॥१॥ अस्तीश्वरस्तजगदस्ति नित्यं जीवाश्च तेषां च जगन्ति सान्त । इत्थं त्रिसत्याः प्रेविदन्ति तत्र मस्त्रियात्वं तदसत्यमस्ति ॥ २॥ ज्ञानात् पृथग शेयकुलं तदित्थं प्राहुनिसत्या न तथा तु विद्मः । झानादभिन्नः खलु तद्विवर्तः स शेयवर्गों न पृथपदार्यः ॥ ३ ॥ २-प्रमाणस्येश्वरतन्त्रत्वम् । २ विभाति हि शानमिदं चतुभिर्भागः प्रमाता प्रमितिः प्रमाणम्। प्रमेयमेतेपु च मातुरेव प्रमाणमिन्नत्रयमस्ति रूपम् ॥ ४॥ अहं प्रमाता प्रमितिस्तदंशुव्याप्तप्रकाशो पहिरयंपृक्तः । यया प्रणाल्यांशुरयं वहिर्धा याति प्रमासाधनमिन्द्रियं तत् ॥ ५ ॥ एकोऽपि यदपरसादिभिन्नाऽऽत्मना स निप्पद्यत आत्मरदिमः । भिन्नेन्द्रियद्वारवशात् तदाहुस्तदिन्द्रियं भियत आत्मरमेः ॥ ६ ॥ जीवात्मतन्तरदिन्द्रियं यद्पादि भिन्नप्रतिपत्तिमूलम् । याहार्थयत् स्यात्तदपीश्वरीयज्ञानोद्भयं यस्तु न जीनमृतम् ॥ ७॥ ३-प्रमितेः प्रमात्रा भेदाभावः । ३ अय प्रमाता प्रमितिः प्रमेयं जीवात्महतं त्रयमय रूपम् । तत्र प्रमातुः प्रमितिनं तायन प्रभिद्यते विम्मयिकाशरूपा॥en शानं प्रकाशो धरमेकनामरुत्याय सयाँ दिशमायुपैति । ज्योतिघनोनामिगतः स आत्मा शाता तनो ज्ञानमयं प्रकाशा ज्योतिर्घनाज्योतिरिदं पृथग्यम् प्रतीतमयस्लि न तद्विमिनम् । स्यं मण्डतंयाहामथान्तरं च द्विधा यिमन्य प्रतितिष्टनीदम् ॥ १. २-अन्तर्बहिभेदात् प्रमेयस्य प्रमात्रा भेदाभेदी। १ माने नु यन्नाति जगत् सदुतं तत्र द्विधा संघनिरनिरस्ति। यदस्ति किञ्चिदहिया तरेस महानगृहीतमस्ति ।

·( १३८ ) पवायरस्यन्यदिदं पिमाति पहिर्जगोवा समस्ति । न तम् प्रश्यामि महन्ममतासाने प्रवेश क्षमने गुस्न्यात् ॥ १२॥ ५अब जीवान्तर्जगतारैक्यम् । * जपानुरामाटिक विशुद्धे यथा तथा शागतास्लपर्धाः । इत्यं पदन्तीति यदन्तु किन्नु मी पयं नामाया जात्तत् ॥ १३॥ यदन पश्यामि किमप्यमि तदस्ति सर्व मम यो सम् । आमय तद्रूपमगात् कथं स्य शास्मिर गतं स्यात् तइमिग्रमेतन् । १४॥ यहि स्थितार्थन यदेव जीयामास्मियाति कदापि योगम् । स तपरिदमाय सघस्तारकस्यरूपं प्रतिपय माति ॥ १४ ॥ शानं निरिनिमिमे च पृक्षाशानं तदनलिणि कक्षाः । मानं तदूर्य तदधस्तद्ग्रं यज्ञायते शानमिदं समान् ॥ १६ ॥ ६ अथ ज्ञानज्ञेयसंवन्धनिर्धारणम् । (ज्ञेयस्य ज्ञानस्वरूपत्वम्) ६ वनापि च प्रथमिदमसत हानात पृथकमसतया प्रजथे। शेयं पिता पुत्रशुद्धतं पा तदेकसतं दधिदुग्धरा 151 तद्भिग्नसत्वं तदमिस क्षीरं यथा या शरफनयुनम् । एपा तृतीये मम संप्रपचिनिम्थितयविधातीतः ॥ १८ ॥ तमापि च द्वधमिदं यदुक्तं तद्भिन्नसचं तदभिशसत्तम् । अंशयमेदात्तु पृथकूताप वियशमा हि यभून येद्यम् ॥ १६ ॥ अभिनसत्तं हि तदंशमा तत्रापि च द्वंधमनुप्रयन्ति । जात्यन्तरं धोयमुदेति पोधा याताऽसिलं बोच्यमयं स योधः ॥२०॥ शाने पृथक्सत्तनयाऽऽहितं वसानातिरेके जगदस्यसत्यम् । मानस्य रूपं हि तदात्मलाभी हानातिरेकेण पृथए न तेषाम् ॥ २१ ॥ सायं यदिस्यालादेकरूपं सदायतिष्टेत न चान्तरस्य । भेदा भवेयुः स्वगता न वै पोगदयोयो भक्तामभार. ॥ २२ ॥ शानं तु सत्यं जातस आत्मा दिन्देशकालस्तु न मीयते सः। अस्पानपरिन्नतयाऽऽमनोऽर्थास्तादात्म्यभूता प्रतिभान्ति योधे ।। २३ ॥ शानस्थितं नितिं रिकारपसासु सत्स्येषु संदकरूपम् । शानं हि सयं तदसत्यमस्मिन् स्थितं तत. सत्यदेव भाति ॥ २४ ॥ इत्यं यदन्तर्जगदस्ति तन्मे झानं तदेवाहमिति प्रसिद्धम् । हानं हि मद्पमयास्य विसं महानरूपं तदभिन्नमेकम् ॥ २५ ॥ .

·७ ज्ञेयस्य ज्ञानरूपत्वे आक्षेपः ।
७ अत्राहुरेके किल संभवेदिदं नेक्ष्येत यद्यर्थगणस्वन्त्रता।
यद्यात्मनि द्रष्टरि हश्यसंनिधावसंनिधौ या न विशेष उद्भवेत् ॥ २६ ॥
ज्ञानाद्यदि शेयकुलं न भिद्यते प्रजागरस्वमसुषुप्तयस्तदा ।
न संभवेयुः कचिदात्मनो दशा अर्थान्यानन्ययतस्तदुद्भवाः ॥ २७ ॥
सार्थो हपोकैर्मनसा सहायवानात्माऽनुतेऽर्थास्तु बहिर्जगद्गतान् ।
स जागरः, स्वप्नदशात्वनिन्द्रियो मन.स्थमर्थ यदि भासयत्ययम् ॥ २८ ॥
अनिन्द्रियो यद्यमना पहिर्जगद्यान्तर्जगच प्रतिचेष्टते न चेत् ।
नास्ति द्वितीयं न ततोऽर्थभासनं सुपुप्तिरद्वैतदशा तदात्मनः ॥ २६ ॥
अर्था अहंशानसमुद्भवा यदि त्वात्मप्रतिष्ठा न पृथक् स्थुरात्मनः ।
अद्वैततोऽर्थानवमासनामिका सुपुतिरेपा न तदोपपद्यते ॥ ३० ॥
९-तदाक्षेपनिरासः।
८ अनोच्यते मानसकोशवानयं ह्यात्मा स जीवः परमेश्वरोऽपि वा।
इन्द्रो मनो व्योम बहिस्तथान्तरं तत्रार्थरूपोदय आत्मरश्मिभिः ॥ ३१ ॥
यथा पहिर्धा जगदाश्रयायामाशो यहिर्धा किल भूमिकास्ति ।
अन्तस्तयान्तर्जगदाश्रयायाकाशो मनो नाम च भूमिकास्ति ॥ ३२ ॥
यथा रचे रश्मिकुल पराहतं वायौ प्रकाशं जनयेदितस्तत ।
तथा मनस्येव पराहतरमी अर्था भन्यात्मगभस्तिमिः स्वत. ॥ ३३ ॥
बहिर्मनस्यात्मगभस्तयो गता. प्रजागरार्थ जनयन्ति याद्यतः।
अन्तर्भनस्यात्मगभस्तयःस्थिता स्वाभान्तिकार्थानुपरादयन्ति तान् ॥ ३४॥
यदा मनः फेन च भूयसा मनोर्यकारिता हत्तमसाभिभूयते।
धूमायतव्योमनि दीपकप्रमायदात्मनो ज्योतिरिहापज्यते ॥ ३५ ॥
अप्राप्य योगं मनसायमात्मा नार्यान् स उत्पादयते ततोऽयम् ।
पताऽपि नो यति न लोकते या द्रष्टापि मन्तापि न मन्यने या ॥३॥
नत्यादुरात्मा विभुरस्ति सरंगो न तस्य योगो मनसा विहन्यते ।
अयोच्यतेऽकप्रतिविम्यद्भग्रेजीया मसंस्थापरणं च केनचित् ॥ ३७॥
मनोऽपि चाकाशमिदं तदात्मनः प्रोन्य चालम्म्य तमेय तिष्ठति ।
न चात्मनोऽन्यत्र मनोऽस्ति भासते तत्रार्थयर्गः पुनरात्मनो मयेत् ॥ ३॥
अहं मनोमण्डलमध्यवर्ती स चियनो मण्डलगाधितोऽर्या. ।
पपं प्रियदपमहंपदार्थ मन्ये ध्रुवं तत् श्यमेक्यस्त ॥ ३६॥
९-अथ ईश्वरवहिर्जगतोरेक्यम् ।
। तथैव विज्ञानमनः स ओमिति प्रपनने मध्यगतसादाभितम् ।
अनन्तकानिकनित्यमण्डलं तन्मण्डले ज्ञानविज़म्मगं जगत् ॥ १०॥

·, {१४० ) यदस्ति मज्ञाननिमित्तमन्ताद तर्दशं जगदीशरोधा। एक महाशानमिदं पहिर्धा जगत् तदेतन विमप्यनेक्षे ॥४॥ सत्रापि रूपाणि भवन्तु नाना शानं तु रूपोपहितं न भिनम् । रूपाण्यसन्यानि विनाशयत्यानश्या नो मध्यति तदि सायम् ॥ ४२ ॥ धानं हि सत्यं जगत स आत्मा दिनदेशफालैस्तु न मीयते सः । अस्थानवच्छिन्नतयाऽ मनोऽस्तादाम्पभूता इह सन्त्यः ॥ ४३ ॥ यद्वान नाप्रतिपत्तिकमतदपनाशा. परिवर्तनानि । तपभेदा अपि निर्विशेष नदेश्वरं ज्ञानमतस्तदेकम् ॥ ४४ ॥ शान गिरिनिमिमे च वृक्षा धानं तदन्तरिराणि कक्षाः। शानं तदूर्व तद्धस्तद्नं यज्ञायते शानमिदं समग्रम् ॥ ४५ ॥ यत्त निसत्या इह वेधयेत्रो पृथफावमाहुर्न तदस्ति साधु । योयो हि पौद्धः स च पोमगांवोधस्य रूपान्तरमप्यनन्यत् ॥ ४६॥ यदिन्द्रिय जीवगतं तदीश्वरादुपातमासीदति नेभ्यरेतु तत् । फुतश्चिदापाति ततोऽत्र वित्तपो वेद्यानि येत्ता त्रिवृदेक ईश्वर ॥४७॥ ओमेव विज्ञान महाप्रकाशो विज्ञानमेगास्ति जगत् तदित्यम् । तादाम्पमात जगदस्ति भिन्न न होश्वरादोश्चर एप विश्वम् ॥ ४८ यतोऽमितत्वं तत एव चास्मिन्नानन्त्यमस्माच निराकृतित्यम् । पकस्यमस्मादविशेषताऽस्मात् सतोऽसतो पा न स भिद्यतेऽर्थः ॥ ४६॥ १० अथ जीवेश्वरयोरैक्यम् । १. सायं यदी नाम पिदन्ति नित्यं पिशानभानन्दमनन्तमेकम् । तद् ब्रह्मशब्देन वदन्ति तस्मादहं य आत्मैप स नास्ति भिन्न ॥ ५० ॥ यदीश्वर सर्वगतः स एक. सर्वप्रतिष्ठास्ति तदेय जीव । तत्र प्रतिधा लभतेऽथवाऽयं स्यै स्वे तु सभ्यरचन्महिति ॥१॥ न स्ये महिन्येप पृथइमदेशाव्यातनदेशानुपलम्महतो । यदीश्वरे तर्दि जावदेते जीगा अपि स्पुर्जगदतदाम्यात् ॥ ४२ ॥ अनन्तविज्ञानधन' स ईशस्तस्यैव मात्राभिरिमे तु जीवा । अई परे वेति पृथक्तया स्युः समष्टितव्यष्टिरतोऽन भेदः ॥ ५३॥ तदीश्वरमानगताश्चिदंशा धुधा धृता ईश्वररूपसाम्यम् । आयान्ति तद्वद विषयं भजन्ते ते शुचिदामासमया हि जोया , पपास्य सूर्यस्य विकाशमण्डल छ के तदादर्शरिभेदत पृथक् । विभिन्नपात्रेषु जलेपु भेदतो भायाबिदामासविभिन्नता तथा ॥ ५५ ॥ सूधिया सूर्यसमानरूपा विश्या. समन्तात् परियानयनन्ताः । तपय काचे व जले घर पृथग्यदामान्ति तथा पयं स्म ॥ ५६५ घ्यामाति यावत्त विकारामण्डलंस तायदात्मा रविरेक म्यते । प्रागपारिधी पश्चिमवारिधी तथा मित्रोऽपि पियो न रवैर्विभिद्यते ॥ ७ ॥ १

·( १४१ )
ज्ञानप्रकाशा इह यावदास्थितास्तावान् स एकः परमेश्वरः स्थितः ।
न वैचिदाभासतया पृथक् पृथग दृष्टोऽप्युपाधीतर एक ईश्वरः ॥ ५ ॥
अखण्ड एकः परमेश्वरः स्थितः साम्येन भात्येप समन्ततः सदा ।
कचित् कचित् किन्तु कदाचिदासते चिद्ग्राहिणस्ते न विभाति खण्डवत् ॥५६॥
तमो रजः सत्वगुणातिरेकात् तजन्ममृत्युध्यतिरेकतश्च ।
यजीवनानास्वमुशन्ति तन्न ज्ञानेऽहमर्थे हि तदर्थधात् ॥६०॥
या त्वात्मनः सा प्रकृतिः पुरोक्ता यया प्रकृत्याऽहमयं धृतः स्याम् ।
सर्व गुणास्तत्र वसन्ति जन्मादयोऽपि तस्या न चितः कदापि ॥६१ ॥
प्रत्यात्म सैषा प्रकृतिविभिनोपतिष्ठते किन्तु जगत्तदस्ति ।
अथो चिदाभासत आसु योऽसावहं स जन्मादिविकारशून्यः ॥ ६२॥
उपाधिभेदादिह भेदल तावपि स्वयं चिन्न विभेदिमेति ।
सर्वे चिदाभासगताश्चिदंशा एकश्चिदात्मा परमेश्वरोऽस्ति ॥ ६३॥
११-प्रतिविम्बसमर्थनम्।
११ अत्राहुरेके परमेश्वरस्य न संभवन्ति प्रतिविम्बभूताः।
जीया यतो नास्ति जगत् न च स्वं स्वस्मिन् कदाचित् प्रतिविम्बितं स्यात् ॥en
सूर्यातिरिक्त मुफुरेजले या रश्मिः परावर्तित एव रूपम् ।
दधाति किन्त्वत्र परेशतोऽन्यन्नो वै परावर्तनहेतुरस्ति ॥ ६ ॥
अनोच्यते नास्ति जगन्न तावद् यथात्र पश्यामि तथा तदस्ति ।
शानेतरत्वं जगतो निरस्तं ज्ञानादिना सिद्धमिदं न भिन्नम् ॥ ६६ ॥
ययाप्यसत्यत्त्वममुप्य मन्यामहे तदप्यस्य निजास्तितायाः।
निराक्रिया ज्ञानगतां तु सत्तामालम्म्य सर्वं जगदेतदस्ति ।। ६७ ॥
सृष्ट्वा यथार्को व्यवहारपक्षे रदिम परावर्तयतेऽपि तस्मिन् ।
तथा परेशः परमार्थपक्षे सृष्ट्येदमत्र प्रतिविम्बितः स्यात् ॥ ६८ ॥
१२--ईश्वरैकसत्यतास्थापनम् ।
१२ आनन्द पवेश्वररूपमण्यं शानं यलं द्वौ भवतस्तदंशी।
याः शक्तयस्ता हि पृथग्यलानि समुच्चयाच्छक्तियनस्तु सत्ता ॥६॥
झानानि जीवाः प्रभवन्ति स] पलानि सर्वाणि जगन्ति सन्ति ।
फयं नु तानीश्वरतः पृयक स्थुम्रीय सर्य नु जगत् सजीयम् ॥ ७० ॥
माह्य प्रहीत्रित्यमिदं विधोस्ति स्वभापतो ब्रह्म ततो विधेदम् ।
प्राप्यते जीवजगद्विभेदान यस्ततो जीयमगमिभेदः ॥ ७॥
जीयो जगत्युभयं तदेकप्रभूतमस्तीत्यत पप मन्ये ।
सर्य जगत् प्रत्ययनिष्ठमेकं तादात्म्यमापनमिदं विभाति ।। ७२ ॥
न तर्कतः किन्नु स पिरो मे प्रतीकतोऽम्यामिपोग्लम्धः।
सत्ता परिक्षानमयो सुख या नावातमां पश्यति को जनेषु ॥ ३ ॥

·( ६४२ ) या निर्विशेषा परमेह सत्ता निःशेषविज्ञानसमुधयो यः। परास्ति या ससुपस्थकाष्ठा सत्ता चिदानन्दघन: स ईशः ॥ ७३ ] गोत्यं पशुत्वं च सयेतनवं द्रव्याघमर्थमिति प्रमेण । संपधने यः परमोऽत्र मायः स ईश्वरमा परमात्र सत्ता ।। ७५ ॥ यास्तूललोटामोल्पनादिशक्तयोऽत्रोत्तरदाकिनिधाः । तासां पराशक्तिरशेषशक्ति स ईश्वरः सा परमात्र लत्ता ॥७॥ एकस्य महानमतः परस्याधिक तथान्यस्प ततोऽधिकंच। यतोऽधिकं नास्ति भवेद पंसा माया परासी परमेश्वरोस्ति ॥७॥ एकस्य मोदादधिकः परस्य तत, परस्थापि यतः परस्प। यतोऽधिको नास्ति ततो मोद्ध यं सा मात्रा परासी परमेश्यरोस्ति ।। ७० || मात्रा मिता यारदिहानुभूयते तायत्ततोऽन्यामपि धीरपेक्षते । स्वविथमाय धरमायुपैति धीर्मात्रामनन्ताममिता सईश्वरः * आनन्दमोमक्षरमस्ति सत्यं नित्यं हि विज्ञानमनन्तमेकम् । वयं चिदाभासमयास्तदंशा जात तत्कर्मचितो निरतः ॥८०५ प्रहाऽद्वितीयं तत एकमेवेत्याचक्ष्महे विश्वमिदं समस्तम् । ग्रीकमेव धयमप्यनन्ता ग्रहौवनात परमत्र विमः || १३-ऐक्यसमन्वयः। १३ जीवात्मनाऽन्तर्जगदस्त्यभिन्नं परमात्मने च वहिर्जगत् । जीवामनां यत् परमात्मनस्यं मन्यामदे तेन तदेकसत्यम् ॥ ८२ ॥ या प्राणत प्राणकला मनस्त प्रादुर्भवत्येवमिमा अवस्थाः । पकस्य तासामिदमेतदात्म्यं मन्यामहे तेन तदेकसत्यम् ॥८॥ अस्तीति दोधोऽपि च सोऽस्ति, योधी रसः, स वोधाऽपि च पोर रसोस्ति, सत्तापि रसो, न चान्थन्मन्यामहे, तेन तदेकसत्यम् ॥८४ ॥ .(श्रोम-रक्षाम) ति-निरोपहा-यन्तीरशकायते मानेनानुगृयते सत्ता छानेनाप्दविनामतासत्ता घोष भस्ति सदिदं शान सत्तावत् सतपानुगृपने ज्ञान सत्तपाप्यविना भूतं शानम रत' इति बोधस्पम् एस इतिहवा ज्ञायते ज्ञानेनागृपते रस मानेनाप्परिनामोरस बोधोबोहा पोप इनि रसातदिदशान रस एसेनानुगृथतज्ञामम् (सेनापविनाभूतं ज्ञानम रस भस्ति ="यापार कश्चिदस्ति सतराश्वगृत रस ताप्यविनाभतो रस मानदियालम्बनस्वाय रसनानुगृपते सतारसेनाप्यविधाता सता सत्तारस ·१४ थे ये बिसवैत्रिविया इहोकाः सर्वे विशेषास्त इमे भवन्ति । सामान्यतस्ते ध्रुवमुद्धताः स्युः स निर्विशेषः परमो न आत्मा ५ ॥ सर्वे विशेषा असदेव रूपं तत्राविशेषस्य सदेव रूपम् । असन्मयं सद्धयखिलं प्रतीमस्तस्मात् समस्तं सदसद् बदामः ॥ ८ ॥ १४ उपासना। १५ यदोरवर स्यात्मसमर्पण धिया विधाय सातपधियं विमुञ्चति । सोपासना तत्र च पोधिकानयो क्षुद्रैस्तु सेवा प्रियते प्रमोरिय ८७ ॥ भायक्रिया द्रव्यगतं निरस्यते द्वेत विधाद्वैतमिदं विधीयते । स्वयं तरक्रमतो वियते मध्यैः रुता मध्यमपीठिका हि सा ॥८॥ "विकल्पिता वस्तुतया विलोक्यम यदाकारणकावस्तुनः । यीश्वरे मधटयोश्विात्मनोऽध्यैश्यं तव समुपैति भावतः ॥६॥ ददाति मुक्त स्वपिति प्रवध्यते यत्यन्मनो वाकुतमि करोत्यम। ना रोमीति यदीवरेऽखिलं पश्येद किया तमिद स पश्यति ॥ १०॥ सोमकेशैक्यपिया यथारमनस्तपेतरेपामपि तहिनाम। स्वर कामाच समातमीप्सति दम्याभितारतमिद स पश्यति" utu (भागरते.) यां भूतशुद्धिमतिपन्नया दिशा विलोप्य भूतप्रतिपत्तिमोश्यारे । विलापयत्यामसमस्तविग्रह स ईश्वरीभावमुपेति योगतः ॥ १२ ॥ विशनमैतदनुररस्युपासना परोध लक्ष्य तक्षा परम् । भायम्य तदापगतेन चेतसा संधार विध्येत स हि तन्मयो भवे ॥४॥ मामायरोवा प्रबोधनः नदार समुदाय पिशितः । यवसमत. कृपल प्रयोधये यो यथैवं स हि तन्मयो भवेत्" ॥ ४॥ १२) "मक्षाणि चित्त नदुवाचि मातृकामे ता तं प्रववस्वतम् । विन्दा धनादे तमिम लिनात्यपि भायं महरपारमनि संतमीसरे" ॥१५॥ एपोसमा यात्मसमर्पणक्रिया सोपासना विशतमाधिकारिणाम् । या विदं चैतमशेषतो,न चेशिलुप्यते भक्तिरिय न सोरामा देयपिरित्यं निजाद नारदो भकामणीस्तत्प्रतिपनपा विशा। उपासको मन्तियतामहवरे सायुज्यमामोत्यमयं च विन्दति ॥ १७ ॥ या भेवधी: सा ध्रुपमस्यसत्या तामास्थितः धेयति नैति योगा। सत्यं त्यभेदं पतिपद्य जीयः स्थानीय शान्तिधनः प्रसवः ॥ १८ ॥ अणोरणीयान महतो महानयं पिररेवरो विश्वामिदं पिधारयन् । नामकः संशयमुनिति य: स्यान्तेऽप्यतेऽस्मिन्नयमापदे धियः ॥ भिरत पन्धिविरले सर्वसंगी। भीपले पाय म्याजितस्मिन् रे पप इति मधुसूदनापियाशाचरतिषणोते प्रायिकता संघकसत्योपनिरन् संपूर्ण

·৭২-3ষা।
এমবিধিমালয়ম
भीमाया ममदन यम पदार्यालयः ।।
ঘনলিমিৰ বিগিন্নি-
এ সব পৰয়াঃসানম !
বাণিী মিনি ধামা{{} আসা লোপসাস।
বধি সম্বিত শ মদ গংগান্নিা ॥
সবিয়াসুশিক্ষি: গ যা বিরাম প্রায় স।
বিয়ান সুপার মেণিৰা সময় ।
নেয়া যায়নি: বিয়ায় নি: uা সাথে।
ঘষিয়াদিমমিনুল বান্না ॥
এসি মিলবিয়াঘাষানলাম ,
বিগবসথায়
বা? |

·मूलोपनिपदि। पृ० प० अशुद्ध पाठाः शुद्ध पाठा: १ काण्ड त्येत्त्रयं २ ७ काण्डः त्येतत्त्रयं द्रष्ट विभाति सविकार द्रष्ट चान्येन ७ निभाति स विकार २१ चाम्ये न कृष्ण त्रिसत्योपनिपदि। ३ परंत्रयं विरूद्ध १ सत्तापि २३ ५ मीक्ष्ये तत्यथ वेत्य विभातिविज्ञा कियान्या भाति सिद्धा स्ति सिद्धा शायमानाहि तृथ स्तितासंविदि पाप्मा प्रसह तीपतेना २ १२ परं त्रयं निरुद्ध सत्ताऽपि मीक्षे तद्वेन्यय येत्य विभाति विज्ञा फियान् या भातिसिद्धा स्तिमिद्धा सायमाना दि पृथह स्तिता संविदि पाप्माऽप्रमा तीपते या भानिभिता सरन्य सविकरा यदर्थं अशान्ति मय पृसिमागु. प्रनाम २५ भाति भिना ४ स विपल्प १ यदध २ २५ २४ आकारिन मर्थ पृत्तिभाग प्रवृद्धा ·पं ० अशुद्ध पाठा शुद्ध पाटा १० ३१ १२ १२ ३० ततत् १४ १२ २६ १६ ज्ञानोदया. ज्ञानोदय पृथक धक पृथक पृथक सुरवस्प सुरस्य याति प्रयाति शोको शोको तेतत् धचिचत् धचित् रमेत् रमेत भृत्युमृत्यु मृत्युन्यु परिपूति परिपूर्ति मुद्यत मुत्पद्यत यात्म दुचारम हन्ति इन्ति श्चिनि श्चिः वि पामोऽस्ति कामेऽस्ति भयंन प्रर्तिते प्ररत नपालये पालये त्यसा त्यसो वर्मणा वर्पण माना हम मानाकृत थवायचित् थवा कचित् तद्घटि कचित् कचित् मामव्यम् सामर्यम् प्रतिपूर्ति प्रतिमूर्ति पूर्णदिसत्योपनिपदि। घनो परिस्तर धनोपरि, स्तर रभ्यति पास्यति पास्य ती पायंती घरो दो पूर्ण भयनु ३२ १७ २२ २२ तदघटि १ २२ २९ २३ ५ ·(३) अशुद्ध पाठा. ia ३० १७ २२ तताऽन्य ग्रहणो विनश्य दुष्टोऽपि स्थथा कर्मणे भेदस्तु हात तरह स्वभोज्ये पोऽस्ति अग्नीश्च तानाहुरुदूदवृत्यासह-यैचामय सामुदाया तानि गुरपाराः रातार प्रहण निमश्येति या गाठ. रोऽपि स्तथा फर्मणो भेदास्तु इति तह स्वमाग्ये पोऽस्ति लोह भान्ति २१ वृत्ती रूपमि २६ बलात्त सुद्धा चूर्ण तु नय. चा ८ १ २५ कृष्णोऽतिसूक्ष्मावरण रयं नु तयोर्न माथानि भाति कृष्णोऽतिसूक्ष्मावरणो रयन्तु वृत्ता रूपामि तयान मात्रा नि वलस्तु सहढा चूणतु स्त्रया. नचा ३५ २१ १३ प्राणा विद्यद्रे धीयते भिप्राणि न्यधार प्राण पिद्यन्द्रे धोयन्ते मिनाणि न्यधरा २५ ३७ त्यं नु इत्थं तु संहिता चतुप्पा वृहतो प्रचणी संसा २८ संहिता चतुष्या वृहती प्रक्षणं संसर्ग ३२ ६ ६ ·पृ० अशुद्ध पाठा शुद्ध पास ३ आसवा असंसर्ग ब्रह्माण आसङ्ग असंसर्गा ब्रह्मणि १२ मस्ति ४३ ४४ ५ रस झिरो अथाक्षर माया कन्धश्च प्पमापी मस्ति यत रसोऽक्षरो अथ क्षरे माया बन्धश्च प्यभावो युक्ति मालामि ५७ a है मायामि प्रति । महाँति । उम्मी उन्मी BE मध्यरध प्रत्ययक्रमत्योपनिपदि । मोत प्रोत्तय मयेभ्यरंच मृयो मृयो मृययो मृत्यो यधोर्मय मृतं मानं दिसत्यं पुरपेकमत्योपनिपदि। ययालय ऽमृत अहं दिसय . प्रिया या विधा पा SE तक्ष मधा मापयन मोरया मनत घोपप सदेष. यथा मापयते मोपों मनृतं घोषध्यते ·प० कठ थतिः अशुद्ध पाठाः शुद्ध पाठा प्रभदोत् प्रभेदात् ताणुसृष्टिः ताण्डसृष्टिः २२ क्षुद्रातु क्षुद्रातु २१ यथा व यथा या श्वरोऽपि श्वरऽपि २२ कश्रुतिः ७६ श्लोकादने-अशन्दमस्पर्शमरूपमन्यय तथाऽरसं नित्य. मगन्धवच्चयत् इत्यधिकः पठनीयः। ब्रह्मा कर्म च कर्माणि ब्रह्मा कर्म च कर्मणि तापस्प तापसस्य २ दिलस दिल से ३-४ तृतीय चतुर्थ पक्तयोर्मध्ये त्रुटि: अर्थक्रिया यक्षः ( शीर्षकम् ) ૨ दात्मन्यि नो दात्मन्विनो वित्रल वित्रंस दोण्यं दोपण्यं कानोपादा भूताप भूतोप ग्रसित असति प्राणे प्राणी पराश्चकश्चित् परांश्च कांचित् न्दुि प्रयान् गवाश्चा दुप्रायान् गयाभ्वा संभाविता संभाविताः जाः सुपर्णः समुद्र सुपर्ण स समुद्र ५ ६५ ३ ७ कानो पादा ६८ संशयाधिकारे संदिग्धसर्वोपनिपदि। ६ ७० ७१ पाच्यं कउस वृक्ष ५ ६ तद् यद्ध्यति जो दुनियां पर कन्जा कर खड़ासा है घाचं कउ वृक्ष तदध्यति जो दुनियां अर्वान दीर्घतया मात्मान मस्थ १० अर्वाग दीर्घतमा मात्मन ·पृ० प. अशुद्ध पाठा शुद्ध पाठा. आसनः असंसर्गा. ब्रह्मणि ४२ आसङ्काः असंसर्गः ब्रह्माण उद्वद्ध मस्त्ि यत्रत रस.ऽक्षरो अथाक्षरे माया वन्धश्च पमानो ५ ४६ मस्ति यत्रैत रसोऽक्षरो अथ क्षरे मायाः चन्धाश्च प्यभावो युद्धन्ते मालामि ५ ब्रह्मति उन्मी १२ ર युद्ध ४ मायामि ग्रह्मति . उन्मी २१ २१ १२ प्रत्ययैकसत्योपनिपदि। प्रोतपर्य प्रोत्तर्य मयश्वरध मयेवरंच मृत्यो मृत्यौ मृत्ययो मृत्यो ययोजयः यथोर्मय ऽमृत ऽमृतं अहं दिसत्यं भानं हि सत्य १४ ४ पुरुपेकसत्योपनिपदि। त्रिधा या विधा पा ३१ 2 तंय. तथा मापयते सोऽयो मनत चोपयते तदेकः यथा माययते सोऽयों मनृतं चोपथयते ·प० अशुद्ध पाठाः शुद्ध पाठाः २ ६३ २ सुपर्णः स समुद्र प्रभदोत् प्रभेदात् ताणुसृष्टिः ताण्डसृष्टिः २२ क्षुद्रात्त क्षुद्रा तु यथा व यथा वा বি भ्यपि २२ कठ श्रतिः कठश्रुतिः G श्लोकाद-अशब्दमस्पर्शमरूपमन्यय तथाऽरसं नित्य- मगन्धवचयत् इत्यधिक: पठनीयः। ब्रह्मा कर्म च कर्माणि ब्रह्मा कर्म च कर्मणि तापस्प तापसस्य सुपर्णः समुद्र दिलस दिल से ३-४ तृतीय चतुर्थ पन्तयोर्मध्ये त्रुटि: अर्थक्रिया यश: ( शीर्षकम् ) २१ दात्मवि नो दात्मन्धिनो वित्रस विस्त्रंस दोष्ण्यं दोपण्यं कानोपादा भूताप भूतोप ग्रसित असति प्राणे प्राणो पराश्चकश्चित् परांश्च कश्चित् न्दुि प्रयान् गवाश्चा न्दुप्रायान् गवाया संभाविता संमाविताः . ७ कानो पादा ५ संशयाधिकारे संदिग्वसर्वोपनिपदि। वावं याच्यं ७० ७१ का वृक्ष कर स वृक्ष ८ तदध्यति जो दुनियां अग्नि दीर्घतया मात्मान तद् यद्यति जो दुनियां पर कब्जा कर बट्टासा है अर्धाग दीर्घतमा मात्मन ·पृ० पं० अशुद्ध पाठा. शुद्ध पाठा नेरा ३५ द्रय क ७२ २ २६ ....." १६ दशा मतेद् एते.........प्रतीया रादिन्द्रय वैकल्प वहो मर्थकथावितण्डा वृक्षनिधा लामानि सर निधतो शक्तिपयुद्धा शक्तिमा युक्तये तान्येवनु मेतद एते... ..अनीना -तदिद्रिय वैकल्य परयो मर्थ कथा वितण्डा वृक्षवित्रा लोमाधि - २१ ११ निश्चिती शक्ति प्रयुद्धा शक्ति प्रबुद्धा भुक्तरे तान्येयानु २४ २ विशिष्टत्रिसत्योपनिपदि श्वरी श्वरी यथाश्रत यथाऽश्न ते दि ताण्ड्य घेए वेष्टर २६ २ ६ भ्यः पान्च पशरकारी पशसा नागा २१ ३४ नरेशचरण परीक्षमाणः सूश्योऽभिजिदानुदिश पेशकारी पेशसी नाना लब्धा नरेणावरण परीक्षमाणाः सुग्यो भिजिद्भानुदिश ·पृ० पं. अशुद्ध पाठाः मुद्धपाइराः १२० सृष्टा प्रहा धत्त ग्रहा: २४ २३ १२३ ૧૨૭ १२५ स्यन्तन हडिदश्व ७ ૨૨ ३ स्वतन्त्र हरिदश्य असं माभ्यनत्वात वणी १३० २ २० १३१ भेदात्तु स्थूलं १५ २५ १४० शाश्वत्वात् वर्ण भेदात्त स्थल भविष्यत् योगा सर्व स्तया नवाद भोत् कमतप व्यानाति ने न निभेदि झानादिना सृष्टवेद ध्र परमारम मेत शान्तघन. मिति भरिया योग सत्तं स्तथा पत्याहु भान् फर्मत व्यानोति तेन विभेद शानाद्विन ७ ३४ ४ ૧૪૨ ध्रुष पराम मंत शान्तिघन. मित ६